Univerzitet u Beogradu

vanr. prof. dr

UV ZRAČENJE I ZAŠTITA OD NJEGOVOG ŠTETNOG DELOVANJA

2009. influence on people and protection of harmful influence. ekologija je naučna disciplina koja proučava raspored i rasprostranjenost živih organizama i biološke interakcije između organizama i njihovog okruženja. Kada životna sredina počne negativno delovati na opstanak živih vrsta ili određene populacije nastaju ekološki poremećaji. Mogu biti biti uzrokovani prirodnim ili ljudskim faktorima. što nije ispravno jer je zaštita životne sredine samo jedna od oblasti kojima se bavi ekologija. način na koji se izražava. a 1% čine teški elementi. Na kraju. 2 . njegovo dejstvo na čoveka kao i zaštita od štetnog uticaja. smanjenje količine kiše ili prevelik intenzitet zračenja) ili kada životna sredina počne negativno delovati na opstanak vrsta (ili populacije) usled pojačane aktivnosti lovokradica ili kad faktori okoline počnu negativno delovati na kvalitet života živih vrsta (ili populacije) usled porasta broja jedinki (prenaseljenost). ekološki poremećaj može biti lokalni (kao kod izlivanja nafte) ili globalni (porast UV zračenja usled proširenja ozonske rupe). ZAŠTITA Abstract: This document describe concept of UV radiation. UVOD Ekologija je nauka o životnoj sredini. Središnji deo Sunca čini 64% helijuma. godine UV ZRAČENJE Odsek: Predmet: “Sistem kvaliteta životne sredine” Rezime: U ovom radu definisan je pojam UV zračenja. Sunce kao izvor UV zračenja Najvažniji svetlosni izvor u prirodi je Sunce koje svojim zračenjem omogućava odigravanje svih meteoroloških i životnih procesa na Zemlji. a samo mali deo ove energije je dovoljan za održavanje života na našoj planeti. Okruženje (životna sredina) organizama uključuje fizičke osobine. KEY WORDS: UV RADIATION. ali takođe uključuje i druge organizme koji dele sa njim njegov ekosistem odnosno stanište. Često se koristi kao sinonim za pojam zaštite životne sredine. UV INDEX. U suštini. PROTECTION 1. way of expression. UV ZRAČENJE 2. 2. a mogu pogoditi i velik broj njih. koje se mogu opisati tzv. porast temperature. U ovoj oblasti dešavaju se termonuklearne reakcije koje prati oslobađanje velike količine energije. mogu zahvatiti jednu vrstu ili manji broj njih. To se dešava i kad faktori životne sredine počnu gubiti na svom kvalitetu u poređenju sa potrebama živih vrsta i to nakon promene abiotičkih ekoloških faktora (na primer. 35% vodonika.1. Takođe. Ekološki poremećaji mogu biti veći ili manji (i varirati u trajanju od nekoliko meseci do nekoliko miliona godina). abiotičkim faktorima kao što su klima i geološki uslovi (geologija). UV INDEKS. KLJUČNE REČI: UV ZRAČENJE.Beograd.

Snaga zračenja na površini Zemlje zavisi od položaja Sunca. od ugla upada Sunčevih zraka na osvetljenu površinu i od karakteristika i stanja atmosfere u okolini obuhvaćenoj horizontom nad posmatranom tačkom na tlu. 3 .4 KW/m2 (ukoliko se Sunce ne nalazi pod uglom većim od 30o u odnosu na zenitnu osu). UV zračenje. Sunce spada u zvezde sa izrazito stabilnim režimom zračenja."van". U donjim slojevima atmosfere (troposferi) dolazi do značajnih promena u bilansu snaga zračenja. imaju veće talasne dužine od vidljive svetlosti.2. koje se može smatrati konstantnim. koja uključuje g. 2. IC zračenje. a srednja temperatura površine Sunca iznosi oko 6000 K. Eelektromagnetne radijacije i talsane dužine Nevidljive radijacije koje pokazuju izrazito toplotno dejstvo nazvane su infracrveni zraci (IC zraci). Pojam UV zračenja Ultraljubičasto zračenje (skraćeno UV prema eng. a zatim γ-zraci sa radioaktivnih tela i najzad sekundarni kosmički zraci. ali većim od onih koje imaju meki X-zraci.Temperatura sunčevog jezgra iznosi oko 15 106 K. Od te ogromne energije na Zemlju padne. gde ljubičasto označava deo spektra vidljive svetlsoti sa najmanjim talasnim dužinama. Nevidljive radijacije koje imaju manju talasnu dužinu od vidljive svetlosti nazivaju se ultraljubičasti zraci (UV zraci).zrake. od latinskog ultra . najvećim delom prodire kroz atmosferu (sa izuzetkom relativno malog dela koji se reflektuje ili utroši na sekundarnu emisiju atmosfere i tako transformisan emituje prema slobodnom prostoru ili tlu). X zrake. ultraviolet) obuhvata elektromagnetno zračenje sa talasnim dužinama manjim od vidljivog zračenja. Elektromagnetna energija. Energija koju Sunce zrači ima svoj pik na 470 nm. delimično usled apsorpcije zbog prisustva aerozagađenja (aerosola). Ime znači "van ljubičastog".8 KW. u proseku svega oko 1. mikro talase i radio talase. Snaga sunčevog zračenja koja pristiže u gornje slojeve atmosfere. koja se svakog sekunda emituje sa Sunca iznosi 3. tj. Slika 1. Još manju talasnu dužinu imaju Röntgen-ovi ili X-zraci. a delimično zbog refleksije sa površine oblaka i iz drugih razloga.

1. 1801. UV (ultraljubičasto zračenje) je podeljeno na tri tipa: 4 . Podela UV zračenja U odnosu na talasnu dužinu. 1985) podela UV zračenja je na: Slika 3. publication No 69. 2. Ultraljubičasta svetlost Otkriće UV zračenja povezano je sa opažanjem da soli srebra potamne kada se izlože sunčevoj svetlosti.2. Podela UV zraka Po definiciji CIE (Commission Internationale de l’Eclairage. Kasnije su hemijski i toplotni zraci zamenjeni modernim nazivima ultraljubičasti i infracrveni zraci. godine nemački istraživač Johan Riter napravio je ključno otkriće da su nevidljivi zraci na samom kraju ljubičaste oblasti vidljivog spektra izuzetno efikasni u zatamnjivanju papira natopljenog srebrohloridom. Deoksidujućim zracima ime je ubrzo promenjeno u "hemijske zrake" i takvo se održalo tokom 19. veka. Da bi naglasio njihovu hemijsku reaktivnost nazvao ih je "deoksidujućim zracima" naspram "toplotnih zraka" na drugom kraju vidljivog spektra.Slika 2.

opekotine (eriteme) i za rak kože. Glavne ćelije apsorberi UV-B zračenja su nukleične i aromatične kiseline.  Zračenje u oblasti talasnih dužina od 281 nm . Bez obzira na ozbiljnu redukciju ozona. i nije štetno kao UV-B. te tako za nas nema značaja. Ono koje je smrtonosno. UV-A prodire veoma duboko u ljudsku kožu i može da dovede do oštećenja kože. 2.2.  UV-B zračenje. fotokarcinogeneza (rak kože). 5  . UV-C biće ipak apsorbovano od strane preostalog Ozona. Sa stanovišta spektroskopije UV oblast zračenja se deli na:  Daleku (ili vakuumsku) oblast UV zračenja od 200 nm do 300 nm. a talasnih dužina od 260 nm do 290 nm ima razorno dejstvo. Ozonski sloj je obično najtanji u tropskim predelima a najdeblji na polovima. koji štiti površinu od jednog dela ultraljubičastog zračenja. • UV-C zračenje je zračenje najveće energije.  Blisku oblast („tamno svetlo“) koja obuhvata interval talasnih dužina od 300 nm do 400nm.UV-A zračenje. UV-C ne prodire kroz ozonski sloj zemljinog omotača. Kako se stratosferski ozon smanjuje. što se UV-C upotpunosti apsorbuje od strane atmosferskog ozona i kiseonika. zato se naziva „tamno svetlo“. UV-B može samo malo da prodre u kožu. ali je odgovorno uglavnom za kasno tamnjenje. ono potpada pod uticaj smanjenja ozona u atmosferi. ekstremno orožnavanje i stvaranje otvrdlina ) UV-A je odgovorno za trenutno tamnjenje. koristi se za uništavanje bakterija i virusa.320 nm – zračenje koje ima najjače dejstvo za kožu i naziva se eritemalna oblast.2. emituje se na talasnim dužinama od 315 nm do 400 nm (1 nanometar= 10-9 m). proporcionalno tome više ultraljubičastog zračenja koje stiže na zemljinu pripada oblasti UV-B talasnih dužina. Ali veoma važno je stvaranje D-vitamina u našem telu koje je moguće jedino sa UV-B.300 nm – zračenje koje ima germicidno dejstvo. kao „kožnata koža“ (prevremeno starenje kože. emituje se na talasnim dužinama od 280 nm do 315 nm. zatim od ugla pod kojim se nalazi sunce na nebu i od oblačnog pokrivača. zvanom stratosfera formira ozon. Oštećenja od UV-B zračenja zavise od količine ozona u atmosferi. Ono je uzročnik najvećeg broja ostećenja na biljkama i životinjama. Razvoj sunčanih opekotina. emituje se na talasnim dužinama od 100 nm do 280 nm. Intenzitet UV zračenja Na intenzitet UV zračenja koje dospeva do Zemlje utiče nekoliko faktora: Debljina atmosfere (debljina ozonskog omotača) Smanjenjem debljine ozonskog omotača intetnzietet UV zraka koji prolaze kroz atmosferu se znatno povećava.220 nm – zračenje zahvaljujući kojem se u delu atmosfere. • Prema hemijskom dejstvu ultraljubičasto zračenje se deli na:  Zračenje u oblasti talasnih dužina od 175 nm . ubrzano starenje kože. Ono deluje zbirno i pojačava efekte UVB zračenja. UV-C zračenje talasnih dužina od 180 nm do 200 nm razara nukleinske kiseline i belančevine. Sreća je. koji se ponaša kao filter.  Zračenje u oblasti talasnih dužina od 220 nm . Dakle. na njega ne utiče smanjenje ozona. kataraktogeneza (katarakta) i degradacija mrežnjače posledica su dugog izlaganja UV-B zračenju. Proteini i DNK apsorbuju UV-A.

WHO). Sunčeva elevacija je najveća sredinom dana i u letnjem periodu. koje živi na područijima sa visokim stepenom UV zračenja. a delom biva rasejano ili apsorbovano od strane atmosfere. Sunčevo zračenje koje dospeva na spoljašnju površinu atmosfere delom prolazi kroz atmosferu. magla ili prisustvo aerosoli u vazduhu. Potreba da se javnost obaveštava jednostavnim. Taj parametar se naziva UV indeks. koje zaštitne faktore da koriste. U nekim zemljama se daju javni saveti o dužini dnevnog izlaganja Suncu. Svetske meteorološke 6 . voda.3. Uv indeks je povezan sa eritemalnim dejstvom sunčevog UV zračenja na ljudsku kožu. Intenzitet Sunčevog zračenja se povećava refleksijom UV zraka sa okolnih površina kao što su sneg. i sl. stene. zatim šta obući da bi se zaklonili od UV zračenja. 2. Oblaci u opštem slučaju smanjuju intenziet UV zraka. a smanjenje zavisi od vrste i debljine oblaka. dok zračenje koje se raseje ili apsorbuje u atmosferi čini difuznu komponentu Sunčevog zračenja.  Nadmorska visina Debljina sloja apsorbera u amosferi se smanjuje sa povećanjem nadmorske visine. trava itd. jer je put kroz apsorbujući sloj atmosfere najkraći i najviše fotona dospeva do površine Zemlje. Ove dve komponente ukupnog UV zračenja koje pada na atmosferski omotač stižu do površine Zemlje u odnosu 1:1. razumljivim informacijama UV zračenju i mogućim štetnim posledicama na ljude.  Sunčeva elevacija Visina Sunca na horizontu ili sunčeva elevacija definiše se kao ugao pod kojim se vidi Sunce u odnosu na pravac horizonta. Zračenje koje prolazi kroz atmosferu čini direktnu komponentu. trava i voda reflektuju samo oko 10 % upadnog zračenja. Elevacija ima veliku vrednost kada je Sunce visoko. da ukažu na stepen opasnosti koji trenutno postoji. UV indeks Postoji više načina na koje nadležne službe pokušavaju stanovništvu. Zbog toga je UV zračenje intenzivnije na mestima gde je nadmorska visina veća. Difuzno zračenje čine UV zraci koji su interagovali sa česticma u atmosferi i bivali reflektovani u svim pravcima. pa je intenzitet UV zraka na mestima nulte geografske širine veći u odnosu na mesta na drugim geografskim širinama. Sunčevi zraci se rasejavaju i apsorbuju na kapljicama vode koje se nalaze u magli. dovela je naučnike do definisnja parametra koji je upotrebljen kao indikator izloženosti UV zračenju. pa se intenzitet UV zračenja po maglovitim danima znatno smanjuje. Na ekvatoru ugao sunčevih zraka koji padaju na površinu Zemlje ima najveću vrednost. i da se u skladu sa tim ponašaju. dok sneg i stene reflektuju i do 90% ukupne količine zračenja koje padne na površinu. Dugorocni cilj savetovanja o UV zračenju je da pojedinci mogu da procene šta ta vrednost ili indeks znači za njih na isti nacin kao što procenjuju temperaturu. Na polovima je intenzitet UV zračenja najmanji jer je vrednost elevacije minimalna. Intenzitet reflektovanog zračenja zavisi od vrste reflektujuće površine. Na primer. Meteorološki uslovi Pod meteorološkim uslovima koji utiču na intenzitet UV zračenja podrazumevaju se: oblaci. a njegova definicija je standardizovana i publikovana kao zajednička preporuka Svetske zdravstvene organizacije (World Health Organization . To znači da je ultravioletno zračenje intenzivnije na planinama čak i tokom zimskog perioda kada Sunčeva elevacija ima mnogo manju vrednost.

 Nizak – 3. 4.00h. Minimalna opasnost od UV zračenja. Predstavlja vrlo veliku opasnost od UV zračenja.  Srednji (visok) – UV indeks 5. šeširi sa širokim obodom. jer već kroz dvadesetak minuta mogu da zadobiju opekotine. jer u suprotnom mogu da zadobiju opekotine za manje od 5 minuta. odeća dugih rukava gustog tkanja i obavezno izbegavanje boravka na direktnom suncu. maksimalno smanjiti boravak na otvorenom sredinom dana. Programa Ujedinjenih nacija za životnu sredinu (United Nations Environment Programme .3.3. zaštitne kreme i odeća sa dugim rukavima. Predstavlja visoku opasnost od UV zračenja. 9.00h do 16. Predstavlja značajnu opasnost od UV zračenja.  Vrlo visok (ekstremno visok) – UV indeks 10 i više. naočare za sunce.UNEP) i Međunarodne komisije za nejonizujuće zračenje (International Commission on Non-Ionizing Radiation . Izračunavanje UV indeksa Za izračunavanje UV indeksa je potrebno poznavati spektar UV zračenja (Fλ). 2.ICNIRP). 2. naočare za sunce. UV indeks je jedinica mere UV nivoa.1. Kada se primeni formula: UVbio = ∫BλFλdλ dobilja se stvarno biološki efektivno UV zračenje (UVbio).  Visok (vrlo visok) – UV indeks 7. može se ostati na suncu više od jednog sata a da se ne dobiju opekotine. preporučuje se korišćenje šešira sa širokim obodom.2. preporučuje se upotreba naočara za sunce. naočare za sunce i zaštitne kreme. obavezno nositi šešir sa širokim obodom. 8.WMO). 7 . Bλ – normalizovani biološki aktivan spektar (Bλ) i talasnu dužinu (λ). Mala opasnost od UV zračenja. zaštitnu kremu i odeću dugih rukava. ne preporučuje se izlaganje suncu u vremenu od 10. 2. osetljiva populacija mora na sebi imati i odeću dugih rukava. neophodno potražiti hladovinu. preporučuju se zaštitne kreme. smanjiti boravak na suncu ako je to moguće. Spektar dejstva UV zračenja opisuje relativno dejstvo UV zračenja na pojedinim talasnim dužinama u proizvodnji određenog biološkog odgovora.organizacije (World Meteorological Organization . Podela inteziteta UV zračenja prema vrednosti UV indeksa Nivo zračenja može biti:  Minimalan – UV indekx 0. šešira sa širokim obodom. 1. 6. relevantna delovanjima na ljudsku kožu. UVI = UVbio * 40. To biološki efektivno UV zračenje izraženo u W/m2 se pomnoži sa faktorom 40 kako bi se dobila brojčana vrednost koja predstavlja UV indeks.

DEJSTVO ULTRAVLJUBIČASTOG ZRAČENJA NA ČOVEKA 8 .2009.Slika 4. Vrednosti UV indeksa prema Environmental Protection Agency 15.12. 3. Slika 5. Prognoza UV zračenja za 16.2009.12.

Ovaj deo spektra UV zračenja deluje kumulativno i posledice se ne manifestuju trenutno. a smatra se da je jedan od glavnih uzročnika pojave melanoma. vremena izlaganja zračenju. lampe koje se koriste u mikrobiološkim istraživanjima. a u mnogim slučajevima je glavni uzročnik katarakte. crvenila. ali ne dospeva do površine Zemlje jer najvećim delom biva apsorbovano od strane ozona koji se nalazi u stratosferi. Posledice delovanja UV zračenja koje osete živi organizmi zavise od frekvencije i intenziteta zračenja. UV-A zračenje je manje energije od UV-B zračenja. karcinogenezu itd. Najznačajniji deo spektra UV zračenja za živi svet na Zemlji je UV-B zračenje. najbliže jezgru što uzrokuje veoma brzu degradaciju. Zračenje ove frekvencije izaziva i fotokeratitis očiju. stvaranje slobodnih radikala. fotoštamparije. Slika 5. Dejstvo UV zračenja na oči 9 . Domet fotona UV-A zračenja je veći što čini ovo zračenje veoma prodornim. Najveći deo spektra čini UV-A zračenje oko 98%. UV-C zračenje je zračenje najveće energije iz UV spektra. narušava rad imunološkog sistema organizma. Sve komponente ćelije i nukleinske kiseline apsorbuju UV-C zračenje što uzrokuje narušavanje genetskih kodova. samo 2% čini UV-B dok UV-C praktično ni ne dospeva do Zemljine površine. Prolaz UV zraka kroz atmosferu Zračenje najkraćih talasnih dužina koje pripadaju UV-C delu spektra izaziva smrt ćelija. uništavanje ćeliske membrane. stvaranje slobodnih radikala. Živi organizmi su ipak izloženi UV-C zračenju jer ga emituju veštački izvori kao što su fotokopir aparati.1. pojavu fotodermatoza i fotosenzibilizaciju egzogenih i endogenih supstanci koje ulaze u sastav kože. Zračenje ovih talasnih dužina ima dovoljnu energiju da pobudi najjače vezane elektrone.Ultraljubičasto zračenje emitovano sa Sunca nakon prolaska kroz atmosferski omotač dospeva do živog sveta na Zemlji. starenje kože. uređaji koji se koriste u dijagnostici i u terapijske svrhe itd. S obzirom da prodire najdublje u kožu. U koži čoveka UV-B zračenje izaziva konverziju vitamina D3. kao i od imunološkog sistema samog organizma. 3. UV-A zračenje pojačava efekte UV-B zračenja. ovo zračenje može da izazove razaranje strukture DNK. opekotine. Ljudski organizam ga prvenstveno oseti preko kože i očiju. izaziva starenje i hronična oštećenja kože i očiju.

Najopasnije je oštećenje endotela rožnjače zbog toga što endotelijalne ćelije kod čoveka ne raspolažu regenerativnom sposobnošću (starenjem se njihov broj smanjuje). Zračenje kroz slojeve kože Od ukupnog Sunčevog zračenja koje dospeva na kožu najveću prodornost ima infracrveno (IR) i vidljivo (VIS) zračenje. Dejstvo UV zračenja na kožu Najviše efekata na kožu ljudskog organizma izaziva UV zračenje koje čine talasne dužine opsega λ = 290-400 nm. Zaštitni slojevi nalaze se u površinskim delovima kože da zračenje ne bi dospelo do ćelija 10 . a sočivo talase od 295 do 400 nm.2. ali zračenje istih talasnih dužina može izazvati i proces mutacije. radnici koji rade na planinma) nije teško sprečiti nošenjem naočara za sunce. tj. kao i dermisa. UV-A zračenje prodire do dermisa. u površinskom sloju kože. čine «žive ćelije». koje naročito nastaje u planinama sa večitim snegom gde je nivo Sunčeve radijacije neobicno velik. Pri tome rožnjača upija zrake talasne dužine do 300 nm.Kod organa vida rožnjača i sočivo u velikoj meri apsorbuju prirodnu i veštačku UV radijaciju. Na primer. Izuzetak predstavlja "snežno slepilo" (ophthalmia nivea). zemljoradnici. 3. Prednje-komorna tečnost je praktično prolazna za UV zračenje i ne štiti sočivo. dok se UV-B zračenje zadržava samo u površinskom sloju kože. koje prodire i do potkožnih tkiva. U čovekovoj koži se najveći deo zračenja apsorbuje u epidermisu. Strukturu unutrašnjih delova epidermisa. Profesionalno oštećenje sočiva izazvano višegodišnjom akumulacijom povreda UV zracima kod lica koja se svakodnevno izlažu produženom dejstvu prirodnog ili veštačkog zračenja (mornari. Slika 4. Rožnjača je relativno otporna na UV zračenje i u prirodnim uslovima ne strada. Eksperimentalno je utvrđeno da prag traumatske doze za rožnjaču zavisi od talasne dužine. Na sreću. zračenje određene talasne dužine izaziva stvaranje vitamina D3 u koži. Od celokupnog UV spektra UV-B deo spektra (λ=290-320nm) najintenzivnije deluje na kožu putem velikog broja različitih fotohemijskih i fotobioloških efekata koji mogu biti kako pozitivni tako i negativni. starenja kože itd. koje upijaju ili odbijaju UV zrake. ovo zračenje nema dovoljnu energiju da izazove efekte koji negativno utiču na kožu i organizam.

potpuno je crna i bez sunčanja. ne mnogo. tj. Koža tada potamni. beo ten sa pegama. hispano. crni (afrički i američki crnci. kavkaski tip kože: umereno gori. smeđe ili boje lešnika.  Tip III. mediteranski. nego i od propustljivosti epiderma. srednjoevropski. oči i kosa su tamnosmeđe boje. mongolski. orijentalni ili hispano tip kože: minimalno gori i uvek dobro tamni do srednje tamne nijanse. dobro tamni do tamnobraon nijanse.  Tip V. godine. Neosunčana koža je vrlo tamna. Aktiviranje zaštitnih mehanizama kože 11 . Slika 5. keltski tip kože: lako gori. Svetle oči. Ta osetljivost se naziva fotobiološki tip kože. Vreme potrebno za pojavu crvenila kod četiri tipa kože u zavisnosti od vrednosti UV Indeksa Kao pozitivan efekat delovanja UV zračenja na kožu može se navesti konverzija provitamina 7-dehidroholesterola u vitamin D3. Na našem podneblju fotobiološki tip kože je uglavnom izmedu 3 i 4. Ten je srednje svetao. povećava se količina kožnog pigmenta ili melanina. vrlo malo tamni. koji služi kao zaštitini sloj protiv UV zračenja. postoji ukupno 6 fotobioloških tipova kože. Za nastanak Sunčevih opekotina presudna je dilatacija krvnih sudova koji se nalaze upravo ispod tog površinskog sloja i ta dilatacija se manifestuje kao crvenilo kože ili eritem. Načešće zastupljen u Kanadi i na krajnjem severu Evrope  Tip II. indijanski (Američki i istočni Indijanci) tip kože: retko gori. ima veliku količinu pigmenta . Osetljivost kože na Sunce zavisi od njene pigmentacije.unutrašnjih slojeva i na taj način izazvalo nepoželjne efekte. germanski tip kože: lako gori. Tako da oštećenje koje je prouzrokovano UV zračenjem zavisi ne samo od energije zračenja. kosa riđa ili svetla. Izvesno vreme nakon početne upale kože ili pojave eritema. a ten svetao. Koža je svetla ili umereno tamna. nikada ne tamni. koji su određeni konvencijom 1975. Podela je izvršena prema načinu i brzini reakcije na Sunčevo zračenje:  Tip I . postepeno i ravnomerno tamni. posle nekoliko sati od zračenja.  Tip VI. od količine melanina u epidermu. Oči plave. Dejstvo na kožu sastoji se u pojavi eritema (crvenilo kože) i edema (otok na koži).  Tip IV. austrlijski i južnoindijski Aboridžini): koža nikad ne gori.

na primer. u saradnji sa centrima za monitoring UV zračenja i u skladu sa preporukama zdravstvenih organizacija. Ljudi često svojom voljom izlažu organizam UV zračenju. Crvenilo kože i snežno slepilo su akutna oboljenja čiji je uzrok UV zračenje. Pozitivni i negativni efekti na koži izazvani dejstvom UV zračenja EFEKTI POZITIVNI Melanogeneza Sinteza vitamina D3 NEGATIVNI Opekotine Oštećenje DNK Rak kože Fotostarenje Oštećenje imunolškog sistema Fotosenzibilizacije Fotodermatoze UV-B 290-320 nm ++ ++ ++ ++ ++ ++ ++ ++ UV-A UV-A-1 320-340 nm + + + + + + + + UV-A-2 340-400 nm + ++ ++ 4. pa je na ovim delovim ljudskog tela najveća verovantoća pojavljivanja ne-melanomskog tipa raka kože. Obaveštavanje javnosti o intenzitetu UV zračenja i o merama zaštite koje bi trebalo preduzeti ostvaruje se preko medija. proces melanogeneze u kojem nastaje tamni pigment melanin itd. Organi koji se najviše izlažu i kod kojih su efekti UV zračenja od medicinske važnosti su koža i oči. Najbolji način zaštite od negativnog uticaja UV zračenja koje potiče od veštačkih izvora je izbegavanje izlaganja tom zračenju ili korišćenje uputstva o zaštiti od zračenja. mogućim negativnim posledicama kao i o merama zaštite od strane vladinih i nevladinih organizacija. Iz tog razloga potrebno je da javnost na pravilan način bude obaveštena o svim osobinama UV zračenja.(zadebljanje epidermisa.) takođe predstavlja pozitivan efekat. Lice. vrat i ruke su najviše vremena i najčešće izloženi UV zračenju. Sunce je prirodan izvor UV zračenja i kompletna ljudska polpulacija izlaže se neminovno ovoj vrsti zračenja. Tabela 1. Kao primer hroničnih efekata negativnog 12 . putem sunčanja na plažama ili u solarijumima i na taj način svesno ili nesvesno uzrokuju štetne efekte u organizmu. U solarijumima. koji su izmereni u centrima za monitoring UV zračenja. Kada je javnost dovoljno edukovana i obaveštena o negativnim uticajima UV zračenja i merama zaštite. osobe lično odlučuju o tome da li i na koji način će izlagati svoj organizam UV zračenju i da li će primeniti zaštitne mere. Za one osobe koje se profesionalno izlažu UV zračenju iz veštačkih izvora veoma je bitno da se pridržavaju uputstva za zaštitu u radu. Informacije koje se distribuiraju u javnost moraju da sadrže validne i pouzdane podatke o intenzitetu UV zračenja. osobe koje se izlažu zračenju nikada nisu u potpunosti sigurne u ispravnost uređaja pa je najbolji način zaštite ne izlaganje UV zračenju na ovaj način. Posledice negativnog delovanja UV zraka mogu biti akutnog ili hroničnog tipa. ZAŠTITA OD ULTRALJUBIČASTOG ZRAČENJA Ultraljubičasto zračenje može da ima veoma štetno dejstvo na ljudski organizam bilo da potiče od veštačkih izvora ili od Sunca.

Postoje dve vrste zaštitnih preparata: „unutrašnji” i „spoljašnji ” (inside-outside protection. SPF. SPF se definiše kao broj koji pokazuje koliko puta duže čovek može biti izložen dejstvu UV zračenja uz primenu zaštitnog preparata nego bez njega. Oralna sredstva zaštite od UV zračenja su preparati koji deluju na organizam „iznutra”. Istovremeno ovi preparati sadrže supstance koje neguju. Iako je ovo najjednostavniji način zaštite od ulatravioletnog zračenja. Na delove kože koji se ne mogu pokriti odećom primenjuju se preparati za zaštitu od Sunčevog zračenja. Poslednjih decenija upravo iz ovih razloga farmaceutska i kozmetčka industrija vrlo intenzivno razvijaju preparate koji bi omogućili najefikasniju zaštitu od UV zračenja. Zaštitni faktor predstvalja odnos 13 . Osnovna osobina preparata za zaštitu od Sunca je zaštitni faktor (Sun Protection Factor. Cu. hrane i neguju kožu  netoksičnost  mogućnost brzog i lakog nanošenja na kožu  vodootpornost. Korišćenjem naočara sa zaštitnim filtrima zaštita očiju od štetnih uticaja UV zračenja je najefikasnija. Koža se odećom najbolje štiti od UV zračenja. antioksidanasa itd. Zbog toga je bilo neophodno pronalaženje preparata koji bi u dovoljnoj meri zaštitili ljudski organizam.). Međutim. Stakla zaštitnih naočara treba da sadrže apsorbere vidljivog i ultraljubičastog dela spektra. Čovek mnogo vremena provodi na otvorenom (boravak u prirodi. Preparati za zaštitu kože od UV zračenja Utvrđeno je da prekomerno izlaganje UV zračenju uzrokuje štetne efekte na koži od kojih su najdrastičnija maligna obojenja. pored direktnog UV zračenja koje potiče od Sunca. β-karoten i drugi. Zn.utiacaja UV zračenja može se navesti svako oboljenje uzrokovano slabljenjem imunološkog sistema organizma. 4. parfema.). vitamina C. različite profesije i sportovi na otvorenom itd. U tu svrhu koriste se preparati na bazi kombinacija vitamina E. substativnost sa kožom i fotostabilnost  neisparljiv i da ne boji odeću  odgovarajuća cena na tržištu kako bi bio dostupan što većem broju ljudi. iako preparati ovog tipa nisu dovoljni poželjno ih je koristiti kao dodatnu ili preventivnu zaštitu. ovi preparati nisu pokazali zadovoljavajuće zaštitne efekte. izložene i difuznom zračenju koje je reflektovano sa okolnih površina kao što je na primer sneg. Što se tiče izrade preparata za zaštitu kože od Sunčevog zračenja potrebno je ispuniti određene zahteve:  širok spektar zaštite  minimalan iritacioni potencijal (minimalne količine konzervanasa. prvenstveno kožu od štetnog uticaja UV zračenja. U sastavu ovih preparata nalaze se fizički ili hemijski filtri koji imaju sposobnost apsorpcije UV zračenja u oblasti talasnih dužina iz UV-B i UV-A dela spektra.) pri čemu u velikoj meri biva izložen UV zračenju. minerala kao što su Se. hrane i održavaju kožu vlažnom i kvalitetnom. Fe. u sastavu preparata)  da sadrži komponente koje vlaže. a da pri tome ne dođe do pojave prvog vidljivog crvenila na koži. Preparati za zaštitu od UV zračenja koji imaju „spoljašnje ” dejstvo predstavljaju složene kozmetičke proizvode koji imaju ulogu zaštitnog mehanizma. engl. U takvim slučajevima poželjno je koristiti naočare koje imaju zaštitu i sa strane.1.engl. U pojedinim situacijama oči su.

1.5 Tip koze IV B = 2. onda je to vreme 25x2. nakon 25x0. Osvetljenost suncem sa takvim intenzitetom i trajanjem koja uslovljava pojavu samo primetnog crvenila kože odgovara dozi od 1 MED. Jedan MED ili MID (minimalna iritirajuca doza) je jedinica za biološki efekat UV-izloženosti.0 Tip koze III B = 1.1. Na to se mora obratiti pažnja. 4. Polazno vreme pokazuje (kada je vedro) posle kojeg vremena (u minutama) je horizontalna površina kože primila 1 MED. Tip koze I B = 0. koja leži na suncu.vrednosti minimalne eritemske doze (MED) za zaštićenu i nezaštićenu kožu. Polazno vreme dato u tabeli 4. Postoji veza između UV zračenja primljenog preko kože za mnogo godina i rizika da se razvije rak kože. Javljanje crvenila kože Vreme dana (sati) April Maj Juni Juli Avgust Septembar Oktobar 10 60 70 50 50 70 11 45 45 30 35 45 65 90 12 40 35 25 25 35 45 70 13 40 30 20 25 30 40 70 14 45 30 20 25 30 45 90 15 35 25 25 35 B) Vrednost tipa kože Različite osetljivosti različitih tipova kože se moraju uzeti u obzir.8 Tip koze II B = 1.0=50 minuta C) Faktor produžetka Za vreme različitih aktivnosti površina (lice) je manje izložena nego što daje AxB. Ovo može biti na primer na licu osobe. Šema za ocenu UV izloženosti A) Polazno vreme UV doza veoma varira zavisno od godišnjeg doba i dela dana. u periodu između 10 i 15 sati. je zbog toga neophodna. a vreme za dostizanje 1 MED postaje duže. onda u julu mesecu u doba dana oko 12 sati. posebno za vreme odmora i raspusta.8=20 minuta provedenih na suncu. što je primljen MED. Ograničenost UV izloženosti. Dakle.0 Primer: ako je u pitanju koža tipa I. Zbog toga se množi AxB sa faktorom produžetka C koji 14 . za svaki mesec je data vrednost u minutama posle koje se javlja crvenilo kože tipa II. ponmoži se sa vrednosti tipa kože: A x B. Vrednosti su date za najčešću kožu tipa II. Tabela 2. Ako je u pitanju koža tipa IV. pojaviće se crvenilo na koži.

krema ili pudera. a kod onih koji sadrže i UVA filter na ambalaži je naznačeno zvezdicom ili nekim drugim oznakama. Bazen: More: Tenis: Golf: Šetnja Jedrenje: Rad u bašti: C=4 C=2 C=4 C=4 C=3 C=3 C=6 D) Faktor zaštite od sunca Ako se zaštitna sredstva korišćena.) kada preparat sadrži i UV-B i UV-A filter. godine prvi objavili da preparati koji sadrže supstance kao što je pigment u obliku tečnosti.1. Schwartz i Peck su 1947. AxBxC je vreme za dostizanje 1 MED bez zaštitnog sredstva od sunca. ili 6 sati. TiO2 i kalamin. engl. šetnja. vedro nebo. osoba sa tipom kože III: Polazno vreme A: A = 20 minuta Vrednost tipa koze B: B = 1. kreme): AxBxC = 20x1.2. SPF na svim preparatima predstavlja faktor zaštite od UV-B zračenja. množi se sa faktorom zaštite od sunca D koji je naznačen na preparatu koji koristite. Često se koristi i termin „širok spektar zaštite” (broad band protection. Interakcija čestica zaštitnih filtera sa UV zračenjem koje dospeva na površinu kože prikazana je na Slici 6. Kao što je već pomenuto.zavisi od vrste aktivnosti.5 Faktor produžetka C: C = 3 Vreme za 1 MED bez zaštitnog sredstva (preparata tj. Kao najefikasniji pigmenti koji ulaze u sastav zaštitnih preparata pokazali su se ZnO. Prvi preparat sa mikroniziranim česticama TiO2 koje su imale sposobnost rasejavanja i refleksije zračenja određenih talasnih dužina pojavio se na tržištu 1988. Vrednost zaštitnog faktora naznačena je na ambalaži preparata. Pored vrednosti zaštitnog faktora na ambalaži je naznačen i deo spektra UV zračenja na koji se SPF odnosi. 4. imaju sposobnost da spreče ili potpuno uklone štetno delovanje UV zračenja . godine. podne. Istovremeno. visoke koncentracije pigmenata izazivaju efekat make up-a (bojenje kože) pa su dugo vremena ove supstance nisu koristile u preparatima. Zaštitni filtri kao osnovne komponente preparata za zaštitu od Sunca Osnovne komponente koje ulaze u sastav preparata za zaštitu od UV zračenja su zaštitni filtri koji imaju sposobnost apsorpcije. refleksije ili rasejanja zraka iz UV dela spektra.5x3x4 = 360 minuta. ove supstance štite kožu od opekotina i nastanka tamnog tena.5x3 = 90 minuta Upotreba zaštitnog sredstva sa faktorom zaštite D = 4: AxBxCxD = 20x1. Primer Juni. AxBxCxD daje vreme za primanje 1 MED pri korišćenju zaštitnog sredstva. 15 .

sport. Naš faktor od 15 do 20 tamo odgovara od prilike faktoru 40 do 50. to Vam je kao Evropska sa faktorom 8.2. Refleksija snega pojačava UV-efekat i kad je nebo oblačno  Obratite pažnju na faktor zaštite ispisan na kremi. koje dolazi nakon samo 8 časova posle osunčavanja (ujutru). ovo se može desiti gotovo posle 20 minuta  Zbog toga nosite odeću koja štiti vasu kožu (majice. sešir za sunce) kada radite na suncu (posao. veće UV-dejstvo)  Konsultujte smesta vašeg lekara ako primetite promene na koži  Ne biste smeli da imate više od 30 do 50 sunčanja ( da vam koža ne pocrveni) sto iznosi 30 do 50 MED godišnje. Dejstvo supstanci za zaštitu od UV zračenja 4. dok Američki i neki drugi proizvođači imaju faktor zaštite SPF (sun protecting factor) koji ne odgovara Evropskoj normi i ide do 50. ako kupite Američku kremu sa faktorom 20. Ne zaboravite naočare za sunce. 16 . itd.). Preporuke  Osobe koje su utvrdile da imaju specijalan faktor rizika moraju izbegavati izlaganje sunčevom zračenju ako je to moguće  Deca mlađa od 14 godina moraju biti specijalno zastićena zbog rizika od melanoma  Vasa koža je vaše UV-upozoravajuće sredstvo.Slika 6. u proleće/rano leto (koža je najčešće još bleda)  Kad je vrelo sunčano vreme kupanja ne izlagati se jarkom suncu u satima između 11 i 16 časova  Kad posle sunčanja idete na plivanje ponovo nanesite zaštitnu kremu (voda reflektuje sunčeve zrake. Mnoge Evropske Zemlje daju faktore zaštite do maksimalno 20. Dakle. Ne smete nikad ostajati na suncu toliko dugo da vam koža pokazuje crvenilo. Imajte na umu: u sred leta.  I u kasnu jesen i u kasnu zimu na planinama nanositi kremu sa visokim zaštitnim faktorom. pod direktnim osunčavanjem.  Koristite zaštitu od sunca sa odgovarajućim zaštitnim faktorom  Vase ponašanje za vreme odmaranja i raspusta može posebno dovesti do UV opekotina  Prvi put se sunčati polako i zaštićeno zavisno od doba.

tanko raspoređen po stratosferi. pred svima nama je izazov za povećanom kontrolom izloženosti UV zračenju i preduzimanju zaštitnih mera. posebno ugljen-dioksida. Ono nam daje život. toplinu i energiju. Temelj čitavog života na Zemlji je Sunce. što bi doprinelo globalnom zagrevanju. za koga se moramo založiti i štititi ga. životinja koje ih jedu i biljnih štetočina. ZAKLJUČAK Pojačana izloženost Zemljine površine UV zračenju zbog oštećenja ozonskog omotača. U svakom slučaju. Morska živa bića takođe igraju važnu ulogu u regulisanju globalne klime. a mali deo toga je ozon. Negativni učinci UV zračenja na zdravlje ljudi mogli bi se eliminisati profesionalnom savešću javnosti utemeljenoj na pravodobnim informacijama o UV indeksu. može promeniti kruženje gasova. jer fitoplanktoni upijaju velike količine ugljen-dioksida. Izloženost UV zračenju može umanjiti otpornost ljudi i životinja. Ali Sunce takođe ima moć uništavanja pomoću svojih nevidljivih ultraljubičastih zraka. Smanjenje proizvodnje fitoplanktona može ostaviti još veću količinu ugljen-dioksida u atmosferi. što može pojačati globalno zagrevanje.5. Pojačano UV zračenje može dovesti do promene prirodne ravnoteže između biljaka. Ono što nas štiti od tog zračenja je naša atmosfera. 17 . Pojačano UV zračenje može smanjiti proizvodnju hranljivih materija u kopnenim biljkama i u morskim fitoplanktonima kroz smanjenje količine ugljen-dioksida koju oni apsorbuju iz atmosfere.

2009. http://www. 16.12. 5.2009. http://sr. 3. 16.com/site/index.org.com . 2.12. 16.com/site/.LITERATURA 1.wikipedia.yu-fitness.2009. http://smotuljak. 6.12.com/ .12.2009.wordpress.2009. http://www. 16.zdraviilepi. 18 . 16.uvzracenje.aspx .12.2009.12. 16. 7. http://www.serbianmeteo.serbianmeteo. http://www. 16.12.com/default. 4.com . http://www.php .2009.

................................. Sunce kao izvor UV zračenja....... Podela UV zraka......... UV ZRAČENJE...1........................................ Izračunavanje UV indeksa .........................................7 3.. Šema za ocenu UV izloženosti............................................ Podela inteziteta UV zračenja prema vrednosti UV indeksa................. UV indeks .................8 3...........1.1...........1......10 4.....................................................2...1.........................................7 2............4 2..........................................5 2..................18 19 ...............2 2......3.....................................................................................................................................................................1.........................................9 3.......................................................... Intenzitet UV zračenja.................................................2.......................2. Dejstvo UV zračenja na kožu........................2........................................ Dejstvo UV zračenja na oči........ UVOD............................................................. ZAŠTITA OD ULTRALJUBIČASTOG ZRAČENJA.........................................2................2 2...................................................13 4....2............1............................................................................................................................................................................................................................. Zaštitni filtri kao osnovne komponente preparata za zaštitu od Sunca ................2.................................................................................. Pojam UV zračenja..6 2....................................................... Preparati za zaštitu kože od UV zračenja ................... ZAKLJUČAK...............................1......................................................17 LITERATURA.............3.................2 2.................................3 2......................12 4......14 4............................................................15 5....SADRŽAJ 1................. DEJSTVO ULTRAVLJUBIČASTOG ZRAČENJA NA ČOVEKA ..............3...

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful