UNIVERZITET CRNE GORE EKONOMSKI FAKULTET

Prof dr Gordana Đurović

CRNA GORA:
OD SPOLJNOTRGOVINSKE KA EVROPSKOJ INTEGRACIJI

Podgorica, Decembar 2008

UVOD
Pripremljeni materijal, koji čini sadržaj ove skripte, namijenjen je prvenstveno studentima ekonomskog i fakulteta političkih nauka, kao dopuna osnovnoj literaturi za predmete Privredni razvoj i Medjunarodni ekonomski odnosi, kao i za potpuno novu grupu predmeta koji su posvećeni procesu evropskih integracija Crne Gore - predmeta koji se poslednjih godina profilišu na dodiplomskom i postdiplomskom studiju na Ekonomskom fakultetu u Podgorici. Materijal predstavlja sistematizovan prikaz postupnog kreiranja nove spoljnotrgovinske politike Crne Gore i politike pridruživanja EU, u skladu sa razvojem savremenih medjunarodnih ekonomskih odnosa i sa aktuelnim procesom evropskih integracija koji su strateški prioritet svih zemalja Zapadnog Balkana. Prvi dio skripte posvećen je analizi savremenih spoljnotrgovinskih tokova, Svjetskoj trgovinskoj organizaciji, odnosno reintegraciji Crne Gore u sistem savremenih medjunarodnih ekonomskih odnosa. Drugi dio skripte posvećen je analizi do sada ostvarenog procesa evropskih integracija Crne Gore, koji se kreće postepeno od evropske ekonomske integracije ka potpunom prihvatanju „evropskog modela“ organizacije države, tj. ka sveobuhvatnom prihvatanju evropskog zakonodavnog okvira i izgradnji savremene države prava, koja će omogućiti punopravno članstvo Crne Gore u velikoj evropskoj porodici. Prethodno, dat je kraći pregled razvojnog koncepta Crne Gore tokom cijelog prethodnog stoljeća, do obnove crnogorske državnosti. Do punopravnog članstva u EU, pred Crnom Gorom je dug put. Podrazumijva punu implementaciju Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju potpisanog 15. oktobra 2007.godine u Luksemburgu, sticanje statusa zemlje kandidata i složen proces pregovora o punopravnom članstvu. Ovaj proces prati i proces jačanja regionalne saradnje, ali i čitav set aktivnosti koji podrazumijevaju ispunjavanje tzv. Kriterijuma iz Kopenhagena, bez čega nema punopravnog članstva. Stoga je sveobuhvatan proces realizacije evropske agende Crne Gore - proces uskladjivanja zakonodavstva i implementacije novih propisa, kao i proces izgradnje snažnih institucija koje će biti sposobne da sprovode zajedničke evropske politike, bilo potrebno staviti u jedan jedinstven okvirni razvojni dokument, a to je Nacionalni program za integraciju Crne Gore u EU. On je definisan za period 2008-12.godina Imajući u vidu ove važne momente koji stoje pred Crnom Gorom, na strateškom putu pridruživanja, pa potom pristupanja EU, priprema novih učila za studente Univerziteta Crne Gore je, u ovom vremenu dinamičnih promjena, poseban izazov za nastavni kadar na našim društvenim fakultetima, koja treba da doprinesu boljem razumijevanju procesa integracija, analizi i projekciji evropskih perspektiva Crne Gore. To je osnovni motiv pripreme i ove skripte. Podgorica, 15.decembar 2008.g. Prof. dr Gordana Djurović

2

CRNA GORA: Od spoljnotrgovinske ka evropskoj integraciji SADRŽAJ
Uvod 2 5 6 6 10 10 12 16 17 18 20 21 25 28 35 36 37 38 40 45 46 48 48 52 54 56 59 59 61 62 63 65 69 70 71

DIO PRVI: REINTEGRACIJA CRNE GORE U SISTEM MEDJUNARODNE TRGOVINE...... I
GLOBALNI SPOLJNOTRGOVINSKI TOKOVI I ULOGA WTO..............................................
1. Rastući značaj spoljne trgovine u svijetu............................................................................................. 2. Svjetska trgovinska organizacija (WTO) ............................................................................................ 2.1. Od GATT-a do WTO ................................................................................................................... 2.2. WTO kao subjekt savremenog multilateralnog sistema .............................................................. 2.3. Pravni osnov WTO ...................................................................................................................... 2.4. Organizaciona struktura i proces donošenja odluka u WTO ...................................................... 2.5. Prednosti trgovinskog sistema WTO .......................................................................................... 2.6. WTO podrška za zemlje u razvoju .............................................................................................. 2.7. Rješavanje sporova u okviru WTO sistema ............................................................................... 2.8. Pristupanje WTO......................................................................................................................... 2.9. Pristupanje Crne Gore Svjetskoj trgovinskoj organizaciji …………………………………………. 2.10. Aktuelni trendovi u procesu pristupanja I WTO plus ................................................................. 3. Regionalna integracija u svjetskoj privredi ........................................................................................

II

PAKT STABILNOSTI I PODSTICANJE SARADNJE U REGIONU JIE.................................

II

SPORAZUMI O SLOBODNOJ TRGOVINI U REGIONU I POZICIJA CRNE GORE ..............
1. Nastanak mreže bilateralnih trgovinskih sporazuma u regionu JIE .................................................... 2. Sporazumi o slobodnoj trgovini izmedju SCG i zemalja JIE................................................................ 3. Robna razmjena u regionu JIE............................................................................................................ 4. Jedinstveni sporazum o slobodnoj trgovini u regionu - „CEFTA 2006“ .............................................

1. Osnivanje Pakta stabilnosti ............................................................................................................... 2. Radni stolovi Pakta stabilnosti ............................................................................................................ 3. Ostvareni rezultati i perspektive ........................................................................................................ 4. Crna Gora i Pakt stabilnosti ................................................................................................................

III

ANALIZA SPOLJNOTRGOVINSKIH TOKOVA CRNE GORE................................................

1. Spoljnotrgovinski tokovi u periodu 1989-2004.g. ............................................................................... 1.1. Izvoz ostvaren po zemljama i grupacijama zemalja .................................................................. 1.2. Uvoz ostvaren po zemljama i grupacijama zemalja .................................................................. 1.3. Struktura uvoza i izvoza po grupama proizvoda ....................................................................... 2. Robna razmjena u 2005-06.godini ................................................................................................... 3. Jačanje ekonomske razmjene sa EU ................................................................................................ 4. Trgovinski režim i instrumenti spoljnotrgovinske politike ....................................................................

DIO DRUGI: CRNA GORA i PROCES EVROPSKIH INTEGRACIJA...................................
I

KRATAK OSVRT NA PROFIL PRIVREDNE RAZVIJENOSTI I RAZVOJNU POLITIKU CRNE GORE ………………………………………………………………………………………...
1. Okvir privredne razvijenosti Crne Gore u prvoj polovini XX vijeka .................................................... 2. Profil privredne razvijenosti Crne Gore u poslijeratnom razvojnom periodu Jugoslavije do disolucije SFRJ (1991) ........................................................................................................................................... 2.1. Osvrt na razvojni koncept, modele planiranja i strukturne promjene u privredi ..........................

72 72 74

3

...... ANEKS – Skupštinske deklaracije i rezolucije................................ Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju ..................................................................................... Rezolucija o ispunjavanju obaveza Crne Gore u okviru SSP (2007) ....................................................... Pregovori o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju (2005-06) . 3........................ Profil privredne razvijenosti Crne Gore i ograničenja upravljanja razvojem u SRJ (1992-2002) ....................................................................... 3.................................................................................................................................................... Ostvarivanje evropskog partnerstva .............................. Novi instrument predpristupne pomoći ........................... 5......................... Evropska zajednica za ugalj i čelik ………………………………………………………………………… 2................. 8................................ II CRNA GORA U PROCESU EVROPSKIH INTEGRACIJA .......................................... Programi Zajednice ... Upravljanje razvojem......... 6. 8............................................... 2........................................................................................................ 2.................................................................................................................................................... Unapredjenje institucionalnog okvira za proces evropskih integracija (2003)................................................................................................................................ Proces pristupanja EU ........ 11................. strateško planiranje i makroekonomska politika u Crnoj Gori u savremenim uslovima ......................... 1............................ Evropska ekonomska zajednica i Euroatom …………………………………………………………….............................. Treće proširenje (1986) ................................................................................... Novi okvir politike pridruživanja Evropske unije ... 4 ...................................... Prikaz Komunikacione strategije za informisanje javnosti o procesu pridruživanja Crne Gore EU.. Proces stabilizacije i pridruživanja .......... 10....... 6................................... Evropske perspektive zemalja Zapadnog Balkana:stabilizacija regiona kroz proces pridruživanja EU ....................................................... 4.................... 2007) ................. 3. 4............................................................................... Rezolucija o neophodnosti ubrzanja procesa integracije Crne Gore u evropske i evroatlantske strukture (2008) ..................................................................... Drugo proširenje (1981) ................................ 14............................... Razvoj i primjena modela „dvostrukog kolosjeka“... 4...................... Prvo proširenje (1973) .............................................................. Potreba unutrašnje konsolidacije i institucionalne reforme ............ Trasiranje evropskog puta......................... 5........ Proces jačanja administrativnih kapaciteta za evrpske integracije .......... Deklaracija o pridruživanju EU (2005) ............................................................................................................................... 1............... 4............. Četvrto proširenje (1995) .....godina .... 3............................................................... Peto proširenje (2004.................................................................................. Finansijska pomoć kroz program CARDS ............................. 7.......................refleksije na politiku proširenja ……........................................................... 82 90 93 93 93 95 95 98 99 100 101 103 103 104 105 106 108 108 111 112 114 115 121 126 127 138 142 145 147 154 164 167 167 169 171 III POLITIKA PROŠIRENJA EU I ZEMLJE ZAPADNOG BALKANA ....... 13.........IPA .................. 1........................................ Nacionalni program za integraciju Crne Gore u Eu za period 2008-12.................. 9........................................................................................... 12.................................... 7........................................ Ostale aktivnosti vezane za proces stabilizacije i pridruživanja tokom prethodnog perioda .................................................................................................................. Prvi program obuke državne administracije za proces evropskih integracija (2005) .............II NASTANAK EU I POLITIKA PROŠIRENJA ..................................................

PRVI DIO: REINTEGRACIJA CRNE GORE U SISTEM MEDJUNARODNE TRGOVINE 5 .

dok je stopa rasta GDP bila ispod 3%.I GLOBALJNI SPOLJNOTRGOVINSKI TOKOVI I ULOGA SVJETSKE TRGOVINSKE ORGANIZACIJE Privredni razvoj neke države ne se može analizirati nezavisno od međunarodnog okruženja i međunarodne podjele rada.7 6 .1 Ujedno. Na slijedećem grafiku vidi se da je taj trend karakterističan i za period od 1996. Prometej.. najmasovniji i najrazvijeniji oblik ekonomske saradnje jedne zemlje sa inostranstvom. do 2007. Ne može se ni voditi adekvatna politika privrednog razvoja na bazi modela zatvorene privrede. Činjenica je takođe da u međunarodnim relacijama. več spoljnoekonomska politika. Ekonomika međunarodnih odnosa. 1. privredni razvoj postaje sve neravnomerniji proces i pored okolnosti što svjetska privreda tokom poslednjih decenija poprima oblike globalizacije i transnacionalizacije privređivanja. to je najstariji. pri čemu je prosječna stopa rasta izvoza za cijeli period bila oko 5.godine. 2003. 1 Bjelić dr Predrag. usluga i proizvoda ljudskog duha (intelektualne svojine) koja se obavlja između preduzeća iz različitih država. Izvor: WTO Report. a svakako i najmasovniji i najrazvijeniji oblik ekonomske saradnje jedne zemlje sa inostranstvom. Beograd. RASTUĆI ZNAČAJ SPOLJNE TRGOVINE U SVIJETU Spoljna trgovina je hronološki najstariji. str. u funkciji vremena. Spoljna trgovina je privredna aktivnost koja podrazumijeva razmjenu roba. 2008. Grafik 1 – Prosječne stope rasta svjetske proizvodnje i trgovine (izvoza) u periodu 1997-2007. može se konstatovati da se svjetska trgovina dugoročno brže povećava nego proizvodnja u svijetu (mjerana rastom GDP). Imajući u vidu dugoročne trendove u medjunarodnoj trgovini. što je bio trend u čitavom poslijeratnom periodu.5%. sve više dobija na značaju u ukupnoj razvojnoj politici zemlje.

Sjeverna Amerika SAD Kanada Meksiko B.9 1.2007 IZVOZ ROBA REGIONI I IZABRANE ZEMLJE udio pojedinih grupa i zemalja u svjetskom izvozu roba (%) Prosj.260 mlrd $ 16.3 12 6 6 6 7 15 17 12 12 13 8 6 20 19 16 13 15 13 25 6 19 10 100. Evropa EU 27 Njemacka Francuska Vel.1 4.4 14. Azija sa Okeanijom Kina Japan 100.9 6.3 13.Amerika Brazil 3. Afrika Juzna Afrika 6.8 0.Singapur.6 3.7 3.6 6.0 5.Britanija 4.4 11.0 1.5 2.9 43.3 6.9 3.5 11 2 „Strategija podsticanja izvoza“.7 2.5 11 7 7 9 5 8 12 12 12 9 11 10 21 20 15 16 14 11 5 Indija 1.3 28. WTO. stopa rasta izvoza usluga 2000-07 U V O Z USLUGA udio pojedinih grupa i zemalja u svjetskom uvozu usluga (%) Prosj.5 12 7 7 7 4 10 14 13 13 14 7 12 20 22 15 15 13 13 9 100 3.5 1.4 22.1 2.Drugim riječima. snaženje spoljne trgovine.2 42. Bliski Istok 7.9 0.2 9.2 Tabela 1 – Svjetski izvoz roba i usluga po regionima i izabranim zemljama .0 4.6 3.7 8.2 2.1 0.0 9.1 Novoindustrijalizov ane ekonomije* 6.7 1.7 51. Izvor: World Trade Report.4 4.2 1.0 3.2 3.1 25. 11 7.9 4.7 11 7 7 7 7 12 12 12 12 11 9 9 24 26 15 17 16 13 23 7 23 9 100 3.4 2.8 3.4 39.8 2. Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije.4 6.6 4.9 1. 7 .0 2.Tajvan.7 1.2 3.5 39.4 5.0 13.9 4.5 4. kao i veza između savremenih ekonomskih sistema. globalan je. stopa rasta uvoza usluga 2000-07 Svijet A.1 46.9 *Hong-Kong.6 0. veći od stope rasta proizvodnje. 2008.5 2.2 0.940 mlrd $ 19.4 2.6 0.3 2. stopa rasta izvoza roba 2000-07 UVOZ ROBA udio pojedinih grupa i zemalja u svjetskom uvozu roba (%) Prosj.9 2. stopa rasta uvoza roba 2000-07 I Z V O Z USLUGA udio pojedinih grupa i zemalja u svjetskom izvozu usluga (%) Prosj.1 3.9 7.8 4.0 8.6 2.1 3. Koreja.570 mlrd $ 13. ZND Rusija 5.0 3.1 2.3 25.060 mlrd $ 14. Juzna i cen. Podgorica 2006. rastući trend.3 0.0 13.0 46.5 5.5 0.6 7.9 43.7 8.2 2.

4%.3 ‘00 7 26 14 ‘01 4. godini i kod uvoza (27%) i kod izvoza (28%). do danas. Tako je.3 4 12 ‘03 7.Singapur. Sveukupnost odnosa na jedinstvenom svjetskom tržištu predstavlja medjunarodnu trgovinu.Najveći svjetski trgovac je EU sa gotovo 40% učešća u svjetskom izvozu roba i preko 46% u izvozu usluga. ali i uvoza.5% (EU 39. Od takvog uključivanja u svjetsko tržište nastaju statičke i dinamičke koristi.7 12 9 ‘02 2. zabilježena je u grupaciji zemalja Centralne i Istočne Evrope. RUSKA FEDERACIJA ‘95-00 1. godine još povećana za 7. učešće u vrijednosti ukupnog svjetskog robnog izvoza bilo za region Sjeverne Amerike 13. Razmjena usluga je porasla za vise od 15%. WTO. zatim Azija. Ona se od 1950. Specijalizovana proizvodnja. velikog obima za svjetsko tržište.wto.. Statička korist nastaje pri otvaranju do tada zatvorene privrede koja je (dijelom neefikasno) proizvodila sve za svoje potrebe. Kanada itd.5 puta. Time se moguća potrošnja u zemlji povećava. čak od 16%. podstiču i rast ukupne proizvodnje u nacionalnoj ekonomiji . a zatim je do 2002. iako ne sa istim efektom.6 5 -6 ‘00 10 40 13 ‘01 5 -2 20 ‘02 4.”Internal trade statistics”. ostvarila najveću ekspanziju izvoza. 2004 8 . Dinamičke koristi nastaju iz neprekidnog poboljšanja upotrebe faktora proizvodnje (alokacije resursa) napuštanjem neefikasnih proizvodnji i ulaganjem resursa u najefikasniju upotrebu. u godini koja prethodi njihovom punom pridruživanju EU. a poljoprivrednih proizvoda za osam puta. koji već četvrtu godinu zaredom premašuje rast svjetskog GDP-ja ( 3% u 2003). EU je. Kasnije usporavanje rasta je rezultat skromnijeg rasta prometa proizvoda rudarstva i poljoprivrede.3 25 23 Izvoz 7 Uvoz 4 Izvor: www. novoindustrijalizovane azijske ekonomije (Hong-Kong.org Tranzicione zemlje su zabilježile ubjedljivo najveći rast GDP-ja od 5. i zajedno sa uslugama čini najznačajniju stavku u razmjeni usluga u zemljama tranzicione ekonomije. Južne i Centralne Amerike 3.5 15 11 ‘03 3.godini . tzv. T2 . Trgovinska razmjena industrijskih proizvoda je porasla za četvrtinu. Ako posmatramo 2003. dok spoljna trgovina podrazumijeva trgovinu jedne zemlje sa svijetom.8 14 13 ‘01 2.Kretanje GDP i trgovine za tranzicione ekonomije 1995-20034 (stope rasta) TRANZICIONE EKONOMIJE BDP ‘95-00 2.8 28 27 I. godine udesetostručila.1%. Trend rasta spoljne trgovine ima i svoju specifičnu regionalnu dimenziju. u 2007. baziran na komparativnim prednostima odredjenje zemlje. Rast otvorenosti nacionalnih ekonomija i rastući trend medjunarodne razmjene. Ukupno kretanje trgovine izmedju svih zemalja u svijetu. Promet proizvoda rudarstva se za period 1950-2002 povećao za devet puta. koju država može podsticati i odredjenim setom instrumenata ukupne spoljnoekonomske politike. Slijede SAD i Kina. Tempo rasta fizičkog obima svjetske robne razmene nije bio ujednačen po kategorijama proizvoda.7%. Evrope 42. Kao posljedica stvaranja različitih 3 4 Udio SAD je u svjetskom izvozu 1948. Japan 5. za zemljeBliskog Istoga – izvoznice nafte 5. Najbrži rast ukupne svjetske robne razmjene bio je u periodu 1950-1973. kao i porast produktivnosti rada u pojedinim nacionalnim ekonomijama.6%.3% i zemlje Azije i Okeanije 28% (Kina 9%.g bio je 27.3%. pa Japan.dozvoljava podjelu rada i specijalizaciju u proizvodnji. smanjenje jediničnih troškova i porast konkurentnosti.8 30 28 II.3%)3. Evrope 6%. Daleko najbrže je rasla razmjena industrijskih proizvoda.7%.2 8 9 ‘00 3. Rast prihoda od turizma i putovanja je zabilježio najveći rast. Azije 13.g. ZND i Afrike 3. što se vezuje za intenziviranje procesa ekonomskih integracija. donosi ekonomiju obima. Tada se izvozom mogu platiti jeftiniji uvozni proizvodi koji zamjenjuju neefikasno proizvođena domaća dobra. kao i grupacija zemalja izvoznica-nafte sa Bliskog istoka. naviša stopa rasta izvoza.Tajvan). prvenstveno u proizvodne mreže automobilske i elektronske industrije sa EU-15. Latinske Amerike 12.5 5 11 ‘02 3. Koreja. do 1975. CENTRALNA I ISTOČNA EVROPA ‘95-00 3. odnosno 3.7 10 11 ‘03 5.1%). Afrike 2.8% u 2003. Tranzicione zemlje su zabilježile dvocifren rast u 2003.6% (Brazil 1. tj. Rast razmjene poljoprivrednih dobara i proizvoda rudarstva se daleko sporije povećavao.5%).1%).6% (SAD 8.

kreiranjem zone slobodne trgovine. putnika i prenos pošte i vijesti.283) 7.oktobar 2005.569 (3.710 6 396 1. Tako nizak nivo međusobne trgovinske razmjene doveo je do stvaranja pogrešne slike. kao i dodatnim prilivima SDI koji treba da dovrše proces prtivatizacije u tranzicionim ekonomijama. medjunarodno osiguranje. Obrada MEOIEI.600 2.900) 5.614 19. 5 6 9 .079 4.5 1.316 2. kompenzacione poslove. lizing. medjunarodna špedicija (posrednički i pomoćni poslovi u medjunarodnom prometu). obrazovanja.249 4. dolazi do rasta spoljnotrgovinske razmjene sa EU. nijesu imale karakter regiona. računarski softver.8 200 BUL 17.3 6. Obim trgovinske razmjene novih članica EU neposredno prije priključenja.8%. Nov.175) 1. turističke usluge.766 MAK 4. naučno-istraživačke i razvojne usluge.405 SRBIJA 16. u smislu da se zemlje JIE neće međusobno ekonomski povezati. poslove dorade.273 1. revizorske i advokatske usluge.stabilitypact. Trade Flows in South-East Europe. 2004 Izvor: WIIW. zastupništvo.332 4.375 2. Zemlje JIE.460 5. reeksportne i tranzitne poslove. smanjivanjem tržišnih barijera u regionu.202 CRNA GORA 1. usluge trgovine (posredništvo. izvoz. zbog kriznih političkih (i ratnih) događanja koji su duži period negativno uticali na privredni razvoj regiona u cjelini. kada. popeo se na nivo od 66% ukupne razmjene. identičan nivou koji imaju i zemlje EU između sebe. ukidanjem carinskih barijera i smanjenjem ostalih transakcionih troškova.248) 4 157 BiH 5. jer je međusobna trgovina u ovom periodu bila mnogo niža od one koja se mogla očekivati od zemalja koje su geografski upućena jedna na drugu.557 (7.5 1. malogranični i susjedni prekomorski promet i dugoročnu proizvodnu kooperaciju.421 3. samo je jedan od mnogih oblika međunarodnih ekonomskih odnosa danas.472 (4.600 (2.2 15.090) 1. medjutim.499 1. Zapadnog Balkana. Ona.231 2.5 305 713 (408) 6.326 1.org. medjunarodne bankarske usluge.644 (1.914 5 2.944 672 1. informativne i štamparske usluge. usluge kontrole kvaliteta i kvantiteta robe.189 6. došlo do gotovo potpunog prekida regularne ekonomske saradnje u regionu. navedeni preduslovi.2 177 ROM 2. godine.700 9.) 6 T3 – Izabrani makroekonomski indikatori zemalja Regiona7 (2003) Mil € ALB GDP (Eur milion) GDP/pc Stopa rasta GDP (%) Ivoz (u mil ) Uvoz Trgovinski bilans Inflacija(%) SDI ( million) 5. izvodjenje gradjevinskih radova u inostranstvu.8 1. Ostali oblici međunarodnog poslovanja obuhvataju: b) medjunarodno kretanje usluga . sa trgovinskim vezama na nivou tradicionalne ekonomske saradnje (Hrvatska – Njemačka.3 5. Crna Gora – Italija.341 (3. uslge iz oblasti zdravstva. Albanija – Grčka.6 1.”Internal Trade Statistics”.2 1. može se konstatovati da je. posljednje dekade proteklog vijeka. u periodu od 1991 – 1999. doveli su do porasta sive ekonomije u regionu kao cjelini.najčešći oblisi su: medjunarodni transport robe. komision. Sa druge strane.5 U navedenim trendovima može se zapaziti direktna veza između procesa pridruživanja zemalja Centralne i Istočne Evrope ka EU. usluge marketinga. posebno među zemljama tzv. 7 Izvor podataka za region www. očekuje se dalji porast trgovine u ovom regionu od 6.2004.065 2. slobodne carinske prodavnice).267 1.166 4. obrade i prerade. sajamske kompenzacione poslove. sa stanovišta medjunarodne trgovine. pa se može reći da obuhvata slijedeće oblike: a) svjetska trgovina koja u fokusu ima medjunarodno kretanje roba.254 CRO 25.047 3. u širem kontekstu obuhvata: uvoz. kulture i WTO. sa prilivom investicija u taj region.7 39 Oblici medjunarodnih ekonomskih transakcija Struktura savremenih medjunarodnih ekonomskih transakcija postala je veoma kompleksna i znatno šira od medjunarodnog kretanja roba.060) 14.oblika sporazuma o slobodnoj trgovini. već da će egzistirati kao male periferne ekonomije. podaci za Crnu Goru i Srbiju dati su odvojeno.5 1. Na bazi iskustava razvoja bilateralnih ekonomskih odnosa u regionu jugistočne Evrope.467 12.

na 3% u 2000 ). više pažnje posvetićemo slobodnom protoku roba. trebao je biti privremeni Sporazum. portfolio investicije. boja.1. trendovima liberalizacije u ovoj oblast i institucionalizaciji medjunarodne trgovine danas kroz sistem Svjetske trgovinske organizacije. i direktne strane investicije kroz – spajanje i akviziciju. LIzing sadrži i tehnologiju upotrebe i primjene iznajmljene opreme. francuska vina. Savremena medjunarodna trgovina. slogan. kao i na bazi lizinga i franšizinga.Geografska oznaka porijekla je potvrda da je proizvod proizvedene na odredjenom području i da ima specifična svojstva. str. Microsoft isl. vize. fonografske industrije. kao i ulaganje kapitala stranih lica u postojeća preduzeća). znaka pod tačno propisanim uslovima. Konsalting-om se najčešće prenose tehnološka iskustva proizašla iz poslovne tajne. različite usluge državnih institucija (sudovi. a montaža se vrši u jednoj ili drugoj zemlji partneru kooperacije. akcija i obveznica na tržištu kapitala. b) srodna prava. Za ekonomske transakcije važni su različiti oblici industrijske svojine. ukratko. tako se prosječna carinska tarifa za industrijski sektor u razvijenim zemljama se smanjila sa 40% u 1947. c) medjunarodno kretanje kapitala (zajmovi i krediti koje daju medjunarodne finansijske institucije. Coca-Cola. proizvodne kooperacije. Patent je pravo koje se priznaje za pronalazak iz bilo koje oblasti nauke – novog proizvoda ili novog postupka. koje direktno utiču na razvojnu performansu privrede jedne nacionalne ekonomije. gdje se ista moće i prodati nakon isteka ugovora. izvodjenje investicionih radova. obuhvata prvenstveno slijedeće oblike nematerijalnih prava: a) autorska prava – književna i naučna djela. npr. zajedničko ulaganje sa domaćom firomom. uz plaćanje adekvatne naknade. djela primijenjene umjetnosti. da intelektualna svojina. prijave i odjave boravka itd. Joint venture.Od 1947. Najčešće je predmet prenosta i naplate tehnologije žig kao zaštićeno ime vlasnika franšize. tzv. 10 . bilo je sprečavanje ponavljanje velike krize 30-ih9 godina XX vijeka. pravo da u svom poslovanju koristi njegovu robu (usluge). Franšizing se zasniva na posebnom sistemu poslovne saradnje.sporta. su: ustupanje patenta. arhitektonska djela. ali važio je više od pet decenija. licenci. Beogradska knjiga. 74-127) 8 9 Smatralo se da je ova kriza dovela do ograničenja trgovine i do produbljenja ekonomske i političke nestabilnosti kao i da je jedan od uzročnika Drugog svjetskog rata. kvalitet i identitet proizvoda. najčešći oblici transfera tehnologije. miris ili kombinacija boja i zvukova) Njime se štiti originalnost. trgovinsko ime.Za razumijevanje osnovnih oblika medjunarodnog transfera tehnologije podsjetimo se.godine. koji bi bio na snazi do osnivanja organizacije kojom bi se na međunarodnom nivo regulisala trgovina. Kroz direktne strane investicije (Opširnije: Unković Milorad. Žig je tradicionalni oblik industrijske svojine. SVJETSKA TRGOVINSKA ORGANIZACIJA 2. osnivanjem GATTa. Lizing se najčešće ugovara kroz zakup odredjene opreme.) i ostale usluge. kompjuterski softver. grafična likovna i skulptorska djela. I f) medjunarodnu migraciju radne snage (zapošljavanje gradjana jedne zemlje u nekoj drugoj zemlji). 2004. Logo. preko kojih se pretežno ostvaruje medjunarodni transfer tehnologije. pored prodaje. Nokia. promet tzv. po kojima je taj proizvod prepoznatljiv (npr. nakon neuspjelog pokušaja osnivanja Međunarodne trgovinske organizacije (ITO). Kooperacija predstavlja zajedničku saradnju na proizvodnji komponenti koje se ugradjuju u isti proizvod. 2. u daljem dijelu ovog poglavlja. koja obuhvataju autorska prava u oblasti tzv. Mali patent je samo tehnolška inovacija. odnosno topografije zvuka i podataka i c) industrijsku svojinu. putne isprave. kao dijela intelektualne svojine. po kome davalac franšize ustupa primaocu. lizing i franšizing8. Od GATT-a do WTO Liberalizacija svjetske trgovine ostvaruje se kroz proces carinske erozije i ukidanje mjera necarinske zaštite. d) medjunarodni transfer tehnologije . tj. Rezultat te liberalizacije prvenstveno je navedeni dinamičan rast međunarodne razmjene u posljednjih 50-ak godina (proces ekonomske globalizacije. teče proces intenzivne trgovinske liberalizacije. portfolio plasmana. Naše vino Vranac. Žigovi se mogu prodavati klasično. GATT iz 1947. Jedan od najvažnijih razloga za pristupanje GATT-u. Ne potcjenjujući potrebu detaljnijeg izučavanja svih navedenih oblika medjunarodnih ekonomskih transakcija. švajcarski sirevi…). komercijalne banke i organizacije za finansiranje izvoznih poslova. symbol koji potrošaću prenosi poruku o proizvodu koji želi da kupi (može biti riječ. dok se transfer tehnologije se ostvaruje i kroz različite oblike zajedničkih ulaganja. Poznati žigovi (brendovi) sun pr. “know-how”-a kroz konsaltnig.

čime je stvaran snažan multilateralni trgovinski sistem. godine.dogovoren jedinstveni raspored ustupaka novonastaloj EEZ. nacarinske mjere i okvirni sporazumi (Tokyo . 2002.investciona politika povezana sa trgoivinom. Pregled ključnih postignuća u okviru GATT-a. Anesi . javnim nabavkama. Geneva 2005. intelektualna svojina.7% Round) . To je imalo za posljedicu određene probleme jer su promjene zahtijevale saglasnost zemalja ugovornica. trgoivini mliječn im proizvodima.000 carinskih ustupaka i preuzete obaveze za buduće “runde” pregovora (o carinama) 1949. Predmet pregovora.GATT /General Agreement of Tariffs and Trade. Tek je Kenedijevom rundom (1964-1967) uz sniženje carina. bile su mnogo ambicioznije.000 carinskih ustupaka. a izmijenjen je i Kodeks o antidampingu 1986-1994. zaključeni posebni ugovori o žitaricama i Round) hemijskim proizvodima. Podgorica.dogovoreni dalji carinski ustupci. “Svjetska trgovinska organizacija i strane direktne investicije”.dogovoreno 45. Ženeva . 1956. do osnivanja WTO. Na dnevnom redu našle su se necarinske barijere i druga sistemska pitanja. razmatrana i antidampiška procedura11. “Trading into the Future”.uspostavljena je WTO (sa pojačanim Mehanizmom za mirno rješavanje sporova) Izvor: World Trade Organization. 11 . rasta broja ograničenja u trgovini. odredjivanju carinske vrijednsoti. Ženeva . “Understanding the WTO”.8. necarinske mjere. bilo je snižavanje carina. trgovini govedjim mesom. beziran na zajedničkoj spoljnj carini (Dillon EEZ Round) 1964-1967.članstvo u GATTU raste na 50 država potpisnica. čime je postignuta ukupna redukcija carina od 25% u odnosnu (Torquay) na nivo iz 1947.5 mlrd $ 1960-1961. Činjenica da je GATT.ugovorne strane razmjenjuju oko 5. usvojen Antidampinški kodeks 1973-1979.postignuti sporazumi o tehničkim preprekama trgoivni. subencijama i protivmjerama. bez kvalitetno riješenog pitanja kontinuiranog 10 Pod rundama pregovora. funkcionisao kao međunarodni sporazum a ne kao institucija. postupcima licenciranja uvoza. tekstil i odjeća nijesu bili obuhvaćeni i regulisani pravilima GATT-a. organizovano je osam rundi pregovora. Neophodnost pregovora javila se kao posljedica12: sve većeg odstupanja od pravila propisanih GATT-om koja su prijetila da uruše sistem. Torki . Preostale dvije runde. dat je u slijedećoj tabeli: Tabela 4 – Pregled rundi pregovora GATT-a Period Lokacija Predmet pregovora / naziv 1947. Ženeva . u periodu funkcionisanja samo GATT-a. usluge.g. trgovina uslugama i pravo intelektualne svojine po prvi put p ostaju predmet pregovaranja i postignutih specifičnih sporazuma . Posljednja (okončana) runda pregovora. tekstil. potpisivanja različitih bilateralnih sporazuma i formiranje regionalnih integracija kojima su se kršili principi liberalizacije i otežavan pristup tržištima.12-13. 11 World Trade Organization. Ženeva . Takođe. 12 Obradović mr Biljana. poznatija kao Urugvajska (UR). civilnim vazduhoplovima. godine do 1994. kao i česti sukobi i trgovinske nesuglasica jer poljoprivredni proizvodi. podrazumijevaju se pregovori između država ugovornica GATT-a. koje čine 75% svjetske trgovine (Kennedy . Do osnivanja WTO.dogovoreni dalji carinski ustupci u vrijednosti od 2. WTO Publications. WTO Publications.prosječna carinska stopa na industrijske proizvode smanjena sa 7% na 4. (Uruguay poljoprivreda – učestvuje 125 država Round) . Opšti sporazum o carinama i trgovini/ se razvijao kroz runde pregovora10. Ženeva . Sporazum je obezbjeđivao samo djelimičnu regulativu pravila ponašanja. započeta je u Urugvaju-Punta del Esteu i trajala je od 1986.teme: carine. rješavanje sporova. str.carine. takođe je uslovila pokretanje ove runde pregovora. prvih pet. pravila.razgovori o carinama i antidampinškim mjerama. a odobreno je članstvo za 10 novih (Annecy) država 1951. Institut računovođa i revizora Crne Gore. u cilju snižavanja carina i regulisanja pitanja vezanih za povoljnije uslove trgovine između strana ugovornica. 2003 p. Ženeva 23 države potpisnice – osnivači WTO (Geneva) . Geneva.

Najviše nesuglasica i sporova tokom pregovora. Pregovori su za rezultat imali i zaključenje Sporazuma o poljoprivredi. Zasnovan je na jednostavnim i detaljnijim pravilima. godine. izvršile liberalizaciju svojih nacionalnih politika i na taj način pokazale spremnost i dobru volju za uspješnim okončanjem pregovora. · Opšti sporazum o carinama i trgovini kao što se iz naziva može vidjeti je međunarodni sporazum (ugovor). bilo je u oblasti liberalizacije trgovine poljoprivrednih proizvoda i usluga. kao jedna od rundi pregovora GATT-a. precizno određene oblasti djelovanja-funkcije. tako da se po broju zemalja učesnica i sveobuhvatnosti materije koja je pregovarna. GATT kao međunarodni ugovor zaključen 1947. kao i da je najznačajni rezultat pregovora. str. U pregovorima UR učestvovale su 123 države. Sa druge strane. za rezultat je imala seriju novih plurilateralnih sporazuma koji su imali dejstvo samo na one države koje su te sporazume potpisale. blagovremenog reagovanja ili eventualnog sankcionisanja u slučaju kršenja pravila. Na taj način u značajnoj mjeri je omogućeno regulisanje međunarodne trgovine. su neposredno po otpočetom pregovaračkom procesu. U poređenju sa GATT-om. između Evrope unije i Sjedinjenih Američkih Država. što je trgovinu poljoprivrednim proizvodima. “Understanding the WTO”. “Međunarodne organizacije”. WTO ima osnivački akt i stalne organe organizacije. bitno je napomenuti da su pravilima GATT-a regulisana samo međunarodna trgovina robama.15-29. (dopunjen dogovorima i tumačenjima 1994. 1988. p. Beograd. Geneva 2005. TRIPS-a i drugih WTO sporazuma. dok sporazumi WTO obuhvataju šire područje djelovanja. fiksnim rokovima i unaprijed definisanim procesom sprovođenja i rješavanja sporova. status pravnog lica i međunarodno pravni subjektivitet). 12 . · · · 13 World Trade Organization.3% pala na 3.8%. S druge strane. Glavne razlike između Opšteg sporazuma o carinama i trgovini i Svjetske trgovinske organizacije mogu se najkraće prikazati na sljedeći način. Nasuprot tome. uslugama i intelektualnu svojinu po prvi put uvelo u okvire unaprijed definisanih pravila. može se bez prejudiciranja reći da je dovela do najozbiljnije reforme sistema svjetske trgovine od vremena GATT-a. rast broja industrijskih proizvoda koji se uvoze bez naplate carine (duty-free režim). 14 Prema opštoj teriji međunarodnih organizacija. WTO Publications.praćenja svih aspekata međunarodne trgovine. Takođe. godine). Sistem rješavanja sporova u okviru WTO uvodi stalno Apelaciono tijelo.18-21. Glavni i najočigledniji rezultati pregovora su13: stimulisanje primjene carinskih stopa kao jedinog legitimnog instrumenta zaštite. sporazumi u okviru WTO su multilateralni (svi osim dva) pa se kao takvi odnose na sve članice. inkorporiran je u pravni sistem WTO kao Aneks 1A uz Sporazum o osnivanju Svjetske trgovinske organizacije. Svjetska trgovinska organizacija obezbjeđuje lakše rješavanje trgovinskih sporova između zemalja članica. Takođe. WTO je međunarodna organizacija14 sa svim konstiutivnim elementima međunarodne organizacije (države kao osnivači ili tipične članice. za Urugvajsku rundu trgovinskih pregovora. Tokijska runda pregovora. Savremena administracija. prihvatanje i potpisivanje Finalnog akt i Sporazuma o osnivanju Svjetske trgovinske organizacije. smanjenje broja proizvoda koji su opterećeni visokim carinskim stopama kao i definisanje Lista koncesija. sniženje od oko 40% u domenu carinske zaštite na industrijske proizvode tako da je prosječna carinska stopa sa 6. GATS-a. čime su pregovori i okončani. može reći da su to bili najobimniji pregovori do tada vođeni iz domena međunarodnih trgovinskih odnosa. koje i danas primjenjuju značajane subvencije u poljoprivredi. posebno ako se zna da WTO ima veći broja članice nego što je GATT imao ugovornica. Pogledati: Račić dr Obrad i Dimitrijević dr Vojin. mnoge zemlje u razvoju.

WTO kao subjekt savremenog multilateralnog sistema Svjetska trgovinska organizacija (The World Trade Organization . nivo agrarnog protekcionizma. usluge.WTO) predstavlja institucionalni pravni okvir multilateralnog trgovinskog sistema u područjima carina i trgovine robama. str.2. investicije). godine. koji je 1995.decembra 1994. Multilateral Trade Negotiations: The Uruguay Round – Trade Negotiations Committee: “Final Act Embodying the Resulst of the Urugay Round of Multilateral Trade Negotiations“. (GATT 1994). MFN) i jednaki tretman uvoznih i domaćih proizvoda na domaćem tržištu (nacionalni tretman – National treatment. u WTO je zaokružen treći glavni oslonac poslijeratnog ekonomskog poretka.g. i što je veoma bitno posledjih godina. WTO je formalno osnovana na Ministarskoj konferenciji zemalja ugovornica GATT-a /General Agreement of Tariffs and Trade. 259-260 15 13 . u odnosu na GATT. intelektualna svojina.2. pružajući im istovremeno pomoć i saradnju u obuci kadrova 17. 16 Sama Urugvajska runda multilateralnih trgovinskih pregovora trajala je 1986-93. Odluka o osnivanju postala je pravosnažna nakon što je Sporazum o prihvatanju i pristupanju WTO do 30. godine. Ekonomski i pravni stručnjaci Sekretarijata WTO prate dogadjaje i promjene u svjetskoj globalnjoj ekonomiji. WTO postaje generalni konsultant za problematiku svjetske trgovine. koji treba da omogući više konkurencije. Marrakesh. Sekretarijat WTO pomaže manje razvijenim zemljama u tumačenju i primjeni rezultata trgovinskih pregovora. dobrovoljna ograničenja izvoza). i kroz četiri runde pregovora. kao jedne od Bretton Woodskih institucija.1994. WTO je nasljednik Opšteg sporazuma o carinama i trgovini (GATT). i medjunarodnoj trgovini posebno. usvajanjem i potpisivanjem Finalnog akta Urugvajske runde multilateralnih trgovinskih pregovora i donošenjem odluke o prihvatanju i pristupanju Sporazumu o osnivanju svjetske trgovinske organizacije16. godine prerastao u Svjetsku trgovinsku organizaciju (STO). koji nije uspio i rezultirao je pristupanjem 23 države Opštem sporazumu o carinama i trgovini (GATT) u Ženevi. Osnivanjem WTO kao otvorenog multilateralnog sistema postavljeni su temelji za novo razdoblje globalne trgovinske (i ekonomske) saradnje u svijetu. Novi Sad. Podsjetimo se pokušaja stvaranja Međunarodne trgovinske organizacije (ITO) 1948. ima šire područje dejstva (trgovina robom. zajedno sa Svjetskom bankom (WB) i Međunarodnim monetarnim fondom(IMF). izradjujući brojne stručne analize i studije. Kompletirana je trijada svjetskog ekonomskog poretka. Sa radom je počela 1. čini tri najvažnija stuba savremenog multilateralnog sistema 15.g. uslugama i trgovinskim aspekatima intelektualne svojine. GATT-om je stvaran snažan i prosperitetan multilateralni trgovinski sistem. eliminiše politiku zaštite u izvjesnim „osjetljiim“ područjima (postepeni dogovori za tekstil. a sjedište Organizacije je u Ženevi. a manje konfrontacije u medjunarodnim ekonomskim odnosima uopšte. 17 Dr Djurica Acin. koji je nastao poslije Drugog svjetskog rata i jedna je od najmlađih međunarodnih organizacija.g. predstavlja medjunarodnu organizaciju sa svim pravima i obavezama koje iz tog statusa proizilaze. Medjunarodni ekonomski odnosi. 23 države su potpisale GATT i pokrenule postepenu trgovinsku liberalizaciju i uklanjanje protekcionističkih mjera u trgovini robom. Opšti sporazum o carinama i trgovini/. NT). zatim Opšteg sporazuma o trgovni uslugama i Sporazuma o trgovinskim aspektima prava na intelektualnu svojinu. WTO okuplja znatno veći broj zemalja. Istakli smo već da. Pigmalion. Od inicijalno 50 država čija je namjera bila osnivanje specijalizovane agencije UN (Međunarodne trgovinske organizacije). jer danas.g. 2003. godine. koja je održana 12-15. uvodi se tretman nediskriminacije (klauzula najpovlašćenije nacije – Most favourable nation.aprila 1994. Tokom 47 godina. Ujedinjavanjem Opšteg sporazuma o carinama i trgovni (GATT 1947) i svih sporazuma i dogovora zaključenih pod njegovim nadzorom do 1994. u Marakešu /Maroko/. sve do 1994. januara 1995. WTO. potpisalo 76 zemalja učesnica Ministarske konferencije.

djelovanje i unapređenje ciljeva svih WTO sporazuma.Ekonomski fakultet i Centar za liberalnodemokratske studije.yu 14 . “Rezultati Urugvajske runde multilateralnih trgovinskih pregovora”. definisane su sljedeće funkcije19 Svjetske trgovinske organizacije : · · · · Omogućavanje primjene. University Press.bg. a ne samo jedan” . Cambridge 2004. Japana i Kanade je predmet revizije svake dvije godine. 19 World Trade Organization. “Understanding the WTO”. a ostalih članica svakih šest. kako bi se postigla veća koherentnost u kreiranju globalne ekonomske politike. 3.Liberalizacije trgovine podrazumjeva smanjenje barijera u trgovini.prvim i najvažnijim principom. revizija trgovinske politike zemalja sa velikim učećem u svjetskoj trgovini vrši se svake četri godine. Objavljivanje ne podrazumijeva samo oglašavanje u nacionalnim glasilima (npr. p. Ovaj princip omogućava i predvidivost međunarodne trgovine. 10-13. između ostalog omogućava smanjenje transakcionih troškova i na taj način doprinosi privrednom rastu i lakšem sprovođenju zakona i podzakonskih akata. WTO Publications. principa i obaveza pruzetih učlanjenjem u WTO. str. 23 Popović prof. transparentnost . U necarinske barijere spadaju uvozne kvote (količinska ograničenja uvoza bilo da se radi o obimu ili vrijednosti). uslugama i trgovinskim aspektima prava intelektualne svojine. Todorović Bojana. Administriranje Dogovora o pravilima i procedurama za rješavanje sporova i Mehanizma ispitivanja trgovinskih politika. Kako bi se obezbijedila nesmetana aktivnost Organizacije i postizanje pobrojanih ciljeva. povećanje proizvodnje i spoljnotrgovinske razmjene roba i usluga.popovic. jer sve članice WTO imaju obavezu javnog objavljivanja zakonske i druge regulative koja ima veze sa trgovinom. 2. i ekonomski razvoj članica usklađen sa potrebama i interesima zemalja na različitim nivoima razvijenosti. Geneva 2005 p. Službeni list).5. Obezbjeđenje foruma za pregovore kao i okvir za primjenu rezultata takvih pregovora. To je složen proces koji se sastoji iz dva dijela23. garantuje se primjena različitih odredaba obuhvaćenih multilateralnim sporazimima o trgovini robom. a) Prvi dio podrazumijeva uklanjanje necarinskih trgovinskih barijera. Ova regulativa je predmet ispitivanja i revizije. stabilan rast realnih prihoda i efektivne tražnje. potrošači ili posrednici u prometu. liberalizacija trgovine i promovisanje konkurencije . prelevmani (uvozne dažbine koje se određuju u odnosu na pojedinačne isporuke da bi vrijednost robe koja se uvozi dostigla određenu ciljnu vrijednost). Evropske unije. 21 World Trade Organization. obezbjeđivanje održivog razvoja i zaštite životne sredine uz optimalno korišćenje svjetskih rezervi.Transparentne tj. i predstavlja mehanizam ispitivanja trgovinske politike članica. S druge strane. Kao ciljevi koji su definisani Sporazumom o osnivanju WTO18 mogu se još navesti: povećanje životnog standarda. Beograd. trgovina bez diskriminacije. Čine ga klauzula najpovlašćenije nacije i princip nacionalnog tretmana.ekof. osiguranje veće zaposlenosti. Osnovni principi21 na kojima funkcioniše WTO su: 1. administriranje. bili oni proizvođači. 7. 22 Trgovinska politika Sjedinjenih Američkih Država. Milivojević Radmila. 18 Zubić-Petrović Snežana. Institut ekonomskih nauka. http://danica. znaju šta se od njih očekuje.WTO je osnovana sa ciljem da obezbijedi da se međunarodna trgovina odvija na slobodan i predvidiv način i u tom smislu nudi solidnu pravnu osnovu. Periodična revizija22 trgovinskih politika ima za cilj dosljednu primjenu pravila. 20 Posebno MMF i Međunarodnom bankom za obnovu i razvoj i njihovim podružnim agencijama. već i obavezu zvanične notifikacije u WTO. Danica “Svetska trgovinska organizacija: četiri principa. “The Legal Texts-The Results of the Uruguay Round of Multilateral Trade Negations”. Kvalitetna saradnja sa drugim20 međunarodnim organizacijama. Sporazumom o osnivanju WTO u članu III. 1996.ac. Stalna primjena istih ili dobro poznatih pravila. određivanje minimalnih uvoznih cijena (onemogućavanje uvoza robe po cijeni koja je ispod određene granice). jasne i nedvosmislene procedure i pravila znače da svi učesnici na tržištu. trgovina bez diskriminacije .

I drugi sporazumi. kao npr. podsticanje razvoja i ekonomskih reformi . T-5. Načela funkcionisanja WTO-a mogu se sistematizovati i na slijedeći način: · Klauzula najpovlašćenije nacije (Most-favoured nation–MFN) – primjena MFN tretmana.25 Kao rezultat takvog stava. Pa tako. postoje i izuzeci. zatim kada kada razvijene države daju preferencijalni pristup robi iz nerazvijenih država i sl. da se sve prednosti i povlastice dogovorene između jedne ili više država moraju automatski priznati i svim drugim članicama WTO-a. četvrti dio GATT-a (trgovina i razvoj) sadrži principe.aprila 1994. Deklaracijom iz Marakeša posebno se naglašava aktivna uloga koju su zemlje u razvoju imale tokom Urugvajske runde pregovora.diskreciono izdavanje dozvola (uskraćivanje/ne izdavanje dozvola za uvoz kako bi se postigao ili pospješio neki ekonomski cilj). 25 Deklaracija iz Marakeša od 15. WTO Publications. a diskriminišu svu ostalu robu. sadrže odredbe koje predviđaju poseban i različit tretman zemalja u razvoju. kada države koje potpišu sporazum o slobodnoj trgovini i primjenjuju ga na robu porijeklom iz te grupe država. smanjenje broja proizvoda na uvoznim i izvoznim dozvolama. ako čla nica WTO daje veće povlastice jednoj članici 24 Smanjenje nivoa carineske zaštite kao jedanog od preduslova liberalizacije trgovine. obaveze i posebne odredbe o zajedničkom djelovanju članica u cilju razvoja privreda članicazemalja u razvoju. stvar je pregovora između zemlje kandidata i članica Svjetske trgovinske organizacije. kroz uvođenje jednostavnijih carinskih procedura. biće detaljnije objašnjeni kasnije u radu.preko tri četvrtine članica WTO su zemlje u razvoju ili nerazvijene zemlje. jedan od osnovnih principa sadržan u sporazumima WTO jeste i smanjenje svih formalnosti vezanih za spoljnotrgovinske aktivnosti. 15 . diskriminatorne necarinske mjere koje se sprovode preko državnih trgovinskih preduzeća i druge zaštitne mjere na granici osim carina. godine. Međutim. b) Pod liberalizacijom međunarodne trgovine podrazumijeva se ne samo ukidanje necarinskih barijera već i snižavanje carina i carinskog ekvivalenta necarinskih barijera tj. tarifikacija. PRIKAZ OSNOVNIH OBAVEZA/PRINCIPA WTO (GATT-A. tj.24Svjetska trgovinska organizacija ima značajnu ulogu ne samo na polju liberalizacije trgovine već i u dijelu promovisanja korektne konkurencije između zemalja članica i to kroz sistem pravila.30. 4. GATS-A I TRIPS-A) Obaveze/principi Klauzula najpovlašćenije nacije MFN Nacionalni tretman Transparentnost Opšte ukidanje kvantitativnoig ograničenja (QRs) GATT I III X XI GATS II XVII III XVI:2 XX TRIPS 4 3 63 - Liste koncesije/obaveza II Izvor: WTO “WTO Introduction”. Geneva 2004. Obavezujuće carinske stope članica definisane su u Listama koncesija. principa i različitih WTO sporazuma na kojima se zasniva funkcionisanje ove Organizacije. naplatu naknade za kontrolu i rad carinske službe u nivou stvarne cijene koštanja usluge i dr. Drugim riječima. gdje se između ostalog napominje da je osnivanjem WTO obilježena istorijska etapa na putu ka uravnoteženom i integrisanom globalnom trgovinskom partnerstvu. p. Takodje. Koliko će to smanjenje biti ili/i koliki će biti nivo obavezujuće carinske zaštite. interesi zemalja u razvoju su na razne načine uzeti u obzir u sporazumima Svjetske trgovinske organizacije. kao što su na primjer odredbe o dužim tranzicionim periodima za implementaciju sporazuma i preuzetih obaveza.

kojim je osnovana WTO i kojim se reguliše njen institucionalni rad je Sporazum o osnivanju Svjetske trgovinske organizacije (Sporazum o WTO) sa aneksima27: ANEKS 1 ANEKS 1A: Multilateralni sporazum o trgovini robama · Opšti sporazum o carinama i trgovini (GATT 1994) · Sporazum o poljoprivredi · Sporazum o primjeni sanitarnih i fitosanitarnih mjera · Sporazum o tekstilu i odjeći · Sporazum o tehničkim preprekama trgovini · Sporazum o uslovima za strana ulaganja koji utiču na trgovinu 26 Npr.Pravni istrumenti i savremene tendencije”. Podsticanje razvoja i ekonomskih reformi – multilateralni sistem WTO-a doprinosi ukupnom razvoju.33. 2005. Pravni osnov WTO Svjetska trgovinska organizacija je jedina međunarodna institucija koja se bavi pravilima međunarodne trgovine. Postupna implementacija slobodne trgovine vrši se kroz pregovore: snižavanje trgovinskih barijera je jedna od najznačajnijih mjera za podsticanje trgovine. nakon ulaska na tržište zemlje članice WTO.ili više njih.) mora imati isti tretman. Predvidljivost i transparentnost – stabilnost i predvidljivost podstiču investicije. da uvezena i domaća roba (uključujući usluge.promovisanje fer konkurencije: MFN i nacionalni tretman kreirani su u svrhu osiguranja fer uslova trgovanja. međutim nedovoljno razvijene i najmanje razvijene ekonomije trebaju više fleksibilnosti u implementaciji sporazuma. a deveta (Doha Development Agenda DDA) je još u toku. str. kod prava osnivanja preduzeća itd. · Nacionalni tretman – Princip “nacionalnog tretmana” podrazumijeva da nema diskriminacije između domaće i strane robe. Ministarstvo za međunarodne ekonomse odnose Srbije i Crne Gore. širi izbor robe i pristupačnije/niže cijene. Sporazumi Svjetske trgovinske organizacije dozvoljavaju određene izuzetke od ovog principa. tj. Od stvaranja GATT-a bilo je osam rundi pregovora . zapošljavanje iomogućuju potrošačima punu korist od povećanja konkurencije. Pravila nediskriminacije . “Svjetska trgovinska organizacija . kao jedne od ključnih pretpostavki stvaranja konkurentnog privrednog ambijenta. odnosno uživati ista prava. Osnovna pravila po kojima ona funkcioniše utvrđena su odgovarajućim sporazumima. usluge i nosioca prava intelektualne svojine. žigove i dr.3. preferiraju pregovore i kroz udruživanje u regionalne integracije · · · · 2. Nacionalni tretman ima i šire značenje. Raković A. 16 . ako se jednoj zemlji članici odobre niže carinske stope za uvoz nekog proizvoda. Beograd. Sporazum. a zatim i potpisala većina svjetskih trgovinskih nacija. ista stopa za taj proizvod mora biti odobrena i svim drugim članicama WTO. i u tom smislu. godine sve veća pažnja pridaje uslugama i intelektualnom vlasništvu. Prve su runde pregovora uglavnom bile fokusirane na snižavanje carina. Ovaj princip podrazumijeva. Oni su najvidljiviji u slučaju carinskih unija i zona slobodne trgovine (GATT) i u listama izuzeća članica (GATS) . dok se od 1980. ona mora dati istovjetne povlastice svim drugim članicama WTO26. u zaivsnosti od oblasti primjene (nacionalni tretman kod stranih ulaganja.). koje je dogovorila. 27 Zubić-Petrović S.

30 Engl. “Svetska trgovinska organizacija”. General Council. 31 Kada preuzima nadležnosti Tijela za rješavanje sporova i obavlja funkcije za koje je u skladu sa Dogovorom o rješavanju sporova nadležno to tijelo. 29 Bjelić mr Predrag. Prometej. Zadužen je za funkcionisanje WTO u periodima između dva sastanaka Ministarske konferencije. Generalni savjet može zasijedati u svojstvu Tijela za rješavanje sporova31 i Tijela nadležnog za ispitivanje trgovinske politike i u tom svojstvu ispitivati trgovinske mjere članica u skladu sa Mehanizmom ispitivanja trgovinskih politika. Sastaje se redovno. Organizaciona struktura i proces donošenja odluka u WTO Ministarska konferencija28 je najviši organ WTO i predstavlja “diplomatsku konferenciju”29. održavaju se najmanje jednom u dvije godine. On rukovodi radom WTO i donosi odluke značajne za njeno funkcionisanje u okviru smjernica koje odredi Ministarska konferencija. definišu način pristupa domaćem tržištu za inostrane proizvode i pružaoce usluga. a za EU jedinstveno za 27 zemalja). “Finalni akt” koji uobličava rezultate Urugvajske runde pregovora (čini ga oko 60 sporazuma. 2. Beograd.· · · · · · · · · · · Sporazum o primjeni Člana VI Opšteg sporazuma o carinama i trgovini iz 1994. Sastoji se od predstavnika svih zemalja članica.111. 2002. obuhvatajući spisak usluga u kojima pojedine članice neće primjenjivati princip “najpovlašćenije nacije” (izuzeća). obično jednom u dva mjeseca. Sporazum o kontroli robe prije isporuke Sporazum o pravilima o porijeklu robe Sporazum o procedurama izdavanja uvoznih dozvola Sporazum o subvencijama i kompenzatornim mjerama Sporazum o zaštitnom sistemu ANEKS 1B: Opšti sporazum o trgovini uslugama (GATS) i aneksi ANEKS 1C: Sporazum o trgovinskim aspektima prava intelektualne svojine. Inicijator donošenja odluka može biti bilo koja članica WTO. Sporazum o primjeni Člana VII Opšteg sporazuma o carinama i trgovini iz 1994. Ovlašćena je da obavlja i preduzima sve mjere neophodne za funkcionisanje WTO. Generalni savjet30 je sastavljen od predstavnika svih zemalja članica. Ministarske deklaracije koje je donijela Ministarska konferencija kao najveći organ WTO i detaljne liste koncesija (obaveza/ustupaka) za svaku članicu pojedinačno. Pa tako. Listom obaveza u trgovini robom. pravnu podlogu WTO čine: osnovni pravni tekst tzv. i donosi odluke o svim pitanjima koja su regulisana multilateralnim trgovinskim sporazumima. Sjednice Ministarske konferencije. str. koja je sastavni dio GATT-a. Liste koncesija (obaveza-ustupaka koje su definisane za svaku zemlju. 28 Engl.4. predviđena je gornja granica obavezujućih carinskih stopa za trgovinu robama za sve stavke carinske tarife.TRIPS ANEKS 2: Dogovor o pravilima i procedurama za rješavanje sporova ANEKS 3: Mehanizam ispitivanja trgovinskih politika ANEKS 4: Plurilateralni trgovinski sporazumi Sporazum o trgovini civilnim vazduhoplovima Sporazum o javnim nabavkama Međunarodni sporazum o mlijeku i mliječnim proizvodima (prestao da važi 1997) Međunarodni sporazum o goveđem mesu (prestao da važi 1997) Pored pobrojanog. dok se u GATS-u Listom specifičnih obaveza u oblasti usluga definiše u kolikoj je mjeri pristup tržištu dozvoljen inostranim pružaocima usluga u konkretnim sektorima. Ministerial Conference. djeluje u njeno ime i odgovara joj za svoj rad. dogovora i tumačenja). 17 .

Iz prethodno rečenog. 35 Sve članice mogu učestvovati u radu svih WTO organa. Mehanizam za ispitivanje trgovinskih politika ima za posljedicu postizanje višeg nivoa transparentnosti i razumijevanja trgovinskih politika i mjera zemalja članica. Proces donošenja odluka . Prednosti trgovinskog sistema WTO 32 Engl. kao što je IMF. Aktivnosti Sekretarijata. osim ukoliko nije drugačije predviđeno Sporazumom o osnivanju WTO i Multilateralnim trgovinskim sporazumima36. Smatra se međutim. prihvatljivom i situacija u kojoj se ne može postići konsenzus. Konsenzus je takav način donošenja odluke. značajno mjesto u organizacionoj strukturi Svjetske trgovinske organizacije zauzimaju tri glavna komiteta: Komitet za trgovinu i razvoj. da se zaključiti da je organizaciona struktura postavljena tako da postoji jasno definisana uloga i način rada organa WTO35. gdje se težina glasa određuje procentom finansjskog udjela u članarini. godine. kad se ni jedna članica prisutna na sastanku na kome se odlučuje. kada se primjenjuju principi odlučivanja o prijedlogu dvotrećinskom većinom. Council for Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights. Council for Trade in Services. Komitet za platno-bilansne restrikcije i Komitet za budžetska. WIPO (World Intelectual Property Rights Organisations – svjetska organizacija za zaštitu prava intelektualne svojine). Ova tri savjeta. obavljaju poslove iz nadležnosti utvrđenih odgovarajućim sporazumima. Svjetska banka. za razliku od Svjetske banke i MMF-a. obezbjeđivanje foruma za multilateralne trgovinske pregovore i sprovođenje rezultata pregovora. 5. objavljuje studije i drugu stručnu literaturu iz oblasti svog djelovanja. 18 . Council for Trade in Goods. kao odgovor na savremeni razvoj tehnologije i njenu sve veću i široku primjenu u međunarodnoj trgovini. Članovi komiteta mogu biti predstavnici svih zemalja članica WTO. osnovan je i Komitet za elektronsku trgovinu. ostvaruje kontakte sa medijima. vrši analizu kretanja međunarodne trgovine. jedana od funkcije WTO. kao i one poslove koje odredi Generalni savjet. Na Ministarskoj konferenciji Svjetske trgovinske organizacije održanoj u Ženevi 1998. kojih danas ima preko 250 u svijetu). formalno ne suprtostavlja predloženoj odluci. administrativna i finansijska pitanja. kroz veću dosljednost u pravilima različitih međunarodnih institucija i stvaranju globalne ekonomske politike. Generalni savjet formirao je još dva komiteta koji mu podnose izvještaje: Komitet za trgovinu i prirodnu sredinu i Komitet za regionalne trgovinske sporazume (WTO prati regionalne sporazume o slobodnoj trgovini.Svjetska trgovinska organizacija nastavlja praksu odlučivanja konsenzusom koja je bila prihvaćena GATT-om iz 1947. Sastaju se prema potrebi i otvoreni su za predstavnike svih članica. Sekretarijat Svjetske trgovinske organizacije je administrativni organ i nije ovlašćen za donošenje odluka. Odluke se donose na sastancima Ministarske konferencije i Generalnog savjeta i svaka članica ima jedan glas.Pod okriljem Generalnog savjeta djeluju Savjet za trgovinu robom32. 33 Engl. doprinoseći na taj način liberalizaciji trgovine. 2. Svetska trgovinska organizacija ima kvalitetnu saradnju sa međunarodnim institucijama. U skladu sa odredbama Sporazuma o WTO. usmjerene su i na olakšavanje primjene i sprovođenja svih WTO sporazuma. Tako na primjer. Ovakav način odlučivanja je demokratski jer uvažava princip jedna zemlja jedan glas. biće donošene isključivo u saglasnosti sa odredbom iz stava 4 Člana 2 Dogovora o pravilima i procedurama koje rukovode rješavanjem sporova. 36 Odluke koje Generalni Savjet bude donosio kada djeluje kao Organ za rješavanje sporova. kao i da omogućava postizanje proklamovanih ciljeva i funkcija. Savjet za trgovinu uslugama33 i Savjet za trgovinske aspekte prava intelektualne svojine34 (Savjet za TRIPS). Mehanizam između ostalog omogućava i da se članice dosljedno pridržavaju pravila i preuzetih obaveza čime se ujedno postiže i olakšano funkcionisanje čitavog multilaternog sistema. koji je orgainizovan u direkcije. 34 Engl. Takođe. Njegov osnovni zadatak je da pruža tehničku pomoć.

koji su kasnije prerasli u Evropsku Uniju i Svjetsku trgovinsku organizaciju . a trgovinske barijere širom svijeta su niže više nego ikada u istoriji moderne spoljnotrgovinske razmjene. funkcioniše preko 60 godina. država i kompanija koje učestvuju u spoljnoj trgovini neprestano raste. Od 1995. godine.godine. a svi od toga profitiraju. dok u isto vrijeme najveće ekonomske sile oslobađa obaveze da utvrđuju trgovinske sporazume sa svakim od svojih brojnih trgovinskih partnera. velike su mogućnosti za pojavu trgovinskih nesuglasica koje se putem precizno definisanih pravila spoljno trgovinske razmjene. gvožđa i čelika. Sistem koji je sada povjeren WTO. Međutim. Za to vrijeme je održano 8 velikih rundi trgovinskih pregovora. Sistem zasnovan na pravilima. a jedan od najupečatljivijih je trgovinski rat 30-tih godina XX vijeka koji je doveo do pogoršanja Velike depresije. Takođe je i neophodan korak u procesu pridruživanja i pristupanja Evropskoj Uniji. logično. Male zemlje mogu biti efikasnije ako iskoriste priliku da stvore saveznike i ujedine resurse. dok bi manje zemlje morale da se bore sa svakom od velikih ekonomskih sila pojedinačno. i na kraju. U suprotnom. što rezultira smanjenjem troškova proizvodnje (uvezena roba koja se koristi za proizvodnju je jeftinija). tj. moćnije zemlje bi mogle lakše i unilateralno da nametnu volju svom manjem trgovinskom partneru. Smanjeni troškovi života Globalni sistem WTO uz pomoć pregovora i primjenom principa nediskriminacije. U julu 2008. kada je nastala WTO države su se skoro 200 puta obratile organizaciji za rješenje svojih sporova. a ne na moći U okviru WTO odluke se donose konsenzusom. širenju WTO članstva i činjenici da zemlje imaju povjerenja u ovaj sistem koji treba da riješi razlike među njima. Osnovne prednosti članstva u WTO su sljedeće: 1. smanjenjem cijena finalnog proizvoda i usluga. sačinjen je Opšti sporazum o carinama i trgovini (GATT). Rješavanje sporova na konstrukivan i miran način Obzirom da broj proizvoda. pristupanje WTO predstavlja važan element razvojne strategije kako zemalja u tranziciji tako i zemalja u razvoju. One nastavljaju da opadaju. Za manje zemlje rezultat ovakvog odlučivanja je povećana pregovaračka moć. što govori o jačanju ekonomskih veza u svijetu. a na globalnom nivou. za razliku od ostalih međunarodnih institucija gdje odluke donose samo članovi odbora direktora. WTO je imala 153 članice. 4. 19 . Kako bi se izbjegle ponovne tenzije. neposredno poslije II svjetskog rata. gdje je potrebna saglasnost svih 149 članica.Članstvo u WTO jedan je od ključnih koraka integracije zemlje u moderne međunarodne ekonomske odnose i istovremeno važan element podrške procesu unutrašnjih ekonomskih reformi. dajući manjim zemljama veće pravo glasa. Održavanje mira Puno je primjera iz prošlosti u kojima su trgovinske nesuglasice prerasle u rat. u Evropi je razvijena međunarodna saradnja u industriji uglja. u sistemu WTO rješavaju na miran i konstruktivan način. smanjuje trgovinske barijere. Ovakav način postizanja dogovora. može biti veoma otežan. 3. nižim troškovima života. 2. WTO ovim putem smanjuje neke neravnopravnosti.

Osnovni cilj Svjetske trgovinske organizacije je da obezbijedi da se međunarodna trgovina odvija na slobodan i predvidiv način. A Evropska komisija (EU) izračunala je da je u periodu između 1989. pomažu smanjivanju korupcije i boljem upravljanju. kao i nediskriminacija. 7. Protekcionizam se takođe može proširiti van granica jedne zemlje.-te. mnoge zemlje u tranziciji su preduzele reforme orijentisane na transformaciju unutrašnjeg tržišta u efikasnu tržišnu privredu. To je doprinjelo i pozitivnim pomacima na planu drugih integracija. ako država štiti svoju industriju odjeće. uloga WTO kao promotera mira i bržeg ekonomskog razvoja evidentna je u Avganistanu i Iraku. ovim putem se umanjuje značaj drugih sektora.5% više nego što bi iznosio da Unija nije imala jedinstveno tržište.-1993. do povećanja svjetskih prihoda u rasponu od 109 do 510 milijardi $ (tačna suma zavisi od procjena u kalkulaciji i dozvoljenih granica greške). Borba protiv korupcije Mnoge oblasti sporazuma WTO. i to stvaranjem operativnog i efikasnog multilateralnog trgovinskog 20 . Takođe. Tokom 15-godišnjeg procesa pristupanja Kina je postala jedna od zemalja sa najbržim privrednim rastom. Sistem štiti vlade od uskih interesa Na prvi pogled. kao sto je slučaj Estonije. vlada može odbiti protekcionistički pritisak. jasniji kriterijumi propisa koji se odnose na sigurnost i standarde proizvoda. obrazlažući svoju odluku da joj je potreban sporazum širokog spektra od kojeg će koristi imati svi sektori ekonomije. ograničavanje uvoza izgleda kao efikasan način podržavanja pojedinih ekonomskih sektora. kao i izbor tehnologija koje koriste. Takođe. što utiče na dohotke u svim sektorima. Ukoliko tokom trgovinskih pregovora GATT/WTO. preuzela obavezu da značajno otvori svoje tržište i liberalizuje ekonomski i trgovinski režim. jedna interesna grupa insistira da ih njihova vlada smatra posebnim slučajem kome je potrebna zaštita. komponente i oprema za potrebe domaće proizvodnje. Doprinos WTO ekonomskoj i političkoj stabilnosti u regionu se naročito ističe u posljednje vrijeme .1-1. Na primjer. svi ostali moraju odjeću da plate skuplje. uspjeh uvezenog proizvoda ili usluge na domaćem tržištu može podstaći nove domaće proizvođače na takmičenje. Svjetska trgovinska organizacija utiče kako na unutrašnje tako i spoljne odnose jedne zemlje što pokazuju primjeri novoprimljenih članica.5. pošto druge zemlje na prepreke odgovaraju podizanjem sopstvenih trgovinskih barijera. povećava se izbor finalnog proizvoda i usluga koje nude domaći proizvođači. Primjer su Makedonija i Hrvatska na Balkanu. po proračunima STO-a. Međutim. dohodak EU iznosio 1. ka Evropskoj uniji. Iz ovih primjera je jasno trgovina povećava prihode. Litvanije i Letonije. Transparentnost (poput davanja na uvid svih informacija vezanih za trgovinske propise). ostali aspekti "trgovinskih olakšica". godine. smanjuju mogućnost prevara i proizvoljnog donošenja odluka. od 1994. 8. dok je početak procesa pristupanja značio prestanak izolacije za Libiju i Iran. Spoljno trgovinska razmjena povećava prihode Uticaj Urugvajske runde trgovinskih pregovora. Čak se i kvalitet domaćih proizvoda može popraviti usljed konkurencije nastale zbog uvoza. povećavajući izbor modela dostupnih potrošaču kao i spektar roba i usluga koje se proizvode odnosno pružaju na lokalnom nivou. a kako se uvoze i materijali. Veći izbor i bolji kvalitet roba i usluga Uvoz omogućava veći izbor i kvalitet roba i usluga koje se nude potrošaču. 6. doveo je.

definisana članom III stav 3. prema Sporazumu iz Marakeša. i sl. 40 Johan H. a postojala je i mogućnost blokade procesa što je dovodilo do odugovlačenja u rješavanju sporova39.WTO organizuje oko 100 misija godišnje za tehničku saradnju za zemlje u razvoju. rješavanje sporova.sistema. 37 Dogovor o rješavanju sporova ili DSU. koji je praktično potvrđen u praksi bio je da je teret dokazivanja na tuženoj strani i na njega su se pozivale većina tužilačkih strana40.Jackson “The WTO Dispute Settlement Procedures: A Preliminary Appraisal” 1998. 38 Engl. podrazumijeva sveobuhvatan sistem za rješavanje sporova između zemalja članica.6. podrška za izgradnju njihove infrastrukture. Geneva p. mjere koje će uticati na povećavaje mogućnosti trgovine. Rješavanje sporova u okviru WTO sistema Jedna od funkcija WTO. Za ove zemlje u okviru WTO sporazuma postoje specijalne odredbe.43. 2. tehnička pomoć i povećanje učešća zemalja u razvoju u trgovinskom sistemu. kao što su centralizovano planiranje. STO nudi solidnu pravnu osnovu zasnovanu na saglasnosti svojih članica koje su pravila i discipline ove organizacije uvele u svoj domaći pravni sistem. Dogovor o rješavanju sporova (Dispute Settlement Procedures) u okviru WTO. Ti novi pregovori nazvani su – Doha razvojna runda. je administriranje Dogovora o pravilima i procedurama koje rukovode rješavanjem sporova37. Tako na primjer. “Trading into the future”. posebno obraćaju pažnju na specijalne potrebe zemalja u razvoju. Tehnička pomoć i obuka . tržišna ekonomija. WTO podrška za zemlje u razvoju Razvoj i trgovina . ona mora svoju zaštitnu mjeru da promijeni ili ukine. Ministarska konferencija u Dohi 2001. Jedan od principa. sadržanog u Aneksu 238 ovog sporazum. odredbe kojima se štite trgovinski interesi zemalja u razvoju i nerazvijenih zemalja. kao i specijalizovani kursevi u Ženevi za zemlje u razvoju na teme. obezbjeđuje jasnu i jednostavnu proceduru sa unaprijed definisanim rokovima i velikim stepenom automatizma u funkcionisanju. Saglasile su se da bi prvi i najvažniji cilj trebalo da bude poboljšanje životnog standarda i postizanje pune zaposlenosti. Ujedno se organizuju regionalni seminari iz različitih oblasti. 39 World Trade Organization.7. 2. godine je postavila pred članice WTO neke zadatke koji uključuju pregovore o velikom broju pitanja prije svega vezanih za zemlje u razvoju. p.43. U njihovoj nadležnosti je praćenje primjene sporazuma. primjena tehničkih standarda. Članice su stoga usmjerile svoje snage ka liberalizaciji i olakšanju međunarodne trgovine da bi obezbijedile održiv privredni rast. Understanding on Rules and Procedures Governing the Settlement of Disputes. Za razliku od GATT-a.preko tri četvrtine članica WTO su zemlje u razvoju ili nerazvijene zemlje. Godišnje se u prosjeku organizuju tri kursa u Ženevi za različite vladine zvaničnike. WTO Publications. U tom smislu. 21 .. koje uključuju duži vremenski period za implementaciju sporazuma i preuzetih obaveza. Ovaj pristup je podrazumijevao da ukoliko tužena strana ne uspije da dokaže da njena trgovinska mjera ne ugrožava drugu stranu. WTO Komitet za trgovinu i razvoj. uz pomoć podkomiteta za nerazvijene zemlje. mirno rješavanje sporova. ali pokazalo se da je imao značajne nedostatke. Mehanizam za rješavanje sporova postojao je i u GATT-u iz 1947. GATT nije predviđao fiksne rokove za rješavanje sporova.

tako što će da procjeni slučaj i donese objektivan sud. Sekretarijat će predložiti stranama u sporu lica za izbor paneliste. Zahtjev za osnivanje panela daje se u pismenoj formi i panel se formira/osniva na prvom narednom sastanku DSB (osim ako se na stanku konsenzusom ne odluči da se panel ne formira). p. Postupak rješavanje trgovinskih sporova između članica se sastoji iz sljedećih osnovnih faza: 1. Ako strane u sporu ne postignu dogovor o panelistima u roku od 20 dana od osnivanja panela. davanje preporuka za suspenziju koncesija. na osnovu analiza iznijetih činjenica i njihove saglasnosti sa relevantnim WTO sporazumima. Članica koja traži konsultacije svoj zahtjev mora notifikovati i podnijeti u pismenoj formi sa obrazloženjem. utvrditi sastav panela. 42 Konsultacije su povjerljivog karaktera i ne štete pravima bilo koje članice u daljem postupku. smatra da druga članica krši neki od WTO sporazuma i/ili preuzetu obavezu. broja faza u postupku rješavanja spora je nešto veći (vidi Grafik 1: Postupak odlučivanja u sporu). kao i za druge obaveze propisane Dogovorom. Donošenje privremenog izvještaja panela. podnosilac zahtjeva može da traži formiranje panela. 2. 6. Svaki panel ima pravo da traži informacije i tehničke savjete od bilo kog lica iz organa ili institucije koje smatra odgovarajućom. i njegov rad je povjerljive prirode. Osnivanje panela. Donošenje finalnog izvještaja panela.Za sprovođenje pravila i procedura iz Dogovora. Konsultacije. 5. generalni direktor će u konsultacijama sa predsjednikom DSB i predsjednikom odgovarajućeg Savjeta ili Komiteta. Postupak rješavanja sporova41 Spor nastaje u slučaju kada jedna članica. usvajanje izvještaja panela i Apelacionog tijela. mirenje. može da podnese zahtjev za konsultacije. Paneli imaju funkciju da pomognu Organu za rješavanje sporova u vršenju njegovih obaveza. Konsultacije su prva faza u postupku rješavanja spora42. posredovanje i arbitraža. 3.DSB).43-98. DSB obavještava nadležne savjete i komitete o sporovima i sastaje se kad god je to neophodno. U slučaju da spor ne bude riješen. i koja je notifikovala svoj interes kod 41 World Trade Organization. osim ako se strane u sporu ne dogovore u roku od 10 dana od osnivanja panela da panel sačinjava pet panelista. Cambridge 2004. 22 . Bilo koja članica koja ima znatan interes u sporu. dužna je da odgovori u roku od 10 dana od prijema zahtjeva i da pristupi konsultacijama najkasnije 30 dana od dana prijema zahtjeva. Kao panelisti ne mogu se javiti predstavnici zemalja u sporu. Ovaj organ nadležan je za: formiranje panela. 4. a na zahtjev podnosioca zahtjeva postupak se može ubrzati. Članica kojoj je upućen zahtjev za konsultacije. Naredna faza u postupku rješavanja spora je ispitivanje slučaja u okviru panela. Članovi panela44 (panelisti) su visokokvalifikovani vladini i nevladini službenici. uključujući identifikovanu nedozvoljenu mjeru sa naznakom pravne osnove tužbe. odgovarajućih kvalifikacija i iskustava. vršenje nadzora nad primjenom odluka i preporuka. u roku od 60 dana od dana podnošenja zahtjeva za konsultacije. na zahtjev bilo koje strane. U slučajevima koji nalažu hitno postupanje43. Ispitivanje slučaja u okviru panela. U toku cijelog postupka pred panelom vodi se računa o interesima strana u sporu. kao što su dobre usluge. University Press. Svaka članica WTO koja smatra da je oštećena nekim aktivnostima druge članice. osnovan je poseban Organ za rješavanje sporova (Dispute Settlement Body . Usvajanje finalnog izvještaja. 43 Npr. Strane u sporu mogu dobrovoljno da pristanu na primjenu alternativnih metoda za rješavanje sporova. “A Handbook on the WTO Dispute Settlement System “. Primjena odluke i preporuka. U slučaju da strana u sporu notifikuju kod DSB svoju odluku da se žali na finalni izveštaj panela. 7. 44 Panel se sastoji od tri panelista. u slučaju lako kvarljive robe. Sekretarijat WTO raspolaže sa listama osoba koji mogu biti članovi panela.

Ovi podnesci se daju stranama u sporu i moraju imati odraz na izveštaj panela. Grafik 2. "treća strana") ima mogućnost da se njena gledišta i činjenično stanje čuju pred panelom. POSTUPAK ODLUČIVANJA U SPORU 23 .DSB (tzv. kao i da podnese pismene predstavke. Postupak pred panelom treba da bude dovoljno fleksibilan kako bi se obazbijedio visok kvalitet izveštaja panela. i kako se proces ne bi odugovlačio bez razloga.

Cambridge 2004.44. p. “A Handbook on the WTO Dispute Settlement System “.Izvor: World Trade Organization. University Press. 24 .

ali i u oblasti regulisanoj drugim sporazumom ukoliko ozbiljnost razloga govori tome u prilog. Apelaciono tijelo može potvrditi. Ovakav pristup predstavlja jednu od najznačajnijih novina u sistemu rješavanja sporova. 47 Lica koja učestvuju u drugostepenom organu se rotiraju. ukoliko Apelaciono tijelo smatra da nije u mogućnosti da donese odluku u roku od 60 dana. Drugostepenom organu podnosi se žalba u vezi spora pred panelom. ili. Pravo na žalbu imaju samo strane u sporu. koncesije se suspenduju u istom sektoru za koji je vezan nastanak spora. ponuditi dobre usluge. nalaz i zaključke panela. suspenzija se može dozvoliti i u drugom sektoru istog sporazuma. 49 Kada panel ili drugostepeni organ zaključe da mjera nije u skladu sa obuhvaćenim sporazumom. DSB u cilju rješavanja spora. predviđa i druge alternativne načine za rješavanje sporova. koje se sastavlja od sedam lica. u roku od tri mjeseca. Šta više. Po ispitivanju priloženih dokaza i usmenih izjava. koji uključuje opisni dio. u roku koji panel unaprijed utvrdi. Organ za rješavanje sporova prati primjenu odluka i preporuka u cilju efikasnog rješavanja sporova. podnijeta žalba ne osporava pravo članica da izraze svoja mišljenja u vezi sa izvještajem panela. postupak ne može trajati duže od 90 dana. DSB daje takvo odobrenje 30 dana po isteku roka za primjenu odluke ili preporuke. U svakom slučaju. propisuje pravila i postupke po kojima je predviđeno da panel treba da završi svoj rad u roku od šest mjeseci45. na koji one mogu da dostave svoje komentare u pismenoj formi. U slučaju da sporazum nije postignut. mirenje ili posredovanje) Svjetska trgovinska organizacija pored prethodno opisane procedure za rješavanje sporova. jer negativan konsenzus sprečava blokiranje usvajanja izvještaja panela od strane tužene strane. 46 Koncept žalbenog postupka je jedna od bitnih karakteristika Dogovor o rješavanju sporova. sve dok se žalbeni postupak46 ne okonča. mirenje ili posredovanje.Dogovor o pravilima i proceduri za rješavanje sporova. ali ne duže od 12 mjeseci. osim ako neka strana u sporu formalno ne izjavi žalbu ili DSB konsenzusom odluči da se izvještaj ne usvoji. U predviđenim rokovima strane mogu pregovarati i saglasiti se o međusobno prihvatljivoj kompenzaciji. u slučaju hitnosti. izvještaj se usvaja. Izvještaj 49 apelacionog tijela usvaja DSB i strane u sporu ga moraju bezuslovno prihvatiti. Međutim. Generalni direktor može u cilju pomoći članicama da riješe spor i ukoliko se strane u sporu saglase postupajući po službenoj dužnosti. od kojih su tri stalna člana47. Strane u sporu mogu ponovo da zahtijevaju (pismenim putem) da panel revidira pojedine aspekte privremenog izvještaja. izmijeniti ili ukinuti nalaz panela. panel dostavlja privremeni izvještaj. Po isteku ovog roka. 45 Kada panel smatra da ne može da sačini izvještaj u predviđenom roku o tome će pismeno obavijestiti DSB sa obrazloženjem. preporučiće članici na koju se odnose preporuke da uskladi mjeru sa pravilima. o tome i o razlozima zbog kojih ne može da se donese odluku u predviđenom roku mora obavijestiti DSB pismenim putem. uz procjenu roka potrebnog za podnošenje izvještaja. U principu. Ukoliko to nije moguće ili efikasno. Panel može da obustavi svoj rad na zahtjev strane koja je podnijela žalbu. svoju odluku da se žali. žalbeni postupak ne traje duže od 60 dana48 od dana kad je strana formalno notifikovala svoju odluku da se žali. procedurama i sporazumima. Ako je strana u sporu notifikovala kod DSB. Po pravilu. U roku od 60 dana od dostavljanja konačnog izvještaja. pri čemu podnošenje izvještaja ne može biti duže od 9 mjeseci. 48 Međutim. 25 . Ukoliko ni jedna od strana u sporu ne dostavi komentare u predviđenom roku. panel ili Drugostepeni organ mogu sugerisati načine kako da članica sprovede preporuku. Ova rotacija se utvrđuje u radnoj proceduri Apelacionog tijela. strana u sporu može zahtijevati da joj DSB odobri suspenziju koncesija ili drugih obaveza u odnosu na tuženu stranu. panel dostavlja nacrt izvještaja stranama u sporu. a ne i treća lica. Predmet žalbe mogu biti samo pravna pitanja i pravna tumačenja sadržana u izvještaju panela. kao i održavanje sastanaka panela vezano za pitanja identifikovana u pismenim komentarima na privremeni izvještaj. Hitnost sprovođenja odluka je neophodna kako bi se obezbijedila efkasnost rješavanja sporova u korist svih članica. saziva stalno Apelaciono tijelo kao drugostepeni organ u postupku. Alternativni načini rješavanja sporova (dobre usluge. izveštaj panela se neće razmatrati od strane DSB u cilju usvajanja. privremeni izvještaj postaje finalni izvještaj i dostavlja se članicama na razmatranje.

Generalnom direktoru WTO. Kanada. Članstvo u Radnoj grupi je otvoreno za sve članice WTO i najčešće je čine: EU. a posebno iznijeti stavovi strana u sporu. takođe je alternativno sredstvo rješavanja sporova. ukoliko strane u sporu zajednički konstatuju da postupak u vezi sa dobrim uslugama. Najveća RG je formirana prilikom pristupanja Rusije-65 članova. koji se na sljedećem sastanku razmatra. Japan. mirenjem i posredovanjem nije doveo do rješenja spora. Značaj lista koncesija u oblasti roba u procesu pristupanja STO. koje se odnose na praćenje primjene preporuka i odluka. 2007. U slučaju prihvatanja zatjeva. Pristupanje Svjetskoj trgovinskoj organizaciji Procedura50 Država proces učlanjenja započinje podnošenjem Zahtjeva za prijem. Podgorica. susjedne države zemlje kandidata i glavni trgovinski partneri. (Istom izjavom se može aplicirati i za status posmatrača. UN i UNCTAD. kompenzacija i suspenzije koncesija (članovi 21 i 22). O arbitražnim odlukama mora biti obaviješten Organ za rješavanje sporova i Savjet ili Komitet nadležan za odgovarajući sporazum. Postupci sprovedeni u vezi sa dobrim uslugama. Može se koristiti u skladu sa međusobnim dogovorom strana u sporu. Ekonomski fakultet. ali samo pod uslovom da je predmet spora jasno definisan i da su strane saglasne da priznaju arbitražnu odluku.8. Status posmatrača u Radnoj grupi na osnovu sporazuma sa WTO imaju MMF. Ukoliko je postupak okončan prije nego što je spor riješen. na osnovu kojih se stiče jasna slika o svim aspektima spoljnotrgovinske i ekonomske Detaljnije: Mr Aida Salagić-Cekovic. 12-24 51 Engl. 52 Broj članova Radne grupe varira. slijedi formiranje Radne grupe51 (RG) i biranje predsjedavajućeg u konsultacijama sa članicama Radne grupe i zemljom kandidatom. 2. su tajni. U slučaju kada je postupak vezan za dobre usluge.) Generalni direktor verifikuje zahtjev i dostavlja ga Generalnom savjetu (Ministarskoj konferenciji). Strana. mirenje i posredovanje započet unutar roka od 60 dana od dana prijema zahtjeva za konsultacije. zemlja u procesu pristupanja ima obavezu da dostavi niz informacija. Druge članice WTO mogu učestvovati u arbitražnom postupku uz saglasnost strana koje su rješavanje međusobnog spora prepustile arbitraži.Arbitraža u okviru WTO. Strane u sporu moraju blagovremeno obavijestiti članice o rješavanju spora putem arbitraže. podnosilac zahtjeva. Arbitraža .52 Nakon formiranja Radne grupe. može zahtijevati formiranje panela i prije isteka roka od 60 dana. Zahtjev treba da sadrži nedvosmislenu izjavu da zemlja želi da pristupi Organizaciji u skladu sa članom XII Sporazuma o osnivanju WTO. i to prije početka arbitražnog postuka. i nemaju uticaja na prava bilo koje od strana u eventualno budućem postupku. Odredbe Dogovora. Svjetska banka. mirenjem ili posredovanjem. Working Party. strana koja je podnijela zahtjev može zahtijevati formiranje panela tek po isteku 60 dana od dana podnošenja zahtjeva za konsultacije. zatim Saudiske Arabije-52 člana. izvještaja i podataka.Svaka strana u sporu ima prava da traži alternativna sredstva rješavanja sporova. strana koja se smatra oštećenom može podnijeti zahtjev za formiranje panela. kao i da od njih odustane u bilo kom trenutku. 50 26 . SAD. str. primjenjuju se i na arbitražne odluke.

plan privatizacije. Poslije toga. Članicama se prvo dostavlja Memorandum o spoljnotrgovinskom režimu sa pratećim aneksima. Aneks 8: Spisak međunarodnih i dvostranih trgovinskih ugovora. Politika spoljne trgovine roboma. Sve članice. odgovori na pitanja zemalja članica (Q/A). podaci o carinskim stopama i carinska tarifa. Aneks 6: Informacije o trgovanju državnih preduzeća. Aneks 5: Informacije o tehničkim preprekama u trgovini. 6. Izvještaj o subvencijama pri izvozu i Izvještaj o domaćoj podršci poljoprivrede-WT/ACC/4. kada je stvorena odgovarajuća “dokumentaciona osnova” za pregovore. Matrica usaglašenosti sa sanitarnim i fitosanitarnim mjerama i Sporazumom o tehničkim preprekama u trgovini -WT/ACC/8. Aneks 7: Klasifikacija sektora usluga. 5. Na prvom sastanku. odgovora na pitanja zemalja članica i drugih potrebnih i traženih dokumenta54 tj. 2. Sadržaj Memoranduma o spoljnotrgovinskom režimu 1. Memorandum kao i ostala dokumenta.53 Dokumenta koje treba dostaviti su: · · · · · · Memorandum o spoljnotrgovinskom režimu-WT/ACC/1. kojim se daje kompletan presjek ukupnog ekonomskog stanja. kao i druga tražena dokumenta i informacije. Nakon dostavljanja Memoranduma. distribuira se članicama preko Sekretarijata. Uvod. 27 .politike zemlje kandidata. WT/ACC/5 i dr.org) 54 Neka dokumenta mogu se i naknadno dostaviti tokom procesa pristupanja npr. ekonomska politika i spoljna trgovina. Mora biti napisan na jednom od radnih jezika Organizacije (engleski/francuski/španski) i sastoji se iz sedam djelova i osam aneksa. 4. ovi dokumenti su javni i mogu se naći na vebsajtu WTO (www. Zakonodavni okvir za trgovinu robama i uslugama. Aneks 3: Informacije o proceduri dodijele dozvola. Privreda. Trgovinski aspekt Sporazuma o intelektualnoj svojini –WT/ACC/9. Aneks 2: Spisak zakona i propisa. Trgovinski aspekt režima intelektualne svojine. Aspekt koji se odnose na režim trgovine uslugama. Podaci o uslugama-WT/ACC/5. Institucionalni okvira za trgovinu i ekonomske odnose sa trećim zemljama. Na kraju svakog sastanka. 7. moraju biti onoliko detaljni koliko to zemlje članice zahtijevaju i oni imaju pravo na slanje dodatnih pitanja dok god odgovori ne budu u potpunosti konkretni i jasni. Aneks 4: Informacije o primjeni i nadzoru nad sporazumom o carinskom vrednovanju. slijedi sazivanje i održavanje prvog sastanka Radne grupe. bez obzira na to da li imaju ili ne spoljnotrgovinskog ili bilo kog drugog interesa imaju pravo na postavljanje pitanja. Ove informacije i podaci treba da budu dostavljeni u standardizovanoj formi dokumenta. traže objašnjenja i pojašnjenja na tekst Memoranduma. Pored već pobrojanog dostavljaju se i tekstovi važećih propisa i zakona. 3.wto. 53 Zvanični dokumenti koje ispituje RG tokom procesa pristupanja smatraju se tajnim sve do završetka postupka. Aneksi: Aneks 1: Statistika i publikacije. komentariše se tekst Memoranduma i dodatno pojašnjavaju pitanja koja su ostala nerazjašnjena (ukoliko takvih ima). Odgovori zemalje kandidata. kao sveobuhvatan dokument. WT/ACC/4.

i sadrže uslove pristupanja koji su dogovoreni sa zemljom kandidatom. Navedene liste prilažu se kao aneksi i predstavljaju sastavni dio nacrta Protokola o pristupanju. Pregovori bilateralnog karaktera. Odluka o pristupanju donosi se dvotrećinskom većinom glasova članica i time Protokol stupa na snagu. jer članice žele da se osiguraju da će ustupci koje odobrava Vlada zemlje kandidata biti uporedivi sa prednostima koje proističu iz članstva u WTO. bilateralni pregovori najčešće se iniciranju kad je faza ispitivanja trgovinskog režima dovoljno odmakla. u procesu pristupanja su bilateralni pregovori. Pristup tržištu (roba i usluga) predstavlja najkritičniji element procesa pristupanja. Država kandidat pristupa Svjetskoj trgovinskoj orgnizacij.Report of the Working Party on Accession 28 . Po završetku pregovora. poljoprivredi i uslugama. preduzimaju se konkretni koraci u cilju izrade traženih dokumenta. Ova faza procesa pristupanja. pripreme i zakazivanja narednog sastanka Radne grupe na kome se evoluira postignuto55. vode se samo sa članicama koje za to iskažu interes jer se spoljnotrgovinski interesi zemalja članica nekada znatno razlikuju. Pregovori su na multilateralnom nivou i traju sve do momenta dok se ne utvrdi da je zemlja kandidat uskladila režim spoljne trgovine sa pravilima WTO. usaglašavanja zakonske regulative. pregovori se vode i na plulateralnom nivou. Radna grupa dostavlja Generalnom savjetu (Ministarskoj konferenciji) na odobrenje i predlaže pristupanje zemlje kandidata. nacrt Odluke o pristupanju i nacrt Protokola o pristupanju.predsjedavajući iznosi glavne zaključke i daje zadatke predstavnicima zemlje koja je u procesu pristupa. međutim. Na osnovu ovih zahtjeva. Protokol postaje sastavni dio Sporazuma o WTO. . Sastancima Radne grupe može da prisustvuje bilo koja članica WTO. Ova faza pregovora završava se sačinjavanjem Liste koncesija u oblasti roba (za industrijske i poljoprivredne proizvode) i Lista specifičnih obaveza u oblasti usluga. a koje treba ispuniti do narednog sastanka. Različite faze pregovora mogu da se preklapaju i teku paralelno. Ovaj paket dokumenata. 55 Između sastanaka RG ne prekidaju se konsultacija zemlje kandidata sa članicama. a Liste koncesija sastavni djelovi GATT-a iz 1994. odnosi se na pristup tržištu i pregovori se vode o carinskim stopama. Kako je u praksi često veći broj članica WTO zaintresovan za iste koncesije. kad je u pitanju podrška poljoprivredi i izvoznim subvenicijama. Radna grupa usvaja: · · · Izvještaj56 koji predstavlja rezime diskusija sa sastanaka Radne grupe. trideset dana nakon potpisivanja Protokola ili deponovanjem instrumenta ratifikacije. (za robe) i GATS-a (za usluge). Naredni korak. 56 Engl.

SRJ. ali zbog razlika u ekonomskim sistemima.Grafik 3. a zajedno sa Rusijom i Bjelorusijom. jedino Srbija. već je potpisala marakeški sporazum u grupaciji 128 zemalja. 2. proces pristupanja SCG u WTO bio je zamrznut.g. Pristupanje Crne Gore Svjetskoj trgovinskoj organizaciji Bivša Jugoslavija (SFRJ) bila je potpisnica GATT-a. Hrvatska i Makedonija aplicirale su za punopravno članstvo u WTO i to su uspješno završile 2000. (interna dokumenta).godine. Ukrajina je postala članica WTO maja 2008. i nije morala posebno aplicirati. koja je članica WTO od njenog osnivanja. odnosno Državna zajednica SCG aplicirala je za prijem u WTO 2003. bilo je teško harmonizovati različite spoljnotrgovinske i carinske politike. odnosno 2003.g. posebno u uslovima ekonomskih sankcija koje su uslijedile 1992. Bosna i Hercegovina i Crna Gora nisu članice WTO. PROCES PRISTUPANJA SVJETSKOJ TRGOVINSKOJ ORGANIZACIJI Izvor: Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije.godini. Poslati odgovori na pitanja članica WTO vezani za naše trgovnske režime. i jedine u Evropi. Kontinuitet članstva. u regionu Jugoistočne Evrope. čijom disolucijom je novonastala SRJ izgubila taj status. 2006. ostvarila je jedino Slovenija.9.godine. da bi se omogućilo dinamično pristupanje. pokazali su svu našu različitost i na odredjeni način. U 2008. Poslije dugih 29 . kroz participaciju u kreiranju WTO..

pregovora, i paralelno za uvodjenjem modela dvostrukog kolosjeka57, a u skladu sa Statutom WTO, ova situacija je prevazidjena i omogućeno je odvojeno apliciranje za punopravno članstvo u WTO posebno za Crnu Goru, posebno za Srbiju. Predlog odluke izmedju država članica SCG usaglašen je na bazi jasno definisanih ekonomskih interesa i nije prejudicirao budući državnopravni status Crne Gore. Shodno odredbama člana XII GATT-a58, Republika Crna Gora I Republika Srbija decembra 2004. godine dogovorile su se da, u skladu sa modelom dvostrukog kolosjeka, pokrenu proceduru za odvojeno, tj. samostalno pristupanje Svjetskoj trgovinskoj organizaciji. Odluka o pristupanju Crne Gore u Svjetsku trgovnsku organizaciju, koja je pridruženi član Organizacije UN, donijeta je na sastanku Generalnog savjeta WTO u Ženevi 15.februara 2005.godine. Formiranja je Radna grupa za pristupanje WTO, koju predvodi Ambasador Slovenije pri stalnoj misiji Slovenije pri UN u Ženevi, a Vlada RCG je svojom Odlukom formirala medjuresorsku Radnu grupu za pristupanje Crne Gore u sto, na čijem čelu je Ministar za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije RCG. Za Crnu Goru, članstvo u WTO predstavlja jedan od ključnih koraka integracije u moderne međunarodne ekonomske odnose i ključnu polugu spoljnotrgovinske i ukupne ekonomske (re)integracije Crne Gore u medjunarodnu ekonomiju. To je istovremeno i važan element podrške procesu unutrašnjih ekonomskih reformi, kao i neophodan korak u procesu pridruživanja i pristupanja Evropskoj uniji. Definisan je Akcioni plan za pristupanje Crne Gore u WTO, nosioci ključnih aktivnosti, kao i rokovi za realizaciju planiranih zadataka na putu pristupanja. Pristupanje WTO postalo je na taj način integralni dio i procesa evropskih integracija, strateškog proriteta Crne Gore. Sa stvaranjem unutrašnjih preduslova, u Crnoj Gori predano je rađeno na postizanju sljedećeg: - političke podrške procesu pristupanja, odnosno pune podrške Vlade – resornih ministarstava i povezanih institucija, kao i biznis asocijacija, kako bi se, pored ostalog, omogućilo da pregovarački tim ima mogućnost direktnog i efikasnog učešća u reformi propisa važnih za pristupanje STO, - realizacije efektivnih reformi na planu spoljnotrgovinskog i carinskog sistema, kao i reformskog zakonodavstva u cjelini, u cilju stvaranja tržišne privrede i pravnog sistema koji je uporediv sa sistemima razvijenih tržišnih privreda, - informisanja cjelokupne javnosti u zemlji – poslovnih i naučnih krugova, asocijacije potrošača, članova parlamenta, medija, kako bi se obezbijedio nacionalni konsenzus o važnosti što skorijeg pristupanja ovoj organizaciji, - finansijsko-materijalnog i kadrovskog jačanja institucija koje nose proces pripreme i pregovora za pristupanje, kao i ispunjavanja preuzetih obaveza.

11.oktobra 2004.g. Savjet ministara EU donio je odluku o uvodjenju modela dvostrukog kolosjeka u procesu pridruživanja SCG prema EU, dajući mnogo veću autonomiju državama članicama. Da se dalje približavanje EU sprovodi samostalno u oblasti spoljnotrgovinske i carinske politike, sektorskih politika i ostalih povezanih ekonomskih tema. 58 “Svaka država ili posebna carinska teritorija, koja ima punu autonomiju u primjeni trgovinske politike može pristupiti STO pod uslovima koji su dogovoreni između te zemlje i članica STO” / www.wto.org /

57

30

Hronologija aktivnosti u procesu pristupanja Crne Gore u WTO Aktivnosti na pristupanju Crne Gore Svjetskoj trgovinskoj organizaciji odvijale su se sljedeći redosljedom:
· · · · 23.12.2004. zahtjev za samostalno pristupanje Crne Gore STO-u dostavljen je Generalnom direktoru WTO, gdinu Supachai Panitchpakdi-u, Istog dana povučen je zahtjev za pristupanje SCG u WTO; 03.02.2005. Vlada RCG usvojila je Memorandum o spoljnotrgovinskom režimu Crne Gore i odredila Glavnog pregovarača a zamjenika šefa Misije SCG u Ženevi za stalnog predstavnika Crne Gore u WTO 15.02.2005. na Generalnom savjetu WTO usvojen je zahtjev Republike Crne Gore za samostalno članstvo u WTO i data saglasnost za formiranje Radne grupe za pristup Crne Gore STO-u. Istom prilikom predat je Memorandum o spoljnotrgovinskom režimu Crne Gore 04.03.2005. poslat je set zakona vezanih za zaštitu prava intelektualne svojine: o Zakon o žigovima, Sl list SCG, 61/04. o Zakon o patentima, Sl list SCG,15/04 o Zakon o zaštiti topografske šeme integrisanih kola, Sl list SCG, 61/04. o Zakon o zaštiti dizajna, Sl list SCG, 61/04. o Zakon o autorskim i srodnim pravima, Sl list SCG, 61/04. o Zakon SRJ o geografskim oznakama, Sl list SRJ, 15/95. 24.03.2005. upućena je ponuda Republici Sloveniji da presjedava Radnom grupom za pristup Crne Gore 11.04.2005. Sekretarijatu WTO poslat dokument ACC/4 koji predstavlja izvještaj o agrobudžetu, i izvještaj o sektoru usluga tzv. ACC/5 14.04.2005. g-din dr Dimitrij Rupel, Ministar inostranih poslova Republike Slovenije izrazio je spremnost Republike Slovenije da predsjedava Radnom grupom 25.04.2005. primljena prva gupra pitanja EU vezana za Memorandum o spoljnotrgovinskom režimu RCG 25.04.2005. sastanak Komisije za koordinaciju procesa pristupanja STO-u povodom Ponude za usluge 25.05.2005. primljena prva grupa pitanja pitanja SAD-a vezana za Memorandum o spoljnotrgovinskom režimu RCG 25.05.2005. na Generalnom savjetu STO-a jednoglasno je odlučeno da na čelu Radne grupe za pristupanje Crne Gore STO-u bude g-din Aljaž Gosnar, Ambasador i stalni predstavnik Republike Slovenije pri UN i STO u Ženevi 25.05.2005. održan II sastanak Komisije za koordinaciju procesa pristupanja STO-u povodom Ponude za usluge 01.06.2005. Sekretarijatu STO-a dostavljeni o Zakon o spoljnoj trgovini, Sl list RCG, 28/04, o Uredba o implementaciji zakona o spoljnoj trgovini, Sl list RCG, 52/04, 03.06.2005. dostavljeni su: o Carinski zakon usvojen Sl list RCG, 31/03, o Uredba za sprovođenje carinskog zakona (djelovi koji se odnose na carinsko vrednovanje i porijeklo robe), Sl list RCG, 15/03, o Zakon o porezu na dodatu vrijednost, Sl list RCG, 21/03, o Zakon o akcizama, Sl list RCG, 12/02, o Zakon o stranim ulaganjima, Sl list RCG, 52/00, o Zakon o slobodnim zonama, Sl list RCG, 42/04, o Uredba o postupanju carinskog organa sa robom za koju postoji osnovana sumnja da se njome povređuju prava intelektualne svojine, Sl list RCG, 25/05 23.06.2005. usvojeni su na Vladi i dostavljeni Sekretarijatu STO-a: o Lista specifičnih obaveza za usluge –inicijalni prijedlog (Initial Service Offer59) i

· · · · · · · · · ·

·

Sekretarijatu WTO prethodno je već dostavljen dokument ACC5 , koji daje prikaz pravne regulative u oblasti usluga u Crnoj Gori, kao I set najvažnijih zakona u oblasti usluga. Kada je u pitanju pristup tržištu u dijelu specifičnih obaveza u oblasti trgovine uslugama, do sada su Sekretarijatu WTO dostavljeni ACC/5 (dokument koji prikazuje pravnu regulativu u oblasti usluga), inicijalna verzija Ponude za usluge (juna 2005. godine), revidirane Ponude za usluge (juna 2006. i jula 2007. godine i januara 2008. godine) kao i set najvažnijih zakona u oblasti usluga. Na osnovu predatih dokumenata, od članica WTO se očekuje, na tokom procesa pregovaranja o prustupanju, u

59

31

· · · · · · · · · · ·

· · · · · · · · · · · · · ·

o Odgovori na pitanja Evropske Unije 11.07.2005. primljena I runda pitanja SAD na zakone RCG 18.07.2005. primljena II runda pitanja SAD na zakone RCG 22.07.2005. usvojeni na Vladi odgovori na pitanja SAD-a na Memorandum o spoljnotrgovinskom režimu RCG 27.07.2005. Sekretarijatu STO-a dostavljeni su: o odgovori na pitanja SAD-a o HS 96 i HS 2002 (stara i nova carinska tarifa) 02.08.2005. primljeno pismo Peter Carl-a, Generalnog Direktora DG Trade, EC, Brisel, vezano za Ponudu za usluge 01.09.2005. Vlada usvojila odgovore na pitanja SAD-a o pojedinim zakonima RCG 02.09.2005. poslat odgovor na pismo EC (Peter Carl) 02.09.2005. poslati Sekretarijatu STO-a odgovori na pitanja SAD-a o pojedinim zakonima RCG 26.09.2005. Okrugli sto na temu “Crna Gora i WTO -početak pregovora za pristupanje“ i posjeta Arifa Hussain-a Crnoj Gori, direktora Direktorata za pristupanje WTO 27.09.2005. sastanak Komisije za koordinaciju procesa pristupanja WTO i g-dina Arifa Hussaina 27.09.2005. Sekretarijatu WTO dostavljeni su slijedeći dokumenti: o Nacrt Zakona o carinskoj tarifi o Zakon o tekućim i kapitalnim poslovima sa inostranstvom, Sl. List RCG 45/05 o Zakon o genetički modifikovanim organizmima, Sl. List SRJ 21/01 o Zakon o kinematografiji, Sl. List RCG 45/05 o Zakon o veterinarstvu, Sl. List RCG 80/04 o Zakon o duvanu, Sl. list RCG 80/04, 5/05 o Naredba o preduzimanju mjera za sprečavanje unošenja zarazne bolesti životinja spongiformne encefalopatije goveda (BSE) u Republiku Crnu Goru, Sl. list 23/05 o Odluka o Kontrolnoj listi za izvoz i uvoz robe, Sl. list RCG 44/04 04.10.2005. Prva Radna Grupa za pristup CG STO-u u Ženevi 05.10.2005. Sastanak delegacije CG sa predstavnicima DG Trade u Briselu 06.10.2005. sugestije Evropske komisije na Ponudu za usluge 13.10.2005. pitanja Australije 14.11.2005. komentari Japana na početnu verziju Ponude za usluge 15.11.2005. usvojeni su na Vladi: · Revidirana Ponuda za usluge · Informacija o statusu procesa pregovaranja za pristupanje RCG Svjetskoj trgovinskoj organizaciji 25.11.2005. dodatne sugestije EC na početnu verziju Ponude za usluge /intenzivna komunikacija sa Direktoratom za trgovinu oko definisanja ključnih elemenata u ponudi za usluge/ 13.-18.2005. u Hong Kongu održana Ministarska konferencija WTO Januar 2006. Andrej Logar, novi Ambasador i stalni predstavnik Republike Slovenije pri UN i STO u Ženevi, zamjenjuje Aljaž Gosnara na čelu Radne grupe za pristupanje Crne Gore STO-u 14.03.2006. poslata Evropskoj komisiji incijalna verzija Ponude za robe (Initial Goods Offer) 19.04.2006. - treća runda komentara EC na Ponudu za usluge; 25-26.04.2006. - radna posjeta Evropskoj komisiji; 11.05.2006.- komentari USA na inicijalnu Ponudu za usluge; 12.05.2006. – proslijedjeni u Sekretarijat STO

okviru pojedinih sektora usluga, postavljaju čitav niz pitanja koja se odnose na tretman stranih lica kao pružalaca usluga, i pristup tržištu u pojedinim sektorima. Poteškoće u pregovorima predstavlja činjenica da je Crna Gora bila prinuđena da u većini sektora, kao buduća članica EU, prihvati obaveze koje su usklađene sa zakonodavstvom i praksom EU, tj. Crna Gora je u svoju pregovaračku platfomu morala istovremeno da ugradi i sopstvene interese, ali i da predvidi i štiti interese EU, čijem članstvu teži. Time pregovori postaju znatno komplikovaniji, jer se simulira i pregovaranje sa EU, a ne samo sa najmanjom zemljom iz našeg Regiona sa kojima sve članice WTO, osim EU i susjeda, imaju veoma mali obim trgovinske razmjene i prisustva na našem tržištu. Takodje, crnogorski sektor usluga, već u samom startu, bio je veoma liberalan (najliberalniji u regionu), što je trebalo da olakša finalizaciju pregovora. Medjutim, pregovori su bili veoma detaljni i složeni, i zahtjevali su dodatnu liberalizaciju, posebno u horizontalnim pitanjima, sektoru javnih servisa i komunalnih usluga, bankarskom i sektoru osiguranja.

32

29/05.12.Q&A60. 07.· · · · · · · · · · · · · · · · · · · Odgovori na pitanja US .komentari SAD na Ponudu za usluge.2006. br. 21/03. 26. Australia .2006. Februara 2007. 27/06 i · Zakon o geografskim oznakama porijekla 08. Zakon o opštem upravnom postupku. list RCG. Military Equipment and Goods of Dual Use.the Law on Topographies of Integrated Circuits. 28/06.12.Inovirana Odluka o kontrolnoj listi za uvoz. 07/02. distribuirana je revidirana Ponuda za robe.11. tehnicke prepreke trgovini (TBT) 33 .2006. SCG zakon o spoljnoj trgovini naoružanjem. · Zakon o prestanku važenja Zakona o društvenoj kontroli cijena Sl.Constitution of Montenegro. Februara 2007. svi potpisani bilaterealni pregovori. 18. 21-23.Customs Tariff Law.Criteria for Establishment of Health Status of Plant Shipments o 30. 38/02.07.Decision on Control List. – Kanada dostavila pitanja vezano za Ponudu za usluge. Februara 2007. i za robe i za usluge. set zakona iz oblasti intelektualne svojine koji je usvojen na nivou SCG . Svaka država ima pravo da »pokuša da ostvari dodatni nivo liberalizacije« koji se tiču prvenstveno njenog ličnog ekonomskog interesa i globalnog dijaloga o liberalizaciji trgovine koji se kontinuirano vodi u WTO.EU pitanja.ACC/8 .poslata Revidirana ponuda za robe na komentar EU. draft Law on Geographical Indications. predsjedavajućim Radne grupe i odeljenjem za pristupanje Sekretarijata. ono što se da kao »ustupak« jednoj zemlji. na kraju procesa pristupanja. Medjutim. list RCG. Annex I. ACC4 for 2005.09. · Carinski zakon sa amandmanima Sl. 62 61 Q&A – pitanja I odgovori Sanitarne I fitosanitarne mjere (SPS). the Law on General Administrative Procedure. Plan privatizacije i Akcioni plan zakonodavstva .2007. 31/03.08. – poslata Revidirana ponuda za usluge. WIPO. the Law on Administrative Dispute. Kanada) . na kraju procesa. Izvještaj o subvenicijama . 72/02. vojnom opremom i robom dvostruke namjene the Law on Foreign Trade in Weapons. 08.Subsidies notifications for 2004 and 2005.01. – Sekretarijatu dostavljeno u cilju zakazivanja treće Radne grupe: · Odgovori na pitanja SAD. SAD.2006. 18.. EU · Revidirani akcioni plan zakonodavstva.07. br. III sastanak Radne grupe.01. dostavljen je Akcioni plan zakonodavstva.. br. ustupcima) u slobodi pristupa tržištu roba i slobodi pristupa tržištu usluga u Crnoj Gori.2006. 5. 24.2006. izvoz i transit roba . Zakon o zaštiti bilja . Februara 2007. – poslata u Sekretarija WTO Inicijalna ponuda za robe.2006 . 04.07. postaje dostupno svim zemljama članicama WTO. 66/06..Sastanci u Ženevi sa SAD-om.Usaglašena Revidirana ponuda za robe sa EU.Economic Reform Agenda (Agenda ekonomski reformi) Annex II.07. o o o o 60 Bilateralni pregovori se otvaraju na zahtjev države članice WTO.2006.2006. – pitanja SAD. Februara 2007. o 14. list RCG. Decision on Veterinary inspection fees. distriburan je dokumet koji se odnosi na SPS i TBT62. 28/06.Q&A. konsoliduju se u jedinstveni završni predlog – drugim riječima.06. list RCG.2006.druga Radna grupa za pristup RCG STO. o Annex IV. – U vladinu proceduru upućene su: Revidirana ponuda za robe i Informacija o procesu pristupanja Januara 2007. Izmjene carinskog zakona . · Zakon o sjemenskom materijalu poljoprivrednog bilja Sl.komentari SAD na Ponudu za robe.. održani su plurilateralni pregovori o poljoprivredi i agrobudžetu. Nacrt Ustava .2006. a tiču se prvenstveno dodatnih zahtjeva za koncesijama (tj.ACC9.2006. Februara 2007.Privatization report and Legislation Action Plan o Annex III.. 23.Plant Protection Law.. održani su bilateralni sastanci sa SAD i Kanadom.05.. 6.07.2007.bilateralni sastanci/pregovori61 (EU. 12. br. poslati komentari na revidiranu Ponudu na usluge na zahtjev SAD. · Zakon o sadnom materijalu Sl.

Zakon o standardizaciji. u okviru pripreme slijedećeg sastanka Radne grupe. Zakon o tehničkim zahtjevima za proizvode. dostavljeni su odgovori na pitanja EU. Brisel – potpisan prvi bilateralni sporarazum .datum usvajanja u Parlamentu i dan stupanja na snagu. aprila 2008. Zakon o tehničkim zahtjevima za proizvode i ocjenjivanju usaglašenosti proizvoda s propisanim zahtjevima.godine. na marginama Radne grupe. Intenzivirati okončanje bilateralnih pregovora. Evropska komisija najavila da je bilateralne pregovore uspješno okončala i da će uskoro potpisati Bilateralni protokol EK-CG o pristupanju CG u WTO.2007. Za slijedeći. distribuirani su odgovori na pitanja SAD. 19. dostavljene su druga revidirana Ponuda za robe i druga revidirana Ponuda za usluge. Predlog Zakona o elektronskim komunikacijama. Nacrt Zakona o pesticidima. Odluka o procedurama notifikacije za SPS i Odluka o procedurama notifikacije za TBT. Zakon o sredstvima za ishranu bilja . Uredba o kontroli cijene ljekova. Zakon o standardizaciji. dostavljeni su Izvještaj o domaćoj podršci u poljoprivredi za 2006. koji je pripremljen u Sekretarijatu za pristupanje. zaključkom sjednice Radne grupe definisano je da će Sekretarijat prići izradi Nacrta završnog izvještaja o pristupanju Crne Gore WTO (tzv. uvoz i tranziit robe (A). Uredba za sprovođenje Zakona o spoljnoj trgovini (A) . Zakon o o geografskim oznakama porijekla (A). Sad i Japana vezana za revidirane ponude za robei usluge64 4. Zakon o spoljnoj trgovini . Jula 2007. Predlog Zakona o izmjenama i dopunama Carinskog zakona. Zakon o bezbjednosti hrane. Carinski zakon (A). dopuniti ga sa obrazloženjem svih novih zakonskih rijšenja(dati za svaki Zakon . Na temelju tog dokumenta. kao i izmjene postojećih zakona (A – amandmani) . prezentiran je dokument: Nacrt Izvještaja o pristupanju Crne Gore. Odluka o kontrolnoj listi za izvoz. Novembar 2008 34 . Zakon o izmjenama zakona o duvanu (A). Zakon o genetički modifikovanim organizmima. Nacrt Zakona o trgovini. Zakon o sredstvima za zaštitu bilja. Kako je stepen crnogorske legistative u velikoj mjeri usklađen sa STO sporazumina. Septembra/oktobra 2007 godine primljena su dodatna pitanja SAD. po prvi put. kao i zahtjevi Norveške. Protokol izmedju Crne Gore i Evropske Komsije (ispred 27 država članica EU) o pristupanju CG u WTO. godine. pripremiti novu verziju stepena realizacije Akocionog plana zakonodavstva. Peti sastanak Radne grupe za pristupanje Crne Gore u WTO. Zakon o zaštiti biljnih sorti. Švajcarskom. Zakon o administrativnim taksama (A). šesti sastanak radne grupe potrebno je do prečistiti tekst Izvještaja. februara 2008. Jula 2007. Osnov za potpisivanje Protokola bila je TREĆA revidirana Ponuda za robe i TREĆA revidirana ponuda za usluge · 63 Na IV Radnoj grupi razmatrani su slijedeci zakoni: Zakon o carinskoj tarifi HS 2007. 15. Factual Summary Report pripremljen od strane Sekretarijata WTO. Zakon o stranim ulaganjima (A). Maja 2007. Zakon o zaštiti povjerljivih podataka (neobjavljenih informacija).12. Predmet razmatranja bio je i sadržaj odgovora na pitanja članica. dostavljen novi set zakona. Zakon o privrednim društvima (A) . na kom je prvi put prezentiran Rezime o dosadašnjim pregovorima (tzv.tzv. 64 Interna dokumentacija Ministarstva za ekonomski razvoj. na bazi zahtjeva država članica WTO: Predlog Zakona o bankama. Jula 2007. otvaranje bilateralnih pregovora najavila i Norveška. održan prvi bilateralni sastanak o pristupanju CG.. Zakon o slobodnim zonama (A). Kanade. Nacrt Zakona o zapošljavanju i radu stranaca. distribuiran je revidirani Akcioni plan zakonodavstva. Kanadom i Japanom. četvrti sastanak Radne grupe za pristupanje RCG WTO63.· · · · · · Maja 2007. Brisel – konsultacije sa EK u Generalnom direktoratu za trgovinu oko revidiranja ponude za robe i ponude za usluge Januara 2008. Na zahtjev Kine. Maja 2007. godinu. · · · · · · CG održala na marginama Ragne grupe novu rundu bilateralnih sastanaka i odgovarala na sva postavljena pitanja predstavnika SAD. Juna 2007. 28. Nacrt Zakona o sredstvima za ishranu bilja . samo u oblasti ponude za robe. održane su nove runde bilateralnih sastanaka sa SAD. Draft Final Report ) koji predstavlja osnov za zavrsetak procesa pregovora. analizirana je usklađenost spoljotrgovinskog režima Crne Gore sa relevantninm sporazumina WTO. EU. Izvještaj o subvencijama i Izvještaj o domaćoj podršci poljoprivredi za prethodnu godinu (agrobudžet). godinu i Izvještaj o subvencijama za 2006.. Predlog Zakona o izmjenama i dopunama Zakona o lijekovima. Zakon o patentima (A). Japana i Švajcarske tokom (već) trogodisnjeg procesa pristupanja od februara 2005. u saradnji sa Vladom. sa obrazloženjem kada počinje da se primjenjuje i koj su efekti). Norveške.. Nacrt Zakona o svojinsko-pravnim odnosima (dio o svojinskim pravima stranaca). Evropskom komisijom.

u skladu sa Klauzulom najpovlašćenije nacije (MFN-Most Favoured Nation). Primljena dodatna pitanja US vezano za finalizaciju multilateralnih pregovora i dodatne neophodne zakonodavne reforme u Akcionom planu zakonodavstva. Zakon o akcizama (A). opšta ocjena – multilateralni pregovori gotovo okončani.godine. novembar 2008 – sastanci sa predstavnicima US i EK oko finalizacije multilateralnog. Zakon o ratifikaciji konvencije o zaštiti bilja. uslijedila je veoma Intenzivna komunikacija sa svim zemljama sa kojima je Crna Gora otvorila bilateralne pregovore – frekventna korespondencija sa svim zemljama (US. 24. Norveškom. Zakon o administrativnim taksama (A). To je jedna od najosjetljivijih i najslabijih karika u procesu pristupanja. Njom se definišu carinske dažbine i carinske stope iznad kojih zemlja u budućnosti neće povećavati svoju carinsku zaštitu. i on se usvoji. ponekad i dodatnim koncesijama.Odluka o kontrolnoj listi (A). prezentacija progresa ostvarenog u reformi zakonodavstva i drugo čitanje Nacrta izvještaja o pristupanju. 65 35 . Održan konsultativni sastanak sa EK. Jul – Novembar 2008. Odluka o sadržini elaborata o osnivanju slobodnih zona (A). Na sastanku radne grupe saopšteno da su svi bilateralni pregovori uspješno završeni. novembar 2008 – potpisivanje bilateralnog sporazuma sa Kanadom i Japanom. S obzirom da se postepeno ulazilo u finalizaciju procesa pristupanja. omogućavajući na taj način jednak tretman svima. kako bi se cijeli proces okončao do kraja 2008.sve dok se nisu okončali i preostali bilateralni pregovori. septembar 2008. Nakon toga. 8. Lista koncesija u oblasti roba je obavezujući dokument. a svaka naredna Ponuda ne smije da bude manje liberalna u odnosu na prethodnu (princip “standstill” – liberalizacija koja je ponudjena od strane zemlje. konačni predlog Izvještaja o pristupanju Crne Gore u WTO. zemlja u procesu pristupanja često o tome ne obavještava Sekretarijat (koji bi trebao da je. – Sedmi sastanak radne grupe za pristupanje CG u WTO – treće čitanje Nacrta izvještaja o pristupanju. formalno berem. 8. Zakon o neotkrivenim informacijama (A). 19. novi pregovarač Brazil) posjete pojedinim zemljama. agrobudžetom. Pregovori se završavaju sačinjavanjem Liste koncesija u oblasti roba. jer članice WTO imaju ponekad i suprotstavljene interese. Kanadom. uz uključenje stalnih misija obje zemlje iz Ženeve). Kina. a završni sastanak radne grupe za 21. carinskim vrednovanjem. potpisani Protokoli o pristupanju sa Brazilom i Švajcarskom. jul 2008 . stepenom privatizacije. što znači da se treba fokusirati na završetak bilateralnih pregovora. Kanadom i Japanom. učešću preduzeća sa pretežnim državnim vlasništvom u uvozu i izvozu i ostali zahtjevi. Zakon o slobodnim zonama (A). Iako to formalno može. Zakon o sredstvima za ishranu bilja (A). u toj situaciji. nalazi se u znatno nepovoljnijem položaju i sa smanjenim pregovaračkim kapacitetom. što treba da usvoji Parlament CG. avgust 2008 – „call conference“ pregovori sa delegacijom Kanade (učesnici iz Podgorice i Otave. Brazilom i Švajcarskom. decembar 2008 – Sekretarijat za pristupanje WTO pripremio. vlasničkom strukturom preduzeća. Neformalni sastanak radne grupe zakazan za sredinu januara 2009. Naknadno dostavljeno pojašnjenje u vezi stepena uskladjenosti Zakon o autorskim i srodnim pravima i Zakona o žigovima sa TRIPS-om i Bernskom konvencijom. 7. Sekretarijatu WTO podnosi se instrument o ratifikaciji u kom se navodi datum stupanja na snagu istog. bilateralni pregovori postali su sve detaljniji I teži za pregovaranje I zaključivanje. juna 2008 – nova runda bilateralnih pregovora65 u Ženevi sa Norveškom. Norveška. odnosno smanjivati). koji je distribuiran državama članicama na saglasnost. uz kontinuiranu koordinaciju sa EU.godine. jer zemlja koja pristupa. održana nova runda bilateralnih pregovora sa US. Pregovori podrazumijevaju revidiranje dokumenta po više puta. Japanom. Švajcarska. I pored toga što se pregovori vode samo sa zainteresovanim članicama. s obzirom da želi (konačno) da završi pregovore. razgovori sa njihovim ambasadorima u CG. parafirani sa Norveškom. Zakon o duvanu (A). uključivanje bilateralnih sastanaka i od strane Stalne misije CG pri UN u Ženevi u proces direktnih konsultacija. – potpisan bilateralni Protokol o pristupanju CG u WTO sa NR Kinom.godine.Šesti sastanak radne grupe za pristupanje CG u WTO i nove runde bilateralnih pregovora sa sedam zemalja. mnoge države članice WTO. već pokušava da to samostalno završi. zaštiti od ovakvih situacija).. dok i sam u toj oblasti imaju višu zaštitu. tehnički zaključeni sa US.· · · · · · · · · · 20-21. Ako ne bude prigovora na tekst Izvještaja. ili previsoke zahtjeve koje pokušavaju da ostvare kroz bilateralu. novembar 2008. kao i odgovori na pitanja u vezi sa trgovinskim pravima. Primljen zahtjev za bilateralne pregovore sa Švajcarskom. februar 2009. u saradnji sa Vladom CG. Japan. Dostavljeni novi propisi: Zakon o patentima. ne može se tokom procesa pregovaranja povlačiti. Kanada. koriste povoljniju poziciju „onoga koji traži“ i pokušavaju da ostvare znatno viši nivo liberalizacije u zemlji koja pristupa. čiji sastanak je zakazan za 3. Zakon o upravljanju otpadom (A). sa Sekretarijatom za pristupanje WTO. . proslijediće se na odlučivanja Generalnom savjetu WTO. USTR. automatski se primjenjuju i na sve ostale članice. Bez obzira na stavarni ili formalni nivo liberalizacije u svojoj zemlji. januar 2009. i konačno. povlastice i privilegije date jednoj članici ili više njih. i Japanom. 28. kada bi se mogla donijeti odluka o pristupanju Crne Gore u WTO. završnog Izvještaja o pristupanju. 18. Kanadom. Vlada priprema predlog Zakona o ratifikaciji Sporazuma o pristupanju WTO.

Da se tokom procesa pristupanja detaljno ispita ne samo spoljnotrgovinski režim zemlje kandidata već i proces privatizacije. informacione tehnologije i druge sektorske inicijative za smanjenje carinskih stopa za pojedine grupe proizvoda). Do tog. zemlja može do nivoa obavezujuće stope da podigne svoju carinu. Sporazum o vladinim nabavkama i/ili Sporazum o trgovini civilnim vazduhoplovima. politika cijena. Drugim riječima. tokom samih pregovora. nije dovoljno usklađivanje samo zakonske legislative koja reguliše režim spoljne trgovine već se traži i stvaranje adekvatnog zakonodavnog ambijenta neophodnog za funkcionisanje i domaćih i stranih privrednih subjekata.. članice WTO. Konačno. · · · Šta nakon pristupa? Nakon pristupanja. usaglasi sa WTO pravilima. · Posebno je bitno da zemlja ozbiljno shvati organizaciju čiji član postaje i počne. u slučaju otvaranja mehanizma za rješavanje sporova. Da unaprijed preuzme većinu dogovorenih obaveze bez tranzicionih perioda. konkurencija i dr. nižeg niova carina. već se insistira i na pristupanju nekim plurilateralnim trgovinskim sporazumima (civilni vazduhoplovi. zemlja može ispregovarati da dodje odmah nakon pristupanja WTO. kojim je regulisana međunarodna trgovina robama. 36 . ukoliko to nije već uradila. kao i sve druge članice. razlike izmedju primjenjene carinske stope i ugovorenog niova obavezujuće stope. · mora početi sa primjenom uslova na koje se obavezala. kao “svoj” doprinos daljoj liberalizaciji trgovine u svijetu.2. ne samo da su pooštreni kriterijumi koje zemlja kandidat mora da ispuni kako bi postala članica WTO. odnosno znala da dalje pregovara i štiti svoja prava. Tako npr. Crna Gora. tzv. nivo carina prema svim članicama ne smije biti viši od obavezujućeg koji je ispregovaran. Češći slučaj je naravno da zemlja ima ispregovarano odredjeno smanjenje carinskih stopa. koji se obično kreće od 4 do 7 godina. periodičnog ispitivanja njene trgovinske politike. Aktuelni trendovi u procesu pristupanja I WTO plus Novim pravilima. Pa otuda. uslugama i zaštita prava intelekualne svojine. a može ugovoriti i postepeno spuštanje carinskih stopa za odredjene periode u tranzicionom periodu. principima i sporazumima prije pristupanja. uvodjenja fer uslova trgovanja i eliminasanja barijera trgovini. Od novih kandidata očekuje se: · · · Da svoj ekonomski i spoljnotrgovinski režim. · Takođe. tj. ako ima prostora. “WTO plus”. · To nadalje podrazumijeva i aktivno učešće u komitetima i tijelima WTO gdje se pregovara o budućem procesu podsticanja medjunarodne trgovine. fiskalna politika. mora preuzeti obavezu notifikacije i podnošenja izvještaja za određeni period u cilju povremenog. npr. tj. sve više koriste svoju značajnu pregovaračku moć dovodeći na taj način u neravnopravan položaj zemlju u procesu pristupanja. “Stara” lista carina može još jedino važiti za zemlje koje nisu članice STO. Veći nivo liberalizacije pojedinih privrednih sektora i generalno viši nivo otvorenosti pristupu tržita roba i usluga.10. a takvih je danas veoma malo. Prihvatanje sporazuma koji imaju plurilateralni karakter kao npr. obuku kadrova u potrebnim oblastima kako bi iz spoljnotrgovinskih odnosa i članstva u WTO izvukla što veću korist.

državne monopole. državnu pomoć. nediskriminatorne multilateralne primjene međusobno odobrenih povlastica. REGIONALNA INTEGRACIJA U SVJETSKOJ PRIVREDI Ugovori o stvaranju zone slobodne trgovine (Free Trade Area Agreements . Za razliku od carinske unije. kao i veću transparentnost u trgovinskim politikama i poslovnim predviđanjima. 37 . WTO za prevazilaženje tog stanja predlaže primjenu dva principa. U svjetskom trgovinskom sistemu sve je veći udio regionalnih trgovinskih sporazuma (Regional Trade Agreement .FTA) koji se zaključuju između dvije ili više zemalja imaju za cilj uklanjanje carinskih i necarinskih barijera u međusobnoj trgovini. zaštitu intelektualnog vlasništva. rast trgovine među ugovornim stranama. Regionalizam bi mogao da bude prolazna faza ka daljoj liberalizaciji trgovine na multilateralnom nivou. po troškovima. Mogućnosti multilaterane saradnje mogu biti otežane. Kako bi ovaj princip bio ispoštovan sastavni dio ugovora o slobodnoj trgovini je Protokol o pravilima o porijeklu. da postojeći RTA postave vremenski plan postepene. Stvaranje zona slobodne trgovine mora biti potpuno u skladu sa članom XXIV GATT-a. Međutim. Uzroci regionalizma su različiti. 5. Principi koji se moraju poštovati prilikom formiranja zone slobodne trgovine su: 1. odnosno: a. Drugo. 3. Regionalni trgovinski sporazumi ponekad služe za spriječavanje marginalizacije zemalja ili za povećanje njihove pregovaračke moći u svjetskim trgovinskim odnosima.3.Sekretarijat WTO prikuplja podatke o svim RTA u cilju da se ima snimak mreže međusobnih odnosa regionalnih trgovinskih sporazuma na podregionalnom. Ovim principom je omogućena svim ugovornim stranama jednaka korist. antidampinške mjere. kao i na globalnom nivou. efikasniju i. Regionalni trgovinski sporazumi se stvaraju i u cilju zaštite privreda zemalja članica. jeftiniju saradnju nego što je moguće u multilateralnim odnosima. liberalizacijom trgovine unutar zone samo najosjetljiviji proizvodi mogu biti izuzeti. na multilateralnoj osnovi. regionalnom i međuregionalnom. dolazi do povećanja njihove međusobne razmjene. 2. a što se najvećoj mjeri odnosi na poljoprivredne proizvode. 4. RTA mogu da povećaju regionalnu bezbjednost i pouzdanost ispunjenja obaveza država nego u multilateralnom kontekstu. zemlje pristupnice zoni slobodne trgovine zadržavaju vlastitu carinsku tarifu prema trećim zemljama. Prvo. Preklapanje velikog broja RTA može da pravila razmjene učini nepreglednijim i time ugrozi osnovne principe WTO. prekomjernog uvoza nekog proizvoda koji može izazvati poremećaj na domaćem tržištu i sl. To se odnosi na slučaje platnobilansnih teškoća. a države žele bržu. pravila konkurencije. povećanje međusobnih ulaganja. Ugovori o slobodnoj trgovini uređuju i druga pitanja koja se odnose na unutrašnje oporezivanje. Zonu slobodne trgovine čine dva ili više carinskih područja unutar kojih su ukinute sve carine i druga trgovinska ograničenja na gotovu svu robu porijeklom iz tih područja koja se međusobno razmjenjuje. nakon stvaranja zone slobodne trgovine politika zemlje pristupnice nemaju pravo da primjenjuju veće carine i restriktivnije trgovinske mjere prema trećim zemljama u odnosu na uslove koji su važili prije formiranja ove zone. Ugovorima o slobodnoj trgovini dozvoljena je primjena samozaštitnih mjera u opravdanim slučajevima. rastući broj RTA takođe može da bude prepreka tome. Zone slobodne trgovine moraju po pravilu biti recipročne. da zemlje ne stvaraju RTA sa međusobnim povlasticama koje ne bi bile spremne da odobre i drugim zemljama.RTA). Mnoštvo RTA će neizbježno izazvati izvjesnu mjeru "skretanja" trgovine (smanjenje razmjene sa trećim zemljama). b. Odobravanjem carinskih povlastica ili bescarinskog tretmana proizvodima iz zemalja članica. Međusobne olakšice se odobravaju samo za proizvode porijeklom iz zemalja koje sačinjavaju zonu slobodne trgovine.

obezbjeđuju razmjenu preferencijala na ograničeni broj proizvoda između dvije ili više strana sporazuma. koji su poznati Sekretarijatu WTO a koji imaju oblik slobodnotrgovinskih zona (FTA).Uključeni su sledeći tipovi regionalnih sporazuma66. bilo da su na snazi od 31. Carinske unije generalno obezbjeđuju postepeno uvođenje zajedničkih spoljnih carina u velikom broju faza koje će se ostvariti tokom vremena. Pod-saharska Afrika. Većina obezbeđuje eliminaciju i redukciju već postojećih carina. Kompleksniji su oni sporazumi u kojima jedna ili više strana sporazuma čini regionalnu trgovinsku oblast (RTS). Sekretarijat WTO prikuplja podatke o svim RTA u cilju da se ima snimak mreže međusobnih odnosa regionalnih trgovinskih sporazuma na podregionalnom. izuzev u Africi. Zone slobodne trgovine generalno. sporazum sklopljen između Evropske unije i Evro-mediteranskih zemalja) ili slobodno-trgovinsih zona (npr. nego je i njihova konfiguracija različita. regionalnom i međuregionalnom. mnogo više su zastupljene nego carinske unije. Azija i Pacifik. 38 . carinskih unija (CU) ili sporazuma koji vode stvaranju jednog od ova dva.godine ili su u pregovorima. Carinske unije. kao i na globalnom nivou. 66 Za Carinske unije ili slobodno-trgovinske zone se pretpostavlja da stupaju na snagu onda kada je sporazum potpisan i ovjeren. oni mogu da liberalizuju suštinski cijelu trgovinu i sadrže trgovinske mjere koje će se proširiti daleko izvan tradicionalne eliminacije carina na oblasti kao što su standardi. kao sporazumi između dvije ili više strana. Najjednostavija konfiguracija je bilateralni sporazum formiran između dvije strane. Evro-mediteranska (podijeljena na zapadnoevropsku. Ne samo da se regionalni trgovinski sporazumi značajno razlikuju po obimu. zatim. One čine gotovo 90% svih regionalnih trgovinskih sporazuma. plurilateralni sporazum koji ujedinjuje tri ili više strana. Treba imati na umu da ovo ne znači obavezno da su sve odredbe sporazuma u potpunosti izvršene. intelektualna svojina i konkurencija. u kojima se razmjenjuju recipročni carinski preferencijali (povlastice.jula 2000. definisane kao regionalni trgovinski sporazumi sa zajedničkom eksternom carinskom tarifom. slična mreža sporazuma potpisana od strane Evropske asocijacije slobodne trgovine (EFTA). Pregled regionalnih trgovinskih sporazuma67 Regionalni trgovinski sporazumi se međusobno razlikuju po obuhvatu. Mapping of Regional Trade Agreements. U njihovoj najjednostavnijoj formi. 3. sa varirajućim stepenom izuzetaka. 4. 5. 67 World Trade Organization. Ovo se može desiti bilo u slučaju carinske unije (npr. tj. 2. tj. centralnoevropsku i tri Baltičke zemlje. 2000. usluge. Podaci se odnose na sve regionalne sporazume. Istočna Evropa i Centralna Azija (koje uključuju i zemlje bivšeg Sovjetskog Saveza izuzev tri Baltičke zemlje). Slobodne trgovinske zone i carinske unije koje su po prirodi asimetrične. Malo zona slobodne trgovine obezbeđuje kompletnu eliminaciju svih carina i necarinskih mera između svojih članica. 2. bilo da su na snazi ili su u planu: 1. koje dozvoljavaju jednoj ili više strana (obično onim manje razvijenim ili ekonomijama u tranziciji) duži preiod tranzicije kako bi izvršile redukcije carinskih stopa. Sa druge strane. sjevernu Afriku i srednji Istok). smanjenje carine). Slobodne trgovinske zone. Sjeverna i Južna Amerika. WTO prati stanje regionalnih trgovinskih sporazuma u pet geografskih grupa: 1.

godine prihvaćen je regionalni pristup. Sve nove članice EU. to je ujedno i test koji Evropska unija stavlja pred ovaj region kako bi sagledala stvarne mogućnosti ovih zemalja u pogledu harmonizacija njihovih tržišita. Liban. EU će. kao predsjedavajućeg u tom periodu Evropskom unijom. olakša tranzicioni period i doprinese cjelokupnoj integraciji regiona u političke i ekonomske strukture razvijenog sveta. kulture i ljudskih prava. www. Preostalih 68 definisani su kao oni koji su u pregovorima. uključujući i one sa azijskog kontinenta. u Kelnu. sa ciljem uspostavljanja opšte stabilnosti. Stvaranje jedinstvenog tržišnog prostora treba da doprinese procesu pridruživanja. 68 “Pakt za stabilnost Jugoistočne Evrope“. koje su devedesetih godina bile raskinule sve međusobne veze.godine. formiran je Pakt stabilnosti za jugoistočnu Evropu. u junu 1999. zamijene konstruktivnom preventivnom strategijom. ali i sve druge zemlje koje izlaze na Mediteran. Stvaranje zone slobodne trgovine i jedinstvenog tržišta u regionu Jugoistočne Evrope pokazuje čvrstu opredijeljenost ovih zemalja za jačanje međusobne ekonomske saradnje na putu pridruživanja EU.Euro-mediteranska zona slobodne trgovine Do 2005. 1997. Formiranje Pakta stabilnosti predstavlja prvi ozbiljan pokušaj međunarodne zajednice da krizu u području zapadnog Balkana. Poces se bazirao na promociji regionalnih projekata u oblasti civilnog društva. proširiti svoju mrežu na Alžir. ali i sve zemlje kandidate i potencijalne konadidate za članstvo u EU. Ideja je bila da se zemljama Jugoistočne Evrope. tako što su suspendovale bilateralne regionalne trgovinske sporazume. od kojih je 172. demokratiju. Posmatrano u cjelini. sa ciljem smirivanja konflikata na području bivše SFRJ. 10. koji je bio prva inicijativa Evropske unije. ekonomskih propisa. 39 . juna 1999. od 2004. koji podrazumijeva stvaranje političkih i ekonomskih uslova za razvoj bilateralnih odnosa zemalja Jugoistočne Evrope (JIE). Nakon toga. što je oko 70%.org. Osnivanje Pakta stabilnosti za JIE Pakt stabilnosti za jugoistočnu Evropu nastao je na inicijativu SR Nemačke. U tom cilju. na snazi od jula 2000. jula 2008. koja je osnovana 13. da podrška ponovnom uspostavljanju mira i međusobne saradnje. Egiptom. Mapa regionalnih trgovinskih sporazuma . poštovanje ljudskih prava i ekonomski prosperitet. godine u Kolonju (Njemačka). kao i poboljšanju položaja i uloge ovih država na polju međunarodnih ekonomskih odnosa. su automatski postale članice postojeće mreže trgovinnskih sporazuma EU. kroz Uniju za Mediteran. Tom prilikom više od 40 zemalja i organizacija je dalo podršku zemljama regiona u njihovim naporima da unaprijede mir. koja je nastala sa ciljem da ubrza obnovu ratom zahvaćenih područja. 1.68 Takođe.Ukupan broj regionalnih trgovinskih sporazuma (2005) identifikovanih u STO je 240. i 2007.godine. kao i međusobne saradnje. kao i politiku intervenisanja. EFTA planira da zaključi posebne regionalne trgovinski sporazum sa Tunisom. Jordanom. Egipat i Siriju. godine. koji ima velike zasluge u potpisivanju bilateralnih sporazuma i ponovnom povezivanje regiona jugoistočne Evrope u jednu cjelinu. Albanijom i Makedonijom. II PAKT STABILNOSTI I PODSTICANJE SARADNJE U REGIONU JIE Složen proces političke stabilizacije i ekonomske reintegracije zemalja našeg regiona započeo je Rojamontskim procesom.godine.godine između EU i Evropske slobodno-trgovinske asocijacije (EFTA) sa drugim zemljama Evromediteranskog regiona definisan je čitav niz dodatnih trgovinskih aranžmana i dodatnih koncesija u okviru njih. Libanom. formiranje Pakta stabilnosti se definiše i kao politička platforma za rekonstrukciju regiona Balkana.skgo.

40 . Posle ratnih sukoba na prostoru bivše Jugoslavije uspostavljanje trgovinskih veza predstavljalo je prvi veliki uspjeh Pakta. Savet ministara odbrane JIE. Takođe. kao i da koordiniše postojeće i buduće inicijative u regionu. Banka za razvoj Saveta Evrope. Ideja je bila da se putem izgradnje regionalne infrastrukture i suzbijanjem organizovanog kriminala dođe do privredog rasta. Organizaciono posmatrano. OECD. SAD. koja svoja sredstva pribavlja putem donacija. Evropska banka za obnovu i razvoj . Ponovno povezivanje Zapadnog Balkana predstavljalo je jedan od najbitnijih koraka u cilju stabilizacije čitavog regiona. Specijalni koordinator69 zajedno sa timom od trideset saradnika predsjedava Paktom stabilnosti. Time je dat i prvi veliki dokaz o važnosti i opravdanosti postojanja ove organizacije. po prvi put su na istoj ravni sa predstavnicima međunarodnih organizacija i finansijskih institucija.IMF.EIB. Kancelarija specijalnog koordinatora nalazi se u Briselu i predsjedava najznačajnijim političkim instrumentom Pakta stabilnosti .Pakt stabilnosti je neprofitna organizacija. Radni sto II: Ekonomska rekonstrukcija.Ruska Federacija. regionalne inicijative . Savet Evrope. NATO. neke od članica G-8 grupe . međunarodne finansijske organizacije – Međunarodni monetarni fond . pravosuđe i unutrašnji poslovi.SEKI. sa kojima donose odluke o budućnosti regiona i definišu prioritete koji se tiču sadržaja sva tri radna stola. Svetska banka . podsticanje regionalne saradnje i stvaranje zone slobodne trgovine ima za cilj povećanje evropske sposobnosti zemalja ovog regiona. saradnja i razvoj. Pakt stabilnosti za jugoistočnu Evropu je baziran na iskustvima i lekcijama međunarodnog kriznog menadžmenta. predstavnici zemalja Jugoistočne Evrope. već ih pribavlja na bazi donacija država i organizacija koje su učestvovale u njegovom formiranju.CEI. Centralnoevropska inicijativa .Regionalnim stolom. Osnovni ciljevi definisani prilikom osnivanja Pakta stabilnosti za jugoistočnu Evropu su: . Austrija.CES. koja ne posjeduje svoja finansijska sredstva.EBRD. godine zemlje u regijon su primile više od 25 milijardi eura pomoći. Crnomorska ekonomska saradnja . Japan. što je ujedno i najvitalniji pokretač ekonomskih aktivnosti. Njegova najznačajnija obaveza je da usaglasi političke strategije svih članica. Inicijativa za saradnju u jugoistočnoj Evropi .SEECP.Proces saradnje u Jugoistočnoj Evropi . Najznačajniji donatori su: zemlje članice i institucije Evropske unije. Pakt stabilnosti predstavlja neprofitnu međunarodnu organizaciju. 69 U ovom mandatu Erhard Busek. Od 1999. OEBS.sprečavanje i okončavanje napetosti i kriza.WB. Osnovni postulat na kome počiva poslovanje ove organizacije je prevencija konflikata i izgradnja mira. U okviru Regionalnog i radnih stolova. čime se dolazi do zaključka da Pakt dopunjava Proces stabilizacije i pridruživanja u području regionalne saradnje. UN. Kanada. Visoki komesarijat UN za izbeglice (UNHCR). Norveška. a od toga je samo za infrastrukturne mjere odobreno 6 milijardi eura. Švajcarska. Pakt stabilnosti je politička izjava o posvećenosti i okvirni sporazum o međunarodnoj saradnji koji treba da dovede do stabilnosti i privrednog razvoja regiona Jugoistočne Evrope. Evropska investiciona banka . Radni sto III: Bezbjednosna pitanja: bezbjednost i odbrana. a koji jedino mogu biti uspješni istovremenim razvojem uslova opšte bezbjednosti i održivih demokratskih sistema. Pored Regionalnog stola Pakt sačinjavaju i tri radna stola: Radni sto I: Demokratizacija i ljudska prava. kao i podsticanjem ekonomskog razvoja i društvenog blagostanja.

razvoj privredne saradnje u regionu i saradnja regiona sa Evropskom unijom. uključujući i slobodne trgovinske zone. vladavini prava. sprečavanje prisilnog raseljavanja stanovništva izazvanog ratom. jačanje nezavisnosti javne radio–difuzne kompanije i regulatornih agencija. korupcije i terorizma i svih kriminalnih i protivzakonitih aktivnosti. Politike međunarodne podrške zemljama jugoistočne Evrope – (ne)naučene lekcije u Bosni i Hercegovini. ekonomske i bezbjedonosne strukture po svom izboru.34. očuvanje multinacionalne i multietničke različitosti zemalja u regionu i zaštita manjina. veći pristup javnim informacijama u borbi protiv korupcije i reforme zakona kako bi se ograničio senzacionalizam i neetičko izvještavanje. str. Radni stolovi Pakta stabilnosti a) Radni sto I: Demokratizacija i ljudska prava Radni sto I pokrivao je najkompleksnije područje u okviru Pakta stabilnosti. stvaranje miroljubivih dobrosusjedskih odnosa u regionu.Obrazovanje i mladi.Mediji.Jednakost polova.Parlamentarna saradnja i . 41 . borba protiv organizovanog kriminala. Mediji – Jedan od šest osnovnih ciljeva koji su definisani prilikom osnivanja Pakta stabilnosti je razvoj nezavisnih i profesionalnih medija. promocija nesmetanih kontakata izmedu građana. gradnjom povjerenja i mehanizama pomirenja. Sarajevo. da se zaključiti da su globalni ciljevi Pakta stabilnosti uspostavljanje mira. 2001. zasnovanih na slobodnim i fer izborima. čiji rezultati mogu biti postignuti jedino kroz dugoročni proces i jaku uključenost civilnog društva. . djelotvornih i transparentnih carinskih komercijalnih/regulatornih režima. 70 Vidi: dr Vesna Bojičić-Dželilović i dr. kao i profesionalnih centara za razvijanje programa za strukturalnu obuku novinara. godine 35 projekata je dobilo sredstva kao direktan rezultat kooperacije u okviru ove inicijative. progonom i patnjom. kao i migracija izazvanih siromaštvom. Oblasti obuhvaćene ovim radnim stolom su: . potpunom poštovanju ljudskih prava i temeljnih sloboda. tržišta otvorenih ka obimnijoj spoljnoj trgovini i investiranju u privatni sektor. osiguranje slobodnog i nesmetanog povratka svih izbjeglica i raseljenih lica svojim domovima.Lokalna demokratija i međugranična saradnja. Na ovaj način težilo se obezbjeđenju zajedničkog pristupa koji definiše referentne tačke za reformu medija i razvoj u zemljama regiona. Time su se stekli uslovi da dođe do konačne tranzicije ka punom regionalnom vlasništvu.70 Imajući u vidu sve navedeno. Kroz ovu oblast dolazi se do povezivanja svih ključnih učesnika u demokratizaciji medijskih sistema JIE. osnivanje samo-regulativnih tijela za medije.- ostvarivanje stvarnih demokratskih političkih procesa. . Osnovni ciljevi Radne grupe za medije su bili: približavanje zakonske legislative evropskim standardima. razvoj demokratije. stvaranje uslova za punu integraciju zemalja Jugoistočne Evrope u političke. Od 1999. 2.. poštovanje ljudskih prava i ekonomski prosperitet zemalja regiona zapadnog Balkana. Fond otvoreno društvo Bosne i Hercegovine. .. stvaranje naprednih tržišnih privreda zasnovanih na zdravim makropolitikama.

bliska koordinacija aktivnosti sa „parlamentarnom trojkom“ (Parlament Evropske unije. Procenat žena koje se nalaze u državnim parlamentima je povećan. kao i nevladine organizacije. Investicioni sporazum. a da se u proces direktno ne uključe lokalne vlasti. a i definisanja pravnog okvira za razvoj ekonomije. telekomunikacija i vodosnadbijevanja. Elektronska Jugoistočna Evropa. Nerazvijenost komunikacionih sredstava građanima različitih zemalja otežava međusoban kontakt. Pored investicija u regionalnu infrastrukturu vrlo je važno sprovesti poboljšanje regulative (kroz poboljšanje kontrole leta. Prekogranična saradnja kao sredstvo usaglašavanja i regionalnog razvoja primjenjuje se prema pisanim dokumentima od 50-ih godina prošlog vijeka i pokazala se kao važno oruđe u integracionim procesima poslije II svjetskog rata. sa direktnim uticajem na kvalitet života stanovnika. Lokalna demokratija i prekogranična saradnja – Lokalna demokratija i prekogranična saradnja su oblasti koje treba posmatrati zajedno i kao takve ih razvijati. Jednakost polova je postala dio osnovne političke agende u zemljama JIE. b) Radni sto II: Ekonomska rekonstrukcija. trgovine i investicija. Trgovinska liberalizacija i olakšice. dalju demokratizaciju i stabilizaciju regiona JIE. Zapravo. 42 . Inicijativa za socijalnu koheziju. Tako je Evropska investiciona banka zajedno sa ostalim međunarodnim finansijskim institucijama i Evropskom komisijom razvila kompletan program za unapređenje regionalne infrastrukture. jačanje demokratije u parlamentima zemalja JIE. Nije moguće ostvariti stvaran socijalni i ekonomski razvoj. To je razlog zbog čega se smatraju ključnim činiocem u stvaranju preduslova za evropske integracije. koje još nisu kandidati za priključenje. s obzirom da je saradnja parlamenta od izuzetne važnosti prilikom predlaganja zakona koji se tiču zaštite ljudskih prava i prava manjina. nacionalni parlamenti. čiji ciljevi su: 1. Parlamentarna saradnja – Radna grupa za saradnju među parlamentima promovisala je demokratiju jačanjem uloga parlamenata u regionu. što u krajnjem slučaju utiče na dalji razvoj trgovine. Osnovne oblasti koje su pokrivene Radnim stolom II su: Regionalna infrastruktura. kao i procenat koji se odnosi na broj žena koje su postavljene na najviše rukovodeće položaje. energetike. Bugarskoj i Srbiji. 2. Lokalne vlasti su uvijek imale veliki doprinos u razvoju i prosperitetu Evrope. Poslovno savjetodavno tijelo. parlamentarnim strukturama Evropske unije. saradnja i razvoj Osnovni ciljevi Radnoga stola II bili su stimulisanje ekonomskog rasta i zaposlenosti u Jugoistočnoj Evropi. 3. kroz razvoj i implementaciju regionalnih strategija u oblasti infrastukture. zbližavanje zemalja u regionu. promovisanje bilateralne i multilateralne saradnje među parlamentima Jugoistočne Evrope. Očuvanje okoline. Istovremeno. Učešće u radu radne grupe imale su međunarodne parlamentarne institucije. olakšanje trgovine energijom ili promovisanje integrisanja telekomunikacionih sistema). Po prvi put je mehanizam jednakosti polova uspostavljen u Bosni i Hercegovini. Regionalno tržište energetike. Važan elemenat ovako definisanog cilja je da se omoguće ekonomske reforme potpomognute adekvatnom socijalnom politikom.Obrazovanje i mladi – Osnovi cilj u okviru ove oblasti bilo je jačanje postojeće obrazovne infrastrukture i uvođenje zemalja JIE u širu organizaciju Evropsku oblast obrazovanja. Evropski savjet i OEBS). gdje je došlo do povezivanja vlada i građanskih grupa za zaštitu ženskih prava. 4. Naseljavanje i urbani menadžment i Razvoj preduzeća i stvaranje novih radnih mjesta Regionalna infrastruktura – Stepen ekonomskog razvoja jedne zemlje posmatra se i kroz nivo razvijenosti infrastrukture u oblasti transporta. Inicijativa basena Save. bez adekvatnih sistema transporta ne može doći do razvoja trgovine. za zemlje Jugoistične Evrope održiva rešenja mogu biti ostvarena samo kroz unaprijeđeno lokalno vlasništvo. Osnovni cilj Pakta stabilnosti je poboljšanje kvaliteta infrastrukturnih usluga u Jugoistočnoj Evropi. Razvoj u privatnom sektoru.

Na Ministarskoj konferenciji u Budimpešti februara 2004. Ekonomska integracija država potpisnica sporazuma treba da dovede do ekonomskog prosperiteta i ekonomske stabilnosti regiona u cjelini. model definisan za druge međunarodne rijeke je uspješno primijenjen. Elektronska Jugoistočna Evropa – Potpisivanjem zajedničke izjave u Ljubljani. Regionalna inicijativa za privatni sektor. sastavila kompletan program u kojem se navode inicijative koje su već kao prioritetne bile usaglašene u međunarodnim finansijskim institucijama. Evropska banka za obnovu i razvoj je. već i šire. Inicijativa basena Save – Velike političke i ekonomske promjene koje su se desile u zemljama basena Save (Bosna i Hercegovina. oktobra 2002. a naročito sa EU. razvojem tržišta i efikasnije javne i privatne infrastrukture.Regionalno tržište energetike – Potpisivanjem Ugovora o energetici između Evropske unije i Jugoistočne Evrope (25. regionalna kooperacija. u Beogradu. Visoka nezaposlenost. Inicijativa za socijalnu koheziju – Glavni cilj ove inicijative bio je rješavanje problema vezanih za socijalna pitanja sa kojima se svakodnevno susreću građani JIE u oblasti zdravlja. cilj inicijative je veće uključivanju 43 . Naime. promovišući kreiranje odgovarajućeg institucionalnog okvira u regionu. kojom se postiže bolja integracija zemalja JIE. Slovenija. socijalne zaštite. godine potpisana je Zajednička izjava o daljem razvoju informacionog društva eSEE. ne samo u okviru regije već i šire. Očuvanje okoline – Imajući u vidu značaj očuvanja životne sredine i njegov uticaj na živi svijet JIE. ne samo unutar granica regiona. Trgovinska liberalizacija i olakšice – Trgovinska inicijativa Pakta stabilnosti fokusirala je svoje napore na liberalizaciji i olakšavanju trgovine kroz regionalni pristup smanjivanju i eliminisanju tarifnih i netarifnih barijera trgovini u regionu Jugoistočne Evrope. Takođe je veoma značajno bilo unaprijediti upravljanje očuvanjem životne sredine u regionu. može se podijeliti na dva tipa programa: promocija prekogranične trgovine investicija i regionalna podrška razvoju malih i srednjih preduzeća. socijalnog dijaloga i stanovanja. Ovim se željela podstaknuti trgovina na raznim nivoima. otvaranjem novih malih i srednjih preduzeća. ozvaničena je inicijativa Pakta stabilnosti za elektronsku Jugoistočnu Evropu (eSEE). razvoj civilnog društva i podrška nacionalnim prioritetnim projekima. U cilju realizacije ovih kretanja neophodno je stvarati jak privatni sektor koji razmjenjuje dobra i investira slobodno. politike zapošljavanja i volontiranja. Takođe. juna 2002. Investicioni sporazum – Cilj ovog sporazuma bio je da položi temelje ekonomske i strukturne politike za stalan rast i razvoj JIE. nizak životni standard i siromašna socijalna infrastruktura su zajednički problemi većine ovih zemalja. oktobra 2005. čime se ponovo uspostavlja i razvija međunarodno prepoznatljivo partnerstvo između četiri zemlje. Prioritetna područja u Regionalnom programu rekonsturkcije životne sredine bila su infrastrukturni razvoj. kao što je to predstavljeno od strane Evropske banke za obnovu i razvoj. godine) počinje da egzistira energetska zajednica na ovom području. Paktu stabilnosti u ostvarivanju ovog cilja pomaže projekt pod nazivom Informatičko društvo. Sporazumom su obuhvaćeni zahtjevi za reformu politike koje zemlje regiona moraju da sprovedu sa ciljem da kreiraju zdrave i održive tržišne ekonomije i da ohrabre povećanje domaćih i stranih investicija. kao vodeća agencija na ovom polju. Srbija) nakon raspada bivše Jugoslavije privukle su interesovanje Pakta stabilnosti koji je obezbijedio pomoć u kooridnaciji napora za definisanje i organizovanje najboljeg korišćenja voda basena rijeke Save i njenih pritoka Drine i Une. program ima za cilj ispravke ratnih šteta u području bivše Jugoslavije. kao i jačanje uloge lokalne vlasti i civilnog društva. neophodno je bilo pratiti i rješavati mnoge probleme vezane za ovu problematiku. Razvoj u privatnom sektoru – Nakon dužeg perioda stagnacije. a u skladu sa politikom Evropske unije. godine. Polazeći od već postojećih aktivnosti koje sprovode vlade i međunarodne organizacije na planu socijalne politike. Hrvatska. Ovo je bio korak naprijed ka punoj integraciji energetskog tržišta zemalja Jugoistočne Evrope u energetsko tržište Evropske unije. Tom inicijativom Pakta stabilnosti ponovo je dat prioritet ovom basenu. intenziviraće se privredni rast i stvoriti uslovi za nove investicije. godine. nakon čega je potpisana Agenda za razvoj informacionog društva.

Poseban akcenat je dat na politiku zapošljavanja i socijalni dijalog. Pripremljenost na elementarne nepogode i njihova prevencija. sa ciljem razrade. Na osnovu cilljeva definisanih na Radnom stolu II. koji su predstavljali različite međunarodne finansijske institucije. prestruktuiranje/smanjivanje vojne industrije. gdje su se razmjenjivala iskustva i donosile smjernice za buduće kooridinirane akcije vezane za problematiku razvoja preduzeća i stvaranja novih radnih mjesta.godine. kao i saradnja u migracionim kretanjima. CEI). pravosuđe i unutrašnji poslovi Radni sto III bavio se pitanjima unutrašnje i spoljnje bezbjednosti. BSEC.socijalnih standarda u ekonomski razvoj u regionu. dorade i unapređenja postojeće inicijative u oblastima kao što su „Ugovori o investicijama“ koje vodi OECD. Regionalna inicijativa za migraciju. Anti korupcija. međunarodne organizacije. Poslovno savjetodavno tijelo . kao i pridruženih članova. kao i ekonomskog razvoja. Navedene reforme ostaju ključne komponente za približavanje Evropskoj uniji i NATOu. a sve u cilju uspostavljanja stabilnosti i sigurnosti u regionu. da se unaprijedi ekonomska rekonstrukcija. Policija. prodaja ili uništenje viška vojne opreme i oružja. azile i izbjeglice. 44 . Promjene sistema odbrane – Jedan od glavnih izazova sa kojima se sreće sektor odbrane u Jugoistočnoj Evropi je rekonstrukcija i smanjenje vojne snage. Tema „Razvoj preduzeća i stvaranje radnih mjesta“ je usvojena u decembru 2003. Socijalna kohezija i razvoj predstavljaju osnovne faktore koji dovode do političke i socijalne stabilnosti. Pitanja koja se tiču i jednog i drugog stola Upravljanje graničnim službama i sigurnost na granicama. Inače Radni sto III bio je podijeljen na dva podstola i to: Podsto za odbranu i reforme sektora sigurnosti Promjena sistema odbrane. konverzija vojnih baza i postrojenja. kao i preusmjeravanje vojnog istraživanja i razvoja. uz istovremeno prilagođavanje novonastaloj situaciji iz oblasti sigurnosti i ekonomskoj realnosti u regionu. kao i inicijative (OECD. Stambena politika i urbani menadžment . Tijelo se sastojalo od oko 40 biznismena iz 20 različitih zemalja (donatora i zemalja regiona). njenom finansiranju. razvoj i saradnja u JIE ova inicijativa promovisala je održivi razvoj urbanih sredina i stambene politike. Takođe se na radnom stolu promovisala i regionalna saradnja u borbi protiv organizovanog kriminala i korupcije. „Evropska povelja o malim preduzećima“ i „Inicijativa za socijalno jedinstvo“.Postkonfliktno stanje i kompletno izmijenjeno socio-ekonomsko okruženje traži i novi pristup stambenoj politici. Promjene u okviru sistema odbrane koje su realizovane su: doobuka prekobrojnog vojnog personala.Uloga savjetodavnog tijela ogledala se u davanju savjeta privatnom poslovnom sektoru za projekte Pakta stabilnosti. planiranju i urbanom menadžmentu. Zemljama Jugoistočne Evrope da prevaziđu prepreke u ovoj oblasti i da se ohrabri razmjenu informacija o svim relevantnim stvarima koje se tiču ove problematike među zemljama regiona Razvoj preduzeća i stvaranje novih radnih mjesta – Jedna od aktivnosti u okviru Pakta stabilnosti bila je formiranje foruma koji su okupljali stručnjake iz društvenih i ekonomskih oblasti. Centar za pomoć i implementaciju regionalne kontrole naoružanja. a predstavljaju i osnovu mnogo šireg procesa reformi. Podsto za pravo i unutrašnje poslove Organizovani kriminal. c) Radni sto III: Bezbjednosna pitanja: bezbjednost i odbrana. uz poštovanje principa finansijske rekonstrukcije. a što je jedan od preduslova za buduće evropske integracije. Lako naoružanje.

Međutim. Naime. godine sa ciljem da postane mjesto regionalnog dijaloga i kooperacije u primjeni raznih mjera u kontroli naoružanja i izgradnju međusobnog povjerenja i sigurnosti u regionu. što je izazvalo veliku štetu u zemljama JIE. U ovu organizaciju uključile su se 23 države. Lako naoružanje – Jedan od prioritetnih zadataka Radnog stola III bio je i poboljšanje ljudske sigurnosti samanjivanjem nekontrolisanog širenja i cirkulacije lakog naoružanja. Spremnost za eliminisanje elementarnih nepogoda i njihova prevencija je pravi primjer regionalnog vlasništva. uključujući i medije. Centar za pomoć i implementaciju regionalne kontrole naoružanja (RACVIAC) osnovan je 2000. Takođe je iniciran dijalog između predstavnika međunarodnih i regionalnih pravnih. Nivo spremnosti i prevencije u slučaju prirodnih nepogoda ili onih koje je izazvao čovjek varira od zemlje do zemlje.godine bio je jačanje kapaciteta zemalja regiona za borbu protiv organizovanog kriminala. što se negativno odražava na ukupan ekonomski razvoj i socijalnu stabilnost. Antikorupcijska inicijativa (SPAI) – Negativno djelovanje korupcije na vladavinu zakona. a samim tim stvoriti uslove za međunarodnu saradnju u regionu. sve ovo se negativno odrazilo na uslove poslovanja. obavezale da razvijaju i implementiraju nacionalne antikorupcijske planove i antikorupcijske zakone. a koji ima podršku međunarodnih organizacija i agencija (UNDP. što je uticalo na uzaludno trošenje ekonomskih resursa i sprečavanje ekonomskog razvoja. Pripremljenost na elementarne nepogode i njihova prevencija (DPPI) – Region JIE je sklon elementarnim nepogodama koje prelaze kako granice pojedine zemlje tako i njene mogućnosti da sanira posljedice. podrivajući demokratizaciju. Inicijativom za upravljanje i sigurnost granica (poznata kao Ohridski granični proces). u koji su uključene sve zemlje regiona. između ostalog. između ostalog. obeshrabrujući domaće i strane investitore za ulaganja. Zbog svega toga. Definisane smjernice u toj borbi su: implementacija evropskih i međunarodnih antikorupcijskih instrumenata. ojačavanje legislative i unapređenje vladavine zakona. NATO. Inicijativa za borbu protiv organizovanog kriminala (SPOC) –Cilj osnivanja ove inicijative 2002.NATO. akademskih i donatorskih krugova. dovelo je do ugrožavanja osnovnih ljudskih prava i slobode i gubljenja povjerenja građana u pošten i nezavisan rad javne administracije. promovisanje aktivnog civilnog društva. SRSA Sweden). Ova inicijativa Pakta stabilnosti imala je za cilj identifikaciju svih aktivnosti koje će dovesti do povećanja efikasnosti nacionalnih sistema za upravljanje prilikom elementarnih nepogoda. Nekoliko članica NATOa su pokrenule bilateralne programe u regionu koji naglašavaju probleme kao što su: penzionisanje osoblja iz sektora odbrane i uništavanje municije i lakog naoružanja. usmjerava svoje djelatnosti na monitoring programa koji se tiču penzionisanja prekobrojnog vojnog personala i konverziju vojnih objekata u zemljama Jugoistočne Evrope. koji se infiltrirao u pojedine državne strukture zemalja JIE tokom 80-ih i 90-ih godina i zadržao do današnjih dana. sa Inicijativom za borbu protiv organizovanog kriminala i Policijskim forumom za Jugoistočnu Evropu. u skladu sa međunarodnim standardima i standardima EU. Stoga je jedan od glavnih prioriteta Pakta stabilnosti bila borba protiv korupcije. nedozvoljena trgovina lakim naoružanjem i organizovani kriminal doprinose povećanju rizika od terorizma. Istraživanja koja je sproveo Pakt stabilnosti pokazala su da je međunarodni organizovani kriminal jedan od najozbiljnijih problema unutar regiona. Zajednički projekat UNDP i Pakta stabilnosti Centra za kontrolu lakog i malokalibarskog naoružanja u Jugoistočnoj i Istočnoj Evropi (SEESAC) je bio vodeći program u borbi protiv opasnosti koju čine nekontrolisano i prekobrojno lako naoružanje u regionu. da se 45 . Regionalnim centrom za pomoć u verifikaciji i implementaciji kontrole naoružanja. Inače. poznato je da ova borba ne može biti uspješna bez jakog angažovanja civilnog društva i nevladinih organizacija. Članice NATOa takođe rade sa partnerima u regionu na unapređenju njihove mogućnosti da sarađuju sa savezom. unapređenje transparentnosti i integriteta u poslovnim operacijama i borba protiv podmićivanja javnih službenika. Naime. kao vodeća snaga inicijative za promjenu sistema odbrane. promovisanje dobrih vlada i pouzdane javne administracije. zemlje JIE su potpisale Londonsku izjavu kojom su se. IFRC. agenda Pakta stabilnosti o lakom naoružanju blisko je povezana. godine. novembra 2002. ljudska prava i poštovanje zakona. Nedostatak koordinirane akcije je uzrokovao da organizovani kriminal dostigne razarajući nivo.

U svom radu SPAI je nastojao da promoviše prevenciju i kontrolu korupcije kao sredstva kojim će se ojačati demokratija. Radna grupa za policiju – Policijska obuka i regionalna saradnja policije i pograničnih policijskih snaga uživa veliku podršku partnera Pakta stabilnosti. što je uticalo da Pakt stabilnosti definiše dalje smjernice za rješavanje ovih problema.71 3.stabilitypact. vladavina zakona. azili i povratak izbjeglica – Neregularna kretanja populacije i neriješeni problemi u vezi sa raseljenim licima predstavljaju destabilizujuće faktore za čitav region. a u procesu razvoja je zona slobodne trgovine. Migracije. U okviru azila. Pakt stabilnosti i dalje pomaže raseljenim licima da se vrate u svoje domove. Ohridski poces u vezi sa sigurnošću i upravljanjem na granicama je zajednički pokušaj pet zemalja zapadnog Balkana(Albanija. Zaslugom Pakta ponovo je zaživjela prekogranična saradnja. drogama. što je omogućilo dogovor vlada Hrvatske. slobodnim izborima. Ostvareni rezultati i perspektive Važna uloga Pakta stabilnosti. Kroz projekte uništavanja mina i kontrole naoružanja i oružja omogućen je normalan život ljudi u područjima koja su bila zahvaćena ratom. prvenstveno se ogledala u povećanju i poboljšanju cjelokupne situacije u Jugoistočnoj Evropi. suzbijanju organizovanog kriminala. bilo da se radi o osobama koje odluče da se vrate u ranija mjesta boravka ili se pak opredijele da se integrišu u neku drugu zajednicu u Zapadnom Balkanu. Više vidi na www. OEBS. od njegovog osnivanja.uključe u sudsku mrežu i druge vidove regionalne saradnje. Rumunija i Bugarska su ulaskom u Evropsku uniju istupile iz sporazuma. Paktom stabilnosti se podržava razvoj regionalnog partnerstva uz insistiranje na poštovanju standarda prihvaćenih u EU. suzbijanju korupcije i sl. Imajući u vidu značaj i složenost migracionih procesa. U okviru ove problematike bio je obuhvaćen i granični menadžment. a koji se odnose na pravdu i unutrašnje poslove i koji promovišu nacionalne reforme među zemljama Jugoistočne Evrope kroz regionalnu saradnju i bliže međunarodne veze. oružjem i švercovanja dobara. 71 72 46 . Evropske unije. Ovakve tendencije predstavljaju važan signal investitorima da što veće iznose kapitala usmjeravaju na tržište Jugoistočne Evrope. NATOa i Pakta stabilnosti u rješavanju problema graničnog menadžmenta i sigurnosti na granicama. Pakt stabilnosti je doprinio povećanju sigurnosne situacije u cjelokupnoj regiji. Potpisivanjem sporazuma bilo je stvoreno tržište od oko 60 miliona stanovnika. Srbije i Crne Gore i Bosne i Hercegovine o povrataku hiljada izbjeglica. uz poštovanje međunarodnih standarda. obezbjeđujući obnovu njihove uništene imovine uz istovremeno pomaganje onima koji su se odlučili za nastavak življenja u novoj sredini. kao i procedura za određivanje statusa i prijem onih koji traže azil. društveni i ekonomski kodeks što doprinosi daljim evropskim integracijama. te sada tržište koje obuhvaćeno ovim sporazumom čini oko 30 miliona stanovnika. trgovine ljudima. odnosno u privredni razvoj područja sa oko 3072 milion stanovnika. podržan je razvoj i harmonizacija pravne regulative. slobodi štampe. Bosna i Hercegovina. obuke kadrova i razmjene informacija bili su ključni za postizanje ovih ciljeva. Pakt stabilnosti se takodje zalagao za slobodan protok ljudi sa ciljem ukidanja viznog režima za građane koji putuju između zemalja zapadnog Balkana. Regionalna saradnja naročito na polju izgradnje kapaciteta. U okviru ove oblasti formiran je Policijski forum koji je uspješno doprinosio ukupnim ciljevima Pakta stabilnosti.. a u cilju suzbijanja korupcije.org. Kroz Pakt stabilnosti stvoreno je regionalno tržište energije. Makedonija i Srbija i Crna Gora). Takođe su se promovisala trajna rješenja za izbjeglice i raseljene osobe u zemljama zapadnog Balkana. jedan od glavnih činilaca u borbi protiv neregularne migracije. Ovaj proces predstavljao je jedan od osnovnih ciljeva Pakta stabilnosti koji se tiče upravljanja i stabilizacije kretanja stanovništva. Tri važna projekta su realizovana: Regionalna policijska obuka za više policijske činovnike. ljudska prava. Mreža obuke za borbu protiv organizovanog kriminala i Projekat ukradenih kola. Hrvatska. povećanju demokratizacije.

Na ovaj način. projekata. str. koje. Koncept regionalnog vlasništva koji je postao aktuelan sa nastankom Pakta stabilnosti doveo je do jačanja odgovornosti. Aktivnosti crnogorskih predstavnika u radu Radnog stola I bile su: Radna grupa za medije Crne Gore je izradila Akcioni plan kojim se definišu glavne smjernice i principi za transformaciju medija u Crnoj Gori u skladu sa Poveljom o medijima Pakta stabilnosti i strategijom Pakta u ovoj oblasti. zemlje Jugoistočne Evrope napravile su još jedan korak u pravcu stvaranja novog regionalnog okvira za saradnju koji je postepeno preuzeo nadležnosti Pakta stabilnosti. što je doprinijelo. U cilju što efikasnijeg rada radnih tijela došlo je do formiranja neophodnih radnih grupa u Crnoj Gori. dalje nastaviti da podržava budući Regionalni savjet za saradnju (RCC). Crna Gora i Pakt stabilnosti Imajući u vidu značaj i ulogu Pakta stabilnosti na području Jugoistočne Evrope. bezbjednosnu saradnju. specijalni koordinator Pakta stabilnosti za JIE. Podgorica. od 2008. u smislu promocije i unapredjenja crnogorskih institucija. obrazovanje. kako bi svaka od zemalja Jugoistočne Evrope definisala svoje prioritete i dala svoj predlog za finansiranje i institucionalizaciju onih inicijativa. Novoosnovani Regionalni savjet za saradnju postaje okvir za regionalnu saradnju u Jugoistočnoj Evropi i u cilju što veće racionalizacije i efikasnosti. U principu. Na posljednjem Regionalnom sastanku Pakta stabilnosti postignut je dogovor o djelimičnom finansiranju Sekretarijata Regionalnog savjeta za saradnju u iznosu od 1 milion eura godišnje za period 2008-2010. Zato se promoviše novi princip „regionalnog vlasništva“. odnosno da njime upravljaju zemlje regiona. vođenju i finansiranju pojedinih inicijativa. Međutim.73 Posljednji sastanak Regionalnog stola. Rad Regionalnog savjeta za saradnju biće fokusiran na šest prioritetnih oblasti i to na: ekonomski i socijalni razvoj.7 47 . koje će. parlamentarnu saradnju i sl. imaju budućnost. u Bukureštu. Oko 250 predstavnika iz više od 80 zemalja. novembra 2006. po njihovom mišljenju. u krajnjoj liniji. jednakost polova. koncept regionalnog vlasništva još uvijek nije dovoljno ojačao da bi se snažna podrška koju su zemlje regiona dobijale od Pakta mogla lako nadomjestiti. infrastrukturu. Ministarstvo inostranih poslova. 4. organizacija i međunarodnih finansijskih institucija saglasili su se oko funkcionisanja 25 aktuelnih inicijativa i radnih grupa Pakta stabilnosti. te parlamentarnu saradnju. da se zaključiti da su se sva pozitivna kretanja odrazila i na Crnu Goru. a izabrani predstavnici Crne Gore aktivno su učestvovali u radu sva tri radna stola. 73 „Podsjetnik za Pakt stabilnosti za jugoistočnu Evropu (PSJIE)“. kojim je predsjedavao dr Erhard Busek.godine. pravosuđe i unutrašnje poslove. Pakt je predstavljao forum za sakupljanje i prezentaciju potreba pojedinačnih projekata ili projekata grupa zemalja. Iako nije neposredno obezbjeđivao finansijska sredstva. Međutim.Zbog svega toga došlo se do opšte konstatacije da je Pakt izvršio svoj zadatak: započet je i unaprijeđen dijalog između zemalja koje su nekada jedna drugoj bile ratno okruženje. ne dovodeći u pitanje održivost tih inicijativa. jun 2006. održan je 16. kao što su radne grupe za medije. razvoj ljudskih resursa. kao najvišeg organa Pakta za donošenje odluka. Republika Crna Gora. potencijala. Pakt stabilnosti je dostigao stadijum kada se više ne može računati na pomoć donatora za realizaciju i dalju implementaciju njegovih inicijativa. kao oblast koja je povezana sa svakom od navedenih prioritetnih oblasti. Pakt je stvorio mehanizam za mobilisanje donatorske pomoći. i posebno obezbjeđenje efikasne i dostupne ekspertske pomoći. Sticanjem nezavisnosti Crna Gora je postala punopravan član Pakta stabilnosti. Tom prilikom Crna Gora će izdvajati za budžet Sekretarijata 40 000 eura na godišnjem nivou. godine. kao i učešća zemalja regiona u planiranju. pospješivanju svih oblika saradnje.

Vlada Crne Gore poseban akcenat daje razvoju malih i srednjih preduzeća.04. godine u Luksemburgu.2006. Crna Gora je potpisala Memorandum o razumijevanju i Političku deklaraciju. ekonomski razvoj na lokalnom nivou i socijalnu koheziju. 74 48 .oktobra 2005. uključujući i pružanje podrške ženama za kandidovanje na izborima. Procjenjuje se da će ovaj sektor doprinijeti smanjenju nezaposlenosti koja se prepoznaje kao veliki problem u zemljama regiona. Razvoj lokalne demokratije i prekogranične saradnje uz podsticanje procesa donošenja odluka na lokalnom nivou. . jer njime postaje dio slobodne zone koja se stvara na prostoru Jugoistočne Evrope. u čijem radu takođe učestvuju predstavnici Crne Gore. . Ovim ugovorom došlo je do unapređenja regionalne saradnje. pa je stoga neophodno njihovo dalje jačanje u Crnoj Gori. juna 2006. U Bukureštu 6. Edukacija i naučno istraživanje su teme koje su u središtu evroatlanskih integracija zemalja Jugoistočne Evrope. Veoma značajan je i Sporazum o zajedničkom evropskom avio-prostoru koji su potpisale zemlje Jugoistočne Evrope. je zaslužna za potpisivanje jednistvenog sporazuma o slobodnoj trgovini CEFTA 2006.74 čime je uključena u regionalne programe koji će obuhvatiti jačanje kapaciteta. Crna Gora je potvrdila značaj koji pridaje unapređenju saradnje parlamenata država regiona. ekonomskih reformi i integraciji zemalja ovog regiona u EU i međunarodne strukture. čije se aktivnosti zasnivaju na Memorandumu o saglasnosti potpisanom od strane ministara obrazovanja zemalja Jugoistočne Evrope. predstavljaju jedan od ciljeva Pakta stabilnosti. koji su u centru pažnje brojnih finansijskih institucija. odbrane. tako i na nacionalnom nivou. Organizovanjem sastanaka predsjednika parlamenata i parlamentarnih komiteta na temu spoljne politike. Potpisivanjem Zajedničke izjave o daljem razvoju informacionog društva Crna Gora se obavezala da će: .Radna grupa za obrazovanje je dovela do uspješne primjene Inicijative za reformu obrazovanja u Jugoistočnoj Evropi. Za Crnu Goru ovo je veoma važan sporazum. Radna grupa za jednakost polova u Crnoj Gori trenutno se zalaže za povećanju uloge žena u procesu donošenja odluka kako na lokalnom. odnosno uključivanje u političke procese.usvojiti i implementirati pravne infrastrukture za eSEE u skladu sa odgovornostima ustanovljenim u okviru EU. U okviru Radnog stola II Crna Gora bila je predstavljena u svim tijelima i to: U okviru Regionalnog tržišta energetike veliki napredak je postignut potpisivanjem međunarodnog ugovora između EU i zemalja Jugoistočne Evrope o Energetskoj zajednici u Atini 25. uvođenja elektronskih komunikacija i razmjene podataka u radu administracije na nacionalnom i lokalnom nivou. konkretnim parlamentarnim odborima i kroz promovisanje bilateralne i multilateralne saradnje parlamenata Jugoistočne Evrope. ekonomije. Radna grupa za parlamentarna saradnju zemalja u Regionu ima za cilj postizanje što veće efikasnosti rada parlamenta kroz rad sa zaposlenima.preuzeti konkretne aktivnosti u oblastima usvajanja politike i strategije za eSEE. Radna grupa za liberalizaciju olakšanje trgovine.uspostaviti regionalnu saradnju i implementaciju državnih mehanizama i promocije razvoja eSEE. tj. godine je održana konferencija posvećena kreiranju novog sporazuma CEFTA 2006 i na njoj je potpisana Politička deklaracija od strane premijera svih uključenih država. obrazovanja i zaštite životne sredine. u sklopu Cetinjskog parlamentarnog foruma. fiskalnu decentralizaciju. kao i sprovođenje koncepta eGovernment.

što je odraz spremnosti Crne Gore da u punoj mjeri pruži svoj doprinos jačanju regionalne saradnje kao preduslova za normalizaciju i stabilizaciju prilika u regionu i njegovu evropsku perspektivu Crna Gora je sa posebnim uspjehom učestvovala u radu Regionalne Inicijative za migracije. U oblasti bezbjednosnih i odbrambenih pitanja najveća pažnja se poklanja Inicijativi za prevenciju i pripremljenost pred prirodnim katastrofama (DPPI) i aktivnostima Regionalnog centra za kontrolu lakog naoružanja (SEESAC). u okviru aktivnosti PS JIE. Prvenstveni cilj ove inicijative je jačanje regionalne saradnje i stvaranje zajedničkih pristupa u vezi sa pitanjima viza i migracija. NASTANAK MREŽE BILATERALNIH TRGOVINSKIH SPORAZUMA U REGIONU JIE Postepeno. definisani su programi ekonomskih reformi u svim navedenim zemljama. kao pretpostavku budućih evropskih integracija. U skladu sa zahtjevima Antikorupcijske inicijative Pakta stabilnosti (SPAI) Vlada Crne Gore je formirala Agenciju za antikorupciju. Pored ovoga. Raspad SFRJ. juna 2001. 30.zasnovan je na Memorandumu o liberalizaciji i olakšanju uslova trgovine (MoU). ostavili su dugoročne posljedice na ekonomski razvoj cijelog regiona i oslabili ekonomske veze medju novim susjedima (prekid komunikacija. istakli obnavljanje trgovinske i ukupne ekonomske saradnje sa susjedima. na tržištu od blizu 55 mil potrošača.maja 2006. tranzicije i otvaranja procesa pridruživanja EU. na jedinstvenom ekonomskom prostoru. tokom posljednjih godina ekonomskog oporavka. Zajednički interes Regiona. usluga i kapitala). potpisanom 27. realizovan je u okviru inicijative Pakta stabilnosti za Jugoistočnu Evropu (PS JIE). godine u Briselu. azil i izbjegla i raseljena lica Pakta stabilnosti (MARRI). čime su stvoreni uslovi za efikasnu borbu protiv korupcije. OEBSom i Evropskom unijom. Stabilizacijom političkih i ekonomskih prilika u Regionu kao cjelini. čime je pokazala svoju spremnost i opredijeljnost za saradnju sa Savjetom Evrope. 1. kao rezultat koordiniranih aktivnosti Ministarstva unutrašnjih poslova Republike Crne Gore i ministarstava unutrašnjih poslova susjednih zemalja. godine dat je predlog da regionalni sekretarijat Antikorupcijske inicijative PSJIE (SPAI) bude smješten u Crnoj Gori.Aktivnosti Crne Goru u okviru Radnog stola III bile su: Inicijativa za borbu protiv organizovanog kriminala (SPOC) imala je veliki uspjeh u prevenciji i suzbijanju svih oblika organizovanog kriminala. uloga ove Inicijative je u podržavanju razvoja mreže javnih tužilaca specijalizovanih za organizovani kriminal u regionu. Na Regionalnom stolu PSJIE u Beogradu. kao jedan od prioriteta. Crna Gora u ovoj inicijativi ima svog predstavnika. otežano kretanje ljudi. veoma značajna. Uspostavljanje zone slobodne trgovine u regionu JIE. sankcije i rat u okruženju. izvršena je reforma crnogorskog krivičnog zakonodavstva. međusobno su razmjenjivale u prosjeku oko 30% roba proizvedenih na svojoj teritoriji. kao šefa kancelarije Regionalnog sekretarijata SPAI u Sarajevu. Pored toga. koji su. roba. III SPORAZUMI O SLOBODNOJ TRGOVINI U REGIONU I POZICIJA CRNE GORE Početkom devedesetih godina prošlog vijeka. privrede bivših jugoslovenskih republika. Zemlje potpisnice Memoranduma su: 49 . stvorili su se uslovi za uspostavljanje novih političkih i ekonomskih veza između zemalja regiona.

fizičkoj osobi ili usluzi u odnosu na uvozne proizvode. .harmonizacija propisa u oblasti finansija sa zakonodavstvom Evropske unije.uzajamna saradnja na primjeni standarda. Rumunija 5 Republika Bugarska 6. dok se trenutno radi na pregovoranju sporazuma sa Bosnom i Hercegovinom.liberalizacija trgovine uslugama. . Savezna Republika Jugoslavija Memorandumom su definisani su osnovni principi. državne pomoći i monopola.transparentna i nediskriminatorska pravila i praksa u oblasti javnih nabavki. imajući u vidu da opšta pravila GATTa nigde procentualno ne regulišu zahtjev da slobodna trgovina obuhvati “najveći deo” razmjene između dvije strane. . . Memorandumom o saglasnosti i trenutnim statusom Kosova. a izuzeća od zabrane moraju biti selektivna i vremenski ograničena.zaštita intelektualne svojine u skladu sa međunarodnim standardima. i to: .pojednostavljenje carinske procedure na graničnim prelazima.nove izvozne carine ili druge dažbine neće se uvoditi od dana stupanja sporazuma na snagu. Republika Albanija 7. Time je postala obaveznom primjena načela nediskriminacije kojim su obuvaćeni načelo nacionalnog tretmana i najpovlašćenije nacije77. Nacionalni tretman znači da zemlje članice STO ne smiju davati povoljniji tretman domaćem proizvodu. kako bi u potpunosti bili usklađeni sa navedenim principima iz Memoranduma.primjena preferencijalnog pravila o porijeklu robe.org 77 Najpovlašćenija nacija – princip kojim sve zemlje uključene u pregovore GATTa primjenjuju iste tarifne stope kao zemlja sa najnižim tarifnim stopama. .usaglašavanje odredbi sporazuma o slobodnoj trgovini. Sporazumi o slobodnoj trgovini zasnovani su na principima Opšteg sporazuma o trgovini i carinama (GATT1994) i Sporazuma o osnivanju Svjetske Trgovinske Organizacije (WTO).preispitivanje postojećih sporazuma o slobodnoj trgovini. 50 . Naplata carine ne smatra se povredom ovog pravila.1. i na bezbjednost i zaštitu životne sredine sa međunarodnim standardima. a za najosjetljivije robe u prelaznom periodu od šest godina. .usklađivanje propisa koji se odnose na zdravlje ljudi. . osobe ili usluge. godine započete su aktivnosti na potpunijem uključivanju UNMIK-a/Kosovo u proces liberalizacije regionalne trgovine u skladu sa UN Rezolucijom Savjeta bezbjednosti 1244.75 . testiranja metrologije i akreditacionih sistema na međunarodnim principima. nakon što one pređu granicu. . . Republika Moldavija 8.stabilitypact. 76 ) www. s tim da se za veći dio proizvoda ukidanje izvrši odmah po stupanju sporazuma na snagu. pravnoj osobi.76 U toku 2004. Bugarskom i Hrvatskom. . . koji moraju postojati u svim sporazumima o slobodnoj trgovini. Do sada su potpisana i primjenjuju se dva sporazuma o slobodnoj trgovini UNMIK-Kosova i to sa Republikom Albanijom i Makedonijom. a ukinuće se i sve izvozne carine ili druge dažbine. Republika Hrvatska 4. životinja i biljaka.uvozne carine i dažbine ukinuće se najmanje za 90% od vrijednosti uzajamne trgovine ugovornih strana i carinskih pozicija.harmonizacija metodologije za prikupljanje podataka o trgovini. Primjena carine po načelu najpovlašćenije nacije 75 Ovo je vrlo značajna i pomalo kontroverzna odredba. koje se odnose na primjenu antidampinških. Bosna i Hercegovina 3.ukidanje kvantitativnih ograničenja i mjera koje imaju takva dejstva. tehničkih propisa.Republika Makedonija 2. kompenzatorskih i zaštitnih mjera sa pravilima STO. koja je izazvala dosta diskusije u toku pregovora o tekstu Memoranduma. .

bilateralni sporazumi nisu međusobno sasvim usklađeni. najdalje do 01. Pored ovoga države potpisnice Memoranduma obavezale su se na aktivnu sarađuju na harmonizaciji svojih zakona i propisa. do 01.11.01. ) U Crnoj Gori se primjenjuje od septembra 2003. nakon čega će najmanje 90% vrijednosti uzajamne trgovine biti liberalizovano. Bilateralni sporazumi predviđali su i određeni prelazni period.(eng.10. odnosno da se za uvoz nekog proizvoda iz svih zemalja članica STO mora naplaćivati ista carina.06. Bilateralni sporazumi se primjenjuju na robe porijeklom iz zemalja potpisnica i predviđaju postupno i fazno smanjenje carina u prelaznom periodu. Sporazum o izmjeni sporazuma o slobodnoj trgovini između SCG i Republike Hrvatske ) Revidirani Sporazum potpisan je 2005. zona slobodne trgovine postaće to u punom smislu tek sa liberalizacijom sektora usluga.07. 22. koja će otvoriti lokalna tržišta kao cjelinu i omogućiti lakši protok roba. do 01. prvenstveno u oblasti carinske procedure.1996 01. usluga. ujednačavanju procedura i standarda.06. pravila konkurencije.2007. 01. do 01. Bez obzira na tu činjenicu. godine. Međutim. što je rezultat pojedinačnih bilateralnih pregovora u toku kojih su postignuti različiti stepeni liberalizacije trgovine između pojedinih zemalja.2007. kao i obezbjeđenje sveobuhvatnog sistema zaštite prava intelektualne svojine u skladu sa standardima EU i STO. poreskog i bankarskog sistema.01. doći će do zaokruženja ideje slobodne trgovine u regionu.200278 01.12. Prepreke u ovom sektoru su mnogobrojne.godinom. rada i kapitala. kao i modernizaciji infrastrukture koja će to obezbijediti. koje često predstavljaju veće prepreke u trgovini nego same carine. telekomunikacijama.2003 23.2007. tj. što je predmet bilateralnih sporazuma o slobodnoj trgovini. posebno u saobraćaju.2007. 13. poljoprivrede.MFN) znači da se zemlje članice STO ne smiju diskriminisati putem carina. Očekivalo se da će istekom ovog perioda biti liberalizovano oko 90% robne razmjene u regionu.09.2003. 78 79 ) 80 51 .2003 Datum stup.2004. definisan zaključno sa 2007.2004 Prelazni period do 01. 81 ) Opredijeljenost vlada .most favoured nation .01. Međutim.2004 01. na površini od preko 650.2004 07. bez prelaznog perioda bez prelaznog perioda do 01. moguć je dogovor između zemalja članica o primjeni nižih carinskih stopa od MFN carina. Takođe neophodno je izvršiti i harmonizaciju propisa sa propisima EU.2002. T 1: Pregled zemalja sa kojima je SCG potpisala i ratifikovala sporazum kao i datumi njihovog stupanja na snagu Zemlja Republika Albanija Bosna i Hercegovina Republika Bugarska Republika Hrvatska Republika Makedonija80 Republika Moldavija Rumunija Datum potpisivanja 13.01. U prelaznom periodu takođe se očekivalo smanjenje i ukidanje necarinskih barijera.2004 01.2003.potpisnica sporazuma da se stvori zona slobodne trgovine Balkana. / 14. uticala je na mnoge investitore da prošire svoje ulaganje u Region.1996. finansijama i javnim službama.11.11.09.2004 01. kao i dva sporazuma izmedju država i privremene administracije UNMIK/Kosovo.2004.000 km²).02.12.2002.08. 13. sa druge strane.2007.01. na snagu 01.79 04. o čemu svjedoči i ukupan obim FDI (tržište od oko 60 mil stanovnika.07. Uspostavljena je mreža od 28 bilateralnih sporazuma o liberalizaciji trgovinskih režima izmedju zemalja koji povezuju Balkan u jedinstveni investicioni prostor81).01.01.

poštovanje pravila fer konkurencije i uklanjanje trgovinskih barijera.povećanje konkurentnosti domaćih proizvoda. .T2 . koje u praksi mogu biti veća smetnja od carina.povećanje i poboljšanje razmjene.podsticanje privrednog razvoja i procesa stabilizacije i pridruživanja zemalja EU i WTO.poboljšanje situacije u platnim bilansima zemalja.Bilateralni Sporazumi o slobodnoj trgovini Jugoistočne Evrope Albania AL Primjena od 01/12/04 STO Primjena od 01/09/03 STO Primjenjuje se od 01/06/03 STO Primjenjuje se od 15/07/02 STO Primjenjuje se od 01/11/04 STO Primjenjuje se od 01/01/04 STO Primjena od 01/08/04 STO Primjena od 01/10/03 STO Primjena od 01/12/04 STO Primjenjuje se od 01/01/05 STO Primjenjuje se od 01/07/02 STO Primjenjuje se od 01/05/04 STO Primjenjuje se od 01/12/04 STO Primjenjuje se od 01/06/02 Iniciran 15/02/06 BiH Primjena od 01/12/04 STO Bulgaria Primjena od 01/09/03 STO Primjenjuje se od 01/12/04 STO Croatia Primjena od 01/06/03 STO Primjenjuje se od 01/01/05 STO CEFTA 01/03/03 STO Macedonia Primjena od 15/07/02 STO Primjenjuje se od 01/07/02 STO Primjena od 01/01/00 STO Primjena od 11/06/97 Izmijenjen 11/06/02 Primjena od 11/07/02 STO Moldova* Primjena od 01/11/04 STO Primjenjuje se od 01/05/04 STO Primjenjuje se od 01/11/04 STO Primjenjuje se od 01/10/04 STO Romania Primjena od 01/01/04 STO Primjenjuje se od 01/12/04 STO CEFTA 01/07/97 STO CEFTA 01/03/03 STO SCG Primjena od 01/08/04 STO Primjenjuje se od 01/06/02 Primjena od 1/06/2004 STO Primjenjuje se od 01/07/04 STO Primjenjuje se od 01/05/06 STO Primjenjuje se od 01/09/04 STO Primjenjuje se od 01/07/04 STO UNMIK/ Kosovo Primjena od 01/10/03 STO Iniciran 15/02/06 U toku U toku BiH BG HR CEFTA 1/03/2003 STO MK Primjenjuje se od 01/01/00 STO MO Primjenjuje se od 01/11/04 STO CEFTA 01/07/97 STO Primjena od 01/06/2004 STO U toku Primjena od 11/06/97 Izmijenjen 11/06/02 Primjena od 11/07/02 STO Primjenjuje se od 01/10/04 STO CEFTA 01/03/2003 STO Primjenjuje se od 01/07/04 STO U toku Primjenjuje se od 01/01/05 STO Primjenjuje se od 01/01/04 STO Primjenjuje se od 17/11/94 STO Primjenjuje se od 02/02/06 Primjenjuje se od 01/01/05 STO Primjenjuje se od 01/01/04 STO Primjenjuje se od 01/05/06 STO Primjenjuje se od 02/02/06 Primjenjuje se od 17/11/1994 STO Primjenjuje se od 01/09/04 STO RU SCG UNMIK/ Kosovo Primjena od 01/07/04 STO Ciljevi formiranja zone slobodne trgovine u regionu su: . . .unapređenja svih oblika međusobne saradnje.ubrzanje ekonomskog razvoja zemalja. nepotrebnih procedura i tehničkih barijera. Najzad. Memorandumom je utvrđena i obaveza postepenog suzbijanja necarinskih barijera. . obavezna je primjena načela nediskriminacije. . 52 . . . korupcije. .direktan protok roba i usluga. kao i ukidanja restriktivnog viznog režima. Budući da su sporazumi o slobodnoj trgovini zasnovani na pravilima WTO. Liberalizacija trgovine treba da donese mnogobrojne prednosti svakoj od zemalja pojedinačno i regionu u cjelini.unapređenje investicionog ambijenta.smanjenje troškova proizvodnje. uvođenje savremenih tehnologija i poštovanje međunarodnih standarda. . koje obuhvata načelo nacionalnog tretmana i načelo najpovlašćenije nacije.

Izraz "industrijski proizvodi" označava proizvode obuhvaćene u glavama 25. REPUBLIKA ALBANIJA . o snižavanje carina stupanjem sporazuma na snagu ili tokom prelaznog perioda. po sledećoj dinamici: . o ukidanje ili snižavanje carina za ograničene količine proizvoda (tzv. kvalitetniju i jeftiniju robu. kao i količine proizvoda iznad nivoa utvrđenog carinskom kvotom. Takođe od juna 2004. Dogovorene trgovinske povlastice odnose se samo na proizvode porijeklom iz strana ugovornica.g. br. godine u Rimu i stupio je na snagu 01. ) Izvještaji o realizaciji sporazuma o slobodnoj trgovini. koji nijesu obuhvaćeni nijednim od navedenih modela. a tranzicioni period sniženja carina za industrijske proizvode je okončan 01. trgovinske povlastice za ove proizvode su uglavnom ograničenog dometa. u prelaznom periodu ne dužem od šest godina. a) Kod industrijskih proizvoda po pravilu se postiže veća liberalizacija.11. do 24. U zavisnosti od strukture razmjene sa odnosnom zemljom. godine. a posebno potrošači kroz bolju ponudu. b) Zbog posebne osjetljivosti poljoprivrednog sektora. u dokumentima Pakta stabilnosti. a pregovara o istom sa BiH.85 Razmjena industrijskih proizvoda odvija se slobodno86 osim za dvije liste osjetljivih industrijskih proizvoda. prosječno od 50% do 90% uzajamne trgovine je obuhvaćeno bescarinskim režimom. dugoročnije posmatrano. Međutim. na koji se primjenjuju postepene olakšice date sporazumima o slobodnoj trgovini. godine. ili na neki drugi dogovoreni datum. Hrvatskom. pored zemalja koje su navedene u narednoj tabeli. MEOIEI. HS. koje se daju sporazumima o slobodnoj trgovini razlikuju se za industrijske i poljoprivredne proizvode. Osnovna carina za svaki proizvod. Makedonijom i Rumunijom. do 97.Slobodna trgovina. "poljoprivredni proizvodi" označava proizvode obuhvaćene u glavama 1.carinska kvota). Ostali proizvodi se smatraju osjetljivim i liberalizacija trgovine se vrši postepenim snižavanjem osnovnih carina na godišnjem nivou. 85 ''Službeni list SRJ – Međunarodni ugovori''. što se dokazuje podnošenjem uvjerenja o porijeklu robe EUR1.1. kratkoročno posmatrano. je definisana u skladu sa načelom najpovlašćenije nacije (MFN). koje ima potpisan Sporazum o slobodnoj trgovini sa Albanijom. Trgovina poljoprivrednim proizvodima. Poseban sporazum o slobodnoj trgovini Turska ima sa EU. 2.2004. figurira i Turska. januara 2007.2003. godine do 2007. 82 83 Izraz 84 53 . Trgovinske olakšice. dobijaju i država i proizvođači. Turska ima potpisan ugovor o slobodnoj trgovini sa BiH. za koje je predviđeno postepeno snižavanje carina u periodu od 2004.stupanjem sporazuma na snagu na 80% osnovne carine. uskraćuje dio prihoda za budžet (carine). u matrici slobodne trgovine regiona nalazi se i Kosovo. a koja važi na dan potpisivanja ili stupanja sporazuma na snagu. 2006.08.godine. U najnovijoj matrici slobodne trgovine regiona Jugoistične Evrope. HS. Sporazumima su obuhvaćeni industrijski82 i poljoprivredni proizvodi83. Makedonijom i Rumunijom. vrši se po MFN carinama. Bugarskom. SPORAZUMI O SLOBODNOJ TRGOVINI IZMEĐU SCG I ZEMALJA JIE84 2. Za poljoprivredne proizvode primjenjuju se sljedeći modeli liberalizacije trgovine: o potpuno ukidanje carina stupanjem sporazuma na snagu ili tokom prelaznog perioda.Sporazum o slobodnoj trgovini između Srbije i Crne Gore i Republike Albanije potpisan je 13. Sporazum ima simetrični model međusobne trgovine. 11/04 86 Carinska stopa 0%.

šipke i žice od gvožđa i čelika. koja se uvozi u Bosnu i Hercegovinu primjenjivale su se: uvozne carine. Prva lista predstavlja zajedničku listu na kojoj su proizvodi za koje važi slobodan tretman. Sporazumom je predviđeno da su se ugovorne strane saglasile da će u okviru Mješovite komisije inicirati proširenje trgovinskih odnosa na području trgovine uslugama. sljedećom dinamikom: .2002. što znači da je prekinuta naplata uvoznih dažbina. obuća. nijesu primijećeni problemi u njegovom sprovođenju. cement.januara 2006.2004. juna 2004.87 U Crnoj Gori stupio je na snagu 01. 87 ''Službeni 88 list SRJ – Međunarodni ugovori''. đubriva.1. hemijski proizvodi. toplo valjana žica od gvožđa i čelika. koje se primjenjuju u Bosni i Hercegovini. na 40% . dažbina za carinsko evidentiranje i posebna dažbina za uvoz poljoprivredno-prehrambenih proizvoda. roba i usluga iz svih entiteta Bosne i Hercegovine. Carina i dažbine za carinsko evidentiranje na uvoz derivata nafte. sukcesivno se smanjivala na sljedeći način: . polovne gume. ekseri i namještaj.SR Jugoslavija je sa Bosnom i Hercegovinom potpisala Sporazum o slobodnoj trgovini 01. godine i primjenjuje se od 01.na dan stupanja na snagu na 60% njihovog iznosa. Primjena ovog Sporazuma podrazumijeva identičan tretman svih pravnih i fizičkih lica.2003.na dan stupanja na snagu na 60% njihovog iznosa. za robu koja je porijeklom iz Bosne i Hercegovine88 počeo je da važi slobodan tretman. godine na 40% njihovog iznosa i . Prema sporazumu Albanija je postupno ukidala carine na sledeće proizvode koji se uvoze iz Srbije i Crne Gore: so. Srbija i Crna Gora su postepeno ukidali carinu na sledeće proizvode iz Albanije: so.3. novembra 2003. a stupio je na snagu 1. od 1.04. protektiranih i upotrebljavanih pneumatskih guma. benzin i derivati nafte. na 60%. čija je raspodjela dogovorena između Srbije i Crne Gore.2003. takse jednakog dejstva kao carine i ostale takse fiskalne prirode.06. Stupanjem na snagu ovog sporazuma. Na robu porijeklom iz SR Jugoslavije. koji je ratifikovan je 26.09. Sa druge strane. Na uvoz poljoprivrednih proizvoda koji nisu sadržani u navedenim listama primjenjuju se redovne carinske stope.02.januara 2007. građevinska stolarija. BUGARSKA .2007. žice od bakra. svih vrste benzina. br.januara 2005. godine.2002. godine u potpunosti se ukidaju. cigle i crepovi. U sprovođenju Sporazuma o slobodnoj trgovini sa Republikom Albanijom. kao što su: carina. 4/02 Osim derivata nafte.godine. Preostale dvije liste predstavljaju osjetljive proizvode za čiju su razmjenu predviđene koncesije u formi godišnjih bescarinskih kvota.2004.2003. sa posebnim aneksima za liste industrijskih i poljoprivrednih proizvoda.- od 1. 2. drvo i proizvodi od drveta. 2. u skladu sa sporazumom. derivati nafte. godine. protektiranih i upotrebljavanih pneumatskih guma porijeklom iz Bosne i Hercegovine. Prelazni period postepenog smanjivanja i ukidanja carina za osjetljive industrijske proizvode planiran je bio do 1.2. i postepeno su se smanjivale. polovne gume. godine počinje uvoz bez plaćanja carine. BOSNA I HERCEGOVINA .Sporazum o slobodnoj trgovini između SR Jugoslavije i Republike Bugarske potpisan je 13. proizvodi od plastičnih masa.2002. Po iskorišćenju kvota na uvoz ovih proizvoda primjenjuje se redovan spoljnotrgovinski i carinski režim u skladu sa zakonodavstvom strana ugovornica. . sezonske carine. na osnovu informacija dobijenih od relevantnih institucija. . godine. godine na 40% njihovog iznosa i . Za poljoprivredne proizvode dogovorene su tri liste. sirove kože. od 1. U Sporazumu je zastupljen simetričan model međusobne trgovine. 54 . dizela i lož-ulja. hladno dobijena žica od gvožđa i čelika i šipke od gvožđa i čelika. godine. na 0%. godine.

ili donošenju i potpisivanju novog Sporazuma. a primjenjuje se od 1. kao i liberalizacijom trgovine i smanjivanjem necarinskih barijera kroz inicijative Pakta stabilnosti.godine dogovoren je tekst novog Sporazuma između Srbije i Crne Gore i Republike Makedonije. 2. 2.januara 2007. godine. Sporazum je usaglašen sa zahtjevima WTO i EU. Bugarska. Nije bilo nepravilnosti u sprovođenju ovog Sporazuma. RUMUNIJA . izuzev roba sa dvije liste osjetljivih industrijskih proizvoda (po dvije po zemlji) za koje je predviđeno postepeno sniženje carina (sa ubrzanom i usporenom dinamikom sniženja) u periodu od stupanja sporazuma na snagu pa do 2007. na jednoj se nalaze proizvodi koji se razmjenjuju sa carinskom stopom 0%. godine. Zbog velike asimetričnosti u pogledu uslova trgovine u korist makedonske strane. Tretman uvoza poljoprivrednih proizvoda definisan je kroz tri Aneksa.oktobra 1996. Danom stupanja na snagu Sporazuma dogovoreno je recipročno ukidanje carina za industrijske proizvode. a trećim razmjena po preferencijalnoj stopi u okviru količinskih kvota. REPUBLIKA HRVATSKA . dok su na drugoj osjetljivi proizvodi koji se razmjenjuju po preferencijelnoj carini u okviru utvrđene količinske kvote. REPUBLIKA MOLDAVIJA .septembra 2004.7. decembra 2002. 3. godine. Memorandumom o razumijevanju.Za poljoprivredne proizvode postoje dvije zajedničke liste. godine. a na drugoj proizvodi koji se razmjenjuju sa preferencijalnom carinom unutar kvote. U dijelu poljoprivredno-prehrambenih proizvoda ovo je jedini sporazum koji obuhvata sve proizvode iz glava 1-24 Carinske tarife. godine. SCG je inisistirala na revidiranju postojećeg sporazuma sa ciljem zaštite određenih grupa poljoprivrednih proizvoda. decembra 2003. Prvim aneksom predviđena je razmjena određenih roba sa carinskom stopom 0%. uključujući Kosovo. ako govorimo o trgovinskoj razmjeni u regionu. Hrvatska. stupio je na snagu 1. koji je u primjeni od 7. godine. Za oblast poljoprivredno-prehrambenih proizvoda postignuta je skoro potpuna liberalizacija. godine. Postepenom stablizacijom ekonomskih i političkih prilika u regionu. U sporazumu je zastupljen simetrični model međusobne trgovine. jula iste godine. U oblasti industrijskih proizvoda Sporazumom se obezbjeđuje razmjena roba bez plaćanja carina za oko 70% industrijskih proizvoda. Ovaj Sporazum u kojem je zastupljen simetričan model međusobne trgovine. postepeno dolazi do porasta ekonomske saradnje. Po iskorišćenju kvota na dalji uvoz tih proizvoda primjenjuju se pune carine. o trgovinskoj liberalizaciji i olakšicama u trgovini u okviru Pakta stabilnosti JIE.Sa Republikom Makedonijom SR Jugoslavija je zaključila Sporazum o trgovini. drugim aneksom predviđeno je smanjivanje ili ukidanje carina u prelaznom periodu. osjetljivim listama i na njihov uvoz predviđeno je smanjivanje carina u tranzicionom periodu. godine. 4.5. tj. U junu 2005.Sporazum o slobodnoj trgovini između Rumunije i SR Jugoslavije potpisan je 23. REPUBLIKA MAKEDONIJA . Ostali industrijski proizvodi nalaze se na tzv. BiH. Na jednoj se nalaze poljoprivredni proizvodi koji se razmjenjuju sa carinskom stopom 0%.6.Sa Republikom Hrvatskom Sporazum o slobodnoj trgovini je potpisan 23. 2. januara 2004. jula 2004. Od stupanja na snagu ovog Sporazuma nije dolazilo do problema u njegovoj primjeni. u fokusu su nam Albanija.septembra 1996. U sprovođenju Sporazuma o slobodnoj trgovini sa Bugarskom nije bilo problema.4. 2. Za poljoprivredne proizvode su formirane dvije liste. godine. godine i stupio na snagu 1.Razmjena većine industrijskih proizvoda odvijala se slobodno. U Sporazumu je zastupljen simetričan model međusobne trgovine. koji bi svojim odredbama pratio pravila i principe STO. 55 . a izmjene i dopune istog 14. sa izuzetkom pojedinih proizvoda za čiji uvoz su predviđene godišnje kvote sa preferencijalnim carinama. U sprovođenju Sporazuma o slobodnoj trgovini sa Moldavijom nije bilo problema.Sporazum o slobodnoj trgovini sa Moldavijom potpisan je 13. Rumunija. do 1. Makedonija i Srbija i Crna Gora. decembra 2003. ROBNA RAZMJENA U REGIONU JUGOISTOČNE EVROPE Ako posmatramo region.

3 2002 2. SiCG 13.9% u 2003. registracija i standardizacija proizvoda. zatim Srbija. bio 7. zatim Makedonija (20.6 Izvor:IMF.3 54. Albanija 6.6 14.6 12.. budući da se ove zemlje baziraju na uvozu iz EU. Hrvatska oko 20%.1 30. ROM 2.7%.5%). Bosna i Hercegovina ostvaruje procentualno najveći uvoz iz regiona i on iznosi 32.2 1999 2. Hrvatska 3. dok je deficit platnog bilansa Crne Gore u 2003.g. uključujući proceduru koja se odnosi na izdavanje certifikata i testiranje.9 3.9 2.7%. što se vidi iz slijedećeg pregleda.7%.9 2.4 38. ICEC Euro Centar Forecast .eurocentar.4 19.Izvoz zemalja Regiona u sami Region kao procenat ukupnog izvoza Zemlja ALB BiH BUL CRO MAK Godina 1998 2.8 31. trgovinska baza .1 2.8%). kao i tehničke barijere u trgovini (TBT).0 9.2 28. u prosjeku iznosio 23.8 28. 2005 ( za detalje posjetiti www. od ukupno ostvarenog izvoza navedenih zemalja.1 7.3% i spada u red umjerenih deficita platnog bilansa u regionu. najveću “zavisnost” od uvoza iz regiona ima BiH (32. Albanija 6.1 30. posebna pažnja je posvećena eliminisanju netarifnih barijera.29.9% u 2003. fitosanitarne i sanitarne mjere (SPS).5 12.8%).com ) 89 56 .2 9.Prema podacima Instituta za međunarodne ekonomske studije iz Beča (WIIW). Odjeljenja za trgovinu SAD (CLDP). mada je to i očekivano.7 20.2 37.0 32. T3 .9%. kroz aktivnosti Pakta stabilnosti.9%.3 3.1 S&M 33.47%. koji daje tehničku pomoć.g.9 8.0 19. Ovom problematikom se bavi CARDS program. Bugarska 3% i Rumunija svega 0. Bugarska oko 10%. dok Albanija i Rumunija predstavljaju zemlje koje su najmanje integrisane u regionalnu trgovinsku saradnju (ispod 4%).5% podsjeća na zemlje nove članice EU.2 9. zatim Program o bezbjednosti hrane i standardima koji finansira Švedska agencija za razvoj (Sida) i Program SPS koji je iniciran od strane Programa za razvoj trgovinskog zakonodavstva.0 16.2 20. Njihovim uklanjanjem se olakšava trgovina u regionu i smanjuju administrativni troškovi. zatim Makedonija (20. odnosno izdavanje i priznavanje certifikata – veterinarske. sa proracunima (WIIW. SiCG 13. 2004).0 2003 4. SCG i Makedonija imaju oko trećinu ukupnog izvoza ostvarenu u regionu. ostaće i dalje krupno strukturno razvojno ograničenje u ovim ekonomijama.8 17. Na strani uvoza. Prema podacima o ostvaremom uvozu zamalja u regionu. Visok deficit bilansa plaćanja koji je karakterističan za zemlje regiona (u prosjeku 10% GDP-a).9 2001 2.7 BiH.5 32.10.3 19. Radna grupa za liberalizaciju i olakšavanje trgovine je definisala tri grupe trgovinskih barijera: 1.4 2000 2.56% u 2003.g.1 42.5% ukupnog uvoza. postepeno raste učešće regionalne trgovine. Najmanji uvoz iz zemalja regiona je zabilježen kod Rumunije i Bugarske.7 31. Hrvatska 3.7%.89 Inicijative sa smanjenje netarifnih barijera trgovini Saglasno Memorandumom o liberalizaciji i olakšavanju uslova trgovine. Ukoliko se sagleda struktura platnog bilanasa zemlja u regionu JIE uočava se da jedino Rumunija sa deficitom spoljnotrgovinskog bilansa od 9% GDP-a i deficitom platnog bilansa od 7. koji je analizirao spoljnotrgovinsku razmjenu Regiona u periodu 1998-2003.0 33. je izuzetno komplikovana i na taj način predstavlja jednu od najznačajnijih trgovinskih barijera regiona. Bugarska 3% i Rumunija svega 0. g. Najizraženiji problem deficita bilansa plaćanja ima BiH .4% GDP-a).0 30. koji je prije svega uzrokovan visokim spoljnotrgovinskim deficitom (u 2004.

. da je u cilju kvalitetnije realizacije bilateralnih sporazuma o slobodnoj trgovini i implementacije principa otvorenog tržišta. 57 . Takođe je dogovoreno.zadrži i proširi stepen liberalizacije obezbijeđene bilateralnim sporazumima slobodne trgovine. . vizni režim i mjere koje utiču na transport robe .2. predstave i eliminišu netarifne barijere u regionu. što predstavlja treću trgovinsku barijeru. uz povećanje obima spoljne trgovine i direktnih investicija u zemljama potpisnicama. Jedinstveni sporazum treba da : . posebno sa ukidanjem kontingenata. .olakšanje režima vezanih za trgovinu i bolje iskorišćenje ograničenih sredstava. Srbije i Crne Gore. Ministri su dali mandat Radnoj grupi za liberalizaciju i olakšavanje trgovine u okviru Pakta stabilnosti jugoistočne Evrope da razmotri na koji način treba zamijeniti mrežu od 30 bilateralnih sporazuma jednim jedinstvenim sporazumom. godine. izvoznih carina i sa izmjenom Zakona o akcizama (ukidanjem kvalitetnih grupa za duvan).bude baziran na modernizovanom i poboljšanom sporazumu u okviru CEFTA i bude u potpunosti prilagođen pravilima i procedurama STO. godine. Bugarske. Rumunije. a završili se tokom 2006. .Procedura za dobijanje viza za poslovne ljude i profesionalne vozače je komplikovana i skupa. Hrvatske. Crna Gora je u ovim aktivnostima postigla značajan napredak. .povećanje stepena liberalizacije trgovine u regionu. procedure na graničnim prelazima – Procedure koje se odvijaju na graničnim prelazima su jako duge. predstavnici Radne grupe za liberalizaciju i olakšavanje trgovine su na osnovu finalnog izvještaja eksperata Evropske kosmisije i Švajcarske. . posebno u poslovnim uslugama i investicijama. 10. Sa ciljem da identifikuju. 3. Ovom problematikom se bavi TTFSE Projekat Svjetske banke. ministri i predstavnici odgovorni za ekonomiju iz Albanije.se gradi na već postojećim bilateralnim sporazumima o slobodnoj trgovini.poboljšanje transparentnosti u poslovanju.glavna odgovornost za smanjenje i eliminaciju netarifnih barijera je na samim zemljama regiona. juna 2005. BJR Makedonije i UNMIK/Kosovo su usvojili deklaraciju kojom su se obavezali da započnu sa pripremama jedinstvenog sporazuma. Moldavije. .povećanje stepena usaglašenosti pravila i odredbi Sporazuma među potpisnicama. SECIPRO je jedan od foruma na kome se ova pitanja razmatraju. neophodno kontinuirano pratiti unutrašnje procedure koje su povezane sa netarifnim barijerama i aktivnosti na njihovom uklanjanju. Bosne i Hercegovine. dovode do usporavanje protoka robe i predstavljaju drugu definisanu trgovinsku barijeru regiona. uz smanjenje broja trgovinskih sporova.osnovna uloga Radne grupe za liberalizaciju i olakšavanje trgovine je da nadgleda napredak zemalja regiona u cilju smanjivanja i eliminacije netarifnih barijera i tamo gdje je potrebno da obezbijedi pomoć. dok bi sinergija između trgovine i investicija doprinijela kreiranju novih radnih mjesta i ekonomskom prosperitetu. kao i diskusija koje su vođene na sastancima. 4. . Program saradnje carina u okviru Evropske komisije i nedavno iniciran Projekat SAD o olakšanju trgovine na graničnim prelazima. pri čemu bi pregovori startovali početkom.bude u potpunosti prilagođen Memorandumu o razumijevanju (MoU). Osnovni ciljevi Jedinstvenog sporazuma o slobodnoj trgovini su : . JEDINSTVENI SPORAZUM O SLOBODNOJ TRGOVINI U REGIONU – „CEFTA 2006„ Na Ministarskoj konferenciji u Sofiji.razvoj odnosa sa EU. definisali određene principe: .

strane će postepeno smanjivati i ukinuti carine na uvoz. Za Hrvatsku Sporazum je stupio na snagu 22. Moldavija. decembra 2006. Moldavija. takse sa jednakim dejstvom i druge uvozne takse fiskalne prirode. u skladu sa UNSCR 1244.godine. izuzev proizvoda navedenih u Aneksu 191. godine za pet potpisnica koje su ratifikovale Sporazum i dostavile instrumente ratifikacije depozitaru. Hrvatska. kao i harmonizacija i transparentnost zakonodavstva uticati na proizvođače da povećaju produktivnost i iskoriste prednosti ekonomije obima i optimalnog korišćenja proizvodnih faktora.godine u Bukureštu. avgusta. Bilo je predviđeno da stupi na snagu 1. Makedonija. što bi trebalo da omogući nove šanse i bolju poziciju crnogorskim proizvođačima na reginalnom tržištu.Ovaj Sporazum definiše ukidanje svih carina na uvoz. za potpunu liberalizaciju trgovine poljoprivrednim proizvodima nije unaprijed utvrđen rok. jula 2007. Dok je sporazumom CEFTA 2006 dogovorena veća liberalizacija sa Hrvatskom i Albanijom. list RCG 18/07) usvojila 21. Makedonija. Međutim. Izrada nacrta jedinstvenog sporazuma o slobodnoj trgovini odvijala se pod pokroviteljstvom Radne grupe za trgovinu i olakšavanje trgovine. taksi sa jednakim dejstvom i drugih uvoznih taksi fiskalne prirode u trgovini među stranama ugovornicama danom stupanja na snagu Sporazuma. Bugarska. godine potpisale: Albanija. očekuje se da će povećanje konkurencije. Makedonijom i Kosovom. Takođe. . Crna Gora. Srbija i Privremena administrativna misija Ujedinjenih nacija na Kosovu u ime Kosova. Poljoprivreda U smislu ovog Sporazuma. kao i za BiH. Crne Gore90. i kako je zaključno sa majem ove godine ratifikovan od strane Albanije. do isteka tranzicionog perioda. a za Srbiju 1. 91 Poljoprivredni proizvodi. proizvodna preduzeća primjenom novih pravila o porijeklu dijagonalne kumulacije su u prilici da nabavljaju sirovine i repromaterijale bez plaćanja carina. koja je održana 19. Sa jedne strane. marta 2007. termin “poljoprivredni proizvod” označava proizvode obuhvaćene glavama od 1 do 24 Carinske tarife i proizvode navedene u Aneksu 1. 58 . Sporazum CEFTA 2006 je stupio na snagu 26.novembra 2007. Bosna i Hercegovina. CEFTA 2006 su u Bukureštu. Crna Gora.. jer se njegovom primjenom predviđaju brojni pozitivni efekti. godine. Za proizvode navedene u Aneksu 2. Industrija U smislu Sporazuma CEFTA 2006. termin “industrijski proizvod” označava proizvode obuhvaćene glavama od 25 do 97 Carinske tarife. II radnog stola Pakta stabilnosti. Makedonije. Za razliku od industrijskih proizvoda. Moldavije. To su Albanija. izuzev onih koji su predmet bilateralnih koncesija navedenih u Aneksu 2. Sporazum je potpisan na Ministarskoj konferenciji zemalja regiona. definisano je da se nakon dvije godine od potpisivanja Sporazuma date koncesije preispitaju i da se po mogućnosti poveća stepen liberalizacije. prema rasporedu navedenom u tom Aneksu.decembra 2006. Kako do tada nisu bili ispunjeni uslovi za stupanje na snagu Sporazuma. koja vrši funkciju depozitara. maja 2007. Potpisivanje sporazuma CEFTA 2006 od velikog je značaja za Crnu Goru. stekli su se uslovi da mreža bilateralnih sporazuma bude zamijenjena jedinstvenim sporazumom. Kad je u pitanju Crna Gora već danas postoji potpuna liberalizacija trgovine sa Bosnom i Hercegovinom.obuhvati jasne i efikasne procedure u rješavanju sporova . ali i realizuju gotove proizvode bez 90 Crna Gora je Zakon o ratifikaciji Sporazuma o izmjeni i pristupanju centralnoevropskom Sporazumu o slobodnoj trgovini – CEFTA 2006 (Sl. UMNIK/Kosovo. Srbijom. Potpisnice su sve zemlje i teritorije uključene u prethodnu mrežu bilateralnih sporazuma o slobodnoj trgovini. UMNIK-a/Kosovo i Hrvatske. Rumunija.harmonizuje bilateralne sporazume i poveća transparentnost. godine i deponovala instrument ratifikacije kod Vlade Republike Hrvatske.

Sa druge strane. postaje mnogo privlačnija za strane investitore.plaćanja carine. već i Tursku. 93 Stupanjem na snagu Interima . Sporazum CEFTA 2006 u dijelu pravila o porijeklu odnosi se i na zemlje EFTA i Tursku. povećati produktivnost. uz povećanje ulaganja u istraživanje i razvoj. vrlo važno je napomenuti da su potrošači ti kojima Sporazum omogućava rast standarda kroz raznovrsniju ponudu kvalitetnijih i jeftinijih proizvoda za koje se neće naplaćivati carina. određuje se da li se na robu može primijeniti preferencijalni tretman u skladu sa ugovornim ili autonomnim trgovinskim režimom. Ovo je ujedno i prvi test koji Crna Gora mora izdržati na putu ka znatno široj i složenijoj integraciji koju predstavlja integracija u Evropsku uniju i članstvo u Svjetskoj trgovinskoj organizaciji. 92 Na osnovu preferencijalnih pravila o porijeklu robe.privremenog Sporazum (trgovinski dio Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju) 59 . Pored pobrojanih prednosti za preduzeća. Predviđa se da će strane direktne investicije doprinjeti modernizaciji proizvodnje. zamalje EFTA92 i EU93. Ova pogodnos se ne odnosi samo na potpisnice CEFTA sporazuma. ubrzati privredni rast. efikasnost i konkurentnost. Crna Gora nakon potpisivanja Sporazuma.

i visok stepen zavisnosti u odnosu na bivše republike SFRJ95.. ali još uvijek nedovoljnog povratka Crne Gore u međunarodne trgovinske tokove. Istovremeno.85. donijele su sve veće razlike u ekonomskim prioritetima i ekonomskim politikama. Posebno ograničenje predstavljali su neuređeni odnosi na internom tržištu Crne Gore. Srbije i Kosova. koja bi mogla u kraćem vremenskom periodu da značajno smanji spoljnotrgovinski deficit i podstakne domaće proizvođače na veći izvoz. Konkuretnost naših proizvoda na međunarodnom tržištu umnogome je smanjena. dok je Srbija 3. U navedenim okolnostima. činili su 20% BDP. Zaostali smo nekoliko tehnoloških generacija. ali uz nediverzifikovanu izvoznu strukturu. CG je plasirala u Srbiju svega 4. što je dovelo do smanjenja ukupne privredne aktivnosti.VI ANALIZA SPOLJNOTRGOVINSKIH TOKOVA CRNE GORE 1.4% svojih roba. bio 0. 70% robnog izvoza bilo je skoncentrisano u tri preduzeća (KAP. krajem osamdesetih (spomenimo samo karakteristike privrednih kapaciteta kao što su: visoka potrošnja električne energije. posebno za vrijeme ekonomskih sankcija.g. udio izvoza roba DP Crne Gore bio je 18%. prvenstveno od turizma i pomorske privrede. 60 . npr u 1989. bilo je potrebno uvesti 0. Glavni uzroci poznati su i prvenstveno su posljedica tri ključna faktora: raspada države SFRJ i njenog jedinstvenog tržišta. ( 78% u strukturi robnog uvoza su sirovine i repromaterijal.% svojih roba na tržište Srbije (uključujući Kosovo). Međutim. (ukupni izvoz je bio 516 mil $. Pojedina preduzeća imala su ovaj koeficijent i preko 2).6% svojih roba plasirala u Crnu Goru.Obod). Dinamično se mijenjala ukupna privredna struktura. pokrivenost uvoza izvozom bila je 1. a standardi sve viši. Došlo je do smanjenja trgovinskih tokova i razlika u spoljnotrgovinskim i carinskim politikama (po procjenama za 2000-01. dolazi do postepenog. Crna Gora je »prodavala« 27. Po matrici međusobne razmjene iz 1986. a roba i usluga skoro 40%. S druge strane. kroz autonomne trgovinske olakšice. 95 Glavni industrijski kapaciteti u CG izgradjeni su najvećim dijelom za dalju reprodukcionu potrošnju u drugim republikama SFRJ. a od nje kupovala ispod 11%). Spoljnotrgovinsku politiku u periodu 2001-2004 karakteriše postrepeno preuzimanje nadležnosti u oblasti vođenja spoljnotrgovinske i carinske politike. CG bila jedna od republika koja je imala najveći negativni efekat na pad proizvodnje. Spoljnotrgovinska razmjena Crne Gore za posmatrani period data je je na slijedećem grafiku:. SPOLJNOTRGOVINSKI TOKOVI U PERIODU 1989-2004. 94 ) Odnos Uvoza proizvoda za reprodukciju i izvoza roba. odnosi razmjene su se znatno povećali i dobrim dijelom odvijali i u neformalnom sektoru. Prihodi od usluga. Veoma visoka uvozna zavisnost. jer je koeficijent uvozne zavisnosti veoma visok.). Da bi se ostvario 1 $ robnog izvoza. nedovoljne fleksibilnosti za brza prilagođavanja i strategiju osvanja alternativnih tržišta). što ukazuje na i tada visoku otvorenost Crne Gore prema drugim tržištima.51 $ neophodnih robnih inputa iz uvoza. gotovo 50% plasirano je u bivše republike SFRJ. Krajem osamdesetih. pa je raspadom SFRJ i izolacijom. Spoljnotrgovinska razmjena Crne Gore posljednjih deset godina bilježi negativan saldo. uvoz 278 mil $. bila je izrazito neprilagodjena prema unutrašnjoj i spoljnoj tražnji. kao i liberalizacija trgovine u regionu. u ukupnoj robnoj proizvodnji. Međutim. Tokom devedesetih. sa visokim koeficijentom uvozne zavisnosti.godine Spoljnotrgovinski promet krajem osamdesetih karakterisao je suficit u razmjeni. Kroz sporazume o slobodnoj trgovini i trgovinu sa EU.51 94. koju je teško supstituisati domaćom proizvodnjom.. visoki troškovi tekućeg i investicionog održavanja.g. teško se moglo govoriti o organizovanoj spoljnotrgovinskoj politici. nediverzifikovane strukture. tako i usluga (turizam. poslednja iskušenja tokom perioda 1997-2001. pomorska privreda). rata u okruženju i sankcija međunarodne zajednice. Kruta i preindustrijalizovana privredna struktura. uz stepen otvorenosti od 63%).Željezara. uslovi na međunarodnom tržištu sve su strožiji. kako roba (industrija). Taj izvoz je bio (i ostao) skup. drastične redukcije ekonomskih veza sa inostranstvom i smanjenja izvoza.

je opao za 15. blagog oporavka BDP i stope rasta uvoza. je bio 85.61 2. sa učešćem od 56.1% u odnosu na predhodnu godinu i iznosio je 452.) na 51. Ovaj podatak postaje značajniji ukoliko se uzme u obzir da je stepen pokrivenosti izvoza uvozom u 2001.68 42.4 odnosno 742. Uporedo sa rastom uvoza došlo je do porasta izvoza u 2004. što predstavlja povećanje od oko 16.8 -15. godini.g.09% u apsolutnom iznosu u odnosu na spoljnotrgovinski deficit ostvaren u 2003. tako da se zaključuje da Crna Gora konstantno od 2001. U 2004 .8 miliona € u 2003. (359.3% u 2004. €-a.4 mil €) ili nešto više od četvrtine GDP-ja. dostavljeno 10. znatno porastao probijajući granicu od 850 mil.41 235.8 32. on je u velikoj mjeri inhibiran pozitivnim saldom usluga koji je zabilježio porast od 28. i 2002.250 1431.1% u odnosu na 2003.35 76.6 67. i počiva na velikoj uvoznoj zavisnosti. U slijedećoj tabeli dat je prikaz glavnih indikatora u spoljnoj trgovini u odnosu na BDP u periodu 2000 do 2004.9 Izvor :Godišnji izvještaj Glavnog Ekonomiste .9% (ostvaren u 2004.77 19.4 742.G-1 Uporedni prikaz uvoza i izvoza Crne Gore za period 1998. · · · · 96 Izvor: CBCG..19 65.92 84. bio svega 32.Eur Izvoz roba Mil € Stopa rasta izvoza % učešća izvoza u BDP Stepen otvorenosti Stepen pokrivenosti uvoza roba izvozom BDP Uvoz roba Mil € Stopa rasta uvoza % uvoza u BDP 2001* 2002* 2003* 2004*96 1. /revidirani podaci 61 .godine: T1-Trgovinski bilans i učešce u BDP-u Crne Gore GODINA mil. koji po prvi put probija 50% uvoza u 2004. došlo je do blagog porasta učešća spoljnotrgovinskog robnog deficita97.6 -12.2 38.1 58. godini od 67.relativno brži rast izvoza od rasta uvoza doveo je do povećanja stepena pokrivenosti sa 42.6 452.g).3 mil €) koji je iznosio 25.14 mil €.9 869. CBCG Na bazi navedenih indikatora možemo zaključiti: · Crna Gora predstavlja otvoren ekonomski sistem (stepen otvorenosti u 2004.245 1. – 2004. U 2004.8 629.2 %. 1000 900 800 700 Milioni Eur-a 600 500 400 300 200 100 0 1998 1999 2000 2001 Godine 2002 2003 2004 Uvoz Izvoz Na prethodnom grafiku vidi se jasna veza između dinamičnog procesa liberalizacije spoljne trgovine.8%).g.96% (ostvaren u 2003. Nizak nivo pokrivenosti uvoza izvozom .1% u odnosu na predhodnu godinu.49 85.56%.14 31.g.2 309.56 41. godini.68 29.6 270. iako je relativni porast spojnotrgovinskog deficita bio 16.g. bilježeći rast od 38.42 45. koji je iznosio 722.02 59. da bi u 2004.1% BDP-a (417. godini spoljnotrgovinski deficit je iznosio 27. ima uzlazni trend pokrivenosti uvoza izvozom.45 722.1 8.maja 2005. godine. Konstantno visok uvoz u 2001.89 24.81 56. godini.96 51.4% u BDP-u Visoka uvozno izvozna zavisnost – rast izvoza uslovljava rast uvoza.1%.6 1540.

Učešće Kosova u ukupnom izvozu u 2002.zemlji.godini Top 2.g. Top 2. Ukoliko bi se sabrale vrijednosti spoljnotrgovinskog deficita u poljednje tri godine vidi se da je iz Crne Gore odliv sredstva po osnovu spoljnotrgovinskog deficita približan BDP-u CG iz 2002. njih opredjeljuje izvoz aluminijuma. Ostvareni izvoz vrijedan 192. pokrivenost uvoza izvozom rasla u prosjeku svega 5.1%. Usvajanjem Zakona o akcionom planu harmonizacije dva ekonomska sistema država članica Srbije i Crne Gore (15. gdje je ostvarena značajna dinamika u 2004. izvoz na ovo tržište veći je za 107.4% Ostali 33% SiK+Italija 67% Drugo veoma značajno izvozno tržište crnogorskih proizvoda bile su zemlje EU. Istovremeno. jer onemogućava zavisnost najvećeg dijela izvoza Crne Gore o jednom tržištu .9%.2%). Izvoz u Italiju veći je za oko pet puta (G-3). i 2004.. spoljnotrgovinski deficit zajedno sa visokom nezaposlenošću predstavlja najjznačajniji izvor makroekonomske nestabilnosti . 97 Trenutno. €. na osnovu linearne regresije zaključuje se da spoljnotrgovinski deficit u perodu od 2001-04 opada u prosjeku za 28. godini zbog čega je izvoz u ovu zemlju dospio na četvrto mjesto. Izvoz ostvaren po zemljama i grupacijama zemalja Srbija i Kosovo predstavljali su u ovom periodu najznačajnije eksportno tržište Crne Gore. godini. Preusmjeravanjem izvoza aluminijuma sa tržišta Švajcarske na tržište Italije u 2004. Takođe. prema učešću u ostvarenom izvozu Republike. 1.g. G-2 Najznačajniji izvozni partneri Crne Gore u 2003. godini ova zemlja gubi mjesto najznačajnijeg izvoznog tržišta. a u 2003. Sa Španijom je ostvaren najveći relativni rast izvoza u 2004. (15. a u 2003. € u 2004. Ovakva diverzifikacija plasiranja aluminijuma i njegovih proizvoda na različita tržišta predstavlja pozitivan pomak. izvoz porastao za 35.g. godinu. godini (39. godine) došlo je do značajnog preusmjeravanja dijela izvoza ka Srbiji. godini i učestvuje sa 42.95% godišnje.6% u ukupnom crnogorskom izvozu.Na osnovu linearnog trenda pokrivenosti zaključuje se da je u periodu 2001-2004. 29. godini bilo je svega 8. kao rezultat preusmjeravanja isporuka aluminijuma. godine.Index izvoza Crne Gore u 2004. Takođe.97 mil. na trećem mjestu nalazi se Grčka.3%. Što se tiče strukture zemalja koji su najveći uvoznici. Učešće Srbije kao eksportnog tržišta Crne Gore u 2002.8%. sa učešćem od 24.1. Italija postaje drugo izvozno tržište po ostvarenoj vrijednosti. ili gotovo 8 puta u odnosu na uporedni period.g.2% u ukupno ostvarenom izvozu Crne Gore. 62 . bilo je 18.avgust 2003. godine.g.godini Ostali 27.5 mil. U odnosu na posmatrani period 2003.7%) u odnosu na 2003. Indeks izvoza Crne Gore u 2003. 4.4%.21mil € godišnje.6 Švajcarska + SiK 72. prema kojoj je u 2004.

koliko je iznosio izvoz u 2003.7 Zapadni Balkan 25. Poslednjih godina uvoz iz EU-25 je na nivou od oko 40%. 98) Roba sa domaćim statusom (ona koja je proizvedena u Srbiji.09 98. a strukturu uvoza čine proizvodi naftne industrije.19 Makedonija 888 0.2 179.33 562 0.94 733. što je dovelo do favorizovanja uvoza iz Srbije u odnosu na druga tržišta98. 63 .72 Hrvatska 5.u Srbiji.64 64.473 1.godini predstavlja i činjenica da je Crna Gora uspjela da sa gotovo svim zemljama iz okruženja (sa kojima ostvaruje intezivniju robnu razmjenu).036 2. Trend rasta uvoza iz Srbije.6 Razvijene zemlje Italija 19.13 Djevičanska Ostrva 4.5%.995 1.55 Španija 268 0.33 1292. automobilskaj i elektronska industrija.378 1.920 38. Treće značajno izvozno tržište su zemlje Zapadnog Balkana.0 15.839 3.824 0.093 1.5% na blizu 8. godini koliko je iznosio izvoz u Srbiju i Kosovo i Italiju). ukazuje na postepeno osvajanje . odnosno u Crnoj Gori) oslobodjena je plaćanja carina.31 304.08 Švajcarska 102.68 Grupe zemalja EU-25 41.72 Izvor: Podaci na osnovu carinskih deklaracija i statistike platnog prometa sa inostranstvom CBCG.89 6.114 5.05 16.574 % 100. Drugo važno uvozno tržište je Srbija i Kosovo što predstavlja 34. Njemačka i Austrija.20 6. poboljša odnos pokrivenosti uvoza izvozom.275 1. Tabela 2: Izvoz Crne Gore po zemljama IZVOZ UKUPNO 2003 270.list RCG» br.00 2004 452.34 Slovenija 2.53 140.Indeks Top 2.20 Grcka 5.12 107.14 137.02 247.godini u Švajcarsku i Srbiju i Kosovo.povratak na tržišta u regionu i povećanje konkurentnosti crnogorskih roba. Grčka.075 9. energenti. Porasta izvoza u zemlje Zapadnog Balkana. Ukupan uvoz sa ovog tržišta porastao je za 39.970 7. posebnih dadžbina pri uvozu poljoprivrednih i prehrambeni proizvoda. Hrvatska i Albanija.04 25. Najznačajniji trgovinski partneri su: Bosna i Hercegovina. godinu (sa 72.12 Ostale 8. odnosno u Crnoj Gori.63 Albanija 2.63 Njemačka 1. zahtjevi interne harmoniizacije u formi definisanja zajedničke tarife. Od najznačajnih uvoznih partnera iz zemalja EU su: Italija.38 109. gdje je ostvaren kumulativni rast izvoza u 2004.1 118.4%.79 2.67 2.4% u odnosu na 2003.139 0.869 0.109 1. 1. doveli su do prosječnog povećanja carinskih stopa u Crnoj Gori sa oko 3.647 3.15 5.953 2. naknada za rad ostalih službi i taksa ( Uredba o postuku sa robom i putnicima na granici izmedju Crne Gore i Srbije «Sl.37 192.999 34.16 Velika Britanija 394 0.5 30. kao i roba čija je vrijednost u procesu proizvodnje uvećana najmanje za 51%. posebno je izražen poslije usvajanja Zakona o akcionom planu harmonizacije dva ekonomska sistema država članica SiCG.02 207.62 Zemlje u tranziciji Srbija i Kosovo 92.2.824 0.052 1.147 u 000 € i % % 100.40 2236.33 Holandija 714 0.405 24.6 39.6 9. Uvoz ostvaren po zemljama i grupacijama zemalja Najznačajniji uvozni partner Crne Gore su zemlje EU. Pozitivnu promjenu u 2004.89 41.420 0.386 1.594 42.501 0.8% uvoza.14 250.80 5.97 24.78 438.376 1.171 0. naknade za rad carinske službe.236 1.00 Index 167.7% u posmatranom periodu. izvoznika Crne Gore ukazuje na smanjenje koncentracije izvoza za 5.95 7.85 803. 26/03 (Prilog 2 Zakona o akcionom planu).08 132. što je prevashodno rezultat realizacije Sporazuma o slobodnoj trgovini.10 547.41 Mađarska 2.63 63.65 2.26 5. na 67% u 2004. Slovenija.091 6.10 5. Drugim riječima.4 6.55 Kipar 5.32 16.60 Bosna i Hercegovina 17. godini.

6 144.501 63.948 75.89% ukupnog izvoza) ili neobrađeno drvo (0.89 118.055 7.32 4.00 (u 000 €) Index 8.596 15.98 4.37 1.36 143.00 I . godine ubjedljivo najveće učesće u izvozu Crne Gore je ostvareno u sektoru metalne industrije (62%).08 0.58 5.315 9.11 0.86 I .57 149.03 1. dok ostale zemlje u ukupnom uvozu učestvuju sa 8. Neznatan uvoz zabilježen je iz SAD-a i Djevičanskih ostrva.82 235.050 20.009 % 100.3.98%).87 1.82 3.09 1. dok se na trećem mjestu po vrijednosti ostvarenog izvoza nalazi i sektor drvne industrije (8%)99.XII 2003 629.173 6.523 68.24 2. Crnogorski izvoz se bazira prvenstveno na proizvodima tri sektora: proizvodnja i obrada metala.718 6.505 38.711 5.098 30.6%.904 51.99 0.224 42.100 99 100 Podaci su dati na nivou carinske glave U tom smislu izvoz Crne Gore podsjeća na izvoz karakteristićan zemlje “trećeg svijeta”. trgovinski partneri Crne Gore 1.610 74.9 354.4 41. što se može vidjeti iz slijedeće tabele.07 1.528 43.307 2. Što inidicira na činjenicu da su crnogorski izvozni proizvodi niskog stepena obrade.786 34.00 4.822 4.68 0.319 36.80 8. od čega izvoz nelegiranog aluminijuma iznosi 41%.22 8.807 % 100.3 117.51 135. Crna Gora ima izuzetno nediverzifikovan izvozni proizvod.44 7.97 235.35 216.42 4.593 43.54 1.691 12.23 8.82 81. 64 .58 190.40 10.08 109. CBCG. niske dodate vrijednosti.490 3.82 1.uporedna analiza 2003-2004 UVOZ UKUPNO Razvijene zemlje Italija Grčka Slovenija Njemačka Austrija Kipar Švajcarska Mađarska Francuska SAD Češka Zemlje u tranziciji Srbija i Kosovo Bosna i Hercegovina Hrvatska Rumunija BJR Makedonija Bugarska Albanija Ostale* Grupe zemalja EU-25 Zapadni Balkan 261.92 2.93 0.47 77. često zasnovani na nedovoljno produktivnom korišćenju postojećih prirodnih resursa. * Pod stavkom Ostale su obuhvaćene sve druge zemlje.83 5.46 78.824 13.86 148.815 34.30 1.72 Izvor: Podaci na osnovu carinskih deklaracija.72 139.5 4.689 8.07 183.60 1.012 8. Struktura izvoza i uvoza po grupama proizvoda Izvozna proizvodna struktura Crne Gore.04 0.902 10.94 239.74 13.5 40.902 1. a prema podacima iz 2004.66 142.55 199.13 302.24 118.169 46.70 189. poljoprivredni proizvodi i proizvodi drvne industrije. T-3 Struktura uvoza roba po zemljama .865 53.05 6.Treća grupa uvoznih zemalja su zemlje Zapadnog Balkana na koje se odnosi 13. U drvnoj industriji najvažnije stavke u izvozu proizvoda ove industrije predstavljaju prosto obrađeno drvo (2.767 6.72 192.880 48. zatim sektor proizvodnje pića i duvana (18%).70 1.XII 2004 869.07 0.5 12.5% crnogorskog uvoza.385 24.2 81.91 0.15 0.766 10.420 11.585 15.813 25.

79% 1.673 1.42% 0. cigarilosi i cigarete.176 17.735 8. sirovi 2.hidroksid Izvor: UCCG.14% 3.029.99% 1. madraci. Sladoled i drugi slični proizvodi sa dodatkom ili bez dodatka kakaa: 9. sirovi Toplo valjana žica u koturovima.24% 3.867. Vino od svježeg grožđa. itd) Povrće.33 Mil € 12. iverice i slične ploče (npr. plećke. fotografski i optički aparti. Vještački korund.42% 3. a druga dva redni broj tarifnog broja u toj glavi.41% 0.12% 8.742 5. uključujući i rendisano. aluminijum oksid.09% 3.36% 14.21% 1.869.52 3.g.732 0.438. samo kovane. ploče.077.885 1.goveđi butovi .99% 1.21% 101 Klasifikacija najznačajnije grupe izvoznih proizvoda je rađena na nivou tarifnog broja. namještaj. artičoke.54 3.974. Cigare.415.274. brušeno. čeono spojeno 4b.335. Drvo obrađeno po dužini rezanjem. brušeno.79% 8.860.70% 3.71% 1.40% 0. šipke. Proizvodi od čelika i gvožđa. elektrode i slični proizvodi. peciva.412 % 50. Drvo neobrađeno sa korom ili bez kore ili bjeljike ili grubo obrađeno 5.6 Mil € Učešće 1.836 939.074 11.112.6 Mil € 5.60% 0.074 2.67% 2. biskviti i ostali pekarski proizvodi Industrija proizvodnje pića.429.g/ u mil € i % Naziv proizvoda Svjeza hrana i poljoprivredni proizvodi Meso i jestivi mesni i drugi klanični proizvodi(svinjski.974.579.994.164 3.31% 50.82% 0.380 4.860.55 8.176 17.84% 0. hemijski određen ili neodređen.742.427. cijevi.43% 0.529 11. kolači.7 Mil € 18.74% 1. aglomerisan ili neaglomerisan.67% 2.39% 0.00% 0. čeono spojeno Drvo neobrađeno sa korom ili bez kore ili bjeljike ili grubo obrađeno Sirove krupne i sitne goveđe kože Ploče. snopovima ili sličnim oblicima Tekstilna industrija i proizvodi od tekstila Gotovi tekstilni i keramički proizvodi Metalna industrija i proizvodi od metala Aluminijum.867. aluminijum oksid.66% 0.021. aluminijum hidroksid Mrki ugalj i lignit.12% 5. alumin.234. glodanjem ili sječenjem ili ljuštenjem. patliđzan.416 18.56 Mil € 1.021.253.429. kućišta za ležaje i klizni ležaji Žica.8% 6.4 Mil € 2. Aluminijum.755. od duvana ili zamjene duvana 4a.296 2.18% 1.. hemijski određen ili neodređen. koje obuhvata jedan proizvod ili više proizvoda i koji je označen četvorocifrenom oznakom.04% 2.09% 3.380 4.29 8.64 Mil € 3.7 Mil € 1. 2005 Vrijednost 5.71% 1.65% 0.627. u ingotima ili drugim primarnim oblicima Neelektrične i električne mašine i uređaji. alkohola i duvana i pripremljene hrane za zivotinje Cigare.735. ploče zvane "oriented strand board" i "wafer-board") od drveta ili drugih drvenastih (ligninskih) materijala Ogrijevno drvo u oblicama. od prostih metala ili metalnih karbida Djelovi pogodni za upotrebu isključivo ili uglavnom sa putničkim automobilima Razni gotovi proizvodi (igračke.123.) Prerađivački poljoprivredni proizvodi Proizvodi od šećera(uključujući bijelu čokoladu)bez kakaa Hljeb.76% 1.51% T-5 Najvažniji izvozne grupe proizvoda u 2004. od gvožđa ili nelegiranog čelika: Šipke od gvožđa ili nelegiranog čelika.52% 62. osim gagata: Farmaceutski proizvodi i proizvodi hemijske industrije Lijekovi.429.74% 6.itd.664.180. uključujući ojačana vina 6. toplo valjane Toplo valjani pljosnati proizvodi od gvožđa ili nelegiranog čelika Gvožđe i nelegirani čelik. uključujući i rendisano.17 11.020 4.51% 0.429. Pivo dobijeno od slada 7.579.416 3. granama.579.06 Mil € 156.415. elektronika i automobilska industrija Transmisiona vratila (uključujući bregasta vratila i kolenasta vratila) i krivaje.412. koji se sastoje od pomiješanih ili nepomiješanih proizvoda za terapeutsku ili profilaktičku upotrebu 8. cjepanicama.755.994 3.438 12. 3.141 45.72% 1.206. u Crnoj Gori u€ i % Obim izvoza 156.T-4 Najvažnije izvozne grupe proizvoda i njihovo učešće u ukupnom izvozu za 2004.62 Mil € 194.35% 1.711 1. Pod pojmom "tarifni broj" podrazumijeva se naimenovanje robe. umjetnička djela) Izvor: UCCG 2004101 Naziv proizvoda 1.427.30% 0.24% 1.164 25. kod koje prva dva broja označavaju broj glave kojoj tarifni broj pripada. svježe ili rashlađeno(Pečurke . uključujući ojačana vina Pivo dobijeno od slada Sladoled i drugi slični proizvodi sa dodatkom ili bez dodatka kakaa: Minerali i goriva Vještački korund. 65 . cigarilosi i cigarete.89 11.124 1.942 1. od duvana ili zamjene duvana Vino od svježeg grožđa.18% 0. Lijekovi.67 Mil € 1. glodanjem ili sječenjem ili ljuštenjem.925 1.533 3. koji se sastoje od pomiješanih ili nepomiješanih proizvoda za terapeutsku ili profilaktičku upotrebu Drvna i kozna industrija Drvo obrađeno po dužini rezanjem.

22 %. Njen uvoz je diverzifikovan (Harfandalov indeks diverzifikacije uvoza je 0.81 2. što se može vidjeti iz naredne tabele /CBCG 2005/.70 mil. S druge strane.60 mil.75 1. građevinski materijal Elekt. sa razvojem privatnog sektora javljaju se pojedinačni primjeri izvoza gotovih proizvoda ili proizvoda sa visokim stepenom tehnološke obrade (namještaj.32 2. 10.33 3.231 16.13%.33%) i ostali gotovi proizvodi (3. brašna Meso ostalo i jestivi otpaci Otpadni proizvodi od nafte i sl. dok je snabdjevenost domaćeg tržišta robama iz uvoza povećana za 44. 5. Poslednjih godina.25 6. 8.49 mil. €. Robni deficit u 2006.58 2. pa otuda je primjetno da je u 2006. klizeći ležajevi) koji već čine zanačajan dio izvoza u zemlje zahtijevnih tržišta (Eurozona). 12. 14. Za domaćinstvo Mlijeko i proizvodi. Ostali značajni proizvodi koji učestvuju u uvozu su proizvodi pored uvoza ulja od nafte i minerala.nn Električna energija Bezalkoholna pića Namještaji i djelovi Proizvodi od žitarica.292 59. 9. T-6 Proizvodna struktura uvoza Crne Gore za 2004.945 13. a kompanije koje ih proizvode predstavljaju pozitivne primjere stranih ili domaćih ulaganja.U crnogorskom izvozu dominantno mjesto zauzimaju veliki sistemi. Osnovni razlozi ovako visokog deficita su značajna građevinska aktivnost (rekonstrukcije dva aerodroma. ukupna robna razmjena za prethodnu godinu iznosila je 1434. medjutim.176 13. 3. 7. godine.60 1.godinu Naziv proizvoda 1.98 1. €. uglavnom kroz proces privatizacije. a značajnim dijelom finansira se iz priliva stranih direktnih investicija.24%). 6. farmaceutske industrije (3.810 28. godini ostvaren značajan rast robnog prometa i to za 32. rast uvoza trajnih potrošnih dobara zbog povećane tražnje/potrošnje na domaćem tržištu. Robna razmjena u 2005-2006. €. Ulja od nafte i minerala Putnički automobili Ljekovi Razni gotovi proizvodi. Ova uvoz balansira se rastom suficita usektoru usluga. Uvozna proizvodna struktura Crne Gore .95 mil. dok je uvoz iznosio 1405. što povećava cijenu proizvoda crnogorskih proizvoda.81%) kao i gorivo (5. izgradnja i renoviranje velikog broja turističkih objekata i sl.759 13.kao ekonomski visoko otvoren sistem Crna Gora ima i uvozno zavisnu ekonomiju. 11. i neelektro. što predstavlja smanjenje za 12. godini iznosio je 911. koji imaju već razrađeni program izvoza ili su tradicionalno vezani za pojedina tržišta. sem maslaca Motorna vozila za prevoz robe Telekomunikaciona oprema UVOZ 45.godini Ukupno ostvarena robna razmjena Crne Gore sa inostranstvom u 2006.00 1. rast cijena energenata i rast apsolutnog uvoza ovih roba na domaće tržište zbog rasta potrošnje. €.10 mil €.4125 koji ukazuje na visoku diverzifikovanost uvoznih proizvoda).15% u odnosu na 2005.25) koji imaju visoku dodatu vrijednost /“value added”/.146 17. 66 .418 20.140 18.195 22.936 28.15% u odnosu na prethodnu godinu.24 5.416 17. Izvozna aktivnost Crne Gore povećana je za 7. 13.58 2.754 (u 000 €) UCEŠĆE % 5. Pokrivenost uvoza izvozom bila je 35.09 2. unapređenje putne infrastrukture.93 1. Kreč. 2. Opr. i nepovoljno utiče na njihovu regionalnu konkurentnost.15%).58 1.548 44. 15. iznosila je 1898.32% . proizvodi visoke obrade iz oblasti automobilske industrije (5. 4. cemenat. U ovom periodu ostvaren je izvoz u vrijednosti od 493.15 3.). a dvije najvažnije stavke predstavljaju uvoz električne energije (6.764 15.

jer statistika zaključuje prijem starih deklaracija zaključno sa 30. Tek nakon toga vrši se konačna obrada podataka koja se odnosi na prethodnu godinu. što je posljedica rasta ukupne ekonomske saradnje sa zemljama EU.30 1434.13% . ohrabruje indikator daljeg porasta izvoza u zemlje zapadnog Balkana (rast 40. kao i rasta konkurentnosti crnogorskih izvoznih proizvoda u cjelini.45 Uvoz i izvoz po grupama zemalja: T 8. 107. Kao dva najveća izvozna tržišta u 2006. KONCENTRACIJA IZVOZA PO GRUPACIJAMA ZEMALJA Koncentracija izvoza po grupacijama zemalja 300 250 200 150 100 50 0 EU-25 Srbija i Kosovo 2005 Zapadni Balkan 2006 Švajcarska Ostale zemlje 102 Za analizu korišćeni su preliminarni podaci MONSTAT-a.70 -911. ROBNA RAZMJENA CG SA INOSTRANSTVOM ZA 2005.T 7.08 1. Učešće % 100 54.46%).85 0. Takođe.95 -513.6 3. godini i dalje su tržišta Srbije i Kosova (34.8 168.22 132.07%)103 i Italije (28.50 0.6 18.49 35. Posmatrano po grupacijama zemalja.65 47.87%).46 11. 67 . dok su po uvozu najznačajnija tržišta Srbije i Kosova (28.2 48. u odnosu na prethodnu godinu.28% 2006. dok na ostale zemlje otpada svega 13%.86%.06%) i Italije (9.36 34.60 1405. najznačajniji obim robne razmjene Republika Crna Gora ostvaruje sa zemljama EU i potpisnicama sporazuma CEFTA 2006.58 . Grafik 3. Rast izvoza na tržište EU-25 povećan je za 8.6 Učešće % 100 53. 103 Monstat i dalje obezbjeđuje podatke za Srbiju i Kosovo kao jedinstvene.86 106.74 Index 107.13 Izvor: MONSTAT.50%).42 8.67 46.10 1898.2 34. 493.81%).6 267.32 7.u 000 € Index 2006/2005. IZVOZ PO GRUPACIJAMA ZEMALJA 2005. Prema podacima Monstata za 2006. godinu Evropska unija učestvuju sa 47% u ukupnoj robnoj razmijeni. G.u mil € 2006. 2006.26 34.07 9.32 140.65 974.32 177. što je prevashodno rezultat realizacije Sporazuma o slobodnoj trgovini. Grupa zemalja Izvoz-ukupno EU-25 Srbija i Kosovo Zapadni Balkan Švajcarska Ostale zemlje Iznos 461 246 158.6 0.07 108. zemlje regiona (potpisnice CEFTA 2006) sa nešto manje od 40%.04 Iznos 493. I 2006. Njemačke (11. junom naredne godine.78 4.15 144. Izvoz Uvoz Robna razmjena Trgovinski bilans Pokrivenost uvoza izvozom (%) Izvor: MONSTAT102 460. 2005.

6 Učešće % 100 43. slijede gvožđe i čelik sa 11.59 4. UVOZ PO GRUPACIJAMA ZEMALJA 2005.. pa tako je vrijednosno učešće aluminijuma u ukupnom izvozu u 2006.85 4.29%. G. 238. godini bilo je 43. Iznos 974. T 9.70 9.50 8.74%. može se zaključiti da se Crna Gora nalazi u domenu visoko koncentrisanog izvoza.9 178. prehrambenih proizvoda. 2006. drveni ugalj Duvan i proizvodi zamjene duvana Nuklarni reaktori.217 11.32%.1 .92 1.289 4.38 11. Sirova krupna i sitna koža sa dlakom.3 400. mineralna goriva. Vodeći izvozni proizvod je aluminijum i njegovi proizvodi.u mil € Struktura izvoza i uvoza po grupama proizvoda Analizom strukture izvoznih proizvoda. čamci i ploveće konstrukcije Rude.904 3. njihovi djelovi Farmaceutski proizvodi Prizvodi od gvožđa i čelika Brodovi.6 292.63 .044 54. farmaceutskih proizvoda i dr. duvana.99 2.77 0. Pozitivan pomak u odnosu na 2005. godini smanjeno u odnosu na 2005.72 4.39 2.71 1.18 4.704 14. godini.20 0. Izvoz 2005.15 Index 144.10 1.838 7. godinu za 7.129 20. mineralni voskovi sa 8. T 10.137 43.265 9.02 5.9 38. Poslije tržišta Evropske unije.40 2. mašina. gdje preovladavaju proizvodi niskog stepena obrade.01 6. 219.u 000 € Izvoz 2006.78 Sa druge strane. Posebno je značajno napomenuti trend difersifikacije izvoznih proizvoda.5 226.5 48. prije svega u metalnoj i drvnoj industriji.2 136.73 1. 2006. pića sa 5.5%. Zatim. dok je u 2006.68%.626 5.Uvoz po grupacijama zemalja Posmatrano po grupacijama zemalja za period 2005. kore agruma ili dinja i lubenica Drvo i proizvodi od drveta. predstavlja porast izvoza proizvoda industrije pića.918 8.15 1. Republika Crna Gora najviše uvozi iz zemalja Evropske unije. I 2006. NAJVAŽNIJI IZVOZNI PROIZVODI CG ZA 2005.38% i voće sa 4. Učešće EU-25 u ukupnom crnogorskom uvozu posljednjih niz godina je na nivou od oko 40%. Grupa zemalja Uvoz-ukupno EU-25 Srbija i Kosovo Zapadni Balkan Švajcarska Ostali Izvor: MONSTAT.32 2.546 20. štavljena koža. zgure i pepeli Vozila.808 3.9 2006.29 28.17%.677 12. kotlovi.74 16.43 2. gdje pet najvećih grupa proizvoda čini preko 70% ukupnog izvoza. U 2005.541 2.889 39.570 19. sa kojeg je ostvaren uvoz od 28..5 79. Crna Gora još uvijek svoj izvoz bazira na postojećim prirodnim resursima. 68 .048 22. koji u ukupnom izvozu Republike u 2006.12%. osim željezničkih ili tramvajskih šinskih vozila i njihovi djelovi . učestvuje sa 44.4 116. bitumenozne materije.02%.773 10..17 3.24 3.38 1.55 2.. drugo značajno uvozno tržište je tržište Srbije i Kosova. Učešće % 100 44.04 0.607 26. zatim iz zemalja zapadnog Balkana 8.856 5.38 4.2 146.458 10.565 11.2 142. i 2006. alkoholi i sirće Voće za jelo.32% i Švajcarske 2.95 14.64 Iznos 1405 622.12 8.855 Učešće % 44. mineralna ulja i proizvodi njihove destilacije.06 0.9 159. Pića. mašine i mehanički uređaji. godinu. godini 44.751 5..3 425. mineralna ulja i proizvodi njihove destilacije.224 3.914 Učešće % 51. Naziv proizvoda Aluminijum i proizvodi od aluminijuma Gvožđe i čelik Mineralna goriva.38%.4 65. Izvor: MONSTAT.68 30.07 2.347 21.

alkohol i sirće Meso i drugi klanički proizvodi Plastične mase i proizvodi od plastičnih masa Keramički proizvodi Mlijeko i proizvodi od mlijeka.959 23.948 12. G. nosači madraca.140 19. godini na 127.01 2. osvjetljene pločice sa imenima i slično. je iznosio je oko 46 mil.51 2.50 1. gips.542 3.670 35. Crna Gora ostaje veliki uvoznik goriva koji se u 2006. Tabela 11. €.751 64..38 1.122 100.8 mil. iznosio 120 mil.633 30. zatim uvoz namještaja. osvjetljeni znaci. ona je i dalje slična strukturi uvoza u 2005. (sa 84.329 31. osim željeznickih ili tramvajskih šinskih vozila i njihovi djelovi Električne mašine i oprema i njihovi djelovi.43 1.75 34.18 42. € u 2006.329 32. lampe i druga svijetleća tijela.u 000 € Uvoz 2006.13 1. godini iznosio 133.359 35.25 3.055 11.136 21. precizni. g. Kotlovi.92 0.149 84. Tako.413 10. novine.94 1.05 7.946 12. g iznosio 26. mineralna ulja i proizvodi njihove destilacije. televizijski aparati za snimanje ili reprodukciju slike i zvuka. 133. dok je u 2006. jastuci i slični punjeni proizvodi. fotografski.49 4.86 69 .64 6.33 1. godini.000 127.10 1. prirodni med.663 13. i djelovi i pribor za te proizvode Prizvodi od gvožđa i čelika Namještaj.1 mil. € u 2005.46 3.23 3. montažne zgrade Gvožđe i čelik Električna energija Farmaceutski proizvodi Pića. jastuka. god. godini).78 1.828 Učešće % 9.75 mil. nepomenuti niti obuhvaćeni na drugom mjestu Hartija i karton.17 1.76 1.Kada govorimo o strukturi uvoza Crne Gore.003 15. €) koji se prije svega odnosi na investicionu potrošnju (građevinski radovi).900 13.61 2. zemlja. živinska i ptičija jaja. € u 2005. njihovi djelovi Vozila.801 17. hartije ili od kartona Optički.725 27.191 66. putničkih automobila koji se povećao jedan ipo put u odnosu na 2005.61 2. Crna Gora je dalje veliki uvoznik proizvoda faramaceutske i prehrambene industrije. madraci.722 26. mašine i mehanički uređaji.311 24.188 15. poslastičarski proizvodi Šećer i proizvodi od šećera Izvor: MONSTAT. lampi i drugih proizvoda iz 94 glave Carinske tarife.37 1. jestivi proizvodi životinjskog porijekla.51 2.074 3.288 25.54 9.332 46.85 2. rukopisi.72 1. madraca.217 25. NAJVAŽNIJI UVOZNI PROIZVODI CG ZA 2005.82 6.66 2. proizvodi od hartijine mase.61 1.019 43. posteljina.2 mil.629 45. aparati za snimanje ili reprodukciju zvuka. sumpor. posteljine. € u 2005.240 Učešće % 9.208 36.29 Uvoz 2005. slike i ostali proizvodi grafičke industrije. godini dok je uvoz ovog proizvoda u 2006. god.127 24.440 14.68 1. brašna.12 1. kucani tekstovi i planovi Obuća i djelovi obuće Razni proizvodi za ishranu Proizvodi na bazi žitarica.34 2.734 20.34 1. € i posljedica je izgradnje i renoviranja velikog broja turističkih objekata. mjerni.05 0. kontrolni.709 12.god. Naziv proizvoda Mineralna goriva. godini povećao za gotovo 2 puta (95.235 15. .16 3. 95.53 8. Primjetan je porast uvoza mehaničkih uređaja (oko 64 mil.840 37.72 1. I 2006. kamen.82 2.10 2.871 120. 2006. dok je u 2005. na drugom mjestu nepomenuti ili uključeni.8 mil €). kreč i cement Štampne knjige. Uvoz ovih proizvoda u 2006.958 11.430 27. skroba ili mlijeka. medicinski i hirurški instrumenti i aparati. njihovi djelovi i pribor So. sa razlikom većeg obima uvoza pojedinih grupa proizvoda.58 8.

3. Jačanje ekonomske razmjene sa EU Poslednjih godina, posebno sa potpisivanjem Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju i stupanjem na snagu Privremenog sporazuma o trgovini i povezanim ekonomskim temama koji uključuje i primjenu pravila o porijeklu, zatim kroz harmonizaciju našeg zakonodavstva u obalsti carinske i trgoivnske politike sa EU standardima, kao i sa finalizacijom procesa pristupanja WTO i primjenom CEFTA sporayuma, sve više jačaju ekonomske veze sa zemljama EU i dolazi do preusmjeravanja odredjenih trgovinskih tokova, što se može vidjeti u strutkuri robne razmjene sa zemljama EU za 2007.godinu.
Robna razmjena sa zemljama EU-27 u 2007.
R. br Zemlje Ukupna robna razmjena 53743.71 17956.31 7695.01 31439.94 2399.81 197.47 12652.98 56452.00 148470.67 18967.47 3231.65 372519.70 1483.19 77.52 114.87 221.78 87042.65 96.05 222638.18 25208.82 671.91 14136.55 4871.93 98625.99 25153.46 49055.86 29352.09 1284477.5 2733398.6 Udio u ukup razmjeni CG 1.97 0.66 0.28 1.15 0.09 0.01 0.46 2.07 5.43 0.69 0.12 13.63 0.05 0.00 0.00 0.01 3.18 0.00 8.15 0.92 0.02 0.52 0.18 3.61 0.92 1.79 1.07 46.99 100.00 IZVOZ Udio u ukup. izvozu CG 0.34 0.12 0.07 0.48 0.00 0.00 0.00 0.03 12.30 0.41 0.07 27.42 0.16 0.01 0.00 0.00 11.06 0.01 1.55 0.00 0.00 0.02 0.03 4.40 0.03 0.02 0.48 59.04 100.00 Udio u uku. izvozu EU-27 0.57 0.20 0.13 0.82 0.00 0.00 0.01 0.06 20.83 0.70 0.12 46.44 0.27 0.02 0.00 0.00 18.73 0.02 2.63 0.00 0.00 0.04 0.05 7.45 0.06 0.03 0.81 100.00

000 €
UVOZ Učešće u uku. uvozu CG 2.42 0.81 0.34 1.34 0.11 0.01 0.59 2.64 3.50 0.77 0.13 9.76 0.03 0.00 0.00 0.01 0.97 0.00 9.99 1.18 0.03 0.66 0.22 3.39 1.17 2.29 1.24 43.61 100.00 Udio u uk. uvozu EU-27 5.56 1.85 0.78 3.07 0.26 0.02 1.36 6.04 8.04 1.77 0.30 22.38 0.06 0.00 0.01 0.02 2.23 0.00 22.92 2.71 0.07 1.50 0.50 7.76 2.68 5.26 2.85 100.00

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27

Austrija Belgija Bugarska Češka Danska Estonija Finska Francuska Grčka Holandija Irska Italija Kipar Letonija Litvanija Luksemburg Mađarska Malta Njemačka Poljska Portugalija Rumunija Slovačka Slovenija Španija Švedska Vel.Britanija UKUPNO EU-27 CG TOTAL

2025.95 701.28 447.12 2895.66 3.57 0.00 26.69 204.47 73661.47 2480.87 422.35 164253.42 943.30 71.02 16.35 2.86 66253.26 81.45 9310.61 5.79 5.43 140.52 188.54 26353.92 202.98 120.06 2864.60 353683.54 599020.72

51717.76 17255.03 7247.89 28544.28 2396.24 197.47 12626.29 56247.53 74809.20 16486.60 2809.30 208266.28 539.89 6.50 98.52 218.92 20789.39 14.60 213327.57 25203.03 666.48 13996.03 4683.39 72272.07 24950.48 48935.80 26487.49 930794.03 2134377.9

70

Najznačajniji izvozni partneri su: Italija sa 46,44% od ukupnog izvoza u EU (27,42% od ukupnog izvoza CG); glavni izvozni proizvodi su aluminijum i proizvodi od aluminijuma, gvožđe i čelik, proizvodi od gvožđa i čelika, drvo i proizvodi od drveta, bakar i proizvodi od bakra; Grčka sa 20,83% od ukupnog izvoza u EU (12,30% od ukupnog izvoza CG); glavni izvozni proizvodi su aluminijum i proizvodi od aluminijuma i električne mašine, oprema i njihovi proizvodi; Mađarska sa 18,73% od ukupnog izvoza u EU (11,06% od ukupnog izvoza CG); glavni izvozni proizvodi su aluminijum, rude, zgure i pepeo, proizvodi od gvožđa i čelika; Slovenija sa 7,45% od ukupnog izvoza u EU (4,40% od ukupnog izvoza CG); glavni izvozni proizvodi su aluminijum i proizvodi od aluminijuma, mineralna goriva i ulja i njihovi proizvodi, bakar i proizvodi od bakra, proizvodi od gvožđa i čelika, drvo i proizvodi od drveta; Njemačka sa 2,63% od ukupnog izvoza u EU (1,55% od ukupnog izvoza CG); glavni izvozni proizvodi su gvoždje i čelik, eterična ulja, parfimerijski, kozmetučki i toaletni proizvodni, piće i alkohol, drvo i proizvodi od drveta, kakao i proizvodi od kakaa; Njemačka sa 22,92% od ukupnog uvoza iz EU (9,99% od ukupnog uvoza Crne Gore); glavni uvozni proizvodi su vozila, reaktori, kotlovi, mašine i mehanički uređaji i njihovi djelovi, električne mašine, oprema i njihovi djelovi, plastične mase i proizvodi od plastične mase, farmaceutski proizvodi i proizvodi od gvožđa i čelika; Italija sa 22,38% od ukupnog uvoza iz EU (9,76% od ukupnog uvoza Crne Gore); glavni uvozni proizvodi su mineralna goriva i ulja i njihovi proizvodi, reaktori, kotlovi, mašine i mehanički uređaji i njihovi djelovi, vozila, namještaj, posteljina, madraci, nosači madraca, jastuci, proizvodi od gvožđa i čelika, električne mašine, oprema i njihovi djelovi, obuća, komašne i slični proizvodi, plastične mase i proizvodi od plastične mase, odjeća i pribor za odjeću; Grčka sa 8,04% od ukupnog uvoza iz EU (3,50% od ukupnog uvoza Crne Gore); glavni uvozni proizvodi su mineralna goriva i ulja i njihovi proizvodi, so, sumpor, zemlja i kamen, gips, kreč i cement, aluminijum i proizvodi od aluminijuma, reaktori, kotlovi, mašine i mehanički uređaji, i njihovi djelovi, duvan i proizvodi od duvana; Slovenija sa 7,76% od ukupnog uvoza iz EU (3,39% od ukupnog uvoza Crne Gore); glavni uvozni proizvodi su reaktori, kotlovi, mašine i mehanički uređaji i njihovi djelovi, električne mašine, oprema i njihovi djelovi, mineralna goriva i ulja i njihovi proizvodi, namještaj, posteljina, madraci, nosači madraca, jastuci, hartije i karton, proizvodi od hartije i kartona, proizvodi od gvožđa i čelika, drvo i proizvodi od drveta, plastične mase i proizvodi od plastičnih masa i farmaceutski proizvodi; Francuska sa 6,04% od ukupnog uvoza iz EU (2,64% od ukupnog uvoza Crne Gore); glavni uvozni proizvodi su vozila, reaktori, kotlovi, mašine i mehanički uređaji i njihovi djelovi, farmaceutski proizvodi, eterična ulja i rezinoidi, parfimerijski, kozmetučki i toaletni proizvodni i razni proizvodi hemijske industrije.

Najznačajniji uvozni partneri su: -

-

-

-

-

4. Trgovinski režim i instrumenti spoljnotrgovinske politike
Crna Gora je usvojila Zakon o spoljnoj trgovini 2004.godine, kao i Uredbu o sprovodjenju zakona o spoljnoj trgovini iste godine, koje su, sa amandmanima iz 2007.godine, potpuno usaglašeni sa WTO sporazumima. Trgovinski režim je veoma liberalan, a primjenjuju se samo dozvoljene mjere zaštite (antidamping, prekomjerna zaštita, pogoršanje odnosa razmjene koje značajno remeti bilanse razmjene), kao i subvencije domaće proizvodnje, odnosno dozvoljene subvencije u oblasti poljoprivredne i industrijske proizvodnje.

71

DRUGI DIO:
CRNA GORA I PROCES EVROPSKIH INTEGRACIJA

72

Od akumuliranog trgovačkog kapitala upravo su i formirane banke i osnovana pojedina industrijska preduzeća u Crnoj Gori. okvira društveno-ekonomskog razvoja i karakteristika crnogorske privredne strukture. prevagu su često imali neekonomski faktori. opet postala samostala i medjunarodna priznata država. analiziraćemo ukratko.godine razvija se u okviru "tri" Jugoslavije . U fokusu naše analize je privredni razvoj Crne Gore kao specifičnog ekonomskog sistema. naslijedje je mnoštva ekonomskih i neekonomskih faktora koji su djelovali u prethodnim razvojnim periodima. sve više su dolazili do izražaja kapitalistički elelemnti u crnogorskom društvu. Drugim riječima. krupni trgovci. Većina banaka i industrijskih preduzeća u Crnoj Gori početkom XX vijeka formirana je na bazi akcionarskih društava. objašnjava i složene transformacije u kompoziciji i strukturi privrede. On je bio jedan od najznačajnijih faktora u formiranju bankovnog i industrijskog kapitala. Engleske. izuzetan doprinos dao je Akademik Mirčeta Đurović u svom bogatom naučno-istraživačkom opusu. inkorporirajući istovremeno i analizu brojnih složenih promjena u strukturnom. Formiranje banaka.godine. prvenstveno sa aspekta osnovnih karakteristika ekonomske strukture i okvira upravljanja razvojem. 1. sa akcentom na osnovne karakteristike tranzicije našeg sistema na pragu XXI vijeka i otpočinjanje procesa približavanja standardima koje je u svom makrosistemu postavila Evoropska unija. kao i promjene udjela pojedinih inputa u rastu ukupnog nacionalnog outputa. poslijeratne SFRJ i SR Jugoslavije do 2003. njen ekonomski i ukupni društveni razvoj vezuje za sudbinu jugoslovenske zajednice. Okvir privredne razvijenosti Crne Gore u prvoj polovini XX vijeka Nivo privredne razvijenosti odredjenog ekonomskog sistema. Periodizacija razvoja ekonomskog sistema Crne Gore neraskidivo je povezana i obilježena promjenama državnopravnog statusa zemlje. Projektovani razvojni scenariji. Osvrt na ove razvojne periode. opšti nivo privrednog razvitka Crne Gore 73 . Holandije i drugih zemalja) i mnoge druge okolnosti otvarali su put razvitku kapitalističkog načina privredjivanja i savremenim metodama akumulacije kapitala. kada je formirana Državna zajednica Srbija i Crna Gora. bi bio najpogodniji za ekonomski sistem Crne Gore u razvojnom okviru koji daje evropska integracija zemlje. Na žalost. bila je to samostalna i medjunarodno priznata država. članica sistema UN. prodiranje stranog kapitala (iz Italije. Medjutim. U djelu “Trgovački kapital u Crnoj Gori” navodi se da je trgovački kapital izvršio veliki uticaj na cio društveni život i odigrao značajnu ulogu u privrednom razvitku Crne Gore. Izučavanju ekonomske istorije Crne Gore. Početkom XX vijeka.predratne kraljevine. sa veoma skromnim ekonomskim potencijalima. preduslov je da bi se mogao učiniti pogled unaprijed . pojam privrednog razvoja pored toga što obuhvata promjene u obimu proizvodnje. Ove dinamične promjene.koji pravac budućeg privrednog razvoja. Poslije Prvog svjetskog rata. Od 1918. institucionalnom i tehnološkom smislu koje su omogućile da se tako uvećana proizvodnja realizuje i distribuira. Nivo privredne razvijenosti određenog ekonomskog sistema definišemo putem analize porasta materijalne proizvodnje i nacionalnog dohotka. a ukupna privredna nerazvijenost . u ovom slučaju Crne Gore. kako na raspoložive faktore razvoja. ostajali su nerealizovani.godine.karakteristika sistema u cjelini. osnivanje nekoliko industrijskih i trgovačkih akcionarskih društava. tako i na primjenu i kvalitet realizacije različitih razvojnih koncepata. posebno ekonomsko-finansijskog razvoja Crne Gore krajem XIX i početkom XX vijeka. koji razvojni scenario. na istorijski trusnom balkanskom tlu. Inicijatori i nosioci osnovanja tih društava bili su trgovci.I KRATAK OSVRT NA PROFIL PRIVREDNE RAZVIJENOSTI I RAZVOJNU POLITIKU CRNE GORE OD KRALJEVINE CRNE GORE DO OBNOVE CRNOGORSKE NEZAVISNOSTI Iz prethodnih poglavlja vidjeli smo da je privredni razvoj kompleksna kategorija koja obuhvata čitav spektar. voljom svojih gradjana. za tadašnje ekonomske uslove. A uporedo sa odredjenim opštim privrednim napretkom početkom XX vijeka. u tim okolnostima. u kvalitativnom smislu vrlo različitih društveno-ekonomskih promjena karakterističnih za proces kontinuiranih transformacija privrede i društva. da bi od 2006.

Svi ovi ugovori bazirali su se na klauzuli najvećeg povlašćenja. datiraju iz vremena vladike Petra I Petrovića Njegoša sa donošenjem „Zakonika obšteg crnogorskog i brdskog“. Titograd. Carina (dacija. privredu karakteriše ustrojstvo jedinstvenog tržišnog i ekonomskog prostora putem daljeg razvoja instrumentarija za prikupljanje dažbina. Podgorica. Turskom. Egiptom. razvoj trgovačkog kapitala. str. nepostojanje industrijske tradicije . 16 puta manje nego u Srbiji. sa nerazvijenom industrijom. Rumunijom i Austro-Ugarskom. oktobra 1798. god. najvažnija djelatnost.samo su neki od faktora koji karakterišu ovaj razvojni period. uvedena je carinska tarifa za pojedine artikle. str. Početkom XX vijeka oko 90% crnogorskog izvoza ostvarivalo se izvozom stoke i stočnih proizvoda. Švajcarskom. Zakonik donešen 18.bio je veoma nizak. prodaja imovine. ekonomski zamah nije bio tako snažan. industrija.. 108Npr. Karakteristično je da je naplata carine davana u zakup.1959. da istorija razvoja carinske službe Crne Gore datira i prije ovog perioda 106. 28 puta manje nego u Vojvodini. pored zaostale poljoprivredne proizvodnje sa malim tržišnim viškovima. evidentno je apsolutno i relativno zaostajanje u privrednom razvoju Crne Gore u odnosu na druge djelove Jugoslavije108). Za vrijeme vladavine Knjaza Danila. Spoljnotrgovinska razmjena Crne Gore sa navedenim zemljama odvjala se u uslovima izraženog robnog deficita. 121). str.. posebno za djela koja su imala krivični karakter. saobraćajem i trgovinom. tekstilni proizvodi. nedovoljna zainteresovanost stranog kapitala u uslovima slabe saobraćajne povezanosti Crne Gore sa okruženjem. Srbijom. Francuskom. Akademik Mirčeta Djurović.). Već tada. Pivara u Nikšiću. magistarski rad. naplata dugova i propisivale kazne za prekršaje i prestupe. U tom sektoru angažovao se i strani kapital. koji je pratila i zaduženost zemlje. pa je i razvitak kapitalističkih elelmenata sporo dolazio do izražaja. koje su bile priličan problem crnogorskog saobraćaja sa inostranstvom i koje su stvarale dosta teškoća crnogorskim trgovcima105. pored ostalog definisali su se međusobni odnosi između ljudi. I dalje se može cijeniti da je početkom XX vijeka u Crnoj Gori još uvijek preovladjivala naturalna privreda. 2008. Ovim Zakonikom koji je bio i građanski i krivični. pa je na taj način riješeno pitanje carina. Belgijom. Početkom XX vijeka zaključeni su novi ili obnovljeni dotadašnji trgovinski ugovori sa slijedećim državama: Italijom. veoma stroge. str.. isto. Isto. odnosno postaje normativno ustrojen državni instrument. već su naplatu vršila druga lica uz odgovarajuće naknade. sporo se razvijala. nedostatak domaćeg kapitala. 104 105 74 . Carinski sistem Crne Gore na putu pridruživanja EU. Fabrika za preradu vune u Danilovgradu u dr. Bugarskom. Nerazvijen finansijski sektor. Trgovački capital u Crnoj Gori. Na strani uvoza najznačajnije stavke bile su žito. 280-282. prisustvo stranih kapitala. u Crnoj Gori je na 1000 stanovnika dolazilo 57 puta manje industrijskih preduzeća nego u Sloveniji. 252. da bi poslije I svjetskog rata bio porušen najveći dio ionako skromnih industrijskih kapaciteta ( Fabrika duvana u Podgorici. Iako je podignuto 26 industrijskih preduzeća i 11 električnih centrala. Zaostalost crnogorske privrede bila je osnovna prepreka bržem razvitku. malo stručne radne snage i organizacionog iskustva u proizvodnji. savremenom načinu proizvodnje104. ali način upotrebe prikupljenih sredstava je u rukama Knjaza koji za to nikom nije polagao račune. sa stepenom pokrivenosti ispod 30%. str. Ekonomski fakultet. prve koncesije i rast spoljne trgovine. kolonijalna roba i metalni proizvodi107. Crna Gora bila je. Za vrijeme Kralja Nikole donošenjem carinskog zakona i zakona o carinskoj tarifi dolazi do daljeg razvoja carinskog sistema i carina postaje najvažniji prihod državne kase (Mr Kaljević N. Podgorica. U periodu izmedju dva svjetska rata. Rusijom. 13 puta manje nego u BiH i 7 puta manje nego u Makedoniji ( Medenica S. što je značilo da tadašnja država nije imala kapacitete da razvija svoje institucije. bila je primarna prerada drveta. a preostali dio kroz izvoz duvana i maslinovog ulja. Holandijom. Engleskom. 2008.g.Privredni razvitak Crne Gore 1918-1941. Cid. i ostala. Izabrana djela. konfekcija. đumruk) kao veoma važan izvor prihoda za državnu kasu se strogo i uredno naplaćuje. Grčkom. ekonomska periferija u koju se školovana omladina rijetko vraćala. Interesantno je medjutim napomenuti. 16) 107 Opširnije o strukturi spoljne trgovine i trgovačkom kapitalu početkom XX vijeka: Akademik Mirčeta Đurović. Njemačkom. 251-267. a time i privreda. I tom. Godine 1903. Iako je evidentan proces jačanja robno-novčanih odnosa. 106 Prvi pokušaji uređenja Crne Gore kao organizovane države u smislu organizovanog prikupljanja državnih prihoda. koji je slabu saobraćajnu povezanost kompenzirao jeftinom radnom snagom. 29 puta manje nego u Hrvatskoj. na saboru u manastiru Stanjevići i taj datum je prihvaćen kao dan carinske službe Crne Gore s obzirom da se ovim Zakonikom po prvi put carina uvodi putem nekog propisa.

Ne radi se samo o tome što je Crna Gora praktično bila bez iole značajnijih industrijskih kapaciteta i saobraćajno nepovezana sa širim jugoslovenskim prostorom.godine prešlo se na tzv. hidro-energiji.g. propisivanje raspodjele. s jedne. Nekoliko malih električnih centrala. Razvoj privrede Crne Gore. kao i Remontni zavod u Tivtu. naslijeđeno je. modele planiranja i strukturne promjene u privredi Relativno i apsolutno zaostajanje Crne Gore u odnosu na druge krajeve u predratnoj Jugoslaviji. najveći dio kapaciteta industrije potpuno je uništen.1.. 2. činio je sistem dovoljno “planifikabilnim” sa mogućnošću centralizovane koordininacije. a stepen nerazvijenosti ukupne ekonomije. sa zastarjelim i oštećenim postrojenjima. putem obaveznih planova i izradom proizvodnih programa pojedinih grana. po mnogo čemu osobeno. 75 . Zakonom o planskom upravljanju privredom 1952. pogona za proizvodnju cigle i crijepa. proporcije u spoljnotrgovinskoj razmjeni mješavinom ekonomskih i administrativnih mjera. s druge strane. duvana i pića. a Prvi petogodišnji plan sa razgranatom plansko-upravljačkom administracijom donijet je za period 1947-5.godina. bazirao se na konceptu industrijalizacije kao modela razvoja.godišnja stopa rasta DP u periodu 1948-1980. Periodizacija sistema planiranja 1. DP/pc iznosio je svega 50$ 109). gransku. Mjereno osnovnim ekonomsko-socijalnim pokazateljima razvijenosti. pilana.Drugi svjetski rat donio je nova razaranja i ljudske žrtve.9%) i krupne socijalne promjene. Crna Gora je u poslijeratnom razvojnom periodu ostvarila dinamičan privredni rast (npr. sistem planiranja globalnih proporcija. sastavljajući plan privrednog razvoja koji se 109 Bjeletić V. te posebno povoljni uslovi za razvoj turizma i pomorske privrede. Za oko 377. Osnovna privredna djelatnost bila je ekstenzivna poljoprivredna proizvodnja od koje je živjelo 76% stanovništva. snažno su uticale na strateške pravce njenog razvoja. Strategija razvoja bazirala se na ubrzanoj industrijalizaciji kroz jačanje bazičnih grana privrede. str.96.1. 2. Polažište njenog razvoja bilo je. b) uz upotrebu ekonomskih instrumenata prema preduzećima za njihovo ostvarivanje (politika cijena.5% obradivih poljoprivrednih površina živjelo preko 71% ukupnog stanovništva. što je svakako imalo uticaja i na razvoj pojedinih subregiona i urbanih sredina u Crnoj Gori. u okviru privrednog sistema SFRJ.000 stanovnika Crne Gore. Imao je za posljedicu konstantno mijenjanje strukture privrede. bila je 5. 2000. međutim. i koja je učestvovala sa 80% u formiranju ukupnog nacionalnog dohotka. Republički sekretarijat za razvoj.1. Profil privredne razvijenosti Crne Gore u poslijeratnom razvojnom periodu Jugoslavije do disolucije SFRJ (1991) 2.godine. imajući u vidu njenu ekonomsku. Veoma nizak nivo razvijenosti proizvodnih kapaciteta i relativno skromni uslovi za razvoj poljoprivrede. Podgorica. 2. sektorsku i prostornu dimenziju. poslije ratnih razaranja. Prve poslijeratne godine karakterisao je sistem administrativnog (centralističkog) planiranja. Kada je riječ o raspoloživim ekonomskim potencijalima. Prvi okvirni plan privrede sastavljen je 1946. koje je kreiralo oko 11% DP. koji se bazirao na dva osnovna postulata: a) planiraju se samo ključne srazmjere u razvoju nacionalne ekonomije (globalne proporcije u odnosu investicija i potrošnje. visok nivo centralizacije u raspodjeli investicionih i deviznih sredstava). kao svojevrstan razvojni problem i u novoj državi (“Drugoj” Jugoslaviji). i raspoloživi potencijali u rudnom i šumskom bogatstvu. već i o tome što je na samo 13. Solana u Ulcinju i nekoliko malih fabrika sapuna. Osvrt na razvojni koncept. administrativna ograničenja uvoza itd). Društveni proizvod i njegovo ostvarivanje u Crnoj Gori. predstavljali su jedino industrijsko jezgro. Savezni zavod za društveno planiranje gubi upravna ovlašćenja i postaje stručna ustanova.

t ena t Rezultat koji postiže određena nacionalna ekonomija Y u odredjenom periodu. upravljanja. Amsterdam.y T R aspolozivi fond radnog vrem . kad se svo raspoloživo vrijeme troši na plansku djelatnost. Troškovi realizacije planske aktivnosti izuzetno su povećani. naravno. 1978. znatno veći nego u indikativnom planiranju u Francuskoj. b) zajedničko obavljanje planske funkcije u okviru opšteg usaglašavanja planova (sve ekonomske i društveno-političke jedinice moraju saradjivati po horizontalnoj i vertikalnoj povezanosti u dugom i neizvjesnom procesu usaglašavanja. ali je istovremeno postizanje saglasnosti dobrovoljno. dok je sistemska nekonzistentnost postavljena već kroz sam model: usaglašavanje planova je obavezno. bez nadredjenosti u planiranju. izostaje bilo kakav ekonomski rezultat. sistem dogovornog planiranja.Johansen110: Grafik 1 – Posljedice rastućih troškova upravljanja b Rezultat nac. veličina Y će prirodno početi da opada. takodje ostvariti odredjeni rezultat. izradi i sprovodjenju planova (svi planski subjekti da budu ravnopravni. U tački T. predstavljen je kao funkcija radnog vremena koje društvo odvaja za plansku djelatnost t od ukupno raspoloživog radnog vremena t. i c) uspostavljeni su tzv. Od te tačke. do koncipiranja čitave mreže tzv. uz dijalog svih zainteresovanih partnera. 3. na račun smanjivanja fonda radnog vremena koji se troši u osnovnim (proizvodnim i uslužnim) djelatnostima. Drugim riječima. jer se planska funkcija dalje razvija na račun smanjenja fonda radnog vremena u osnovnim djelatnostima. kao i vrijeme potrebno za njihovu realizaciju. Lectures of Macroeconomic Planning II. nacionalna ekonomija će. Time što se sporazumi nisu morali postići (a i kad se postignu. Navedene posljedice rastućih troškova planiranja i šire. Sistem je ipak karakterisao visok stepen direktne kontrole privredjivanja. 110 Johansen N. samoupravnih sporazuma i društvenih dogovora o osnovama plana). bio znatno siromašniji od onog koji poznaje francusko planiranje. ekonomski rezultat bi trebao da raste. ali samo do odredjenog nivoa b (optimum planske aktivnosti. dok preduzeća počinju postepeno da sastavljaju svoje planove razvoja samostalno.zadržava na nivou sektora i koji obavezuje samo državne organe. obim planske djelatnosti približio bi se ukupno raspoloživom fondu radnog vremena. Teorijski ovaj model je osmišljen da može funkcionisati samo u čistom obliku. dogovorni odnosi ekonomskih subjekata u organizovanju. Glavne zamisli ovog sistema planiranja bile su: a) težnja za cjelovitim obuhvatanjem društvenog razvoja (preširok planski front). na jednostavnom modelu prikazao je L. dok se planovi širih zajednica mogu donositi jedino putem jednoglasnog dogovora). U tački a. Zakonom o osnovama sistema društvenog planiranja i o društvenom planu Jugoslavije (1976) otpočela je treća faza razvoja sistema planiranja – tzv. jer je proces realizacije planova bio lišen i administrativnog propisivanja i ekonomskih instrumenata) bilo je suštinski ugroženo i samo ostvarivanje plana razvoja zemlje i efikasna realizacija razvojne strategije. Sa povećanjem planske djelatnosti. North Holland. gdje nema planiranja u društvu. ne mogu se učiniti suštnski obaveznim. ekonomije . na koji je ovaj sistem podsjećao. što ne znači da je to istovremeno i maksimum planiranja). teorijski. dok je nivo stručne i analitičke obrade planova. kada bi se zamišljeni postupak izrade i usaglašavanje nekoliko desetina hiljada pojedinačnih planova razvoja primjenio u praksi. 76 .

111 77 .godini) identifikuje nasljeđe prošlosti. Obaveza planiranja zadržana je za velike proizvodne sisteme. kao jedinstvenog koncepta za cijelu zemlju. i u sferi politike i u sferi ekonomskih trendova. Najvažniji pečat tim promjenama dalo je dejstvo razvoja industrije i nepoljoprivrednih djelatnosti. uticali da do realizacije ovih reformi. Rudnici crvenog boksita . nikada ne dodje.4.novi Zakon o osnovama sistema društvenog planiranja i društvenog plana Jugoslavije (1988) pošao je od pretpostavke da će se društveno planiranje odvijati u decentralizovanom privrednosistemskom ambijentu sa visokim stepenom samostalnosti preduzeća i razvijenim tržišnim odnosima privredjivanja.. proces industrijalizacije i deagrarizacije112). bez obavezivanja. finansijskom. u onim područjima gdje tržište ne funkcioniše efikasno. Ispoljeni agrarni karakter privrede do 1960.. Dugoročne tendencije u razvoju Crne Gore i Jugoslavije. odnosno projekcioni dio koji treba da zadovolji istraživačku i informativnu funkciju planiranja. tokom cijelog posmatranog perioda. ali su mnogobrojni ograničavajući faktori. Industrijalizacija i deagrarizacija u Jugoslaviji. 113 Kostić M. Prof dr Risto Vukčević. kreditnom i bankarskom sistemu. na pet energetskometalurških kapaciteta i tri saobraćajnice. monetarnom. koji je bio prisutan u razvijenim tržišnim privredama.godine činio je čitavu privredu u U “Osnovama reforme privrednog sistema” (1988) izraženo je opredjeljenje za afirmaciju robne proizvodnje i uspostavljanje cjelovitog tržišta. kratkoročni i godišne mjere ekonomske politike. Kombinat aluminijuma) i na krupnu saobraćajnu infrastrukturu (jadranska magistrala. na primjer. već je taj proces postepeno prerastao u proces dezintegracije sistema. nisku produktivnost rada i obilježje agrarnog identiteta privrede. Sa stanovišta sektorskog razvoja. Reforma privrednog sistema trebala je da se odvija paralelno sa reformom političkog sistema. 1992. i b) prognostički. svojinskih odnosa. Plan razvoja zemlje razdvaja se na a) programski i ekonomsko-politički dio. Željezara. Novim privrednosistemskim zakonima iz oblasti organizacije i poslovanja preduzeća.44. 2. definisan je osnovni institucionalni okvir za uspostavljanje i razvoj integralnog tržišta.56% u Crnoj Gori u 1952. Ekonomski fakultet. TE Pljevlja. Elementi industrijskog razvoja113. Tako je. prometa društvenog kapitala. nerazvijenost proizvodnih potencijala. Univerzitetska riječ. Uvodjenje decentralizovanog sistema planiranja kroz privrednu reformu 1988. kao i srednjoročni. pruga Beograd-Bar i Luka Bar). nastojeći da postigne makroekonomsku stabilnost i ujednači uslove privredjivanja. što se može ilustrovati pregledom investicionih ulaganja.1. Planska regulacija privrednih kretanja treba samo da dopuni djelovanje mehanizma samoregulacije. banaka i drugih finansijskih organizacija. samostalnost preduzeća kao tržišnih subjekata. Dinamične strukturne promjene Dinamične strukturne promjene.Nikšić. formiranja insitutcija za prestrukturiranje privrede itd. Beograd. i poljoprivrede i ribarstva na drugoj strani. bile su moguće na bazi značajnih investicionih ulaganja iz zemlje i (kasnije) inostranstva i odražavale su se na strukturu zaposlenosti. kao i u sistemu podsticanja nedovoljno razvijenih republika i pokrajina. stranih ulaganja. finansijskog poslovanja i računovodstva. Novim zakonskim rješenjem cilj je bio da se napravi skladan spoj i srazmjera tržišnog i planskog. visoko učešće poljoprivrednog stanovništva u ukupnom stanovništvu. Rudnici olova i cinka . sistemu poreza i doprinosa.Pljevlja i Mojkovac) uloženo oko 4/5 privrednih investicija. Afirmišu se dugoročni planovi razvoja.godine111 . polazeći od pretpostavke da će preduzeća u tržišnim uslovima biti sama dovoljno motivisana da na adekvatan način planiraju svoje djelatnosti i razvoj. koje se jasno definišu kao sredstva za ostvarivanje strateških projekcija. kao i na četiri rudnika (Rudnici uglja Pljevlja i Ivangrad. a smanjenje učešća sektora primarnih djelatnosti.Preduzeća su oslobodjena obaveze da izradjuju planove razvoja. to je značilo konstantno povećanje zastupljenosti sektora sekundarnih i tercijarnih. poreskog sistema. 112 Opširnije. na jednoj. deviznog i spoljnotrgovinskog poslovanja. dominirali su tokom čitavog razvojnog perioda. Najveći dio ulaganja u privredi odnosi se na nekoliko najvažnijih energetskometalurških objekata (HE Perućica i Piva.IDEI. Model je koncipiran po uzoru na aktuelna rješenja indikativnog sistema planiranja. Titograd. 1983. u sistemu koji počinje intenzivno da se mijenja.2.Podgorica i Stručna knjiga. Velika zastupljenost primarnog sektora (sa dominantnim učešćem poljoprivrede i pratećim učešćem šumarstva i ribarstva . predložene su i značajne promjene u sistemu raspodjele. odnosno mijenjanje njihovog učešća u ukupnoj strukturi formiranja društvenog proizvoda (tzv.

Tabela 1.7 15.godine.9 3. a uz spori rast poljoprivredne proizvodnje. Istovremeno. projektovan da ostvari podsticajne i povratne efekte na razvoj ostalih sektora i privrednih djelatnosti u Crnoj Gori.7 Izvor: SGCG za relevantne godine.7 1980 30. investicije su u prosjeku učestvovale sa čak 52%.9 10. u "Strategija razvoja SR Crne Gore". posljedica je niske startne osnove i dominantnog učešća bazične industrije i infrastrukture u strukturi investicija (definisani investicioni prioriteti u kontekstu ukupnog razvoja SFRJ saobraćajno povezivanje i izgradnja energetsko-sirovinskih kapaciteta .4 4. migracije stanovništva na relaciji selo-grad itd. javlja se kao posljedica izgradnje.9 15.8 20.godini).8 20. kasnije se pokazao ograničenjem dinamičnijeg privrednog rasta i razvoja. što je hronično kreiralo deficite strateških poljoprivrednih proizvoda. možemo zaključiti da granska struktura društvenog proizvoda reflektuje i intenzitet promjena u realizaciji razvojne strategije. Cijeli period karakteriše nedovoljno ulaganje u ovaj sektor.IDEI.godini primarni sektor činio je 33.g. stavljanja u funkciju i eksploataciju krupnih infrastrukturnih objekata sektora saobraćaja i veza. tako da je u 1980.2 18.6 1.najvećem stepenu zavisnu od poljoprivredne proizvodnje i izvoza poljoprivrednih proizvoda.godini učestvovao sa svega 11. značajno se počela koristiti inostrana akumulacije (ino-zaduživanje). zatim i dalje opada. razvoj industrije i sekundarnog sektora u cjelini.Efikasnost investicija u Crnoj Gori. To 114 Na određeni broj pomjeranja u granskoj strukturi DP Crne Gore (pored faktora kao što su izabrani model razvoja. Sekundarni sektor je na početku poslijeratne izgradnje i kasnije bio dominantan u krupnim investicionim projektima. poslije značajnih investicionih ulaganja narednih godina.1 4. 78 .1 1.godine. uticale su i vanredne okolnosti koje je izazvao katastrofalni zemljotres 15. U narednoj dekadi ponovo polako raste.7 3.1979.godini na 48% u 1990.8 9.3%. predstavljali su završetak inicijalne etape industrijalizacije i osnovicu za izgradnju i difersifikaciju preradjivačkih kapaciteta u oblasti industrije. Ovako "skup" razvoj. sa dominantnim učešćem proizvodnje električne energije.). tako da je na nivou od 13. čelika i aluminijuma. tako i kod nekih neproizvodnih djelatnosti (rast učešća građevinarstva.4 3. trgovine.1% u strukturi formiranja ukupnog društvenog proizvoda. kako na relaciji industrija-poljoprivreda. str.Titograd.7 4.8 18.0 27. kao i sve značajnijeg razvoja trgovine.0 1990 35 13. iznosile svega 5. U strukturi DP Crne Gore u periodu 1952-1982. 1986. zbog svoje neuravnoteženosti.1 6. Stalno povećanje učešća tercijarnog sektora u privredi Crne Gore (sa 22% u 1952.5 5. turizma i ugostiteljstva114.5 1960 20.5 21. Analogno navedenom. Sa 54% u strukturi DP u 1980. Medjutim. nedovoljna iskorišćenost raspoloživog zemljišta.9 13. Struktura društvenog proizvoda Crne Gore 1952-1990 STRUKTURA DP Industrija Poljoprivreda Šumarstvo Gradjevinarstvo Saobraćaj Trgovina Turizam Ostalo 1952 7.8 3. investicije su u 1989. 115 Vukčević R.iziskivali su velika ulaganja i dugi rok gradnje do punog proizvodno-ekonomskog efektuiranja). ali cijeli period karakteriše njihova niska efikasnost ( koeficijent efikasnosti investicija u ovom periodu bio je 0. 43-46. Formirana privredna struktura sporo se diversifikovala i pretežno ekonomski multiplikovala izvan Crne Gore. kad su se mnoge djelatnosti. i ugostiteljstva i turizma). U 1960.4% DP.5 14.142) 115).4..godini. razvijale ubrzanim tempom.3 3. zahvaljujući odlučnom ostvarivanju strategije industrijalizacije (učešće industrije u DP je sa 42% u 1952. boksita. Izgradjeni kapaciteti.godini u DP) i njegova znatno veća zastupljenost u ukupnoj strukturi društvenog proizvoda u odnosu na jugoslovenski prosjek.4 38.godini poraslo na 58% u 1988. saobraćaja i veza.1% u 1990. uglja.

mnogi turistički potencijli nisu valorizovani. čija je eksploatacija obustavljena. e) u 1995. ostalo je neobrađeno. a naročito tercijarnom sektoru. ni izbliza nije valorizovao sve svoje vrijednosti itd. Nadalje. nedovoljno aktivirane mogućnosti ino-ulaganja u razvoj turizma u cjelini. koja je obezbjeđivala najviši DP/pc. 1995. prehrambena industrija. primarna poljoprivreda. rastući broj malih i srednjih preduzeća. kao i za ostvarivanje ujednačenih životnih uslova stanovništva na svim područjima. Relativno gusto naseljen Primorski region ima privredu zasnovanu na tercijarnim djelatnostima. Formirane strukturne i prostorne disproporcije Kad je riječ o naslijeđenim/formiranim strukturnim i prostornim disproporcijama u privrednom razvoju i privrednoj strukturi Crne Gore116. ni izgrađene lokalne tehničke infrastrukture (posebno puteva). Središnji i Južni subregion117 izvršena je prema “ geografskim karakteristikama. Neravnomjeran regionalni razvoj i demografsko pražnjenje prostora . a zaostajanje u razvoju prerađivačke industrije).49-54. d) izgrađeni kapacitet industrijske proizvodnje takođe su se malo koristili. kulture i ostalih tercijarnih djelatnosti. str. razvoj društvene infrastrukture usuviše je orjentisan na zadovoljavanje lokalnih potreba. Početkom devedesetih godina definisana su tri karakteristična regiona u Crnoj Gori: Sjeverni. Središnji i Primorski region ( prikazi na sledećim stranama). Strukturna neuskladjenost privrede . čije je rješavanje kroz kreiranje i sprovodjenje razvojne strategije odloženo tokom teških i turbulentnih tranzicionih devedesetih godina. nisu ni raspolagale kapacitetima za preradu u finalne proizvode.još uvijek nije postignut zadovoljavajući nivo iskorišćenosti i prerade sopstvenih resursa (ostvaren razvoj rudarsko-metalurških grana. koji na višem stepenu privredne razvijenosti dobijaju veći značaj. 4. turizam: disproporcija između smještajnih kapaciteta i nedovoljne razvijenosti opštih servisa i privrede koji podržavaju turizam. neusklađen je razvoj urbanih centara i ruralnih oblasti itd. elektro i hemijska industrija 25%. ne podstiče dinamičnu promjenu privredne strukture i nije kompatibilan postojećoj strukturi mreže naselja u kojima npr.integrisanost prostora zemlje umnogome je uslovljen razvijenošću i kvalitetom saobraćajnog sistema u cjelini. kao i nastavljanja procesa daljeg ubrzanog zapošljavanja u sekundarnom. odgovarajući sistem otkupa). industrija je sebi obezbijedila ključno mjesto u strukturi formiranja DP (u 1990. U Središnjem regionu koncetrisan je najveći dio industrije. Nedovoljan nivo funkcionalne integrisanosti prostora . a metalna. urbani centri snažnije se ne ističu. DP/pc ispod je onog u Primorskom regionu. prvenstveno imamo u vidu sljedeće strukturne neusklađenosti: 1. najbolje poljoprivredno zemljište i glavni centri servisa.Crna Gora još uvijek nije u mogućnosti da dovoljno koristi svoje prirodne resurse. 2. što u narednoj dekadi tranzicione receseije bilo još manje vjerovatno.postojeća klasifikacija subregiona Crne Gore na Sjeverni. navedenim procesima i razvojnim tendencijama. Na primjer: a) do devedesetih. najvišu stopu naseljenosti i najveći životni standard. nije dovoljno podstakao industrijalizaciju Sjevernog regiona. nedovoljno usklađena dinamika razvoja turizma i poljoprivrede kao komplementarnih djelatnosti.5 hiljada hektara obradivog zemljišta. jer je veći dio investicija usmjeren na bazne. isključujući turizam. U strukturi industrijske proizvodnje. 3.godini 11. sa neadekvatnom strukturom ponude i neizgrađenim turističkim proizvodom. kapitalno intenzivne industrije sa 116 117 79 .je dijelom posljedica i aktiviranja novih kapaciteta. f) turizam. Prema Izmjenama i dopunama Prostornog plana RCG do 2000. razvoj bazne industrije u Središnjem regionu. Nedovoljna iskorišćenost prirodnih i stvorenih resursa . c) neka utvrđena nalazišta nemetala još uvijek nisu dovoljno iskorišćena.godini 35%). Podgorica. energetskometalurški kompleks je dostigao 45% ukupnog fizičkog obima. poljoprivreda: nizak je nivo iskorišćenosti zemljišta (posebno kvalitetnog i onog vraćenog privatnom sektoru). veoma niska akumulativna sposobnost privrede i visok stepen nezaposlenosti i nedovoljne zaposlenosti. b) rafinerija ruda polimetala.3. Većina aktivnosti distribuirana je linearno duž obale. a u pretežno kontinuirano formiranim naseljima. Devedesetih godina. a nema ni dovoljne podrške potrebnih servisa (npr. 2.1. zanatstvo i manji industrijski pogoni treba da budu nosilac razvoja i smanjenja regionalnih disproporcija. često visoke kategorije.godine. To je preduslov za unapređenje funkcionalnog integriteta i širenja privrede. I pored znatnih ulaganja. dok su međuopštinske inicijative rijetke. aktivirano je manje od 20% hidroenergetskog potencijala.

03%. sa životnim uslovima daleko od zadovoljavajućih.1995. Nedovoljno razvijena društvena i tehnička infrastruktura .godine.Gluščević). u proteklom razvojnom ciklusu.42%. 119 U Crnoj Gori u periodu od 1946.145). Tare i Ćehotine. Nepovoljne promjene u distribuciji stanovništva i strukturi mreže naselja . a ostali prirodni resursi još nisu dovoljno aktivirani. B. Privreda i stanovništvo skoncentrisani su u Podgorici.1996. proces deagrarizacije išao je brže nego što se razvijala urbanizacija i industrijalizacija.500 radnika . Izabrana djela.145.4.teorija i iskustva u razvoju. Regionalna ekonomija.500). obuhvatao je samo tržišnu vrijednost dobara i „proizvodnih” usluga. uz tendenciju rasta usitnjenosti naselja. a registrovana nezaposlenost . 118 120 Važno je napomenuti da je Društveni proizvod (DP). dr Janko Gogić.200 radnika.1986. 1961 (471. dok je u nekim ruralnim oblastima evidentiran višak stambenog fonda. ali pouzdanost snabjevenosti nekih područja. 1971 (529.16%. CID. gustina mreže magistralnih i regionalnih puteva od 13 km/100 km2. Samo primorske opštine i opština Podgorica bile su.601 ili 0. O regionalnom aspektu razvoja Crne Gore (postojeća klasifikacija) konsultovani su sljedeći radovi domaćih autora i istraživačkih timova: dr Risto Vukčević. konstantno povećava. Univerzitetska riječ. posebno planinskih.161.industrijalizacija i razvoj tercijarnih djelatnosti privukli su u gradove veliki dio ruralnog stanovništva i to uglavnom mlađu generaciju.1% DP. a registrovana zaposlenost u ovom sektoru na nivou 5.873 stanovnika). red. izražen nedostatak školskog prostora u gradovima.10%. Hrvata 6. Roma 2. Ekonomski fakultet.9 mil $120 . mreža telefonskih čvornih centrala je dobro postavljena. nekim bitnim obilježjima ekonomske i socijalne strukture užih područja i njihovoj homogenosti.184 ili 7. Stretegija razvoja SR Crne Gore (zbornik radova. iako angažuje značajan dio stanovništva. 6. ali i njihovog gašenja (posebno mala teško pristupačna naselja razmještena po planinskim platoima i planinskim područjima. posebno na Sjeveru. godine ukupan broj stanovnika u Crnoj Gori je 620.99%. Titograd.894 stanovnika). sam DP iznosio je 1.97%.406. Bošnjaka 48. Univerzitetska riječ. Sjeverni region. Međutim.46. Kombinacija faktora proizvodnje . Nacionalna struktura stanovništva je bila sledeća: Crnogoraca ima 267. Nikšiću. Srba 198. Albanaca 31. osim stanovnistva u zemlji.nedostatak stambenog fonda u gradovima.sa 50$ na 2. nije zadovoljavajuća.2300 $).604 stanovnika).625 ili 3.Podgorica. 1981 (584.Ekonomski fakultet. 1991 (615. 1987. gube stanovništvo)119. što je činilo ovu obračunsku vrijednost znatno manjom u odnosu na BDP i teže uporedivom sa modelom današnjeg obračuna. elektrifikacija je uglavnom sprovedena. Muslimana 24. tržišna vrijednost „neproizvodnih” usluga bila je isključena iz obuhvata. Univerzitet Crne Gore. 1953 (419. preniska je u odnosu na potrebe. registrovana zaposlenost .351 (privreda preko 131.811 ili 1. Navedeni glavni pravci privrednog razvoja Crne Gore bili su predodređeni pretežnim dijelom: raspoloživom sirovinsko niskom stopom vraćanja uloženih sredstava. sa posebno niskim nivoom razvijenosti tercijarnog sektora. Podgorica. nedovoljno razvijena. postojećoj privrednoj strukturi i njenom prostornom razmještaju.1948 (377.1.189 stanovnika). Razvoj Crne Gore do 200. imigracione oblasti. po konceptu „materijalne proizvodnje”.035) i 2003 ( 620. opštem nivou razvijenosti i perspektivama za budući razvoj”. Koncentracije stanovništva su ostvarene u nekoliko urbanih centara formiranih u dolinama Lima. nedovoljni kapaciteti za potrebe kulture. DP privatnog sektora već je bio 11. kao i strani drzavljani koji u Crnoj Gori rade ili borave u svojstvu clanova porodice duze od godinu dana. u Popisu 2003. Poljoprivreda je. ali je broj telefonskih priključaka nedovoljan. koji je bio važeći u prethodnom sistemu. u sastav stalnog stanovnistva ulaze crnogorski gradjani ciji je rad. U skladu s medjunarodnim preporukama. 2.razmještaju prirodnih uslova za razvoj. Cetinju i njihovoj okolini. dok je kod središnjeg i sjevernog regiona zabilježen pad stanovništva i negativan migracioni bilans Mreža malih gradova je nedovoljno razvijena. posebno u Podgorici. dr Marija Ivanović. Značajan (ali ne i dovoljan) ekonomski prosperitet u cjelokupnom razvojnom periodu . a dominirajuće planinske oblasti gube svoje stanovništvo.regionalni aspekt.možemo zaključiti da je primjenjeni metod industrijalizacije u cijelokupnom poslijeratnom privrednom razvoju Crne Gore u okviru SFRJ suštinski doprinio ekonomskom prosperitetu i društvenom napretku Republike (DP/pc u 1989. odnosno boravak u inostranstvu kraci od godinu dana.414 ili 31. IDEI. u ranoj je etapi urbanizacije i industrijalizacije. 80 . posebno imajući u vidu da se u strukturi formiranja BDP udio sektora usluga. 1993.310). kao najveći. Prema rezultatima popisa stanovništva iz 2003.77%.669 ili 43. posebno neproizvodnih. Posljedice primjenjene razvojne strategije 1. Nikšić.118 5.300 $ DP po stanovniku. do 2003.163 ili 5. Podgorica.godini . godine sedam puta je vršen popis stanovništva .godine.

0 6. uvozna zavisnost je bila veoma visoka.2 1. koja je za posljedicu imala hronično zanemarivanje pitanja rasta konkurentnosti kao ključnog razvojnog izazova. krajem osamdesetih godina. kapacitetima za industrijsku proizvodnju i preradu. . iskorišćenost kapaciteta ispod 40% propusne moći infrastrukture u pojedinim subregionima. ( 78% u strukturi robnog uvoza su sirovine i repromaterijal.4.godine. izvoznu orjentaciju privrede. 123 "Politika".6 KUPAC Crna Hrvatska Makedonija Slovenija Gora 1. Pojedina preduzeća imala su ovaj koeficijent i preko 2). Visoka zavisnost od domaćeg tržišta . zatim velike tehničke sisteme u dijelu Crne Gore koji iziskuju visoke troškove tekućeg i investicionog održavanja. koju je teško supstituisati domaćom proizvodnjom.6 5. što se značajno odražavalo i na deviznu poziciju Republike.9 33.2%124).5 7.0 8.formirana ekonomska struktura.1%). a gotovo najmanje svojih roba izvozila je van granica tadašnje Jugoslavije (9.7 15. Matrica medjurepubličke robne razmjene u SFRJ ( 1986)122 PRODAVAC BiH Crna Gora Hrvatska Makedonija Slovenija Srbija BiH 50.12. na kraju ovog razvojnog perioda. ispoljila se.1992. Kreirana reprodukciona potrošnja bazirala se djelom na skupim uvoznim inputima (koeficijent uvozne zavisnosti . Drugim riječima.8 43.9 49.5 6. Glavni industrijski kapaciteti izgrađeni su radi reprodukcione potrošnje u SFRJ. Univerzitetska riječ. Strategija razvoja Crne Gore . koja je nastala kao opšte-društvena potreba razvoja SFRJ u doba donošenja investicionih odluka o izgradnji energetskih i metalurških objekata. snagom objektivnog činioca. tj. nedovoljna izvozna orjentisanost – kruta i nedovoljno fleksibilna privredna struktura. akumulativnom sposobnošću privrede. 2. podobnošću struktura za primjenu tehničkog progresa i tehnoloških inovacija.5 Svega van matične republike 37.5 47. 81 . Gluščević Boško i dr.2 3. sa negativnim posljedicama na mogućnost obezbjeđivanja dopunske akumulacije.7 9.1 4. Drugim riječima. relativno visok bio je i stepen otvorenosti privrede (56.9 13.5 3. izgrađenim objektima infrastrukture. dosta dobro reprezentuje stepen zavisnosti Crne Gore od tada jedinstvenog.1 15.4 48. Titograd. 124 Odnos ukupnog uvoza i izvoza prema DP. bila je izrazito neprilagođena prema unutrašnjoj i spoljnoj tržišnoj tražnji.8 2. 3. Svoje proizvode plasirala je na tržištu drugih republika čak 48.6 1.8 10.51 123).0 7.matrica medjurepubličke robne razmjene u okviru SFRJ. analogno navedenom. odražavala se i na strukuturu i obim spoljnotrgovinske razmjene. Crna Gora je. dok savremeni ekonomski sistemi protežiraju otvorenost.5 1. Veoma visoka uvozna zavisnost. ali i izborom i mogućnostima implementacije izabrane strategije razvoja (centralizacija makromenadžmenta).4 Izvoz 11.9 27.6 3.6 13. tržišta SFRJ. ljudskim potencijalom.0 41.5 5. Takodje.4 2.kao graničnik razvoja (spomenimo samo probleme metalurškog kompleksa koji je intenzivni potrošač električne energije i utiče na sve izraženiji elektroenergetski deficit. Ekonomska struktura pretežno orjentisana na proizvodnju sredstava za reprodukciju za tržište SFRJ (visoka “interna” zavisnost) . izraženu nezaposlenost i latentnu zaposlenost itd)121.8 11. bila upućena na tržište ostalih republika.7 0.7 4.1 12.7 10.5%.1986.8 42. a kasnije privredne infrastrukture. više nego bilo koja druga republika.5 19.9 9. struktura privrede Crne Gore na pragu devedesetih ( ne uključujući nova razvojna ograničenja koja će tek uslijediti).energetskom bazom.4 5.2 42.8 Srbija 15.1 10.23.5 8..5 34. Visoka uvozna zavisnost. liberalizaciju i brza prilagodjavanja. 121 122 Relacija izmedju uvoza proizvoda za reprodukciju u odnosu na kreirani izvoz roba. Tabela 2.0. velika upućenost na domaće tržište. str.5 21.2 50.

Medjutim, i pored svih ograničenja, apsolutni obim ostvarenog izvoza roba i usluga u 1989.godini bio je impresivan, posebno kad se imaju u vidu svi blagotvorni efekti prihoda od usluga na ukupan platni bilans:

Tabela 3. Crna Gora 1989 - Uvoz i izvoz roba i usluga
IZVOZ ROBA: KAP 125 Željezara Obod ostali PRIHODI OD USLUGA126: turizam 127 transport ostalo IZVOZ ROBA I USLUGA
Izvor: NB CG, 1990;

263,0 138,8 22,3 18,3 83,6 279,6 130,0 123,6 26,0 542,6

UVOZ ROBA KAP Željezara Obod ostali RASHODI OD USLUGA

172,0 44,8 38,0 19,5 69,7 77,0

UVOZ ROBA I USLUGA

249,0

Nedovoljna konkurentnost potencijalnog (i ostvarenog) robnog izvoza, nesposobnost bržih prilagodjavanja, izostanak strategije za osvajanje novih tržišta kreirali su i veoma niza nivo indikatora izvozne orjentacije 18128. Zavisnost DP od izvoza bila je 38,5% (učešće izvoza roba i usluga u ostvarenom DP pokazuje da izvozna orjentisanost nije ekspanidirala toliko da pokrije viosku uvoznu zavisost). Navedeni nesklad izmedju visoke uvozne zavisnosti, nedovoljne izvozne orjentisanosti i nedovoljne fleksibilnosti naših izvoznika (konkurentnost, brza prilagodjavanja, strategija osvajanja novih tržišta i dr.), bio je, u sferi ekonomije, izvorište drastičnog pada ukupne spoljnoekonomske komponente i DP tokom devedesetih. 5. Slom prethodno primjenjenog modela centralističkog upravljanja razvojem i sve negativne konotacije koje proces planiranja privrednog razvoja nosi is tog perioda - obesmisli su bilo kakvo kreiranje razvojne strategije u uslovima tranzicione recesije, ekonomske izolacije, eskalacije sukoba na prostoru bivše SFRJ i rastuće neizvjesnosti129. Makroekonomsko planiranje i definisanje strategije privrednog razvoja u SRJ, tretirano kao recidiv prošlosti, potpuno se zanemaruje. I samo kratkoročno planiranje kroz planiranje ekonomske politike, kao jedini preostali instrument sistema planiranja i upravljanja razvojem, postaje nerealno i ne služi osnovnoj svrsi. U periodu ekonomskih sankcija, koje su kreirale potpuno “neekonomski” tržišni ambijent, fokus planiranja bio je praćenje analize robnih bilansa, održanje snabdjevenosti tržišta, očuvanje osnovnih insfrastrukturnih sistema i jačanje socijalne funkcije države.

125 Željezara i Obod su primjeri velikih domaćih sistema koji su bili orjentisani na plasman na jugoslovensko tržište, a sa visokom uvoznom zavisnošću i niskim nivoom konkurentnosti za bilo kakvu strategiju izlaska na inostrana tržišta; 126 Crna Gora je putem nerobnog sektora ostvarivala značajan suficit u razmjeni sa inostranstvom (prihodi od turizma,, tzv. “nevidljivog izvoza” i pomorskog saobraćaja bili su blizu 90%); 127 3000 noćenja stranih gostiju (31% ukupno ostvarenog prometa) 128 Učešće ostvarenog izvoza roba u DP- 90% su bili proizvodi industrije, Nediversifikovana proizvodnja koncentrisana na mali broj preduzeća ( sužen asortiman izvozne ponude); 129 Interesantno je spomenuti da je, nasuprot SRJ i svih ostalih bivših jugoslovenskih republika, Slovenija jedina uspjela da sačuva one pozitivne elemente sistema makroekonomskog planiranja i veoma brzo, poslije osnovne državne institucionalne konsolidacije, nastavila je da izradjuje i sprovodi strateške razvojne dokumente, tj. da vodi efikasnu razvojnu politiku ( npr. prvu strategiju privrednog razvoja za period 1994-2000, strategiju regionalnog razvoja, strategija razvoja spoljnoekonomskih odnosa itd., a samo otvaranje pregovora o sporazumu o pridruživanju EU i potpisivanje Asocijacijskog sporazuma 1996.godine, doprinijelo je potpunom “osvježenju” mehanizma izrade i sprovodjenja dugoročne razvojne strategije kroz kreiranje prvog Nacionalnog programa za integraciju Slovenije u EU, već 1997.godine).

82

3. Profil privredne razvijenosti Crne Gore i ograničenja upravljanja razvojem u SRJ (1992-2002)
Ustavom donesenim 27. aprila 1992. godine proglašena je SR Jugoslavija, "suverena savezna država, zasnovana na ravnopravnosti građana i ravnopravnosti republika koje ulaze u njen sastav". Zajednica Srbije i Crne Gore.

Tabela 4 - Osnovni uporedni pokazatelji Srbije i Crne Gore (1992)
Pokazatelj Teritorija ( u km2 ) Stanovništvo (1991, u 000) DP/pc Zaposlenost
Izvor: SGJ,SZS,Beograd,1993;

Srbija 88.361 9.885 95,1% 93,9%

86,5% 93,9%

Crna Gora 13.812 615 4,9% 6,1%

13,5% 6,6%

Osnivanje nove (znatno manje) države pratili su ekonomski problemi iz prethodnog perioda (pad proizvodnje, nezaposlenost, visoka inflacija i duboki strukturni poremećaji, uzrokovani prije svega netržišnim privrednim sistemom i dugogodišnjom nepovoljnom političkom situacijom u zemlji). Osnivanje SRJ dogadja se u uslovima visoke eksterne i interne nestabilnosti, koju dalje usložnjavaju tranziciona iskušenja koja su donijele devedesete. Prethodno pitanje, pred kreatore razvojne politike, je pozicioniranje malog ekonomskog sistema u savremenim medjunarodnim ekonomskim odnosima, kao specifičnog razvojnog faktora. Drugim riječima, da li je, u savremenim uslovima, veličina zemlje kao factor privrednog razvoja ograničenje ili izazov razvoja.

3.1. Veličina zemlje kao faktor privrednog razvoja
Tradicionalna ekonomska teorija isticala je prednosti većeg ekonomskog sistema, prvenstveno imajući u vidu veličinu BDP koji se u njoj proizvodi, odnosno na njenom unutrašnjem tržištu realizuje, zahvaljujući broju stanovnika, njihovoj proizvodnoj aktivnosti i kupovnoj sposobnosti. Savremeni megatrandovi razvoja, koje karakteriše internacionalizacija proizvodnje i tržišta, ali i rast broja novih (malih) država koje se intenzivno ekonomski integrišu, relativizirali su ove prednosti 130. Proces rastuće međuzavisnosti, međupovezanosti i globalizacije svih aspekata našeg života, a posebno ekonomske aktivnosti, definitivno je otklonio bar jednu dilemu. Za malu zemlju izolacija je fatalna i ima izuzetno teške i dugoročne negativne efekte na njen privredni rast i kvalitet privrednog razvoja u cjelini. Ne postoji alternativa za njihovu intenzivniju integraciju u globalnu ekonomiju. To podrazumijeva izuzetno otvoren i liberalan ekonomski sistem, sa znatno većim obimom i domaćih i stranih investitora i prisustvom transnacionalnih korporacija. Strategija otvorene privrede zemlju konstantno suočava sa svjetskim standardima troškova, kvaliteta, cijena, sa strukturom ponude i strukturom tražnje, koju najvećim dijelom diktiraju najuspješniji proizvođači u svijetu. Drugim riječima, mnogi argumenti ukazuju da povećano učešće u svjetskoj ekonomiji i raznovrsnim oblicima regionalizacije, postaje ključ za ekonomski rast i prosperitet. Internacionalizacija ekonomske aktivnosti u tijesnoj je vezi sa dinamikom privrednog razvoja male zemlje. Ona postaje neophodan, mada ne i dovoljan uslov za uspješan razvoj. Na takav izazov razvoja pozitivno su reagovale i male visokorazvijene zemlje Zapadne Evrope u svojoj novijoj ekonomskoj istoriji (Luksemburg,Kipar,Malta,Monako), ali ne manje i neke novo industrijalizovane azijske zemlje
130 Najveći broj novoformiranih zemalja (UN danas broj preko 190 zemalja članica) su tzv. " male zemlje" - koja se karakterišu veličinom do 10 mil stanovnika, sa irelevantnim uticajem na medjunarodne ekonomske tokove i trendove. Novija predvi|anja govore da je broj novih, malih država u stalnom porastu. Dok se svijet ekonomski integriše, njegovi pojedinačni djelovi (komponente) postaju sve brojniji. Globalna ekonomija neprekidno raste, dok se veličina njenih pojedinih djelova smanjuje. U ovu grupaciju spadaju i sve zemlje bivše SFRJ.

83

(Južna Koreja, Singapur, Tajvan, Hong Kong itd.), koje su razvojne impulse tražile i nalazile prodorom na svjetsko tržište, čineći tim i svoj ekonomski prostor otvorenim za robu i usluge iz drugih zemalja Nedostatak veličine, može se prevazići i vidovima regionalne integracije ili snažnijom internacionalizacijom aktivnosti firmi iz malih zemalja. Na ovaj način takođe se mogu prevazići nedostaci lokalnih faktora (tehničkotehnološki nivo proizvodnje), tako što će se sistemom otvorene ekonomije i stranog investiranja imati pristup uslovima koji postoje u drugim zemljama. Optimalno rješenje treba tražiti u kombinaciji socio-političke male veličine sa veličinom (obimom) ekonomske integracije. Početkom devedesetih godina pitanje veličine određenog ekonomskog sistema, kao bitne odrednice dinamike njenog privrednog rasta i razvoja u budućnosti, dobilo je specifičnu težinu za sve zemlje Centralne i Istočne Evrope, posebno nove države na Balkanu. To je bilo trostruki radikalni prelaz u novi sistem (tranzicija sistema), tj.: a) tranzicija u savremeni tržišni sistem, b) tranzicija u novu dimenziju i strukturu privrede, i c) tranzicija ka novim tržištima ( gubitak starih i kreiranje novih tržišta). Raspadom SFRJ stvoreno je pet novih država u Regionu - Slovenija, Hrvatska, BiH, BJR Makedonija i SR Jugoslavija (nastala aprila1992., na teritoriji od 102.179 km2 i sa 10,3 mil stanovnika). 1992.godine u svijetu je postojalo 57 država koje su po broju stanovnika i teritoriji bile manje od SRJ, što sa aspekta veličine zemlje kao faktora razvoja nije predstavljalo razvojno ograničenje. Položaj male zemlje u globalnoj ekonomiji131 Imajući u vidu rastuću globalizaciju i internacionalizaciju ukupnih ekonomskh aktivnosti, kao i rastući broj novoformiranihmalih zemalja - položaj malih zemalja u savremenim medjunarodnim ekonomskim odnosima možemo analizirati i primjenom SWOT analize.

PREDNOSTI (Strenghts)
· · · · · · · · · sposobnost za bolje i brže prilagođavanje (fleksibilnost, brzina prilagođavanja, uz izbor prave razvojne strategije i politke); prednosti jednog malog socijalnog i političkog područja u kome se socijalna (kulturna i religiozna) kohezija lakše postiže, politika se bolje sprovodi, a sistem je stabilan; nedostatak odgovornosti za međunarodni poredak; povećan značaj dobiti od boljeg obrazovnog sistema, zbog povećanja značaja humanog kapitala i povezanosti ljudi kao važnog razvojnog faktora; kompjuterizacija i telekomunikacije su relativno snažnije oružje za male firme i zemlje; bolje mogućnosti za specijalizaciju (dobiti od međunarodne trgovine, strana ulaganja);

SLABOSTI (Weaknesses)
slaba pozicija u međunarodnim odnosima koja je prouzrokovana nedostatkom raznih vrsta moći (uticaja); spoljnopolitički sistem i uslovi (stope rasta, tržišna tražnja...) kreiraju zavisnost; limitirajući finansijski fondovi i stoga i istraživačko-razvojni kapaciteti. Nema mogućnosti za ambicioznije inovaciono-vodeće strategije; · laka monopolizacija lokalne industrije i · slabe mogućnosti za razvnopravnu saradnju u strategijskim savezima koji predstavljaju sve značajniji modalitet međunarodnih integracija MOGUĆNOSTI (Opportunities) · jačanje demokratije u svijetu otvarilo je mogućnosti za stvaranje mnogo malih, novih država koje traže svoje mjesto u kreiranju novog svjetskog poretka; · raznovrsnim vidovima integracije sa drugim zemljama, male zemlje kompenziraju slabu sigurnosnu poziciju; · relativno slabljenje značaja vojne nad ekonomskom moći daje malim zemljama šansu da povećaju svoj uticaj u međunarodnim odnosima, ukoliko imaju potencijal koji uz dobru razvojnu strategiju “obećava” ekonomski rast; · postizanje uticajne pozicije u jednom (specijalizovanom) području, dobijajući na taj način uticaj, posredno, i na ) Prema: Svetlicic M., Small countries in the Globalized World: Their honey moon of twilight? paper on: Small States in The Transforming European System,Bern,march,1997;
131

84

85 9.7 5.150 610.586 1. pronaći dosta argumenata koji potvrđuju da su male zemlje u boljoj poziciji danas u odnosu na onu koju su imale prije nekoliko dekada (podrazumijevajući da su izabrale adekvatan strateški razvojni pravac i spoljnoekonomsku politiku).· · · · · · · · drugim područjima. socijalna kohezija itd. imaju i svoje suprotne tendencije.6 14.000 14. potrebno je uzeti u obzir specifičnosti konkretne zemlje. Pozicija malih zemalja očigledno nije data “kao takva”. predstavljaju važne odrednice njihovog položaja u svjetskoj ekonomiji.000 16. stanovnika 442. i teško ih je precizno kvantificirati. Kvalitetniji i intenzivniji izlazak na svjetsko tržište kompenzira nedovoljnu apsorpcionu moć malog domaćeg tržišta.423. mala zemlja može postati čak i “velika”. njen geostrategijski položaj.000 132 Podaci se odnose na Grčki dio Kipra 85 . takođe i u područjima koja su. snažna internacionalizacija. mogućnost za brzo prilagođavanje i bolje predviđanje.Izabrane zemlje .400 25.316 BDP mlrd $ 15.310 394.veličina.300 10. međutim. Njihova otvorenost. Kapaciteti malih zemalja da stvore ovakvu imovinu su relativno jači nego što je to slučaj sa prirodnom ili fizičkom imovinom. PRIJETNJE (Threats) · · · · Možemo zaključiti.95 5. ali ne manje bitno. izraženo u terminima ekonomskog razvoja.972 32. smanjenje transportnih i komunikacionih troškova danas omogućava malim zemljama participaciju u globalnoj ekonomiji.7 GDP/pc u $ 36. visoka zavisnost od spoljnjih uslova. ekonomsko-političku konfiguraciju itd. Male zemlje mogu na taj način umnogome poboljšati svoje ukupne ekonomske efekte. oligopolizacija svjetskog tržišta na kom velike sile imaju tu prednost da nameću cijene i postavljaju opšte uslove. već umnogome zavisi od konkretne zemlje.9 0. manja otpornost na spoljnopolitičke uticaje. da danas nije tako lako uspostaviti balans između onih faktora koji jačaju i onih koji slabe poziciju male zemlje. na osnovu iznijetih elemenata SWOT analize. Za detaljniju analizu. Brza imputacija tehnoloških lidera zbog veoma brzih tehnoloških promjena. korist od imputacije naučno-istraživačkih dostignuća drugih (free rider efekat). pristup integrisanim finansijskim tržištima predstavlja izuzetnu razvojnu šansu( posebno u kratkom i srednjem roku) za prevazilaženje ograničenog obima nacionalne štednje erozija suvereniteta sa svim njenim posljedicama na političku i kulturnu autonomiju (iskušenja kulturne homogenizacije). političko naslijeđe. globalizacijom (prvenstveno preko stranih direktnih investicija i strateških saveza) rješava se problem disekonomije obima i omogućava se pristup znanju koje posjeduju drugi. stanovništvo. brza i ex-ante prilagođavanja. homogenizacija potrošačkih modela koja povećava disekonomiju ovima. bila rezervisana samo za velike zemlje. povećanje značaja kreativne imovine takođe je u korist malih zemalja. sigurnosni rizici. nivo razvijenosti. do skora. njene snažne i specifične politike i izabrane razvojne opcije. Očigledno je da sve četiri grupe navedenih faktora istovremeno djeluju. što pokazuje i naredna tabela u kojoj su prikazane male izabrane evropske zemlje: Tabela 5 . Sa pravom politikom i razvojnom strategijom. njeno istorijsko. GDP ( 2000 ) Zemlja Luksemburg Monako Kipar132 Malta Estonija Površina km2 2. bolji pristup svjetskim tržištima kao rezultat liberalizacije međunarodne trgovine. Uzimajući u obzir navedene trendove u svjetskoj ekonomiji poslednjih godina. može se.895 316 45. ili pak onih faktora koji su prijatnja njenom opstanku i onih koji joj nude nove šanse. primjena fleksibilne tehnologije smanjuje relativna značaj ekonomije obima i konačno.226 br.583 1.

uz očuvanje njene socijalne. kao i obim eksterne finansijske podrške. Zaustavljanje ili značajnije usporavanje reformskih procesa u nekom području. postojanje određenog prelaznog perioda pri transformaciji centralno . koja su uslijedila početkom devedesetih na ovim prostorima. prelazni period se usmjerava na osnovu cjelovitog. nužno je dalje smanjivanje preduzetničke i vlasničke funkcije države. i Adžić S. Najveći broj ovih sistema. koji skraćeno nazivamo tranzicijom. 3. a ne tri iskušenja. brzina i slijed mjera za ostvarenje navedenog strateškog cilja često su se veoma razlikovali među pojediniim zemljama.3. Cvetanovic S. 4.300 $ per capita krajem 80-tih godina. liberalizacija cijena i spoljne trgovine. organizuje. visoki fiskalni deficiti. privatizacioni modeli opterećeni brojnim interesnim konfliktima. 86 . program mora da pripremi.izgradnja otvorene tržišne privrede sa dominantnim učešćem privatnog vlasništva i visokim nivoom konkurencije . privatizacija i prestruktuiranje i eksterna finansijska podrška135 Iskustva sistema u tranziciji.Pri tom je postalo potpuno izvjesno da taj proces pretpostavlja: 1. Glavne poruke iz iskustva drugih zemalja u tranziciji su: proces tranzicije podrazumijeva prilagođavanje novim institucionalnim i socio-kulturnim pravilima otvorene tržišne privrede.str. danas su punopravne članice Evropske unije.izgradnja tržišnog privrednog sistema. 2. Kao i u drugim zemljama Istočne i Centralne Evrope veoma rigidnu i prilično saturiranu ekonomiju.. nadzorne. proces tranzicije sistema podrazumijevao je realizaciju sledećih programa: 1. sa ostvarenih 2. tj. Sintetizovano.. Prvo iskušenje vezano je za nužnost prelaska sa logike i principa socijalističke samoupravne ekonomije na tržišnu logiku i sistem privređivanja. .identifikovan u svim ovim zemljama. dobro osmišljenog. 256. bilo je više nego tegobno prevladati jedno. a objedinjujući privatizaciju i prestruktuiranje u jednu tačku. bankarske krize.planske u savremenu tržišnu privredu. kontroliše i realizuje država 134. temeljno je trebalo mijenjati u Jugoslaviji i Crnoj Gori ( tzv. Ekonomski fakultet. konačno. "Veliki prelom" u novu razvojnu fazu.Privredni razvoj. proces tranzicije sistema) 133. 3. porast nezaposlenosti. nosioci ekonomske politike trebaju nametati mjerila tržišta u svim područjima aktivnosti u kojima tržište može efikasno funkcionisati. koja je tokom cijele recesione osme decenije gubila generičke snage za razvoj i prosperitet. Djurovic G. vrlo brzo se vraćalo kroz negativne efekte koji pogadjaju ukupan ekonomski sistem. ali ne manje bitno. 2. snažni inflatorni pritisci.) uvodeći tačku 134 133 2. pokazala su da je osnovni strateški cilj . koji bi trebao da predstavlja planirani paket promjena sa definisanim redosljedom poteza u vremenu (postupnost i sinhronizacija) i konačno. Svi se se suočavali sa sličnim početnim obilježjima: snažan ekonomski slom na početku tranzicije. infrastrukturne uloge. zaštitnika fer tržišne utakmice. izgradnja tržišnog privrednog sistema. Međutim. zemlji je potrebna efikasna i pravedna država čija pravila vrijede jednako za sve. Najefikasniji modeli ostvareni su u onim ekonomijama gdje je tranzicija prerasla u evropsku integraciju.Podgorica. jedan element Programa. što je potvrda dobro izabranje njihove razvojne strategije. i usklađenog programa tržišne transformacije. 135 Program tržišne transformacije modifikovali smo u odnosu na njegovu prvu verziju (koju navode Popov Z. makroekonomska stabilizacija i kontrola. Tranzicija i razvojna ograničenja devedesetih godina Za preindustrijalizovanu i "tešku" privrednu strukturu Crne Gore. 2.1996. uloge čuvara pravne sigurnosti. 5.

Dejstvo sankcija na privredu i društvo Crne Gore u međunarodnoj perspektivi . i na značajan pad ukupnog životnog standarda stanovništva. Studijsko-analitičke osnove politike makroekonomske stabilnosti i razvoja SRJ. kreiralo je peto iskušenje.str. postepeno. uslijedilo je nakon otpočinjanja.65. građevinarstvo. carinskom i poreskom sistemu).6. na privredu Crne Gore (i SRJ u cjelini) ispoljili su se u vidu pada društvenog proizvoda. privreda Crne Gore je bila i ostala veoma uvozno-izvozno zavisna. Podgorica. Jugoslovenska zajednica postala je problematičan državno-pravni.(red. Treće. medjunarodno priznatih država Srbije i Crne Gore. To je neizbježno umanjilo i kapacitet unutrašnjeg tržišta. prvo EU 1991. elektroindustrija. politički i ekonomski okvir za realizaciju tekuće i razvojne politike u Crnoj Gori. grešaka makroekonomske politike (hiperinflacija) i NATO intervencija. 1994. kao i njihov spori oporavak narednih godina. formiranje Unije država ili kreiranje novih. pa i društvene tokove (poznato je da se crnogorska privreda razvijala decenijama tako da je dominantno bila u funkciji strateških pravaca razvoja Jugoslavije. Za Crnu Goru to je postalo par excelance političko pitanje. suočeni su sa skoro desetostruko manjom tražnjom (10 miliona stanovnika SRJ sa 1/3 njihovog dohotka u 1993. umanjenih doznaka i prihoda od saobraćaja. prevazilaženje četiri prethodno navedena iskušenja. i još teže iskušenje za privredu i društvo Crne Gore. izgubljenog privrednog rasta. posebno u Srbiji i na Kosovu. programa ekonomskih reformi i postepenom osamostaljenju u kreiranju i sprovodjenju ekonomske politike (posebno u monetarnoj sferi. neostvarenog izvoza roba i prihoda od ino turizma. tekstilna industrija i dr. Uništen je znatan dio proizvodnog potencijala privrede.Drugo. Savezni sekretarijat za razvoj i nauku. mašinogradnja. 2002. Za usko industrijalizovanu.3. a krajem 1990. Intenezivni vazdušni napadi na veliki broj ciljeva na teritoriji SRJ trajali su u periodu od 24.do 9.. tj. Po obimu mala.godine. vezano je za makroekonomsko upravljanje i izbor adekvatne razvojne strategije. 6-7.godine). ali i centralno pitanje razvojne politike i makroekonomskog upravljanja u godinama koje slijede. prvo u Hrvatskoj. a zatim u BiH. Makroekonomski trendovi tokom tranzicione recesije devedesetih Dramatično opadanje svih osnovnih pokazatelja socio-ekonomskog razvoja Crne Gore u periodu do 1994. zastoja u prilivu kapitala i novih tehnologija. možemo sagledati u slijedećem tabelarnom pregledu. koja je izlaz tražila u postepenom kreiranju sopstvenih institucija. koje je uslijedilo poslije višegodišnjeg negativnog dejstva medjunarodnih sankcija.uzrokovali su gubitak velikog broja ljudskih života.godini. Takva zavisnost se ne odnosi samo na vitalne industrijske grane. i da je preko 90% svojih strateških industrijskih proizvoda plasirala izvan sopstvenog područja). Uticali su. sankcija UN. već i na pomorsku privredu. a potom i ratnog požara.. te uvoz nafte i naftnih derivata136. infrastrukture. Na taj način. koje je kulminiralo u 2002. i za privredu i društvo. električne mreže i telekomunikacija.). turizam. a potom SB UN 1992. a po sektorskoj i granskoj strukturi nerazuđena. gotovo potpunog gubljenja flote pomorskih kompanija. spoljnoj trgovini. naglo i potpuno prekidanje tako intenzivnih privrednih i poslovnih veza sa pomenutim jugoslovenskim republikama. Prema: Bošnjak M. reintegraciju u sistem savremenih medjunarodnih (ekonomskih) odnosa? Da li je to kreiranje neke nove. Negativni efekti: raspada ekonomskog prostora bivše SFRJ. Ekonomski fakultet .godine i završetka. a može se sublimirati u slijedeću tezu . a brojni objekti izgrađeni za tržište od 25 miliona potrošača. kao što su crna i obojena metalurgija. rastu nezaposlenosti itd. Hrvatske i Makedonije).137 .godini u odnosu na onaj iz 1989. Beograd. zakonske regulative. koji su utočište našli u Srbiji i Crnoj Gori.Koji je najbrži put prema EU i punom povratku u zajednicu savremenih država. svakako je i NATO intervencija na privredu i društvo SRJ. 3. u krajnjoj konsekvenci.g. nerazu|enu i odveć deagrarizovanu privrednu strukturu Crne Gore. ali i kreiranje takodje velikog broja tzv.3.1999. veoma je poremetilo i destabilizovalo njene ukupne privredne. str.godine. Interno raseljenih lica. Peto iskušenje. 137 136 87 . procesa secesije bivših jugoslovenskih republika (Slovenije.godine. četvrte Jugoslavije. najteže iskušenje u Crnoj Gori (i SRJ) uslijedilo je poslije uvođenja ekonomske blokade. Četvrto iskušenje.

$) Stope rasta uvoza Uvoz u % od DP(uvozna zav pokrivenost uvoza izvozom uvoz i izvoz u DP/step.0 -52.4 40.0 234.6 36.6 -12.4 159.4 39.7 26.4 18.8 199.2 12.0 8.1 54.5 hip.5 64.2 6.5 16.4 -17.9 -27.2 -5.9 60.9 115.4 65.8 121. otežanu realizaciju teško obnovljenih aranžmana sa 138 Vrijednost dolara znatno varira u odnosu na druge konvertibilne valute.9 31.08 0.6 -45.6 9.9 284. u neprivredi (000) Zaposlenost uk.6 29.0 14. odnosno izmedju njenih članica. odakle su i ovi podaci.4 48.2 index DP (preth.2 53.8 45.0 53.2 117. na malo Cijene na malo Zaposl.6 -1.9 47.5 216.1 108 72.3 -17.2 25 68.3 -7.6 85.6 84.9 17.1 47.6 226.9 127.2 -35.0 21. usporavanje priliva neophodne eksterne finansijske podrške.5 80.3 320.3 -0.4 9.1 32.3 10. otežano funkcionisanje i ulaganje u aerodrome u Crnoj Gori.8 75.$) Stope rasta izvoza Izvoz u % od DP(izvoz . "polugranični" režimi.1 14.1 118.8 -14.4 32.0 -6. 9 -10.9 12.5 654.0 624.4 -26. 139 Zbirno uzeti zaposleni u MSP. u priv.7 36.2 57.proizvodnje Stope rasta polj.3 1992 821.8 635.7 23.8 1169 33.7 -3.9 -29.2 23 64.5 226 80.2 -60. 98. roizvodnje Stopa rasta – šumarstvo Stapa rasta-rađevinarstvo Stopa rasta saobraćaja Stopa rasta turiz.9 -5.g.3 8.3 32.5 35. otežano komuniciranje sa medjunarodnim ekonomskim i finansijskim organizacijama.3 188 78.9 95.5 -8.6 2.2 13.0 37. problemi sa platnim prometom).6 30.4 61.god.9 56.7 -3.7 -16.8 35.8 27.8 35. ulaganje u održavanje željezničke infrastrukture.1 390.9 1996 751.5 1110 -8.1 1259 -10.1 326.8 190.5 1208 2.4 -25.5 -6.8 56.8 38.3 1995 561.2 -13.1 -16.0 -25.9 830 -37.5 -37.7 396 1.5 71.9 48. Za praćenje promjena DP u $ u periodu 1980-2000.7 125.7 84.7 12.$)138 1991 1125.2 638.7 23.7 31.4 -61.9 22.3 -17.1 142.5 245. i ugostit.4 92.3 17. Stopa rasta u trg.1 42.9 2000 817. uzet je odnos dolara i DM iz 1980.6 58.5 646.0 63.0 -14.2 49.6 -3.9 278.1 21.2 63.5 -204 31.2 125.6 150.7 30. ( privredni bilansi).1 123.1 17.5 -5.3 26 79.2 9972 104.0 84.Izabrani ekonomski pokazatelji Crne Gore u periodu 1990-2000.6 615.9 26.0 -7.otvor.6 1826 -11.g.45 658. 1990 DP (u mil.0 51.0 -8.7 74.7 130.9 642.5 1993 524.3 864 4.4 37.6 12.5 260.6 4.9 116 112.5 612.3 -55.4 34.9 0* 97.2 -27.5 6.3 1242 11.5 15.3 130.7 41.1 -7. 2002. Podgorica.5 -0.1 -7.9 1998 786 3 650.7 20.8 58.6 38. 63.5 -6.3 184.4 42.1 128.4 12. u privredi (000) Zaposl.0 259.6 15.6 114.1 80.6 -6.0 71.6 879 2.7 20. Nejasan okvir markoekonomskog upravljanja razvojem i izostanak koordinacije ekonomske i razvojne politike na nivou Federacije.4 4.9 -11.2 516 -7.6 81.1 113.0 -43.3 29.4 Izvor: Republički sekretarijat za razvoj.9 -20.2 375.5 -24.0 85.9 56.0 194 81. radnjama i vlasnici radnji.0 622.8 -46.=100) Broj stanovnika (000) DP per capita (u $) indeks DP/ pc Stope rasta ind.8 24.7 33.0 631.9 28.1 1997 763 1.7 1178 1.6 11.5 31.5 152 83.1 68.(000) Zap.6 79.8 3.5 -88.sektoru(000) 139 Uk.7 0.6 7.3 133.5 71..5 20.9 81.6 -5.9 31. I zaposlenih prosječna zarada (DM) broj penzionera (000) Izvoz (u mil.8 15.8 93.0 -12.2 82.orjen Uvoz (u mil.8 77.1 185.5 1994 549. 88 .4 2.6 33.6 3.3 14.5 43.6 43. administrativna ograničenja.3 4.8 188 85.4 34.2 -13.3 34.1 56.5 126 74.9 -12.3 3.5 -8.0 1317 -27.5 -24.1 26.0 278. broj nezaposlenih(000) Odnos nezap.8 97.9 82.6 82.0 1999 727.3 21.5 -8.7 60.7 41.5 87.1 56.7 31.0 -22. kreirao je dodatne probleme u funkcionisanju unutrašnjeg tržišta (robni promet.8 61.8 4.2 -21.Tabela 5 .7 2055 -10.9 -60.2 76.8 28.9 28.

tj. Kumulativno.g. Izvoz je prepolovljen. vrsta i asortiman roba. Oporavak se odvija veoma sporo. Drugim riječima . u 2000. u odnosu na nivo iz 1990. svakako da je bio dobar znak revitalizacije realnog sektora ekonomije. ostvareni DP predstavlja manje od 60% onog iz 1989. Nepovoljan uticaj sankcija ispoljio se i na naučni i tehnološki razvoj. Spoljnotrgovinska razmjena bilježi takođe veoma negativne trendove tokom cijelog posmatranog perioda. komutacioni aparati za telefone. priliv stranih investicija i donacija. a ostalo su sredstva za široku potrošnju (31%). koji prati intenzivan proces restrukturianja i privatizacije privrede. od ukupnoregistrovanih zaposlenih.). trgovina 29. turizam i ugostiteljstvo 26. što pored drugih ograničenja ima za posljedicu nezadovoljavajuće rezultate kod mnogih industrijskih grana. U 2000.7%.3%. medjutim. 89 . nerealizacija planiranog rasta budžetskih prihoda i racionalizacija budžetskih rashoda.). ali nedovoljan rast registrovanih zaposlenih u privatnom sektoru). imajući u vidu nivo tehnološke opremljenosti naših industrijskih sektora i višegodišnju izolaciju. rezana drvna gradja i elementi za namještaj.5% obima iz 1989.5%. (jedino elektroprivreda bilježi rast od 8%). može pratiti u svim privrednim sektorima. Proizvodi više faze prerade imaju mnoge veće prepreke za (povratak) proboj na svjetsko tržište.g.8%.godini. Ekonomski trendovi izabranih socio-ekonomskih pokazatelja ukazuju da se opšti pad privredne aktivnosti.tur-operatorima (neusaglašeni vizni režimi).g. kaustična soda.godini od ukupno registrovanih zaposlenih bilo 23% onih koji rade u privatnom sektoru. uvoz je povećan za blizu 43%. u samnjenju ulaganja iz domaćih izvora za istraživanje i razvoj i u smanjenom naučno-istraživačkom potencijalu zbog migracije u inostranstvo značajnog broja visokoobrazovanih kadrova. odnosno od 1996. a njegova struktura izgubila je i dostignuti nivo diversifkacije ( izvoznu ponudu karakteriše nedovoljan obim. tj. predajnici za radio i telefoniju i dr. što je veoma pozitivan trend.godini. uključujući magistre i doktore nauka.5%. proizvodi crne metalurgije i dr. iskuštenja koja karakterišu cijelu prethodnu deceniju. na nedovoljnu dinamiku oporavka pojedinih sektora privrede. ostalo su u poslednjoj godini: otpaci i ostaci od bakra i aluminijuma. izvoza sirovog aluminijuma koji predstavlja blizu 90% u strukturi izvoza roba. Ipak. itd. naftni koks. nedovoljna efikasnost programa za suzbijanje sive ekonomije itd. U 2000. po navedenoj metodologiji. podatak da je u 2000. sredstva za investicije čine 17%.godine.usporavanje dinamike planiranih ekonomskih reformi i rast socijalnih pritisaka u obje federalne jedinice.). svakako je uticala i nedovoljna dinamika projektovanih ekonomskih reformi (institucionalna rješenja. dinamika privatizacije. sada se DP stvara 37% u privatnom sektoru. sirove govedje kože. agregiran u kretanju društvenog proizvoda. Pored navedenih razvojnih ograničenja.godine.godine konstantno raste. izuzev obojene metalurgije. cement. Smanjeni obim privrednih aktivnosti slikovito se može pratiti i u kretanju broja registrovnaih zaposlenih u posmatranom periodu ( konstantan pad zaposlenosti u privredi. 23% su u privatnom sektoru. zatim ugljene elektrode. vino.. u odnosu na 1989. a po struktuiri ga čine: proizvodi za reprodukciju 52% ( polovinu čine derivati nafte. saobraćaj 74. kroz zaustavljanje priliva informacionih. Takodje. industrijska proizvodnja u Crnoj Gori realizovana ne na nivou od svega 43. pivo.5%. građevinarstvo svega 25. šumarstvo 64. finansijskih i drugih elemenata iz inostranstva za rayvoj nauke i tehnologije. poljoprivreda 96. u 2000. koji prati značajan porast broja penzionera.

str. izmedju preduzeća i države. smanjen kvalitet i standard zdravstvenih usluga. obrazovanje. samo procijenjeni bilans negativnih finansijskih efekata raspada SFRJ i uvodjenja sankcija SB UN do kraja 1993.diferencijacija izmedju odredjenih socijalnih slojeva u društvenoj strukturi. postepeni izlazak iz tranzicione recesije kroz težak ekonomski oporavak posrnulih balkanskih ekonomija.800 mil $ (Uitcaj sankcija na privredu u društvo Crne Gore u medjunarodnoj perspektivi. Tranziciona recesija manifestovala se i u pogoršanju socijalne sigurnosti gradjana. uz pad ekonomske aktivnosti. kao i dugovanje stanovništva prema javnim preduzećima.300 mil $ iygubljenog potencijalnog DP i potencijalnih zaključenih ugovora o zajedničkihm ulaganjima procijenjeni na nivo od 2. "moralna kriza". itd.. Pad realnih primanja imao je teške posljedice na društveni standard (zdravstvo. što se posebno odražava na snabdijevanje energentima). Dugoročno posmatrano. Beograd. kao i porast sive ekonomije. što čini 3. stanovanje. ogromni akumulirani i tekući gubici u privredi i unutrašnji dugovi medju preduzećima. "ekonomski ugroženog stanovništva". Ekonomski fakultet. kao i na obim i strukturu lične potrošnje. Beograd. Procjene koje su potvrdjene od strane mnogih medjunarodnih organizacija. tj. Pogoršana ishrana. tekućeg plaćanja uvoza. penzije. Standard stanovništva . urušavanju sistema vrijednosti142. značajno je opterećivala i ograničen budžet zemalja domaćina. Ovako dugi period tranzicione recesije doveo je do izraženih socijalnih diferencijacija . sveo na egzistencijalni minimum. povratak nekih gotovo iskorijenjenih bolesti. str. pružanje usluga i edukacija. Nadalje. tu su i ostali dugovi i deficiti.4. povratno djeluje na pospešivanje krize u svim segmentima društvenog života. kao "finalni produkt" ekonomske krize. i na “oporavak” sistema vrijednosti ( podsticanje prave kreacije. stvaranje dobara. budžetski deficit ( u 2001. ali za ozdravljenje jednog društva i postizanje zadovoljavajućeg nivoa uredjenosti sistema. može se zaključiti da su najuočljiviji pokazatelji tranzicione recesije u Crnoj Gori registrovani i ublasti smanjenja obima ukupne privredne aktivnosti i realizovane proizvodnje140. 141 142 90 . a da preko 50% stanovništva ulazi u kategorju tzv.70) 140 Studijsko-analitičke osnove politike makroekonomske stabilnosti i razvoja SRJ.održavanjem formalne zaposlenosti. samo su dio pokazatelja umanjenja kvaliteta života stanovništva. problemi sa snabdjevenošću ljekovima. Pored navedenih. Podgorica. dok se 20% stanovništva nalazi ispod linije siromaštva141 . koji se obezbjedjuje uvozom). Humanitarna pomoć za veliki broj izbjeglica i raseljenih lica stizala je godinama iz medjunarodne zajednice na prostor bivše Jugoslavije. koje znače prosperitet i razvoj društva u cjelini. 55. kao što su: akumulirani dug prema inostranstvu koji dospijeva za plaćanje. umnogome su se smanjile realne zarade i druga primanja zaposlenih. Savezni sekretarijat za razvoj i nauku. siromašenje tzv. Dugogodišnju tranzicionu recesiju pratili su i duboki poremećaji na skali društvenih (moralnih) vrijednosti. ali potpuna integracija ili repatrijacija ove značajne populacije. ovi se trendovi moraju energično suzbijati i na njih se mora adekvatno reagovati legalnim sredstvima. kao i ostala primanja stanovništva.godini iznosio je 64 mil DM. socijalna davanja. izmedju preduzeća i banaka. Npr.). negativnom spoljnotrgovinskom bilansu ( problemi u pogledu eksterne likvidnosti. Njihov razorni uticaj nemoguće je prekinuti "preko noći". visokoj nezaposlenosti.godine kreće se na nivou od 1. govore da se standard preko 80% stanovnika Srbije i Crne Gore. Efekti tranzicione recesije Iz prethodnog prikaza. gdje su posebno ugrožene najosjetljivije grupacije stanovništva: novorodjenčad. od kojih neki u zoni neoficijelnog sektora. tokom tranzicione recesije. invalidi i nezaposleni. itd. srednjeg sloja i izdvajanje relativno malobrojnog sloja onih koji su ostvarili značajne prihode. 1994.5% procijenjenog DP. bar ne u istoj mjeri. slabiji higijenski uslovi života. ECPD. stari i bolesni. ni do danas nije izvršena. To su negativni procesi koji su postepeno uzimali maha i razvijali se u uslovima teške ekonomske krize i izolacije zemlje. kulturu). razornim dejstvima inflacije i pogoršanju strukture i obima ukupnog uvoza i izvoza. uz porast kriminala i korupcije u društvu. objektivna evaluacija učinaka. izmedju države i stanovištva.3. 2001. smanjenju zaposlenosti. nije uticao. energetski deficit ( negativan energetski bilans bio je na nivou od 26% ukupne potrošnje električne energije u Crnoj Gori.

2002. koje su karakterisale različite ekonomske strukture. fiskalni kriterijum: deficit budžeta ne smije prelaziti nivo od 3%BDP. Finska. danas Euro. Komercbanka je morala da pošalje zahtijev Bundesbanci. usaglašeni su u avgustu 2003. str. Naime.4. Makromenadžment centar. jačanje finansijske discipline i približavanje evropskim ekonomskim integracijama i jedinstvenom tržištu. ukoliko prelazi tu granicu. preuzela nadležnosti od centralne monetarne vlasti sa nivoa federacije. februara 2003. osnovni su interni motivi koji su pokrenuli proces napuštanja dinara i vezivanja Crne Gore za jaku evropsku valutu . potpuno izbaci dinar iz opticaja. Stanković J. koja je u narednom trogodišnjem periodu trebala proći tekst održivosti i funkcionalnosti ili dati pravo da jedna od država članica dvočlane državne zajednice organizuje referendum po pitanju nezavisnosti. 4. Korišćenje Crnogorski program konverzije predstavljen je Bundesbanci i Evropskoj centralnoj banci (ECB). Eurolend.2002. Sve ove zemlje ispunjavale su stroge Mastrichtske uslove144. 144 1. koje su posljednjih nekoliko godina postavljena na +/. čime je Crnoj Gori omogućeno da. Španija i Grčka čine tzv. Podgorica. Realizaciju ovog projekta podržala je medjunarodna zajednica . Italija. S obzirom da Crna Gora nije samostalna država. što je naslijedjeno iz prethodnog sistema. u 12 zemalja EU startovao je Euro (Austrija. kako je već navedeno. Januara 2002. bez formalne saglasnosti Evropske centralne banke143. na čije odlučivanje se nije moglo mnogo uticati). 52). u roku od 12 mjeseci.godine. na bazi kog je poslije gotovo jednogodišnjeg nastavljenog procesa usaglašavanja. Pošto se radilo o dva ekonomska sistema. zemlje koje su se odrekle svoje valute u korist Eura.. 3.godine. koja garantuje za Euro novčanice. koji je. u EMU nisu GB. marta. za pet neophodnih resora koji su činili Savjet ministara. Veoma važan segment funkcionisanja. jer isključivo od nje dobija novac. CBCG se obavezala da sa Euro novčanicama postupa u skladu sa propisima koje je izdala ECB. modalitet za konverziju nadjen je u saradnji sa preporučenom poslovnom bankom (Komercbanka) sa kojom je potpisan ugovor o isporuci Euro novčanica. Irska. tj. još od 1999. strateško planiranje i makroekonomska politika u Crnoj Gori u savremenim uslovima 14. kursni kriterijum: članica EU mora tokom barem 2 godine "bez ozbiljnih tenzija" učestvovati u Evropskom kursnom mehanizmu. poslije dodatnih pola godine pregovora.(Đurovič G. tvorio sistem Državne zajednice. Hronologija uvodjenja njemačke marke kao zvaničnog sredstva plaćanja u Crnoj Gori (koja je 2002. Luksemburg.15% u odnosu na središnji paritet. koje su od nje dopremljene Komercbanci. kao i principi kofinansiranja zajedničkih nadležnosti. Nepovjerenje u federalne monetarne vlasti SRJ ( iskustva novije ekonomske istorije Jugoslavije. Alternativni razvojni koncepti privrede Crne Gore. Upravljanje razvojem..godine zamijenjena Eurom) datira iz predhodnog institucionalnog aranžmana.Sporazum o principima uredjenja odnosa Srbije i Crne Gore. Za svaku novčanicu koja je stigla u Crnu Goru. Francuska. Bošković P. odrekne se monetarnog suvereniteta NBJ u zoni kreiranja nacinalne valute. jasnije definisanje sopstvenih ekonomskih interesa privrede i gradjana Crne Gore. dva monetarna sistema sa različitim valutama.DM.godine formirana Državna zajednica Srbija i Crna Gora. odnosno dva ekonomska sistema sa visokim stepenom autonomnosti u kreiranju strateških pravaca razvoja i gotovo samostalnim vodjenjem ekonomskih politika u državama članicama. prilagodi svoje zakone i institucije "novoj" valuti (DM). 2. Crna Gora je. 143 91 . dva carinska sistema sa različitim nivoom carinske zaštite. mora opadati i približavati se referentnoj vrijednosti zadovoljavajućim ritmom. U ugovoru se kao jedan od obveznika pojavljuje i Bundesbanka. uvede novu valutu u svoj sistem i da. Njemačka. Ekonomski fakultet. uz Skupštinu i nekoliko preostalilh neopohodnih institucija. Belgija. svakako da je bila činjenica o postojanju dva različita zvanična sredstva plaćanja u državama članicama državne zajednice. Italija. Jedna od ključnih odrednica razlika ekonomskih sistema.tj. saradnja u oblasti ekonomskih odnosa.5% iznad prosjeka 3 zemlje s najnižom inflacijom. u Beogradu je potpisan novi dokument . što znači da kurs njene valute prema euru mora fluktuirati unutar dopuštenih granica. Prema Ugovoru potpisanom sa Komercbankom. a ukupan javni dug ne smije biti viši od 60% BDP ili. poslije dugih i teških pregovora.godine usvajanjem Zakona o harmonizaciji ekonomskih sistema dvije republike.godine. a vrijeme je pokazalo da je to bila izuzetno dobra strateška odluka u zoni makroekonomskog upravljanja i konsolidacije crnogorske ekonomije. inflacioni kriterijum: stopa inflacije ne smije biti za više od 1. kao i sa veoma preciznim u znatno suženim obimom zajedničkih nadležnosti na nivou Državne zajednice . Danska i Švedska). Holandija.definisane su republičke kontribucije za zajedničke funkcije.

valorizaciju sopstvenih resursa u funkciji rasta proizvodnje. kao i za razliku od ostalih zemalja regiona. boljoj finansijskoj disciplini. rast atraktivnosti Crne Gore kod ino-turista zbog pojednostavljivanja zaključivanja aranžmana. koji je postepeno. koordinacija razvojne politike na nivou Državne zajednice svedena je postepeno na minimum.a ne obratno. rast finansijske discipline (smanjenje budžetskih rashoda. uštede na smanjenju broja angažovanja korespondentnih banaka u zemljama EMU za odredjenje transakcije. 4.godine. a duge debate o ispunjavanju zajedničkih ekonomskih funkcija usaglašavane su sve češće u trouglu sa EU. 92 . kao zvanična valuta. San Marino i Vatikan (uz dozvolu da mogu kovati sopstvene novčiće sa specifičnim nacionalnim motivima). odnosno sa predstavnicima Evropske komisije. Tako je Crnoj Gori. kao i da se kroz navedene ekonomske reforme kreira povoljan biznis ambijent za privlačenje stranih investicija. ali i atraktivnosti stranih ulaganja. smanjivanje valutne izloženosti itd. izloženost evropskim tržišnim kriterijumima primorava ekonomske aktere na veću efikasnost i transparentnost u radu. koja ne mogu ugroziti monetarnu stabilnost sistema u cjelini). U novim institucionalnim okvirima Državne zajednice i postojećim razlikama u strukturi privrede i prioritetima ekonomske politike. kroz koordinaciju procesa pridruživanja EU. Ciljevi Agende ekonomskih reformi ostvareni su u značajnoj mjeri kroz dinamiziranje razvoja crnogorske ekonomije i njenu postepenu reintegraciju u medjunarodne ekonomske odnose. mala tržišta. Imajući u vidu navedeni institucionalni okvir i visok stepen samostalnosti u kreiranju razvojne politike i ukupne strategije razvoja. Euro. Prednosti Eura kao zvaničnog sredstva plaćanja u Crnoj Gori su sve one prednosti koje imaju i članice Eurolenda. i rast budžetskih prihoda. rastu štednje. a ne inflatorno finansiranje). dobijao na intenzitetu i u SCG. posebno smirivanju inflatornih trendova. Crna Gora je svoj razvojni koncept definisala u dokumentu Agenda ekonomskih reformi 2003-07. a plaćene kreditnim karticama (prednosti pojedinaca). Konačno. Konkretno. kamatni kriterijum: dugoročne kamatne stope ne smiju za više od 2% prelaziti prosjek 3 zemlje s najnižom inflacijom. kroz „dvostruki kolosjek“ i nakon Studije izvodljivosti. pri plaćanju računa za uvezenu robu ili usluge korišćene u inostranstvu. On se bazirao na konceptu dinamičnih zakonodavnih reformi koje su trebale da obezbijede visok stepen liberalizacije crnogorske ekonomije. uštede na troškovima konverzije pri proputovanjima kroz više zemalja članica EMU. lakša uporedivost cijena različitih zemalja. ubrzanu privatizaciju privrede. za razliku od ostalih članica EU. za razliku od 12 zemalja koje su tada još uvijek kucale na vrata EU. data izuzetno povoljna mogućnost da uvede Euro i tako značajno ubrza svoj integracioni proces prema Uniji. transparentnost finansijskih pokazatelja. dobili su: Monako. čiji pozitivni trendovi se mogu vidjeti iz sliedeće tabele. očekujući Euro tek po okončanju pristupanja i ispunjenju navedenih kriterijuma.Eura. izvoza i konkurentnosti u cjelini. kao i Andora i Crna Gora (mali ekonomski sistemi. doprinio je postizanju i održavanju makroekonomske stabilnosti.

2001-2006 2001 BDP u tekućim cijenama.72 504 23.4 140.2 3.1 1.8 4.23 -30.6 622. CBCG.9 709. % Uvoz roba i usluga.50 -318.8 144.4 1. cijene.108.435 6.360.5 620.9 2.4 -531. Crna Gora . % BDP Izvoz roba i usluga. mil.5 -154 -8. EUR Spoljni dug. € Bilans razmjene roba i usluga.4 22.6 213 - 2004 1.113 28 141.815 4.1 31.6 55.1 612. 93 . cijene.0 776. Ministarstvo finansija.7 - 2005 1.295.443 2 150. % Stanovništvo (000).5 385. mil.9 Izvor: MONSTAT.066. tekuće cijene.7 913.510.3 143.1 30. tekuće cijene.2 623.3 2.46 513 28. računa.Glavni ekonomski indikatori.€ Neto SDI.4 622. %BDP Bilans tek.684 4.7 3. % Bilans razmjene roba i usluga.1 20.1 -17.€ Rast realnog BDP. godišnja stopa rasta. dec. % of BDP 111 - 380.3 2006 2.9 1.0 225 - Broj zaposlenih (000) Stopa nezaposlenosti.912 1.9 615.Tabela 6.208 9.2 -24. mil.mil€ Bilans tekućeg računa.5 -2. a u kontekstu integracije prema EU.3 2. mil.6 624. Navedeni trendovi bili su dobar ekonomski okvir za dinamiziranje razvoja u uslovima obnove crnogorske nezavisnosti.5 466.7 1. % BDP Spoljni dug.€ Stope rasta izvoza roba i usluga.4 481.718. 2008. 145 Kao odgovarajuća mjera inflacije koristio se ideks cijena na malo. mil.4 1.0 815. tek. % Suficit/deficit javnog sektora. tek.6 25.0 183 - 2003 1.4 1. mil. tek.149 8. procjena BDP/pc Inflacija % 145 2002 1.8 14. € Stope rasta uvoza roba i usluga.3 18.70 21.0 -652.8 461.1 2.tekuće godine.7 142. % BDP Neto SDI.1 2.9 2. cijene.669.36 34.1 790.

Evropska ekonomska zajednica i Euroatom U Rimu su 25. vladavinu prava i jednakost država. Šumanova deklaracija. Norveškom. čisto savjetodavna funkcija). već ujedinjujemo ljude…Naša Zajednica nije udruženje proizvođača uglja i čelika. Austrijom.godine).414 ) 148 Budući da nije bila potpisnica Rimskih ugovora. vraćaju se funkcionalnoj integraciji u ekonomskoj i u oblasti nuklearne industrije. Ovim ugovorom otvoren je proces evropskih integracija. ne samo da doprinese razvoju teške industrije. Trebalo je staviti tačku na međunarodne sukobe i izgraditi trajni mir koji će počivati na zajedničkim vrijednostima i interesima evropskih naroda. str.Belgija. koje će vremenom proširiti svoje članstvo i izgraditi veoma bliske odnose sa EEZ. Tako je prvi dokument koji je označio početak konkretizacije i realizacije funkcionalne integracije bila tzv. francuski ministar inostranih poslova.godine). Nakon propale inicijative o stvaranju odbrambene odnosno političke zajednice. Ovaj predlog je trebao. Stvoreno je zajedničko tržište za ugalj i čelik i uvedena je zajednička kontrola. Danskom. čime će njihovo članstvo u EFTA prestati. "Filip Višnjić " i Diplomatska akademija MSP SCG. Zajednička skupština(predstavnici delegirani od nacionalnih parlamenata. godine. Godine 1950. već i da podstakne francuskonjemačko pomirenje. Island I Lihtenštajn. već su ih određivale one zemlje koje za sada još ne žele da na m se pridruže…Od njih zavisi da li će se naše granice proširiti i da li će prepreke koje razdvajaju naše narode…biti postupno sasvim ukinute". obnovu ratom razorenih privreda. Portugalijom i Švajcarskom oformila Evropsko udruženje za slobodnu trgovinu (EFTA).godine. U periodu od 1945.godine potpisani Ugovori o osnivanju Evropske ekonomske zajednice (EEZ) i Evropske zajednice za atomsku energiju (EUROATOM). koje su kao osnovni cilj imale očuvanje mira i bezbjednosti. sa ograničenim trajanjem od 50 godina (do 2002). Italija i zemlje Beneluksa . podsticanje raznih vidova saradnje između država. Velika Britanija je 1960. koji proizilazi iz jasnih ekonomskih interesa svih ugovornih strana. Živorad. ona je zametak Evrope…Nismo mi određivali njene granice. Ugovoru su pristupile: Francuska. 2004. Nova generacija evropskih državnika lansirala je ideju ujedinjene Evrope zasnovane na ugovorima koji će garantovati mir. Šuman je za ovu ideju našao sagovorNika u prvom poslijeratnom njemačkom kancelaru Konradu Adenaueru. Svjetska banka. Međunarodno pegovaranje. 1.godine.marta 1957.II NASTANAK EU I POLITIKA PROŠIRENJA Kraj II svjetskog rata označio je početak nove ere u odnosima između evropskih država. prateći princip postupnosti. Holandija i Luksemburg. Evropska zajednica za ugalj i čelik Ugovor o osnivanju Evropske zajednice za ugalj i čelik – EZUČ . Danas EFTA predstavljaju prvenstveno Norveška.(Pariski ugovor) potpisan je 18. 146 Francuska je učinila pri korak i ponudila konkretan predlog koji je odgovarao nacionalnim interesima pojedinih država i to u industriji uglja. 146 94 . Rimski ugovori stupili su na snagu 14. nezavisno u odlučivanju. ("Specijalni") Savjet ministara (predstavnici vlada država članica koji dijele moć političkog odlučivanja sa Visokom vlasti) i Sud pravde. Švajcarska. 147 "Mi ne stvaramo koaliciju država. Savjet Evrope. Stvorena je nova organizacija sa sopstvenim institucionalnim aparatom koju su činili Zajednička Visoka vlast (devetočlano tijelo. države osnivači. Međunarodni monetarni fond. koju je plasirao i za koju je preuzeo političku odgovornost Robert Šuman. pri čemu su odluke bile obavezujuće za sve države članice). plasiranje i korišćenje derivata. zajedno sa Švedskom. godine. GATT (Opšti sporazum o carinama i trgovini). do 1950. 2. NATO.januara 1958. prvenstveno baziran na procesu ekonomskih integracija. (Kovačević. Ugovor je stupio na snagu jula 1952. željeza i metala. godine formiraju se brojne regionalne i međunarodne organizacije. To je bila originalna ideja francuskog komesara za planiranje Žana Monea147. Neke članice EFTA će kasnije postati članice EU (Velika Britanija se već okreće toj inicijativi 1961.148 Ujedinjene nacije (1945. Beograd. aprila 1951.

Visoka vlast zamijenjena je Komisijom. Ugovorom je bilo predviđeno formulisanje zajedničke trgovinske.godine navedene tri Zajednice imale su zajedničke Parlamente i Sudove pravde. Sud pravde odgovoran je za primjenu ugovora iz Rima na cijeloj teritoriji EEZ. visok nivo zaposlenosti i socijalne zaštite. Evropska komisija postala obazrivija u pripremi predloga za Savjet minsitara. Savjetu ministara. Komisija se dogovara i zajedno donosi odluke sa Evropskim parlamentom. koja je u to vrijeme bila anajaktivnija u oblasti poljoprivrede. koja je dobila glavnu ulogu u koordinaciji i sprovođenju zajedničkih politika (samostalno tijelo koje predlaže. a zatim je postepeno potrebno kreirati i sopstvene (zajedničke) politike.godine – model finansiranja Zajedničke poljoprivredne politike. koji svoje odluke donosi jednoglasno ili kvalifikovanom većinom je. usluga. u oblasti u kojoj to neka zemlja ne podržava (npr. Parlament i Sud pravde149. Francuska je primjenila svoju “politiku prazne stolice” u Savjetu ministara. u tim organizacijama. koje su formile EZUČ. već povezuje države članice kako bi zajedničkim snagama doprinijele unapređenju atomske industrije. pri čemu se ukidaju i carinska. Ovaj sporazum praktično je označio kraj nedemokratskog (ali funkcionalno vrlo korisnog) principa nadglasavanja u medjunarodnim odnosima. ali i sprovodi odluke Savjeta). bio je stvaranje zajedničkog tržišta sa slobodnim protokom ljudi. Šest zemalja zapadne Evrope. EEZ I Euroatom. ali i kvantitativna i kvalitativna ograničenja između država članica. ukazivalo je na svu složenost i proračunatu prirodu odnosa u EEZ. a dogovara se i sa Ekonomskim i socijalnim komitetom i sa Komitetom regiona. ljudi i kapitala.godine). što je predstavljalo svojevrsno dupliranje izvršnih organa. podsticanje istraživanja u oblasti atomske energije kao i smanjenje troškova tih istraživanja. uvođenjem zajedničke tarife prema trećim državama. Pošto nije postignut kompromis do jula iste godine. kao sljedeći korak u procesu integracije. saobraćajne politike.godine) koji je udružio izvršna tijela tri različite Zajednice u zajedničke organe Evropskih zajednica (EZ). Savjet ministara. poljoprivredne. U ovom sporazumu otkrili su se začeci mogućnosti neučestvovanja u radu zajedničkih institucija. Skupština. 1963). bilo koji minister mogao je da proglasi da je odredjeno pitanje od vitalnog značaja za njegovu zelju. Euroatom kao svoj primarni cilj ima razvoj evropske nuklearne industrije. Stoga je aprila 1965. Euroatom ne predviđa formiranje zajedničkog tržišta.godine potpisan Sporazum o spajanju u Briselu (Sporazum iz Brisela. usluga i kapitala i izgradnja carinske unije (do 1968. Ciljevi osnivanja EEZ mogu se sistematizovati na slijedeći način: unaprijeđivanje stalnog. EZUČ poslužila je kao model za izgradnju institucionalne strukture (Savjet ministara. Velika Britanija podnijela je zahtjev za članstvo u EEZ jula 1961. imale su svoju Komsiju. Sredstva za postizanje ovog cilja ogledala su se prvenstveno u procesu stvaranja zajedničkog tržišta koje će obezbjediti slobodan protok roba. S druge strane. Nakon stvaranja zone slobodne trgovine. podizanje standarda i kvaliteta života.godine u Luksemburgu (Sporazum iz Luksemburga). održiv rast uz odsustvo inflacije. dok je s druge strane. kao i usklađivanje nacionalnih zakonodavstava u mjeri u kojoj je to neophodno za nesmetano funkcionisanje zajedničkog tržišta. na snazi od jula 1967. zatim saradnja i koordinacija politika u drugim oblastima. harmoničnog. Rad Savjeta ministara zasnivao se na predllozima Evropske komisije. jasnije nego u Ugovoru o osnivanju EZUČ. stvaranje zajedničkih finansijskih resursa EZ i predloz za širu demokratsku kontrolu troškova EZ od strane Parlamenta zajednice. je stvaranje jedinstvene carinske teritorije. povjerena moć političkog odlučivanja. kako je ugovorom utvrđeno. EZ je zapala u najdublju krizu od svog osnivanja. 95 . Stoga je Savjet ministara primio tri predloga u aprilu 1965. održivog i uravnoteženog razvoja. rodna ravnopravnost. neučestvovanje 149 Od 1958. Negativno mišljenje francuske vlade prema prijemu Britanije u EEZ (Šarl de Gol. postignut je kompromis “ u razlikama” 29. S jedne strane.godine Savjetu ministara EEZ. Za razliku od EEZ. visok nivo konkuretnosti. Poslije više mjeseci pregovora i neslaganja izmedju Savjeta ministara i Francuske u vezi sa procesom odlučivanja u Savjetu ministara. januara 1966.Cilj EEZ. zaštite i unapredjenje kvaliteta životne sredine. Takodje. privredna i društvena kohezija i solidarnost medju državama članicama. Sud).

4. prvo za industrijske proizvode. Utvrđeno je da se na čelu Evropskog savjeta (čine ga šefovi država ili vlada. Godine 1979. Evropski monetarni sistem (EMS) uspostavio je stroži sistem za održavanje zajedničkog plivajućeg kursa deviza. Irske i Norveške u EZ (EZUČ. a sa ostalim zemljama iz ove grupacije potpisan je čitav niz bilateralnih sporazuma o zoni slobodne trgovine sa EZ. ali i pitanja iz domena političke saradnje. Turska. Danske. Britanija i Danska napustile su organizaciju EFTA.godine. Formiranje najvišeg političkog organa trebalo je da bude snažan podstrek spoljnopolitičkom jedinstvu i pospješivanju Evropske političke saradnje. Razlozi za ovo proširenje i prijem relativno siromašne zemlje u poredjenju sa ostalim zemljama članicama Zajednice152. godine institucionalizovana je praksa organizovanja sastanaka šefova država i vlada u redovnim intervalima.godine. Kipar i Malta. 152 BDP po stanovniku u Grčkoj sredinom sedamdesetih godina bio je na nivou 25% prosjeka Zajednice. sa ciljem primjene usaglašenih i uporedivih ekonomskih politika. osim Norveške (neupsjeli referendum). kao ugovori ekonomskog i političkog sadržaja. Prvo proširenje (1973) Prvo proširenje . Uvodjenje Evropskogsavjeta unaprijedilo je organizacioni razvoj unutar EZ ka jačanju medjudržavnog odlučivanja. Sve ove zemlje podržale su Ugovor o prijemu. Evropski ekonomski prostor stupio je na snagu znatno kasnije.godine. 3.1981. Predviđalo se i postepeno uskladjivanje poljoprivrednih politika. Ugovor o pristupanju u članstvo potpisan je maja 1979. Veći dio britanske trgovine od ulaska u EEZ odvijao se sa trećim zemljama I značajnim dijelom iz bivših kolonija. sa planom stvaranja carinske unije nakon 12 godina prelaznog perioda. sastaje se najmanje tri puta godišnje) nalazi predsjedavajući Zajednice. Prihvaćena je ideja francuskog predsjednika D'Estena o formiranju organa koji će na neformalnoj osnovi okupljati šefove država i davati pravac razvoju politika EZ. EEZ i Euroatom) potpisan je u januaru 1972. čime se maksimalno izašlo u susret postepenom prilagodjavanju osjetljivih sektora na otvaranje tržišta i konkurenciju iz EEZ. Ekonomski fakultet Beograd.godine izmedju Grčke i EEZ. januara 1994. str. Drugo proširenje (1981) Drugo proširenje – Grčka je podnijela zahtjev za članstvo 1975.godine. 151 150 96 . bili su više politički nego ekonomski. Na samitu u Parizu 1974.godine. Ugovor o prijemu Britanije.1. po znatno nižim cijenama od onih koje su važile u Zajednici. Sporazum sa Turskom potpisan je 1963. sporazumi o pridruživanju evropskih država koje pripadaju regionu Mediterana (Sredozemlja) – Grčka. sa Maltom 1970. kada je odlučeno da EZ dobije I svoja sopstvena sredstva – od poreza na uvoz poljoprivrednih dobara. ratifikacija je bila veoma brza. Istovremeno.godine. Iskustvo pregovora oko i samo prvo proširenje. a sa Kiprom 1972. prihoda od zajedničke spoljne tarife I direktnih doprinosa država članica.1. utvđeno je davanje opštih smjernica za razvoj Zajednice i donošenje važnih političkih odluka.godine. i Grčka je pristupila kao deseta članica EZ 1. koje prate ministri inostranih poslova. dok je ukidanje svih količinskih ograničenja u trgovini planirano tek poslije perioda od 22 godine. u vrijednosti do 1% poreza na dodatu vrijednost. čija je nadležnost bila da razmatra pitanja komunitarnog. EZ je željela da učvrsti demokratiju u Grčkoj poslije Jovanović N. Evropska ekonomska integracija.1973). počeli su se potpisivati već šezdesetih godina. Budžet Zajednice finansirao se putem tarifa na uvoz I direktnih doprinosa zemalja članica sve do 1070. a Evropski savjet je istovremeno trebao da ubrza evropski integracioni proces u oblastima koje nisu bile obuhvaćene osnivačkim ugovorima. finansiranju budžeta EZ i odnosima sa britanskim kolonijama151). 2004. Kao osnovni zadatak Evropskog savjeta.Miroslav. doveli su do daljeg razvoja sistema evropskih institucija.Poslije višegodišnjih teških pregovora (posebno o poljoprivredi. sa prelaznim periodom od 5 godina (na snazi od 1. 18.Britanije u monetarnoj uniji) i “vrijednost” takvog izbora u slučaju pregovaranja za bolje političke uslove trgovine150. napuštajući metod odlučivanja u zajednici (nadnacionalnost). Prvi Sporazum o pridruživanju potpisan je 1961.

a onda donose odluke.vojne uprave. mehanizam odlučivanja je loše funkcionisao157. ali i perspektivu širenja i sve veći broj država članica.godine. N.godine pojavila se tzv. a zatim i Danska. Jovanović. 23. jer je moral da priprema predloge Savjetu ministara kako bi se sprovodio Program jedinstvenog tržišta. 101.jula 1987. str. Pridruživanje Evropskoj uniji. N.godine. 3. postojale su još uvijek veoma visoke necarinske barijere trgovini unutar EZ. U Jedinstvenom evropskom aktu je unijeta i klauzula o neophodnosti revizije osnivačkih ugovora. 5. kao garant zajedničkih interesa.godine155 pretočen u Jedinstveni evropski akt. na kome se za prihvatanje JEA izjasnilo 56. na koja pitanja je svaka zemlja imala pravo veta. Kroz JEA porastao je značaj Evropske komisije. da se proširi na Mediteran i pokaže da sve više i više zemalja dijeli njene vrijednosti. jer je funkcionalistička teza pokazala svoja ograničenja: ekonomske slobode su ostvarene. 156 Jednim se predviđa revizija ugovora Zajednice. Japan. Reforma uspostavljenog sistema bila je neophodna.153 Uprkos trgovini oslobodjenoj od tarifa i kvota. jer je zahtjev došao baš u vrijeme kada su članice Zajednice počele da razmišljaju o potrebi daljeg proširenja i produbljivanja integracije nakon „prvog“ perioda euroskepticizma. str. 1985. Italija i Grčka u Hagu 28. niti da se poveća konkurentnost na medjunarodnom tržištu u odnosu na druge aktere. sve tješnje veze među državama članicama. Savjet ministara je dobio nova ovlašćenja. jer je u Irskoj bilo neophodno izvršiti ustavnu reviziju prije ratifikacije. Miroslav. Zbog navedenih razloga. 155 Prvo su ga potpisale devet zemalja članica 17. jer je mogao donositi odluke na osnovu kvalifikovane većine. ali ne u potpunosti. a različite inicijative koje su se razvile van ugovora bile su zasnovane na nesigurnim pravnim osnovama koje nisu bile jasno definisane (u prvom redu saradnja u oblasti spoljne politike). uklanjanje necarinskih barijera trgovini povećanje konkurencije unaprijedjivanje saradnje izmedju preduzeća u oblasti istraživanja i razvoja ujednačavanje tržišta faktora kroz punu liberalizaciju mobilnosti faktora monetarna integracija socijalna zaštita (povelja o socijalnim pitanjima)154 Program jedinstvenog tržišta je februara 1986. 2. Stupio je na snagu tek 1. isto. godine u Luksemburgu. sa medjudržavnog na metod zajednice u pogledu upravljanja EZ (sa modela kada drđave direktno pregovaraju medju sobom. 158 Jovanović. ali i novoindustrijalizovane zemlje. Miroslav. To je povećalo zabrinutost nekih država članica u vezi sa prenošenjem nacionalnog suvereniteta na relativno udaljenu (briselsku) birokratiju kojoj je nedostajala politička odogovornost158. 4. 157 Posebno kad se u Savjetu tražilo jednoglasno misljenje ili kada su se države članice pozivale na dogovor iz Luksemburga. Osnovni cilj donošenja ovog akta je bio da se ubrza sprovodjenje programa jedinstvenog tržišta. JEA je pomjerio ravnotežu snaga sa nacionalnih vlada na EZ. Miščević Tanja. godine. kojim su prethodno predviđena dva ugovora156 inkorporirana su i formalno objedinjena u jedan. „Bijela knjiga“ (Program jedinstvenog tržišta) koja je obuhvatala 282 zakonodavna predloga sa rokom završetka tog procesa do 1992. 154 153 97 . zatim to prolazi kroz Evropski parlament – koji odluke ponekad dnosi jednoglasno. nakon referenduma sprovedenog u Danskoj. bez posredovanja neke nezavisne institucije. februara 1986. str. isto. februara 1986. ponekad na osnovu kvalifikovane većine. kako bi se maksimalno afirmisali efekti zajedničkog tržišta. ESPI. nakon konsultovanja sa Evropskim parlamentom i Ekonomskim i socijalnim savjetom (osim mjera koje su se ticale oporezivanja. s obzirom na povećan broj poslova Zajednica. prava zaposlenih i pitanja mobilnosti ljudi. što je negativno uticalo na razvoj preradjivačke industrije i sektora usluga i nije u potpunosti mogao da se iskoristi efekat „ekonomije obima“. 6. grčki zahtjev za članstvo je naišao na odobravanje država koje su činile evropsku devetorku. 24. što je uvedeno na brintanski zahtjev).2% građana. na model kada predloge i planove donosi Evorpska komisija. a drugi se odnosi na saradnju u oblasti spoljne politike. Beograd. kao što su SAD. Glavni aspekti programa jedinstvenog tržišta su obuhvatili: 1. 2005. a ima slučajeva kada se primjenjuje postupak saodlučivanja sa Evropskim parlamentom).

107. treću grupu problema predstavlja specifična situacija Irske. tokom sedamdesetih godina. koje osniva Politički komitet i 6) Sekretarijat. u okviru kojeg su se našle sve članice EZ. tačka a JEA). 5) (Evropska) Grupa korespondenata koja je odgovorna za nadgledanje i implementaciju EPS. tačka 10 JEA 162 Članom 30 (tačka 5) Komisiji je omogućeno da ostvari veću ulogu u ovoj oblasti. kao temelj na kom počiva politička saradnja od njenog samog početka. postavljena kao pitanje od posebnog značaja. ali samo u situacijama kada je neophodno da osigura konzistentnost između EPS i postojećih politika Zajednice u spoljnim odnosima. u odnosu na ZEU. Predviđene su obavezne konsultacije država članica (član 30. čija je revitalizacija. 161 Član 30.164 JEA je kompromisno riješio pitanje modaliteta saradnje u oblasti bezbjednosti Dvanaestorice sa NATO-m i ZEU. (član 30.161 U suštini. oblast bezbjednosti je razmatrana u okviru političke saradnje. a Evropskog parlamenta čisto konsultativnog karaktera. 4) Politički komitet (motor političke saradnje) čine politički direktori i ima zadatak da održava kontinuitet EPS i priprema diskusije ministara. 160 U skladu sa članom 2 Ugovora o fuziji organa tri zajednice (Ugovor iz Brisela).aprila 1965. a nastali su zbog toga što je svima omogućeno da od samog početka pokreću pitanja o čisto odbrambenim pitanjima. krajem sedamdestih godina. Drugu drupu problema čini usklađivanje celokupnog problema bezbednosti sa 1) Zapadnoevropskom unijom (ZEU). radi pod rukovodstvom predsjedavajućeg Zajednice. što je olakšalo djelovanje naročito malih zemalja u svojstvu predsjedavajućeg. koji je stupio na snagu 8. kao što su naoružanje. posebno. str. Najzad. po prvi put precizno uspostavljeni: 1) Evropski savjet (sastaje se najmanje dva puta godišnje. mehanizam EPS utemeljen Jedinstvenim aktom je ostao međudržavnog karaktera-ostao je gotovo netaknut i kasnije primijenjen na Zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku. dok je Evropski sud pravde bio potpuno isključen iz EPS.JEA je definisao sadržaj i Evropske političke saradnje (EPS). prodaja oružja trećim zemljama. prilikom svakog pokušaja da se definišu nadležnosti ili utvrde oblasti akcionog djelovanja sudarali su se sa tri tipa teškoća. koja je osnovana Ugovorom iz Mastrihta. Grupa za evropsku saradnju. radne grupe i Sekretarijat) za razliku od osnivačkih ugovora. formulacijom da “odredbe iz ovog naslova ne predstavljaju prepeku za postojanje tješnje Usljed mnogobrojnih obaveza. Spoljna politika Evropske unije. sa JEA Evropski savjet je institucionalizovan poslije više od decenije njegovog faktičkog postojanja. 163 U prvoj fazi. Službeni glasnik.predsjedava159 ista zemlja koja u šestomjesečnom periodu predsjedava Savjetom160 i ona preuzima odgovornost za preduzimanje akcija i predstavljanje pozicije EPS prema trećim zemljama. ili za donošenje odluke o zajedničkoj akciji”. i sa samo političkog aspekta. godine) podstakla dalji razvoj saradnje u oblasti bezbjednosti. tačka 2). administrativni aparat nezavisan od Sekretarijata Savjeta. što podrazumijeva obavezu da “svoj zajednički uticaj ostvaruju na najefikasniji način putem dogovaranja. nije institucija EZ već prije politički organ. podjeli nadležnosti između prethodnog. Utvrđene su institucije odnosno mehanizmi za sprovođenje Evropske političke saradnje. Milutin. Beograd. 164 “Međutim. pokrenuta je inicijativa o uvođenju tzv trojke. 2007. 159 98 . sadašnjeg i budućeg predsjedavajućeg. čine ga šefovi država ili vlada država članica zajedno sa ministrima inostranih poslova i dva komesara) se nalazi na vrhu institucionalne ljestvice EPS i ima primarnu ulogu “da osigura Uniji nužni podsticaj za njen razvoj i definiše opšte političko rukovođenje”. osim Irske. tih godina. Janjević. Politička saradnja takodje je obuhvatila je i bezbjednost163. koja je okupljala sedam država članica EZ (šest članica stare Evrope i Veliku Britaniju i 2)NATO-m. budući da je Konferencija o evropskoj bezbjednosti i saradnji (odnosno Završni akt iz Helsinkija 1975. pomaže predsjedavajućem u radu i brine o administrativnim poslovima. Položaj Komisije je vremenom evoluirao i sa JEA ona postaje potpuno uključena u EPS162. Prvu grupu čine problemi koji su poznati od samog početka. precizno utvrdi usklađeni evropski stav u odnosu na NATO i. koja je bila neutralna i zbog toga je strahovala od mogućnosti da diskusija ode u pravcu koji bi označio da samo eksplicitna pripadnost NATO-u bude osnova za utvrđivanje zajedničkog stave. e) radne grupe. politike odbrane i dr. odgovornosti i „tereta“ koje je podrazumijevalo predsjedavanje. 2) sastanci ministara inostranih poslova (najmanje šest puta) imaju za cilj da obezbijede sprovođenje odluka Evropskog savjeta a ministar čija je zemlja predsjedavajuća u datom periodu preuzima ulogu spoljnopolitičkog predstavnika EZ u svijetu 3) predsjedavanje Evropskom političkom saradnjom . pri čemu su organi za političku saradnju (Politički komitet. usklađivanja stavova i realizacije zajedničkih akcija”.godine. Usklađivanje stavova svih država članica u oblasti odbrane logički je podrazumevalo da se. ali i utvrđivanje zajedničkog stava i zajedničke akcije.

lu Ujedinjenje Nemačke i pad komunizma uticali su na kretanja u okviru NATO-a. prava da kada putuju van granica EU mogu dobiti diplomatske i konzularne usluge od predstavnika bilo koje zemlje članice EU. Podgorica..saradnje u oblasti bezbjednosti i između visokih strana ugovornica u okviru Zapadnoevropske unije i Atlanske alijanse. 2007. predvodjene Španijom. Žaklin Ditej de. Ugovor iz Mastrihta vrši neobično pregrupisavanje između.godine u Mastrihtu. godine.godine. kada je Evropski savjet postigao dogovor o predlogu Sporazuma o stvaranju Evropske unije. 167 Žaklin Ditej de la Rošer primjećuje da "sa pravnog stanovišta. Holandjani su mogli da sprovedu svoju povelju o socijalnim pitanjima. kao i da Evropski parlament povećanjena ovlašćenja. tako i na izbore u bilo kojoj državi članici EU. Milutin. Jedinstveni evropski akt. Otprilike u isto vrijeme kada je donijeta i “Bijela knjiga”.). a to je Politika proširenja. str. početkom devedesetih godina je stvorena povoljna klima za početak političke integracije Evrope. Official Journal of the European Communities (OJEC). A Britanija je u Mastrihtu dobila pravo da ne učestvuje u radu o dva pitanja: prvo se odnosilo na zajedničku valutu. p. jula 1990. dok taj status namjerno nije priznat Evropskoj uniji". Druga neobičnost : tri zajednice zadržavaju svaka pojedinačno međunarodni status pravnog lica. Vlada RCG: Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije. 124). (La Rošer. Važna pitanja koja se takodje pominju u Ugovoru iz Mastrihta su: prava gradjana EU da žive i rade u bilo kojoj zemlji EU. 29. Naziru se prvi okviri nove zajedničke politike Unije. posebno između Francuske i saveznika u okviru Zajednice.godine došlo je do ujedinjenja Savezne republike Njemačke i Njemačke demokratske republike166.1. L 169. Međutim. pravo glasa i izlaska kako na lokalne izbore. EZ je proširena za još dvije nove (južne) članice i postala je zajednica od 12 zemalja. Zadatak EU postao je i doprinos uspostavljanju i razvoju transevropskih mređa u obalsti saobraćajne. a prema logici prava zajednice i prema principima integracije. 1. svakako je 9-10. Sporazum iz Mastrihta potpisan je 7.u navedenim okolnostima afirmacije ekonomskih benefita jedinstvenog tržišta i rasta efikasnosti procesa odlučivanja na supranacionalnom nivou. tzv. desilo se i treće proširenje. s druge strane. 2007. koji nastavljaju da postoje kao takvi. Službeni glasnik. i 3. od nestanka pretnji sa Istoka.godine. SAD su pokrenule raspravu o budućnosti Alijanse na samitu NATO u Londonu. bilo je evidentno da se tradicionalna vojno-politička misija Alijanse našla u drugom planu. Oktobra 1990.ena. Spoljna politika Evropske unije. treći stub obuhvata pravosudna pitanja i unutrašnje poslove.1986. EZ je okončala pregovore sa Španijom i Portugalijom oko njihovog prijema. 2005.13) 167 Janjević Milutin. da Njemačka prihvati jedinstvenu valutu (1999). a drugo na povelju o socijalnim pitanjima. preradjeni tekst Ugovora iz Rima koji uključuje uslove za ekonomsku i monetarnu uniju (EMU) 2. tri ugovora zajednice. Dalji važan datum u procesu evropskih integracija i hronologije nastanka današnje Unije. Njemačka je postigla sporazum da buduća monetarna poliitka EU bude pod njenim uticajem. (Janjević. odredbi specifičnih za saradnju-drugi i treći stub-kao i opštih odredbi (pristupanje. br. što je otvorilo put proširenju EU na istok Evrope. On se sastoji iz tri osnovna dijela (stuba167) EU: 1. Francuska je postigla najvažniji cilj. a prihvaćeni su i njeni predlozi u vezi sa odbrambenom i spoljnom politikom. www. Južne zemlje. 1. tačka 6. revizija. Treće proširenje (1986) Treće proširenje .06. Spoljna politika Evropske unije.1987. drugi dio se odnosi na zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku (ZSBP). c)165 5. verujući da će rasprava o ovom pitanju izazvati brojne nesporazume među evropskim zemljama.”(član 30. i nakon nekoliko godina kašnjenja u odnosu na planirani cilj. Atlanska alijansa je imala razlog za postojanje samo u kontekstu hladnog rata i naoružanja. Beograd. s jedne strane. Službeni glasnik. str 128 165 166 99 . Uvod u evropsko pravo. raspolagale su kohezionim fondom. decembar 1991. I ovaj sporazum je rezultat kompromisa.. i. Beograd. Ugovor o stvaranju Evropske unije. itd. Umesto neizvesne budućnosti. str. februara 1992. Zabrinute zbog smanjenja težine svog vojnog prisustva u Evropi.

169 168 100 . Miroslav. ugovorna klauzula o fleksibilnosti dopušta da neke zemlje usvoje zajedničku politiku. supsidijarnost i fleksibilnost – EU bi trebalo da radi samo na onim poslovima koji se ne mogu bolje izvršiti na nacionalnom ili nižim nivoima. koja je naročito došla do izražaja tokom krize na Balkanu. 27-31.godine. od kada EZ zvanično postaje EU168. 4. odnosno na vakuum koji je Mastriht za sobom ostavio. i ako je to moguće. potpisan je Ugovor iz Amsterdama 2.godine. S obzirom na gotovo potpuno ostvaren nivo ekonomske integracije. bez mogućnosti izuzimanja od učestvovanja u radu (optingout). Komitet regiona pridodat je strutkuri EU radi obavljanja konsultacija. Ugovor je stupio na snagu 1. Miroslav. Francuske i SAD-a unutar NATO alijanse. Završni dokument međudržavne konferencije je u suštini predstavljao kompromis pristalica integracije u ovoj oblasti u mnogo većem obimu. Uloga Kohezionog fonda proširena je i na projkte zaštite životne sredine. popravi ciljeve Ugovora i otvori put za širenje EU na Istok. 2. S obzirom na ranjivost Unije i zavisnost od nacionalnih trupa Velike Britanije. čak i kada druge zemlje to ne žele. Četvrto proširenje (1995) Četvrto proširenje – Od 1995. Ukoliko se prijem odobri.1. pravovremeno i kvalitetno odgovori na izazove koji su se odnosili na zajedničku odbrambenu politiku. N. Bilo koja evropska država može da podnese zahtjev za članstvo u EU. ako se sve zemlje s tim saglase. novi članovi moraju prihatiti zakonodavstvo EU koje postoji već četiri decenije. kao i da usklade svoje politike sa EU u toku perioda usaglašavanja.oktobra 1997. str. manje važna pitanja – zaštita štedionica u državnom vlasništvu. isto.godine. Najvažnije pitanje nove institucionalne structure I ponderacije glasova. kao i kompatibilne propise i zakonodavstvo. ukoliko ona želi da očuva primarno evropsku bezbjednost. 5. odluka se ne može usvojiti. ali i sposobnost EU da odlučno. pravosudje i unutrašnji poslovi – Šengenski sporazum o zajedničkim vizama za gradjane treće zemlje uključen je u EU (osim u slučaju Britanije i Irske). ako zemlje članice koje su uzdržane predstavljaju više od jedne trećine glasova kvalifikovane većine. Kao rezultat rada Medjuvaladine konferencije. godine je bio da se osnaži ZSBP. 3. i zastupnika modela po kome će evropska odbrana biti prvenstveno zasnovana na državama. Jedan od glavnih razloga sazivanja međuvladine konferencije 1996. str. zaposlenost i socijalna politika – unaprijedjenje saradnje medju državama članicama u cilju otvaranja novih radnih mjesta. Završne odredbe Ugovora iz Mastrihta predstavljale su „sigurnosni“ ventil. postoji mogućnost konstruktivnog uzdržavanja od glasanja. ako nešto podje „kako nije planirano“.godine (stupio na snagu 1. odloženo je do početka pregovora o proširenju Unije sa novim zemljama kandidatima (Jovanović. Ovaj ugovor donio je nekoliko novina: 1. članice Unije su i Austrija. N. trebala je da ispita. nije bilo prelaznog perioda za usaglašavanje i prihvatanje uslova zajedničkog tržišta. Finska i Švedska. ta zemlja mora da se pridruži cijeloj Uniji. druga. otvorenost i dostupnost informacija – svi gradjani i pravni subjekti EU imaju pravo pristupa dokumentima EU. Medjuvladina konferencija održana 1996.godine). postalo je jasno da odbrambeni aspekti Unije trebaju biti unaprijeđeni. potvrdjivanje Strazbura kao sjedišta Evropskog parlamenta i zaštita prava životinja169 Jovanović. spoljna politika – potrebno je da EU saradjuje sa državama Zapadnoevropske unije (ZEU) koje se mogu integrisati u EU u budućnosti. 35). tj.1993. 6. isto. uzdržanost pri glasanju neće spriječiti usvajanje zajedničkih odluka. maja 1999. 6. kao osnovnim nosiocima bilo kakve odbrambene akcije.telekomunikacione i energetske infrastrukture.

Zajednica je do kraja 1990.1999 / status sa EU kandidata Ugovor iz Nice (potpisan 26. koja je već tada bila sasvim izvjesna. jer je razmatrao raspodjelu moći i uticaja u proširenoj EU. Čehoslovačkom (kasnije Češkom i Slovačkom). 4. odnosno 28 država članica unutar EU. Dugoročna perspektiva proširenja. većinsko glasanje – politička integracija ubrzala se kako su zemlje članice odustale od prava na veto u 29 novih oblasti. potrebom njene korjenite reorganizacije kako bi odgovorila zahtjevima novog vremena i njenog funkcionisanja u proširenom sastavu.7. odmjeravanje glasova u Savjetu ministara – promjena u ponderaciji glasova unutar Savjeta ministara u korist velikih zemalja na štetu malih zemalja 2. kod uvodjenja jedinstvene valute ili šenzenske zone bez pasoša). pri čemu je većina sporazuma prve generacije bila praćena drugom generacijom sporazuma. 101 . februara 2001) predstavljao je svojevrsnu prekretnicu u istoriji EU. Estonijom. godine zaključeni sa Mađarskom. koji su u periodu od 1990-1996. Poljskom. Bugarskom. Peto proširenje (2004. Istovremeno. bilateralnim Evropskim sporazumima o pridruživanju. Rumunijom.56% u Evropi) POTPISAN SPORAZUM /FTA/ Decembar 1991 Decembar 1991 Mart 1993 Oktobar 1993 Februar 1993 Oktobar 1993 Jun 1995 Jun 1995 Jun 1995 Jun 1996 1970 1972 SPORAZUM DATUM DATUM STUPIO NA APLICIRANJA OTPOČINJANJA SNAGU ZA ČLANSTVO PREGOVORA Februar 1994 Mart 1994 1998 Februar 1994 April 1994 1998 2000 1998 2000 2000 1998 2000 2000 1998 2000 1998 Zaključivanje pregovora/ ČLANSTVO 2002/1. Jun 2006 Dodatni trg. zahtjeve za sticanje statusa kandidata za članstvo su podnijele i Malta i Kipar (jul 1990. godine zaključila seriju sporazuma prve generacije (Sporazumi o trgovini i saradnji) sa gotovo svim državama Centralne i Istočne Evrope (CIE). 3.5. Letonijom i Litvanijom. Dinamika petog proširenja uključujući pregovore sa Turskom ZEMLJA MAĐARSKA * POLJSKA * BUGARSKA ** ČEŠKA * RUMUNIJA ** SLOVAČKA** ESTONIJA* LETONIJA** LITVANIJA ** SLOVENIJA* MALTA ** KIPAR * TURSKA (5. suočila je Evropu sa velikim izazovom.2004 2002/2004 2005/2007 2002/2004 2005/2007 2002/2004 2002/2004 2002/2004 2002/2004 2002/2004 2002/2004 2002/2004 Februar 1995 Decembar 1995 Februar 1995 Februar 1995 Februar 1995 Februar 1998 Januar 1996 Jun 1995 Jun 1995 Oktobar 1995 Februar 1998 Novembar 1995 Februar 1998 Decembar 1995 Februar 1999 Jun 1996 1990/1998 1990 1963 1995 – . 2007) Peto proširenje .protokol sporazum o ponovo 1987 1970 carinskoj uniji . Evropska komisija – svaka zemlja imenuje samo po jednog člana Komsije (ravnopravna rotacija koju prethodno jednoglasno utvrdjuje Savjet ministara). moguća samo do 27. godine). npr.1959 prvi put. fleksibilnost (pojačana saradnja ili varijabilna geometrija) – grupa od osam ili više zemalja može se zalagati za dublju integraciju u odredjeniim oblastima politike (model „Evrope sa više brzina“. izrazito političkog karaktera i značaja. On je donio slijedeće novine: 1.

171 Proglašenjem Povelje o osnovnim pravima i Deklaracije o budućnosti Unije iniciran je post-Nica proces koji. 3) zajedničku trgovinsku politiku. pristupanje Rumunije i Bugarske od 1.271) 175 Imenuje ga Evropski savjet. 2008. a sa druge. (magistarski rad). nije jasno zauzet stav o budućnosti EU. ekonomska i monetarna unija.godine. «prvi stub saradnje»). univerziteti. Efekti budućeg proširenja na Zajedničku spoljnu I bezbjednosnu politiku EU. predstavnike država kandidata. koji je istovremeno trebao da ima i funkciju potpredsednika Komisije EU. itd) i njenih spoljnih politika (trgovina. razvojna pomoć. Univerzitet Singidunum. postojala bi veća opasnost od kidanja veza između unutrašnjih politika EU (upravljanje jedinstvenim tržištem.januara 2007. Potreba unutrašnje konsolidacije i institucionalne reforme . kvalifikovanom većinom. Sa jedne strane. 173 Konvencija je održala 26 plenarnih zasijedanja i obrazovala 11 radnih grupa. u cilju obezbjeđivanja koherentnosti između spoljne politike i spoljnih odnosa (u nadležnosti Komisije). stoga je na osnovu Deklaracije o budućnosti Unije171 i mandata Evropskog savjeta održanog u Lakenu u decembru 2001. 102 . Rad Konvencije rezultirao je veoma slabim kompromisom. i veće efikasnosti i preciznosti u pripremi i realizaciji spoljnopolitičkih aktivnosti EU. Čugura Print. U raspravama koje su se vodile učestvovali su i državekandidati za članstvo u EU. 2004. 8. jer je Ustavom 170 Prema: Djerković Marija.”174 Po važećim ugovorima. 2007.refleksije na politiku proširenja170 Ugovorom iz Nice. 2) zajedničku politiku bezbjednosti i odbrane. rezultat je kompromisa dvije tendencije. po odredbama Ugovora o Ustavu predsjedavao bi Savjetom inostranih poslova. Ugovorom o Ustavu Evropske unije napravljen je kvalitativan pomak u pravcu prevazilaženja međuvladinog karaktera odnosno komunitarizacije Zajednička spoljne i bezbjednosne poliike. »drugi stub saradnje») i spoljnih ekonomskih odnosa EU (tzv. postojala je izrazita težnja za jačom komunitarizacijom spoljnih aktivnosti koja će rezultirati fuzijom funkcija Visokog predstavnika i komesara za spoljne odnose. Ugovor o Ustavu predviđao je dvije novine u smislu redefinisanja odredbi o institucionalnim mehanizmima zajedničke spoljne i bezbjednosne politike. peto proširenje EU. Ministar inostranih poslova EU175. diplomatija i odbrana). unutrašnja bezbednost. unionista i konfederalista. tako da je oblast spoljnih akcija Unije trebala da obuhvati: 1) zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku. str. bogatih i siromašnih. regionalne i lokalne organizacije itd. Luksemburg. I najtvrđim protivnicima komunitarizacije spoljnih odnosa Unije postalo je jasno “da bi kohezija Unije kao cjeline i njen kredibilitet na svjetskoj sceni bili potkopani ako bi evropska spoljna politika postala pitanje “varijabilne geometrije”. Beograd. objedinjene su jednim poglavljem i stavljene pod isti krov.Ugovor iz Nice otvorio je institucionalnoe mogućnost za veliko. međutim. str. 172 Formirana kao poseban međunarodni forum koji je okupio predstavnike država članica. uz saglasnost predsjednika Komisije. Kreiranje pozicije ministra inostranih poslova u institucionalnoj strukturi Unije. 2) preuređenje i pojednostavljenje ugovora. EU je zasnovana na prilično vještačkoj podjeli između Zajedničke spoljne i bezbjedonosne politike» (tzv. nečlanica i institucija ali i stručna lica koja su raspravljala o Nacrtu Ugovora o Ustavu. obuhvata četiri teme: 1) razgraničenje nadležnosti između EU i država članica. politika konkurencije. 4) saradnju sa trećim zemljama i humanitarnu pomoć i 4) zaključivanje međunarodnih ugovora. P.godine. Ilic Gordana. Fakultet političkih nauka. nevladine organizacije. Konvencija o budućnosti Evrope172 (reprezentativno tijelo kojim je rukovodio Valeri Žiskar d'Esten) podnijela izvještaj Evropskom savjetu. koje su ranije bile raspoređene na različitim mjestima. 3) status Povelje o osnovnim pravima i 4) ulogu nacionalnih parlamenata u EU.173 Sam proces pregovaranja bio je veoma težak i naporan jer je bilo potrebno uvažiti različite interese i stavove-interese kako velikih tako i malih država članica. koje je uključilo i produženo peto proširenje. koji predstavlja najmanji zajednički imenitelj moguće saglasnosti. prema deklaraciji 23 iz aneksa Ugovora iz Nice. a pregrupisavanjem svih odredbi o spoljnim akcijama Unije. tj. Ugovor o Ustavu EU predlagao je eliminaciju sistema stubova. Evropa u 12 lekcija. Štaviše. 174 Fonten. Podgorica. 49 (navodi Gasmi. Pravo i institucije EU. shvatanje da je dovoljno jednostavno podizanje nivoa odnosa i stepena saradnje između Visokog predstavnika i komesara.

tačka 2.) Istovremeno i predsjednik ES. str. EU. Konsenzus je potreban samo za spoljnu politiku. 103 . ne govori o "superdržavi". Lisabonski (Reformski) ugovor ipak sadrži mnoge elemente odbačenog ustava EU. Lisabonski sporazum je. (član I-22.izvršena podjela nadležnosti izmedju Savjeta za inostrane poslove i Savjeta za opšte poslove. koji je održan sredinom oktobra 2007. borbe protiv klimatskih promjena i migracije. a objedinio bi funkciju koja već postoji pod tim nazivom i funkciju komesara za spoljne poslove. kako bi stupio na snagu početkom 2009. niti pominje zastavu i himnu EU. za oblast zajedničke spoljne i bezbjednosne politike. takođe nova funkcija uvedena Ugovorom o Ustavu. i ministar inostranih poslova bio bi nadležan za obavljanje sljedećih funkcija: 1) vođenje ZSBP. za ostale oblasti spoljne aktivnosti. 3) spoljnopolitičko predstavljanje. koji bi se zvanično nazivao Visoki predstavnik za spoljnu i bezbjednosnu politiku.godine. što je rezultat potrebe za stvaranjem službe koja će upravljati spoljnim odnosima i u funkciji je uvođenja ministra inostranih poslova. Univerzitet Singidunum.godine. oporezivanje i kulturu. kog biraju premijeri i predsjednici država članica na 30 mjeseci. on treba da omogući efikasnije donošenje odluka Unije čije se članstvo u posljednje četiri godine povećalo na 27 zemalja. i Komisija. i 2007. Cilj Reformskog ugovora je da ubrza proces odlučivanja. Druga novina u Ugovoru o Ustavu EU odnosi se na formiranje evropske službe za spoljne aktivnosti i saradnju sa diplomatskim misijama zemalja članica i delegacijama Unije. godine. 2) davanje predloga za utvrđivanje i implementaciju ZSBP176. koja je imala i snažnu refleksiju na politiku proširenja. ali „bez povrede nadležnosti ministra inostranih poslova“. energetike. Na neformalnom samitu EU u Lisabonu. EU je zapala u institucionalnu krizu. kao posebnog sui generis entiteta koji teži uspostavljanju svog međunarodnopravnog identiteta i afirmaciji sopstvenog imidža kao ozbiljnog spoljnopolitičkog aktera. tačka 2) 178 Gasmi. 177 „Ministar inostranih poslova predstavlja Uniju kada se radi o pitanjima iz oblasti zajedničke spoljne i bezbjednosne politike. Pravo i institucije EU. Beograd. Po Lisabonskom sporazumu Evropski parlament će imati 750 poslanika i predsjednika. tačka 2: Ministar inostranih poslova Unije. a na drugoj EZ. Ugovor je predvidio eksplicitan pravni subjektivitet za Uniju. godine. Namjera je bila da se ugovorom iz Lisabona poveća efikasnost EU posle proširenja iz 2004. On vodi u ime Unije političke razgovore i iznosi stavove Unije u međunarodnim organizacijama i na međunarodnim konferencijama. juna 2008. Na taj način bi se praktično ukinulo rotirajuće predsjedavanje. Odluke se donose ukoliko za njih glasa 55 odsto zemalja koje predstavljaju najmanje 65 odsto stanovništva EU. prvi stub sa svojstvom pravnog lica)178. 176 Član III . sa planom ratifikacije od strane svih EU 27 država članica do kraja 2008. To bi posebno trebalo da se odnosi na pitanja iz oblasti odbrane. s ciljem da njegova primjena počne uoči junskih izbora za Evropski parlament. evidentno je da se ne razlikuje od neuspjelog Ugovora o Ustavu. Ukida se pravo veta u 50 oblasti.293. otvori put za uvođenje položaja predsjednika EU i osnaži položaj šefa spoljne politike Unije. Takođe.179 U kontekstu promjena koje uvodi Reformski sporazum u oblasti ZSBP. što je predstavljalo drugi uzastopni “udar” ujedinjenoj Evropi. Čugura Print. predstavlja Uniju na spoljnom planu u oblasti zajedničke spoljne i bezbjednosne politike. Pošto je prihvaćen tekst Ugovora o Ustavu EU (decembar 2004.godine. socijalna pitanja. 5)staranje o koherentnosti između akcija spoljnih aktivnosti Unije i 6) predstavljanje177. Za razliku od postojeće “kompozitne strukture Unije” (na jednoj strani EU zasnovana na tri stuba. doživio sličnu sudbinu kao Ugovor o Ustavu EU. Takođe.280 179 Iako ne nosi naziv Ustav. mogu podnositi zajedničke predloge Savjetu. lideri zemalja članica postigli su sporazum o novom Lisabonskom ugovoru (Reformski ugovor).“ (član III-296. neophodna je bila njegova ratifikacija od strane država članica-na referendumu ili u nacionalnom parlamentu. Evropska komisija bi imala 17 umjesto dosadašnjih 27 komesara.). među kojima su i unutrašnji poslovi i pravosuđe. Unija bi dobila svog predsjednika umjesto dosadašnjeg šestomjesečnog rotirajućeg predsedavajućeg. Nakon francuskog i holandskog "ne" na referendumu 2005. 4) inicijativa. odbranu. posle referenduma u Irskoj 12. bi Lisabonskim sporazumom dobila i ministra spoljnih poslova. Ipak. kada je primljeno dvanaest zemalja. Ilic Gordana. da bi on stupio na snagu. Reformski sporazum u najvećoj mjeri predstavlja “pročišćenu” verziju Ustava EU.. 2007. Evropska unija bi Reformskim sporazumom dobila i status pravnog lica. koji je potpisan na samitu u Lisabonu u decembru 2007. osim diplomatske službe. godine.

zatim marta 2003. Ova faza počinje u trenutku kada država izrazi zainteresovanost za uspostavljanje Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju sa EU. otpočinje druga faza procesa stabilizacije i pridruživanja. ne samo pojedinačnih država već i regiona u celini. strateški pristup Evropske unije prema zemljama Zapadnog Balkana (termin se koristi u EU i obuhvata Hrvatsku. kao i postepeno usvajanje prava EU. ekonomske i monetarne unije. Stabilnost demokratskih institucija. Proces pridruživanja Evropskoj uniji u najširem smislu podrazumijeva ispunjavanje tzv. 2. jeste procjena opštih uslova unutar države (ekonomskih. Riječ je o procesu koji podrazumijeva čitavi niz aktivnosti i odnosa izmedju zainteresovane države Zapadnog Balkana i EU. u našem jeziku odomaćila se I skraćenica SSP. Srbiju i Crnu Goru. Postojanje funkcionalne tržišne privrede i sposobnost suočavanja sa konkurentskim pritiskom i tržištem EU. koji se odnose na: 1. u Madridu. marta 2004. engleskom: Stabilization and Association Process (SAp) Na engleskom: Stabilisation and Association Agreement (SAA). Evropska komisija objavila je prvi izvještaj aprila 2002. pravnih i političkih). a od 2005. godine. komora. upravnih i pravosudnih struktura normama EU kako bi se zakonodavni okvir EU mogao djelotvorno primijenjivati.III POLITIKA PROŠIRENJA EU I ZEMLJE ZAPADNOG BALKANA 1. socijalnih. Sposobnost preuzimanja obaveza koje proističu iz članstva. Osnovni cilj PSP-a je ostvarivanje pridruživanja zemalja ovog regiona EU. 3. Značaj ove studije je što njen zaključak izražava stav EU o tome da li je zaintersovana država u stanju da sprovode obaveze za koje će se vezati potpisivanjem Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. to radi svakog novembra mjeseca (do kraja 2008. godine. poštovanja ljudskih prava i zaštita manjina. Proces stabilizacije i pridruživanja se vremenski djeli u dvije faze.godine. Njen zadatak je da. Radi se o kriterijuma utvrđenim 1993 godine u Kopenhagenu. godine. godine. Proces stabilizacije i pridruživanja prati Evropska komisija. uključujući ciljeve političke. nevladinih organizacija u cilju ostvarenja društvenog konsenzusa i obezbjeđenja podrške javnog mnjenja. Obje faze su vezane za sprovođenje ključnog pravnog dokumenta: Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. uzimajući u obzir opšte kriterijume iz Kopenhagena i pojedinačne kriterijume i preporuke za svaku državu. Značajan sastavni dio PSP-a je insistiranje na međusobnoj regionalnoj saradnji zemalja koje žele da se pridruže EU. svake godine sačinjava Izvještaje o stabilizaciji i pridruživanju. sindikata. uz istovremeno uspostavljanje pune i trajne stabilizacije. BiH i Albaniju). Pored ovih osnovnih kriterijuma. PROCES STABILIZACIJE I PRIDRUŽIVANJA EVROPSKOJ UNIJI Proces stabilizacije i pridruživanja (PSP)180 je naziv za cjelovit. vladavina prava. kriterijuma iz Kopenhagena. U slučaju da je procjena EU pozitivna. BJR Makedoniju. kao i priprema administrativnih struktura (stvaranje i jačanje nadležnih državnih institucija). 180 Na 181 104 . 1995. je dodat još jedan koji se odnosi na prilagođavanje administrativnih.godine objavljeno je 7 godišnjih izvještaja). Ispunjavanje ovih kriterijuma podrazumijeva potpunu javnost i transparentnost rada i aktivnu ulogu Parlamenta.181 Prva faza. a okončava se objavljivanjem „Studije o izvodljivosti” od strane Evropske komisije.

Približavanje punopravnom članstvu temelji se na individualnim sposobnostima prihvatanja evropskih standarda i kriterija. 2. javne nabavke. te podsticanje regionalne saradnje u okviru SAP-a. Zaključivanjem SSP-a otpočinje institucionalizacija odnosa sa EU. institucije. Pored obaveza koje se odnose na Zonu slobodne trgovine. druge ugovorne obaveze po osnovu SSP odnose se na: . koja su u prvom redu zadužena za pripremu pregovora. vladavinu zakona i uspostavljanje slobodnog tržišta. Imajući u vidu dužinu trajanja procesa zaključivanja (i ratifikacije) sporazuma. Ovaj plan treba da sadrži spisak prioritetnih mjera i aktivnosti. zaštitu prava intelektualne.finansijsku saradnju (CARDS182). kada na snagu stupa Privremeni sporazum o trgovinskim i sa njima povezanim pitanjima između Evropske zajednice i države Zapadnog Balkana /tzv. u razvojnoj klauzuli.postepenu harmonizaciju nacionalnog zakonodavstva sa propisima EU.razvoj demokratije. njegovo potpisivanje i efikasno sprovođenje. SSP je međunarodni ugovor između države potpisnice i EU koji uspostavlja pravni okvir za uzajamnu saradnju i postepeno približavanje evropskim standardima. zaštitu potrošača. koje su u maju 2004. mehanizmi. ali se ne definiše unaprijed bilo kakav datum pristupanja EU. Sklapanjem SSP državi se. godine postale punopravne članice EU.kulturnu saradnju. Interim sporazum/.).Druga faza podrazumjeva pregovore o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju. . a naročito u oblastima relevantnim za uspostavljanje jedinstvenog tržišta (pravila koja se odnose na razvoj konkurencije. zajednička tijela. Sadržaj ugovora. Osnovne razlike između SSP i evropskih sporazuma su u sadržaju razvojne klauzule i u odredbama o regionalnoj saradnji. neophodno je donijeti Implementacioni plan za primjenu SSP. Development and Stabilization (CARDS) 105 .uspostavljanje političkog dijaloga između EU i zemlje potpisnice. . uz istovremeno asimetrično ukidanje carina od strane EU. SPORAZUM O STABILIZACIJI I PRIDRUŽIVANJU Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju pripada tipu ugovora o asocijaciji kakav je i Evropski ugovor koji su sa EU potpisale zemlje Centralne i Istočne Evrope.kretanje radne snage. pitanja u vezi se pružanjem usluga. Trgovinske odredbe primjenjuju se odmah nakon potpisivanja SAA. standarde i sl. komercijalne i industrijske svojine. državnu pomoć. Osnovni cilj je obezbjeđenje Zone slobodne trgovine sa EU u roku definisanom sporazumom. odredbe. izjednačavanje statusa preduzeća iz EU koja se osnivaju u zemlčji potpisnici. Odmah nakon potpisivanja Privremenog sporazuma. Komisija EU je predvidjela mogućnost stvaranja zajedničkih ad hoc radnih tijela. 182 Community Assistance for Reconstruction. Ciljevi sporazuma su razvijanje političkog dijaloga između EU i zemlje potpisnice sporazuma. . tranzicioni period. zatim postupnog usklađivanja nacionalnog zakonodavstva sa propisima EU. postupno razvijanje zone slobodne trgovine između dvije strane potpisnice. . ciljevi. sa nosiocima tih mjera i obaveza. .ekonomsku saradnju po najvažnijim sektorima. skoro su identični sa evropskim ugovorima. poštovanje ljudskih prava. kao i praćenje procesa harmonizacije propisa zemlje zapadnog Balkana sa propisima EU. potvrđuje status potencijalnog kandidata za članstvo u EU. . dostignućima u izgradnji regionalne stabilnosti i pojedinačnim rezultatima u sprovodjenju obaveza koje proizilaze iz pridruženog članstva.

PROCES STABILIZACIJE I PRIDRUŽIVANJA – ZAPADNI BALKAN. 5.11. 9.09.4. Decembar 2008.2008. 24. pravnih i političkih kriterijuma. preporuke EK usvaja Izvještaj o Studiji izvdljivosti (ispunjavanje kriterijuma za pregovore o SAA) EK usvaja direktivu o pregovorima i daje preporuku SM da pregovori počnu Savjet ministara (SM) usvaja direktivu o pregovorima EK otpočinje pregovore Parafiranje SSP Potpisivanje SSP i definisanje plana implementacije 184) Na snagu stupa Interim SSP Sprovođenje Sporazuma/operativna implementacija elemenata SAA prema dogovorenim fazama/ Zahtjev za članstvo EU podnijet SM daje ‹‹status zemlje kandidata›› /Avis/ 185) Stupanje na snagu SSP Pregovori o članstvu HRVATSKA Dijalog Radnih grupa od 02.konsultativna radna grupa. pogodnije prilike za specijalizaciju.1999.2005 7.1998 Sporazum o saradnji sa EU 16. (10 godina) 1.HLSG Upravna grupa na visokom nivou /24. 31.2001-7.2008 6 godina 15. U zagradama su dati tzv. 04. 1. 14 uslova za start pregovora 21.1. (6 godina) 1. Pregovori o trgovinskim odnosima u okviru SSP imaju za cilj uspostavljanje zone slobodne trgovine izmedju države Zapadnog Balkana i EU i predstavljaju jednu od najobiminijih aktivnosti u pregovorima. Prelazni periodi koje su definisale države u okviru postepenog otvaranja svog tržišta i ukidanja svih barijera za robe iz EU. 5.7. .10.2005 7.6.2003. 11.04.2002.1999. godine FAZE PROCESA Dijalog zemlje sa predstavnicima Evropske komisije (EK): procjene stanja ekonomskih. 24. 185) Hrvatska je dobila status Zemlje kandidata nekoliko mjeseci po stupanju na snagu Sporazuma.NPAA Nacionalni akcioni plan za uskladjivanje zakona 22. 19.06.2002.3.g.11. 2005186) 1.2008 (2009) 183 ) KRG .06.11.2008.11. kada mala država odluči da se integriše u veći sistem.2001.03. 3. dok je makedonski sporazum stupio na snagu još aprila 2004.2005. 2003 .11. g. 3.2007 5 godina 1. MAKEDONIJA 01. 24. 2007 16. 21.11. ali Makedonija je dobila status zemlje kandidata tek na sastanku SM u decembru 2005.godišnji izvještaji o PSP (12.06.7. 9. USD – unaprijedjeni stalni dijalog.2004. 184) 106 .2000.2000.g. Medjutim.2001.2000.NPAA Nacionalni program za pridruživanje 21. 186) Nije definisan datum otpočinjanja pregovora. EVROPSKA PERSPEKTIVA ZEMALJA ZAPADNOG BALKANA: STABILIZACIJA REGIONA KROZ PROCES PRIDRUŽIVANJA EU Skorašnja iskustva su pokazala da male države moraju učestvovati u političkom dijalogu o zajedničkoj budućnosti i integracijama. svi članovi «kluba» imaju pravo da učestvuju u procesu odlučivanja. 20.10.5.2002 (5 sastanaka).03.2000.03.07. 8.2008. manje birokratije.2000. 6 godina 1.04.2001. 2005 10.2000.10.11. 14. SRBIJA CRNA GORA . Nov.01.USD 183) / 8 sastanaka .2008 Nacionalni plan za integraciju CG u EU 2008-12. 2005) 25. 11. itd.11.1999/ 6.06.01. 24.2003. 18.2001.12.2001. valorizacija prirodnih resursa kroz privlačenje direktnih stranih ulaganja. Ipak.02.10.2007 28.2005 25. mora prihvatiti sva pravila igre («pristupanje klubu»). 15.11. 29. male države bi trebale maksimalno iskoristiti svoje potencijale i prednosti kao što su: mogućnost boljeg i bržeg prilagođavanja (fleksibilnost).02.2001.KRG/ 6.2003.2004. 2003 . 04.2007 15.2005.2000. 2005.5.2000. 2005.3.2000. U tekućem dijalogu. 28. (2010) ALBANIJA 11.10.2004. 12.6. Mart 2006 Jun 2006 10 godina BiH KRG 1998 Smjernice za EU – ‹‹18 koraka›› 2000 18. 2005 Nacrt Direktive usvojen na Kolegijumu komesara 12.

načela i političke ciljeve osnivačkih ugovora.godini svjedoci smo dinamičnog procesa pridruživanja Balkana i Turske prema EU. nakon francuskog i holandskog »ne« na referendumu o Ustavu EU. Acquis communautaire predstavlja širi pojam od klasičnog pojma prava s obzirom da obuhvata: sadržaj. profesionalnu obuku.Zemlje Zapadnog Balkana. uključujući i Crnu Goru. Ovaj transfer znanja se naziva programom »tvininga«187.skup prava i obaveza koji sve države članice obavezuje i povezuje unutar EU. NOVI OKVIR POLITIKE PRIDRUŽIVANJA EU Politika pridruživanja je jedna od najuspješnijih politika Evropske unije. međunarodne ugovore koje je sklopila EU.. reforme državne administracije itd. mjere koje se odnose na zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku. Maja 2004. /„Aki“/. u javnosti otvorene neodumice oko daljeg toka politike proširenja EU. Pored toga ''Solunskom agendom za Zapadni Balkan'' je predviđeno upućivanje državnih službenika u svojstvu savjetnika iz država članica i država kandidata za ulazak u EU u države učesnice Procesa stabilizacije i pridruživanja. Politika pridruživanja nije posustala. Po uzoru na partnerstva za stupanje u članstvo EU. tzv. tako i od strane drugih država kandidata. kroz “Solunsku agendu za Zapadni Balkan“ uvela evropska partnerstva za zemlje Zapadnog Balkana. znači pravno nasljeđe EU . Nakon samita u Solunu omogućeno je učešće država regiona Zapadnog Balkana u drugim programima Zajednice. definisale su proces pridruživanja EU kao svoj strateški prioritet. Zemlje koje kucaju na vrata zajedničkog evropskog doma. definitivno. što pokazuju i rezultati ostvareni u poslednje dvije godine. poslije višegodišnje krize. Rumunija i Bugarska postale su punopravne članice EU od januara 2007. Iako su. očekujući da će i buduća briselska politika pridruživanja biti jednako podsticajna i otvorena za nove države članice. a u 2005. odnosno integraciju u svakoj od država. Države koje imaju za cilj članstvo u EU moraju prihvatiti odluke iz osnivačkih ugovora i usvojiti Acquis communautaire. „europeizaciju“ kao motor svih reformskih procesa i pozitivnih promjena u društvu. izgradnju civilnog društva. na samitu u Solunu. koja predstavljaju jedan od ključnih instrumenata predpristupne strategije zemalja kandidata za članstvo u EU. došlo je do petog. i on je finansiran iz CARDS programa.godine. principi dati u dokumentu „Strategija proširenja EU“ iz novembra 2005. kao i ugovore između zemalja članica na području djelovanja EU. kao sto se vidi iz prethodne tabele. U funkciji unapređenja parlamentarne saradnje pored osnivanja parlamentarnih odbora za evropske poslove. g. Takodje. Na engleskom: Twinning programme Na engleskom: Technical Assistance Information Exchange Office (TAIEX) 189 Francuski: Acquis communautaire – uobičajena skraćenica Acquis. deklaracije i rezolucije koje je usvojila EU. Velikog proširenja EU na Istok za deset novih članica. pokazuju značajan napredak u procesu pridruživanja. uprkos svim unutarevropskim izazovima. dat je prostor i za uspostavljanje kontakata sa parlamentom EU i parlamentima država članica EU. koja pomaže državama Zapadnog Balkana u njihovom radu na usklađivanju nacionalne pravne legislative sa pravnim tekovinama EU189. Države Zapadnog Balkana su takođe u prilici da se koriste i podrškom Kancelarije za razmenu informacija o tehničkoj pomoći (TAIEX)188. 188 187 107 . kako od strane država Zapadnog Balkana. Evropska komisija je. mjere koje se odnose na pravosuđe i unutrašnje poslove. Riječ je o programima koji uključuju obrazovanje. Samit u Solunu ohrabruje i uspostavljanje Balkanske konferencije Parlamentarnih odbora za evropske poslove. 4. zakonodavstvo usvojeno primjenom osnivačkih ugovora i presuda Suda pravde Evropskih zajednica. izabrale su put stabilizacije i pridruživanja prema EU. zaštitu životne sredine.

bilo da su članice EU. 2) COMMUNICATION FROM THE COMMISSION. Brussels. zemlje kandidati. Conditionality and Communication). striktno uslovljavanje i pojačanu komunikaciju (na engleskom tri „C“ . tj. zemlje potencijalni kandidati. nisu umanjili optimizam zemalja zapadnog Balkana koje su učinile znatan pomak ka svom cilju. COM (2005) 561. medjutim. iako očekivani. Može se jednostavno zaključiti da. uvažavajući interese i različitosti svake države pojedinačno. sadašnjih i budućih članica EU. 1-3 108 . članstvu u Uniji. ekonomskih i institucionalnih kriterijuma za članstvo) i komunikaciju (sa “tehničkog” jezika treba preći na pravi dijalog izmedju Brisela. p. još jednom su potvrdili evropsku poruku sa Samita u Solunu da “nema prečica do EU” i da je proces pridruživanja dugotrajan i kompleksan proces koji zahtijeva puno angažovanje svih ključnih segmenata društva u jednoj državi Novi uslovi politike pridruživanja.Consolidation. kondicionalnost (taj prijem je uslovljen punim ispunjenjem svih političkih. Prevedeno. princip tri «K» obuhvata: konsolidaciju (konsoliduje se.Buduća politika pridruživanja u narednim godinama. zemlje Zapadnog Balkana definitivno su izabrale put stabilizacije i pridruživanja sa EU kao svoje razvojne strategije. U prizmi današnjih globalnih izazova i evropske perspektive – nema alternative. Ove promjene sažete su u tri osnovna principa pristupa Evropske komisije po pitanju proširenja koji obuhvataju: dalju konsolidaciju procesa. kao i sve ostale koje imaju evropsku perspektivu. Enlargement Strategy Paper. 9 November 2005. učvršćuje se posvećenost EU prijemu novih članica). treba dalje zajedno da snaže veliku ideju procesa dalje integracije Evrope. mediji i stručna zajednica). kroz politički dijalog. Budući process integracija zavisiće od snage EU da nastavi dijalog o snaženju svojih institucija kreiranjem harmoničnog modela “suživota različitih” /Living together in diversity/. Nakon višegodišnje krize. sve zemlje Evrope. posebna pažnja posvetiće se stavovima samih gradjana EU o politici proširenja. ipak se dijelom modifikuje.190 Ovi novi kriterijumi. ne ugrožavajući potrebu interne stabilizacije EU-25. 2005. u kojem će učestvovati gradjansko društvo. Uslovi za zemlje kandidate su sve strožiji. veća pažnja daće se analizi asporpcionog kapaciteta EU da prima nove članice.

Kako bi zaštitila osnovne ekonomske interese i ojačala svoju političku i ekonomsku nezavisnost. procedura i institucija sa pravnim poretkom EU na strateškom putu pridruživanja Evropskoj uniji.. 191 109 . Duklja je postala kraljevina 1077. Različite konfesije i etničke pripadnosti žive ovdje (i naučili su da žive) zajedno vjekovima. prema popisu iz 2003. evropske integracije su istovremeno i garancija Crnoj Gori. i Duklja je postala nezavisna. 1% Hrvata. da privuče što snažniji obim novih investicija. zajednički život u različitosti. nakon II Svjetskog rata SFR Jugoslavije. sa ne baš izraženim ekonomskim potencijalima.4% Bošnjaka. Bez obzira na sveobuhvatnost prilagođavanja evropskim standardima i zakonima. zajedno sa svim negativnim uticajima rata u okruženju. i od 1992. ekonomske krize i izolacije. 30% Srba. Jedna od vodećih ideja evropskih integracija. Početkom XX vijeka postojala je nezavisna i međunarodno priznata država. u srednjoročnoj perspektivi razvoja. Düsseldorf. podstičući na taj način i snažniju ekonomsku saradnju u regionu i rast zaposlenosti. 4. 9. javila se ideja ekonomske održivosti i nezavisne države. kao i ona nacionalna iz 2005. Hrvata i Slovenaca. u Rimu. kralj Vojislav je odnio pobjedu u odlučujućoj bici protiv Vizantije kod Bara. Na kraju svoje 25-godišnje vladavine. upravo je slučaj prisutan u crnogorskom društvu. 2005. Europe Trade Union Institute. Od 1918. hiperinflacije. godine kada je Berlinski Kongres priznao Crnu Goru kao dvadesetsedmu nezavisnu državu u svijetu. Tokom devedesetih godina proslog vijeka. investiciono atraktivna i razvojno perspektivna država. koji građanima ove zemlje treba da omogući stabilne političke odnose.VI CRNA GORA U PROCESU EVROPSKIH INTEGRACIJA 1. Vol. Crna Gora je karakterisana kao relativno ili apsolutno nerazvijena republika u odnosu na druge djelove bivše Jugoslavije. Evropska agenda – strateški plan razvoja ovih država koji će omogućiti proces pridruživanja velikoj evropskoj porodici. godine. prve crnogorske dinastije. Crna Gora je stvorila sopstvenu ekonomsku politiku i prihvatila njemačku marku kao valutu. godine SR Jugoslavije. cjelokupni društveni i ekonomski razvoj zavisio je od novostvorene federacije – Kraljevine Srba. kao nezavisnoj i međunarodno priznatoj državi. Etnički sastav stanovništva. Duklja je tada bila pod vlašću dinastije Vojisavljevića. predstavlja svojevrstan dopriom evropskom modelu suživota različitih. svojim bogatstvom različitih konfesija i nacionalnosti. godine. Hiljadugodišnja istorija crnogorske države počinje u IX vijeku osnivanjem Duklje (na latinskom Doclea). i 5% neoprijedijeljenih. Evropska agenda za Crnu Goru.) navedeno je da će.očekujući pritom da će i buduća politika pridruživanja biti jednako podsticajna i otvorena za nove države članice. p. ”European integration process in Montenegro”. a kao ekonomski stabilna. sankcija. ) Crna Gora. Vizantijske vazalne države. u regionu zapadnog Balkana prioritetna razvojna agenda je postla tzv. godine bazirala se na jasno definisanom putu evropskih integracija. je sljedeći: 41% Crnogoraca. Već u nacionalnoj Agendi ekonomskih reformi (2003-07.4% ostalih etničkih pripadnosti. jul predstavlja datum iz 1878. i Crna Gora je proces pridruživanja EU definisala kao svoj strateški prioritet. Crna Gora se razvija koncipirajuci svoj sopstveni ekonomski put. te da kao politički stabilna država učestvuje u bezbjednosnim integracijama. TRASIRANJE EVROPSKOG PUTA 191 Kao i većina zemalja jugoistočne Evrope koje iskreno i dobronamjerno kucaju na vrata zajedničkog evropskog doma. Paraleno s nacionalnom Agendom. crnogorska ekonomija dostići “visok stepen uskladjenosti domaće legislative. /Djurović G. U svakoj od ovih zajednica. Crna Gora je bila sastavni dio tri različite Jugoslavije – predratne Kraljevine. Od 1996. nivo liberalizacije i konkurentnosti ekonomskih sektora u Crnoj Gori mora biti takav da omogućava postepenu integraciju u jedinstveno tržište EU”. 1042. Poslije I svjetskog rata. ISSN 1435-2869. godine. "The South-East Europe Review for Labour and Social Affairs" (SEER). godine. održivu ekonomsku i razvojnu perspektivu. Stepen otvorenosti. 95-109/. 7% Albanaca.2% Muslimana. Nacionalni praznik 13. Danas se u Crnoj Gori koristi Euro. godine kada je Mihailo Vojisavljević dobio titulu kralja od Pape Grgura VII poznatog reformatora. 2. iako ne pripada Eurozoni. a „evropeizaciju“ kao motor svih reformskih procesa i pozitivnih promjena u društvu . nacionalni identitet i svoju posebnost.3. da na tom putu očuva vlastitu samostalnost. kao što su u tome uspjele i sve druge evropske države koje su se pridružile Uniji.

Vlada Crne Gore.4.11. zaključivanje Deklaracije o odnosima EEZ-SFRJ : prvi politički akt Zajednice sa nekom državom socijalističkog uređenja koji uređuje političke postavke budućeg odnosa SFRJ u okviru evropske regionalne integracije. i 1973.g. pogotovo imajući u vidu da je paralelno vođena i veoma teška i neizvjesna borba za obnovu nezavisnosti koja je uspješno ostvarena 21. utvrđivanje okvira za modalitete budućih ekonomskih odnosa 1970.11. EEZ daje prema zemlji korisnici preferencijala za različite robe/ 2. sa njima je nastavljena saradnja i odobravanje daljih trgovinskih koncesija.1990. bilo je predviđeno postepeno ukidanje carina i kvantitativnih ograničenja za određene robe u tri faze. poljoprivrede.. davanje preferencijalnog statusa Jugoslaviji. kao pretpostavke svakom procesu evropskih i atlantskih integracija. kao i saradnje u socijalnoj oblasti. kojim je omogućena realizacija finansijske pomoći EU • • • • • • • • • • • • 110 . Vlada SRJ usvaja prvi Program rada na harmonizaciji jugoslovenskog pravnog sistema sa pravnim sistemom Unije. godine Crna Gora je ostvarila uspjeh kakav do prije godinu dana niko u evropskim institucijama i stručnim službama nije mogao ni sanjati.1992.jula 1971.g. Juna 1996. kojim se međusobna saradnja proširuje i na oblast pomoći za socijalne i ekonomske reforme korišćenjem finansijske i tehničke podrške. Drugi finansijski protokol tek 1988. saobraćaja. • • • 2. 17. preferencijali. 10. a odluka o jednostranom otkazu Sporazuma o saradnji 25. status najvećeg povlašćenja sa recipročnim koncesijama..od decembra 1967. Prvi protokol stupio je na snagu 1982. SFRJ se početkom devedesetih snažno institucionalno i finansijski vezuje za Evropsku zajednicu. instrumenta trgovinske politike EEZ /carinske povlastice. kada je potpisan prvi politički akt tadašnje Evropske ekonomske zajednice (EEZ) sa nekom od država socijalističkog uređenja «Deklaracija o odnosima EEZ-SFRJ». najbolje se vidi iz hronologije dešavanja u posljednjih gotovo 40 godina . Odluka o suspenziji sankcija EZ donijeta je 4. proglašena je SRJ. finansijske i industrijske saradnje. u skladu sa Sporazumom o saradnji Na ruševinama SFRJ. – prvi Trgovinski sporazumi SFRJ . turizma.g. prva posjeta Predsjednika Evropske komisije Žaka Santera i predsjedavajućeg Savjeta ministara Lamberta Dinija SRJ. osnovan je Mješoviti savjet za saradnju koji ima pravo da donosi odluke obavezujuće za strane ugovornice 1980. potpisivanje Okvirnog sporazuma EU-SRJ. Treći protokol o finansijskoj saradnji potpisan je 1991 i nije nikad stupio na snagu. Kako ? Od oktobra 2005. Crna Gora se prvo morala fokusirati na borbu za obnovu državnosti. kada je « Beogradskom deklaracijom» stvorena krhka državna zajednica Srbije i Crne Gore. Odluka Savjeta EC o uvođenju sankcija SFRJ usvojena je 8. Sredstva je obezbjeđivala EIB iz svojih zajmova /projekti infrastrukture/. osnovan Pakt stabilnosti za jugoistočnu Evropu. a i mnoge zemlje susjedstva pravile manje ili veće korake ka Briselu. regulacija robne razmjene.april 1980.g. juna 1999. Na bazi Sporazuma iz 1980.novembra 2000. otvaranje brojnih mogućnosti za ekonomsku saradnju između ugovornih partnera.12. kada su pregovori o SSP počeli Predsjednik države.12. Kroz kakvo je atipično ‘prepreke’ početne evropeizacije Crna Gora morala proći.12. Već od 1.Ovi sporazumi doveli su do snažnog rasta trgovinske saradnje sa zemljama EEZ tokom osamdesetih . ostale republike bivše SFRJ proglašavaju se ubrzo kooperativnim i izuzimaju se iz ovih mjera. pa do marta 2002. Juni 2000. maja 2006.1/3 uvoza i izvoza SFRJ.1991. HRONOLOGIJA ODNOSA CRNE GORE U OKVIRU SFRJ/SRJ/SCG SA EU DO 2002.Izazovi evropskih integracija sve od raspada bivše SFRJ nisu bili za Crnu Goru nimalo laki. SFRJ je postala korisnik Opšte šeme preferencijala. Dok se jugoistok Evrope intenzivno pripremao za punopravo članstvo u EU. Borba za crnogorski evropski “kolosjek” morala se voditi paralelno i sinhronizovano i u zemlji i na međunarodnoj sceni. parlamentarna tijela i svi drugi segmenti crnogorskog društva učinili su više nego i jedna druga zemlja u regionu i istom vremenu. potpisana su dva protokola o finansijsko saradnji – učešće Zajednice u finansiranju projekata u SFRJ od obostranog ekonomskog interesa.g. Međutim.1967.. – Sporazum o saradnji SFRJ i EEZ. potpisan je i Okvirni sporazum PHARE izmedju SFRJ i EC. Romano Prodi.1991. naučno-tehničke saradnje. zemlje regiona dobijaju “status potencijalnog kandidata” (PSP – evropska perspektiva zemalja Zapadnog Balkana). potpisan i Poseban sporazum sa ECSC o specifičnim zahtjevima u oblasti proizvodnje i trgovine u crnoj metalurgiji /plan za dinamičnu liberalizaciju/. Do proljeća 2007. Maja 1995. predsjednik EK u Beogradu 25.EEZ. 27.1995.

godine ušli smo u neizvjesni projekat državne zajednice. mada to niko nije zvanično saopštio. na kojima aktivno participira. utvrđene zajedničke preporuke Aprila 2002. objavljen prvi Godišnji izvještaj o stabilizaciji i pridruživanju zemalja zapadnog Balkana u koji je uključena i SRJ (Izvještaji od tada uvedeni kao redovni godišnji izvještaji za svaku zemlju ZB.od juna 2001. održano pet sastanaka sa EU. Rješenje je. nivou privatizacije. kao i povezanih ekonomskih tema. Dok se u EU govorilo o fenomenu „Enlargement Fatique“ (zamora od velikog proširenja EU sa 10 novih članica). stvoren je skup i nefunkcionalan model administracije državne zajednice. strateškim projektima. do njegove operativne implementacije u SCG je «potrošeno» više od dvije godine za pronalaženje osnovnog institucionalnog okvira dvije države članice (Beogradski sporazum. odnosno zamora od iste.g. novembra 2000. bez carina (ne i za meso. Logična potreba eksterne harmonizacije. Crna Gora dobija zvanične pozive za razgovore sa predstavnicima EK u Briselu. dok su druge zemlje regiona otpočinjale pregovore. sa kojim resursima i kojim strateškim pravcem se od 2002. ribu. dolazi do fenomena „State Union Fatique“. čak i u postojećem institucionalnom aranžmanu. prioritetima.preferencijalni tretman za izvoz najvećeg dijela industrijskih i poljprivrednih proizvoda na tržište EU. usluga i kapitala na unutrašnjem tržištu (tzv. Komesar za proširenje.2003.Autonomne trgovinske povlastice EU prema zemljama zapadnog Balkana (18. Kasnije ATM produžene do 2010. mart 2002). i još pola godine.• • • • • ATM . predstavnici Evropske komisije postavljali su konstantno ista pitanja na koja su dobijali polovične odgovore od strane administracija država članica i virtuelne administracije SCG. početkom 2003. što je posebno evidentno u ekonomskoj sferi. proces interne harmonizacije dva ekonomska sistema potpuno je stao. Drugim riječima. Uključivanje SRJ u sistem bilateralnih sporazuma o slobodnoj trgovini sa Regionom (u okviru Pakta stabilnosti).g. gormirana Konsultativna radna grupa (CTF) .8. do usvajanja Zakona o implementaciji akcionog plana harmonizacije ekonomskih sistema Crne Gore i Srbije. prvi put posjetio je Podgoricu aprila 2005. sa nedovoljno jasnim nadležnostima)192.g. g-din Oli Ren.godine. koja je često i odstupala od bazičnih standarda WTO i EU. veličini. Gdje. Na periodičnim sesijama Unaprijedjenog stalnog dijaloga.9. a zatim još gotovo cijela jedna godina do usvajanja Ustavne povelje. tekstil). CARDS za 2005-06 za Crnu Goru značajno je povećan. Faktički. ljudi. tj. a neke i dolazile do sporazuma. harmonizacije prema EU. do jula 2002.2000. a proces pristupanja WTO bio je blokiran. vino. u cilju otklanjanja ograničenja nesmetanom protoku roba. ekonomskog foruma SCG sa EU. 111 . zamijenjena je fokusom na internu harmonizaciju izmedju dvije države članice. valuti. proizvod ekonomsko-političkih kompromisa dva različita ekonomska sistema uz aktivno pružanje usluga posredovanja od strane EU. istakao je svu različitost i složenost procesa usaglašavanja dvije države članice. na prijedlog EU. koji je omogućio Crnoj Gori puni povratak nadležnosti u oblasti carinske i ekonomske politike. Dvostrukim kolosjekom Crna Gora je postala istinski partner u procesu pregovaranja sa EU. Do proljeća 2004. Evropska komisija obećala je skoro otvaranje i Kancelarije Delegacije EK u Crnoj Gori.12. nadjeno u primjeni modela dvostrukog kolosjeka od oktobra 2004. imajući u vidu razlike u njihovoj ekonomskoj strukturi. upućuje Crna Gora?-postavlja se pitanje.godine državna zajednica pokazuje sve veći stepen nefunkcionalnosti. 22. koju drže na konstantnoj „funkcionalnoj infuziji“. Učešće delegacije SRJ na Zagrebačkom samitu. u pravilu se objavljuju početkom novembra svake godine. „ekonomska povelja“. uvažavajući potrebu jačanja administrativnih kapaciteta za proces 192 ) Akcioni plan harmonizacije dva ekonomska sistema od 15.2000) . spoljnotrgovinskom režimu i stepenu otvorenosti ekonomije u cjelini. u nefu nkcionalnom modelu zvanom Državna zajednica. kom je data šansa da „zaživi“ u narednom trogodišnjem periodu. Kao što se vidi iz prethodno priloženog pregleda.

a da je u Skupština Republike Crne Gore usvojen uz glasanje dijela opozicije.pregovaranja.2004. mogu da počnu. imajući u vidu kriterijume iz Kopenhagena. i 2006. što je zvanično počelo 15. Vlada Republike Crne Gore je. kao takav. 193 Valja ukazati da je tekst ovog zakona prethodno usaglašen sa Vladom Republike Srbije (19. dugo očekivano ispunjavanje medjunarodno preuzetnih obaveza prema Tribunalu u Hagu. godinu. robe. usluga i kapitala. planovi rada dvije vlade u ovoj oblasti postaju sve jasniji i države članice preuzimaju inicijativu. godine). prvi put poslije više od osam decenija. Crna Gora je. donosi nam i Studiju izvodljivosti. septembra 2004. kao i povezanih sektorskih ekonomskih tema. godine usvojila predlog Zakona o izmjenama i dopunama zakona o akcionom planu harmonizacije ekonomskih sistema država članica Državne zajednice Srbija i Crna Gora radi sprečavanja i uklanjanja prepreka slobodnom protoku ljudi. tzv. Polazeći od zajedničkog opredjeljenja da su evropske integracije strateški prioritet država članica. oktobra 2004. Stoga.10. 2. RAZVOJ I PRIMJENA MODELA «DVOSTRUKOG KOLOSJEKA» Ministri inostranih poslova zemalja EU su se na neformalnom sastanku u Mastrihtu. Model «dvostrukog kolosijeka» podrazumijeva da se pregovori o pridruživanju u oblasti trgovinske i carinske politike. sa 15 mil €.Aktivno učešće u planiranju finansijske podrške iz CARDS programa za 2005. Na temelju toga. postepeno svima postaje sve jasnije da će se evropske integracije zaista i „dešavati“ ako se „dešavaju“ u državama članicama. 11. godine. oktobra 2004. u Luksemburgu. složili da model evropskih integracija u slučaju SCG nije dovoljno efikasan i da ga treba modifikovati.g. na sjednici održanoj 21. na cca 22 mil €). dobilo je i formalnu potvrdu na zasjedanju Savjeta Ministara. što će se pozitivno odraziti na predstojeće pregovore o Privremenom sporazumu o trgovini. proaktivan pristup integracijama. tj. 112 . odlukom Generalnog savjeta WTO u Ženevi. kao aneksu Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju koji će regulisati spoljno-trgovinske odnose Crne Gore sa državama članicama EU u nastavku procesa pridruživanja. kada je Savjet ministara EU podržao princip «dvostrukog kolosjeka» za nastavak procesa pridruživanja Srbije i Crne Gore Evropskoj uniji.februara 2005.Samostalno vođenje i planiranje politika u domenu spoljne trgovine i carinske politike. .g. predstavlja prvi planski dokument Vlade koji jasno odslikava vezu i podudarnost između dosadašnjih i planiranih reformi u Crnoj Gori sa procesom pridruživanja Crne Gore Evropskoj uniji.Više sredstava iz programa CARDS za Crnu Goru .193 Primjena «dvostrukog kolosjeka» je omogućila: . povećano je učešće na blizu 12%. posebno u odnosu na programiranje podrške u dijelu izgradnje kapaciteta državne uprave za učešće i vođenje procesa pridruživanja . ( sa uobičajenih 7-8% u strukturi sredstava za SCG. Nadalje.Usvajanje Akcionog plana za implementaciju preporuka iz Evropskog partnerstva. zvaničnu verifikaciju da pregovori o sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju. dobila svoje „ime“ u jednoj medjunarodnoj organizaciji koja je pridruženi član sistema UN. u skladu sa modelom dvostrukog kolosjeka. vode na nivou država članica. prvenstveno od strane Vlade Srbije. Ovo opredjeljenje iz Mastrihta. koji po sadržaju u potpunosti odgovara reformskoj i razvojnoj agendi Crne Gore i koji. Dobar primjer je dogovor Crne Gore i Srbije o odvojenom pristupanju WTO. Uvode se redovne konsultacije država članica i postepeno kreira atmosfera pozitivne konkurencije.

oktobra 2003. razvijen je cjelovit institucionalni okvir za saradnju Crne Gore sa Evropskom unijom na taj način što je formiran: 1. Generalni sekretarijat WTO je 15. .Samostalan proces pregovaranja o pristupanju Crne Gore u Svjetsku trgovinsku organizaciju (WTO).g. . 6.Dinamiziranje saradnje Crne Gore i EK produkovalo je i zvanično obećanje EK da će uskoro otvoriti i Kancelariju Delegacije Evropske komisije u Podgorici. aprila. Istovremeno. 113 . Savjet za evropske integracije.Dvostruki kolosjek omogućio je da se sa predstavnicima EK razgovara takodje direktno o obuci za buduće programe EU namijenjene Regionu. UNAPRIJEĐENJE INSTITUCIONALNOG OKVIRA ZA PROCES EU INTEGRACIJA (2003) U cilju izgradnje i unapređenja institucionalnog okvira za obavljanja poslova koji se odnosi na evropske integracije. praćenje i davanje mišljenja o procesu primjene predloženih mjera i aktivnosti. Crna Gora je posebno evidentirana kao carinska teritorija i izdaje medjunarodna carinska dokumenta u trgovini sa EU. godine prihvatio nezavisne kandidature Srbije i Crne Gore za članstvo u ovoj organizaciji. partnerskih odnosa sa institucijama EU. Kao organizaciona jedinica Ministarstva formiran je Sektor za evropske integracije kojem su povjereni poslovi. Komisija za koordinaciju procesa pristupanja je formirana kao stručno radno tijelo Vlade CG.1. koja je usvojena 25.. godine. koordinacije aktivnosti ministarstava i institucija u procesu pridruživanja EU. Svojim postojanjem. aprila.Aktivno učešće Vlade RCG u pripremi dokumentacije za izradu pozitivne Studije izvodljivosti. februara 2003 Vlada CG formirala je Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije (MEOIEI). definisala jasnu pregovaračku platformu za pregovore o SSP sa EU i ušla i u direktne pregovore sa predstavnicima EK oko odredbi sporazuma i aneksa koji se tiču samo Crne Gore. 21.. prije svega. 2. Vladina Komisija za koordinaciju procesa pristupanja Evropskoj uniji. I sam obim potencijalne pomoći biće po ovom modelu veći. . kao i predlaganju potrebnih mehanizama povezivanja i saradnje kompleksnog procesa pridruživanja.Crna Gora je zahvaljujući modelu dvostrukog kolosjeka znatno razvila svoje pregovaračke kapacitete. To znači da se na bazi modela dvostrukog kolosjeka odobravaju trgovinske olakšice posebnim carinskim teritorijama u SCG (Srbija.2006. Pored toga u Skupštini RCG je. 3. a Savjet ministara EU potvrdio 25.U novim Autonomnim trgovinskim preferencijalima koje Evropska unija produžava državnoj zajednici Srbije i Crne Gore od 1. kako bi se administracija Crne Gore obučila za centralizovano upravljanje ovim fondovima i njihovu što kvalitetniju implementaciju u korist različitih predstavnika crnogorskog društva. Savjet za evropske integracije predstavljao je političko savjetodavno tijelo na najvišem nivou koje daje strateške smjernice Vladi u vezi sa poslovima i aktivnostima pridruživanja EU. Kosovo). . Savjet radi na predlaganju mjera za obezbjedjivanje opšte društvenog konsenzusa u pogledu odabrane strategije pridruživanja Evropskoj Uniji. izraženo posebno per capita pokazateljima. godine oformljen Odbor za evropske integracije. Zadaci Komisije su da: koordinira i unapređuje aktivnosti i saradnju ministarstava i državnih organa i institucija nadležnih za 194 Evropska Komisija je prijedlog usvojila 12. februara 2005. sastavom i angažovanjem Savjet predstavlja stub aktivnosti na pridruživanju Evropskoj Uniji kroz predlaganje strategija i mjera iz nadležnosti Crne Gore. Crna Gora. Aprila 2004. u cilju daljeg unapredjenja dobrih. aprila tekuće godine194. .

godine. U ključnim ministarstvima oformljene su stalne radne grupe za poslove evropskih integracija. u proteklom periodu obezbijeđeno je programsko povezivanje Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije sa institucijama civilnog društva. Program obuke za službenike državne administracije za proces pridruživanja EU /2005/ sa analizom raspoloživih i budućih potencijalnih ljudskih resursa neophodnih za proces pridruživanja. u skladu sa obavezama i zahtjevima koji proističu iz procesa pridruživanja Evropskoj Uniji i kontinuirano prati i analizira sprovođenje predloženih mjera. saradnju sa svim partnerima u Crnoj Gori.Zahvaljujući koordiniranim aktivnostima na snaženju procesa evropskih inegracija u Crnoj Gori realizovano je više značajnih aktivnosti: · Komunikaciona strategija za informisanje gradjana Crne Gore o procesu pridruživanja EU /usvojena Septembra 2004/ i Akcioni planovi za njenu implementaciju 2005 i 2006. institucionalnim promjenama i reformom politika koje su u nadležnosti Republike Crne Gore. zbog otpočinjanja priprema za proces pregovaranja o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju. 114 . utvrđuje prioritete i efikasne metode za usklađivanje politika i propisa Republike Crne Gore sa standardima Evropske Unije. U svim ministarstvima i drugim državnim organima su imenovane kontakt osobe za poslove evropskih integracija. Pored toga. zadaci kontak osoba već su preneseni na stalne radne grupe za poslove evropskih integracija. Strategija podrazumijeva realizaciju kampanje „Kreniimo“. institucionalna infrastruktura uspostavljena za proces evropskih integracija. Potpisan je poseban Memoradnum o saradnji sa grupom nevladinih organizacija. Centar za građansko obrazovanje (CGO). Centar za demokratiju i ljudska prava (CEDEM). postave osnovnu institucionalnu infrastrukturu u ministarstvima neophodnu za formiranje budućih organizacionih jedinica za EU integracije. Dinamičan proces pristupanja WTO · · 195 Radi se o sljedećim nevladinim organizacijama: Centar za razvoj nevladinih organizacija (CRNVO). čime je otpočelo formiranje EU jedinica u ključnim ministarstvima. Centar za monitoring (CEMI). U prethodnom periodu. Evropski pokret u Crnoj Gori i Institut za medije Crne Gore.195 kao i sa Pravnim i Ekonomskim fakultetom Univerziteta Crne Gore.donošenje i sprovodjenje politika koje se odnose na proces pridruživanja Evropskoj Uniji. Radi se o sljedećim ministarstvima: Ministarstvo pravde. Zadaci rada kontakt osoba za EU integracije u ministarstvima su da: koordiniraju i unapređuju aktivnosti unutar ministarstava i drugih državnih organa i institucija u cilju ostvarivanja svestrane politike koja se odnose na proces pridruživanja EU. Grupa za promjene. promociju Loga procesa. izlazak kvartalnog izdanja „Euromonta“. 4. uspostavljaju bazu podataka o ostvarenim i planiranim tokovima harmonizacije zakonodavstva Crne Gore sa zakonodavstvom EU u skladu sa tekućim aktivnostima u ministarstvima i republičkim organima uprave. Aktivirani su seminari TAIEX-a i od marta 2006 i program TWINNING(administrativna saradnja za prenos ekspertskih znanja i nacina vodjenja politika). 3. Zadaci stalnih radnih grupa su obezbjeđivanje unutrašnje koordinacije rada na poslovima pridruživanja EU unutar u onim ministarstvima koja u tekućoj fazi procesa imaju najsloženiju ulogu i zadatke. participativni proces itd. značajno je doprinijela jačanju administrativnih kapaciteta za upravljanje procesom evropskih integracija. Zaokruživanjem institucija i tijela za evropske integracije u Crnoj Gori stvorile su se neophodne organizacione i stručne pretpostavke da se započne dinamičan proces pripreme Crne Gore za aktivno približavanje Evropskoj uniji. Dakle. organizaciju Dana Evrope. Ostvarena je i značajna saradnja sa socijalnim partnerima. Ministarstvo ekonomije. predlaže mjere u vezi sa usaglašavanjem zakonodavstva. okrugle stolove. Ministarstvo poljoprivrede. koja je ustanovljena odlukama Vlade RCG. šumarstrva i vodoprivrede i Ministarstvo zaštite životne sredine i uređenja prostora.

. Redovno izvještavanje Vlade oko aktivnosti na procesu evropskih integracija. već se baziraju na preporukama proizašlim sa sastanaka Unaprijeđenog stalnog dijaloga. U toku 2005. juna 1999. godine Vlada CG je redovno kvartalno izvještavala Evropsku komisiju o postignutim rezultatima na realizaciji mjera i aktivnosti planiranih ovim Akcionim planom. Makedonije i sl. Jul 2005. Na osnovu toga. Hrvatske. Organizacija i priprema Delegacije Vlade CG na sastancima Unaprijedjenog stalnog dijaloga /platforme i izvjestioci/. ekonomska situacija./. juna 2003.Prvi set pojedinačnih partnerstava koji su izrađeni zajedno sa godišnjim izveštajima o Procesu stabilizacije i pridruživanja urađen je od strane Evropske komisije u martu 2004. unutrašnje tržište. kao i oko aktivnosti na procesu pristupanja WTO. OSTVARIVANJE EVROPSKOG PARTNERSTVA Evropsko partnerstvo je mehanizam proizašao kao rezultat Samita EU i zemalja Zapadnog Balkana. definisao odgovorne insitucije za njihovu implementaciju. zaštita ljudskih i manjinskih prava. Prvo Partnerstvo . odnosno kratkoročne i srednjoročne reforme koje treba da budu sprovedene. ostvareni progres. Ono je je izrađeno po uzoru na partnerstva u pristupanju. posebo u okviru priprema za godišnje izvještaje Komisije o procesu stabilizacije i pridruživanja. Vlada Crne Gore je 9. vremenski okvir u kome će se mjere sprovoditi. kojom je i formalno afirmisano preovlađujuće političko opredjeljenje u zemlji po kojem je pridruživanje EU i zvanično postalo strateškim okvirom daljeg razvoja demokratskog i ekonomskog sistema). Konstituisanje Pregovaračkog tima Crne Gore za pregovore o sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju sa EU /SSP/ . Unutar Vlade uspostavljen je. juna 2004. a dokument Evropsko partnerstvo sa Srbijom i Crnom Gorom. 8. kako je definisano rezolucijiom 1244 Savjeta bezbjednosti UN od 10. koji je održan 21. mjesečne izvještaje rade svi uključeni resori. Savjet ministara EU je usvojio na sjednici održanoj 14. decembra 2004. odnosno. Sa ovim Akcionim planom upoznati su i nadležni organi u Evropskoj Komisiji. Akcioni plan je sadržao mjere i aktivnosti neophodne za sprovođenje preporuka. uključujući i Kosovo. Organizacija serije seminara i okruglih stolova o pripremama za proces pregovora o stabilizacji i pridruživanju / korišćenje komparativih iskustava Slovenije. A. juna 2005. Sve preporuke su razvrstane na kratkoročne (koje treba ispuniti u roku od 12 do 18 mjeseci) i srednjoročne (koje treba ispuniti za tri do četiri godine). Evropsko partnerstvo formuliše prioritete za akciju. god.· · · · · · · · · Akcioni plan za ispunjavanje preporuka iz dokumenta Evropsko partnerstvo /decembar 2004. godine usvojila poseban Akcioni plan za realizaciju preporuka sadržanih u njemu. 4. a prema kojima će se odobravati potrebna finansijska sredstva i procjenjivati učinak. regionalna i međunarodna saradnja. prevashodno 115 . sektorske politike i saradnja u oblasti pravosuđa i unutrašnjih poslova. mart 2006/ i redovni kvartalni izvještaji o realizaciji istog. i odnose se na sljedeće oblasti: demokratija i vladavina prava. godine. preko Ministarstva. kao i budžetska sredstva ukoliko je to određena mjera zahtijevala. Usvajanje Pregovaračke platforme Vlade RCG za pregovore o SSP /Oktobar 2005/. Redovno slanje svih izvještaja na zahtjev EK iz Brisela o procesu evropskih integracija. Redovno kvartalno izvještavanje Parlamenta Crne Gore o procesu evropskih integracije ( poslije usvajanja Deklaracije o pridruživanju EU u Skupštini Crne Gore. koja su predstavljala jedan od ključnih instrumenata predpristupne strategije zemalja kandidata za članstvo u EU i koja su dala veoma pozitivne rezultate tokom pristupanja 10 novih država u članstvo. Aktivna participacija Pregovaračkog tima Vlade RCG u procesu pregovora sa EU u okviru političkih I tehničkih rundi pregovora. Preporuke sadržane u Evropskom partnerstvu ne predstavljaju novost. godine.

Novi Akcioni plan za implelmentaciju preporuka iz dokumenta Evropsko partnerstvo. Ovaj dokument je usvojen opd strane Savjeta ministara EU 30. januara 2006. po prethodno definisanim poglavljima za period 2007-2008. nakon sticanja nezavisnosti Crne Gore. regionalna i međunarodna saradnja. 6. Evropska komisija je 9.S obzirom da je nakon usvajanja Evropskog partnerstva uspostavljen model dvostrukog kolosijeka. Komunikaciona strategija. EU standardi. a koju je pripremilo Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije. čime je jedan dio preporuka sadržanih u njemu prevaziđen. Komunikaciona strategija predstavlja polazni okvir budućih planiranih aktivnosti koje će se precizno razradjivati godišnjima akcionim planovima implementacije. Treće Partnerstvo . Centar za gradjansko obrazovanje 116 . 3. i sa resornim ministarstvima nekih od zemljama koje su nedavno postale punopravne članice EU. sektorske politike i 7.godina. utvrdila prijedlog inoviranog Evropskog partnerstva za Srbiju i Crnu Goru. napravljeno je treće. Centar za demokratiju i ljudska prava. Memorandum o saradnji: Centar za razvoj nevladinih organizacija. Prilikom izrade komunikacione strategije ostvarena je kvalitetna saradnja sa medjunarodnim ekspertima u oblasti komunikacija i medija. Centar za monitoring.godine. što je i učinjeno 16. godine. sa predstavnicima EU. Drugo Partnerstvo . uz potrebnu motivaciju i razumijevanje. 5. 5. za koje je napravljen novi Akcioni plan. Jula 2004 g. monitoring mehanizam koji obezbjeđuje redovno mjesečno praćenje aktivnosti na realizaciji preporuka sadržanih u Evropskom partnerstvu B. godine. uporedo sa usvajanjem Godišenjeg izvještaja o Procesu stabilizacije i pridruživanja za Srbiju i Crnu Goru. sa nevladinim sektorom (CEMI)196.godine. rokova. demokratija i vladavina prava. ovaj akcioni plan sadrži i listu od 105 pravnih propisa koje je potrebno usvojiti u naredne dvije godine.preko Komisije za koordinaciju procesa pristupanja Evropskoj uniji. inovirano Evropsko partnerstvo za Crnu Goru. saradnja u oblasti pravosuđa i unutrašnjih poslova C. Na navedeni način. aktivno uključe u proces pristupanja EU. će omogućiti građanima da se. 4. nosioca i budžeta. vodeći se i već realizovanim aktivnostima na planu sprovođenja preporuka iz Evropskog parterstva. u interesu nje same. 196 Između Ministarstva i sledećih partnera iz NVO-sektora je potpisan 6.januara 2007. predstavnicima resornih ministarstava zemalja Zapadnog Balkana koje se takodje nalaze u procesu stabilizacije i pridruživanja sa EU. ekonomska situacija. podijeljen je u sedam poglavlja: 1. Pored mjera. kao i definisanje odgovornosti i «vlasništva» nad samim procesom svih uključenih. ne zbog određenih formalnih uslova. 2. zaštita ljudskih i manjinskih prava. novembra 2005. već prvenstveno zbog toga što je to logična cjelina ukupnog demokratskog sazrijevanja i reformskog preobražaja Crne Gore. marta 2006. Na temelju toga proizašla je i obaveza Vlade CG da pripremi novi Akcioni plan za realizaciju preporuka inoviranog Evropskog partenrstva. Grupa za promjene. i samo kreiranje komunikacione strategije predstavlja razvoj partnerskog odnosa sa ključnim nosiocima aktivnosti u Crnoj Gori. PRIKAZ KOMUNIKACIONE STRATEGIJE ZA INFORMISANJE JAVNOSTI O PROCESU PRIDRUŽIVANJA CRNE GORE EVROPSKOJ UNIJI (2004) Komunikaciona strategija o informisanju javnosti o procesu pridruživanja Crne Gore Evropskoj uniji je strateški dokument kojim su definisani ciljevi i način informisanja javnosti o procesu evropskih integracija u Crnoj Gori.

Uz postojeći štampani materijal. 3. kao prezentacioni materijal na okruglim stolovima u organizaciji Vlade i partnera iz NVO. 117 . Pripremanje donosioca političkih odluka i onih koji učestvuju u kreiranju politika za ulogu koju će odigrati u procesu evropskih integracija i unaprijedjenju javne svijesti o njemu. štampani mediji. Ove emisije bi trebalo da obuhvate odnose Crne Gore i EU. Istraživanja pokazuju da najveći dio građana osnovne informacije o procesu evropskih integracija dobija upravo preko ovih medija. Privredna komora. tematskih dokumentarnih kratkometražnih filmova i animiranih filmova (sadržaj bi obuhvatio istorijsku pozadinu procesa. Izbor tema emisija zavisiće od rezultata dobijenih istraživanjem javnog mnjenja. Implementacija Komunikacione strategije Prema različitim ciljnim grupama primjenjivaće se različiti metodi komunikacije. do ljudskih prava. Iako je većina informacija vezanih za proces stabilizacije i pridruživanja dostupna u pismenoj formi. Prioritetne ciljne grupe komunikacione strategije su: o Mediji o Obrazovne institucije o Donosioci političkih odluka o Državna uprava o Nevladine organizacije o Socijalni partneri (Sindikat. kao uvod na sastancima i seminarima o EU.Glavni ciljevi komunikacione strategije su: 1. zakonskih reformi. internet). 2. što će se definisati operativnim godišnjim akcionim planovima sprovođenja. Upoznavanje strateških ciljnih grupa sa aktivnostima u procesu evropskih integracija i njihovom ulogom u pripremama za proces pridruživanja i stabilizacije (PSP). Informisanje gradjana o procesu evropskih integracija i jačanje svijesti javnosti o potrebi uključenja u evropske integracione procese. osnivanje info punktova. osnovne argumente i činjenice o pristupanju EU. organizacija raznovrsnih javnih manifestacija. Cilj ovih filmova će biti da obezbijede uopšten i razumljiviji pristup informacijama u vezi sa procesom stabilizacije i pridruživanja. Ovaj program poslužiće kao “mjesto susreta” svih koji žele da budu bolje informisani o pitanjima i novostima o procesu integracije Crne Gore i EU. određeni dio informacija na navedeni način biće dostupan i u obliku audio-vizuelnih sadržaja. kao i ostale televizijske i radio stanice. Izrada ovih emisija realizovaće se u saradnji sa profesionalnim filmskim stvaraocima. preduzetništva. Ključni instrumenti komunikacije kojima se prenose informacije javnosti su: Elektronski mediji i TV i radio emisije. Razmotriće se mogućnost snimanja tematskih emisija za potrebe svih televizijskih kompanija. Udruženje privrednika) o Predstavnici medjunarodne zajednice 5. biće uključene u pripremanje i emitovanje posebnog televizijskog programa i kontakt emisija o pristupanju Evropskoj uniji.1. a na teme vezane za proces pristupanja EU. audio vizuelni materijali mogu biti pripremljeni u kasnijoj fazi za pojedina konkretna pitanja kojima je potrebna audio-vizuelna podrška. nacionalnog naslijeđa. kulture. Radio-televizija Crne Gore će u svojstvu javnog servisa. radio. Televizijske i radio emisije predstavljaju najprodorniji oblik informisanja šire javnosti i zbog toga će se sa posebnom pažnjom pristupiti izradi ovih programa u sklopu komunikacione strategije. prednosti pristupanja. Ovako pripremljeni filmovi moći će biti korišćeni i u redovnom nastavnom procesu u institucijama obrazovanja u Crnoj Gori. Ministarstvo će inicirati izradu posebnih. i lični kontakti. ključna pitanja u vezi s tim i osnovnu ideju). U sprovođenju komunikacione strategije koristiće se instrumenti komunikacije kao što su elektronski mediji (televizija. od ekonomije.

ekonomske analize. poslužiće kao efikasan vid informisanja ciljnih grupa o specifičnim temama vezanim za EU. 118 . i za štampane medije biće obezbjedjivano redovno informisanje.) Ove prezentacije mogu biti upotrebljene i za proces obuke i za održavanje raznovrsnih edukativnih i informativnih seminara.Istorijat EU i ključni ugovori vezani za razvoj ideje evropskog ujedinjenja. cijena ne-pristupanja i stanje javnog mjenja. .Institucije i tijela EU. . kao i informisanje o aktivnostima NVO u ovoj oblasti. Sve prezentacije će biti urađene u usklađenom odgovarajućem formatu radi ukupnog vizuelnog identiteta programa komunikacije (vizuelni identitet podrazumijeva izradu posebnog logoa procesa pristupanja Crne Gore EU. Dodatna aktivnost u ovoj oblasti treba da bude izrada multimedijalnih kompakt diskova na kojima će se pored tekstulanih naći i vizuelne poruke. Štampani mediji Dnevne novine. Cilj ovog podsajta je bio podsticanje saradnje Vlade RCG i NVO na planu realizacije različitih aktivnosti iz oblasti evropskih integracija. Pored navedenog. Elektronske prezentacije Elektronske prezentacije (Power Point i dr.Saradnja sa štampanim medijima je veoma važan segment ukupne aktivnosti Ministarstva na afirmaciji pozitivne energije za proces evropskih integracija u Crnoj Gori.Značajna uloga u realizaciji komunikacione strategije biće ponudjena i lokalnim TV i radio stanicama radi informisanja i približavanja procesa pristupanja Evropskoj uniji posebnim ciljnim grupama u okviru lokalne zajednice.cg. . a poseban akcenat biće dat na razvijanje saradnje sa inostranim medijskim kućama. stručni članci i različite analize i pregledi. Savjet.integracije. koji bi se plasirao u nekoj od dnevnih novina. .yu ). uključujući i bazične materijale i dokumente. Komisija. Parlament. prednosti. intervijui. šta radimo i kako građani mogu pružiti svoj doprinos. planira se i periodična priprema podlistka Evropa.Tekuće aktivnosti Vlade RCG i Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije u procesu stabilizacije i pridruživanja itd. Održavanje i redovno ažuriranje ove internet prezentacije vršiće Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije u saradnji sa Biroom za odnose sa javnošću Vlade RCG.) koje bi bile dostupne preko interneta i kompakt diskova. Tokom rada ove stranice povremeno bi se anketirali odabrani korisnici radi ocjena o tome da li i koliko ona ispunjava potrebe za informacijama u oblasti evropskih integracija i procesa stabilizacije i pridruživanja.Pristupanje Evropskoj uniji: osnovni argumenti. Interaktivne internet prezentacije procesa evropskih integracija u Crnoj Gori Internet prezentacija Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije će biti sastavni dio zvaničnog sajta Vlade i pružala je osnovne informacije o procesu evropskh integracija u Crnoj Gori. Kao i u slučajevima saradnje sa elektronskim medijima.Proces stabilizacije i pridruživanja. Realizovaće se i kreiranje dodatne interaktivne internet prezentacije u saradnji sa NVO (www. nedeljnici. Među glavnim temama pripremljenih prezentacija biće: . Sajt je omogućio interaktivnu komunikaciju sa svim korisnicima putem elektronske pošte i foruma. domaći i medjunarodni stručni i ostali časopisi . posebno u okviru priprema za proces stabilizacije i pridruživanja Crne Gore sa EU. zašto radimo na tome. preduslovi za uspjeh.

Euro-info punktova. brošure i leci biće distribuirani putem ciljnim grupama i opštoj javnosti. Nacionalni program za pridruživanje Crne Gore EU. ujedno. Svi odštampani materijali bi. Interaktivni plan sprovodjenja Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju itd. e) Manifestacije u okviru obilježavanja Dana Evrope. Dana Evrope. b) Brošura o procesu stabilizacije i pridruživanja koja detaljno opisuje kompletan sadržaj procesa i aktivnosti u Crnoj Gori (kao i na nivou Srbije i Crne Gore) u sklopu tog procesa.g. h) Ostali oblici informativno-edukativnih kampanja za promociju evropskih integracija u Crnoj Gori. Horizontalna analiza učinaka uskladjivanja zakonodavstva Crne Gore s propisima EU. akademijom i predstavnicima NVO sektora organizovati i (ili) pomagati organizaciju širokog spektra okruglih stolova i javnih rasprava o pitanjima u vezi sa procesom stabilizacije i pridruživanja i odnosima Crne Gore i EU. . f) Organizacija studijskih boravaka-posjeta institucijama EU. Organizovala Kancelarija EK u SCG). kao u Ministarstvu.. Priručnik za prevodjenje pravnih akata EU. b) Informativno edukativne kampanje za studente Univerziteta Crne Gore. Planira se priprema slijedećih materijala: a) Letak o procesu stabilizacije i pridruživanja koji jednostavno razumlijivim riječnikom opisuje osnovni cilj i karakteristike SAP. itd. potencijalnim korisnicima bili dostupni i u elektronskoj verziji preko web sajta.maja. Okrugli stolovi i debate Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije će u saradnji sa predstavnicima EU. d) Organizovanje informativno-edukativnih posjeta ambasadora i drugih predstavnika zemalja EU u gradovima Crne Gore («Communicating Europe»). U okviru obiljžavanja 9. institucije lokalne vlasti. c) Serija brošura o specifičnim aspektima odnosa sa EU. Jedan dio ovih brošura će biti preveden na engleski jezik. nevladine organizacije. 119 . kao i kroz ministarstva. tako i u posebnim projektnim timovima koji će se formirati u saradnji sa ekspertima iz EU (Crna Gora na putu ka EU. Koristiće uglavnom onima koji su direktno uključeni u ovaj proces i drugim zainteresovanim licima.). g) Učešće u regionalnim inicijativama – kampanjama o evropskim integracijama.Ostali materijali i publikacije Kao pogodan oblik komunikacije za informisanje šire javnosti. distribuirati i po gradskim bibliotekama u okviru tzv. Teme ovakvih okruglih stolova će se usaglašavati sa tekućim potrebama i zahtjevima aktuelnog trenutka. e) Dvojezični tromjesečnik Euromont MEOIEI pokrenuće tokom 2005. c) Konkursi za najbolji literarni ili likovni rad učenika na temu «Crna Gora i EU» (MEOIEI je organizovalo već jedno takvo takmičenje u maju 2004). kao što su »pojmovnik evropskih integracija«. problemski prezentirani prilozi o različitim aktuelnim aspektima procesa evropskih integracija u Crnoj Gori. gdje će se prezentirati novosti ali i opsežniji. »Programi tehničke pomoći EU«. obrazovne institucije. organizovan je prvi okrugli sto pod nazivom: Crna Gora na putu evropskih integracija. Štampao bi se u veoma velikom broju primjeraka i distribuirao kroz dnevnu štampu i preko pošte. »pristupanje – osnovni argumenti«. Navedene informativno edukativne kampanje će se organizovati u skladu sa operativnim godišnjim akcionim planovima sprovođenja komunikacione strategije. d) Izdavanje posebnih publikacija biće omogućeno kroz rad na različitim evrointegracionim projektima i analizama. Organizacija raznih informativno edukativnih kampanja a) Kviz takmičenja za učenike osnovnih i (ili) srednjih škola (poput manifestacije «Hallo Europe» koju je tokom proljeća 2004g. takođe. »osnovne činjenice o Evropi«. Brošure i knjige će se.

Odjeljenje za harmonizaciju zakonodavstva i Odjeljenje za obuku. Očekuje se da nevladin sektor pokrene značajne aktivnosti u skladu sa ovom strategijom. Koordinator aktivnosti na implementaciji komunikacione strategije je Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije. informisanje i dokumentaciju. praćenje i analiziranje načina informisanja medija o radu Vlade RCG i organa državne uprave kao i koordinaciju sa medijima obavlja Biro za odnose sa javnošću Vlade Crne Gore. odvijaće se i neophodna koordinacija na implementaciji komunikacione strategije sa predstavnicima kancelarija za evropske integracije na nivou SCG i pri Vladi Srbije.2. U okviru postojećeg institucionalnog aranžmana SCG. Koordinacija sa njihovim aktivnostima treba da bude usmjerena na razvoj i sprovođenje ciljnoorijentisanih mjera ka podizanju svijesti građana Crne Gore o pitanjima članstva u EU. S obzirom da sprovođenje komunikacione strategije podrazumijeva umreženu aktivnost mnogobrojnih vladinih i nevladinih organizacija.5. kao najviše političko-savjetodavno tijelo u Crnoj Gori koje ima važnu misiju u procesu kreiranja ukupne politike prema EU. Važan partner u procesu realizacije komunikacione strategije svakako je i Odbor za evropske integracije Skupštine Crne Gore. predviđeno je da poslove informisanje javnosti o radu Vlade RCG i organa državne uprave. 5. Povezivanje svih Vladinih institucija na implementaciji komunikacione strategije za informisanje javnosti o procesu pridruživanja Crne Gore EU biće realizovano i u tijesnoj saradnji sa članovima Vladine Komisije za koordinaciju procesa pridruživanja EU. značajan dio aktivnosti predviđenih strategijom moguće je realizovati preko i nevladinih organizacija. posebno onih koje imaju svoje kancelarije u Crnoj Gori. 120 . U cilju kvalitetnog i kontinuiranog sprovođenja Strategije. Finansiranje Sprovođenje Strategije komunikacije biće finansirano dijelom iz budžeta Crne Gore. dio sredstva treba obezbjediti za svaku godinu iz Budžeta. marketinške poslove u dijelu prezentiranja i promovisanja rada i projekata Vlade RCG i organa državne uprave. Ustanovljenom organizacionom strukturom državne uprave. Partneri na implementacii komunikacione strategije takodje su i predstavnici medjunarodnih organizacija. ali i Savjet za evropske integracije. kog čine: Odjeljenje za pristupanje EU. posebno Odjeljenje za odnose sa javnošću i Sektor za evropske integracije. tako de je uspostavljanje saradnje i koordinacije sa ovim partnerom od izuzetne važnosti za sprovođenje Strategije komunikacije. a dijelom iz sredstava predviđenih za Republiku Crnu Goru u okviru CARDS programa. Važni partneri za sprovođenje Strategije biće i Delegacija evropske komisije u SCG i ambasade država članica EU. Partneri Uspješno sprovođenje komunikacione strategije uslovljeno je dobrom organizacionom strukturom i sposobnošću prilagođavanja organizacione strukture tempu priprema za potpisivanje sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju (SSP). Uključivanje i ostvarivanje bliske saradnje MEOIEI sa nevladinim organizacijama i ostalim partnerima – predstavnicima civilnog društva.3. pokazuje se kao jedan od bazičnih uslova sa uspješno sprovođenje Strategije komunikacije. kao i programa tehničke podrške različitih zemalja koje podržavaju ovakve aktivnosti.

Unijom poslodavaca. Slična saradnja uspostavljena je i sa socijalnim partnerima – Savezom sindikata. naglašavajući one koje su posebno zainteresovane za određena poglavlja acquis communaitaire. godine) Memorandum o saradnji sa nevladinim organizacijama koje ostvaruju aktivnosti na planu evropskih integracija. Ministarstvo i nevladine organizacije su organizovali niz zajedničkih aktivnosti na organizaciji okruglih stolova i drugih skupova usmjerenih ka promociji procesa evropskih integracija. postaće sastavni dio sveukupne Strategije pristupanja EU. organizovaće se posebno istraživanje kako bi se ocjenio uticaj Strategije komunikacije i ocjenilo koji su metodi najuspješniji. dok će se za svaku godinu posebno donositi konkretni akcioni planovi. Pored toga otpočela i izdavačka aktivnost. Takođe pokrenut je i tromjesečni informator o procesu evropskih integracija koji se pod nazivom »EuroMont« objavljuje kao podlistak u dnevnim listu »Vijestu«.Kancelarija za razmjenu informacija o tehničkoj pomoći». do trenutka punopravnog članstva Crne Gore. vršiće se povremene procjene uticaja Strategije posredstvom istraživanja javnog mijenja. u narednoj fazi.5. Godišnji akcioni planovi sprovođenja Komunikacione strategije sprovodiće se po metodološkom okviru koji podrazumijeva: a) definisanje potreba ciljnih grupa. U cilju ostvarenja što bolje saradnje sa civilnim društvom u Ministarstvu za ekonommske odnose sa inostranstvom i evropske integracije potpisan je (jula 2004. a planira se štampanje novih knjiga kako bi se stvorile mogućnosti da što veći broj čitalaca dođe do produbljenih saznanja o procesu evropskih integracija. kao ministrastva kojem su u nadležnost stavljeni poslovi informisanja.5. c) sprovođenje aktivnosti i d) analizu uspješnosti realizacije planiranih aktivnosti. »Komunikaciona strategija za informisanje javnosti o procesu pridruživanja Evropskoj uniji«.4. To će biti iskorišteno za razmatranje efikasnosti Strategije i razvijanje plana za period poslije potisivanja SSP. »TAIEX . 5. Do potpisivanja Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. od faze donošenja. Komunikaciona strategija. Monitoring i evaluacija Sprovođenje Strategije komunikacije u prvom redu je obaveza Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije. Nakon potpisivanja SSP metodi monitoringa započeti u fazi prije potpisivanja Sporazuma biće nastavljeni. odnosno SCG u EU. Naposredno pred potpisivanje SSP. odnosno raspravama radi provjera i unapređenja politika vezanih za proces evropskih integracija. uz angažovanje agencija za istraživanje javnog mijenja. Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije odštampalo je više brošura i knjiga o procesu evropskih integracija (»Pojmovnik Evropskih integracija«. uz razliku što će u ovoj fazi biti izraženija podjela ciljnih grupa prema kojima će komunikacija biti usmjerena. U toku sprovođenja Strategije redovno će se organizovati kvalitativna i kvantitativna istraživanja javnog mijenja i uticaja Strategije komunikacije na kvalitet procesa evropskih integracija u Crnoj Gori. »Uvod u evropsko pravo«. s obzirom da je strategija komunikacije tako planirana da prati cijeli proces stabilizacije i pridruživanja. »Proširena Evropa – ekonomske promjene i očekivanja«). kao i sa Privrednom komorom. konsultovanja i uključivanja javnosti u različite aktivnosti procesa pridruživanja EU. 121 . b) planiranje aktivnosti. MEOIEI će stalno pratiti sprovođenje Strategije i procjenjivati njen učinak na osnovu istraživanja javnog mijenja i analitičkog praćenja domaćih i stranih medija. U sprovođenju će se poštovati osnovni principi i ciljevi ustanovljeni Strategijom. Takođe potpisani su posebni sporazumi o saradnji sa Pravnim i Ekonomskim fakultetom u Podgorici.

Program obuke državne administracije Crne Gore za proces evropskih integracija. bilo kroz CARDS program.zajedničko za sve dosadašnje programe obuke za EU realizovane u Crnoj Gori. kao i onih koji su direktno uključeni u implementaciju zakonodavstva EU. U tom smislu. Procjena potreba . Osnovni ciljevi Programa obuke § § Kratkoročni cilj je da državnim službenicima direktno uključenim u proces integracija pruži neophodno znanje za osnovne aktivnosti vezane za proces pridruživanja EU. bilo kroz bilateralnu tehničku podršku država članica EU.g. istorijatu evropskih integracija i dr. pa je zbog toga donošenje Programa obuke državne administracije jedan od prvih koraka u pridruživanju EU. pregovaranja i sprovođenja Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. § unaprijede znanja o strategiji i politikama Crne Gore u vezi sa procesom evropskih integracija. zatim postepeno usvajanje acquis. Skoro otpočinjanje pregovora o stabilizaciji i pridruživanju otvara potrebe za dodatnom edukacijom i treninzima o specifičnim temama/oblastima (pregovaranje u okviru pojedinih poglavlja Sporazuma. prevashodno za proces pripeme. pregovaranje u pojedinim radnim grupama. Program obuke treba da služi kao administrativna podrška za neposredno kreiranje i sprovođenje politika koje će Crna Gora voditi u narednom periodu. Za uspješno sprovođenje procesa integracija neophodna je efikasna. čiji prikaz dajemo u ovo odjeljku. tj. jeste da je veći broj službenika državne administracije stekao osnovna i unaprijeđena znanja o temeljnim principima i politikama Evropske unije. 3. Nivo pravnog iskustva i ekspertize postojećeg kadra u državnoj administraciji o pitanjima vezanim za proces evropskih integracija nije dovoljan da odgovori na nove potrebe. zakonodavstvu. § prodube znanja administracije o pravnom. Vlada CG usvojila je marta 2005. kao i osnovnim konceptima i procesima u EU. Očekivani rezultati .Procjena potreba za obukom državnih službenika bazira se na sljedećim elementima: 1. 122 . kompetentna i dobro obučena administracija.a itd. Do sada realizovani programi . 2. PRVI PROGRAM OBUKE DRŽAVNE ADMINISTRACIJE ZA PROCES EVROPSKIH INTEGRACIJA (2005) Za efikasan i dinamičan proces evropskih integracija neophodno je značajno ulaganje u ljudske resurse javne administracije i snaženje institucija koje nose proces. ekonomskom i političkom sistemu EU. kao i implementacija Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. § obezbijede znanja o metodama usvajanja i implementacije acquis communitare.realno je očekivati da se primjenom programa obuke: § unaprijede znanja i vještine neophodne za uspješnu pripremu i sprovođenje Sporazuma o stabilizaciji i asocijaciji. Ekonomski aspekti priključivanja Crne Gore EU takođe zahtijevaju djelotvornu administraciju osposobljenu da pomogne stvaranju uslova za razvoj konkurentne privrede. Srednjoročni cilj se bazira na poboljšanju vještina i znanja državnih službenika uključenih u proces implementacije Sporazuma o stabilizaicji i pridruživanju.).6. U tom smislu Program obuke državnih službenika je sastavni segment buduće ukupne strategije pristupanja Crne Gore EU koja će se razviti za cijelu administraciju i sve oblasti sadržane u evropskom zakonodavstvu. Planirane/očekivane aktivnosti vezane za proces evropskih integracija na različitim nivoima biće sve veće.

to su poredstavnici resornih ministarstava u radnim grupama koje će se formirati po poglavljima acquisa. glavne politike i principi · Unutrašnje tržište EU i glavne politike · Finansiranje EU · Odnosi institucija EU sa državama članicama 197 Dio je aktivnosti koje se sprovode u okviru strategije reforme državne uprave.. kontakt osobe koje rade na pitanjima evropskih integracija). Specifična stručnost važna za ulogu državnog službenika. donošenje odluka. b) Unapređenje profesionalne kompetentnosti i poznavanja EU u okviru specijalizacija državnih službenika Specifična znanja po sektorima o EU zakonodavstvu.obezbijediće opšte znanje o politikama EU. što znači da će se navedeni ciljevi (c) sprovoditi u saradnji sa nadležnim resorima 123 . Zavisno od uloge i poslova koje državni službenici obavljaju u svojoj službi. Za ostvarivanje ovakvog cilja biće neophodno razraditi svestraniji program obuke državne administracije usklađen sa reformom obrazovnog sistema. a) Obuka koja se odnose na opšta pitanja o EU obuhvata sljedeće tematske oblasti: · Istorijski razvoj EU · Sveobuhvatni ciljevi EU · Zakodavstvo EU: strukure. članove Komisije za koordinaciju procesa evropskih integracija. glavni principi. Ciljne grupe · Državni službenici koji koordiniraju proces evropskih integracija (Institucionalno. Različite ciljne grupe zahtijevaju različite treninge zavisno od odgovornosti u integracionom procesu. Ostali. kako bi se u Crnoj Gori obezbijedila institucionalizacija specifičnog sistema obrazovanja za potrebe javne uprave. institucijama. obuka će se organizovati tako da ispuni sljedeće ciljeve: a) Unapređenje znanje koja se odnose na opšte zadatke i ulogu državne uprave Uloga državne administracije u EU kontekstu.Dugoročni cilj je kontinuirana izgradnja i unapređenje kapaciteta državne administracije uključene u proces evropske integracije. institucijama i sistemu. c) Unapređenje stručnosti državnih službenika u vezi sa posebnim zadacima197 Upravljačke sposobnosti. institucija i procesa donošenja odluka u EU. posebno na Univerzitetu. kao i u različitim radnim grupama koje se odnose na proces pregovaranja (Institucionalno. politikama itd. Jezičke sposobnosti. sistem i funkcionisanje · Institucije EU: struktura. funkcionisanje. osnovnih principa. sa zakonodavstvom Evropske unije Prevodioci i tumači koji rade na pitanjima evropskih integracija. to se odnosi prevashodno na: zaposlene u Sektoru za evropske integracije Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije Crne Gore. uloga. odnos između institucija. Rad sa izvorima informacija. Pregovaračke sposobnosti na međunarodnom nivou. · · · Prioritetne oblasti obuke o EU Opšta obuka. kao i politici i strategiji Crne Gore prema EU. Međunarodna saradnja. Poznavanje problematike u vezi sa EU. Državni službenici koji rade na harmonizaciji zakonodavstva Crne Gore. § · Državni službenici koji će učestvovati u pregovorima Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. kontakt osobe za poslove evropskih integracija u raznim organima državne uprave).

sistemi podataka EU · Zakonodavstvo EU: struktura.) · Evropska monetarna unija . životna sredina. trgovina. način rada. proces donošenja odluka. uloge.) · Uticaj internog tržišta i monetarne unije na crnogorsku ekonomiju · Političko planiranje u kontekstu EU. a) Posebna obuka za koordinatore procesa evropskih integracija obuhvata sljedeće tematske oblasti: · Uvodna obuka o EU · Stručno znanje o sektorskim pitanjima · Priprema i implementacija specifičnih programa EU · Crnogorsko zakonodavstvo. koristi · Proces pridruživanja EU: rast konkurentnosti i stepen otvorenosti ekonomije Crne Gore · Organizacija i upravljanje pitanjima EU u Crnoj Gori · Status i pravna osnova odnosa između Crne Gore i EU · Uloga civilnog društva u procesu evropskih integracija d) Obuka o uticajima pridruživanja EU na društvo Crne Gore obuhvata sljedeće tematske oblasti: · Uticaj pridruživanja EU na osnovne strukture crnogorskog društva (process demokratizacije. pomoć za razvoj itd. Strukturni fondovi. poljoprivreda. kako i oko kojih pitanja · Iskustva različitih zemalja članica u radu sa institucijama EU c) Obuka koja se odnosi na definisanje predpristupne strategije Crne Gore obuhvata sljedeće tematske oblasti: · Strategija i politika Crne Gore u oblasti evropskih integracija · Članstvo u EU: razlozi. vladavina prava.ciljevi i glavni principi · Korišćenje baza podataka EU · EU programi i mehanizmi za finansiranje: CARDS. itd) · Uticaj pridruživanja EU na različite sfere života (ekonomija. Posebna obuka po ciljnim grupama .za vrijeme implementacije programa obuke. zavisno od njihove uloge u procesu evropskih integracija.nova administrativna praksa EU · Principi i ciljevi harmonizacije i implementacije zakonodavstva · Mehanizmi države članice koji treba da utiču na proces donošenja odluka u EU · Saradnja između država članica · Lobiranje unutar EU: ko. uslužni sektor. detaljno poznavanje sektorskog zakonodavstva · Predpristupna strategija Crne Gore za pristupanje EU b) Posebna obuka za državne službenike koji će učestvovati u pregovorima o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju kroz razne radne grupe i druge službenike višeg ranga. Biće određene prioritetne ciljne grupe za svaku etapu procesa pridruživanja. koji se bave pitanjima EU.acquisa) · Vještine i tehnike koordinacije i pregovaranja · Produbljeno znanje o EU institucijama: struktura. ljudska i manjinska prava. obuhvata sljedeće tematske oblasti: · Uvodna obuka o EU · Produbljeno znanje o pitanjima za svaki pojedinačni sektor 124 . troškovi. društvo. Nacionalnog programa usvajanja evropskog pravnog poretka . posebni programi b) Obuka koja se odnosi na administrativne procedure EU obuhvata sljedeće tematske oblasti: · Principi i ciljevi modernog upravljanja . uticaj pridruživanja EU na pojedinačne sektore ( definisanje tzv. industrija. naučna saradnja.· Pridruživanje novih zemalja EU (različiti ugovori o pristupanju. posebno SSP) · Uloga EU u međunarodnim odnosima (trgovina. biće odabrane grupe državnih službenika za užu stručnu obuku. sistem. itd. U prvoj fazi ostvarivanja programa obuke posebne ciljne grupe biće organizovan eu skladu sa potreba vođenja pregovora o različitim poglavljima Sporazum ao stabilizaicji i pridruživanju. administrativne procedure. životna sredina. transport. glavni principi.

Učešćem u namjenskim programima za upoznavanje institucija EU . seminarima i radionicama . kandidatima i zemljama u procesu stabilizacije i pridruživanja . državama članicama EU ili u državama kandidatima.Obukom džavnih službenika ”na licu mjesta” u Evropskoj komisiji. korišćenje taktike u skladu sa okolnostima.Strategija pregovaranja Crne Gore Pregovaračke tehnike: kulturni aspekti pregovaranja unutar struktura EU (Ciljevi: bolje definisati strategiju i koristiti margine u pregovaranju. kao « blisko medjuinstitucionalno saradjivanje» (Slovenija).Studijske posjete za različite programe koji će takođe omogućiti pripremu posebnih studija na osnovu iskustava i postignutih rezultata drugih država. bolje razumijevanje kulturnih razlika. od učesnika će se tražiti da pripremi kratko izlaganje i podijeli svoja iskustva sa kolegama u svojoj instituciji i na Komisiji za koordinaciju procesa pridruživanja. · Učešća na međunarodnim konferencijama. primjenjivanje tehnike kako bi se obezbijedio što veći uticaj i upravljalo neophodnim signalima i porukama u komunikaciji. od učesnika (službenika koji su boravili) biće zahtijevano da naprave kratak izvještaj u kojem će se pokazati relevantnost posjete. «bratiimljenje» (Hrvatska) ili «bliznačanje» (Srbija). · Prenos znanja kroz praksu (Twinning)198 . razvoj prava EU · Principi i metodologija harmonizacije zakonodavstva · Primjenjivanje i praćenje usklađenog zakonodavstva · Crnogorski pravni sistem i uticaj pridruživanja EU na njega ( definisanje tzv. npr.Učesnici programa obuke će imati brifinge prije i nakon učešća na konferencijama.Obukom državnih službenika u državama članicama/kandidatima . 125 . posebno pripremljena za svakog člana pregovaračke delegacije · Razvijene jezičke sposobnosti c) Posebna obuka za državne službenike uključene u zakonodavnu proceduru obuhvata sljedeće tematske oblasti: · Uvodna obuka o EU · Donošenje odluka i zakonodavna procedura u EU · Zakonodavstvo EU i običajno pravo.Razmjenom iskustava sa službenicima iz država članica/kandidata .acquisa) · Pravna terminologija EU naspram pravne terminologije Crne Gore (termini i definicije) · Pravni sistem i relevantna iskustva određenih zemalja članica Metodi obuke · Opšta obuka / specijalistički kursevi i seminari . · Studijske posjete EU institucijama. 198 · · Twinning se različito prevodi u regionu.Poslije svake posjete institucije EU.Informisanje i edukacija o iskustvima drugih država u procesu pridruživanja EU je veoma važan segment obuke i operativno se veoma brzo i kvalitetno ostvaruje učešćem na ovakvim skupovima. pregovaračka procedura · Razna važna pitanja. Permanentna diseminacija rezultata obuke Veoma je važno uključivati što veći broj državnih službenika u kontinuirani sistem obuke. Nacionalnog programa usvajanja evropskog pravnog poretka .Kroz rad pod nadzorom EU eksperata . seminarima i radionicama. To će se ostvarivati na sljedeći način: .Poslije svake kratke posjete stranoj instituciji. korišćenje grupe tehnika kako bi se postigao kompromis i sastavio paket) · Lobiranje u strukturama EU · Iskustva novih država članica EU. države članice EU ili države kandidata. savlađivanje pravila i praćenje postupaka nametnutih predstavnicima i institucijama u evropskim pregovorima.Ova forma obuke se sastoji od jednodnevnih. u okviru različitih programa finansiranih na bilateralnom principu i iz budžeta EU. državama članicama. ili višednevnih seminara kao i višenamjenskih seminara koji će se održavati u Crnoj Gori.ostvariće se: . . .

regionalna saradnja. 5. a različitim institucijama i stranim donatorima da ažurno budu informisani o potrebnim aktivnostima vezanim za obuku o EU. Monitoring i evaluacija Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije nastaviće planiranje i implementaciju aktivnosti vezanih za obuku. Radi uspostavljanja što bolje koordinacije obuke. 199 SCEPP – Savjetodavni centar za ekonomska i pravna pitanja (Kancelarije u Beogradu i Podgorici). Formiranje jedinstvene baze podataka koja se odnosi na ostvarenu obuku o EU. sektorske politike. pravosudje i unutrašnji poslovi). uključujući i Regionalni CARDS program. posebno onim vezanim za ispunjavanje Akcionog plana za evropsko partnerstvo (demokratija i vladavina prava. Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije i Komisija za koordinaciju procesa EU integracija. Ministarstvo će po ovim pitanjima usko sarađivati sa Upravom za kadrove. 4. USPOSTAVLJANJE BAZE PODATAKA RASPOLOŽIVIH /OBUČENIH LJUDSKIH RESURSA ZA PROCES STABILIZACIJE I PRIDRUŽIVANJA . realizovaće se i podprogrami namijenjeni za rast kapaciteta institucija u oblasti obuke za evropske integracije. PLANIRANJE NOVIH KURSEVA KAO KONTINUIRANA AKTIVNOST – Sastavni dio upitnika biće i pitanja o definisanju konkretnih potreba resornih ministarstava za daljom obukom u opštim i specifičnim oblastima. OBEZBJEDJIVANJE TEHNIČKE PODRŠKE PROGRAMU OBUKE . resornim ministarstvima. u saradnji sa Generalnim direktoratom za proširenje (Evropska komisija. obrazovnih i analitičkih materijala koji se odnose na različite oblasti EU. ekonomska situacija. ljudska i manjinska prava. omogućiće resornim ministarstvima da vrše validne procjene o potrebnim kadrovskim potencijalima za proces evropskih integracija. Brisel).). Plan aktivnosti za organizovanje programa obuke državne adminstracije Crne Gore Kako bi se uspješno implementirao program obuke za proces pridruživanja EU potrebno je sprovesti sljedeće aktivnosti: 1. 126 . jedinice za evropske integracije u okviru resornih ministarstava će kontinuirano informisati ministarstvo o svim aktivnostima koje se odnose na obuku o EU. kao i diplome o poznavanju stranih jezika).Upravljanje i koordinacija EU obuke Upravljanje i koordinacija obuke na polju evropskih integracija je u obavezi Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije. u okviru programa CARDS. Takodje. kao što su: TWINNING I SCEPP199. kao i sa Komisijom za koordinaciju procesa evropskih integracija. kao i koordinaciju izvođenja programa obuke za državne službenike u Crnoj Gori. OBEZBJEDJENJE FINANSIJSKE PODRŠKE ZA REALIZACIJU PROGRAMA OBUKE kroz realizaciju programa TAIEX.g.Obezbijediće se prevođenje raznih studijskih. interno tržište. 3. 2. kao ključne tačke unutar Vlade Crne Gore odgovorane su za koordinaciju građenja kapaciteta EU unutar resornih ministarstava Vlade Crne Gore. čija realizacija počinje od septembra 2005.Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije pripremiće upitnik za kontak osobe u resornim ministarstvima koji će sadržati relavantne podatke koji se odnose na obuku (stečene diplome službenika o poznavanju pitanja koja se odnose na EU. Na taj način će se obezbijediti informacije potrebne za posebne godišnje radne planove obuke. u formi godišnjih izvještaja.U saradnji sa Delegacijom Evropske komisije i EAR definisaće se korišćenje finansijske podrške iz CARDS programa namjenjene izgradnji i unapređenju kapaciteta na području evropskih integracija (MIP CARDS 2005-06. koji će obezbijediti adekvatno planiranje EU treninga. OBEZBJEDJENJE FINANSIJSKE PODRŠKE ZA REALIZACIJU PROGRAMA OBUKE .

Oblast usklađivanja zakonodavstva U oblasti usklađivanja nacionalnog zakonodavstva sa propisima EU. preozela je ovaj specijalizovani organ uprave za cijelu Vladu.71/04) uvedena je obaveza predlagača da uz predlog zakona. a ukoliko ne postoji propis EU. odnosno neispunjenje obaveza koje proizilaze iz navedene odredbe Sporazuma d) Veza sa Akcionim planom za sprovođenje Sporazuma 4. 7. Organ državne uprave – obrađivač propisa 2. konstataciju o 127 . njihova organizacija i donošenje Strategije obuke. Naziv predloga propisa 3. Ukoliko ne postoje odgovarajući propisi Evropske unije sa kojima je potrebno obezbijediti usklađenost konstatovati tu činjenicu 6. U tom smislu oformljen je poseban «Obrazac za ocjenu usklađenosti propisa sa odgovarajućim propisima Evropske unije». Odlukom o izmjenama i dopunama Poslovnika Vlade RCG («Službeni list RCG» br. OSTALE AKTIVNOSTI VEZANE ZA PROCES STABILIZACIJE I PRIDRUŽIVANJA TOKOM PRETHODNOG PERIODA 7. Usklađenost predloga propisa sa acquis communautaireom a) Usklađenost predloga propisa sa primarnim izvorima prava Evropske unije b) Usklađenost predloga propisa sa sekundarnim izvorima prava Evropske unije c) Usklađenost predloga propisa sa ostalim izvorima prava Evropske unije d) Razlozi za djelimičnu usklađenost odnosno neusklađenost i rok u kojem je predviđeno postizanje potpune usklađenosti 5. drugog propisa ili opšteg akta dostavi ocjenu usklađenosti propisa sa odgovarajućim propisima Evropske unije. Učešće konsultanata u izradi predloga propisa i njihovo mišljenje o usklađenosti. posao koordinacije programa obuke.1.Formiranjem Uprave za kadrove. Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije je u saradnji sa Generalnim sekretarijatom Vlade Crne Gore iniciralo uvođenje posebnog pravnog instrumenta za praćenje stepena usklađenosti nacionalnog zakonodavstva sa propisima EU. OBRAZAC ZA OCJENU USKLAĐENOSTI PROPISA SA ODGOVARAJUĆIM PROPISIMA EU 1. Navesti da li su navedeni izvori prava EU prevedeni na jezik koji je u službenoj upotrebi u Republici 7. Usklađenost predloga propisa sa odredbama Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju između Evropskih zajednica i njihovih država članica i Republike Crne Gore a) Odredbe Sporazuma sa kojima se usklađuje propis b) Nivo ispunjavanja obaveza koje proizilaze iz navedene odredbe Sporazuma c) Razlozi za djelimično ispunjenje.

201 200 128 . redovno se dostavljaju izvještaji o ostvarivanju Akcionog plana za ralizaciju Evropskog partnerstva. redovno je pripremalo i organizovalo sastanke Unaprijeđenog stalnog dijaloga.1. u okviru pristupa dvostrukog kolosjeka. stekli su se uslovi da se u Vladi CG preuduzme čitav niz koordiniranih aktivnosti u okviru priprema za buduće pregovore o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju200. aprila 2005. Direktive za pregovore kojom se daje mandat EK da otpočne pregovore o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju sa Srbijom i Crnom Gorom/. godine konačno odobrio (pozitivnu) Studiju izvodljivosti. predstavlja specifičan. ona će zahtijevati konstruktivni stav i snažnu političku posvećenost svih strana. Takvo povlačenje moralo bi biti predmet referenduma održanog u Republici. odnosno zvaničnu potvrdu Komisije da je odredjena zemlja spremna da pregovara o SSP. Obrazac «Izjave o uskladjenosti» koji potvrdjuje stepen uskladjenosti predloženog pravnog propisa sa primarnim i sekundardnim izvorima-propisima EU. pripremljeni su i dostavljeni Evropskoj komisiji neophodni podaci vezani za pozitivnu Studiju izvodljivosti. počevši od usvajanja Povelje u februaru 2003. PREGOVORI O SPORAZUMU O STABILIZACIJI I PRIDRUŽIVANJU (2005-06) 8. Međutim. standardizovan format izvještaja EK o jednoj zemlji. koje je kasnije odobren od strane Savjeta ministara EU 3. pozivajući se na ovu klauzulu. jula 2005. u Studiji izvodljivosti. 8. Studija izvodljivosti i Pregovaračka direktiva Studija izvodljivosti. Citiran je tekst Saopštenja Evropske komisije o spremnosti Srbije i Crne Gore da pregovara sa Evropskom unijom o Sporazumu o stabilizaciji i priodruživanju (Studija izvodljivosti. 7. godine. kao i prilozi Crne Gore za godišnje izvještaje o Procesu stabilizacije i pridruživanja. Postojanje ove opcije nije per se prepreka za napredak ka ugovornim odnosima sa Srbijom i Crnom Gorom.toj činjenici. Puni naziv sporazuma je Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju između SCG i Evropskih zajednica i njihovih država članica. Posebno je potrebno istaći da je EU. postaju neophodan dio procedure usvajanja novih propisa.g. Nakon što je Savjet ministara EU 25. U ovom periodu znatno je unaprijeđena saradnja sa Evropskom agencijom za rekonstrukciju učešćem u planiranju i projektovanju programa saradnje i aktivnosti u sklopu programa CARDS za 2005 i 2006 godinu. april 2005). Neposredna saradnja sa institucijama EU U proteklom periodu ostvarivana je redovna i kontinuirana saradnja sa Delegacijom Evropske komisije u SCG i nadležnim insitucijama EU. kako bi se osigurao kapacitet Srbije i Crne Gore da se uključi u pregovore u cilju uspostavljanja ugovornih odnosa sa EU. jasno definisala svoj odnos prema budućem procesu pregovaranja o Sporazumu i organizaciji referenduma: «Ustavna povelja sadrži klauzulu prema kojoj svaka Republika ima pravo da se povuče iz Državne zajednice. kao i «Procjena fiskalnog uticaja» novog pravnog propisa na trogodišnju projekciju Budžeta RCG. godine.“201 Kolegijum komesara Evropske komisije je 11./usvojanje tzv. najkraće rećeno.oktobra 2005. Ovaj novi način rada na priprema zakonskih akata u Crnoj Gori uspješno funkcioniše od decembra 2004.2. a služe i kao dobra osnova za dalju diskusiju o predloženim propisima u Parlamentu RCG. Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom dostavljalo je primjedbe i sugestije na niz dokumenata Evropske komisije. godine ustanovio formalan Prijedlog pregovaračkih uputstava. Ova klauzula sadrži jasnu vremensku odrednicu: relevantni postupci mogu biti pokrenuti tek nakon isteka trogodišnjeg perioda.

preambulu i politički dijalog. Pregovarački tima Vlade RCG čine: Ministar za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije .g. 16. formirano je šest medjuresorskih radnih grupa. Slobodno kretanje roba. Kretanje radnika. Ova tijela na novou državne zajednice sastavljena su od predstavnika država članica i institucija državne zajednice. institucionalne. 2. usluga i kapitala. šumarstva i vodoprivrede. Da bi stupio na snagu mora biti dobiti saglasnost od strane Evropskog parlamenta i parlamenata svih država članica EU. zaljučuje se između države Zapadnog Balkana (ZB) i Evropskih zajednica i njihovih država članica. Ministar poljorivrede. za pitanja viza azila i migracija i 3. Sve radne grupe su. pregovaračka platforma. Ministar inostranih poslova i Ministar ekonomije. U cilju što bolje koordinacije procesa pregovaranja i pružanja stručne podrške Pregovaračkom timu. poslovni nastan. da. (4) Slobodno kretanje ljudi. čime je pripremljena Pregovaračka plarforma Crne Gore. što znači da ne stupa na snagu činom potpisivanja. juna 2005. Regionalna saradnja. Pravosuđe i unutrašnji poslovi. 8. što znači da će i države članice EU imati značajan uticaj na pregovore. Vlada CG je. Pripreme za pregovore – pregovarački tim.2. opšta načela. opšte i završne odredbe. za harmonizaciju zakonodavstva. po procjeni Koordinatora radne grupe. Karakteristike i struktura Sporazuma SSP je “mješoviti sporazum” tj. (2) Poljoprivreda i ribarstvo. 8. Na nivou državne zajednice formirane su radne grupe za: 1. (5) Finansijska saradnja i ostale politike saradnje i (6) Usklađivanje zakonodavstva. kao i predstavnici civilnog društva. kapital. kao bi se na vrijeme i kvalitetno završile pripreme osnovnih pregovaračkih pozicija Crne Gore za pregovore Sporazuma. Koordinaciju ukupnih aktivnosti radnih grupa obavlja Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije.3. i to za sljedeća poglavlja Sporazuma: (1) Preambula. U toku septembra radne grupe su završile rad na pregovaračkim pozicijama Crne Gore. (3) Slobodno kretanje roba.Pregovore o Sporazumu vodiće Komisija u konsultaciji sa posebnim odborom koji treba da se formira od strane Savjeta ministara. Politički dijalog. Politike saradnje. što je u skladu sa definisanim nadležnostima institucija državne zajednice u oblastima koje se pregovaraju Sporazumom o stabilizaciji i pridruživanju.Šef pregovaračkog tima. Harmonizacija prava. prelazne i završne odredbe. pružanje usluga. politički dijalog. formirala Pregovarački tim sastavljen od ministara čiji resori su ključni za proces pregovaranja i sprovodjenje odredaba SSP. Takođe. u saradnji sa kancelarijama za pridruživanje Evropskoj uniji u Srbiji i na nivou državne zajednice formiran je pregovarački tim i tri radne grupe na nivou državne zajednice. u njihov rad budu uključeni i lokalni eksperti sa Univerziteta. Ministar finansija. Za lidere i članove radnih grupa organizovana je dodatna obuka. Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju sadrži sljedeća poglavlja: Opšti principi. Finansijska saradnja.. Institucionalne. 129 . otvorene. model izvještavanja S obzirom na strukturu SSP i usvojeni model „dvostrukog kolosjeka“ koji je omogućio da se dio pregovora vodi direktno izmedju države članice SCG i predstavnika Evropske komisije.

ima mnogo manje «prelaznih perioda» i oni su uglavnom kraći nego predlog države Srbije. maja 2006. ili samo na Srbiju /npr. Razlike u tranzicionim periodima . 7. decembra 2005 (Slobodno kretanje roba industrijski proizvodi. II zvanični sastanak. opšti principi. Tok pregovora 27. kapaciteti država članica da otvore svoja tržišta za EU proizvode i usluge. bez obzira na planirani referendum u Crnoj Gori. Drugi tehnički sastanak 22. bila spremna da ponudi kraće rokove za implementaciju i da uvijek ima jasan stav po svakom pitanju u vezi sa SSP. poljoprivreda i ribarstvo i ostatak politika saradnje). i 9. oktobra 2005. Finansijska saradnja i jedan dio ostalih politika saradnje). koji se trebaju neposredno pregovarani i potpisani izmedju EK i država članica SCG. februara 2006 (Kretanje roba (poljoprivreda). Opšte i završne odredbe). a za neke članove nema ni potrebe za prelaznim periodima. kretanje kapitala. Aneksi i protokoli odslikavali su postojanje dva ekonomska sistema sa različitom dinamikom otvaranja prema tržištu EU. VI Uskladjivanje zakonodavstva.i sama EK je definisala više članova Sporazuma.državna zajednica.novembra 2006 (Institucionalne odredbe. Treći tehnički sastanak 8. pregled stanja i eventualni dalji tok pregovora). Otvorenost crnogorske ekonomije je veća . osnivanje preduzeća. juna 2006. vjerujući u sebe i u svoje kapacitete.). IV Slobodno kretanje roba. sve su bileočitije razlike u privrednim sistemima. harmonizacija zakonodavstva. (kretanje roba). Evropska komisija dostavila je prvi predlog (radnu verziju) cjelokupnog teksta Sporazuma koji će biti predmet daljeg pregovora. jula 2006. pa postoje različiti prijedlozi po pojedinim članovima Sporazuma /alternativa je definisanje po dva paragrafa za svaku državu članicu. koji se pojedinačno odnose samo na Crnu Goru. mogu se istaći slijedeći trendovi u pregovaračkom procesu: · · · · · Afirmacija pregovaračkog kapaciteta država članica . IX Finansijska saradnja i X Institucionalne. koji je načelno usaglašen sa predstavnicima pregovaračkih timova Državne zajednice i država članica. a koji je usaglašen sa 25 država članica EU. članovi koji definišu koncesije Zajednice na uvoz poljoprivrednih proizvoda porijekom iz Crne Gore date su odvojeno/. Ako se želi sublimirati profil pregovora prije referenduma. osnivanje preduzeća. konkurencija). sloboda i bezbjednost. II Politički dijalog. pružanje usluga i kapital. 5. u skladu sa modelom dvostrukog kolosjeka. Posebni članovi .koliko će trajati. III Regionalna saradnja. VII Pravosudje. kao znatno otvoreniji i liberalniji sistem. značajno se razlikuju izmedju država članica. u okviru jednog člana Sporazuma/.aprila 2006 (Pravda. Politički dijalog. godine u Beogradu i sve do referenduma (21. U tom smislu.4. zakonodavstvu i ekonomskim politikama država članica.8. i 21. opšte i završne odredbe). · 130 . Četvrti tehnički sastanak 12. crnogorska delegacija je uspješno pregovarala i ispunjavala sve preuzete obaveze po pitanju redovnog izvještavanja i pripreme pojedinačnih prijedloga za pojedine dijelove Sporazuma. Dvostruki kolosjek . nije imala «poseban stav».države članice pokazale su puni kapacitet za pregovore i bile su dobro pripremljene. Prvi tehnički sastanak 20. Razlike . implementacija i pravila konkurencije. sloboda i sigurnost.mnogi tzv. V Kretanje radnika. (finalizacija kretanja roba) i III zvanični sastanak 8. oktobra 2005.novembra 2005 (Preambula. u postojećem institucionalnom aranžmanu trebao realizovati kroz: I zvanični sastanak. i 23. Crna Gora je. Važno je takodje istaći da. Kretanje radnika. Crna Gora.generalno govoreći. I Opšti principi. već „sam“o dva/. tranzicioni periodi. saobraćaj. Radna verzija Sporazuma imala je 143 člana (Preambula. usluge. cijeli proces je morao biti projektovan . VIII Politike saradnje. prema predlogu EK. Pregovori o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju (SSP) između Državne zajednice SCG i EU počeli su svečanim otvaranjem 10. i 13. tok pregovora Sporazuma bi se. ni u okviru političkog dijaloga. U predlogu Sporazuma planirano je i 11 aneksa i 7 protokola. tj.što je ekonomski dijalog u okviru pregovora išao više prema detaljima i konkretnim stavovima. već je on proisticao iz izvorne nadležnosti država članica i modela dvostrukog kolosjeka /nisu postojala tri kolosjeka.

U međuvremenu.6. tj. nastavila je ovaj važan proces bez zastoja. Borba za afirmaciju evropskog puta Crne Gore potpuno je.maja 2006. Nova Vlada. Dvadesetak dana nakon parafiranja SSP. godine pristupila programu Parnerstvo za mir (PfP). i sastanci Crna Gora–EU Trojka imali su za cilj produbljivanje saradnje između Crne Gore i EU. Ako bi se pokušao napraviti hronološki pregled ključnih događaja u procesu stabilizacije i pridruživanja. Zvanični Brisel nije skrivao namjeru da se kroz politički dijalog promoviše ideja pune integracije Crne Gore u zajednicu evropskih naroda i njenog postepenog probližavanja EU. kada i Privremeni sporazum o trgovini. Samo deset dana nakon Referenduma održane su prve tehničke konsultacije o novom pregovaračkom mandatu. godine. jun 2006). a EU je prvi put donijela odluku o kolektivnom prizanju jedne nezavisne države (12. Ovi sporazumi potpisani su 18. Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju je parafiran. 22. čime je prva. koji slijedi. koji stupa na snagu već u julu 2006. na referendumu o državno-pravnom statusu. Samo dva i po mjeseca od završetka tehničkih pregovora. te u cilju razmjene informacija o pitanjima od zajedničkog interesa u vezi s regionalnom saradnjom i razvojem dobrosusjedskih odnosa.godine usvojila prijedlog i nove organizacione strukture na nivou države koja će biti u stanju efikasno pratiti implementaciju Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju i voditi transparentan dijalog u zemlji sa svim predstavnicima društva. Unaprijeđenog stalnog dijaloga.godine i počeli su da se primjenjuju od 1.januara 2008. posebno u pogledu usklađivanja stavova o međunarodnim pitanjima. septembra iste. procesa pregovaranja o SSP. bez dvojbe se može zaključiti da je ogroman broj aktivnosti uspješno realizovan i da je Crna Gora pokazala spremnost za narednu fazu procesa evropskih integracija. što je naišlo na uvažavanje i u institucijama EU. decembra 2006. 21. kada su parafirani Sporazum o readmisiji i Sporazum o viznim olakšicama. Vlada je usvojila i Deklaraciju o dinamiziranju procesa evropskih integracija. godine. Takođe. Crna Gora je postala najmlađa država evropskog kontinenta. neposredno uoči referenduma. spoljnoj i bezbjednosnoj politici. marta 2007. januara 2007. aprila 2007. voljom većine građana. 15. septembra te godine uspostavljen je i redovni politički dijalog na ministarskom nivou.godine 131 . 192 članica UN (28.2008). decembra 2006.Crna Gora je 15. EU je pozvala vlasti u Podgorici da ubuduće samostalno koordiniraju svoju politiku sa spoljnom politikom EU.godine. 202 Aneksi su bili osnovni instrument prelaska sa modela dvostrukog kolosjeka na model dva odvojena kolosjeka nakon obnove crnogorske državnosti poslije referenduma 21.· Aneksi – odslikavaju specifičnosti država članica202 U aprilu 2006. poglavlju SSP je završen 1. iz tabelarnog pregleda dosadašnjih aktivnosti. još jedna važna stepenica na putu euroatlanskih integracija je savladana . godine sastankom ministra inostranih poslova sa EU Trojkom. još jednom ističući svoju jasnu opredijeljenost za pridruživanje EU. svjesno. integrisana sa projektom obnove crnogorske državnosti. kao strateški okvir budućeg razvoja. najrizičnija i najteža faza procesa integracija dovedena do samoga kraja i otvorena nova stranica u afirmaciji nezavisne države Crne Gore i njene evropske perspektive. kao vlada kontinuiteta. Odlukom Savjeta ministara EU od 15. Prvi politički dijalog Crne Gore sa Evropskom unijom održan je u Briselu.godine. Tehnički dio usklađivanja po 31.godine u Briselu. uključujući i pregled mnogobrojnih sastanaka tzv. maja 2006. Vlada je 5. Novi važan događaj u odnosima s Briselom uslijedio je već 13. aprila 2007.

trgovina i unutrašnje tržište. sastanak: Evropsko partnerstvo 6. Beograd 27. oporezivanju i poljoprivredi.g. SVEČANI POČETAK PROCESA PREGOVARANJA O SSP SCG – EU Prva zvanična runda: Pregovarano je o preambuli i sledećim glavama SSP : opšti principi. 14. i 28. politički dijalog. 7. 27. Konsultativne radne grupe (Consultative Task Force) i u periodu od juna 2001. demokratija i vladavina prava. demokratizacija Napomena: Prvi razvojni forum EU-SRJ konstituisan je u formi povremenih sastanaka tzv. 1. b) Politički kriterijumi Prvi sektorski sastanak o ekonomskim.2. organizovani kriminal i korupcija. sastanak: a) Prvi sektorski sastanak o trgovini.HRONOLOGIJA KLJUČNIH DOGAĐAJA PROCESA STABILIZACIJE I PRIDRUŽIVANJA EU SA AKCENTOM NA SASTANKE UNAPRIJEĐENOG STALNOG DIJALOGA I PREGOVORE O SSP* Datum 14. april 2004. 20. 7. Beograd 25. Beograd 20. implementacija jedinstvene trgovinske politike. ekonomska pitanja. 4. azil. sastanak: politički kriterijumi. 12. 20.2005.2005 5. do jula 2002. 2005. Beograd Beograd Beograd Podgorica Beograd a)Podgorica b) Beograd Brisel a) Podgorica b) Beograd Podgorica Beograd Beograd 7. 7.3. granice.2005. opšte strukturne reforme.2005. sastanak: AP za EP. 10. jaunuar 2004. Sub-EPD sastanak o Sektorski unutrašnjem 132 . sastanak: makroekonomska pitanja.2005. i 28.10. 2006. 30. Prva tehnička runda: pregovarano je o glavi IV – slobodno kretanje roba (poglavlje I – industrijski proizvodi. međunarodna saradnja.10. 16. jul 2003. PodgoricaBrisel Podgorica Video konferencija posvećena pripremama za drugu rundu tehničkih pregovora. 25. 2005. 7. carinama.6.g. Mjesto Beograd Beograd Pregovori o SSP Beogradski sporazum Ustavna povelja Unaprijeđeni Stalni Dijalog / Enhanced Permanent Dialogue. vize. sastanak: a) konkurencija i državna pomoć. 2. sposobnost preuzimanja obaveza koje proizilaze iz SSP Savjet ministara EU donosi pozitivno mišljenje o spremnosti SCG za proces pregovora o SSP – STUDIJU IZVODLJIVOSTI 8.4. trgovina i unutrašnje tržište. 2006. b) Studija izvodljivosti. i 21.2003. 11. januar 2005. regionalna saradnja. prava manjina. sastanak: Saradnja sa Haškim tribunalom. poglavlje II – poljoprivreda i ribastvo i poglavlje III – zajedničke odredbe ) i o glavi VIII – politike saradnje 2. pravosuđe i unutrašnji poslovi. 21. transport. 29. trgovina i unutrašnje tržište. finansijskim i pitanjima vezanim za životnu sredinu (Sub EPD) 9. ekonomska situacija.2002. 3.2005 8. održano je pet takvih sastanaka 2. prava intelektualne i industrijske svojine. politika i zakon o konkurenciji.11. EPD Prvi sastanak: reforma sudstva i policije. ljudska i manjinska prava. politike saradnje. i 30. 5. problemi unutrašnjeg tržišta. pravosuđe i unutrašnji poslovi. sastanak: politički kriterijumi.4. energetika.2004.2005. oktobar 2003.4. 4. 2005.

2006. kapital. 4. kao i o koncesijama na industrijske i poljoprivredne proizvode. transportu. 4. Tehničke konsultacije o kapacietu carinske službe i o pregovorima o poljoprivredi Četvrta tehnička runda: Pregovori o tranzicionim periodima u tekstu SSP. 2006. 10. c) Implementacija EP.institucionalne. Druga zvanična runda: Izvršena je rekapitulacija prethodnih rundi pregovora a zatim je pregovarano o Glavi V – poglavlje i .CRNA GORA Treća zvanična runda: Izvršena je rekapitulacija prethodnih rundi pregovora a zatim je pregovarano o GLAVI VII – Pravda. Druga tehnička runda: Pregovori o Glavi V – kretanje radnika. politički kriterijumi. opšte i završne odredbe (osim o članovima 123-130 Tehničke konsultacije oko ekonomskog dijela Sporazuma i aneksa Sub EPD . 9. 2006. Treća tehnička runda – Pregovori o tekstu SSP u glavama IV.7.2006. 10. Tehničke konsultacije o proceduri za dobijanje novog pregovaračkog mandata nakon proglašenja nezavisnosti (rad na nacrtu teksta SSP) 1.tržištu. Sub-EPD . 6. jul 2006 Podgorica Brisel 26. 2006. 6. Podgorica 19/20. 24. administrativni kapaciteti. pružanje usluga. 4. 14. 2006. NOVA PREGOVARAČKA DIREKTIVA ZA PREGOVORE O SSP EU . 2006. Glavi IV – slobodno kretanje roba. socijalnom partnerstvu i razvoju ljudskih resursa. sloboda i bezbjednost i GLAVA X . industriji. Beograd 3. 6. slobodi i bezbjednosti. i 23. 9. Beograd Brisel Podgorica Podgorica 24. opšte i završne odredbe (članovi 123-130 ). 2006. a)Podgorica b) Beograd 5. energetici. VI i VIII. potvrda protokola i aneksa. b) Sektorski sastanak posvećen pravosuđu. 11. Podgorica Brisel 133 . izvještaj sa sektorskih grupa. sastanak: a) Sektorski sastanak o kretanju radne snage. konkurenciji. 25. Podgorica 27. politički kriterijumi. Sub-EPD Sektorski sastanak o životnoj sredini.Drugi sektorski sastanak o trgovini. 1.kretanje radnika i Glava X – institucionalne. kao i Glavi VIII – politike saradnje. osnivanje privrednih društava. informacionom društvu i medijima. Glavi VI – harmonizacija zakonodavstva. pristup međunarodnim organizacijama i konvencijama. V.Drugi sektorski 22. carinama i oporezivanju. 11. 2006. 2006. EPD sastanak: Implementacija Evropskog Partnerstva. veterinarskim i fitosanitarnim pitanjima i ribarstvu. 2006.2. 2006 Brisel 8. 2. i 26.4. 2006.

2006. 14. SLOBODA I BEZBJEDNOST (čl.3.2007 15. 88-114) IX FINANSIJSKA SARADNJA (čl. 10-13) III REGIONALNA SARADNJA (čl. 27 paragraf 2) ANEKSI I Crnogorske carinske koncesije za industrijske proizvode iz EU (čl. 115-118) X INSTITUCIONALNE. 62-64) Poglavlje V: Opšte odredbe (čl.10. SPROVODJENJE ZAKONA I PRAVILA O KONKURENCIJI (čl.30) VI Finansijske usluge (definicije) (čl. zaštiti i kontroli naziva vina.5. 52) VII Intelektualna. Definicija pojma „proizvodi sa porijeklom“ i metode administrativne saradnje (čl. Podgorica Brisel Podgorica Podgorica Podgorica Luksemburg 8. (intelektualna svojina) Deklaracija EZ i država članica (čl.75) PROTOKOLI 1. sloboda i bezbjednost. alkoholnih pića i aromatizovanih vina (čl. OSNIVANJE. PRUŽANJE USLUGA. 24-33) Poglavlje III: Zajedničke odredbe (čl. uzajamnom prizavanju. 35 i čl.Drugi sektorski sastanak o unutrašnjem tržištu Plenarni EPD Politički kriterijumi Potpisivanje SSP 1. 2006. industrijska i komercijalna prava svojine (čl.26) III Crnogorske carinske koncesije za primarne poljoprivredne proizvode iz EU (čl. O uzajamnim preferencijalnim koncesijama za odredjena vina. KAPITAL Poglavlje I: Kretanje radnika (čl. 59-61) Poglavlje IV: Tekuća plaćanja i protok kapitala (čl. 27) – IIIa.2007. Struktura ispregovaranog Sporazuma SPORAZUM O STABILIZACIJI I PRIDRUŽIVANJU CRNE GORE I EU PREAMBULA I OPŠTI PRINCIPI (čl.21) – Ia i Ib II Definicija prizvoda od mlade govedine . EPD sastanak: Godišnji izvještaj. 14-17) IV SLOBODAN PROTOK ROBA (čl. 19-23) Poglavlje II: Poljoprivreda i ribarstvo (čl. pravosuđe. 11. 2. III b i IIIc IV Koncesije EU za riblje proizvode iz Crne Gore(čl. OPŠTE I ZAVRŠNE ODREDBE (119-139) Zajednička deklaracija o članu 75.2006 12. Peta tehnička runda: Završni pregovori o tekstu SPP. 72-79) VII PRAVDA. institucionalne i političke promjene nakon nezavisnosti. Podgorica sastanak o ekonomskim i finansijskim pitanjima. 80-87) VIII POLITIKE SARADNJE (čl.3.2007 23. administrativni kapaciteti.30. 2-9) II POLITIČKI DIJALOG (čl.2008. 65-71) VI USKLADJIVANJE ZAKONODAVSTVA.29) V Crnogorske koncesije za riblje proizvode iz EU (čl. 18) Poglavlje I: Industrijski proizvodi (čl.Predsjednik Vlade CG i Komesar za proširenje Sub-EPD .3. uzajamnim koncesijama i protokolima – tehničko zaključenje pregovora Sastanci komiteta za ZB o saglasnosti država članica na predlog SSP sa Crnom Gorom (COWEB) Parafiranje SSP . 15.25) 2.„baby beef“ proizvoda (čl. 34-48) V PROTOK LJUDI. 12.44) 134 . 28) 3.5. Trgovina preradjenim poljoprivrednim proizvodima (čl. 59-51) Poglavlje II: Osnivanje privrednih društava (čl. 52-58) Poglavlje III: Pružanje usluga (čl.2007 26.12.

integralna tabela) na ovoj listi su: konditorski proizvodi. 5. 61) Državna pomoć u industriji čelika (čl. odnosno nakon stupanja na snagu Privremenog sporazuma (Interim Agreement). ostale partije živinskog mesa.ranije prelevmani i sezonsku zaštitu).proizvodi za koje će se carinska zaštita progresivno eliminisati (smanjivati za po 20% godišnje) u narednih pet godina od stupanja na snagu privremenog sporazuma (2008-2012). Carinska tarifa za ove robe je bila 7% i niža. Koncesije i kvote Pregovori o crnogorskim carinskim koncesijama na industrijske proizvode proizveli su sistematizaciju industrijskih proizvoda u tri grupe.godine sa evropskom (HS 2007).godine. (33 tarifne stavke – mermer i ukrasni kamen. ali su značajan budžetski prihod po osnovu carina.za koje će se u roku od narednih pet godina carinska zaštita smanjiti do 50% postojećeg nivoa do 2012. 10% godišnje u narednih 5 godina (koja pored ad valorem carinskih stopa uključuje i specifične stope . 8. neke vrste bezalkoholnih i alkoholnih pića. svinje i živina). što se ostvarilo usaglašavanjem crnogorske carinske tarife u decembru 2006.proizvodi za koje će se tržište liberalizovati odmah nakon potpisivanja Sporazuma. odnosno nakon stupanja na snagu Privremenog sporazuma (Interim Agreement). - - Crnogorske carinske koncesije u oblasti poljoprivrede i ribarstava: Osnovni i preradjeni poljoprivredni proizvodi: Lista 1 – proizvodi za koje će se tržište liberalizovati odmah nakon potpisivanja Sporazuma. mobilni telefoni. dijelovi obuće. prerađevine od voća i povrća.aneks II.). 6. zatim kafa. Ova lista sadrži: - - 135 . ukrasno bilje i sadnice poljoprivrednog i šumskog bilja. zatim 50% i nakon toga 25%. šargarepa. tj. rashladni uređaji i sl. jaja. mahunasto povrće. 73) Uzajamna administrativna pomoć u carinskim pitanjima (čl. Od prerađevina (Protokol 1 . jer CG nema interes da štiti carinskom zaštitom one sektore gdje nema proizvodnje. koža i obuća. drvni proizvodi. 99) Mehanizmi za rješavanje sporova (čl.januara treće godine nakon stupanja na snagu Privremenog sporazuma. pečurke. duvan. 130) Opštii prinicipi za učešće Crne Gore u programima Zajednice (čl. tekstilna industrija i metaloprerada). Lista 2 – osjetljivi proizvodi . i na nivou od 50% carinske zaštite će ostati carina za ove proizvode sve do potpunog integrisanja na EU tržište. agroindustrija.najosjetljiviji poljoprivredni proizvodi . drvoprerada. 1. Od osnovnih poljoprivrednih proizvoda ( Aneks IIIb) na ovoj listi su: životinje za klanje (goveda.6. svinjsko meso i masnoće. Lista 3 (aneks Ib SSP) – više osjetljivi industrijski proizvodi – postepeno snižavanje carinskih stopa u narednih pet godina (237 tarifnih stavki. Kopneni transport (čl. putnička vozila. agrumi. do punopravnog članstva Crne Gore u EU. od voća: smokve. papirna industrija. kupine. Lista 2 (Aneks Ia SSP) – manje osjetljivi industrijski proizvodi – postepeno snižavanje carinskih stopa u naredne tri godine (prvo na nivo od 80%. Lista 1 . neka alkoholna pića. uvozne carine za i za ovu kategoriju industrijskih proizvoda će biti ukinute. 132) 8. od povrća: luk. pivo. surutka. duvanski proizvodi. tj. neki proizvodi od aluminijuma. pšenično brašno. Lista 3 –.4. npr. proizvodi od aluminijuma. 7. proizvodi iz ove kategorije su navedeni u Aneksu IIIa i Protokolu 1 -aneks I. rashladni uređaji i neki industrijski proizvodi koji se ne proizvode u RCG. proizvodi od kamena.

Protokol 2 sadrži u Dodatku I listu svih zaštićenih naziva kvalitetnih (i stonih) vina u odredjenim regijama zemalja EU.000 hl godišnje (sadašnji izvoz ne prelazi 3. inicijalni obim kvote za izvoz konzervirane sardine sa 20 na 200 tona po stopi od 6% i inćuna sa 10 t na 200 t po stopi od 12. Bjelopavlićka i Katunska). sorte. mlijeko. višnje. Riječka. meso živine. iako Crna Gora trenutno uopšte ne izvozi ovu kategoriju mesa u zemlje EU-25. čime je omogućena asimetričnost u korist Crne Gore. Crmnička. maline i kivi. maslac i sir. Utvrdjene su i kvote za izvoz ribe iz Crne Gore u EU na nivou od 20 t po stopi od 0% za: pastrmku. dinje i lubenice. Što se tiče kvote za mladu govedinu (Aneks II). integralna tabela) namazi i prirodna i mineralna voda. Dodatna obaveza crnogorske delegacije je bila da se dostavi crnogorski predlog za zaštićene geografske oznake porijekla i da definiše Predlog Zakona o vinu (regioni. maslinovo ulje i sve prerađevine o mesa. šarana. Od strane Evropske komisije je predložena kvota za bescarinski izvoz crnogorskog vina u iznosu od 16. jogurt. Vezano za utvrđivanje simetričnih kvota za riblje proizvode (Aneksi IV i V). uz godišnje povećanje od 500 hl do maksimalno 3. kupusnjače. Takođe. Regije iz kojih potiču kvalitetna vina u Crnoj Gori. šljive. meso goveda svih kategorija. meso ovaca i koza svih kategorija. krastavci. geografske oznake i ostali bitni elementi za SSP).500 hl. 136 . grožđe. paprika i spanać. U crnogorskom Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju sa EU dogovoreni su slijedeći rokovi: a) tranzicioni period od 5 godina koji se odnosi na maksimalni vremenski period za postepeno otvaranje tržišta i uspostavljanje zone slobodne trgovine između Evropske unije i Crne Gore (2008-2012) . paradajz. oradu i brancin. trešnje. kajsije. odnosno ukupno 500t (ukoliko u prethodnoj godini iskoristimo min 80% prethodno utvrdjene kvote). a koje su se našle u ovom Dodatku su: Crnogrsko primorje (podregije:Bokokotorskaq. crnogorski pregovarački tim je ispregovarao znatno nižu kvotu za uvoz vina iz EU-25. Aneks II.godine na nivo 70% MFN. Postepena liberalizacija poljoprivrednih proizvoda 100% 80% 60% 40% 20% 0% 1 2 3 4 godine 5 Manje osjetljivi proizvodi više osjetljivi proizvodi B) : mlječni Na pregovorima je utvrđena i kvota za vino (Protokol 2). breskve. med. Budvansko-barska.000 hl). kao i b) implementacioni period od 5 godina koji se odnosi na punu implementaciju odredbi svih članova Sporazuma. uz mogućnost da se količina ove dvije vrste ribljih proizvoda nakon četvrte godine važenja SSP-a poveća na 250t. krompir. mandarine. nakon pune ratifikacije SSP u svih 27 Parlamenata država članica EU. koja imaju geografsku oznaku porijekla zaštićenu. Stope za riblje proizvode biće snižene postepeno do 2012. pavlaka. kruške. koja iznosi 1500 hl prve godine nakon potpisivanja SSP-a. jagode.5%. jabuke. soljeni i dimljeni proizvodi. Prerađeni poljoprivredni proizvodi (Protokol 1. Ulcinjska i Grahovsko-nudolska) i Crnogorski basen skadarskog jezera (podregije: Podgorička. predstavnici Evropske komisije su uvažili izložene argumente pregovaračkog tima i predložili kvotu za izvoz mlade junetine od 800t godišnje.A) Osnovni poljoprivredni proizvodi (Aneks III c): jagnjad za klanje.

ugovorne strane su saglasne da u takvim okolnostima. naročito one koje se odnose na slobodno kretanje roba i na relevantne odredbe o transportu. Vlada usvojila predlog nove organizacione strukture na nivou države koja će biti u stanju efikasno pratiti 137 . u odnosu na one predložene Sporazumom o stabilizaciji i pridruživanju.januara 2008. novembra 2007. nakon tri godine. Do decembra 2008. neophodnih za primjenu Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. 5. decembra 2007. Privremeni sporazum o trgovini i srodnim pitanjima U poslednjem članu SSP. 8. Na taj način. 7/07). Sporazum je prvi ratifikovao Parlament Estonije. Protokola 1. 6 aneksa i 6 protokola. Danska i Holandija. U članu 60 Privremenog sporazuma. 3. prije okončanja postupaka koji su potrebni za stupanje na snagu ovog Sporazuma. godine. se navodi da će: Ugovorne strane odobriti Privremeni sporazum u skladu sa sopstvenim procedurama. stupe na snagu putem Privremenog sporazuma između Zajednice i Crne Gore. godine Savjetu Evropske unije. odmah nakon parafiranja SSP. Letonija. koji ima 60 članova.7. 8.8. odredbe nekih dijelova ovog Sporazuma. Kipar. Proces ratifikacije Sporazuma Skupština Crne Gore je 13. 6 i 7 te odgovarajućih odredbi Protokola 4. s druge strane stupio je na snagu 1. sporazum su ratifikovale i : Slovenija.9. januara 2008. već smo istakli da je. Austrija. Crnogorska delegacija je preuzela obavezu implementacije Akcionog plana za jačanje administrativnih kapaciteta. a u vezi sa članom 138 SSP. izraz "dan stupanja na snagu ovog Sporazuma" znači dan stupanja na snagu relevantnog Privremenog sporazuma u odnosu na obaveze sadržane u gore navedenim odredbama“. U prethodnoj hronologiji procesa pregovaranja o SSP. Slovačka. 8. se navodi: “U slučaju da. U Belgiji proces je počeo na federalnom nivou. definisan je Privremeni sporazum. članu 139. Portugal. Sporazum je dobio saglasnost Evropskog parlamenta 17. koja definiše obuhvat Privremenog sporazuma. Madjarska. 2.godine. koja je podnijela Instrument o ratifikaciji 13.Dogovoreno je takođe da će Savjet za stabilizaciju i pridruživanje. br. Bugarska. Članova 73. Od zemalja članica EU. ovaj će se ugovor privremeno primjenjivati od toga datuma“. Institucionalni mehanizam za praćenje implementacije Sporazuma Sporazumom o stabilizaciji i pridruživanju predviđeno je da će Crna Gora. definisati modalitete za praćenje sprovođenja usklađivanja zakonodavstva i aktivnosti koje treba preduzimati u vezi s njegovim sprovođenjem. Rumunija. novembra 2007.godine donijela Zakon o ratifikaciji Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju i Zakon o ratifikaciji Privremenog sporazuma o trgovini i srodnim pitanjima (Službeni list CG. za potrebe odredbi Glave IV. u dogovoru s Komisijom Evropskih zajednica. kada se steknu uslovi da se isti konstituiše. godine. što se naročito odnosi na pravila o porijeklu (kontinuirana obuka carinika i izvoznika) i pravila konkurencije. Sve procedure sprovedene su na vrijeme. U slučaju da procedure iz stava 1 ne budu okončane na vrijeme kako bi Sporazum stupio na snagu 1. kao i da će Privremeni sporazum stupiti na snagu „prvog dana drugog mjeseca koji slijedi nakon dana kada su ugovorne strane jedna drugu obavijestile o okončanju procedura odobravanja Privremenog sporazuma.godine. i Privremeni sporazum o trgovini i srodnim pitanjima između Evropske zajednice i njenih država članica s jedne strane i Crne Gore. razmotriti dalje koncesije vezane za slobodno kretanje radnika.74 i 75 ovog Sporazuma.

te uz koordinaciju SEI i saradnju sa cjelokupnom državnom upravom. poslovna udruženja.godine.. juna u Briselu. već postojeće.aprila u Podgorici. do oktobra 2008. Pod-odbor za unutrašnje tržište i konkurenciju održan je 10. industriju. Na osnovu Privremenog sporazuma.saradnju i evropske integracije PARLAMENT RCG VLADA Kolegijum za za evropske integracije NACIONALNI SAVJET ZA EVROPSKE INTEGRACIJE MIP Potpredsjednik Vlade za evropske integracije CG MISIJA U BRISELU EKSPERTSKA POMOĆ SEI TEHNIČKA POMOĆ KOMISIJA ZA EVROPSKE STRUČNA POMOĆ INTEGRACIJE Obuka IT Prevođenje GRUPE (PODODBORI) Međunarodni I domaći razvojni partneri RUKOVODIOCI GRUPA MINISTARSTVA LOKALNI PARTNERI CBCG. već 22. ocijenjeno je da se implementacija Privremenog sporazuma odvija u skladu sa planom i bez problema. januara 2008. Privremeni odbor usvojio je Poslovnik o radu i pravila za rad pododbora Takođe. Prvi. uz političku i ekspertsku podršku Kolegijuma i Komisije za EI.godine. koji će pratiti primjenu Sporazuma. carine. biće formirano sedam zajedničkih pododbora za praćenje sva 33 pregovaračka poglavlja. marta u Briselu. koji se primjenjuje od 1. ovih sedam grupa će se dalje razvijati i prerasti u 33 pregovaračke grupe. osnovano je pet privremenih pod-odbora. U slijedećoj fazi integracija (pristupanje). tj.maja u Podgorici. koji će redovno pratiti harmonizaciju nacionalnog pravnog sistema sa evropskim. Nakon početka primjene Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju u potpunosti..implementaciju Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju i voditi transparentan dijalog u zemlji sa svim predstavnicima društva203. Na svim sastancima konstitutivnim sastancija tijela za praćenje implementacije Sporazuma. poreze i saradnju sa ostalim zemljama kandidatima održan je 26. 138 . Pod-odbor za trgovinu. 203 Odluka o formiranju Nacionalnog savjeta za evropske integracije donijeta je marta 2008. Pod-odbor za saobraćaj održan je 5. januara osnovan je Privremeni odbor za stabilizaciju i pridruživanje. a time i primjenu NPI. kao prvo zajedničko tijelo EZ i Crne Gore. godine. u stvari. Pod-odbor za ekonomska i finansijska pitanja i statistiku održan 24. sindikati. Pod-odbor za poljoprivredu i ribarstvo održan je 16. koje će. imati centralnu ulogu i u primjeni i praćenju realizacije SSP. koji se poklapaju sa pod-poglavljima u sklopu trećeg poglavlja NPI.oktobra u Briselu. dok je peti. NVO . Nove koordinacione strukture procesa evropske integracije Crne Gore (2007) Parlamentarni odbor za medj. kao i Nacionalnog programa za integraciju. formirane grupe za evropske integracije. fakulteti. Crnogorski dio ovih pododbora čine.

Imajući u vidu da se u Crnoj Gori proces usklađivanja nacionalnog zakonodavstva sa evropskim odvija već nekoliko godina. ugovorne strane potvrđuju važnost usklađivanja postojećeg zakonodavstva u Crnoj Gori sa zakonodavstvom Zajednice. kao i njegovog efikasnog sprovođenja. Vlada Crne Gore opredijelila se da jednim dokumentom obuhvati i plan implementacije Sporazuma i plan usvajanja Acquisa. Nacionalni program za integraciju istovremeno obuhvata i nacionalni plan za usvajanje evropskih propisa. a Crna Gora. aktivnosti za koncipiranje programa inicirane su znatno prije potpisivanja Sporazuma. a prvenstveno državna uprava. NACIONALNI PROGRAM ZA INTEGRACIJU CRNE GORE U EU ZA PERIOD 2008-12. Crna Gora se opredijelila za postepeno usklađivanje svojih postojećih zakona i budućeg zakonodavstva s pravnim propisima Zajednice.INSTITUCIONALNI MEHANIZAM ZA PRAĆENJE IMPLEMENTACIJE SSP SAVJET ZA STABILIZACIJU I PRIDRUZ\IVANJE KOLEGIJUM za EI Članovi Vlade CG Članovi Savjeta EU Članovi EK PARLAMENTARNI ODBOR ZA STABILIZACIJU I PRIDRUŽIVANJE Poslanici Parlamenta EU Poslanici Parlamenta CG ODBOR ZA STABILIZACIJU I PRIDRUŽIVANJE KOMISIJA za EI Predstavnici Vlade CG Predstavnici Savjeta EU Predstavnici EK PODODBORI 1 2 3 4 5 6 7 SVA TJELA FORMIRAJU SE NA RAZLIČITIM NIVOIMA POLITIČKE ODGOVORNOSTI – ZAJEDNO CRNA GORA I EVROPSKA UNIJA. Vlada je odlučila da pripremi Nacionalni program za integraciju Crne Gore u EU (NPI). GEI . GEI . NPI obuhvata i više drugih dokumenata koje je crnogorska administracija do sada redovno pripremala. što formalno postaje nakon što Crna Gora stekne status kandidata za članstvo u EU.BEZBJEDNOST I MIGRACIJE 6. CARINE I POREZI 2. ENERGETIKA I REGIONALNI RAZVOJ 8. tzv. GEI -POLJOPRIVREDA I RIBARSTVO 3. treba da sačini posebni program za sprovođenje SSP. svaka zemlja kandidat za članstvo u EU obavezna je da pripremi nacionalni plan za usvajanje Acquisa.SLOBODA. za period od 2008-2012. Nacionalni program za integraciju predstavlja nacionalni plan za usvajanje Acquisa. Istovremeno. Sastavni dio te Informacije bili su struktura dokumenta i plan aktivnosti za njegovu izradu.godina 9. odnosno Acquis Communaitaire. blagovremeno počne pripremati za nove izazove.PRAVDA. u dogovoru sa Evropskom komisijom. PODODBORI SU KLJUČNO MJESTO ZA PROVJERAVANJE I ISPUNJAVANJA OBAVEZA IZ SPP. GEI . Prema članu 72 SSP. juna 2007. a prije svega postupne i dosljedne primjene uporedivog zakonodavstva.EKONOMSKA I FINANSIJSKA PITANJA I STATISTIKA 5. Crna Gora je preuzela i obavezu usklađivanja crnogorskog zakonodavstva sa zakonodavstvom Zajednice. Naime. GEI -INOVACIJE. TEHNIČKI RAZVOJ I SOCIJALNA POLITIKA 7. Sporazumom je predviđeno da usklađivanje počinje danom potpisivanja. U želji da se Crna Gora. 1. zadatke i obaveze. još 21. GEI -TRGOVINA. RADNA GRUPA ZA POLITICKE KRITERIJUME (PRVO POGLAVLJE NPI) Struktura / nadležnosti GEI odgovaraju zajedničkim PODODBORIMA za praćenje implementacije SSP 9. Dakle. Naime. ŽIVOTNA SREDINA. INDUSTRIJA. NPAA (National Plan for Adoption of Acquis). GEI -SAOBRAĆAJ. godine.1. Ciljevi Nacionalnog programa za integraciju Potpisivanjem Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. godine. Pored toga što predstavlja plan implementacije SSP. a na osnovu Informacije o aktivnostima na izradi Nacionalnog programa za integraciju. uključujući i adekvatno sprovođenje postojećeg i budućeg zakonodavstva.UNUTRAŠNJE TRŽIŠTE I KONKURENCIJA 4. kao što su Akcioni plan za implementaciju preporuka iz Evropskog partnerstva i Akcioni plan za jačanje administrativnih kapaciteta za 139 . A KASNIJE I ZA PREGOVORE.

kada je počela primjena Privremenog sporazuma o trgovini i srodnim pitanjima. Bolji pregled administrativnih kapaciteta i oblasti koje bi trebalo intenzivnije jačati prije početka pregovora. Nacionalna verzija Acquisa 6. godine do 31. Ekonomski kriterijumi 3. i srednjoročne prioritete. kao i predviđanje strane podrške potrebne za ispunjenje planiranih zadataka. NPI će omogućiti: Bolji pregled konzistentnosti reformi.implementaciju SSP. I na kraju. NPI ima šest poglavlja: 1. NPI.definisanje ljudskih i budžetskih resursa. i strategija pridruživanja odnosno integracija.2. Nacionalni program za integraciju biće strateški okvir ukupnih demokratskih i ekonomskih reformi u zemlji. i crnogorskoj javnosti. reformi i mjera potrebnih za realizaciju ovih ciljeva. namijenjena Evropskoj komisiji i državama članicama EU. ali ne manje važno – biće stvarna potvrda Evropskoj uniji o mogućnostima Crne Gore i njenoj posvećenosti procesu integracija. januara 2008. NPI ujedno može koristiti i kao važna informacija svim zainteresovanim učesnicima na crnogorskom tržištu. godine. Finansijska procjena implementacije NPI 140 . Struktura Nacionalnog programa za integraciju Nacionalni program za integraciju koncipiran je na bazi najbolje prakse zemalja koje su tu fazu integracija uspješno završile. Istovremeno. Politički kriterijumi 2. decembra 2012. kratkoročni prioriteti obuhvataju period od početka 2008. istovremeno. Administrativni i pravosudni kapaciteti za implementaciju Acquisa 5.utvrđivanje detaljnog plana usklađivanja zakonodavstva i izgradnje institucionalnih kapaciteta. NPI je. S obzirom da predstavlja detaljnu sliku reformi i aktivnosti koje će se realizovati sljedećih pet godina. što će doprinijeti i kvalitetnom i pravovremenom izvještavanju o realizaciji. godine. kao i odgovarajućih politika. godine. što omogućava efikasno i istovremeno praćenje primjene i Sporazuma i NPI. godinu. Program obuhvata period od 1. Time NPI postaje jedan od ključnih dokumenata Vlade u narednom periodu. mogla uključiti te potrebe u budžet. Sposobnost preuzimanja obaveza iz članstva u EU 4. kako bi Vlada.definisanje strateških razvojnih ciljeva. su sljedeći: . Iako se Nacionalni program za integraciju usvaja u drugom kvartalu 2008. . Obuhvatanje svih ovih planskih dokumenata u jedan omogućiće znatno efikasnije praćenje primjene planiranih zadataka u svim oblastima. Nacionalni program će služiti ne samo kao sredstvo koordinacije reformi na putu ka EU i osnova za izradu godišnjih programa rada Vlade. Planirani zadaci u oblasti harmonizacije sa pravom EU i uspostavljanja i jačanja institucionalnog okvira za primjenu harmonizovanog nacionalnog zakonodavstva u sljedećih pet godina podijeljeni su na kratkoročne prioritete. 2011. NPI omogućava opštoj javnosti da bolje razumije i prati proces postepenog integrisanja u Uniju. s jedne strane. Bolji pregled potrebnih budžetskih sredstava. s druge strane. Dobru polaznu osnovu za proces pregovora. za period do kraja 2009. i 2012. 9. predstavlja detaljan plan aktivnosti neophodnih da bi Crna Gora bila „unutrašnje“ spremna da preuzme obaveze koje proizilaze iz članstva u EU do kraja 2012. predstavnicima biznisa i investitorima u planiranju njihovih budućih aktivnosti. već i kao transparentna i dobro pripremljena informacija o planiranim reformama. naročito u definisanju pregovaračkih pozicija. koju su pripremale neke zemlje u određenoj fazi puta ka EU. na kojima je zasnovana njegova izrada. Ciljevi Nacionalnog programa za integraciju. dakle. . za trogodišnji period koji obuhvata 2010. tokom narednih godina.

planirani stepen usklađenosti sa Acquisom. Na kraju svakog od 33 pregovaračka poglavlja. poštovanje ljudskih prava i prava manjina.Finansijska procjena implementacije NPI– predstavlja kratak rezime finansijskih potreba za administrativni budžet (bruto zarade. koji obuhvataju postepenu potpunu transformaciju privrede Crne Gore u funkcionalnu tržišnu ekonomiju. što je u stvari sažetak činjenica iz trećeg poglavlja Sposobnost preuzimanja obaveza koje proizilaze iz članstva). godine. strategija obuke i planova za unaprjeđivanje znanja o novom nacionalnom pravnom poretku i Acquis-u u okviru sudske vlasti. koji će do kraja tog roka biti u potpunosti usklađeni sa Acquisom. 2. koje odgovaraju pregovaračkim poglavljima Acquisa.Administrativni i pravosudni kapaciteti – predstavlja prikaz administrativnih kapaciteta. iz seta tzv. a u većini slučajeva i na kraju pod-poglavlja. do 2012. doprinijeće i boljoj pripremi crnogorske administracije za Upitnik Evropske komisije ( Questionnaire). Unutrašnja struktura skoro svih tih cjelina je ista. U ovom poglavlju prezentirani su kratkoročni prioriteti. Većina od 33 pod-poglavlja u okviru trećeg poglavlja NPI dalje je izdijeljena u nekoliko segmenata. Kratkoročne prioritete – planirane propise za period 2008-2009. a naročito sposobnosti crnogorske ekonomije da se suoči sa pritiskom konkurencije koji postoji u Uniji. Ovakva struktura trećeg poglavlja. u skladu sa standardima i najboljom praksom država članica. Suština svake od ovih cjelina jeste da prikaže: 1. Status . obuke. sa akcentom na EU pretpristupne fondove (IPA). odnosno sposobnosti da se implementira pravni poredak EU.Prvo poglavlje – Politički kriterijumi – predstavlja pregled poštovanja političkih kriterijuma. što obezbjeđuje preglednost i jasnu sliku o trenutnom stanju i planiranim zadacima i rokovima u konkretnoj oblasti. Peto poglavlje . Ovo poglavlje ima sljedeća pod-poglavlja: . Četvrto poglavlje . Kopenhaških kriterijuma. Treće poglavlje – Sposobnost preuzimanja obaveza iz članstva u EU – u suštini predstavlja plan preuzimanja Acquis Communaitaire-a. po kojoj će se pratiti i ispunjavanje obaveza u budućim pregovorima Crne Gore o pristupanju EU. Drugo poglavlje – Ekonomski kriterijumi – posvećeno je uspostavljanju. pregled novih pravnih akata. kao i administrativne kapacitete za donošenje i implementaciju planiranih propisa. . Ovo. i srednjoročni prioriteti.Pregled reforme javne uprave (osnovni propisi koji se odnose na državnu administraciju i trenutno stanje administracije. godina. Struktura ove cjeline prati odgovarajuće poglavlje godišnjeg izvještaja Evropske komisije o napretku.postojeći nacionalni zakonodavni okvir u datoj oblasti. najobimnije poglavlje NPI sastoji se iz 33 cjeline. strategije obuke i planovi za unaprijeđenje znanja o novom pravnom poretku i pregled predviđenog zapošljavanja i osnivanja novih institucija. plan zapošljavanja i finansijske potrebe po godinama u svim uključenim institucijama. zaključno sa lekturom. već i stručnu i pravnu redakturu.Pregled reformi pravosuđa. Proces izrade nacionalne verzije obuhvata ne samo prevođenje. Šesto poglavlje . godine. zavisno od oblasti. Srednjoročne prioritete – planirane propise za period 2010-2012. kao i institucionalni okvir za implementaciju. godina. pregled politika i strategija za poboljšanje administrativnih kapaciteta. povezani materijalni troškovi i dio nabavke opreme) koji su planirani u prethodnim poglavljima. 141 . dati su. priprema propisa. usmjereni na osposobljavanje privrede da se pozicionira na jedinstvenom tržištu EU. 3. odnosno transponovanja evropskog prava u nacionalno zakonodavstvo do kraja 2012. odnosno unapređivanju funkcionalne tržišne ekonomije. usklađenost sa evropskim pravnim poretkom. Ta sredstva biće dopunjavanja i stranom podrškom. koji se odnose na stabilnost institucija koje garantuju demokratiju. kao i administrativne kapacitete za donošenje i implementaciju planiranih propisa. u vidu tabela. vladavinu prava.Nacionalna verzija Acquis Communautaire-a – odnosi se na obiman i zahtjevan zadatak prevođenja Acquis Communautaire-a sa nekog od službenih jezika EU na crnogorski jezik.

a time i praćenja primjene Nacionalnog programa za integraciju. ugrađeni su prioriteti i obaveze definisani u različitim dokumentima od značaja za evropske integracije. Budžetom I Programom rada Vlade. Kroz misije predstavnika EU za različite oblasti Sekretarijat je organizovao veliki broj seminara za obuku uključenih na izradi NPI. Komisija za evropske integracije. pri izradi Programa. na planu zakonodavstva i jačanja administrativnih kapaciteta. U okviru političkih kriterijuma. U stalnoj saradnji sa ovim tijelima. Rezultat je da NPI obuhvata i Akcioni plan za implementaciju preporuka iz Evropskog partnerstva i Akcioni plan za jačanje administrativnih kapaciteta. godine. ulogu koordinatora ukupnog procesa planiranja. koje su osnovane još u maju 2007. formirana je i osma grupa za evropske integracija. na nivou ministarstva i odgovorne osobe. pripremnoj fazi izrade NPI glavni zadatak grupa za evropske integracije bio je definisanje nadležnosti za svaki propis Acquis-a. Takođe. a zatim i utvrđivanje relevantnih propisa Acquisa sa kojim se treba harmonizovati i u kom roku. partner Vladi u pripremi NPI bili su i poslanici iz matičnog odbora za evropske integracije. ali te strukture su istovremeno i crnogorske koordinacione strrukture koje su zadužene za praćenje i reviziju NPI dokumenta. na nivou države. pripreme i izrade NPI imao je Sekretarijat za evropske integracije204. osnovna operativna koordinaciona tijela kojima rukovode pomoćnici ministara. koja se bavila samo pripremom ocjene političkih kriterijuma pristupanja. takođe. 9. političko tijelo kojim rukovodi Predsjednik Vlade. skoro 400 službenika iz skoro svih organa državne uprave bilo je uključeno u proces izrade Nacionalnog programa za integraciju. U prvoj. ustaljenog oblika međusobne komunikacije Crne Gore i EU (evropski forum). Ukupno. godinu. u skladu sa najvažnijim strategijama i nacionalnim planovima razvoja. Svi zadaci planirani Nacionalnim programom za integraciju za 2008. a kasnije i za pregovore o pristupanju EU.9. ova baza će biti važan instrument praćenja harmonizacije nacionalnog zakonodavstva sa evropskim. Baza podataka dobijena iz ovih obrazaca biće osnova za pripremu za predstojeće odgovore na Upitnik Evropske komisije. Implementacija NPI pratiće se i kroz sastanke Unaprijeđenog stalnog dijaloga. Ključnu ulogu u izradi NPI imale su koordinacione strukture za evropske integracije. ekspertsko tijelo kojim rukovodi Potpredsjednik Vlade za evropske integracije. kao redovnog. na kojima su članovi grupa za evropske integracije i službenici svih ministarstava dobili i kompakt diskove sa softverskim programom i materijalima potrebnim za pripremu NPI. i Sedam grupa za evropske integracije. kao i nacionalnim razvojnim dokumentima. čime je postignut još jedan cilj ovog sveobuhvatnog dokumenta – unaprjeđivanje koordinacije u okviru državne uprave i efikasan timski rad. godini predstavljao svojevrstan vodič u definisanju prioriteta. Monitoring i primjena Nacionalnog programa za integraciju Primjena SSP i Privremenog sporazuma pratiće se preko prikazanih strutkura za praćenje implementacije. Time je stvorena osnova za dvije sljedeće.4. koji sadrži i sve djelove Acquisa sa kojima je taj propis već usklađen ili će biti harmonizovan u određenom roku do 2012. NPI je. komplementarne i istovremene faze – pisanje tekstualnog dijela i popunjavanje obrazaca za svaki postojeći i planirani nacionalni propis.3. kao i na nivou određenih sektorskih politika. Naknadno. dok je Godišnji izvještaj Evropske komisije o napretku Crne Gore u 2007. Pored toga. 204 142 . kao i EU jedinicama u ministarstvima. godine: – – – Kolegijum za evropske integracije. usaglašeni su sa najvažnijim planskim dokumentima Crne Gore za 2008 Ekonomskom politikom. Metodologija izrade Osnove za pripremu Nacionalnog programa za integraciju bile su prvenstveno Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju i Acquis Communaitaire.

Evropska unija u svojim zahtjevima prema budućim članicama. Iako je NPI dokument koji prevashodno priprema Vlada. nova tijela unutar pojedinih ministarstava. Nacionalni program za integraciju je "živi” dokument. Podgorica. Postojeća organizacija državne uprave obuhvata: 13 ministarstava. 143 . 14 uprava. komentare Evropske komisije. 2008. Evropska komisija u svojim redovnim izvještajima pravi procjenu institucija zemalja kandidata u kontekstu pristupnih pregovora kroz jasan pregled glavnih administrativnih struktura potrebnih za implementiranje različitih poglavlja Acquis communautaire. kao i unaprijeđeno znanje i snaženje svijesti o značaju procesa evropskih integracija u Crnoj Gori. odgovornost. osim Kopenhagenških kriterija iz 1993. Pored ovih organa postoje i: dvije agencije osnovane shodno Zakonu o 205 Prema V poglavlju NPI dokumenta. glavnih funkcija koje svaka od ovih struktura mora ispuniti. Jedan od vidova monitoringa primjene NPI biće i godišnji izvještaji Evropske komisije o napretku Crne Gore. ekspertske javnosti i civilnog društva. o kojima zemlje koje apliciraju za članstvo u EU moraju voditi računa pri razvoju svoje javne uprave. kao i drugim zakonima koji regulišu oblast javne uprave. do koje su faze stigli nadležni organi u realizaciji obaveza koje su planirali. uzimajući u obzir dinamiku samog procesa integracija. kao i specijalizirane samostalne institucije. zakon o slobodnom pristupu informacijama i zakon o državnoj upravi. odnosno nova ministarstva. već i njihovu implementaciju putem odgovarajućih administrativnih struktura. tzv. u bilo kom trenutku. u skladu sa planovima iz NPI. sa stanovišta vremenskih rokova i sadržaja. U ovom procesu očekuje se i stručna i finansijska podrška EU. 9 zavoda. Jun. I na kraju. str. Sistem će pružati pregled. kao i potrebi planiranja njenog daljeg jačanja. neophodna je participacija i podrška gotovo svih segmenata društva. otvorenost i transparentnost. zakon o upravnom sporu. Crna Gora prilagođava svoj institucionalni okvir zahtjevima potrebama evropskih integracija. Osnovni principi EAP su: pouzdanost i predvidivost. 4 direkcije i jednu agenciju. efikasnost i djelotvornost.godine. Jačanje i izgradnja institucionalnih kapaciteta na nivou Crne Gore posebno je značajna u pogledu izazova koje donosi proces evropskih integracija. Zemlje članice EU međusobno su prihvatile principe javne administracije i oni čine uslove Evropskog administrativnog prostora (EAP). On će biti revidiran svake godine. koji zahtijeva postojanje odgovarajućih administrativnih struktura.takođe će se procjenjivati i pratiti kvalitet i tempo harmonizacije pravnog poretka. 518-548. 10. U zemljama članicama ovi standardi su ugrađeni u administrativne zakone i to: zakon o upravnom postupku. pravo da javnu upravu i unutrašnju organizaciju prilagodi onome što smatra najboljim rješenjem. prvenstveno Skupštine. u njegovom sprovođenju i monitoringu. U Sekretarijatu za evropske integracije razvijen je informacioni sistem koji predstavlja osnovu za praćenje primjene ostvarivanja zadataka planiranih Nacionalnim programom. kao svoje suvereno. Vlada Crne Gore će kvartalno izvještavati Skupštinu Crne Gore o primjeni NPI kroz svoje redovne izvještaje. što će omogućiti Vladi da pravovremeno reaguje i tako osigura dosljedno sprovođenje NPI. Oblast koja nije regulisana nijednim poglavljem Acquis communautaire je javna uprava. jer svaka zemlja članica ima. Osnovane su nove institucije. kako bi zemlja efikasnije usvojila i primijenila Acquis communautaire. traži ne samo usvajanje odgovarajućih zakona. godine. koje će omogućiti da javna uprava zemlje bude prilagođena pravilima i praksama EU. PROCES JAČANJA ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA ZA EVROPSKE INTEGRACIJE 205 U NPI dokumentu posebna pažnja posvećena je analizi postojećih administrativnih kapacieta zemlje. Madridski kriterijum iz 1995. treba da zadovolje i administrativni kriterijum. što podrazumijeva osnivanje novih institucija ili restrukturiranje postojećih. koji sadrži jedinstvene standarde za djelovanje javne administracije. Zemlje kandidati za pridruživanje Evropskoj niji. konstantnu dogradnju Acquis-a. te glavnih karakteristika koje te strukture moraju imati kako bi na odgovarajući način ispunile svoje funkcije. 3 sekretarijata.

Komisija za kontrolu državne pomoći. Direkcija za javne nabavke.1.godine.000 službenika. Državni protokol. što je oko 25% ukupno registrovanih zaposlenih u Fondu zdravstva. kao i nezavisni regulatori i ostale insitucije osnovane posebnim zakonima. Zavod za statistiku. Uprava za zaštitu konkurencije. Centar za iseljenike. Veterinarska uprava. Zavod za intelektualnu svojinu. Kancelarija za zastupanje Crne Gore pred Evropskim sudom za ljudska prava. Seizmološki zavod. Uprava za vode. Odbor za kvalitet. Fond za energetsku efikasnost.godine planira se osnivanje slijedećih institucija: Agencije za zaštitu na radu. prosvjetno-kulturnu i tehničku saradnju. Fond za obeštećenje. Direkcija za razvoj malih i srednjih preduzeća. Uprava za antikorupcijsku inicijativu. Hidrometeorološki zavod. uključujući i pravosudje. Centri za socijalni rad. sporta i medija Ministarstvo zdravlja. Agencija za duvan. Direkcija za zaštitu podataka. u ovim institucijama. Uprava za sprječavanje pranja novca i finansiranja terorizma. Uprava pomorske sigurnosti. do kraja 2012. Uprava policije. rada i socijalnog staranja Ministarstvo prosvjete i nauke Ministarstvo turizma i zaštite životne sredine Ministarstvo pravde Ministarstvo za zaštitu ljudskih i manjinskih prava Ministarstvo inostranih poslova Ministarstvo odbrane Generalni sekretarijat Vlade Sekretarijat za zakonodavstvo Sekretarijat za razvoj Sekretarijat za evropske integracije Agencija za nacionalnu bezbjednost Agencija za prestr. Uprava za kadrove. Jun. Kancelarija za saradnju sa NVO. Centar za eko-toksikološka ispitivanja. Zavod za metrologiju. Direkcija javnih radova. Ekonomsko-socijalni savjet. Uprava za lijekove i medicinska sredstva. Policijska akademija. Turistička organizacija Crne Gore. Zavod za zapošljavanje. Agencije za konkurenciju. Uprava za igre na sreću. 2008. Uprava za šume. Fitosanitarne uprave. Agencije za zaštitu podataka o ličnosti. Lučke uprave. Zavod za izvršenje krivičnih sankcija. Platne agencije. 10. U prethodnom tabelarnom pregledu. Ministarstvo unutrašnjih poslova i javne uprave Ministarstvo za ekonomski razvoj Ministarstvo poljoprivrede. Centra 144 . Regionalni centar za obuku ronilaca. Agencije za mirno rješavanje radnih sporova. pomorstva i telekomunikacija Ministarstvo kulture.društvenim djelatnostima. Uprava za nekretnine. Fond za razvoj. komisije i tijela Poreska uprava. Kancelarija za održivi razvoj. Uprava za civilno vazduhoplovstvo. Komisija za raspodjelu prihoda od igara na sreću. Kancelarija za rodnu ravnopravnost. prosvjetu i zdravstvo. privrede i strana ulaganja Agencija za promociju stranih investicija Centralna banka Agencija za radio-difuziju Agencija za telekomunikacije i poštansku djelatnost Agencija za energetiku Agencija za nadzor osiguranja Komisija za hartije od vrijednosti Komisija za kontrolu postupka javnih nabavki Državna revizorska institucija Komisija za utvrdjivanje konflikta interesa Zaštitnik ljudskih prava i sloboda Akreditaciono tijelo Institut za standardizaciju Crne Gore Izvor: Nacionalni program za integraciju. Crveni krst. šumarstva i vodoprivrede Ministarstvo saobraćaja. radi cca 40. Državni arhiv. Uprave za ribarstvo. Plan jačanja administrativnih kapacieta za proces evropskih integracija Crne Gore U periodu implementacije NPI. kancelarije. Komisija za žalbe. Fonda rada. Uprava carina. Zavod za međunarodnu – naučnu. Direkcija za saobraćaj. što se može vidjeti iz slijedećeg pregleda: Resor / politika Ministarstvo finansija Ostali organi. Fond PiO. Zavod za školstvo. Zavod za zbrinjavanje izbjeglica. Kancelarija za bobru protiv trgovine ljudima. Agencija za nacionalnu bezbjednost osnovana u skladu sa Zakonom. Ispitni centar. prema evidenciji zaposlenih u februaru 2008.

0% 197 2.655 239 6.6% 2.586 1. Uprava za zaštitu životne sredine. tj. građanima. koje će postepeno jačati svoje kapacitete u skladu sa budućim procesom pristupanja EU. rastom informatičke osposobljenosti i kontinuiranim obukama raspoloživih službenika.godini. dok će kvalitet pružanja javnih servisa građanima biti unaprijedjen. a zatim se relativno smanjuje.655 294 7.SKP. 145 .461 u 2011. Drugim riječima odredjeni rast zaposlenosti biće registrovan i u postojećim institucijama. To znači da se predviđa rast broja angažovanih službenika na poslovima evropskih integracija do kraja 2012.7% 18.7% 1185 237 130 1.264 u 2010.406 zaposlenih. U navedenim. timski rad i koordinaciju.5% (cca 1.919 u 2009.0% Plan u 2010 5. kao i u pravosuđu) do kraja 2008. uprava će više biti okrenuta korisnicima.591 Rast 2012/ 2011 2% 0% 3% 1.919 Rast 2009/ 2008 10% 2% 17% 8. tako i upravi. u okviru Ministarstva finansija postepeno će se razviti: jedinica za upravljanje projektima iz IPA fonda. Najveći »pritisak« na rast zaposlenosti je u 2008.185 službenika ili 237 prosječno godišnje). Institucija za integralno upravljanje obalnim područjem.655 305 7. godine za cca 18. UKUPNO POSTOJEĆI PRAVOSUDNI ORGANI III. UKUPNO OSTALE INSTITUCIJE I AGENCIJE Plan u 2008 4. Uz sve planirane organizacione. Moguće uštede u novoj zaposlenosti biće ostvarene i resistematizacijom postojećih institucija. u slučajevima gdje to bude moguće. itd. Nacionalni fond i Revizorsko tijelo.7% Plan u 2012 5. Na navedeni način organizacije i rada javnih službi. 7. 7.5% UKUPNO: Na poslovima EI biće angažovano dodatnih 18% službenika Prosječno godišnje povećanje broja angažovanih službenika u svim institucijama je oko 237 godišnje Dinamika rasta angažovanih po godinama. godine.591 do kraja 2012. na poslovima evropskih integracija (u Parlamentu.7% Rast 2012/ 2008 22. što će povećati njenu efikasnost.615 205 6.025 1. zatim Uprava policije . Agencije za energetsku efikasnost i obnovljive izvore energije. EUROPOL. i 2009.7% Reforma javne uprave uključuje uvođenje e-uprave.501 1.za savjetodavne istraživačke i stručne poslove.0% Plan u 2011 5. UKUPNO DRŽAVNA UPRAVA. Broj planiranih radnika na poslovima evropskih integracija povećava se na 6. institucionalne i proceduralne reforme. godini i 7. poboljšaće se uslovi za brzo usvajanje evropskih standarda u oblasti javne uprave.godini.315 1.623 1. Administrativna sposobnost Crne Gore za ispunjavanje ovih visokih standarda zahtijeva i puni politički konsenzus za ispunjavanje uslova pristupanja Uniji. Na taj način će javni sektor postati otvoreniji i transparentniji. Vladi i povezanim ustanovama.264 Rast 2010/ 2009 6% 0% 23% 5. Služba za transfuziju krvi. smanjiće se i biznis barijere i administrativne procedure koje predstavljaju dodatni trošak.406 Plan u 2009 5. Fond za životnu sredinu. te permanentno osposobljavanje državnih službenika za obavljanje visokostručnih poslova specifičnih za potrebe integracija u EU. odnosno korištenje informacione tehnologije u javnoj administraciji.461 Rast 2011/ 2010 3% 0% 4% 2. godini.655 313 7. Dinamika jačanja administrativnih kapaciteta za proces evropskih integracija u Crnoj Gori 2008-2012 Naziv institucije I. postojećim i planiranim institucijama.5% 52. u odnosu na prethodnu godinu /opadajući trend Godišnje stope rasta / opadajući trend 513 8.0% 345 5.godine treba da bude angažovano 6. kako privredi. POVEZANE INSTITUCIJE I SKUPŠTINA II.

FINANSIJSKA PODRŠKA KROZ PROGRAM CARDS Program CARDS (Community Assistance for Reconstruction. Dakle.33%. U projekcijama koje su u NPI radjene za Crnu Goru. što su osnovni faktori rasta samog BDP. poljoprivreda. čiji je osnovni cilj podrška zemljama Zapadnog Balkana u aktivnom učestvovanju u Procesu stabilizacije i pridruživanja. produktivnost i nivo tehničko-tehnološke opremljenosti.godinu. administrativnog budžeta. Makedonija i Hrvatska. Sva iskustva procesa pristupanja EU pokazuju da su dobiti veće od ulaganja. iz kog proizilazi postepeni rast kvaliteta života samih gradjana. sprovodi i proces zaokruživanja osnovnog seta državnih institucija poslije sticanja nezavisnosti. U odnosu na sredstva koja su za 2008. za dinamiziranje procesa evropskih integracija. koje direktno povećavaju zaposlenost. U ovu procjenu nisu uključena ukupna sredstva potrebna za prevođenje pravnih tekovina Evropske unije. a ukupna vrijednost programa je 4. učestvuju u BDP u pretpristupnoj fazi integracija od 2 – 4% BDP. veterina. To je. tzv. iste institucije i zaposleni odgovorni za više djelova pregovaračkih poglavlja. godine. dok se benefiti ogledaju u rastu novih investicija. Prve procjene sredstava za administrativne kapacitete. Programom CARDS zamijenjeni su dotadašnji programi finansijske pomoći OBNOVA i PHARE. izvedene iz finansijskih potreba iskazanih kroz NPI. je program tehničko-finansijske pomoći Evropske unije usvojen u decembru 2000. taj procenat je nešto veći i kreće se na nivou od 4. a dijelom i troškove usavršavanja i obuke. 146 . koji se odnosi prevashodno na potrebe administrativnih kapaciteta za dalji proces evropskih integracija. zatim diplomatsko-konzularna mreža i sl.99% i 5.8 mil €). 4. Finansijska procjena implementacije NPI – administrativni budžet Finansijskom procjenom za Nacionalni program za integraciju obuhvaćeni su prvenstveno izdaci tzv.6 mil € na 195.2. Bosna i Hercegovina.16% projektovanog BDP za 2008. kao i planirani broj po godinama do 2012. a kao zemlje korisnice programa osim Srbije i Crne Gore pojavljuju se Albanija. životna sredina. statistika.Sadašnji broj zaposlenih. očekivani potrebni porast samo dijela nacionalnog budžeta. u sprovodjenju pojedinih politika. 2009 i 2010. carinska služba. imajući u vidu da se.). 10. ne samo u ekonomiji. 11. već i u demokratskom razvoju društva i prihvatanju zajedničkih evropskih vrijednosti u zemlji. Program je predviđen za period do 31. razvoj i stabilizaciju). Komparativna iskustva pokazuju. Administrativnog budžeta. istovremeno sa dinamiziranjem procesa evropskih integracija zemlje. godine ta sredstva povećati za 68% (sa 116. da obaveze pokrića neophodnih administrativnih troškova i povezanih ulaganja. pri čemu su.65 milijardi EUR. ukazuju da se stopa izdvajanja Crne Gore poklapa sa iskustvom većine zemalja u ovoj fazi evropskih integracija.. procjenjuje se da će se do 2012. sa izuzetkom pojedinih investicionointenzivnih sektora (transport. granična policija. Development and Stabilization . dakle. finansijska procjena evropskih integracija u sljedećih pet godina ne uključuje kapitalne investicije. dat je za svaku oblast posebno u okviru trećeg poglavlja NPI. godine. godinu opredijeljena za evropske integracije po navedenoj metodologiji. decembra 2006. godine. koji uključuje prevashodno bruto zarade zaposlenih i osnovne troškove opreme i kancelarijskog poslovanja.Pomoć Evropske zajednice za obnovu.

206 Uredba o programu CARDS Savjeta EU od 5. uslovi neophodni za implementaciju.12. Radi postizanja značajnijih rezultata koji bi doprinijeli ostvarivanju osnovnih ciljeva.stručno usavršavanje.Namjena sredstava iz programa CARDS206: · obnova. pomoć Evropske zajednice je koncentrisana na tri oblasti: (1) Podrška dobrom upravljanju i izgradnji institucija (a) Reforma javne uprave (b) Pravosuđe i unutrašnji poslovi (c) Carina i poreska politika (2) Ekonomski oporavak. prekogranične i međuregionalne saradnje među zemljama korisnicima te između njih i EU. pripremila strateške planove pomoći. jednakost polova. očekivani rezultati. usmjerena na podršci učešću i napredovanju RCG u Procesu stabilizacije i pridruživanja. predstavlja osnovu za razvoj na dugi rok. 2666/2000) National Strategy Paper 208 Regional Strategy Paper 209 Multi-annual Indicative Programme 207 147 . kao aneks Strateškog programa. · društveni razvoj. Program CARDS dijeli se na dvije komponente: nacionalnu i regionalnu. vladavinu prava i prava manjina. Aktivnosti unutar ove komponente zamišljene su kao komplementarne aktivnostima koje se sprovode unutar nacionalnih programa u područjima u kojima zajedničko djelovanje može dovesti do boljih rezultata. · promociju regionalne. između njih i EU. kao prvo. sa težištem na visoko obrazovanje. uključujući strukturne reforme. Korisnici regionalne komponente su sve zemlje programa CARDS. nezavisnost medija. s posebnim naglaskom na smanjenje siromaštva. za period 2002-2004. · stvaranje institucionalnog i zakonodavnog okvira koji će poduprijeti demokratiju. · održivi ekonomski i socijalni razvoj. · razvoj tješnjih veza između zemalja korisnika. Nacionalna komponenta namijenjena je zemljama programa CARDS individualno. te između njih i zemalja kandidata za članstvo u EU. indikatori ostvarenja. stručno usavršavanje i zaštitu životne sredine. programi za implementaciju. koji predstavljaju dugoročnu podršku Procesu stabilizacije i pridruživanja. Prvi VIP je usvojen.Svake godine pristupa se izradi godišnjeg plana aktivnosti. obrazovanje. U VIP-u se detaljnije razrađuju ciljevi. a u prvoj polovini 2005. koji sadrži konkretne projekte u područjima sadržanim VIP. povezana pitanja. obuku i razvoj ljudskih resursa povezano sa povećanjem zaposlenosti i jačanje civilnog sektora uključujući nezavisne medije.2000. To su Strateški nacionalni programi207 i Strateški regionalni program208. kroz političku i ekonomsku stabilizaciju i ubrzano približavanje EU. koji. međudržavne. Svaki od strateških dokumenata sadrži dodatak pod imenom Višegodišnji indikativni program209. Evropska komisija je 2000 i 2001. je usvojen VIP za period 2005-2006. stabilizaciju demokratije. (br. obnova i reforma sa težištem na: (a) Energetiku (b) Saobraćaj (c) Životna sredina (d) Ekonomski razvoj (3) Društveni razvoj i civilno društvo. koji sadrži detalje programa podrške za naredne tri/dvije godine. pomirenje i povratak izbjeglica. jačanje zakonitosti i mjera za borbu protiv organizovanog kriminala. namijenjeni za podršku u periodu 2002-2006.g. Strategija podrške Evropske zajednice je. civilno društvo.

Države su podijeljene na države potencijane kandidate (Aneks 1: Albanija.0 22. cilj programa je usklađivanje sa standardima i politikama EU. 2006. godine Evropska agencija za rekonstrukciju. podršku demokratizaciji i nezavisnim medijima. uglavnom. NOVI INSTRUMENT PREDPRISTUPNE POMOĆI . obezbjeđivala humanitarnu pomoć. najveći dio finansijske podrške iz CARDS programa usmjeren preko nacionalnih CARDS strategija. regionalni program.00 2004 10.-2013. a datum konačnog usvajanja će zavisiti od usvajanja sljedeće finansijske perspektive EU za period 2007.5 1. 148 . Tabela br. (iii) jačanje sposobnosti državnih institucija i (iv) razvoj na polju regionalne infrastrukture i zaštite životne sredine. (ii) podrška demokratskoj stabilnosti. preuzima od Evropske komisije upravljanje sredstvima EU. Humanitarna pomoć (ECHO).2 12. prvenstveno zbog sitacije ako: (i) problem je koji se rješava istinski preko-granične prirode i samim tim zahtijeva aktivnu regionalnu saradnju između vlada zemalja Procesa stabilizacije i pridruživanja (PSP) ili ako.00 2005 8.5 0. BiH. uključujući i acquis communautaire. 2002 3. Korisnici Korisnici novog programa podrške su države ZB i Turska.5 9.0 15. Podrška Crnoj Gori Do 2001.0 1. od čega zavisi obim i namjena pomoći. Oko 10% raspoloživih sredstava je opredjeljeno za podršku ovom cilju. karakteristične probleme sa kojima se pojedine zemlje suočavaju. umjesto pet nacionalnih.00 12. Makrofinansijska pomoć i Ostalo (Food Security program). Evropska komisija je.3 0. 12.1.Regionalna strategija CARDS Programa je usresređena na promovisanje bliskih odnosa i regionalne saradnje. Makedonija i Srbija i Crna Gora) i kandidate (Aneks 2: Hrvatska i Turska).5 1. Regionalna CARDS strategija uključuje četiri prioritetne oblasti na koje se usmjeravaju finansijska sredstva iz regionalnih CARDS fondova. Prijedlogom Uredbe početak primjene novog instrumenta je predviđen za 1.U martu 2001.00 2003 4. (ii) postoje značajne koristi u smislu efikasnog ili unaprijeđenog uticaja od implementacije kroz jedan. kancelarija u Podgorici.0 4.IPA Evropska komisija je u septembru 2004.0 19.IPA.0 15. 210 Instrument for Preacession Assistance. 1: Alokacija sredstava iz CARDS programa za period 2002-2006 (u mil €) CRNA GORA Izgradnja instirucija Ekonomska rekonstrukcija Civilno društvo Ostalo Ukupno Izvor: EuropeAid. nacionalnog pristupa sa regionalnim CARDS programom osigurati da se ciljevi programa ostvare. kao dodatak uz pet nacionalnih CARDS strategija koje su usmjerene na ostale. usvojila prijedlog Uredbe o osnivanju Instrumenta za predpristupnu pomoć – IPA210. kroz sljedeće programe: OBNOVA. što su i preduslovi za članstvo.5 2.5 2.5 2. januar 2007. Generalno.5 2. EU je procijenila da će dopunom osnovnog.0 7.0 9.0 22.5 1. Detaljna razrada po svakoj od prioritetnih oblasti sadržana je u Višegodišnjem indikativnom programu i uključuje: (i) promovisanje integrisanog upravljanja granicom.00 2006 10. Prijedlog Uredbe se trenutno nalazi u proceduri pred Parlamentom i Savjetom. dakle. Iako je.

Dodatno.3. reformu državne uprave. Ciljevi programa Podrška će. BiH. Komponente Podrška tranziciji i jačanju institucija. za sve države korisnice. uključujući ustanovljavanje sistema za decentralizovano upravljanje sredstvima. strukture za programiranje i finansijsko upravljanje. S obzirom da se u državama potencijalnim kandidatima sredstvima EU upravlja centralizovano. Tabela 1: Komponente i prioriteti programa IPA po državama korisnicima Države korisnici Komponente Potencijalni kandidati Albanija. 1. od interesa za sve države regiona Priprema za Evropski fond za regionalni razvoj i Kohezioni fond Priprema za Evropski socialni fond Implementacija zajedničke poljoprivredne politike i razvoj poljoprivrednog sektora i ruralnih oblasti 149 . ekonomsku reformu. dok će države kandidati učestvovati u svih pet komponenti. obnovu i mjere za jačanje povjerenja i pomirenja. Makedonija učestvuju Kandidati Hrvatska i Turska Prioriteti za države potencijalne kandidate Prioriteti za države kandidate I PODRŠKA TRANZICIJI I JAČANJU INSTITUCIJA II REGIONALNA I PREKOGRANIČNA SARADNJA III REGIONALNI RAZVOJ IV RAZVOJ LJUDSKIH RESURSA V RURALNI RAZVOJ učestvuju Progresivno usklađivanje sa Acquis-em i društveni i ekonomski razvoj Usvajanje i implementacija acquis-a učestvuju ne učestvuju ne učestvuju ne učestvuju učestvuju učestvuju učestvuju učestvuju jačanje stabilnosti. za države potencijalne kandidate pomoć će biti usmjerena i na progresivno usklađivanje sa acquis-em i društveni i ekonomski razvoj. Ruralni razvoj. 3. obrazloženje Evropske komisije je da. Države potencijalni kandidati će koristiti sredstva iz prve dvije komponente.2. biti usmjerena na: jačanje demokratskih institucija i vladavine prava. SiCG. a za države kandidate na usvajanje i implementaciju acquis-a i pripremu za implementaciju zajedničke poljoprivredne i kohezione politike. Regionalni razvoj.12. 12. regionalnu i prekograničnu saradnju. Razvoj ljudskih resursa. Regionalna i prekogranična saradnja. zahtijevaju odgovarajuće. zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda. 2. decentralizovane. 5. bezbijednosti i prosperiteta. 4. ostale tri komponente koje predstavljaju pripremu za strukturne fondove. razvoj civilnog društva.

sa težnjom da sredstva za države potencijalne kandidate budu na nivou koji su države ZB primale kroz CARDS. Evropska komisija implementira programe podrške EU. određeni vid podrške u oblastima infrastrukture. Nacrtom nove sedmogodišnje «Finansijske perspektive» Zajednice predviđeno je da za program pomoći IPA bude opredijeljeno oko 12. Komponenta III – Regionalni razvoj – ima za cilj pripremu za fondove EU tj. Implementacija Evropska komisija implementira programe podrške EU. korišćena i za jačanje institucija i investicije. ali i ne znači automatsko povećanje nivoa podrške. preraspodjela sredstava može nastati i ako neka od članica iz ove grupacije postane punopravna članica. i može biti. između ostalog. Komponenta IV – Razvoj ljudskih resursa – pripremu za učešće u Evropskom socialnom fondu.potpisanih Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. uključujući i program IPA. Prilikom implementacije pomoći Komisija može koristiti različite mehanizme upravljanja sredstvima tj. koji se kasnije razradjuje na godšnjoj osnovi. od interesa za sve države regiona. uključujući i program IPA. Alokacija i iznos sredstava proizilazi iz usvojenog Budžeta Zajednice za period 2007-2013. imajući u vidu visok nivo administrativnih kapaciteta neophodan za implementaciju tih komponenti. zapošljavanja i socijalne politike.4. prepoznajući značaj ovih projekata. Evropska komisija i država korisnik zaključuju Okvirni sporazum o implementaciji pomoći (opšta pravila i strukture). pa se njed “dio” može u završnim godinama finansijskog ciklusa preraspodjeliti drugačije izmedju preostalih zemalja. Evropska komisija je okvirni iznos sredstava za IPA definisala kroz Višegodišnji indikativni finansijski okvir MIFF (MultiAnnual Indicative Financial Framework). što omogućava pristup trima „strukturnim“ komponentama IPAe. kao i dijaloga koji se vodi izmedju zemlje korisnice granta i EK. i o tome obavještava Savjet i Evropski parlament. da ova sredstava nisu projektovana da postepeno rastu. što znači da i zemlja.Komponenta 1 – Tranzicija i jačanje kapaciteta – namijenjena je svim državama korisnicima. Ostale tri komponente su namjenjene državama koje imaju status kandidata. Međutim. U slučaju da neka od država. uravnoteženog i održivog razvoja. Savjet može. Mostoji medjutim još jedan prostor za preraspodjelu sredstava. regionalnog i ruralnog razvoja. 12. uključujući i učešće u programima i agencijama Zajednice (Informacija o programima Zajednice. Naime. Evropski fond za regionalni razvoj i Kohezioni fond. glasajući kvalifikovanom većinom da premjesti državu korisnicu pomoći iz Aneksa I u Aneks II Uredbe o osnivanju programa IPA. U skladu sa svojim planskim periodom. u skladu sa Uredbom o finansiranju EU. koje u medjuvremenu mogu postati zemlje kandidati i ostvariti pravo na otvaranje svih pet komponenti programa. ako zemlje napreduju na putu pristupanja i neke od njih postanu članice u ovom periodu. Ova komponenta predstavlja nastavak regionalne komponente programa CARDS. stekne status kandidata za članstvo. radi podsticanja harmoničnog. Sredstva će opredjeljuju na osnovu prioriteta iz Evopskog partnerstva. acquis communautaire-a i podršku za održivo prilagođavanje poljoprivrednog sektora i ruralnih oblasti država kandidata. u skladu sa Uredbom o finansiranju EU. odnosno nacionalnog CARDS-a. To drugim riječima znači. bezbijednosti i prosperiteta. na prijedlog Komisije. usvojena u septembru 2005. Komponenta 2 – Regionalna i prekogranična saradnja – namijenjena je svim državama korisnicima i imaće za cilj jačanje stabilnosti. će biti na raspolaganju i potencijalnim kandidatima.). finansira dio aktivnosti iz svog budžeta.9 milijardi. kroz Komponentu 1. Ova komponenta predstavlja nastavak programa Phare. a Komponenta V – Ruralni razvoj – pripremu za implementaciju zajedničke poljoprivredne politike. finansijskom perspektivom za 2007-2013. već da su sredstva projektovana kao cjelina. centralizovano ili različite forme 150 . u međuvremenu. i o tome obavještava Savjet i Evropski parlament. Programi se zasnivaju na modelu kofinasiranja.

9 31. država članica Evropske ekonomske oblasti.2 2010 211.1 9.2 6.4 8.2 8.2 179.7 33. da bi se omogućila decentralizacija upravljanja pojedinim komponentama.8 28.6 12.2 56. takođe.6 11.5 190. Uredbom je predviđena i mogućnost zaključivanja specifičnih sporazuma za pojedine komponente.2 12.1 54.8 67.0 538.6 9.3 5.5 178.5 32.6 146.7 29.7 69.8 151.8 182.2 194. čiji će zadatak biti koordinacija pomoći i davanje mišljenja na višegodišnje indikativne planske dokumente.9 4.5 16. ukoliko je to neophodno.7 25.3 9.2 89.2 36. biće omogućeno učešće u tenderskim procedurama.2 4.8 61.7 2009 233.Izvod iz Višegodišnjeg indikativnog finansijskog okvira Država Komponente programa IPA Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Regionalni razvoj Razvoj ljudskih resursa Ruralni razvoj Ukupno Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Regionalni razvoj Razvoj ljudskih resursa Ruralni razvoj Ukupno Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Regionalni razvoj Razvoj ljudskih resursa Ruralni razvoj Ukupno Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Ukupno Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Ukupno Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Ukupno Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Ukupno Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Ukupno 2007 252.7 47.3 653.0 154.8 66. kao i dodjeljivanje ugovora za nabavke i grantove svim fizičkim i pravnim licima iz država članica EU.1 5.5 138. formiraće se Odbor za tranzicionu pomoć i jačanje institucija.5 566.2 2. Iz programa IPA će.6 12.4 45.3 63.6 4.3 6.6 63.7 44.7 27.4 3.7 2.9 5.8 15.3 100.7 70.2 20.7 64.3 2.0 62.7 61.8 7.4 131.9 5.1 58.5 93.5 50.0 64.5 2.0 2008 250.3 12.2 .0 82.4 12.1 25. kao i zaključivanje bilateralnih ugovora o zaštiti finansijskih interesa Zajednice.0 39.6 20.4 60.3 106. Komisija će tokom implementacije biti podržana od više odbora.7 26.5 92.0 2.9 53.6 238.6 4. Za prve dvije komponente.0 6.4 182.7 39.2 38. Izvor: Evropska komisija. država korisnika programa.5 8.9 28.6 15.2 47.1 4.6 62.6 85.9 74.7 45.4 14.3 81. Tokom implementacije programa IPA.8 52.5 41.1 63. koje sačinjavaju predstavnici država članica.decentralizovanog upravljanja. uključujući nastavak finansiranja programa Twinning i TAIEX.2 9.9 49.7 10.6 70.7 55.7 5.1 10.9 10.4 11.5 198.8 34.8 173. država korisnica Instrumenta za evropsko susjedsvo i partnerstvo – ENPI (Zajednica nezavisnih država i države mediteranskog basena) i međunarodnim organizacijama.7 497.7 14.2 25.7 29.5 3.3 6.2 81.1 83. u kojima učestvuje i CG.2 7. 2007.3 58.1 70. Tabela .2 186.6 167. biti moguće finansiranje najrazličitijih aktivnosti. Alban ija Bi H Koso vo Crna Gora Srbija BJR Makedonija Hrvatska Turska 151 .1 4.3 186.

glasajući kvalifikovanom većinom. a na prijedlog Komisije. program pomoći EU državi članici ili trećoj zemlji.6. on se može odvijati fazno i razlikovati ne samo između pojedinih država. vladavine prava. preduzeti odgovarajuće mjere. upravlja se iz Brisela. 211 Upravo je ovaj sistem upravljanja bio zastupljen u CG u najvećem broju zu program CARDS (izuzeci: porezi i carine i program Tempus). već i između određenih sektora. Decentralizovani . Dakle. može biti implementiran koristeći dva sistema upravljanja sredstvima: · · · Centralizovani . uz kontrolu Delegacije EK. ekonomskim i institucionalnim reformama. kada je riječ o centralizovanom ali dekoncentrisanom sistemu sprovođenja211. Imajući u vidu kompleksnost procesa. dok zemlje partneri djeluju kao učesnici kroz proces konsultacija. u skladu sa kojim Evropska komisija i dalje sprovodi sistematsku ex-ante kontrolu tenderskih procedura i zaključenih ugovora i zadržava sveobuhvatnu odgovornost za izvršenje opšteg budžeta EU. Svrha decentralizacije sistema upravljanja sredstvima je postepena priprema države kandidata za preuzimanje odgovornosti za upravljanje evropskim fondovima nakon ulaska u EU. ugovaranje i plaćanje aktivnosti programa. s tom razlikom što je implemento bila Evropska agencija za rekonstrukciju. tijelo koje vrši sprovođenje. Regionalnom komponentom CARDS-a. ljudskih i manjinskih prava i osnovnih sloboda. izvještaj o evaluaciji.5. Evropska komisija može prenijeti ovlašćenja i nadležnosti za nabavku svom diplomatskom predstavništvu tj. te nadležnosti preuzima novoformirana Delegacija EK u Podgorici. odbor za evaluaciju.Dodjeljivanje pomoći može biti uslovljeno poštovanjem principa demokratije. nakon prethodnog odobrenja Delegacije EK. u skladu sa članovima 53 i 164 Uredbe o finansiranju i u skladu sa odgovarajućim odredbama Ugovora o osnivanju EZ. Sistemi upravjanja sredstvima EU Generalno. zemlja korisnik pomoći je ovlašćena za ugovaranje. Stoga. proces decentralizacije treba da obezbijedi odgovarajući pravni i administrativni okvir za preuzimanje odgovornosti za implementaciju programa od Evropske komisije. u centralizovanom sistemu Evropska komisija programira pomoć. koja djeluje za zemlju korisnika i u njeno ime. u decentralizovanom sistemu. Za IPA program.odluke o nabavci.imenovana institucija u trećoj zemlji direktno sprovodi nabavku. a poslije Višekorisničkom IPA komponentom. nadzor i evaluaciju. 152 . Dakle. dodjeli ugovora i plaćanju aktivnosti donosi Evropska komisija. 12. Delegaciji EK u određenoj državi. U slučaju da država korisnica ne poštuje gore navedene principe ili obaveze sadržane u evropskim partnerstvima. 12. Zbog toga je EK razvila spefične procedure. ugovor) donosi ovlašćeni ugovarač zemlje korisnika. a zatim djeluje kao naručilac. Savjet može. Proces decentralizacije Decentralizovani sistem implementacije (The Decentralised Implementation System – DIS) se odobrava državi korisnici u skladu sa članom 164 (1) nove Uredbe o finansiranju EU (Council Regulation 1605/2002). finansijski administrator. prevashodno u cilju obezbjeđenja potpune transparentnosti u ugovaranju i svim finansijskim transakcijama. Dakle. Evropska komisija zadržava konačnu odgovornost za upotrebu sredstava i samim tim zadržava određene funkcije u programskom ciklusu. Kontrola se može sprovoditi na dva načina: · Ex ante – odluke koje se odnose na tenderske procedure i ugovaranje (tenderski dosije.

Da bi upravljala sredstvima EU u predpristupnoj fazi. Nacionalni fond (NF). tenderska procedura. Iskustvo prethodnih država kandidata govori da do uvođenja EDIS-a obično dolazi tek nakon ulaska u EU. tzv. Javne nabavke tj. ex-post kontrole se omogućava uvođenjem Proširenog decentralizovanog sistema implementacije (The Extended Decentralised Implementation System – EDIS). tenderski postupak. monitoringu i ocjeni. izradu budžeta i raspodjelu sredstava sprovodi Centralna jedinica za finansiranje i ugovaranje (Central Financing and Contracting Unit . Postoje striktna pravila i uputstva koja se odnose na tenderske procedure i ugovaranje. kroz koji će se vršiti svi transferi EU fondova. i da obezbijedi njihovo funkcionisanje i operativnost. određivanju prioriteta. PRAG). NIPAC ima ključnu ulogu kada je riječ o koordinaciji programiranja. ekonomičnog sprovođenja projekta i transparentne upotrebe fondova. a kroz koji se finansije EU kanališu u zemlju korisnika pomoći. uz prethodno odobrenje Evropske komisije ili Delegacije EK u toj državi. raspodjela sredstava krajnjim korisnicima i finansijsko izvještavanje. Dakle osnovne institucije.CFCU) – institucija koja se osniva Finansijskim sporazumom sa Nacionalnim fondom. Visoki službenici za programe pomoći (Senior Programme Officers -SPO). na čelu sa službenikom za ovjeravanje programa (Programme Authorising Officer . neophodne za decentralizovano upravljanje sredstvima su: · · · Nacionalni koordinator pomoći (National IPA Coordinator . dodijeli sredstava iz programa. ugovaranje. procedure (izbor projekata. Uvođenje naknadne. Zadatak NF je potraživanje sredstava od Evropske komisije. Pravila javnih nabavki su zasnovana na gore pomenutoj Uredbi o finansiranju i Pravilima za implementaciju uredbe o finansiranju (Commission Regulation 2342/2002). Centralna jedinica za finansiranje i ugovaranje (CFCU). Crna Gora će morati da osnuje odgovarajuće institucije radi implementacije DIS-a. u decentralizovanom sistemu. na čelu sa nacionalnim službenikom za ovjeravanje (National Authorising Officer .NIPAC) sa odgovarajućom službom. Relevantna dokumenta i institucije Implementacija DIS-a se zasniva na sporazumu tj. U praksi. izrada projektnih zadataka. Naknadno se sprovodi ex post kontrola. plaćanje) sprovode tijela države korisnice. zadužena za poslove nabavki. snadbijevanja i izvođenja radova su definisani u Praktičnom vodiču za procedure zaključivanja ugovora koji se finansiraju iz Opšteg budžeta Evropskih zajednica (Practical Guide to contract procedures financed from the General Budget of the European Communities in the context of external actions. ugovaranje. Memorandumu o razumijevanju između EK i države korisnika o osnivanju Nacionalnog fonda (National Fund-NF).· Ex post – odluke donosi ovlašćeni ugovarač bez prethodnog odobrenja Delegacije EK. uz mogućnost osnivanja sektorskih jedinica za implementaciju u resornim ministarstvima. 12. praćenje realizacije).7. posebno za programe izgradnje kapaciteta. Procedure i standardni dokumenti za ustupanje pružanja usluga.PAO). u cilju izbora najkvalifikovanijeg ponuđača. nadležni su za upravljanje i tehničko sprovođenje projektnih aktivnosti u okviru u resornih ministarstava (utvrđivanje potrebne pomoći.NAO) – finansijski «dvojnik» nacionalnog koordinatora pomoći. · 153 .

Djelimična decentralizacija u CFCU za obavljanje nabavki za odabrane projekte. u potpunosti odražava sadržaj odluke koju donosi Komisija.2. Djelimična decentralizacija Gore navedeni opis zahtjeva i odgovornosti odnosi se na slučaj potpune decentralizacije.. Stepen decentralizacije treba da bude utvrđen za svaki projekat pojedinačnim odlukama o finansiranju koje odgovaraju Sporazumu o finansiranju. (d) postojanje nezavisne revizorske kuće na državnom nivou. Sporazum o finansiranju. kao i odredbe ex ante i/ili ex post kontrole pri obavljanju različitih zadataka. na osnovu prijedloga službenika Delegacije nadležnog za ovjeravanje. kojima se isključuje bilo kakav sukob interesa. postojanje utvrđenih postupaka prezentacije odvojenih računa koji prikazuju korištenje sredstava Zajednice.1 Odlučivanje o stepenu decentralizacije U skladu s članom 164. U svim slučajevima.8. izvrši kontrolnu reviziju kapaciteta. da bi se osiguralo da će ustanovljene strukture efekivno upravljati sredstvima.“ 154 . nediskriminatorski postupci javnih nabavki.12. dok se osnivanje Nacionalnog fonda može implementirati u narednim fazama: · · · Djelimična decentralizacija u CFCU za obavljanje nabavki za sve projekte. Bez obzira na to. Akreditacija za DIS Dobijanje akreditacije za DIS zavisi od analize upravljačkih tj administrativnih kapaciteta NF i CFCU. revizija i ocjena ugovora ostaju u potpunosti centralizirani (postupak dodjele ugovora i plaćanja). što će se odraziti u svakom finansijskom sporazumu (memorandumu): Dakle. 12. u skladu sa Uredbom o finansiranju. primjena djelimične implementacije DIS-a. može podrazumijevati decentralizaciju javnih nabavki u prvoj fazi. u kombinaciji s decentralizacijom Nacionalnog fonda u upravljanju sredstvima za izabrane projekte. šefovima jedinica i šefovima delegacija“ Kancelarija Evropske komisije za saradnju u pružanju evropske pomoći (AIDCO) naglašava da se stepen decentralizacije mora dogovoriti za svaki projekat.. Dakle. za svaku pojedničanu odluku o finansiranju službenik nadležan za ovjeravanje potvrđuje da li su se stekli uslovi za decentralizaciju. (c) kao podrška projektu. i kao druga vrsta podrške.9. U „Noti direktorima AIDCO-a.. ili Djelimična decentralizacja u CFCU za odabrane projekte nabavke i vršenje plaćanja izvođačima radova za izabrane projekte. Pored potpune može se izvršiti i djelimična decentralizacija. „. (e) transparentni. Uredbe o finansiranju.. i naglasiti činjenica da će postupci nabavki i dodjele grantova biti oni koje primjenjuje Komisija. odlučuje o dodjeli ovlaštenja trećoj zemlji ili zemljama korisnicama u upravljanju određenim mjerama. zvanično ovjeren godišnji izvještaj o utrošenim sredstvima koji mora biti stavljen na uvid Zajednici. Zahtjevi koje zemlja korisnik mora da ispuni da bi dobila akreditaciju za DIS su definisani u članu 164 (1) Uredbe o finansiranju: (a) efikasno razdvajanje dužnosti službenika koji odobrava i onog koji obavlja plaćanja. (b) postojanje efikasnog sistema interne kontrole u postupku upravljanja. Time će se izbjeći ponavljanje čitavog procesa utvrđivanja relevantnih kriterija za počinjanje svake pojedinačne operacije. Pri utvrđivanju nivoa decentralizacije treba uzeti u obzir postojeće sporazume o implementaciji pomoći Zajednice za određenu zemlju kojima se predviđa decentralizacija. na osnovu prijedloga upućenog Delegaciji EK ili Evropskoj komisiji. Evropska komisija je ta koja. prije decentralizacije EU pomoći. Odlukama o finansiranju koje donosi Komisija mora se utvrditi stepen decentralizacije uključujući i zadatke koji su predmet decentralizacije. Evropska komisija mora da. u skladu sa standardnom formom.

Iskustvo država kandidata i ostalih država ZB govori da je nacionalni koordinator pomoći obično funkcioner (najmanje na nivou ministra) nadležan za proces evropske integracije u određenoj državi. u periodu od nekoliko godina. Međutim. Priprema za odluku EK (kontrolna revizija stručnih službi EK): na službeni zahtjev i nakon povrde Evropske komisije da postoje preduslovi za DIS. prevashodno kroz evropsko partnerstvo. s obzirom da obuhvataju većinu politika Zajednice. NAC. Faza ustanovljavanja: pravno i faktičko ustanovljavanje neophodnih struktura (NAO. omogućavaju i pripremu za pristupanje. CFCU. Stoga je od izuzetne važnosti uvođenje i jačanje neophodnih specifičnih stručnih znanja i vještina u svim državnim institucijama. 3. Implementacija neophodnih promjena: razvoj neophodnih procedura za ispunjenje zahtjeva koje DIS podrazumijeva.10. nabavki. oktobar 2005. radi sprovođenja dogovorenih politika utvrđuju se višegodišnji akcioni programi za ostvarivanje ciljeva koje su EU i države članice postavile u određenim sektorima. posebno u onim oblastima acquis-a koji su od izuzetnog značaja za proces reformi i evropske integracije. programi su namijenjeni isključivo državama članicama. pregovori sa Evropskom komisijom). definisanje prioriteta. 2. stoga bi i Ministarstvo finansija bilo odgovorno i nadležno za efektivno funkcionisanje decentralizovanog upravljanja pomoći. Nadležnosti NAC su sveukupna koordinacija i upravljanje pomoći EU (programiranje pomoći.eu. koje su povezane sa politikama EU. Naime. 212 www. NF i CFCU su po pravilu dio Ministarstva finansija ili trezora. promjena i poboljšanja neophodnih za obezbjeđenje usklađenosti sa za zahtjevima EU. što podrazumijeva finansijsko učešće država nečlanica u budžetu EU kao uslov pristupanja programima. 5. finansijske kontrole. s obzirom da je pomoć iz EU fondova isključivo povezana sa zahtjevima koji se postavljaju pred državu u procesu evropske integracije. jer države kandidate i njihove građane upoznaju sa politikama i metodama rada Unije. Sva resorna ministarstva i ostale institucije će biti odgovorne za programiranje.int i interna dokumentacija Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije. posebno u dijelu finansijskog upravljanja (ugovaranje i plaćanje) fondovima. finansijskog upravljanja. ugovaranja. Decentralizacijom. na osnovu posebne stavke u Opštem budžetu EU. institucije CG će preuzeti odgovornost za upravljanje i implementaciju EU pomoći.12. Faza procjene usklađenosti: procjena da li su ključne institucije dostigle poboljšanja neophodna za zadovoljavanje relevantnih pravila EU.…). Programi ne podrazumjevaju isključivo saradnju vlada država članica. sa posebnim naglaskom na funkcije programiranja. upravljanje i koordinaciju aktivnosti po pojedinim projektima. 155 . 13. slijedi akreditacija za prelazak na decentralizovani sistem. Procjena nedostataka: Analiza institucionalnih struktura u cilju procjene do kog nivoa su ispunjeni zahtjevi DIS i identifikacija specifičnih aktivnosti. a posebno u Ministarstvu za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije i Ministarstvu finansija. NF. PROGRAMI ZAJEDNICE212 Pojam «Program Zajednice» («Community Programme») odnosi se na integrisan niz aktivnosti koje usvaja Evropska unija da bi podržala i podstakla saradnju između država članica u različitim oblastima. ohrabruju razmjenu korisnih iskustava i olakšavaju transfer znanja i dobre prakse.europa. U načelu. već podrazumijevaju saradnju privrede. Moguće faze izgradnje institucija za decentralizaciju upravljanja pomoći Postoji pet mogućih faza u pripremi za decentralizovano upravljanje pomoći EU: 1. implementacije. monitoringa. evaluacije i odgovarajućih priručnika vezanih za procedure. organizacija civilnog društva i državnih institucija. 4.

. Jedinstveni «Okvirni sporazum» o opštim načelima učestvovanja u programima.Načelo otvaranja Programa Zajednice državama kandidatima srednje i istočne Evrope dogovoreno je na sastanku Evropskog savjeta u Kopenhagenu 1993. a takodje i u parlamentima svih država ZB. 5. što je podrazumijevalo sporu i komplikovanu proceduru. počeo se primjenjivati novi pristup za otvaranje programa Zajednice. Počev od 1998. U periodu 1998-2001. uslovi učestvovanja. U skladu sa «Solunskom agendom za Zapadni Balkan». 8. Da bi se obezbijedio pravni osnov za učešće država ZB u programima.g.g. 7. Okvirni sporazum je ratifikovan od strane Savjeta EU 2. 213 Savjeti za pridruživanje osnivaju se stupanjem na snagu Sporazuma o pridruživanju (Evropski sporazumi) i čine ih predstavnici Evropskog savjeta. U dokumentima iz 1997. a realizacija ove ideje je počela 1997. što će omogućiti EU da podrži njihove napore ka evropskoj integraciji. a troškovi učestvovanja u programima uglavnom su sufinansirani iz programa pomoći PHARE. 14. utvrđivali su se odlukama Savjeta za pridruživanje213 (jedna odluka za svaku državu i svaki program). godine. programi Zajednice su otvoreni za države Zapadnog Balkana (ZB).u 2004. Pojedinačni Memorandumi o razumjevanju za svaki program sa konkretnim uslovima i finansijskim aspektima učestvovanja. U Okvirnom sporazumu je navedeno 25 tekućih programa koji su potencijalno otvoreni za države ZB. juna 2003. Evropske komisije i predstavnici vlada država kandidata 156 . 4. 15. Evropska komisija je predložila postupno otvaranje niza programa Zajednice za države kandidate i prije datuma pristupanja. i to nakon unošenja odgovarajuće odredbe u odluke ili uredbe Savjeta EU ili Parlamenta kojima se otvaraju programi. u Briselu. 10. kojim se svi postojeći programi otvaraju za države kandidate. 2. u dva koraka: 1. 2. uključujući finansijski doprinos. 11. imajući u vidu da programi Zajednice mogu predstavljati jedan od instrumenata predpristupne strategije tj. Od 2002. potpisan je Okvirni sporazum o opštim principima učešća u programima Zajednice. 12. 13. način upoznavanja država kandidata s metodama rada EU i integraciju u većinu politika EU. Borba protiv diskriminacije (Community Action Programme to Combat Discrimination) Borba protiv isključenosti iz društva (Community Action Programme to Combat Social Exclusion) Jednakost polova (Gender Equality) Djelovanje Zajednice za podršku potrošačkoj politici (Community Actions in Support of Consumer Policy) Djelovanje Zajednice u oblasti javnog zdravlja (Community Action in the Field of Public Health) Sokrat II (Socrates II) Leonardo da Vinči II (Leonardo da Vinci II) Program djelovanja Zajednice za podsticanje rada tijela koja funkcionišu na evropskom nivou i za podršku konkretnim aktivnostima u oblasti obrazovanja i obuke (Community Action Programme to Promote Bodies Active at European Level and Support Specific Activities in the Field of Education and Training) Omladina (Youth) Program djelovanja Zajednice za podsticanje aktivnog evropskog građanstva (Community Action Programme to Promote Active European Citizenship) Elektronsko učenje (eLearning) Erasmus Mundus Kultura 2000 (Culture 2000) Mediji plus (MEDIA Plus) MEDIJI-Obuka (MEDIA-Training) Elektronski sadržaji (eContent Plus) 9. Riječ je o slijedećim programima: 1.. («Agenda 2000»). juna o.11. 6. 3. 16. na forumu Evropskog savjeta «EU-Zapadni Balkan» 22. usvojenom na Evropskom Savjetu 20. države srednje i istočne Evrope ostvarivale su pravo učestvovanja u programima Zajednice.

da bi se ispunili zahtjevi izabranih preporučenih programa. 24. nakon kojih organi državne uprave odgovorni za pojedine sektorske politike zaključuju memorandume koji će propisati pravila za učešće. obuku potencijalnih učesnika i za potrebe komunikacije. OLAF i Sud revizora Evropskih zajednica. MoR Komisija zaključuje sa svakom državom koja izrazi želju za učešćem u određenom programu. kao i razvoj akcionog plana koji će sadržati korake koje je potrebno preduzeti da bi se. sadržavaće klauzulu koja predviđa učešće država ZB u budućim aktivnostima.17. Imajući u vidu da države koje nisu članice EU ne mogu učestvovati u programima ukoliko ne uplate finansijski doprinos («entry ticket») u budžet Zajednice. zatim slijede pregovori sa nadležnim Generalnim direktoratom Evropske komisije. na održiv način. njihovim procedurama. učestvuju u radu upravnih odbora zaduženih za praćenje programa za koje izdvajaju finansijski doprinos. učestvovalo u izabranim i preporučenim programima. Već kroz program CARDS za 2005. tj. osnivanje posebnih državnih agencija. 157 . planirani finansijski doprinos. 23. 18. pravila i procedure (posebno o javnim nabavkama) EU. 21. U prvoj fazi je predviđena i mogućnost sufinansiranja učešća iz programa CARDS. 22. programima. Sredstva se. Sufinansiranje ne može iznositi više od 5% godišnjeg nacionalnog budžeta programa CARDS i može pokriti 75% nacionalnog doprinosa za učešće u programu. mogu iskoristiti i za jačanje administrativnih kapaciteta za implementaciju programa na srednji rok. godinu za Crnu Goru. bilo je predviđeno je pružanje tehničke pomoći Ministarstvu za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije za izradu sveobuhvatnog istraživanja o programima zajednice koji su otvoreni za Crnu Goru. 20. takođe. a posebno one koji proizilaze iz Procesa stabilizacije i pridruživanja. nakon stupanja Okvirnog sporazuma na snagu. mehanizme za učešće u upravljanju programom i finansijsku kontrolu. Sigurniji internet plus (Safer Internet plus) Carina 2007 (Customs 2007) Fiskalis program (Fiscalis programme) Inteligentna energija za Evropu (Intelligent Energy – Europe) Marko Polo (Marco Polo Programme) Dafne II (Daphne II programme) Herkul (Hercule programme) LIFE Šesti okvirni program za istraživanje i tehnološki razvoj (Sixth Framework Programme for Research. i 2006. da bi se pokrili procjenjeni troškovi učešća njihovih građana i institucija. 19. Važno je napomenuti da se prilikom implementacije programa primjenjuju uslovi. kao i podrška razvoju kapaciteta postojećih administrativnih struktura. kao posmatrači. COM(2003) 748. Iznos finansijskog doprinosa se ne može vratiti državi kandidatu ukoliko se sredstva ne iskoriste u potpunosti. Technological Development and Demonstration Activities) Odluke ili uredbe kojima će se otvarati novi ili obnovljati postojeći programi. i to za učešće u tri do pet programa godišnje. Za učešće u određenom broju programa potrebno je ispuniti i odgovarajuće preduslove: 214 Saopštenje Evropske komisije Savjetu i Parlamentu o pripremi za učešće država ZB u programima i agencijama Zajednice. Finansijska pomoć za učešće u programu će se pružati tokom trogodišnjeg programskog perioda. usklađivanje zakonodavstva. 25. samo stupanjem na snagu Memoranduma o razumjevanju (MoR) za pojedinačni program preuzimaju se konkretne obaveze. finansijskim i administrativnim implikacijama. posebno neophodne administrativne kapacitete. Okvirni sporazum ne podrazumjeva nikakvu obavezu već je samo izraz volje za učešće u programima. Predstavnicima država ZB će biti omogućeno da. Finansijsku kontrolu ili reviziju vrše Evropska komisija. Evropska komisija preporučuje214 postepen i selektivan pristup koji bi uzeo u obzir potrebe i prioritete ovih država. tj. uz postepeno smanjenje udijela sredstava iz CARDS-a. Države kandidati prvo podnose zahtjev za učešće u programu.

nego države kandidati i treće zemlje. TEMPUS nije program Zajednice u klasičnom smislu. U skladu sa potpisanim Solunskom agendom i Okvirnim sporazumom. Predloženi program ima pet aktivnosti: Omladina za Evropu (projekti razmjene mladih.- Usklađenost propisa i njihove primjene sa acquis-em (npr. Postoje i programi ili djelovi programa koji su već od 2005. 1. širenje rezultata i uspješnih rješenja).1.1 Opis programa: U odnosu na tekući program. 1. sa eventualniom mogućnošću produžetka kroz tzv. Integrisani akcioni program EU za doživotno učenje (Integrated Action Programme in the Field of Lifelong Learning) Novi prijedlog se bazira na iskustvu stečenom na osnovu postojeće generacije programa. Tempus nema vlastita sredstva i finansira se iz drugih programa EU i planira se njegova implementacija do 2007. zbog toga što su okrenuti ka veoma specifičnim aspektima unutrašnjih EU politika ili su namijenjeni da podrže političku saradnju država članica u pojedinim oblastima. i sadrži značajne promjene. Program djelovanja Zajednice za podsticanje rada tijela koja funkcionišu na evropskom nivou i za podršku konkretnim aktivnostima u oblasti obrazovanja i obuke i Elektronsko učenje (eLearning). evropsku integraciju (Žan Mone). Određeni programi ne mogu biti od realne koristi državama nečlanicama. 1. elektronsko učenje. predviđeno je uključivanje programa Erasmus Mundus od 2009. pojednostavljenje procedura i veći stepen decentralizacije. Nova generacija Programa Zajednice . kao i «transverzalne» mjere (razvoj obrazovne politike. obrazovanje odraslih (Grundtvig). 13. prilagođavajući ih preporukama koje su rezultat procesa evaluacije programa «Omladina» (Youth 2000-06). Novine su: jedinstvena upravljačka struktura. program MEDIA i programi iz oblasti zapošljavanja i socijalnog staranja). stručnu obuku (Leonardo da Vinči).godine. Šesti okvirni program EU za istraživanje i tehnološki razvoj – FP 6 (aktivnosti u kojima je predviđena međunarodna saradnja). a namijenjen je razvoju nastavnih programa i upravljanja univerzitetima tj. 1. novi će biti fleksibilniji u odnosu na nove prioritete. Takođe. 2.2 Ciljevi: Razvoj društva zasnovanog na znanju sa održivim ekonomskim razojem. godine. saradnje i mobilnosti između obrazovnih sistema i povećenje njihove konkurentnosti. Evropska 158 . Tempus plus. Omladina u akciji (Youth in Action) Ovaj program treba da obuhvati sve osnovne komponente postojećeg programa. program je potencijalno otvoren i za države Zapadnog Balkana. odnosno veća uloga nacionalnih agencija u implementaciji određenih vrsta aktivnosti. Leonardo da Vinci i Youth).godine otvoreni za države ZB. 1. podsticanje mobilnosti i pokretanje inicijativa usmjerenih na aktivno učešće mladih u demokratskom životu). bez finansijskog doprinosa i to: TEMPUS i Erasmus Mundus (visoko obrazovanje). jer njegovi korisnici nisu države članice. institucionalnoj podršci visokom obrazovanju.1 Opis programa: Novi program treba da obuhvati sektorske programe za: školsko obrazovanje (Comenius). osnivanje posebnih državnih agencija za upravljanje programima (Socrates. učenje jezika. program za mlade Youth i program LIFE «treće zemlje». kao što su: Sokrat. 1. decentralizovaniji i namijenjen mladim ljudima između 13 i 30 godina. Leonardo da Vinči.3 Vrijeme trajanja: 2007-2013. povećanje razmjene. značajno povećan budžet. povećanjem broja i kvaliteta radnih mjesta i društvenom kohezijom. jednostavniji. visoko obrazovanje (Erasmus). Odgovarajući administrativni kapaciteti tj.4 Budžet: Predložen je budžet od 13 620 miliona eura. 2.5 Nadležan: Generalni direktorat za obrazovanje i kulturu.

finansijsko i komercijalno upravljanje produkcijom. Program bi bio otvoreniji. jačanje međusobnog razumjevanja. Nadležan: Generalni direktorat za obrazovanje i kulturu. Omladina svijeta (saradnja sa trećim zemljama). 3. posebno projekti nezavisnih produkcijskih kuća i izrada finansijskih planova za kompanije i projekte). Podrška evropskim organizacijama aktivnim u oblasti kulture.4 Budžet: Predložen budžet od 235 miliona eura. obrazovanje mladih ljudi. 4. razvoj (produkcija. distribucija (investiranje u koprodukciju.1 Opis programa: Program bi obuhvatio sljedeće aktivnosti: sticanje i unaprijeđenje vještina (pisanje scenarija.5 Nadležan: Generalni direktorat za obrazovanje i kulturu. Podrška za analize i za prikupljanje i širenje informacija u oblasti kulturne saradnje. cirkulacija umjetničkih djela i međukulturni dijalog.4 2. sa aspekta napuštanja sektorskog pristupa.3 2. Otvaranje jedinstvenog programa će doprinijeti jednostavnijim procedurama i boljoj alokaciji resursa. međunarodna mobilnost radnika u kulturi. 5. 3. Budžet: Predložen budžet od 915 miliona eura. ali i kroz povećanje broja kategorija korisnika programa (npr.5 Nadležan : Generalni direktorat za obrazovanje i kulturu. kupovinu i promociju 3. Građani za Evropu (Citizens for Europe) 5.2. distribucijom i promocijom.2 2. Podrška za saradnju u oblasti kreiranja politike (saradnja uoblasti politike mladih. Zajedno u Evropi (komemoracije. Kultura 2007 (Culture 2007) 4. Program bi imao jednostavnije i transparentnije procedure za konkurisanje. 4. 4. 4.4 Budžet: Predložen budžet od 408 miliona eura. Ciljevi: Podrška aktivnom građanstvu mladih. oko kojih postoji širok konsenzus. studije. Mladi radnici i sistemi podrške (razvoj neophodnih i odgovarajućih struktura za podršku mladim ljudima. dijalog između mladih i donosioca političkih odluka i sl. ankete i informisanje). razvoj solidarnosti u cilju jačanja društvene kohezije.2 Ciljevi: Zajednička kulturna oblast i razvoj evropskog identiteta.3 Vrijeme trajanja: 2007-2013.) i veće učešće predstavnika trećih država. 3. uvažavajući kulturne različitosti. Program bi trebao da omogući građanima da sarađuju i učestvuju u stvaranju ujedinjene Evrope. Nastavak «Programa djelovanja Zajednice za podsticanje aktivnog evropskog građanstva». u cilju jačanja evropskog identiteta i međusobnog razumjevanja između građana. Vrijeme trajanja: 2007-2013. razvoj kvalitetnih sistema podrške za aktivnosti mladih i jaćanje kapaciteta NVO aktivnih u ovoj oblasti. istraživanja.). 3. nagrade. konferencije.1 Opis programa: Program će podržavati sljedeće aktivnosti: Aktivni građani za Evropu (bratimljenje gradova i projekti građana).2 Ciljevi: Povezivanje lokalnih zajednica i organizacija civilnog društva radi razmjene mišljenja i iskustava. preduzeća itd. posebno isticanjem evropskih vrijednosti i dostignuća. koji treba da bude konzistentniji od prvog programa i da pruži podršku za ostvarenje manjeg broja ciljeva.1 Opis programa: Novi program bi imao tri komponente: Podrška kulturnim aktivnostima (projekti saradnje na nivou Evrope). uz očuvanje sjećanja na njenu prošlost. administracija. Mediji 2007 (MEDIA 2007) 159 . Nastavak programa Mediji plus i Mediji-obuka i drugih srodnih aktivnosti čiji je osnovni cilj jačanje audiovizuelnog sektora. digitalne tehnologije).5 volonterska služba. Ovo je prijedlog za nastavak programa Kultura 2000. 4. približavanje ideje o Evropi građanima. 3. podrška saradnji u kreiranju politika na nivou Evrope.3 Vrijeme trajanja: 2007-2013. Aktivno civilno društvo u Evropi (strukturna podrška za evropske istraživačke organizacije iz oblasti javne politike i organizacije civilnog društva na evropskom nivou i njihove projekte). dodjeljivanje sredstava i upravljanje programom. podrška Evropskom forumu mladih).

inovacije. podrška inovacijama. Ciljevi: Očuvanje i jačanje evropske kulturne različitosti i dijaloga. Program bi obuhvatio aktivnosti sljedećih tekućih programa:Višegodišnji program za preduzeća i preduzetništvo (MAP). jačanje saradnje svih aktera. Budžet: Predložen budžet od 1 055 miliona eura. 7. efikasnije i efektivnije usluge u oblastima od javnog interesa i poboljšanje kvaliteta života. digitalizacija i sl. finansirati sljedeće aktivnosti: izradu analiza. Vrijeme trajanja: 2007-2013. · Program inteligentna energija za Evropu. Inteligentna energija za Evropu.8 miliona eura. kinematografskog i audiovizuelnog naslijeđa i njegova pristupačnost svim građanima Evrope. 6.3 Vrijeme trajanja: 2007-2013.1 Opis programa: Program će biti implementiran kroz tri komonente: · Program za preduzetništvo i inovacije: finansiranje MSP (otpočinjanje djelatnosti i rast). podsticanje izvoza. jednakost polova. poboljšanje pristupa evropskim radovima) i pilot projekti (informacione i komunikacione tehnologije). inovativnog informatičkog društva. ekonomske i administrativne reforme. za period nakon 2006.1 Opis programa: Program će obuhvatiti sljedećih pet komponenti: zapošljavanje. umrežavanje. na znanju zasnovanog društva. Okvirni program za konkurentnost i inovaciju – CIP (The Competitivness and Innovation Framework Programme) Program koji treba da doprinese jačanju kapaciteta Zajednice. podrška razvoju statističkih sredstava i metoda. 7.5 Nadležan: Generalni direktorat za preduzetništvo i industriju. saradnja između MSP. jačanje svijesti svih zainteresovanih aktera i javnosti o politikama EU koje se odnose na sve gore navedene komponente programa. 6. Progres (PROGRESS) 7. 160 . 6. Program će. LIFE-životna sredina. uz visok nivo zaštite i unaprijeđenja kvaliteta životne sredine. promocija (poboljšanje cirkulacije evropskih audiovizuelnih radova. informaciono društvo. sa održivim razvojem baziranim na uravnoteženom ekonomskom rastu i visoko konkurentskoj tržišnoj ekonomiji. Program za zapošljavanje i društvenu solidarnost «PROGRESS». 6. inovacije zasnovane na usvajanju i ulaganju u informacione i komunikacione tehnologije. razmjenu iskustava. Nadležan: Generalni direktorat za informaciono društvo i medije. koji finansijski podržava implementaciju ciljeva EU u oblasti zapošljavanja i socijalnog staranja i doprinio ostvarenju zadataka Lisabonske strategije. preduzetnička i inovativna kultura.4 5. posebno MSP. borba protiv diskriminacije i različitost.4 Budžet: Predložen budžet od 628.2 Ciljevi: Podsticanje konkurentnosti preduzeća.5.3 Vrijeme trajanja: 2007-2013. 6.).3 5. razmjena informacija i dobre prakse. u okviru gore navedenih oblasti. kao i zajedničkih pokazatelja.2 5. Elekronski sadržaji (e-Content). uključujući transport. 7. · Program podrške informacionoj i komunikacionoj politici: jedinstvena evropska informaciona oblast. veća cirkulacija evropskih audiovizuelnih radova u okviru i van EU.5 Nadležan: Generalni direktorat za zapošljavanje i socijalna pitanja. radni uslovi.6 miliona eura.5 evropskih filmova. energetska efikasnost i novi obnovljivi izvori energije u svim sektorima. kao naprednog.4 Budžet: Predložen budžet od 4 212. praćenje implementacije politika i zakonodavstva Zajednice i procjena njihovog uticaja. uključujući ekoinovacije: ubrzanje razvoja konkurentskog. socijalna zaštita. kao nastavak postojećeg programa. 7. 7. podršku glavnim akterima.2 Ciljevi: Unaprijeđenje znanja i razumijevanja situacije u državama. jačanje svijesti i širenje rezultata. e-TEN i Modinis. 6. jačanje kapaciteta ključnih EU mreža. jačanje konkurentnosti evropskog audiovizuelnog sektora. promocija evropskog AV nasljeđa.

10. 8.1 Opis programa: Program će podržavati sljedeće aktivnosti: · Saradnja: Podrška istraživačkim aktivnostima u sljedećim tematskim oblastima: zdravlje.4 Budžet: Predložen budžet od 2 190 miliona eura. postizanje sinergije između nacionalnih zdravstvenih sistema. ocjena. FP-7. sigurnost i kosmos.5 Nadležan: Generalni direktorat za životnu sredinu. povećanje sposobnosti građana da donose bolje odluke o sopstvenim interesima. prevencija bolesti i povreda. poboljšanje zdravstvenih informacija i znanja u cilju razvoja javnog zdravstva.5 Nadležan: Generalni direktorat za zdravlje i zaštitu potrošača.. implementacija EU politike.) 8. evaluacija i obavještavanje o rizicima. energija. informacione i komunikacione tehnologije. praćenje i evaluacija politika i zakonodavstva. uz šire učešće zainteresovanih aktera. međunarodna saradnja. LIFE PLUS Program u oblasti zdravlja i zaštite potrošača. 10. u konsultacijama i implementaciji.3 Vrijeme trajanja: 2007-2013.2 Ciljevi: zaštita građana od rizika i prijetnji koji su izvan njihove kontrole. nanotehnologije. Technological Development and Demonstration Activities) 161 . podrška sigurnosti proizvoda i materija ljudskog porijekla. hrana. koji će biti implementiran kroz specifične programe. stabilizovanje koncetracije gasova u atmosferi. 9. društveno ekonomske nauke. rano otkrivanje. materijali i nove tehnologije. 9. bolje razumijevanje potrošača i tržišta. 8. prateće mjere (kampanje. Program aktivnosti Zajednice u oblasti zdravlja i zaštite potrošača (Programme of Community action in the field of health and consumer protection) Okvirni program za istraživanje i tehnološki razvoj.4 Budžet: Predložen budžet od 1 203 miliona eura.3 Vrijeme trajanja: 2007-2013. 9. 8. divlje faune i flore u cilju zaustavljanja dezertifikacije i gubitka biodiverziteta. uključujući NVO. koji bi obuhvatio više tekućih inicijativa i programa EU iz ove oblasti. 9. transport. zaštita građana od zdravstvenih prijetnji. staništa. razvoj. informisanje i edukacija potrošača.1 Opis programa: Program ima dvije komponente: · LIFE + implementacija i upravljanje: razvoj i ispitivanje inovativnih pristupa i instrumenata u politici. unaprijeđenje regulative. konferencije itd. 8. integracija u ostale politike Zajednice. poboljšanje i olakšanje funkcionisanja prirodnih sistema. promocija politika koje vode zdravijem načinu života. koji će sadržati specifične ciljeve i pravila implementacije. jačanje svijesti. · Zdravlje: jačanje nadgledanja. programa LIFE+. povećanje učešća u donošenju odluka. · LIFE + informacije i komunikacija: širenje informacija i jačanje svijesti.1 Opis programa: Program sadrži sljedeće tri komponente: · Jačanje sinergije kroz zajedničke aktivnosti i instrumente: poboljšanje komunikacije sa građanima. očuvanje. bolje upravljanje životnom sredinom. uticaj na zdravstvene determinante. povećanje efikasnosti i efektivnosti zdravstvenog sistema.2 Ciljevi: Povećenje kvaliteta životne sredine. 8. 9. bolje upravljanje prirodnim resursima i otpadom. 9. razvoj strateških pristupa u izradi politika. posebno na lokalnom i regionalnom nivou. koji bi predstavljao nastavak i proširenje aktivnosti koje su trenutno obuhvaćene postojećim programima.Novi finansijski instrument za životnu sredinu. životna sredina (uključujući klimatske promjene). Sedmi okvirni program za istraživanje i tehnološki razvoj (Seventh Framework Programme for Research. kontrole i odgovora na zdravstvene prijetnje. · Politika potrošača: Nastavak tekućeg programa. njene primjene i monitoringa. zaštita. poljoprivreda i biotehnologija.

kao i značajno uvećanje budžeta.2 Vrijeme trajanja: 2007-2013. potencijalno će biti otvoreni i za države Zapadnog Balkana. · Nenuklearne aktivnosti Zajedničkog istraživačkog centra. uspostavljanje zajedničkih pravila o azilu i imigraciji.Ideje: podrška istraživačkim aktivnostima u svim oblastima. jačanje svijesti. širenje rezultata. 10. · Izbjegavanje prevoza: integrisanje transporta u proizvodnu logistiku. 11. Ciljevi programa su stvaranje evropskog područja u kom su osigurane osnovne slobode i ljudska prava. 11. ali i uključuje i dvije nove: · Putevi na moru: direktno premještanje tereta sa drumskih na kratke pomorske puteve. 11. nadležan je Generalni direktorat za pravosuđe i unutrašnje poslove. 10. jačanje svijesti u cilju podrške žrtvama. b) međunarodne aktivnosti (multidisciplinarne mreže. koji definiše mjere koje treba sprovesti u pogledu slobode.3 Budžet: Predložen budžet od 740 miliona eura. borba protiv antisemitizma. · Vrijeme trajanja: 2007-2013. Ljudi: razvoj ljudskih resursa.2 Vrijeme trajanja: 2007-2013. U cilju obezbjeđivanja sredstava za implementaciju programa.4 Nadležan: Generalni direktorat za saobraćaj i energetiku. 2. Za implementaciju programa. · · · 11. Bezbjednost i zaštita sloboda i Osnovna prava i pravosuđe. Osnovna prava i građanstvo · Predviđene aktivnosti: Promocija Povelje o osnovnim pravima i informisanje svih osoba o njihovim pravima u cilju ohrabrivanja učešća u demokratskom životu EU. horizontalne aktivnosti u međunarodnoj saradnji. razmjena informacija i dobre prakse. prošorenje programa na države sa kojima se EU graniči. rasizma i diskriminacije. Borba protiv nasilja (Daphne) i prevencija i informisanja o drogama · Predviđene aktivnosti: a) prevencija i borba protiv svih oblika nasilja nad djecom. mladim ljudima i ženama i zaštita žrtava i rizičnih grupa (podrška NVO i drugim organizacijama. bezbjednosti i pravde do 2010.1 Opis programa: Program obuhvata aktivnosti prethodne faze implementacije. uključujući odgovarajuću infrastrukturu. istraživanju u korist MSP. Nastavak programa Marko Polo za period 2007-2013. aktivnosti koje doprinose pozitivnom tretmanu rizičnih grupa). Komponente u kojima je predviđeno učešće država Zapadnog Balkana su: 1.). Kapaciteti: podrška istraživačkoj infrastrukturi. Komisija je predložila tri okvirna programa pomoći: Solidarnost i upravljanje migracionim tokovima. Programi bi podržavali: poštovanje osnovnih sloboda i prava u evropskom društvu. klasterima. 10. implementaciju zajedničkog upravljanja granicama.2 miliona eura. 11.3 Budžet: Predložen budžet od 72 726 miliona eura. borbu protiv terorizma i organizovanog kriminala. koji bi trebali da doprinesu implementaciji programa saradnje u pravosuđu i unutrašnjim poslovima. jačanje civilnog društva. redovna ocjena stanja 162 . Marko Polo II (Marco Polo II) 12. Neki od segmenata okvirnog programa «Osnovna prava i pravosuđe». ispitivanje i ukazivanje na uzroke nasilja. kako bi se izbjegao značajan procenat prevoza tereta putevima.4 Nadležan: Generalni direktorat za istraživanje. Novi programi u pravosuđu i unutrašnjim poslovima Evropska komisija je predložila tri programa. jačanje svijesti o zdravstvenim i društvenim problemima uzrokovanim korišćenjem droga i sl. · Budžet: 138. borba protiv nasilja i zloupotrebe droga. pravosudna saradnja. uz uključenje novih aktivnosti. c) uključenje civilnog društva u implementaciju i razvoj Strategije o drogama EU i akcionih planova.

osnovnih prava, u oblastima primjene zakonodavstva Zajednice; međukulturni dijalog; podrška NVO u cilju jačanja njihovih kapaciteta da aktivno učestvuju u promociji osnovnih prava, vladavine prava i demokratije. · Ciljevi: Stvaranje evropskog područja u kom su osigurane osnovne slobode i ljudska prava, borba protiv antisemitizma, rasizma i diskriminacije, jačanje civilnog društva. · Vrijeme trajanja: 2007-2013. 3. Građansko pravo · Predviđene aktivnosti: Jačanje pravosudne saradnje u građanskim pitanjima (pravna sigurnost, međusobno priznavanje odluka i presuda, uklanjanje prepreka uzrokovanih razlikama u građanskom pravu i procedurama, usklađivanjem zakonodavstva, izbjegavanje sukoba nadležnosti); saradnja, razmjena informacija i iskustava; pravilna implementacija instrumenata Zajednice u oblasti pravosudne saradnje u građanskim i komercijalnim pitanjima; poboljšanje informisanosti o pravnim sistemima u državama članicama i pristupa pravosuđu; obuka; evaluacija opštih uslova koji su neophodni za razvoj uzajamnog povjerenja, uključujući kvalitet pravosuđa. · Ciljevi: Pravosudna saradnja; prilagođavanje postojećeg pravosudnog sistema u državama članicama pravilima EU; poboljšanje pristupa pravosuđu; obuka i uspostavljanje kontakata između zainteresovanih aktera. · Vrijeme trajanja: 2007-2013. · Budžet: 109,3 miliona eura.

13.2. Iskustva novih država članica EU u Programima Zajednice
Države centralne i istočne Evrope (osam novih članica, Bugarska i Rumunija) učestvovale su u 22 programa Zajednice, uz program Phare, za podršku učešću, kroz koji je alocirano 254,2 mil €. Iskustvo pokazuje da učešće u programima Zajednice može imati veoma pozitivan uticaj, uključujući: približavanje EU standardima; razvoj i usvajanje novih strategija; jačanje kapaciteta i upoznavanje sa novim metodama rada, uključujući konsultacije i učešće privatnog sektora; uključivanje donosioca odluka u postojeće mreže na nivou EU; osnivanje novih institucija ili jačanje postojećih; jačanje svijesti o EU i njenim pravilima i sl. Međutim, učešće u programima, posebno u početnoj fazi, može zahtijevati i značajanu političku, administrativnu i finansijsku obavezu, a mora se imati u vidu i sposobnost iskorišćavanja rezultata i mogućnosti koji će proizaći iz implementacije programa. Države kandidati su, učešćem u programima Zajednice, željele da iskažu svoju posvećenost procesu evropske integracije, da uzmu učešća u kreiranju politika u značajnom broju oblasti i da se upoznaju sa metodima rada EU, kao i da ostvare pristup finansijskoj pomoći tj. da iznos, kroz odobrene projekte, povraćenih sredstava bude veći od uplaćenog «entry ticket-a». O uključivanju u pojedini program odlučuje se na nivou države, a nakon uplaćenog finansijskog doprinosa, učešće uglavnom zavisi od pojedinih ministarstava, agencija i drugih krajnjih korisnika (preduzeća, NVO itd.). Učešće, između ostalog, podrazumjeva prisustvovanje upravnim odborima programa, forumima za kreiranje politika, seminarima, pristup grantovima i drugim finansijskim mehanizmima pojedinih programa. Programiranje, implementacija, praćenje i evaluacija su, uglavnom, u nadležnosti generalnih direktorata, izuzev pojednih komponenti programa iz oblasti obrazovanja, kod kojih postoji decentralizovana upravljačka struktura. Faktori koji su uticali na stepen učešća institucija i pojedinaca iz država kandidata u programima Zajednice: značaj određenog programa za proces evropske integracije, komplementarnost sa nacionalnim programima, sposobnost krajnjih korisnika i vlada da sufinansiraju projekte ili institucije koje učestvuju u programima, složenost procedura, stepen jednostavnosti pristupanja i implementacije na nivou države (evaluacija, selekcija i praćenje projekata), posebno kod decentralizovanih programa. Najteži zadatak je bio ohrabrivanje krajnjih korisnika da učestvuju u programima, pri čemu je od najvećeg značaja uspostavljanje

163

odgovarajućih struktura za podršku, koje podrazumijevaju odgovarajuća budžetska sredstva namijenjena sufinansiranju, institucionalnu stabilnost i obučen kadar, strategiju informisanja (internet, publikacije, oglašavanje, konferencije, radionice), obavještavanje o novim i rezultatima prethodnih tendera, obuku, odgovarajuću IT podršku, praćenje učešća i izvještavanje vlade o učincima. Kontakt osobe ili tijela za programe moraju biti uključeni u kreiranje politike u određenoj oblasti i imati odgovarajuća sredstva i podršku. Imajući u vidu da će iskorišćenost sredstava iz programa zavisiti isključivo od vještine i spremnosti državne uprave i krajnjih korisnika, koji će za njih, kroz pripremu projekata, konkurisati, državama kandidatima se preporučuje da: · Budu selektivne pri izboru programa tj. da se odlučuju za one programe kojima je jednostavnije pristupiti i koji su značajniji za pristupnu agendu, kao i da postepeno proširuju svoje učešće, · Obezbijede odgovarajuću podršku za implementaciju, posebno imajući u vidu «skrivene» troškove učešća npr. podrška krajnjim korisnicima, informativne kampanje, obuka i savjetovanje, upravljanje, monitoring i sl. · Sprovode informativne kampanje usmjerene na krajnje korisnike, kao i da se obezbjedi redovno informisanje vlade i nacionalnog koordinatora međunarodne pomoći, o ostvarenim rezultatima tj. osiguraju praćenje i evaluacija, · Obezbjede, uz pomoć EU, sredstva za obuku, u cilju sticanja znanja i vještina neophodnih za pripremu i implementaciju projekata, · Podstaknu uključivanje privatnog sektora i zainteresovanih aktera, kroz podršku postojećim oranizacijama ili obezbjeđenje sredstava, iz sopstvenih izvora ili donacija, za sufinansiranje kandidovanih projekata.

164

14. PROCES PRISTUPANJA EU
Nakon uspješnog otpočinjanja primjene Privremenog sporazuma, i sa pripremljenim Nacionalnim programom za integraciju, Crna Gora je pokrenula intenzivnu komunikaciju o inicijativi za podnošenje zahtjeva za članstvo u EU. Na bazi pozitivnog Avis-a Evropske komisije, Crna Gora može dobiti status zemlje kandidata, a nakon određivanja datuma, otpočeti proces pregovora o pristupanju EU.

EVROPSKA PERSPEKTIVA CRNE GORE
EFIKASNOST

KRENIMO !
CG

2007
- USTAV

2009
-SSP SPROVODJENJE - AKTIVNOSTI OKO KANDIDATURE

EVOLUTIVNOST
UNUTRAŠNJA SPREMNOST ZA EU STANDARDE I ČLANSTVO !

- SSP

2006
NEZAVISNOST

2008 - SPROVODJENJE SSP/ PS
- ZAHTJEV ZA ČLANSTVO U EU

2010

2011

2012

- PREGOVORI O PRISTUPANJU ...

Iako su primjena SSP i podnošenje zahtjeva za članstvo u EU, dva procesa zasnovana na različitim pravnim osnovama iz Osnivačkog ugovora EU, oni u suštini podrazumijevaju iste napore – usklađivanje zakonodavstva i primjenu Acquis-a, kao i jačanje ukupnih administrativnih kapaciteta države za slijedeću fazu procesa integracije, odnosno pristupanja EU. Uslov za članstvo u EU definisan je u čl. 49 Osnivačkih ugovora, gdje se kaže da “Svaka evropska država koja poštuje načela navedena u članu 6, tačka 1, može da zatraži da postane članica Unije215“. U članu 6, tačka 1 se kaže da se “ Unija zasniva na načelima slobode, demokratije, poštovanja ljudskih prava i osnovnih sloboda i na vladavini prava, načelima koja su zajednička svim državama članicama“. Procedure koje predstoje do sticanja statusa zemlje kandidata (i dalje), koje počinju podnošenjem zahtjeva za članstvo, odnosno otvaranjem ove druge, znatno zahtjevnije faze procesa pristupanja su slijedeće:
215

Article 49 (1): Any European State which respects the principles set out in Article 6(1) may apply to become a member of the Union. It shall address its application to the Council, which shall act unanimously after consulting the Commission and after receiving the assent of the European Parliament, which shall act by an absolute majority of its component members.

165

Podnošenje zahtjeva za članstvo u EU (Taj čin mora da bude usaglašen sa EU. Savjet ministara EU usvaja/potvrdjuje pozitivno mišljenje EK. Evropska komisija pripremi pozitivno mišljenje. Za dodatne odgovore i prevod na engleski jezik je potrebno minimum 4 nedjelje. 4. da postane kandidat za članstvo u EU. Država potencijalni kandidat odgovara na dodatna pitanja.„Avis“u. (proces ide prema EK). oktobar 2007. 2. Potpisivanje SSP . i sa mogućim datumom otpočinjanja pregovora. preko Savjeta ministara (GAERC216-a). Zahtev je veoma kratak i samo referira na član 49. prvenstveno predsedavajućom državom članicom. nego volja čitave države. Privremeni sporazum stupa na snagu . 12. Početak pregovora Na bazi prethodnog iskustva. Neke od država uz zahtjev su prezentirale i poseban Memorandum i Skupštinsku rezoluciju. januar 2008 3. 216 General Affairs and External Relations Council . 6.a .TRAJANJE PROCEDURA ZA STICANJE STATUSA KANDIDATA 1.GAERC 166 . Sloboda kretanja za radnike (FREEDOM OF MOVEMENT FOR WORKERS). ali je svakoj državi do sada za kvalitetne i jasne odgovore trebalo najmanje 4 mjeseca (uključujući i prevod na engleski jezik). Evropska komisija šalje Upitnik (Evropska komisija potroši 2-3 mjeseca za pripremu upitnika). Odluka Savjeta EU o početku postupka za dobijanje pozitivnog mišljenja „Avis“.1. Pregovori po poglavljima Acquis-a (33 poglavlja se pregovaraju. Luksemburg 2. 8. vjerovatno će se izaći odmah i sa datumom otpočinjanja pregovora. 2 ostaju za kraj (odnos sa institucijama EU i ostala pitanja). EU će pokušati da u svim slijedećim slučajevima izadje odmah. Evropskoj komisiji treba najmanje 4 radna mjeseca za pripremu mišljenja. Slobodan protok roba (FREE MOVEMENT OF GOODS).15. Na osnovu pozitivnog mišljenja – Avis-a. 9. i šalje ga. 7. Pravo osnivanja i sloboda pružanja usluga (RIGHT OF ESTABLISHEMENT AND FREEDOM TO PROVIDE SERVICES). Početak „screeninga“ (EK). ugovora o EU. 14. Vrijeme za pripremu odgovora zavisi od prethodne pripremljenosti države. 10. Priprema odgovora od strane Crne Gore. 11. 1. Komisija za vrijeme pripreme mišljenja šalje dodatna pitanja i traži dodatna objašnjenja. prema Savjetu EU. Savjet EU odlučuje o tome da Crna Gora dobije status kandidata. Evropska komisija nakon dobijanja ispunjenog upitnika počinje sa radom na mišljenju . tj. Time se jasno daje do znanja da nije u pitanju samo volja pojedine političke stranke. 3. 13. 5. uz kandidaturu.

Politika zaštite konkurencije (COMPETITION POLICY). 6. 22. 19. 34. 15. Bezbjednost hrane. Odluka Savjeta EU o članstvu Crne Gore u EU 167 . 18.4. podnošenje instrumenata o ratifikaciji od strane nacionalnih parlamenata država članica EU o Ugovoru o pristupanju Crne Gore u EU 19. 31. Pravo intelektualne svojine (INTELECTUAL PROPERTY LAW). Javne nabavke (PUBLIC PROCUREMENT). SECURITY AND DEFENCE POLICY) Finansijska kontrola (FINANCIAL CONTROL) Finansijske i budžetske odredbe (FINANCE AND BUDGETARY PROVISIONS) INSTITUTIONS (institucije) OTHER (ostalo) 15. sloboda i bezbjednost (JUSTICE. Postizanje spremnosti za preuzimanje obaveza iz članstva 16. veterinarska i fitosanitarna politika (FOOD SAFETY. 7. 14. 21. Poljoprivreda i ruralni razvoj (AGRICULTURE AND RURAL DEVELOPMENT). 30. Ratifikacija u Skupštini Crne Gore (ili drugi oblik potvrdjivanja Ugovora o pristupanju. npr. 27. 23. 16. FREEDOM AND SECURITY) Nauka i istraživanje (SCIENCE AND RESEARCH) Obrazovanje i kulutura (EDUCATION AND CULTURE) Životna sredina (ENVIRONMENT) Zaštita potrošača i zdravstvena politika (CONSUMER AND HEALTH PROTECTION) Carinska unije (CUSTOMS UNION) Spoljni odnosi (EXTERNAL RELATIONS) Spoljna. 24. 10. 28. Saglasnost Evropskog parlamenta. ako tako odluči Skupština) 18. 12. Informaciono društvo i mediji (INFORMATION SOCIETY AND MEDIA). 26. VETERINARY AND PHYTOSANITARY POLICY) Ribarstvo (FISHERIES) Transportna politika (TRANSPORT POLICY) Energetika (ENERGY) Poreska politika (TAXATION) Ekonomska i monetarna unija (ECONOMIC AND MONETARY UNION) Statistika (STATISTICS) Socijalna politika i zapošljavanje (SOCIAL POLICY AND EMPLOYMENT) Privredna društva i industrijska politika (ENTERPRISE AND INDUSTRIAL POLICY) Trans-evropske mreže (TRANS-EUROPEAN NETWORKS) Regionalna politika i koordinacija strukturnih instrumenata (REGIONAL POLICY AND THE CO-ORDINATION OF STRUCTURAL INSTRUMENTS) Pravosudje i osnovna prava (JUDICIARY AND FUNDAMENTAL RIGHTS) Pravda. 9. 20. referendum. 33. bezbjednosna i odbrambena politika (FOREIGN. 11. 25. Potpisivanje Ugovora o pristupanju (Acession Treaty) 17. 5. 35. Privredno pravo (COMPANY LAW). Finansijske usluge (FINANCIAL SERVICES). 8. 17. 13. 29. 32. Slobodan protok kapitala (FREE MOVEMENT OF CAPITAL).

juna 2005. Potvrdjujući privrženost građana Crne Gore demokratiji. poslaničke grupe opredijeljene za nezavisnu Crnu Goru. Konstatujući da najveći broj građana Crne Gore i političkih subjekata iskazuje privrženost idejama evropskih integracija i potvrđujući opredjeljenje za postizanje najšireg političkog konsenzusa. jun 2003. kao prostoru stabilnog mira. Potvrdjujući odlučnost da se ispune obaveze predvidjene Procesom stabilizacije i pridruživanja. Skupština Republike Crne Gore. g). čemu će Skupština Republike Crne Gore dati punupodršku i neophodan podsticaj. god.) o »dvostrukom kolosjeku« u procesu harmonizacije ekonimskih sistema. demokratskih vrijednosti i visokog životnog standarda. donijela je DEKLARACIJU O PRIDRUŽIVANJU EVROPSKOJ UNIJI Skupština Republike Crne Gore: 1. istorijskom. civilnom i otvorenom društvu. roba i usluga. uloge i značaja Skupštine Republike Crne Gore u tom procesu. a posebno u pogledu stabilnosti demokratije i njenih institucija. tekovine i ciljeve na kojima se temelji Evropska unija i polazeći od člana 49 Ugovora o Evropskoj uniji (Ugovor iz Amsterdama). kao i poslaničke grupe opredijeljenje za državnu zajednicu Srbija i Crna Gora. izražavaju spremnost da.ANEKS – Skupštinske rezolucije posvećene procesu evropskih i evroatlanskih integracija Crne Gore DEKLARACIJA O PRIDRUŽIVANJU EVROPSKOJ UNIJI (2005) Polazeći od činjenice da je Crna Gora u civilizacijskom. Izražavajući spremnost da Skupština Republike Crne Gore u svom budućem radu daje punu podršku i neophodan podsticaj pristupanju Evropskoj uniji. koji se odnosi na postupak i uslove prijema države koja je podnijela zahtjev za članstvo u Evropsku uniju. Potvrdjuje da je strateški interes građana Crne Gore ostvarenje procesa evropskih integracija. Konstatujući da između političkih partija postoje razlike u gledanju kroz koji državno-pravni status treba integrisati Crnu Goru u Evropsku uniju. poštovanju ljudskih i manjinskih prava i osnovnih sloboda. rade na ubrzanom integrisanju i primjeni evropskih standarda.oktobra 2004. i pored navedenih političkih razlika. sa punim međunarodnopravnim subjektivitetom. godini. na drugoj sjednici prvog redovnog zasijedanja u 2005. Afirmišući značaj Crne Gore za ostvarivanje trajnog mira i stabilnosti na području Jugoistočne Evrope i izražavajući podršku naporima međunarodne zajednice i Evropske unije usmjerenim ka ostvarivanju ovih ciljeva. za punu slobodu kretanja lica. dana 8. kulturnom i geografskom smislu sastavni dio Evrope. Zalažući se za ostvarenje ekonomske stabilnosti i prosperiteta. Prihvatajući osnovne vrijednosti Evropske unije i izražavajući spremnost za ispunjavanje kriterijuma za pristupanje Evropskoj uniji. na osnovu člana 81 tačka 2 Ustava Republike Crne Gore. Prihvatajući načela. kapitala. Solunskom deklaracijom sa Samita Evropske unije i zemalja Zapadnog Balkana (21. Agendom za Zapadni Balkan:»Put ka Evropskoj integraciji«. 168 . kao nužnog preduslova za brže pridruživanje Evropskoj uniji. vladavini prava. zaključcima Ministarskog Savjeta Evropske unije iz Luksemburga (11. ostajući privržene svojim programskim načelima. godine.

Evropskoj komisiji. 9. Izražava spremnost da. 6. Izražava spremnost da u cilju ostvarenja pune i trajne stabilnosti i regionalne bezbjednosti. jačanja ekonomske i socijalne sigurnosti. sindikate. najmanje jednom u tri mjeseca. a posebno u otklanjanju svih zakonskih. 3. 7. 4.godine SKUPŠTINA REPUBLIKE CRNE GORE PREDSJEDNIK Ranko Krivokapić 169 . parlamentima drugih država. ilegalne imigracije i za bezbjednost granica. Poziva Vladu Republike Crne Gore da. trgovine ljudima. korupcije. vjerske zajednice. kroz program »Partnerstvo za mir« pristupi NATO-u i drugim evropskim i evro-atlantskim bezbjednosnim strukturama. Poziva Vladu Republike Crne Gore da. 10. 5. Podgorica. 11. u što kraćem roku. te da intenzivira mjere i akcije za otvaranje pregovora o zaključivanju Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju EU. uključujući saradnju sa Međunarodnim krivičnim sudom za ratne zločine za prostor bivže Jugoslavije u Hagu. Deklaraciju dostaviti Evropskom parlamentu. medije. i posebno afirmiše regionalnu saradnju kroz programe »Cetinjskog parlamentarnog foruma«. juna 2005. Potvrdjuje spremnost za punu saradnju i ispunjenje obaveza i standarda Savjeta Evrope i Organizacije za evropsku bezbjednost i saradnju i svih ostalih preuzetih medjunarodnih obaveza. drogom. radi upoznavanja. dostavi Skupštini Republike Crne Gore izvjestaj o realizaciji aktivnosti i obaveza Crne Gore u vezi sa procesom stabilizacije i pridruživanja Evropskoj uniji. dodatno unaprijedi saradnju sa Evropskim parlamentom. poštujući evropske standarde u ostvarivanju manjinskih prava. daju prioritet ubrzanom usvajanju predloga zakona od posebnog značaja za proces pridruživanja Evropskoj uniji i rade na afirmaciji evropskih vrijednosti u Crnoj Gori. na principima vladavine prava i promovisanja ljudskih i građanskih sloboda. Savjetu ministara EU i Savjetu Evrope. Deklaraciju objaviti u »Službenom listu Republike Crne Gore«. kao i saradnju sa Medjunarodnim sudovima. državne i lokalne organe vlasti i sve građane da daju puni doprinos zajedničkim naporima za ubrzanje procesa pridruživanja Evropskoj uniji. Potvrdjuje da će doprinjeti ubrzanom uskladjivanju pozitivnopravnog sistema Republike Crne Gore sa propisima i standardima Evropske unije. Poziva sve parlamentarne stranke da. Izražava spremnost da afirmiže saradnju sa domaćim nevladinim i međunarodnim organizacijama u cilju promovisanja vrijednosti Evropske unije i upoznavanja javnosti sa ciljevima ulaska Crne Gore u Evropsku uniju i poziva sve političke partije. institucionalnih i političkih nedostataka u cilju borbe protiv organizovanog kriminala. u okviru svojih nadležnosti izradi strategiju za pridruživanje Evropskoj uniji i dostavi je Skupštini Republike Crne Gore. 8. ostvarivanja i unapređenja manjinskih prava.2. u cilju ubrzanja procesa evropskih integracija. 8. u cilju postizanja društvenog konsenzusa.

27. stabilnosti i ekonomskog prosperiteta ne samo u regionu.Skupštinska rezolucija. Poštujući opšteprihvaćena načela vladavine prava i medjunarodnih konvencija za zaštitu ljudskih prava.12. Zahvaljujući Evropskoj uniji na pretpristupnoj pomoći i otvorenoj mogućnosti učestvovanja u programima Instrumenta za predpristupnu pomoć i drugim programima saradnje i pomoći.godine donijela je REZOLUCIJU O ISPUNJAVANJU OBAVEZA CRNE GORE U OKVIRU SPORAZUMA O STABILIZACIJI I PRIDRUŽIVANJU Skupština Crne Gore: Naglašava da je punopravno članstvo Crne Gore u Evropskoj uniji strateški nacionalni cilj kojem će Skupština Crne Gore davati punu i stalnu podršku. juna 2005. na osnovu člana 82 stav 3 Ustava Crne Gore.godini. u Luksemburgu potpisan Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju izmedju Evropskih zajednica i njihovih država članica s jedne strane i Crne Gore s druge strane. uključujući i prava pripadnika manjinskih nacionalnih zajednica. Skupština Crne Gore. Potvrdjuje da je Skupština posvećena daljoj izgradnji Crne Gore na principima vladavine prava. kao i bezbjednosti granice. kao i ostvarivanje pune saradnje u oblasti pravde. kao i za izgradnju institucija i jačanje institucionalnih i društvenih kapaciteta. Utvrdjuje da je dinamična implementacija Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju (uključujući i Privremeni sporazum) ne samo obaveza Crne Gore na bazi prvog sveobuhvatnog ugovornog odnosa sa Evropskom unijom. Dijeleći načela. Potvrdjujući u potpunosti opredjeljenja iz Deklaracije o pridruživanju Evropskoj uniji. kvalitetno ispunjavanje svih obaveza iz Privremenog sporazuma predstavlja ključni preduslov za podnošenje zahtjeva za prijem Crne Gore u punopravno članstvo u Uniji. organizovanog kriminala. slobode i bezbjednosti. već i u cijeloj Evropi. već i snažan podsticaj demokratskim i ekonomskim reformama u zemlji. 170 . Potencirajući značaj dobrosusjedskih odnosa i unapredjivanje regionalne saradnje. ta da su njeni napori usmjereni ka stvaranju trajnog mira. Obavezuje se da će kroz politički dijalog i najširi konsenzus doprinijeti ubrzanom uskladjivanju zakonodavstva Crne Gore sa standardima i pravnom tekovinom Evropske unije. decembar 2007. implementacionih i političkih preduslova u cilju što efikasnije borbe protiv korupcije i. godine.2007. Polazeći od člana 49 Ugovora o Evropskoj uniji. a sve sa ciljem stvaranja zajedničke zone sigurnosti. na osnovu člana 15 stav 3 Ustava Crne Gore. (ugovor iz Amsterdama). Polazeći od činjenice da je 15. na šestoj sjednici drugog redovnog zasijedanja u 2007. oktobra 2007. godine. Imajući u vidu da. kao i da pristupanje Crne Gore Evropskoj uniji treba temeljiti na individualnom pristupu i dostignućima svake zemlje pojedinačno. institucionalnih. Konstatuje da su opšte-civilizacijsko i kulturno nasljedje. vrijednosti i ciljeve na kojima se temelji Evropska unija. kao i sam geostrateški položaj Crne Gore vezani za područje Zapadnog Balkana i Mediterana. Skupština odlučuje o načinu pristupanja Evropskoj uniji. Opredjeljujući se za razvoj gradjanskog društva i punu demokratizaciju svih društvenih. kao i da će predano raditi na jačanju svih zakonskih. koju je Skupština Republike Crne Gore donijela 8. mira i ekonomskog prospariteta u regionu i čitavoj Evropi. dana 27. političkih i ekonomskih straktura. Afirmišući stav iz Preambule Ustava Crne Gore u kome se potencira privrženost ravnopravnoj saradnji sa drugim narodima i državama i evropskim i evroatlantskim integracijama. kao i obezbjedjivanja ravnopravnosti i socijalne sigurnosti za sve njene gradjane. ljudskih i gradjanskih sloboda. unapredjivanja i ostvarivanja manjinskih prava. jačanja ekonomskih sloboda i institucija i mehanizama slobodnog tržišta. koji se tiče postupka i uslova prijema države u članstvo Evropske Unije.

iz perioda 1991-2001. Evropskoj komisiji. akademskih institucija i nevladinih organizacija). Posebno naglašava svoja očekivanja da parlamanti zemalja članica Evropske unije. raditi po posebnim i prioritetnim procedurama sa ciljem ispunjavanja obaveza koja predvidja SSP. a jednom u tri mjeseca izvještaj o ukupnim aktivnostima u okviru procesa stabilizacije i pridruživanja EU. Podstiče Vladu da u najkraćem mogućem roku usvoji Nacionalni plan za integraciju Crne Gore u Evropsku uniju. kao strateško savjetodavno tijelo visokog stepena participativnosti svih predstavnika crnogorskog društva koje će doprinijeti boljoj koordinaciiu i nadgledanju implementacije Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. dinamiku i način usvajanja zakona i drugih propisa u cilju uskladjivanja pravnog sistema Crne Gore sa pravnom tekovinom Evropske unije. 27. Skupština poziva Vladu Crne Gore da. Podgorica.Iskazuje punu spremnost. a na bilo koji način neposredno vezanim za Crnu Goru. kako bi se proces ratifikacije Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju završio u najkraćem mogućem roku. predstavnicima parlamentarnih partija i civilnog društva formira Nacionalni savjet za Evropske integracije. a potom i pristupanje Crne Gore. Vlade država članica.2007. očekujući što skorije ispunjavanje potrebnih preduslova za uspješnu kandidaturu. U cilju stvaranja uslova za objektivno suočavanje sa istinom o događajima iz bliske prošlosti. kroz formu posebno istraživačko-dokumentacionog centra. kao i ostale institucije Evropske unije. da zajedno sa Vladom Crne Gore. Savjetu ministara Evropske unije i Savjetu Evrope. Rezuluciju objaviti u Službenom listu Crne Gore. Predsjednikom. Rezuluciju dostaviti Evropskom parlamentu. S tim u vezi. uvaže puno opredeljenje i posvećenost svih političkih snaga Crne Gore. procesu evropskih integracija. Predlaže Vladi Crne Gore da već u prvoj polovini 2008.12. tako i predstavnike civilnog društva (medija.godina. odnosno u cilju stvaranja pretpostavki za utvrdjivanje i svake moguće odgovornosti za konkretna dešavanja. kroz saradnju u pripremi Nacionalnog programa za integraciju. Odlučuje da u saradnji sa Vladom. Poziva Vladu Crne Gore da jednom mjesečno dostavlja Odboru za medjunarodnu saradnju i evropske integracije Skupštine Crne Gore Izvještaj o ispunjavanju obaveza iz Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju (Privremenog sporazuma). te da u njegovo definisanje uključi i predstavnike različitih društvenih struktura. podnese zahtjev za punopravno članstvo Crne Gore u Evropskoj uniji. kako predstavnike političkih partija. sindikata. godine. Najavljuje da će nakon definisanja dinamike i okvira djelovanja. SKUPŠTINA CG PREDSJEDNIK Ranko Krivokapić 171 . stvori formalno-pravne i druge neophodne pretpostavke za utvrdjivanje istine o dogadjajiima sa mogućim elementiima zločina. definiše rokove. ukazuje na značaj da konačnu odluku o članstvu u Evropskoj uniji donesu gradjani putem slobodno iskazane volje.g.

Državni organi Crne Gore su dužni da. kojom je potvrđen njen strateški prioritet ubrzanog integrisanja u Evropsku uniju i odlučnost da se nastavi efikasno ispunjavanje uslova i zahtjeva sadržanih u Kopenhaškim kriterijumima i Procesu stabilizacije i pridruživanja kao i čvrsto opredjeljenje da pristupi evropskim i evroatlantskim-NATO bezbjednos-nim strukturama i da nastavi da doprinosi učvršćavanju regionalne stabilnosti i bezbjednosti. posebno partnerske odnose sa susjednim državama. 3. oktobar 2008. pokazala privrženost nastojanjima da svi sporovi budu riješeni na miran način. godine. uz posredovanje međunarodne zajednice. juna 2006. 4. bezbjednost i vladavinu prava. Crna Gora je. 5. kako bi kroz evropske i evroatlantske integracije obezbijedili viši kvalitet života svih građana Crne Gore i dostupnost svih vrijednosti evropske civilizacije. 2. NATO. u što kraćim rokovima ispunjavaju uslove predviđene Sporazumom o stabilizaciji i pridruživanju koji je potpisan sa EU kao i Okvirnim dokumentom Partnerstva za mir. oktobra 2008. Crna Gora će i dalje biti privržena pravima i obavezama koje proističu iz dosadašnjih angažmana sa Evropskom unijom. Skupština Crne Gore. čuvajući svoju unutrašnju stabilnost. ekonomskih i bezbjednosnih interesa članstvo u evropskim i evroatlantskim strukturama – Evropskoj uniji i NATO. istrajna u opredjeljenju da. koristeći sve svoje resurse. kao organa zakonodavne vlasti i principa sadržanih u Deklaraciji nezavisne Republike Crne Gore od 3. na prvoj sjednici drugog redovnog zasijedanja u 2008. 3. spremna da uvaži političku realnost koju članice EU i NATO vrednuju kao značajnu za regionalnu stabilnost i slijedi politiku koja je na kursu njenih evropskih i evroatlantskih opredjeljenja. promovišući prijateljske odnose i regionalnu saradnju. godine. na osnovu člana 82 tačka 3 Ustava Crne Gore. To će biti osnov i za opredjeljenje Crne Gore prema pitanju Kosova. kao i ispunili strateški prioritet članstva u EU i NATO. doprinose regionalnoj bezbjednosti. 3. donijela je REZOLUCIJU O NEOPHODNOSTI UBRZANJA PROCESA INTEGRACIJE CRNE GORE U EVROPSKE I EVROATLANTSKE STRUKTURE 1. Polazeći od svoje ustavne nadležnosti. SU-SK Broj 01 Podgorica. Ujedinjenim nacijama. Savjetom Evrope i Organizacijom za evropsku bezbjednost i saradnju i drugim međunarodnim regionalnim organizacijama. Crna Gora i na ovaj način iskazuje posvećenost dostizanju standarda koji donose jačanju kapaciteta koji vode tom cilju. Nakon obnove svoje državnosti Crna Gora je pokazala da su njeni strateški ciljevi ubrzane evropske i evroatlantske integracije. godini. Crna Gora je u potpunosti posvećena aktivnom ispunjavanju svojih obaveza na unutrašnjem i međunarodnom planu i ostaje uvjerena da je najbolji okvir za realizaciju njenih vitalnih političkih. godine SKUPŠTINA CRNE GORE 172 . dana 3. Uvjerena da je ostvarenje ovih ciljeva osnov i uslov očuvanja i unapređenja ekonomskog i demokratskog ambijenta koji će intenzivirati investiciona ulaganja i osigurati dalji ekonomski razvoj. oktobra 2008.Skupštinska rezolucija.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful