UNIVERZITET CRNE GORE EKONOMSKI FAKULTET

Prof dr Gordana Đurović

CRNA GORA:
OD SPOLJNOTRGOVINSKE KA EVROPSKOJ INTEGRACIJI

Podgorica, Decembar 2008

UVOD
Pripremljeni materijal, koji čini sadržaj ove skripte, namijenjen je prvenstveno studentima ekonomskog i fakulteta političkih nauka, kao dopuna osnovnoj literaturi za predmete Privredni razvoj i Medjunarodni ekonomski odnosi, kao i za potpuno novu grupu predmeta koji su posvećeni procesu evropskih integracija Crne Gore - predmeta koji se poslednjih godina profilišu na dodiplomskom i postdiplomskom studiju na Ekonomskom fakultetu u Podgorici. Materijal predstavlja sistematizovan prikaz postupnog kreiranja nove spoljnotrgovinske politike Crne Gore i politike pridruživanja EU, u skladu sa razvojem savremenih medjunarodnih ekonomskih odnosa i sa aktuelnim procesom evropskih integracija koji su strateški prioritet svih zemalja Zapadnog Balkana. Prvi dio skripte posvećen je analizi savremenih spoljnotrgovinskih tokova, Svjetskoj trgovinskoj organizaciji, odnosno reintegraciji Crne Gore u sistem savremenih medjunarodnih ekonomskih odnosa. Drugi dio skripte posvećen je analizi do sada ostvarenog procesa evropskih integracija Crne Gore, koji se kreće postepeno od evropske ekonomske integracije ka potpunom prihvatanju „evropskog modela“ organizacije države, tj. ka sveobuhvatnom prihvatanju evropskog zakonodavnog okvira i izgradnji savremene države prava, koja će omogućiti punopravno članstvo Crne Gore u velikoj evropskoj porodici. Prethodno, dat je kraći pregled razvojnog koncepta Crne Gore tokom cijelog prethodnog stoljeća, do obnove crnogorske državnosti. Do punopravnog članstva u EU, pred Crnom Gorom je dug put. Podrazumijva punu implementaciju Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju potpisanog 15. oktobra 2007.godine u Luksemburgu, sticanje statusa zemlje kandidata i složen proces pregovora o punopravnom članstvu. Ovaj proces prati i proces jačanja regionalne saradnje, ali i čitav set aktivnosti koji podrazumijevaju ispunjavanje tzv. Kriterijuma iz Kopenhagena, bez čega nema punopravnog članstva. Stoga je sveobuhvatan proces realizacije evropske agende Crne Gore - proces uskladjivanja zakonodavstva i implementacije novih propisa, kao i proces izgradnje snažnih institucija koje će biti sposobne da sprovode zajedničke evropske politike, bilo potrebno staviti u jedan jedinstven okvirni razvojni dokument, a to je Nacionalni program za integraciju Crne Gore u EU. On je definisan za period 2008-12.godina Imajući u vidu ove važne momente koji stoje pred Crnom Gorom, na strateškom putu pridruživanja, pa potom pristupanja EU, priprema novih učila za studente Univerziteta Crne Gore je, u ovom vremenu dinamičnih promjena, poseban izazov za nastavni kadar na našim društvenim fakultetima, koja treba da doprinesu boljem razumijevanju procesa integracija, analizi i projekciji evropskih perspektiva Crne Gore. To je osnovni motiv pripreme i ove skripte. Podgorica, 15.decembar 2008.g. Prof. dr Gordana Djurović

2

CRNA GORA: Od spoljnotrgovinske ka evropskoj integraciji SADRŽAJ
Uvod 2 5 6 6 10 10 12 16 17 18 20 21 25 28 35 36 37 38 40 45 46 48 48 52 54 56 59 59 61 62 63 65 69 70 71

DIO PRVI: REINTEGRACIJA CRNE GORE U SISTEM MEDJUNARODNE TRGOVINE...... I
GLOBALNI SPOLJNOTRGOVINSKI TOKOVI I ULOGA WTO..............................................
1. Rastući značaj spoljne trgovine u svijetu............................................................................................. 2. Svjetska trgovinska organizacija (WTO) ............................................................................................ 2.1. Od GATT-a do WTO ................................................................................................................... 2.2. WTO kao subjekt savremenog multilateralnog sistema .............................................................. 2.3. Pravni osnov WTO ...................................................................................................................... 2.4. Organizaciona struktura i proces donošenja odluka u WTO ...................................................... 2.5. Prednosti trgovinskog sistema WTO .......................................................................................... 2.6. WTO podrška za zemlje u razvoju .............................................................................................. 2.7. Rješavanje sporova u okviru WTO sistema ............................................................................... 2.8. Pristupanje WTO......................................................................................................................... 2.9. Pristupanje Crne Gore Svjetskoj trgovinskoj organizaciji …………………………………………. 2.10. Aktuelni trendovi u procesu pristupanja I WTO plus ................................................................. 3. Regionalna integracija u svjetskoj privredi ........................................................................................

II

PAKT STABILNOSTI I PODSTICANJE SARADNJE U REGIONU JIE.................................

II

SPORAZUMI O SLOBODNOJ TRGOVINI U REGIONU I POZICIJA CRNE GORE ..............
1. Nastanak mreže bilateralnih trgovinskih sporazuma u regionu JIE .................................................... 2. Sporazumi o slobodnoj trgovini izmedju SCG i zemalja JIE................................................................ 3. Robna razmjena u regionu JIE............................................................................................................ 4. Jedinstveni sporazum o slobodnoj trgovini u regionu - „CEFTA 2006“ .............................................

1. Osnivanje Pakta stabilnosti ............................................................................................................... 2. Radni stolovi Pakta stabilnosti ............................................................................................................ 3. Ostvareni rezultati i perspektive ........................................................................................................ 4. Crna Gora i Pakt stabilnosti ................................................................................................................

III

ANALIZA SPOLJNOTRGOVINSKIH TOKOVA CRNE GORE................................................

1. Spoljnotrgovinski tokovi u periodu 1989-2004.g. ............................................................................... 1.1. Izvoz ostvaren po zemljama i grupacijama zemalja .................................................................. 1.2. Uvoz ostvaren po zemljama i grupacijama zemalja .................................................................. 1.3. Struktura uvoza i izvoza po grupama proizvoda ....................................................................... 2. Robna razmjena u 2005-06.godini ................................................................................................... 3. Jačanje ekonomske razmjene sa EU ................................................................................................ 4. Trgovinski režim i instrumenti spoljnotrgovinske politike ....................................................................

DIO DRUGI: CRNA GORA i PROCES EVROPSKIH INTEGRACIJA...................................
I

KRATAK OSVRT NA PROFIL PRIVREDNE RAZVIJENOSTI I RAZVOJNU POLITIKU CRNE GORE ………………………………………………………………………………………...
1. Okvir privredne razvijenosti Crne Gore u prvoj polovini XX vijeka .................................................... 2. Profil privredne razvijenosti Crne Gore u poslijeratnom razvojnom periodu Jugoslavije do disolucije SFRJ (1991) ........................................................................................................................................... 2.1. Osvrt na razvojni koncept, modele planiranja i strukturne promjene u privredi ..........................

72 72 74

3

................................................................................................................................................. II CRNA GORA U PROCESU EVROPSKIH INTEGRACIJA ............... 1....... 4................................................................. Profil privredne razvijenosti Crne Gore i ograničenja upravljanja razvojem u SRJ (1992-2002) .................................................................................... 5................................................ 14............. 2......................................................................... Rezolucija o ispunjavanju obaveza Crne Gore u okviru SSP (2007) ............................................ 1........................ 4............................ 6.............................. Unapredjenje institucionalnog okvira za proces evropskih integracija (2003)............................... Upravljanje razvojem............................................................................................................................................................................. Prvo proširenje (1973) ..................................... Prikaz Komunikacione strategije za informisanje javnosti o procesu pridruživanja Crne Gore EU........ 7....................................................... Proces pristupanja EU ................................................................. Evropska zajednica za ugalj i čelik ………………………………………………………………………… 2....................................................... 2........................................... 12........................................................................................................... Četvrto proširenje (1995) .................................. 6............................................ Proces stabilizacije i pridruživanja . Finansijska pomoć kroz program CARDS ................................... Proces jačanja administrativnih kapaciteta za evrpske integracije ................................II NASTANAK EU I POLITIKA PROŠIRENJA ............................................... 8.................................................. Novi instrument predpristupne pomoći .......................IPA ............... Trasiranje evropskog puta.......refleksije na politiku proširenja …….................................................................................................. 7.................................. 3....................... Nacionalni program za integraciju Crne Gore u Eu za period 2008-12............................... Programi Zajednice .............................. 3............ Razvoj i primjena modela „dvostrukog kolosjeka“...................................................................................... 11.... 2007) ....................................... 5........................................................................ Novi okvir politike pridruživanja Evropske unije ................ 4 ........ Peto proširenje (2004........... Evropska ekonomska zajednica i Euroatom ……………………………………………………………........................................................................ strateško planiranje i makroekonomska politika u Crnoj Gori u savremenim uslovima ..... Deklaracija o pridruživanju EU (2005) .................................. 1... 4.. 3............................................................................ Prvi program obuke državne administracije za proces evropskih integracija (2005) ........ Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju .......... 9.... Potreba unutrašnje konsolidacije i institucionalne reforme ....... ANEKS – Skupštinske deklaracije i rezolucije.......................................................................... Ostvarivanje evropskog partnerstva ...... Pregovori o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju (2005-06) ............................................................................ 82 90 93 93 93 95 95 98 99 100 101 103 103 104 105 106 108 108 111 112 114 115 121 126 127 138 142 145 147 154 164 167 167 169 171 III POLITIKA PROŠIRENJA EU I ZEMLJE ZAPADNOG BALKANA .................... Ostale aktivnosti vezane za proces stabilizacije i pridruživanja tokom prethodnog perioda . Rezolucija o neophodnosti ubrzanja procesa integracije Crne Gore u evropske i evroatlantske strukture (2008) ................................................ 10................. 13...................... 4........................................... 8............ Treće proširenje (1986) .......................................................... Evropske perspektive zemalja Zapadnog Balkana:stabilizacija regiona kroz proces pridruživanja EU ...............godina .............................................. Drugo proširenje (1981) .................................... 3..........................

PRVI DIO: REINTEGRACIJA CRNE GORE U SISTEM MEDJUNARODNE TRGOVINE 5 .

1 Bjelić dr Predrag. što je bio trend u čitavom poslijeratnom periodu. najmasovniji i najrazvijeniji oblik ekonomske saradnje jedne zemlje sa inostranstvom. to je najstariji.godine. pri čemu je prosječna stopa rasta izvoza za cijeli period bila oko 5. Grafik 1 – Prosječne stope rasta svjetske proizvodnje i trgovine (izvoza) u periodu 1997-2007. može se konstatovati da se svjetska trgovina dugoročno brže povećava nego proizvodnja u svijetu (mjerana rastom GDP). Ekonomika međunarodnih odnosa. Spoljna trgovina je privredna aktivnost koja podrazumijeva razmjenu roba. več spoljnoekonomska politika. 2008. dok je stopa rasta GDP bila ispod 3%.I GLOBALJNI SPOLJNOTRGOVINSKI TOKOVI I ULOGA SVJETSKE TRGOVINSKE ORGANIZACIJE Privredni razvoj neke države ne se može analizirati nezavisno od međunarodnog okruženja i međunarodne podjele rada. 2003. u funkciji vremena. Prometej. do 2007. usluga i proizvoda ljudskog duha (intelektualne svojine) koja se obavlja između preduzeća iz različitih država. Ne može se ni voditi adekvatna politika privrednog razvoja na bazi modela zatvorene privrede. str..5%. a svakako i najmasovniji i najrazvijeniji oblik ekonomske saradnje jedne zemlje sa inostranstvom. 1. Imajući u vidu dugoročne trendove u medjunarodnoj trgovini.1 Ujedno. Na slijedećem grafiku vidi se da je taj trend karakterističan i za period od 1996.7 6 . Izvor: WTO Report. sve više dobija na značaju u ukupnoj razvojnoj politici zemlje. privredni razvoj postaje sve neravnomerniji proces i pored okolnosti što svjetska privreda tokom poslednjih decenija poprima oblike globalizacije i transnacionalizacije privređivanja. Beograd. RASTUĆI ZNAČAJ SPOLJNE TRGOVINE U SVIJETU Spoljna trgovina je hronološki najstariji. Činjenica je takođe da u međunarodnim relacijama.

8 4. Afrika Juzna Afrika 6. Koreja.4 5.1 25.1 2.0 4.8 2.6 4.4 6.0 3.6 3.7 1.5 0.5 1.0 13. ZND Rusija 5.570 mlrd $ 13. veći od stope rasta proizvodnje.Singapur.9 43.3 6.1 46.6 7.2 2. stopa rasta uvoza usluga 2000-07 Svijet A.9 *Hong-Kong.4 11.5 12 7 7 7 4 10 14 13 13 14 7 12 20 22 15 15 13 13 9 100 3.0 46.4 4.4 22.1 3.2 3. Evropa EU 27 Njemacka Francuska Vel. 7 . stopa rasta izvoza usluga 2000-07 U V O Z USLUGA udio pojedinih grupa i zemalja u svjetskom uvozu usluga (%) Prosj. globalan je.Tajvan.5 11 7 7 9 5 8 12 12 12 9 11 10 21 20 15 16 14 11 5 Indija 1.6 0.7 8. Izvor: World Trade Report. Bliski Istok 7.9 1.0 3.1 3.940 mlrd $ 19. kao i veza između savremenih ekonomskih sistema.7 3.6 2.0 8.1 2. Sjeverna Amerika SAD Kanada Meksiko B.5 2.6 6.0 13.2 1.Drugim riječima.0 2.5 4.4 2. rastući trend.3 13.9 43.5 5.0 1.260 mlrd $ 16.7 11 7 7 7 7 12 12 12 12 11 9 9 24 26 15 17 16 13 23 7 23 9 100 3.0 9.6 3.2 42.2 Tabela 1 – Svjetski izvoz roba i usluga po regionima i izabranim zemljama . stopa rasta izvoza roba 2000-07 UVOZ ROBA udio pojedinih grupa i zemalja u svjetskom uvozu roba (%) Prosj.2007 IZVOZ ROBA REGIONI I IZABRANE ZEMLJE udio pojedinih grupa i zemalja u svjetskom izvozu roba (%) Prosj.1 Novoindustrijalizov ane ekonomije* 6. Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije. Podgorica 2006.060 mlrd $ 14.9 2.8 3.7 2.7 1.3 2.4 39.3 28.9 4.9 0. Juzna i cen.7 8.1 0.5 2.7 51. 11 7.2 3. snaženje spoljne trgovine. Azija sa Okeanijom Kina Japan 100. stopa rasta uvoza roba 2000-07 I Z V O Z USLUGA udio pojedinih grupa i zemalja u svjetskom izvozu usluga (%) Prosj.4 2.9 4.3 0.4 14.1 4.3 12 6 6 6 7 15 17 12 12 13 8 6 20 19 16 13 15 13 25 6 19 10 100. 2008.5 11 2 „Strategija podsticanja izvoza“.2 9.9 7.9 1.5 39.9 6.0 5.2 2.2 0. WTO.6 0.9 3.Amerika Brazil 3.8 0.3 25.Britanija 4.

Južne i Centralne Amerike 3. a poljoprivrednih proizvoda za osam puta. godine udesetostručila.1%).1%. Daleko najbrže je rasla razmjena industrijskih proizvoda.4%. tj. baziran na komparativnim prednostima odredjenje zemlje. za zemljeBliskog Istoga – izvoznice nafte 5.Singapur.6% (SAD 8. novoindustrijalizovane azijske ekonomije (Hong-Kong. Time se moguća potrošnja u zemlji povećava. godine još povećana za 7. tzv. Promet proizvoda rudarstva se za period 1950-2002 povećao za devet puta. i zajedno sa uslugama čini najznačajniju stavku u razmjeni usluga u zemljama tranzicione ekonomije. Kao posljedica stvaranja različitih 3 4 Udio SAD je u svjetskom izvozu 1948.6%. ostvarila najveću ekspanziju izvoza.g. dok spoljna trgovina podrazumijeva trgovinu jedne zemlje sa svijetom.1%). odnosno 3. CENTRALNA I ISTOČNA EVROPA ‘95-00 3. koji već četvrtu godinu zaredom premašuje rast svjetskog GDP-ja ( 3% u 2003). 2004 8 .5 15 11 ‘03 3. ali i uvoza. smanjenje jediničnih troškova i porast konkurentnosti.8 30 28 II.5 5 11 ‘02 3. Slijede SAD i Kina. donosi ekonomiju obima.Tajvan).godini . čak od 16%. Razmjena usluga je porasla za vise od 15%. prvenstveno u proizvodne mreže automobilske i elektronske industrije sa EU-15. Kasnije usporavanje rasta je rezultat skromnijeg rasta prometa proizvoda rudarstva i poljoprivrede. Od takvog uključivanja u svjetsko tržište nastaju statičke i dinamičke koristi. iako ne sa istim efektom. Tada se izvozom mogu platiti jeftiniji uvozni proizvodi koji zamjenjuju neefikasno proizvođena domaća dobra.”Internal trade statistics”. kao i grupacija zemalja izvoznica-nafte sa Bliskog istoka. Dinamičke koristi nastaju iz neprekidnog poboljšanja upotrebe faktora proizvodnje (alokacije resursa) napuštanjem neefikasnih proizvodnji i ulaganjem resursa u najefikasniju upotrebu. Najbrži rast ukupne svjetske robne razmjene bio je u periodu 1950-1973.5% (EU 39. do 1975. Tranzicione zemlje su zabilježile dvocifren rast u 2003.7 10 11 ‘03 5.6 5 -6 ‘00 10 40 13 ‘01 5 -2 20 ‘02 4. zatim Azija. Latinske Amerike 12. RUSKA FEDERACIJA ‘95-00 1.wto. Japan 5.Kretanje GDP i trgovine za tranzicione ekonomije 1995-20034 (stope rasta) TRANZICIONE EKONOMIJE BDP ‘95-00 2. Rast prihoda od turizma i putovanja je zabilježio najveći rast. pa Japan.3%.7%. Rast otvorenosti nacionalnih ekonomija i rastući trend medjunarodne razmjene. Kanada itd. naviša stopa rasta izvoza. Trend rasta spoljne trgovine ima i svoju specifičnu regionalnu dimenziju.5%). a zatim je do 2002. Azije 13. Afrike 2.. učešće u vrijednosti ukupnog svjetskog robnog izvoza bilo za region Sjeverne Amerike 13. u 2007.dozvoljava podjelu rada i specijalizaciju u proizvodnji. velikog obima za svjetsko tržište. koju država može podsticati i odredjenim setom instrumenata ukupne spoljnoekonomske politike. EU je. Tempo rasta fizičkog obima svjetske robne razmene nije bio ujednačen po kategorijama proizvoda.5 puta.Najveći svjetski trgovac je EU sa gotovo 40% učešća u svjetskom izvozu roba i preko 46% u izvozu usluga. Specijalizovana proizvodnja. T2 . u godini koja prethodi njihovom punom pridruživanju EU.3 4 12 ‘03 7.org Tranzicione zemlje su zabilježile ubjedljivo najveći rast GDP-ja od 5.3%)3. zabilježena je u grupaciji zemalja Centralne i Istočne Evrope.6% (Brazil 1.8% u 2003.3 25 23 Izvoz 7 Uvoz 4 Izvor: www. Koreja. Tako je. Rast razmjene poljoprivrednih dobara i proizvoda rudarstva se daleko sporije povećavao. podstiču i rast ukupne proizvodnje u nacionalnoj ekonomiji . kao i porast produktivnosti rada u pojedinim nacionalnim ekonomijama.8 28 27 I. što se vezuje za intenziviranje procesa ekonomskih integracija. Trgovinska razmjena industrijskih proizvoda je porasla za četvrtinu.8 14 13 ‘01 2. Ako posmatramo 2003. Evrope 6%.g bio je 27.7%.3 ‘00 7 26 14 ‘01 4. godini i kod uvoza (27%) i kod izvoza (28%). WTO. Evrope 42. Statička korist nastaje pri otvaranju do tada zatvorene privrede koja je (dijelom neefikasno) proizvodila sve za svoje potrebe.3% i zemlje Azije i Okeanije 28% (Kina 9%.2 8 9 ‘00 3. Sveukupnost odnosa na jedinstvenom svjetskom tržištu predstavlja medjunarodnu trgovinu. do danas. Ukupno kretanje trgovine izmedju svih zemalja u svijetu. ZND i Afrike 3. Ona se od 1950.7 12 9 ‘02 2.

računarski softver. sa prilivom investicija u taj region. Zemlje JIE. u periodu od 1991 – 1999.8%.600 2.421 3.914 5 2. posljednje dekade proteklog vijeka. uslge iz oblasti zdravstva.944 672 1.5 1. slobodne carinske prodavnice).644 (1.2 1.3 5.189 6. medjutim.5 1.2 177 ROM 2.org. Ona.5 U navedenim trendovima može se zapaziti direktna veza između procesa pridruživanja zemalja Centralne i Istočne Evrope ka EU. kreiranjem zone slobodne trgovine. zastupništvo. 5 6 9 . očekuje se dalji porast trgovine u ovom regionu od 6.710 6 396 1.079 4. medjunarodne bankarske usluge.231 2. zbog kriznih političkih (i ratnih) događanja koji su duži period negativno uticali na privredni razvoj regiona u cjelini. godine.332 4. sajamske kompenzacione poslove.najčešći oblisi su: medjunarodni transport robe.090) 1.7 39 Oblici medjunarodnih ekonomskih transakcija Struktura savremenih medjunarodnih ekonomskih transakcija postala je veoma kompleksna i znatno šira od medjunarodnog kretanja roba. naučno-istraživačke i razvojne usluge. Obrada MEOIEI. obrade i prerade. pa se može reći da obuhvata slijedeće oblike: a) svjetska trgovina koja u fokusu ima medjunarodno kretanje roba.) 6 T3 – Izabrani makroekonomski indikatori zemalja Regiona7 (2003) Mil € ALB GDP (Eur milion) GDP/pc Stopa rasta GDP (%) Ivoz (u mil ) Uvoz Trgovinski bilans Inflacija(%) SDI ( million) 5. kao i dodatnim prilivima SDI koji treba da dovrše proces prtivatizacije u tranzicionim ekonomijama. posebno među zemljama tzv. Trade Flows in South-East Europe. revizorske i advokatske usluge. Crna Gora – Italija. informativne i štamparske usluge. medjunarodno osiguranje. došlo do gotovo potpunog prekida regularne ekonomske saradnje u regionu.557 (7. Tako nizak nivo međusobne trgovinske razmjene doveo je do stvaranja pogrešne slike. dolazi do rasta spoljnotrgovinske razmjene sa EU.375 2. usluge marketinga.499 1. Nov. komision.202 CRNA GORA 1.249 4. izvodjenje gradjevinskih radova u inostranstvu.175) 1.283) 7. reeksportne i tranzitne poslove. turističke usluge. 2004 Izvor: WIIW.3 6.614 19. Obim trgovinske razmjene novih članica EU neposredno prije priključenja. putnika i prenos pošte i vijesti. usluge kontrole kvaliteta i kvantiteta robe.060) 14.065 2. 7 Izvor podataka za region www.341 (3.316 2. Sa druge strane.166 4. Na bazi iskustava razvoja bilateralnih ekonomskih odnosa u regionu jugistočne Evrope. Zapadnog Balkana. identičan nivou koji imaju i zemlje EU između sebe. sa stanovišta medjunarodne trgovine.900) 5.254 CRO 25.8 200 BUL 17.460 5.600 (2.6 1.267 1.5 1.766 MAK 4.248) 4 157 BiH 5.”Internal Trade Statistics”. kulture i WTO. doveli su do porasta sive ekonomije u regionu kao cjelini. malogranični i susjedni prekomorski promet i dugoročnu proizvodnu kooperaciju.oblika sporazuma o slobodnoj trgovini. samo je jedan od mnogih oblika međunarodnih ekonomskih odnosa danas.2 15. može se konstatovati da je.stabilitypact. jer je međusobna trgovina u ovom periodu bila mnogo niža od one koja se mogla očekivati od zemalja koje su geografski upućena jedna na drugu. sa trgovinskim vezama na nivou tradicionalne ekonomske saradnje (Hrvatska – Njemačka.273 1.326 1.472 (4. izvoz.405 SRBIJA 16. u smislu da se zemlje JIE neće međusobno ekonomski povezati. smanjivanjem tržišnih barijera u regionu. poslove dorade. kada. lizing. Albanija – Grčka.569 (3. usluge trgovine (posredništvo.8 1. kompenzacione poslove.047 3. medjunarodna špedicija (posrednički i pomoćni poslovi u medjunarodnom prometu). već da će egzistirati kao male periferne ekonomije.700 9. popeo se na nivo od 66% ukupne razmjene. podaci za Crnu Goru i Srbiju dati su odvojeno. u širem kontekstu obuhvata: uvoz. navedeni preduslovi.2004. nijesu imale karakter regiona.oktobar 2005.467 12. Ostali oblici međunarodnog poslovanja obuhvataju: b) medjunarodno kretanje usluga . ukidanjem carinskih barijera i smanjenjem ostalih transakcionih troškova.5 305 713 (408) 6. obrazovanja.

akcija i obveznica na tržištu kapitala. Beogradska knjiga. prijave i odjave boravka itd. trgovinsko ime. znaka pod tačno propisanim uslovima. Za ekonomske transakcije važni su različiti oblici industrijske svojine. fonografske industrije. i direktne strane investicije kroz – spajanje i akviziciju. 2004. trendovima liberalizacije u ovoj oblast i institucionalizaciji medjunarodne trgovine danas kroz sistem Svjetske trgovinske organizacije. Poznati žigovi (brendovi) sun pr. teče proces intenzivne trgovinske liberalizacije.Geografska oznaka porijekla je potvrda da je proizvod proizvedene na odredjenom području i da ima specifična svojstva. licenci. ukratko. tj. Ne potcjenjujući potrebu detaljnijeg izučavanja svih navedenih oblika medjunarodnih ekonomskih transakcija. c) medjunarodno kretanje kapitala (zajmovi i krediti koje daju medjunarodne finansijske institucije. 10 . gdje se ista moće i prodati nakon isteka ugovora. švajcarski sirevi…). po kome davalac franšize ustupa primaocu. koja obuhvataju autorska prava u oblasti tzv. različite usluge državnih institucija (sudovi. proizvodne kooperacije.Od 1947. Logo. pored prodaje. I f) medjunarodnu migraciju radne snage (zapošljavanje gradjana jedne zemlje u nekoj drugoj zemlji). Rezultat te liberalizacije prvenstveno je navedeni dinamičan rast međunarodne razmjene u posljednjih 50-ak godina (proces ekonomske globalizacije.1. komercijalne banke i organizacije za finansiranje izvoznih poslova.) i ostale usluge. osnivanjem GATTa. lizing i franšizing8. kao i na bazi lizinga i franšizinga. d) medjunarodni transfer tehnologije . vize. slogan. na 3% u 2000 ). putne isprave. Nokia. str. obuhvata prvenstveno slijedeće oblike nematerijalnih prava: a) autorska prava – književna i naučna djela. ali važio je više od pet decenija. Kooperacija predstavlja zajedničku saradnju na proizvodnji komponenti koje se ugradjuju u isti proizvod. koje direktno utiču na razvojnu performansu privrede jedne nacionalne ekonomije. Patent je pravo koje se priznaje za pronalazak iz bilo koje oblasti nauke – novog proizvoda ili novog postupka. Microsoft isl. a montaža se vrši u jednoj ili drugoj zemlji partneru kooperacije. po kojima je taj proizvod prepoznatljiv (npr. Mali patent je samo tehnolška inovacija. Kroz direktne strane investicije (Opširnije: Unković Milorad.sporta. “know-how”-a kroz konsaltnig. Joint venture. Najčešće je predmet prenosta i naplate tehnologije žig kao zaštićeno ime vlasnika franšize. tako se prosječna carinska tarifa za industrijski sektor u razvijenim zemljama se smanjila sa 40% u 1947. portfolio investicije. Žigovi se mogu prodavati klasično. grafična likovna i skulptorska djela. preko kojih se pretežno ostvaruje medjunarodni transfer tehnologije. Lizing se najčešće ugovara kroz zakup odredjene opreme. Naše vino Vranac. b) srodna prava.godine. Coca-Cola. djela primijenjene umjetnosti. kao dijela intelektualne svojine. bilo je sprečavanje ponavljanje velike krize 30-ih9 godina XX vijeka. tzv. uz plaćanje adekvatne naknade. pravo da u svom poslovanju koristi njegovu robu (usluge). Konsalting-om se najčešće prenose tehnološka iskustva proizašla iz poslovne tajne. najčešći oblici transfera tehnologije. kao i ulaganje kapitala stranih lica u postojeća preduzeća). u daljem dijelu ovog poglavlja. npr. miris ili kombinacija boja i zvukova) Njime se štiti originalnost. više pažnje posvetićemo slobodnom protoku roba. Žig je tradicionalni oblik industrijske svojine. da intelektualna svojina. arhitektonska djela. kvalitet i identitet proizvoda. su: ustupanje patenta. SVJETSKA TRGOVINSKA ORGANIZACIJA 2. zajedničko ulaganje sa domaćom firomom. Jedan od najvažnijih razloga za pristupanje GATT-u. kompjuterski softver. symbol koji potrošaću prenosi poruku o proizvodu koji želi da kupi (može biti riječ. nakon neuspjelog pokušaja osnivanja Međunarodne trgovinske organizacije (ITO). dok se transfer tehnologije se ostvaruje i kroz različite oblike zajedničkih ulaganja. GATT iz 1947. 74-127) 8 9 Smatralo se da je ova kriza dovela do ograničenja trgovine i do produbljenja ekonomske i političke nestabilnosti kao i da je jedan od uzročnika Drugog svjetskog rata. promet tzv. francuska vina. LIzing sadrži i tehnologiju upotrebe i primjene iznajmljene opreme. koji bi bio na snazi do osnivanja organizacije kojom bi se na međunarodnom nivo regulisala trgovina. trebao je biti privremeni Sporazum. izvodjenje investicionih radova. odnosno topografije zvuka i podataka i c) industrijsku svojinu. portfolio plasmana.Za razumijevanje osnovnih oblika medjunarodnog transfera tehnologije podsjetimo se. 2. boja. Franšizing se zasniva na posebnom sistemu poslovne saradnje. Od GATT-a do WTO Liberalizacija svjetske trgovine ostvaruje se kroz proces carinske erozije i ukidanje mjera necarinske zaštite. Savremena medjunarodna trgovina.

bez kvalitetno riješenog pitanja kontinuiranog 10 Pod rundama pregovora. čime je stvaran snažan multilateralni trgovinski sistem. Takođe. Do osnivanja WTO. Preostale dvije runde. kao i česti sukobi i trgovinske nesuglasica jer poljoprivredni proizvodi.dogovoreni dalji carinski ustupci. 2002. u cilju snižavanja carina i regulisanja pitanja vezanih za povoljnije uslove trgovine između strana ugovornica. čime je postignuta ukupna redukcija carina od 25% u odnosnu (Torquay) na nivo iz 1947. necarinske mjere. Geneva. trgovina uslugama i pravo intelektualne svojine po prvi put p ostaju predmet pregovaranja i postignutih specifičnih sporazuma . Ženeva . do osnivanja WTO. 11 . rasta broja ograničenja u trgovini. trgoivini mliječn im proizvodima. takođe je uslovila pokretanje ove runde pregovora.g. javnim nabavkama. koje čine 75% svjetske trgovine (Kennedy . tekstil i odjeća nijesu bili obuhvaćeni i regulisani pravilima GATT-a. rješavanje sporova. str. Podgorica. Predmet pregovora.članstvo u GATTU raste na 50 država potpisnica. Neophodnost pregovora javila se kao posljedica12: sve većeg odstupanja od pravila propisanih GATT-om koja su prijetila da uruše sistem.7% Round) . započeta je u Urugvaju-Punta del Esteu i trajala je od 1986. subencijama i protivmjerama. postupcima licenciranja uvoza.teme: carine. potpisivanja različitih bilateralnih sporazuma i formiranje regionalnih integracija kojima su se kršili principi liberalizacije i otežavan pristup tržištima. usluge. usvojen Antidampinški kodeks 1973-1979. Ženeva .12-13. prvih pet. organizovano je osam rundi pregovora.uspostavljena je WTO (sa pojačanim Mehanizmom za mirno rješavanje sporova) Izvor: World Trade Organization. Ženeva . razmatrana i antidampiška procedura11. godine. funkcionisao kao međunarodni sporazum a ne kao institucija. odredjivanju carinske vrijednsoti.ugovorne strane razmjenjuju oko 5. zaključeni posebni ugovori o žitaricama i Round) hemijskim proizvodima. 1956. bilo je snižavanje carina. Torki . a izmijenjen je i Kodeks o antidampingu 1986-1994. 11 World Trade Organization. WTO Publications. 2003 p. “Understanding the WTO”.razgovori o carinama i antidampinškim mjerama. civilnim vazduhoplovima. nacarinske mjere i okvirni sporazumi (Tokyo .carine. (Uruguay poljoprivreda – učestvuje 125 država Round) .dogovoreni dalji carinski ustupci u vrijednosti od 2. Geneva 2005.postignuti sporazumi o tehničkim preprekama trgoivni.8.000 carinskih ustupaka i preuzete obaveze za buduće “runde” pregovora (o carinama) 1949. bile su mnogo ambicioznije.prosječna carinska stopa na industrijske proizvode smanjena sa 7% na 4. WTO Publications. Opšti sporazum o carinama i trgovini/ se razvijao kroz runde pregovora10.5 mlrd $ 1960-1961. Sporazum je obezbjeđivao samo djelimičnu regulativu pravila ponašanja.GATT /General Agreement of Tariffs and Trade. podrazumijevaju se pregovori između država ugovornica GATT-a. Na dnevnom redu našle su se necarinske barijere i druga sistemska pitanja. godine do 1994. Pregled ključnih postignuća u okviru GATT-a. Tek je Kenedijevom rundom (1964-1967) uz sniženje carina.dogovoren jedinstveni raspored ustupaka novonastaloj EEZ. poznatija kao Urugvajska (UR). Anesi . tekstil. Institut računovođa i revizora Crne Gore.dogovoreno 45. u periodu funkcionisanja samo GATT-a. beziran na zajedničkoj spoljnj carini (Dillon EEZ Round) 1964-1967. a odobreno je članstvo za 10 novih (Annecy) država 1951. “Svjetska trgovinska organizacija i strane direktne investicije”. To je imalo za posljedicu određene probleme jer su promjene zahtijevale saglasnost zemalja ugovornica. Ženeva 23 države potpisnice – osnivači WTO (Geneva) . intelektualna svojina. trgovini govedjim mesom. Posljednja (okončana) runda pregovora. pravila.000 carinskih ustupaka. dat je u slijedećoj tabeli: Tabela 4 – Pregled rundi pregovora GATT-a Period Lokacija Predmet pregovora / naziv 1947.investciona politika povezana sa trgoivinom. Ženeva . Ženeva . “Trading into the Future”. Činjenica da je GATT. 12 Obradović mr Biljana.

Takođe. bitno je napomenuti da su pravilima GATT-a regulisana samo međunarodna trgovina robama. U poređenju sa GATT-om. Sistem rješavanja sporova u okviru WTO uvodi stalno Apelaciono tijelo. koje i danas primjenjuju značajane subvencije u poljoprivredi. · · · 13 World Trade Organization.15-29. dok sporazumi WTO obuhvataju šire područje djelovanja. rast broja industrijskih proizvoda koji se uvoze bez naplate carine (duty-free režim). Sa druge strane. smanjenje broja proizvoda koji su opterećeni visokim carinskim stopama kao i definisanje Lista koncesija. p. Savremena administracija. godine. Najviše nesuglasica i sporova tokom pregovora. status pravnog lica i međunarodno pravni subjektivitet). inkorporiran je u pravni sistem WTO kao Aneks 1A uz Sporazum o osnivanju Svjetske trgovinske organizacije. Glavne razlike između Opšteg sporazuma o carinama i trgovini i Svjetske trgovinske organizacije mogu se najkraće prikazati na sljedeći način. 12 . za Urugvajsku rundu trgovinskih pregovora. · Opšti sporazum o carinama i trgovini kao što se iz naziva može vidjeti je međunarodni sporazum (ugovor). S druge strane. WTO Publications. čime su pregovori i okončani. GATS-a. posebno ako se zna da WTO ima veći broja članice nego što je GATT imao ugovornica. Beograd. može reći da su to bili najobimniji pregovori do tada vođeni iz domena međunarodnih trgovinskih odnosa. kao i da je najznačajni rezultat pregovora. prihvatanje i potpisivanje Finalnog akt i Sporazuma o osnivanju Svjetske trgovinske organizacije. Takođe. Pogledati: Račić dr Obrad i Dimitrijević dr Vojin. sniženje od oko 40% u domenu carinske zaštite na industrijske proizvode tako da je prosječna carinska stopa sa 6. uslugama i intelektualnu svojinu po prvi put uvelo u okvire unaprijed definisanih pravila. Zasnovan je na jednostavnim i detaljnijim pravilima. za rezultat je imala seriju novih plurilateralnih sporazuma koji su imali dejstvo samo na one države koje su te sporazume potpisale. bilo je u oblasti liberalizacije trgovine poljoprivrednih proizvoda i usluga. kao jedna od rundi pregovora GATT-a. GATT kao međunarodni ugovor zaključen 1947. WTO ima osnivački akt i stalne organe organizacije. U pregovorima UR učestvovale su 123 države. Tokijska runda pregovora. “Understanding the WTO”.3% pala na 3. između Evrope unije i Sjedinjenih Američkih Država. tako da se po broju zemalja učesnica i sveobuhvatnosti materije koja je pregovarna. precizno određene oblasti djelovanja-funkcije.18-21. Nasuprot tome. (dopunjen dogovorima i tumačenjima 1994. WTO je međunarodna organizacija14 sa svim konstiutivnim elementima međunarodne organizacije (države kao osnivači ili tipične članice. može se bez prejudiciranja reći da je dovela do najozbiljnije reforme sistema svjetske trgovine od vremena GATT-a. blagovremenog reagovanja ili eventualnog sankcionisanja u slučaju kršenja pravila. Glavni i najočigledniji rezultati pregovora su13: stimulisanje primjene carinskih stopa kao jedinog legitimnog instrumenta zaštite.praćenja svih aspekata međunarodne trgovine. Pregovori su za rezultat imali i zaključenje Sporazuma o poljoprivredi. 1988. “Međunarodne organizacije”. izvršile liberalizaciju svojih nacionalnih politika i na taj način pokazale spremnost i dobru volju za uspješnim okončanjem pregovora. Geneva 2005. godine). 14 Prema opštoj teriji međunarodnih organizacija. str. Na taj način u značajnoj mjeri je omogućeno regulisanje međunarodne trgovine. fiksnim rokovima i unaprijed definisanim procesom sprovođenja i rješavanja sporova. sporazumi u okviru WTO su multilateralni (svi osim dva) pa se kao takvi odnose na sve članice. su neposredno po otpočetom pregovaračkom procesu. mnoge zemlje u razvoju. što je trgovinu poljoprivrednim proizvodima.8%. TRIPS-a i drugih WTO sporazuma. Svjetska trgovinska organizacija obezbjeđuje lakše rješavanje trgovinskih sporova između zemalja članica.

2. uvodi se tretman nediskriminacije (klauzula najpovlašćenije nacije – Most favourable nation. eliminiše politiku zaštite u izvjesnim „osjetljiim“ područjima (postepeni dogovori za tekstil.aprila 1994. januara 1995. Pigmalion. i kroz četiri runde pregovora. Sekretarijat WTO pomaže manje razvijenim zemljama u tumačenju i primjeni rezultata trgovinskih pregovora. investicije). koji nije uspio i rezultirao je pristupanjem 23 države Opštem sporazumu o carinama i trgovini (GATT) u Ženevi. Medjunarodni ekonomski odnosi. kao jedne od Bretton Woodskih institucija. NT). WTO postaje generalni konsultant za problematiku svjetske trgovine. jer danas. koja je održana 12-15. pružajući im istovremeno pomoć i saradnju u obuci kadrova 17. Ekonomski i pravni stručnjaci Sekretarijata WTO prate dogadjaje i promjene u svjetskoj globalnjoj ekonomiji. WTO je nasljednik Opšteg sporazuma o carinama i trgovini (GATT). godine.1994. a sjedište Organizacije je u Ženevi. (GATT 1994). godine prerastao u Svjetsku trgovinsku organizaciju (STO). intelektualna svojina. Odluka o osnivanju postala je pravosnažna nakon što je Sporazum o prihvatanju i pristupanju WTO do 30. 23 države su potpisale GATT i pokrenule postepenu trgovinsku liberalizaciju i uklanjanje protekcionističkih mjera u trgovini robom. usluge. ima šire područje dejstva (trgovina robom.WTO) predstavlja institucionalni pravni okvir multilateralnog trgovinskog sistema u područjima carina i trgovine robama.g. Osnivanjem WTO kao otvorenog multilateralnog sistema postavljeni su temelji za novo razdoblje globalne trgovinske (i ekonomske) saradnje u svijetu. 16 Sama Urugvajska runda multilateralnih trgovinskih pregovora trajala je 1986-93.g. nivo agrarnog protekcionizma. Sa radom je počela 1. Ujedinjavanjem Opšteg sporazuma o carinama i trgovni (GATT 1947) i svih sporazuma i dogovora zaključenih pod njegovim nadzorom do 1994.g. Kompletirana je trijada svjetskog ekonomskog poretka. zatim Opšteg sporazuma o trgovni uslugama i Sporazuma o trgovinskim aspektima prava na intelektualnu svojinu. a manje konfrontacije u medjunarodnim ekonomskim odnosima uopšte. koji treba da omogući više konkurencije. MFN) i jednaki tretman uvoznih i domaćih proizvoda na domaćem tržištu (nacionalni tretman – National treatment. potpisalo 76 zemalja učesnica Ministarske konferencije. u odnosu na GATT. Marrakesh. WTO okuplja znatno veći broj zemalja. str. koji je nastao poslije Drugog svjetskog rata i jedna je od najmlađih međunarodnih organizacija. sve do 1994. Novi Sad. Multilateral Trade Negotiations: The Uruguay Round – Trade Negotiations Committee: “Final Act Embodying the Resulst of the Urugay Round of Multilateral Trade Negotiations“. predstavlja medjunarodnu organizaciju sa svim pravima i obavezama koje iz tog statusa proizilaze. i što je veoma bitno posledjih godina. čini tri najvažnija stuba savremenog multilateralnog sistema 15. u Marakešu /Maroko/. WTO kao subjekt savremenog multilateralnog sistema Svjetska trgovinska organizacija (The World Trade Organization . 2003. izradjujući brojne stručne analize i studije.g. Tokom 47 godina. dobrovoljna ograničenja izvoza). Od inicijalno 50 država čija je namjera bila osnivanje specijalizovane agencije UN (Međunarodne trgovinske organizacije). koji je 1995. 17 Dr Djurica Acin. 259-260 15 13 . WTO je formalno osnovana na Ministarskoj konferenciji zemalja ugovornica GATT-a /General Agreement of Tariffs and Trade. Opšti sporazum o carinama i trgovini/. godine. GATT-om je stvaran snažan i prosperitetan multilateralni trgovinski sistem.2. godine. Podsjetimo se pokušaja stvaranja Međunarodne trgovinske organizacije (ITO) 1948.decembra 1994. zajedno sa Svjetskom bankom (WB) i Međunarodnim monetarnim fondom(IMF). WTO. usvajanjem i potpisivanjem Finalnog akta Urugvajske runde multilateralnih trgovinskih pregovora i donošenjem odluke o prihvatanju i pristupanju Sporazumu o osnivanju svjetske trgovinske organizacije16. Istakli smo već da. i medjunarodnoj trgovini posebno. uslugama i trgovinskim aspekatima intelektualne svojine. u WTO je zaokružen treći glavni oslonac poslijeratnog ekonomskog poretka.

administriranje. djelovanje i unapređenje ciljeva svih WTO sporazuma.Ekonomski fakultet i Centar za liberalnodemokratske studije.popovic. Osnovni principi21 na kojima funkcioniše WTO su: 1. Administriranje Dogovora o pravilima i procedurama za rješavanje sporova i Mehanizma ispitivanja trgovinskih politika. http://danica. Sporazumom o osnivanju WTO u članu III.yu 14 . liberalizacija trgovine i promovisanje konkurencije .ekof. 19 World Trade Organization. stabilan rast realnih prihoda i efektivne tražnje. 23 Popović prof. U necarinske barijere spadaju uvozne kvote (količinska ograničenja uvoza bilo da se radi o obimu ili vrijednosti). principa i obaveza pruzetih učlanjenjem u WTO. Obezbjeđenje foruma za pregovore kao i okvir za primjenu rezultata takvih pregovora. 10-13. a ne samo jedan” . Japana i Kanade je predmet revizije svake dvije godine. S druge strane. povećanje proizvodnje i spoljnotrgovinske razmjene roba i usluga.ac.Liberalizacije trgovine podrazumjeva smanjenje barijera u trgovini.Transparentne tj. Objavljivanje ne podrazumijeva samo oglašavanje u nacionalnim glasilima (npr. Kvalitetna saradnja sa drugim20 međunarodnim organizacijama. Ovaj princip omogućava i predvidivost međunarodne trgovine. a ostalih članica svakih šest. revizija trgovinske politike zemalja sa velikim učećem u svjetskoj trgovini vrši se svake četri godine. između ostalog omogućava smanjenje transakcionih troškova i na taj način doprinosi privrednom rastu i lakšem sprovođenju zakona i podzakonskih akata. Beograd. a) Prvi dio podrazumijeva uklanjanje necarinskih trgovinskih barijera. osiguranje veće zaposlenosti. trgovina bez diskriminacije . i ekonomski razvoj članica usklađen sa potrebama i interesima zemalja na različitim nivoima razvijenosti. WTO Publications. 3. 1996. “The Legal Texts-The Results of the Uruguay Round of Multilateral Trade Negations”. Periodična revizija22 trgovinskih politika ima za cilj dosljednu primjenu pravila. Stalna primjena istih ili dobro poznatih pravila. Kako bi se obezbijedila nesmetana aktivnost Organizacije i postizanje pobrojanih ciljeva. 22 Trgovinska politika Sjedinjenih Američkih Država. uslugama i trgovinskim aspektima prava intelektualne svojine. 20 Posebno MMF i Međunarodnom bankom za obnovu i razvoj i njihovim podružnim agencijama. potrošači ili posrednici u prometu. definisane su sljedeće funkcije19 Svjetske trgovinske organizacije : · · · · Omogućavanje primjene. već i obavezu zvanične notifikacije u WTO. 18 Zubić-Petrović Snežana. Ova regulativa je predmet ispitivanja i revizije. znaju šta se od njih očekuje. određivanje minimalnih uvoznih cijena (onemogućavanje uvoza robe po cijeni koja je ispod određene granice). kako bi se postigla veća koherentnost u kreiranju globalne ekonomske politike.prvim i najvažnijim principom. “Understanding the WTO”. 2. 21 World Trade Organization. bili oni proizvođači. prelevmani (uvozne dažbine koje se određuju u odnosu na pojedinačne isporuke da bi vrijednost robe koja se uvozi dostigla određenu ciljnu vrijednost). To je složen proces koji se sastoji iz dva dijela23. jasne i nedvosmislene procedure i pravila znače da svi učesnici na tržištu. transparentnost . Kao ciljevi koji su definisani Sporazumom o osnivanju WTO18 mogu se još navesti: povećanje životnog standarda.WTO je osnovana sa ciljem da obezbijedi da se međunarodna trgovina odvija na slobodan i predvidiv način i u tom smislu nudi solidnu pravnu osnovu. Evropske unije. p. Milivojević Radmila. Čine ga klauzula najpovlašćenije nacije i princip nacionalnog tretmana. str.bg. jer sve članice WTO imaju obavezu javnog objavljivanja zakonske i druge regulative koja ima veze sa trgovinom. Institut ekonomskih nauka. Todorović Bojana. Danica “Svetska trgovinska organizacija: četiri principa. Cambridge 2004. garantuje se primjena različitih odredaba obuhvaćenih multilateralnim sporazimima o trgovini robom. Geneva 2005 p. obezbjeđivanje održivog razvoja i zaštite životne sredine uz optimalno korišćenje svjetskih rezervi. Službeni list). “Rezultati Urugvajske runde multilateralnih trgovinskih pregovora”. University Press.5. i predstavlja mehanizam ispitivanja trgovinske politike članica. trgovina bez diskriminacije. 7.

Pa tako. 25 Deklaracija iz Marakeša od 15. Koliko će to smanjenje biti ili/i koliki će biti nivo obavezujuće carinske zaštite.30.preko tri četvrtine članica WTO su zemlje u razvoju ili nerazvijene zemlje. Takodje. biće detaljnije objašnjeni kasnije u radu. Deklaracijom iz Marakeša posebno se naglašava aktivna uloga koju su zemlje u razvoju imale tokom Urugvajske runde pregovora. Međutim. PRIKAZ OSNOVNIH OBAVEZA/PRINCIPA WTO (GATT-A. principa i različitih WTO sporazuma na kojima se zasniva funkcionisanje ove Organizacije. 15 . tarifikacija. smanjenje broja proizvoda na uvoznim i izvoznim dozvolama. četvrti dio GATT-a (trgovina i razvoj) sadrži principe.25 Kao rezultat takvog stava. kada države koje potpišu sporazum o slobodnoj trgovini i primjenjuju ga na robu porijeklom iz te grupe država. diskriminatorne necarinske mjere koje se sprovode preko državnih trgovinskih preduzeća i druge zaštitne mjere na granici osim carina. kao što su na primjer odredbe o dužim tranzicionim periodima za implementaciju sporazuma i preuzetih obaveza. 4. obaveze i posebne odredbe o zajedničkom djelovanju članica u cilju razvoja privreda članicazemalja u razvoju. kroz uvođenje jednostavnijih carinskih procedura. gdje se između ostalog napominje da je osnivanjem WTO obilježena istorijska etapa na putu ka uravnoteženom i integrisanom globalnom trgovinskom partnerstvu. podsticanje razvoja i ekonomskih reformi .24Svjetska trgovinska organizacija ima značajnu ulogu ne samo na polju liberalizacije trgovine već i u dijelu promovisanja korektne konkurencije između zemalja članica i to kroz sistem pravila. kao npr. zatim kada kada razvijene države daju preferencijalni pristup robi iz nerazvijenih država i sl.aprila 1994. godine. tj. T-5. stvar je pregovora između zemlje kandidata i članica Svjetske trgovinske organizacije. interesi zemalja u razvoju su na razne načine uzeti u obzir u sporazumima Svjetske trgovinske organizacije. postoje i izuzeci. b) Pod liberalizacijom međunarodne trgovine podrazumijeva se ne samo ukidanje necarinskih barijera već i snižavanje carina i carinskog ekvivalenta necarinskih barijera tj. naplatu naknade za kontrolu i rad carinske službe u nivou stvarne cijene koštanja usluge i dr. a diskriminišu svu ostalu robu. GATS-A I TRIPS-A) Obaveze/principi Klauzula najpovlašćenije nacije MFN Nacionalni tretman Transparentnost Opšte ukidanje kvantitativnoig ograničenja (QRs) GATT I III X XI GATS II XVII III XVI:2 XX TRIPS 4 3 63 - Liste koncesije/obaveza II Izvor: WTO “WTO Introduction”. da se sve prednosti i povlastice dogovorene između jedne ili više država moraju automatski priznati i svim drugim članicama WTO-a. WTO Publications. p. I drugi sporazumi. ako čla nica WTO daje veće povlastice jednoj članici 24 Smanjenje nivoa carineske zaštite kao jedanog od preduslova liberalizacije trgovine. Drugim riječima. sadrže odredbe koje predviđaju poseban i različit tretman zemalja u razvoju. Obavezujuće carinske stope članica definisane su u Listama koncesija. Načela funkcionisanja WTO-a mogu se sistematizovati i na slijedeći način: · Klauzula najpovlašćenije nacije (Most-favoured nation–MFN) – primjena MFN tretmana. jedan od osnovnih principa sadržan u sporazumima WTO jeste i smanjenje svih formalnosti vezanih za spoljnotrgovinske aktivnosti. Geneva 2004.diskreciono izdavanje dozvola (uskraćivanje/ne izdavanje dozvola za uvoz kako bi se postigao ili pospješio neki ekonomski cilj).

Od stvaranja GATT-a bilo je osam rundi pregovora . žigove i dr. odnosno uživati ista prava. zapošljavanje iomogućuju potrošačima punu korist od povećanja konkurencije. Oni su najvidljiviji u slučaju carinskih unija i zona slobodne trgovine (GATT) i u listama izuzeća članica (GATS) . tj. Pravni osnov WTO Svjetska trgovinska organizacija je jedina međunarodna institucija koja se bavi pravilima međunarodne trgovine.). kod prava osnivanja preduzeća itd. ona mora dati istovjetne povlastice svim drugim članicama WTO26. str. dok se od 1980. ako se jednoj zemlji članici odobre niže carinske stope za uvoz nekog proizvoda. međutim nedovoljno razvijene i najmanje razvijene ekonomije trebaju više fleksibilnosti u implementaciji sporazuma. 2005. kojim je osnovana WTO i kojim se reguliše njen institucionalni rad je Sporazum o osnivanju Svjetske trgovinske organizacije (Sporazum o WTO) sa aneksima27: ANEKS 1 ANEKS 1A: Multilateralni sporazum o trgovini robama · Opšti sporazum o carinama i trgovini (GATT 1994) · Sporazum o poljoprivredi · Sporazum o primjeni sanitarnih i fitosanitarnih mjera · Sporazum o tekstilu i odjeći · Sporazum o tehničkim preprekama trgovini · Sporazum o uslovima za strana ulaganja koji utiču na trgovinu 26 Npr. u zaivsnosti od oblasti primjene (nacionalni tretman kod stranih ulaganja. a deveta (Doha Development Agenda DDA) je još u toku. Ministarstvo za međunarodne ekonomse odnose Srbije i Crne Gore. Ovaj princip podrazumijeva. Nacionalni tretman ima i šire značenje. Postupna implementacija slobodne trgovine vrši se kroz pregovore: snižavanje trgovinskih barijera je jedna od najznačajnijih mjera za podsticanje trgovine. Raković A. Osnovna pravila po kojima ona funkcioniše utvrđena su odgovarajućim sporazumima. · Nacionalni tretman – Princip “nacionalnog tretmana” podrazumijeva da nema diskriminacije između domaće i strane robe. Sporazum. da uvezena i domaća roba (uključujući usluge. Podsticanje razvoja i ekonomskih reformi – multilateralni sistem WTO-a doprinosi ukupnom razvoju. kao jedne od ključnih pretpostavki stvaranja konkurentnog privrednog ambijenta. Pravila nediskriminacije .3. koje je dogovorila. Sporazumi Svjetske trgovinske organizacije dozvoljavaju određene izuzetke od ovog principa.33. nakon ulaska na tržište zemlje članice WTO. a zatim i potpisala većina svjetskih trgovinskih nacija.ili više njih.) mora imati isti tretman. “Svjetska trgovinska organizacija . Prve su runde pregovora uglavnom bile fokusirane na snižavanje carina. širi izbor robe i pristupačnije/niže cijene. godine sve veća pažnja pridaje uslugama i intelektualnom vlasništvu. usluge i nosioca prava intelektualne svojine.promovisanje fer konkurencije: MFN i nacionalni tretman kreirani su u svrhu osiguranja fer uslova trgovanja. 16 . preferiraju pregovore i kroz udruživanje u regionalne integracije · · · · 2. Predvidljivost i transparentnost – stabilnost i predvidljivost podstiču investicije. ista stopa za taj proizvod mora biti odobrena i svim drugim članicama WTO.Pravni istrumenti i savremene tendencije”. i u tom smislu. Beograd. 27 Zubić-Petrović S.

Pa tako. “Finalni akt” koji uobličava rezultate Urugvajske runde pregovora (čini ga oko 60 sporazuma. 31 Kada preuzima nadležnosti Tijela za rješavanje sporova i obavlja funkcije za koje je u skladu sa Dogovorom o rješavanju sporova nadležno to tijelo. Sporazum o primjeni Člana VII Opšteg sporazuma o carinama i trgovini iz 1994. 17 . obuhvatajući spisak usluga u kojima pojedine članice neće primjenjivati princip “najpovlašćenije nacije” (izuzeća). 2002. Ministarske deklaracije koje je donijela Ministarska konferencija kao najveći organ WTO i detaljne liste koncesija (obaveza/ustupaka) za svaku članicu pojedinačno. 30 Engl.· · · · · · · · · · · Sporazum o primjeni Člana VI Opšteg sporazuma o carinama i trgovini iz 1994.4. General Council. dogovora i tumačenja). pravnu podlogu WTO čine: osnovni pravni tekst tzv. Sastoji se od predstavnika svih zemalja članica. “Svetska trgovinska organizacija”. 28 Engl. održavaju se najmanje jednom u dvije godine. obično jednom u dva mjeseca. dok se u GATS-u Listom specifičnih obaveza u oblasti usluga definiše u kolikoj je mjeri pristup tržištu dozvoljen inostranim pružaocima usluga u konkretnim sektorima. 29 Bjelić mr Predrag. Liste koncesija (obaveza-ustupaka koje su definisane za svaku zemlju. Sastaje se redovno. 2. Sporazum o kontroli robe prije isporuke Sporazum o pravilima o porijeklu robe Sporazum o procedurama izdavanja uvoznih dozvola Sporazum o subvencijama i kompenzatornim mjerama Sporazum o zaštitnom sistemu ANEKS 1B: Opšti sporazum o trgovini uslugama (GATS) i aneksi ANEKS 1C: Sporazum o trgovinskim aspektima prava intelektualne svojine. On rukovodi radom WTO i donosi odluke značajne za njeno funkcionisanje u okviru smjernica koje odredi Ministarska konferencija. predviđena je gornja granica obavezujućih carinskih stopa za trgovinu robama za sve stavke carinske tarife. i donosi odluke o svim pitanjima koja su regulisana multilateralnim trgovinskim sporazumima.TRIPS ANEKS 2: Dogovor o pravilima i procedurama za rješavanje sporova ANEKS 3: Mehanizam ispitivanja trgovinskih politika ANEKS 4: Plurilateralni trgovinski sporazumi Sporazum o trgovini civilnim vazduhoplovima Sporazum o javnim nabavkama Međunarodni sporazum o mlijeku i mliječnim proizvodima (prestao da važi 1997) Međunarodni sporazum o goveđem mesu (prestao da važi 1997) Pored pobrojanog. Ovlašćena je da obavlja i preduzima sve mjere neophodne za funkcionisanje WTO. Sjednice Ministarske konferencije. Organizaciona struktura i proces donošenja odluka u WTO Ministarska konferencija28 je najviši organ WTO i predstavlja “diplomatsku konferenciju”29. Inicijator donošenja odluka može biti bilo koja članica WTO. koja je sastavni dio GATT-a. Listom obaveza u trgovini robom. a za EU jedinstveno za 27 zemalja). Generalni savjet može zasijedati u svojstvu Tijela za rješavanje sporova31 i Tijela nadležnog za ispitivanje trgovinske politike i u tom svojstvu ispitivati trgovinske mjere članica u skladu sa Mehanizmom ispitivanja trgovinskih politika. Prometej. Beograd. Generalni savjet30 je sastavljen od predstavnika svih zemalja članica. definišu način pristupa domaćem tržištu za inostrane proizvode i pružaoce usluga. djeluje u njeno ime i odgovara joj za svoj rad. Zadužen je za funkcionisanje WTO u periodima između dva sastanaka Ministarske konferencije. Ministerial Conference.111. str.

34 Engl. godine. Smatra se međutim. kao odgovor na savremeni razvoj tehnologije i njenu sve veću i široku primjenu u međunarodnoj trgovini. 18 . kojih danas ima preko 250 u svijetu). Prednosti trgovinskog sistema WTO 32 Engl. WIPO (World Intelectual Property Rights Organisations – svjetska organizacija za zaštitu prava intelektualne svojine). obezbjeđivanje foruma za multilateralne trgovinske pregovore i sprovođenje rezultata pregovora. Ova tri savjeta. 35 Sve članice mogu učestvovati u radu svih WTO organa. značajno mjesto u organizacionoj strukturi Svjetske trgovinske organizacije zauzimaju tri glavna komiteta: Komitet za trgovinu i razvoj. U skladu sa odredbama Sporazuma o WTO. Tako na primjer.Pod okriljem Generalnog savjeta djeluju Savjet za trgovinu robom32. kao i one poslove koje odredi Generalni savjet. 2. Komitet za platno-bilansne restrikcije i Komitet za budžetska. Svetska trgovinska organizacija ima kvalitetnu saradnju sa međunarodnim institucijama. prihvatljivom i situacija u kojoj se ne može postići konsenzus. Ovakav način odlučivanja je demokratski jer uvažava princip jedna zemlja jedan glas. Sekretarijat Svjetske trgovinske organizacije je administrativni organ i nije ovlašćen za donošenje odluka. za razliku od Svjetske banke i MMF-a. vrši analizu kretanja međunarodne trgovine. Sastaju se prema potrebi i otvoreni su za predstavnike svih članica. osim ukoliko nije drugačije predviđeno Sporazumom o osnivanju WTO i Multilateralnim trgovinskim sporazumima36. Članovi komiteta mogu biti predstavnici svih zemalja članica WTO. Njegov osnovni zadatak je da pruža tehničku pomoć. gdje se težina glasa određuje procentom finansjskog udjela u članarini. doprinoseći na taj način liberalizaciji trgovine. kad se ni jedna članica prisutna na sastanku na kome se odlučuje. usmjerene su i na olakšavanje primjene i sprovođenja svih WTO sporazuma. koji je orgainizovan u direkcije. biće donošene isključivo u saglasnosti sa odredbom iz stava 4 Člana 2 Dogovora o pravilima i procedurama koje rukovode rješavanjem sporova. Savjet za trgovinu uslugama33 i Savjet za trgovinske aspekte prava intelektualne svojine34 (Savjet za TRIPS). 36 Odluke koje Generalni Savjet bude donosio kada djeluje kao Organ za rješavanje sporova. Odluke se donose na sastancima Ministarske konferencije i Generalnog savjeta i svaka članica ima jedan glas. osnovan je i Komitet za elektronsku trgovinu. Council for Trade in Services.Svjetska trgovinska organizacija nastavlja praksu odlučivanja konsenzusom koja je bila prihvaćena GATT-om iz 1947. kao što je IMF. 5. obavljaju poslove iz nadležnosti utvrđenih odgovarajućim sporazumima. Aktivnosti Sekretarijata. Na Ministarskoj konferenciji Svjetske trgovinske organizacije održanoj u Ženevi 1998. Takođe. objavljuje studije i drugu stručnu literaturu iz oblasti svog djelovanja. kada se primjenjuju principi odlučivanja o prijedlogu dvotrećinskom većinom. formalno ne suprtostavlja predloženoj odluci. Generalni savjet formirao je još dva komiteta koji mu podnose izvještaje: Komitet za trgovinu i prirodnu sredinu i Komitet za regionalne trgovinske sporazume (WTO prati regionalne sporazume o slobodnoj trgovini. Mehanizam između ostalog omogućava i da se članice dosljedno pridržavaju pravila i preuzetih obaveza čime se ujedno postiže i olakšano funkcionisanje čitavog multilaternog sistema. Iz prethodno rečenog. da se zaključiti da je organizaciona struktura postavljena tako da postoji jasno definisana uloga i način rada organa WTO35. ostvaruje kontakte sa medijima. 33 Engl. administrativna i finansijska pitanja. Svjetska banka. jedana od funkcije WTO. Council for Trade in Goods. Council for Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights. Konsenzus je takav način donošenja odluke. kroz veću dosljednost u pravilima različitih međunarodnih institucija i stvaranju globalne ekonomske politike. kao i da omogućava postizanje proklamovanih ciljeva i funkcija. Mehanizam za ispitivanje trgovinskih politika ima za posljedicu postizanje višeg nivoa transparentnosti i razumijevanja trgovinskih politika i mjera zemalja članica. Proces donošenja odluka .

moćnije zemlje bi mogle lakše i unilateralno da nametnu volju svom manjem trgovinskom partneru. a jedan od najupečatljivijih je trgovinski rat 30-tih godina XX vijeka koji je doveo do pogoršanja Velike depresije. dajući manjim zemljama veće pravo glasa. država i kompanija koje učestvuju u spoljnoj trgovini neprestano raste. Male zemlje mogu biti efikasnije ako iskoriste priliku da stvore saveznike i ujedine resurse. za razliku od ostalih međunarodnih institucija gdje odluke donose samo članovi odbora direktora. funkcioniše preko 60 godina. a svi od toga profitiraju. dok u isto vrijeme najveće ekonomske sile oslobađa obaveze da utvrđuju trgovinske sporazume sa svakim od svojih brojnih trgovinskih partnera. u Evropi je razvijena međunarodna saradnja u industriji uglja. velike su mogućnosti za pojavu trgovinskih nesuglasica koje se putem precizno definisanih pravila spoljno trgovinske razmjene. tj. Održavanje mira Puno je primjera iz prošlosti u kojima su trgovinske nesuglasice prerasle u rat. a ne na moći U okviru WTO odluke se donose konsenzusom. dok bi manje zemlje morale da se bore sa svakom od velikih ekonomskih sila pojedinačno. a na globalnom nivou. smanjenjem cijena finalnog proizvoda i usluga. 19 . gdje je potrebna saglasnost svih 149 članica. gvožđa i čelika. a trgovinske barijere širom svijeta su niže više nego ikada u istoriji moderne spoljnotrgovinske razmjene. 3. logično. U suprotnom. Osnovne prednosti članstva u WTO su sljedeće: 1. Sistem zasnovan na pravilima. Smanjeni troškovi života Globalni sistem WTO uz pomoć pregovora i primjenom principa nediskriminacije. pristupanje WTO predstavlja važan element razvojne strategije kako zemalja u tranziciji tako i zemalja u razvoju. WTO je imala 153 članice. Za manje zemlje rezultat ovakvog odlučivanja je povećana pregovaračka moć. u sistemu WTO rješavaju na miran i konstruktivan način. što rezultira smanjenjem troškova proizvodnje (uvezena roba koja se koristi za proizvodnju je jeftinija). nižim troškovima života. koji su kasnije prerasli u Evropsku Uniju i Svjetsku trgovinsku organizaciju .godine. 2. može biti veoma otežan. Za to vrijeme je održano 8 velikih rundi trgovinskih pregovora. Međutim. Kako bi se izbjegle ponovne tenzije. WTO ovim putem smanjuje neke neravnopravnosti. U julu 2008. što govori o jačanju ekonomskih veza u svijetu. kada je nastala WTO države su se skoro 200 puta obratile organizaciji za rješenje svojih sporova. neposredno poslije II svjetskog rata. Takođe je i neophodan korak u procesu pridruživanja i pristupanja Evropskoj Uniji. širenju WTO članstva i činjenici da zemlje imaju povjerenja u ovaj sistem koji treba da riješi razlike među njima. i na kraju. 4.Članstvo u WTO jedan je od ključnih koraka integracije zemlje u moderne međunarodne ekonomske odnose i istovremeno važan element podrške procesu unutrašnjih ekonomskih reformi. Ovakav način postizanja dogovora. godine. One nastavljaju da opadaju. Od 1995. Sistem koji je sada povjeren WTO. smanjuje trgovinske barijere. sačinjen je Opšti sporazum o carinama i trgovini (GATT). Rješavanje sporova na konstrukivan i miran način Obzirom da broj proizvoda.

kao i nediskriminacija. To je doprinjelo i pozitivnim pomacima na planu drugih integracija. Transparentnost (poput davanja na uvid svih informacija vezanih za trgovinske propise).1-1. a kako se uvoze i materijali. kao i izbor tehnologija koje koriste. ograničavanje uvoza izgleda kao efikasan način podržavanja pojedinih ekonomskih sektora. Veći izbor i bolji kvalitet roba i usluga Uvoz omogućava veći izbor i kvalitet roba i usluga koje se nude potrošaču. Takođe. Sistem štiti vlade od uskih interesa Na prvi pogled. kao sto je slučaj Estonije. 7. dok je početak procesa pristupanja značio prestanak izolacije za Libiju i Iran. i to stvaranjem operativnog i efikasnog multilateralnog trgovinskog 20 . Svjetska trgovinska organizacija utiče kako na unutrašnje tako i spoljne odnose jedne zemlje što pokazuju primjeri novoprimljenih članica. povećava se izbor finalnog proizvoda i usluga koje nude domaći proizvođači. po proračunima STO-a.5. Spoljno trgovinska razmjena povećava prihode Uticaj Urugvajske runde trgovinskih pregovora. obrazlažući svoju odluku da joj je potreban sporazum širokog spektra od kojeg će koristi imati svi sektori ekonomije. ako država štiti svoju industriju odjeće. Ukoliko tokom trgovinskih pregovora GATT/WTO. jedna interesna grupa insistira da ih njihova vlada smatra posebnim slučajem kome je potrebna zaštita. vlada može odbiti protekcionistički pritisak. Na primjer. pošto druge zemlje na prepreke odgovaraju podizanjem sopstvenih trgovinskih barijera. Osnovni cilj Svjetske trgovinske organizacije je da obezbijedi da se međunarodna trgovina odvija na slobodan i predvidiv način. preuzela obavezu da značajno otvori svoje tržište i liberalizuje ekonomski i trgovinski režim.-1993. Doprinos WTO ekonomskoj i političkoj stabilnosti u regionu se naročito ističe u posljednje vrijeme . što utiče na dohotke u svim sektorima. jasniji kriterijumi propisa koji se odnose na sigurnost i standarde proizvoda. mnoge zemlje u tranziciji su preduzele reforme orijentisane na transformaciju unutrašnjeg tržišta u efikasnu tržišnu privredu. komponente i oprema za potrebe domaće proizvodnje. do povećanja svjetskih prihoda u rasponu od 109 do 510 milijardi $ (tačna suma zavisi od procjena u kalkulaciji i dozvoljenih granica greške). godine. Litvanije i Letonije. svi ostali moraju odjeću da plate skuplje. povećavajući izbor modela dostupnih potrošaču kao i spektar roba i usluga koje se proizvode odnosno pružaju na lokalnom nivou. 8. Čak se i kvalitet domaćih proizvoda može popraviti usljed konkurencije nastale zbog uvoza. Borba protiv korupcije Mnoge oblasti sporazuma WTO. Međutim. ostali aspekti "trgovinskih olakšica". doveo je. Takođe. uspjeh uvezenog proizvoda ili usluge na domaćem tržištu može podstaći nove domaće proizvođače na takmičenje. 6. pomažu smanjivanju korupcije i boljem upravljanju. Tokom 15-godišnjeg procesa pristupanja Kina je postala jedna od zemalja sa najbržim privrednim rastom.5% više nego što bi iznosio da Unija nije imala jedinstveno tržište. A Evropska komisija (EU) izračunala je da je u periodu između 1989. Protekcionizam se takođe može proširiti van granica jedne zemlje. od 1994.-te. uloga WTO kao promotera mira i bržeg ekonomskog razvoja evidentna je u Avganistanu i Iraku. ovim putem se umanjuje značaj drugih sektora. Primjer su Makedonija i Hrvatska na Balkanu. ka Evropskoj uniji. smanjuju mogućnost prevara i proizvoljnog donošenja odluka. dohodak EU iznosio 1. Iz ovih primjera je jasno trgovina povećava prihode.

. 2. Rješavanje sporova u okviru WTO sistema Jedna od funkcija WTO. i sl. WTO podrška za zemlje u razvoju Razvoj i trgovina . odredbe kojima se štite trgovinski interesi zemalja u razvoju i nerazvijenih zemalja. U njihovoj nadležnosti je praćenje primjene sporazuma. sadržanog u Aneksu 238 ovog sporazum. STO nudi solidnu pravnu osnovu zasnovanu na saglasnosti svojih članica koje su pravila i discipline ove organizacije uvele u svoj domaći pravni sistem. Članice su stoga usmjerile svoje snage ka liberalizaciji i olakšanju međunarodne trgovine da bi obezbijedile održiv privredni rast. Za razliku od GATT-a.preko tri četvrtine članica WTO su zemlje u razvoju ili nerazvijene zemlje. Saglasile su se da bi prvi i najvažniji cilj trebalo da bude poboljšanje životnog standarda i postizanje pune zaposlenosti. koje uključuju duži vremenski period za implementaciju sporazuma i preuzetih obaveza. WTO Publications. Geneva p. 21 . Tehnička pomoć i obuka .sistema. mjere koje će uticati na povećavaje mogućnosti trgovine. podrazumijeva sveobuhvatan sistem za rješavanje sporova između zemalja članica. Ministarska konferencija u Dohi 2001. podrška za izgradnju njihove infrastrukture. mirno rješavanje sporova. Tako na primjer.43. rješavanje sporova. 37 Dogovor o rješavanju sporova ili DSU. Ti novi pregovori nazvani su – Doha razvojna runda. Ovaj pristup je podrazumijevao da ukoliko tužena strana ne uspije da dokaže da njena trgovinska mjera ne ugrožava drugu stranu.7. godine je postavila pred članice WTO neke zadatke koji uključuju pregovore o velikom broju pitanja prije svega vezanih za zemlje u razvoju. prema Sporazumu iz Marakeša. ona mora svoju zaštitnu mjeru da promijeni ili ukine.6. Understanding on Rules and Procedures Governing the Settlement of Disputes. 40 Johan H. kao što su centralizovano planiranje. je administriranje Dogovora o pravilima i procedurama koje rukovode rješavanjem sporova37. 2. tržišna ekonomija. Dogovor o rješavanju sporova (Dispute Settlement Procedures) u okviru WTO. Ujedno se organizuju regionalni seminari iz različitih oblasti.WTO organizuje oko 100 misija godišnje za tehničku saradnju za zemlje u razvoju. 38 Engl.43. 39 World Trade Organization. kao i specijalizovani kursevi u Ženevi za zemlje u razvoju na teme. obezbjeđuje jasnu i jednostavnu proceduru sa unaprijed definisanim rokovima i velikim stepenom automatizma u funkcionisanju. uz pomoć podkomiteta za nerazvijene zemlje. Jedan od principa. Za ove zemlje u okviru WTO sporazuma postoje specijalne odredbe. p. koji je praktično potvrđen u praksi bio je da je teret dokazivanja na tuženoj strani i na njega su se pozivale većina tužilačkih strana40. ali pokazalo se da je imao značajne nedostatke. posebno obraćaju pažnju na specijalne potrebe zemalja u razvoju. tehnička pomoć i povećanje učešća zemalja u razvoju u trgovinskom sistemu. U tom smislu. GATT nije predviđao fiksne rokove za rješavanje sporova. primjena tehničkih standarda. WTO Komitet za trgovinu i razvoj. definisana članom III stav 3. a postojala je i mogućnost blokade procesa što je dovodilo do odugovlačenja u rješavanju sporova39. “Trading into the future”.Jackson “The WTO Dispute Settlement Procedures: A Preliminary Appraisal” 1998. Godišnje se u prosjeku organizuju tri kursa u Ženevi za različite vladine zvaničnike. Mehanizam za rješavanje sporova postojao je i u GATT-u iz 1947.

Postupak rješavanja sporova41 Spor nastaje u slučaju kada jedna članica. Članica koja traži konsultacije svoj zahtjev mora notifikovati i podnijeti u pismenoj formi sa obrazloženjem. u roku od 60 dana od dana podnošenja zahtjeva za konsultacije. 7. na zahtjev bilo koje strane. Članica kojoj je upućen zahtjev za konsultacije. osnovan je poseban Organ za rješavanje sporova (Dispute Settlement Body . broja faza u postupku rješavanja spora je nešto veći (vidi Grafik 1: Postupak odlučivanja u sporu). Osnivanje panela. Kao panelisti ne mogu se javiti predstavnici zemalja u sporu. Primjena odluke i preporuka. U slučaju da strana u sporu notifikuju kod DSB svoju odluku da se žali na finalni izveštaj panela. Donošenje privremenog izvještaja panela. a na zahtjev podnosioca zahtjeva postupak se može ubrzati. 44 Panel se sastoji od tri panelista. 3. Sekretarijat će predložiti stranama u sporu lica za izbor paneliste. Bilo koja članica koja ima znatan interes u sporu. Članovi panela44 (panelisti) su visokokvalifikovani vladini i nevladini službenici. na osnovu analiza iznijetih činjenica i njihove saglasnosti sa relevantnim WTO sporazumima.Za sprovođenje pravila i procedura iz Dogovora. tako što će da procjeni slučaj i donese objektivan sud. posredovanje i arbitraža. DSB obavještava nadležne savjete i komitete o sporovima i sastaje se kad god je to neophodno. Naredna faza u postupku rješavanja spora je ispitivanje slučaja u okviru panela. Konsultacije su prva faza u postupku rješavanja spora42. 42 Konsultacije su povjerljivog karaktera i ne štete pravima bilo koje članice u daljem postupku. u slučaju lako kvarljive robe. i koja je notifikovala svoj interes kod 41 World Trade Organization. dužna je da odgovori u roku od 10 dana od prijema zahtjeva i da pristupi konsultacijama najkasnije 30 dana od dana prijema zahtjeva. smatra da druga članica krši neki od WTO sporazuma i/ili preuzetu obavezu. odgovarajućih kvalifikacija i iskustava. 5. kao i za druge obaveze propisane Dogovorom. Svaki panel ima pravo da traži informacije i tehničke savjete od bilo kog lica iz organa ili institucije koje smatra odgovarajućom. 6. U slučajevima koji nalažu hitno postupanje43. Cambridge 2004. vršenje nadzora nad primjenom odluka i preporuka. Sekretarijat WTO raspolaže sa listama osoba koji mogu biti članovi panela. Svaka članica WTO koja smatra da je oštećena nekim aktivnostima druge članice. U slučaju da spor ne bude riješen. kao što su dobre usluge. Ovaj organ nadležan je za: formiranje panela. Zahtjev za osnivanje panela daje se u pismenoj formi i panel se formira/osniva na prvom narednom sastanku DSB (osim ako se na stanku konsenzusom ne odluči da se panel ne formira). uključujući identifikovanu nedozvoljenu mjeru sa naznakom pravne osnove tužbe. 4. U toku cijelog postupka pred panelom vodi se računa o interesima strana u sporu. Donošenje finalnog izvještaja panela. 22 .DSB). Ispitivanje slučaja u okviru panela. Postupak rješavanje trgovinskih sporova između članica se sastoji iz sljedećih osnovnih faza: 1. p. Konsultacije. generalni direktor će u konsultacijama sa predsjednikom DSB i predsjednikom odgovarajućeg Savjeta ili Komiteta. mirenje. osim ako se strane u sporu ne dogovore u roku od 10 dana od osnivanja panela da panel sačinjava pet panelista. “A Handbook on the WTO Dispute Settlement System “. Ako strane u sporu ne postignu dogovor o panelistima u roku od 20 dana od osnivanja panela. Strane u sporu mogu dobrovoljno da pristanu na primjenu alternativnih metoda za rješavanje sporova. utvrditi sastav panela. Paneli imaju funkciju da pomognu Organu za rješavanje sporova u vršenju njegovih obaveza.43-98. Usvajanje finalnog izvještaja. davanje preporuka za suspenziju koncesija. podnosilac zahtjeva može da traži formiranje panela. University Press. 2. usvajanje izvještaja panela i Apelacionog tijela. može da podnese zahtjev za konsultacije. i njegov rad je povjerljive prirode. 43 Npr.

"treća strana") ima mogućnost da se njena gledišta i činjenično stanje čuju pred panelom. POSTUPAK ODLUČIVANJA U SPORU 23 . Postupak pred panelom treba da bude dovoljno fleksibilan kako bi se obazbijedio visok kvalitet izveštaja panela.DSB (tzv. i kako se proces ne bi odugovlačio bez razloga. Ovi podnesci se daju stranama u sporu i moraju imati odraz na izveštaj panela. Grafik 2. kao i da podnese pismene predstavke.

Izvor: World Trade Organization. Cambridge 2004. p.44. University Press. 24 . “A Handbook on the WTO Dispute Settlement System “.

U principu. postupak ne može trajati duže od 90 dana. Izvještaj 49 apelacionog tijela usvaja DSB i strane u sporu ga moraju bezuslovno prihvatiti. 48 Međutim. na koji one mogu da dostave svoje komentare u pismenoj formi. pri čemu podnošenje izvještaja ne može biti duže od 9 mjeseci. Generalni direktor može u cilju pomoći članicama da riješe spor i ukoliko se strane u sporu saglase postupajući po službenoj dužnosti. ali ne duže od 12 mjeseci. u slučaju hitnosti. Međutim. propisuje pravila i postupke po kojima je predviđeno da panel treba da završi svoj rad u roku od šest mjeseci45. koji uključuje opisni dio. jer negativan konsenzus sprečava blokiranje usvajanja izvještaja panela od strane tužene strane. strana u sporu može zahtijevati da joj DSB odobri suspenziju koncesija ili drugih obaveza u odnosu na tuženu stranu. 25 . DSB daje takvo odobrenje 30 dana po isteku roka za primjenu odluke ili preporuke. Apelaciono tijelo može potvrditi. Ova rotacija se utvrđuje u radnoj proceduri Apelacionog tijela. koje se sastavlja od sedam lica. 45 Kada panel smatra da ne može da sačini izvještaj u predviđenom roku o tome će pismeno obavijestiti DSB sa obrazloženjem. 49 Kada panel ili drugostepeni organ zaključe da mjera nije u skladu sa obuhvaćenim sporazumom. sve dok se žalbeni postupak46 ne okonča. Panel može da obustavi svoj rad na zahtjev strane koja je podnijela žalbu. Po isteku ovog roka. U slučaju da sporazum nije postignut. od kojih su tri stalna člana47. panel dostavlja privremeni izvještaj. suspenzija se može dozvoliti i u drugom sektoru istog sporazuma. Šta više. ponuditi dobre usluge. ali i u oblasti regulisanoj drugim sporazumom ukoliko ozbiljnost razloga govori tome u prilog. privremeni izvještaj postaje finalni izvještaj i dostavlja se članicama na razmatranje. uz procjenu roka potrebnog za podnošenje izvještaja. izmijeniti ili ukinuti nalaz panela. Drugostepenom organu podnosi se žalba u vezi spora pred panelom. podnijeta žalba ne osporava pravo članica da izraze svoja mišljenja u vezi sa izvještajem panela. o tome i o razlozima zbog kojih ne može da se donese odluku u predviđenom roku mora obavijestiti DSB pismenim putem. a ne i treća lica. procedurama i sporazumima. osim ako neka strana u sporu formalno ne izjavi žalbu ili DSB konsenzusom odluči da se izvještaj ne usvoji. koncesije se suspenduju u istom sektoru za koji je vezan nastanak spora. Ovakav pristup predstavlja jednu od najznačajnijih novina u sistemu rješavanja sporova. nalaz i zaključke panela. Pravo na žalbu imaju samo strane u sporu. Ako je strana u sporu notifikovala kod DSB. žalbeni postupak ne traje duže od 60 dana48 od dana kad je strana formalno notifikovala svoju odluku da se žali. U svakom slučaju. kao i održavanje sastanaka panela vezano za pitanja identifikovana u pismenim komentarima na privremeni izvještaj. u roku koji panel unaprijed utvrdi. Strane u sporu mogu ponovo da zahtijevaju (pismenim putem) da panel revidira pojedine aspekte privremenog izvještaja. saziva stalno Apelaciono tijelo kao drugostepeni organ u postupku. u roku od tri mjeseca. 47 Lica koja učestvuju u drugostepenom organu se rotiraju. Ukoliko ni jedna od strana u sporu ne dostavi komentare u predviđenom roku.Dogovor o pravilima i proceduri za rješavanje sporova. Alternativni načini rješavanja sporova (dobre usluge. mirenje ili posredovanje) Svjetska trgovinska organizacija pored prethodno opisane procedure za rješavanje sporova. U roku od 60 dana od dostavljanja konačnog izvještaja. izvještaj se usvaja. ukoliko Apelaciono tijelo smatra da nije u mogućnosti da donese odluku u roku od 60 dana. izveštaj panela se neće razmatrati od strane DSB u cilju usvajanja. Ukoliko to nije moguće ili efikasno. 46 Koncept žalbenog postupka je jedna od bitnih karakteristika Dogovor o rješavanju sporova. preporučiće članici na koju se odnose preporuke da uskladi mjeru sa pravilima. ili. Hitnost sprovođenja odluka je neophodna kako bi se obezbijedila efkasnost rješavanja sporova u korist svih članica. Organ za rješavanje sporova prati primjenu odluka i preporuka u cilju efikasnog rješavanja sporova. DSB u cilju rješavanja spora. Predmet žalbe mogu biti samo pravna pitanja i pravna tumačenja sadržana u izvještaju panela. svoju odluku da se žali. U predviđenim rokovima strane mogu pregovarati i saglasiti se o međusobno prihvatljivoj kompenzaciji. Po ispitivanju priloženih dokaza i usmenih izjava. panel ili Drugostepeni organ mogu sugerisati načine kako da članica sprovede preporuku. predviđa i druge alternativne načine za rješavanje sporova. Po pravilu. mirenje ili posredovanje. panel dostavlja nacrt izvještaja stranama u sporu.

Working Party. koji se na sljedećem sastanku razmatra.) Generalni direktor verifikuje zahtjev i dostavlja ga Generalnom savjetu (Ministarskoj konferenciji). Kanada. susjedne države zemlje kandidata i glavni trgovinski partneri. strana koja se smatra oštećenom može podnijeti zahtjev za formiranje panela. Može se koristiti u skladu sa međusobnim dogovorom strana u sporu. 2. slijedi formiranje Radne grupe51 (RG) i biranje predsjedavajućeg u konsultacijama sa članicama Radne grupe i zemljom kandidatom. Svjetska banka. mirenjem i posredovanjem nije doveo do rješenja spora. Strane u sporu moraju blagovremeno obavijestiti članice o rješavanju spora putem arbitraže. takođe je alternativno sredstvo rješavanja sporova. UN i UNCTAD. Postupci sprovedeni u vezi sa dobrim uslugama. može zahtijevati formiranje panela i prije isteka roka od 60 dana. i to prije početka arbitražnog postuka. Odredbe Dogovora. kao i da od njih odustane u bilo kom trenutku. koje se odnose na praćenje primjene preporuka i odluka.Arbitraža u okviru WTO. str. SAD. Značaj lista koncesija u oblasti roba u procesu pristupanja STO. izvještaja i podataka. ali samo pod uslovom da je predmet spora jasno definisan i da su strane saglasne da priznaju arbitražnu odluku. a posebno iznijeti stavovi strana u sporu.Svaka strana u sporu ima prava da traži alternativna sredstva rješavanja sporova. Generalnom direktoru WTO. mirenje i posredovanje započet unutar roka od 60 dana od dana prijema zahtjeva za konsultacije. na osnovu kojih se stiče jasna slika o svim aspektima spoljnotrgovinske i ekonomske Detaljnije: Mr Aida Salagić-Cekovic. strana koja je podnijela zahtjev može zahtijevati formiranje panela tek po isteku 60 dana od dana podnošenja zahtjeva za konsultacije. 12-24 51 Engl. su tajni. U slučaju kada je postupak vezan za dobre usluge. Pristupanje Svjetskoj trgovinskoj organizaciji Procedura50 Država proces učlanjenja započinje podnošenjem Zahtjeva za prijem. zatim Saudiske Arabije-52 člana. Japan. Zahtjev treba da sadrži nedvosmislenu izjavu da zemlja želi da pristupi Organizaciji u skladu sa članom XII Sporazuma o osnivanju WTO. Druge članice WTO mogu učestvovati u arbitražnom postupku uz saglasnost strana koje su rješavanje međusobnog spora prepustile arbitraži. Ukoliko je postupak okončan prije nego što je spor riješen. ukoliko strane u sporu zajednički konstatuju da postupak u vezi sa dobrim uslugama. Arbitraža . mirenjem ili posredovanjem. 52 Broj članova Radne grupe varira. primjenjuju se i na arbitražne odluke. Članstvo u Radnoj grupi je otvoreno za sve članice WTO i najčešće je čine: EU.8. 2007. zemlja u procesu pristupanja ima obavezu da dostavi niz informacija. Podgorica.52 Nakon formiranja Radne grupe. Ekonomski fakultet. 50 26 . Najveća RG je formirana prilikom pristupanja Rusije-65 članova. (Istom izjavom se može aplicirati i za status posmatrača. O arbitražnim odlukama mora biti obaviješten Organ za rješavanje sporova i Savjet ili Komitet nadležan za odgovarajući sporazum. i nemaju uticaja na prava bilo koje od strana u eventualno budućem postupku. Strana. Status posmatrača u Radnoj grupi na osnovu sporazuma sa WTO imaju MMF. podnosilac zahtjeva. U slučaju prihvatanja zatjeva. kompenzacija i suspenzije koncesija (članovi 21 i 22).

Aneks 6: Informacije o trgovanju državnih preduzeća. Odgovori zemalje kandidata. slijedi sazivanje i održavanje prvog sastanka Radne grupe. kada je stvorena odgovarajuća “dokumentaciona osnova” za pregovore. moraju biti onoliko detaljni koliko to zemlje članice zahtijevaju i oni imaju pravo na slanje dodatnih pitanja dok god odgovori ne budu u potpunosti konkretni i jasni. podaci o carinskim stopama i carinska tarifa. Institucionalni okvira za trgovinu i ekonomske odnose sa trećim zemljama. Nakon dostavljanja Memoranduma. 53 Zvanični dokumenti koje ispituje RG tokom procesa pristupanja smatraju se tajnim sve do završetka postupka. Na kraju svakog sastanka. 3. Sve članice. Trgovinski aspekt režima intelektualne svojine. komentariše se tekst Memoranduma i dodatno pojašnjavaju pitanja koja su ostala nerazjašnjena (ukoliko takvih ima). odgovora na pitanja zemalja članica i drugih potrebnih i traženih dokumenta54 tj. 4. WT/ACC/4. Trgovinski aspekt Sporazuma o intelektualnoj svojini –WT/ACC/9. Politika spoljne trgovine roboma. kojim se daje kompletan presjek ukupnog ekonomskog stanja. Pored već pobrojanog dostavljaju se i tekstovi važećih propisa i zakona. ekonomska politika i spoljna trgovina. distribuira se članicama preko Sekretarijata. WT/ACC/5 i dr. Uvod. Memorandum kao i ostala dokumenta.wto. Aneks 8: Spisak međunarodnih i dvostranih trgovinskih ugovora. Ove informacije i podaci treba da budu dostavljeni u standardizovanoj formi dokumenta. 27 .org) 54 Neka dokumenta mogu se i naknadno dostaviti tokom procesa pristupanja npr. kao i druga tražena dokumenta i informacije. Privreda. Članicama se prvo dostavlja Memorandum o spoljnotrgovinskom režimu sa pratećim aneksima. Mora biti napisan na jednom od radnih jezika Organizacije (engleski/francuski/španski) i sastoji se iz sedam djelova i osam aneksa. 5. Aneks 5: Informacije o tehničkim preprekama u trgovini. plan privatizacije. Aspekt koji se odnose na režim trgovine uslugama. Aneks 3: Informacije o proceduri dodijele dozvola. Aneks 4: Informacije o primjeni i nadzoru nad sporazumom o carinskom vrednovanju. Na prvom sastanku.53 Dokumenta koje treba dostaviti su: · · · · · · Memorandum o spoljnotrgovinskom režimu-WT/ACC/1.politike zemlje kandidata. bez obzira na to da li imaju ili ne spoljnotrgovinskog ili bilo kog drugog interesa imaju pravo na postavljanje pitanja. odgovori na pitanja zemalja članica (Q/A). Matrica usaglašenosti sa sanitarnim i fitosanitarnim mjerama i Sporazumom o tehničkim preprekama u trgovini -WT/ACC/8. 6. Aneks 7: Klasifikacija sektora usluga. Izvještaj o subvencijama pri izvozu i Izvještaj o domaćoj podršci poljoprivrede-WT/ACC/4. Aneksi: Aneks 1: Statistika i publikacije. Sadržaj Memoranduma o spoljnotrgovinskom režimu 1. Aneks 2: Spisak zakona i propisa. 7. Podaci o uslugama-WT/ACC/5. traže objašnjenja i pojašnjenja na tekst Memoranduma. 2. kao sveobuhvatan dokument. Zakonodavni okvir za trgovinu robama i uslugama. ovi dokumenti su javni i mogu se naći na vebsajtu WTO (www. Poslije toga.

Report of the Working Party on Accession 28 . Po završetku pregovora. Navedene liste prilažu se kao aneksi i predstavljaju sastavni dio nacrta Protokola o pristupanju. Radna grupa dostavlja Generalnom savjetu (Ministarskoj konferenciji) na odobrenje i predlaže pristupanje zemlje kandidata. odnosi se na pristup tržištu i pregovori se vode o carinskim stopama. Ovaj paket dokumenata. Naredni korak. Odluka o pristupanju donosi se dvotrećinskom većinom glasova članica i time Protokol stupa na snagu. jer članice žele da se osiguraju da će ustupci koje odobrava Vlada zemlje kandidata biti uporedivi sa prednostima koje proističu iz članstva u WTO. Ova faza procesa pristupanja. Sastancima Radne grupe može da prisustvuje bilo koja članica WTO. nacrt Odluke o pristupanju i nacrt Protokola o pristupanju. Pristup tržištu (roba i usluga) predstavlja najkritičniji element procesa pristupanja. Država kandidat pristupa Svjetskoj trgovinskoj orgnizacij. Pregovori bilateralnog karaktera. međutim. a koje treba ispuniti do narednog sastanka. pripreme i zakazivanja narednog sastanka Radne grupe na kome se evoluira postignuto55. a Liste koncesija sastavni djelovi GATT-a iz 1994. usaglašavanja zakonske regulative. Pregovori su na multilateralnom nivou i traju sve do momenta dok se ne utvrdi da je zemlja kandidat uskladila režim spoljne trgovine sa pravilima WTO. Radna grupa usvaja: · · · Izvještaj56 koji predstavlja rezime diskusija sa sastanaka Radne grupe. i sadrže uslove pristupanja koji su dogovoreni sa zemljom kandidatom. Kako je u praksi često veći broj članica WTO zaintresovan za iste koncesije. trideset dana nakon potpisivanja Protokola ili deponovanjem instrumenta ratifikacije. pregovori se vode i na plulateralnom nivou. poljoprivredi i uslugama. kad je u pitanju podrška poljoprivredi i izvoznim subvenicijama. Različite faze pregovora mogu da se preklapaju i teku paralelno. Na osnovu ovih zahtjeva. Ova faza pregovora završava se sačinjavanjem Liste koncesija u oblasti roba (za industrijske i poljoprivredne proizvode) i Lista specifičnih obaveza u oblasti usluga. u procesu pristupanja su bilateralni pregovori. 56 Engl. preduzimaju se konkretni koraci u cilju izrade traženih dokumenta. Protokol postaje sastavni dio Sporazuma o WTO.predsjedavajući iznosi glavne zaključke i daje zadatke predstavnicima zemlje koja je u procesu pristupa. . (za robe) i GATS-a (za usluge). 55 Između sastanaka RG ne prekidaju se konsultacija zemlje kandidata sa članicama. bilateralni pregovori najčešće se iniciranju kad je faza ispitivanja trgovinskog režima dovoljno odmakla. vode se samo sa članicama koje za to iskažu interes jer se spoljnotrgovinski interesi zemalja članica nekada znatno razlikuju.

i jedine u Evropi. posebno u uslovima ekonomskih sankcija koje su uslijedile 1992. Pristupanje Crne Gore Svjetskoj trgovinskoj organizaciji Bivša Jugoslavija (SFRJ) bila je potpisnica GATT-a. PROCES PRISTUPANJA SVJETSKOJ TRGOVINSKOJ ORGANIZACIJI Izvor: Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije. bilo je teško harmonizovati različite spoljnotrgovinske i carinske politike. pokazali su svu našu različitost i na odredjeni način.9. Bosna i Hercegovina i Crna Gora nisu članice WTO.godine. Poslati odgovori na pitanja članica WTO vezani za naše trgovnske režime. proces pristupanja SCG u WTO bio je zamrznut. Hrvatska i Makedonija aplicirale su za punopravno članstvo u WTO i to su uspješno završile 2000. i nije morala posebno aplicirati.godine. koja je članica WTO od njenog osnivanja. a zajedno sa Rusijom i Bjelorusijom. 2006. ali zbog razlika u ekonomskim sistemima. U 2008.godini. odnosno Državna zajednica SCG aplicirala je za prijem u WTO 2003. ostvarila je jedino Slovenija. SRJ. već je potpisala marakeški sporazum u grupaciji 128 zemalja. jedino Srbija. u regionu Jugoistočne Evrope. 2.g. odnosno 2003. kroz participaciju u kreiranju WTO. (interna dokumenta).Grafik 3.g. Ukrajina je postala članica WTO maja 2008. da bi se omogućilo dinamično pristupanje. čijom disolucijom je novonastala SRJ izgubila taj status. Poslije dugih 29 . Kontinuitet članstva..

pregovora, i paralelno za uvodjenjem modela dvostrukog kolosjeka57, a u skladu sa Statutom WTO, ova situacija je prevazidjena i omogućeno je odvojeno apliciranje za punopravno članstvo u WTO posebno za Crnu Goru, posebno za Srbiju. Predlog odluke izmedju država članica SCG usaglašen je na bazi jasno definisanih ekonomskih interesa i nije prejudicirao budući državnopravni status Crne Gore. Shodno odredbama člana XII GATT-a58, Republika Crna Gora I Republika Srbija decembra 2004. godine dogovorile su se da, u skladu sa modelom dvostrukog kolosjeka, pokrenu proceduru za odvojeno, tj. samostalno pristupanje Svjetskoj trgovinskoj organizaciji. Odluka o pristupanju Crne Gore u Svjetsku trgovnsku organizaciju, koja je pridruženi član Organizacije UN, donijeta je na sastanku Generalnog savjeta WTO u Ženevi 15.februara 2005.godine. Formiranja je Radna grupa za pristupanje WTO, koju predvodi Ambasador Slovenije pri stalnoj misiji Slovenije pri UN u Ženevi, a Vlada RCG je svojom Odlukom formirala medjuresorsku Radnu grupu za pristupanje Crne Gore u sto, na čijem čelu je Ministar za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije RCG. Za Crnu Goru, članstvo u WTO predstavlja jedan od ključnih koraka integracije u moderne međunarodne ekonomske odnose i ključnu polugu spoljnotrgovinske i ukupne ekonomske (re)integracije Crne Gore u medjunarodnu ekonomiju. To je istovremeno i važan element podrške procesu unutrašnjih ekonomskih reformi, kao i neophodan korak u procesu pridruživanja i pristupanja Evropskoj uniji. Definisan je Akcioni plan za pristupanje Crne Gore u WTO, nosioci ključnih aktivnosti, kao i rokovi za realizaciju planiranih zadataka na putu pristupanja. Pristupanje WTO postalo je na taj način integralni dio i procesa evropskih integracija, strateškog proriteta Crne Gore. Sa stvaranjem unutrašnjih preduslova, u Crnoj Gori predano je rađeno na postizanju sljedećeg: - političke podrške procesu pristupanja, odnosno pune podrške Vlade – resornih ministarstava i povezanih institucija, kao i biznis asocijacija, kako bi se, pored ostalog, omogućilo da pregovarački tim ima mogućnost direktnog i efikasnog učešća u reformi propisa važnih za pristupanje STO, - realizacije efektivnih reformi na planu spoljnotrgovinskog i carinskog sistema, kao i reformskog zakonodavstva u cjelini, u cilju stvaranja tržišne privrede i pravnog sistema koji je uporediv sa sistemima razvijenih tržišnih privreda, - informisanja cjelokupne javnosti u zemlji – poslovnih i naučnih krugova, asocijacije potrošača, članova parlamenta, medija, kako bi se obezbijedio nacionalni konsenzus o važnosti što skorijeg pristupanja ovoj organizaciji, - finansijsko-materijalnog i kadrovskog jačanja institucija koje nose proces pripreme i pregovora za pristupanje, kao i ispunjavanja preuzetih obaveza.

11.oktobra 2004.g. Savjet ministara EU donio je odluku o uvodjenju modela dvostrukog kolosjeka u procesu pridruživanja SCG prema EU, dajući mnogo veću autonomiju državama članicama. Da se dalje približavanje EU sprovodi samostalno u oblasti spoljnotrgovinske i carinske politike, sektorskih politika i ostalih povezanih ekonomskih tema. 58 “Svaka država ili posebna carinska teritorija, koja ima punu autonomiju u primjeni trgovinske politike može pristupiti STO pod uslovima koji su dogovoreni između te zemlje i članica STO” / www.wto.org /

57

30

Hronologija aktivnosti u procesu pristupanja Crne Gore u WTO Aktivnosti na pristupanju Crne Gore Svjetskoj trgovinskoj organizaciji odvijale su se sljedeći redosljedom:
· · · · 23.12.2004. zahtjev za samostalno pristupanje Crne Gore STO-u dostavljen je Generalnom direktoru WTO, gdinu Supachai Panitchpakdi-u, Istog dana povučen je zahtjev za pristupanje SCG u WTO; 03.02.2005. Vlada RCG usvojila je Memorandum o spoljnotrgovinskom režimu Crne Gore i odredila Glavnog pregovarača a zamjenika šefa Misije SCG u Ženevi za stalnog predstavnika Crne Gore u WTO 15.02.2005. na Generalnom savjetu WTO usvojen je zahtjev Republike Crne Gore za samostalno članstvo u WTO i data saglasnost za formiranje Radne grupe za pristup Crne Gore STO-u. Istom prilikom predat je Memorandum o spoljnotrgovinskom režimu Crne Gore 04.03.2005. poslat je set zakona vezanih za zaštitu prava intelektualne svojine: o Zakon o žigovima, Sl list SCG, 61/04. o Zakon o patentima, Sl list SCG,15/04 o Zakon o zaštiti topografske šeme integrisanih kola, Sl list SCG, 61/04. o Zakon o zaštiti dizajna, Sl list SCG, 61/04. o Zakon o autorskim i srodnim pravima, Sl list SCG, 61/04. o Zakon SRJ o geografskim oznakama, Sl list SRJ, 15/95. 24.03.2005. upućena je ponuda Republici Sloveniji da presjedava Radnom grupom za pristup Crne Gore 11.04.2005. Sekretarijatu WTO poslat dokument ACC/4 koji predstavlja izvještaj o agrobudžetu, i izvještaj o sektoru usluga tzv. ACC/5 14.04.2005. g-din dr Dimitrij Rupel, Ministar inostranih poslova Republike Slovenije izrazio je spremnost Republike Slovenije da predsjedava Radnom grupom 25.04.2005. primljena prva gupra pitanja EU vezana za Memorandum o spoljnotrgovinskom režimu RCG 25.04.2005. sastanak Komisije za koordinaciju procesa pristupanja STO-u povodom Ponude za usluge 25.05.2005. primljena prva grupa pitanja pitanja SAD-a vezana za Memorandum o spoljnotrgovinskom režimu RCG 25.05.2005. na Generalnom savjetu STO-a jednoglasno je odlučeno da na čelu Radne grupe za pristupanje Crne Gore STO-u bude g-din Aljaž Gosnar, Ambasador i stalni predstavnik Republike Slovenije pri UN i STO u Ženevi 25.05.2005. održan II sastanak Komisije za koordinaciju procesa pristupanja STO-u povodom Ponude za usluge 01.06.2005. Sekretarijatu STO-a dostavljeni o Zakon o spoljnoj trgovini, Sl list RCG, 28/04, o Uredba o implementaciji zakona o spoljnoj trgovini, Sl list RCG, 52/04, 03.06.2005. dostavljeni su: o Carinski zakon usvojen Sl list RCG, 31/03, o Uredba za sprovođenje carinskog zakona (djelovi koji se odnose na carinsko vrednovanje i porijeklo robe), Sl list RCG, 15/03, o Zakon o porezu na dodatu vrijednost, Sl list RCG, 21/03, o Zakon o akcizama, Sl list RCG, 12/02, o Zakon o stranim ulaganjima, Sl list RCG, 52/00, o Zakon o slobodnim zonama, Sl list RCG, 42/04, o Uredba o postupanju carinskog organa sa robom za koju postoji osnovana sumnja da se njome povređuju prava intelektualne svojine, Sl list RCG, 25/05 23.06.2005. usvojeni su na Vladi i dostavljeni Sekretarijatu STO-a: o Lista specifičnih obaveza za usluge –inicijalni prijedlog (Initial Service Offer59) i

· · · · · · · · · ·

·

Sekretarijatu WTO prethodno je već dostavljen dokument ACC5 , koji daje prikaz pravne regulative u oblasti usluga u Crnoj Gori, kao I set najvažnijih zakona u oblasti usluga. Kada je u pitanju pristup tržištu u dijelu specifičnih obaveza u oblasti trgovine uslugama, do sada su Sekretarijatu WTO dostavljeni ACC/5 (dokument koji prikazuje pravnu regulativu u oblasti usluga), inicijalna verzija Ponude za usluge (juna 2005. godine), revidirane Ponude za usluge (juna 2006. i jula 2007. godine i januara 2008. godine) kao i set najvažnijih zakona u oblasti usluga. Na osnovu predatih dokumenata, od članica WTO se očekuje, na tokom procesa pregovaranja o prustupanju, u

59

31

· · · · · · · · · · ·

· · · · · · · · · · · · · ·

o Odgovori na pitanja Evropske Unije 11.07.2005. primljena I runda pitanja SAD na zakone RCG 18.07.2005. primljena II runda pitanja SAD na zakone RCG 22.07.2005. usvojeni na Vladi odgovori na pitanja SAD-a na Memorandum o spoljnotrgovinskom režimu RCG 27.07.2005. Sekretarijatu STO-a dostavljeni su: o odgovori na pitanja SAD-a o HS 96 i HS 2002 (stara i nova carinska tarifa) 02.08.2005. primljeno pismo Peter Carl-a, Generalnog Direktora DG Trade, EC, Brisel, vezano za Ponudu za usluge 01.09.2005. Vlada usvojila odgovore na pitanja SAD-a o pojedinim zakonima RCG 02.09.2005. poslat odgovor na pismo EC (Peter Carl) 02.09.2005. poslati Sekretarijatu STO-a odgovori na pitanja SAD-a o pojedinim zakonima RCG 26.09.2005. Okrugli sto na temu “Crna Gora i WTO -početak pregovora za pristupanje“ i posjeta Arifa Hussain-a Crnoj Gori, direktora Direktorata za pristupanje WTO 27.09.2005. sastanak Komisije za koordinaciju procesa pristupanja WTO i g-dina Arifa Hussaina 27.09.2005. Sekretarijatu WTO dostavljeni su slijedeći dokumenti: o Nacrt Zakona o carinskoj tarifi o Zakon o tekućim i kapitalnim poslovima sa inostranstvom, Sl. List RCG 45/05 o Zakon o genetički modifikovanim organizmima, Sl. List SRJ 21/01 o Zakon o kinematografiji, Sl. List RCG 45/05 o Zakon o veterinarstvu, Sl. List RCG 80/04 o Zakon o duvanu, Sl. list RCG 80/04, 5/05 o Naredba o preduzimanju mjera za sprečavanje unošenja zarazne bolesti životinja spongiformne encefalopatije goveda (BSE) u Republiku Crnu Goru, Sl. list 23/05 o Odluka o Kontrolnoj listi za izvoz i uvoz robe, Sl. list RCG 44/04 04.10.2005. Prva Radna Grupa za pristup CG STO-u u Ženevi 05.10.2005. Sastanak delegacije CG sa predstavnicima DG Trade u Briselu 06.10.2005. sugestije Evropske komisije na Ponudu za usluge 13.10.2005. pitanja Australije 14.11.2005. komentari Japana na početnu verziju Ponude za usluge 15.11.2005. usvojeni su na Vladi: · Revidirana Ponuda za usluge · Informacija o statusu procesa pregovaranja za pristupanje RCG Svjetskoj trgovinskoj organizaciji 25.11.2005. dodatne sugestije EC na početnu verziju Ponude za usluge /intenzivna komunikacija sa Direktoratom za trgovinu oko definisanja ključnih elemenata u ponudi za usluge/ 13.-18.2005. u Hong Kongu održana Ministarska konferencija WTO Januar 2006. Andrej Logar, novi Ambasador i stalni predstavnik Republike Slovenije pri UN i STO u Ženevi, zamjenjuje Aljaž Gosnara na čelu Radne grupe za pristupanje Crne Gore STO-u 14.03.2006. poslata Evropskoj komisiji incijalna verzija Ponude za robe (Initial Goods Offer) 19.04.2006. - treća runda komentara EC na Ponudu za usluge; 25-26.04.2006. - radna posjeta Evropskoj komisiji; 11.05.2006.- komentari USA na inicijalnu Ponudu za usluge; 12.05.2006. – proslijedjeni u Sekretarijat STO

okviru pojedinih sektora usluga, postavljaju čitav niz pitanja koja se odnose na tretman stranih lica kao pružalaca usluga, i pristup tržištu u pojedinim sektorima. Poteškoće u pregovorima predstavlja činjenica da je Crna Gora bila prinuđena da u većini sektora, kao buduća članica EU, prihvati obaveze koje su usklađene sa zakonodavstvom i praksom EU, tj. Crna Gora je u svoju pregovaračku platfomu morala istovremeno da ugradi i sopstvene interese, ali i da predvidi i štiti interese EU, čijem članstvu teži. Time pregovori postaju znatno komplikovaniji, jer se simulira i pregovaranje sa EU, a ne samo sa najmanjom zemljom iz našeg Regiona sa kojima sve članice WTO, osim EU i susjeda, imaju veoma mali obim trgovinske razmjene i prisustva na našem tržištu. Takodje, crnogorski sektor usluga, već u samom startu, bio je veoma liberalan (najliberalniji u regionu), što je trebalo da olakša finalizaciju pregovora. Medjutim, pregovori su bili veoma detaljni i složeni, i zahtjevali su dodatnu liberalizaciju, posebno u horizontalnim pitanjima, sektoru javnih servisa i komunalnih usluga, bankarskom i sektoru osiguranja.

32

EU pitanja.Economic Reform Agenda (Agenda ekonomski reformi) Annex II.2006. poslati komentari na revidiranu Ponudu na usluge na zahtjev SAD. dostavljen je Akcioni plan zakonodavstva. 27/06 i · Zakon o geografskim oznakama porijekla 08. o Annex IV. na kraju procesa. svi potpisani bilaterealni pregovori. Svaka država ima pravo da »pokuša da ostvari dodatni nivo liberalizacije« koji se tiču prvenstveno njenog ličnog ekonomskog interesa i globalnog dijaloga o liberalizaciji trgovine koji se kontinuirano vodi u WTO. održani su bilateralni sastanci sa SAD i Kanadom. 04. Izmjene carinskog zakona . 21-23. Zakon o zaštiti bilja .12. Australia . EU · Revidirani akcioni plan zakonodavstva.01.01.09. 38/02. 62 61 Q&A – pitanja I odgovori Sanitarne I fitosanitarne mjere (SPS). · Zakon o sjemenskom materijalu poljoprivrednog bilja Sl..07. draft Law on Geographical Indications.the Law on Topographies of Integrated Circuits. 28/06.Subsidies notifications for 2004 and 2005. list RCG. tehnicke prepreke trgovini (TBT) 33 . 21/03.· · · · · · · · · · · · · · · · · · · Odgovori na pitanja US . – U vladinu proceduru upućene su: Revidirana ponuda za robe i Informacija o procesu pristupanja Januara 2007. 72/02.2006. konsoliduju se u jedinstveni završni predlog – drugim riječima. list RCG. Februara 2007. 66/06. Medjutim. – poslata u Sekretarija WTO Inicijalna ponuda za robe. Decision on Veterinary inspection fees. · Zakon o sadnom materijalu Sl. distribuirana je revidirana Ponuda za robe.2006. the Law on Administrative Dispute.Q&A60. o o o o 60 Bilateralni pregovori se otvaraju na zahtjev države članice WTO. · Carinski zakon sa amandmanima Sl. 23. 18.. Kanada) . ono što se da kao »ustupak« jednoj zemlji. Zakon o opštem upravnom postupku. III sastanak Radne grupe. 28/06.2006. 31/03.Plant Protection Law. Izvještaj o subvenicijama .komentari SAD na Ponudu za robe.07.2006. postaje dostupno svim zemljama članicama WTO. a tiču se prvenstveno dodatnih zahtjeva za koncesijama (tj. list RCG. WIPO. br.2006.bilateralni sastanci/pregovori61 (EU. ustupcima) u slobodi pristupa tržištu roba i slobodi pristupa tržištu usluga u Crnoj Gori. br. Februara 2007.poslata Revidirana ponuda za robe na komentar EU. the Law on General Administrative Procedure. Februara 2007.. Februara 2007.2007.07.2006.07. 29/05..ACC/8 .07.Usaglašena Revidirana ponuda za robe sa EU..08. 26. · Zakon o prestanku važenja Zakona o društvenoj kontroli cijena Sl.druga Radna grupa za pristup RCG STO. i za robe i za usluge.12. održani su plurilateralni pregovori o poljoprivredi i agrobudžetu. br.2006 . 08. Military Equipment and Goods of Dual Use.Constitution of Montenegro. o 14.05.Inovirana Odluka o kontrolnoj listi za uvoz. – poslata Revidirana ponuda za usluge. 18.2006.. Februara 2007.2006. distriburan je dokumet koji se odnosi na SPS i TBT62. Plan privatizacije i Akcioni plan zakonodavstva . 07. Februara 2007.Privatization report and Legislation Action Plan o Annex III. Annex I. br. 07/02.11.06. set zakona iz oblasti intelektualne svojine koji je usvojen na nivou SCG . – pitanja SAD. na kraju procesa pristupanja.ACC9.komentari SAD na Ponudu za usluge.. SCG zakon o spoljnoj trgovini naoružanjem.Criteria for Establishment of Health Status of Plant Shipments o 30.2006.Q&A. 24. – Sekretarijatu dostavljeno u cilju zakazivanja treće Radne grupe: · Odgovori na pitanja SAD. Nacrt Ustava . list RCG.Customs Tariff Law.2007.Sastanci u Ženevi sa SAD-om. SAD. izvoz i transit roba . vojnom opremom i robom dvostruke namjene the Law on Foreign Trade in Weapons.Decision on Control List.2006. – Kanada dostavila pitanja vezano za Ponudu za usluge. 12. ACC4 for 2005. predsjedavajućim Radne grupe i odeljenjem za pristupanje Sekretarijata. 6. 5.

Septembra/oktobra 2007 godine primljena su dodatna pitanja SAD. Zakon o genetički modifikovanim organizmima. zaključkom sjednice Radne grupe definisano je da će Sekretarijat prići izradi Nacrta završnog izvještaja o pristupanju Crne Gore WTO (tzv. Predlog Zakona o izmjenama i dopunama Carinskog zakona. Zakon o zaštiti biljnih sorti. Nacrt Zakona o svojinsko-pravnim odnosima (dio o svojinskim pravima stranaca).12. sa obrazloženjem kada počinje da se primjenjuje i koj su efekti). na bazi zahtjeva država članica WTO: Predlog Zakona o bankama. Evropska komisija najavila da je bilateralne pregovore uspješno okončala i da će uskoro potpisati Bilateralni protokol EK-CG o pristupanju CG u WTO. Odluka o kontrolnoj listi za izvoz. Nacrt Zakona o zapošljavanju i radu stranaca. Zakon o bezbjednosti hrane. Zakon o tehničkim zahtjevima za proizvode.godine. Norveške. · · · · · · CG održala na marginama Ragne grupe novu rundu bilateralnih sastanaka i odgovarala na sva postavljena pitanja predstavnika SAD. Predmet razmatranja bio je i sadržaj odgovora na pitanja članica. Intenzivirati okončanje bilateralnih pregovora. Zakon o tehničkim zahtjevima za proizvode i ocjenjivanju usaglašenosti proizvoda s propisanim zahtjevima. Sad i Japana vezana za revidirane ponude za robei usluge64 4. Nacrt Zakona o pesticidima. dostavljeni su Izvještaj o domaćoj podršci u poljoprivredi za 2006. godinu. na marginama Radne grupe. Jula 2007.· · · · · · Maja 2007. aprila 2008. Evropskom komisijom. Uredba za sprovođenje Zakona o spoljnoj trgovini (A) . u okviru pripreme slijedećeg sastanka Radne grupe. održane su nove runde bilateralnih sastanaka sa SAD. Factual Summary Report pripremljen od strane Sekretarijata WTO. Za slijedeći. Jula 2007. dostavljeni su odgovori na pitanja EU. prezentiran je dokument: Nacrt Izvještaja o pristupanju Crne Gore. Nacrt Zakona o sredstvima za ishranu bilja . po prvi put. kao i izmjene postojećih zakona (A – amandmani) . dopuniti ga sa obrazloženjem svih novih zakonskih rijšenja(dati za svaki Zakon . šesti sastanak radne grupe potrebno je do prečistiti tekst Izvještaja. 19. Zakon o spoljnoj trgovini . održan prvi bilateralni sastanak o pristupanju CG.. Predlog Zakona o izmjenama i dopunama Zakona o lijekovima. Odluka o procedurama notifikacije za SPS i Odluka o procedurama notifikacije za TBT. analizirana je usklađenost spoljotrgovinskog režima Crne Gore sa relevantninm sporazumina WTO. Protokol izmedju Crne Gore i Evropske Komsije (ispred 27 država članica EU) o pristupanju CG u WTO. Zakon o stranim ulaganjima (A). Novembar 2008 34 . distribuirani su odgovori na pitanja SAD. dostavljene su druga revidirana Ponuda za robe i druga revidirana Ponuda za usluge. Osnov za potpisivanje Protokola bila je TREĆA revidirana Ponuda za robe i TREĆA revidirana ponuda za usluge · 63 Na IV Radnoj grupi razmatrani su slijedeci zakoni: Zakon o carinskoj tarifi HS 2007. Kako je stepen crnogorske legistative u velikoj mjeri usklađen sa STO sporazumina. na kom je prvi put prezentiran Rezime o dosadašnjim pregovorima (tzv. Zakon o administrativnim taksama (A). Brisel – potpisan prvi bilateralni sporarazum . Zakon o sredstvima za ishranu bilja . Maja 2007. Japana i Švajcarske tokom (već) trogodisnjeg procesa pristupanja od februara 2005.2007. Na zahtjev Kine. 28. Brisel – konsultacije sa EK u Generalnom direktoratu za trgovinu oko revidiranja ponude za robe i ponude za usluge Januara 2008. u saradnji sa Vladom. EU. Nacrt Zakona o trgovini. distribuiran je revidirani Akcioni plan zakonodavstva. Carinski zakon (A). Kanadom i Japanom. godine. Draft Final Report ) koji predstavlja osnov za zavrsetak procesa pregovora. dostavljen novi set zakona. Jula 2007. godinu i Izvještaj o subvencijama za 2006. Zakon o o geografskim oznakama porijekla (A). Kanade.. Izvještaj o subvencijama i Izvještaj o domaćoj podršci poljoprivredi za prethodnu godinu (agrobudžet). Zakon o standardizaciji. pripremiti novu verziju stepena realizacije Akocionog plana zakonodavstva. samo u oblasti ponude za robe. kao i zahtjevi Norveške. Na temelju tog dokumenta. 64 Interna dokumentacija Ministarstva za ekonomski razvoj. Predlog Zakona o elektronskim komunikacijama.datum usvajanja u Parlamentu i dan stupanja na snagu.. Zakon o privrednim društvima (A) . Peti sastanak Radne grupe za pristupanje Crne Gore u WTO. Zakon o patentima (A). četvrti sastanak Radne grupe za pristupanje RCG WTO63. Zakon o sredstvima za zaštitu bilja. koji je pripremljen u Sekretarijatu za pristupanje. Zakon o standardizaciji. Maja 2007. uvoz i tranziit robe (A).tzv. Zakon o zaštiti povjerljivih podataka (neobjavljenih informacija). Zakon o slobodnim zonama (A). Švajcarskom. Juna 2007. Zakon o izmjenama zakona o duvanu (A). 15. otvaranje bilateralnih pregovora najavila i Norveška. Uredba o kontroli cijene ljekova. februara 2008.

novembar 2008 – sastanci sa predstavnicima US i EK oko finalizacije multilateralnog. Zakon o upravljanju otpadom (A). u saradnji sa Vladom CG. konačni predlog Izvještaja o pristupanju Crne Gore u WTO. s obzirom da želi (konačno) da završi pregovore. čiji sastanak je zakazan za 3. uslijedila je veoma Intenzivna komunikacija sa svim zemljama sa kojima je Crna Gora otvorila bilateralne pregovore – frekventna korespondencija sa svim zemljama (US. Ako ne bude prigovora na tekst Izvještaja. proslijediće se na odlučivanja Generalnom savjetu WTO. povlastice i privilegije date jednoj članici ili više njih.godine. carinskim vrednovanjem. Neformalni sastanak radne grupe zakazan za sredinu januara 2009. 28. agrobudžetom. uključivanje bilateralnih sastanaka i od strane Stalne misije CG pri UN u Ženevi u proces direktnih konsultacija. Kina. Kanadom. jul 2008 . I pored toga što se pregovori vode samo sa zainteresovanim članicama. decembar 2008 – Sekretarijat za pristupanje WTO pripremio. bilateralni pregovori postali su sve detaljniji I teži za pregovaranje I zaključivanje. Nakon toga. novembar 2008 – potpisivanje bilateralnog sporazuma sa Kanadom i Japanom. Švajcarska. Kanadom i Japanom. Pregovori se završavaju sačinjavanjem Liste koncesija u oblasti roba. Zakon o duvanu (A). – potpisan bilateralni Protokol o pristupanju CG u WTO sa NR Kinom. Primljena dodatna pitanja US vezano za finalizaciju multilateralnih pregovora i dodatne neophodne zakonodavne reforme u Akcionom planu zakonodavstva. Vlada priprema predlog Zakona o ratifikaciji Sporazuma o pristupanju WTO. avgust 2008 – „call conference“ pregovori sa delegacijom Kanade (učesnici iz Podgorice i Otave. prezentacija progresa ostvarenog u reformi zakonodavstva i drugo čitanje Nacrta izvještaja o pristupanju. Brazilom i Švajcarskom. a završni sastanak radne grupe za 21. omogućavajući na taj način jednak tretman svima. To je jedna od najosjetljivijih i najslabijih karika u procesu pristupanja. formalno berem. ili previsoke zahtjeve koje pokušavaju da ostvare kroz bilateralu. Zakon o slobodnim zonama (A). Japan. Zakon o administrativnim taksama (A). ponekad i dodatnim koncesijama. 24. Zakon o ratifikaciji konvencije o zaštiti bilja. Odluka o sadržini elaborata o osnivanju slobodnih zona (A).godine.sve dok se nisu okončali i preostali bilateralni pregovori. automatski se primjenjuju i na sve ostale članice. a svaka naredna Ponuda ne smije da bude manje liberalna u odnosu na prethodnu (princip “standstill” – liberalizacija koja je ponudjena od strane zemlje. Njom se definišu carinske dažbine i carinske stope iznad kojih zemlja u budućnosti neće povećavati svoju carinsku zaštitu. što treba da usvoji Parlament CG. tehnički zaključeni sa US. . stepenom privatizacije. završnog Izvještaja o pristupanju. – Sedmi sastanak radne grupe za pristupanje CG u WTO – treće čitanje Nacrta izvještaja o pristupanju. što znači da se treba fokusirati na završetak bilateralnih pregovora. 19. Zakon o sredstvima za ishranu bilja (A). vlasničkom strukturom preduzeća. Naknadno dostavljeno pojašnjenje u vezi stepena uskladjenosti Zakon o autorskim i srodnim pravima i Zakona o žigovima sa TRIPS-om i Bernskom konvencijom. mnoge države članice WTO. u toj situaciji.. Lista koncesija u oblasti roba je obavezujući dokument. koji je distribuiran državama članicama na saglasnost. potpisani Protokoli o pristupanju sa Brazilom i Švajcarskom. kako bi se cijeli proces okončao do kraja 2008. opšta ocjena – multilateralni pregovori gotovo okončani. uz kontinuiranu koordinaciju sa EU. S obzirom da se postepeno ulazilo u finalizaciju procesa pristupanja.· · · · · · · · · · 20-21. sa Sekretarijatom za pristupanje WTO. 65 35 . novembar 2008. septembar 2008. nalazi se u znatno nepovoljnijem položaju i sa smanjenim pregovaračkim kapacitetom. Norveška. Primljen zahtjev za bilateralne pregovore sa Švajcarskom. USTR. parafirani sa Norveškom. juna 2008 – nova runda bilateralnih pregovora65 u Ženevi sa Norveškom. januar 2009. Održan konsultativni sastanak sa EK. održana nova runda bilateralnih pregovora sa US. uz uključenje stalnih misija obje zemlje iz Ženeve). ne može se tokom procesa pregovaranja povlačiti. zemlja u procesu pristupanja često o tome ne obavještava Sekretarijat (koji bi trebao da je. Na sastanku radne grupe saopšteno da su svi bilateralni pregovori uspješno završeni. Bez obzira na stavarni ili formalni nivo liberalizacije u svojoj zemlji. 8. dok i sam u toj oblasti imaju višu zaštitu. Japanom.godine. Sekretarijatu WTO podnosi se instrument o ratifikaciji u kom se navodi datum stupanja na snagu istog. u skladu sa Klauzulom najpovlašćenije nacije (MFN-Most Favoured Nation). Dostavljeni novi propisi: Zakon o patentima. kada bi se mogla donijeti odluka o pristupanju Crne Gore u WTO. Norveškom. 8. jer zemlja koja pristupa. 18. zaštiti od ovakvih situacija). jer članice WTO imaju ponekad i suprotstavljene interese. kao i odgovori na pitanja u vezi sa trgovinskim pravima. Zakon o akcizama (A). i on se usvoji. i konačno. Kanada. Pregovori podrazumijevaju revidiranje dokumenta po više puta. 7. koriste povoljniju poziciju „onoga koji traži“ i pokušavaju da ostvare znatno viši nivo liberalizacije u zemlji koja pristupa. Zakon o neotkrivenim informacijama (A). već pokušava da to samostalno završi.Odluka o kontrolnoj listi (A). učešću preduzeća sa pretežnim državnim vlasništvom u uvozu i izvozu i ostali zahtjevi. razgovori sa njihovim ambasadorima u CG. Jul – Novembar 2008. i Japanom. novi pregovarač Brazil) posjete pojedinim zemljama. odnosno smanjivati). Iako to formalno može. Kanadom. februar 2009.Šesti sastanak radne grupe za pristupanje CG u WTO i nove runde bilateralnih pregovora sa sedam zemalja.

Češći slučaj je naravno da zemlja ima ispregovarano odredjeno smanjenje carinskih stopa. Sporazum o vladinim nabavkama i/ili Sporazum o trgovini civilnim vazduhoplovima. koji se obično kreće od 4 do 7 godina. · Takođe. kao “svoj” doprinos daljoj liberalizaciji trgovine u svijetu. obuku kadrova u potrebnim oblastima kako bi iz spoljnotrgovinskih odnosa i članstva u WTO izvukla što veću korist. a takvih je danas veoma malo. već se insistira i na pristupanju nekim plurilateralnim trgovinskim sporazumima (civilni vazduhoplovi. · · · Šta nakon pristupa? Nakon pristupanja. odnosno znala da dalje pregovara i štiti svoja prava. ne samo da su pooštreni kriterijumi koje zemlja kandidat mora da ispuni kako bi postala članica WTO. · Posebno je bitno da zemlja ozbiljno shvati organizaciju čiji član postaje i počne. u slučaju otvaranja mehanizma za rješavanje sporova. · mora početi sa primjenom uslova na koje se obavezala. “WTO plus”. nižeg niova carina. kao i sve druge članice. Konačno. Tako npr. mora preuzeti obavezu notifikacije i podnošenja izvještaja za određeni period u cilju povremenog. “Stara” lista carina može još jedino važiti za zemlje koje nisu članice STO. Aktuelni trendovi u procesu pristupanja I WTO plus Novim pravilima. ukoliko to nije već uradila. 36 . konkurencija i dr. tj. razlike izmedju primjenjene carinske stope i ugovorenog niova obavezujuće stope. nivo carina prema svim članicama ne smije biti viši od obavezujućeg koji je ispregovaran. zemlja može ispregovarati da dodje odmah nakon pristupanja WTO. Pa otuda. tokom samih pregovora. a može ugovoriti i postepeno spuštanje carinskih stopa za odredjene periode u tranzicionom periodu. Prihvatanje sporazuma koji imaju plurilateralni karakter kao npr. tj. zemlja može do nivoa obavezujuće stope da podigne svoju carinu.10.2. Da se tokom procesa pristupanja detaljno ispita ne samo spoljnotrgovinski režim zemlje kandidata već i proces privatizacije. nije dovoljno usklađivanje samo zakonske legislative koja reguliše režim spoljne trgovine već se traži i stvaranje adekvatnog zakonodavnog ambijenta neophodnog za funkcionisanje i domaćih i stranih privrednih subjekata. ako ima prostora. · To nadalje podrazumijeva i aktivno učešće u komitetima i tijelima WTO gdje se pregovara o budućem procesu podsticanja medjunarodne trgovine. sve više koriste svoju značajnu pregovaračku moć dovodeći na taj način u neravnopravan položaj zemlju u procesu pristupanja. politika cijena. fiskalna politika. kojim je regulisana međunarodna trgovina robama. informacione tehnologije i druge sektorske inicijative za smanjenje carinskih stopa za pojedine grupe proizvoda). Veći nivo liberalizacije pojedinih privrednih sektora i generalno viši nivo otvorenosti pristupu tržita roba i usluga. uvodjenja fer uslova trgovanja i eliminasanja barijera trgovini. Od novih kandidata očekuje se: · · · Da svoj ekonomski i spoljnotrgovinski režim. npr. Drugim riječima. uslugama i zaštita prava intelekualne svojine. tzv. periodičnog ispitivanja njene trgovinske politike. članice WTO.. principima i sporazumima prije pristupanja. Crna Gora. Da unaprijed preuzme većinu dogovorenih obaveze bez tranzicionih perioda. usaglasi sa WTO pravilima. Do tog.

U svjetskom trgovinskom sistemu sve je veći udio regionalnih trgovinskih sporazuma (Regional Trade Agreement . Stvaranje zona slobodne trgovine mora biti potpuno u skladu sa članom XXIV GATT-a.RTA). odnosno: a. Zone slobodne trgovine moraju po pravilu biti recipročne. 37 . a države žele bržu. rastući broj RTA takođe može da bude prepreka tome. kao i na globalnom nivou. Međusobne olakšice se odobravaju samo za proizvode porijeklom iz zemalja koje sačinjavaju zonu slobodne trgovine. RTA mogu da povećaju regionalnu bezbjednost i pouzdanost ispunjenja obaveza država nego u multilateralnom kontekstu. na multilateralnoj osnovi. Regionalni trgovinski sporazumi se stvaraju i u cilju zaštite privreda zemalja članica. zaštitu intelektualnog vlasništva. 3. Međutim. a što se najvećoj mjeri odnosi na poljoprivredne proizvode. b. Preklapanje velikog broja RTA može da pravila razmjene učini nepreglednijim i time ugrozi osnovne principe WTO. Za razliku od carinske unije. Zonu slobodne trgovine čine dva ili više carinskih područja unutar kojih su ukinute sve carine i druga trgovinska ograničenja na gotovu svu robu porijeklom iz tih područja koja se međusobno razmjenjuje.3. antidampinške mjere. 5. 4. Mogućnosti multilaterane saradnje mogu biti otežane. To se odnosi na slučaje platnobilansnih teškoća. državne monopole. državnu pomoć. da zemlje ne stvaraju RTA sa međusobnim povlasticama koje ne bi bile spremne da odobre i drugim zemljama. Uzroci regionalizma su različiti. Prvo. nakon stvaranja zone slobodne trgovine politika zemlje pristupnice nemaju pravo da primjenjuju veće carine i restriktivnije trgovinske mjere prema trećim zemljama u odnosu na uslove koji su važili prije formiranja ove zone. Ugovori o slobodnoj trgovini uređuju i druga pitanja koja se odnose na unutrašnje oporezivanje. Regionalizam bi mogao da bude prolazna faza ka daljoj liberalizaciji trgovine na multilateralnom nivou. nediskriminatorne multilateralne primjene međusobno odobrenih povlastica. efikasniju i. pravila konkurencije. regionalnom i međuregionalnom. zemlje pristupnice zoni slobodne trgovine zadržavaju vlastitu carinsku tarifu prema trećim zemljama. WTO za prevazilaženje tog stanja predlaže primjenu dva principa. jeftiniju saradnju nego što je moguće u multilateralnim odnosima.FTA) koji se zaključuju između dvije ili više zemalja imaju za cilj uklanjanje carinskih i necarinskih barijera u međusobnoj trgovini. Mnoštvo RTA će neizbježno izazvati izvjesnu mjeru "skretanja" trgovine (smanjenje razmjene sa trećim zemljama). REGIONALNA INTEGRACIJA U SVJETSKOJ PRIVREDI Ugovori o stvaranju zone slobodne trgovine (Free Trade Area Agreements . kao i veću transparentnost u trgovinskim politikama i poslovnim predviđanjima. liberalizacijom trgovine unutar zone samo najosjetljiviji proizvodi mogu biti izuzeti. Odobravanjem carinskih povlastica ili bescarinskog tretmana proizvodima iz zemalja članica. Principi koji se moraju poštovati prilikom formiranja zone slobodne trgovine su: 1. Drugo.Sekretarijat WTO prikuplja podatke o svim RTA u cilju da se ima snimak mreže međusobnih odnosa regionalnih trgovinskih sporazuma na podregionalnom. Ugovorima o slobodnoj trgovini dozvoljena je primjena samozaštitnih mjera u opravdanim slučajevima. prekomjernog uvoza nekog proizvoda koji može izazvati poremećaj na domaćem tržištu i sl. Kako bi ovaj princip bio ispoštovan sastavni dio ugovora o slobodnoj trgovini je Protokol o pravilima o porijeklu. po troškovima. Ovim principom je omogućena svim ugovornim stranama jednaka korist. Regionalni trgovinski sporazumi ponekad služe za spriječavanje marginalizacije zemalja ili za povećanje njihove pregovaračke moći u svjetskim trgovinskim odnosima. da postojeći RTA postave vremenski plan postepene. dolazi do povećanja njihove međusobne razmjene. 2. povećanje međusobnih ulaganja. rast trgovine među ugovornim stranama.

Azija i Pacifik. bilo da su na snazi od 31. kao sporazumi između dvije ili više strana. obezbjeđuju razmjenu preferencijala na ograničeni broj proizvoda između dvije ili više strana sporazuma. mnogo više su zastupljene nego carinske unije. intelektualna svojina i konkurencija.godine ili su u pregovorima. Sa druge strane. Zone slobodne trgovine generalno. u kojima se razmjenjuju recipročni carinski preferencijali (povlastice. izuzev u Africi. U njihovoj najjednostavnijoj formi. zatim. plurilateralni sporazum koji ujedinjuje tri ili više strana. sa varirajućim stepenom izuzetaka. 66 Za Carinske unije ili slobodno-trgovinske zone se pretpostavlja da stupaju na snagu onda kada je sporazum potpisan i ovjeren. 2. Evro-mediteranska (podijeljena na zapadnoevropsku. nego je i njihova konfiguracija različita. Pregled regionalnih trgovinskih sporazuma67 Regionalni trgovinski sporazumi se međusobno razlikuju po obuhvatu. carinskih unija (CU) ili sporazuma koji vode stvaranju jednog od ova dva. smanjenje carine). Treba imati na umu da ovo ne znači obavezno da su sve odredbe sporazuma u potpunosti izvršene. Slobodne trgovinske zone i carinske unije koje su po prirodi asimetrične. 5. sjevernu Afriku i srednji Istok). Ovo se može desiti bilo u slučaju carinske unije (npr. 4. Malo zona slobodne trgovine obezbeđuje kompletnu eliminaciju svih carina i necarinskih mera između svojih članica. tj. koji su poznati Sekretarijatu WTO a koji imaju oblik slobodnotrgovinskih zona (FTA). Slobodne trgovinske zone. tj. centralnoevropsku i tri Baltičke zemlje. Kompleksniji su oni sporazumi u kojima jedna ili više strana sporazuma čini regionalnu trgovinsku oblast (RTS). Sjeverna i Južna Amerika. oni mogu da liberalizuju suštinski cijelu trgovinu i sadrže trgovinske mjere koje će se proširiti daleko izvan tradicionalne eliminacije carina na oblasti kao što su standardi. definisane kao regionalni trgovinski sporazumi sa zajedničkom eksternom carinskom tarifom. 38 .Uključeni su sledeći tipovi regionalnih sporazuma66.jula 2000. One čine gotovo 90% svih regionalnih trgovinskih sporazuma. Ne samo da se regionalni trgovinski sporazumi značajno razlikuju po obimu. 3. 67 World Trade Organization. Carinske unije. Podaci se odnose na sve regionalne sporazume. WTO prati stanje regionalnih trgovinskih sporazuma u pet geografskih grupa: 1. Mapping of Regional Trade Agreements. kao i na globalnom nivou. Istočna Evropa i Centralna Azija (koje uključuju i zemlje bivšeg Sovjetskog Saveza izuzev tri Baltičke zemlje). Pod-saharska Afrika. usluge. slična mreža sporazuma potpisana od strane Evropske asocijacije slobodne trgovine (EFTA). Carinske unije generalno obezbjeđuju postepeno uvođenje zajedničkih spoljnih carina u velikom broju faza koje će se ostvariti tokom vremena. sporazum sklopljen između Evropske unije i Evro-mediteranskih zemalja) ili slobodno-trgovinsih zona (npr. Najjednostavija konfiguracija je bilateralni sporazum formiran između dvije strane. bilo da su na snazi ili su u planu: 1. 2. Većina obezbeđuje eliminaciju i redukciju već postojećih carina. Sekretarijat WTO prikuplja podatke o svim RTA u cilju da se ima snimak mreže međusobnih odnosa regionalnih trgovinskih sporazuma na podregionalnom. koje dozvoljavaju jednoj ili više strana (obično onim manje razvijenim ili ekonomijama u tranziciji) duži preiod tranzicije kako bi izvršile redukcije carinskih stopa. 2000. regionalnom i međuregionalnom.

su automatski postale članice postojeće mreže trgovinnskih sporazuma EU. i 2007. 39 . na snazi od jula 2000. koji ima velike zasluge u potpisivanju bilateralnih sporazuma i ponovnom povezivanje regiona jugoistočne Evrope u jednu cjelinu. kao i poboljšanju položaja i uloge ovih država na polju međunarodnih ekonomskih odnosa. tako što su suspendovale bilateralne regionalne trgovinske sporazume. sa ciljem smirivanja konflikata na području bivše SFRJ. da podrška ponovnom uspostavljanju mira i međusobne saradnje. II PAKT STABILNOSTI I PODSTICANJE SARADNJE U REGIONU JIE Složen proces političke stabilizacije i ekonomske reintegracije zemalja našeg regiona započeo je Rojamontskim procesom. Stvaranje jedinstvenog tržišnog prostora treba da doprinese procesu pridruživanja. proširiti svoju mrežu na Alžir.68 Takođe. EU će. Posmatrano u cjelini. koja je nastala sa ciljem da ubrza obnovu ratom zahvaćenih područja. koji podrazumijeva stvaranje političkih i ekonomskih uslova za razvoj bilateralnih odnosa zemalja Jugoistočne Evrope (JIE). godine u Kolonju (Njemačka).Ukupan broj regionalnih trgovinskih sporazuma (2005) identifikovanih u STO je 240. 1. godine prihvaćen je regionalni pristup. 68 “Pakt za stabilnost Jugoistočne Evrope“.org. Nakon toga. Ideja je bila da se zemljama Jugoistočne Evrope.godine.godine između EU i Evropske slobodno-trgovinske asocijacije (EFTA) sa drugim zemljama Evromediteranskog regiona definisan je čitav niz dodatnih trgovinskih aranžmana i dodatnih koncesija u okviru njih. Egipat i Siriju. od 2004. u Kelnu. od kojih je 172. www. Formiranje Pakta stabilnosti predstavlja prvi ozbiljan pokušaj međunarodne zajednice da krizu u području zapadnog Balkana. olakša tranzicioni period i doprinese cjelokupnoj integraciji regiona u političke i ekonomske strukture razvijenog sveta. kao i politiku intervenisanja. ali i sve druge zemlje koje izlaze na Mediteran.godine. ali i sve zemlje kandidate i potencijalne konadidate za članstvo u EU. to je ujedno i test koji Evropska unija stavlja pred ovaj region kako bi sagledala stvarne mogućnosti ovih zemalja u pogledu harmonizacija njihovih tržišita. kulture i ljudskih prava. formiran je Pakt stabilnosti za jugoistočnu Evropu. koja je osnovana 13. Poces se bazirao na promociji regionalnih projekata u oblasti civilnog društva. 1997. Egiptom. poštovanje ljudskih prava i ekonomski prosperitet. uključujući i one sa azijskog kontinenta. Liban. EFTA planira da zaključi posebne regionalne trgovinski sporazum sa Tunisom. Stvaranje zone slobodne trgovine i jedinstvenog tržišta u regionu Jugoistočne Evrope pokazuje čvrstu opredijeljenost ovih zemalja za jačanje međusobne ekonomske saradnje na putu pridruživanja EU. kroz Uniju za Mediteran. Sve nove članice EU. 10. Albanijom i Makedonijom. koji je bio prva inicijativa Evropske unije. što je oko 70%. Jordanom. koje su devedesetih godina bile raskinule sve međusobne veze. u junu 1999. Osnivanje Pakta stabilnosti za JIE Pakt stabilnosti za jugoistočnu Evropu nastao je na inicijativu SR Nemačke. zamijene konstruktivnom preventivnom strategijom. demokratiju. juna 1999. jula 2008. Mapa regionalnih trgovinskih sporazuma .skgo. kao i međusobne saradnje. Libanom. formiranje Pakta stabilnosti se definiše i kao politička platforma za rekonstrukciju regiona Balkana. U tom cilju.godine. Tom prilikom više od 40 zemalja i organizacija je dalo podršku zemljama regiona u njihovim naporima da unaprijede mir. kao predsjedavajućeg u tom periodu Evropskom unijom.Euro-mediteranska zona slobodne trgovine Do 2005. ekonomskih propisa. sa ciljem uspostavljanja opšte stabilnosti. godine. Preostalih 68 definisani su kao oni koji su u pregovorima.

40 . Pored Regionalnog stola Pakt sačinjavaju i tri radna stola: Radni sto I: Demokratizacija i ljudska prava. NATO.Regionalnim stolom. saradnja i razvoj. Evropska investiciona banka . Evropska banka za obnovu i razvoj .SEECP. SAD. što je ujedno i najvitalniji pokretač ekonomskih aktivnosti. predstavnici zemalja Jugoistočne Evrope. a od toga je samo za infrastrukturne mjere odobreno 6 milijardi eura. Od 1999. OEBS. Svetska banka . Ideja je bila da se putem izgradnje regionalne infrastrukture i suzbijanjem organizovanog kriminala dođe do privredog rasta. Ponovno povezivanje Zapadnog Balkana predstavljalo je jedan od najbitnijih koraka u cilju stabilizacije čitavog regiona. Takođe. OECD. Pakt stabilnosti predstavlja neprofitnu međunarodnu organizaciju.sprečavanje i okončavanje napetosti i kriza. Posle ratnih sukoba na prostoru bivše Jugoslavije uspostavljanje trgovinskih veza predstavljalo je prvi veliki uspjeh Pakta. regionalne inicijative .Ruska Federacija. podsticanje regionalne saradnje i stvaranje zone slobodne trgovine ima za cilj povećanje evropske sposobnosti zemalja ovog regiona. koja ne posjeduje svoja finansijska sredstva. Savet ministara odbrane JIE.WB. Visoki komesarijat UN za izbeglice (UNHCR). Njegova najznačajnija obaveza je da usaglasi političke strategije svih članica. Time je dat i prvi veliki dokaz o važnosti i opravdanosti postojanja ove organizacije. Najznačajniji donatori su: zemlje članice i institucije Evropske unije. UN. Pakt stabilnosti je politička izjava o posvećenosti i okvirni sporazum o međunarodnoj saradnji koji treba da dovede do stabilnosti i privrednog razvoja regiona Jugoistočne Evrope. Radni sto II: Ekonomska rekonstrukcija.EBRD.SEKI. kao i podsticanjem ekonomskog razvoja i društvenog blagostanja. Norveška. Švajcarska.Proces saradnje u Jugoistočnoj Evropi . kao i da koordiniše postojeće i buduće inicijative u regionu. Pakt stabilnosti za jugoistočnu Evropu je baziran na iskustvima i lekcijama međunarodnog kriznog menadžmenta. Kanada. Inicijativa za saradnju u jugoistočnoj Evropi . Osnovni ciljevi definisani prilikom osnivanja Pakta stabilnosti za jugoistočnu Evropu su: .CEI.CES. Savet Evrope. U okviru Regionalnog i radnih stolova. Centralnoevropska inicijativa . Organizaciono posmatrano. godine zemlje u regijon su primile više od 25 milijardi eura pomoći. Banka za razvoj Saveta Evrope.EIB. čime se dolazi do zaključka da Pakt dopunjava Proces stabilizacije i pridruživanja u području regionalne saradnje. Kancelarija specijalnog koordinatora nalazi se u Briselu i predsjedava najznačajnijim političkim instrumentom Pakta stabilnosti . a koji jedino mogu biti uspješni istovremenim razvojem uslova opšte bezbjednosti i održivih demokratskih sistema. koja svoja sredstva pribavlja putem donacija. sa kojima donose odluke o budućnosti regiona i definišu prioritete koji se tiču sadržaja sva tri radna stola. po prvi put su na istoj ravni sa predstavnicima međunarodnih organizacija i finansijskih institucija. pravosuđe i unutrašnji poslovi. već ih pribavlja na bazi donacija država i organizacija koje su učestvovale u njegovom formiranju. Austrija. međunarodne finansijske organizacije – Međunarodni monetarni fond .Pakt stabilnosti je neprofitna organizacija. Specijalni koordinator69 zajedno sa timom od trideset saradnika predsjedava Paktom stabilnosti. neke od članica G-8 grupe . Crnomorska ekonomska saradnja .IMF. 69 U ovom mandatu Erhard Busek. Radni sto III: Bezbjednosna pitanja: bezbjednost i odbrana. Osnovni postulat na kome počiva poslovanje ove organizacije je prevencija konflikata i izgradnja mira. Japan.

čiji rezultati mogu biti postignuti jedino kroz dugoročni proces i jaku uključenost civilnog društva. promocija nesmetanih kontakata izmedu građana. Osnovni ciljevi Radne grupe za medije su bili: približavanje zakonske legislative evropskim standardima. . stvaranje miroljubivih dobrosusjedskih odnosa u regionu. stvaranje naprednih tržišnih privreda zasnovanih na zdravim makropolitikama. osiguranje slobodnog i nesmetanog povratka svih izbjeglica i raseljenih lica svojim domovima. Sarajevo. zasnovanih na slobodnim i fer izborima. ekonomske i bezbjedonosne strukture po svom izboru. 2.Obrazovanje i mladi.. 70 Vidi: dr Vesna Bojičić-Dželilović i dr. vladavini prava. stvaranje uslova za punu integraciju zemalja Jugoistočne Evrope u političke.. Radni stolovi Pakta stabilnosti a) Radni sto I: Demokratizacija i ljudska prava Radni sto I pokrivao je najkompleksnije područje u okviru Pakta stabilnosti. veći pristup javnim informacijama u borbi protiv korupcije i reforme zakona kako bi se ograničio senzacionalizam i neetičko izvještavanje. poštovanje ljudskih prava i ekonomski prosperitet zemalja regiona zapadnog Balkana.70 Imajući u vidu sve navedeno. Fond otvoreno društvo Bosne i Hercegovine. da se zaključiti da su globalni ciljevi Pakta stabilnosti uspostavljanje mira. Na ovaj način težilo se obezbjeđenju zajedničkog pristupa koji definiše referentne tačke za reformu medija i razvoj u zemljama regiona.Mediji. jačanje nezavisnosti javne radio–difuzne kompanije i regulatornih agencija. kao i migracija izazvanih siromaštvom. 2001. 41 . očuvanje multinacionalne i multietničke različitosti zemalja u regionu i zaštita manjina. progonom i patnjom. .Lokalna demokratija i međugranična saradnja. Kroz ovu oblast dolazi se do povezivanja svih ključnih učesnika u demokratizaciji medijskih sistema JIE. korupcije i terorizma i svih kriminalnih i protivzakonitih aktivnosti. .34. potpunom poštovanju ljudskih prava i temeljnih sloboda.- ostvarivanje stvarnih demokratskih političkih procesa. Time su se stekli uslovi da dođe do konačne tranzicije ka punom regionalnom vlasništvu. godine 35 projekata je dobilo sredstva kao direktan rezultat kooperacije u okviru ove inicijative. kao i profesionalnih centara za razvijanje programa za strukturalnu obuku novinara. Od 1999. gradnjom povjerenja i mehanizama pomirenja.Jednakost polova. razvoj demokratije. uključujući i slobodne trgovinske zone. Politike međunarodne podrške zemljama jugoistočne Evrope – (ne)naučene lekcije u Bosni i Hercegovini. djelotvornih i transparentnih carinskih komercijalnih/regulatornih režima. tržišta otvorenih ka obimnijoj spoljnoj trgovini i investiranju u privatni sektor. Mediji – Jedan od šest osnovnih ciljeva koji su definisani prilikom osnivanja Pakta stabilnosti je razvoj nezavisnih i profesionalnih medija. sprečavanje prisilnog raseljavanja stanovništva izazvanog ratom. borba protiv organizovanog kriminala. razvoj privredne saradnje u regionu i saradnja regiona sa Evropskom unijom.Parlamentarna saradnja i . osnivanje samo-regulativnih tijela za medije. Oblasti obuhvaćene ovim radnim stolom su: . str.

3. Inicijativa za socijalnu koheziju. bez adekvatnih sistema transporta ne može doći do razvoja trgovine. To je razlog zbog čega se smatraju ključnim činiocem u stvaranju preduslova za evropske integracije. Regionalno tržište energetike. promovisanje bilateralne i multilateralne saradnje među parlamentima Jugoistočne Evrope. saradnja i razvoj Osnovni ciljevi Radnoga stola II bili su stimulisanje ekonomskog rasta i zaposlenosti u Jugoistočnoj Evropi. 4. bliska koordinacija aktivnosti sa „parlamentarnom trojkom“ (Parlament Evropske unije. b) Radni sto II: Ekonomska rekonstrukcija. Pored investicija u regionalnu infrastrukturu vrlo je važno sprovesti poboljšanje regulative (kroz poboljšanje kontrole leta. Osnovni cilj Pakta stabilnosti je poboljšanje kvaliteta infrastrukturnih usluga u Jugoistočnoj Evropi. Po prvi put je mehanizam jednakosti polova uspostavljen u Bosni i Hercegovini. koje još nisu kandidati za priključenje. dalju demokratizaciju i stabilizaciju regiona JIE. Parlamentarna saradnja – Radna grupa za saradnju među parlamentima promovisala je demokratiju jačanjem uloga parlamenata u regionu. jačanje demokratije u parlamentima zemalja JIE. Jednakost polova je postala dio osnovne političke agende u zemljama JIE. telekomunikacija i vodosnadbijevanja. Evropski savjet i OEBS). Lokalna demokratija i prekogranična saradnja – Lokalna demokratija i prekogranična saradnja su oblasti koje treba posmatrati zajedno i kao takve ih razvijati. Tako je Evropska investiciona banka zajedno sa ostalim međunarodnim finansijskim institucijama i Evropskom komisijom razvila kompletan program za unapređenje regionalne infrastrukture. zbližavanje zemalja u regionu. Lokalne vlasti su uvijek imale veliki doprinos u razvoju i prosperitetu Evrope. kroz razvoj i implementaciju regionalnih strategija u oblasti infrastukture. Zapravo. energetike. Osnovne oblasti koje su pokrivene Radnim stolom II su: Regionalna infrastruktura.Obrazovanje i mladi – Osnovi cilj u okviru ove oblasti bilo je jačanje postojeće obrazovne infrastrukture i uvođenje zemalja JIE u širu organizaciju Evropsku oblast obrazovanja. Investicioni sporazum. Istovremeno. što u krajnjem slučaju utiče na dalji razvoj trgovine. Razvoj u privatnom sektoru. 42 . olakšanje trgovine energijom ili promovisanje integrisanja telekomunikacionih sistema). a i definisanja pravnog okvira za razvoj ekonomije. a da se u proces direktno ne uključe lokalne vlasti. Naseljavanje i urbani menadžment i Razvoj preduzeća i stvaranje novih radnih mjesta Regionalna infrastruktura – Stepen ekonomskog razvoja jedne zemlje posmatra se i kroz nivo razvijenosti infrastrukture u oblasti transporta. sa direktnim uticajem na kvalitet života stanovnika. Nije moguće ostvariti stvaran socijalni i ekonomski razvoj. gdje je došlo do povezivanja vlada i građanskih grupa za zaštitu ženskih prava. nacionalni parlamenti. 2. Procenat žena koje se nalaze u državnim parlamentima je povećan. za zemlje Jugoistične Evrope održiva rešenja mogu biti ostvarena samo kroz unaprijeđeno lokalno vlasništvo. Bugarskoj i Srbiji. Poslovno savjetodavno tijelo. Inicijativa basena Save. trgovine i investicija. Očuvanje okoline. Trgovinska liberalizacija i olakšice. kao i nevladine organizacije. Elektronska Jugoistočna Evropa. Učešće u radu radne grupe imale su međunarodne parlamentarne institucije. kao i procenat koji se odnosi na broj žena koje su postavljene na najviše rukovodeće položaje. s obzirom da je saradnja parlamenta od izuzetne važnosti prilikom predlaganja zakona koji se tiču zaštite ljudskih prava i prava manjina. Važan elemenat ovako definisanog cilja je da se omoguće ekonomske reforme potpomognute adekvatnom socijalnom politikom. čiji ciljevi su: 1. Prekogranična saradnja kao sredstvo usaglašavanja i regionalnog razvoja primjenjuje se prema pisanim dokumentima od 50-ih godina prošlog vijeka i pokazala se kao važno oruđe u integracionim procesima poslije II svjetskog rata. Nerazvijenost komunikacionih sredstava građanima različitih zemalja otežava međusoban kontakt. parlamentarnim strukturama Evropske unije.

Sporazumom su obuhvaćeni zahtjevi za reformu politike koje zemlje regiona moraju da sprovedu sa ciljem da kreiraju zdrave i održive tržišne ekonomije i da ohrabre povećanje domaćih i stranih investicija. regionalna kooperacija. model definisan za druge međunarodne rijeke je uspješno primijenjen. Inicijativa za socijalnu koheziju – Glavni cilj ove inicijative bio je rješavanje problema vezanih za socijalna pitanja sa kojima se svakodnevno susreću građani JIE u oblasti zdravlja. u Beogradu. oktobra 2002. nizak životni standard i siromašna socijalna infrastruktura su zajednički problemi većine ovih zemalja. politike zapošljavanja i volontiranja. godine potpisana je Zajednička izjava o daljem razvoju informacionog društva eSEE. juna 2002. već i šire. socijalne zaštite. oktobra 2005. Srbija) nakon raspada bivše Jugoslavije privukle su interesovanje Pakta stabilnosti koji je obezbijedio pomoć u kooridnaciji napora za definisanje i organizovanje najboljeg korišćenja voda basena rijeke Save i njenih pritoka Drine i Une. Inicijativa basena Save – Velike političke i ekonomske promjene koje su se desile u zemljama basena Save (Bosna i Hercegovina. cilj inicijative je veće uključivanju 43 . Polazeći od već postojećih aktivnosti koje sprovode vlade i međunarodne organizacije na planu socijalne politike. kojom se postiže bolja integracija zemalja JIE. Slovenija. Tom inicijativom Pakta stabilnosti ponovo je dat prioritet ovom basenu. godine) počinje da egzistira energetska zajednica na ovom području. Visoka nezaposlenost. Trgovinska liberalizacija i olakšice – Trgovinska inicijativa Pakta stabilnosti fokusirala je svoje napore na liberalizaciji i olakšavanju trgovine kroz regionalni pristup smanjivanju i eliminisanju tarifnih i netarifnih barijera trgovini u regionu Jugoistočne Evrope. Na Ministarskoj konferenciji u Budimpešti februara 2004. Investicioni sporazum – Cilj ovog sporazuma bio je da položi temelje ekonomske i strukturne politike za stalan rast i razvoj JIE.Regionalno tržište energetike – Potpisivanjem Ugovora o energetici između Evropske unije i Jugoistočne Evrope (25. čime se ponovo uspostavlja i razvija međunarodno prepoznatljivo partnerstvo između četiri zemlje. godine. promovišući kreiranje odgovarajućeg institucionalnog okvira u regionu. Regionalna inicijativa za privatni sektor. socijalnog dijaloga i stanovanja. može se podijeliti na dva tipa programa: promocija prekogranične trgovine investicija i regionalna podrška razvoju malih i srednjih preduzeća. Hrvatska. otvaranjem novih malih i srednjih preduzeća. a naročito sa EU. Evropska banka za obnovu i razvoj je. Paktu stabilnosti u ostvarivanju ovog cilja pomaže projekt pod nazivom Informatičko društvo. nakon čega je potpisana Agenda za razvoj informacionog društva. Naime. Takođe. razvoj civilnog društva i podrška nacionalnim prioritetnim projekima. ne samo u okviru regije već i šire. kao što je to predstavljeno od strane Evropske banke za obnovu i razvoj. intenziviraće se privredni rast i stvoriti uslovi za nove investicije. Ovo je bio korak naprijed ka punoj integraciji energetskog tržišta zemalja Jugoistočne Evrope u energetsko tržište Evropske unije. kao i jačanje uloge lokalne vlasti i civilnog društva. a u skladu sa politikom Evropske unije. Ovim se željela podstaknuti trgovina na raznim nivoima. sastavila kompletan program u kojem se navode inicijative koje su već kao prioritetne bile usaglašene u međunarodnim finansijskim institucijama. kao vodeća agencija na ovom polju. Elektronska Jugoistočna Evropa – Potpisivanjem zajedničke izjave u Ljubljani. neophodno je bilo pratiti i rješavati mnoge probleme vezane za ovu problematiku. Očuvanje okoline – Imajući u vidu značaj očuvanja životne sredine i njegov uticaj na živi svijet JIE. Takođe je veoma značajno bilo unaprijediti upravljanje očuvanjem životne sredine u regionu. godine. U cilju realizacije ovih kretanja neophodno je stvarati jak privatni sektor koji razmjenjuje dobra i investira slobodno. Prioritetna područja u Regionalnom programu rekonsturkcije životne sredine bila su infrastrukturni razvoj. razvojem tržišta i efikasnije javne i privatne infrastrukture. ozvaničena je inicijativa Pakta stabilnosti za elektronsku Jugoistočnu Evropu (eSEE). Razvoj u privatnom sektoru – Nakon dužeg perioda stagnacije. program ima za cilj ispravke ratnih šteta u području bivše Jugoslavije. ne samo unutar granica regiona. Ekonomska integracija država potpisnica sporazuma treba da dovede do ekonomskog prosperiteta i ekonomske stabilnosti regiona u cjelini.

Postkonfliktno stanje i kompletno izmijenjeno socio-ekonomsko okruženje traži i novi pristup stambenoj politici. c) Radni sto III: Bezbjednosna pitanja: bezbjednost i odbrana. prodaja ili uništenje viška vojne opreme i oružja.socijalnih standarda u ekonomski razvoj u regionu. kao i ekonomskog razvoja. pravosuđe i unutrašnji poslovi Radni sto III bavio se pitanjima unutrašnje i spoljnje bezbjednosti. Policija. međunarodne organizacije. Centar za pomoć i implementaciju regionalne kontrole naoružanja. a što je jedan od preduslova za buduće evropske integracije. Tema „Razvoj preduzeća i stvaranje radnih mjesta“ je usvojena u decembru 2003. Promjene sistema odbrane – Jedan od glavnih izazova sa kojima se sreće sektor odbrane u Jugoistočnoj Evropi je rekonstrukcija i smanjenje vojne snage. konverzija vojnih baza i postrojenja. kao i inicijative (OECD. Poslovno savjetodavno tijelo . razvoj i saradnja u JIE ova inicijativa promovisala je održivi razvoj urbanih sredina i stambene politike.godine. planiranju i urbanom menadžmentu. uz istovremeno prilagođavanje novonastaloj situaciji iz oblasti sigurnosti i ekonomskoj realnosti u regionu. Stambena politika i urbani menadžment . Tijelo se sastojalo od oko 40 biznismena iz 20 različitih zemalja (donatora i zemalja regiona). Anti korupcija. Takođe se na radnom stolu promovisala i regionalna saradnja u borbi protiv organizovanog kriminala i korupcije. kao i preusmjeravanje vojnog istraživanja i razvoja. uz poštovanje principa finansijske rekonstrukcije. Pitanja koja se tiču i jednog i drugog stola Upravljanje graničnim službama i sigurnost na granicama. Navedene reforme ostaju ključne komponente za približavanje Evropskoj uniji i NATOu. azile i izbjeglice. Inače Radni sto III bio je podijeljen na dva podstola i to: Podsto za odbranu i reforme sektora sigurnosti Promjena sistema odbrane. Podsto za pravo i unutrašnje poslove Organizovani kriminal. sa ciljem razrade. da se unaprijedi ekonomska rekonstrukcija. njenom finansiranju. Zemljama Jugoistočne Evrope da prevaziđu prepreke u ovoj oblasti i da se ohrabri razmjenu informacija o svim relevantnim stvarima koje se tiču ove problematike među zemljama regiona Razvoj preduzeća i stvaranje novih radnih mjesta – Jedna od aktivnosti u okviru Pakta stabilnosti bila je formiranje foruma koji su okupljali stručnjake iz društvenih i ekonomskih oblasti. Pripremljenost na elementarne nepogode i njihova prevencija.Uloga savjetodavnog tijela ogledala se u davanju savjeta privatnom poslovnom sektoru za projekte Pakta stabilnosti. „Evropska povelja o malim preduzećima“ i „Inicijativa za socijalno jedinstvo“. gdje su se razmjenjivala iskustva i donosile smjernice za buduće kooridinirane akcije vezane za problematiku razvoja preduzeća i stvaranja novih radnih mjesta. Lako naoružanje. prestruktuiranje/smanjivanje vojne industrije. Socijalna kohezija i razvoj predstavljaju osnovne faktore koji dovode do političke i socijalne stabilnosti. koji su predstavljali različite međunarodne finansijske institucije. Poseban akcenat je dat na politiku zapošljavanja i socijalni dijalog. a predstavljaju i osnovu mnogo šireg procesa reformi. dorade i unapređenja postojeće inicijative u oblastima kao što su „Ugovori o investicijama“ koje vodi OECD. a sve u cilju uspostavljanja stabilnosti i sigurnosti u regionu. BSEC. kao i pridruženih članova. Promjene u okviru sistema odbrane koje su realizovane su: doobuka prekobrojnog vojnog personala. Na osnovu cilljeva definisanih na Radnom stolu II. CEI). kao i saradnja u migracionim kretanjima. Regionalna inicijativa za migraciju. 44 .

uključujući i medije. Takođe je iniciran dijalog između predstavnika međunarodnih i regionalnih pravnih. nedozvoljena trgovina lakim naoružanjem i organizovani kriminal doprinose povećanju rizika od terorizma. dovelo je do ugrožavanja osnovnih ljudskih prava i slobode i gubljenja povjerenja građana u pošten i nezavisan rad javne administracije. obeshrabrujući domaće i strane investitore za ulaganja. NATO. IFRC. a samim tim stvoriti uslove za međunarodnu saradnju u regionu. godine sa ciljem da postane mjesto regionalnog dijaloga i kooperacije u primjeni raznih mjera u kontroli naoružanja i izgradnju međusobnog povjerenja i sigurnosti u regionu. što se negativno odražava na ukupan ekonomski razvoj i socijalnu stabilnost. Inače. obavezale da razvijaju i implementiraju nacionalne antikorupcijske planove i antikorupcijske zakone. Zajednički projekat UNDP i Pakta stabilnosti Centra za kontrolu lakog i malokalibarskog naoružanja u Jugoistočnoj i Istočnoj Evropi (SEESAC) je bio vodeći program u borbi protiv opasnosti koju čine nekontrolisano i prekobrojno lako naoružanje u regionu. Nedostatak koordinirane akcije je uzrokovao da organizovani kriminal dostigne razarajući nivo. Istraživanja koja je sproveo Pakt stabilnosti pokazala su da je međunarodni organizovani kriminal jedan od najozbiljnijih problema unutar regiona.godine bio je jačanje kapaciteta zemalja regiona za borbu protiv organizovanog kriminala. između ostalog. Naime. akademskih i donatorskih krugova. agenda Pakta stabilnosti o lakom naoružanju blisko je povezana. sa Inicijativom za borbu protiv organizovanog kriminala i Policijskim forumom za Jugoistočnu Evropu. Pripremljenost na elementarne nepogode i njihova prevencija (DPPI) – Region JIE je sklon elementarnim nepogodama koje prelaze kako granice pojedine zemlje tako i njene mogućnosti da sanira posljedice. novembra 2002. Nekoliko članica NATOa su pokrenule bilateralne programe u regionu koji naglašavaju probleme kao što su: penzionisanje osoblja iz sektora odbrane i uništavanje municije i lakog naoružanja. Međutim. što je uticalo na uzaludno trošenje ekonomskih resursa i sprečavanje ekonomskog razvoja.NATO. Članice NATOa takođe rade sa partnerima u regionu na unapređenju njihove mogućnosti da sarađuju sa savezom. u koji su uključene sve zemlje regiona. U ovu organizaciju uključile su se 23 države. između ostalog. sve ovo se negativno odrazilo na uslove poslovanja. Centar za pomoć i implementaciju regionalne kontrole naoružanja (RACVIAC) osnovan je 2000. Nivo spremnosti i prevencije u slučaju prirodnih nepogoda ili onih koje je izazvao čovjek varira od zemlje do zemlje. a koji ima podršku međunarodnih organizacija i agencija (UNDP. Ova inicijativa Pakta stabilnosti imala je za cilj identifikaciju svih aktivnosti koje će dovesti do povećanja efikasnosti nacionalnih sistema za upravljanje prilikom elementarnih nepogoda. usmjerava svoje djelatnosti na monitoring programa koji se tiču penzionisanja prekobrojnog vojnog personala i konverziju vojnih objekata u zemljama Jugoistočne Evrope. da se 45 . Zbog svega toga. ljudska prava i poštovanje zakona. što je izazvalo veliku štetu u zemljama JIE. Inicijativom za upravljanje i sigurnost granica (poznata kao Ohridski granični proces). Definisane smjernice u toj borbi su: implementacija evropskih i međunarodnih antikorupcijskih instrumenata. Lako naoružanje – Jedan od prioritetnih zadataka Radnog stola III bio je i poboljšanje ljudske sigurnosti samanjivanjem nekontrolisanog širenja i cirkulacije lakog naoružanja. ojačavanje legislative i unapređenje vladavine zakona. Spremnost za eliminisanje elementarnih nepogoda i njihova prevencija je pravi primjer regionalnog vlasništva. promovisanje aktivnog civilnog društva. godine. Naime. promovisanje dobrih vlada i pouzdane javne administracije. kao vodeća snaga inicijative za promjenu sistema odbrane. Antikorupcijska inicijativa (SPAI) – Negativno djelovanje korupcije na vladavinu zakona. poznato je da ova borba ne može biti uspješna bez jakog angažovanja civilnog društva i nevladinih organizacija. koji se infiltrirao u pojedine državne strukture zemalja JIE tokom 80-ih i 90-ih godina i zadržao do današnjih dana. u skladu sa međunarodnim standardima i standardima EU. Inicijativa za borbu protiv organizovanog kriminala (SPOC) –Cilj osnivanja ove inicijative 2002. podrivajući demokratizaciju. Regionalnim centrom za pomoć u verifikaciji i implementaciji kontrole naoružanja. Stoga je jedan od glavnih prioriteta Pakta stabilnosti bila borba protiv korupcije. SRSA Sweden). unapređenje transparentnosti i integriteta u poslovnim operacijama i borba protiv podmićivanja javnih službenika. zemlje JIE su potpisale Londonsku izjavu kojom su se.

Hrvatska. Ovaj proces predstavljao je jedan od osnovnih ciljeva Pakta stabilnosti koji se tiče upravljanja i stabilizacije kretanja stanovništva. OEBS. Srbije i Crne Gore i Bosne i Hercegovine o povrataku hiljada izbjeglica.stabilitypact. a u cilju suzbijanja korupcije. Pakt stabilnosti je doprinio povećanju sigurnosne situacije u cjelokupnoj regiji. kao i procedura za određivanje statusa i prijem onih koji traže azil. podržan je razvoj i harmonizacija pravne regulative. azili i povratak izbjeglica – Neregularna kretanja populacije i neriješeni problemi u vezi sa raseljenim licima predstavljaju destabilizujuće faktore za čitav region. Paktom stabilnosti se podržava razvoj regionalnog partnerstva uz insistiranje na poštovanju standarda prihvaćenih u EU. obuke kadrova i razmjene informacija bili su ključni za postizanje ovih ciljeva. U svom radu SPAI je nastojao da promoviše prevenciju i kontrolu korupcije kao sredstva kojim će se ojačati demokratija. NATOa i Pakta stabilnosti u rješavanju problema graničnog menadžmenta i sigurnosti na granicama. Ohridski poces u vezi sa sigurnošću i upravljanjem na granicama je zajednički pokušaj pet zemalja zapadnog Balkana(Albanija. Rumunija i Bugarska su ulaskom u Evropsku uniju istupile iz sporazuma. suzbijanju organizovanog kriminala. U okviru ove oblasti formiran je Policijski forum koji je uspješno doprinosio ukupnim ciljevima Pakta stabilnosti. Makedonija i Srbija i Crna Gora). a koji se odnose na pravdu i unutrašnje poslove i koji promovišu nacionalne reforme među zemljama Jugoistočne Evrope kroz regionalnu saradnju i bliže međunarodne veze. U okviru azila. društveni i ekonomski kodeks što doprinosi daljim evropskim integracijama. jedan od glavnih činilaca u borbi protiv neregularne migracije. Bosna i Hercegovina. trgovine ljudima. a u procesu razvoja je zona slobodne trgovine. oružjem i švercovanja dobara. što je omogućilo dogovor vlada Hrvatske. Više vidi na www. bilo da se radi o osobama koje odluče da se vrate u ranija mjesta boravka ili se pak opredijele da se integrišu u neku drugu zajednicu u Zapadnom Balkanu.uključe u sudsku mrežu i druge vidove regionalne saradnje. 71 72 46 . ljudska prava. vladavina zakona. Pakt stabilnosti i dalje pomaže raseljenim licima da se vrate u svoje domove. Radna grupa za policiju – Policijska obuka i regionalna saradnja policije i pograničnih policijskih snaga uživa veliku podršku partnera Pakta stabilnosti. od njegovog osnivanja. Migracije. što je uticalo da Pakt stabilnosti definiše dalje smjernice za rješavanje ovih problema. Takođe su se promovisala trajna rješenja za izbjeglice i raseljene osobe u zemljama zapadnog Balkana. Imajući u vidu značaj i složenost migracionih procesa. Pakt stabilnosti se takodje zalagao za slobodan protok ljudi sa ciljem ukidanja viznog režima za građane koji putuju između zemalja zapadnog Balkana. slobodnim izborima. uz poštovanje međunarodnih standarda. obezbjeđujući obnovu njihove uništene imovine uz istovremeno pomaganje onima koji su se odlučili za nastavak življenja u novoj sredini. te sada tržište koje obuhvaćeno ovim sporazumom čini oko 30 miliona stanovnika. Ovakve tendencije predstavljaju važan signal investitorima da što veće iznose kapitala usmjeravaju na tržište Jugoistočne Evrope. Zaslugom Pakta ponovo je zaživjela prekogranična saradnja. Evropske unije. Regionalna saradnja naročito na polju izgradnje kapaciteta. suzbijanju korupcije i sl. Mreža obuke za borbu protiv organizovanog kriminala i Projekat ukradenih kola. povećanju demokratizacije.. U okviru ove problematike bio je obuhvaćen i granični menadžment. Kroz Pakt stabilnosti stvoreno je regionalno tržište energije. prvenstveno se ogledala u povećanju i poboljšanju cjelokupne situacije u Jugoistočnoj Evropi. Kroz projekte uništavanja mina i kontrole naoružanja i oružja omogućen je normalan život ljudi u područjima koja su bila zahvaćena ratom. Tri važna projekta su realizovana: Regionalna policijska obuka za više policijske činovnike.71 3.org. Ostvareni rezultati i perspektive Važna uloga Pakta stabilnosti. slobodi štampe. odnosno u privredni razvoj područja sa oko 3072 milion stanovnika. Potpisivanjem sporazuma bilo je stvoreno tržište od oko 60 miliona stanovnika. drogama.

da se zaključiti da su se sva pozitivna kretanja odrazila i na Crnu Goru. a izabrani predstavnici Crne Gore aktivno su učestvovali u radu sva tri radna stola. te parlamentarnu saradnju. odnosno da njime upravljaju zemlje regiona. Crna Gora i Pakt stabilnosti Imajući u vidu značaj i ulogu Pakta stabilnosti na području Jugoistočne Evrope. Novoosnovani Regionalni savjet za saradnju postaje okvir za regionalnu saradnju u Jugoistočnoj Evropi i u cilju što veće racionalizacije i efikasnosti. organizacija i međunarodnih finansijskih institucija saglasili su se oko funkcionisanja 25 aktuelnih inicijativa i radnih grupa Pakta stabilnosti. Na posljednjem Regionalnom sastanku Pakta stabilnosti postignut je dogovor o djelimičnom finansiranju Sekretarijata Regionalnog savjeta za saradnju u iznosu od 1 milion eura godišnje za period 2008-2010. i posebno obezbjeđenje efikasne i dostupne ekspertske pomoći.73 Posljednji sastanak Regionalnog stola.godine.7 47 . Koncept regionalnog vlasništva koji je postao aktuelan sa nastankom Pakta stabilnosti doveo je do jačanja odgovornosti. kao što su radne grupe za medije. jun 2006. Rad Regionalnog savjeta za saradnju biće fokusiran na šest prioritetnih oblasti i to na: ekonomski i socijalni razvoj. Zato se promoviše novi princip „regionalnog vlasništva“. godine. po njihovom mišljenju. koje. novembra 2006. Međutim. Ministarstvo inostranih poslova. Iako nije neposredno obezbjeđivao finansijska sredstva. Međutim. kao oblast koja je povezana sa svakom od navedenih prioritetnih oblasti. Tom prilikom Crna Gora će izdvajati za budžet Sekretarijata 40 000 eura na godišnjem nivou. Republika Crna Gora. vođenju i finansiranju pojedinih inicijativa. bezbjednosnu saradnju. u Bukureštu. zemlje Jugoistočne Evrope napravile su još jedan korak u pravcu stvaranja novog regionalnog okvira za saradnju koji je postepeno preuzeo nadležnosti Pakta stabilnosti. kako bi svaka od zemalja Jugoistočne Evrope definisala svoje prioritete i dala svoj predlog za finansiranje i institucionalizaciju onih inicijativa. održan je 16. Aktivnosti crnogorskih predstavnika u radu Radnog stola I bile su: Radna grupa za medije Crne Gore je izradila Akcioni plan kojim se definišu glavne smjernice i principi za transformaciju medija u Crnoj Gori u skladu sa Poveljom o medijima Pakta stabilnosti i strategijom Pakta u ovoj oblasti. Na ovaj način. str. Sticanjem nezavisnosti Crna Gora je postala punopravan član Pakta stabilnosti. 4. kojim je predsjedavao dr Erhard Busek. specijalni koordinator Pakta stabilnosti za JIE. projekata. kao najvišeg organa Pakta za donošenje odluka. pospješivanju svih oblika saradnje. razvoj ljudskih resursa. Pakt je predstavljao forum za sakupljanje i prezentaciju potreba pojedinačnih projekata ili projekata grupa zemalja. koncept regionalnog vlasništva još uvijek nije dovoljno ojačao da bi se snažna podrška koju su zemlje regiona dobijale od Pakta mogla lako nadomjestiti. obrazovanje. ne dovodeći u pitanje održivost tih inicijativa. infrastrukturu. U principu. Oko 250 predstavnika iz više od 80 zemalja. u krajnjoj liniji. što je doprinijelo. kao i učešća zemalja regiona u planiranju. parlamentarnu saradnju i sl. U cilju što efikasnijeg rada radnih tijela došlo je do formiranja neophodnih radnih grupa u Crnoj Gori.Zbog svega toga došlo se do opšte konstatacije da je Pakt izvršio svoj zadatak: započet je i unaprijeđen dijalog između zemalja koje su nekada jedna drugoj bile ratno okruženje. 73 „Podsjetnik za Pakt stabilnosti za jugoistočnu Evropu (PSJIE)“. Pakt je stvorio mehanizam za mobilisanje donatorske pomoći. jednakost polova. koje će. potencijala. pravosuđe i unutrašnje poslove. Podgorica. u smislu promocije i unapredjenja crnogorskih institucija. od 2008. dalje nastaviti da podržava budući Regionalni savjet za saradnju (RCC). imaju budućnost. Pakt stabilnosti je dostigao stadijum kada se više ne može računati na pomoć donatora za realizaciju i dalju implementaciju njegovih inicijativa.

Za Crnu Goru ovo je veoma važan sporazum.oktobra 2005. je zaslužna za potpisivanje jednistvenog sporazuma o slobodnoj trgovini CEFTA 2006.04. čije se aktivnosti zasnivaju na Memorandumu o saglasnosti potpisanom od strane ministara obrazovanja zemalja Jugoistočne Evrope. uključujući i pružanje podrške ženama za kandidovanje na izborima. U okviru Radnog stola II Crna Gora bila je predstavljena u svim tijelima i to: U okviru Regionalnog tržišta energetike veliki napredak je postignut potpisivanjem međunarodnog ugovora između EU i zemalja Jugoistočne Evrope o Energetskoj zajednici u Atini 25. odbrane. ekonomskih reformi i integraciji zemalja ovog regiona u EU i međunarodne strukture. Radna grupa za liberalizaciju olakšanje trgovine. Crna Gora je potvrdila značaj koji pridaje unapređenju saradnje parlamenata država regiona. Vlada Crne Gore poseban akcenat daje razvoju malih i srednjih preduzeća. konkretnim parlamentarnim odborima i kroz promovisanje bilateralne i multilateralne saradnje parlamenata Jugoistočne Evrope. Edukacija i naučno istraživanje su teme koje su u središtu evroatlanskih integracija zemalja Jugoistočne Evrope. godine je održana konferencija posvećena kreiranju novog sporazuma CEFTA 2006 i na njoj je potpisana Politička deklaracija od strane premijera svih uključenih država. 74 48 . pa je stoga neophodno njihovo dalje jačanje u Crnoj Gori. . Radna grupa za jednakost polova u Crnoj Gori trenutno se zalaže za povećanju uloge žena u procesu donošenja odluka kako na lokalnom. koji su u centru pažnje brojnih finansijskih institucija. Organizovanjem sastanaka predsjednika parlamenata i parlamentarnih komiteta na temu spoljne politike.uspostaviti regionalnu saradnju i implementaciju državnih mehanizama i promocije razvoja eSEE. Veoma značajan je i Sporazum o zajedničkom evropskom avio-prostoru koji su potpisale zemlje Jugoistočne Evrope. jer njime postaje dio slobodne zone koja se stvara na prostoru Jugoistočne Evrope.Radna grupa za obrazovanje je dovela do uspješne primjene Inicijative za reformu obrazovanja u Jugoistočnoj Evropi. uvođenja elektronskih komunikacija i razmjene podataka u radu administracije na nacionalnom i lokalnom nivou.usvojiti i implementirati pravne infrastrukture za eSEE u skladu sa odgovornostima ustanovljenim u okviru EU. U Bukureštu 6.preuzeti konkretne aktivnosti u oblastima usvajanja politike i strategije za eSEE.2006. ekonomski razvoj na lokalnom nivou i socijalnu koheziju. obrazovanja i zaštite životne sredine. Radna grupa za parlamentarna saradnju zemalja u Regionu ima za cilj postizanje što veće efikasnosti rada parlamenta kroz rad sa zaposlenima. Potpisivanjem Zajedničke izjave o daljem razvoju informacionog društva Crna Gora se obavezala da će: . ekonomije. fiskalnu decentralizaciju. predstavljaju jedan od ciljeva Pakta stabilnosti. u čijem radu takođe učestvuju predstavnici Crne Gore. u sklopu Cetinjskog parlamentarnog foruma. tako i na nacionalnom nivou. juna 2006. kao i sprovođenje koncepta eGovernment. Crna Gora je potpisala Memorandum o razumijevanju i Političku deklaraciju.74 čime je uključena u regionalne programe koji će obuhvatiti jačanje kapaciteta. Razvoj lokalne demokratije i prekogranične saradnje uz podsticanje procesa donošenja odluka na lokalnom nivou. godine u Luksemburgu. Ovim ugovorom došlo je do unapređenja regionalne saradnje. Procjenjuje se da će ovaj sektor doprinijeti smanjenju nezaposlenosti koja se prepoznaje kao veliki problem u zemljama regiona. . tj. odnosno uključivanje u političke procese.

realizovan je u okviru inicijative Pakta stabilnosti za Jugoistočnu Evropu (PS JIE). azil i izbjegla i raseljena lica Pakta stabilnosti (MARRI). godine u Briselu. uloga ove Inicijative je u podržavanju razvoja mreže javnih tužilaca specijalizovanih za organizovani kriminal u regionu. Uspostavljanje zone slobodne trgovine u regionu JIE. Pored toga. veoma značajna. NASTANAK MREŽE BILATERALNIH TRGOVINSKIH SPORAZUMA U REGIONU JIE Postepeno. kao pretpostavku budućih evropskih integracija. čime su stvoreni uslovi za efikasnu borbu protiv korupcije. Na Regionalnom stolu PSJIE u Beogradu. godine dat je predlog da regionalni sekretarijat Antikorupcijske inicijative PSJIE (SPAI) bude smješten u Crnoj Gori. 1. Pored ovoga. kao jedan od prioriteta. potpisanom 27. što je odraz spremnosti Crne Gore da u punoj mjeri pruži svoj doprinos jačanju regionalne saradnje kao preduslova za normalizaciju i stabilizaciju prilika u regionu i njegovu evropsku perspektivu Crna Gora je sa posebnim uspjehom učestvovala u radu Regionalne Inicijative za migracije. kao šefa kancelarije Regionalnog sekretarijata SPAI u Sarajevu. Crna Gora u ovoj inicijativi ima svog predstavnika.maja 2006. Zajednički interes Regiona. sankcije i rat u okruženju. U skladu sa zahtjevima Antikorupcijske inicijative Pakta stabilnosti (SPAI) Vlada Crne Gore je formirala Agenciju za antikorupciju. kao rezultat koordiniranih aktivnosti Ministarstva unutrašnjih poslova Republike Crne Gore i ministarstava unutrašnjih poslova susjednih zemalja. III SPORAZUMI O SLOBODNOJ TRGOVINI U REGIONU I POZICIJA CRNE GORE Početkom devedesetih godina prošlog vijeka. Prvenstveni cilj ove inicijative je jačanje regionalne saradnje i stvaranje zajedničkih pristupa u vezi sa pitanjima viza i migracija.zasnovan je na Memorandumu o liberalizaciji i olakšanju uslova trgovine (MoU). Stabilizacijom političkih i ekonomskih prilika u Regionu kao cjelini. 30. istakli obnavljanje trgovinske i ukupne ekonomske saradnje sa susjedima. izvršena je reforma crnogorskog krivičnog zakonodavstva. ostavili su dugoročne posljedice na ekonomski razvoj cijelog regiona i oslabili ekonomske veze medju novim susjedima (prekid komunikacija. na tržištu od blizu 55 mil potrošača. otežano kretanje ljudi. privrede bivših jugoslovenskih republika. na jedinstvenom ekonomskom prostoru. tranzicije i otvaranja procesa pridruživanja EU. u okviru aktivnosti PS JIE. čime je pokazala svoju spremnost i opredijeljnost za saradnju sa Savjetom Evrope. roba. tokom posljednjih godina ekonomskog oporavka. OEBSom i Evropskom unijom. koji su. usluga i kapitala). međusobno su razmjenjivale u prosjeku oko 30% roba proizvedenih na svojoj teritoriji.Aktivnosti Crne Goru u okviru Radnog stola III bile su: Inicijativa za borbu protiv organizovanog kriminala (SPOC) imala je veliki uspjeh u prevenciji i suzbijanju svih oblika organizovanog kriminala. stvorili su se uslovi za uspostavljanje novih političkih i ekonomskih veza između zemalja regiona. definisani su programi ekonomskih reformi u svim navedenim zemljama. U oblasti bezbjednosnih i odbrambenih pitanja najveća pažnja se poklanja Inicijativi za prevenciju i pripremljenost pred prirodnim katastrofama (DPPI) i aktivnostima Regionalnog centra za kontrolu lakog naoružanja (SEESAC). juna 2001. Zemlje potpisnice Memoranduma su: 49 . Raspad SFRJ.

pravnoj osobi. Sporazumi o slobodnoj trgovini zasnovani su na principima Opšteg sporazuma o trgovini i carinama (GATT1994) i Sporazuma o osnivanju Svjetske Trgovinske Organizacije (WTO).ukidanje kvantitativnih ograničenja i mjera koje imaju takva dejstva.nove izvozne carine ili druge dažbine neće se uvoditi od dana stupanja sporazuma na snagu. Bosna i Hercegovina 3. testiranja metrologije i akreditacionih sistema na međunarodnim principima. a za najosjetljivije robe u prelaznom periodu od šest godina.preispitivanje postojećih sporazuma o slobodnoj trgovini. godine započete su aktivnosti na potpunijem uključivanju UNMIK-a/Kosovo u proces liberalizacije regionalne trgovine u skladu sa UN Rezolucijom Savjeta bezbjednosti 1244. Do sada su potpisana i primjenjuju se dva sporazuma o slobodnoj trgovini UNMIK-Kosova i to sa Republikom Albanijom i Makedonijom. . Republika Hrvatska 4.usklađivanje propisa koji se odnose na zdravlje ljudi. . .liberalizacija trgovine uslugama. Naplata carine ne smatra se povredom ovog pravila. .org 77 Najpovlašćenija nacija – princip kojim sve zemlje uključene u pregovore GATTa primjenjuju iste tarifne stope kao zemlja sa najnižim tarifnim stopama.primjena preferencijalnog pravila o porijeklu robe.pojednostavljenje carinske procedure na graničnim prelazima. . državne pomoći i monopola. . dok se trenutno radi na pregovoranju sporazuma sa Bosnom i Hercegovinom. . . 50 .stabilitypact. imajući u vidu da opšta pravila GATTa nigde procentualno ne regulišu zahtjev da slobodna trgovina obuhvati “najveći deo” razmjene između dvije strane. . a ukinuće se i sve izvozne carine ili druge dažbine. 76 ) www.harmonizacija metodologije za prikupljanje podataka o trgovini. .1. životinja i biljaka. koje se odnose na primjenu antidampinških. Republika Moldavija 8.75 . Memorandumom o saglasnosti i trenutnim statusom Kosova. Republika Albanija 7.zaštita intelektualne svojine u skladu sa međunarodnim standardima. osobe ili usluge.usaglašavanje odredbi sporazuma o slobodnoj trgovini. i na bezbjednost i zaštitu životne sredine sa međunarodnim standardima. i to: . Primjena carine po načelu najpovlašćenije nacije 75 Ovo je vrlo značajna i pomalo kontroverzna odredba.transparentna i nediskriminatorska pravila i praksa u oblasti javnih nabavki. tehničkih propisa. nakon što one pređu granicu. kompenzatorskih i zaštitnih mjera sa pravilima STO. . Bugarskom i Hrvatskom. Time je postala obaveznom primjena načela nediskriminacije kojim su obuvaćeni načelo nacionalnog tretmana i najpovlašćenije nacije77.uvozne carine i dažbine ukinuće se najmanje za 90% od vrijednosti uzajamne trgovine ugovornih strana i carinskih pozicija.76 U toku 2004. koja je izazvala dosta diskusije u toku pregovora o tekstu Memoranduma. Nacionalni tretman znači da zemlje članice STO ne smiju davati povoljniji tretman domaćem proizvodu. fizičkoj osobi ili usluzi u odnosu na uvozne proizvode.uzajamna saradnja na primjeni standarda. koji moraju postojati u svim sporazumima o slobodnoj trgovini.harmonizacija propisa u oblasti finansija sa zakonodavstvom Evropske unije.Republika Makedonija 2. Savezna Republika Jugoslavija Memorandumom su definisani su osnovni principi. Rumunija 5 Republika Bugarska 6. s tim da se za veći dio proizvoda ukidanje izvrši odmah po stupanju sporazuma na snagu. kako bi u potpunosti bili usklađeni sa navedenim principima iz Memoranduma. . a izuzeća od zabrane moraju biti selektivna i vremenski ograničena.

13. pravila konkurencije. 81 ) Opredijeljenost vlada . / 14.06.2004 Prelazni period do 01. T 1: Pregled zemalja sa kojima je SCG potpisala i ratifikovala sporazum kao i datumi njihovog stupanja na snagu Zemlja Republika Albanija Bosna i Hercegovina Republika Bugarska Republika Hrvatska Republika Makedonija80 Republika Moldavija Rumunija Datum potpisivanja 13. sa druge strane. do 01.07. uticala je na mnoge investitore da prošire svoje ulaganje u Region. o čemu svjedoči i ukupan obim FDI (tržište od oko 60 mil stanovnika. do 01.200278 01.01. U prelaznom periodu takođe se očekivalo smanjenje i ukidanje necarinskih barijera.2007.2007. najdalje do 01. Takođe neophodno je izvršiti i harmonizaciju propisa sa propisima EU. odnosno da se za uvoz nekog proizvoda iz svih zemalja članica STO mora naplaćivati ista carina. 78 79 ) 80 51 . definisan zaključno sa 2007. prvenstveno u oblasti carinske procedure.09. na površini od preko 650. Pored ovoga države potpisnice Memoranduma obavezale su se na aktivnu sarađuju na harmonizaciji svojih zakona i propisa.2003 23.08. kao i obezbjeđenje sveobuhvatnog sistema zaštite prava intelektualne svojine u skladu sa standardima EU i STO.01.2004 01.79 04.11. usluga.10.02. na snagu 01. Međutim. telekomunikacijama. bilateralni sporazumi nisu međusobno sasvim usklađeni. posebno u saobraćaju.07. 13.2003 Datum stup. 22. Uspostavljena je mreža od 28 bilateralnih sporazuma o liberalizaciji trgovinskih režima izmedju zemalja koji povezuju Balkan u jedinstveni investicioni prostor81).09. Bez obzira na tu činjenicu.2003.(eng. Bilateralni sporazumi predviđali su i određeni prelazni period.12.2002.2007. bez prelaznog perioda bez prelaznog perioda do 01. 01.000 km²).most favoured nation . Prepreke u ovom sektoru su mnogobrojne.2002.2004 07.01. Međutim.1996 01. poreskog i bankarskog sistema.11. zona slobodne trgovine postaće to u punom smislu tek sa liberalizacijom sektora usluga.01. ujednačavanju procedura i standarda. rada i kapitala. koje često predstavljaju veće prepreke u trgovini nego same carine. što je rezultat pojedinačnih bilateralnih pregovora u toku kojih su postignuti različiti stepeni liberalizacije trgovine između pojedinih zemalja.01.2004.potpisnica sporazuma da se stvori zona slobodne trgovine Balkana. koja će otvoriti lokalna tržišta kao cjelinu i omogućiti lakši protok roba.11.1996. nakon čega će najmanje 90% vrijednosti uzajamne trgovine biti liberalizovano.2007.2004.godinom. Bilateralni sporazumi se primjenjuju na robe porijeklom iz zemalja potpisnica i predviđaju postupno i fazno smanjenje carina u prelaznom periodu. Sporazum o izmjeni sporazuma o slobodnoj trgovini između SCG i Republike Hrvatske ) Revidirani Sporazum potpisan je 2005.01. tj.2003. do 01. Očekivalo se da će istekom ovog perioda biti liberalizovano oko 90% robne razmjene u regionu. godine.06.01. doći će do zaokruženja ideje slobodne trgovine u regionu. ) U Crnoj Gori se primjenjuje od septembra 2003. finansijama i javnim službama. poljoprivrede.2004 01. što je predmet bilateralnih sporazuma o slobodnoj trgovini. moguć je dogovor između zemalja članica o primjeni nižih carinskih stopa od MFN carina.2004 01. kao i modernizaciji infrastrukture koja će to obezbijediti. kao i dva sporazuma izmedju država i privremene administracije UNMIK/Kosovo.MFN) znači da se zemlje članice STO ne smiju diskriminisati putem carina.12.2007.

unapređenja svih oblika međusobne saradnje.podsticanje privrednog razvoja i procesa stabilizacije i pridruživanja zemalja EU i WTO. 52 .poboljšanje situacije u platnim bilansima zemalja. nepotrebnih procedura i tehničkih barijera.povećanje konkurentnosti domaćih proizvoda.T2 .ubrzanje ekonomskog razvoja zemalja.direktan protok roba i usluga. koje u praksi mogu biti veća smetnja od carina.poštovanje pravila fer konkurencije i uklanjanje trgovinskih barijera. Najzad. . . korupcije.smanjenje troškova proizvodnje. . Liberalizacija trgovine treba da donese mnogobrojne prednosti svakoj od zemalja pojedinačno i regionu u cjelini. koje obuhvata načelo nacionalnog tretmana i načelo najpovlašćenije nacije. uvođenje savremenih tehnologija i poštovanje međunarodnih standarda.povećanje i poboljšanje razmjene. . . obavezna je primjena načela nediskriminacije. Budući da su sporazumi o slobodnoj trgovini zasnovani na pravilima WTO.unapređenje investicionog ambijenta. . . . .Bilateralni Sporazumi o slobodnoj trgovini Jugoistočne Evrope Albania AL Primjena od 01/12/04 STO Primjena od 01/09/03 STO Primjenjuje se od 01/06/03 STO Primjenjuje se od 15/07/02 STO Primjenjuje se od 01/11/04 STO Primjenjuje se od 01/01/04 STO Primjena od 01/08/04 STO Primjena od 01/10/03 STO Primjena od 01/12/04 STO Primjenjuje se od 01/01/05 STO Primjenjuje se od 01/07/02 STO Primjenjuje se od 01/05/04 STO Primjenjuje se od 01/12/04 STO Primjenjuje se od 01/06/02 Iniciran 15/02/06 BiH Primjena od 01/12/04 STO Bulgaria Primjena od 01/09/03 STO Primjenjuje se od 01/12/04 STO Croatia Primjena od 01/06/03 STO Primjenjuje se od 01/01/05 STO CEFTA 01/03/03 STO Macedonia Primjena od 15/07/02 STO Primjenjuje se od 01/07/02 STO Primjena od 01/01/00 STO Primjena od 11/06/97 Izmijenjen 11/06/02 Primjena od 11/07/02 STO Moldova* Primjena od 01/11/04 STO Primjenjuje se od 01/05/04 STO Primjenjuje se od 01/11/04 STO Primjenjuje se od 01/10/04 STO Romania Primjena od 01/01/04 STO Primjenjuje se od 01/12/04 STO CEFTA 01/07/97 STO CEFTA 01/03/03 STO SCG Primjena od 01/08/04 STO Primjenjuje se od 01/06/02 Primjena od 1/06/2004 STO Primjenjuje se od 01/07/04 STO Primjenjuje se od 01/05/06 STO Primjenjuje se od 01/09/04 STO Primjenjuje se od 01/07/04 STO UNMIK/ Kosovo Primjena od 01/10/03 STO Iniciran 15/02/06 U toku U toku BiH BG HR CEFTA 1/03/2003 STO MK Primjenjuje se od 01/01/00 STO MO Primjenjuje se od 01/11/04 STO CEFTA 01/07/97 STO Primjena od 01/06/2004 STO U toku Primjena od 11/06/97 Izmijenjen 11/06/02 Primjena od 11/07/02 STO Primjenjuje se od 01/10/04 STO CEFTA 01/03/2003 STO Primjenjuje se od 01/07/04 STO U toku Primjenjuje se od 01/01/05 STO Primjenjuje se od 01/01/04 STO Primjenjuje se od 17/11/94 STO Primjenjuje se od 02/02/06 Primjenjuje se od 01/01/05 STO Primjenjuje se od 01/01/04 STO Primjenjuje se od 01/05/06 STO Primjenjuje se od 02/02/06 Primjenjuje se od 17/11/1994 STO Primjenjuje se od 01/09/04 STO RU SCG UNMIK/ Kosovo Primjena od 01/07/04 STO Ciljevi formiranja zone slobodne trgovine u regionu su: . Memorandumom je utvrđena i obaveza postepenog suzbijanja necarinskih barijera. kao i ukidanja restriktivnog viznog režima.

godine.g. br. godine u Rimu i stupio je na snagu 01. ili na neki drugi dogovoreni datum. Trgovinske olakšice. a koja važi na dan potpisivanja ili stupanja sporazuma na snagu. Hrvatskom. godine. Turska ima potpisan ugovor o slobodnoj trgovini sa BiH. na koji se primjenjuju postepene olakšice date sporazumima o slobodnoj trgovini. Izraz "industrijski proizvodi" označava proizvode obuhvaćene u glavama 25. kvalitetniju i jeftiniju robu. koji nijesu obuhvaćeni nijednim od navedenih modela. za koje je predviđeno postepeno snižavanje carina u periodu od 2004. 85 ''Službeni list SRJ – Međunarodni ugovori''. HS. do 24. 11/04 86 Carinska stopa 0%. Za poljoprivredne proizvode primjenjuju se sljedeći modeli liberalizacije trgovine: o potpuno ukidanje carina stupanjem sporazuma na snagu ili tokom prelaznog perioda. koje se daju sporazumima o slobodnoj trgovini razlikuju se za industrijske i poljoprivredne proizvode. "poljoprivredni proizvodi" označava proizvode obuhvaćene u glavama 1. a posebno potrošači kroz bolju ponudu. dugoročnije posmatrano. Makedonijom i Rumunijom. koje ima potpisan Sporazum o slobodnoj trgovini sa Albanijom. HS. Poseban sporazum o slobodnoj trgovini Turska ima sa EU. prosječno od 50% do 90% uzajamne trgovine je obuhvaćeno bescarinskim režimom. Makedonijom i Rumunijom.Sporazum o slobodnoj trgovini između Srbije i Crne Gore i Republike Albanije potpisan je 13. Osnovna carina za svaki proizvod. Međutim.11. U zavisnosti od strukture razmjene sa odnosnom zemljom. 2006. Bugarskom.carinska kvota).stupanjem sporazuma na snagu na 80% osnovne carine. SPORAZUMI O SLOBODNOJ TRGOVINI IZMEĐU SCG I ZEMALJA JIE84 2. januara 2007. u matrici slobodne trgovine regiona nalazi se i Kosovo. b) Zbog posebne osjetljivosti poljoprivrednog sektora. godine. vrši se po MFN carinama. a pregovara o istom sa BiH. u prelaznom periodu ne dužem od šest godina. Trgovina poljoprivrednim proizvodima. a tranzicioni period sniženja carina za industrijske proizvode je okončan 01. Sporazum ima simetrični model međusobne trgovine. godine do 2007. dobijaju i država i proizvođači.Slobodna trgovina.2004. U najnovijoj matrici slobodne trgovine regiona Jugoistične Evrope. REPUBLIKA ALBANIJA . po sledećoj dinamici: . kao i količine proizvoda iznad nivoa utvrđenog carinskom kvotom. što se dokazuje podnošenjem uvjerenja o porijeklu robe EUR1. ) Izvještaji o realizaciji sporazuma o slobodnoj trgovini. trgovinske povlastice za ove proizvode su uglavnom ograničenog dometa. kratkoročno posmatrano. Dogovorene trgovinske povlastice odnose se samo na proizvode porijeklom iz strana ugovornica.08. u dokumentima Pakta stabilnosti. a) Kod industrijskih proizvoda po pravilu se postiže veća liberalizacija. pored zemalja koje su navedene u narednoj tabeli. je definisana u skladu sa načelom najpovlašćenije nacije (MFN). o ukidanje ili snižavanje carina za ograničene količine proizvoda (tzv. uskraćuje dio prihoda za budžet (carine). 82 83 Izraz 84 53 . Ostali proizvodi se smatraju osjetljivim i liberalizacija trgovine se vrši postepenim snižavanjem osnovnih carina na godišnjem nivou.1. do 97. Takođe od juna 2004. o snižavanje carina stupanjem sporazuma na snagu ili tokom prelaznog perioda.85 Razmjena industrijskih proizvoda odvija se slobodno86 osim za dvije liste osjetljivih industrijskih proizvoda. 2. Sporazumima su obuhvaćeni industrijski82 i poljoprivredni proizvodi83.2003. figurira i Turska. MEOIEI.

na osnovu informacija dobijenih od relevantnih institucija. Sa druge strane. Sporazumom je predviđeno da su se ugovorne strane saglasile da će u okviru Mješovite komisije inicirati proširenje trgovinskih odnosa na području trgovine uslugama.Sporazum o slobodnoj trgovini između SR Jugoslavije i Republike Bugarske potpisan je 13.2002.2002. godine u potpunosti se ukidaju. građevinska stolarija. koja se uvozi u Bosnu i Hercegovinu primjenjivale su se: uvozne carine. od 1. Na robu porijeklom iz SR Jugoslavije. toplo valjana žica od gvožđa i čelika.2004. derivati nafte. godine i primjenjuje se od 01. protektiranih i upotrebljavanih pneumatskih guma porijeklom iz Bosne i Hercegovine. protektiranih i upotrebljavanih pneumatskih guma. Na uvoz poljoprivrednih proizvoda koji nisu sadržani u navedenim listama primjenjuju se redovne carinske stope. polovne gume. U Sporazumu je zastupljen simetričan model međusobne trgovine. 4/02 Osim derivata nafte. godine. 54 . Prva lista predstavlja zajedničku listu na kojoj su proizvodi za koje važi slobodan tretman. roba i usluga iz svih entiteta Bosne i Hercegovine. cigle i crepovi. 87 ''Službeni 88 list SRJ – Međunarodni ugovori''.04.godine. BUGARSKA . hladno dobijena žica od gvožđa i čelika i šipke od gvožđa i čelika.na dan stupanja na snagu na 60% njihovog iznosa.2002. za robu koja je porijeklom iz Bosne i Hercegovine88 počeo je da važi slobodan tretman. polovne gume. sirove kože. BOSNA I HERCEGOVINA . godine. Carina i dažbine za carinsko evidentiranje na uvoz derivata nafte. sezonske carine. cement. godine na 40% njihovog iznosa i .januara 2006. na 60%. žice od bakra. kao što su: carina.06.januara 2005. Po iskorišćenju kvota na uvoz ovih proizvoda primjenjuje se redovan spoljnotrgovinski i carinski režim u skladu sa zakonodavstvom strana ugovornica. Primjena ovog Sporazuma podrazumijeva identičan tretman svih pravnih i fizičkih lica. . proizvodi od plastičnih masa. 2.1. godine. Stupanjem na snagu ovog sporazuma. br.2007. sukcesivno se smanjivala na sljedeći način: . Za poljoprivredne proizvode dogovorene su tri liste. takse jednakog dejstva kao carine i ostale takse fiskalne prirode. svih vrste benzina. na 40% . juna 2004. od 1.2003.na dan stupanja na snagu na 60% njihovog iznosa. sljedećom dinamikom: . godine. godine na 40% njihovog iznosa i .2. što znači da je prekinuta naplata uvoznih dažbina.2004.02. u skladu sa sporazumom. dizela i lož-ulja. 2.3. Srbija i Crna Gora su postepeno ukidali carinu na sledeće proizvode iz Albanije: so. benzin i derivati nafte.januara 2007. a stupio je na snagu 1.87 U Crnoj Gori stupio je na snagu 01.SR Jugoslavija je sa Bosnom i Hercegovinom potpisala Sporazum o slobodnoj trgovini 01. hemijski proizvodi. U sprovođenju Sporazuma o slobodnoj trgovini sa Republikom Albanijom. Prema sporazumu Albanija je postupno ukidala carine na sledeće proizvode koji se uvoze iz Srbije i Crne Gore: so. koje se primjenjuju u Bosni i Hercegovini.2003. godine.- od 1. . čija je raspodjela dogovorena između Srbije i Crne Gore. nijesu primijećeni problemi u njegovom sprovođenju. godine počinje uvoz bez plaćanja carine. šipke i žice od gvožđa i čelika. na 0%. sa posebnim aneksima za liste industrijskih i poljoprivrednih proizvoda. drvo i proizvodi od drveta. i postepeno su se smanjivale. Preostale dvije liste predstavljaju osjetljive proizvode za čiju su razmjenu predviđene koncesije u formi godišnjih bescarinskih kvota. dažbina za carinsko evidentiranje i posebna dažbina za uvoz poljoprivredno-prehrambenih proizvoda. koji je ratifikovan je 26. novembra 2003. Prelazni period postepenog smanjivanja i ukidanja carina za osjetljive industrijske proizvode planiran je bio do 1. ekseri i namještaj. đubriva.2003.09. obuća.

koji bi svojim odredbama pratio pravila i principe STO. januara 2004. o trgovinskoj liberalizaciji i olakšicama u trgovini u okviru Pakta stabilnosti JIE. godine.Za poljoprivredne proizvode postoje dvije zajedničke liste.godine dogovoren je tekst novog Sporazuma između Srbije i Crne Gore i Republike Makedonije. BiH. godine. 2. U junu 2005. godine i stupio na snagu 1. Ostali industrijski proizvodi nalaze se na tzv. godine.4. 2. godine. RUMUNIJA . tj. ako govorimo o trgovinskoj razmjeni u regionu. Danom stupanja na snagu Sporazuma dogovoreno je recipročno ukidanje carina za industrijske proizvode. Memorandumom o razumijevanju. Zbog velike asimetričnosti u pogledu uslova trgovine u korist makedonske strane.septembra 2004. a na drugoj proizvodi koji se razmjenjuju sa preferencijalnom carinom unutar kvote. 55 . U sporazumu je zastupljen simetrični model međusobne trgovine.Razmjena većine industrijskih proizvoda odvijala se slobodno.Sa Republikom Makedonijom SR Jugoslavija je zaključila Sporazum o trgovini. a izmjene i dopune istog 14.7. Makedonija i Srbija i Crna Gora.Sa Republikom Hrvatskom Sporazum o slobodnoj trgovini je potpisan 23. U sprovođenju Sporazuma o slobodnoj trgovini sa Bugarskom nije bilo problema. REPUBLIKA HRVATSKA . 2. uključujući Kosovo. drugim aneksom predviđeno je smanjivanje ili ukidanje carina u prelaznom periodu. Sporazum je usaglašen sa zahtjevima WTO i EU. 4. Postepenom stablizacijom ekonomskih i političkih prilika u regionu. Rumunija. do 1. ili donošenju i potpisivanju novog Sporazuma. decembra 2002. dok su na drugoj osjetljivi proizvodi koji se razmjenjuju po preferencijelnoj carini u okviru utvrđene količinske kvote. godine. Nije bilo nepravilnosti u sprovođenju ovog Sporazuma. Od stupanja na snagu ovog Sporazuma nije dolazilo do problema u njegovoj primjeni. godine. godine.Sporazum o slobodnoj trgovini sa Moldavijom potpisan je 13. jula iste godine.septembra 1996. na jednoj se nalaze proizvodi koji se razmjenjuju sa carinskom stopom 0%.5. a trećim razmjena po preferencijalnoj stopi u okviru količinskih kvota. jula 2004. kao i liberalizacijom trgovine i smanjivanjem necarinskih barijera kroz inicijative Pakta stabilnosti. U oblasti industrijskih proizvoda Sporazumom se obezbjeđuje razmjena roba bez plaćanja carina za oko 70% industrijskih proizvoda. U sprovođenju Sporazuma o slobodnoj trgovini sa Moldavijom nije bilo problema. Hrvatska. Bugarska. Ovaj Sporazum u kojem je zastupljen simetričan model međusobne trgovine. a primjenjuje se od 1. U dijelu poljoprivredno-prehrambenih proizvoda ovo je jedini sporazum koji obuhvata sve proizvode iz glava 1-24 Carinske tarife. ROBNA RAZMJENA U REGIONU JUGOISTOČNE EVROPE Ako posmatramo region. Tretman uvoza poljoprivrednih proizvoda definisan je kroz tri Aneksa. Za poljoprivredne proizvode su formirane dvije liste. Za oblast poljoprivredno-prehrambenih proizvoda postignuta je skoro potpuna liberalizacija. 2. stupio je na snagu 1.januara 2007. Na jednoj se nalaze poljoprivredni proizvodi koji se razmjenjuju sa carinskom stopom 0%. REPUBLIKA MAKEDONIJA . decembra 2003. Po iskorišćenju kvota na dalji uvoz tih proizvoda primjenjuju se pune carine. 3. REPUBLIKA MOLDAVIJA . godine. SCG je inisistirala na revidiranju postojećeg sporazuma sa ciljem zaštite određenih grupa poljoprivrednih proizvoda. decembra 2003. postepeno dolazi do porasta ekonomske saradnje. osjetljivim listama i na njihov uvoz predviđeno je smanjivanje carina u tranzicionom periodu. u fokusu su nam Albanija. sa izuzetkom pojedinih proizvoda za čiji uvoz su predviđene godišnje kvote sa preferencijalnim carinama. koji je u primjeni od 7. izuzev roba sa dvije liste osjetljivih industrijskih proizvoda (po dvije po zemlji) za koje je predviđeno postepeno sniženje carina (sa ubrzanom i usporenom dinamikom sniženja) u periodu od stupanja sporazuma na snagu pa do 2007. Prvim aneksom predviđena je razmjena određenih roba sa carinskom stopom 0%.oktobra 1996. U Sporazumu je zastupljen simetričan model međusobne trgovine.Sporazum o slobodnoj trgovini između Rumunije i SR Jugoslavije potpisan je 23.6. godine.

89 Inicijative sa smanjenje netarifnih barijera trgovini Saglasno Memorandumom o liberalizaciji i olakšavanju uslova trgovine.7%. u prosjeku iznosio 23.6 Izvor:IMF.6 12.7%. ROM 2. najveću “zavisnost” od uvoza iz regiona ima BiH (32.9 2. registracija i standardizacija proizvoda.1 30.5%). Prema podacima o ostvaremom uvozu zamalja u regionu.g.8 31.9 2001 2. Na strani uvoza.2 37. Hrvatska 3.9%.0 9.1 S&M 33. Radna grupa za liberalizaciju i olakšavanje trgovine je definisala tri grupe trgovinskih barijera: 1. Bosna i Hercegovina ostvaruje procentualno najveći uvoz iz regiona i on iznosi 32. bio 7. Ovom problematikom se bavi CARDS program.0 16.Prema podacima Instituta za međunarodne ekonomske studije iz Beča (WIIW). koji daje tehničku pomoć. zatim Srbija. SiCG 13. Bugarska oko 10%.4% GDP-a). Hrvatska 3. zatim Makedonija (20.5 32.3 19. 2005 ( za detalje posjetiti www.g. Najizraženiji problem deficita bilansa plaćanja ima BiH .2 28. zatim Makedonija (20.1 7. Albanija 6. zatim Program o bezbjednosti hrane i standardima koji finansira Švedska agencija za razvoj (Sida) i Program SPS koji je iniciran od strane Programa za razvoj trgovinskog zakonodavstva..6 14.Izvoz zemalja Regiona u sami Region kao procenat ukupnog izvoza Zemlja ALB BiH BUL CRO MAK Godina 1998 2. od ukupno ostvarenog izvoza navedenih zemalja.9% u 2003. postepeno raste učešće regionalne trgovine.0 32. Hrvatska oko 20%. Njihovim uklanjanjem se olakšava trgovina u regionu i smanjuju administrativni troškovi.2 9.8%).0 19.4 38.7%.7 BiH.3 3. je izuzetno komplikovana i na taj način predstavlja jednu od najznačajnijih trgovinskih barijera regiona.g. mada je to i očekivano. posebna pažnja je posvećena eliminisanju netarifnih barijera. Visok deficit bilansa plaćanja koji je karakterističan za zemlje regiona (u prosjeku 10% GDP-a).3 2002 2.1 2.29.7%.0 30. uključujući proceduru koja se odnosi na izdavanje certifikata i testiranje.9% u 2003.5% podsjeća na zemlje nove članice EU. SCG i Makedonija imaju oko trećinu ukupnog izvoza ostvarenu u regionu.8%). što se vidi iz slijedećeg pregleda. Ukoliko se sagleda struktura platnog bilanasa zemlja u regionu JIE uočava se da jedino Rumunija sa deficitom spoljnotrgovinskog bilansa od 9% GDP-a i deficitom platnog bilansa od 7. koji je prije svega uzrokovan visokim spoljnotrgovinskim deficitom (u 2004. koji je analizirao spoljnotrgovinsku razmjenu Regiona u periodu 1998-2003. dok Albanija i Rumunija predstavljaju zemlje koje su najmanje integrisane u regionalnu trgovinsku saradnju (ispod 4%).com ) 89 56 . budući da se ove zemlje baziraju na uvozu iz EU.0 2003 4. SiCG 13.3% i spada u red umjerenih deficita platnog bilansa u regionu. ICEC Euro Centar Forecast .56% u 2003. Bugarska 3% i Rumunija svega 0.9%.eurocentar. T3 . 2004). kroz aktivnosti Pakta stabilnosti.9 8.2 9. Najmanji uvoz iz zemalja regiona je zabilježen kod Rumunije i Bugarske. Odjeljenja za trgovinu SAD (CLDP).4 2000 2. kao i tehničke barijere u trgovini (TBT). sa proracunima (WIIW.8 28.7 20. odnosno izdavanje i priznavanje certifikata – veterinarske. Albanija 6.9 3. Bugarska 3% i Rumunija svega 0. g. fitosanitarne i sanitarne mjere (SPS).5% ukupnog uvoza.10. dok je deficit platnog bilansa Crne Gore u 2003.4 19.2 20.9 2.47%.7 31.1 30. ostaće i dalje krupno strukturno razvojno ograničenje u ovim ekonomijama.3 54.0 33.1 42. trgovinska baza .2 1999 2.5 12.8 17.

Bugarske. . Moldavije.povećanje stepena usaglašenosti pravila i odredbi Sporazuma među potpisnicama. procedure na graničnim prelazima – Procedure koje se odvijaju na graničnim prelazima su jako duge. ministri i predstavnici odgovorni za ekonomiju iz Albanije. Srbije i Crne Gore.olakšanje režima vezanih za trgovinu i bolje iskorišćenje ograničenih sredstava. Rumunije. Program saradnje carina u okviru Evropske komisije i nedavno iniciran Projekat SAD o olakšanju trgovine na graničnim prelazima.Procedura za dobijanje viza za poslovne ljude i profesionalne vozače je komplikovana i skupa. Ovom problematikom se bavi TTFSE Projekat Svjetske banke.povećanje stepena liberalizacije trgovine u regionu. godine. posebno u poslovnim uslugama i investicijama. posebno sa ukidanjem kontingenata. Takođe je dogovoreno. vizni režim i mjere koje utiču na transport robe . Osnovni ciljevi Jedinstvenog sporazuma o slobodnoj trgovini su : . . 3.razvoj odnosa sa EU.zadrži i proširi stepen liberalizacije obezbijeđene bilateralnim sporazumima slobodne trgovine.poboljšanje transparentnosti u poslovanju.osnovna uloga Radne grupe za liberalizaciju i olakšavanje trgovine je da nadgleda napredak zemalja regiona u cilju smanjivanja i eliminacije netarifnih barijera i tamo gdje je potrebno da obezbijedi pomoć. . . kao i diskusija koje su vođene na sastancima.2.bude u potpunosti prilagođen Memorandumu o razumijevanju (MoU). 57 . . što predstavlja treću trgovinsku barijeru. dovode do usporavanje protoka robe i predstavljaju drugu definisanu trgovinsku barijeru regiona. Hrvatske.bude baziran na modernizovanom i poboljšanom sporazumu u okviru CEFTA i bude u potpunosti prilagođen pravilima i procedurama STO. Sa ciljem da identifikuju. definisali određene principe: . pri čemu bi pregovori startovali početkom. BJR Makedonije i UNMIK/Kosovo su usvojili deklaraciju kojom su se obavezali da započnu sa pripremama jedinstvenog sporazuma. . SECIPRO je jedan od foruma na kome se ova pitanja razmatraju. 4. izvoznih carina i sa izmjenom Zakona o akcizama (ukidanjem kvalitetnih grupa za duvan).glavna odgovornost za smanjenje i eliminaciju netarifnih barijera je na samim zemljama regiona. Crna Gora je u ovim aktivnostima postigla značajan napredak. da je u cilju kvalitetnije realizacije bilateralnih sporazuma o slobodnoj trgovini i implementacije principa otvorenog tržišta. godine. a završili se tokom 2006. Bosne i Hercegovine. Jedinstveni sporazum treba da : . Ministri su dali mandat Radnoj grupi za liberalizaciju i olakšavanje trgovine u okviru Pakta stabilnosti jugoistočne Evrope da razmotri na koji način treba zamijeniti mrežu od 30 bilateralnih sporazuma jednim jedinstvenim sporazumom. neophodno kontinuirano pratiti unutrašnje procedure koje su povezane sa netarifnim barijerama i aktivnosti na njihovom uklanjanju. dok bi sinergija između trgovine i investicija doprinijela kreiranju novih radnih mjesta i ekonomskom prosperitetu. predstavnici Radne grupe za liberalizaciju i olakšavanje trgovine su na osnovu finalnog izvještaja eksperata Evropske kosmisije i Švajcarske. uz smanjenje broja trgovinskih sporova. JEDINSTVENI SPORAZUM O SLOBODNOJ TRGOVINI U REGIONU – „CEFTA 2006„ Na Ministarskoj konferenciji u Sofiji. .se gradi na već postojećim bilateralnim sporazumima o slobodnoj trgovini. predstave i eliminišu netarifne barijere u regionu. uz povećanje obima spoljne trgovine i direktnih investicija u zemljama potpisnicama. juna 2005. 10. .

Industrija U smislu Sporazuma CEFTA 2006. izuzev proizvoda navedenih u Aneksu 191. što bi trebalo da omogući nove šanse i bolju poziciju crnogorskim proizvođačima na reginalnom tržištu. a za Srbiju 1. avgusta. za potpunu liberalizaciju trgovine poljoprivrednim proizvodima nije unaprijed utvrđen rok. termin “poljoprivredni proizvod” označava proizvode obuhvaćene glavama od 1 do 24 Carinske tarife i proizvode navedene u Aneksu 1. Poljoprivreda U smislu ovog Sporazuma. Bosna i Hercegovina. godine potpisale: Albanija. strane će postepeno smanjivati i ukinuti carine na uvoz. CEFTA 2006 su u Bukureštu. Srbija i Privremena administrativna misija Ujedinjenih nacija na Kosovu u ime Kosova. Moldavija. koja vrši funkciju depozitara. Crna Gora. Za Hrvatsku Sporazum je stupio na snagu 22. UMNIK-a/Kosovo i Hrvatske. kao i harmonizacija i transparentnost zakonodavstva uticati na proizvođače da povećaju produktivnost i iskoriste prednosti ekonomije obima i optimalnog korišćenja proizvodnih faktora. Dok je sporazumom CEFTA 2006 dogovorena veća liberalizacija sa Hrvatskom i Albanijom. Potpisivanje sporazuma CEFTA 2006 od velikog je značaja za Crnu Goru. Bilo je predviđeno da stupi na snagu 1. proizvodna preduzeća primjenom novih pravila o porijeklu dijagonalne kumulacije su u prilici da nabavljaju sirovine i repromaterijale bez plaćanja carina. Potpisnice su sve zemlje i teritorije uključene u prethodnu mrežu bilateralnih sporazuma o slobodnoj trgovini.obuhvati jasne i efikasne procedure u rješavanju sporova . Međutim. Hrvatska. Crna Gora. ali i realizuju gotove proizvode bez 90 Crna Gora je Zakon o ratifikaciji Sporazuma o izmjeni i pristupanju centralnoevropskom Sporazumu o slobodnoj trgovini – CEFTA 2006 (Sl. do isteka tranzicionog perioda. Crne Gore90. Kad je u pitanju Crna Gora već danas postoji potpuna liberalizacija trgovine sa Bosnom i Hercegovinom. Bugarska.novembra 2007. godine. Moldavije. jer se njegovom primjenom predviđaju brojni pozitivni efekti. decembra 2006. Rumunija. taksi sa jednakim dejstvom i drugih uvoznih taksi fiskalne prirode u trgovini među stranama ugovornicama danom stupanja na snagu Sporazuma. koja je održana 19. list RCG 18/07) usvojila 21. Moldavija. Srbijom. To su Albanija. takse sa jednakim dejstvom i druge uvozne takse fiskalne prirode.decembra 2006. definisano je da se nakon dvije godine od potpisivanja Sporazuma date koncesije preispitaju i da se po mogućnosti poveća stepen liberalizacije.godine. izuzev onih koji su predmet bilateralnih koncesija navedenih u Aneksu 2. 58 .godine u Bukureštu. godine i deponovala instrument ratifikacije kod Vlade Republike Hrvatske. kao i za BiH. Kako do tada nisu bili ispunjeni uslovi za stupanje na snagu Sporazuma. 91 Poljoprivredni proizvodi. Makedonijom i Kosovom. Sporazum CEFTA 2006 je stupio na snagu 26.Ovaj Sporazum definiše ukidanje svih carina na uvoz. Takođe. Makedonije. II radnog stola Pakta stabilnosti. . stekli su se uslovi da mreža bilateralnih sporazuma bude zamijenjena jedinstvenim sporazumom. Sa jedne strane. Za razliku od industrijskih proizvoda. očekuje se da će povećanje konkurencije.harmonizuje bilateralne sporazume i poveća transparentnost. Za proizvode navedene u Aneksu 2. UMNIK/Kosovo. godine za pet potpisnica koje su ratifikovale Sporazum i dostavile instrumente ratifikacije depozitaru. u skladu sa UNSCR 1244. Makedonija. jula 2007. termin “industrijski proizvod” označava proizvode obuhvaćene glavama od 25 do 97 Carinske tarife. marta 2007. i kako je zaključno sa majem ove godine ratifikovan od strane Albanije. maja 2007.. Makedonija. prema rasporedu navedenom u tom Aneksu. Sporazum je potpisan na Ministarskoj konferenciji zemalja regiona. Izrada nacrta jedinstvenog sporazuma o slobodnoj trgovini odvijala se pod pokroviteljstvom Radne grupe za trgovinu i olakšavanje trgovine.

92 Na osnovu preferencijalnih pravila o porijeklu robe. Ovo je ujedno i prvi test koji Crna Gora mora izdržati na putu ka znatno široj i složenijoj integraciji koju predstavlja integracija u Evropsku uniju i članstvo u Svjetskoj trgovinskoj organizaciji. 93 Stupanjem na snagu Interima . određuje se da li se na robu može primijeniti preferencijalni tretman u skladu sa ugovornim ili autonomnim trgovinskim režimom. povećati produktivnost. Sa druge strane. Pored pobrojanih prednosti za preduzeća. zamalje EFTA92 i EU93. postaje mnogo privlačnija za strane investitore. uz povećanje ulaganja u istraživanje i razvoj. Ova pogodnos se ne odnosi samo na potpisnice CEFTA sporazuma. već i Tursku. efikasnost i konkurentnost. ubrzati privredni rast.plaćanja carine. Crna Gora nakon potpisivanja Sporazuma. vrlo važno je napomenuti da su potrošači ti kojima Sporazum omogućava rast standarda kroz raznovrsniju ponudu kvalitetnijih i jeftinijih proizvoda za koje se neće naplaćivati carina. Sporazum CEFTA 2006 u dijelu pravila o porijeklu odnosi se i na zemlje EFTA i Tursku. Predviđa se da će strane direktne investicije doprinjeti modernizaciji proizvodnje.privremenog Sporazum (trgovinski dio Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju) 59 .

Međutim. visoki troškovi tekućeg i investicionog održavanja. Konkuretnost naših proizvoda na međunarodnom tržištu umnogome je smanjena. SPOLJNOTRGOVINSKI TOKOVI U PERIODU 1989-2004. drastične redukcije ekonomskih veza sa inostranstvom i smanjenja izvoza. činili su 20% BDP.VI ANALIZA SPOLJNOTRGOVINSKIH TOKOVA CRNE GORE 1.g. a roba i usluga skoro 40%. Po matrici međusobne razmjene iz 1986. gotovo 50% plasirano je u bivše republike SFRJ. nediverzifikovane strukture. Taj izvoz je bio (i ostao) skup. donijele su sve veće razlike u ekonomskim prioritetima i ekonomskim politikama. Srbije i Kosova. Veoma visoka uvozna zavisnost.Obod). (ukupni izvoz je bio 516 mil $.51 94. posebno za vrijeme ekonomskih sankcija. Spoljnotrgovinska razmjena Crne Gore za posmatrani period data je je na slijedećem grafiku:. Kruta i preindustrijalizovana privredna struktura. Crna Gora je »prodavala« 27. sa visokim koeficijentom uvozne zavisnosti. 70% robnog izvoza bilo je skoncentrisano u tri preduzeća (KAP. krajem osamdesetih (spomenimo samo karakteristike privrednih kapaciteta kao što su: visoka potrošnja električne energije. Tokom devedesetih. Posebno ograničenje predstavljali su neuređeni odnosi na internom tržištu Crne Gore. u ukupnoj robnoj proizvodnji. jer je koeficijent uvozne zavisnosti veoma visok. bio 0. Pojedina preduzeća imala su ovaj koeficijent i preko 2). Spoljnotrgovinska razmjena Crne Gore posljednjih deset godina bilježi negativan saldo. 60 . uz stepen otvorenosti od 63%). dolazi do postepenog. npr u 1989. a standardi sve viši. ( 78% u strukturi robnog uvoza su sirovine i repromaterijal. ali uz nediverzifikovanu izvoznu strukturu.4% svojih roba.6% svojih roba plasirala u Crnu Goru. pomorska privreda). prvenstveno od turizma i pomorske privrede. uvoz 278 mil $.. nedovoljne fleksibilnosti za brza prilagođavanja i strategiju osvanja alternativnih tržišta). poslednja iskušenja tokom perioda 1997-2001. kako roba (industrija). Zaostali smo nekoliko tehnoloških generacija.% svojih roba na tržište Srbije (uključujući Kosovo). Došlo je do smanjenja trgovinskih tokova i razlika u spoljnotrgovinskim i carinskim politikama (po procjenama za 2000-01.. pokrivenost uvoza izvozom bila je 1. ali još uvijek nedovoljnog povratka Crne Gore u međunarodne trgovinske tokove.g. CG je plasirala u Srbiju svega 4.85. dok je Srbija 3. udio izvoza roba DP Crne Gore bio je 18%. Glavni uzroci poznati su i prvenstveno su posljedica tri ključna faktora: raspada države SFRJ i njenog jedinstvenog tržišta. 94 ) Odnos Uvoza proizvoda za reprodukciju i izvoza roba. uslovi na međunarodnom tržištu sve su strožiji. koju je teško supstituisati domaćom proizvodnjom. i visok stepen zavisnosti u odnosu na bivše republike SFRJ95. Dinamično se mijenjala ukupna privredna struktura. Međutim. S druge strane. Da bi se ostvario 1 $ robnog izvoza. kao i liberalizacija trgovine u regionu. bilo je potrebno uvesti 0. a od nje kupovala ispod 11%).51 $ neophodnih robnih inputa iz uvoza.Željezara. Krajem osamdesetih. CG bila jedna od republika koja je imala najveći negativni efekat na pad proizvodnje. bila je izrazito neprilagodjena prema unutrašnjoj i spoljnoj tražnji. U navedenim okolnostima. 95 Glavni industrijski kapaciteti u CG izgradjeni su najvećim dijelom za dalju reprodukcionu potrošnju u drugim republikama SFRJ. kroz autonomne trgovinske olakšice. što je dovelo do smanjenja ukupne privredne aktivnosti. koja bi mogla u kraćem vremenskom periodu da značajno smanji spoljnotrgovinski deficit i podstakne domaće proizvođače na veći izvoz. Kroz sporazume o slobodnoj trgovini i trgovinu sa EU.). rata u okruženju i sankcija međunarodne zajednice. teško se moglo govoriti o organizovanoj spoljnotrgovinskoj politici.godine Spoljnotrgovinski promet krajem osamdesetih karakterisao je suficit u razmjeni. tako i usluga (turizam. Spoljnotrgovinsku politiku u periodu 2001-2004 karakteriše postrepeno preuzimanje nadležnosti u oblasti vođenja spoljnotrgovinske i carinske politike. odnosi razmjene su se znatno povećali i dobrim dijelom odvijali i u neformalnom sektoru. Istovremeno. pa je raspadom SFRJ i izolacijom. što ukazuje na i tada visoku otvorenost Crne Gore prema drugim tržištima. Prihodi od usluga.

1%..68 29.4% u BDP-u Visoka uvozno izvozna zavisnost – rast izvoza uslovljava rast uvoza.19 65.4 mil €) ili nešto više od četvrtine GDP-ja. i počiva na velikoj uvoznoj zavisnosti. (359. godini spoljnotrgovinski deficit je iznosio 27.1% u odnosu na 2003.3 mil €) koji je iznosio 25.1 58.8%).245 1. on je u velikoj mjeri inhibiran pozitivnim saldom usluga koji je zabilježio porast od 28. što predstavlja povećanje od oko 16. je bio 85.1% u odnosu na predhodnu godinu. godine.02 59. koji po prvi put probija 50% uvoza u 2004.96 51. Ovaj podatak postaje značajniji ukoliko se uzme u obzir da je stepen pokrivenosti izvoza uvozom u 2001.8 -15.maja 2005.6 67.96% (ostvaren u 2003.49 85.6 452.8 miliona € u 2003.89 24.godine: T1-Trgovinski bilans i učešce u BDP-u Crne Gore GODINA mil. – 2004.14 31.8 629. i 2002.3% u 2004. blagog oporavka BDP i stope rasta uvoza.1% u odnosu na predhodnu godinu i iznosio je 452. Konstantno visok uvoz u 2001. €-a. došlo je do blagog porasta učešća spoljnotrgovinskog robnog deficita97.41 235.8 32. sa učešćem od 56. Nizak nivo pokrivenosti uvoza izvozom . bio svega 32.77 19.g). U 2004 .14 mil €.35 76. da bi u 2004. dostavljeno 10.G-1 Uporedni prikaz uvoza i izvoza Crne Gore za period 1998. Uporedo sa rastom uvoza došlo je do porasta izvoza u 2004.) na 51.1 8. iako je relativni porast spojnotrgovinskog deficita bio 16. godini. CBCG Na bazi navedenih indikatora možemo zaključiti: · Crna Gora predstavlja otvoren ekonomski sistem (stepen otvorenosti u 2004.g.2 38.g. koji je iznosio 722.9 869.42 45. znatno porastao probijajući granicu od 850 mil.relativno brži rast izvoza od rasta uvoza doveo je do povećanja stepena pokrivenosti sa 42.4 742.6 270.61 2.45 722.68 42. godini od 67.6 1540. /revidirani podaci 61 . ima uzlazni trend pokrivenosti uvoza izvozom.g.1% BDP-a (417. tako da se zaključuje da Crna Gora konstantno od 2001. bilježeći rast od 38. 1000 900 800 700 Milioni Eur-a 600 500 400 300 200 100 0 1998 1999 2000 2001 Godine 2002 2003 2004 Uvoz Izvoz Na prethodnom grafiku vidi se jasna veza između dinamičnog procesa liberalizacije spoljne trgovine.2 %. U slijedećoj tabeli dat je prikaz glavnih indikatora u spoljnoj trgovini u odnosu na BDP u periodu 2000 do 2004.56 41.Eur Izvoz roba Mil € Stopa rasta izvoza % učešća izvoza u BDP Stepen otvorenosti Stepen pokrivenosti uvoza roba izvozom BDP Uvoz roba Mil € Stopa rasta uvoza % uvoza u BDP 2001* 2002* 2003* 2004*96 1. godini.09% u apsolutnom iznosu u odnosu na spoljnotrgovinski deficit ostvaren u 2003.g.9% (ostvaren u 2004.92 84.2 309. · · · · 96 Izvor: CBCG.81 56.56%. godini. U 2004. je opao za 15.250 1431.9 Izvor :Godišnji izvještaj Glavnog Ekonomiste .4 odnosno 742.6 -12.

Što se tiče strukture zemalja koji su najveći uvoznici. Italija postaje drugo izvozno tržište po ostvarenoj vrijednosti. na trećem mjestu nalazi se Grčka. Istovremeno. 4. Indeks izvoza Crne Gore u 2003.Na osnovu linearnog trenda pokrivenosti zaključuje se da je u periodu 2001-2004.godini Ostali 27. sa učešćem od 24. godine) došlo je do značajnog preusmjeravanja dijela izvoza ka Srbiji.97 mil. 29.1. (15. izvoz porastao za 35.7%) u odnosu na 2003.g. Učešće Srbije kao eksportnog tržišta Crne Gore u 2002.95% godišnje.g. G-2 Najznačajniji izvozni partneri Crne Gore u 2003.godini Top 2. a u 2003. jer onemogućava zavisnost najvećeg dijela izvoza Crne Gore o jednom tržištu . godine. Sa Španijom je ostvaren najveći relativni rast izvoza u 2004.8%. ili gotovo 8 puta u odnosu na uporedni period. godini (39.4%.21mil € godišnje. Top 2. prema kojoj je u 2004. bilo je 18. €. U odnosu na posmatrani period 2003. Izvoz ostvaren po zemljama i grupacijama zemalja Srbija i Kosovo predstavljali su u ovom periodu najznačajnije eksportno tržište Crne Gore. Preusmjeravanjem izvoza aluminijuma sa tržišta Švajcarske na tržište Italije u 2004. € u 2004.3%.5 mil. 62 . Učešće Kosova u ukupnom izvozu u 2002. kao rezultat preusmjeravanja isporuka aluminijuma.Index izvoza Crne Gore u 2004.2%).avgust 2003.g. a u 2003. godini. godini zbog čega je izvoz u ovu zemlju dospio na četvrto mjesto.g. gdje je ostvarena značajna dinamika u 2004. Takođe. godinu. Izvoz u Italiju veći je za oko pet puta (G-3). i 2004. prema učešću u ostvarenom izvozu Republike. Ostvareni izvoz vrijedan 192. godini i učestvuje sa 42.6 Švajcarska + SiK 72.9%.2% u ukupno ostvarenom izvozu Crne Gore. izvoz na ovo tržište veći je za 107.4% Ostali 33% SiK+Italija 67% Drugo veoma značajno izvozno tržište crnogorskih proizvoda bile su zemlje EU.zemlji. Ukoliko bi se sabrale vrijednosti spoljnotrgovinskog deficita u poljednje tri godine vidi se da je iz Crne Gore odliv sredstva po osnovu spoljnotrgovinskog deficita približan BDP-u CG iz 2002. godine. njih opredjeljuje izvoz aluminijuma.g. 1. Takođe. 97 Trenutno. Ovakva diverzifikacija plasiranja aluminijuma i njegovih proizvoda na različita tržišta predstavlja pozitivan pomak. godini ova zemlja gubi mjesto najznačajnijeg izvoznog tržišta. Usvajanjem Zakona o akcionom planu harmonizacije dva ekonomska sistema država članica Srbije i Crne Gore (15. pokrivenost uvoza izvozom rasla u prosjeku svega 5. godini bilo je svega 8.6% u ukupnom crnogorskom izvozu. na osnovu linearne regresije zaključuje se da spoljnotrgovinski deficit u perodu od 2001-04 opada u prosjeku za 28. spoljnotrgovinski deficit zajedno sa visokom nezaposlenošću predstavlja najjznačajniji izvor makroekonomske nestabilnosti ..1%.

6 Razvijene zemlje Italija 19.78 438. Poslednjih godina uvoz iz EU-25 je na nivou od oko 40%.999 34.15 5.34 Slovenija 2.05 16.574 % 100. što je prevashodno rezultat realizacije Sporazuma o slobodnoj trgovini.20 6.6 9.405 24.14 137.63 Albanija 2.7 Zapadni Balkan 25.275 1.052 1.65 2.2.824 0.godini predstavlja i činjenica da je Crna Gora uspjela da sa gotovo svim zemljama iz okruženja (sa kojima ostvaruje intezivniju robnu razmjenu). poboljša odnos pokrivenosti uvoza izvozom.09 98. Njemačka i Austrija.0 15.5 30.08 132.10 547.33 1292.236 1.970 7. godini. energenti.32 16.12 Ostale 8.85 803.97 24.55 Španija 268 0.869 0.109 1.Indeks Top 2.62 Zemlje u tranziciji Srbija i Kosovo 92.4 6. ukazuje na postepeno osvajanje .2 179.u Srbiji.386 1.647 3. godini koliko je iznosio izvoz u Srbiju i Kosovo i Italiju).list RCG» br.89 6.091 6.4% u odnosu na 2003.13 Djevičanska Ostrva 4.godini u Švajcarsku i Srbiju i Kosovo. Pozitivnu promjenu u 2004.14 250.10 5. Uvoz ostvaren po zemljama i grupacijama zemalja Najznačajniji uvozni partner Crne Gore su zemlje EU.02 207. Drugim riječima. na 67% u 2004.5%.1 118.953 2.67 2.995 1. Grčka. posebnih dadžbina pri uvozu poljoprivrednih i prehrambeni proizvoda.114 5.08 Švajcarska 102.378 1.02 247.8% uvoza.40 2236. a strukturu uvoza čine proizvodi naftne industrije.26 5. naknada za rad ostalih službi i taksa ( Uredba o postuku sa robom i putnicima na granici izmedju Crne Gore i Srbije «Sl. 1.33 Holandija 714 0. doveli su do prosječnog povećanja carinskih stopa u Crnoj Gori sa oko 3.5% na blizu 8.920 38. odnosno u Crnoj Gori.60 Bosna i Hercegovina 17.171 0.37 192.63 Njemačka 1. kao i roba čija je vrijednost u procesu proizvodnje uvećana najmanje za 51%.12 107.80 5. Tabela 2: Izvoz Crne Gore po zemljama IZVOZ UKUPNO 2003 270.41 Mađarska 2.00 2004 452.31 304.33 562 0. naknade za rad carinske službe.79 2.093 1. godinu (sa 72. 98) Roba sa domaćim statusom (ona koja je proizvedena u Srbiji.824 0. 63 . što je dovelo do favorizovanja uvoza iz Srbije u odnosu na druga tržišta98.16 Velika Britanija 394 0.72 Izvor: Podaci na osnovu carinskih deklaracija i statistike platnog prometa sa inostranstvom CBCG. Porasta izvoza u zemlje Zapadnog Balkana.594 42. Od najznačajnih uvoznih partnera iz zemalja EU su: Italija.139 0. Ukupan uvoz sa ovog tržišta porastao je za 39.839 3. zahtjevi interne harmoniizacije u formi definisanja zajedničke tarife. koliko je iznosio izvoz u 2003.19 Makedonija 888 0.473 1.04 25. izvoznika Crne Gore ukazuje na smanjenje koncentracije izvoza za 5.55 Kipar 5.501 0.89 41.72 Hrvatska 5. automobilskaj i elektronska industrija.53 140.povratak na tržišta u regionu i povećanje konkurentnosti crnogorskih roba.64 64.6 39. Trend rasta uvoza iz Srbije. odnosno u Crnoj Gori) oslobodjena je plaćanja carina.68 Grupe zemalja EU-25 41.420 0. Drugo važno uvozno tržište je Srbija i Kosovo što predstavlja 34.95 7. Najznačajniji trgovinski partneri su: Bosna i Hercegovina.7% u posmatranom periodu. 26/03 (Prilog 2 Zakona o akcionom planu).147 u 000 € i % % 100.38 109.63 63. Hrvatska i Albanija.075 9.20 Grcka 5. posebno je izražen poslije usvajanja Zakona o akcionom planu harmonizacije dva ekonomska sistema država članica SiCG.4%.00 Index 167.036 2. Treće značajno izvozno tržište su zemlje Zapadnog Balkana.94 733. gdje je ostvaren kumulativni rast izvoza u 2004. Slovenija.376 1.

72 Izvor: Podaci na osnovu carinskih deklaracija.009 % 100.169 46.948 75.691 12.37 1.5 12.99 0.07 0.319 36.24 2.44 7. Što inidicira na činjenicu da su crnogorski izvozni proizvodi niskog stepena obrade.35 216.528 43.13 302.32 4.30 1.824 13.91 0. poljoprivredni proizvodi i proizvodi drvne industrije. 64 .82 81.98%).89% ukupnog izvoza) ili neobrađeno drvo (0.58 190.24 118.224 42.050 20.865 53.70 189.60 1.86 148. Neznatan uvoz zabilježen je iz SAD-a i Djevičanskih ostrva.822 4.42 4. CBCG. T-3 Struktura uvoza roba po zemljama .2 81.5% crnogorskog uvoza.5 40.00 4.05 6.4 41.490 3.68 0.74 13.718 6.902 10.82 235. Struktura izvoza i uvoza po grupama proizvoda Izvozna proizvodna struktura Crne Gore.80 8.711 5. često zasnovani na nedovoljno produktivnom korišćenju postojećih prirodnih resursa. * Pod stavkom Ostale su obuhvaćene sve druge zemlje.Treća grupa uvoznih zemalja su zemlje Zapadnog Balkana na koje se odnosi 13. U drvnoj industriji najvažnije stavke u izvozu proizvoda ove industrije predstavljaju prosto obrađeno drvo (2.523 68.3.83 5.904 51.813 25.XII 2003 629.70 1.9 354.54 1.3 117. dok ostale zemlje u ukupnom uvozu učestvuju sa 8. trgovinski partneri Crne Gore 1.94 239.00 I .82 1.46 78.87 1.6 144.89 118.815 34.00 (u 000 €) Index 8.880 48.82 3.902 1.385 24.11 0.07 183.767 6.57 149.07 1.XII 2004 869.72 192.93 0.36 143. Crnogorski izvoz se bazira prvenstveno na proizvodima tri sektora: proizvodnja i obrada metala.596 15.40 10.6%.786 34.5 4.22 8.58 5. od čega izvoz nelegiranog aluminijuma iznosi 41%.23 8.307 2. Crna Gora ima izuzetno nediverzifikovan izvozni proizvod.72 139. što se može vidjeti iz slijedeće tabele.098 30.689 8.51 135.766 10. niske dodate vrijednosti.08 109.100 99 100 Podaci su dati na nivou carinske glave U tom smislu izvoz Crne Gore podsjeća na izvoz karakteristićan zemlje “trećeg svijeta”.47 77. a prema podacima iz 2004.uporedna analiza 2003-2004 UVOZ UKUPNO Razvijene zemlje Italija Grčka Slovenija Njemačka Austrija Kipar Švajcarska Mađarska Francuska SAD Češka Zemlje u tranziciji Srbija i Kosovo Bosna i Hercegovina Hrvatska Rumunija BJR Makedonija Bugarska Albanija Ostale* Grupe zemalja EU-25 Zapadni Balkan 261.98 4.08 0.55 199.97 235.055 7.807 % 100.505 38.173 6. dok se na trećem mjestu po vrijednosti ostvarenog izvoza nalazi i sektor drvne industrije (8%)99.593 43.012 8.04 0.09 1.501 63.03 1.420 11.315 9. zatim sektor proizvodnje pića i duvana (18%).92 2.610 74.66 142. godine ubjedljivo najveće učesće u izvozu Crne Gore je ostvareno u sektoru metalne industrije (62%).86 I .15 0.585 15.

alumin. aglomerisan ili neaglomerisan. kod koje prva dva broja označavaju broj glave kojoj tarifni broj pripada. fotografski i optički aparti.074 11.664. cijevi. glodanjem ili sječenjem ili ljuštenjem. 2005 Vrijednost 5.74% 6.438.6 Mil € Učešće 1. Aluminijum. od prostih metala ili metalnih karbida Djelovi pogodni za upotrebu isključivo ili uglavnom sa putničkim automobilima Razni gotovi proizvodi (igračke.74% 1.24% 1.66% 0.12% 8.020 4.867. iverice i slične ploče (npr.974.52% 62.64 Mil € 3.51% T-5 Najvažniji izvozne grupe proizvoda u 2004.380 4. sirovi Toplo valjana žica u koturovima.141 45.429. madraci.176 17.70% 3.021.742 5.579.itd. Drvo neobrađeno sa korom ili bez kore ili bjeljike ili grubo obrađeno 5.84% 0.579.41% 0. čeono spojeno 4b. granama.21% 1.429.71% 1.529 11.T-4 Najvažnije izvozne grupe proizvoda i njihovo učešće u ukupnom izvozu za 2004.7 Mil € 18.755..51% 0.415. umjetnička djela) Izvor: UCCG 2004101 Naziv proizvoda 1. Vino od svježeg grožđa.79% 8.12% 5.99% 1.123.942 1. hemijski određen ili neodređen.029.711 1. samo kovane.36% 14.412 % 50.42% 0.30% 0.735 8.296 2.176 17. aluminijum hidroksid Mrki ugalj i lignit.755.427.274.234.06 Mil € 156. snopovima ili sličnim oblicima Tekstilna industrija i proizvodi od tekstila Gotovi tekstilni i keramički proizvodi Metalna industrija i proizvodi od metala Aluminijum.72% 1. kućišta za ležaje i klizni ležaji Žica.31% 50.35% 1. sirovi 2. ploče. čeono spojeno Drvo neobrađeno sa korom ili bez kore ili bjeljike ili grubo obrađeno Sirove krupne i sitne goveđe kože Ploče. artičoke.33 Mil € 12.40% 0.g. uključujući i rendisano.18% 1. Vještački korund.6 Mil € 5.412.860.goveđi butovi . cigarilosi i cigarete. Lijekovi. Cigare.99% 1.867. od duvana ili zamjene duvana 4a. elektrode i slični proizvodi. glodanjem ili sječenjem ili ljuštenjem.860.09% 3.89 11.60% 0.29 8.735.869.67 Mil € 1.54 3.82% 0. hemijski određen ili neodređen.438 12. 65 .380 4. elektronika i automobilska industrija Transmisiona vratila (uključujući bregasta vratila i kolenasta vratila) i krivaje. biskviti i ostali pekarski proizvodi Industrija proizvodnje pića. osim gagata: Farmaceutski proizvodi i proizvodi hemijske industrije Lijekovi. cigarilosi i cigarete. šipke.56 Mil € 1. brušeno.732 0.429. a druga dva redni broj tarifnog broja u toj glavi.074 2. namještaj.416 3.836 939.09% 3. toplo valjane Toplo valjani pljosnati proizvodi od gvožđa ili nelegiranog čelika Gvožđe i nelegirani čelik.994.39% 0.67% 2.g/ u mil € i % Naziv proizvoda Svjeza hrana i poljoprivredni proizvodi Meso i jestivi mesni i drugi klanični proizvodi(svinjski.427.021.925 1. alkohola i duvana i pripremljene hrane za zivotinje Cigare. itd) Povrće.17 11. od gvožđa ili nelegiranog čelika: Šipke od gvožđa ili nelegiranog čelika.43% 0.077.974. uključujući ojačana vina 6.112.206.164 3.253.24% 3.52 3.742. ploče zvane "oriented strand board" i "wafer-board") od drveta ili drugih drvenastih (ligninskih) materijala Ogrijevno drvo u oblicama.124 1. aluminijum oksid.4 Mil € 2.164 25. u ingotima ili drugim primarnim oblicima Neelektrične i električne mašine i uređaji.8% 6.) Prerađivački poljoprivredni proizvodi Proizvodi od šećera(uključujući bijelu čokoladu)bez kakaa Hljeb. kolači. 3.7 Mil € 1.335. patliđzan. Sladoled i drugi slični proizvodi sa dodatkom ili bez dodatka kakaa: 9.67% 2.18% 0.62 Mil € 194. Pod pojmom "tarifni broj" podrazumijeva se naimenovanje robe. Proizvodi od čelika i gvožđa.65% 0.21% 101 Klasifikacija najznačajnije grupe izvoznih proizvoda je rađena na nivou tarifnog broja.416 18.180. uključujući ojačana vina Pivo dobijeno od slada Sladoled i drugi slični proizvodi sa dodatkom ili bez dodatka kakaa: Minerali i goriva Vještački korund.04% 2. peciva.429. plećke.76% 1.71% 1. Pivo dobijeno od slada 7.533 3. cjepanicama. brušeno.00% 0.994 3. koje obuhvata jedan proizvod ili više proizvoda i koji je označen četvorocifrenom oznakom.579. od duvana ili zamjene duvana Vino od svježeg grožđa.hidroksid Izvor: UCCG. koji se sastoje od pomiješanih ili nepomiješanih proizvoda za terapeutsku ili profilaktičku upotrebu 8. aluminijum oksid.673 1.14% 3. koji se sastoje od pomiješanih ili nepomiješanih proizvoda za terapeutsku ili profilaktičku upotrebu Drvna i kozna industrija Drvo obrađeno po dužini rezanjem.55 8. svježe ili rashlađeno(Pečurke . uključujući i rendisano.415. u Crnoj Gori u€ i % Obim izvoza 156.79% 1.627.885 1. Drvo obrađeno po dužini rezanjem.42% 3.

09 2. 3. Ostali značajni proizvodi koji učestvuju u uvozu su proizvodi pored uvoza ulja od nafte i minerala.70 mil. unapređenje putne infrastrukture.416 17. proizvodi visoke obrade iz oblasti automobilske industrije (5.98 1. a značajnim dijelom finansira se iz priliva stranih direktnih investicija. i neelektro. Ulja od nafte i minerala Putnički automobili Ljekovi Razni gotovi proizvodi.24 5. 9.754 (u 000 €) UCEŠĆE % 5.25 6.15% u odnosu na 2005.nn Električna energija Bezalkoholna pića Namještaji i djelovi Proizvodi od žitarica. godini ostvaren značajan rast robnog prometa i to za 32. €.32% . što se može vidjeti iz naredne tabele /CBCG 2005/. Osnovni razlozi ovako visokog deficita su značajna građevinska aktivnost (rekonstrukcije dva aerodroma.81 2. 2.4125 koji ukazuje na visoku diverzifikovanost uvoznih proizvoda).godini Ukupno ostvarena robna razmjena Crne Gore sa inostranstvom u 2006.58 2. 14. brašna Meso ostalo i jestivi otpaci Otpadni proizvodi od nafte i sl.kao ekonomski visoko otvoren sistem Crna Gora ima i uvozno zavisnu ekonomiju. 12.176 13. 11. €. Robni deficit u 2006. Uvozna proizvodna struktura Crne Gore .146 17.15%). 5.936 28. a kompanije koje ih proizvode predstavljaju pozitivne primjere stranih ili domaćih ulaganja.13%.60 mil.25) koji imaju visoku dodatu vrijednost /“value added”/.195 22. 7. Opr. rast cijena energenata i rast apsolutnog uvoza ovih roba na domaće tržište zbog rasta potrošnje. 13. farmaceutske industrije (3.93 1. U ovom periodu ostvaren je izvoz u vrijednosti od 493. rast uvoza trajnih potrošnih dobara zbog povećane tražnje/potrošnje na domaćem tržištu. medjutim. Njen uvoz je diverzifikovan (Harfandalov indeks diverzifikacije uvoza je 0.759 13. što povećava cijenu proizvoda crnogorskih proizvoda.764 15. što predstavlja smanjenje za 12. godini iznosio je 911.godinu Naziv proizvoda 1.548 44.33 3. uglavnom kroz proces privatizacije. dok je snabdjevenost domaćeg tržišta robama iz uvoza povećana za 44. €.95 mil.22 %.58 1.15% u odnosu na prethodnu godinu. 6. 8. cemenat.U crnogorskom izvozu dominantno mjesto zauzimaju veliki sistemi.24%). klizeći ležajevi) koji već čine zanačajan dio izvoza u zemlje zahtijevnih tržišta (Eurozona). koji imaju već razrađeni program izvoza ili su tradicionalno vezani za pojedina tržišta. Pokrivenost uvoza izvozom bila je 35. godine. 66 .945 13. iznosila je 1898.49 mil.32 2. 10. Izvozna aktivnost Crne Gore povećana je za 7.).00 1. Kreč.75 1. izgradnja i renoviranje velikog broja turističkih objekata i sl.140 18. i nepovoljno utiče na njihovu regionalnu konkurentnost. Za domaćinstvo Mlijeko i proizvodi.10 mil €.33%) i ostali gotovi proizvodi (3.418 20. T-6 Proizvodna struktura uvoza Crne Gore za 2004. a dvije najvažnije stavke predstavljaju uvoz električne energije (6. ukupna robna razmjena za prethodnu godinu iznosila je 1434. Ova uvoz balansira se rastom suficita usektoru usluga.231 16. građevinski materijal Elekt. 4. sa razvojem privatnog sektora javljaju se pojedinačni primjeri izvoza gotovih proizvoda ili proizvoda sa visokim stepenom tehnološke obrade (namještaj.292 59. pa otuda je primjetno da je u 2006. S druge strane. Poslednjih godina. Robna razmjena u 2005-2006.81%) kao i gorivo (5. €. dok je uvoz iznosio 1405.60 1. 15. sem maslaca Motorna vozila za prevoz robe Telekomunikaciona oprema UVOZ 45.15 3.58 2.810 28.

IZVOZ PO GRUPACIJAMA ZEMALJA 2005. 107. što je prevashodno rezultat realizacije Sporazuma o slobodnoj trgovini.46%).70 -911.6 Učešće % 100 53. KONCENTRACIJA IZVOZA PO GRUPACIJAMA ZEMALJA Koncentracija izvoza po grupacijama zemalja 300 250 200 150 100 50 0 EU-25 Srbija i Kosovo 2005 Zapadni Balkan 2006 Švajcarska Ostale zemlje 102 Za analizu korišćeni su preliminarni podaci MONSTAT-a.85 0. Grupa zemalja Izvoz-ukupno EU-25 Srbija i Kosovo Zapadni Balkan Švajcarska Ostale zemlje Iznos 461 246 158.36 34. godinu Evropska unija učestvuju sa 47% u ukupnoj robnoj razmijeni. Grafik 3.32 140. ROBNA RAZMJENA CG SA INOSTRANSTVOM ZA 2005. Tek nakon toga vrši se konačna obrada podataka koja se odnosi na prethodnu godinu. kao i rasta konkurentnosti crnogorskih izvoznih proizvoda u cjelini. Prema podacima Monstata za 2006. 103 Monstat i dalje obezbjeđuje podatke za Srbiju i Kosovo kao jedinstvene.2 34.86%.6 0. G. jer statistika zaključuje prijem starih deklaracija zaključno sa 30.15 144. zemlje regiona (potpisnice CEFTA 2006) sa nešto manje od 40%.46 11.6 18. 493.u mil € 2006.07 108.07%)103 i Italije (28. u odnosu na prethodnu godinu. Učešće % 100 54. najznačajniji obim robne razmjene Republika Crna Gora ostvaruje sa zemljama EU i potpisnicama sporazuma CEFTA 2006. dok na ostale zemlje otpada svega 13%.22 132.45 Uvoz i izvoz po grupama zemalja: T 8. što je posljedica rasta ukupne ekonomske saradnje sa zemljama EU.74 Index 107.42 8.6 267. junom naredne godine.65 47.08 1.32 7.30 1434. Takođe.06%) i Italije (9.u 000 € Index 2006/2005.50%). I 2006. dok su po uvozu najznačajnija tržišta Srbije i Kosova (28. 67 .67 46.T 7.04 Iznos 493.10 1898.60 1405.32 177.65 974.8 168. godini i dalje su tržišta Srbije i Kosova (34.13 Izvor: MONSTAT.07 9.81%). 2006. Izvoz Uvoz Robna razmjena Trgovinski bilans Pokrivenost uvoza izvozom (%) Izvor: MONSTAT102 460.49 35.86 106. 2005. Njemačke (11.50 0.13% .95 -513.87%).26 34. Kao dva najveća izvozna tržišta u 2006.58 . ohrabruje indikator daljeg porasta izvoza u zemlje zapadnog Balkana (rast 40.78 4. Posmatrano po grupacijama zemalja.28% 2006.6 3. Rast izvoza na tržište EU-25 povećan je za 8.2 48.

Crna Gora još uvijek svoj izvoz bazira na postojećim prirodnim resursima. T 9. T 10. NAJVAŽNIJI IZVOZNI PROIZVODI CG ZA 2005.29%. Učešće % 100 44.12 8.626 5. farmaceutskih proizvoda i dr. 219. drveni ugalj Duvan i proizvodi zamjene duvana Nuklarni reaktori. G.85 4.3 400. U 2005.541 2.6 Učešće % 100 43.137 43.32%. godinu.43 2. Izvor: MONSTAT.5 79.751 5.838 7. zatim iz zemalja zapadnog Balkana 8.38%. godini smanjeno u odnosu na 2005. osim željezničkih ili tramvajskih šinskih vozila i njihovi djelovi .39 2.74%.17%.224 3. može se zaključiti da se Crna Gora nalazi u domenu visoko koncentrisanog izvoza.2 146.. zgure i pepeli Vozila. Grupa zemalja Uvoz-ukupno EU-25 Srbija i Kosovo Zapadni Balkan Švajcarska Ostali Izvor: MONSTAT.3 425. mašine i mehanički uređaji.38 4.u 000 € Izvoz 2006.72 4. mineralna ulja i proizvodi njihove destilacije.20 0.9 38.73 1.347 21.918 8..889 39. koji u ukupnom izvozu Republike u 2006. 238.24 3.01 6.5%.15 Index 144.02 5.9 178. Vodeći izvozni proizvod je aluminijum i njegovi proizvodi.29 28.95 14.64 Iznos 1405 622. 68 .4 116.9 2006.2 142.5 48. kore agruma ili dinja i lubenica Drvo i proizvodi od drveta.92 1..129 20. Sirova krupna i sitna koža sa dlakom.78 Sa druge strane.289 4.Uvoz po grupacijama zemalja Posmatrano po grupacijama zemalja za period 2005.458 10.704 14.38% i voće sa 4. štavljena koža.. Zatim. Iznos 974.18 4.71 1.15 1. mineralna ulja i proizvodi njihove destilacije.38 1.68 30. 2006. gdje preovladavaju proizvodi niskog stepena obrade. 2006.63 .265 9. Naziv proizvoda Aluminijum i proizvodi od aluminijuma Gvožđe i čelik Mineralna goriva. prehrambenih proizvoda.50 8. dok je u 2006.808 3. predstavlja porast izvoza proizvoda industrije pića. Izvoz 2005.546 20.99 2. godini 44.32 2. učestvuje sa 44.904 3. mineralni voskovi sa 8.04 0.55 2. kotlovi. sa kojeg je ostvaren uvoz od 28. bitumenozne materije. Učešće EU-25 u ukupnom crnogorskom uvozu posljednjih niz godina je na nivou od oko 40%.1 . UVOZ PO GRUPACIJAMA ZEMALJA 2005. Republika Crna Gora najviše uvozi iz zemalja Evropske unije. prije svega u metalnoj i drvnoj industriji.044 54. godini.607 26. Posebno je značajno napomenuti trend difersifikacije izvoznih proizvoda.565 11.02%.06 0.217 11.4 65. mineralna goriva.70 9. pića sa 5.12%.856 5.914 Učešće % 51. čamci i ploveće konstrukcije Rude. gdje pet najvećih grupa proizvoda čini preko 70% ukupnog izvoza.59 4.74 16. pa tako je vrijednosno učešće aluminijuma u ukupnom izvozu u 2006. slijede gvožđe i čelik sa 11. I 2006.10 1.17 3.77 0..32% i Švajcarske 2.5 226.68%. i 2006. alkoholi i sirće Voće za jelo.40 2.9 159.6 292.07 2. njihovi djelovi Farmaceutski proizvodi Prizvodi od gvožđa i čelika Brodovi. Pića.855 Učešće % 44.38 11.u mil € Struktura izvoza i uvoza po grupama proizvoda Analizom strukture izvoznih proizvoda.773 10.2 136. Pozitivan pomak u odnosu na 2005.677 12. mašina.570 19. godini bilo je 43. Poslije tržišta Evropske unije. drugo značajno uvozno tržište je tržište Srbije i Kosova. godinu za 7. duvana.048 22.

66 2. godini iznosio 133.840 37. god. gips.055 11. I 2006.003 15. 95. nosači madraca. poslastičarski proizvodi Šećer i proizvodi od šećera Izvor: MONSTAT.72 1.75 mil.72 1.53 8.58 8.god. njihovi djelovi i pribor So.82 6. € i posljedica je izgradnje i renoviranja velikog broja turističkih objekata. kreč i cement Štampne knjige.440 14.208 36. god. G.34 2.670 35.235 15.430 27.149 84.78 1.94 1. Primjetan je porast uvoza mehaničkih uređaja (oko 64 mil. madraci. lampi i drugih proizvoda iz 94 glave Carinske tarife.51 2. ona je i dalje slična strukturi uvoza u 2005. €.Kada govorimo o strukturi uvoza Crne Gore.663 13. madraca.191 66. montažne zgrade Gvožđe i čelik Električna energija Farmaceutski proizvodi Pića.332 46.709 12. iznosio 120 mil. alkohol i sirće Meso i drugi klanički proizvodi Plastične mase i proizvodi od plastičnih masa Keramički proizvodi Mlijeko i proizvodi od mlijeka.51 2.16 3.413 10.17 1.900 13. € u 2005.329 32. je iznosio je oko 46 mil.722 26.871 120. jestivi proizvodi životinjskog porijekla. osim željeznickih ili tramvajskih šinskih vozila i njihovi djelovi Električne mašine i oprema i njihovi djelovi. brašna. dok je u 2005.25 3.61 1.43 1. 2006. njihovi djelovi Vozila. Tabela 11.38 1.959 23.64 6.329 31. televizijski aparati za snimanje ili reprodukciju slike i zvuka.801 17.633 30. Kotlovi.01 2.. osvjetljene pločice sa imenima i slično. € u 2005.61 2.1 mil.946 12. Uvoz ovih proizvoda u 2006.u 000 € Uvoz 2006.140 19.82 2.33 1.76 1. dok je u 2006.725 27. posteljina. € u 2006. mašine i mehanički uređaji.751 64.75 34.61 2. rukopisi. precizni. proizvodi od hartijine mase.8 mil.34 1.68 1. jastuci i slični punjeni proizvodi.240 Učešće % 9. mineralna ulja i proizvodi njihove destilacije. kontrolni. aparati za snimanje ili reprodukciju zvuka.18 42. € u 2005.948 12.311 24.46 3.49 4.50 1. zemlja.92 0. živinska i ptičija jaja.37 1.10 2. Tako.05 0.29 Uvoz 2005. Crna Gora je dalje veliki uvoznik proizvoda faramaceutske i prehrambene industrije.2 mil.734 20. jastuka. kucani tekstovi i planovi Obuća i djelovi obuće Razni proizvodi za ishranu Proizvodi na bazi žitarica.000 127. mjerni. Naziv proizvoda Mineralna goriva.629 45.217 25.828 Učešće % 9.12 1.542 3. prirodni med. g iznosio 26. godini povećao za gotovo 2 puta (95. novine. putničkih automobila koji se povećao jedan ipo put u odnosu na 2005. slike i ostali proizvodi grafičke industrije.188 15. nepomenuti niti obuhvaćeni na drugom mjestu Hartija i karton.127 24.074 3. posteljine. godini dok je uvoz ovog proizvoda u 2006. osvjetljeni znaci. g. skroba ili mlijeka.85 2.10 1. godini.86 69 . Crna Gora ostaje veliki uvoznik goriva koji se u 2006. sumpor. medicinski i hirurški instrumenti i aparati. godini).019 43. hartije ili od kartona Optički. na drugom mjestu nepomenuti ili uključeni.288 25.958 11. sa razlikom većeg obima uvoza pojedinih grupa proizvoda. (sa 84.05 7. NAJVAŽNIJI UVOZNI PROIZVODI CG ZA 2005. lampe i druga svijetleća tijela. €) koji se prije svega odnosi na investicionu potrošnju (građevinski radovi). zatim uvoz namještaja.23 3.122 100. i djelovi i pribor za te proizvode Prizvodi od gvožđa i čelika Namještaj.54 9.359 35. godini na 127. 133.13 1. fotografski. kamen.136 21. .8 mil €).

3. Jačanje ekonomske razmjene sa EU Poslednjih godina, posebno sa potpisivanjem Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju i stupanjem na snagu Privremenog sporazuma o trgovini i povezanim ekonomskim temama koji uključuje i primjenu pravila o porijeklu, zatim kroz harmonizaciju našeg zakonodavstva u obalsti carinske i trgoivnske politike sa EU standardima, kao i sa finalizacijom procesa pristupanja WTO i primjenom CEFTA sporayuma, sve više jačaju ekonomske veze sa zemljama EU i dolazi do preusmjeravanja odredjenih trgovinskih tokova, što se može vidjeti u strutkuri robne razmjene sa zemljama EU za 2007.godinu.
Robna razmjena sa zemljama EU-27 u 2007.
R. br Zemlje Ukupna robna razmjena 53743.71 17956.31 7695.01 31439.94 2399.81 197.47 12652.98 56452.00 148470.67 18967.47 3231.65 372519.70 1483.19 77.52 114.87 221.78 87042.65 96.05 222638.18 25208.82 671.91 14136.55 4871.93 98625.99 25153.46 49055.86 29352.09 1284477.5 2733398.6 Udio u ukup razmjeni CG 1.97 0.66 0.28 1.15 0.09 0.01 0.46 2.07 5.43 0.69 0.12 13.63 0.05 0.00 0.00 0.01 3.18 0.00 8.15 0.92 0.02 0.52 0.18 3.61 0.92 1.79 1.07 46.99 100.00 IZVOZ Udio u ukup. izvozu CG 0.34 0.12 0.07 0.48 0.00 0.00 0.00 0.03 12.30 0.41 0.07 27.42 0.16 0.01 0.00 0.00 11.06 0.01 1.55 0.00 0.00 0.02 0.03 4.40 0.03 0.02 0.48 59.04 100.00 Udio u uku. izvozu EU-27 0.57 0.20 0.13 0.82 0.00 0.00 0.01 0.06 20.83 0.70 0.12 46.44 0.27 0.02 0.00 0.00 18.73 0.02 2.63 0.00 0.00 0.04 0.05 7.45 0.06 0.03 0.81 100.00

000 €
UVOZ Učešće u uku. uvozu CG 2.42 0.81 0.34 1.34 0.11 0.01 0.59 2.64 3.50 0.77 0.13 9.76 0.03 0.00 0.00 0.01 0.97 0.00 9.99 1.18 0.03 0.66 0.22 3.39 1.17 2.29 1.24 43.61 100.00 Udio u uk. uvozu EU-27 5.56 1.85 0.78 3.07 0.26 0.02 1.36 6.04 8.04 1.77 0.30 22.38 0.06 0.00 0.01 0.02 2.23 0.00 22.92 2.71 0.07 1.50 0.50 7.76 2.68 5.26 2.85 100.00

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27

Austrija Belgija Bugarska Češka Danska Estonija Finska Francuska Grčka Holandija Irska Italija Kipar Letonija Litvanija Luksemburg Mađarska Malta Njemačka Poljska Portugalija Rumunija Slovačka Slovenija Španija Švedska Vel.Britanija UKUPNO EU-27 CG TOTAL

2025.95 701.28 447.12 2895.66 3.57 0.00 26.69 204.47 73661.47 2480.87 422.35 164253.42 943.30 71.02 16.35 2.86 66253.26 81.45 9310.61 5.79 5.43 140.52 188.54 26353.92 202.98 120.06 2864.60 353683.54 599020.72

51717.76 17255.03 7247.89 28544.28 2396.24 197.47 12626.29 56247.53 74809.20 16486.60 2809.30 208266.28 539.89 6.50 98.52 218.92 20789.39 14.60 213327.57 25203.03 666.48 13996.03 4683.39 72272.07 24950.48 48935.80 26487.49 930794.03 2134377.9

70

Najznačajniji izvozni partneri su: Italija sa 46,44% od ukupnog izvoza u EU (27,42% od ukupnog izvoza CG); glavni izvozni proizvodi su aluminijum i proizvodi od aluminijuma, gvožđe i čelik, proizvodi od gvožđa i čelika, drvo i proizvodi od drveta, bakar i proizvodi od bakra; Grčka sa 20,83% od ukupnog izvoza u EU (12,30% od ukupnog izvoza CG); glavni izvozni proizvodi su aluminijum i proizvodi od aluminijuma i električne mašine, oprema i njihovi proizvodi; Mađarska sa 18,73% od ukupnog izvoza u EU (11,06% od ukupnog izvoza CG); glavni izvozni proizvodi su aluminijum, rude, zgure i pepeo, proizvodi od gvožđa i čelika; Slovenija sa 7,45% od ukupnog izvoza u EU (4,40% od ukupnog izvoza CG); glavni izvozni proizvodi su aluminijum i proizvodi od aluminijuma, mineralna goriva i ulja i njihovi proizvodi, bakar i proizvodi od bakra, proizvodi od gvožđa i čelika, drvo i proizvodi od drveta; Njemačka sa 2,63% od ukupnog izvoza u EU (1,55% od ukupnog izvoza CG); glavni izvozni proizvodi su gvoždje i čelik, eterična ulja, parfimerijski, kozmetučki i toaletni proizvodni, piće i alkohol, drvo i proizvodi od drveta, kakao i proizvodi od kakaa; Njemačka sa 22,92% od ukupnog uvoza iz EU (9,99% od ukupnog uvoza Crne Gore); glavni uvozni proizvodi su vozila, reaktori, kotlovi, mašine i mehanički uređaji i njihovi djelovi, električne mašine, oprema i njihovi djelovi, plastične mase i proizvodi od plastične mase, farmaceutski proizvodi i proizvodi od gvožđa i čelika; Italija sa 22,38% od ukupnog uvoza iz EU (9,76% od ukupnog uvoza Crne Gore); glavni uvozni proizvodi su mineralna goriva i ulja i njihovi proizvodi, reaktori, kotlovi, mašine i mehanički uređaji i njihovi djelovi, vozila, namještaj, posteljina, madraci, nosači madraca, jastuci, proizvodi od gvožđa i čelika, električne mašine, oprema i njihovi djelovi, obuća, komašne i slični proizvodi, plastične mase i proizvodi od plastične mase, odjeća i pribor za odjeću; Grčka sa 8,04% od ukupnog uvoza iz EU (3,50% od ukupnog uvoza Crne Gore); glavni uvozni proizvodi su mineralna goriva i ulja i njihovi proizvodi, so, sumpor, zemlja i kamen, gips, kreč i cement, aluminijum i proizvodi od aluminijuma, reaktori, kotlovi, mašine i mehanički uređaji, i njihovi djelovi, duvan i proizvodi od duvana; Slovenija sa 7,76% od ukupnog uvoza iz EU (3,39% od ukupnog uvoza Crne Gore); glavni uvozni proizvodi su reaktori, kotlovi, mašine i mehanički uređaji i njihovi djelovi, električne mašine, oprema i njihovi djelovi, mineralna goriva i ulja i njihovi proizvodi, namještaj, posteljina, madraci, nosači madraca, jastuci, hartije i karton, proizvodi od hartije i kartona, proizvodi od gvožđa i čelika, drvo i proizvodi od drveta, plastične mase i proizvodi od plastičnih masa i farmaceutski proizvodi; Francuska sa 6,04% od ukupnog uvoza iz EU (2,64% od ukupnog uvoza Crne Gore); glavni uvozni proizvodi su vozila, reaktori, kotlovi, mašine i mehanički uređaji i njihovi djelovi, farmaceutski proizvodi, eterična ulja i rezinoidi, parfimerijski, kozmetučki i toaletni proizvodni i razni proizvodi hemijske industrije.

Najznačajniji uvozni partneri su: -

-

-

-

-

4. Trgovinski režim i instrumenti spoljnotrgovinske politike
Crna Gora je usvojila Zakon o spoljnoj trgovini 2004.godine, kao i Uredbu o sprovodjenju zakona o spoljnoj trgovini iste godine, koje su, sa amandmanima iz 2007.godine, potpuno usaglašeni sa WTO sporazumima. Trgovinski režim je veoma liberalan, a primjenjuju se samo dozvoljene mjere zaštite (antidamping, prekomjerna zaštita, pogoršanje odnosa razmjene koje značajno remeti bilanse razmjene), kao i subvencije domaće proizvodnje, odnosno dozvoljene subvencije u oblasti poljoprivredne i industrijske proizvodnje.

71

DRUGI DIO:
CRNA GORA I PROCES EVROPSKIH INTEGRACIJA

72

na istorijski trusnom balkanskom tlu. Inicijatori i nosioci osnovanja tih društava bili su trgovci. Projektovani razvojni scenariji.godine razvija se u okviru "tri" Jugoslavije . njen ekonomski i ukupni društveni razvoj vezuje za sudbinu jugoslovenske zajednice. Većina banaka i industrijskih preduzeća u Crnoj Gori početkom XX vijeka formirana je na bazi akcionarskih društava. U fokusu naše analize je privredni razvoj Crne Gore kao specifičnog ekonomskog sistema. objašnjava i složene transformacije u kompoziciji i strukturi privrede. A uporedo sa odredjenim opštim privrednim napretkom početkom XX vijeka. a ukupna privredna nerazvijenost . Izučavanju ekonomske istorije Crne Gore. sa akcentom na osnovne karakteristike tranzicije našeg sistema na pragu XXI vijeka i otpočinjanje procesa približavanja standardima koje je u svom makrosistemu postavila Evoropska unija. sve više su dolazili do izražaja kapitalistički elelemnti u crnogorskom društvu. kada je formirana Državna zajednica Srbija i Crna Gora. institucionalnom i tehnološkom smislu koje su omogućile da se tako uvećana proizvodnja realizuje i distribuira. analiziraćemo ukratko. U djelu “Trgovački kapital u Crnoj Gori” navodi se da je trgovački kapital izvršio veliki uticaj na cio društveni život i odigrao značajnu ulogu u privrednom razvitku Crne Gore. Holandije i drugih zemalja) i mnoge druge okolnosti otvarali su put razvitku kapitalističkog načina privredjivanja i savremenim metodama akumulacije kapitala. da bi od 2006. 1. sa veoma skromnim ekonomskim potencijalima. prodiranje stranog kapitala (iz Italije.I KRATAK OSVRT NA PROFIL PRIVREDNE RAZVIJENOSTI I RAZVOJNU POLITIKU CRNE GORE OD KRALJEVINE CRNE GORE DO OBNOVE CRNOGORSKE NEZAVISNOSTI Iz prethodnih poglavlja vidjeli smo da je privredni razvoj kompleksna kategorija koja obuhvata čitav spektar. u ovom slučaju Crne Gore. Ove dinamične promjene. opšti nivo privrednog razvitka Crne Gore 73 . članica sistema UN. kao i promjene udjela pojedinih inputa u rastu ukupnog nacionalnog outputa. osnivanje nekoliko industrijskih i trgovačkih akcionarskih društava. kako na raspoložive faktore razvoja. tako i na primjenu i kvalitet realizacije različitih razvojnih koncepata. Engleske. Od akumuliranog trgovačkog kapitala upravo su i formirane banke i osnovana pojedina industrijska preduzeća u Crnoj Gori. preduslov je da bi se mogao učiniti pogled unaprijed . Periodizacija razvoja ekonomskog sistema Crne Gore neraskidivo je povezana i obilježena promjenama državnopravnog statusa zemlje. okvira društveno-ekonomskog razvoja i karakteristika crnogorske privredne strukture.predratne kraljevine. Poslije Prvog svjetskog rata. izuzetan doprinos dao je Akademik Mirčeta Đurović u svom bogatom naučno-istraživačkom opusu. prvenstveno sa aspekta osnovnih karakteristika ekonomske strukture i okvira upravljanja razvojem. Na žalost. bila je to samostalna i medjunarodno priznata država. prevagu su često imali neekonomski faktori. inkorporirajući istovremeno i analizu brojnih složenih promjena u strukturnom. opet postala samostala i medjunarodna priznata država. pojam privrednog razvoja pored toga što obuhvata promjene u obimu proizvodnje.godine. posebno ekonomsko-finansijskog razvoja Crne Gore krajem XIX i početkom XX vijeka. Formiranje banaka. Od 1918.koji pravac budućeg privrednog razvoja. u kvalitativnom smislu vrlo različitih društveno-ekonomskih promjena karakterističnih za proces kontinuiranih transformacija privrede i društva. naslijedje je mnoštva ekonomskih i neekonomskih faktora koji su djelovali u prethodnim razvojnim periodima. Početkom XX vijeka. za tadašnje ekonomske uslove. Osvrt na ove razvojne periode. poslijeratne SFRJ i SR Jugoslavije do 2003. bi bio najpogodniji za ekonomski sistem Crne Gore u razvojnom okviru koji daje evropska integracija zemlje. ostajali su nerealizovani.godine. Medjutim. Nivo privredne razvijenosti određenog ekonomskog sistema definišemo putem analize porasta materijalne proizvodnje i nacionalnog dohotka. voljom svojih gradjana. On je bio jedan od najznačajnijih faktora u formiranju bankovnog i industrijskog kapitala. Drugim riječima. u tim okolnostima. koji razvojni scenario.karakteristika sistema u cjelini. krupni trgovci. Okvir privredne razvijenosti Crne Gore u prvoj polovini XX vijeka Nivo privredne razvijenosti odredjenog ekonomskog sistema.

Izabrana djela. u Crnoj Gori je na 1000 stanovnika dolazilo 57 puta manje industrijskih preduzeća nego u Sloveniji. evidentno je apsolutno i relativno zaostajanje u privrednom razvoju Crne Gore u odnosu na druge djelove Jugoslavije108). sa stepenom pokrivenosti ispod 30%. Isto. Godine 1903. na saboru u manastiru Stanjevići i taj datum je prihvaćen kao dan carinske službe Crne Gore s obzirom da se ovim Zakonikom po prvi put carina uvodi putem nekog propisa. koje su bile priličan problem crnogorskog saobraćaja sa inostranstvom i koje su stvarale dosta teškoća crnogorskim trgovcima105. da bi poslije I svjetskog rata bio porušen najveći dio ionako skromnih industrijskih kapaciteta ( Fabrika duvana u Podgorici. Ovim Zakonikom koji je bio i građanski i krivični. koji je pratila i zaduženost zemlje. 16) 107 Opširnije o strukturi spoljne trgovine i trgovačkom kapitalu početkom XX vijeka: Akademik Mirčeta Đurović. 251-267. 2008. I tom. nepostojanje industrijske tradicije . 252. Nerazvijen finansijski sektor. konfekcija. ekonomska periferija u koju se školovana omladina rijetko vraćala. god. Pivara u Nikšiću. pored ostalog definisali su se međusobni odnosi između ljudi. prisustvo stranih kapitala. datiraju iz vremena vladike Petra I Petrovića Njegoša sa donošenjem „Zakonika obšteg crnogorskog i brdskog“. Karakteristično je da je naplata carine davana u zakup. isto. Francuskom. pa je na taj način riješeno pitanje carina. 16 puta manje nego u Srbiji. Fabrika za preradu vune u Danilovgradu u dr. ali način upotrebe prikupljenih sredstava je u rukama Knjaza koji za to nikom nije polagao račune. Carinski sistem Crne Gore na putu pridruživanja EU. naplata dugova i propisivale kazne za prekršaje i prestupe.samo su neki od faktora koji karakterišu ovaj razvojni period. da istorija razvoja carinske službe Crne Gore datira i prije ovog perioda 106. 108Npr. Engleskom. 280-282. Belgijom. već su naplatu vršila druga lica uz odgovarajuće naknade. Trgovački capital u Crnoj Gori. Njemačkom. što je značilo da tadašnja država nije imala kapacitete da razvija svoje institucije. Egiptom. sa nerazvijenom industrijom. 13 puta manje nego u BiH i 7 puta manje nego u Makedoniji ( Medenica S.. Švajcarskom. Iako je podignuto 26 industrijskih preduzeća i 11 električnih centrala. Zakonik donešen 18. magistarski rad. str. pa je i razvitak kapitalističkih elelmenata sporo dolazio do izražaja. Rusijom. U tom sektoru angažovao se i strani kapital. pored zaostale poljoprivredne proizvodnje sa malim tržišnim viškovima. 29 puta manje nego u Hrvatskoj. Zaostalost crnogorske privrede bila je osnovna prepreka bržem razvitku.g. 106 Prvi pokušaji uređenja Crne Gore kao organizovane države u smislu organizovanog prikupljanja državnih prihoda. prodaja imovine.bio je veoma nizak. Za vrijeme Kralja Nikole donošenjem carinskog zakona i zakona o carinskoj tarifi dolazi do daljeg razvoja carinskog sistema i carina postaje najvažniji prihod državne kase (Mr Kaljević N. uvedena je carinska tarifa za pojedine artikle. koji je slabu saobraćajnu povezanost kompenzirao jeftinom radnom snagom. Turskom. Spoljnotrgovinska razmjena Crne Gore sa navedenim zemljama odvjala se u uslovima izraženog robnog deficita. đumruk) kao veoma važan izvor prihoda za državnu kasu se strogo i uredno naplaćuje. U periodu izmedju dva svjetska rata. Na strani uvoza najznačajnije stavke bile su žito. Početkom XX vijeka zaključeni su novi ili obnovljeni dotadašnji trgovinski ugovori sa slijedećim državama: Italijom. Srbijom. Već tada. Bugarskom. industrija. veoma stroge. str. najvažnija djelatnost. a preostali dio kroz izvoz duvana i maslinovog ulja. savremenom načinu proizvodnje104. Iako je evidentan proces jačanja robno-novčanih odnosa. Početkom XX vijeka oko 90% crnogorskog izvoza ostvarivalo se izvozom stoke i stočnih proizvoda. Akademik Mirčeta Djurović. a time i privreda. posebno za djela koja su imala krivični karakter. nedovoljna zainteresovanost stranog kapitala u uslovima slabe saobraćajne povezanosti Crne Gore sa okruženjem. saobraćajem i trgovinom. Holandijom. malo stručne radne snage i organizacionog iskustva u proizvodnji. Crna Gora bila je. Za vrijeme vladavine Knjaza Danila. oktobra 1798. Ekonomski fakultet. I dalje se može cijeniti da je početkom XX vijeka u Crnoj Gori još uvijek preovladjivala naturalna privreda. prve koncesije i rast spoljne trgovine. Svi ovi ugovori bazirali su se na klauzuli najvećeg povlašćenja. sporo se razvijala.. Interesantno je medjutim napomenuti. 104 105 74 . Grčkom. ekonomski zamah nije bio tako snažan. Carina (dacija.Privredni razvitak Crne Gore 1918-1941. Cid. razvoj trgovačkog kapitala. 28 puta manje nego u Vojvodini. tekstilni proizvodi. Titograd. str. privredu karakteriše ustrojstvo jedinstvenog tržišnog i ekonomskog prostora putem daljeg razvoja instrumentarija za prikupljanje dažbina.. str. Podgorica. nedostatak domaćeg kapitala. str. Podgorica. kolonijalna roba i metalni proizvodi107.1959. 121).). i ostala. Rumunijom i Austro-Ugarskom. odnosno postaje normativno ustrojen državni instrument. 2008. bila je primarna prerada drveta.

Osnovna privredna djelatnost bila je ekstenzivna poljoprivredna proizvodnja od koje je živjelo 76% stanovništva. 75 . imajući u vidu njenu ekonomsku. činio je sistem dovoljno “planifikabilnim” sa mogućnošću centralizovane koordininacije. međutim.1. Kada je riječ o raspoloživim ekonomskim potencijalima. i koja je učestvovala sa 80% u formiranju ukupnog nacionalnog dohotka. pilana. te posebno povoljni uslovi za razvoj turizma i pomorske privrede. po mnogo čemu osobeno.000 stanovnika Crne Gore. hidro-energiji. 2.96. najveći dio kapaciteta industrije potpuno je uništen. koji se bazirao na dva osnovna postulata: a) planiraju se samo ključne srazmjere u razvoju nacionalne ekonomije (globalne proporcije u odnosu investicija i potrošnje. i raspoloživi potencijali u rudnom i šumskom bogatstvu. sektorsku i prostornu dimenziju. gransku. Prvi okvirni plan privrede sastavljen je 1946. kao i Remontni zavod u Tivtu. bila je 5. što je svakako imalo uticaja i na razvoj pojedinih subregiona i urbanih sredina u Crnoj Gori. Profil privredne razvijenosti Crne Gore u poslijeratnom razvojnom periodu Jugoslavije do disolucije SFRJ (1991) 2. Zakonom o planskom upravljanju privredom 1952. predstavljali su jedino industrijsko jezgro. bazirao se na konceptu industrijalizacije kao modela razvoja.9%) i krupne socijalne promjene.Drugi svjetski rat donio je nova razaranja i ljudske žrtve. snažno su uticale na strateške pravce njenog razvoja. Solana u Ulcinju i nekoliko malih fabrika sapuna.. duvana i pića. Razvoj privrede Crne Gore. Mjereno osnovnim ekonomsko-socijalnim pokazateljima razvijenosti. s druge strane. Nekoliko malih električnih centrala. Crna Gora je u poslijeratnom razvojnom periodu ostvarila dinamičan privredni rast (npr. modele planiranja i strukturne promjene u privredi Relativno i apsolutno zaostajanje Crne Gore u odnosu na druge krajeve u predratnoj Jugoslaviji. putem obaveznih planova i izradom proizvodnih programa pojedinih grana. Podgorica.1. sistem planiranja globalnih proporcija. Ne radi se samo o tome što je Crna Gora praktično bila bez iole značajnijih industrijskih kapaciteta i saobraćajno nepovezana sa širim jugoslovenskim prostorom. Strategija razvoja bazirala se na ubrzanoj industrijalizaciji kroz jačanje bazičnih grana privrede. visok nivo centralizacije u raspodjeli investicionih i deviznih sredstava). administrativna ograničenja uvoza itd). sastavljajući plan privrednog razvoja koji se 109 Bjeletić V. već i o tome što je na samo 13. Veoma nizak nivo razvijenosti proizvodnih kapaciteta i relativno skromni uslovi za razvoj poljoprivrede. a stepen nerazvijenosti ukupne ekonomije. Periodizacija sistema planiranja 1.godine prešlo se na tzv. Savezni zavod za društveno planiranje gubi upravna ovlašćenja i postaje stručna ustanova. naslijeđeno je. s jedne. DP/pc iznosio je svega 50$ 109).g. Republički sekretarijat za razvoj. Za oko 377. Polažište njenog razvoja bilo je. Društveni proizvod i njegovo ostvarivanje u Crnoj Gori. koje je kreiralo oko 11% DP. 2. Imao je za posljedicu konstantno mijenjanje strukture privrede. kao svojevrstan razvojni problem i u novoj državi (“Drugoj” Jugoslaviji). propisivanje raspodjele. a Prvi petogodišnji plan sa razgranatom plansko-upravljačkom administracijom donijet je za period 1947-5.godina. poslije ratnih razaranja. u okviru privrednog sistema SFRJ. proporcije u spoljnotrgovinskoj razmjeni mješavinom ekonomskih i administrativnih mjera. sa zastarjelim i oštećenim postrojenjima.1. Prve poslijeratne godine karakterisao je sistem administrativnog (centralističkog) planiranja. str. b) uz upotrebu ekonomskih instrumenata prema preduzećima za njihovo ostvarivanje (politika cijena. pogona za proizvodnju cigle i crijepa.godišnja stopa rasta DP u periodu 1948-1980. Osvrt na razvojni koncept. 2. 2000.godine.5% obradivih poljoprivrednih površina živjelo preko 71% ukupnog stanovništva.

Sistem je ipak karakterisao visok stepen direktne kontrole privredjivanja. znatno veći nego u indikativnom planiranju u Francuskoj. predstavljen je kao funkcija radnog vremena koje društvo odvaja za plansku djelatnost t od ukupno raspoloživog radnog vremena t. samoupravnih sporazuma i društvenih dogovora o osnovama plana). ali je istovremeno postizanje saglasnosti dobrovoljno. Amsterdam. uz dijalog svih zainteresovanih partnera. bez nadredjenosti u planiranju. do koncipiranja čitave mreže tzv. obim planske djelatnosti približio bi se ukupno raspoloživom fondu radnog vremena. bio znatno siromašniji od onog koji poznaje francusko planiranje. U tački a. naravno. izostaje bilo kakav ekonomski rezultat. ali samo do odredjenog nivoa b (optimum planske aktivnosti. Troškovi realizacije planske aktivnosti izuzetno su povećani.zadržava na nivou sektora i koji obavezuje samo državne organe. U tački T. Sa povećanjem planske djelatnosti.Johansen110: Grafik 1 – Posljedice rastućih troškova upravljanja b Rezultat nac. ekonomski rezultat bi trebao da raste. kad se svo raspoloživo vrijeme troši na plansku djelatnost. teorijski. sistem dogovornog planiranja. b) zajedničko obavljanje planske funkcije u okviru opšteg usaglašavanja planova (sve ekonomske i društveno-političke jedinice moraju saradjivati po horizontalnoj i vertikalnoj povezanosti u dugom i neizvjesnom procesu usaglašavanja. Lectures of Macroeconomic Planning II. na koji je ovaj sistem podsjećao. gdje nema planiranja u društvu. Teorijski ovaj model je osmišljen da može funkcionisati samo u čistom obliku. 76 . kada bi se zamišljeni postupak izrade i usaglašavanje nekoliko desetina hiljada pojedinačnih planova razvoja primjenio u praksi. Glavne zamisli ovog sistema planiranja bile su: a) težnja za cjelovitim obuhvatanjem društvenog razvoja (preširok planski front). i c) uspostavljeni su tzv. Zakonom o osnovama sistema društvenog planiranja i o društvenom planu Jugoslavije (1976) otpočela je treća faza razvoja sistema planiranja – tzv. na jednostavnom modelu prikazao je L. nacionalna ekonomija će. dok je sistemska nekonzistentnost postavljena već kroz sam model: usaglašavanje planova je obavezno. dok je nivo stručne i analitičke obrade planova. izradi i sprovodjenju planova (svi planski subjekti da budu ravnopravni. North Holland. Navedene posljedice rastućih troškova planiranja i šire. ne mogu se učiniti suštnski obaveznim. dok preduzeća počinju postepeno da sastavljaju svoje planove razvoja samostalno. 3. Time što se sporazumi nisu morali postići (a i kad se postignu. kao i vrijeme potrebno za njihovu realizaciju. 1978. upravljanja. jer se planska funkcija dalje razvija na račun smanjenja fonda radnog vremena u osnovnim djelatnostima. 110 Johansen N. jer je proces realizacije planova bio lišen i administrativnog propisivanja i ekonomskih instrumenata) bilo je suštinski ugroženo i samo ostvarivanje plana razvoja zemlje i efikasna realizacija razvojne strategije. dogovorni odnosi ekonomskih subjekata u organizovanju. Drugim riječima.y T R aspolozivi fond radnog vrem . Od te tačke. dok se planovi širih zajednica mogu donositi jedino putem jednoglasnog dogovora). što ne znači da je to istovremeno i maksimum planiranja). takodje ostvariti odredjeni rezultat.t ena t Rezultat koji postiže određena nacionalna ekonomija Y u odredjenom periodu. veličina Y će prirodno početi da opada. na račun smanjivanja fonda radnog vremena koji se troši u osnovnim (proizvodnim i uslužnim) djelatnostima. ekonomije .

kao jedinstvenog koncepta za cijelu zemlju. visoko učešće poljoprivrednog stanovništva u ukupnom stanovništvu. na primjer. Model je koncipiran po uzoru na aktuelna rješenja indikativnog sistema planiranja. Planska regulacija privrednih kretanja treba samo da dopuni djelovanje mehanizma samoregulacije. a smanjenje učešća sektora primarnih djelatnosti. Tako je. Reforma privrednog sistema trebala je da se odvija paralelno sa reformom političkog sistema. u onim područjima gdje tržište ne funkcioniše efikasno. nerazvijenost proizvodnih potencijala. pruga Beograd-Bar i Luka Bar). finansijskom. Elementi industrijskog razvoja113. Plan razvoja zemlje razdvaja se na a) programski i ekonomsko-politički dio. Velika zastupljenost primarnog sektora (sa dominantnim učešćem poljoprivrede i pratećim učešćem šumarstva i ribarstva . Kombinat aluminijuma) i na krupnu saobraćajnu infrastrukturu (jadranska magistrala. Prof dr Risto Vukčević. 1992.novi Zakon o osnovama sistema društvenog planiranja i društvenog plana Jugoslavije (1988) pošao je od pretpostavke da će se društveno planiranje odvijati u decentralizovanom privrednosistemskom ambijentu sa visokim stepenom samostalnosti preduzeća i razvijenim tržišnim odnosima privredjivanja. na jednoj. formiranja insitutcija za prestrukturiranje privrede itd.godini) identifikuje nasljeđe prošlosti. stranih ulaganja.IDEI. Novim zakonskim rješenjem cilj je bio da se napravi skladan spoj i srazmjera tržišnog i planskog. Ekonomski fakultet. kao i srednjoročni. kao i u sistemu podsticanja nedovoljno razvijenih republika i pokrajina. Ispoljeni agrarni karakter privrede do 1960. proces industrijalizacije i deagrarizacije112).44.godine činio je čitavu privredu u U “Osnovama reforme privrednog sistema” (1988) izraženo je opredjeljenje za afirmaciju robne proizvodnje i uspostavljanje cjelovitog tržišta. Najveći dio ulaganja u privredi odnosi se na nekoliko najvažnijih energetskometalurških objekata (HE Perućica i Piva. predložene su i značajne promjene u sistemu raspodjele. nisku produktivnost rada i obilježje agrarnog identiteta privrede.Pljevlja i Mojkovac) uloženo oko 4/5 privrednih investicija. na pet energetskometalurških kapaciteta i tri saobraćajnice. Uvodjenje decentralizovanog sistema planiranja kroz privrednu reformu 1988. uticali da do realizacije ovih reformi. Novim privrednosistemskim zakonima iz oblasti organizacije i poslovanja preduzeća. što se može ilustrovati pregledom investicionih ulaganja. Sa stanovišta sektorskog razvoja. odnosno projekcioni dio koji treba da zadovolji istraživačku i informativnu funkciju planiranja. ali su mnogobrojni ograničavajući faktori.4. odnosno mijenjanje njihovog učešća u ukupnoj strukturi formiranja društvenog proizvoda (tzv. finansijskog poslovanja i računovodstva. Rudnici crvenog boksita . Obaveza planiranja zadržana je za velike proizvodne sisteme. to je značilo konstantno povećanje zastupljenosti sektora sekundarnih i tercijarnih. Afirmišu se dugoročni planovi razvoja. koje se jasno definišu kao sredstva za ostvarivanje strateških projekcija. poreskog sistema. 112 Opširnije. bez obavezivanja. koji je bio prisutan u razvijenim tržišnim privredama. Industrijalizacija i deagrarizacija u Jugoslaviji. TE Pljevlja. deviznog i spoljnotrgovinskog poslovanja. definisan je osnovni institucionalni okvir za uspostavljanje i razvoj integralnog tržišta. kratkoročni i godišne mjere ekonomske politike. sistemu poreza i doprinosa. Željezara.1. tokom cijelog posmatranog perioda.56% u Crnoj Gori u 1952. Najvažniji pečat tim promjenama dalo je dejstvo razvoja industrije i nepoljoprivrednih djelatnosti. polazeći od pretpostavke da će preduzeća u tržišnim uslovima biti sama dovoljno motivisana da na adekvatan način planiraju svoje djelatnosti i razvoj. već je taj proces postepeno prerastao u proces dezintegracije sistema.Podgorica i Stručna knjiga. nastojeći da postigne makroekonomsku stabilnost i ujednači uslove privredjivanja. i u sferi politike i u sferi ekonomskih trendova.Nikšić.. kreditnom i bankarskom sistemu. kao i na četiri rudnika (Rudnici uglja Pljevlja i Ivangrad. i poljoprivrede i ribarstva na drugoj strani. samostalnost preduzeća kao tržišnih subjekata. prometa društvenog kapitala. dominirali su tokom čitavog razvojnog perioda.2.godine111 . nikada ne dodje. 113 Kostić M. Titograd. Univerzitetska riječ. Dugoročne tendencije u razvoju Crne Gore i Jugoslavije. monetarnom. i b) prognostički. 2. bile su moguće na bazi značajnih investicionih ulaganja iz zemlje i (kasnije) inostranstva i odražavale su se na strukturu zaposlenosti. svojinskih odnosa. Beograd. 1983. Dinamične strukturne promjene Dinamične strukturne promjene. Rudnici olova i cinka . 111 77 . u sistemu koji počinje intenzivno da se mijenja. banaka i drugih finansijskih organizacija..Preduzeća su oslobodjena obaveze da izradjuju planove razvoja.

i ugostiteljstva i turizma). tako da je u 1980.1979.2 18. 115 Vukčević R. nedovoljna iskorišćenost raspoloživog zemljišta. ali cijeli period karakteriše njihova niska efikasnost ( koeficijent efikasnosti investicija u ovom periodu bio je 0.0 27. iznosile svega 5. migracije stanovništva na relaciji selo-grad itd.7 4. uglja. kako na relaciji industrija-poljoprivreda. značajno se počela koristiti inostrana akumulacije (ino-zaduživanje). Struktura društvenog proizvoda Crne Gore 1952-1990 STRUKTURA DP Industrija Poljoprivreda Šumarstvo Gradjevinarstvo Saobraćaj Trgovina Turizam Ostalo 1952 7. 43-46. sa dominantnim učešćem proizvodnje električne energije.4 38. kasnije se pokazao ograničenjem dinamičnijeg privrednog rasta i razvoja.8 9. razvoj industrije i sekundarnog sektora u cjelini.0 1990 35 13.9 15.godine. kao i sve značajnijeg razvoja trgovine.8 3.7 Izvor: SGCG za relevantne godine. zatim i dalje opada. 78 .3%.8 20. stavljanja u funkciju i eksploataciju krupnih infrastrukturnih objekata sektora saobraćaja i veza. zbog svoje neuravnoteženosti. U narednoj dekadi ponovo polako raste. zahvaljujući odlučnom ostvarivanju strategije industrijalizacije (učešće industrije u DP je sa 42% u 1952.4. Tabela 1. možemo zaključiti da granska struktura društvenog proizvoda reflektuje i intenzitet promjena u realizaciji razvojne strategije. a uz spori rast poljoprivredne proizvodnje. javlja se kao posljedica izgradnje. investicije su u prosjeku učestvovale sa čak 52%.9 13.Titograd. Formirana privredna struktura sporo se diversifikovala i pretežno ekonomski multiplikovala izvan Crne Gore.1 6.5 21.1% u strukturi formiranja ukupnog društvenog proizvoda.4 4.g.godini na 48% u 1990.1% u 1990. u "Strategija razvoja SR Crne Gore". što je hronično kreiralo deficite strateških poljoprivrednih proizvoda.IDEI.8 20. Sekundarni sektor je na početku poslijeratne izgradnje i kasnije bio dominantan u krupnim investicionim projektima. predstavljali su završetak inicijalne etape industrijalizacije i osnovicu za izgradnju i difersifikaciju preradjivačkih kapaciteta u oblasti industrije.godini poraslo na 58% u 1988. projektovan da ostvari podsticajne i povratne efekte na razvoj ostalih sektora i privrednih djelatnosti u Crnoj Gori.godini u DP) i njegova znatno veća zastupljenost u ukupnoj strukturi društvenog proizvoda u odnosu na jugoslovenski prosjek. investicije su u 1989. kad su se mnoge djelatnosti.6 1. Analogno navedenom. trgovine. boksita.5 5. turizma i ugostiteljstva114.142) 115).). U strukturi DP Crne Gore u periodu 1952-1982.9 10.7 1980 30. tako da je na nivou od 13.5 14.. saobraćaja i veza. Sa 54% u strukturi DP u 1980. Izgradjeni kapaciteti.7 3. Istovremeno. razvijale ubrzanim tempom.3 3.5 1960 20.godini učestvovao sa svega 11.1 4.godini primarni sektor činio je 33. poslije značajnih investicionih ulaganja narednih godina. To 114 Na određeni broj pomjeranja u granskoj strukturi DP Crne Gore (pored faktora kao što su izabrani model razvoja. str.4 3. posljedica je niske startne osnove i dominantnog učešća bazične industrije i infrastrukture u strukturi investicija (definisani investicioni prioriteti u kontekstu ukupnog razvoja SFRJ saobraćajno povezivanje i izgradnja energetsko-sirovinskih kapaciteta .4% DP. Cijeli period karakteriše nedovoljno ulaganje u ovaj sektor. 1986. Ovako "skup" razvoj.7 15.1 1. čelika i aluminijuma.godini).godine.iziskivali su velika ulaganja i dugi rok gradnje do punog proizvodno-ekonomskog efektuiranja). tako i kod nekih neproizvodnih djelatnosti (rast učešća građevinarstva. uticale su i vanredne okolnosti koje je izazvao katastrofalni zemljotres 15.godini. U 1960. Medjutim.najvećem stepenu zavisnu od poljoprivredne proizvodnje i izvoza poljoprivrednih proizvoda.Efikasnost investicija u Crnoj Gori.9 3.8 18. Stalno povećanje učešća tercijarnog sektora u privredi Crne Gore (sa 22% u 1952.

kao i za ostvarivanje ujednačenih životnih uslova stanovništva na svim područjima. što u narednoj dekadi tranzicione receseije bilo još manje vjerovatno. c) neka utvrđena nalazišta nemetala još uvijek nisu dovoljno iskorišćena. Većina aktivnosti distribuirana je linearno duž obale. dok su međuopštinske inicijative rijetke. najvišu stopu naseljenosti i najveći životni standard. Na primjer: a) do devedesetih. a zaostajanje u razvoju prerađivačke industrije). 1995. energetskometalurški kompleks je dostigao 45% ukupnog fizičkog obima. b) rafinerija ruda polimetala. Nedovoljan nivo funkcionalne integrisanosti prostora . razvoj bazne industrije u Središnjem regionu. nedovoljno aktivirane mogućnosti ino-ulaganja u razvoj turizma u cjelini. f) turizam. čija je eksploatacija obustavljena. Strukturna neuskladjenost privrede . odgovarajući sistem otkupa).godini 35%). razvoj društvene infrastrukture usuviše je orjentisan na zadovoljavanje lokalnih potreba. urbani centri snažnije se ne ističu. a nema ni dovoljne podrške potrebnih servisa (npr. Neravnomjeran regionalni razvoj i demografsko pražnjenje prostora .49-54.1. str. 3.godini 11. nisu ni raspolagale kapacitetima za preradu u finalne proizvode. neusklađen je razvoj urbanih centara i ruralnih oblasti itd. industrija je sebi obezbijedila ključno mjesto u strukturi formiranja DP (u 1990. nije dovoljno podstakao industrijalizaciju Sjevernog regiona. veoma niska akumulativna sposobnost privrede i visok stepen nezaposlenosti i nedovoljne zaposlenosti. Nadalje. turizam: disproporcija između smještajnih kapaciteta i nedovoljne razvijenosti opštih servisa i privrede koji podržavaju turizam. aktivirano je manje od 20% hidroenergetskog potencijala.Crna Gora još uvijek nije u mogućnosti da dovoljno koristi svoje prirodne resurse. ni izgrađene lokalne tehničke infrastrukture (posebno puteva). I pored znatnih ulaganja. čije je rješavanje kroz kreiranje i sprovodjenje razvojne strategije odloženo tokom teških i turbulentnih tranzicionih devedesetih godina. Nedovoljna iskorišćenost prirodnih i stvorenih resursa . Početkom devedesetih godina definisana su tri karakteristična regiona u Crnoj Gori: Sjeverni. ni izbliza nije valorizovao sve svoje vrijednosti itd. isključujući turizam.godine. U Središnjem regionu koncetrisan je najveći dio industrije.je dijelom posljedica i aktiviranja novih kapaciteta. rastući broj malih i srednjih preduzeća. a u pretežno kontinuirano formiranim naseljima. Središnji i Južni subregion117 izvršena je prema “ geografskim karakteristikama. ostalo je neobrađeno. kapitalno intenzivne industrije sa 116 117 79 . kulture i ostalih tercijarnih djelatnosti. DP/pc ispod je onog u Primorskom regionu. elektro i hemijska industrija 25%. navedenim procesima i razvojnim tendencijama. 2.još uvijek nije postignut zadovoljavajući nivo iskorišćenosti i prerade sopstvenih resursa (ostvaren razvoj rudarsko-metalurških grana. a metalna. 4. primarna poljoprivreda. mnogi turistički potencijli nisu valorizovani. jer je veći dio investicija usmjeren na bazne. najbolje poljoprivredno zemljište i glavni centri servisa. e) u 1995. sa neadekvatnom strukturom ponude i neizgrađenim turističkim proizvodom. ne podstiče dinamičnu promjenu privredne strukture i nije kompatibilan postojećoj strukturi mreže naselja u kojima npr. često visoke kategorije.integrisanost prostora zemlje umnogome je uslovljen razvijenošću i kvalitetom saobraćajnog sistema u cjelini. kao i nastavljanja procesa daljeg ubrzanog zapošljavanja u sekundarnom. 2. Relativno gusto naseljen Primorski region ima privredu zasnovanu na tercijarnim djelatnostima.postojeća klasifikacija subregiona Crne Gore na Sjeverni. Prema Izmjenama i dopunama Prostornog plana RCG do 2000. a naročito tercijarnom sektoru.3. zanatstvo i manji industrijski pogoni treba da budu nosilac razvoja i smanjenja regionalnih disproporcija. Formirane strukturne i prostorne disproporcije Kad je riječ o naslijeđenim/formiranim strukturnim i prostornim disproporcijama u privrednom razvoju i privrednoj strukturi Crne Gore116. prehrambena industrija. d) izgrađeni kapacitet industrijske proizvodnje takođe su se malo koristili. koji na višem stepenu privredne razvijenosti dobijaju veći značaj. Devedesetih godina. Središnji i Primorski region ( prikazi na sledećim stranama). U strukturi industrijske proizvodnje. Podgorica. nedovoljno usklađena dinamika razvoja turizma i poljoprivrede kao komplementarnih djelatnosti. koja je obezbjeđivala najviši DP/pc. prvenstveno imamo u vidu sljedeće strukturne neusklađenosti: 1.5 hiljada hektara obradivog zemljišta. poljoprivreda: nizak je nivo iskorišćenosti zemljišta (posebno kvalitetnog i onog vraćenog privatnom sektoru). To je preduslov za unapređenje funkcionalnog integriteta i širenja privrede.

Univerzitetska riječ. nije zadovoljavajuća.1995. CID. Navedeni glavni pravci privrednog razvoja Crne Gore bili su predodređeni pretežnim dijelom: raspoloživom sirovinsko niskom stopom vraćanja uloženih sredstava. Podgorica. 1953 (419. godine sedam puta je vršen popis stanovništva . Muslimana 24. gube stanovništvo)119.310). opštem nivou razvijenosti i perspektivama za budući razvoj”. Srba 198. Hrvata 6.500 radnika . ali i njihovog gašenja (posebno mala teško pristupačna naselja razmještena po planinskim platoima i planinskim područjima.184 ili 7.97%.669 ili 43.1948 (377.604 stanovnika).10%.teorija i iskustva u razvoju. nedovoljno razvijena. Roma 2.Podgorica.razmještaju prirodnih uslova za razvoj.možemo zaključiti da je primjenjeni metod industrijalizacije u cijelokupnom poslijeratnom privrednom razvoju Crne Gore u okviru SFRJ suštinski doprinio ekonomskom prosperitetu i društvenom napretku Republike (DP/pc u 1989.189 stanovnika). a registrovana nezaposlenost . Albanaca 31.godini .811 ili 1. 2. kao i strani drzavljani koji u Crnoj Gori rade ili borave u svojstvu clanova porodice duze od godinu dana.873 stanovnika).9 mil $120 .1. nedovoljni kapaciteti za potrebe kulture. posebno neproizvodnih. elektrifikacija je uglavnom sprovedena. gustina mreže magistralnih i regionalnih puteva od 13 km/100 km2.99%. Koncentracije stanovništva su ostvarene u nekoliko urbanih centara formiranih u dolinama Lima. Kombinacija faktora proizvodnje .161. a dominirajuće planinske oblasti gube svoje stanovništvo. odnosno boravak u inostranstvu kraci od godinu dana. posebno na Sjeveru.300 $ DP po stanovniku. obuhvatao je samo tržišnu vrijednost dobara i „proizvodnih” usluga.4.Gluščević). Podgorica. 1993.42%.godine. Sjeverni region. Titograd. B. ali pouzdanost snabjevenosti nekih područja. U skladu s medjunarodnim preporukama.godine.200 radnika.nedostatak stambenog fonda u gradovima. Međutim.1% DP. Univerzitetska riječ. u sastav stalnog stanovnistva ulaze crnogorski gradjani ciji je rad. Nacionalna struktura stanovništva je bila sledeća: Crnogoraca ima 267. koji je bio važeći u prethodnom sistemu. 118 120 Važno je napomenuti da je Društveni proizvod (DP). DP privatnog sektora već je bio 11. u ranoj je etapi urbanizacije i industrijalizacije. dr Janko Gogić. Izabrana djela. O regionalnom aspektu razvoja Crne Gore (postojeća klasifikacija) konsultovani su sljedeći radovi domaćih autora i istraživačkih timova: dr Risto Vukčević. ali je broj telefonskih priključaka nedovoljan. Razvoj Crne Gore do 200. a ostali prirodni resursi još nisu dovoljno aktivirani.118 5.Ekonomski fakultet. što je činilo ovu obračunsku vrijednost znatno manjom u odnosu na BDP i teže uporedivom sa modelom današnjeg obračuna. tržišna vrijednost „neproizvodnih” usluga bila je isključena iz obuhvata.406. registrovana zaposlenost . Tare i Ćehotine. posebno u Podgorici.2300 $). red. uz tendenciju rasta usitnjenosti naselja. Posljedice primjenjene razvojne strategije 1. Privreda i stanovništvo skoncentrisani su u Podgorici. izražen nedostatak školskog prostora u gradovima. 1981 (584. Stretegija razvoja SR Crne Gore (zbornik radova.414 ili 31.regionalni aspekt. dr Marija Ivanović.351 (privreda preko 131. Poljoprivreda je. 119 U Crnoj Gori u periodu od 1946. preniska je u odnosu na potrebe. Ekonomski fakultet. kao najveći.145).46. konstantno povećava. sam DP iznosio je 1. sa posebno niskim nivoom razvijenosti tercijarnog sektora. Nedovoljno razvijena društvena i tehnička infrastruktura . imigracione oblasti. postojećoj privrednoj strukturi i njenom prostornom razmještaju. u proteklom razvojnom ciklusu.145. Univerzitet Crne Gore. godine ukupan broj stanovnika u Crnoj Gori je 620. 1991 (615. po konceptu „materijalne proizvodnje”. iako angažuje značajan dio stanovništva. do 2003.1986. Cetinju i njihovoj okolini.16%.industrijalizacija i razvoj tercijarnih djelatnosti privukli su u gradove veliki dio ruralnog stanovništva i to uglavnom mlađu generaciju.163 ili 5. 80 . Nikšić. dok je kod središnjeg i sjevernog regiona zabilježen pad stanovništva i negativan migracioni bilans Mreža malih gradova je nedovoljno razvijena. u Popisu 2003.03%. dok je u nekim ruralnim oblastima evidentiran višak stambenog fonda. sa životnim uslovima daleko od zadovoljavajućih. Nepovoljne promjene u distribuciji stanovništva i strukturi mreže naselja . Nikšiću. proces deagrarizacije išao je brže nego što se razvijala urbanizacija i industrijalizacija. 1987.77%.601 ili 0.894 stanovnika). osim stanovnistva u zemlji. Samo primorske opštine i opština Podgorica bile su.035) i 2003 ( 620.sa 50$ na 2. nekim bitnim obilježjima ekonomske i socijalne strukture užih područja i njihovoj homogenosti. Bošnjaka 48. posebno imajući u vidu da se u strukturi formiranja BDP udio sektora usluga. IDEI. Prema rezultatima popisa stanovništva iz 2003. mreža telefonskih čvornih centrala je dobro postavljena. posebno planinskih. 1971 (529. 6.625 ili 3. Regionalna ekonomija. 1961 (471.1996. a registrovana zaposlenost u ovom sektoru na nivou 5. Značajan (ali ne i dovoljan) ekonomski prosperitet u cjelokupnom razvojnom periodu .500).

123 "Politika". ali i izborom i mogućnostima implementacije izabrane strategije razvoja (centralizacija makromenadžmenta). na kraju ovog razvojnog perioda. Matrica medjurepubličke robne razmjene u SFRJ ( 1986)122 PRODAVAC BiH Crna Gora Hrvatska Makedonija Slovenija Srbija BiH 50.5 Svega van matične republike 37. 121 122 Relacija izmedju uvoza proizvoda za reprodukciju u odnosu na kreirani izvoz roba. Tabela 2. snagom objektivnog činioca.0 6. Svoje proizvode plasirala je na tržištu drugih republika čak 48. krajem osamdesetih godina..4 5.formirana ekonomska struktura. izvoznu orjentaciju privrede. Titograd. relativno visok bio je i stepen otvorenosti privrede (56.8 Srbija 15.5 3. dok savremeni ekonomski sistemi protežiraju otvorenost.1992. bila upućena na tržište ostalih republika.2 1. izraženu nezaposlenost i latentnu zaposlenost itd)121.7 0. Veoma visoka uvozna zavisnost.5 19.23.2 3.0 41. Visoka zavisnost od domaćeg tržišta .9 49.6 5.0 8. a gotovo najmanje svojih roba izvozila je van granica tadašnje Jugoslavije (9. Visoka uvozna zavisnost. akumulativnom sposobnošću privrede.5%.7 10. analogno navedenom. Crna Gora je.6 1.9 13.5 1. izgrađenim objektima infrastrukture. sa negativnim posljedicama na mogućnost obezbjeđivanja dopunske akumulacije.9 9. nedovoljna izvozna orjentisanost – kruta i nedovoljno fleksibilna privredna struktura.5 8.6 13.8 10. više nego bilo koja druga republika.1 4.7 15.6 3.1 15.0.7 9. struktura privrede Crne Gore na pragu devedesetih ( ne uključujući nova razvojna ograničenja koja će tek uslijediti).5 21. koja je nastala kao opšte-društvena potreba razvoja SFRJ u doba donošenja investicionih odluka o izgradnji energetskih i metalurških objekata. podobnošću struktura za primjenu tehničkog progresa i tehnoloških inovacija. 3. 124 Odnos ukupnog uvoza i izvoza prema DP. ( 78% u strukturi robnog uvoza su sirovine i repromaterijal.energetskom bazom. Univerzitetska riječ. Strategija razvoja Crne Gore . tj.5 34. Ekonomska struktura pretežno orjentisana na proizvodnju sredstava za reprodukciju za tržište SFRJ (visoka “interna” zavisnost) .6 KUPAC Crna Hrvatska Makedonija Slovenija Gora 1. iskorišćenost kapaciteta ispod 40% propusne moći infrastrukture u pojedinim subregionima. ispoljila se.1986. Kreirana reprodukciona potrošnja bazirala se djelom na skupim uvoznim inputima (koeficijent uvozne zavisnosti . Pojedina preduzeća imala su ovaj koeficijent i preko 2).8 11.7 4. dosta dobro reprezentuje stepen zavisnosti Crne Gore od tada jedinstvenog. liberalizaciju i brza prilagodjavanja.matrica medjurepubličke robne razmjene u okviru SFRJ. koju je teško supstituisati domaćom proizvodnjom.8 42. Gluščević Boško i dr. tržišta SFRJ. ljudskim potencijalom. Takodje.godine. bila je izrazito neprilagođena prema unutrašnjoj i spoljnoj tržišnoj tražnji.4.4 48.2 50. odražavala se i na strukuturu i obim spoljnotrgovinske razmjene.5 7.5 47. Glavni industrijski kapaciteti izgrađeni su radi reprodukcione potrošnje u SFRJ. Drugim riječima.8 2. 81 .5 5.1%).12.kao graničnik razvoja (spomenimo samo probleme metalurškog kompleksa koji je intenzivni potrošač električne energije i utiče na sve izraženiji elektroenergetski deficit.9 33.51 123). kapacitetima za industrijsku proizvodnju i preradu.0 7. 2.1 12. Drugim riječima. što se značajno odražavalo i na deviznu poziciju Republike. koja je za posljedicu imala hronično zanemarivanje pitanja rasta konkurentnosti kao ključnog razvojnog izazova. velika upućenost na domaće tržište.1 10.2%124).8 43. str.4 2. zatim velike tehničke sisteme u dijelu Crne Gore koji iziskuju visoke troškove tekućeg i investicionog održavanja.4 Izvoz 11. a kasnije privredne infrastrukture. uvozna zavisnost je bila veoma visoka.2 42.5 6. .9 27.

Medjutim, i pored svih ograničenja, apsolutni obim ostvarenog izvoza roba i usluga u 1989.godini bio je impresivan, posebno kad se imaju u vidu svi blagotvorni efekti prihoda od usluga na ukupan platni bilans:

Tabela 3. Crna Gora 1989 - Uvoz i izvoz roba i usluga
IZVOZ ROBA: KAP 125 Željezara Obod ostali PRIHODI OD USLUGA126: turizam 127 transport ostalo IZVOZ ROBA I USLUGA
Izvor: NB CG, 1990;

263,0 138,8 22,3 18,3 83,6 279,6 130,0 123,6 26,0 542,6

UVOZ ROBA KAP Željezara Obod ostali RASHODI OD USLUGA

172,0 44,8 38,0 19,5 69,7 77,0

UVOZ ROBA I USLUGA

249,0

Nedovoljna konkurentnost potencijalnog (i ostvarenog) robnog izvoza, nesposobnost bržih prilagodjavanja, izostanak strategije za osvajanje novih tržišta kreirali su i veoma niza nivo indikatora izvozne orjentacije 18128. Zavisnost DP od izvoza bila je 38,5% (učešće izvoza roba i usluga u ostvarenom DP pokazuje da izvozna orjentisanost nije ekspanidirala toliko da pokrije viosku uvoznu zavisost). Navedeni nesklad izmedju visoke uvozne zavisnosti, nedovoljne izvozne orjentisanosti i nedovoljne fleksibilnosti naših izvoznika (konkurentnost, brza prilagodjavanja, strategija osvajanja novih tržišta i dr.), bio je, u sferi ekonomije, izvorište drastičnog pada ukupne spoljnoekonomske komponente i DP tokom devedesetih. 5. Slom prethodno primjenjenog modela centralističkog upravljanja razvojem i sve negativne konotacije koje proces planiranja privrednog razvoja nosi is tog perioda - obesmisli su bilo kakvo kreiranje razvojne strategije u uslovima tranzicione recesije, ekonomske izolacije, eskalacije sukoba na prostoru bivše SFRJ i rastuće neizvjesnosti129. Makroekonomsko planiranje i definisanje strategije privrednog razvoja u SRJ, tretirano kao recidiv prošlosti, potpuno se zanemaruje. I samo kratkoročno planiranje kroz planiranje ekonomske politike, kao jedini preostali instrument sistema planiranja i upravljanja razvojem, postaje nerealno i ne služi osnovnoj svrsi. U periodu ekonomskih sankcija, koje su kreirale potpuno “neekonomski” tržišni ambijent, fokus planiranja bio je praćenje analize robnih bilansa, održanje snabdjevenosti tržišta, očuvanje osnovnih insfrastrukturnih sistema i jačanje socijalne funkcije države.

125 Željezara i Obod su primjeri velikih domaćih sistema koji su bili orjentisani na plasman na jugoslovensko tržište, a sa visokom uvoznom zavisnošću i niskim nivoom konkurentnosti za bilo kakvu strategiju izlaska na inostrana tržišta; 126 Crna Gora je putem nerobnog sektora ostvarivala značajan suficit u razmjeni sa inostranstvom (prihodi od turizma,, tzv. “nevidljivog izvoza” i pomorskog saobraćaja bili su blizu 90%); 127 3000 noćenja stranih gostiju (31% ukupno ostvarenog prometa) 128 Učešće ostvarenog izvoza roba u DP- 90% su bili proizvodi industrije, Nediversifikovana proizvodnja koncentrisana na mali broj preduzeća ( sužen asortiman izvozne ponude); 129 Interesantno je spomenuti da je, nasuprot SRJ i svih ostalih bivših jugoslovenskih republika, Slovenija jedina uspjela da sačuva one pozitivne elemente sistema makroekonomskog planiranja i veoma brzo, poslije osnovne državne institucionalne konsolidacije, nastavila je da izradjuje i sprovodi strateške razvojne dokumente, tj. da vodi efikasnu razvojnu politiku ( npr. prvu strategiju privrednog razvoja za period 1994-2000, strategiju regionalnog razvoja, strategija razvoja spoljnoekonomskih odnosa itd., a samo otvaranje pregovora o sporazumu o pridruživanju EU i potpisivanje Asocijacijskog sporazuma 1996.godine, doprinijelo je potpunom “osvježenju” mehanizma izrade i sprovodjenja dugoročne razvojne strategije kroz kreiranje prvog Nacionalnog programa za integraciju Slovenije u EU, već 1997.godine).

82

3. Profil privredne razvijenosti Crne Gore i ograničenja upravljanja razvojem u SRJ (1992-2002)
Ustavom donesenim 27. aprila 1992. godine proglašena je SR Jugoslavija, "suverena savezna država, zasnovana na ravnopravnosti građana i ravnopravnosti republika koje ulaze u njen sastav". Zajednica Srbije i Crne Gore.

Tabela 4 - Osnovni uporedni pokazatelji Srbije i Crne Gore (1992)
Pokazatelj Teritorija ( u km2 ) Stanovništvo (1991, u 000) DP/pc Zaposlenost
Izvor: SGJ,SZS,Beograd,1993;

Srbija 88.361 9.885 95,1% 93,9%

86,5% 93,9%

Crna Gora 13.812 615 4,9% 6,1%

13,5% 6,6%

Osnivanje nove (znatno manje) države pratili su ekonomski problemi iz prethodnog perioda (pad proizvodnje, nezaposlenost, visoka inflacija i duboki strukturni poremećaji, uzrokovani prije svega netržišnim privrednim sistemom i dugogodišnjom nepovoljnom političkom situacijom u zemlji). Osnivanje SRJ dogadja se u uslovima visoke eksterne i interne nestabilnosti, koju dalje usložnjavaju tranziciona iskušenja koja su donijele devedesete. Prethodno pitanje, pred kreatore razvojne politike, je pozicioniranje malog ekonomskog sistema u savremenim medjunarodnim ekonomskim odnosima, kao specifičnog razvojnog faktora. Drugim riječima, da li je, u savremenim uslovima, veličina zemlje kao factor privrednog razvoja ograničenje ili izazov razvoja.

3.1. Veličina zemlje kao faktor privrednog razvoja
Tradicionalna ekonomska teorija isticala je prednosti većeg ekonomskog sistema, prvenstveno imajući u vidu veličinu BDP koji se u njoj proizvodi, odnosno na njenom unutrašnjem tržištu realizuje, zahvaljujući broju stanovnika, njihovoj proizvodnoj aktivnosti i kupovnoj sposobnosti. Savremeni megatrandovi razvoja, koje karakteriše internacionalizacija proizvodnje i tržišta, ali i rast broja novih (malih) država koje se intenzivno ekonomski integrišu, relativizirali su ove prednosti 130. Proces rastuće međuzavisnosti, međupovezanosti i globalizacije svih aspekata našeg života, a posebno ekonomske aktivnosti, definitivno je otklonio bar jednu dilemu. Za malu zemlju izolacija je fatalna i ima izuzetno teške i dugoročne negativne efekte na njen privredni rast i kvalitet privrednog razvoja u cjelini. Ne postoji alternativa za njihovu intenzivniju integraciju u globalnu ekonomiju. To podrazumijeva izuzetno otvoren i liberalan ekonomski sistem, sa znatno većim obimom i domaćih i stranih investitora i prisustvom transnacionalnih korporacija. Strategija otvorene privrede zemlju konstantno suočava sa svjetskim standardima troškova, kvaliteta, cijena, sa strukturom ponude i strukturom tražnje, koju najvećim dijelom diktiraju najuspješniji proizvođači u svijetu. Drugim riječima, mnogi argumenti ukazuju da povećano učešće u svjetskoj ekonomiji i raznovrsnim oblicima regionalizacije, postaje ključ za ekonomski rast i prosperitet. Internacionalizacija ekonomske aktivnosti u tijesnoj je vezi sa dinamikom privrednog razvoja male zemlje. Ona postaje neophodan, mada ne i dovoljan uslov za uspješan razvoj. Na takav izazov razvoja pozitivno su reagovale i male visokorazvijene zemlje Zapadne Evrope u svojoj novijoj ekonomskoj istoriji (Luksemburg,Kipar,Malta,Monako), ali ne manje i neke novo industrijalizovane azijske zemlje
130 Najveći broj novoformiranih zemalja (UN danas broj preko 190 zemalja članica) su tzv. " male zemlje" - koja se karakterišu veličinom do 10 mil stanovnika, sa irelevantnim uticajem na medjunarodne ekonomske tokove i trendove. Novija predvi|anja govore da je broj novih, malih država u stalnom porastu. Dok se svijet ekonomski integriše, njegovi pojedinačni djelovi (komponente) postaju sve brojniji. Globalna ekonomija neprekidno raste, dok se veličina njenih pojedinih djelova smanjuje. U ovu grupaciju spadaju i sve zemlje bivše SFRJ.

83

(Južna Koreja, Singapur, Tajvan, Hong Kong itd.), koje su razvojne impulse tražile i nalazile prodorom na svjetsko tržište, čineći tim i svoj ekonomski prostor otvorenim za robu i usluge iz drugih zemalja Nedostatak veličine, može se prevazići i vidovima regionalne integracije ili snažnijom internacionalizacijom aktivnosti firmi iz malih zemalja. Na ovaj način takođe se mogu prevazići nedostaci lokalnih faktora (tehničkotehnološki nivo proizvodnje), tako što će se sistemom otvorene ekonomije i stranog investiranja imati pristup uslovima koji postoje u drugim zemljama. Optimalno rješenje treba tražiti u kombinaciji socio-političke male veličine sa veličinom (obimom) ekonomske integracije. Početkom devedesetih godina pitanje veličine određenog ekonomskog sistema, kao bitne odrednice dinamike njenog privrednog rasta i razvoja u budućnosti, dobilo je specifičnu težinu za sve zemlje Centralne i Istočne Evrope, posebno nove države na Balkanu. To je bilo trostruki radikalni prelaz u novi sistem (tranzicija sistema), tj.: a) tranzicija u savremeni tržišni sistem, b) tranzicija u novu dimenziju i strukturu privrede, i c) tranzicija ka novim tržištima ( gubitak starih i kreiranje novih tržišta). Raspadom SFRJ stvoreno je pet novih država u Regionu - Slovenija, Hrvatska, BiH, BJR Makedonija i SR Jugoslavija (nastala aprila1992., na teritoriji od 102.179 km2 i sa 10,3 mil stanovnika). 1992.godine u svijetu je postojalo 57 država koje su po broju stanovnika i teritoriji bile manje od SRJ, što sa aspekta veličine zemlje kao faktora razvoja nije predstavljalo razvojno ograničenje. Položaj male zemlje u globalnoj ekonomiji131 Imajući u vidu rastuću globalizaciju i internacionalizaciju ukupnih ekonomskh aktivnosti, kao i rastući broj novoformiranihmalih zemalja - položaj malih zemalja u savremenim medjunarodnim ekonomskim odnosima možemo analizirati i primjenom SWOT analize.

PREDNOSTI (Strenghts)
· · · · · · · · · sposobnost za bolje i brže prilagođavanje (fleksibilnost, brzina prilagođavanja, uz izbor prave razvojne strategije i politke); prednosti jednog malog socijalnog i političkog područja u kome se socijalna (kulturna i religiozna) kohezija lakše postiže, politika se bolje sprovodi, a sistem je stabilan; nedostatak odgovornosti za međunarodni poredak; povećan značaj dobiti od boljeg obrazovnog sistema, zbog povećanja značaja humanog kapitala i povezanosti ljudi kao važnog razvojnog faktora; kompjuterizacija i telekomunikacije su relativno snažnije oružje za male firme i zemlje; bolje mogućnosti za specijalizaciju (dobiti od međunarodne trgovine, strana ulaganja);

SLABOSTI (Weaknesses)
slaba pozicija u međunarodnim odnosima koja je prouzrokovana nedostatkom raznih vrsta moći (uticaja); spoljnopolitički sistem i uslovi (stope rasta, tržišna tražnja...) kreiraju zavisnost; limitirajući finansijski fondovi i stoga i istraživačko-razvojni kapaciteti. Nema mogućnosti za ambicioznije inovaciono-vodeće strategije; · laka monopolizacija lokalne industrije i · slabe mogućnosti za razvnopravnu saradnju u strategijskim savezima koji predstavljaju sve značajniji modalitet međunarodnih integracija MOGUĆNOSTI (Opportunities) · jačanje demokratije u svijetu otvarilo je mogućnosti za stvaranje mnogo malih, novih država koje traže svoje mjesto u kreiranju novog svjetskog poretka; · raznovrsnim vidovima integracije sa drugim zemljama, male zemlje kompenziraju slabu sigurnosnu poziciju; · relativno slabljenje značaja vojne nad ekonomskom moći daje malim zemljama šansu da povećaju svoj uticaj u međunarodnim odnosima, ukoliko imaju potencijal koji uz dobru razvojnu strategiju “obećava” ekonomski rast; · postizanje uticajne pozicije u jednom (specijalizovanom) području, dobijajući na taj način uticaj, posredno, i na ) Prema: Svetlicic M., Small countries in the Globalized World: Their honey moon of twilight? paper on: Small States in The Transforming European System,Bern,march,1997;
131

84

korist od imputacije naučno-istraživačkih dostignuća drugih (free rider efekat).300 10. Kvalitetniji i intenzivniji izlazak na svjetsko tržište kompenzira nedovoljnu apsorpcionu moć malog domaćeg tržišta. GDP ( 2000 ) Zemlja Luksemburg Monako Kipar132 Malta Estonija Površina km2 2. Očigledno je da sve četiri grupe navedenih faktora istovremeno djeluju. mala zemlja može postati čak i “velika”.316 BDP mlrd $ 15. takođe i u područjima koja su.400 25.972 32.6 14. izraženo u terminima ekonomskog razvoja. Brza imputacija tehnoloških lidera zbog veoma brzih tehnoloških promjena.95 5. socijalna kohezija itd. oligopolizacija svjetskog tržišta na kom velike sile imaju tu prednost da nameću cijene i postavljaju opšte uslove. već umnogome zavisi od konkretne zemlje. imaju i svoje suprotne tendencije.226 br. ekonomsko-političku konfiguraciju itd. manja otpornost na spoljnopolitičke uticaje. homogenizacija potrošačkih modela koja povećava disekonomiju ovima. njeno istorijsko. globalizacijom (prvenstveno preko stranih direktnih investicija i strateških saveza) rješava se problem disekonomije obima i omogućava se pristup znanju koje posjeduju drugi.423. snažna internacionalizacija. stanovnika 442. Uzimajući u obzir navedene trendove u svjetskoj ekonomiji poslednjih godina.veličina.310 394.150 610.586 1. PRIJETNJE (Threats) · · · · Možemo zaključiti.85 9. ali ne manje bitno. Sa pravom politikom i razvojnom strategijom. smanjenje transportnih i komunikacionih troškova danas omogućava malim zemljama participaciju u globalnoj ekonomiji. potrebno je uzeti u obzir specifičnosti konkretne zemlje. političko naslijeđe. bolji pristup svjetskim tržištima kao rezultat liberalizacije međunarodne trgovine. Male zemlje mogu na taj način umnogome poboljšati svoje ukupne ekonomske efekte. što pokazuje i naredna tabela u kojoj su prikazane male izabrane evropske zemlje: Tabela 5 . bila rezervisana samo za velike zemlje. do skora. može se. Pozicija malih zemalja očigledno nije data “kao takva”.Izabrane zemlje .583 1. njene snažne i specifične politike i izabrane razvojne opcije. brza i ex-ante prilagođavanja. Njihova otvorenost. ili pak onih faktora koji su prijatnja njenom opstanku i onih koji joj nude nove šanse. nivo razvijenosti.000 16.7 5. na osnovu iznijetih elemenata SWOT analize. pristup integrisanim finansijskim tržištima predstavlja izuzetnu razvojnu šansu( posebno u kratkom i srednjem roku) za prevazilaženje ograničenog obima nacionalne štednje erozija suvereniteta sa svim njenim posljedicama na političku i kulturnu autonomiju (iskušenja kulturne homogenizacije). da danas nije tako lako uspostaviti balans između onih faktora koji jačaju i onih koji slabe poziciju male zemlje. sigurnosni rizici. Kapaciteti malih zemalja da stvore ovakvu imovinu su relativno jači nego što je to slučaj sa prirodnom ili fizičkom imovinom.000 14.895 316 45. mogućnost za brzo prilagođavanje i bolje predviđanje.· · · · · · · · drugim područjima. stanovništvo.7 GDP/pc u $ 36. visoka zavisnost od spoljnjih uslova. povećanje značaja kreativne imovine takođe je u korist malih zemalja. Za detaljniju analizu. pronaći dosta argumenata koji potvrđuju da su male zemlje u boljoj poziciji danas u odnosu na onu koju su imale prije nekoliko dekada (podrazumijevajući da su izabrale adekvatan strateški razvojni pravac i spoljnoekonomsku politiku). primjena fleksibilne tehnologije smanjuje relativna značaj ekonomije obima i konačno.000 132 Podaci se odnose na Grčki dio Kipra 85 . predstavljaju važne odrednice njihovog položaja u svjetskoj ekonomiji. i teško ih je precizno kvantificirati. njen geostrategijski položaj.9 0. međutim.

organizuje. vrlo brzo se vraćalo kroz negativne efekte koji pogadjaju ukupan ekonomski sistem. program mora da pripremi. 2. Kao i u drugim zemljama Istočne i Centralne Evrope veoma rigidnu i prilično saturiranu ekonomiju. proces tranzicije sistema podrazumijevao je realizaciju sledećih programa: 1. konačno. Najefikasniji modeli ostvareni su u onim ekonomijama gdje je tranzicija prerasla u evropsku integraciju. pokazala su da je osnovni strateški cilj .izgradnja tržišnog privrednog sistema. i Adžić S. Cvetanovic S.) uvodeći tačku 134 133 2. 256.Pri tom je postalo potpuno izvjesno da taj proces pretpostavlja: 1. Međutim. kao i obim eksterne finansijske podrške. koji bi trebao da predstavlja planirani paket promjena sa definisanim redosljedom poteza u vremenu (postupnost i sinhronizacija) i konačno. privatizacija i prestruktuiranje i eksterna finansijska podrška135 Iskustva sistema u tranziciji. 86 . 3. tj. porast nezaposlenosti.Privredni razvoj.300 $ per capita krajem 80-tih godina. "Veliki prelom" u novu razvojnu fazu. postojanje određenog prelaznog perioda pri transformaciji centralno . . Najveći broj ovih sistema. Glavne poruke iz iskustva drugih zemalja u tranziciji su: proces tranzicije podrazumijeva prilagođavanje novim institucionalnim i socio-kulturnim pravilima otvorene tržišne privrede. bilo je više nego tegobno prevladati jedno.identifikovan u svim ovim zemljama. dobro osmišljenog. proces tranzicije sistema) 133. 2. ali ne manje bitno. brzina i slijed mjera za ostvarenje navedenog strateškog cilja često su se veoma razlikovali među pojediniim zemljama. kontroliše i realizuje država 134. danas su punopravne članice Evropske unije. a objedinjujući privatizaciju i prestruktuiranje u jednu tačku. Ekonomski fakultet. i usklađenog programa tržišne transformacije. snažni inflatorni pritisci.. temeljno je trebalo mijenjati u Jugoslaviji i Crnoj Gori ( tzv. zemlji je potrebna efikasna i pravedna država čija pravila vrijede jednako za sve. bankarske krize. visoki fiskalni deficiti. uloge čuvara pravne sigurnosti. uz očuvanje njene socijalne. nosioci ekonomske politike trebaju nametati mjerila tržišta u svim područjima aktivnosti u kojima tržište može efikasno funkcionisati. 5. Tranzicija i razvojna ograničenja devedesetih godina Za preindustrijalizovanu i "tešku" privrednu strukturu Crne Gore. 135 Program tržišne transformacije modifikovali smo u odnosu na njegovu prvu verziju (koju navode Popov Z. Svi se se suočavali sa sličnim početnim obilježjima: snažan ekonomski slom na početku tranzicije. privatizacioni modeli opterećeni brojnim interesnim konfliktima. izgradnja tržišnog privrednog sistema. Prvo iskušenje vezano je za nužnost prelaska sa logike i principa socijalističke samoupravne ekonomije na tržišnu logiku i sistem privređivanja. 4.3. nadzorne. koja je tokom cijele recesione osme decenije gubila generičke snage za razvoj i prosperitet.. 2. prelazni period se usmjerava na osnovu cjelovitog. nužno je dalje smanjivanje preduzetničke i vlasničke funkcije države. Djurovic G. koji skraćeno nazivamo tranzicijom. infrastrukturne uloge. Zaustavljanje ili značajnije usporavanje reformskih procesa u nekom području. Sintetizovano. jedan element Programa. koja su uslijedila početkom devedesetih na ovim prostorima.Podgorica. zaštitnika fer tržišne utakmice.1996. što je potvrda dobro izabranje njihove razvojne strategije.str.izgradnja otvorene tržišne privrede sa dominantnim učešćem privatnog vlasništva i visokim nivoom konkurencije . makroekonomska stabilizacija i kontrola. liberalizacija cijena i spoljne trgovine. 3.planske u savremenu tržišnu privredu. a ne tri iskušenja. sa ostvarenih 2.

Ekonomski fakultet .Koji je najbrži put prema EU i punom povratku u zajednicu savremenih država. 6-7. 1994. kao i njihov spori oporavak narednih godina. ali i centralno pitanje razvojne politike i makroekonomskog upravljanja u godinama koje slijede. a po sektorskoj i granskoj strukturi nerazuđena.Drugo.godine. i za privredu i društvo. izgubljenog privrednog rasta. prvo u Hrvatskoj.). Treće. pa i društvene tokove (poznato je da se crnogorska privreda razvijala decenijama tako da je dominantno bila u funkciji strateških pravaca razvoja Jugoslavije. na privredu Crne Gore (i SRJ u cjelini) ispoljili su se u vidu pada društvenog proizvoda. i još teže iskušenje za privredu i društvo Crne Gore.godini u odnosu na onaj iz 1989. spoljnoj trgovini. četvrte Jugoslavije. Peto iskušenje.godine i završetka. Savezni sekretarijat za razvoj i nauku. postepeno. a zatim u BiH. zastoja u prilivu kapitala i novih tehnologija. suočeni su sa skoro desetostruko manjom tražnjom (10 miliona stanovnika SRJ sa 1/3 njihovog dohotka u 1993.137 . kreiralo je peto iskušenje. Jugoslovenska zajednica postala je problematičan državno-pravni. u krajnjoj konsekvenci. grešaka makroekonomske politike (hiperinflacija) i NATO intervencija. naglo i potpuno prekidanje tako intenzivnih privrednih i poslovnih veza sa pomenutim jugoslovenskim republikama.3. Po obimu mala. Četvrto iskušenje. 2002. 3. neostvarenog izvoza roba i prihoda od ino turizma. tj.godine). i na značajan pad ukupnog životnog standarda stanovništva. infrastrukture. te uvoz nafte i naftnih derivata136. Studijsko-analitičke osnove politike makroekonomske stabilnosti i razvoja SRJ. elektroindustrija. 137 136 87 . umanjenih doznaka i prihoda od saobraćaja. reintegraciju u sistem savremenih medjunarodnih (ekonomskih) odnosa? Da li je to kreiranje neke nove. najteže iskušenje u Crnoj Gori (i SRJ) uslijedilo je poslije uvođenja ekonomske blokade. ali i kreiranje takodje velikog broja tzv. uslijedilo je nakon otpočinjanja. Negativni efekti: raspada ekonomskog prostora bivše SFRJ. a krajem 1990. Makroekonomski trendovi tokom tranzicione recesije devedesetih Dramatično opadanje svih osnovnih pokazatelja socio-ekonomskog razvoja Crne Gore u periodu do 1994. To je neizbježno umanjilo i kapacitet unutrašnjeg tržišta. građevinarstvo. kao što su crna i obojena metalurgija. možemo sagledati u slijedećem tabelarnom pregledu.do 9. Intenezivni vazdušni napadi na veliki broj ciljeva na teritoriji SRJ trajali su u periodu od 24. Hrvatske i Makedonije). koje je uslijedilo poslije višegodišnjeg negativnog dejstva medjunarodnih sankcija. a potom SB UN 1992. politički i ekonomski okvir za realizaciju tekuće i razvojne politike u Crnoj Gori. str.. formiranje Unije država ili kreiranje novih. tekstilna industrija i dr.godine. električne mreže i telekomunikacija. rastu nezaposlenosti itd.godine. nerazu|enu i odveć deagrarizovanu privrednu strukturu Crne Gore. gotovo potpunog gubljenja flote pomorskih kompanija. sankcija UN. privreda Crne Gore je bila i ostala veoma uvozno-izvozno zavisna. medjunarodno priznatih država Srbije i Crne Gore. Interno raseljenih lica.uzrokovali su gubitak velikog broja ljudskih života. Uništen je znatan dio proizvodnog potencijala privrede. koja je izlaz tražila u postepenom kreiranju sopstvenih institucija. svakako je i NATO intervencija na privredu i društvo SRJ.(red.65. Uticali su. procesa secesije bivših jugoslovenskih republika (Slovenije.str. prevazilaženje četiri prethodno navedena iskušenja. veoma je poremetilo i destabilizovalo njene ukupne privredne. koji su utočište našli u Srbiji i Crnoj Gori. Za Crnu Goru to je postalo par excelance političko pitanje. mašinogradnja. carinskom i poreskom sistemu)..godini. turizam. prvo EU 1991. Dejstvo sankcija na privredu i društvo Crne Gore u međunarodnoj perspektivi . koje je kulminiralo u 2002. a brojni objekti izgrađeni za tržište od 25 miliona potrošača. i da je preko 90% svojih strateških industrijskih proizvoda plasirala izvan sopstvenog područja). posebno u Srbiji i na Kosovu. Takva zavisnost se ne odnosi samo na vitalne industrijske grane. Podgorica. Prema: Bošnjak M. a može se sublimirati u slijedeću tezu . zakonske regulative. Na taj način.1999.6. programa ekonomskih reformi i postepenom osamostaljenju u kreiranju i sprovodjenju ekonomske politike (posebno u monetarnoj sferi. Za usko industrijalizovanu. Beograd. vezano je za makroekonomsko upravljanje i izbor adekvatne razvojne strategije.3. a potom i ratnog požara. već i na pomorsku privredu.g.

4 92.5 -88.3 -17.2 13.5 152 83.9 56.0 85.2 375.7 30.3 1992 821.2 12.2 -21. u privredi (000) Zaposl.8 97.5 71.9 82.9 278.9 81.8 15.3 8.0 -12.5 35.0 631.0 37.7 396 1.6 82.1 1997 763 1.Izabrani ekonomski pokazatelji Crne Gore u periodu 1990-2000.3 26 79.5 -24.9 26.6 9. otežano funkcionisanje i ulaganje u aerodrome u Crnoj Gori.0 -52.6 7.7 0.6 2.3 14.5 64.5 80.7 31.2 117.9 830 -37.6 79.1 80. "polugranični" režimi.5 -8.6 226.Tabela 5 .2 57.0 -7.6 30. Stopa rasta u trg.5 87.7 130.0 1999 727.8 93.6 11.7 33.3 184.0 -8.5 226 80.1 128. administrativna ograničenja.9 2000 817.7 12.5 654.1 108 72.0 21.2 index DP (preth.8 27.8 58.6 33.3 -0.3 1995 561.9 -27.5 -8.6 -45.9 1998 786 3 650.3 34.2 -60.5 216.8 35.5 43.7 41.2 82.1 113.8 75.7 1178 1.3 188 78.8 45.6 15.7 23.4 -61.3 130.3 -55.3 21. odakle su i ovi podaci.1 -7.6 36.0 -25.7 26.8 -14.5 -6.9 28.2 125.3 1242 11.4 -26.2 9972 104.6 -6.3 -17.$)138 1991 1125.7 41.7 23.0 14.8 1169 33.5 hip.6 81.6 -5.otvor. broj nezaposlenih(000) Odnos nezap.5 126 74.0 84.5 -6. 63.6 58.5 646.8 199.g.5 -0.6 29.6 150.6 3.$) Stope rasta izvoza Izvoz u % od DP(izvoz .3 17.9 48.4 2. 1990 DP (u mil.0 51.4 39.9 642.6 114.7 2055 -10.7 -3.6 85.9 284.0 -22.8 190.0 194 81.5 260.4 12. 9 -10.3 133.9 115.3 864 4.1 -7.1 42..8 28.4 -25.5 245.0 53. ulaganje u održavanje željezničke infrastrukture. Podgorica. I zaposlenih prosječna zarada (DM) broj penzionera (000) Izvoz (u mil. roizvodnje Stopa rasta – šumarstvo Stapa rasta-rađevinarstvo Stopa rasta saobraćaja Stopa rasta turiz. radnjama i vlasnici radnji.1 -16. 139 Zbirno uzeti zaposleni u MSP.8 35.1 123. kreirao je dodatne probleme u funkcionisanju unutrašnjeg tržišta (robni promet.orjen Uvoz (u mil.0 -43.6 38.8 24.5 20.1 26.6 -12.7 -3.7 -16.6 879 2. 88 .5 -24.7 36.9 -29.0 622.1 326.3 320.5 31. problemi sa platnim prometom).9 0* 97.2 49.4 -17.9 -12.0 71.4 37.1 142. na malo Cijene na malo Zaposl.5 1993 524.4 34.4 Izvor: Republički sekretarijat za razvoj.7 20.0 -14.3 -7.1 56. otežanu realizaciju teško obnovljenih aranžmana sa 138 Vrijednost dolara znatno varira u odnosu na druge konvertibilne valute.8 188 85.9 12.1 54.1 32.1 17.5 71. u priv.6 -3.8 77.9 28.0 63. ( privredni bilansi).9 116 112.3 29.5 15.3 32.9 47.1 118.1 1259 -10.0 259.9 -60.g.4 65.7 84. odnosno izmedju njenih članica.8 121. i ugostit.6 615.6 -1.8 635.8 56.2 23 64.8 -46.2 -5. u neprivredi (000) Zaposlenost uk.2 -13.2 63.4 42.sektoru(000) 139 Uk.1 47.9 60.0 234.9 1996 751.8 38.2 76.2 638.7 20.1 390.5 -5.(000) Zap.5 1110 -8.8 3.9 -11.7 60.5 -204 31.2 53. 2002.3 4.proizvodnje Stope rasta polj.=100) Broj stanovnika (000) DP per capita (u $) indeks DP/ pc Stope rasta ind.1 21.9 127.9 95.08 0.3 3.6 43.7 31.4 34.1 56.0 1317 -27.4 159. uzet je odnos dolara i DM iz 1980.8 4.0 278.5 1994 549.2 516 -7.1 185.7 74.9 22.0 624.5 -8.4 40.9 17.4 61.6 84.2 -13.2 -35. usporavanje priliva neophodne eksterne finansijske podrške.3 10.4 9.9 -5.4 48.$) Stope rasta uvoza Uvoz u % od DP(uvozna zav pokrivenost uvoza izvozom uvoz i izvoz u DP/step.5 -37.4 18.0 8.9 31.6 1826 -11.4 32. otežano komuniciranje sa medjunarodnim ekonomskim i finansijskim organizacijama.5 16.4 4.1 68.7 125.9 56. 98.6 4.2 6.5 1208 2.1 14.9 -20. Za praćenje promjena DP u $ u periodu 1980-2000.0 -6.6 12.8 61.2 -27.9 31. Nejasan okvir markoekonomskog upravljanja razvojem i izostanak koordinacije ekonomske i razvojne politike na nivou Federacije.5 6.god.2 25 68.45 658.5 612.

zatim ugljene elektrode. svakako da je bio dobar znak revitalizacije realnog sektora ekonomije. cement. Proizvodi više faze prerade imaju mnoge veće prepreke za (povratak) proboj na svjetsko tržište.usporavanje dinamike planiranih ekonomskih reformi i rast socijalnih pritisaka u obje federalne jedinice. Kumulativno. 23% su u privatnom sektoru. nerealizacija planiranog rasta budžetskih prihoda i racionalizacija budžetskih rashoda. Drugim riječima .5%. kroz zaustavljanje priliva informacionih. što pored drugih ograničenja ima za posljedicu nezadovoljavajuće rezultate kod mnogih industrijskih grana. vrsta i asortiman roba. uvoz je povećan za blizu 43%. šumarstvo 64. Ipak. komutacioni aparati za telefone.). a po struktuiri ga čine: proizvodi za reprodukciju 52% ( polovinu čine derivati nafte. itd. proizvodi crne metalurgije i dr.8%. 89 . tj.). uključujući magistre i doktore nauka. u odnosu na nivo iz 1990. koji prati intenzivan proces restrukturianja i privatizacije privrede. (jedino elektroprivreda bilježi rast od 8%). trgovina 29. saobraćaj 74. a ostalo su sredstva za široku potrošnju (31%). odnosno od 1996. U 2000. izvoza sirovog aluminijuma koji predstavlja blizu 90% u strukturi izvoza roba. izuzev obojene metalurgije.godini od ukupno registrovanih zaposlenih bilo 23% onih koji rade u privatnom sektoru.godini.g. sirove govedje kože. Oporavak se odvija veoma sporo. od ukupnoregistrovanih zaposlenih. u samnjenju ulaganja iz domaćih izvora za istraživanje i razvoj i u smanjenom naučno-istraživačkom potencijalu zbog migracije u inostranstvo značajnog broja visokoobrazovanih kadrova. Smanjeni obim privrednih aktivnosti slikovito se može pratiti i u kretanju broja registrovnaih zaposlenih u posmatranom periodu ( konstantan pad zaposlenosti u privredi. građevinarstvo svega 25. po navedenoj metodologiji. kaustična soda. agregiran u kretanju društvenog proizvoda.5% obima iz 1989.3%.). sredstva za investicije čine 17%. ostvareni DP predstavlja manje od 60% onog iz 1989. finansijskih i drugih elemenata iz inostranstva za rayvoj nauke i tehnologije.godine. dinamika privatizacije. Pored navedenih razvojnih ograničenja.godine. U 2000. Ekonomski trendovi izabranih socio-ekonomskih pokazatelja ukazuju da se opšti pad privredne aktivnosti. na nedovoljnu dinamiku oporavka pojedinih sektora privrede. nedovoljna efikasnost programa za suzbijanje sive ekonomije itd. imajući u vidu nivo tehnološke opremljenosti naših industrijskih sektora i višegodišnju izolaciju. Izvoz je prepolovljen. tj. a njegova struktura izgubila je i dostignuti nivo diversifkacije ( izvoznu ponudu karakteriše nedovoljan obim.5%.tur-operatorima (neusaglašeni vizni režimi). Takodje.7%. poljoprivreda 96. u 2000.godini. što je veoma pozitivan trend. ali nedovoljan rast registrovanih zaposlenih u privatnom sektoru).. svakako je uticala i nedovoljna dinamika projektovanih ekonomskih reformi (institucionalna rješenja. industrijska proizvodnja u Crnoj Gori realizovana ne na nivou od svega 43. ostalo su u poslednjoj godini: otpaci i ostaci od bakra i aluminijuma. turizam i ugostiteljstvo 26. u 2000. podatak da je u 2000. Nepovoljan uticaj sankcija ispoljio se i na naučni i tehnološki razvoj.godine konstantno raste. priliv stranih investicija i donacija. u odnosu na 1989. medjutim. naftni koks.g. može pratiti u svim privrednim sektorima. vino. Spoljnotrgovinska razmjena bilježi takođe veoma negativne trendove tokom cijelog posmatranog perioda. sada se DP stvara 37% u privatnom sektoru. iskuštenja koja karakterišu cijelu prethodnu deceniju. rezana drvna gradja i elementi za namještaj.5%.g. predajnici za radio i telefoniju i dr. pivo. koji prati značajan porast broja penzionera.

energetski deficit ( negativan energetski bilans bio je na nivou od 26% ukupne potrošnje električne energije u Crnoj Gori. budžetski deficit ( u 2001.godine kreće se na nivou od 1. a da preko 50% stanovništva ulazi u kategorju tzv. i na “oporavak” sistema vrijednosti ( podsticanje prave kreacije. kulturu).godini iznosio je 64 mil DM. Podgorica. str. Tranziciona recesija manifestovala se i u pogoršanju socijalne sigurnosti gradjana. "ekonomski ugroženog stanovništva". slabiji higijenski uslovi života. tokom tranzicione recesije. stvaranje dobara. objektivna evaluacija učinaka. 2001. smanjenju zaposlenosti. kao i porast sive ekonomije. invalidi i nezaposleni. kao što su: akumulirani dug prema inostranstvu koji dospijeva za plaćanje. visokoj nezaposlenosti. Njihov razorni uticaj nemoguće je prekinuti "preko noći". To su negativni procesi koji su postepeno uzimali maha i razvijali se u uslovima teške ekonomske krize i izolacije zemlje. samo su dio pokazatelja umanjenja kvaliteta života stanovništva.). što se posebno odražava na snabdijevanje energentima). itd. koje znače prosperitet i razvoj društva u cjelini. Beograd. razornim dejstvima inflacije i pogoršanju strukture i obima ukupnog uvoza i izvoza. Ovako dugi period tranzicione recesije doveo je do izraženih socijalnih diferencijacija . tu su i ostali dugovi i deficiti. pružanje usluga i edukacija. smanjen kvalitet i standard zdravstvenih usluga. stari i bolesni. uz porast kriminala i korupcije u društvu. gdje su posebno ugrožene najosjetljivije grupacije stanovništva: novorodjenčad. umnogome su se smanjile realne zarade i druga primanja zaposlenih. "moralna kriza". 1994. itd. povratno djeluje na pospešivanje krize u svim segmentima društvenog života. izmedju preduzeća i banaka. Npr. tj. tekućeg plaćanja uvoza. što čini 3. Pored navedenih. Nadalje. Ekonomski fakultet. nije uticao. samo procijenjeni bilans negativnih finansijskih efekata raspada SFRJ i uvodjenja sankcija SB UN do kraja 1993. kao "finalni produkt" ekonomske krize. izmedju države i stanovištva. dok se 20% stanovništva nalazi ispod linije siromaštva141 . obrazovanje. Pogoršana ishrana.70) 140 Studijsko-analitičke osnove politike makroekonomske stabilnosti i razvoja SRJ. socijalna davanja. kao i dugovanje stanovništva prema javnim preduzećima.800 mil $ (Uitcaj sankcija na privredu u društvo Crne Gore u medjunarodnoj perspektivi. uz pad ekonomske aktivnosti. penzije.. kao i na obim i strukturu lične potrošnje. siromašenje tzv. Procjene koje su potvrdjene od strane mnogih medjunarodnih organizacija. ECPD. ogromni akumulirani i tekući gubici u privredi i unutrašnji dugovi medju preduzećima. kao i ostala primanja stanovništva. Dugogodišnju tranzicionu recesiju pratili su i duboki poremećaji na skali društvenih (moralnih) vrijednosti.300 mil $ iygubljenog potencijalnog DP i potencijalnih zaključenih ugovora o zajedničkihm ulaganjima procijenjeni na nivo od 2. od kojih neki u zoni neoficijelnog sektora. bar ne u istoj mjeri.održavanjem formalne zaposlenosti. Efekti tranzicione recesije Iz prethodnog prikaza. ni do danas nije izvršena. ali za ozdravljenje jednog društva i postizanje zadovoljavajućeg nivoa uredjenosti sistema. govore da se standard preko 80% stanovnika Srbije i Crne Gore. koji se obezbjedjuje uvozom). sveo na egzistencijalni minimum. povratak nekih gotovo iskorijenjenih bolesti. Pad realnih primanja imao je teške posljedice na društveni standard (zdravstvo. Humanitarna pomoć za veliki broj izbjeglica i raseljenih lica stizala je godinama iz medjunarodne zajednice na prostor bivše Jugoslavije. srednjeg sloja i izdvajanje relativno malobrojnog sloja onih koji su ostvarili značajne prihode. str.diferencijacija izmedju odredjenih socijalnih slojeva u društvenoj strukturi.4. stanovanje. urušavanju sistema vrijednosti142. ali potpuna integracija ili repatrijacija ove značajne populacije. 141 142 90 .5% procijenjenog DP. ovi se trendovi moraju energično suzbijati i na njih se mora adekvatno reagovati legalnim sredstvima.3. Standard stanovništva . Dugoročno posmatrano. može se zaključiti da su najuočljiviji pokazatelji tranzicione recesije u Crnoj Gori registrovani i ublasti smanjenja obima ukupne privredne aktivnosti i realizovane proizvodnje140. postepeni izlazak iz tranzicione recesije kroz težak ekonomski oporavak posrnulih balkanskih ekonomija. 55. Beograd. Savezni sekretarijat za razvoj i nauku. značajno je opterećivala i ograničen budžet zemalja domaćina. izmedju preduzeća i države. negativnom spoljnotrgovinskom bilansu ( problemi u pogledu eksterne likvidnosti. problemi sa snabdjevenošću ljekovima.

u 12 zemalja EU startovao je Euro (Austrija. Hronologija uvodjenja njemačke marke kao zvaničnog sredstva plaćanja u Crnoj Gori (koja je 2002. Komercbanka je morala da pošalje zahtijev Bundesbanci. odnosno dva ekonomska sistema sa visokim stepenom autonomnosti u kreiranju strateških pravaca razvoja i gotovo samostalnim vodjenjem ekonomskih politika u državama članicama. kao i sa veoma preciznim u znatno suženim obimom zajedničkih nadležnosti na nivou Državne zajednice . osnovni su interni motivi koji su pokrenuli proces napuštanja dinara i vezivanja Crne Gore za jaku evropsku valutu . Makromenadžment centar. za pet neophodnih resora koji su činili Savjet ministara. Eurolend.tj.15% u odnosu na središnji paritet. str. Crna Gora je. Veoma važan segment funkcionisanja. fiskalni kriterijum: deficit budžeta ne smije prelaziti nivo od 3%BDP. Njemačka.definisane su republičke kontribucije za zajedničke funkcije. 143 91 . zemlje koje su se odrekle svoje valute u korist Eura. Jedna od ključnih odrednica razlika ekonomskih sistema. čime je Crnoj Gori omogućeno da. dva monetarna sistema sa različitim valutama. poslije dugih i teških pregovora. 2. 2002. mora opadati i približavati se referentnoj vrijednosti zadovoljavajućim ritmom. S obzirom da Crna Gora nije samostalna država.godine.godine usvajanjem Zakona o harmonizaciji ekonomskih sistema dvije republike. potpuno izbaci dinar iz opticaja. Italija. prilagodi svoje zakone i institucije "novoj" valuti (DM). 3.godine formirana Državna zajednica Srbija i Crna Gora.godine zamijenjena Eurom) datira iz predhodnog institucionalnog aranžmana. Finska. kursni kriterijum: članica EU mora tokom barem 2 godine "bez ozbiljnih tenzija" učestvovati u Evropskom kursnom mehanizmu. strateško planiranje i makroekonomska politika u Crnoj Gori u savremenim uslovima 14. uz Skupštinu i nekoliko preostalilh neopohodnih institucija. jer isključivo od nje dobija novac. koje su posljednjih nekoliko godina postavljena na +/. što znači da kurs njene valute prema euru mora fluktuirati unutar dopuštenih granica. Belgija. koja garantuje za Euro novčanice. Ekonomski fakultet. na bazi kog je poslije gotovo jednogodišnjeg nastavljenog procesa usaglašavanja. tj. Naime. jačanje finansijske discipline i približavanje evropskim ekonomskim integracijama i jedinstvenom tržištu. što je naslijedjeno iz prethodnog sistema. koje su od nje dopremljene Komercbanci. 144 1. Upravljanje razvojem. U ugovoru se kao jedan od obveznika pojavljuje i Bundesbanka.godine. CBCG se obavezala da sa Euro novčanicama postupa u skladu sa propisima koje je izdala ECB.. tvorio sistem Državne zajednice. u EMU nisu GB.. saradnja u oblasti ekonomskih odnosa.DM. kao i principi kofinansiranja zajedničkih nadležnosti.4. odrekne se monetarnog suvereniteta NBJ u zoni kreiranja nacinalne valute. Sve ove zemlje ispunjavale su stroge Mastrichtske uslove144. Španija i Grčka čine tzv. marta. a vrijeme je pokazalo da je to bila izuzetno dobra strateška odluka u zoni makroekonomskog upravljanja i konsolidacije crnogorske ekonomije. Realizaciju ovog projekta podržala je medjunarodna zajednica . modalitet za konverziju nadjen je u saradnji sa preporučenom poslovnom bankom (Komercbanka) sa kojom je potpisan ugovor o isporuci Euro novčanica. uvede novu valutu u svoj sistem i da. Italija.(Đurovič G. Irska. 52).5% iznad prosjeka 3 zemlje s najnižom inflacijom. Francuska. a ukupan javni dug ne smije biti viši od 60% BDP ili. dva carinska sistema sa različitim nivoom carinske zaštite. u Beogradu je potpisan novi dokument . Bošković P. ukoliko prelazi tu granicu. Korišćenje Crnogorski program konverzije predstavljen je Bundesbanci i Evropskoj centralnoj banci (ECB). Alternativni razvojni koncepti privrede Crne Gore. preuzela nadležnosti od centralne monetarne vlasti sa nivoa federacije. Luksemburg. 4.godine. Podgorica. Januara 2002. Pošto se radilo o dva ekonomska sistema. u roku od 12 mjeseci. Prema Ugovoru potpisanom sa Komercbankom. Stanković J. svakako da je bila činjenica o postojanju dva različita zvanična sredstva plaćanja u državama članicama državne zajednice. koja je u narednom trogodišnjem periodu trebala proći tekst održivosti i funkcionalnosti ili dati pravo da jedna od država članica dvočlane državne zajednice organizuje referendum po pitanju nezavisnosti. Holandija. inflacioni kriterijum: stopa inflacije ne smije biti za više od 1. kako je već navedeno. koji je. još od 1999. na čije odlučivanje se nije moglo mnogo uticati). Danska i Švedska). februara 2003. jasnije definisanje sopstvenih ekonomskih interesa privrede i gradjana Crne Gore.Sporazum o principima uredjenja odnosa Srbije i Crne Gore. poslije dodatnih pola godine pregovora.2002. Nepovjerenje u federalne monetarne vlasti SRJ ( iskustva novije ekonomske istorije Jugoslavije. Za svaku novčanicu koja je stigla u Crnu Goru. bez formalne saglasnosti Evropske centralne banke143. koje su karakterisale različite ekonomske strukture. usaglašeni su u avgustu 2003. danas Euro.

ali i atraktivnosti stranih ulaganja. kao zvanična valuta. rast atraktivnosti Crne Gore kod ino-turista zbog pojednostavljivanja zaključivanja aranžmana. Imajući u vidu navedeni institucionalni okvir i visok stepen samostalnosti u kreiranju razvojne politike i ukupne strategije razvoja. transparentnost finansijskih pokazatelja. kao i da se kroz navedene ekonomske reforme kreira povoljan biznis ambijent za privlačenje stranih investicija. kao i za razliku od ostalih zemalja regiona. koja ne mogu ugroziti monetarnu stabilnost sistema u cjelini). dobili su: Monako. Tako je Crnoj Gori. uštede na smanjenju broja angažovanja korespondentnih banaka u zemljama EMU za odredjenje transakcije. čiji pozitivni trendovi se mogu vidjeti iz sliedeće tabele. Euro. doprinio je postizanju i održavanju makroekonomske stabilnosti. za razliku od 12 zemalja koje su tada još uvijek kucale na vrata EU.a ne obratno. koji je postepeno. i rast budžetskih prihoda. očekujući Euro tek po okončanju pristupanja i ispunjenju navedenih kriterijuma. 92 . pri plaćanju računa za uvezenu robu ili usluge korišćene u inostranstvu. mala tržišta. koordinacija razvojne politike na nivou Državne zajednice svedena je postepeno na minimum. kroz „dvostruki kolosjek“ i nakon Studije izvodljivosti. kamatni kriterijum: dugoročne kamatne stope ne smiju za više od 2% prelaziti prosjek 3 zemlje s najnižom inflacijom. uštede na troškovima konverzije pri proputovanjima kroz više zemalja članica EMU. Konkretno. ubrzanu privatizaciju privrede. Konačno. Crna Gora je svoj razvojni koncept definisala u dokumentu Agenda ekonomskih reformi 2003-07. lakša uporedivost cijena različitih zemalja. a plaćene kreditnim karticama (prednosti pojedinaca). posebno smirivanju inflatornih trendova. rastu štednje. rast finansijske discipline (smanjenje budžetskih rashoda. dobijao na intenzitetu i u SCG. valorizaciju sopstvenih resursa u funkciji rasta proizvodnje. izloženost evropskim tržišnim kriterijumima primorava ekonomske aktere na veću efikasnost i transparentnost u radu. San Marino i Vatikan (uz dozvolu da mogu kovati sopstvene novčiće sa specifičnim nacionalnim motivima). a ne inflatorno finansiranje). odnosno sa predstavnicima Evropske komisije. izvoza i konkurentnosti u cjelini. kroz koordinaciju procesa pridruživanja EU. Prednosti Eura kao zvaničnog sredstva plaćanja u Crnoj Gori su sve one prednosti koje imaju i članice Eurolenda. On se bazirao na konceptu dinamičnih zakonodavnih reformi koje su trebale da obezbijede visok stepen liberalizacije crnogorske ekonomije. za razliku od ostalih članica EU. Ciljevi Agende ekonomskih reformi ostvareni su u značajnoj mjeri kroz dinamiziranje razvoja crnogorske ekonomije i njenu postepenu reintegraciju u medjunarodne ekonomske odnose.Eura. U novim institucionalnim okvirima Državne zajednice i postojećim razlikama u strukturi privrede i prioritetima ekonomske politike. boljoj finansijskoj disciplini. smanjivanje valutne izloženosti itd. kao i Andora i Crna Gora (mali ekonomski sistemi.godine. a duge debate o ispunjavanju zajedničkih ekonomskih funkcija usaglašavane su sve češće u trouglu sa EU. 4. data izuzetno povoljna mogućnost da uvede Euro i tako značajno ubrza svoj integracioni proces prema Uniji.

€ Stope rasta uvoza roba i usluga. Ministarstvo finansija.066. tekuće cijene. % Uvoz roba i usluga.8 14.7 142.1 20. mil.Tabela 6. računa.36 34. tekuće cijene.6 624.815 4.8 461.3 143.2 3. a u kontekstu integracije prema EU.1 2.mil€ Bilans tekućeg računa.4 -531.4 481.0 776. cijene.5 385.€ Stope rasta izvoza roba i usluga.7 913.2 -24. tek. cijene.1 30.4 622. mil. procjena BDP/pc Inflacija % 145 2002 1. %BDP Bilans tek.1 790. 145 Kao odgovarajuća mjera inflacije koristio se ideks cijena na malo. Crna Gora .1 2.7 - 2005 1. mil.23 -30.€ Neto SDI.1 1.7 3.3 2.669.9 1. godišnja stopa rasta.108.1 612.46 513 28. cijene. mil.Glavni ekonomski indikatori.3 2.149 8.9 2.€ Rast realnog BDP.912 1. mil.6 55.208 9. tek.8 4.0 -652.684 4.3 2006 2.4 140.4 1. € Bilans razmjene roba i usluga.1 31. EUR Spoljni dug.3 18.72 504 23.9 Izvor: MONSTAT. Navedeni trendovi bili su dobar ekonomski okvir za dinamiziranje razvoja u uslovima obnove crnogorske nezavisnosti.295. 93 . % of BDP 111 - 380. tek. dec. % BDP Spoljni dug. % Stanovništvo (000). CBCG.5 -154 -8.6 25.0 183 - 2003 1.4 1.50 -318.360.4 22.4 1.0 225 - Broj zaposlenih (000) Stopa nezaposlenosti.718.1 -17. mil.8 144.70 21.0 815.2 623.9 2. % Bilans razmjene roba i usluga.tekuće godine.6 622.113 28 141.510.7 1. % BDP Izvoz roba i usluga. 2001-2006 2001 BDP u tekućim cijenama.5 620.9 709.435 6.5 -2. % Suficit/deficit javnog sektora. % BDP Neto SDI.443 2 150.6 213 - 2004 1.5 466.9 615. 2008.

Belgija. Velika Britanija je 1960. željeza i metala. Stvoreno je zajedničko tržište za ugalj i čelik i uvedena je zajednička kontrola. Danskom. aprila 1951. Austrijom. Ovaj predlog je trebao. sa ograničenim trajanjem od 50 godina (do 2002). već ujedinjujemo ljude…Naša Zajednica nije udruženje proizvođača uglja i čelika. koju je plasirao i za koju je preuzeo političku odgovornost Robert Šuman. francuski ministar inostranih poslova. Island I Lihtenštajn. godine. ("Specijalni") Savjet ministara (predstavnici vlada država članica koji dijele moć političkog odlučivanja sa Visokom vlasti) i Sud pravde. Tako je prvi dokument koji je označio početak konkretizacije i realizacije funkcionalne integracije bila tzv. godine. Holandija i Luksemburg. Rimski ugovori stupili su na snagu 14. U periodu od 1945. Švajcarska. 147 "Mi ne stvaramo koaliciju država. Savjet Evrope. "Filip Višnjić " i Diplomatska akademija MSP SCG. prateći princip postupnosti. ona je zametak Evrope…Nismo mi određivali njene granice. Stvorena je nova organizacija sa sopstvenim institucionalnim aparatom koju su činili Zajednička Visoka vlast (devetočlano tijelo.januara 1958. pri čemu su odluke bile obavezujuće za sve države članice). Trebalo je staviti tačku na međunarodne sukobe i izgraditi trajni mir koji će počivati na zajedničkim vrijednostima i interesima evropskih naroda.godine). Šumanova deklaracija. nezavisno u odlučivanju. već i da podstakne francuskonjemačko pomirenje. GATT (Opšti sporazum o carinama i trgovini). Svjetska banka. Međunarodni monetarni fond. ne samo da doprinese razvoju teške industrije. koji proizilazi iz jasnih ekonomskih interesa svih ugovornih strana. Šuman je za ovu ideju našao sagovorNika u prvom poslijeratnom njemačkom kancelaru Konradu Adenaueru. do 1950. 1. Portugalijom i Švajcarskom oformila Evropsko udruženje za slobodnu trgovinu (EFTA). Neke članice EFTA će kasnije postati članice EU (Velika Britanija se već okreće toj inicijativi 1961. plasiranje i korišćenje derivata. str. 2. Živorad.godine).godine. Nova generacija evropskih državnika lansirala je ideju ujedinjene Evrope zasnovane na ugovorima koji će garantovati mir. obnovu ratom razorenih privreda. podsticanje raznih vidova saradnje između država. koje će vremenom proširiti svoje članstvo i izgraditi veoma bliske odnose sa EEZ. Italija i zemlje Beneluksa .414 ) 148 Budući da nije bila potpisnica Rimskih ugovora. 2004.godine. čisto savjetodavna funkcija). Beograd.148 Ujedinjene nacije (1945. Međunarodno pegovaranje. vladavinu prava i jednakost država. vraćaju se funkcionalnoj integraciji u ekonomskoj i u oblasti nuklearne industrije. države osnivači.(Pariski ugovor) potpisan je 18. čime će njihovo članstvo u EFTA prestati. prvenstveno baziran na procesu ekonomskih integracija. godine formiraju se brojne regionalne i međunarodne organizacije. zajedno sa Švedskom. Ugovoru su pristupile: Francuska. Norveškom. već su ih određivale one zemlje koje za sada još ne žele da na m se pridruže…Od njih zavisi da li će se naše granice proširiti i da li će prepreke koje razdvajaju naše narode…biti postupno sasvim ukinute". Zajednička skupština(predstavnici delegirani od nacionalnih parlamenata.marta 1957. Evropska zajednica za ugalj i čelik Ugovor o osnivanju Evropske zajednice za ugalj i čelik – EZUČ . Ugovor je stupio na snagu jula 1952. Evropska ekonomska zajednica i Euroatom U Rimu su 25. Godine 1950. koje su kao osnovni cilj imale očuvanje mira i bezbjednosti. Nakon propale inicijative o stvaranju odbrambene odnosno političke zajednice.II NASTANAK EU I POLITIKA PROŠIRENJA Kraj II svjetskog rata označio je početak nove ere u odnosima između evropskih država. To je bila originalna ideja francuskog komesara za planiranje Žana Monea147.godine potpisani Ugovori o osnivanju Evropske ekonomske zajednice (EEZ) i Evropske zajednice za atomsku energiju (EUROATOM). NATO. (Kovačević. 146 Francuska je učinila pri korak i ponudila konkretan predlog koji je odgovarao nacionalnim interesima pojedinih država i to u industriji uglja. Ovim ugovorom otvoren je proces evropskih integracija. 146 94 . Danas EFTA predstavljaju prvenstveno Norveška.

Euroatom kao svoj primarni cilj ima razvoj evropske nuklearne industrije. je stvaranje jedinstvene carinske teritorije. EZUČ poslužila je kao model za izgradnju institucionalne strukture (Savjet ministara. kako je ugovorom utvrđeno. koja je dobila glavnu ulogu u koordinaciji i sprovođenju zajedničkih politika (samostalno tijelo koje predlaže. Sud pravde odgovoran je za primjenu ugovora iz Rima na cijeloj teritoriji EEZ. poljoprivredne. održivog i uravnoteženog razvoja. Francuska je primjenila svoju “politiku prazne stolice” u Savjetu ministara. Za razliku od EEZ.godine navedene tri Zajednice imale su zajedničke Parlamente i Sudove pravde. 95 . Sud).godine potpisan Sporazum o spajanju u Briselu (Sporazum iz Brisela. Šest zemalja zapadne Evrope. koje su formile EZUČ. Ugovorom je bilo predviđeno formulisanje zajedničke trgovinske. a dogovara se i sa Ekonomskim i socijalnim komitetom i sa Komitetom regiona. pri čemu se ukidaju i carinska. a zatim je postepeno potrebno kreirati i sopstvene (zajedničke) politike. dok je s druge strane. Ciljevi osnivanja EEZ mogu se sistematizovati na slijedeći način: unaprijeđivanje stalnog. Euroatom ne predviđa formiranje zajedničkog tržišta. U ovom sporazumu otkrili su se začeci mogućnosti neučestvovanja u radu zajedničkih institucija. u oblasti u kojoj to neka zemlja ne podržava (npr. visok nivo zaposlenosti i socijalne zaštite. ali i kvantitativna i kvalitativna ograničenja između država članica. 1963). EEZ I Euroatom.godine) koji je udružio izvršna tijela tri različite Zajednice u zajedničke organe Evropskih zajednica (EZ). već povezuje države članice kako bi zajedničkim snagama doprinijele unapređenju atomske industrije. ljudi i kapitala. Takodje. rodna ravnopravnost.Cilj EEZ. ali i sprovodi odluke Savjeta).godine Savjetu ministara EEZ. što je predstavljalo svojevrsno dupliranje izvršnih organa. Poslije više mjeseci pregovora i neslaganja izmedju Savjeta ministara i Francuske u vezi sa procesom odlučivanja u Savjetu ministara. u tim organizacijama. zaštite i unapredjenje kvaliteta životne sredine. januara 1966. na snazi od jula 1967. održiv rast uz odsustvo inflacije. S jedne strane. neučestvovanje 149 Od 1958. visok nivo konkuretnosti. Pošto nije postignut kompromis do jula iste godine. Savjet ministara. Ovaj sporazum praktično je označio kraj nedemokratskog (ali funkcionalno vrlo korisnog) principa nadglasavanja u medjunarodnim odnosima. ukazivalo je na svu složenost i proračunatu prirodu odnosa u EEZ. Sredstva za postizanje ovog cilja ogledala su se prvenstveno u procesu stvaranja zajedničkog tržišta koje će obezbjediti slobodan protok roba.godine). EZ je zapala u najdublju krizu od svog osnivanja. Rad Savjeta ministara zasnivao se na predllozima Evropske komisije. Negativno mišljenje francuske vlade prema prijemu Britanije u EEZ (Šarl de Gol. usluga. S druge strane. Visoka vlast zamijenjena je Komisijom. jasnije nego u Ugovoru o osnivanju EZUČ. imale su svoju Komsiju. kao sljedeći korak u procesu integracije. postignut je kompromis “ u razlikama” 29. Stoga je aprila 1965. Parlament i Sud pravde149. povjerena moć političkog odlučivanja. koja je u to vrijeme bila anajaktivnija u oblasti poljoprivrede. Savjetu ministara. Skupština. Nakon stvaranja zone slobodne trgovine. Velika Britanija podnijela je zahtjev za članstvo u EEZ jula 1961. privredna i društvena kohezija i solidarnost medju državama članicama. saobraćajne politike. bilo koji minister mogao je da proglasi da je odredjeno pitanje od vitalnog značaja za njegovu zelju.godine u Luksemburgu (Sporazum iz Luksemburga). koji svoje odluke donosi jednoglasno ili kvalifikovanom većinom je. bio je stvaranje zajedničkog tržišta sa slobodnim protokom ljudi.godine – model finansiranja Zajedničke poljoprivredne politike. usluga i kapitala i izgradnja carinske unije (do 1968. kao i usklađivanje nacionalnih zakonodavstava u mjeri u kojoj je to neophodno za nesmetano funkcionisanje zajedničkog tržišta. uvođenjem zajedničke tarife prema trećim državama. podsticanje istraživanja u oblasti atomske energije kao i smanjenje troškova tih istraživanja. podizanje standarda i kvaliteta života. Stoga je Savjet ministara primio tri predloga u aprilu 1965. Komisija se dogovara i zajedno donosi odluke sa Evropskim parlamentom. harmoničnog. stvaranje zajedničkih finansijskih resursa EZ i predloz za širu demokratsku kontrolu troškova EZ od strane Parlamenta zajednice. zatim saradnja i koordinacija politika u drugim oblastima. Evropska komisija postala obazrivija u pripremi predloga za Savjet minsitara.

kada je odlučeno da EZ dobije I svoja sopstvena sredstva – od poreza na uvoz poljoprivrednih dobara. EZ je željela da učvrsti demokratiju u Grčkoj poslije Jovanović N. Irske i Norveške u EZ (EZUČ. sa planom stvaranja carinske unije nakon 12 godina prelaznog perioda. Ekonomski fakultet Beograd. 3. ali i pitanja iz domena političke saradnje. Ugovor o pristupanju u članstvo potpisan je maja 1979. Utvrđeno je da se na čelu Evropskog savjeta (čine ga šefovi država ili vlada.godine. 152 BDP po stanovniku u Grčkoj sredinom sedamdesetih godina bio je na nivou 25% prosjeka Zajednice. EEZ i Euroatom) potpisan je u januaru 1972. str. čime se maksimalno izašlo u susret postepenom prilagodjavanju osjetljivih sektora na otvaranje tržišta i konkurenciju iz EEZ. Predviđalo se i postepeno uskladjivanje poljoprivrednih politika. sa prelaznim periodom od 5 godina (na snazi od 1. Razlozi za ovo proširenje i prijem relativno siromašne zemlje u poredjenju sa ostalim zemljama članicama Zajednice152. počeli su se potpisivati već šezdesetih godina.1. bili su više politički nego ekonomski. osim Norveške (neupsjeli referendum). Drugo proširenje (1981) Drugo proširenje – Grčka je podnijela zahtjev za članstvo 1975. Prvo proširenje (1973) Prvo proširenje . sa Maltom 1970. a sa Kiprom 1972. 4. 151 150 96 . godine institucionalizovana je praksa organizovanja sastanaka šefova država i vlada u redovnim intervalima.godine.Britanije u monetarnoj uniji) i “vrijednost” takvog izbora u slučaju pregovaranja za bolje političke uslove trgovine150. Evropski monetarni sistem (EMS) uspostavio je stroži sistem za održavanje zajedničkog plivajućeg kursa deviza. prihoda od zajedničke spoljne tarife I direktnih doprinosa država članica. sporazumi o pridruživanju evropskih država koje pripadaju regionu Mediterana (Sredozemlja) – Grčka. januara 1994. a sa ostalim zemljama iz ove grupacije potpisan je čitav niz bilateralnih sporazuma o zoni slobodne trgovine sa EZ.Poslije višegodišnjih teških pregovora (posebno o poljoprivredi.godine. Evropski ekonomski prostor stupio je na snagu znatno kasnije.1981.Miroslav. Kipar i Malta. Danske. Sporazum sa Turskom potpisan je 1963. Uvodjenje Evropskogsavjeta unaprijedilo je organizacioni razvoj unutar EZ ka jačanju medjudržavnog odlučivanja. Ugovor o prijemu Britanije. Prvi Sporazum o pridruživanju potpisan je 1961. doveli su do daljeg razvoja sistema evropskih institucija. čija je nadležnost bila da razmatra pitanja komunitarnog. sastaje se najmanje tri puta godišnje) nalazi predsjedavajući Zajednice. kao ugovori ekonomskog i političkog sadržaja. Prihvaćena je ideja francuskog predsjednika D'Estena o formiranju organa koji će na neformalnoj osnovi okupljati šefove država i davati pravac razvoju politika EZ.godine. napuštajući metod odlučivanja u zajednici (nadnacionalnost). finansiranju budžeta EZ i odnosima sa britanskim kolonijama151). i Grčka je pristupila kao deseta članica EZ 1. dok je ukidanje svih količinskih ograničenja u trgovini planirano tek poslije perioda od 22 godine. Evropska ekonomska integracija.godine. Iskustvo pregovora oko i samo prvo proširenje. Formiranje najvišeg političkog organa trebalo je da bude snažan podstrek spoljnopolitičkom jedinstvu i pospješivanju Evropske političke saradnje. Veći dio britanske trgovine od ulaska u EEZ odvijao se sa trećim zemljama I značajnim dijelom iz bivših kolonija. Britanija i Danska napustile su organizaciju EFTA. u vrijednosti do 1% poreza na dodatu vrijednost. Istovremeno. sa ciljem primjene usaglašenih i uporedivih ekonomskih politika. Godine 1979. Kao osnovni zadatak Evropskog savjeta. utvđeno je davanje opštih smjernica za razvoj Zajednice i donošenje važnih političkih odluka.godine izmedju Grčke i EEZ. Sve ove zemlje podržale su Ugovor o prijemu.1. 2004. Turska. a Evropski savjet je istovremeno trebao da ubrza evropski integracioni proces u oblastima koje nisu bile obuhvaćene osnivačkim ugovorima. po znatno nižim cijenama od onih koje su važile u Zajednici. ratifikacija je bila veoma brza. prvo za industrijske proizvode.godine. Na samitu u Parizu 1974. Budžet Zajednice finansirao se putem tarifa na uvoz I direktnih doprinosa zemalja članica sve do 1070.godine. 18.1973). koje prate ministri inostranih poslova.

što je uvedeno na brintanski zahtjev). isto. ESPI. Pridruživanje Evropskoj uniji. a ima slučajeva kada se primjenjuje postupak saodlučivanja sa Evropskim parlamentom). jer je funkcionalistička teza pokazala svoja ograničenja: ekonomske slobode su ostvarene. Italija i Grčka u Hagu 28. niti da se poveća konkurentnost na medjunarodnom tržištu u odnosu na druge aktere. Kroz JEA porastao je značaj Evropske komisije. str.godine. 101. isto.godine. a zatim i Danska. jer je u Irskoj bilo neophodno izvršiti ustavnu reviziju prije ratifikacije. 2. nakon konsultovanja sa Evropskim parlamentom i Ekonomskim i socijalnim savjetom (osim mjera koje su se ticale oporezivanja. kako bi se maksimalno afirmisali efekti zajedničkog tržišta. a drugi se odnosi na saradnju u oblasti spoljne politike.godine155 pretočen u Jedinstveni evropski akt. sa medjudržavnog na metod zajednice u pogledu upravljanja EZ (sa modela kada drđave direktno pregovaraju medju sobom. a različite inicijative koje su se razvile van ugovora bile su zasnovane na nesigurnim pravnim osnovama koje nisu bile jasno definisane (u prvom redu saradnja u oblasti spoljne politike). februara 1986. bez posredovanja neke nezavisne institucije. na model kada predloge i planove donosi Evorpska komisija. s obzirom na povećan broj poslova Zajednica. što je negativno uticalo na razvoj preradjivačke industrije i sektora usluga i nije u potpunosti mogao da se iskoristi efekat „ekonomije obima“. jer je moral da priprema predloge Savjetu ministara kako bi se sprovodio Program jedinstvenog tržišta. jer je mogao donositi odluke na osnovu kvalifikovane većine. 158 Jovanović. 155 Prvo su ga potpisale devet zemalja članica 17. uklanjanje necarinskih barijera trgovini povećanje konkurencije unaprijedjivanje saradnje izmedju preduzeća u oblasti istraživanja i razvoja ujednačavanje tržišta faktora kroz punu liberalizaciju mobilnosti faktora monetarna integracija socijalna zaštita (povelja o socijalnim pitanjima)154 Program jedinstvenog tržišta je februara 1986. ali i novoindustrijalizovane zemlje. zatim to prolazi kroz Evropski parlament – koji odluke ponekad dnosi jednoglasno. Reforma uspostavljenog sistema bila je neophodna. 24.vojne uprave. Jovanović.godine pojavila se tzv. ponekad na osnovu kvalifikovane većine. Japan. grčki zahtjev za članstvo je naišao na odobravanje država koje su činile evropsku devetorku. 4. postojale su još uvijek veoma visoke necarinske barijere trgovini unutar EZ. Glavni aspekti programa jedinstvenog tržišta su obuhvatili: 1. JEA je pomjerio ravnotežu snaga sa nacionalnih vlada na EZ. 2005. 157 Posebno kad se u Savjetu tražilo jednoglasno misljenje ili kada su se države članice pozivale na dogovor iz Luksemburga. Osnovni cilj donošenja ovog akta je bio da se ubrza sprovodjenje programa jedinstvenog tržišta. 5. 3. Miščević Tanja. kao garant zajedničkih interesa. kao što su SAD. str.jula 1987. str.153 Uprkos trgovini oslobodjenoj od tarifa i kvota. N. Savjet ministara je dobio nova ovlašćenja. „Bijela knjiga“ (Program jedinstvenog tržišta) koja je obuhvatala 282 zakonodavna predloga sa rokom završetka tog procesa do 1992. N. U Jedinstvenom evropskom aktu je unijeta i klauzula o neophodnosti revizije osnivačkih ugovora. Stupio je na snagu tek 1. Miroslav. Zbog navedenih razloga. Miroslav. godine.2% građana. februara 1986. na koja pitanja je svaka zemlja imala pravo veta. nakon referenduma sprovedenog u Danskoj. 23. kojim su prethodno predviđena dva ugovora156 inkorporirana su i formalno objedinjena u jedan. 154 153 97 . na kome se za prihvatanje JEA izjasnilo 56. mehanizam odlučivanja je loše funkcionisao157. a onda donose odluke. sve tješnje veze među državama članicama. 156 Jednim se predviđa revizija ugovora Zajednice. ali ne u potpunosti. da se proširi na Mediteran i pokaže da sve više i više zemalja dijeli njene vrijednosti. prava zaposlenih i pitanja mobilnosti ljudi. Beograd. ali i perspektivu širenja i sve veći broj država članica. To je povećalo zabrinutost nekih država članica u vezi sa prenošenjem nacionalnog suvereniteta na relativno udaljenu (briselsku) birokratiju kojoj je nedostajala politička odogovornost158. 6. jer je zahtjev došao baš u vrijeme kada su članice Zajednice počele da razmišljaju o potrebi daljeg proširenja i produbljivanja integracije nakon „prvog“ perioda euroskepticizma. godine u Luksemburgu. 1985.

oblast bezbjednosti je razmatrana u okviru političke saradnje. sa JEA Evropski savjet je institucionalizovan poslije više od decenije njegovog faktičkog postojanja. 164 “Međutim. radi pod rukovodstvom predsjedavajućeg Zajednice.JEA je definisao sadržaj i Evropske političke saradnje (EPS). Prvu grupu čine problemi koji su poznati od samog početka. ali samo u situacijama kada je neophodno da osigura konzistentnost između EPS i postojećih politika Zajednice u spoljnim odnosima. a Evropskog parlamenta čisto konsultativnog karaktera. 2) sastanci ministara inostranih poslova (najmanje šest puta) imaju za cilj da obezbijede sprovođenje odluka Evropskog savjeta a ministar čija je zemlja predsjedavajuća u datom periodu preuzima ulogu spoljnopolitičkog predstavnika EZ u svijetu 3) predsjedavanje Evropskom političkom saradnjom .161 U suštini.godine. Grupa za evropsku saradnju. koje osniva Politički komitet i 6) Sekretarijat. 4) Politički komitet (motor političke saradnje) čine politički direktori i ima zadatak da održava kontinuitet EPS i priprema diskusije ministara. e) radne grupe. Usklađivanje stavova svih država članica u oblasti odbrane logički je podrazumevalo da se. Utvrđene su institucije odnosno mehanizmi za sprovođenje Evropske političke saradnje. čine ga šefovi država ili vlada država članica zajedno sa ministrima inostranih poslova i dva komesara) se nalazi na vrhu institucionalne ljestvice EPS i ima primarnu ulogu “da osigura Uniji nužni podsticaj za njen razvoj i definiše opšte političko rukovođenje”. tih godina. kao temelj na kom počiva politička saradnja od njenog samog početka.aprila 1965. koja je okupljala sedam država članica EZ (šest članica stare Evrope i Veliku Britaniju i 2)NATO-m. krajem sedamdestih godina. u odnosu na ZEU. treću grupu problema predstavlja specifična situacija Irske. Službeni glasnik. tokom sedamdesetih godina. Najzad. osim Irske. ili za donošenje odluke o zajedničkoj akciji”. Položaj Komisije je vremenom evoluirao i sa JEA ona postaje potpuno uključena u EPS162. koja je bila neutralna i zbog toga je strahovala od mogućnosti da diskusija ode u pravcu koji bi označio da samo eksplicitna pripadnost NATO-u bude osnova za utvrđivanje zajedničkog stave. mehanizam EPS utemeljen Jedinstvenim aktom je ostao međudržavnog karaktera-ostao je gotovo netaknut i kasnije primijenjen na Zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku. Janjević. administrativni aparat nezavisan od Sekretarijata Savjeta. 163 U prvoj fazi. kao što su naoružanje. u okviru kojeg su se našle sve članice EZ. Politička saradnja takodje je obuhvatila je i bezbjednost163. dok je Evropski sud pravde bio potpuno isključen iz EPS. budući da je Konferencija o evropskoj bezbjednosti i saradnji (odnosno Završni akt iz Helsinkija 1975. precizno utvrdi usklađeni evropski stav u odnosu na NATO i. str. prodaja oružja trećim zemljama. a nastali su zbog toga što je svima omogućeno da od samog početka pokreću pitanja o čisto odbrambenim pitanjima. 160 U skladu sa članom 2 Ugovora o fuziji organa tri zajednice (Ugovor iz Brisela). Milutin. posebno. podjeli nadležnosti između prethodnog. što podrazumijeva obavezu da “svoj zajednički uticaj ostvaruju na najefikasniji način putem dogovaranja. 2007. Beograd. pri čemu su organi za političku saradnju (Politički komitet. koja je osnovana Ugovorom iz Mastrihta.predsjedava159 ista zemlja koja u šestomjesečnom periodu predsjedava Savjetom160 i ona preuzima odgovornost za preduzimanje akcija i predstavljanje pozicije EPS prema trećim zemljama. koji je stupio na snagu 8. Predviđene su obavezne konsultacije država članica (član 30. 107. što je olakšalo djelovanje naročito malih zemalja u svojstvu predsjedavajućeg. tačka a JEA). prilikom svakog pokušaja da se definišu nadležnosti ili utvrde oblasti akcionog djelovanja sudarali su se sa tri tipa teškoća.164 JEA je kompromisno riješio pitanje modaliteta saradnje u oblasti bezbjednosti Dvanaestorice sa NATO-m i ZEU. (član 30. usklađivanja stavova i realizacije zajedničkih akcija”. i sa samo političkog aspekta. tačka 2). tačka 10 JEA 162 Članom 30 (tačka 5) Komisiji je omogućeno da ostvari veću ulogu u ovoj oblasti. odgovornosti i „tereta“ koje je podrazumijevalo predsjedavanje. 159 98 . čija je revitalizacija. 161 Član 30. 5) (Evropska) Grupa korespondenata koja je odgovorna za nadgledanje i implementaciju EPS. politike odbrane i dr. Spoljna politika Evropske unije. godine) podstakla dalji razvoj saradnje u oblasti bezbjednosti. nije institucija EZ već prije politički organ. ali i utvrđivanje zajedničkog stava i zajedničke akcije. sadašnjeg i budućeg predsjedavajućeg. formulacijom da “odredbe iz ovog naslova ne predstavljaju prepeku za postojanje tješnje Usljed mnogobrojnih obaveza. postavljena kao pitanje od posebnog značaja. po prvi put precizno uspostavljeni: 1) Evropski savjet (sastaje se najmanje dva puta godišnje. pomaže predsjedavajućem u radu i brine o administrativnim poslovima. Drugu drupu problema čini usklađivanje celokupnog problema bezbednosti sa 1) Zapadnoevropskom unijom (ZEU). radne grupe i Sekretarijat) za razliku od osnivačkih ugovora. pokrenuta je inicijativa o uvođenju tzv trojke.

I ovaj sporazum je rezultat kompromisa. jula 1990. desilo se i treće proširenje. Milutin. Francuska je postigla najvažniji cilj.13) 167 Janjević Milutin. dok taj status namjerno nije priznat Evropskoj uniji". Naziru se prvi okviri nove zajedničke politike Unije. 2005. Južne zemlje. i nakon nekoliko godina kašnjenja u odnosu na planirani cilj. treći stub obuhvata pravosudna pitanja i unutrašnje poslove. Žaklin Ditej de. kada je Evropski savjet postigao dogovor o predlogu Sporazuma o stvaranju Evropske unije. Atlanska alijansa je imala razlog za postojanje samo u kontekstu hladnog rata i naoružanja. Jedinstveni evropski akt. posebno između Francuske i saveznika u okviru Zajednice. c)165 5. Njemačka je postigla sporazum da buduća monetarna poliitka EU bude pod njenim uticajem. Umesto neizvesne budućnosti. 2007. 167 Žaklin Ditej de la Rošer primjećuje da "sa pravnog stanovišta. Druga neobičnost : tri zajednice zadržavaju svaka pojedinačno međunarodni status pravnog lica. Službeni glasnik. odredbi specifičnih za saradnju-drugi i treći stub-kao i opštih odredbi (pristupanje. od nestanka pretnji sa Istoka.06. Spoljna politika Evropske unije. i 3. Ugovor o stvaranju Evropske unije. p. EZ je okončala pregovore sa Španijom i Portugalijom oko njihovog prijema. predvodjene Španijom.godine. da Njemačka prihvati jedinstvenu valutu (1999). Sporazum iz Mastrihta potpisan je 7. godine. Važna pitanja koja se takodje pominju u Ugovoru iz Mastrihta su: prava gradjana EU da žive i rade u bilo kojoj zemlji EU. Službeni glasnik. str. 1. februara 1992. bilo je evidentno da se tradicionalna vojno-politička misija Alijanse našla u drugom planu. prava da kada putuju van granica EU mogu dobiti diplomatske i konzularne usluge od predstavnika bilo koje zemlje članice EU. što je otvorilo put proširenju EU na istok Evrope. drugi dio se odnosi na zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku (ZSBP). L 169. Dalji važan datum u procesu evropskih integracija i hronologije nastanka današnje Unije.u navedenim okolnostima afirmacije ekonomskih benefita jedinstvenog tržišta i rasta efikasnosti procesa odlučivanja na supranacionalnom nivou. tri ugovora zajednice. a drugo na povelju o socijalnim pitanjima.saradnje u oblasti bezbjednosti i između visokih strana ugovornica u okviru Zapadnoevropske unije i Atlanske alijanse. 124).lu Ujedinjenje Nemačke i pad komunizma uticali su na kretanja u okviru NATO-a. Uvod u evropsko pravo. revizija. Zadatak EU postao je i doprinos uspostavljanju i razvoju transevropskih mređa u obalsti saobraćajne. str 128 165 166 99 . pravo glasa i izlaska kako na lokalne izbore. SAD su pokrenule raspravu o budućnosti Alijanse na samitu NATO u Londonu. Beograd. itd. tačka 6.ena. svakako je 9-10. Official Journal of the European Communities (OJEC). Treće proširenje (1986) Treće proširenje . Zabrinute zbog smanjenja težine svog vojnog prisustva u Evropi. str. Međutim. s druge strane. 1. preradjeni tekst Ugovora iz Rima koji uključuje uslove za ekonomsku i monetarnu uniju (EMU) 2. s jedne strane.”(član 30. On se sastoji iz tri osnovna dijela (stuba167) EU: 1. 29. decembar 1991.1986. Otprilike u isto vrijeme kada je donijeta i “Bijela knjiga”. Oktobra 1990. (La Rošer. a to je Politika proširenja. Podgorica. br. početkom devedesetih godina je stvorena povoljna klima za početak političke integracije Evrope. verujući da će rasprava o ovom pitanju izazvati brojne nesporazume među evropskim zemljama. a prihvaćeni su i njeni predlozi u vezi sa odbrambenom i spoljnom politikom. EZ je proširena za još dvije nove (južne) članice i postala je zajednica od 12 zemalja. (Janjević. Holandjani su mogli da sprovedu svoju povelju o socijalnim pitanjima.godine u Mastrihtu.godine došlo je do ujedinjenja Savezne republike Njemačke i Njemačke demokratske republike166. raspolagale su kohezionim fondom.). www.. Beograd.. Vlada RCG: Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije. koji nastavljaju da postoje kao takvi. Ugovor iz Mastrihta vrši neobično pregrupisavanje između. 2007.1. tzv. tako i na izbore u bilo kojoj državi članici EU. kao i da Evropski parlament povećanjena ovlašćenja. A Britanija je u Mastrihtu dobila pravo da ne učestvuje u radu o dva pitanja: prvo se odnosilo na zajedničku valutu.godine. a prema logici prava zajednice i prema principima integracije.1987. i. Spoljna politika Evropske unije.

ako nešto podje „kako nije planirano“. manje važna pitanja – zaštita štedionica u državnom vlasništvu. pravosudje i unutrašnji poslovi – Šengenski sporazum o zajedničkim vizama za gradjane treće zemlje uključen je u EU (osim u slučaju Britanije i Irske). postalo je jasno da odbrambeni aspekti Unije trebaju biti unaprijeđeni. Bilo koja evropska država može da podnese zahtjev za članstvo u EU. Ovaj ugovor donio je nekoliko novina: 1. Uloga Kohezionog fonda proširena je i na projkte zaštite životne sredine. odnosno na vakuum koji je Mastriht za sobom ostavio.godine. S obzirom na ranjivost Unije i zavisnost od nacionalnih trupa Velike Britanije. novi članovi moraju prihatiti zakonodavstvo EU koje postoji već četiri decenije.godine (stupio na snagu 1. 3. Komitet regiona pridodat je strutkuri EU radi obavljanja konsultacija. koja je naročito došla do izražaja tokom krize na Balkanu. članice Unije su i Austrija. ako zemlje članice koje su uzdržane predstavljaju više od jedne trećine glasova kvalifikovane većine. str.godine. 35). Jedan od glavnih razloga sazivanja međuvladine konferencije 1996. druga. kao i da usklade svoje politike sa EU u toku perioda usaglašavanja. Francuske i SAD-a unutar NATO alijanse. ta zemlja mora da se pridruži cijeloj Uniji. kao i kompatibilne propise i zakonodavstvo. nije bilo prelaznog perioda za usaglašavanje i prihvatanje uslova zajedničkog tržišta. 6. trebala je da ispita. pravovremeno i kvalitetno odgovori na izazove koji su se odnosili na zajedničku odbrambenu politiku. postoji mogućnost konstruktivnog uzdržavanja od glasanja. isto. i ako je to moguće. str. 5. kao osnovnim nosiocima bilo kakve odbrambene akcije. ali i sposobnost EU da odlučno.godine).godine. Najvažnije pitanje nove institucionalne structure I ponderacije glasova. čak i kada druge zemlje to ne žele.1993. godine je bio da se osnaži ZSBP. 6. uzdržanost pri glasanju neće spriječiti usvajanje zajedničkih odluka. spoljna politika – potrebno je da EU saradjuje sa državama Zapadnoevropske unije (ZEU) koje se mogu integrisati u EU u budućnosti.telekomunikacione i energetske infrastrukture. odluka se ne može usvojiti. N. ugovorna klauzula o fleksibilnosti dopušta da neke zemlje usvoje zajedničku politiku.oktobra 1997. ukoliko ona želi da očuva primarno evropsku bezbjednost. S obzirom na gotovo potpuno ostvaren nivo ekonomske integracije. potvrdjivanje Strazbura kao sjedišta Evropskog parlamenta i zaštita prava životinja169 Jovanović.1. Završni dokument međudržavne konferencije je u suštini predstavljao kompromis pristalica integracije u ovoj oblasti u mnogo većem obimu. otvorenost i dostupnost informacija – svi gradjani i pravni subjekti EU imaju pravo pristupa dokumentima EU. Kao rezultat rada Medjuvaladine konferencije. Miroslav. Završne odredbe Ugovora iz Mastrihta predstavljale su „sigurnosni“ ventil. Medjuvladina konferencija održana 1996. 4. isto. od kada EZ zvanično postaje EU168. ako se sve zemlje s tim saglase. supsidijarnost i fleksibilnost – EU bi trebalo da radi samo na onim poslovima koji se ne mogu bolje izvršiti na nacionalnom ili nižim nivoima. maja 1999. N. popravi ciljeve Ugovora i otvori put za širenje EU na Istok. i zastupnika modela po kome će evropska odbrana biti prvenstveno zasnovana na državama. Miroslav. Finska i Švedska. Ugovor je stupio na snagu 1. bez mogućnosti izuzimanja od učestvovanja u radu (optingout). odloženo je do početka pregovora o proširenju Unije sa novim zemljama kandidatima (Jovanović. 2. 169 168 100 . Ukoliko se prijem odobri. 27-31. zaposlenost i socijalna politika – unaprijedjenje saradnje medju državama članicama u cilju otvaranja novih radnih mjesta. Četvrto proširenje (1995) Četvrto proširenje – Od 1995. tj. potpisan je Ugovor iz Amsterdama 2.

npr. kod uvodjenja jedinstvene valute ili šenzenske zone bez pasoša). godine).7.1999 / status sa EU kandidata Ugovor iz Nice (potpisan 26. odmjeravanje glasova u Savjetu ministara – promjena u ponderaciji glasova unutar Savjeta ministara u korist velikih zemalja na štetu malih zemalja 2.protokol sporazum o ponovo 1987 1970 carinskoj uniji . koji su u periodu od 1990-1996. 2007) Peto proširenje . Jun 2006 Dodatni trg. 3. godine zaključila seriju sporazuma prve generacije (Sporazumi o trgovini i saradnji) sa gotovo svim državama Centralne i Istočne Evrope (CIE). potrebom njene korjenite reorganizacije kako bi odgovorila zahtjevima novog vremena i njenog funkcionisanja u proširenom sastavu. 101 . koja je već tada bila sasvim izvjesna. moguća samo do 27. godine zaključeni sa Mađarskom. suočila je Evropu sa velikim izazovom. jer je razmatrao raspodjelu moći i uticaja u proširenoj EU. pri čemu je većina sporazuma prve generacije bila praćena drugom generacijom sporazuma. većinsko glasanje – politička integracija ubrzala se kako su zemlje članice odustale od prava na veto u 29 novih oblasti. Evropska komisija – svaka zemlja imenuje samo po jednog člana Komsije (ravnopravna rotacija koju prethodno jednoglasno utvrdjuje Savjet ministara).56% u Evropi) POTPISAN SPORAZUM /FTA/ Decembar 1991 Decembar 1991 Mart 1993 Oktobar 1993 Februar 1993 Oktobar 1993 Jun 1995 Jun 1995 Jun 1995 Jun 1996 1970 1972 SPORAZUM DATUM DATUM STUPIO NA APLICIRANJA OTPOČINJANJA SNAGU ZA ČLANSTVO PREGOVORA Februar 1994 Mart 1994 1998 Februar 1994 April 1994 1998 2000 1998 2000 2000 1998 2000 2000 1998 2000 1998 Zaključivanje pregovora/ ČLANSTVO 2002/1. 4.Zajednica je do kraja 1990. Poljskom. Estonijom. izrazito političkog karaktera i značaja.2004 2002/2004 2005/2007 2002/2004 2005/2007 2002/2004 2002/2004 2002/2004 2002/2004 2002/2004 2002/2004 2002/2004 Februar 1995 Decembar 1995 Februar 1995 Februar 1995 Februar 1995 Februar 1998 Januar 1996 Jun 1995 Jun 1995 Oktobar 1995 Februar 1998 Novembar 1995 Februar 1998 Decembar 1995 Februar 1999 Jun 1996 1990/1998 1990 1963 1995 – . odnosno 28 država članica unutar EU. Rumunijom. Dugoročna perspektiva proširenja. zahtjeve za sticanje statusa kandidata za članstvo su podnijele i Malta i Kipar (jul 1990. februara 2001) predstavljao je svojevrsnu prekretnicu u istoriji EU. On je donio slijedeće novine: 1. Istovremeno. fleksibilnost (pojačana saradnja ili varijabilna geometrija) – grupa od osam ili više zemalja može se zalagati za dublju integraciju u odredjeniim oblastima politike (model „Evrope sa više brzina“. Dinamika petog proširenja uključujući pregovore sa Turskom ZEMLJA MAĐARSKA * POLJSKA * BUGARSKA ** ČEŠKA * RUMUNIJA ** SLOVAČKA** ESTONIJA* LETONIJA** LITVANIJA ** SLOVENIJA* MALTA ** KIPAR * TURSKA (5.5. Čehoslovačkom (kasnije Češkom i Slovačkom).1959 prvi put. bilateralnim Evropskim sporazumima o pridruživanju. Bugarskom. Peto proširenje (2004. Letonijom i Litvanijom.

koji je istovremeno trebao da ima i funkciju potpredsednika Komisije EU. P. 8. Pravo i institucije EU. itd) i njenih spoljnih politika (trgovina. bogatih i siromašnih. Kreiranje pozicije ministra inostranih poslova u institucionalnoj strukturi Unije. diplomatija i odbrana). U raspravama koje su se vodile učestvovali su i državekandidati za članstvo u EU.godine. 172 Formirana kao poseban međunarodni forum koji je okupio predstavnike država članica. koje je uključilo i produženo peto proširenje. koji predstavlja najmanji zajednički imenitelj moguće saglasnosti. obuhvata četiri teme: 1) razgraničenje nadležnosti između EU i država članica.refleksije na politiku proširenja170 Ugovorom iz Nice. tako da je oblast spoljnih akcija Unije trebala da obuhvati: 1) zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku. u cilju obezbjeđivanja koherentnosti između spoljne politike i spoljnih odnosa (u nadležnosti Komisije). 171 Proglašenjem Povelje o osnovnim pravima i Deklaracije o budućnosti Unije iniciran je post-Nica proces koji. Ministar inostranih poslova EU175. a pregrupisavanjem svih odredbi o spoljnim akcijama Unije. regionalne i lokalne organizacije itd. Konvencija o budućnosti Evrope172 (reprezentativno tijelo kojim je rukovodio Valeri Žiskar d'Esten) podnijela izvještaj Evropskom savjetu.271) 175 Imenuje ga Evropski savjet. Luksemburg. 102 . koje su ranije bile raspoređene na različitim mjestima. i veće efikasnosti i preciznosti u pripremi i realizaciji spoljnopolitičkih aktivnosti EU. prema deklaraciji 23 iz aneksa Ugovora iz Nice. »drugi stub saradnje») i spoljnih ekonomskih odnosa EU (tzv. Sa jedne strane. unionista i konfederalista. univerziteti. jer je Ustavom 170 Prema: Djerković Marija. politika konkurencije. po odredbama Ugovora o Ustavu predsjedavao bi Savjetom inostranih poslova. I najtvrđim protivnicima komunitarizacije spoljnih odnosa Unije postalo je jasno “da bi kohezija Unije kao cjeline i njen kredibilitet na svjetskoj sceni bili potkopani ako bi evropska spoljna politika postala pitanje “varijabilne geometrije”. peto proširenje EU. 174 Fonten. a sa druge. Evropa u 12 lekcija. (magistarski rad). Ugovor o Ustavu EU predlagao je eliminaciju sistema stubova. 173 Konvencija je održala 26 plenarnih zasijedanja i obrazovala 11 radnih grupa.”174 Po važećim ugovorima. shvatanje da je dovoljno jednostavno podizanje nivoa odnosa i stepena saradnje između Visokog predstavnika i komesara. uz saglasnost predsjednika Komisije. razvojna pomoć. pristupanje Rumunije i Bugarske od 1.Ugovor iz Nice otvorio je institucionalnoe mogućnost za veliko. objedinjene su jednim poglavljem i stavljene pod isti krov. kvalifikovanom većinom. 3) status Povelje o osnovnim pravima i 4) ulogu nacionalnih parlamenata u EU. 49 (navodi Gasmi.godine. str. Štaviše. ekonomska i monetarna unija. 2008. Fakultet političkih nauka. 2) preuređenje i pojednostavljenje ugovora. Beograd. str. 3) zajedničku trgovinsku politiku. rezultat je kompromisa dvije tendencije. Efekti budućeg proširenja na Zajedničku spoljnu I bezbjednosnu politiku EU. Ilic Gordana. Potreba unutrašnje konsolidacije i institucionalne reforme . 2004. Čugura Print. Univerzitet Singidunum. Ugovor o Ustavu predviđao je dvije novine u smislu redefinisanja odredbi o institucionalnim mehanizmima zajedničke spoljne i bezbjednosne politike. nije jasno zauzet stav o budućnosti EU. međutim. Podgorica.173 Sam proces pregovaranja bio je veoma težak i naporan jer je bilo potrebno uvažiti različite interese i stavove-interese kako velikih tako i malih država članica. Rad Konvencije rezultirao je veoma slabim kompromisom. unutrašnja bezbednost. postojala je izrazita težnja za jačom komunitarizacijom spoljnih aktivnosti koja će rezultirati fuzijom funkcija Visokog predstavnika i komesara za spoljne odnose. 2007.januara 2007. postojala bi veća opasnost od kidanja veza između unutrašnjih politika EU (upravljanje jedinstvenim tržištem. tj. stoga je na osnovu Deklaracije o budućnosti Unije171 i mandata Evropskog savjeta održanog u Lakenu u decembru 2001. nečlanica i institucija ali i stručna lica koja su raspravljala o Nacrtu Ugovora o Ustavu. 2) zajedničku politiku bezbjednosti i odbrane. «prvi stub saradnje»). Ugovorom o Ustavu Evropske unije napravljen je kvalitativan pomak u pravcu prevazilaženja međuvladinog karaktera odnosno komunitarizacije Zajednička spoljne i bezbjednosne poliike. predstavnike država kandidata. nevladine organizacije. 4) saradnju sa trećim zemljama i humanitarnu pomoć i 4) zaključivanje međunarodnih ugovora. EU je zasnovana na prilično vještačkoj podjeli između Zajedničke spoljne i bezbjedonosne politike» (tzv.

a na drugoj EZ. kako bi stupio na snagu početkom 2009. Cilj Reformskog ugovora je da ubrza proces odlučivanja. Evropska unija bi Reformskim sporazumom dobila i status pravnog lica. otvori put za uvođenje položaja predsjednika EU i osnaži položaj šefa spoljne politike Unije. Takođe. koji je potpisan na samitu u Lisabonu u decembru 2007. EU.179 U kontekstu promjena koje uvodi Reformski sporazum u oblasti ZSBP. kada je primljeno dvanaest zemalja. 176 Član III . Ipak.izvršena podjela nadležnosti izmedju Savjeta za inostrane poslove i Savjeta za opšte poslove. 2007. Reformski sporazum u najvećoj mjeri predstavlja “pročišćenu” verziju Ustava EU. 177 „Ministar inostranih poslova predstavlja Uniju kada se radi o pitanjima iz oblasti zajedničke spoljne i bezbjednosne politike. među kojima su i unutrašnji poslovi i pravosuđe. s ciljem da njegova primjena počne uoči junskih izbora za Evropski parlament. koji bi se zvanično nazivao Visoki predstavnik za spoljnu i bezbjednosnu politiku. za ostale oblasti spoljne aktivnosti. i Komisija. za oblast zajedničke spoljne i bezbjednosne politike. odbranu. Ilic Gordana. Odluke se donose ukoliko za njih glasa 55 odsto zemalja koje predstavljaju najmanje 65 odsto stanovništva EU. Na taj način bi se praktično ukinulo rotirajuće predsjedavanje. da bi on stupio na snagu. Druga novina u Ugovoru o Ustavu EU odnosi se na formiranje evropske službe za spoljne aktivnosti i saradnju sa diplomatskim misijama zemalja članica i delegacijama Unije. on treba da omogući efikasnije donošenje odluka Unije čije se članstvo u posljednje četiri godine povećalo na 27 zemalja. Nakon francuskog i holandskog "ne" na referendumu 2005. Čugura Print.“ (član III-296. takođe nova funkcija uvedena Ugovorom o Ustavu. lideri zemalja članica postigli su sporazum o novom Lisabonskom ugovoru (Reformski ugovor). oporezivanje i kulturu. sa planom ratifikacije od strane svih EU 27 država članica do kraja 2008. niti pominje zastavu i himnu EU. koji je održan sredinom oktobra 2007.godine.. Po Lisabonskom sporazumu Evropski parlament će imati 750 poslanika i predsjednika. posle referenduma u Irskoj 12.293. bi Lisabonskim sporazumom dobila i ministra spoljnih poslova. juna 2008. koja je imala i snažnu refleksiju na politiku proširenja. što je rezultat potrebe za stvaranjem službe koja će upravljati spoljnim odnosima i u funkciji je uvođenja ministra inostranih poslova. Konsenzus je potreban samo za spoljnu politiku. 4) inicijativa. 103 . borbe protiv klimatskih promjena i migracije. EU je zapala u institucionalnu krizu. Za razliku od postojeće “kompozitne strukture Unije” (na jednoj strani EU zasnovana na tri stuba.godine.godine. Evropska komisija bi imala 17 umjesto dosadašnjih 27 komesara. Pošto je prihvaćen tekst Ugovora o Ustavu EU (decembar 2004. a objedinio bi funkciju koja već postoji pod tim nazivom i funkciju komesara za spoljne poslove. To bi posebno trebalo da se odnosi na pitanja iz oblasti odbrane. i 2007. Lisabonski (Reformski) ugovor ipak sadrži mnoge elemente odbačenog ustava EU. neophodna je bila njegova ratifikacija od strane država članica-na referendumu ili u nacionalnom parlamentu. kog biraju premijeri i predsjednici država članica na 30 mjeseci. prvi stub sa svojstvom pravnog lica)178. (član I-22. Namjera je bila da se ugovorom iz Lisabona poveća efikasnost EU posle proširenja iz 2004. godine. tačka 2. godine. Univerzitet Singidunum. Unija bi dobila svog predsjednika umjesto dosadašnjeg šestomjesečnog rotirajućeg predsedavajućeg. Ugovor je predvidio eksplicitan pravni subjektivitet za Uniju. Lisabonski sporazum je. i ministar inostranih poslova bio bi nadležan za obavljanje sljedećih funkcija: 1) vođenje ZSBP. osim diplomatske službe. što je predstavljalo drugi uzastopni “udar” ujedinjenoj Evropi. energetike. Na neformalnom samitu EU u Lisabonu. godine. socijalna pitanja.280 179 Iako ne nosi naziv Ustav. Beograd. Ukida se pravo veta u 50 oblasti. Pravo i institucije EU. ali „bez povrede nadležnosti ministra inostranih poslova“. kao posebnog sui generis entiteta koji teži uspostavljanju svog međunarodnopravnog identiteta i afirmaciji sopstvenog imidža kao ozbiljnog spoljnopolitičkog aktera.). tačka 2) 178 Gasmi. 5)staranje o koherentnosti između akcija spoljnih aktivnosti Unije i 6) predstavljanje177. mogu podnositi zajedničke predloge Savjetu. predstavlja Uniju na spoljnom planu u oblasti zajedničke spoljne i bezbjednosne politike. doživio sličnu sudbinu kao Ugovor o Ustavu EU. str. 2) davanje predloga za utvrđivanje i implementaciju ZSBP176. On vodi u ime Unije političke razgovore i iznosi stavove Unije u međunarodnim organizacijama i na međunarodnim konferencijama. ne govori o "superdržavi". Takođe. tačka 2: Ministar inostranih poslova Unije. evidentno je da se ne razlikuje od neuspjelog Ugovora o Ustavu. 3) spoljnopolitičko predstavljanje.) Istovremeno i predsjednik ES.

BJR Makedoniju. PROCES STABILIZACIJE I PRIDRUŽIVANJA EVROPSKOJ UNIJI Proces stabilizacije i pridruživanja (PSP)180 je naziv za cjelovit.godine. kao i priprema administrativnih struktura (stvaranje i jačanje nadležnih državnih institucija). kriterijuma iz Kopenhagena. to radi svakog novembra mjeseca (do kraja 2008. je dodat još jedan koji se odnosi na prilagođavanje administrativnih. 2. godine. Sposobnost preuzimanja obaveza koje proističu iz članstva. Značajan sastavni dio PSP-a je insistiranje na međusobnoj regionalnoj saradnji zemalja koje žele da se pridruže EU. u Madridu. Evropska komisija objavila je prvi izvještaj aprila 2002. uključujući ciljeve političke. Obje faze su vezane za sprovođenje ključnog pravnog dokumenta: Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. ekonomske i monetarne unije. Srbiju i Crnu Goru. Njen zadatak je da. Proces stabilizacije i pridruživanja se vremenski djeli u dvije faze. Proces stabilizacije i pridruživanja prati Evropska komisija.godine objavljeno je 7 godišnjih izvještaja). sindikata. Riječ je o procesu koji podrazumijeva čitavi niz aktivnosti i odnosa izmedju zainteresovane države Zapadnog Balkana i EU. u našem jeziku odomaćila se I skraćenica SSP. socijalnih. 3. BiH i Albaniju). zatim marta 2003. godine. Osnovni cilj PSP-a je ostvarivanje pridruživanja zemalja ovog regiona EU. 1995. poštovanja ljudskih prava i zaštita manjina. Ispunjavanje ovih kriterijuma podrazumijeva potpunu javnost i transparentnost rada i aktivnu ulogu Parlamenta. godine. kao i postepeno usvajanje prava EU. pravnih i političkih). marta 2004. Značaj ove studije je što njen zaključak izražava stav EU o tome da li je zaintersovana država u stanju da sprovode obaveze za koje će se vezati potpisivanjem Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. Ova faza počinje u trenutku kada država izrazi zainteresovanost za uspostavljanje Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju sa EU. strateški pristup Evropske unije prema zemljama Zapadnog Balkana (termin se koristi u EU i obuhvata Hrvatsku. 180 Na 181 104 . uz istovremeno uspostavljanje pune i trajne stabilizacije. Postojanje funkcionalne tržišne privrede i sposobnost suočavanja sa konkurentskim pritiskom i tržištem EU. Pored ovih osnovnih kriterijuma. U slučaju da je procjena EU pozitivna. koji se odnose na: 1. nevladinih organizacija u cilju ostvarenja društvenog konsenzusa i obezbjeđenja podrške javnog mnjenja.181 Prva faza. godine. a okončava se objavljivanjem „Studije o izvodljivosti” od strane Evropske komisije. Proces pridruživanja Evropskoj uniji u najširem smislu podrazumijeva ispunjavanje tzv. engleskom: Stabilization and Association Process (SAp) Na engleskom: Stabilisation and Association Agreement (SAA). ne samo pojedinačnih država već i regiona u celini. komora. Radi se o kriterijuma utvrđenim 1993 godine u Kopenhagenu. upravnih i pravosudnih struktura normama EU kako bi se zakonodavni okvir EU mogao djelotvorno primijenjivati. svake godine sačinjava Izvještaje o stabilizaciji i pridruživanju.III POLITIKA PROŠIRENJA EU I ZEMLJE ZAPADNOG BALKANA 1. jeste procjena opštih uslova unutar države (ekonomskih. uzimajući u obzir opšte kriterijume iz Kopenhagena i pojedinačne kriterijume i preporuke za svaku državu. otpočinje druga faza procesa stabilizacije i pridruživanja. a od 2005. Stabilnost demokratskih institucija. vladavina prava.

neophodno je donijeti Implementacioni plan za primjenu SSP. zajednička tijela. Ciljevi sporazuma su razvijanje političkog dijaloga između EU i zemlje potpisnice sporazuma. potvrđuje status potencijalnog kandidata za članstvo u EU. a naročito u oblastima relevantnim za uspostavljanje jedinstvenog tržišta (pravila koja se odnose na razvoj konkurencije. skoro su identični sa evropskim ugovorima. sa nosiocima tih mjera i obaveza. . pitanja u vezi se pružanjem usluga. te podsticanje regionalne saradnje u okviru SAP-a.uspostavljanje političkog dijaloga između EU i zemlje potpisnice. državnu pomoć. druge ugovorne obaveze po osnovu SSP odnose se na: . Sklapanjem SSP državi se. standarde i sl. . kao i praćenje procesa harmonizacije propisa zemlje zapadnog Balkana sa propisima EU. institucije. . Približavanje punopravnom članstvu temelji se na individualnim sposobnostima prihvatanja evropskih standarda i kriterija. Osnovni cilj je obezbjeđenje Zone slobodne trgovine sa EU u roku definisanom sporazumom. zaštitu potrošača. . SSP je međunarodni ugovor između države potpisnice i EU koji uspostavlja pravni okvir za uzajamnu saradnju i postepeno približavanje evropskim standardima. postupno razvijanje zone slobodne trgovine između dvije strane potpisnice. Zaključivanjem SSP-a otpočinje institucionalizacija odnosa sa EU.kulturnu saradnju. Pored obaveza koje se odnose na Zonu slobodne trgovine. Imajući u vidu dužinu trajanja procesa zaključivanja (i ratifikacije) sporazuma. dostignućima u izgradnji regionalne stabilnosti i pojedinačnim rezultatima u sprovodjenju obaveza koje proizilaze iz pridruženog članstva. njegovo potpisivanje i efikasno sprovođenje. Sadržaj ugovora. poštovanje ljudskih prava. vladavinu zakona i uspostavljanje slobodnog tržišta. koja su u prvom redu zadužena za pripremu pregovora. Interim sporazum/. Ovaj plan treba da sadrži spisak prioritetnih mjera i aktivnosti. Osnovne razlike između SSP i evropskih sporazuma su u sadržaju razvojne klauzule i u odredbama o regionalnoj saradnji. izjednačavanje statusa preduzeća iz EU koja se osnivaju u zemlčji potpisnici. kada na snagu stupa Privremeni sporazum o trgovinskim i sa njima povezanim pitanjima između Evropske zajednice i države Zapadnog Balkana /tzv. zaštitu prava intelektualne. odredbe. . koje su u maju 2004.razvoj demokratije. mehanizmi.ekonomsku saradnju po najvažnijim sektorima. javne nabavke. SPORAZUM O STABILIZACIJI I PRIDRUŽIVANJU Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju pripada tipu ugovora o asocijaciji kakav je i Evropski ugovor koji su sa EU potpisale zemlje Centralne i Istočne Evrope. Odmah nakon potpisivanja Privremenog sporazuma. zatim postupnog usklađivanja nacionalnog zakonodavstva sa propisima EU. ciljevi. 182 Community Assistance for Reconstruction. ali se ne definiše unaprijed bilo kakav datum pristupanja EU. uz istovremeno asimetrično ukidanje carina od strane EU.finansijsku saradnju (CARDS182). Trgovinske odredbe primjenjuju se odmah nakon potpisivanja SAA. komercijalne i industrijske svojine.kretanje radne snage. godine postale punopravne članice EU. . u razvojnoj klauzuli. Komisija EU je predvidjela mogućnost stvaranja zajedničkih ad hoc radnih tijela.). Development and Stabilization (CARDS) 105 .postepenu harmonizaciju nacionalnog zakonodavstva sa propisima EU. 2.Druga faza podrazumjeva pregovore o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju. tranzicioni period.

2002. 28.2001.3. 186) Nije definisan datum otpočinjanja pregovora.2000.2000. EVROPSKA PERSPEKTIVA ZEMALJA ZAPADNOG BALKANA: STABILIZACIJA REGIONA KROZ PROCES PRIDRUŽIVANJA EU Skorašnja iskustva su pokazala da male države moraju učestvovati u političkom dijalogu o zajedničkoj budućnosti i integracijama.2000.2005 7. USD – unaprijedjeni stalni dijalog.2004.1998 Sporazum o saradnji sa EU 16.10. 3.5.06. 8. 9.09.2002 (5 sastanaka).7. 18.2005. 6 godina 1. 2005.g.02.2001-7. 29.11. 20.2002.11.1999.6.2001.2003. 19. 31.2003.2001.2000.2000.2007 28.2000.2000. 185) Hrvatska je dobila status Zemlje kandidata nekoliko mjeseci po stupanju na snagu Sporazuma.11. Pregovori o trgovinskim odnosima u okviru SSP imaju za cilj uspostavljanje zone slobodne trgovine izmedju države Zapadnog Balkana i EU i predstavljaju jednu od najobiminijih aktivnosti u pregovorima.11.2008 Nacionalni plan za integraciju CG u EU 2008-12.10.11.5. 2007 16. dok je makedonski sporazum stupio na snagu još aprila 2004.2000.2000.1999.NPAA Nacionalni program za pridruživanje 21.2008 (2009) 183 ) KRG . 12.04.06.10.2008 6 godina 15.2001. 2005 10.NPAA Nacionalni akcioni plan za uskladjivanje zakona 22. valorizacija prirodnih resursa kroz privlačenje direktnih stranih ulaganja. U tekućem dijalogu. Medjutim. 24.HLSG Upravna grupa na visokom nivou /24. 24. 184) 106 .2004. 24. (6 godina) 1. Decembar 2008. 14 uslova za start pregovora 21.11. 2005) 25. 2005.4.1.2008. 2005186) 1.01.2005 7.10. mora prihvatiti sva pravila igre («pristupanje klubu»). 2003 .03. 11. U zagradama su dati tzv.2001.godišnji izvještaji o PSP (12. Nov.04. 2003 .11. 5.2007 15. male države bi trebale maksimalno iskoristiti svoje potencijale i prednosti kao što su: mogućnost boljeg i bržeg prilagođavanja (fleksibilnost). 15. MAKEDONIJA 01. (2010) ALBANIJA 11.6.1999/ 6.03. Ipak.03.06. 3. godine FAZE PROCESA Dijalog zemlje sa predstavnicima Evropske komisije (EK): procjene stanja ekonomskih. pravnih i političkih kriterijuma. . 5. manje birokratije.2005.07.konsultativna radna grupa.10. (10 godina) 1.3.2008. ali Makedonija je dobila status zemlje kandidata tek na sastanku SM u decembru 2005.g.06. svi članovi «kluba» imaju pravo da učestvuju u procesu odlučivanja.11.02.7.01. PROCES STABILIZACIJE I PRIDRUŽIVANJA – ZAPADNI BALKAN.2001. 04. Mart 2006 Jun 2006 10 godina BiH KRG 1998 Smjernice za EU – ‹‹18 koraka›› 2000 18.2007 5 godina 1. 1.2008. g.2005 25. kada mala država odluči da se integriše u veći sistem. 11. Prelazni periodi koje su definisale države u okviru postepenog otvaranja svog tržišta i ukidanja svih barijera za robe iz EU.USD 183) / 8 sastanaka . itd.11. 14.2003. 04.12. preporuke EK usvaja Izvještaj o Studiji izvdljivosti (ispunjavanje kriterijuma za pregovore o SAA) EK usvaja direktivu o pregovorima i daje preporuku SM da pregovori počnu Savjet ministara (SM) usvaja direktivu o pregovorima EK otpočinje pregovore Parafiranje SSP Potpisivanje SSP i definisanje plana implementacije 184) Na snagu stupa Interim SSP Sprovođenje Sporazuma/operativna implementacija elemenata SAA prema dogovorenim fazama/ Zahtjev za članstvo EU podnijet SM daje ‹‹status zemlje kandidata›› /Avis/ 185) Stupanje na snagu SSP Pregovori o članstvu HRVATSKA Dijalog Radnih grupa od 02. SRBIJA CRNA GORA . pogodnije prilike za specijalizaciju. 9. 2005 Nacrt Direktive usvojen na Kolegijumu komesara 12. 24.2004. 21.KRG/ 6.

skup prava i obaveza koji sve države članice obavezuje i povezuje unutar EU.godine. Zemlje koje kucaju na vrata zajedničkog evropskog doma. očekujući da će i buduća briselska politika pridruživanja biti jednako podsticajna i otvorena za nove države članice. Po uzoru na partnerstva za stupanje u članstvo EU. na samitu u Solunu. a u 2005. definitivno.. Iako su. uključujući i Crnu Goru. odnosno integraciju u svakoj od država. tzv. i on je finansiran iz CARDS programa. Rumunija i Bugarska postale su punopravne članice EU od januara 2007. principi dati u dokumentu „Strategija proširenja EU“ iz novembra 2005. uprkos svim unutarevropskim izazovima. zakonodavstvo usvojeno primjenom osnivačkih ugovora i presuda Suda pravde Evropskih zajednica. Politika pridruživanja nije posustala. /„Aki“/. 4. deklaracije i rezolucije koje je usvojila EU. nakon francuskog i holandskog »ne« na referendumu o Ustavu EU. izgradnju civilnog društva. U funkciji unapređenja parlamentarne saradnje pored osnivanja parlamentarnih odbora za evropske poslove. pokazuju značajan napredak u procesu pridruživanja. Na engleskom: Twinning programme Na engleskom: Technical Assistance Information Exchange Office (TAIEX) 189 Francuski: Acquis communautaire – uobičajena skraćenica Acquis. Ovaj transfer znanja se naziva programom »tvininga«187. mjere koje se odnose na pravosuđe i unutrašnje poslove. kako od strane država Zapadnog Balkana. znači pravno nasljeđe EU . profesionalnu obuku. Maja 2004. načela i političke ciljeve osnivačkih ugovora. Države koje imaju za cilj članstvo u EU moraju prihvatiti odluke iz osnivačkih ugovora i usvojiti Acquis communautaire. g. izabrale su put stabilizacije i pridruživanja prema EU. kroz “Solunsku agendu za Zapadni Balkan“ uvela evropska partnerstva za zemlje Zapadnog Balkana. 188 187 107 . mjere koje se odnose na zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku. definisale su proces pridruživanja EU kao svoj strateški prioritet. što pokazuju i rezultati ostvareni u poslednje dvije godine. reforme državne administracije itd. međunarodne ugovore koje je sklopila EU. „europeizaciju“ kao motor svih reformskih procesa i pozitivnih promjena u društvu. NOVI OKVIR POLITIKE PRIDRUŽIVANJA EU Politika pridruživanja je jedna od najuspješnijih politika Evropske unije. u javnosti otvorene neodumice oko daljeg toka politike proširenja EU. Riječ je o programima koji uključuju obrazovanje. kao i ugovore između zemalja članica na području djelovanja EU. Acquis communautaire predstavlja širi pojam od klasičnog pojma prava s obzirom da obuhvata: sadržaj.Zemlje Zapadnog Balkana. koja predstavljaju jedan od ključnih instrumenata predpristupne strategije zemalja kandidata za članstvo u EU. koja pomaže državama Zapadnog Balkana u njihovom radu na usklađivanju nacionalne pravne legislative sa pravnim tekovinama EU189. kao sto se vidi iz prethodne tabele. Države Zapadnog Balkana su takođe u prilici da se koriste i podrškom Kancelarije za razmenu informacija o tehničkoj pomoći (TAIEX)188. dat je prostor i za uspostavljanje kontakata sa parlamentom EU i parlamentima država članica EU. tako i od strane drugih država kandidata. zaštitu životne sredine. Samit u Solunu ohrabruje i uspostavljanje Balkanske konferencije Parlamentarnih odbora za evropske poslove. došlo je do petog. Takodje. Nakon samita u Solunu omogućeno je učešće država regiona Zapadnog Balkana u drugim programima Zajednice. poslije višegodišnje krize. Velikog proširenja EU na Istok za deset novih članica. Pored toga ''Solunskom agendom za Zapadni Balkan'' je predviđeno upućivanje državnih službenika u svojstvu savjetnika iz država članica i država kandidata za ulazak u EU u države učesnice Procesa stabilizacije i pridruživanja.godini svjedoci smo dinamičnog procesa pridruživanja Balkana i Turske prema EU. Evropska komisija je.

kroz politički dijalog. uvažavajući interese i različitosti svake države pojedinačno. Uslovi za zemlje kandidate su sve strožiji. Enlargement Strategy Paper. Brussels. striktno uslovljavanje i pojačanu komunikaciju (na engleskom tri „C“ . učvršćuje se posvećenost EU prijemu novih članica). ne ugrožavajući potrebu interne stabilizacije EU-25. Prevedeno. p. nisu umanjili optimizam zemalja zapadnog Balkana koje su učinile znatan pomak ka svom cilju. 2) COMMUNICATION FROM THE COMMISSION. zemlje kandidati. zemlje potencijalni kandidati. ipak se dijelom modifikuje. princip tri «K» obuhvata: konsolidaciju (konsoliduje se. 1-3 108 . 2005. Ove promjene sažete su u tri osnovna principa pristupa Evropske komisije po pitanju proširenja koji obuhvataju: dalju konsolidaciju procesa. Može se jednostavno zaključiti da. Conditionality and Communication). članstvu u Uniji.Buduća politika pridruživanja u narednim godinama. U prizmi današnjih globalnih izazova i evropske perspektive – nema alternative. Nakon višegodišnje krize. sadašnjih i budućih članica EU. treba dalje zajedno da snaže veliku ideju procesa dalje integracije Evrope. mediji i stručna zajednica). u kojem će učestvovati gradjansko društvo. 9 November 2005. COM (2005) 561. ekonomskih i institucionalnih kriterijuma za članstvo) i komunikaciju (sa “tehničkog” jezika treba preći na pravi dijalog izmedju Brisela. iako očekivani. sve zemlje Evrope.190 Ovi novi kriterijumi. kao i sve ostale koje imaju evropsku perspektivu. veća pažnja daće se analizi asporpcionog kapaciteta EU da prima nove članice. bilo da su članice EU. posebna pažnja posvetiće se stavovima samih gradjana EU o politici proširenja. medjutim. još jednom su potvrdili evropsku poruku sa Samita u Solunu da “nema prečica do EU” i da je proces pridruživanja dugotrajan i kompleksan proces koji zahtijeva puno angažovanje svih ključnih segmenata društva u jednoj državi Novi uslovi politike pridruživanja. Budući process integracija zavisiće od snage EU da nastavi dijalog o snaženju svojih institucija kreiranjem harmoničnog modela “suživota različitih” /Living together in diversity/. kondicionalnost (taj prijem je uslovljen punim ispunjenjem svih političkih.Consolidation. zemlje Zapadnog Balkana definitivno su izabrale put stabilizacije i pridruživanja sa EU kao svoje razvojne strategije. tj.

Crna Gora je bila sastavni dio tri različite Jugoslavije – predratne Kraljevine. godine. Jedna od vodećih ideja evropskih integracija. Crna Gora je karakterisana kao relativno ili apsolutno nerazvijena republika u odnosu na druge djelove bivše Jugoslavije. Poslije I svjetskog rata. i Duklja je postala nezavisna. Kako bi zaštitila osnovne ekonomske interese i ojačala svoju političku i ekonomsku nezavisnost. koji građanima ove zemlje treba da omogući stabilne političke odnose. nakon II Svjetskog rata SFR Jugoslavije. održivu ekonomsku i razvojnu perspektivu. Bez obzira na sveobuhvatnost prilagođavanja evropskim standardima i zakonima. godine kada je Mihailo Vojisavljević dobio titulu kralja od Pape Grgura VII poznatog reformatora. nivo liberalizacije i konkurentnosti ekonomskih sektora u Crnoj Gori mora biti takav da omogućava postepenu integraciju u jedinstveno tržište EU”. 4. 2. i od 1992. godine. Već u nacionalnoj Agendi ekonomskih reformi (2003-07. Hiljadugodišnja istorija crnogorske države počinje u IX vijeku osnivanjem Duklje (na latinskom Doclea). kao što su u tome uspjele i sve druge evropske države koje su se pridružile Uniji. kralj Vojislav je odnio pobjedu u odlučujućoj bici protiv Vizantije kod Bara. Stepen otvorenosti. TRASIRANJE EVROPSKOG PUTA 191 Kao i većina zemalja jugoistočne Evrope koje iskreno i dobronamjerno kucaju na vrata zajedničkog evropskog doma. te da kao politički stabilna država učestvuje u bezbjednosnim integracijama. Paraleno s nacionalnom Agendom. Od 1918. da privuče što snažniji obim novih investicija. Duklja je tada bila pod vlašću dinastije Vojisavljevića. Od 1996. jul predstavlja datum iz 1878. hiperinflacije. 7% Albanaca.očekujući pritom da će i buduća politika pridruživanja biti jednako podsticajna i otvorena za nove države članice. Početkom XX vijeka postojala je nezavisna i međunarodno priznata država. u srednjoročnoj perspektivi razvoja. U svakoj od ovih zajednica. zajedno sa svim negativnim uticajima rata u okruženju. u Rimu. 2005. godine. u regionu zapadnog Balkana prioritetna razvojna agenda je postla tzv.2% Muslimana. 1042. nacionalni identitet i svoju posebnost. sa ne baš izraženim ekonomskim potencijalima. "The South-East Europe Review for Labour and Social Affairs" (SEER). Vizantijske vazalne države. ”European integration process in Montenegro”. cjelokupni društveni i ekonomski razvoj zavisio je od novostvorene federacije – Kraljevine Srba. Danas se u Crnoj Gori koristi Euro. Na kraju svoje 25-godišnje vladavine. Evropska agenda – strateški plan razvoja ovih država koji će omogućiti proces pridruživanja velikoj evropskoj porodici. evropske integracije su istovremeno i garancija Crnoj Gori. da na tom putu očuva vlastitu samostalnost.4% Bošnjaka. investiciono atraktivna i razvojno perspektivna država. Etnički sastav stanovništva. Duklja je postala kraljevina 1077. godine bazirala se na jasno definisanom putu evropskih integracija. /Djurović G.) navedeno je da će. 95-109/. Crna Gora se razvija koncipirajuci svoj sopstveni ekonomski put.VI CRNA GORA U PROCESU EVROPSKIH INTEGRACIJA 1. godine. javila se ideja ekonomske održivosti i nezavisne države. 191 109 . prve crnogorske dinastije. godine SR Jugoslavije. ) Crna Gora. 30% Srba. kao i ona nacionalna iz 2005. godine kada je Berlinski Kongres priznao Crnu Goru kao dvadesetsedmu nezavisnu državu u svijetu. a „evropeizaciju“ kao motor svih reformskih procesa i pozitivnih promjena u društvu . Düsseldorf. procedura i institucija sa pravnim poretkom EU na strateškom putu pridruživanja Evropskoj uniji. 9. Hrvata i Slovenaca. prema popisu iz 2003. a kao ekonomski stabilna. Tokom devedesetih godina proslog vijeka. upravo je slučaj prisutan u crnogorskom društvu. Nacionalni praznik 13. crnogorska ekonomija dostići “visok stepen uskladjenosti domaće legislative. svojim bogatstvom različitih konfesija i nacionalnosti. sankcija. i 5% neoprijedijeljenih. kao nezavisnoj i međunarodno priznatoj državi. Europe Trade Union Institute. iako ne pripada Eurozoni. ISSN 1435-2869. je sljedeći: 41% Crnogoraca. Vol. Različite konfesije i etničke pripadnosti žive ovdje (i naučili su da žive) zajedno vjekovima.4% ostalih etničkih pripadnosti. ekonomske krize i izolacije. p.3. i Crna Gora je proces pridruživanja EU definisala kao svoj strateški prioritet. podstičući na taj način i snažniju ekonomsku saradnju u regionu i rast zaposlenosti. Evropska agenda za Crnu Goru. 1% Hrvata. zajednički život u različitosti.. predstavlja svojevrstan dopriom evropskom modelu suživota različitih. Crna Gora je stvorila sopstvenu ekonomsku politiku i prihvatila njemačku marku kao valutu.

4. otvaranje brojnih mogućnosti za ekonomsku saradnju između ugovornih partnera. Odluka Savjeta EC o uvođenju sankcija SFRJ usvojena je 8. Vlada Crne Gore.jula 1971. u skladu sa Sporazumom o saradnji Na ruševinama SFRJ. Drugi finansijski protokol tek 1988. zaključivanje Deklaracije o odnosima EEZ-SFRJ : prvi politički akt Zajednice sa nekom državom socijalističkog uređenja koji uređuje političke postavke budućeg odnosa SFRJ u okviru evropske regionalne integracije.12.1/3 uvoza i izvoza SFRJ. Do proljeća 2007. proglašena je SRJ. kao i saradnje u socijalnoj oblasti. Treći protokol o finansijskoj saradnji potpisan je 1991 i nije nikad stupio na snagu. zemlje regiona dobijaju “status potencijalnog kandidata” (PSP – evropska perspektiva zemalja Zapadnog Balkana). osnovan Pakt stabilnosti za jugoistočnu Evropu. godine Crna Gora je ostvarila uspjeh kakav do prije godinu dana niko u evropskim institucijama i stručnim službama nije mogao ni sanjati. Kako ? Od oktobra 2005.1995.1990. Već od 1. potpisan i Poseban sporazum sa ECSC o specifičnim zahtjevima u oblasti proizvodnje i trgovine u crnoj metalurgiji /plan za dinamičnu liberalizaciju/.1991. saobraćaja.12. 27. Odluka o suspenziji sankcija EZ donijeta je 4. turizma. a odluka o jednostranom otkazu Sporazuma o saradnji 25.april 1980. sa njima je nastavljena saradnja i odobravanje daljih trgovinskih koncesija. Na bazi Sporazuma iz 1980. kojim je omogućena realizacija finansijske pomoći EU • • • • • • • • • • • • 110 . instrumenta trgovinske politike EEZ /carinske povlastice. Dok se jugoistok Evrope intenzivno pripremao za punopravo članstvo u EU.. naučno-tehničke saradnje. kojim se međusobna saradnja proširuje i na oblast pomoći za socijalne i ekonomske reforme korišćenjem finansijske i tehničke podrške.1991. pa do marta 2002.EEZ. kao pretpostavke svakom procesu evropskih i atlantskih integracija. – Sporazum o saradnji SFRJ i EEZ. utvrđivanje okvira za modalitete budućih ekonomskih odnosa 1970. pogotovo imajući u vidu da je paralelno vođena i veoma teška i neizvjesna borba za obnovu nezavisnosti koja je uspješno ostvarena 21. ostale republike bivše SFRJ proglašavaju se ubrzo kooperativnim i izuzimaju se iz ovih mjera. HRONOLOGIJA ODNOSA CRNE GORE U OKVIRU SFRJ/SRJ/SCG SA EU DO 2002. Crna Gora se prvo morala fokusirati na borbu za obnovu državnosti. potpisan je i Okvirni sporazum PHARE izmedju SFRJ i EC. Juni 2000. kada su pregovori o SSP počeli Predsjednik države. SFRJ se početkom devedesetih snažno institucionalno i finansijski vezuje za Evropsku zajednicu.g. – prvi Trgovinski sporazumi SFRJ . Sredstva je obezbjeđivala EIB iz svojih zajmova /projekti infrastrukture/. predsjednik EK u Beogradu 25. Borba za crnogorski evropski “kolosjek” morala se voditi paralelno i sinhronizovano i u zemlji i na međunarodnoj sceni. Prvi protokol stupio je na snagu 1982.g.12. Juna 1996. preferencijali. kada je « Beogradskom deklaracijom» stvorena krhka državna zajednica Srbije i Crne Gore. poljoprivrede.g. najbolje se vidi iz hronologije dešavanja u posljednjih gotovo 40 godina .Izazovi evropskih integracija sve od raspada bivše SFRJ nisu bili za Crnu Goru nimalo laki. Maja 1995. i 1973.. bilo je predviđeno postepeno ukidanje carina i kvantitativnih ograničenja za određene robe u tri faze. Vlada SRJ usvaja prvi Program rada na harmonizaciji jugoslovenskog pravnog sistema sa pravnim sistemom Unije. EEZ daje prema zemlji korisnici preferencijala za različite robe/ 2. Međutim. davanje preferencijalnog statusa Jugoslaviji. SFRJ je postala korisnik Opšte šeme preferencijala. Kroz kakvo je atipično ‘prepreke’ početne evropeizacije Crna Gora morala proći.g.11.Ovi sporazumi doveli su do snažnog rasta trgovinske saradnje sa zemljama EEZ tokom osamdesetih . • • • 2. a i mnoge zemlje susjedstva pravile manje ili veće korake ka Briselu. 17. osnovan je Mješoviti savjet za saradnju koji ima pravo da donosi odluke obavezujuće za strane ugovornice 1980. finansijske i industrijske saradnje. juna 1999. potpisivanje Okvirnog sporazuma EU-SRJ. maja 2006.11.1992. Romano Prodi. prva posjeta Predsjednika Evropske komisije Žaka Santera i predsjedavajućeg Savjeta ministara Lamberta Dinija SRJ. potpisana su dva protokola o finansijsko saradnji – učešće Zajednice u finansiranju projekata u SFRJ od obostranog ekonomskog interesa.novembra 2000. parlamentarna tijela i svi drugi segmenti crnogorskog društva učinili su više nego i jedna druga zemlja u regionu i istom vremenu.g. kada je potpisan prvi politički akt tadašnje Evropske ekonomske zajednice (EEZ) sa nekom od država socijalističkog uređenja «Deklaracija o odnosima EEZ-SFRJ». status najvećeg povlašćenja sa recipročnim koncesijama.1967.od decembra 1967. regulacija robne razmjene.. 10.

sa nedovoljno jasnim nadležnostima)192.9. Dvostrukim kolosjekom Crna Gora je postala istinski partner u procesu pregovaranja sa EU. 22. a zatim još gotovo cijela jedna godina do usvajanja Ustavne povelje. do njegove operativne implementacije u SCG je «potrošeno» više od dvije godine za pronalaženje osnovnog institucionalnog okvira dvije države članice (Beogradski sporazum. CARDS za 2005-06 za Crnu Goru značajno je povećan. a neke i dolazile do sporazuma. bez carina (ne i za meso. u pravilu se objavljuju početkom novembra svake godine.2000) . Gdje. usluga i kapitala na unutrašnjem tržištu (tzv. upućuje Crna Gora?-postavlja se pitanje. vino. Kasnije ATM produžene do 2010.• • • • • ATM . do usvajanja Zakona o implementaciji akcionog plana harmonizacije ekonomskih sistema Crne Gore i Srbije. nivou privatizacije. stvoren je skup i nefunkcionalan model administracije državne zajednice. kom je data šansa da „zaživi“ u narednom trogodišnjem periodu. na kojima aktivno participira. održano pet sastanaka sa EU. zamijenjena je fokusom na internu harmonizaciju izmedju dvije države članice. tj. u nefu nkcionalnom modelu zvanom Državna zajednica. koja je često i odstupala od bazičnih standarda WTO i EU.Autonomne trgovinske povlastice EU prema zemljama zapadnog Balkana (18. mada to niko nije zvanično saopštio. Logična potreba eksterne harmonizacije. koju drže na konstantnoj „funkcionalnoj infuziji“. proizvod ekonomsko-političkih kompromisa dva različita ekonomska sistema uz aktivno pružanje usluga posredovanja od strane EU. ribu. početkom 2003.12.8. prioritetima.g.godine državna zajednica pokazuje sve veći stepen nefunkcionalnosti. harmonizacije prema EU.g.2000. dok su druge zemlje regiona otpočinjale pregovore. ekonomskog foruma SCG sa EU. odnosno zamora od iste. predstavnici Evropske komisije postavljali su konstantno ista pitanja na koja su dobijali polovične odgovore od strane administracija država članica i virtuelne administracije SCG. i još pola godine. Komesar za proširenje. valuti. Evropska komisija obećala je skoro otvaranje i Kancelarije Delegacije EK u Crnoj Gori. što je posebno evidentno u ekonomskoj sferi. spoljnotrgovinskom režimu i stepenu otvorenosti ekonomije u cjelini.preferencijalni tretman za izvoz najvećeg dijela industrijskih i poljprivrednih proizvoda na tržište EU.g. prvi put posjetio je Podgoricu aprila 2005. kao i povezanih ekonomskih tema. utvrđene zajedničke preporuke Aprila 2002. ljudi.od juna 2001. uvažavajući potrebu jačanja administrativnih kapaciteta za proces 192 ) Akcioni plan harmonizacije dva ekonomska sistema od 15. g-din Oli Ren. Na periodičnim sesijama Unaprijedjenog stalnog dijaloga. 111 . u cilju otklanjanja ograničenja nesmetanom protoku roba. imajući u vidu razlike u njihovoj ekonomskoj strukturi. a proces pristupanja WTO bio je blokiran. novembra 2000. mart 2002). do jula 2002. čak i u postojećem institucionalnom aranžmanu. Rješenje je.2003. Kao što se vidi iz prethodno priloženog pregleda. Uključivanje SRJ u sistem bilateralnih sporazuma o slobodnoj trgovini sa Regionom (u okviru Pakta stabilnosti). tekstil). Drugim riječima. Crna Gora dobija zvanične pozive za razgovore sa predstavnicima EK u Briselu. istakao je svu različitost i složenost procesa usaglašavanja dvije države članice. sa kojim resursima i kojim strateškim pravcem se od 2002.godine. Učešće delegacije SRJ na Zagrebačkom samitu. nadjeno u primjeni modela dvostrukog kolosjeka od oktobra 2004. Dok se u EU govorilo o fenomenu „Enlargement Fatique“ (zamora od velikog proširenja EU sa 10 novih članica). Faktički. na prijedlog EU. gormirana Konsultativna radna grupa (CTF) . proces interne harmonizacije dva ekonomska sistema potpuno je stao. koji je omogućio Crnoj Gori puni povratak nadležnosti u oblasti carinske i ekonomske politike. dolazi do fenomena „State Union Fatique“.godine ušli smo u neizvjesni projekat državne zajednice. Do proljeća 2004. veličini. strateškim projektima. objavljen prvi Godišnji izvještaj o stabilizaciji i pridruživanju zemalja zapadnog Balkana u koji je uključena i SRJ (Izvještaji od tada uvedeni kao redovni godišnji izvještaji za svaku zemlju ZB. „ekonomska povelja“.

Uvode se redovne konsultacije država članica i postepeno kreira atmosfera pozitivne konkurencije. donosi nam i Studiju izvodljivosti. što će se pozitivno odraziti na predstojeće pregovore o Privremenom sporazumu o trgovini. Polazeći od zajedničkog opredjeljenja da su evropske integracije strateški prioritet država članica. dugo očekivano ispunjavanje medjunarodno preuzetnih obaveza prema Tribunalu u Hagu.10. a da je u Skupština Republike Crne Gore usvojen uz glasanje dijela opozicije. Dobar primjer je dogovor Crne Gore i Srbije o odvojenom pristupanju WTO. Nadalje. 193 Valja ukazati da je tekst ovog zakona prethodno usaglašen sa Vladom Republike Srbije (19. posebno u odnosu na programiranje podrške u dijelu izgradnje kapaciteta državne uprave za učešće i vođenje procesa pridruživanja . dobila svoje „ime“ u jednoj medjunarodnoj organizaciji koja je pridruženi član sistema UN. septembra 2004. složili da model evropskih integracija u slučaju SCG nije dovoljno efikasan i da ga treba modifikovati.Samostalno vođenje i planiranje politika u domenu spoljne trgovine i carinske politike.februara 2005.2004. odlukom Generalnog savjeta WTO u Ženevi. postepeno svima postaje sve jasnije da će se evropske integracije zaista i „dešavati“ ako se „dešavaju“ u državama članicama.g. imajući u vidu kriterijume iz Kopenhagena.pregovaranja. Crna Gora je. godinu. 11. u Luksemburgu. koji po sadržaju u potpunosti odgovara reformskoj i razvojnoj agendi Crne Gore i koji. kao takav.Više sredstava iz programa CARDS za Crnu Goru . godine). na sjednici održanoj 21. prvenstveno od strane Vlade Srbije. proaktivan pristup integracijama.Usvajanje Akcionog plana za implementaciju preporuka iz Evropskog partnerstva.193 Primjena «dvostrukog kolosjeka» je omogućila: . RAZVOJ I PRIMJENA MODELA «DVOSTRUKOG KOLOSJEKA» Ministri inostranih poslova zemalja EU su se na neformalnom sastanku u Mastrihtu. kao aneksu Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju koji će regulisati spoljno-trgovinske odnose Crne Gore sa državama članicama EU u nastavku procesa pridruživanja. 2. oktobra 2004. 112 . i 2006. planovi rada dvije vlade u ovoj oblasti postaju sve jasniji i države članice preuzimaju inicijativu. tzv. u skladu sa modelom dvostrukog kolosjeka. predstavlja prvi planski dokument Vlade koji jasno odslikava vezu i podudarnost između dosadašnjih i planiranih reformi u Crnoj Gori sa procesom pridruživanja Crne Gore Evropskoj uniji. oktobra 2004. mogu da počnu. vode na nivou država članica. . Model «dvostrukog kolosijeka» podrazumijeva da se pregovori o pridruživanju u oblasti trgovinske i carinske politike.Aktivno učešće u planiranju finansijske podrške iz CARDS programa za 2005. što je zvanično počelo 15. kao i povezanih sektorskih ekonomskih tema. Na temelju toga. Stoga. na cca 22 mil €). prvi put poslije više od osam decenija. Vlada Republike Crne Gore je. usluga i kapitala.g. robe. ( sa uobičajenih 7-8% u strukturi sredstava za SCG. sa 15 mil €. zvaničnu verifikaciju da pregovori o sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju. kada je Savjet ministara EU podržao princip «dvostrukog kolosjeka» za nastavak procesa pridruživanja Srbije i Crne Gore Evropskoj uniji. godine. Ovo opredjeljenje iz Mastrihta. tj. dobilo je i formalnu potvrdu na zasjedanju Savjeta Ministara. povećano je učešće na blizu 12%. godine usvojila predlog Zakona o izmjenama i dopunama zakona o akcionom planu harmonizacije ekonomskih sistema država članica Državne zajednice Srbija i Crna Gora radi sprečavanja i uklanjanja prepreka slobodnom protoku ljudi.

6. aprila. praćenje i davanje mišljenja o procesu primjene predloženih mjera i aktivnosti. I sam obim potencijalne pomoći biće po ovom modelu veći. godine. Vladina Komisija za koordinaciju procesa pristupanja Evropskoj uniji. 3. februara 2003 Vlada CG formirala je Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije (MEOIEI). Svojim postojanjem. Savjet za evropske integracije predstavljao je političko savjetodavno tijelo na najvišem nivou koje daje strateške smjernice Vladi u vezi sa poslovima i aktivnostima pridruživanja EU. UNAPRIJEĐENJE INSTITUCIONALNOG OKVIRA ZA PROCES EU INTEGRACIJA (2003) U cilju izgradnje i unapređenja institucionalnog okvira za obavljanja poslova koji se odnosi na evropske integracije. Generalni sekretarijat WTO je 15. Crna Gora je posebno evidentirana kao carinska teritorija i izdaje medjunarodna carinska dokumenta u trgovini sa EU.Aktivno učešće Vlade RCG u pripremi dokumentacije za izradu pozitivne Studije izvodljivosti. To znači da se na bazi modela dvostrukog kolosjeka odobravaju trgovinske olakšice posebnim carinskim teritorijama u SCG (Srbija. sastavom i angažovanjem Savjet predstavlja stub aktivnosti na pridruživanju Evropskoj Uniji kroz predlaganje strategija i mjera iz nadležnosti Crne Gore. 2. godine oformljen Odbor za evropske integracije.g.Crna Gora je zahvaljujući modelu dvostrukog kolosjeka znatno razvila svoje pregovaračke kapacitete. Pored toga u Skupštini RCG je.. kako bi se administracija Crne Gore obučila za centralizovano upravljanje ovim fondovima i njihovu što kvalitetniju implementaciju u korist različitih predstavnika crnogorskog društva. izraženo posebno per capita pokazateljima. definisala jasnu pregovaračku platformu za pregovore o SSP sa EU i ušla i u direktne pregovore sa predstavnicima EK oko odredbi sporazuma i aneksa koji se tiču samo Crne Gore. .2006. kao i predlaganju potrebnih mehanizama povezivanja i saradnje kompleksnog procesa pridruživanja. u cilju daljeg unapredjenja dobrih. Kao organizaciona jedinica Ministarstva formiran je Sektor za evropske integracije kojem su povjereni poslovi. a Savjet ministara EU potvrdio 25. oktobra 2003. Komisija za koordinaciju procesa pristupanja je formirana kao stručno radno tijelo Vlade CG.Samostalan proces pregovaranja o pristupanju Crne Gore u Svjetsku trgovinsku organizaciju (WTO). Savjet za evropske integracije. godine prihvatio nezavisne kandidature Srbije i Crne Gore za članstvo u ovoj organizaciji.Dinamiziranje saradnje Crne Gore i EK produkovalo je i zvanično obećanje EK da će uskoro otvoriti i Kancelariju Delegacije Evropske komisije u Podgorici. razvijen je cjelovit institucionalni okvir za saradnju Crne Gore sa Evropskom unijom na taj način što je formiran: 1. prije svega. aprila tekuće godine194.Dvostruki kolosjek omogućio je da se sa predstavnicima EK razgovara takodje direktno o obuci za buduće programe EU namijenjene Regionu.. februara 2005. 113 . Crna Gora. Kosovo).U novim Autonomnim trgovinskim preferencijalima koje Evropska unija produžava državnoj zajednici Srbije i Crne Gore od 1. 21. . . . partnerskih odnosa sa institucijama EU. Aprila 2004. Istovremeno. Savjet radi na predlaganju mjera za obezbjedjivanje opšte društvenog konsenzusa u pogledu odabrane strategije pridruživanja Evropskoj Uniji. Zadaci Komisije su da: koordinira i unapređuje aktivnosti i saradnju ministarstava i državnih organa i institucija nadležnih za 194 Evropska Komisija je prijedlog usvojila 12. koja je usvojena 25. .1. koordinacije aktivnosti ministarstava i institucija u procesu pridruživanja EU. aprila.

značajno je doprinijela jačanju administrativnih kapaciteta za upravljanje procesom evropskih integracija. u proteklom periodu obezbijeđeno je programsko povezivanje Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije sa institucijama civilnog društva. izlazak kvartalnog izdanja „Euromonta“. institucionalnim promjenama i reformom politika koje su u nadležnosti Republike Crne Gore. 114 . Radi se o sljedećim ministarstvima: Ministarstvo pravde. Potpisan je poseban Memoradnum o saradnji sa grupom nevladinih organizacija. Dakle. saradnju sa svim partnerima u Crnoj Gori. Aktivirani su seminari TAIEX-a i od marta 2006 i program TWINNING(administrativna saradnja za prenos ekspertskih znanja i nacina vodjenja politika). postave osnovnu institucionalnu infrastrukturu u ministarstvima neophodnu za formiranje budućih organizacionih jedinica za EU integracije. Grupa za promjene. zadaci kontak osoba već su preneseni na stalne radne grupe za poslove evropskih integracija. uspostavljaju bazu podataka o ostvarenim i planiranim tokovima harmonizacije zakonodavstva Crne Gore sa zakonodavstvom EU u skladu sa tekućim aktivnostima u ministarstvima i republičkim organima uprave. koja je ustanovljena odlukama Vlade RCG. predlaže mjere u vezi sa usaglašavanjem zakonodavstva. šumarstrva i vodoprivrede i Ministarstvo zaštite životne sredine i uređenja prostora. Zaokruživanjem institucija i tijela za evropske integracije u Crnoj Gori stvorile su se neophodne organizacione i stručne pretpostavke da se započne dinamičan proces pripreme Crne Gore za aktivno približavanje Evropskoj uniji. U svim ministarstvima i drugim državnim organima su imenovane kontakt osobe za poslove evropskih integracija.donošenje i sprovodjenje politika koje se odnose na proces pridruživanja Evropskoj Uniji. Centar za demokratiju i ljudska prava (CEDEM). Centar za monitoring (CEMI). participativni proces itd.195 kao i sa Pravnim i Ekonomskim fakultetom Univerziteta Crne Gore. čime je otpočelo formiranje EU jedinica u ključnim ministarstvima. Ministarstvo ekonomije. organizaciju Dana Evrope. institucionalna infrastruktura uspostavljena za proces evropskih integracija. utvrđuje prioritete i efikasne metode za usklađivanje politika i propisa Republike Crne Gore sa standardima Evropske Unije.godine. Centar za građansko obrazovanje (CGO). Pored toga. Ministarstvo poljoprivrede. Zadaci stalnih radnih grupa su obezbjeđivanje unutrašnje koordinacije rada na poslovima pridruživanja EU unutar u onim ministarstvima koja u tekućoj fazi procesa imaju najsloženiju ulogu i zadatke. Strategija podrazumijeva realizaciju kampanje „Kreniimo“. Program obuke za službenike državne administracije za proces pridruživanja EU /2005/ sa analizom raspoloživih i budućih potencijalnih ljudskih resursa neophodnih za proces pridruživanja. promociju Loga procesa. 3. U ključnim ministarstvima oformljene su stalne radne grupe za poslove evropskih integracija. 4. Dinamičan proces pristupanja WTO · · 195 Radi se o sljedećim nevladinim organizacijama: Centar za razvoj nevladinih organizacija (CRNVO). Zadaci rada kontakt osoba za EU integracije u ministarstvima su da: koordiniraju i unapređuju aktivnosti unutar ministarstava i drugih državnih organa i institucija u cilju ostvarivanja svestrane politike koja se odnose na proces pridruživanja EU.Zahvaljujući koordiniranim aktivnostima na snaženju procesa evropskih inegracija u Crnoj Gori realizovano je više značajnih aktivnosti: · Komunikaciona strategija za informisanje gradjana Crne Gore o procesu pridruživanja EU /usvojena Septembra 2004/ i Akcioni planovi za njenu implementaciju 2005 i 2006. u skladu sa obavezama i zahtjevima koji proističu iz procesa pridruživanja Evropskoj Uniji i kontinuirano prati i analizira sprovođenje predloženih mjera. okrugle stolove. zbog otpočinjanja priprema za proces pregovaranja o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju. Evropski pokret u Crnoj Gori i Institut za medije Crne Gore. Ostvarena je i značajna saradnja sa socijalnim partnerima. U prethodnom periodu.

koji je održan 21. ekonomska situacija. juna 2004. Redovno kvartalno izvještavanje Parlamenta Crne Gore o procesu evropskih integracije ( poslije usvajanja Deklaracije o pridruživanju EU u Skupštini Crne Gore. kojom je i formalno afirmisano preovlađujuće političko opredjeljenje u zemlji po kojem je pridruživanje EU i zvanično postalo strateškim okvirom daljeg razvoja demokratskog i ekonomskog sistema). Sve preporuke su razvrstane na kratkoročne (koje treba ispuniti u roku od 12 do 18 mjeseci) i srednjoročne (koje treba ispuniti za tri do četiri godine). prevashodno 115 . definisao odgovorne insitucije za njihovu implementaciju. Konstituisanje Pregovaračkog tima Crne Gore za pregovore o sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju sa EU /SSP/ . uključujući i Kosovo. mjesečne izvještaje rade svi uključeni resori. Jul 2005. Usvajanje Pregovaračke platforme Vlade RCG za pregovore o SSP /Oktobar 2005/. kako je definisano rezolucijiom 1244 Savjeta bezbjednosti UN od 10. i odnose se na sljedeće oblasti: demokratija i vladavina prava. posebo u okviru priprema za godišnje izvještaje Komisije o procesu stabilizacije i pridruživanja. Hrvatske. regionalna i međunarodna saradnja.Prvi set pojedinačnih partnerstava koji su izrađeni zajedno sa godišnjim izveštajima o Procesu stabilizacije i pridruživanja urađen je od strane Evropske komisije u martu 2004. vremenski okvir u kome će se mjere sprovoditi. Preporuke sadržane u Evropskom partnerstvu ne predstavljaju novost. Savjet ministara EU je usvojio na sjednici održanoj 14./. odnosno kratkoročne i srednjoročne reforme koje treba da budu sprovedene. unutrašnje tržište. god. juna 2003. juna 2005. Akcioni plan je sadržao mjere i aktivnosti neophodne za sprovođenje preporuka. Redovno slanje svih izvještaja na zahtjev EK iz Brisela o procesu evropskih integracija. preko Ministarstva. Sa ovim Akcionim planom upoznati su i nadležni organi u Evropskoj Komisiji. mart 2006/ i redovni kvartalni izvještaji o realizaciji istog. godine usvojila poseban Akcioni plan za realizaciju preporuka sadržanih u njemu. Na osnovu toga. Vlada Crne Gore je 9. Aktivna participacija Pregovaračkog tima Vlade RCG u procesu pregovora sa EU u okviru političkih I tehničkih rundi pregovora.· · · · · · · · · Akcioni plan za ispunjavanje preporuka iz dokumenta Evropsko partnerstvo /decembar 2004. kao i budžetska sredstva ukoliko je to određena mjera zahtijevala. Evropsko partnerstvo formuliše prioritete za akciju. OSTVARIVANJE EVROPSKOG PARTNERSTVA Evropsko partnerstvo je mehanizam proizašao kao rezultat Samita EU i zemalja Zapadnog Balkana. Ono je je izrađeno po uzoru na partnerstva u pristupanju. Organizacija i priprema Delegacije Vlade CG na sastancima Unaprijedjenog stalnog dijaloga /platforme i izvjestioci/. U toku 2005. 8. koja su predstavljala jedan od ključnih instrumenata predpristupne strategije zemalja kandidata za članstvo u EU i koja su dala veoma pozitivne rezultate tokom pristupanja 10 novih država u članstvo. kao i oko aktivnosti na procesu pristupanja WTO. sektorske politike i saradnja u oblasti pravosuđa i unutrašnjih poslova. već se baziraju na preporukama proizašlim sa sastanaka Unaprijeđenog stalnog dijaloga. Unutar Vlade uspostavljen je. godine. decembra 2004. a dokument Evropsko partnerstvo sa Srbijom i Crnom Gorom. ostvareni progres. A.. odnosno. Redovno izvještavanje Vlade oko aktivnosti na procesu evropskih integracija. Organizacija serije seminara i okruglih stolova o pripremama za proces pregovora o stabilizacji i pridruživanju / korišćenje komparativih iskustava Slovenije. godine. zaštita ljudskih i manjinskih prava. godine Vlada CG je redovno kvartalno izvještavala Evropsku komisiju o postignutim rezultatima na realizaciji mjera i aktivnosti planiranih ovim Akcionim planom. 4. a prema kojima će se odobravati potrebna finansijska sredstva i procjenjivati učinak. Prvo Partnerstvo . Makedonije i sl. juna 1999.

sa nevladinim sektorom (CEMI)196. novembra 2005. PRIKAZ KOMUNIKACIONE STRATEGIJE ZA INFORMISANJE JAVNOSTI O PROCESU PRIDRUŽIVANJA CRNE GORE EVROPSKOJ UNIJI (2004) Komunikaciona strategija o informisanju javnosti o procesu pridruživanja Crne Gore Evropskoj uniji je strateški dokument kojim su definisani ciljevi i način informisanja javnosti o procesu evropskih integracija u Crnoj Gori. napravljeno je treće. monitoring mehanizam koji obezbjeđuje redovno mjesečno praćenje aktivnosti na realizaciji preporuka sadržanih u Evropskom partnerstvu B. će omogućiti građanima da se. demokratija i vladavina prava. u interesu nje same. EU standardi. po prethodno definisanim poglavljima za period 2007-2008. godine. 5. Treće Partnerstvo . Grupa za promjene. čime je jedan dio preporuka sadržanih u njemu prevaziđen. Na navedeni način. Centar za monitoring. i samo kreiranje komunikacione strategije predstavlja razvoj partnerskog odnosa sa ključnim nosiocima aktivnosti u Crnoj Gori. za koje je napravljen novi Akcioni plan. podijeljen je u sedam poglavlja: 1. Drugo Partnerstvo . sa predstavnicima EU. uz potrebnu motivaciju i razumijevanje. kao i definisanje odgovornosti i «vlasništva» nad samim procesom svih uključenih. nosioca i budžeta. rokova. regionalna i međunarodna saradnja. 3. inovirano Evropsko partnerstvo za Crnu Goru. već prvenstveno zbog toga što je to logična cjelina ukupnog demokratskog sazrijevanja i reformskog preobražaja Crne Gore. 2. 6. Na temelju toga proizašla je i obaveza Vlade CG da pripremi novi Akcioni plan za realizaciju preporuka inoviranog Evropskog partenrstva. januara 2006. ekonomska situacija. ovaj akcioni plan sadrži i listu od 105 pravnih propisa koje je potrebno usvojiti u naredne dvije godine. Jula 2004 g. Centar za gradjansko obrazovanje 116 . Komunikaciona strategija.godine.Novi Akcioni plan za implelmentaciju preporuka iz dokumenta Evropsko partnerstvo. saradnja u oblasti pravosuđa i unutrašnjih poslova C. Prilikom izrade komunikacione strategije ostvarena je kvalitetna saradnja sa medjunarodnim ekspertima u oblasti komunikacija i medija. aktivno uključe u proces pristupanja EU. marta 2006. nakon sticanja nezavisnosti Crne Gore.S obzirom da je nakon usvajanja Evropskog partnerstva uspostavljen model dvostrukog kolosijeka. zaštita ljudskih i manjinskih prava. Centar za demokratiju i ljudska prava. predstavnicima resornih ministarstava zemalja Zapadnog Balkana koje se takodje nalaze u procesu stabilizacije i pridruživanja sa EU. vodeći se i već realizovanim aktivnostima na planu sprovođenja preporuka iz Evropskog parterstva. a koju je pripremilo Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije.godine. Ovaj dokument je usvojen opd strane Savjeta ministara EU 30. što je i učinjeno 16. utvrdila prijedlog inoviranog Evropskog partnerstva za Srbiju i Crnu Goru. uporedo sa usvajanjem Godišenjeg izvještaja o Procesu stabilizacije i pridruživanja za Srbiju i Crnu Goru.preko Komisije za koordinaciju procesa pristupanja Evropskoj uniji. sektorske politike i 7. ne zbog određenih formalnih uslova. Evropska komisija je 9. Memorandum o saradnji: Centar za razvoj nevladinih organizacija. i sa resornim ministarstvima nekih od zemljama koje su nedavno postale punopravne članice EU.godina. 4. Komunikaciona strategija predstavlja polazni okvir budućih planiranih aktivnosti koje će se precizno razradjivati godišnjima akcionim planovima implementacije. 5. 196 Između Ministarstva i sledećih partnera iz NVO-sektora je potpisan 6. Pored mjera. godine.januara 2007.

od ekonomije. Ključni instrumenti komunikacije kojima se prenose informacije javnosti su: Elektronski mediji i TV i radio emisije. Izrada ovih emisija realizovaće se u saradnji sa profesionalnim filmskim stvaraocima. do ljudskih prava. Televizijske i radio emisije predstavljaju najprodorniji oblik informisanja šire javnosti i zbog toga će se sa posebnom pažnjom pristupiti izradi ovih programa u sklopu komunikacione strategije. tematskih dokumentarnih kratkometražnih filmova i animiranih filmova (sadržaj bi obuhvatio istorijsku pozadinu procesa.1. zakonskih reformi. preduzetništva. Ovako pripremljeni filmovi moći će biti korišćeni i u redovnom nastavnom procesu u institucijama obrazovanja u Crnoj Gori. Istraživanja pokazuju da najveći dio građana osnovne informacije o procesu evropskih integracija dobija upravo preko ovih medija. Upoznavanje strateških ciljnih grupa sa aktivnostima u procesu evropskih integracija i njihovom ulogom u pripremama za proces pridruživanja i stabilizacije (PSP). Ovaj program poslužiće kao “mjesto susreta” svih koji žele da budu bolje informisani o pitanjima i novostima o procesu integracije Crne Gore i EU. radio. što će se definisati operativnim godišnjim akcionim planovima sprovođenja. određeni dio informacija na navedeni način biće dostupan i u obliku audio-vizuelnih sadržaja. Udruženje privrednika) o Predstavnici medjunarodne zajednice 5. 117 . Privredna komora. audio vizuelni materijali mogu biti pripremljeni u kasnijoj fazi za pojedina konkretna pitanja kojima je potrebna audio-vizuelna podrška. Pripremanje donosioca političkih odluka i onih koji učestvuju u kreiranju politika za ulogu koju će odigrati u procesu evropskih integracija i unaprijedjenju javne svijesti o njemu. Implementacija Komunikacione strategije Prema različitim ciljnim grupama primjenjivaće se različiti metodi komunikacije. i lični kontakti. nacionalnog naslijeđa. osnovne argumente i činjenice o pristupanju EU. 3. Informisanje gradjana o procesu evropskih integracija i jačanje svijesti javnosti o potrebi uključenja u evropske integracione procese. organizacija raznovrsnih javnih manifestacija. Izbor tema emisija zavisiće od rezultata dobijenih istraživanjem javnog mnjenja. U sprovođenju komunikacione strategije koristiće se instrumenti komunikacije kao što su elektronski mediji (televizija. internet). a na teme vezane za proces pristupanja EU. biće uključene u pripremanje i emitovanje posebnog televizijskog programa i kontakt emisija o pristupanju Evropskoj uniji. Uz postojeći štampani materijal. 2. kao prezentacioni materijal na okruglim stolovima u organizaciji Vlade i partnera iz NVO. prednosti pristupanja. osnivanje info punktova. kao uvod na sastancima i seminarima o EU.Glavni ciljevi komunikacione strategije su: 1. kao i ostale televizijske i radio stanice. Ministarstvo će inicirati izradu posebnih. štampani mediji. Cilj ovih filmova će biti da obezbijede uopšten i razumljiviji pristup informacijama u vezi sa procesom stabilizacije i pridruživanja. Radio-televizija Crne Gore će u svojstvu javnog servisa. Razmotriće se mogućnost snimanja tematskih emisija za potrebe svih televizijskih kompanija. Iako je većina informacija vezanih za proces stabilizacije i pridruživanja dostupna u pismenoj formi. Ove emisije bi trebalo da obuhvate odnose Crne Gore i EU. ključna pitanja u vezi s tim i osnovnu ideju). Prioritetne ciljne grupe komunikacione strategije su: o Mediji o Obrazovne institucije o Donosioci političkih odluka o Državna uprava o Nevladine organizacije o Socijalni partneri (Sindikat. kulture.

Sve prezentacije će biti urađene u usklađenom odgovarajućem formatu radi ukupnog vizuelnog identiteta programa komunikacije (vizuelni identitet podrazumijeva izradu posebnog logoa procesa pristupanja Crne Gore EU. Kao i u slučajevima saradnje sa elektronskim medijima. stručni članci i različite analize i pregledi. koji bi se plasirao u nekoj od dnevnih novina. Komisija.) koje bi bile dostupne preko interneta i kompakt diskova.Pristupanje Evropskoj uniji: osnovni argumenti. prednosti.Istorijat EU i ključni ugovori vezani za razvoj ideje evropskog ujedinjenja.yu ). . i za štampane medije biće obezbjedjivano redovno informisanje.Saradnja sa štampanim medijima je veoma važan segment ukupne aktivnosti Ministarstva na afirmaciji pozitivne energije za proces evropskih integracija u Crnoj Gori. Savjet. Sajt je omogućio interaktivnu komunikaciju sa svim korisnicima putem elektronske pošte i foruma. uključujući i bazične materijale i dokumente. kao i informisanje o aktivnostima NVO u ovoj oblasti. Štampani mediji Dnevne novine. Održavanje i redovno ažuriranje ove internet prezentacije vršiće Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije u saradnji sa Biroom za odnose sa javnošću Vlade RCG. a poseban akcenat biće dat na razvijanje saradnje sa inostranim medijskim kućama. . Dodatna aktivnost u ovoj oblasti treba da bude izrada multimedijalnih kompakt diskova na kojima će se pored tekstulanih naći i vizuelne poruke. Cilj ovog podsajta je bio podsticanje saradnje Vlade RCG i NVO na planu realizacije različitih aktivnosti iz oblasti evropskih integracija. Pored navedenog. Elektronske prezentacije Elektronske prezentacije (Power Point i dr. nedeljnici. . Interaktivne internet prezentacije procesa evropskih integracija u Crnoj Gori Internet prezentacija Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije će biti sastavni dio zvaničnog sajta Vlade i pružala je osnovne informacije o procesu evropskh integracija u Crnoj Gori. posebno u okviru priprema za proces stabilizacije i pridruživanja Crne Gore sa EU. Realizovaće se i kreiranje dodatne interaktivne internet prezentacije u saradnji sa NVO (www. preduslovi za uspjeh. .Proces stabilizacije i pridruživanja. šta radimo i kako građani mogu pružiti svoj doprinos.) Ove prezentacije mogu biti upotrebljene i za proces obuke i za održavanje raznovrsnih edukativnih i informativnih seminara. domaći i medjunarodni stručni i ostali časopisi . Parlament.cg. poslužiće kao efikasan vid informisanja ciljnih grupa o specifičnim temama vezanim za EU.integracije. ekonomske analize.Institucije i tijela EU. intervijui. cijena ne-pristupanja i stanje javnog mjenja. zašto radimo na tome. Tokom rada ove stranice povremeno bi se anketirali odabrani korisnici radi ocjena o tome da li i koliko ona ispunjava potrebe za informacijama u oblasti evropskih integracija i procesa stabilizacije i pridruživanja. 118 .Tekuće aktivnosti Vlade RCG i Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije u procesu stabilizacije i pridruživanja itd. Među glavnim temama pripremljenih prezentacija biće: .Značajna uloga u realizaciji komunikacione strategije biće ponudjena i lokalnim TV i radio stanicama radi informisanja i približavanja procesa pristupanja Evropskoj uniji posebnim ciljnim grupama u okviru lokalne zajednice. planira se i periodična priprema podlistka Evropa.

institucije lokalne vlasti. g) Učešće u regionalnim inicijativama – kampanjama o evropskim integracijama. Planira se priprema slijedećih materijala: a) Letak o procesu stabilizacije i pridruživanja koji jednostavno razumlijivim riječnikom opisuje osnovni cilj i karakteristike SAP. Interaktivni plan sprovodjenja Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju itd. Euro-info punktova. itd. f) Organizacija studijskih boravaka-posjeta institucijama EU. Jedan dio ovih brošura će biti preveden na engleski jezik. U okviru obiljžavanja 9. Brošure i knjige će se. »osnovne činjenice o Evropi«.Ostali materijali i publikacije Kao pogodan oblik komunikacije za informisanje šire javnosti.). kao što su »pojmovnik evropskih integracija«. e) Dvojezični tromjesečnik Euromont MEOIEI pokrenuće tokom 2005. Okrugli stolovi i debate Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije će u saradnji sa predstavnicima EU. gdje će se prezentirati novosti ali i opsežniji. b) Brošura o procesu stabilizacije i pridruživanja koja detaljno opisuje kompletan sadržaj procesa i aktivnosti u Crnoj Gori (kao i na nivou Srbije i Crne Gore) u sklopu tog procesa. Organizacija raznih informativno edukativnih kampanja a) Kviz takmičenja za učenike osnovnih i (ili) srednjih škola (poput manifestacije «Hallo Europe» koju je tokom proljeća 2004g.. tako i u posebnim projektnim timovima koji će se formirati u saradnji sa ekspertima iz EU (Crna Gora na putu ka EU. h) Ostali oblici informativno-edukativnih kampanja za promociju evropskih integracija u Crnoj Gori. »Programi tehničke pomoći EU«. Dana Evrope. Horizontalna analiza učinaka uskladjivanja zakonodavstva Crne Gore s propisima EU. distribuirati i po gradskim bibliotekama u okviru tzv. kao i kroz ministarstva. takođe. organizovan je prvi okrugli sto pod nazivom: Crna Gora na putu evropskih integracija. Priručnik za prevodjenje pravnih akata EU. Koristiće uglavnom onima koji su direktno uključeni u ovaj proces i drugim zainteresovanim licima. potencijalnim korisnicima bili dostupni i u elektronskoj verziji preko web sajta. d) Organizovanje informativno-edukativnih posjeta ambasadora i drugih predstavnika zemalja EU u gradovima Crne Gore («Communicating Europe»). brošure i leci biće distribuirani putem ciljnim grupama i opštoj javnosti. obrazovne institucije. .g. Svi odštampani materijali bi. Navedene informativno edukativne kampanje će se organizovati u skladu sa operativnim godišnjim akcionim planovima sprovođenja komunikacione strategije. problemski prezentirani prilozi o različitim aktuelnim aspektima procesa evropskih integracija u Crnoj Gori.maja. c) Konkursi za najbolji literarni ili likovni rad učenika na temu «Crna Gora i EU» (MEOIEI je organizovalo već jedno takvo takmičenje u maju 2004). ujedno. »pristupanje – osnovni argumenti«. Organizovala Kancelarija EK u SCG). Teme ovakvih okruglih stolova će se usaglašavati sa tekućim potrebama i zahtjevima aktuelnog trenutka. d) Izdavanje posebnih publikacija biće omogućeno kroz rad na različitim evrointegracionim projektima i analizama. akademijom i predstavnicima NVO sektora organizovati i (ili) pomagati organizaciju širokog spektra okruglih stolova i javnih rasprava o pitanjima u vezi sa procesom stabilizacije i pridruživanja i odnosima Crne Gore i EU. Nacionalni program za pridruživanje Crne Gore EU. b) Informativno edukativne kampanje za studente Univerziteta Crne Gore. kao u Ministarstvu. nevladine organizacije. c) Serija brošura o specifičnim aspektima odnosa sa EU. e) Manifestacije u okviru obilježavanja Dana Evrope. 119 . Štampao bi se u veoma velikom broju primjeraka i distribuirao kroz dnevnu štampu i preko pošte.

S obzirom da sprovođenje komunikacione strategije podrazumijeva umreženu aktivnost mnogobrojnih vladinih i nevladinih organizacija. a dijelom iz sredstava predviđenih za Republiku Crnu Goru u okviru CARDS programa. Ustanovljenom organizacionom strukturom državne uprave. posebno Odjeljenje za odnose sa javnošću i Sektor za evropske integracije. predviđeno je da poslove informisanje javnosti o radu Vlade RCG i organa državne uprave. dio sredstva treba obezbjediti za svaku godinu iz Budžeta. kao i programa tehničke podrške različitih zemalja koje podržavaju ovakve aktivnosti. ali i Savjet za evropske integracije. U cilju kvalitetnog i kontinuiranog sprovođenja Strategije. kao najviše političko-savjetodavno tijelo u Crnoj Gori koje ima važnu misiju u procesu kreiranja ukupne politike prema EU. Koordinator aktivnosti na implementaciji komunikacione strategije je Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije. Uključivanje i ostvarivanje bliske saradnje MEOIEI sa nevladinim organizacijama i ostalim partnerima – predstavnicima civilnog društva. marketinške poslove u dijelu prezentiranja i promovisanja rada i projekata Vlade RCG i organa državne uprave. Odjeljenje za harmonizaciju zakonodavstva i Odjeljenje za obuku. Finansiranje Sprovođenje Strategije komunikacije biće finansirano dijelom iz budžeta Crne Gore. tako de je uspostavljanje saradnje i koordinacije sa ovim partnerom od izuzetne važnosti za sprovođenje Strategije komunikacije. Očekuje se da nevladin sektor pokrene značajne aktivnosti u skladu sa ovom strategijom. U okviru postojećeg institucionalnog aranžmana SCG. informisanje i dokumentaciju. značajan dio aktivnosti predviđenih strategijom moguće je realizovati preko i nevladinih organizacija. Partneri Uspješno sprovođenje komunikacione strategije uslovljeno je dobrom organizacionom strukturom i sposobnošću prilagođavanja organizacione strukture tempu priprema za potpisivanje sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju (SSP). Koordinacija sa njihovim aktivnostima treba da bude usmjerena na razvoj i sprovođenje ciljnoorijentisanih mjera ka podizanju svijesti građana Crne Gore o pitanjima članstva u EU. Važni partneri za sprovođenje Strategije biće i Delegacija evropske komisije u SCG i ambasade država članica EU. 5. Povezivanje svih Vladinih institucija na implementaciji komunikacione strategije za informisanje javnosti o procesu pridruživanja Crne Gore EU biće realizovano i u tijesnoj saradnji sa članovima Vladine Komisije za koordinaciju procesa pridruživanja EU. kog čine: Odjeljenje za pristupanje EU.2.5. pokazuje se kao jedan od bazičnih uslova sa uspješno sprovođenje Strategije komunikacije. posebno onih koje imaju svoje kancelarije u Crnoj Gori. 120 .3. Važan partner u procesu realizacije komunikacione strategije svakako je i Odbor za evropske integracije Skupštine Crne Gore. praćenje i analiziranje načina informisanja medija o radu Vlade RCG i organa državne uprave kao i koordinaciju sa medijima obavlja Biro za odnose sa javnošću Vlade Crne Gore. odvijaće se i neophodna koordinacija na implementaciji komunikacione strategije sa predstavnicima kancelarija za evropske integracije na nivou SCG i pri Vladi Srbije. Partneri na implementacii komunikacione strategije takodje su i predstavnici medjunarodnih organizacija.

postaće sastavni dio sveukupne Strategije pristupanja EU. do trenutka punopravnog članstva Crne Gore. »TAIEX . Slična saradnja uspostavljena je i sa socijalnim partnerima – Savezom sindikata. 5. kao i sa Privrednom komorom. U cilju ostvarenja što bolje saradnje sa civilnim društvom u Ministarstvu za ekonommske odnose sa inostranstvom i evropske integracije potpisan je (jula 2004.Kancelarija za razmjenu informacija o tehničkoj pomoći». vršiće se povremene procjene uticaja Strategije posredstvom istraživanja javnog mijenja. Pored toga otpočela i izdavačka aktivnost. Takođe potpisani su posebni sporazumi o saradnji sa Pravnim i Ekonomskim fakultetom u Podgorici. »Proširena Evropa – ekonomske promjene i očekivanja«). Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije odštampalo je više brošura i knjiga o procesu evropskih integracija (»Pojmovnik Evropskih integracija«. odnosno SCG u EU. Godišnji akcioni planovi sprovođenja Komunikacione strategije sprovodiće se po metodološkom okviru koji podrazumijeva: a) definisanje potreba ciljnih grupa. u narednoj fazi. kao ministrastva kojem su u nadležnost stavljeni poslovi informisanja. Komunikaciona strategija. s obzirom da je strategija komunikacije tako planirana da prati cijeli proces stabilizacije i pridruživanja. Ministarstvo i nevladine organizacije su organizovali niz zajedničkih aktivnosti na organizaciji okruglih stolova i drugih skupova usmjerenih ka promociji procesa evropskih integracija. Do potpisivanja Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. a planira se štampanje novih knjiga kako bi se stvorile mogućnosti da što veći broj čitalaca dođe do produbljenih saznanja o procesu evropskih integracija. Naposredno pred potpisivanje SSP. Nakon potpisivanja SSP metodi monitoringa započeti u fazi prije potpisivanja Sporazuma biće nastavljeni. Takođe pokrenut je i tromjesečni informator o procesu evropskih integracija koji se pod nazivom »EuroMont« objavljuje kao podlistak u dnevnim listu »Vijestu«.5. godine) Memorandum o saradnji sa nevladinim organizacijama koje ostvaruju aktivnosti na planu evropskih integracija. U sprovođenju će se poštovati osnovni principi i ciljevi ustanovljeni Strategijom. dok će se za svaku godinu posebno donositi konkretni akcioni planovi. organizovaće se posebno istraživanje kako bi se ocjenio uticaj Strategije komunikacije i ocjenilo koji su metodi najuspješniji. uz angažovanje agencija za istraživanje javnog mijenja. naglašavajući one koje su posebno zainteresovane za određena poglavlja acquis communaitaire. Monitoring i evaluacija Sprovođenje Strategije komunikacije u prvom redu je obaveza Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije.4.5. Unijom poslodavaca. uz razliku što će u ovoj fazi biti izraženija podjela ciljnih grupa prema kojima će komunikacija biti usmjerena. b) planiranje aktivnosti. od faze donošenja. »Uvod u evropsko pravo«. c) sprovođenje aktivnosti i d) analizu uspješnosti realizacije planiranih aktivnosti. »Komunikaciona strategija za informisanje javnosti o procesu pridruživanja Evropskoj uniji«. U toku sprovođenja Strategije redovno će se organizovati kvalitativna i kvantitativna istraživanja javnog mijenja i uticaja Strategije komunikacije na kvalitet procesa evropskih integracija u Crnoj Gori. konsultovanja i uključivanja javnosti u različite aktivnosti procesa pridruživanja EU. MEOIEI će stalno pratiti sprovođenje Strategije i procjenjivati njen učinak na osnovu istraživanja javnog mijenja i analitičkog praćenja domaćih i stranih medija. 121 . odnosno raspravama radi provjera i unapređenja politika vezanih za proces evropskih integracija. To će biti iskorišteno za razmatranje efikasnosti Strategije i razvijanje plana za period poslije potisivanja SSP.

a itd. kompetentna i dobro obučena administracija.zajedničko za sve dosadašnje programe obuke za EU realizovane u Crnoj Gori. U tom smislu Program obuke državnih službenika je sastavni segment buduće ukupne strategije pristupanja Crne Gore EU koja će se razviti za cijelu administraciju i sve oblasti sadržane u evropskom zakonodavstvu. pregovaranje u pojedinim radnim grupama. Očekivani rezultati . ekonomskom i političkom sistemu EU. Planirane/očekivane aktivnosti vezane za proces evropskih integracija na različitim nivoima biće sve veće. Program obuke državne administracije Crne Gore za proces evropskih integracija. Program obuke treba da služi kao administrativna podrška za neposredno kreiranje i sprovođenje politika koje će Crna Gora voditi u narednom periodu. Procjena potreba . Za uspješno sprovođenje procesa integracija neophodna je efikasna. zakonodavstvu. kao i onih koji su direktno uključeni u implementaciju zakonodavstva EU. Srednjoročni cilj se bazira na poboljšanju vještina i znanja državnih službenika uključenih u proces implementacije Sporazuma o stabilizaicji i pridruživanju. prevashodno za proces pripeme. Nivo pravnog iskustva i ekspertize postojećeg kadra u državnoj administraciji o pitanjima vezanim za proces evropskih integracija nije dovoljan da odgovori na nove potrebe. zatim postepeno usvajanje acquis. bilo kroz bilateralnu tehničku podršku država članica EU. § unaprijede znanja o strategiji i politikama Crne Gore u vezi sa procesom evropskih integracija. kao i implementacija Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. pregovaranja i sprovođenja Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. 3. 2.6. kao i osnovnim konceptima i procesima u EU. 122 . Osnovni ciljevi Programa obuke § § Kratkoročni cilj je da državnim službenicima direktno uključenim u proces integracija pruži neophodno znanje za osnovne aktivnosti vezane za proces pridruživanja EU.Procjena potreba za obukom državnih službenika bazira se na sljedećim elementima: 1. PRVI PROGRAM OBUKE DRŽAVNE ADMINISTRACIJE ZA PROCES EVROPSKIH INTEGRACIJA (2005) Za efikasan i dinamičan proces evropskih integracija neophodno je značajno ulaganje u ljudske resurse javne administracije i snaženje institucija koje nose proces.). istorijatu evropskih integracija i dr.realno je očekivati da se primjenom programa obuke: § unaprijede znanja i vještine neophodne za uspješnu pripremu i sprovođenje Sporazuma o stabilizaciji i asocijaciji. Vlada CG usvojila je marta 2005. Skoro otpočinjanje pregovora o stabilizaciji i pridruživanju otvara potrebe za dodatnom edukacijom i treninzima o specifičnim temama/oblastima (pregovaranje u okviru pojedinih poglavlja Sporazuma. U tom smislu. § prodube znanja administracije o pravnom.g. čiji prikaz dajemo u ovo odjeljku. bilo kroz CARDS program. jeste da je veći broj službenika državne administracije stekao osnovna i unaprijeđena znanja o temeljnim principima i politikama Evropske unije. Do sada realizovani programi . tj. pa je zbog toga donošenje Programa obuke državne administracije jedan od prvih koraka u pridruživanju EU. Ekonomski aspekti priključivanja Crne Gore EU takođe zahtijevaju djelotvornu administraciju osposobljenu da pomogne stvaranju uslova za razvoj konkurentne privrede. § obezbijede znanja o metodama usvajanja i implementacije acquis communitare.

§ · Državni službenici koji će učestvovati u pregovorima Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. posebno na Univerzitetu. kontakt osobe koje rade na pitanjima evropskih integracija). Međunarodna saradnja. kao i u različitim radnim grupama koje se odnose na proces pregovaranja (Institucionalno. c) Unapređenje stručnosti državnih službenika u vezi sa posebnim zadacima197 Upravljačke sposobnosti. to se odnosi prevashodno na: zaposlene u Sektoru za evropske integracije Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije Crne Gore. · · · Prioritetne oblasti obuke o EU Opšta obuka. donošenje odluka. Specifična stručnost važna za ulogu državnog službenika.obezbijediće opšte znanje o politikama EU. Ostali. a) Obuka koja se odnose na opšta pitanja o EU obuhvata sljedeće tematske oblasti: · Istorijski razvoj EU · Sveobuhvatni ciljevi EU · Zakodavstvo EU: strukure. kako bi se u Crnoj Gori obezbijedila institucionalizacija specifičnog sistema obrazovanja za potrebe javne uprave. b) Unapređenje profesionalne kompetentnosti i poznavanja EU u okviru specijalizacija državnih službenika Specifična znanja po sektorima o EU zakonodavstvu. Državni službenici koji rade na harmonizaciji zakonodavstva Crne Gore. Zavisno od uloge i poslova koje državni službenici obavljaju u svojoj službi. kao i politici i strategiji Crne Gore prema EU. glavne politike i principi · Unutrašnje tržište EU i glavne politike · Finansiranje EU · Odnosi institucija EU sa državama članicama 197 Dio je aktivnosti koje se sprovode u okviru strategije reforme državne uprave.Dugoročni cilj je kontinuirana izgradnja i unapređenje kapaciteta državne administracije uključene u proces evropske integracije. Jezičke sposobnosti. osnovnih principa. Rad sa izvorima informacija. institucijama. odnos između institucija. glavni principi. to su poredstavnici resornih ministarstava u radnim grupama koje će se formirati po poglavljima acquisa. članove Komisije za koordinaciju procesa evropskih integracija. obuka će se organizovati tako da ispuni sljedeće ciljeve: a) Unapređenje znanje koja se odnose na opšte zadatke i ulogu državne uprave Uloga državne administracije u EU kontekstu.. politikama itd. kontakt osobe za poslove evropskih integracija u raznim organima državne uprave). Različite ciljne grupe zahtijevaju različite treninge zavisno od odgovornosti u integracionom procesu. što znači da će se navedeni ciljevi (c) sprovoditi u saradnji sa nadležnim resorima 123 . uloga. funkcionisanje. sa zakonodavstvom Evropske unije Prevodioci i tumači koji rade na pitanjima evropskih integracija. institucijama i sistemu. Pregovaračke sposobnosti na međunarodnom nivou. Poznavanje problematike u vezi sa EU. Za ostvarivanje ovakvog cilja biće neophodno razraditi svestraniji program obuke državne administracije usklađen sa reformom obrazovnog sistema. sistem i funkcionisanje · Institucije EU: struktura. institucija i procesa donošenja odluka u EU. Ciljne grupe · Državni službenici koji koordiniraju proces evropskih integracija (Institucionalno.

društvo. ljudska i manjinska prava. vladavina prava. životna sredina. zavisno od njihove uloge u procesu evropskih integracija.nova administrativna praksa EU · Principi i ciljevi harmonizacije i implementacije zakonodavstva · Mehanizmi države članice koji treba da utiču na proces donošenja odluka u EU · Saradnja između država članica · Lobiranje unutar EU: ko. životna sredina. posebno SSP) · Uloga EU u međunarodnim odnosima (trgovina. uticaj pridruživanja EU na pojedinačne sektore ( definisanje tzv. Nacionalnog programa usvajanja evropskog pravnog poretka .· Pridruživanje novih zemalja EU (različiti ugovori o pristupanju. koristi · Proces pridruživanja EU: rast konkurentnosti i stepen otvorenosti ekonomije Crne Gore · Organizacija i upravljanje pitanjima EU u Crnoj Gori · Status i pravna osnova odnosa između Crne Gore i EU · Uloga civilnog društva u procesu evropskih integracija d) Obuka o uticajima pridruživanja EU na društvo Crne Gore obuhvata sljedeće tematske oblasti: · Uticaj pridruživanja EU na osnovne strukture crnogorskog društva (process demokratizacije. pomoć za razvoj itd. proces donošenja odluka. a) Posebna obuka za koordinatore procesa evropskih integracija obuhvata sljedeće tematske oblasti: · Uvodna obuka o EU · Stručno znanje o sektorskim pitanjima · Priprema i implementacija specifičnih programa EU · Crnogorsko zakonodavstvo. kako i oko kojih pitanja · Iskustva različitih zemalja članica u radu sa institucijama EU c) Obuka koja se odnosi na definisanje predpristupne strategije Crne Gore obuhvata sljedeće tematske oblasti: · Strategija i politika Crne Gore u oblasti evropskih integracija · Članstvo u EU: razlozi. obuhvata sljedeće tematske oblasti: · Uvodna obuka o EU · Produbljeno znanje o pitanjima za svaki pojedinačni sektor 124 . U prvoj fazi ostvarivanja programa obuke posebne ciljne grupe biće organizovan eu skladu sa potreba vođenja pregovora o različitim poglavljima Sporazum ao stabilizaicji i pridruživanju.za vrijeme implementacije programa obuke. Posebna obuka po ciljnim grupama . način rada. Biće određene prioritetne ciljne grupe za svaku etapu procesa pridruživanja.ciljevi i glavni principi · Korišćenje baza podataka EU · EU programi i mehanizmi za finansiranje: CARDS. uloge. posebni programi b) Obuka koja se odnosi na administrativne procedure EU obuhvata sljedeće tematske oblasti: · Principi i ciljevi modernog upravljanja .acquisa) · Vještine i tehnike koordinacije i pregovaranja · Produbljeno znanje o EU institucijama: struktura. transport. naučna saradnja. poljoprivreda. detaljno poznavanje sektorskog zakonodavstva · Predpristupna strategija Crne Gore za pristupanje EU b) Posebna obuka za državne službenike koji će učestvovati u pregovorima o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju kroz razne radne grupe i druge službenike višeg ranga. itd) · Uticaj pridruživanja EU na različite sfere života (ekonomija. koji se bave pitanjima EU. glavni principi. troškovi. administrativne procedure.) · Evropska monetarna unija . trgovina.) · Uticaj internog tržišta i monetarne unije na crnogorsku ekonomiju · Političko planiranje u kontekstu EU. itd. sistem. uslužni sektor. sistemi podataka EU · Zakonodavstvo EU: struktura. Strukturni fondovi. industrija. biće odabrane grupe državnih službenika za užu stručnu obuku.

Informisanje i edukacija o iskustvima drugih država u procesu pridruživanja EU je veoma važan segment obuke i operativno se veoma brzo i kvalitetno ostvaruje učešćem na ovakvim skupovima.Poslije svake kratke posjete stranoj instituciji. «bratiimljenje» (Hrvatska) ili «bliznačanje» (Srbija). korišćenje taktike u skladu sa okolnostima. npr.Kroz rad pod nadzorom EU eksperata . primjenjivanje tehnike kako bi se obezbijedio što veći uticaj i upravljalo neophodnim signalima i porukama u komunikaciji. Permanentna diseminacija rezultata obuke Veoma je važno uključivati što veći broj državnih službenika u kontinuirani sistem obuke. državama članicama.Učešćem u namjenskim programima za upoznavanje institucija EU .Studijske posjete za različite programe koji će takođe omogućiti pripremu posebnih studija na osnovu iskustava i postignutih rezultata drugih država.Razmjenom iskustava sa službenicima iz država članica/kandidata . · Studijske posjete EU institucijama.Ova forma obuke se sastoji od jednodnevnih. od učesnika (službenika koji su boravili) biće zahtijevano da naprave kratak izvještaj u kojem će se pokazati relevantnost posjete. pregovaračka procedura · Razna važna pitanja. kandidatima i zemljama u procesu stabilizacije i pridruživanja .Učesnici programa obuke će imati brifinge prije i nakon učešća na konferencijama. razvoj prava EU · Principi i metodologija harmonizacije zakonodavstva · Primjenjivanje i praćenje usklađenog zakonodavstva · Crnogorski pravni sistem i uticaj pridruživanja EU na njega ( definisanje tzv. u okviru različitih programa finansiranih na bilateralnom principu i iz budžeta EU.Strategija pregovaranja Crne Gore Pregovaračke tehnike: kulturni aspekti pregovaranja unutar struktura EU (Ciljevi: bolje definisati strategiju i koristiti margine u pregovaranju. kao « blisko medjuinstitucionalno saradjivanje» (Slovenija). Nacionalnog programa usvajanja evropskog pravnog poretka . 198 · · Twinning se različito prevodi u regionu.ostvariće se: . posebno pripremljena za svakog člana pregovaračke delegacije · Razvijene jezičke sposobnosti c) Posebna obuka za državne službenike uključene u zakonodavnu proceduru obuhvata sljedeće tematske oblasti: · Uvodna obuka o EU · Donošenje odluka i zakonodavna procedura u EU · Zakonodavstvo EU i običajno pravo.Obukom državnih službenika u državama članicama/kandidatima .Poslije svake posjete institucije EU. ili višednevnih seminara kao i višenamjenskih seminara koji će se održavati u Crnoj Gori.Obukom džavnih službenika ”na licu mjesta” u Evropskoj komisiji. 125 . korišćenje grupe tehnika kako bi se postigao kompromis i sastavio paket) · Lobiranje u strukturama EU · Iskustva novih država članica EU.acquisa) · Pravna terminologija EU naspram pravne terminologije Crne Gore (termini i definicije) · Pravni sistem i relevantna iskustva određenih zemalja članica Metodi obuke · Opšta obuka / specijalistički kursevi i seminari . bolje razumijevanje kulturnih razlika. seminarima i radionicama. od učesnika će se tražiti da pripremi kratko izlaganje i podijeli svoja iskustva sa kolegama u svojoj instituciji i na Komisiji za koordinaciju procesa pridruživanja. To će se ostvarivati na sljedeći način: . države članice EU ili države kandidata. državama članicama EU ili u državama kandidatima. · Učešća na međunarodnim konferencijama. savlađivanje pravila i praćenje postupaka nametnutih predstavnicima i institucijama u evropskim pregovorima. seminarima i radionicama . · Prenos znanja kroz praksu (Twinning)198 . . .

ljudska i manjinska prava. 3. OBEZBJEDJENJE FINANSIJSKE PODRŠKE ZA REALIZACIJU PROGRAMA OBUKE . USPOSTAVLJANJE BAZE PODATAKA RASPOLOŽIVIH /OBUČENIH LJUDSKIH RESURSA ZA PROCES STABILIZACIJE I PRIDRUŽIVANJA .Obezbijediće se prevođenje raznih studijskih. Na taj način će se obezbijediti informacije potrebne za posebne godišnje radne planove obuke. Radi uspostavljanja što bolje koordinacije obuke. realizovaće se i podprogrami namijenjeni za rast kapaciteta institucija u oblasti obuke za evropske integracije. u okviru programa CARDS. sektorske politike. regionalna saradnja. Ministarstvo će po ovim pitanjima usko sarađivati sa Upravom za kadrove. kao i koordinaciju izvođenja programa obuke za državne službenike u Crnoj Gori. 126 . OBEZBJEDJIVANJE TEHNIČKE PODRŠKE PROGRAMU OBUKE . Takodje. u formi godišnjih izvještaja.U saradnji sa Delegacijom Evropske komisije i EAR definisaće se korišćenje finansijske podrške iz CARDS programa namjenjene izgradnji i unapređenju kapaciteta na području evropskih integracija (MIP CARDS 2005-06. PLANIRANJE NOVIH KURSEVA KAO KONTINUIRANA AKTIVNOST – Sastavni dio upitnika biće i pitanja o definisanju konkretnih potreba resornih ministarstava za daljom obukom u opštim i specifičnim oblastima.Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije pripremiće upitnik za kontak osobe u resornim ministarstvima koji će sadržati relavantne podatke koji se odnose na obuku (stečene diplome službenika o poznavanju pitanja koja se odnose na EU.Upravljanje i koordinacija EU obuke Upravljanje i koordinacija obuke na polju evropskih integracija je u obavezi Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije. Plan aktivnosti za organizovanje programa obuke državne adminstracije Crne Gore Kako bi se uspješno implementirao program obuke za proces pridruživanja EU potrebno je sprovesti sljedeće aktivnosti: 1. ekonomska situacija. 5.). u saradnji sa Generalnim direktoratom za proširenje (Evropska komisija. kao ključne tačke unutar Vlade Crne Gore odgovorane su za koordinaciju građenja kapaciteta EU unutar resornih ministarstava Vlade Crne Gore.g. Monitoring i evaluacija Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije nastaviće planiranje i implementaciju aktivnosti vezanih za obuku. Formiranje jedinstvene baze podataka koja se odnosi na ostvarenu obuku o EU. 199 SCEPP – Savjetodavni centar za ekonomska i pravna pitanja (Kancelarije u Beogradu i Podgorici). 2. uključujući i Regionalni CARDS program. čija realizacija počinje od septembra 2005. pravosudje i unutrašnji poslovi). posebno onim vezanim za ispunjavanje Akcionog plana za evropsko partnerstvo (demokratija i vladavina prava. kao što su: TWINNING I SCEPP199. jedinice za evropske integracije u okviru resornih ministarstava će kontinuirano informisati ministarstvo o svim aktivnostima koje se odnose na obuku o EU. kao i sa Komisijom za koordinaciju procesa evropskih integracija. a različitim institucijama i stranim donatorima da ažurno budu informisani o potrebnim aktivnostima vezanim za obuku o EU. kao i diplome o poznavanju stranih jezika). resornim ministarstvima. Brisel). interno tržište. koji će obezbijediti adekvatno planiranje EU treninga. omogućiće resornim ministarstvima da vrše validne procjene o potrebnim kadrovskim potencijalima za proces evropskih integracija. OBEZBJEDJENJE FINANSIJSKE PODRŠKE ZA REALIZACIJU PROGRAMA OBUKE kroz realizaciju programa TAIEX. 4. obrazovnih i analitičkih materijala koji se odnose na različite oblasti EU. Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije i Komisija za koordinaciju procesa EU integracija.

Formiranjem Uprave za kadrove. Navesti da li su navedeni izvori prava EU prevedeni na jezik koji je u službenoj upotrebi u Republici 7. Ukoliko ne postoje odgovarajući propisi Evropske unije sa kojima je potrebno obezbijediti usklađenost konstatovati tu činjenicu 6. njihova organizacija i donošenje Strategije obuke. Organ državne uprave – obrađivač propisa 2.71/04) uvedena je obaveza predlagača da uz predlog zakona. OSTALE AKTIVNOSTI VEZANE ZA PROCES STABILIZACIJE I PRIDRUŽIVANJA TOKOM PRETHODNOG PERIODA 7. 7. posao koordinacije programa obuke. Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije je u saradnji sa Generalnim sekretarijatom Vlade Crne Gore iniciralo uvođenje posebnog pravnog instrumenta za praćenje stepena usklađenosti nacionalnog zakonodavstva sa propisima EU.1. konstataciju o 127 . odnosno neispunjenje obaveza koje proizilaze iz navedene odredbe Sporazuma d) Veza sa Akcionim planom za sprovođenje Sporazuma 4. Naziv predloga propisa 3. U tom smislu oformljen je poseban «Obrazac za ocjenu usklađenosti propisa sa odgovarajućim propisima Evropske unije». a ukoliko ne postoji propis EU. Odlukom o izmjenama i dopunama Poslovnika Vlade RCG («Službeni list RCG» br. Usklađenost predloga propisa sa acquis communautaireom a) Usklađenost predloga propisa sa primarnim izvorima prava Evropske unije b) Usklađenost predloga propisa sa sekundarnim izvorima prava Evropske unije c) Usklađenost predloga propisa sa ostalim izvorima prava Evropske unije d) Razlozi za djelimičnu usklađenost odnosno neusklađenost i rok u kojem je predviđeno postizanje potpune usklađenosti 5. Učešće konsultanata u izradi predloga propisa i njihovo mišljenje o usklađenosti. Usklađenost predloga propisa sa odredbama Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju između Evropskih zajednica i njihovih država članica i Republike Crne Gore a) Odredbe Sporazuma sa kojima se usklađuje propis b) Nivo ispunjavanja obaveza koje proizilaze iz navedene odredbe Sporazuma c) Razlozi za djelimično ispunjenje. preozela je ovaj specijalizovani organ uprave za cijelu Vladu. Oblast usklađivanja zakonodavstva U oblasti usklađivanja nacionalnog zakonodavstva sa propisima EU. drugog propisa ili opšteg akta dostavi ocjenu usklađenosti propisa sa odgovarajućim propisima Evropske unije. OBRAZAC ZA OCJENU USKLAĐENOSTI PROPISA SA ODGOVARAJUĆIM PROPISIMA EU 1.

a služe i kao dobra osnova za dalju diskusiju o predloženim propisima u Parlamentu RCG. U ovom periodu znatno je unaprijeđena saradnja sa Evropskom agencijom za rekonstrukciju učešćem u planiranju i projektovanju programa saradnje i aktivnosti u sklopu programa CARDS za 2005 i 2006 godinu. godine konačno odobrio (pozitivnu) Studiju izvodljivosti. 201 200 128 . aprila 2005. Nakon što je Savjet ministara EU 25. standardizovan format izvještaja EK o jednoj zemlji. godine ustanovio formalan Prijedlog pregovaračkih uputstava. stekli su se uslovi da se u Vladi CG preuduzme čitav niz koordiniranih aktivnosti u okviru priprema za buduće pregovore o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju200. jasno definisala svoj odnos prema budućem procesu pregovaranja o Sporazumu i organizaciji referenduma: «Ustavna povelja sadrži klauzulu prema kojoj svaka Republika ima pravo da se povuče iz Državne zajednice. redovno je pripremalo i organizovalo sastanke Unaprijeđenog stalnog dijaloga.g. koje je kasnije odobren od strane Savjeta ministara EU 3. u okviru pristupa dvostrukog kolosjeka. pozivajući se na ovu klauzulu. jula 2005. kako bi se osigurao kapacitet Srbije i Crne Gore da se uključi u pregovore u cilju uspostavljanja ugovornih odnosa sa EU. Studija izvodljivosti i Pregovaračka direktiva Studija izvodljivosti. postaju neophodan dio procedure usvajanja novih propisa. Citiran je tekst Saopštenja Evropske komisije o spremnosti Srbije i Crne Gore da pregovara sa Evropskom unijom o Sporazumu o stabilizaciji i priodruživanju (Studija izvodljivosti. Ova klauzula sadrži jasnu vremensku odrednicu: relevantni postupci mogu biti pokrenuti tek nakon isteka trogodišnjeg perioda. 7. Direktive za pregovore kojom se daje mandat EK da otpočne pregovore o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju sa Srbijom i Crnom Gorom/. kao i prilozi Crne Gore za godišnje izvještaje o Procesu stabilizacije i pridruživanja. redovno se dostavljaju izvještaji o ostvarivanju Akcionog plana za ralizaciju Evropskog partnerstva. PREGOVORI O SPORAZUMU O STABILIZACIJI I PRIDRUŽIVANJU (2005-06) 8. Ovaj novi način rada na priprema zakonskih akata u Crnoj Gori uspješno funkcioniše od decembra 2004. počevši od usvajanja Povelje u februaru 2003. Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom dostavljalo je primjedbe i sugestije na niz dokumenata Evropske komisije.oktobra 2005. Posebno je potrebno istaći da je EU. Puni naziv sporazuma je Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju između SCG i Evropskih zajednica i njihovih država članica. Međutim. predstavlja specifičan. najkraće rećeno.1.“201 Kolegijum komesara Evropske komisije je 11. pripremljeni su i dostavljeni Evropskoj komisiji neophodni podaci vezani za pozitivnu Studiju izvodljivosti.2. godine. april 2005). u Studiji izvodljivosti. kao i «Procjena fiskalnog uticaja» novog pravnog propisa na trogodišnju projekciju Budžeta RCG. Obrazac «Izjave o uskladjenosti» koji potvrdjuje stepen uskladjenosti predloženog pravnog propisa sa primarnim i sekundardnim izvorima-propisima EU. odnosno zvaničnu potvrdu Komisije da je odredjena zemlja spremna da pregovara o SSP./usvojanje tzv.toj činjenici. godine. ona će zahtijevati konstruktivni stav i snažnu političku posvećenost svih strana. 8. Postojanje ove opcije nije per se prepreka za napredak ka ugovornim odnosima sa Srbijom i Crnom Gorom. Takvo povlačenje moralo bi biti predmet referenduma održanog u Republici. Neposredna saradnja sa institucijama EU U proteklom periodu ostvarivana je redovna i kontinuirana saradnja sa Delegacijom Evropske komisije u SCG i nadležnim insitucijama EU.

formirala Pregovarački tim sastavljen od ministara čiji resori su ključni za proces pregovaranja i sprovodjenje odredaba SSP. zaljučuje se između države Zapadnog Balkana (ZB) i Evropskih zajednica i njihovih država članica. Ova tijela na novou državne zajednice sastavljena su od predstavnika država članica i institucija državne zajednice. za pitanja viza azila i migracija i 3. Pripreme za pregovore – pregovarački tim. 8. Takođe. Da bi stupio na snagu mora biti dobiti saglasnost od strane Evropskog parlamenta i parlamenata svih država članica EU. po procjeni Koordinatora radne grupe. Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju sadrži sljedeća poglavlja: Opšti principi. kao bi se na vrijeme i kvalitetno završile pripreme osnovnih pregovaračkih pozicija Crne Gore za pregovore Sporazuma. Pregovarački tima Vlade RCG čine: Ministar za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije . U cilju što bolje koordinacije procesa pregovaranja i pružanja stručne podrške Pregovaračkom timu.. prelazne i završne odredbe. Kretanje radnika.g. Sve radne grupe su. Politički dijalog. formirano je šest medjuresorskih radnih grupa. pružanje usluga. Ministar poljorivrede. što znači da će i države članice EU imati značajan uticaj na pregovore. što je u skladu sa definisanim nadležnostima institucija državne zajednice u oblastima koje se pregovaraju Sporazumom o stabilizaciji i pridruživanju. opšta načela. u saradnji sa kancelarijama za pridruživanje Evropskoj uniji u Srbiji i na nivou državne zajednice formiran je pregovarački tim i tri radne grupe na nivou državne zajednice.Pregovore o Sporazumu vodiće Komisija u konsultaciji sa posebnim odborom koji treba da se formira od strane Savjeta ministara. Vlada CG je. 2. preambulu i politički dijalog. model izvještavanja S obzirom na strukturu SSP i usvojeni model „dvostrukog kolosjeka“ koji je omogućio da se dio pregovora vodi direktno izmedju države članice SCG i predstavnika Evropske komisije. 8. Finansijska saradnja. 129 . otvorene. usluga i kapitala. kao i predstavnici civilnog društva. Slobodno kretanje roba. Ministar inostranih poslova i Ministar ekonomije. juna 2005. opšte i završne odredbe. u njihov rad budu uključeni i lokalni eksperti sa Univerziteta. (3) Slobodno kretanje roba. institucionalne. Ministar finansija. Na nivou državne zajednice formirane su radne grupe za: 1. čime je pripremljena Pregovaračka plarforma Crne Gore. šumarstva i vodoprivrede. da. Harmonizacija prava. U toku septembra radne grupe su završile rad na pregovaračkim pozicijama Crne Gore. 16. i to za sljedeća poglavlja Sporazuma: (1) Preambula.3. Karakteristike i struktura Sporazuma SSP je “mješoviti sporazum” tj. za harmonizaciju zakonodavstva.Šef pregovaračkog tima. kapital. Politike saradnje. (5) Finansijska saradnja i ostale politike saradnje i (6) Usklađivanje zakonodavstva. Institucionalne. (2) Poljoprivreda i ribarstvo. što znači da ne stupa na snagu činom potpisivanja. (4) Slobodno kretanje ljudi. politički dijalog. Koordinaciju ukupnih aktivnosti radnih grupa obavlja Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije. poslovni nastan. Za lidere i članove radnih grupa organizovana je dodatna obuka. pregovaračka platforma. Pravosuđe i unutrašnji poslovi. Regionalna saradnja.2.

aprila 2006 (Pravda. I Opšti principi. crnogorska delegacija je uspješno pregovarala i ispunjavala sve preuzete obaveze po pitanju redovnog izvještavanja i pripreme pojedinačnih prijedloga za pojedine dijelove Sporazuma.novembra 2006 (Institucionalne odredbe. kao znatno otvoreniji i liberalniji sistem. Drugi tehnički sastanak 22.8. Radna verzija Sporazuma imala je 143 člana (Preambula.što je ekonomski dijalog u okviru pregovora išao više prema detaljima i konkretnim stavovima.države članice pokazale su puni kapacitet za pregovore i bile su dobro pripremljene. VI Uskladjivanje zakonodavstva. vjerujući u sebe i u svoje kapacitete. mogu se istaći slijedeći trendovi u pregovaračkom procesu: · · · · · Afirmacija pregovaračkog kapaciteta država članica . članovi koji definišu koncesije Zajednice na uvoz poljoprivrednih proizvoda porijekom iz Crne Gore date su odvojeno/. pružanje usluga i kapital. koji je načelno usaglašen sa predstavnicima pregovaračkih timova Državne zajednice i država članica. i 13. pregled stanja i eventualni dalji tok pregovora). a koji je usaglašen sa 25 država članica EU. Treći tehnički sastanak 8. sloboda i sigurnost. Razlike . cijeli proces je morao biti projektovan . 5.4. koji se pojedinačno odnose samo na Crnu Goru. i 23.mnogi tzv. Politički dijalog.koliko će trajati. kretanje kapitala. opšti principi. kapaciteti država članica da otvore svoja tržišta za EU proizvode i usluge. Ako se želi sublimirati profil pregovora prije referenduma. jula 2006. i 9. IV Slobodno kretanje roba. februara 2006 (Kretanje roba (poljoprivreda). ima mnogo manje «prelaznih perioda» i oni su uglavnom kraći nego predlog države Srbije. a za neke članove nema ni potrebe za prelaznim periodima. bila spremna da ponudi kraće rokove za implementaciju i da uvijek ima jasan stav po svakom pitanju u vezi sa SSP. Crna Gora je. U predlogu Sporazuma planirano je i 11 aneksa i 7 protokola. V Kretanje radnika. pa postoje različiti prijedlozi po pojedinim članovima Sporazuma /alternativa je definisanje po dva paragrafa za svaku državu članicu. tranzicioni periodi. usluge.generalno govoreći. Tok pregovora 27. saobraćaj. ni u okviru političkog dijaloga. sve su bileočitije razlike u privrednim sistemima. oktobra 2005. značajno se razlikuju izmedju država članica.). Prvi tehnički sastanak 20. Razlike u tranzicionim periodima . maja 2006. u postojećem institucionalnom aranžmanu trebao realizovati kroz: I zvanični sastanak. II zvanični sastanak. decembra 2005 (Slobodno kretanje roba industrijski proizvodi. nije imala «poseban stav». U tom smislu. IX Finansijska saradnja i X Institucionalne. 7. već „sam“o dva/. Finansijska saradnja i jedan dio ostalih politika saradnje). II Politički dijalog. Evropska komisija dostavila je prvi predlog (radnu verziju) cjelokupnog teksta Sporazuma koji će biti predmet daljeg pregovora. ili samo na Srbiju /npr. prema predlogu EK. oktobra 2005. Pregovori o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju (SSP) između Državne zajednice SCG i EU počeli su svečanim otvaranjem 10. Četvrti tehnički sastanak 12. Dvostruki kolosjek . i 21. Kretanje radnika. godine u Beogradu i sve do referenduma (21. u skladu sa modelom dvostrukog kolosjeka. implementacija i pravila konkurencije. juna 2006. Važno je takodje istaći da.državna zajednica. · 130 . tj.i sama EK je definisala više članova Sporazuma. koji se trebaju neposredno pregovarani i potpisani izmedju EK i država članica SCG. osnivanje preduzeća. Aneksi i protokoli odslikavali su postojanje dva ekonomska sistema sa različitom dinamikom otvaranja prema tržištu EU. sloboda i bezbjednost. u okviru jednog člana Sporazuma/. Crna Gora. Posebni članovi . konkurencija). bez obzira na planirani referendum u Crnoj Gori. poljoprivreda i ribarstvo i ostatak politika saradnje). tok pregovora Sporazuma bi se. (kretanje roba). Opšte i završne odredbe). III Regionalna saradnja. osnivanje preduzeća. Otvorenost crnogorske ekonomije je veća . harmonizacija zakonodavstva. već je on proisticao iz izvorne nadležnosti država članica i modela dvostrukog kolosjeka /nisu postojala tri kolosjeka.novembra 2005 (Preambula. zakonodavstvu i ekonomskim politikama država članica. VII Pravosudje. VIII Politike saradnje. (finalizacija kretanja roba) i III zvanični sastanak 8. opšte i završne odredbe).

Borba za afirmaciju evropskog puta Crne Gore potpuno je. Nova Vlada. U međuvremenu. integrisana sa projektom obnove crnogorske državnosti.godine 131 . godine pristupila programu Parnerstvo za mir (PfP). Ako bi se pokušao napraviti hronološki pregled ključnih događaja u procesu stabilizacije i pridruživanja.godine u Briselu. Tehnički dio usklađivanja po 31. aprila 2007. jun 2006). tj. na referendumu o državno-pravnom statusu. koji stupa na snagu već u julu 2006. Dvadesetak dana nakon parafiranja SSP. koji slijedi.Crna Gora je 15.godine i počeli su da se primjenjuju od 1. Novi važan događaj u odnosima s Briselom uslijedio je već 13. septembra te godine uspostavljen je i redovni politički dijalog na ministarskom nivou. posebno u pogledu usklađivanja stavova o međunarodnim pitanjima. još jedna važna stepenica na putu euroatlanskih integracija je savladana . svjesno. Vlada je 5. te u cilju razmjene informacija o pitanjima od zajedničkog interesa u vezi s regionalnom saradnjom i razvojem dobrosusjedskih odnosa. voljom većine građana. iz tabelarnog pregleda dosadašnjih aktivnosti. EU je pozvala vlasti u Podgorici da ubuduće samostalno koordiniraju svoju politiku sa spoljnom politikom EU. kao strateški okvir budućeg razvoja. nastavila je ovaj važan proces bez zastoja. decembra 2006.godine usvojila prijedlog i nove organizacione strukture na nivou države koja će biti u stanju efikasno pratiti implementaciju Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju i voditi transparentan dijalog u zemlji sa svim predstavnicima društva. Samo deset dana nakon Referenduma održane su prve tehničke konsultacije o novom pregovaračkom mandatu. 22. spoljnoj i bezbjednosnoj politici. poglavlju SSP je završen 1. Odlukom Savjeta ministara EU od 15. septembra iste. 192 članica UN (28. Vlada je usvojila i Deklaraciju o dinamiziranju procesa evropskih integracija. Unaprijeđenog stalnog dijaloga. procesa pregovaranja o SSP. Takođe. uključujući i pregled mnogobrojnih sastanaka tzv. 21. 15. Prvi politički dijalog Crne Gore sa Evropskom unijom održan je u Briselu. najrizičnija i najteža faza procesa integracija dovedena do samoga kraja i otvorena nova stranica u afirmaciji nezavisne države Crne Gore i njene evropske perspektive. čime je prva. kada i Privremeni sporazum o trgovini. godine. još jednom ističući svoju jasnu opredijeljenost za pridruživanje EU. marta 2007. godine sastankom ministra inostranih poslova sa EU Trojkom. Ovi sporazumi potpisani su 18. Crna Gora je postala najmlađa država evropskog kontinenta.maja 2006.6.godine. aprila 2007. decembra 2006.januara 2008. bez dvojbe se može zaključiti da je ogroman broj aktivnosti uspješno realizovan i da je Crna Gora pokazala spremnost za narednu fazu procesa evropskih integracija. godine. kada su parafirani Sporazum o readmisiji i Sporazum o viznim olakšicama. Zvanični Brisel nije skrivao namjeru da se kroz politički dijalog promoviše ideja pune integracije Crne Gore u zajednicu evropskih naroda i njenog postepenog probližavanja EU. a EU je prvi put donijela odluku o kolektivnom prizanju jedne nezavisne države (12. kao vlada kontinuiteta. Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju je parafiran.godine. i sastanci Crna Gora–EU Trojka imali su za cilj produbljivanje saradnje između Crne Gore i EU. neposredno uoči referenduma. Samo dva i po mjeseca od završetka tehničkih pregovora. 202 Aneksi su bili osnovni instrument prelaska sa modela dvostrukog kolosjeka na model dva odvojena kolosjeka nakon obnove crnogorske državnosti poslije referenduma 21. januara 2007. što je naišlo na uvažavanje i u institucijama EU.2008). maja 2006.· Aneksi – odslikavaju specifičnosti država članica202 U aprilu 2006.

7. sastanak: AP za EP. do jula 2002. 2005. vize. Beograd Beograd Beograd Podgorica Beograd a)Podgorica b) Beograd Brisel a) Podgorica b) Beograd Podgorica Beograd Beograd 7.2005 8. sastanak: Evropsko partnerstvo 6. sposobnost preuzimanja obaveza koje proizilaze iz SSP Savjet ministara EU donosi pozitivno mišljenje o spremnosti SCG za proces pregovora o SSP – STUDIJU IZVODLJIVOSTI 8. 2.HRONOLOGIJA KLJUČNIH DOGAĐAJA PROCESA STABILIZACIJE I PRIDRUŽIVANJA EU SA AKCENTOM NA SASTANKE UNAPRIJEĐENOG STALNOG DIJALOGA I PREGOVORE O SSP* Datum 14. ekonomska situacija.3.2003. 12. Mjesto Beograd Beograd Pregovori o SSP Beogradski sporazum Ustavna povelja Unaprijeđeni Stalni Dijalog / Enhanced Permanent Dialogue. azil. 16. jaunuar 2004. oporezivanju i poljoprivredi. 25. 7. b) Studija izvodljivosti. demokratija i vladavina prava. i 30. pravosuđe i unutrašnji poslovi. SVEČANI POČETAK PROCESA PREGOVARANJA O SSP SCG – EU Prva zvanična runda: Pregovarano je o preambuli i sledećim glavama SSP : opšti principi. finansijskim i pitanjima vezanim za životnu sredinu (Sub EPD) 9. politike saradnje. sastanak: politički kriterijumi. sastanak: politički kriterijumi. 5.2005. implementacija jedinstvene trgovinske politike. trgovina i unutrašnje tržište. regionalna saradnja.2. opšte strukturne reforme.2005. 20. 27. 29. 11. međunarodna saradnja. pravosuđe i unutrašnji poslovi. PodgoricaBrisel Podgorica Video konferencija posvećena pripremama za drugu rundu tehničkih pregovora.2005. politički dijalog.2002. energetika.2005. ekonomska pitanja.g.6. sastanak: makroekonomska pitanja. 7. 4.4. prava manjina. 2006. 10.11. Konsultativne radne grupe (Consultative Task Force) i u periodu od juna 2001. sastanak: a) konkurencija i državna pomoć. sastanak: Saradnja sa Haškim tribunalom. 1. Sub-EPD sastanak o Sektorski unutrašnjem 132 . 30. granice.4. Prva tehnička runda: pregovarano je o glavi IV – slobodno kretanje roba (poglavlje I – industrijski proizvodi.g. poglavlje II – poljoprivreda i ribastvo i poglavlje III – zajedničke odredbe ) i o glavi VIII – politike saradnje 2. prava intelektualne i industrijske svojine.2004. 7.10. januar 2005. carinama. 2005. Beograd 25. problemi unutrašnjeg tržišta. Beograd 27. trgovina i unutrašnje tržište. april 2004. 4.4. i 28. i 21. 20. 3.2005. 21. EPD Prvi sastanak: reforma sudstva i policije. oktobar 2003.10. Beograd 20. 2006. 14. transport. održano je pet takvih sastanaka 2. demokratizacija Napomena: Prvi razvojni forum EU-SRJ konstituisan je u formi povremenih sastanaka tzv. politika i zakon o konkurenciji. jul 2003. organizovani kriminal i korupcija. trgovina i unutrašnje tržište. b) Politički kriterijumi Prvi sektorski sastanak o ekonomskim. sastanak: a) Prvi sektorski sastanak o trgovini. ljudska i manjinska prava. 2005.2005 5. i 28.

pristup međunarodnim organizacijama i konvencijama. 2. a)Podgorica b) Beograd 5. i 23. Podgorica 27. NOVA PREGOVARAČKA DIREKTIVA ZA PREGOVORE O SSP EU . administrativni kapaciteti. 2006. politički kriterijumi.7. 10. carinama i oporezivanju. Beograd Brisel Podgorica Podgorica 24. 2006. 1. 2006.Drugi sektorski 22. socijalnom partnerstvu i razvoju ljudskih resursa. 4. informacionom društvu i medijima. V. pružanje usluga. jul 2006 Podgorica Brisel 26.institucionalne. Sub-EPD Sektorski sastanak o životnoj sredini. 6. transportu. 2006. 2006 Brisel 8. 2006. Tehničke konsultacije o proceduri za dobijanje novog pregovaračkog mandata nakon proglašenja nezavisnosti (rad na nacrtu teksta SSP) 1. opšte i završne odredbe (članovi 123-130 ). VI i VIII. industriji. Tehničke konsultacije o kapacietu carinske službe i o pregovorima o poljoprivredi Četvrta tehnička runda: Pregovori o tranzicionim periodima u tekstu SSP. energetici. veterinarskim i fitosanitarnim pitanjima i ribarstvu. c) Implementacija EP. 14. 2006. 6. konkurenciji. Treća tehnička runda – Pregovori o tekstu SSP u glavama IV. b) Sektorski sastanak posvećen pravosuđu. Glavi IV – slobodno kretanje roba. i 26. slobodi i bezbjednosti.Drugi sektorski sastanak o trgovini. 6. Druga tehnička runda: Pregovori o Glavi V – kretanje radnika. kao i o koncesijama na industrijske i poljoprivredne proizvode. 25. 10. 9. 2006. 9. opšte i završne odredbe (osim o članovima 123-130 Tehničke konsultacije oko ekonomskog dijela Sporazuma i aneksa Sub EPD . politički kriterijumi. 2006. kao i Glavi VIII – politike saradnje. sloboda i bezbjednost i GLAVA X . 4. 11. Podgorica Brisel 133 .2006.CRNA GORA Treća zvanična runda: Izvršena je rekapitulacija prethodnih rundi pregovora a zatim je pregovarano o GLAVI VII – Pravda. 2006. Beograd 3. EPD sastanak: Implementacija Evropskog Partnerstva. kapital. Druga zvanična runda: Izvršena je rekapitulacija prethodnih rundi pregovora a zatim je pregovarano o Glavi V – poglavlje i . Podgorica 19/20.2.4. izvještaj sa sektorskih grupa. potvrda protokola i aneksa. 4. 2006.tržištu. Sub-EPD .kretanje radnika i Glava X – institucionalne. 2006. osnivanje privrednih društava. Glavi VI – harmonizacija zakonodavstva. 24. 11. sastanak: a) Sektorski sastanak o kretanju radne snage.

3.25) 2. 24-33) Poglavlje III: Zajedničke odredbe (čl. OSNIVANJE.12. KAPITAL Poglavlje I: Kretanje radnika (čl. EPD sastanak: Godišnji izvještaj. industrijska i komercijalna prava svojine (čl. 52-58) Poglavlje III: Pružanje usluga (čl. 19-23) Poglavlje II: Poljoprivreda i ribarstvo (čl. 59-51) Poglavlje II: Osnivanje privrednih društava (čl. 14.5. SPROVODJENJE ZAKONA I PRAVILA O KONKURENCIJI (čl. sloboda i bezbjednost. alkoholnih pića i aromatizovanih vina (čl. 35 i čl. (intelektualna svojina) Deklaracija EZ i država članica (čl. 12. 59-61) Poglavlje IV: Tekuća plaćanja i protok kapitala (čl. 15. Podgorica Brisel Podgorica Podgorica Podgorica Luksemburg 8. 65-71) VI USKLADJIVANJE ZAKONODAVSTVA. Podgorica sastanak o ekonomskim i finansijskim pitanjima.26) III Crnogorske carinske koncesije za primarne poljoprivredne proizvode iz EU (čl. pravosuđe.3. 2006. 18) Poglavlje I: Industrijski proizvodi (čl. institucionalne i političke promjene nakon nezavisnosti. 2-9) II POLITIČKI DIJALOG (čl.44) 134 . 62-64) Poglavlje V: Opšte odredbe (čl. 11. 34-48) V PROTOK LJUDI.Predsjednik Vlade CG i Komesar za proširenje Sub-EPD .Drugi sektorski sastanak o unutrašnjem tržištu Plenarni EPD Politički kriterijumi Potpisivanje SSP 1.2007.2007 26. uzajamnim koncesijama i protokolima – tehničko zaključenje pregovora Sastanci komiteta za ZB o saglasnosti država članica na predlog SSP sa Crnom Gorom (COWEB) Parafiranje SSP .5. 14-17) IV SLOBODAN PROTOK ROBA (čl. 52) VII Intelektualna. 88-114) IX FINANSIJSKA SARADNJA (čl. Struktura ispregovaranog Sporazuma SPORAZUM O STABILIZACIJI I PRIDRUŽIVANJU CRNE GORE I EU PREAMBULA I OPŠTI PRINCIPI (čl. 80-87) VIII POLITIKE SARADNJE (čl. OPŠTE I ZAVRŠNE ODREDBE (119-139) Zajednička deklaracija o članu 75.2006 12.2008. Definicija pojma „proizvodi sa porijeklom“ i metode administrativne saradnje (čl. 72-79) VII PRAVDA.„baby beef“ proizvoda (čl.75) PROTOKOLI 1. 27) – IIIa. 2006. III b i IIIc IV Koncesije EU za riblje proizvode iz Crne Gore(čl.2007 23. 115-118) X INSTITUCIONALNE.10. 28) 3.21) – Ia i Ib II Definicija prizvoda od mlade govedine .30. 10-13) III REGIONALNA SARADNJA (čl. PRUŽANJE USLUGA.29) V Crnogorske koncesije za riblje proizvode iz EU (čl.2007 15. 27 paragraf 2) ANEKSI I Crnogorske carinske koncesije za industrijske proizvode iz EU (čl. administrativni kapaciteti. SLOBODA I BEZBJEDNOST (čl. zaštiti i kontroli naziva vina. O uzajamnim preferencijalnim koncesijama za odredjena vina. uzajamnom prizavanju. Trgovina preradjenim poljoprivrednim proizvodima (čl.30) VI Finansijske usluge (definicije) (čl. Peta tehnička runda: Završni pregovori o tekstu SPP. 2.3.

mobilni telefoni. neka alkoholna pića.6.januara treće godine nakon stupanja na snagu Privremenog sporazuma. 132) 8.ranije prelevmani i sezonsku zaštitu). 99) Mehanizmi za rješavanje sporova (čl. zatim kafa. Lista 3 (aneks Ib SSP) – više osjetljivi industrijski proizvodi – postepeno snižavanje carinskih stopa u narednih pet godina (237 tarifnih stavki. mahunasto povrće. (33 tarifne stavke – mermer i ukrasni kamen. 8. jaja. pečurke. proizvodi od kamena. 1.proizvodi za koje će se carinska zaštita progresivno eliminisati (smanjivati za po 20% godišnje) u narednih pet godina od stupanja na snagu privremenog sporazuma (2008-2012). 7. tekstilna industrija i metaloprerada).aneks II. integralna tabela) na ovoj listi su: konditorski proizvodi. duvanski proizvodi. pivo. Ova lista sadrži: - - 135 . agroindustrija. svinje i živina). drvni proizvodi.najosjetljiviji poljoprivredni proizvodi . Lista 2 – osjetljivi proizvodi . proizvodi iz ove kategorije su navedeni u Aneksu IIIa i Protokolu 1 -aneks I. agrumi. što se ostvarilo usaglašavanjem crnogorske carinske tarife u decembru 2006. kupine. rashladni uređaji i sl. Lista 3 –.godine sa evropskom (HS 2007). 5. Od osnovnih poljoprivrednih proizvoda ( Aneks IIIb) na ovoj listi su: životinje za klanje (goveda. koža i obuća. od povrća: luk. Kopneni transport (čl. tj.proizvodi za koje će se tržište liberalizovati odmah nakon potpisivanja Sporazuma. Lista 2 (Aneks Ia SSP) – manje osjetljivi industrijski proizvodi – postepeno snižavanje carinskih stopa u naredne tri godine (prvo na nivo od 80%. putnička vozila. dijelovi obuće. neki proizvodi od aluminijuma. Carinska tarifa za ove robe je bila 7% i niža. proizvodi od aluminijuma. neke vrste bezalkoholnih i alkoholnih pića. - - Crnogorske carinske koncesije u oblasti poljoprivrede i ribarstava: Osnovni i preradjeni poljoprivredni proizvodi: Lista 1 – proizvodi za koje će se tržište liberalizovati odmah nakon potpisivanja Sporazuma.godine. Koncesije i kvote Pregovori o crnogorskim carinskim koncesijama na industrijske proizvode proizveli su sistematizaciju industrijskih proizvoda u tri grupe. odnosno nakon stupanja na snagu Privremenog sporazuma (Interim Agreement). uvozne carine za i za ovu kategoriju industrijskih proizvoda će biti ukinute. zatim 50% i nakon toga 25%. šargarepa. prerađevine od voća i povrća. i na nivou od 50% carinske zaštite će ostati carina za ove proizvode sve do potpunog integrisanja na EU tržište.4. svinjsko meso i masnoće. npr. Od prerađevina (Protokol 1 . ali su značajan budžetski prihod po osnovu carina. ostale partije živinskog mesa. jer CG nema interes da štiti carinskom zaštitom one sektore gdje nema proizvodnje. Lista 1 . ukrasno bilje i sadnice poljoprivrednog i šumskog bilja. 130) Opštii prinicipi za učešće Crne Gore u programima Zajednice (čl. drvoprerada.). 6. surutka. rashladni uređaji i neki industrijski proizvodi koji se ne proizvode u RCG. 10% godišnje u narednih 5 godina (koja pored ad valorem carinskih stopa uključuje i specifične stope . duvan.za koje će se u roku od narednih pet godina carinska zaštita smanjiti do 50% postojećeg nivoa do 2012. od voća: smokve. do punopravnog članstva Crne Gore u EU. 61) Državna pomoć u industriji čelika (čl. papirna industrija. tj. 73) Uzajamna administrativna pomoć u carinskim pitanjima (čl. odnosno nakon stupanja na snagu Privremenog sporazuma (Interim Agreement). pšenično brašno.

kajsije. Protokol 2 sadrži u Dodatku I listu svih zaštićenih naziva kvalitetnih (i stonih) vina u odredjenim regijama zemalja EU. maline i kivi. kruške. grožđe. Regije iz kojih potiču kvalitetna vina u Crnoj Gori. meso goveda svih kategorija. krompir. U crnogorskom Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju sa EU dogovoreni su slijedeći rokovi: a) tranzicioni period od 5 godina koji se odnosi na maksimalni vremenski period za postepeno otvaranje tržišta i uspostavljanje zone slobodne trgovine između Evropske unije i Crne Gore (2008-2012) . iako Crna Gora trenutno uopšte ne izvozi ovu kategoriju mesa u zemlje EU-25.5%. čime je omogućena asimetričnost u korist Crne Gore. jabuke. Utvrdjene su i kvote za izvoz ribe iz Crne Gore u EU na nivou od 20 t po stopi od 0% za: pastrmku. Riječka. breskve. Postepena liberalizacija poljoprivrednih proizvoda 100% 80% 60% 40% 20% 0% 1 2 3 4 godine 5 Manje osjetljivi proizvodi više osjetljivi proizvodi B) : mlječni Na pregovorima je utvrđena i kvota za vino (Protokol 2). dinje i lubenice. jagode. soljeni i dimljeni proizvodi. a koje su se našle u ovom Dodatku su: Crnogrsko primorje (podregije:Bokokotorskaq. Prerađeni poljoprivredni proizvodi (Protokol 1. paradajz. Što se tiče kvote za mladu govedinu (Aneks II). med. koja imaju geografsku oznaku porijekla zaštićenu. meso ovaca i koza svih kategorija. Budvansko-barska. Takođe. šarana. meso živine. koja iznosi 1500 hl prve godine nakon potpisivanja SSP-a. sorte. maslac i sir.godine na nivo 70% MFN.000 hl). nakon pune ratifikacije SSP u svih 27 Parlamenata država članica EU. Dodatna obaveza crnogorske delegacije je bila da se dostavi crnogorski predlog za zaštićene geografske oznake porijekla i da definiše Predlog Zakona o vinu (regioni. mandarine. krastavci. Ulcinjska i Grahovsko-nudolska) i Crnogorski basen skadarskog jezera (podregije: Podgorička.A) Osnovni poljoprivredni proizvodi (Aneks III c): jagnjad za klanje. geografske oznake i ostali bitni elementi za SSP). Vezano za utvrđivanje simetričnih kvota za riblje proizvode (Aneksi IV i V). šljive. pavlaka. kao i b) implementacioni period od 5 godina koji se odnosi na punu implementaciju odredbi svih članova Sporazuma. Bjelopavlićka i Katunska). predstavnici Evropske komisije su uvažili izložene argumente pregovaračkog tima i predložili kvotu za izvoz mlade junetine od 800t godišnje. 136 . paprika i spanać. integralna tabela) namazi i prirodna i mineralna voda. maslinovo ulje i sve prerađevine o mesa. trešnje.000 hl godišnje (sadašnji izvoz ne prelazi 3. uz mogućnost da se količina ove dvije vrste ribljih proizvoda nakon četvrte godine važenja SSP-a poveća na 250t. oradu i brancin. višnje. uz godišnje povećanje od 500 hl do maksimalno 3.500 hl. Stope za riblje proizvode biće snižene postepeno do 2012. Aneks II. crnogorski pregovarački tim je ispregovarao znatno nižu kvotu za uvoz vina iz EU-25. kupusnjače. Od strane Evropske komisije je predložena kvota za bescarinski izvoz crnogorskog vina u iznosu od 16. odnosno ukupno 500t (ukoliko u prethodnoj godini iskoristimo min 80% prethodno utvrdjene kvote). Crmnička. mlijeko. inicijalni obim kvote za izvoz konzervirane sardine sa 20 na 200 tona po stopi od 6% i inćuna sa 10 t na 200 t po stopi od 12. jogurt.

9. Bugarska. januara 2008. 6 aneksa i 6 protokola. za potrebe odredbi Glave IV. Vlada usvojila predlog nove organizacione strukture na nivou države koja će biti u stanju efikasno pratiti 137 . u dogovoru s Komisijom Evropskih zajednica. U prethodnoj hronologiji procesa pregovaranja o SSP. 8. što se naročito odnosi na pravila o porijeklu (kontinuirana obuka carinika i izvoznika) i pravila konkurencije. u odnosu na one predložene Sporazumom o stabilizaciji i pridruživanju. Sporazum je dobio saglasnost Evropskog parlamenta 17. 8. Rumunija. već smo istakli da je. 7/07). definisan je Privremeni sporazum. Austrija. a u vezi sa članom 138 SSP. Kipar. 3. Madjarska. Portugal. Letonija. se navodi da će: Ugovorne strane odobriti Privremeni sporazum u skladu sa sopstvenim procedurama. U Belgiji proces je počeo na federalnom nivou.7.Dogovoreno je takođe da će Savjet za stabilizaciju i pridruživanje. godine. kao i da će Privremeni sporazum stupiti na snagu „prvog dana drugog mjeseca koji slijedi nakon dana kada su ugovorne strane jedna drugu obavijestile o okončanju procedura odobravanja Privremenog sporazuma. odredbe nekih dijelova ovog Sporazuma.8. nakon tri godine. U članu 60 Privremenog sporazuma. godine. Protokola 1. s druge strane stupio je na snagu 1. Danska i Holandija. razmotriti dalje koncesije vezane za slobodno kretanje radnika. Članova 73.januara 2008.74 i 75 ovog Sporazuma. 2. odmah nakon parafiranja SSP. članu 139. neophodnih za primjenu Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju.godine. se navodi: “U slučaju da. naročito one koje se odnose na slobodno kretanje roba i na relevantne odredbe o transportu. godine Savjetu Evropske unije. Proces ratifikacije Sporazuma Skupština Crne Gore je 13. 5. br. Institucionalni mehanizam za praćenje implementacije Sporazuma Sporazumom o stabilizaciji i pridruživanju predviđeno je da će Crna Gora. Slovačka. sporazum su ratifikovale i : Slovenija. definisati modalitete za praćenje sprovođenja usklađivanja zakonodavstva i aktivnosti koje treba preduzimati u vezi s njegovim sprovođenjem. ugovorne strane su saglasne da u takvim okolnostima. izraz "dan stupanja na snagu ovog Sporazuma" znači dan stupanja na snagu relevantnog Privremenog sporazuma u odnosu na obaveze sadržane u gore navedenim odredbama“. Od zemalja članica EU. Crnogorska delegacija je preuzela obavezu implementacije Akcionog plana za jačanje administrativnih kapaciteta. prije okončanja postupaka koji su potrebni za stupanje na snagu ovog Sporazuma. koja je podnijela Instrument o ratifikaciji 13. novembra 2007. 6 i 7 te odgovarajućih odredbi Protokola 4. Sve procedure sprovedene su na vrijeme. Do decembra 2008. koji ima 60 članova. kada se steknu uslovi da se isti konstituiše.godine. ovaj će se ugovor privremeno primjenjivati od toga datuma“. 8. decembra 2007. U slučaju da procedure iz stava 1 ne budu okončane na vrijeme kako bi Sporazum stupio na snagu 1. novembra 2007. stupe na snagu putem Privremenog sporazuma između Zajednice i Crne Gore. i Privremeni sporazum o trgovini i srodnim pitanjima između Evropske zajednice i njenih država članica s jedne strane i Crne Gore. Na taj način. Privremeni sporazum o trgovini i srodnim pitanjima U poslednjem članu SSP. koja definiše obuhvat Privremenog sporazuma.godine donijela Zakon o ratifikaciji Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju i Zakon o ratifikaciji Privremenog sporazuma o trgovini i srodnim pitanjima (Službeni list CG. Sporazum je prvi ratifikovao Parlament Estonije.

godine. 138 . formirane grupe za evropske integracije. Privremeni odbor usvojio je Poslovnik o radu i pravila za rad pododbora Takođe. ocijenjeno je da se implementacija Privremenog sporazuma odvija u skladu sa planom i bez problema. Pod-odbor za ekonomska i finansijska pitanja i statistiku održan 24. carine. koje će. već 22. koji se primjenjuje od 1. 203 Odluka o formiranju Nacionalnog savjeta za evropske integracije donijeta je marta 2008. kao prvo zajedničko tijelo EZ i Crne Gore.saradnju i evropske integracije PARLAMENT RCG VLADA Kolegijum za za evropske integracije NACIONALNI SAVJET ZA EVROPSKE INTEGRACIJE MIP Potpredsjednik Vlade za evropske integracije CG MISIJA U BRISELU EKSPERTSKA POMOĆ SEI TEHNIČKA POMOĆ KOMISIJA ZA EVROPSKE STRUČNA POMOĆ INTEGRACIJE Obuka IT Prevođenje GRUPE (PODODBORI) Međunarodni I domaći razvojni partneri RUKOVODIOCI GRUPA MINISTARSTVA LOKALNI PARTNERI CBCG. imati centralnu ulogu i u primjeni i praćenju realizacije SSP. NVO . Na svim sastancima konstitutivnim sastancija tijela za praćenje implementacije Sporazuma. dok je peti. U slijedećoj fazi integracija (pristupanje). biće formirano sedam zajedničkih pododbora za praćenje sva 33 pregovaračka poglavlja. Crnogorski dio ovih pododbora čine. kao i Nacionalnog programa za integraciju. koji se poklapaju sa pod-poglavljima u sklopu trećeg poglavlja NPI. Pod-odbor za unutrašnje tržište i konkurenciju održan je 10. poreze i saradnju sa ostalim zemljama kandidatima održan je 26. koji će pratiti primjenu Sporazuma.implementaciju Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju i voditi transparentan dijalog u zemlji sa svim predstavnicima društva203. uz političku i ekspertsku podršku Kolegijuma i Komisije za EI. Pod-odbor za poljoprivredu i ribarstvo održan je 16.maja u Podgorici. januara 2008. tj. januara osnovan je Privremeni odbor za stabilizaciju i pridruživanje. ovih sedam grupa će se dalje razvijati i prerasti u 33 pregovaračke grupe. Prvi. osnovano je pet privremenih pod-odbora.. već postojeće. Nakon početka primjene Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju u potpunosti.. marta u Briselu. juna u Briselu. u stvari. a time i primjenu NPI. industriju. koji će redovno pratiti harmonizaciju nacionalnog pravnog sistema sa evropskim. godine.oktobra u Briselu.godine.aprila u Podgorici. do oktobra 2008. Pod-odbor za saobraćaj održan je 5. poslovna udruženja. Pod-odbor za trgovinu. sindikati. Na osnovu Privremenog sporazuma. te uz koordinaciju SEI i saradnju sa cjelokupnom državnom upravom. Nove koordinacione strukture procesa evropske integracije Crne Gore (2007) Parlamentarni odbor za medj. fakulteti.

a na osnovu Informacije o aktivnostima na izradi Nacionalnog programa za integraciju. godine. juna 2007. GEI -POLJOPRIVREDA I RIBARSTVO 3. a Crna Gora. aktivnosti za koncipiranje programa inicirane su znatno prije potpisivanja Sporazuma. GEI . blagovremeno počne pripremati za nove izazove. NACIONALNI PROGRAM ZA INTEGRACIJU CRNE GORE U EU ZA PERIOD 2008-12. Imajući u vidu da se u Crnoj Gori proces usklađivanja nacionalnog zakonodavstva sa evropskim odvija već nekoliko godina. Pored toga što predstavlja plan implementacije SSP. GEI -TRGOVINA. Crna Gora se opredijelila za postepeno usklađivanje svojih postojećih zakona i budućeg zakonodavstva s pravnim propisima Zajednice.PRAVDA. Naime. CARINE I POREZI 2. još 21. a prije svega postupne i dosljedne primjene uporedivog zakonodavstva. Nacionalni program za integraciju predstavlja nacionalni plan za usvajanje Acquisa. zadatke i obaveze.1. Sporazumom je predviđeno da usklađivanje počinje danom potpisivanja. za period od 2008-2012. godine. Prema članu 72 SSP. Naime. GEI .BEZBJEDNOST I MIGRACIJE 6. Crna Gora je preuzela i obavezu usklađivanja crnogorskog zakonodavstva sa zakonodavstvom Zajednice. treba da sačini posebni program za sprovođenje SSP. kao što su Akcioni plan za implementaciju preporuka iz Evropskog partnerstva i Akcioni plan za jačanje administrativnih kapaciteta za 139 . Vlada Crne Gore opredijelila se da jednim dokumentom obuhvati i plan implementacije Sporazuma i plan usvajanja Acquisa.UNUTRAŠNJE TRŽIŠTE I KONKURENCIJA 4. u dogovoru sa Evropskom komisijom. odnosno Acquis Communaitaire.INSTITUCIONALNI MEHANIZAM ZA PRAĆENJE IMPLEMENTACIJE SSP SAVJET ZA STABILIZACIJU I PRIDRUZ\IVANJE KOLEGIJUM za EI Članovi Vlade CG Članovi Savjeta EU Članovi EK PARLAMENTARNI ODBOR ZA STABILIZACIJU I PRIDRUŽIVANJE Poslanici Parlamenta EU Poslanici Parlamenta CG ODBOR ZA STABILIZACIJU I PRIDRUŽIVANJE KOMISIJA za EI Predstavnici Vlade CG Predstavnici Savjeta EU Predstavnici EK PODODBORI 1 2 3 4 5 6 7 SVA TJELA FORMIRAJU SE NA RAZLIČITIM NIVOIMA POLITIČKE ODGOVORNOSTI – ZAJEDNO CRNA GORA I EVROPSKA UNIJA. kao i njegovog efikasnog sprovođenja. Vlada je odlučila da pripremi Nacionalni program za integraciju Crne Gore u EU (NPI). uključujući i adekvatno sprovođenje postojećeg i budućeg zakonodavstva.EKONOMSKA I FINANSIJSKA PITANJA I STATISTIKA 5. ŽIVOTNA SREDINA. Dakle. a prvenstveno državna uprava.SLOBODA. GEI -SAOBRAĆAJ. ugovorne strane potvrđuju važnost usklađivanja postojećeg zakonodavstva u Crnoj Gori sa zakonodavstvom Zajednice. NPI obuhvata i više drugih dokumenata koje je crnogorska administracija do sada redovno pripremala. A KASNIJE I ZA PREGOVORE.godina 9. U želji da se Crna Gora. PODODBORI SU KLJUČNO MJESTO ZA PROVJERAVANJE I ISPUNJAVANJA OBAVEZA IZ SPP. što formalno postaje nakon što Crna Gora stekne status kandidata za članstvo u EU. tzv. GEI . RADNA GRUPA ZA POLITICKE KRITERIJUME (PRVO POGLAVLJE NPI) Struktura / nadležnosti GEI odgovaraju zajedničkim PODODBORIMA za praćenje implementacije SSP 9. ENERGETIKA I REGIONALNI RAZVOJ 8. GEI -INOVACIJE. INDUSTRIJA. Sastavni dio te Informacije bili su struktura dokumenta i plan aktivnosti za njegovu izradu. Nacionalni program za integraciju istovremeno obuhvata i nacionalni plan za usvajanje evropskih propisa. Ciljevi Nacionalnog programa za integraciju Potpisivanjem Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. TEHNIČKI RAZVOJ I SOCIJALNA POLITIKA 7. 1. NPAA (National Plan for Adoption of Acquis). Istovremeno. svaka zemlja kandidat za članstvo u EU obavezna je da pripremi nacionalni plan za usvajanje Acquisa.

predstavnicima biznisa i investitorima u planiranju njihovih budućih aktivnosti. kada je počela primjena Privremenog sporazuma o trgovini i srodnim pitanjima. Nacionalna verzija Acquisa 6. su sljedeći: . Nacionalni program će služiti ne samo kao sredstvo koordinacije reformi na putu ka EU i osnova za izradu godišnjih programa rada Vlade. naročito u definisanju pregovaračkih pozicija. kako bi Vlada.implementaciju SSP. Bolji pregled potrebnih budžetskih sredstava. Istovremeno. dakle. kao i predviđanje strane podrške potrebne za ispunjenje planiranih zadataka. godine.utvrđivanje detaljnog plana usklađivanja zakonodavstva i izgradnje institucionalnih kapaciteta. godine. NPI omogućava opštoj javnosti da bolje razumije i prati proces postepenog integrisanja u Uniju.definisanje ljudskih i budžetskih resursa. i strategija pridruživanja odnosno integracija. Program obuhvata period od 1. kratkoročni prioriteti obuhvataju period od početka 2008. Dobru polaznu osnovu za proces pregovora. decembra 2012.2. za trogodišnji period koji obuhvata 2010. za period do kraja 2009.definisanje strateških razvojnih ciljeva. istovremeno. . godine. ali ne manje važno – biće stvarna potvrda Evropskoj uniji o mogućnostima Crne Gore i njenoj posvećenosti procesu integracija. Planirani zadaci u oblasti harmonizacije sa pravom EU i uspostavljanja i jačanja institucionalnog okvira za primjenu harmonizovanog nacionalnog zakonodavstva u sljedećih pet godina podijeljeni su na kratkoročne prioritete. kao i odgovarajućih politika. s druge strane. Obuhvatanje svih ovih planskih dokumenata u jedan omogućiće znatno efikasnije praćenje primjene planiranih zadataka u svim oblastima. januara 2008. Struktura Nacionalnog programa za integraciju Nacionalni program za integraciju koncipiran je na bazi najbolje prakse zemalja koje su tu fazu integracija uspješno završile. godine do 31. Ciljevi Nacionalnog programa za integraciju. NPI ima šest poglavlja: 1. NPI će omogućiti: Bolji pregled konzistentnosti reformi. Nacionalni program za integraciju biće strateški okvir ukupnih demokratskih i ekonomskih reformi u zemlji. već i kao transparentna i dobro pripremljena informacija o planiranim reformama. i 2012. predstavlja detaljan plan aktivnosti neophodnih da bi Crna Gora bila „unutrašnje“ spremna da preuzme obaveze koje proizilaze iz članstva u EU do kraja 2012. koju su pripremale neke zemlje u određenoj fazi puta ka EU. Administrativni i pravosudni kapaciteti za implementaciju Acquisa 5. Ekonomski kriterijumi 3. Politički kriterijumi 2. reformi i mjera potrebnih za realizaciju ovih ciljeva. Time NPI postaje jedan od ključnih dokumenata Vlade u narednom periodu. namijenjena Evropskoj komisiji i državama članicama EU. i crnogorskoj javnosti. i srednjoročne prioritete. s jedne strane. S obzirom da predstavlja detaljnu sliku reformi i aktivnosti koje će se realizovati sljedećih pet godina. NPI. . što će doprinijeti i kvalitetnom i pravovremenom izvještavanju o realizaciji. 2011. NPI ujedno može koristiti i kao važna informacija svim zainteresovanim učesnicima na crnogorskom tržištu. tokom narednih godina. godinu. mogla uključiti te potrebe u budžet. I na kraju. Sposobnost preuzimanja obaveza iz članstva u EU 4. 9. što omogućava efikasno i istovremeno praćenje primjene i Sporazuma i NPI. Bolji pregled administrativnih kapaciteta i oblasti koje bi trebalo intenzivnije jačati prije početka pregovora. na kojima je zasnovana njegova izrada. Iako se Nacionalni program za integraciju usvaja u drugom kvartalu 2008. NPI je. Finansijska procjena implementacije NPI 140 .

kao i institucionalni okvir za implementaciju. Na kraju svakog od 33 pregovaračka poglavlja. Ovo. koji se odnose na stabilnost institucija koje garantuju demokratiju. što obezbjeđuje preglednost i jasnu sliku o trenutnom stanju i planiranim zadacima i rokovima u konkretnoj oblasti. strategija obuke i planova za unaprjeđivanje znanja o novom nacionalnom pravnom poretku i Acquis-u u okviru sudske vlasti. u skladu sa standardima i najboljom praksom država članica. do 2012. planirani stepen usklađenosti sa Acquisom. odnosno transponovanja evropskog prava u nacionalno zakonodavstvo do kraja 2012. 141 . koji će do kraja tog roka biti u potpunosti usklađeni sa Acquisom. Četvrto poglavlje . pregled novih pravnih akata. Suština svake od ovih cjelina jeste da prikaže: 1. Ovo poglavlje ima sljedeća pod-poglavlja: . usklađenost sa evropskim pravnim poretkom. Unutrašnja struktura skoro svih tih cjelina je ista. 3. godina. . Većina od 33 pod-poglavlja u okviru trećeg poglavlja NPI dalje je izdijeljena u nekoliko segmenata. obuke. najobimnije poglavlje NPI sastoji se iz 33 cjeline. Treće poglavlje – Sposobnost preuzimanja obaveza iz članstva u EU – u suštini predstavlja plan preuzimanja Acquis Communaitaire-a. 2. već i stručnu i pravnu redakturu. Šesto poglavlje . a u većini slučajeva i na kraju pod-poglavlja.postojeći nacionalni zakonodavni okvir u datoj oblasti. povezani materijalni troškovi i dio nabavke opreme) koji su planirani u prethodnim poglavljima. strategije obuke i planovi za unaprijeđenje znanja o novom pravnom poretku i pregled predviđenog zapošljavanja i osnivanja novih institucija. doprinijeće i boljoj pripremi crnogorske administracije za Upitnik Evropske komisije ( Questionnaire). Kopenhaških kriterijuma. u vidu tabela. plan zapošljavanja i finansijske potrebe po godinama u svim uključenim institucijama. Srednjoročne prioritete – planirane propise za period 2010-2012.Prvo poglavlje – Politički kriterijumi – predstavlja pregled poštovanja političkih kriterijuma. Peto poglavlje . Struktura ove cjeline prati odgovarajuće poglavlje godišnjeg izvještaja Evropske komisije o napretku. Status . sa akcentom na EU pretpristupne fondove (IPA). pregled politika i strategija za poboljšanje administrativnih kapaciteta. godine. zavisno od oblasti. U ovom poglavlju prezentirani su kratkoročni prioriteti. koje odgovaraju pregovaračkim poglavljima Acquisa. kao i administrativne kapacitete za donošenje i implementaciju planiranih propisa. i srednjoročni prioriteti. odnosno sposobnosti da se implementira pravni poredak EU. poštovanje ljudskih prava i prava manjina. odnosno unapređivanju funkcionalne tržišne ekonomije. dati su. Ta sredstva biće dopunjavanja i stranom podrškom. iz seta tzv.Pregled reformi pravosuđa. usmjereni na osposobljavanje privrede da se pozicionira na jedinstvenom tržištu EU. Drugo poglavlje – Ekonomski kriterijumi – posvećeno je uspostavljanju. godine. a naročito sposobnosti crnogorske ekonomije da se suoči sa pritiskom konkurencije koji postoji u Uniji. vladavinu prava. koji obuhvataju postepenu potpunu transformaciju privrede Crne Gore u funkcionalnu tržišnu ekonomiju.Nacionalna verzija Acquis Communautaire-a – odnosi se na obiman i zahtjevan zadatak prevođenja Acquis Communautaire-a sa nekog od službenih jezika EU na crnogorski jezik. priprema propisa.Pregled reforme javne uprave (osnovni propisi koji se odnose na državnu administraciju i trenutno stanje administracije. godina. zaključno sa lekturom. Kratkoročne prioritete – planirane propise za period 2008-2009. po kojoj će se pratiti i ispunjavanje obaveza u budućim pregovorima Crne Gore o pristupanju EU.Administrativni i pravosudni kapaciteti – predstavlja prikaz administrativnih kapaciteta. kao i administrativne kapacitete za donošenje i implementaciju planiranih propisa. što je u stvari sažetak činjenica iz trećeg poglavlja Sposobnost preuzimanja obaveza koje proizilaze iz članstva).Finansijska procjena implementacije NPI– predstavlja kratak rezime finansijskih potreba za administrativni budžet (bruto zarade. Proces izrade nacionalne verzije obuhvata ne samo prevođenje. Ovakva struktura trećeg poglavlja.

Rezultat je da NPI obuhvata i Akcioni plan za implementaciju preporuka iz Evropskog partnerstva i Akcioni plan za jačanje administrativnih kapaciteta. kao i EU jedinicama u ministarstvima. Pored toga. na nivou države. pripreme i izrade NPI imao je Sekretarijat za evropske integracije204. U stalnoj saradnji sa ovim tijelima. kao i nacionalnim razvojnim dokumentima. Monitoring i primjena Nacionalnog programa za integraciju Primjena SSP i Privremenog sporazuma pratiće se preko prikazanih strutkura za praćenje implementacije. 204 142 . Time je stvorena osnova za dvije sljedeće. kao i na nivou određenih sektorskih politika. godini predstavljao svojevrstan vodič u definisanju prioriteta. kao redovnog. u skladu sa najvažnijim strategijama i nacionalnim planovima razvoja. ova baza će biti važan instrument praćenja harmonizacije nacionalnog zakonodavstva sa evropskim. usaglašeni su sa najvažnijim planskim dokumentima Crne Gore za 2008 Ekonomskom politikom. Takođe. ugrađeni su prioriteti i obaveze definisani u različitim dokumentima od značaja za evropske integracije. političko tijelo kojim rukovodi Predsjednik Vlade. pri izradi Programa. pripremnoj fazi izrade NPI glavni zadatak grupa za evropske integracije bio je definisanje nadležnosti za svaki propis Acquis-a. komplementarne i istovremene faze – pisanje tekstualnog dijela i popunjavanje obrazaca za svaki postojeći i planirani nacionalni propis. U prvoj. koje su osnovane još u maju 2007.3. partner Vladi u pripremi NPI bili su i poslanici iz matičnog odbora za evropske integracije. osnovna operativna koordinaciona tijela kojima rukovode pomoćnici ministara. ekspertsko tijelo kojim rukovodi Potpredsjednik Vlade za evropske integracije. a kasnije i za pregovore o pristupanju EU. na kojima su članovi grupa za evropske integracije i službenici svih ministarstava dobili i kompakt diskove sa softverskim programom i materijalima potrebnim za pripremu NPI. koja se bavila samo pripremom ocjene političkih kriterijuma pristupanja. a zatim i utvrđivanje relevantnih propisa Acquisa sa kojim se treba harmonizovati i u kom roku. Metodologija izrade Osnove za pripremu Nacionalnog programa za integraciju bile su prvenstveno Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju i Acquis Communaitaire. a time i praćenja primjene Nacionalnog programa za integraciju. dok je Godišnji izvještaj Evropske komisije o napretku Crne Gore u 2007. ulogu koordinatora ukupnog procesa planiranja. Baza podataka dobijena iz ovih obrazaca biće osnova za pripremu za predstojeće odgovore na Upitnik Evropske komisije. i Sedam grupa za evropske integracije. godinu. skoro 400 službenika iz skoro svih organa državne uprave bilo je uključeno u proces izrade Nacionalnog programa za integraciju. ali te strukture su istovremeno i crnogorske koordinacione strrukture koje su zadužene za praćenje i reviziju NPI dokumenta. godine. 9. NPI je. koji sadrži i sve djelove Acquisa sa kojima je taj propis već usklađen ili će biti harmonizovan u određenom roku do 2012. Implementacija NPI pratiće se i kroz sastanke Unaprijeđenog stalnog dijaloga. na nivou ministarstva i odgovorne osobe. ustaljenog oblika međusobne komunikacije Crne Gore i EU (evropski forum). Svi zadaci planirani Nacionalnim programom za integraciju za 2008. Ključnu ulogu u izradi NPI imale su koordinacione strukture za evropske integracije. U okviru političkih kriterijuma. Kroz misije predstavnika EU za različite oblasti Sekretarijat je organizovao veliki broj seminara za obuku uključenih na izradi NPI. Komisija za evropske integracije. Budžetom I Programom rada Vlade. čime je postignut još jedan cilj ovog sveobuhvatnog dokumenta – unaprjeđivanje koordinacije u okviru državne uprave i efikasan timski rad. formirana je i osma grupa za evropske integracija. godine: – – – Kolegijum za evropske integracije. Naknadno.9. na planu zakonodavstva i jačanja administrativnih kapaciteta.4. takođe. Ukupno.

Madridski kriterijum iz 1995. traži ne samo usvajanje odgovarajućih zakona. 143 . Evropska unija u svojim zahtjevima prema budućim članicama. što će omogućiti Vladi da pravovremeno reaguje i tako osigura dosljedno sprovođenje NPI. u skladu sa planovima iz NPI. Podgorica. Crna Gora prilagođava svoj institucionalni okvir zahtjevima potrebama evropskih integracija. koje će omogućiti da javna uprava zemlje bude prilagođena pravilima i praksama EU. treba da zadovolje i administrativni kriterijum. do koje su faze stigli nadležni organi u realizaciji obaveza koje su planirali.takođe će se procjenjivati i pratiti kvalitet i tempo harmonizacije pravnog poretka. glavnih funkcija koje svaka od ovih struktura mora ispuniti. U Sekretarijatu za evropske integracije razvijen je informacioni sistem koji predstavlja osnovu za praćenje primjene ostvarivanja zadataka planiranih Nacionalnim programom. U zemljama članicama ovi standardi su ugrađeni u administrativne zakone i to: zakon o upravnom postupku. kao i drugim zakonima koji regulišu oblast javne uprave. str. prvenstveno Skupštine. zakon o slobodnom pristupu informacijama i zakon o državnoj upravi. uzimajući u obzir dinamiku samog procesa integracija. ekspertske javnosti i civilnog društva. u njegovom sprovođenju i monitoringu. Jedan od vidova monitoringa primjene NPI biće i godišnji izvještaji Evropske komisije o napretku Crne Gore. U ovom procesu očekuje se i stručna i finansijska podrška EU. Osnovni principi EAP su: pouzdanost i predvidivost. Postojeća organizacija državne uprave obuhvata: 13 ministarstava. što podrazumijeva osnivanje novih institucija ili restrukturiranje postojećih. te glavnih karakteristika koje te strukture moraju imati kako bi na odgovarajući način ispunile svoje funkcije. sa stanovišta vremenskih rokova i sadržaja. kao i specijalizirane samostalne institucije. 4 direkcije i jednu agenciju. kako bi zemlja efikasnije usvojila i primijenila Acquis communautaire. pravo da javnu upravu i unutrašnju organizaciju prilagodi onome što smatra najboljim rješenjem. već i njihovu implementaciju putem odgovarajućih administrativnih struktura. otvorenost i transparentnost. neophodna je participacija i podrška gotovo svih segmenata društva. kao svoje suvereno. Jun. odnosno nova ministarstva. 3 sekretarijata. Iako je NPI dokument koji prevashodno priprema Vlada. efikasnost i djelotvornost. odgovornost. godine. Jačanje i izgradnja institucionalnih kapaciteta na nivou Crne Gore posebno je značajna u pogledu izazova koje donosi proces evropskih integracija. osim Kopenhagenških kriterija iz 1993. On će biti revidiran svake godine. komentare Evropske komisije. koji zahtijeva postojanje odgovarajućih administrativnih struktura. Vlada Crne Gore će kvartalno izvještavati Skupštinu Crne Gore o primjeni NPI kroz svoje redovne izvještaje. o kojima zemlje koje apliciraju za članstvo u EU moraju voditi računa pri razvoju svoje javne uprave. Osnovane su nove institucije. Oblast koja nije regulisana nijednim poglavljem Acquis communautaire je javna uprava. Zemlje članice EU međusobno su prihvatile principe javne administracije i oni čine uslove Evropskog administrativnog prostora (EAP). zakon o upravnom sporu. 10. PROCES JAČANJA ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA ZA EVROPSKE INTEGRACIJE 205 U NPI dokumentu posebna pažnja posvećena je analizi postojećih administrativnih kapacieta zemlje. 14 uprava. kao i potrebi planiranja njenog daljeg jačanja. kao i unaprijeđeno znanje i snaženje svijesti o značaju procesa evropskih integracija u Crnoj Gori. tzv. konstantnu dogradnju Acquis-a. nova tijela unutar pojedinih ministarstava. Evropska komisija u svojim redovnim izvještajima pravi procjenu institucija zemalja kandidata u kontekstu pristupnih pregovora kroz jasan pregled glavnih administrativnih struktura potrebnih za implementiranje različitih poglavlja Acquis communautaire. Sistem će pružati pregled. Nacionalni program za integraciju je "živi” dokument. 9 zavoda. Pored ovih organa postoje i: dvije agencije osnovane shodno Zakonu o 205 Prema V poglavlju NPI dokumenta. 518-548. I na kraju.godine. 2008. u bilo kom trenutku. jer svaka zemlja članica ima. Zemlje kandidati za pridruživanje Evropskoj niji. koji sadrži jedinstvene standarde za djelovanje javne administracije.

Direkcija za saobraćaj. Uprava za nekretnine. Crveni krst. Seizmološki zavod. Zavod za intelektualnu svojinu. Veterinarska uprava. Zavod za međunarodnu – naučnu. Zavod za metrologiju. Uprava za kadrove. što se može vidjeti iz slijedećeg pregleda: Resor / politika Ministarstvo finansija Ostali organi. šumarstva i vodoprivrede Ministarstvo saobraćaja. Centra 144 . kancelarije. prema evidenciji zaposlenih u februaru 2008.godine planira se osnivanje slijedećih institucija: Agencije za zaštitu na radu. Fitosanitarne uprave. sporta i medija Ministarstvo zdravlja.društvenim djelatnostima. Uprava za vode. prosvjetno-kulturnu i tehničku saradnju. U prethodnom tabelarnom pregledu. prosvjetu i zdravstvo. Uprava za civilno vazduhoplovstvo. Zavod za statistiku. Kancelarija za održivi razvoj. rada i socijalnog staranja Ministarstvo prosvjete i nauke Ministarstvo turizma i zaštite životne sredine Ministarstvo pravde Ministarstvo za zaštitu ljudskih i manjinskih prava Ministarstvo inostranih poslova Ministarstvo odbrane Generalni sekretarijat Vlade Sekretarijat za zakonodavstvo Sekretarijat za razvoj Sekretarijat za evropske integracije Agencija za nacionalnu bezbjednost Agencija za prestr. Jun. Regionalni centar za obuku ronilaca. Fond za razvoj. radi cca 40. Zavod za zapošljavanje. Direkcija za razvoj malih i srednjih preduzeća. Uprava carina. Fonda rada. Agencije za zaštitu podataka o ličnosti. Plan jačanja administrativnih kapacieta za proces evropskih integracija Crne Gore U periodu implementacije NPI. Ispitni centar. kao i nezavisni regulatori i ostale insitucije osnovane posebnim zakonima. Komisija za raspodjelu prihoda od igara na sreću. Kancelarija za rodnu ravnopravnost.godine.000 službenika. Komisija za žalbe. Fond PiO. Agencija za nacionalnu bezbjednost osnovana u skladu sa Zakonom. Direkcija za javne nabavke. Državni protokol. Direkcija za zaštitu podataka. Uprava za zaštitu konkurencije. Uprava za sprječavanje pranja novca i finansiranja terorizma. Uprave za ribarstvo. do kraja 2012. pomorstva i telekomunikacija Ministarstvo kulture. Kancelarija za saradnju sa NVO. Uprava za igre na sreću. Uprava pomorske sigurnosti.1. Uprava za šume. Odbor za kvalitet. Uprava za lijekove i medicinska sredstva. Državni arhiv. Uprava za antikorupcijsku inicijativu. Centar za iseljenike. Fond za energetsku efikasnost. 2008. Lučke uprave. Fond za obeštećenje. Turistička organizacija Crne Gore. privrede i strana ulaganja Agencija za promociju stranih investicija Centralna banka Agencija za radio-difuziju Agencija za telekomunikacije i poštansku djelatnost Agencija za energetiku Agencija za nadzor osiguranja Komisija za hartije od vrijednosti Komisija za kontrolu postupka javnih nabavki Državna revizorska institucija Komisija za utvrdjivanje konflikta interesa Zaštitnik ljudskih prava i sloboda Akreditaciono tijelo Institut za standardizaciju Crne Gore Izvor: Nacionalni program za integraciju. Agencije za mirno rješavanje radnih sporova. Zavod za školstvo. Zavod za zbrinjavanje izbjeglica. Policijska akademija. Hidrometeorološki zavod. Zavod za izvršenje krivičnih sankcija. Uprava policije. Komisija za kontrolu državne pomoći. 10. Centri za socijalni rad. komisije i tijela Poreska uprava. Direkcija javnih radova. Kancelarija za zastupanje Crne Gore pred Evropskim sudom za ljudska prava. Ministarstvo unutrašnjih poslova i javne uprave Ministarstvo za ekonomski razvoj Ministarstvo poljoprivrede. Agencija za duvan. u ovim institucijama. Ekonomsko-socijalni savjet. uključujući i pravosudje. Platne agencije. Agencije za konkurenciju. što je oko 25% ukupno registrovanih zaposlenih u Fondu zdravstva. Centar za eko-toksikološka ispitivanja. Kancelarija za bobru protiv trgovine ljudima.

godini i 7.7% Plan u 2012 5. Agencije za energetsku efikasnost i obnovljive izvore energije. Najveći »pritisak« na rast zaposlenosti je u 2008.5% UKUPNO: Na poslovima EI biće angažovano dodatnih 18% službenika Prosječno godišnje povećanje broja angažovanih službenika u svim institucijama je oko 237 godišnje Dinamika rasta angažovanih po godinama.655 239 6.0% 197 2.godini.0% 345 5.5% 52.7% Rast 2012/ 2008 22.6% 2.264 Rast 2010/ 2009 6% 0% 23% 5.501 1. godine.461 Rast 2011/ 2010 3% 0% 4% 2.5% (cca 1.655 313 7. POVEZANE INSTITUCIJE I SKUPŠTINA II. itd. smanjiće se i biznis barijere i administrativne procedure koje predstavljaju dodatni trošak.7% 1185 237 130 1. EUROPOL. godini. Drugim riječima odredjeni rast zaposlenosti biće registrovan i u postojećim institucijama.025 1.591 Rast 2012/ 2011 2% 0% 3% 1.315 1. a zatim se relativno smanjuje. rastom informatičke osposobljenosti i kontinuiranim obukama raspoloživih službenika. kako privredi. u odnosu na prethodnu godinu /opadajući trend Godišnje stope rasta / opadajući trend 513 8.264 u 2010.623 1.919 u 2009. uprava će više biti okrenuta korisnicima. u okviru Ministarstva finansija postepeno će se razviti: jedinica za upravljanje projektima iz IPA fonda.godine treba da bude angažovano 6. Na navedeni način organizacije i rada javnih službi. Moguće uštede u novoj zaposlenosti biće ostvarene i resistematizacijom postojećih institucija.919 Rast 2009/ 2008 10% 2% 17% 8. poboljšaće se uslovi za brzo usvajanje evropskih standarda u oblasti javne uprave. kao i u pravosuđu) do kraja 2008. Uprava za zaštitu životne sredine. UKUPNO POSTOJEĆI PRAVOSUDNI ORGANI III. timski rad i koordinaciju.615 205 6. te permanentno osposobljavanje državnih službenika za obavljanje visokostručnih poslova specifičnih za potrebe integracija u EU.SKP.591 do kraja 2012. Dinamika jačanja administrativnih kapaciteta za proces evropskih integracija u Crnoj Gori 2008-2012 Naziv institucije I. Nacionalni fond i Revizorsko tijelo.586 1. Služba za transfuziju krvi. 7. na poslovima evropskih integracija (u Parlamentu. Fond za životnu sredinu. institucionalne i proceduralne reforme. To znači da se predviđa rast broja angažovanih službenika na poslovima evropskih integracija do kraja 2012. u slučajevima gdje to bude moguće. građanima.7% 18.0% Plan u 2010 5. tako i upravi. i 2009. Na taj način će javni sektor postati otvoreniji i transparentniji. postojećim i planiranim institucijama. 7. Institucija za integralno upravljanje obalnim područjem.0% Plan u 2011 5. zatim Uprava policije .7% Reforma javne uprave uključuje uvođenje e-uprave. UKUPNO DRŽAVNA UPRAVA. godine za cca 18. 145 . odnosno korištenje informacione tehnologije u javnoj administraciji.461 u 2011. U navedenim. tj. Vladi i povezanim ustanovama. Broj planiranih radnika na poslovima evropskih integracija povećava se na 6. što će povećati njenu efikasnost. dok će kvalitet pružanja javnih servisa građanima biti unaprijedjen. Administrativna sposobnost Crne Gore za ispunjavanje ovih visokih standarda zahtijeva i puni politički konsenzus za ispunjavanje uslova pristupanja Uniji. UKUPNO OSTALE INSTITUCIJE I AGENCIJE Plan u 2008 4.655 294 7.406 Plan u 2009 5.655 305 7.za savjetodavne istraživačke i stručne poslove.godini. Uz sve planirane organizacione.185 službenika ili 237 prosječno godišnje).406 zaposlenih. koje će postepeno jačati svoje kapacitete u skladu sa budućim procesom pristupanja EU.

a dijelom i troškove usavršavanja i obuke.8 mil €).Pomoć Evropske zajednice za obnovu. u sprovodjenju pojedinih politika.33%. sprovodi i proces zaokruživanja osnovnog seta državnih institucija poslije sticanja nezavisnosti.99% i 5. To je. godine. već i u demokratskom razvoju društva i prihvatanju zajedničkih evropskih vrijednosti u zemlji. dakle. 146 . 10. je program tehničko-finansijske pomoći Evropske unije usvojen u decembru 2000. imajući u vidu da se. za dinamiziranje procesa evropskih integracija. U projekcijama koje su u NPI radjene za Crnu Goru. administrativnog budžeta. U odnosu na sredstva koja su za 2008. godine. kao i planirani broj po godinama do 2012. poljoprivreda. 2009 i 2010. statistika.godinu.). Prve procjene sredstava za administrativne kapacitete. granična policija. učestvuju u BDP u pretpristupnoj fazi integracija od 2 – 4% BDP. tzv. dok se benefiti ogledaju u rastu novih investicija. carinska služba. zatim diplomatsko-konzularna mreža i sl. 4. godinu opredijeljena za evropske integracije po navedenoj metodologiji. koje direktno povećavaju zaposlenost. decembra 2006. pri čemu su.6 mil € na 195. koji uključuje prevashodno bruto zarade zaposlenih i osnovne troškove opreme i kancelarijskog poslovanja. 11. Program je predviđen za period do 31. a ukupna vrijednost programa je 4. sa izuzetkom pojedinih investicionointenzivnih sektora (transport.2. ukazuju da se stopa izdvajanja Crne Gore poklapa sa iskustvom većine zemalja u ovoj fazi evropskih integracija. godine. iste institucije i zaposleni odgovorni za više djelova pregovaračkih poglavlja. životna sredina. taj procenat je nešto veći i kreće se na nivou od 4. Bosna i Hercegovina. Dakle. ne samo u ekonomiji. Administrativnog budžeta. razvoj i stabilizaciju). očekivani potrebni porast samo dijela nacionalnog budžeta. Programom CARDS zamijenjeni su dotadašnji programi finansijske pomoći OBNOVA i PHARE. veterina.Sadašnji broj zaposlenih. koji se odnosi prevashodno na potrebe administrativnih kapaciteta za dalji proces evropskih integracija. godine ta sredstva povećati za 68% (sa 116.. a kao zemlje korisnice programa osim Srbije i Crne Gore pojavljuju se Albanija. istovremeno sa dinamiziranjem procesa evropskih integracija zemlje. procjenjuje se da će se do 2012.16% projektovanog BDP za 2008.65 milijardi EUR. produktivnost i nivo tehničko-tehnološke opremljenosti. što su osnovni faktori rasta samog BDP. FINANSIJSKA PODRŠKA KROZ PROGRAM CARDS Program CARDS (Community Assistance for Reconstruction. Sva iskustva procesa pristupanja EU pokazuju da su dobiti veće od ulaganja. čiji je osnovni cilj podrška zemljama Zapadnog Balkana u aktivnom učestvovanju u Procesu stabilizacije i pridruživanja. Development and Stabilization . Komparativna iskustva pokazuju. izvedene iz finansijskih potreba iskazanih kroz NPI. dat je za svaku oblast posebno u okviru trećeg poglavlja NPI. iz kog proizilazi postepeni rast kvaliteta života samih gradjana. finansijska procjena evropskih integracija u sljedećih pet godina ne uključuje kapitalne investicije. Finansijska procjena implementacije NPI – administrativni budžet Finansijskom procjenom za Nacionalni program za integraciju obuhvaćeni su prvenstveno izdaci tzv. da obaveze pokrića neophodnih administrativnih troškova i povezanih ulaganja. U ovu procjenu nisu uključena ukupna sredstva potrebna za prevođenje pravnih tekovina Evropske unije. Makedonija i Hrvatska.

pomoć Evropske zajednice je koncentrisana na tri oblasti: (1) Podrška dobrom upravljanju i izgradnji institucija (a) Reforma javne uprave (b) Pravosuđe i unutrašnji poslovi (c) Carina i poreska politika (2) Ekonomski oporavak. je usvojen VIP za period 2005-2006. između njih i EU. prekogranične i međuregionalne saradnje među zemljama korisnicima te između njih i EU. koji. koji predstavljaju dugoročnu podršku Procesu stabilizacije i pridruživanja. a u prvoj polovini 2005. međudržavne. 206 Uredba o programu CARDS Savjeta EU od 5. Strategija podrške Evropske zajednice je.Svake godine pristupa se izradi godišnjeg plana aktivnosti. kao aneks Strateškog programa. · održivi ekonomski i socijalni razvoj. Program CARDS dijeli se na dvije komponente: nacionalnu i regionalnu. (br. · razvoj tješnjih veza između zemalja korisnika. za period 2002-2004. Svaki od strateških dokumenata sadrži dodatak pod imenom Višegodišnji indikativni program209.stručno usavršavanje. · promociju regionalne. pripremila strateške planove pomoći.g. očekivani rezultati. koji sadrži detalje programa podrške za naredne tri/dvije godine. obuku i razvoj ljudskih resursa povezano sa povećanjem zaposlenosti i jačanje civilnog sektora uključujući nezavisne medije. stabilizaciju demokratije. usmjerena na podršci učešću i napredovanju RCG u Procesu stabilizacije i pridruživanja. namijenjeni za podršku u periodu 2002-2006. Nacionalna komponenta namijenjena je zemljama programa CARDS individualno. jednakost polova. 2666/2000) National Strategy Paper 208 Regional Strategy Paper 209 Multi-annual Indicative Programme 207 147 . · stvaranje institucionalnog i zakonodavnog okvira koji će poduprijeti demokratiju. povezana pitanja. obrazovanje. vladavinu prava i prava manjina. Evropska komisija je 2000 i 2001. kroz političku i ekonomsku stabilizaciju i ubrzano približavanje EU. Prvi VIP je usvojen. programi za implementaciju. U VIP-u se detaljnije razrađuju ciljevi. predstavlja osnovu za razvoj na dugi rok. To su Strateški nacionalni programi207 i Strateški regionalni program208.12. koji sadrži konkretne projekte u područjima sadržanim VIP. Radi postizanja značajnijih rezultata koji bi doprinijeli ostvarivanju osnovnih ciljeva. uključujući strukturne reforme. jačanje zakonitosti i mjera za borbu protiv organizovanog kriminala. obnova i reforma sa težištem na: (a) Energetiku (b) Saobraćaj (c) Životna sredina (d) Ekonomski razvoj (3) Društveni razvoj i civilno društvo. uslovi neophodni za implementaciju. Aktivnosti unutar ove komponente zamišljene su kao komplementarne aktivnostima koje se sprovode unutar nacionalnih programa u područjima u kojima zajedničko djelovanje može dovesti do boljih rezultata. nezavisnost medija. pomirenje i povratak izbjeglica. Korisnici regionalne komponente su sve zemlje programa CARDS. s posebnim naglaskom na smanjenje siromaštva.2000. sa težištem na visoko obrazovanje. te između njih i zemalja kandidata za članstvo u EU. stručno usavršavanje i zaštitu životne sredine. · društveni razvoj.Namjena sredstava iz programa CARDS206: · obnova. indikatori ostvarenja. kao prvo. civilno društvo.

00 2005 8.-2013. Iako je. kroz sljedeće programe: OBNOVA.5 1. uglavnom.5 2. Makrofinansijska pomoć i Ostalo (Food Security program).5 2. nacionalnog pristupa sa regionalnim CARDS programom osigurati da se ciljevi programa ostvare. Države su podijeljene na države potencijane kandidate (Aneks 1: Albanija. usvojila prijedlog Uredbe o osnivanju Instrumenta za predpristupnu pomoć – IPA210.U martu 2001.0 19. cilj programa je usklađivanje sa standardima i politikama EU.00 12. kao dodatak uz pet nacionalnih CARDS strategija koje su usmjerene na ostale.5 0. a datum konačnog usvajanja će zavisiti od usvajanja sljedeće finansijske perspektive EU za period 2007. umjesto pet nacionalnih.IPA Evropska komisija je u septembru 2004.0 22.00 2003 4. godine Evropska agencija za rekonstrukciju.IPA.0 22.5 2.0 9. obezbjeđivala humanitarnu pomoć. preuzima od Evropske komisije upravljanje sredstvima EU. dakle. 1: Alokacija sredstava iz CARDS programa za period 2002-2006 (u mil €) CRNA GORA Izgradnja instirucija Ekonomska rekonstrukcija Civilno društvo Ostalo Ukupno Izvor: EuropeAid. Prijedlog Uredbe se trenutno nalazi u proceduri pred Parlamentom i Savjetom.5 1.0 1. Detaljna razrada po svakoj od prioritetnih oblasti sadržana je u Višegodišnjem indikativnom programu i uključuje: (i) promovisanje integrisanog upravljanja granicom.0 15. Humanitarna pomoć (ECHO).0 7. kancelarija u Podgorici. 12. Generalno. Regionalna CARDS strategija uključuje četiri prioritetne oblasti na koje se usmjeravaju finansijska sredstva iz regionalnih CARDS fondova. Podrška Crnoj Gori Do 2001. (ii) podrška demokratskoj stabilnosti.3 0.5 1. što su i preduslovi za članstvo. EU je procijenila da će dopunom osnovnog. Prijedlogom Uredbe početak primjene novog instrumenta je predviđen za 1. januar 2007. 2002 3.1.0 4. Tabela br. regionalni program.2 12. podršku demokratizaciji i nezavisnim medijima. prvenstveno zbog sitacije ako: (i) problem je koji se rješava istinski preko-granične prirode i samim tim zahtijeva aktivnu regionalnu saradnju između vlada zemalja Procesa stabilizacije i pridruživanja (PSP) ili ako. 2006.0 15.5 9. (ii) postoje značajne koristi u smislu efikasnog ili unaprijeđenog uticaja od implementacije kroz jedan. (iii) jačanje sposobnosti državnih institucija i (iv) razvoj na polju regionalne infrastrukture i zaštite životne sredine. BiH. 210 Instrument for Preacession Assistance.00 2004 10. uključujući i acquis communautaire. NOVI INSTRUMENT PREDPRISTUPNE POMOĆI .5 2. karakteristične probleme sa kojima se pojedine zemlje suočavaju. 148 . Makedonija i Srbija i Crna Gora) i kandidate (Aneks 2: Hrvatska i Turska).00 2006 10.Regionalna strategija CARDS Programa je usresređena na promovisanje bliskih odnosa i regionalne saradnje. od čega zavisi obim i namjena pomoći. Oko 10% raspoloživih sredstava je opredjeljeno za podršku ovom cilju. najveći dio finansijske podrške iz CARDS programa usmjeren preko nacionalnih CARDS strategija. Evropska komisija je. Korisnici Korisnici novog programa podrške su države ZB i Turska.

5. razvoj civilnog društva. ostale tri komponente koje predstavljaju pripremu za strukturne fondove.3. S obzirom da se u državama potencijalnim kandidatima sredstvima EU upravlja centralizovano. biti usmjerena na: jačanje demokratskih institucija i vladavine prava. strukture za programiranje i finansijsko upravljanje. uključujući ustanovljavanje sistema za decentralizovano upravljanje sredstvima. 3. regionalnu i prekograničnu saradnju. Tabela 1: Komponente i prioriteti programa IPA po državama korisnicima Države korisnici Komponente Potencijalni kandidati Albanija. BiH. decentralizovane. obrazloženje Evropske komisije je da. Komponente Podrška tranziciji i jačanju institucija. Ciljevi programa Podrška će. za države potencijalne kandidate pomoć će biti usmjerena i na progresivno usklađivanje sa acquis-em i društveni i ekonomski razvoj. Dodatno. od interesa za sve države regiona Priprema za Evropski fond za regionalni razvoj i Kohezioni fond Priprema za Evropski socialni fond Implementacija zajedničke poljoprivredne politike i razvoj poljoprivrednog sektora i ruralnih oblasti 149 . Makedonija učestvuju Kandidati Hrvatska i Turska Prioriteti za države potencijalne kandidate Prioriteti za države kandidate I PODRŠKA TRANZICIJI I JAČANJU INSTITUCIJA II REGIONALNA I PREKOGRANIČNA SARADNJA III REGIONALNI RAZVOJ IV RAZVOJ LJUDSKIH RESURSA V RURALNI RAZVOJ učestvuju Progresivno usklađivanje sa Acquis-em i društveni i ekonomski razvoj Usvajanje i implementacija acquis-a učestvuju ne učestvuju ne učestvuju ne učestvuju učestvuju učestvuju učestvuju učestvuju jačanje stabilnosti. SiCG. Razvoj ljudskih resursa. 2. zahtijevaju odgovarajuće.12. Ruralni razvoj. Regionalna i prekogranična saradnja. za sve države korisnice. 4. zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda. ekonomsku reformu. obnovu i mjere za jačanje povjerenja i pomirenja. 1. Regionalni razvoj. reformu državne uprave. a za države kandidate na usvajanje i implementaciju acquis-a i pripremu za implementaciju zajedničke poljoprivredne i kohezione politike.2. bezbijednosti i prosperiteta. Države potencijalni kandidati će koristiti sredstva iz prve dvije komponente. 12. dok će države kandidati učestvovati u svih pet komponenti.

Ova komponenta predstavlja nastavak regionalne komponente programa CARDS. regionalnog i ruralnog razvoja. Komponenta III – Regionalni razvoj – ima za cilj pripremu za fondove EU tj. koje u medjuvremenu mogu postati zemlje kandidati i ostvariti pravo na otvaranje svih pet komponenti programa. stekne status kandidata za članstvo. Programi se zasnivaju na modelu kofinasiranja. acquis communautaire-a i podršku za održivo prilagođavanje poljoprivrednog sektora i ruralnih oblasti država kandidata. na prijedlog Komisije. već da su sredstva projektovana kao cjelina. Naime. radi podsticanja harmoničnog. Mostoji medjutim još jedan prostor za preraspodjelu sredstava. Savjet može. u međuvremenu.potpisanih Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. usvojena u septembru 2005.). Evropski fond za regionalni razvoj i Kohezioni fond. Ova komponenta predstavlja nastavak programa Phare. Komponenta IV – Razvoj ljudskih resursa – pripremu za učešće u Evropskom socialnom fondu.Komponenta 1 – Tranzicija i jačanje kapaciteta – namijenjena je svim državama korisnicima. centralizovano ili različite forme 150 . preraspodjela sredstava može nastati i ako neka od članica iz ove grupacije postane punopravna članica.9 milijardi. uravnoteženog i održivog razvoja. korišćena i za jačanje institucija i investicije. uključujući i program IPA. Implementacija Evropska komisija implementira programe podrške EU. finansira dio aktivnosti iz svog budžeta. bezbijednosti i prosperiteta. između ostalog. Međutim. Ostale tri komponente su namjenjene državama koje imaju status kandidata. uključujući i učešće u programima i agencijama Zajednice (Informacija o programima Zajednice. ako zemlje napreduju na putu pristupanja i neke od njih postanu članice u ovom periodu. Prilikom implementacije pomoći Komisija može koristiti različite mehanizme upravljanja sredstvima tj. uključujući i program IPA. prepoznajući značaj ovih projekata. odnosno nacionalnog CARDS-a. sa težnjom da sredstva za države potencijalne kandidate budu na nivou koji su države ZB primale kroz CARDS.4. 12. pa se njed “dio” može u završnim godinama finansijskog ciklusa preraspodjeliti drugačije izmedju preostalih zemalja. od interesa za sve države regiona. i može biti. To drugim riječima znači. Alokacija i iznos sredstava proizilazi iz usvojenog Budžeta Zajednice za period 2007-2013. Evropska komisija je okvirni iznos sredstava za IPA definisala kroz Višegodišnji indikativni finansijski okvir MIFF (MultiAnnual Indicative Financial Framework). Evropska komisija i država korisnik zaključuju Okvirni sporazum o implementaciji pomoći (opšta pravila i strukture). U skladu sa svojim planskim periodom. Sredstva će opredjeljuju na osnovu prioriteta iz Evopskog partnerstva. ali i ne znači automatsko povećanje nivoa podrške. Komponenta 2 – Regionalna i prekogranična saradnja – namijenjena je svim državama korisnicima i imaće za cilj jačanje stabilnosti. u skladu sa Uredbom o finansiranju EU. finansijskom perspektivom za 2007-2013. U slučaju da neka od država. imajući u vidu visok nivo administrativnih kapaciteta neophodan za implementaciju tih komponenti. što znači da i zemlja. da ova sredstava nisu projektovana da postepeno rastu. kroz Komponentu 1. zapošljavanja i socijalne politike. Evropska komisija implementira programe podrške EU. kao i dijaloga koji se vodi izmedju zemlje korisnice granta i EK. i o tome obavještava Savjet i Evropski parlament. glasajući kvalifikovanom većinom da premjesti državu korisnicu pomoći iz Aneksa I u Aneks II Uredbe o osnivanju programa IPA. određeni vid podrške u oblastima infrastrukture. što omogućava pristup trima „strukturnim“ komponentama IPAe. koji se kasnije razradjuje na godšnjoj osnovi. i o tome obavještava Savjet i Evropski parlament. a Komponenta V – Ruralni razvoj – pripremu za implementaciju zajedničke poljoprivredne politike. u skladu sa Uredbom o finansiranju EU. Nacrtom nove sedmogodišnje «Finansijske perspektive» Zajednice predviđeno je da za program pomoći IPA bude opredijeljeno oko 12. će biti na raspolaganju i potencijalnim kandidatima.

2 25.1 5.3 6.7 14.7 10.8 28.2 2.7 44.0 2008 250.7 39. takođe.5 138.6 62.7 69.8 15.7 47.2 47.3 653.3 2.3 6. Iz programa IPA će.6 85.6 4.7 61.0 39.7 64.4 45.5 50.6 20.6 12.2 12.5 41.1 70.2 38. Tokom implementacije programa IPA. uključujući nastavak finansiranja programa Twinning i TAIEX.2 194. Za prve dvije komponente.4 11. 2007.5 178. kao i dodjeljivanje ugovora za nabavke i grantove svim fizičkim i pravnim licima iz država članica EU.4 3.1 4.7 2.8 61.0 2.5 93.9 53. formiraće se Odbor za tranzicionu pomoć i jačanje institucija.5 198.6 4. Tabela .1 10.6 146.5 566.7 45.2 9.1 83.5 8.7 2009 233.4 60.1 9.1 54.3 58.1 25.9 49.9 4.6 238.4 131.9 31.6 11.2 4.3 63.9 74.6 167.3 106.1 58.8 52.3 5.4 8. Komisija će tokom implementacije biti podržana od više odbora.7 33.2 186. država korisnika programa.1 63.5 3. Izvor: Evropska komisija.2 .9 10. država korisnica Instrumenta za evropsko susjedsvo i partnerstvo – ENPI (Zajednica nezavisnih država i države mediteranskog basena) i međunarodnim organizacijama.2 2010 211.3 12.6 15.5 2.decentralizovanog upravljanja. da bi se omogućila decentralizacija upravljanja pojedinim komponentama.0 62.5 32.7 27.7 55.8 173.4 14.2 6.0 6.8 66.7 5. Alban ija Bi H Koso vo Crna Gora Srbija BJR Makedonija Hrvatska Turska 151 .Izvod iz Višegodišnjeg indikativnog finansijskog okvira Država Komponente programa IPA Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Regionalni razvoj Razvoj ljudskih resursa Ruralni razvoj Ukupno Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Regionalni razvoj Razvoj ljudskih resursa Ruralni razvoj Ukupno Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Regionalni razvoj Razvoj ljudskih resursa Ruralni razvoj Ukupno Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Ukupno Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Ukupno Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Ukupno Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Ukupno Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Ukupno 2007 252.2 56.2 81. biti moguće finansiranje najrazličitijih aktivnosti.3 186. biće omogućeno učešće u tenderskim procedurama. čiji će zadatak biti koordinacija pomoći i davanje mišljenja na višegodišnje indikativne planske dokumente.8 7.3 9.5 92.8 67. kao i zaključivanje bilateralnih ugovora o zaštiti finansijskih interesa Zajednice.1 4.7 29.7 70.6 12.7 25.8 34.2 36.6 70.4 12.3 100.7 26.0 64.6 63.0 82. Uredbom je predviđena i mogućnost zaključivanja specifičnih sporazuma za pojedine komponente. u kojima učestvuje i CG. ukoliko je to neophodno.8 151.9 28.2 7.6 9.7 497.4 182.0 538.2 20.8 182.3 81.5 190.7 29.0 154. koje sačinjavaju predstavnici država članica.9 5.2 8.2 89.5 16.2 179.9 5. država članica Evropske ekonomske oblasti.

upravlja se iz Brisela. a na prijedlog Komisije. Za IPA program. proces decentralizacije treba da obezbijedi odgovarajući pravni i administrativni okvir za preuzimanje odgovornosti za implementaciju programa od Evropske komisije. 12.6. Regionalnom komponentom CARDS-a. već i između određenih sektora. Savjet može. Zbog toga je EK razvila spefične procedure. U slučaju da država korisnica ne poštuje gore navedene principe ili obaveze sadržane u evropskim partnerstvima. program pomoći EU državi članici ili trećoj zemlji. odbor za evaluaciju. Stoga. Sistemi upravjanja sredstvima EU Generalno. Imajući u vidu kompleksnost procesa. uz kontrolu Delegacije EK.imenovana institucija u trećoj zemlji direktno sprovodi nabavku. finansijski administrator. ugovor) donosi ovlašćeni ugovarač zemlje korisnika. izvještaj o evaluaciji. u decentralizovanom sistemu. Dakle.5. s tom razlikom što je implemento bila Evropska agencija za rekonstrukciju. Delegaciji EK u određenoj državi. dok zemlje partneri djeluju kao učesnici kroz proces konsultacija. ljudskih i manjinskih prava i osnovnih sloboda. a zatim djeluje kao naručilac. u centralizovanom sistemu Evropska komisija programira pomoć. nakon prethodnog odobrenja Delegacije EK. Svrha decentralizacije sistema upravljanja sredstvima je postepena priprema države kandidata za preuzimanje odgovornosti za upravljanje evropskim fondovima nakon ulaska u EU. kada je riječ o centralizovanom ali dekoncentrisanom sistemu sprovođenja211. ugovaranje i plaćanje aktivnosti programa. Decentralizovani .Dodjeljivanje pomoći može biti uslovljeno poštovanjem principa demokratije. 152 . Dakle. Dakle. ekonomskim i institucionalnim reformama. on se može odvijati fazno i razlikovati ne samo između pojedinih država. koja djeluje za zemlju korisnika i u njeno ime.odluke o nabavci. 12. prevashodno u cilju obezbjeđenja potpune transparentnosti u ugovaranju i svim finansijskim transakcijama. a poslije Višekorisničkom IPA komponentom. Evropska komisija može prenijeti ovlašćenja i nadležnosti za nabavku svom diplomatskom predstavništvu tj. u skladu sa članovima 53 i 164 Uredbe o finansiranju i u skladu sa odgovarajućim odredbama Ugovora o osnivanju EZ. može biti implementiran koristeći dva sistema upravljanja sredstvima: · · · Centralizovani . glasajući kvalifikovanom većinom. Proces decentralizacije Decentralizovani sistem implementacije (The Decentralised Implementation System – DIS) se odobrava državi korisnici u skladu sa članom 164 (1) nove Uredbe o finansiranju EU (Council Regulation 1605/2002). tijelo koje vrši sprovođenje. nadzor i evaluaciju. zemlja korisnik pomoći je ovlašćena za ugovaranje. dodjeli ugovora i plaćanju aktivnosti donosi Evropska komisija. preduzeti odgovarajuće mjere. Kontrola se može sprovoditi na dva načina: · Ex ante – odluke koje se odnose na tenderske procedure i ugovaranje (tenderski dosije. te nadležnosti preuzima novoformirana Delegacija EK u Podgorici. 211 Upravo je ovaj sistem upravljanja bio zastupljen u CG u najvećem broju zu program CARDS (izuzeci: porezi i carine i program Tempus). u skladu sa kojim Evropska komisija i dalje sprovodi sistematsku ex-ante kontrolu tenderskih procedura i zaključenih ugovora i zadržava sveobuhvatnu odgovornost za izvršenje opšteg budžeta EU. Evropska komisija zadržava konačnu odgovornost za upotrebu sredstava i samim tim zadržava određene funkcije u programskom ciklusu. vladavine prava.

PRAG). procedure (izbor projekata. · 153 . Pravila javnih nabavki su zasnovana na gore pomenutoj Uredbi o finansiranju i Pravilima za implementaciju uredbe o finansiranju (Commission Regulation 2342/2002). dodijeli sredstava iz programa. Relevantna dokumenta i institucije Implementacija DIS-a se zasniva na sporazumu tj. izrada projektnih zadataka. ex-post kontrole se omogućava uvođenjem Proširenog decentralizovanog sistema implementacije (The Extended Decentralised Implementation System – EDIS).NAO) – finansijski «dvojnik» nacionalnog koordinatora pomoći. na čelu sa službenikom za ovjeravanje programa (Programme Authorising Officer . i da obezbijedi njihovo funkcionisanje i operativnost. Nacionalni fond (NF). uz mogućnost osnivanja sektorskih jedinica za implementaciju u resornim ministarstvima. tzv. snadbijevanja i izvođenja radova su definisani u Praktičnom vodiču za procedure zaključivanja ugovora koji se finansiraju iz Opšteg budžeta Evropskih zajednica (Practical Guide to contract procedures financed from the General Budget of the European Communities in the context of external actions. Da bi upravljala sredstvima EU u predpristupnoj fazi. nadležni su za upravljanje i tehničko sprovođenje projektnih aktivnosti u okviru u resornih ministarstava (utvrđivanje potrebne pomoći.7. na čelu sa nacionalnim službenikom za ovjeravanje (National Authorising Officer . u decentralizovanom sistemu. izradu budžeta i raspodjelu sredstava sprovodi Centralna jedinica za finansiranje i ugovaranje (Central Financing and Contracting Unit .NIPAC) sa odgovarajućom službom. posebno za programe izgradnje kapaciteta. plaćanje) sprovode tijela države korisnice. određivanju prioriteta. uz prethodno odobrenje Evropske komisije ili Delegacije EK u toj državi. Zadatak NF je potraživanje sredstava od Evropske komisije. monitoringu i ocjeni. ugovaranje. zadužena za poslove nabavki. raspodjela sredstava krajnjim korisnicima i finansijsko izvještavanje. Postoje striktna pravila i uputstva koja se odnose na tenderske procedure i ugovaranje. kroz koji će se vršiti svi transferi EU fondova. praćenje realizacije). ekonomičnog sprovođenja projekta i transparentne upotrebe fondova. Procedure i standardni dokumenti za ustupanje pružanja usluga. U praksi. ugovaranje. 12. Uvođenje naknadne. Crna Gora će morati da osnuje odgovarajuće institucije radi implementacije DIS-a. u cilju izbora najkvalifikovanijeg ponuđača. a kroz koji se finansije EU kanališu u zemlju korisnika pomoći. tenderski postupak. tenderska procedura. Naknadno se sprovodi ex post kontrola. Javne nabavke tj. NIPAC ima ključnu ulogu kada je riječ o koordinaciji programiranja. neophodne za decentralizovano upravljanje sredstvima su: · · · Nacionalni koordinator pomoći (National IPA Coordinator .CFCU) – institucija koja se osniva Finansijskim sporazumom sa Nacionalnim fondom. Dakle osnovne institucije. Centralna jedinica za finansiranje i ugovaranje (CFCU). Memorandumu o razumijevanju između EK i države korisnika o osnivanju Nacionalnog fonda (National Fund-NF). Iskustvo prethodnih država kandidata govori da do uvođenja EDIS-a obično dolazi tek nakon ulaska u EU.· Ex post – odluke donosi ovlašćeni ugovarač bez prethodnog odobrenja Delegacije EK.PAO). Visoki službenici za programe pomoći (Senior Programme Officers -SPO).

12. za svaku pojedničanu odluku o finansiranju službenik nadležan za ovjeravanje potvrđuje da li su se stekli uslovi za decentralizaciju. Uredbe o finansiranju. revizija i ocjena ugovora ostaju u potpunosti centralizirani (postupak dodjele ugovora i plaćanja). i kao druga vrsta podrške. što će se odraziti u svakom finansijskom sporazumu (memorandumu): Dakle. (c) kao podrška projektu. nediskriminatorski postupci javnih nabavki. Time će se izbjeći ponavljanje čitavog procesa utvrđivanja relevantnih kriterija za počinjanje svake pojedinačne operacije. i naglasiti činjenica da će postupci nabavki i dodjele grantova biti oni koje primjenjuje Komisija.8. u potpunosti odražava sadržaj odluke koju donosi Komisija. Evropska komisija je ta koja. odlučuje o dodjeli ovlaštenja trećoj zemlji ili zemljama korisnicama u upravljanju određenim mjerama. Pored potpune može se izvršiti i djelimična decentralizacija. može podrazumijevati decentralizaciju javnih nabavki u prvoj fazi.12. primjena djelimične implementacije DIS-a..9. šefovima jedinica i šefovima delegacija“ Kancelarija Evropske komisije za saradnju u pružanju evropske pomoći (AIDCO) naglašava da se stepen decentralizacije mora dogovoriti za svaki projekat. „. na osnovu prijedloga upućenog Delegaciji EK ili Evropskoj komisiji.1 Odlučivanje o stepenu decentralizacije U skladu s članom 164.2. U „Noti direktorima AIDCO-a. Stepen decentralizacije treba da bude utvrđen za svaki projekat pojedinačnim odlukama o finansiranju koje odgovaraju Sporazumu o finansiranju.. U svim slučajevima. Sporazum o finansiranju. Djelimična decentralizacija u CFCU za obavljanje nabavki za odabrane projekte. ili Djelimična decentralizacja u CFCU za odabrane projekte nabavke i vršenje plaćanja izvođačima radova za izabrane projekte. Evropska komisija mora da. Pri utvrđivanju nivoa decentralizacije treba uzeti u obzir postojeće sporazume o implementaciji pomoći Zajednice za određenu zemlju kojima se predviđa decentralizacija. postojanje utvrđenih postupaka prezentacije odvojenih računa koji prikazuju korištenje sredstava Zajednice. izvrši kontrolnu reviziju kapaciteta. da bi se osiguralo da će ustanovljene strukture efekivno upravljati sredstvima.. zvanično ovjeren godišnji izvještaj o utrošenim sredstvima koji mora biti stavljen na uvid Zajednici.“ 154 . dok se osnivanje Nacionalnog fonda može implementirati u narednim fazama: · · · Djelimična decentralizacija u CFCU za obavljanje nabavki za sve projekte. (d) postojanje nezavisne revizorske kuće na državnom nivou. Zahtjevi koje zemlja korisnik mora da ispuni da bi dobila akreditaciju za DIS su definisani u članu 164 (1) Uredbe o finansiranju: (a) efikasno razdvajanje dužnosti službenika koji odobrava i onog koji obavlja plaćanja. Djelimična decentralizacija Gore navedeni opis zahtjeva i odgovornosti odnosi se na slučaj potpune decentralizacije. kojima se isključuje bilo kakav sukob interesa. kao i odredbe ex ante i/ili ex post kontrole pri obavljanju različitih zadataka. Bez obzira na to. na osnovu prijedloga službenika Delegacije nadležnog za ovjeravanje. u skladu sa standardnom formom. (b) postojanje efikasnog sistema interne kontrole u postupku upravljanja.. Odlukama o finansiranju koje donosi Komisija mora se utvrditi stepen decentralizacije uključujući i zadatke koji su predmet decentralizacije. Dakle. Akreditacija za DIS Dobijanje akreditacije za DIS zavisi od analize upravljačkih tj administrativnih kapaciteta NF i CFCU. prije decentralizacije EU pomoći. (e) transparentni. u skladu sa Uredbom o finansiranju. u kombinaciji s decentralizacijom Nacionalnog fonda u upravljanju sredstvima za izabrane projekte.

posebno u onim oblastima acquis-a koji su od izuzetnog značaja za proces reformi i evropske integracije. promjena i poboljšanja neophodnih za obezbjeđenje usklađenosti sa za zahtjevima EU. Moguće faze izgradnje institucija za decentralizaciju upravljanja pomoći Postoji pet mogućih faza u pripremi za decentralizovano upravljanje pomoći EU: 1. sa posebnim naglaskom na funkcije programiranja. 5. radi sprovođenja dogovorenih politika utvrđuju se višegodišnji akcioni programi za ostvarivanje ciljeva koje su EU i države članice postavile u određenim sektorima. Nadležnosti NAC su sveukupna koordinacija i upravljanje pomoći EU (programiranje pomoći. finansijske kontrole. finansijskog upravljanja. s obzirom da obuhvataju većinu politika Zajednice. već podrazumijevaju saradnju privrede. 3. organizacija civilnog društva i državnih institucija. Međutim. što podrazumijeva finansijsko učešće država nečlanica u budžetu EU kao uslov pristupanja programima. slijedi akreditacija za prelazak na decentralizovani sistem. ohrabruju razmjenu korisnih iskustava i olakšavaju transfer znanja i dobre prakse. omogućavaju i pripremu za pristupanje. a posebno u Ministarstvu za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije i Ministarstvu finansija. evaluacije i odgovarajućih priručnika vezanih za procedure. 4. CFCU. implementacije. s obzirom da je pomoć iz EU fondova isključivo povezana sa zahtjevima koji se postavljaju pred državu u procesu evropske integracije. upravljanje i koordinaciju aktivnosti po pojedinim projektima. NF i CFCU su po pravilu dio Ministarstva finansija ili trezora.europa.10. stoga bi i Ministarstvo finansija bilo odgovorno i nadležno za efektivno funkcionisanje decentralizovanog upravljanja pomoći. PROGRAMI ZAJEDNICE212 Pojam «Program Zajednice» («Community Programme») odnosi se na integrisan niz aktivnosti koje usvaja Evropska unija da bi podržala i podstakla saradnju između država članica u različitim oblastima. Faza ustanovljavanja: pravno i faktičko ustanovljavanje neophodnih struktura (NAO. 2. Implementacija neophodnih promjena: razvoj neophodnih procedura za ispunjenje zahtjeva koje DIS podrazumijeva.eu. Iskustvo država kandidata i ostalih država ZB govori da je nacionalni koordinator pomoći obično funkcioner (najmanje na nivou ministra) nadležan za proces evropske integracije u određenoj državi. posebno u dijelu finansijskog upravljanja (ugovaranje i plaćanje) fondovima. jer države kandidate i njihove građane upoznaju sa politikama i metodama rada Unije.…). 13.12. nabavki. institucije CG će preuzeti odgovornost za upravljanje i implementaciju EU pomoći. koje su povezane sa politikama EU. Priprema za odluku EK (kontrolna revizija stručnih službi EK): na službeni zahtjev i nakon povrde Evropske komisije da postoje preduslovi za DIS. Programi ne podrazumjevaju isključivo saradnju vlada država članica. Stoga je od izuzetne važnosti uvođenje i jačanje neophodnih specifičnih stručnih znanja i vještina u svim državnim institucijama. 212 www. Decentralizacijom. NF. monitoringa. programi su namijenjeni isključivo državama članicama. Procjena nedostataka: Analiza institucionalnih struktura u cilju procjene do kog nivoa su ispunjeni zahtjevi DIS i identifikacija specifičnih aktivnosti. pregovori sa Evropskom komisijom). 155 . Naime. U načelu. ugovaranja. oktobar 2005. na osnovu posebne stavke u Opštem budžetu EU. definisanje prioriteta. Faza procjene usklađenosti: procjena da li su ključne institucije dostigle poboljšanja neophodna za zadovoljavanje relevantnih pravila EU. u periodu od nekoliko godina. Sva resorna ministarstva i ostale institucije će biti odgovorne za programiranje.int i interna dokumentacija Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije. prevashodno kroz evropsko partnerstvo. NAC.

4. a troškovi učestvovanja u programima uglavnom su sufinansirani iz programa pomoći PHARE. 8. imajući u vidu da programi Zajednice mogu predstavljati jedan od instrumenata predpristupne strategije tj. na forumu Evropskog savjeta «EU-Zapadni Balkan» 22. U periodu 1998-2001. juna 2003. što će omogućiti EU da podrži njihove napore ka evropskoj integraciji. godine. U Okvirnom sporazumu je navedeno 25 tekućih programa koji su potencijalno otvoreni za države ZB. utvrđivali su se odlukama Savjeta za pridruživanje213 (jedna odluka za svaku državu i svaki program).Načelo otvaranja Programa Zajednice državama kandidatima srednje i istočne Evrope dogovoreno je na sastanku Evropskog savjeta u Kopenhagenu 1993. Pojedinačni Memorandumi o razumjevanju za svaki program sa konkretnim uslovima i finansijskim aspektima učestvovanja. i to nakon unošenja odgovarajuće odredbe u odluke ili uredbe Savjeta EU ili Parlamenta kojima se otvaraju programi.g. potpisan je Okvirni sporazum o opštim principima učešća u programima Zajednice. počeo se primjenjivati novi pristup za otvaranje programa Zajednice. kojim se svi postojeći programi otvaraju za države kandidate. države srednje i istočne Evrope ostvarivale su pravo učestvovanja u programima Zajednice. 5. Riječ je o slijedećim programima: 1. Od 2002. 15. što je podrazumijevalo sporu i komplikovanu proceduru. uključujući finansijski doprinos. 3.g. Počev od 1998. («Agenda 2000»). a realizacija ove ideje je počela 1997. 11. Jedinstveni «Okvirni sporazum» o opštim načelima učestvovanja u programima. u Briselu. Da bi se obezbijedio pravni osnov za učešće država ZB u programima. 10. Borba protiv diskriminacije (Community Action Programme to Combat Discrimination) Borba protiv isključenosti iz društva (Community Action Programme to Combat Social Exclusion) Jednakost polova (Gender Equality) Djelovanje Zajednice za podršku potrošačkoj politici (Community Actions in Support of Consumer Policy) Djelovanje Zajednice u oblasti javnog zdravlja (Community Action in the Field of Public Health) Sokrat II (Socrates II) Leonardo da Vinči II (Leonardo da Vinci II) Program djelovanja Zajednice za podsticanje rada tijela koja funkcionišu na evropskom nivou i za podršku konkretnim aktivnostima u oblasti obrazovanja i obuke (Community Action Programme to Promote Bodies Active at European Level and Support Specific Activities in the Field of Education and Training) Omladina (Youth) Program djelovanja Zajednice za podsticanje aktivnog evropskog građanstva (Community Action Programme to Promote Active European Citizenship) Elektronsko učenje (eLearning) Erasmus Mundus Kultura 2000 (Culture 2000) Mediji plus (MEDIA Plus) MEDIJI-Obuka (MEDIA-Training) Elektronski sadržaji (eContent Plus) 9. način upoznavanja država kandidata s metodama rada EU i integraciju u većinu politika EU.. programi Zajednice su otvoreni za države Zapadnog Balkana (ZB). uslovi učestvovanja. U skladu sa «Solunskom agendom za Zapadni Balkan». Evropska komisija je predložila postupno otvaranje niza programa Zajednice za države kandidate i prije datuma pristupanja. 2. 16. a takodje i u parlamentima svih država ZB. usvojenom na Evropskom Savjetu 20. u dva koraka: 1. 213 Savjeti za pridruživanje osnivaju se stupanjem na snagu Sporazuma o pridruživanju (Evropski sporazumi) i čine ih predstavnici Evropskog savjeta. juna o. 14. Evropske komisije i predstavnici vlada država kandidata 156 . 6. U dokumentima iz 1997.u 2004. 7. Okvirni sporazum je ratifikovan od strane Savjeta EU 2. 12. 2.. 13.11.

a posebno one koji proizilaze iz Procesa stabilizacije i pridruživanja. kao i podrška razvoju kapaciteta postojećih administrativnih struktura. takođe. bilo je predviđeno je pružanje tehničke pomoći Ministarstvu za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije za izradu sveobuhvatnog istraživanja o programima zajednice koji su otvoreni za Crnu Goru. da bi se ispunili zahtjevi izabranih preporučenih programa. godinu za Crnu Goru. Države kandidati prvo podnose zahtjev za učešće u programu. učestvovalo u izabranim i preporučenim programima. 25. 18. Predstavnicima država ZB će biti omogućeno da. 157 . i to za učešće u tri do pet programa godišnje. pravila i procedure (posebno o javnim nabavkama) EU. mehanizme za učešće u upravljanju programom i finansijsku kontrolu. sadržavaće klauzulu koja predviđa učešće država ZB u budućim aktivnostima. MoR Komisija zaključuje sa svakom državom koja izrazi želju za učešćem u određenom programu. OLAF i Sud revizora Evropskih zajednica. finansijskim i administrativnim implikacijama. na održiv način. 21. mogu iskoristiti i za jačanje administrativnih kapaciteta za implementaciju programa na srednji rok. Sigurniji internet plus (Safer Internet plus) Carina 2007 (Customs 2007) Fiskalis program (Fiscalis programme) Inteligentna energija za Evropu (Intelligent Energy – Europe) Marko Polo (Marco Polo Programme) Dafne II (Daphne II programme) Herkul (Hercule programme) LIFE Šesti okvirni program za istraživanje i tehnološki razvoj (Sixth Framework Programme for Research. kao i razvoj akcionog plana koji će sadržati korake koje je potrebno preduzeti da bi se. uz postepeno smanjenje udijela sredstava iz CARDS-a. Važno je napomenuti da se prilikom implementacije programa primjenjuju uslovi. Okvirni sporazum ne podrazumjeva nikakvu obavezu već je samo izraz volje za učešće u programima. Technological Development and Demonstration Activities) Odluke ili uredbe kojima će se otvarati novi ili obnovljati postojeći programi. planirani finansijski doprinos.17. Sredstva se. Sufinansiranje ne može iznositi više od 5% godišnjeg nacionalnog budžeta programa CARDS i može pokriti 75% nacionalnog doprinosa za učešće u programu. da bi se pokrili procjenjeni troškovi učešća njihovih građana i institucija. Već kroz program CARDS za 2005. tj. Finansijska pomoć za učešće u programu će se pružati tokom trogodišnjeg programskog perioda. posebno neophodne administrativne kapacitete. nakon stupanja Okvirnog sporazuma na snagu. Iznos finansijskog doprinosa se ne može vratiti državi kandidatu ukoliko se sredstva ne iskoriste u potpunosti. zatim slijede pregovori sa nadležnim Generalnim direktoratom Evropske komisije. osnivanje posebnih državnih agencija. samo stupanjem na snagu Memoranduma o razumjevanju (MoR) za pojedinačni program preuzimaju se konkretne obaveze. 24. 22. 19. njihovim procedurama. 23. Za učešće u određenom broju programa potrebno je ispuniti i odgovarajuće preduslove: 214 Saopštenje Evropske komisije Savjetu i Parlamentu o pripremi za učešće država ZB u programima i agencijama Zajednice. usklađivanje zakonodavstva. U prvoj fazi je predviđena i mogućnost sufinansiranja učešća iz programa CARDS. Imajući u vidu da države koje nisu članice EU ne mogu učestvovati u programima ukoliko ne uplate finansijski doprinos («entry ticket») u budžet Zajednice. i 2006. učestvuju u radu upravnih odbora zaduženih za praćenje programa za koje izdvajaju finansijski doprinos. programima. Evropska komisija preporučuje214 postepen i selektivan pristup koji bi uzeo u obzir potrebe i prioritete ovih država. Finansijsku kontrolu ili reviziju vrše Evropska komisija. 20. obuku potencijalnih učesnika i za potrebe komunikacije. nakon kojih organi državne uprave odgovorni za pojedine sektorske politike zaključuju memorandume koji će propisati pravila za učešće. tj. kao posmatrači. COM(2003) 748.

Postoje i programi ili djelovi programa koji su već od 2005.godine.3 Vrijeme trajanja: 2007-2013. Evropska 158 .- Usklađenost propisa i njihove primjene sa acquis-em (npr. program za mlade Youth i program LIFE «treće zemlje». zbog toga što su okrenuti ka veoma specifičnim aspektima unutrašnjih EU politika ili su namijenjeni da podrže političku saradnju država članica u pojedinim oblastima. 2. novi će biti fleksibilniji u odnosu na nove prioritete. povećanje razmjene. Integrisani akcioni program EU za doživotno učenje (Integrated Action Programme in the Field of Lifelong Learning) Novi prijedlog se bazira na iskustvu stečenom na osnovu postojeće generacije programa. 1.2 Ciljevi: Razvoj društva zasnovanog na znanju sa održivim ekonomskim razojem. institucionalnoj podršci visokom obrazovanju. Leonardo da Vinci i Youth). 13. sa eventualniom mogućnošću produžetka kroz tzv. Omladina u akciji (Youth in Action) Ovaj program treba da obuhvati sve osnovne komponente postojećeg programa. a namijenjen je razvoju nastavnih programa i upravljanja univerzitetima tj. osnivanje posebnih državnih agencija za upravljanje programima (Socrates. Predloženi program ima pet aktivnosti: Omladina za Evropu (projekti razmjene mladih. program je potencijalno otvoren i za države Zapadnog Balkana.1 Opis programa: Novi program treba da obuhvati sektorske programe za: školsko obrazovanje (Comenius). visoko obrazovanje (Erasmus). Takođe. U skladu sa potpisanim Solunskom agendom i Okvirnim sporazumom. elektronsko učenje. 2. širenje rezultata i uspješnih rješenja). jednostavniji. kao što su: Sokrat. kao i «transverzalne» mjere (razvoj obrazovne politike. Program djelovanja Zajednice za podsticanje rada tijela koja funkcionišu na evropskom nivou i za podršku konkretnim aktivnostima u oblasti obrazovanja i obuke i Elektronsko učenje (eLearning).5 Nadležan: Generalni direktorat za obrazovanje i kulturu. značajno povećan budžet. 1. Novine su: jedinstvena upravljačka struktura. Nova generacija Programa Zajednice . 1. Određeni programi ne mogu biti od realne koristi državama nečlanicama.1. prilagođavajući ih preporukama koje su rezultat procesa evaluacije programa «Omladina» (Youth 2000-06). jer njegovi korisnici nisu države članice. Tempus plus. stručnu obuku (Leonardo da Vinči). 1. i sadrži značajne promjene. pojednostavljenje procedura i veći stepen decentralizacije. odnosno veća uloga nacionalnih agencija u implementaciji određenih vrsta aktivnosti. saradnje i mobilnosti između obrazovnih sistema i povećenje njihove konkurentnosti. 1. program MEDIA i programi iz oblasti zapošljavanja i socijalnog staranja). godine. obrazovanje odraslih (Grundtvig). bez finansijskog doprinosa i to: TEMPUS i Erasmus Mundus (visoko obrazovanje). nego države kandidati i treće zemlje. Šesti okvirni program EU za istraživanje i tehnološki razvoj – FP 6 (aktivnosti u kojima je predviđena međunarodna saradnja). Odgovarajući administrativni kapaciteti tj. učenje jezika. Leonardo da Vinči. povećanjem broja i kvaliteta radnih mjesta i društvenom kohezijom. 1.1 Opis programa: U odnosu na tekući program. podsticanje mobilnosti i pokretanje inicijativa usmjerenih na aktivno učešće mladih u demokratskom životu). decentralizovaniji i namijenjen mladim ljudima između 13 i 30 godina. predviđeno je uključivanje programa Erasmus Mundus od 2009. Tempus nema vlastita sredstva i finansira se iz drugih programa EU i planira se njegova implementacija do 2007. TEMPUS nije program Zajednice u klasičnom smislu.godine otvoreni za države ZB.4 Budžet: Predložen je budžet od 13 620 miliona eura. evropsku integraciju (Žan Mone).

administracija. Podrška za analize i za prikupljanje i širenje informacija u oblasti kulturne saradnje. međunarodna mobilnost radnika u kulturi. približavanje ideje o Evropi građanima. distribucija (investiranje u koprodukciju. dodjeljivanje sredstava i upravljanje programom. Zajedno u Evropi (komemoracije. uz očuvanje sjećanja na njenu prošlost. ali i kroz povećanje broja kategorija korisnika programa (npr. Ciljevi: Podrška aktivnom građanstvu mladih. u cilju jačanja evropskog identiteta i međusobnog razumjevanja između građana. 3. 3.1 Opis programa: Program bi obuhvatio sljedeće aktivnosti: sticanje i unaprijeđenje vještina (pisanje scenarija. Mediji 2007 (MEDIA 2007) 159 . podrška Evropskom forumu mladih). Građani za Evropu (Citizens for Europe) 5.4 2. sa aspekta napuštanja sektorskog pristupa. obrazovanje mladih ljudi. Nadležan: Generalni direktorat za obrazovanje i kulturu. 4. posebno isticanjem evropskih vrijednosti i dostignuća. cirkulacija umjetničkih djela i međukulturni dijalog. uvažavajući kulturne različitosti.). dijalog između mladih i donosioca političkih odluka i sl. 4. Nastavak «Programa djelovanja Zajednice za podsticanje aktivnog evropskog građanstva». Mladi radnici i sistemi podrške (razvoj neophodnih i odgovarajućih struktura za podršku mladim ljudima. 5.1 Opis programa: Program će podržavati sljedeće aktivnosti: Aktivni građani za Evropu (bratimljenje gradova i projekti građana). podrška saradnji u kreiranju politika na nivou Evrope.4 Budžet: Predložen budžet od 408 miliona eura. razvoj kvalitetnih sistema podrške za aktivnosti mladih i jaćanje kapaciteta NVO aktivnih u ovoj oblasti. razvoj (produkcija. 3. Aktivno civilno društvo u Evropi (strukturna podrška za evropske istraživačke organizacije iz oblasti javne politike i organizacije civilnog društva na evropskom nivou i njihove projekte). Vrijeme trajanja: 2007-2013.2 Ciljevi: Zajednička kulturna oblast i razvoj evropskog identiteta.1 Opis programa: Novi program bi imao tri komponente: Podrška kulturnim aktivnostima (projekti saradnje na nivou Evrope). Podrška evropskim organizacijama aktivnim u oblasti kulture. nagrade. posebno projekti nezavisnih produkcijskih kuća i izrada finansijskih planova za kompanije i projekte). kupovinu i promociju 3. 3.2 Ciljevi: Povezivanje lokalnih zajednica i organizacija civilnog društva radi razmjene mišljenja i iskustava.3 Vrijeme trajanja: 2007-2013.3 Vrijeme trajanja: 2007-2013. istraživanja.2 2. Program bi trebao da omogući građanima da sarađuju i učestvuju u stvaranju ujedinjene Evrope.5 volonterska služba. 3. ankete i informisanje). distribucijom i promocijom. Otvaranje jedinstvenog programa će doprinijeti jednostavnijim procedurama i boljoj alokaciji resursa. razvoj solidarnosti u cilju jačanja društvene kohezije.4 Budžet: Predložen budžet od 235 miliona eura.2. Ovo je prijedlog za nastavak programa Kultura 2000. finansijsko i komercijalno upravljanje produkcijom. Omladina svijeta (saradnja sa trećim zemljama). 4. koji treba da bude konzistentniji od prvog programa i da pruži podršku za ostvarenje manjeg broja ciljeva. Budžet: Predložen budžet od 915 miliona eura. jačanje međusobnog razumjevanja. oko kojih postoji širok konsenzus. studije. 4. Nastavak programa Mediji plus i Mediji-obuka i drugih srodnih aktivnosti čiji je osnovni cilj jačanje audiovizuelnog sektora. preduzeća itd.3 2. Kultura 2007 (Culture 2007) 4.5 Nadležan: Generalni direktorat za obrazovanje i kulturu. Program bi bio otvoreniji. konferencije.) i veće učešće predstavnika trećih država. Podrška za saradnju u oblasti kreiranja politike (saradnja uoblasti politike mladih.5 Nadležan : Generalni direktorat za obrazovanje i kulturu. 4. digitalne tehnologije). Program bi imao jednostavnije i transparentnije procedure za konkurisanje.

kao i zajedničkih pokazatelja. Vrijeme trajanja: 2007-2013.). Nadležan: Generalni direktorat za informaciono društvo i medije. 7. podršku glavnim akterima. kao nastavak postojećeg programa. · Program inteligentna energija za Evropu.1 Opis programa: Program će obuhvatiti sljedećih pet komponenti: zapošljavanje. finansirati sljedeće aktivnosti: izradu analiza.4 Budžet: Predložen budžet od 4 212. razmjenu iskustava. podsticanje izvoza.5 Nadležan: Generalni direktorat za zapošljavanje i socijalna pitanja.4 Budžet: Predložen budžet od 628. 7.1 Opis programa: Program će biti implementiran kroz tri komonente: · Program za preduzetništvo i inovacije: finansiranje MSP (otpočinjanje djelatnosti i rast).5 Nadležan: Generalni direktorat za preduzetništvo i industriju. energetska efikasnost i novi obnovljivi izvori energije u svim sektorima.3 Vrijeme trajanja: 2007-2013.8 miliona eura. inovacije zasnovane na usvajanju i ulaganju u informacione i komunikacione tehnologije. jačanje saradnje svih aktera. saradnja između MSP. Inteligentna energija za Evropu. 6. Budžet: Predložen budžet od 1 055 miliona eura. 6. informaciono društvo.5 evropskih filmova. razmjena informacija i dobre prakse. sa održivim razvojem baziranim na uravnoteženom ekonomskom rastu i visoko konkurentskoj tržišnoj ekonomiji. 7. za period nakon 2006. jačanje kapaciteta ključnih EU mreža. promocija evropskog AV nasljeđa. Progres (PROGRESS) 7. 6. kao naprednog. Program bi obuhvatio aktivnosti sljedećih tekućih programa:Višegodišnji program za preduzeća i preduzetništvo (MAP). podrška inovacijama. praćenje implementacije politika i zakonodavstva Zajednice i procjena njihovog uticaja.5. uključujući ekoinovacije: ubrzanje razvoja konkurentskog. LIFE-životna sredina. · Program podrške informacionoj i komunikacionoj politici: jedinstvena evropska informaciona oblast.6 miliona eura. digitalizacija i sl. uključujući transport. inovativnog informatičkog društva. 6. umrežavanje. preduzetnička i inovativna kultura. efikasnije i efektivnije usluge u oblastima od javnog interesa i poboljšanje kvaliteta života. socijalna zaštita. podrška razvoju statističkih sredstava i metoda. Okvirni program za konkurentnost i inovaciju – CIP (The Competitivness and Innovation Framework Programme) Program koji treba da doprinese jačanju kapaciteta Zajednice. promocija (poboljšanje cirkulacije evropskih audiovizuelnih radova. e-TEN i Modinis. posebno MSP. kinematografskog i audiovizuelnog naslijeđa i njegova pristupačnost svim građanima Evrope. Program će. 6. veća cirkulacija evropskih audiovizuelnih radova u okviru i van EU. koji finansijski podržava implementaciju ciljeva EU u oblasti zapošljavanja i socijalnog staranja i doprinio ostvarenju zadataka Lisabonske strategije. jačanje svijesti svih zainteresovanih aktera i javnosti o politikama EU koje se odnose na sve gore navedene komponente programa. jednakost polova. na znanju zasnovanog društva. 6. 7.2 5. inovacije.3 Vrijeme trajanja: 2007-2013.4 5.2 Ciljevi: Podsticanje konkurentnosti preduzeća.3 5. 7. jačanje konkurentnosti evropskog audiovizuelnog sektora.2 Ciljevi: Unaprijeđenje znanja i razumijevanja situacije u državama. 160 . Program za zapošljavanje i društvenu solidarnost «PROGRESS». Ciljevi: Očuvanje i jačanje evropske kulturne različitosti i dijaloga. u okviru gore navedenih oblasti. Elekronski sadržaji (e-Content). borba protiv diskriminacije i različitost. radni uslovi. jačanje svijesti i širenje rezultata. ekonomske i administrativne reforme. uz visok nivo zaštite i unaprijeđenja kvaliteta životne sredine. poboljšanje pristupa evropskim radovima) i pilot projekti (informacione i komunikacione tehnologije).

podrška sigurnosti proizvoda i materija ljudskog porijekla. programa LIFE+. očuvanje. razvoj strateških pristupa u izradi politika. materijali i nove tehnologije. 9. nanotehnologije. energija. zaštita građana od zdravstvenih prijetnji. bolje razumijevanje potrošača i tržišta. 9. 9. postizanje sinergije između nacionalnih zdravstvenih sistema.1 Opis programa: Program ima dvije komponente: · LIFE + implementacija i upravljanje: razvoj i ispitivanje inovativnih pristupa i instrumenata u politici. 10. razvoj. divlje faune i flore u cilju zaustavljanja dezertifikacije i gubitka biodiverziteta. 8. koji bi predstavljao nastavak i proširenje aktivnosti koje su trenutno obuhvaćene postojećim programima. povećanje učešća u donošenju odluka.3 Vrijeme trajanja: 2007-2013. unaprijeđenje regulative. 8. FP-7. hrana. 10. staništa. konferencije itd. Sedmi okvirni program za istraživanje i tehnološki razvoj (Seventh Framework Programme for Research. · Politika potrošača: Nastavak tekućeg programa. posebno na lokalnom i regionalnom nivou. transport.4 Budžet: Predložen budžet od 2 190 miliona eura. koji će sadržati specifične ciljeve i pravila implementacije.4 Budžet: Predložen budžet od 1 203 miliona eura. bolje upravljanje životnom sredinom. sigurnost i kosmos. · Zdravlje: jačanje nadgledanja. 8. koji će biti implementiran kroz specifične programe. poboljšanje zdravstvenih informacija i znanja u cilju razvoja javnog zdravstva. 9. koji bi obuhvatio više tekućih inicijativa i programa EU iz ove oblasti. međunarodna saradnja.. društveno ekonomske nauke. rano otkrivanje.2 Ciljevi: Povećenje kvaliteta životne sredine. informacione i komunikacione tehnologije. uključujući NVO. Technological Development and Demonstration Activities) 161 .1 Opis programa: Program sadrži sljedeće tri komponente: · Jačanje sinergije kroz zajedničke aktivnosti i instrumente: poboljšanje komunikacije sa građanima. poljoprivreda i biotehnologija. evaluacija i obavještavanje o rizicima. prevencija bolesti i povreda. · LIFE + informacije i komunikacija: širenje informacija i jačanje svijesti. jačanje svijesti. prateće mjere (kampanje. promocija politika koje vode zdravijem načinu života.) 8. kontrole i odgovora na zdravstvene prijetnje. 8. praćenje i evaluacija politika i zakonodavstva. Program aktivnosti Zajednice u oblasti zdravlja i zaštite potrošača (Programme of Community action in the field of health and consumer protection) Okvirni program za istraživanje i tehnološki razvoj. životna sredina (uključujući klimatske promjene).1 Opis programa: Program će podržavati sljedeće aktivnosti: · Saradnja: Podrška istraživačkim aktivnostima u sljedećim tematskim oblastima: zdravlje.3 Vrijeme trajanja: 2007-2013. 8.5 Nadležan: Generalni direktorat za zdravlje i zaštitu potrošača. zaštita. poboljšanje i olakšanje funkcionisanja prirodnih sistema. integracija u ostale politike Zajednice.Novi finansijski instrument za životnu sredinu. uz šire učešće zainteresovanih aktera. povećanje sposobnosti građana da donose bolje odluke o sopstvenim interesima. njene primjene i monitoringa. uticaj na zdravstvene determinante. stabilizovanje koncetracije gasova u atmosferi. LIFE PLUS Program u oblasti zdravlja i zaštite potrošača. implementacija EU politike. ocjena. povećanje efikasnosti i efektivnosti zdravstvenog sistema. informisanje i edukacija potrošača. 9. bolje upravljanje prirodnim resursima i otpadom.2 Ciljevi: zaštita građana od rizika i prijetnji koji su izvan njihove kontrole. 9.5 Nadležan: Generalni direktorat za životnu sredinu. u konsultacijama i implementaciji.

2 Vrijeme trajanja: 2007-2013. redovna ocjena stanja 162 . uz uključenje novih aktivnosti. Nastavak programa Marko Polo za period 2007-2013. borba protiv nasilja i zloupotrebe droga. · Izbjegavanje prevoza: integrisanje transporta u proizvodnu logistiku. klasterima. širenje rezultata. jačanje civilnog društva. · Vrijeme trajanja: 2007-2013. koji definiše mjere koje treba sprovesti u pogledu slobode. c) uključenje civilnog društva u implementaciju i razvoj Strategije o drogama EU i akcionih planova. implementaciju zajedničkog upravljanja granicama. razmjena informacija i dobre prakse. · · · 11. Za implementaciju programa. nadležan je Generalni direktorat za pravosuđe i unutrašnje poslove.Ideje: podrška istraživačkim aktivnostima u svim oblastima. Kapaciteti: podrška istraživačkoj infrastrukturi. rasizma i diskriminacije.1 Opis programa: Program obuhvata aktivnosti prethodne faze implementacije. b) međunarodne aktivnosti (multidisciplinarne mreže. Osnovna prava i građanstvo · Predviđene aktivnosti: Promocija Povelje o osnovnim pravima i informisanje svih osoba o njihovim pravima u cilju ohrabrivanja učešća u demokratskom životu EU. 10.2 miliona eura. Novi programi u pravosuđu i unutrašnjim poslovima Evropska komisija je predložila tri programa. pravosudna saradnja. 11. jačanje svijesti o zdravstvenim i društvenim problemima uzrokovanim korišćenjem droga i sl. prošorenje programa na države sa kojima se EU graniči. borba protiv antisemitizma. ali i uključuje i dvije nove: · Putevi na moru: direktno premještanje tereta sa drumskih na kratke pomorske puteve. kao i značajno uvećanje budžeta. koji bi trebali da doprinesu implementaciji programa saradnje u pravosuđu i unutrašnjim poslovima. 10. 10. kako bi se izbjegao značajan procenat prevoza tereta putevima. ispitivanje i ukazivanje na uzroke nasilja. bezbjednosti i pravde do 2010. Ljudi: razvoj ljudskih resursa. potencijalno će biti otvoreni i za države Zapadnog Balkana. · Budžet: 138. borbu protiv terorizma i organizovanog kriminala. jačanje svijesti.4 Nadležan: Generalni direktorat za saobraćaj i energetiku. uspostavljanje zajedničkih pravila o azilu i imigraciji. mladim ljudima i ženama i zaštita žrtava i rizičnih grupa (podrška NVO i drugim organizacijama.2 Vrijeme trajanja: 2007-2013. Programi bi podržavali: poštovanje osnovnih sloboda i prava u evropskom društvu. · Nenuklearne aktivnosti Zajedničkog istraživačkog centra. horizontalne aktivnosti u međunarodnoj saradnji. jačanje svijesti u cilju podrške žrtvama. Ciljevi programa su stvaranje evropskog područja u kom su osigurane osnovne slobode i ljudska prava.4 Nadležan: Generalni direktorat za istraživanje. 11. Borba protiv nasilja (Daphne) i prevencija i informisanja o drogama · Predviđene aktivnosti: a) prevencija i borba protiv svih oblika nasilja nad djecom.). 11. Bezbjednost i zaštita sloboda i Osnovna prava i pravosuđe. aktivnosti koje doprinose pozitivnom tretmanu rizičnih grupa). Neki od segmenata okvirnog programa «Osnovna prava i pravosuđe».3 Budžet: Predložen budžet od 72 726 miliona eura.3 Budžet: Predložen budžet od 740 miliona eura. 11. Marko Polo II (Marco Polo II) 12. uključujući odgovarajuću infrastrukturu. Komponente u kojima je predviđeno učešće država Zapadnog Balkana su: 1. 2. istraživanju u korist MSP. Komisija je predložila tri okvirna programa pomoći: Solidarnost i upravljanje migracionim tokovima. U cilju obezbjeđivanja sredstava za implementaciju programa.

osnovnih prava, u oblastima primjene zakonodavstva Zajednice; međukulturni dijalog; podrška NVO u cilju jačanja njihovih kapaciteta da aktivno učestvuju u promociji osnovnih prava, vladavine prava i demokratije. · Ciljevi: Stvaranje evropskog područja u kom su osigurane osnovne slobode i ljudska prava, borba protiv antisemitizma, rasizma i diskriminacije, jačanje civilnog društva. · Vrijeme trajanja: 2007-2013. 3. Građansko pravo · Predviđene aktivnosti: Jačanje pravosudne saradnje u građanskim pitanjima (pravna sigurnost, međusobno priznavanje odluka i presuda, uklanjanje prepreka uzrokovanih razlikama u građanskom pravu i procedurama, usklađivanjem zakonodavstva, izbjegavanje sukoba nadležnosti); saradnja, razmjena informacija i iskustava; pravilna implementacija instrumenata Zajednice u oblasti pravosudne saradnje u građanskim i komercijalnim pitanjima; poboljšanje informisanosti o pravnim sistemima u državama članicama i pristupa pravosuđu; obuka; evaluacija opštih uslova koji su neophodni za razvoj uzajamnog povjerenja, uključujući kvalitet pravosuđa. · Ciljevi: Pravosudna saradnja; prilagođavanje postojećeg pravosudnog sistema u državama članicama pravilima EU; poboljšanje pristupa pravosuđu; obuka i uspostavljanje kontakata između zainteresovanih aktera. · Vrijeme trajanja: 2007-2013. · Budžet: 109,3 miliona eura.

13.2. Iskustva novih država članica EU u Programima Zajednice
Države centralne i istočne Evrope (osam novih članica, Bugarska i Rumunija) učestvovale su u 22 programa Zajednice, uz program Phare, za podršku učešću, kroz koji je alocirano 254,2 mil €. Iskustvo pokazuje da učešće u programima Zajednice može imati veoma pozitivan uticaj, uključujući: približavanje EU standardima; razvoj i usvajanje novih strategija; jačanje kapaciteta i upoznavanje sa novim metodama rada, uključujući konsultacije i učešće privatnog sektora; uključivanje donosioca odluka u postojeće mreže na nivou EU; osnivanje novih institucija ili jačanje postojećih; jačanje svijesti o EU i njenim pravilima i sl. Međutim, učešće u programima, posebno u početnoj fazi, može zahtijevati i značajanu političku, administrativnu i finansijsku obavezu, a mora se imati u vidu i sposobnost iskorišćavanja rezultata i mogućnosti koji će proizaći iz implementacije programa. Države kandidati su, učešćem u programima Zajednice, željele da iskažu svoju posvećenost procesu evropske integracije, da uzmu učešća u kreiranju politika u značajnom broju oblasti i da se upoznaju sa metodima rada EU, kao i da ostvare pristup finansijskoj pomoći tj. da iznos, kroz odobrene projekte, povraćenih sredstava bude veći od uplaćenog «entry ticket-a». O uključivanju u pojedini program odlučuje se na nivou države, a nakon uplaćenog finansijskog doprinosa, učešće uglavnom zavisi od pojedinih ministarstava, agencija i drugih krajnjih korisnika (preduzeća, NVO itd.). Učešće, između ostalog, podrazumjeva prisustvovanje upravnim odborima programa, forumima za kreiranje politika, seminarima, pristup grantovima i drugim finansijskim mehanizmima pojedinih programa. Programiranje, implementacija, praćenje i evaluacija su, uglavnom, u nadležnosti generalnih direktorata, izuzev pojednih komponenti programa iz oblasti obrazovanja, kod kojih postoji decentralizovana upravljačka struktura. Faktori koji su uticali na stepen učešća institucija i pojedinaca iz država kandidata u programima Zajednice: značaj određenog programa za proces evropske integracije, komplementarnost sa nacionalnim programima, sposobnost krajnjih korisnika i vlada da sufinansiraju projekte ili institucije koje učestvuju u programima, složenost procedura, stepen jednostavnosti pristupanja i implementacije na nivou države (evaluacija, selekcija i praćenje projekata), posebno kod decentralizovanih programa. Najteži zadatak je bio ohrabrivanje krajnjih korisnika da učestvuju u programima, pri čemu je od najvećeg značaja uspostavljanje

163

odgovarajućih struktura za podršku, koje podrazumijevaju odgovarajuća budžetska sredstva namijenjena sufinansiranju, institucionalnu stabilnost i obučen kadar, strategiju informisanja (internet, publikacije, oglašavanje, konferencije, radionice), obavještavanje o novim i rezultatima prethodnih tendera, obuku, odgovarajuću IT podršku, praćenje učešća i izvještavanje vlade o učincima. Kontakt osobe ili tijela za programe moraju biti uključeni u kreiranje politike u određenoj oblasti i imati odgovarajuća sredstva i podršku. Imajući u vidu da će iskorišćenost sredstava iz programa zavisiti isključivo od vještine i spremnosti državne uprave i krajnjih korisnika, koji će za njih, kroz pripremu projekata, konkurisati, državama kandidatima se preporučuje da: · Budu selektivne pri izboru programa tj. da se odlučuju za one programe kojima je jednostavnije pristupiti i koji su značajniji za pristupnu agendu, kao i da postepeno proširuju svoje učešće, · Obezbijede odgovarajuću podršku za implementaciju, posebno imajući u vidu «skrivene» troškove učešća npr. podrška krajnjim korisnicima, informativne kampanje, obuka i savjetovanje, upravljanje, monitoring i sl. · Sprovode informativne kampanje usmjerene na krajnje korisnike, kao i da se obezbjedi redovno informisanje vlade i nacionalnog koordinatora međunarodne pomoći, o ostvarenim rezultatima tj. osiguraju praćenje i evaluacija, · Obezbjede, uz pomoć EU, sredstva za obuku, u cilju sticanja znanja i vještina neophodnih za pripremu i implementaciju projekata, · Podstaknu uključivanje privatnog sektora i zainteresovanih aktera, kroz podršku postojećim oranizacijama ili obezbjeđenje sredstava, iz sopstvenih izvora ili donacija, za sufinansiranje kandidovanih projekata.

164

14. PROCES PRISTUPANJA EU
Nakon uspješnog otpočinjanja primjene Privremenog sporazuma, i sa pripremljenim Nacionalnim programom za integraciju, Crna Gora je pokrenula intenzivnu komunikaciju o inicijativi za podnošenje zahtjeva za članstvo u EU. Na bazi pozitivnog Avis-a Evropske komisije, Crna Gora može dobiti status zemlje kandidata, a nakon određivanja datuma, otpočeti proces pregovora o pristupanju EU.

EVROPSKA PERSPEKTIVA CRNE GORE
EFIKASNOST

KRENIMO !
CG

2007
- USTAV

2009
-SSP SPROVODJENJE - AKTIVNOSTI OKO KANDIDATURE

EVOLUTIVNOST
UNUTRAŠNJA SPREMNOST ZA EU STANDARDE I ČLANSTVO !

- SSP

2006
NEZAVISNOST

2008 - SPROVODJENJE SSP/ PS
- ZAHTJEV ZA ČLANSTVO U EU

2010

2011

2012

- PREGOVORI O PRISTUPANJU ...

Iako su primjena SSP i podnošenje zahtjeva za članstvo u EU, dva procesa zasnovana na različitim pravnim osnovama iz Osnivačkog ugovora EU, oni u suštini podrazumijevaju iste napore – usklađivanje zakonodavstva i primjenu Acquis-a, kao i jačanje ukupnih administrativnih kapaciteta države za slijedeću fazu procesa integracije, odnosno pristupanja EU. Uslov za članstvo u EU definisan je u čl. 49 Osnivačkih ugovora, gdje se kaže da “Svaka evropska država koja poštuje načela navedena u članu 6, tačka 1, može da zatraži da postane članica Unije215“. U članu 6, tačka 1 se kaže da se “ Unija zasniva na načelima slobode, demokratije, poštovanja ljudskih prava i osnovnih sloboda i na vladavini prava, načelima koja su zajednička svim državama članicama“. Procedure koje predstoje do sticanja statusa zemlje kandidata (i dalje), koje počinju podnošenjem zahtjeva za članstvo, odnosno otvaranjem ove druge, znatno zahtjevnije faze procesa pristupanja su slijedeće:
215

Article 49 (1): Any European State which respects the principles set out in Article 6(1) may apply to become a member of the Union. It shall address its application to the Council, which shall act unanimously after consulting the Commission and after receiving the assent of the European Parliament, which shall act by an absolute majority of its component members.

165

Savjet ministara EU usvaja/potvrdjuje pozitivno mišljenje EK. Potpisivanje SSP . 1. 2 ostaju za kraj (odnos sa institucijama EU i ostala pitanja). januar 2008 3. 10. 7. Evropskoj komisiji treba najmanje 4 radna mjeseca za pripremu mišljenja.GAERC 166 . Luksemburg 2. Odluka Savjeta EU o početku postupka za dobijanje pozitivnog mišljenja „Avis“.TRAJANJE PROCEDURA ZA STICANJE STATUSA KANDIDATA 1.15.„Avis“u. da postane kandidat za članstvo u EU. Pravo osnivanja i sloboda pružanja usluga (RIGHT OF ESTABLISHEMENT AND FREEDOM TO PROVIDE SERVICES). ali je svakoj državi do sada za kvalitetne i jasne odgovore trebalo najmanje 4 mjeseca (uključujući i prevod na engleski jezik). 12. prema Savjetu EU. Početak pregovora Na bazi prethodnog iskustva. i šalje ga. ugovora o EU. 2.a . Priprema odgovora od strane Crne Gore. 13. 9. Na osnovu pozitivnog mišljenja – Avis-a. Komisija za vrijeme pripreme mišljenja šalje dodatna pitanja i traži dodatna objašnjenja. (proces ide prema EK). uz kandidaturu. nego volja čitave države. Vrijeme za pripremu odgovora zavisi od prethodne pripremljenosti države. Za dodatne odgovore i prevod na engleski jezik je potrebno minimum 4 nedjelje. preko Savjeta ministara (GAERC216-a). Evropska komisija pripremi pozitivno mišljenje. 3. Podnošenje zahtjeva za članstvo u EU (Taj čin mora da bude usaglašen sa EU. 5. EU će pokušati da u svim slijedećim slučajevima izadje odmah. 8. Sloboda kretanja za radnike (FREEDOM OF MOVEMENT FOR WORKERS).1. Neke od država uz zahtjev su prezentirale i poseban Memorandum i Skupštinsku rezoluciju. 4. oktobar 2007. i sa mogućim datumom otpočinjanja pregovora. prvenstveno predsedavajućom državom članicom. Evropska komisija nakon dobijanja ispunjenog upitnika počinje sa radom na mišljenju . Privremeni sporazum stupa na snagu . tj. Savjet EU odlučuje o tome da Crna Gora dobije status kandidata. Država potencijalni kandidat odgovara na dodatna pitanja. Početak „screeninga“ (EK). 14. Time se jasno daje do znanja da nije u pitanju samo volja pojedine političke stranke. vjerovatno će se izaći odmah i sa datumom otpočinjanja pregovora. Slobodan protok roba (FREE MOVEMENT OF GOODS). 216 General Affairs and External Relations Council . Zahtev je veoma kratak i samo referira na član 49. 6. Pregovori po poglavljima Acquis-a (33 poglavlja se pregovaraju. Evropska komisija šalje Upitnik (Evropska komisija potroši 2-3 mjeseca za pripremu upitnika). 11.

Javne nabavke (PUBLIC PROCUREMENT). 15. 20. Privredno pravo (COMPANY LAW). 23. 18. 17. 25. Bezbjednost hrane. Slobodan protok kapitala (FREE MOVEMENT OF CAPITAL). podnošenje instrumenata o ratifikaciji od strane nacionalnih parlamenata država članica EU o Ugovoru o pristupanju Crne Gore u EU 19. 31. 32. 34. 5. 11. 35. Poljoprivreda i ruralni razvoj (AGRICULTURE AND RURAL DEVELOPMENT). veterinarska i fitosanitarna politika (FOOD SAFETY. 8. FREEDOM AND SECURITY) Nauka i istraživanje (SCIENCE AND RESEARCH) Obrazovanje i kulutura (EDUCATION AND CULTURE) Životna sredina (ENVIRONMENT) Zaštita potrošača i zdravstvena politika (CONSUMER AND HEALTH PROTECTION) Carinska unije (CUSTOMS UNION) Spoljni odnosi (EXTERNAL RELATIONS) Spoljna. Politika zaštite konkurencije (COMPETITION POLICY). 9. 21. 13. Informaciono društvo i mediji (INFORMATION SOCIETY AND MEDIA). bezbjednosna i odbrambena politika (FOREIGN. Finansijske usluge (FINANCIAL SERVICES). 28. 27. VETERINARY AND PHYTOSANITARY POLICY) Ribarstvo (FISHERIES) Transportna politika (TRANSPORT POLICY) Energetika (ENERGY) Poreska politika (TAXATION) Ekonomska i monetarna unija (ECONOMIC AND MONETARY UNION) Statistika (STATISTICS) Socijalna politika i zapošljavanje (SOCIAL POLICY AND EMPLOYMENT) Privredna društva i industrijska politika (ENTERPRISE AND INDUSTRIAL POLICY) Trans-evropske mreže (TRANS-EUROPEAN NETWORKS) Regionalna politika i koordinacija strukturnih instrumenata (REGIONAL POLICY AND THE CO-ORDINATION OF STRUCTURAL INSTRUMENTS) Pravosudje i osnovna prava (JUDICIARY AND FUNDAMENTAL RIGHTS) Pravda. 30. Postizanje spremnosti za preuzimanje obaveza iz članstva 16. 19. Pravo intelektualne svojine (INTELECTUAL PROPERTY LAW). ako tako odluči Skupština) 18. sloboda i bezbjednost (JUSTICE. Ratifikacija u Skupštini Crne Gore (ili drugi oblik potvrdjivanja Ugovora o pristupanju. 14. 7. Saglasnost Evropskog parlamenta. 26. 22. 16. 29.4. 12. Potpisivanje Ugovora o pristupanju (Acession Treaty) 17. 24. 33. Odluka Savjeta EU o članstvu Crne Gore u EU 167 . SECURITY AND DEFENCE POLICY) Finansijska kontrola (FINANCIAL CONTROL) Finansijske i budžetske odredbe (FINANCE AND BUDGETARY PROVISIONS) INSTITUTIONS (institucije) OTHER (ostalo) 15. npr. 10. 6. referendum.

168 . zaključcima Ministarskog Savjeta Evropske unije iz Luksemburga (11. kapitala. na osnovu člana 81 tačka 2 Ustava Republike Crne Gore. na drugoj sjednici prvog redovnog zasijedanja u 2005. Prihvatajući načela. dana 8. kulturnom i geografskom smislu sastavni dio Evrope. kao prostoru stabilnog mira. jun 2003. Solunskom deklaracijom sa Samita Evropske unije i zemalja Zapadnog Balkana (21. Skupština Republike Crne Gore. donijela je DEKLARACIJU O PRIDRUŽIVANJU EVROPSKOJ UNIJI Skupština Republike Crne Gore: 1. kao i poslaničke grupe opredijeljenje za državnu zajednicu Srbija i Crna Gora. godini. Potvrdjuje da je strateški interes građana Crne Gore ostvarenje procesa evropskih integracija.ANEKS – Skupštinske rezolucije posvećene procesu evropskih i evroatlanskih integracija Crne Gore DEKLARACIJA O PRIDRUŽIVANJU EVROPSKOJ UNIJI (2005) Polazeći od činjenice da je Crna Gora u civilizacijskom. Konstatujući da najveći broj građana Crne Gore i političkih subjekata iskazuje privrženost idejama evropskih integracija i potvrđujući opredjeljenje za postizanje najšireg političkog konsenzusa. uloge i značaja Skupštine Republike Crne Gore u tom procesu. Afirmišući značaj Crne Gore za ostvarivanje trajnog mira i stabilnosti na području Jugoistočne Evrope i izražavajući podršku naporima međunarodne zajednice i Evropske unije usmjerenim ka ostvarivanju ovih ciljeva. poslaničke grupe opredijeljene za nezavisnu Crnu Goru. sa punim međunarodnopravnim subjektivitetom. Konstatujući da između političkih partija postoje razlike u gledanju kroz koji državno-pravni status treba integrisati Crnu Goru u Evropsku uniju. kao nužnog preduslova za brže pridruživanje Evropskoj uniji. čemu će Skupština Republike Crne Gore dati punupodršku i neophodan podsticaj. vladavini prava. Izražavajući spremnost da Skupština Republike Crne Gore u svom budućem radu daje punu podršku i neophodan podsticaj pristupanju Evropskoj uniji. g). Potvrdjujući privrženost građana Crne Gore demokratiji. godine. Zalažući se za ostvarenje ekonomske stabilnosti i prosperiteta. roba i usluga. demokratskih vrijednosti i visokog životnog standarda. Prihvatajući osnovne vrijednosti Evropske unije i izražavajući spremnost za ispunjavanje kriterijuma za pristupanje Evropskoj uniji. tekovine i ciljeve na kojima se temelji Evropska unija i polazeći od člana 49 Ugovora o Evropskoj uniji (Ugovor iz Amsterdama). izražavaju spremnost da. juna 2005. Agendom za Zapadni Balkan:»Put ka Evropskoj integraciji«. i pored navedenih političkih razlika. za punu slobodu kretanja lica. koji se odnosi na postupak i uslove prijema države koja je podnijela zahtjev za članstvo u Evropsku uniju.oktobra 2004. poštovanju ljudskih i manjinskih prava i osnovnih sloboda. Potvrdjujući odlučnost da se ispune obaveze predvidjene Procesom stabilizacije i pridruživanja. civilnom i otvorenom društvu. a posebno u pogledu stabilnosti demokratije i njenih institucija.) o »dvostrukom kolosjeku« u procesu harmonizacije ekonimskih sistema. rade na ubrzanom integrisanju i primjeni evropskih standarda. ostajući privržene svojim programskim načelima. istorijskom. god.

trgovine ljudima. institucionalnih i političkih nedostataka u cilju borbe protiv organizovanog kriminala. Savjetu ministara EU i Savjetu Evrope. 3. najmanje jednom u tri mjeseca. jačanja ekonomske i socijalne sigurnosti. 7. Potvrdjuje spremnost za punu saradnju i ispunjenje obaveza i standarda Savjeta Evrope i Organizacije za evropsku bezbjednost i saradnju i svih ostalih preuzetih medjunarodnih obaveza. Evropskoj komisiji. u što kraćem roku. Deklaraciju objaviti u »Službenom listu Republike Crne Gore«. kao i saradnju sa Medjunarodnim sudovima. Poziva Vladu Republike Crne Gore da. radi upoznavanja. 6. Izražava spremnost da u cilju ostvarenja pune i trajne stabilnosti i regionalne bezbjednosti.godine SKUPŠTINA REPUBLIKE CRNE GORE PREDSJEDNIK Ranko Krivokapić 169 . a posebno u otklanjanju svih zakonskih. Podgorica. daju prioritet ubrzanom usvajanju predloga zakona od posebnog značaja za proces pridruživanja Evropskoj uniji i rade na afirmaciji evropskih vrijednosti u Crnoj Gori. vjerske zajednice. 8. dostavi Skupštini Republike Crne Gore izvjestaj o realizaciji aktivnosti i obaveza Crne Gore u vezi sa procesom stabilizacije i pridruživanja Evropskoj uniji. poštujući evropske standarde u ostvarivanju manjinskih prava. juna 2005. u cilju ubrzanja procesa evropskih integracija. u okviru svojih nadležnosti izradi strategiju za pridruživanje Evropskoj uniji i dostavi je Skupštini Republike Crne Gore. 5. kroz program »Partnerstvo za mir« pristupi NATO-u i drugim evropskim i evro-atlantskim bezbjednosnim strukturama. Poziva sve parlamentarne stranke da. i posebno afirmiše regionalnu saradnju kroz programe »Cetinjskog parlamentarnog foruma«. Poziva Vladu Republike Crne Gore da. ilegalne imigracije i za bezbjednost granica. medije. Potvrdjuje da će doprinjeti ubrzanom uskladjivanju pozitivnopravnog sistema Republike Crne Gore sa propisima i standardima Evropske unije. korupcije. Izražava spremnost da. drogom.2. državne i lokalne organe vlasti i sve građane da daju puni doprinos zajedničkim naporima za ubrzanje procesa pridruživanja Evropskoj uniji. 10. na principima vladavine prava i promovisanja ljudskih i građanskih sloboda. 11. parlamentima drugih država. Deklaraciju dostaviti Evropskom parlamentu. 4. Izražava spremnost da afirmiže saradnju sa domaćim nevladinim i međunarodnim organizacijama u cilju promovisanja vrijednosti Evropske unije i upoznavanja javnosti sa ciljevima ulaska Crne Gore u Evropsku uniju i poziva sve političke partije. u cilju postizanja društvenog konsenzusa. 8. uključujući saradnju sa Međunarodnim krivičnim sudom za ratne zločine za prostor bivže Jugoslavije u Hagu. te da intenzivira mjere i akcije za otvaranje pregovora o zaključivanju Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju EU. sindikate. ostvarivanja i unapređenja manjinskih prava. 9. dodatno unaprijedi saradnju sa Evropskim parlamentom.

uključujući i prava pripadnika manjinskih nacionalnih zajednica. kao i ostvarivanje pune saradnje u oblasti pravde. organizovanog kriminala. Zahvaljujući Evropskoj uniji na pretpristupnoj pomoći i otvorenoj mogućnosti učestvovanja u programima Instrumenta za predpristupnu pomoć i drugim programima saradnje i pomoći.Skupštinska rezolucija. koji se tiče postupka i uslova prijema države u članstvo Evropske Unije. Polazeći od člana 49 Ugovora o Evropskoj uniji. koju je Skupština Republike Crne Gore donijela 8. Dijeleći načela. na osnovu člana 82 stav 3 Ustava Crne Gore. ta da su njeni napori usmjereni ka stvaranju trajnog mira.12.godini. unapredjivanja i ostvarivanja manjinskih prava. kao i bezbjednosti granice. Polazeći od činjenice da je 15. godine. 170 . a sve sa ciljem stvaranja zajedničke zone sigurnosti. kao i sam geostrateški položaj Crne Gore vezani za područje Zapadnog Balkana i Mediterana. Poštujući opšteprihvaćena načela vladavine prava i medjunarodnih konvencija za zaštitu ljudskih prava. stabilnosti i ekonomskog prosperiteta ne samo u regionu. 27. Obavezuje se da će kroz politički dijalog i najširi konsenzus doprinijeti ubrzanom uskladjivanju zakonodavstva Crne Gore sa standardima i pravnom tekovinom Evropske unije. već i u cijeloj Evropi.godine donijela je REZOLUCIJU O ISPUNJAVANJU OBAVEZA CRNE GORE U OKVIRU SPORAZUMA O STABILIZACIJI I PRIDRUŽIVANJU Skupština Crne Gore: Naglašava da je punopravno članstvo Crne Gore u Evropskoj uniji strateški nacionalni cilj kojem će Skupština Crne Gore davati punu i stalnu podršku. ljudskih i gradjanskih sloboda. kao i obezbjedjivanja ravnopravnosti i socijalne sigurnosti za sve njene gradjane. Potvrdjuje da je Skupština posvećena daljoj izgradnji Crne Gore na principima vladavine prava. institucionalnih. oktobra 2007. vrijednosti i ciljeve na kojima se temelji Evropska unija. kao i da će predano raditi na jačanju svih zakonskih. implementacionih i političkih preduslova u cilju što efikasnije borbe protiv korupcije i. Afirmišući stav iz Preambule Ustava Crne Gore u kome se potencira privrženost ravnopravnoj saradnji sa drugim narodima i državama i evropskim i evroatlantskim integracijama. političkih i ekonomskih straktura. kao i da pristupanje Crne Gore Evropskoj uniji treba temeljiti na individualnom pristupu i dostignućima svake zemlje pojedinačno. već i snažan podsticaj demokratskim i ekonomskim reformama u zemlji.2007. Imajući u vidu da. Potvrdjujući u potpunosti opredjeljenja iz Deklaracije o pridruživanju Evropskoj uniji. Skupština odlučuje o načinu pristupanja Evropskoj uniji. Konstatuje da su opšte-civilizacijsko i kulturno nasljedje. Opredjeljujući se za razvoj gradjanskog društva i punu demokratizaciju svih društvenih. na osnovu člana 15 stav 3 Ustava Crne Gore. u Luksemburgu potpisan Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju izmedju Evropskih zajednica i njihovih država članica s jedne strane i Crne Gore s druge strane. mira i ekonomskog prospariteta u regionu i čitavoj Evropi. Utvrdjuje da je dinamična implementacija Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju (uključujući i Privremeni sporazum) ne samo obaveza Crne Gore na bazi prvog sveobuhvatnog ugovornog odnosa sa Evropskom unijom. Skupština Crne Gore. na šestoj sjednici drugog redovnog zasijedanja u 2007. godine. kao i za izgradnju institucija i jačanje institucionalnih i društvenih kapaciteta. juna 2005. kvalitetno ispunjavanje svih obaveza iz Privremenog sporazuma predstavlja ključni preduslov za podnošenje zahtjeva za prijem Crne Gore u punopravno članstvo u Uniji. (ugovor iz Amsterdama). Potencirajući značaj dobrosusjedskih odnosa i unapredjivanje regionalne saradnje. slobode i bezbjednosti. decembar 2007. dana 27. jačanja ekonomskih sloboda i institucija i mehanizama slobodnog tržišta.

podnese zahtjev za punopravno članstvo Crne Gore u Evropskoj uniji. kao i ostale institucije Evropske unije. Savjetu ministara Evropske unije i Savjetu Evrope. raditi po posebnim i prioritetnim procedurama sa ciljem ispunjavanja obaveza koja predvidja SSP. Evropskoj komisiji. Najavljuje da će nakon definisanja dinamike i okvira djelovanja. Rezuluciju dostaviti Evropskom parlamentu. kako predstavnike političkih partija. te da u njegovo definisanje uključi i predstavnike različitih društvenih struktura. da zajedno sa Vladom Crne Gore. definiše rokove.godina. SKUPŠTINA CG PREDSJEDNIK Ranko Krivokapić 171 . ukazuje na značaj da konačnu odluku o članstvu u Evropskoj uniji donesu gradjani putem slobodno iskazane volje. a potom i pristupanje Crne Gore. 27. sindikata. Rezuluciju objaviti u Službenom listu Crne Gore. kako bi se proces ratifikacije Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju završio u najkraćem mogućem roku. dinamiku i način usvajanja zakona i drugih propisa u cilju uskladjivanja pravnog sistema Crne Gore sa pravnom tekovinom Evropske unije. Vlade država članica.Iskazuje punu spremnost. Podstiče Vladu da u najkraćem mogućem roku usvoji Nacionalni plan za integraciju Crne Gore u Evropsku uniju. Podgorica. U cilju stvaranja uslova za objektivno suočavanje sa istinom o događajima iz bliske prošlosti. kao strateško savjetodavno tijelo visokog stepena participativnosti svih predstavnika crnogorskog društva koje će doprinijeti boljoj koordinaciiu i nadgledanju implementacije Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. kroz formu posebno istraživačko-dokumentacionog centra. Predlaže Vladi Crne Gore da već u prvoj polovini 2008. godine.g. očekujući što skorije ispunjavanje potrebnih preduslova za uspješnu kandidaturu. predstavnicima parlamentarnih partija i civilnog društva formira Nacionalni savjet za Evropske integracije. Posebno naglašava svoja očekivanja da parlamanti zemalja članica Evropske unije. Poziva Vladu Crne Gore da jednom mjesečno dostavlja Odboru za medjunarodnu saradnju i evropske integracije Skupštine Crne Gore Izvještaj o ispunjavanju obaveza iz Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju (Privremenog sporazuma). a jednom u tri mjeseca izvještaj o ukupnim aktivnostima u okviru procesa stabilizacije i pridruživanja EU. akademskih institucija i nevladinih organizacija). kroz saradnju u pripremi Nacionalnog programa za integraciju.12. a na bilo koji način neposredno vezanim za Crnu Goru.2007. odnosno u cilju stvaranja pretpostavki za utvrdjivanje i svake moguće odgovornosti za konkretna dešavanja. Skupština poziva Vladu Crne Gore da. iz perioda 1991-2001. S tim u vezi. uvaže puno opredeljenje i posvećenost svih političkih snaga Crne Gore. stvori formalno-pravne i druge neophodne pretpostavke za utvrdjivanje istine o dogadjajiima sa mogućim elementiima zločina. tako i predstavnike civilnog društva (medija. Odlučuje da u saradnji sa Vladom. Predsjednikom. procesu evropskih integracija.

kojom je potvrđen njen strateški prioritet ubrzanog integrisanja u Evropsku uniju i odlučnost da se nastavi efikasno ispunjavanje uslova i zahtjeva sadržanih u Kopenhaškim kriterijumima i Procesu stabilizacije i pridruživanja kao i čvrsto opredjeljenje da pristupi evropskim i evroatlantskim-NATO bezbjednos-nim strukturama i da nastavi da doprinosi učvršćavanju regionalne stabilnosti i bezbjednosti. ekonomskih i bezbjednosnih interesa članstvo u evropskim i evroatlantskim strukturama – Evropskoj uniji i NATO. 3. godine. pokazala privrženost nastojanjima da svi sporovi budu riješeni na miran način. Savjetom Evrope i Organizacijom za evropsku bezbjednost i saradnju i drugim međunarodnim regionalnim organizacijama. oktobra 2008. juna 2006. uz posredovanje međunarodne zajednice. Crna Gora je. na osnovu člana 82 tačka 3 Ustava Crne Gore. NATO. 3. 2. kao organa zakonodavne vlasti i principa sadržanih u Deklaraciji nezavisne Republike Crne Gore od 3. Ujedinjenim nacijama. oktobar 2008. koristeći sve svoje resurse. kako bi kroz evropske i evroatlantske integracije obezbijedili viši kvalitet života svih građana Crne Gore i dostupnost svih vrijednosti evropske civilizacije. Skupština Crne Gore. To će biti osnov i za opredjeljenje Crne Gore prema pitanju Kosova. promovišući prijateljske odnose i regionalnu saradnju. donijela je REZOLUCIJU O NEOPHODNOSTI UBRZANJA PROCESA INTEGRACIJE CRNE GORE U EVROPSKE I EVROATLANTSKE STRUKTURE 1. Crna Gora i na ovaj način iskazuje posvećenost dostizanju standarda koji donose jačanju kapaciteta koji vode tom cilju. 5. 3. u što kraćim rokovima ispunjavaju uslove predviđene Sporazumom o stabilizaciji i pridruživanju koji je potpisan sa EU kao i Okvirnim dokumentom Partnerstva za mir. istrajna u opredjeljenju da. Državni organi Crne Gore su dužni da. SU-SK Broj 01 Podgorica. čuvajući svoju unutrašnju stabilnost. Crna Gora će i dalje biti privržena pravima i obavezama koje proističu iz dosadašnjih angažmana sa Evropskom unijom. godine SKUPŠTINA CRNE GORE 172 . na prvoj sjednici drugog redovnog zasijedanja u 2008. doprinose regionalnoj bezbjednosti. oktobra 2008. posebno partnerske odnose sa susjednim državama. godini. spremna da uvaži političku realnost koju članice EU i NATO vrednuju kao značajnu za regionalnu stabilnost i slijedi politiku koja je na kursu njenih evropskih i evroatlantskih opredjeljenja.Skupštinska rezolucija. godine. Uvjerena da je ostvarenje ovih ciljeva osnov i uslov očuvanja i unapređenja ekonomskog i demokratskog ambijenta koji će intenzivirati investiciona ulaganja i osigurati dalji ekonomski razvoj. Polazeći od svoje ustavne nadležnosti. dana 3. kao i ispunili strateški prioritet članstva u EU i NATO. Nakon obnove svoje državnosti Crna Gora je pokazala da su njeni strateški ciljevi ubrzane evropske i evroatlantske integracije. bezbjednost i vladavinu prava. Crna Gora je u potpunosti posvećena aktivnom ispunjavanju svojih obaveza na unutrašnjem i međunarodnom planu i ostaje uvjerena da je najbolji okvir za realizaciju njenih vitalnih političkih. 4.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful