You are on page 1of 82

Türklerin ve Büyük Bozkırın Eski Tarihi

Murad Adji, Moskova, 1999

Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Ankara, !!
"eviren # $r% &eyne' Bağlan (&E) )esi+ler # K% Kurtdereli

(zetleyen # *üven Beker

Bilim Adamı Murat Adji, Moskova’da yaşayan, Türk soylu bir halk olan Kumuklara mensup bir Türk yazarıdır. Bu kitap, Türkler’ in ve Büyük Bozkırın, bir başka deyişle Deşt-i Kıpçak’ın tarihini anlatmaktadır. “Vatanımız Bozkır, beşiğimiz ise, Altay” diyor Murat Adji. Bu kitap Türk halkını, Türk halkının Altay’daki hayatını ve sonra da Avrasya kıtasının nasıl iskân edildiğini, yani az bilinen dünya tarihî hadiselerini, kadim Türklerin hayatını ve geleneklerini, başarılarını, zaferlerini ve mağlubiyetlerini anlatmaktadır. Bilindiği üzere, Sovyetler Birliği döneminde, Türk Dünyası ile ilgili ilmî araştırmalar yapmak asla mümkün değildi. Buna karşılık İskitler konusu, onların yerleşim bölgeleri ve mezarlıkları araştırmalara açıktı; ancak İskitlerin hangi dilde konuştukları ve nereden geldikleri konusu gene de araştırmalara kapalı idi. Bu kitapta İskitlerin Altay’dan göç eden Türkler olduğu tartışılmaz bir gerçek olarak gösterilmektedir. Murat Adji, “Kıpçaklar” adlı bu kitabı çocuklara; onların anne ve babalarına ithaf etmektedir. Bu çok önemli bir unsurdur; çünkü eğitim ve öğretim aileden başlamaktadır. Aile, bir toplumun temelini oluşturmaktadır.

M. Adji diğer yayınları (şimdilik İngilizce/Almanca olarak vardır) Asia's Europe (Europe, Turkic, the Great Steppe) vol.1 http://en.calameo.com/books/002333863eccb56020f6e http://adji.ru/book10.html Asia's Europe (The Turki and the World: The Secret Story) vol.2 http://en.calameo.com/books/0023338631b5039a91e6e http://adji.ru/book20.html The Kıptchaks and The Oguz http://adji.ru/book12.html ABD li Prof. Spencer Wells : 100 bin Yıllık Göç Tarihi – 1.5 milyar Avrupa-Asyalı Kazak Kökenlidir http://en.calameo.com/books/0023338636eb00b68a2f9 http://www.youtube.com/watch?v=D4c4UanvZdw

İçindekiler
Giriş....................................................................................................................................4 Millet Nedir?....................................................................................................................5 Neden Farklı Konuşuyoruz?........................................................................................5 Asırların Karanlığından Görünenler........................................................................6 Çalışma Odasının Sessizliğinde Yapılan Keşif.......................................................7 Taşların Dili .....................................................................................................................8 Altaydan İlk Göç............................................................................................................10 Kadim Altay’ ın Keşfi....................................................................................................11 Çam Bayramı..................................................................................................................14 Kadim Altay Resimleri................................................................................................15 Büyük Keşif.....................................................................................................................17 Tanrı’ nın Hediyesi.......................................................................................................21 Gök Tanrı........................................................................................................................23 Türkler Hindistan’da...................................................................................................25 Türkler İran’ da.............................................................................................................27 Şanlı Erke Han..............................................................................................................30 Bozkıra Giden Yol.........................................................................................................32 Kavimler Göçü...............................................................................................................35 Aktaş Han......................................................................................................................37 İdil.....................................................................................................................................39 Kafkasya .........................................................................................................................41 Türkler ve Hıristiyanlık.............................................................................................43 Avrupa Tapınakları Üzerindeki Haç......................................................................45 Türkler ve Bizans.........................................................................................................47 Konstantin’ in Zulümü.................................................................................................51 Don Nehri İçin Mücadele............................................................................................52 Türkler Avrupa’ da .....................................................................................................54 Roma’ nın İkiyüzlülüğü................................................................................................57 Avrupa Altay’ la Başlar ............................................................................................59 Türk Başbuğu Atilla.....................................................................................................63 Bizanslı Priskos’un Gözü ile Türkler .....................................................................66 Birleşik Avrupa Ordusuyla Savaş............................................................................68 Atilla’ nın Ölümü...........................................................................................................72 Yeni Deşti Kıpçak.........................................................................................................73 Kaynaklar........................................................................................................................74 1 milyardan fazla Avrupa-Asyalı Ortaasya Kökenlidir.....................................78 Türk Tarihinde Kaya Resimleri ve Anadolu.........................................................81

Giriş Türk dillerinde konuşmuş ve konuşan insanların sayısı milyarlarla ifade edilir. Bu insanlar, Karlı Saha’ dan (Yakutistan) rta !vru"a’ ya, Si#irya’dan sı$ak %indistan’a kadar #üyük #ir $o&rafyaya yayılmıştır. !frika’ da #ile Türk'e konuşan yerleşim #(l)eleri #ulunmaktadır. *er'ekten, Türk +ünyası 'ok #üyüktür. Bu #üyük dünya #ilme$elerle doludur, !-eriler, !ltaylılar, Balkarlar, Başkurtlar, *a)avu-lar, Ka-aklar, Karaimler, Kara'aylar, Kır)ı-lar, Kırım Tatarları, Kumuklar, Tofalar, Tuvinler, .y)urlar, /-#ekler, %akaslar, 0uvaşlar, 1orlar, Sahalılar, %emen he"sini #ir 'ır"ıda hatırlayama-sınıda. Tofalar, ıssı- Si#irya’nın #ir kuytu yerinde #ulunan sade$e iki2ü' k(yde yaşamaktadır. !ma en eski ve en saf Türk dilini, #elki de Tofalar muhafa-a etmişlerdir. !sırlar #oyu #aşka halklarla 'ok fa-la #ir münase#ete )irmeden sürdürülen #ir hayat3 dolayısıyla dillerinin #o-ulmasına ve #aşka dillerden kelimelerin karışmasına hi'#ir se#e" oluşmamıştı. !kra#a olmakla #era#er, )ene de (-el ve nevi şahsına mahsus "ek 'ok (-elli&e sahi" olan onlar$a halk Türk +ünyası i'inde #ir araya )eliyor. Ba-ı -amanlar aynı kelimenin farklı halklarda tamamıyla farklı anlamlar i'erdi&ine şahit olursunu-. Bu )ayet ta#iidir. !yrı$a #u durum, Türk dillerinin sınırsı-lı&ını, hayret ettiren sadeli&ini ve kadimli&ini de )(stermektedir. Bir -amanlar #ütün Türkler, herkesin anladı&ı aynı dili konuşuyordu. Bu dilin leh'elere ayrılma süre$i )ünümü-den yaklaşık iki #in yıl (n$e #aşlamıştır. 4de#5 dilin #aşlan)ı$ını #u ortak dil oluşturmuştur. 0o&u devletler de o 'a&larda #u ortak Türk dilinde ya-ıyor ve konuşuyorlardı. +ünyada kendilerinin Türk soyundan )eldi&ini #ilmeyen #a-ı halklar #ile mev$uttur. Bu insanların yü-leri, el#ette eskiden oldu&u )i#i, atalarına #en-iyor3 tersi de olama-dı. 6esel7, !vusturyalılar ve Bavyeralılar, Bul)arlar ve Boşnaklar, 6a$arlar ve 8itvanyalılar, 9olonyalılar ve Saksonlar, Sır"lar ve .kraynalılar, 0ekler ve %ırvatlar, Bur)unlar ve Katalonlar, :erede ise he"si de ; kadim Türkler )i#i < ; mavi )(-lü, kumral, ve )e'mişten kalma hi'#ir şeyi hatırlamayanlar. !$ayi" < Buruk #ir hik7ye. 6aalesef, #uruk ve hü-ünlü #ir hik7ye haline )etirilmiş #ir tarih, daha do&rusu sonu )etirilememiş #ir tarih5 hik7ye. Bu hik7yede Ko-akların yeri ise 'ok (-eldir. 6illet mi, ka#ile mi, #elli de&il. nlardan )er'ek tarihleri )i-leniyor. Bu se#e"le, Ko-aklar tarihin #ir k(şesinde kay#olanlardandır. Kendilerini Slav olarak #ilen, fakat anadili olan Türk'e’yi unutmayanlardandır. Ba-ı Ko-ak #(l)elerinde onlar #u)ün #ile eskiden oldu&u )i#i ana dillerinde konuşuyor. *er'i #una ana dilimi- demiyorlar veya diyemiyorlar3 ama #u #i-im ev dilimidiyorlar <

Millet Nedir? Bu dünyada 'ok farklı milletler yaşamakta. Sayısı tam olarak ne kadar #elli de&ildir. Kime =millet> diye#iliri-? 6illet denilen sosyal kavram sade$e #ir ülkede yaşayan insanlar to"lulu&u de&ildir. Bir insan to"lulu&u sade$e #ir araya )eli", fakat ortak #ir tarihi olmadan, #aşka #ir deyişle ortak #ir )e'mişi olmadan ve ortak #ir atadan )elmemişlerse kendilerini #ir millet olarak adlandırama-lar. Bir milletin oluşması asırlar #oyu süren #ir vetiredir. Bu, "ek 'ok se#e#e ve #a-en #eklenmedik durumlara #a&lı olan tarih5 #ir süre'tir. Kadim -amanlarda insanlar #ir#irine dikkat etmeyi, #ir#irini )(-etlemeyi (&renmişlerdi. Yavaş yavaş insanlık tarihinde, milletlerin medeniyet ve hayat tar-larının münase#etlerini ve farklılıklarını i'eren #il)iler #irikmeye #aşlamıştır. Bu #il)iler daha sonra ayrı #ir #ilim dalını oluşturdu. Bu #ilim dalının adı 4tno)rafya. =4tnos> kelimesi =millet> ve =ka#ile> anlamına )elmektedir ki, etno)rafya da dünya milletlerini araştıran #ilim dalıdır. 4tno)rafyanın oluşması #ir tesadüf de&ildir. Bir devlet i'indeki veya komşu devletler arasındaki kav)aların ve savaşların, #ir anlaşma-lık ü-erine #aşladı&ı 'oktan dikkat 'ekmekteydi. Bundan dolayı etno)rafya #il)ileri 'ok (nemlidir. Bu #il)iler, dünyada #arışı sa&lamak a'ısından (nemli #ir yer tutmaktadır. Bu, #arışın ve dostlu&un temelidir< @nsanlara, di&er insanlar arasında do&ru ve hu-urlu yaşamayı (&retir. Neden Farklı Konuşuyoruz? +ünya milletlerini, (n$elikle dilleri farklı kılmaktadır. +il ve ya-ı, insan hayatında en (nemli unsurlardır. %er milletin kendi dili, kendilerine has konuşma ve düşün$e tar-ı mev$uttur. 4tno)rafya #ilimi #unu vur)ulamaktadır. Bilimin olmadı&ı eski -amanlarda dillerin nasıl oluştu&unu efsaneler anlatır. 4fsaneye )(re, eski -amanlarda insanlar aynı dilde konuşuyorlardı. !ma #ir )ün #üyük #ir tufana maru- kaldılar. 0ok a- kişi kendini kurtara#ildi. Bu afetin yıkı$ı ve yok edi$i tesirlerine karşı, insanlar Ba#il’de )(kyü-üne u-anan #ir kale inşa etmeye #aşladılar. Bu hareket tanrıların kı-masına se#e" oldu. Tanrılar kaleyi yıkarak imha ettiler. @nsanların tekrar #ir araya )eli" anlaşmalarına mani olmak i'in Tanrı, dilleri karıştırı" insanları yeryü-üne da&ıttı. )ünden #aşlayarak her millet an$ak kendi (- dilini anlaya#iliyordu. 4fsaneye )(re, )üya milletler #u şekilde oluşmuştu. 4&er #u efsaneyi ka#ul edersek, yetişmiş ormanların #ulundu&u yüksek da&lık #(l)ede, dünyanın )(kyü-üne en yakın #u yüksek ve temi- yerinde, #ir milletin ortaya 'ıkmış olmasına il)imi-i teksif etmeliyi-. Bu )ü-el ve efsanev5 yerin, #u e#ed5 yurdun adı !ltay. +ünyanın en )ü-el yeri. Aanlara $an katan #ir yer.

=!ltay> kelimesinin anlamı nedir? Ba-ıları şimdi #u adı =altın da&lar> olarak ter$üme ediyor. Bu yanlıştır. Kadim Türkler #u s(-e farklı anlam veriyorlardı. nlar !ltay’ ı, daha do&rusu vatanlarını atayurt ve kutsal #ir yer olarak adlandırıyorlardı. 4ski -amanlardan #eri #uralarda konuşulan dil Türk'e’dir. Bu dili (n$e 0inliler duymuştu. 0inliler ilk defa #u kavmi =Türk> veya =Tükü> olarak kaydetmişlerdir. Bu kelime 0in$e =sert>, =)ü'lü> anlamına )elmektedir. 0inlilerin ku-ey komşusu olan, sarışın ve mavi )(-lü !ltaylılar, asker5 #il)ileri ve )ü'leriyle temayü- etmişlerdi. Asırların Karanlığından Görünenler 4l#ette etno)raflar i'in 0in vak’anüvislerinin #il)ileri 'ok (nemlidir. !ma sade$e onların verdi&i #il)ileri esas almak do&ru de&ildir. Bakayinameler de tı"kı insanlar )i#i #a-ı şeyleri a#arta#ilirler. 4n dürüst insan #ile #a-ı olayların akışını tam #ilmedi&inden, istemeden de olsa a#artarak hata ya"a#iliyor. 4ski 0inliler, uydurma hik7yeleri kullanarak, sade$e duyduklarına dayanan ve temeli olmayan şeyleri ya-ıyorlardı. Bilindi&i )i#i, Türkler, o d(nemlerde 0in yurdunu tamamen istil7 etmişti. @n ve 0Cou @m"aratorlu&u hanedanının )urur kayna&ı olan #üyük 0in ordusu, Türkler tarafından ma&lu" edilmişti. 0in @m"aratorlu&u, Türklere #aş e&mek ve hara' (demek -orunda kalmıştı. Belki de #undan sonra, 0in’ in komşusu olan #u millet i'in, =sert> ve ='ok )ü'lü> anlamına )elen kelime, yani =Türk> s(-ü ortaya 'ıkmaya #aşlamıştır. Başka #ir deyişle =yenilme->, !$a#a 0inliler #(yle$e kendi =yenil)ilerinin> ma-eretini mi arıyorlardı ?< 0in vakayinamelerinde Türklerin dış )(rünüşündeki farklılıklar da ifade edilmektedir. Bu #il)iler ne kadar )üvenilir? Kadim !ltay sakinlerinin sa'larını sarı ve )(-lerini mavi olarak ifade ediyorlardı. 0in$e =Tükü> veya =+inlini> demekteydiler. Bilindi&i )i#i 0in’de Türklerin #u dış )(rünüşüne sahi" #aşka insanlar mev$ut de&ildi. Bak’anüvislerden #iri Türklerin maymunlara #en-edi&ini ya-ıyor. Başka #ir karşılaştırma unsuru #ulamadı&ından ya-mış ola#ilir. Kendin$e )üney 0in’ de

yaşayan mavi maymunlarla )(k mavisi )(-lere sahi" Türkler arasında #ir 'a&rışım unsuru #ulmaktadır. Türk milletinin di&er #ir kısmı, yani !ltay’ın do&usunda yaşayanlar hakkında ise, 0inliler farklı şeyler ya-ıyorlardı. 0inliler, onların dış )(rünüşlerine fa-la dikkat etmiyorlardı. 0ünkü )(rünüşleri kendilerine tanıdık )eliyordu. Bir millet, fakat iki yü- mü? 4vet, tek kelimeyle #(yle. 0a&daş #ilim adamları, 0in vak’anüvislerinin #u #il)ilerinin do&ru oldu&unu mükemmel #ir şekilde is"atlamıştır. Dnlü !kademik¹ 6ihail 6ihailovi' *erasimov’ un #u süre'te (-el #ir yeri vardır. *erasimov, kadim me-ar ka-ılarında #ulunan kafatasının ve kemiklerin in$elenmesi neti$esinde, (lmüş #ir insanın yü-ünü ve fi)ürlerini yeniden şekillendirmeyi (&renmiştir. *erasimov, en kü'ük ayrıntılarına kadar insan yü-ünü yeniden inşa etmeyi #aşarmıştır. :asıl? Bu da #ir #ilim mi? 4l#ette < Bu #ilimin adı !ntro"oloCidir. *er'ekten antro"oloCi mu$i-eler yaratan #ir #ilim dalıdır. @nsan "ortrelerinin tam ve do&ru oluşu, 'alışmanın mükemmelli&ini )(-ler (nüne sermektedir. 6esel7 #il)in, ma-ideki ünlü kişilerin #a-ı tasvirlerini yeniden $anlandırdı. 6esel7, Eus 'arı @van *ro-nıy, amiral .şakov, #üyük Türk hakanı ve astronomi #il)ini .lu&#ek’ in "ortrelerini yeniden ya"tı. 6ihail 6ihailovi' *erasimov, #a-ı meşhur kişilere ait heykelleri eski Türklerin me-arlı&ındaki kur)anlarda #ulunan kafataslarını esas alarak ya"mıştır. "ek 'ok Türk ti"ini yeniden $anlandırdı, Bu yü-lere #u)ün de #a-ı şehir ve k(y sokaklarında rastlaya#ilirsini-. 1imdi #i- Türklerin !ltay’ a nasıl yerleşti&ini (&renmeye 'alışa$a&ı-. Çalışma Odasının essizliğinde !a"ılan Keşi# !rkeoloCi, ma-ideki insan to"luluklarını #inler$e yıl (n$e #ıraktı&ı madd5 i-lere dayanarak tarihi araştıran ilimdir. Kadim !ltay 'oktan #eri 7limlerin dikkatlerini ü-erine 'ekmiştir. FBGGG. Yü-yılda #uralarda, meskHn olmayan yerlerde tesadüfen, eski yerleşim #(l)eleri, dünyada #en-eri olmayan #üyük kur)anlar, a#ideler, saray yıkıntıları, heykeller, me-arlıklar ve me-ar taşları #ulunmuştur. 4ski ressamlar tarafından kaya ü-erine ya"ılan resimler ve esraren)i- ya-ıtlar 7limleri hayrete düşürüyordu. %er şey 'ok mükemmel #ir şekilde muhafa-a edilmiştir< Iakat o )üne kadar araştırılmamıştır. Bu, "aha #i'ilme- ha-ine han)i millete aittir? Bu #(l)ede kim yaşamıştır? Bu sorular u-un -amandır $eva"sı- kalıyordu. Sır dolu #ir duman, Kadim !ltay’ ı ka"lamaya devam ediyordu. +animarkalı 9rof. Bilhelm Thomsen arkeolo)ların ya"amadı&ını ya"tı. %er şey, !ltaylardan u-aklarda sessi- sedası- #ir 'alışma odasında )er'ekleşti. +animarka’ da ya"ılan #u keşif JK !ralık JLMN tarihinde, resm5 olarak dünyaya il7n edildi. 9rof.

Thomsen, tartışılma- #il)ileri i'eren #eyannamesini +animarka Kraliyet Bilim Bakfına sundu. Bütün dünya Kadim !ltay’ da yaşayan ve )üya =kay#olan milletin> sırrını (&renmiş oldu. 9rofes(r, Kadim !ltay’da kayalar ü-erindeki esraren)i- ya-ıları mükemmel #ir şekilde deşifre etmişti. Thomsen, #u ya-ıların Türk dilinde ya-ılmış oldu&unu is"atladı. Türklerin vatanı ve Türk milletinin #eşi&i Kadim !ltay’dır. +aha sonra 0in vakayinameleri de #ulundu. Bunlarda da !ltay’ da yaşayan Türkler hakkında #il)iler vardı, Türk tarihi ü-erindeki sis "erdesi sanki FGF. Yü-yılda a'ılmış )i#i )(-üküyordu. !ma hayır. *ene olmadı. 0ünkü 7limlerin 'alışmalarının arasına siyaset )irdi3 araya )er'e&i )i-lemek isteyenler )irdi. $aşların %ili siyaset'iler i'in tarihi tahrif etmek 'ok kolay ve aynı -amanda (nemli #ir iş haline )elmiştir. 9rofes(r Thomsen’in do&rulu&u tartışılama- #eyannamesini #ile dikkate almadan sanki hi' olmamış )i#i davrandılar. !rkeoloCik #ul)ulara )(re, !ltay’da ilk ka#ileler #undan iki yü- #in yıl (n$e ortaya 'ıkmıştı. Bu ka#ileler )üneyden, %indi'in tarafından )elmişti. !sya’nın en eski yerleşim #(l)eleri de orada #ulunmuştur. Bu yerleşkelerin tarihi yaklaşık olarak #ir milyon yıla dayanmaktadır. !ltay da&ları kadim insanlar tarafından neden #u kadar seviliyordu? Se#e", ta#iatın )ü-ellikleri mi? 0ok kü'ük ihtimal, 4mniyetli oluşunu ve #eslenme şartları a'ısından uy)unlu&unu ileri sürsek #elki de daha do&ru olur. %er şey, son dere$e #asit #ir olayla #aşlamıştı. 0ok sık )(rmeye alışık olmadı&ımı- 7limlerden #iri olan, arkeolo) !leksey 9avlovi' kladnikov, #ir )ün *orno2!ltaysk ilinde #ir "arkta dolaşıyordu. Kü'ük .lalinka :ehri #oyun$a, "atikada düşün$eler i'inde )e-erken, nehir #oyun$a sa&da solda da&ılmış taşlardan #iri )(-üne 'ar"tı. Taşı kaldırdı. @şte #u #ir keşif idi. Bu an, Bu andan sonra her şey de&işti. kladnikov, #ütün dünya tarafından tanınan #ir 7lim oldu. Bu taş, ilkel insanların kullandı&ı taştan #ir alet idi< Bu keşif tesadüf de&ildi. kladnikov, #ütün hayatı ile #u keşfe kendisini ha-ırlamıştı.

@lk 'a& insanı, taştan kesi$i alet ya"mak i'in, 'akılın #ir tarafını sivriltmişti. :ehir suları #ir taşı #u şekilde sivrilteme-di. Bunu an$ak insan ya"a#ilirdi. *er'ek arkeolo) #inler$e taşın arasında tek olan o taşı mutlaka )(rür. kladnikov, .lalinka :ehrinin yanındaki te"eye #ir araştırma )ru#uyla )eldi ve ka-ı işlerini #aşlattı. %er akşam #ando 'alınan şehirdeki #u #ah'ede, ilk insanların yaşadı&ı en eski yerleşim yerlerinden #iri #ulunmaktaydı. %ayretler i'inde kalan insanların )(-ü (nünde ma&arayı a'tılar. B(yle$e !ltay’daki ilk 'a& insanının en eski yerleşim #(l)esi #ulunmuştu. Bu yere, yakınında akan .lalinka :ehrinin adından dolayı, .lalinka adı verildi. +aha sonra ilk 'a& insanının !ltay’ da yaşadı&ı di&er yerleşim #(l)eleri de #ulundu. Taştan ya"ılmış #altalar, #ı'aklar, ok u'ları, #aşka eşyalar ve eserler, !ltay artık meşhur olmuştu. Bütün dünya !ltay’ın sesini duydu. Ba-ı arkeoloCik #uluntular o kadar nadir rastlanan $instendi ki, )(ren "ek 'ok 7limi #ile şaşırtıyordu. +i&er yerleşim #(l)elerinde rastlanan #uluntulardan 'ok farklı idi. 6esel7, taştan ya"ılmış #ı'aklar ve han'erler #ir tıraş #ı'a&ı kadar keskindi. nlarla rahatlıkla tıraş oluna#ilirdi. 0a&daş insan #ile #u kalitede taştan aletler ya"ama-dı. 0ünkü #unların ya"ılması i'in de aletler ve te-)7hlar l7-ımdı.

!ltaylılar ise, hi'#ir alet ve te-)7h kullanmadan ya"a#ilmişlerdi. :asıl ya"ıyorlardı? Bunun a'ıklaması 'ok #asittir. *er'i, #u #asit dehayı anlamak i'in arkeolo)lar fi-ik'ilerden yardım istemiş ve #irlikte deneme ya"mışlardı. Bu sorunun $eva#ına #irlikte ulaşmayı #aşardılar. 6e&er !ltaylı ustalar, ilk 'a& insanlarının ya"tı&ı )i#i taşı di&er #ir taşla işlemiyorlarmış. !ltaylılar taşı ateş ve suyla işliyorlardı. +olayısıyla onların ya"tıkları aletler dünyada tek (rnektir. 4l#ette, #(yle $idd5 #ir işleme her taş dayanma-dı. !n$ak #u işlem i'in 'ok nadir #uluna#ilen nefrit taşı (yeşim) kullanıla#ilirdi. Siyah damarlarıyla #u yeşilimsi mineral, yüksek dayanım (-elli&ine sahi"tir. !ltay’ da nefrit kaynakları mev$uttu. !ltay sakinleri de #unu keşfetmiş ve kullanmıştı.

Altaydan &lk Gö' kadim altay’daki ma&ara hayatı #inler$e yıldır devam ediyordu. @nsanlar )e'imini eskiden oldu&u )i#i av$ılık ve #alık'ılıkla sa&lıyordu. !ma )ene de sakin )(rünen #u hayatta #a-ı de&işiklikler oluyorduO 6esel7 arkeolo)lar metalden ya"ılmış eşyalara rastlamaya #aşladılar. Bu eşyalar #ron-dandır, yani #akır ve kalayın karışımından. +emek ki, Kadim !ltay’ da taş devri yerini #ron- devrine #ırakmıştır. !rtık #ron-dan ya"tıkları #altalarla a&a' kese#iliyorlardı< !&a' kesmek, sanki #üyük #ir iş mi diye#ilirsini-< /n$elikle ta#iatın )ü$üne #a&lılık sonsa ermiştir. @nsan ma&aradan 'ıkmıştı< !rtık kendisine ev ya"a#ilirdi. +emek ki artık a&a'tan sı$ak evler inşa etmeyi (&renmişti. Bu ahşa" evlere kuren adı veriliyordu. Kuren (-el #ir ev ti"idir. Bu evlerin "en$eresi, ka"ısı ve tahta ka"lı -emini yoktu. Sade$e duvarları ve 'atısı vardı. +uvarlar dıştan to"rak dol)u i'ine alınıyor veya yerin altına )(mülüyordu. Kurenler yukarıdan seki-)en olarak )(rünüyordu. Kurenlerin )irişi do&u y(nünde idi. Bu asırlar #oyun$a süre$ek #ir Türk )elene&idir. Bildi&imi- ka"ı yerine deriden ya"ılmış #ir "erde asıyorlar, -emini de kuru ot veya samanla ka"lıyorlardı. Kurenlerin ortasında #ir o$ak #ulunurdu. +umanın 'ıkması ve ışı&ın )irmesi i'in 'atıda #ir #a$a deli&i a'ılıyordu. 4n so&uk havalarda, aya-larda #ile #u kurenler sı$aktı. 4ski insanlar, kurenler inşa ederek, daha do&rusu yeni k(yler inşa ederek, yavaş yavaş !ltay vadilerine do&ru a'ılıyorlardı. Tomruktan yaşılmış evler şü"hesi!ltaylıların ürünüdür. Bu keşif, ilk 'a& insanlarını ma&aralardan )eniş dünyaya 'ıkartan #üyük #ir keşiftir. 'a&larda #a-ı ka#ileler !ltay’dan ku-eye do&ru, .ral’ a )itmişlerdi. Buraya )eldiklerinde #il)ilerini de )etirmişlerdi. .ral’ da da aynı tar- kurenler inşa ediyorlardı. rmanlarda ve nehir kıyılarında yeni k(yler kurulmaya #aşlanmıştır. Bu

i-ler #u)üne kadar muhafa-a edilmiştir. !ltay evleriyle hemen hemen aynıdırlar. 4v eşyaları, 'alışma aletleri ve di&er "ek 'ok eşyalar da aynıdır. !rkeolo)lar, .ral’ da o 'a&lardan kalan şehir i-lerine de rastlamışlardır. +emek ki, !ltay’da da #una #en-er şehirler olmuştur. Kadim !ltay şehirleri #iliniyor. !ma #u şehirlerin hi' araştırılmadı&ını da #üyük #ir esefle #elirtmek istiyoru-. !ma her şeye ra&men #u şehirler vardı< Bu)üne kadar .ral’ da en iyi araştırılmış !rkaim şehrinin tarihi #eş #in yıla u-anmaktadır. !rkaim şehrinde metal işleme ustaları yaşıyordu. !rkaim şehrinin hemen hemen her avlusunda #ir metal işleme o$a&ı vardı. Bu o$aklar )e$e )ündü- s(nmeden 'alışıyordu. .ral sakinleri ya"tıkları #u ürünleri !ltay’ a )(türüyorlardı.

!ltay’dan )elen ka#ileler .ral’da koloniler halinde yaşıyorlardı. Pamanla #ir kısmı daha ileriye, iklimi yumuşak ve ta#iatı -en)in olan #atıya )ittiler. %7l7 #ir devlet olmayan, ama )ele$ekte kurula#ile$ek #ir devletin halkını oluştura$ak her koloni veya ka#ile, asırlar #oyu kala$akları, yerleşime uy)un yerler arıyordu. @nsanların hayat tar-ları )i#i, dilleri de asırlar #oyun$a de&işikliklere u&ruyordu. 0o&u Cest ve mimikten oluşan #asit konuşma tar-ı ile anlaşmak 'ok -or oluyordu. Sesler dili -en)inleştiriyordu, fakat #u dil, an$ak aynı ka#ilede yaşayanlar tarafından anlaşıla#iliyordu. /n$eleri #asit de olsa sade$e aynı dili #ilen insanlar, -amanla #ir#irlerini anlamaya #aşlamışlardır. Bir milletin oluşumu tahmin edilemeye$ek kadar u-un #ir süre'tir. 1ü"hesi-, her ka#ile #ir millet oluşturama-. Kadim Altay( ın Keş#i !ltay ile ilişkisini kesmeyerek, ara sıra oraya, (- vatanına u&ramayı ihmal etmeyen o .ral muha$irleri de #elki Türk olarak adlandırılmışlardır.

Paten !ltaylılar da (yle adlandırılmakta idi. *ene de #u fikir tartışıla#ilir. !rkaim, Sintaşt ve di&er .ral şehirleri ş(hretin -irvesinde iken, !ltay )(l)ede kalmıştı. @lk kahramanlar, sar" da&lardan ve yol verme- ormanlardan )e'erek yollar a'ıyorlardı. Pa"t olunama-, ormanlarla ka"lı da&lara tay)a demişlerdi. Tanıdık #ir kelime de&il mi? Bu)ünlerde #u kelime hemen her yerde #iliniyor. !ma #u kelimenin nereden )eldi&ini, nasıl ortaya 'ıktı&ını düşünenler 'ok a-. @lk )('menler nasıl seyahat ederdi? East)ele mi yol alınırdı? Kesinlikle hayır. nlar, yolunu )üneşe )(re tes"it ederlerdi. *(kyü-ündeki yıldı- haritasını okumayı (&renmişlerdi. 0ok iyi #ildikleri nehirleri "usula )i#i kullanarak, yollarını tes"it ediyorlardı. 0ünkü onlar, nehirlerin nerede do&du&unu ve nereye aktı&ını 'ok iyi #iliyorlardı. Kadim d(nemlerde !ltaylar’daki nehirlerin (-el adlarının olmadı&ı ortadadır. Bilim adamlarının tahminlerine )(re, (n$eleri #ütün nehirler sade$e *Katun+ diye #ir kelime ile adlandırılmıştır. Sonra #u eski ad, Katun adı muhafa-a edilerek, !ltay’daki #üyük ve (nemli nehire, Katun :ehri’ne (-el ad olarak verilmiştir. Beya- karlı te"elerden #aşlayan di&er #ir nehir ise, ,iya diye adlandırılmıştır. !sırlara dayanan #u eski adlar $o&raf5 haritalarda e#ed5 i-ler #ırakmıştır. Biya ve Katun nehirleri $oşku ile da&lardan, vadilerden )e'erek, Ku-ey Bu- +eni-i’ ne kadar akan, #aşka #ir #üyük ve )eniş nehirle, # :ehri’yle #irleşmektedir. +ikkat edilirse, #u adların he"si,Türk k(kenlidir< ,iya ve Katun kelimelerinin Türk dilinde karşılı&ı *-ey+ ve *.atun+ 3 O- kelimesi ise *nine+ anlamına )elmektedir. +emek ki, da&ların, nehirlerin ve )(llerin adlarını, yani $o&raf5 adları in$eleyerek, #ir millet hakkında 'ok şey (&rene#iliri-. Bu da #ir ilimdir. Bu #ilim dalına To"onimi denilmektedir. Bu alandaki u-manların sayısı #ir elin "armaklarından #ira- fa-ladır. 0ünkü, #u alanda 'alışan #ir #ilim adamının tarih, $o&rafya, dil ve etno)rafya )i#i ilimlerde derin #il)ilere sahi" olması )erekir. %emen hemen her şeyi #ilmek -orundadır.

4duard 6akarovi' 6ur-ayev #ir to"onimi u-manıdır. 6ur-ayev’ in *$ürk /oğra#ya Adları+ isimli kita#ı, !ltay’ın ve !vrasya’nın "ek 'ok sırrını a'ıklamıştır. Bu kita#ı okuduktan sonra, $o&rafya atlasına #aşka #ir )(-le #akmaya #aşlıyorsunu-. 6esel7, herkes tarafından #ilinen Yenisey :ehri’nin adı 'ok şey ifade etmektedir. Bu nehrin kıyılarında !ltaylılara ait 'ok eski, "ek 'ok yerleşim #(l)esi #ulunmuştur. @lk Türklerin millet olarak tam #uralarda )(ründü&üne dair rivayetler muhafa-a edilmiştir. Türkler #u nehri, *Anasu+ diye adlandırmışlardı. Bu da *Ana u+ demektir. 4ski Türklerde nehir ile, #aşka #ir deyişle, su kavramı ile 'ok şey ifade edilmektedir. 6esel7, yeni do&muş #ir #e#e&i nehrin #u- )i#i so&uk suyuna daldırı" 'ıkartıyorlardı. Be#ek h7l7 yaşıyorsa sa&lıklı demekti3 de&ilse kimse fa-la ü-ülmüyordu. 6illet sa&lı&ını #una #or'luydu< *ü'lü anlamına )elen *$ürk+ kelimesi #uradan )elmiş olama- mı? +ünyanın en derin ve en temi- )(lü Baykal’ın adı ile #u adın eski dildeki anlamı 'oktan unutulmuştur. Kadim Türklerin dilinde #u )(lün adının anlamı, *kutsal )öl+ idi ve insanlar ona )ururla *,ay Göl+ diyordu. Baykal da&larından do&an nehir ise, her şeyini, eski adını da tarihini de kay#etmiştir. Bu)ün, #u nehrin adı 8ena. %al#uki, #u nehrin eski adı &li idi, yani *doğulu+0 @li :ehri kadim !ltay’ın en do&usundaki nehir idi. !ltay soyundan )elen #a-ı insanlar, -or )ünlerde evlerini #u nehrin kıyılarında ya"mışlardı. 4ski -amanlardan #eri #u hav-ada Türk dilinde konuşmalar duyulmaktadır. Saha2Yakutistan’ın )eniş to"rakları #u)ün #ilinen kadim Türk +ünyasının en )er'ek ve nadir ha-inelerinden #iridir. Kadim !ltay, tam olarak Bay *(l’ den ve Saha2Yakutistan’ dan #aşlıyor ve u-aklara, yani #atıya, !vrasya #o-kırlarına kadar u-anıyordu. To"onimi, net ve do&ru #ir #ilim dalıdır. %er milletin kendine has #ir adlandırma üslu#unun var oldu&u anlaşılmaktadır. 6esel7, Türkler da&lara #ir ad veriyordu, ama #u ad k(tülüklere ve fel7ketlere yol a'a#ilir diye tel7ffu- edilemiyordu. +olayısıyla aynı da&ın #a-en iki, hatta ü' adı ola#ilirdi, +a&ların koruyu$ularına şirin )(-ükmek ve onların )(-üne )irmek i'in insanlar kur#anlar kesiyordu. Kadim Türkler, #a-ı da&ların te"esinde o#o ma#etleri kuruyorlardı. *ünahlarından arınmak i'in #uraya kur#anlar )etiriliyordu. Ba-ı Kadim !ltay da&larının adlarında = #o> kelimesi de #ulunuyor. 6esel7 #o2 -ı, #o2Tu. *ünahk7r kişi -irveye, )ünahının #üyüklü&üne uy)un (l'üde #ir taş )etirmek -orundaydı. #o işte #u =af taşlarından> kuruluyordu. Kadim Türkler, da&ları kutsallaştırıyor ve affı da #uralardan umuyordu. !ltaylılar her da&ı de&il, sade$e kutsal da&ları -iyaret ediyorlardı. Bir da& nasıl kutsal sayılıyordu? :eden? 4l#ette, #u)ün #unu kimse hatırlamıyor. D' te"eli Sümer +a&ı her -aman i'in 'ok (nemli olmuştu. Bu da&, dünyanın, yani 6eru’nun merke-idir. Burası Kadim !ltay’ın en kutsal yeri idi.

Kimse #urada yüksek sesle konuşma-dı. %i' kimse #u da&ın etrafında ava 'ıkama-dı. tlarını ko"arama-dı. !ksi )ünah sayılıyordu. Sonra daha #aşka kutsal -irveler oldu&u da (&renildiO Borus, Tanrı %an, Kaylas, Bayramlarda #u kutsal da&ların eteklerinde #inler$e insan #ir araya )eliyordu. Kadim Türkler senede #ir defa 0am Bayramı ya"ıyorlardı. 0am Bayramı #üyükler ve 'o$uklar i'in 'ok #eklenen #ir #ayramdı. Bu )elenek de unutulmadı. Çam ,ayramı !ltay’ da 'am a&a$ının her -aman esrar dolu #ir )ü-elli&e sahi" oldu&u ka#ul edilmiştir. 0am a&a$ı eski -amanlardan #eri Türklerde kutsal sayılıyordu. Bu a&a$ın eve )irmesine i-in veriyorlardı. D'2d(rt #in yıl (n$eleri, yani insanların 'ok tanrılı dinlerin tanrılarına inandıkları 'a&larda, 0am a&a$ını ululamak i'in #ayramlar ya"ıyorlardı. T(renler tanrıların ve ruhların dinlenme mek7nında yaşayan, !ersu’ ya ithaf ediliyordu. Yersu’nun yanında aksakallı 1l)en vardı. Dl)en, yeraltındaki altın 'itli altın sarayında, altın #ir tahtta oturuyor, )(sterişli kırmı-ı #ir kaftan )iyiyordu. *üneş ve ay onun emri altındaydı. 0am #ayramı kışın tam ortasında, QK !ralıkta #aşlıyordu. Bu tarihte )ün )e$eyi yeniyordu. @nsanlar Dl)en’e dua ediyor ve iade edilen )üneş i'in teşekkür ediyorlardı. +ualarının ka#ul edilmesi i'in de, Dl)en’in 'ok sevdi&i #ir 'am a&a$ını süslüyorlardı.

4ve )etirdikleri 'am a&a$ının dallarına "arlak renkli, kurdele #en-eri #e-ler #a&lıyorlar ve yanına da hediyeler yerleştiriyorlardı. @nsanlar )üneşin karanlı&ı yenmesini kutluyor, #unun i'in #ütün )e$e e&leniyorlar, =Kora'un, kora'un> diye naralar atıyorlardı. Bu #ayramın adı Kora'un idi. Bu kelime, eski Türk dilinde =a-alsın> anlamına )elmektedir. *e$e a-alsın, )ün u-asın diye #a&ırıyorlardı. 0am a&a$ı =Dl)en’in a&a$ı> olarak adlandırılıyordu. 0am a&a$ı #ir mı-rak )i#i Dl)en’e yukarıyı, yani do&ru yolu )(steriyordu. Eus'a’daki =y(lka> kelimesi =yol> yani Türk'e’ deki =yol> kelimesinden do&muştur3 Y(lka Eus'a’ da 'am a&a$ı demektir. !radan asırlar )e'mesine ra&men #u eski #ayram unutulmadı. *er'i Dl)en’in adı de&işti3 +ed 6oro-, Santa Klaus veya :oel Ba#a oldu. !ma onun #ayramdaki rolü ve kıyafeti hi' de&işmemiştir. Kaftan, şa"ka, kuşak ve ke'eden ya"ılmış 'i-meler, yani +ed 6oro-’ un #ütün kıyafeti Kadim Türklere ait. Dl)en O @lk #akışta =(len, (l)en> kelimelerini anımsata#ilir. Dl)en’ in Yer altı Tanrısı olması da =(lüm> kelimesini 'a&rıştırır. !ma =Dl)en> kelimesi =ülken, ül)en> yani =#üyük> anlamına )elmektedir. Ba-ı 'a&daş Türk leh'elerinde #u kelime h7l7 =#üyük> anlamında kullanılmaktadır. +ed 6oro- O Eus'a =!ya- !ta> anlamına )elmektedir. mutlulu&un sim)eleridir. Kadim ressamlar eserlerinde insanların nasıl yaşadıklarını, neyi konuştuklarını ve neye i#adet ettiklerini, #aşka deyişle, hayatı yansıtmışlardır. Kaya ü-erindeki resimlerin asıl sanat de&eri #udur. 0ünkü sanat #ir dildir. Bir milleti millet ya"an da dildir. Kadim Altay 2esimleri kadim türkler yaşadıkları 'evreyi in$elemekte ve tanımakta 'ok dikkatliydiler. Kadim Türkler ta#iatı anlamaya 'alışıyorlardı. !rkeolo)ların Türk tarihine il)i )(stermesinde, kadim ustaların resimlerinin #üyük yardımı olmuştur. Bu)ün elde #inler$e resim mev$uttur. !ltay da&larındaki #u kaya resimleri 'ok eski 'a&lardan kalmıştır. Bunlardaki her 'i-)i ve her işaret 'ok )eniş ve derin anlamlarla doludur. 6esel7, kadim Türk kültüründe koyun, -en)inli&in ve

#ollu&un sim)esidir. !slan, h7kimiyetin3 ka"lum#a&a, e#ed5 hu-urun3 at, savaşın3 fare, tahıl ürünlerinin3 eCderha da )üneşin ve Eessamlar 'alışmalarında )enelde sarı ve kahve renkleri se'mişlerdir. Bu renkleri neden ter$ih etmişlerdir? Belli de&ildir< Iakat #ilim adamları en eski resimleri işte #u renkli kayalarda #ulmuştur. Bu resimler #ir di-i halinde idiO #üyük #ir kayanın farklı #(l)elerinde ve di&er kayalarda #ir sıra halinde )(rülmektedir. Bunda da #elli #ir anlam ve #ir sır saklanıyor ola#ilir. 4ski ressam #u resimler ü-erinde el#ette fır'ası- ve #oyası- 'alışmıştı. Eessam taş ü-erinde oyma kalemiyle #ir noktadan #aşlayarak işlemeye 'alışıyor ve arkasından da di&er kısımlarda devam ediyordu. !rkeolo)lar, #üyük #ir hayret i'inde #ir şey fark etmişlerdirO taş ü-erinde ya"ılmış resimlerdeki hayvan fi)ürleri sık, karışık #ir şekilde, fakat #eş veya on taneden oluşmaktadır. !rkeolo)lar, #u =#ir elin "armak sayısıdır<> diye şaşırmakta. Kadim 'a&larda Türkler saymayı da #iliyorlarmış demek ?< %erhalde saymayı mükemmel #ir şekilde #iliyorlardı. Kadim !ltay’da =hayvan di-isinden> oluşan #ir takvim de mev$utmuş. Bu takvimler her JQ yılda #ir yeniden #aşlıyordu. 4fsane #unu ş(yle anlatmaktadırO Bir -amanlar #ir han, )e'mişteki #ir savaş hakkında #il)i almak ister3 fakat kimse #u savaşın tarihini hatırlayama-. 0ünkü o d(nemde insanlar henü- saymayı #ilmiyordu. %an, #ildikleri #ütün hayvanları nehir kıyısına )etirmelerini ve onları suya itmelerini emreder. :ehri sade$e JQ hayvan )e'e#ilir. :ehri )e'e#ilen hayvanların adları takvimde yıllara ad olarak konulmuştur. @nek yılı, Tavşan yılı, 9orsuk yılı ve di&erleri. %an ayrı$a Türk halkı i'in #ir yılda JQ ay tes"it etmiş ve hayvan adlarıyla astroloCinin esası olan JQ #ur$u da isimlendirmiştir. 0ok il)in'tir, #u JQ yıllık takvim !yın ve *üneşin hareketlerine #a&lı idi. Bilim adamlarının tes"itine )(re, #u takvimin oluşması #ir tesadüf de&ildi, aksine teferruatlı #ir matematik ve astronomi hesa#ı neti$esinde tes"it ve terti" edilmişti. Bir yılda JQ ayın #ulunması ve )ünün #iri )ündü-, di&eri )e$e olmak ü-ere iki defa JQ saatten meydana )elmiş olması a$a#a ilk defa !ltaylılar tarafından keşfedilmiş olama- mı ? %erhalde (yledir. Bilim adamlarını kadim Türk ya-ıtlarında =9ars yılının #eşin$i ayının inek )ününün at saatinde> )i#i tarihlere rastlamalarını #aşka nasıl a'ıklaya#iliri- ? %er yılın kendisine has (-ellikleri vardı. Bu da hemen herkes tarafından #iliniyordu. 6esel7 insanlar, Tavşan ve Ko' yıllarında fel7ket ve kıtlık #ekliyorlardı. !slan, K("ek ve @nek yıllarında ise, #ol ürün ve hayır #ekliyorlardı. 6eraklı #ir araştırma$ı, Kadim !ltay resimlerine #akarak 'ok şey (&rene#ilir. 6esel7, !ltaylıların ava nasıl 'ıktıklarını #u resimler sayesinde (&rendik. !ltaylılar ava k("ekle 'ıkıyorlardı. Bu (nemli ayrıntı ressamın )(-ünden ka'mamıştır.

Eesimlerin #irinde, arkasında yayı ve #ir tarafında asılı duran deriden ya"ılmış sadakta #ulunan oklarıyla ava )itmek ü-ere yola 'ıkan #ir adam ve "eşinde koşan #ir k("ek tasvir edilmektedir. Eesimler hayatı oldu&u ve )(ründü&ü )i#i aktarmaktadır. Eessamların )(nlünde, sonradan #a-ı de&işiklikler olmaya #aşlamıştır. Bu de&işim yaklaşık en a- ü' #in yıl evveline aittir. %ayvanlar sanki ikin$i "lana itilmiş )i#idir. !rtık (n "landa insanlar )(rülmektedir. Bunlar #i-im atalarımı-ın "ortreleridir. Bi-i atalarımı-dan yü-, #elki de iki yü- kuşak ayırıyor. @şte #u yıllarda !ltay’da ilk insan heykelleri ortaya 'ıkmaya #aşlamıştı. Kadim ustalar sanatlarını )enelde kadınlara ithaf etmişti. Kadim heykeltıraşlar #elli ki, 'ok te$rü#eli de&illerdi. 0ünkü heykelleri kısa #oylu ve ka#a yontulmuştu. !ma yü-ler, :e kadar da etkileyi$i yü-ler. .stalar #u yü-leri 'ok #aşarılı #ir şekilde resmediyorlardı. 4lma$ık kemikleri ve )(-lerin eşsi- şekli, *(-ler yeni ve "arlak #ir aya #en-iyordu. Türkler işte #u )(-lerle #u)ün de farklı )(rünmektedir. Eesimleri in$elerken, kadim !ltaylıların şarkı s(ylemeyi ve koro ya"mayı sevdiklerini )(rmekteyi-. nlar #alolar dü-enler, el ele tutuşarak ateşli danslar ederlerdi. Kayalar #u ayrıntıları asırlar #oyun$a muhafa-a etmiştir. %alkın sanatı onun ruhudur< 6illet kay#olsa #ile, #u ruh yaşamaya devam eder. ,üyük Keşi# Türkleri di&er uluslardan farklı kılan şey #elki de sade$e sanat de&il, onların dünyayı )(rme ve tanıma ar-usuydu. nlar seyahati severdi, ta#iatı tanımayı ve kavramayı severdi ve onun )i-emli taraflarını aralardı. Bu (-ellikleri onların da&larda yaşamasını kolaylaştırmıştı. Kışın sert aya-ı ve ya-ın sı$ak havası -ayıflar i'in uy)un de&ildi. Sade$e akıllı ve #il)ili insanlar i'in sert iklimli !ltay vatan ola#ilirdi. @şte, iki #in #eş yü- yıl (n$e #urada, !ltay’ da #ir mu$i-e )er'ekleşmişti. Iakat do&rusu, #u #ir mu$i-e de&ildi. Sade$e er veya )e', ka#iliyetli #ir halkın ulaşması )ereken #ir de&işim olmuştu. Bir kişi, )(kyü-ünü aydınlatan "arlak #ir 'i-)i ve )(kten düşen #ir yıldı- )(rmüştü.

Bu #ir meteorit idi3 #üyük siyah #ir taştı, *(k’ten )elen misafir hemen fark edildi. Kadim Türkler #(yle$e veya #elki de #aşka #ir şekilde, ilk ke- =)(k demirini> tanımış oldular. 0ünkü yere düşen =)(k metal>, yani meteorit tamamen demir ihtiva ediyordu. +ünyada hi' kimsenin ya"amadı&ı ve kimsenin de aklına )elmeyen #ir şeyi !ltay’ da Timur adlı #ir Türk )er'ekleştirmiştir. Timur, metalden ya"ılmış #ir so#a düşünmüştü. Timur, #u so#a ü-erinde demiri eritmek istiyordu. Bu insanlı&ın en #üyük keşfi olmuştur. Bu keşif, an$ak ara#a tekerle&inin keşfi ile kıyaslana#ilir. Türkler o -amandan iti#aren, yani #u keşiften sonra =so"alarla sil7hlanmış düşmana karşı demirden kılı'lar> kullanıyorlardı. +emir o$akları, Türk halkının en (nemli i$adı, sırrı ve kalkanı olmuştur. Türkler, demir o$aklarının sırlarını a&ı-dan a&ı-a, #a#adan o&ula aktarıyorlardı. Bu sırdan an$ak en )üvenilir aileler ha#erdardı. +emir$iler ve metal işleri ile u&raşan #u ustalar Türk halkının her -aman en de&erli varlı&ı ve ha-inesi olmuştur< +emir$ilikle #irlikte Türklere inanılma- #ir #olluk ve -en)inlik )elmişti. Türkler, #u sayede dünyanın en -en)in ve en )ü'lü milleti olmuşlardır. +ünyanın #a-ı #(l)elerinde tun' d(nemi sürüyorken, Türklerde demir )ünlük hayatta kullanılmaya #aşlamıştır. @nsanlar, =Timur’ a #u "arlak fikri kim verdi ?> diye merak ediyordu. %erkes, =onu iyilik sever *(klerin Tanrısı verdi> diye düşünüyordu. Bu hayırsever Tanrı, !ltaylıların hamisi olmuştur. ’nu =Tanrı> diye adlandırdılar. Bu kutsal kelime, Türk'e *Gök $anrı+ veya *3-ed4 Ma5i Gök+ anlamına )eliyordu. Tanrı, o -amandan iti#aren Türkleri korumuştu ve onların #ir millet olmalarına yardım etmişti. Yü$e Tanrı, kadim !ltay’ a, sevdi&i o&lu *eser’ i )(ndermişti. *eser, yeryü-ünde ilk 9ey)am#er sayılmaktadır. *(k Tanrı’nın el'isi olan Geser, insanlara do&ru yolu, do&ru yaşamayı (&retmişti ve onlara Tanrı’yı anlatmıştı. *eser ve onun şerefli faaliyetleri hakkında, rta !sya halkları arasında sayısı- rivayetler muhafa-a edilmiştir. Türkler, #u ismi #u)ünlerde daha sık fakat Keder ve hatta 6ızır olarak tel7ffu- etmektedirler. %alkın hafı-asında %ı-ır, Keder veya Kevser, ismi *(k Tanrı tasviriyle #irlikte muhafa-a edilmişti. , (lümsü- #ir kahramandır3 , aklı selim sahi#i #ir insandır. Ba-ı insanlar ’nu Sakallı #ir ihtiyar, di&erleri ise, )en' ve )ü'lü olarak )(rüyordu. 0ok il)in'tir ki, %ı-ır (Keder veya Kederles) tasavvuru #u)ün de dünyada "ek 'ok halkın kültüründe muhafa-a edilmiştir. !ma her halkta de&il, sade$e kadim Türk kültürü ve Tanrısı ile derin #a&ları olan halklarda )(rünmektedir. *eser hakkındaki rivayetlerde aydınlık d(nem, yani !ltay da&larına mutlulu&un )eldi&i ve yerin ilk 'a& ifritlerinden temi-lendi&i -aman dile )etirilmektedir. !ltaylılar, o d(nemde demir o$aklarını keşfetmişlerdi, şehirler ve kasa#alar kurmaya #aşlamışlardı. *(k Tanrı’yı #iliyorlardı ve inanıyorlardı. nların hayatları

tanınmaya$ak kadar de&işmeye devam ediyordu. 6eşhur arkeolo) 9rof. Ser)ey @vanovi' Eudenko, Kadim !ltay tarihindeki #u d(nemi $idd5 olarak araştırmıştı. *er'i "rofes(r kendi kita"larında hi'#ir -aman do&rudan Türklerden #ahsetmemiştir. 0ünkü "rofes(r, !ltaylıları Skif (@skit) olarak adlandırıyordu. Bu #ir rastlantı de&ildi. Bunu #ilin'li olarak ya"ıyordu.

9rof. Eudenko’nun ka-ı 'alışmalarını sürdürdü&ü sıralarda Türk kültürü hakkında konuşmak ve ya-mak kesin olarak yasaktı. 0arlık Eusya’sında ve daha sonra Sovyetler Birli&i d(neminde #u konuyu )ündeme )etirdikleri i'in, #ilim adamları ha"se atılıyor, sür)ün ediliyor ve hatta (ldürülüyordu. !n$ak @skitler ile il)ili konularda konuşmaya ve ya-maya i-in veriliyordu. @skitlerin yerleşim #(l)elerindeki me-arlıklarının araştırılmasına müsaade ediliyordu. @skitlerin kendi aralarında han)i dilde konuştukları, han)i soydan )eldikleri ve en (nemlisi de @skitlerin kim oldukları )i#i konularda araştırma ya"mak ve #unları a'ıklamak yine de yasaktı. Bu mev-u, mühürlü yedi ka"ı arkasında )i-lenmiş esraren)i- #ir sır )i#i idi. Bunun ta#ii sonu$u olarak da, @skitler )(kten =inmiş> ve =u-ay> dilinde konuşan esraren)i- #ir millet sınıfına )irmiş oluyordu. @skitler, #u)ünkü Ka-akistan, /-#ekistan, Eusya, .krayna, Bul)aristan ve 6a$aristan #o-kırlarında esraren)i- #ir şekilde ortaya 'ıkmış ve sonra da esraren)i- #ir şekilde, hi'#ir i- #ırakmadan kay#olmuşlardı. B(yle #ir şey nasıl ola#ilir ?<

@skitler hakkında #il)i veren ilk !vru"alı #il)in, eski Yunan tarih'i %erodotos idi. %erodotos, =Tarih> adlı kita#ında #o-kır halkının hayatını, #ayramlarını, inan'larını, )eleneklerini ve savaştaki ustalıklarını anlatmaktadır3 onların dış )(rünüşleri ve el#iseleri hakkında da ayrıntılı #il)iler sunmaktadır. %erodotos’ un #elirtti&ine )(re, @skitler, !vru"a #o-kırlarına do&udan )elmişti3 'ok u-aklardan )elmişti, !ma tam olarak han)i yerden )elmişlerdi? Bu sorunun $eva#ını %erodotos da vermiyor. 0ünkü %erodotos’un #u soruya $eva" vermek i'in $o&rafya #il)isi yeterli de&ildir. @skitler, Yunanların duymadıkları ve #ilmedikleri !ltaylardan de&ilse, #aşka nereden )elmiş ola#ilir? Tarih'i akademisyenler, !ltay’ı ve Türkler’i tanıdıktan ve haklarında etraflı #il)i sahi#i olduktan sonra, @skitlerin !ltay’ dan )(' eden Türkler oldu&una dair düşün$eler ortaya koymuşlardır. Buna )(re, #elli se#e"lerden dolayı vatanını terk eden #ir kısım halk s(- konusudur. Bu tahminlerin esaslı ve )ü'lü #ir se#e#i vardırO @skitler ve Türklere ait medeniyet motifleri ve de&erler man-umesi #ir#irine tamamen #en-emektedir. @skitler ile Türklerin aynı millet oldu&u düşün$esini, ü' yü- yıl evvel Eusya’da ilk defa, tarih'i !ndrey 8i-lov ifade etmiştir. !ma #u düşün$e reddedilmiş3 !. 8i-lov da #u fikirlerinden dolayı $e-alandırılmıştı. !-ak Savaşı’ndan sonra Büyük Bo-kırı istil7 eden, (-)ür Türk halkını Eusya’nın #ir s(mür)e halkı haline )etiren ve tarihte Türk halkına karşı düşmanlı&ı ile tanınan G.9etro, 8i-lov’un ifade etti&i #u düşün$eyi hi' #e&enmedi. G. 9etro, Eusya’ da 'ok u-un -amanlardan #eri var olan Eusya ve .krayna halkının, Türk soylu halklardan oldu&unu daima )i-lemeye 'alıştı. Türk milletine ait #ir vatanın ve #ir kültür dokusunun mev$ut olmadı&ını iddia ediyordu. Eusya tarihinde Türk yerine =ya#an5 )('men> ve ='irkin Tatar> ifadeleri yer alıyordu. 0ok )e'meden yurt dışından Eusya’ya akademisyenler )etirildi. +avet edilen #u alimlere(<) @skitlerin =Slav>, Türklerin =ya#ani )('menler> oldu&unu s(-le ve ya-ılı ifade etmeleri i'in hükümet tarafından #üyük miktarda "aralar (denmişti. !kıl alma- yasaklar ve $e-alandırmalarla Türk milleti ve @skitler hakkında hakikatlerin s(ylenmesinin (nüne )e'ilmiştir. +evamla #ütün )ü'leriyle ve #üyük #ir )ayretle )er'ekleri 'ar"ıtıyor ve yalanları resmileştiriyorlardı. Bu son dere$e

inanılma- ve mantıksı- yalanlar man-umesine kimse inanmıyordu. Slavların Türklerle ne al7kası ola#ilirdi? Slavlar hi'#ir -aman #o-kırda yaşamamıştı3 onlar )enelde ormanlıklarda yaşayan #ir halktı. Eusya yeni yalanlar uydurma konusunda daha da ileri )itmişti. *üya @skitler @ran’ dan )elmiş ve Iars'a konuşuyorlarmış, @skit kur)anlarında elde edilen #ul)ular ve keşfedilen a#idelerdeki metinlerin Türk'e ya-ılmış olması #ile $ahil insanları ikna etmeye maalesef yetmemektedir. +elillerin mev$udiyeti onlar i'in manası-dır. S(-ün (-ü O =%erkes istedi&ini )(rür> atas(-ü demek ki do&rudur. @skit hakikati, dürüst #ilim adamlarını $e-#ediyordu. 1ükürler olsun, 9rof.Ser)ey @vanovi' Eudenko #(yle alimlerden #iri idi. Eudenko hi'#ir -aman yasa&a karşı )elmedi. 0ünkü #u #üyük fel7ketlere yol a'a#ilirdi. !ma dürüst alim, kita"larında Türkler ve onların medeniyeti hakkında )eniş #il)iler veriyordu. *er'e&in an$ak satır aralarında okuna#ile$e&i eserin hakik5 de&eri de #u idi. Eudenko @skitlerin !ltay’ da yaşadıklarını ve !vru"a’ya da !ltay’dan )(' ettiklerini is"atlamıştır. nlar Türk idi. Türk dilinde ya-ıyor ve konuşuyorlardı. *er'i %erodotos’ a )(re onlar kendilerini kolt olarak adlandırmışlardır. @ranlılar ve %intliler onları * ak+ olarak #iliyorlardı. @skitlerin #u de&işik adları eski Türk'edeki *sakla+ kelimesinden türemişti. =Sakla> kelimesi, =muhafa-a etmek, saklamak> anlamına )elmektedir. 4vet, @skitler !ltay’dan )(' ekmişti3 ama atalarının inan'larını (-lerinde muhafa-a ederek, anavatanlarından şerefleriyle ayrılmışlardır. Belki o -amanlar, yani iki #in #eş yü- yıl (n$eleri !ltay’da 'ok kan akmıştı. Ba-ı ka#ileler Yer2su, Dl)en, 4rlik )i#i eski Tanrılarının üstünlü&ünü sil7hla korumaya kalkmıştı. +i&erleri ise, daha )ü'lü olan yeni *(k Tanrı’yı savunmuştu. Bu savaş, #ir inan'lar savaşı idi. =4ski @nan$ın> taraftarları )eri adım atmak -orunda kaldılar. nlara @skit, @skolt veya Sak denmektedir. nlar yeni #ir millet de&ildi ve -aten olama-dı. $anrı( nın 6ediyesi !ltay’da #u manevi tartışmalar neden ortaya 'ıkmıştı? Kadim Türkler halkın her -aman koruyu$u ruhların himayesinde oldu&una inanıyorlardı. Birileri ku&u ruhunun himayesine inanıyor, kimileri de kurt, ayı, #alık ve )eyik ruhlarından medet umuyordu. Yılan veya 4Cderha’ya #ütün Türkler hürmet ediyorlardı. 4ski Türk dilinde =ma)a> O yılan, =lu> O eCderha, dra)on, =)ot> O kertenkele anlamlarına )elmekteydi. !vru"a’da =Türk> anlamında kullanılan *Got+ kelimesi #elki de #uradan kaynaklanmaktadır. Türkler, ka#ile hamisinin resmini #ayraklarına işlemişlerdi. Koruyu$u ruhun #ayraklarda yaşadı&ına inandıkları i'in de #ayraklara (-el #ir il)i ve itina )(steriyorlardı. :itekim kadim !ltaylılarda *-ayrak+ ve *ru.+ kelimeleri

tamamen aynı şekilde tel7ffu- ediliyordu ve aynı anlama )eliyordu. Kadim Türkler, #ayraklarını (n$eleri hayvan derilerinden ya"ıyorlardı. +aha sonra, kumaştan veya i"ekten ya"maya #aşladılar. Bayra&ı indirmek #üyük #ir #el7nın ha#er$isi sayılıyordu. Bayra&ı düşürmek ise, #üyük #ir utan' se#e#i idi. Yılanın herkesten hürmet )(rmesi de #ir tesadüf de&ildi. Yılan insanların atası sayılıyordu. Türklerin, #aşka halklara ait efsanelerde sık sık *Na)alar+ veya *!ılan insanlar+ olarak adlandırılmaları da 'ok il)in'tir. Yılan yer altı dünyasının sahi#idir. nun #uyru&undaki Yersu, 4rlik ve di&er tanrılar da, dolayısıyla yer altında yaşıyorlardı. Yeni Tanrı ise, *(kyü-ü’ndendi. =+ünyanın sahi#i olan *(k Tanrı> dedi Türkler. Ta#ii herkes de&il. +urumu #e&enmeyenler )eri durdular ve yer altı dünyasının sahi"lerine olan eski inan'larını muhafa-a ettikleri i'in !ltay’ dan )(' ettiler, @skitlerin, yani Sakların veya Skoltların tarihi 6./. B. Yü-yılda #(yle #aşlamıştır. nlar !ltay’dan u-aklara )itmişlerdi. !ltay’da ise, demirden ya"ılan 'eşitli aletlerin ortaya 'ıkmasıyla #üyük de&işimler #aşlamıştır. 9rof. Eudenko #u de&işimleri araştırmıştı. 9a-ırık kur)anlarında ya"ılan ka-ılar neti$esinde, demiri işleme )ü$üne sahi" Türklerin hayatı hakkında "ek 'ok yeni şeyler (&renildi. Eudenko, #ilim dünyasına 0ar’ın talimatıyla kiralanmış 7limlerin (<) ya"tıkları )i#i #oş s(-leri de&il, arkeoloCik ka-ıların neti$esinde #ulunan delilleri sundu < Bu deliller eşi emsali #ulunmayan #ir ha-inedir. Bu keşifle #irlikte, Türk kültürü olarak adlandırılan yeni #ir kültür )ündeme )elmişti, @lk #akışta *diz)in+ 'ok #asit )i#i )(rünmekle #era#er, Türk’ ün yenilme- #ini$i olmasını sa&lamıştır < +ünyada Türk’ ten #aşka hi' kimse, atı o kadar )ü-el ve -arif #ir şekilde eyerleyeme-di ve atıyla #ütün #ir dünyayı fethedeme-di. !t, kadim !ltay’ın hudutlarını a'mış ve )enişletmişti. !rkeolo)lar, !ltay kur)anlarında "ek 'ok me', kılı', han'er, ü-en)i, yelme, mi&fer ve -ırh #ulmuşlardı. Bu ikna edi$i ola#ilmeli mi? 4l#ette. +ünyanın hi'#ir halkı o d(nemde #u kadar mükemmel sil7hlara sahi" olmamıştı. !ma Türkler sahi"ti. B(yle$e o -amanlarda 0in @m"aratorunun #üyük ve )ü'lü ordusunu kolay$a yenmişti, Türk kelimesi o -amanlardan #eri 0in vakayinamelerinde yer almıştır. +ahası da var O 6./. GB. yü-yılda 0inliler, Türk )iyim tar-larını #enimseyerek, şalvar kullanmaya #aşlamışlardır. Sonradan 0inliler #ini$ili&i de (&renmeye #aşlamışlardır. !ltaylılar, Tanrının kendilerine ola&anüstü )ü' ve ka#iliyet verdi&ine inanıyorlardı. Tanrı onlara, o d(nemde kimsenin ya"amadı&ı, to"ra&ı sürmeyi (&retmişti, !rkeolo)lar, kadim !ltay’da demirden d(küm sa#anlar da #ulmuşlardır< !ltaylılar, mahsullerini demir oraklarla #i'iyor, #u&dayı demir de&irmenlerde işliyorlardı. 0avdar ve darı da yetiştiriyorlardı.

Bu&dayı "işmiş kilden ya"ılmış kü"lerde saklıyorlardı. 6ahsuller i'in am#arlar inşa ediyorlardı. 4kme&i (-el fırınlarda fırın$ılar "işiriyordu3 )üneşe #en-esin diye ekme&e yuvarlak şekil veriyorlardı. Kadim Türklerin konutları da de&işmeye #aşladı. Kurenlerin yerini a&a'tan ya"ılan i-#eler almıştı. *&z-e+ kelimesi, Türk dilinde *ıssı -ina+, yani sı$ak yer anlamına )elmektedir. Bu)ün, #u i-#elere nedense =Eus i-#esi> diyorlar, @-#enin i'inde tu&ladan, yani "işmiş ker"i'ten *"e'+ ya"ıyorlardı. Ker"i' kelimesinin de Türk k(kenli oldu&u #u)ünlerde unutulmuştur3 ker"i' Türk dilinde *"e'te7 yani #ırında "işmiş to"rak+ anlamına )elmektedir. d(nemde dünyanın #aşka hi'#ir yerinde inşaat işlerinde ker"i', yani tu&la ve tomruk kullanılmıyordu3 'ünkü #ilmiyorlardı. Kadim Türkler ya"tıkları her şeyde kendilerine has yü-lerini koruyorlardı3 asırlar )e'mesine ra&men karıştırama-sını-. 6esel7 kadim Türkler, mill5 el#iseleri sayesinde di&er halklardan farklı #ir dış )(rünüşe sahi"ti. Türklerin mutfa&ı da farklı idiO 4t ve süt ürünlerinden ya"ılmış )ıdalar, 'ok iyi ka#armış siyah somun ekmekleri ile, yeme&e tekrarlanma- #ir ha- veriyordu. +i&er halklar ekme&i farklı şekillerde ya"ıyorlardı. Türklerin el#iseleri ve mill5 mutfakları etno)rafya #iliminde 'ok (nemli #ir yer tutmaktadır. Bu )ayet ta#iidir. Süvari #ir milletin kıyafeti, yeme&i ve hemen hemen her şeyi, mesel7 #alık'ı #ir milletten el#ette 'ok farklı ola$aktır. !ltay’ da ise kü'ü&ünden #üyü&üne kadar herkes #ini$idir. Yaya yürümek utan' se#e#i sayılıyordu. 0o$u&a (n$e at #inmeyi, sonra yürümeyi (&retiyorlardı. Türk, atının yanında )elişiyordu. !t, #ütün hayatı #oyun$a onun yanında idi. 6e-ara #ile #era#er )iriyorlardı. +olayısıyla dünyadaki ilk şalvar ve yüksek to"uklu 'i-meler Türklerde, süvari milletle #era#er ortaya 'ıkmıştır. D-en)iyle eyer, demir kılı', han'er, mı-rak ve 'ok )ü'lü yaylar da süvari millette, yani Türklerde ortaya 'ıkmıştır, +i&er halkların ise #u eşyalara ihtiya$ı yoktu. nlar -aten #u eşyaları kullanama-dı. Gök $anrı Türk kültürünün kal#i olan, ulu tanrı kimdir? Tanrı, *(kte yaşayan ve )(rünmeyen #ir ruh. *(k Tanrı yü$edir. 4ski Türkler Tanrı’yı =Sonsu- *(kyü-ü> veya =Tanrı %an> diye hürmetle -ikrediyorlardı. =%an> ünvanı ’nun dünyadaki hakimiyetini )(stermektedir. Türk milleti i'in manev5 kültürün, yani maneviyatın -irve noktası dindi. @nsanlar "ut"erestlikten u-aklaşmıştı. Tanrı’ya farklı adlarla hita" ediyorlardıO Bo),Bo)do veya BoCe3 %uda, Kuda veya Kuday3 !lla, !llah veya llo, *os"odi. !ltay da&ları, #u kelimeleri QKRR yıl evvel duymuşlardı< 4l#ette Tanrı’nın #aşka adları da vardı. Bo) kelimesi daha sık s(yleniyordu. 0ünkü #u kelime aynı -amanda >hu-ur ve kemal #ulmak> anlamına )eliyordu.

=6utlu ol> anlamına )elen =%uday> hita#ı tamamen farklı idi. Tanrı’nın #u dünyadaki en )ü'lü varlık oldu&unu vur)ulamaktaydı3 #u kelime =al> yani =el> denilen Türk kelimesinden oluşmuştu. Başka #ir deyişle =veren ve alan>. =!lla> kelimesinin anlamı #u idi. Bu kelime s(ylenirken, ellerin sonsuolan *(kyü-ü’ ne a'ılarak, dua edilmesi )erekiyordu. *Gos"odi+ kelimesi ise, seyrek kullanılıyordu. !n$ak din adamları #u kelimeyi tel7ffuede#iliyorlardı. =*os"odi> kelimesi tam anlamıyla, *)özlerin a'ılması+ veya *)özleri a'an+ anlamlarına )elmektedir. Bu, Tanrı’ ya y(nelik en a-i- ve en ulu hita"tır. +ua etme, #ayramlaşma )elenekleri ve oru' tutma kaideleri yıllar i'erisinde tashih ediliyordu. Bu kaidelerin tamamına ayin denilmektedir.

+in adamları, kaftan diye adlandırılmış u-un #ir el#ise ve u$u sivri #ir şa"ka )iyiyorlardı. 4n yüksek makamda #ulunan din adamları #eya- renkli #ir el#ise, di&erleri ise, siyah el#ise kullanıyorlardı. 4ski ressamlar ta#ii olarak !ltay’daki kayalar ü-erinde din adamlarını da tasvir ediyorlardı. Türkler, Tanrı %an’ın işareti olarak eşit kenarlı ha'ı se'mişler ve #u ha'ı *ad8i+ diye adlandırmışlardır. %a' işaretinin daha evvel de Türk kültürünün #ir unsuru oldu&una dikkat edelim. Bunun dışında, #ir de =e&ri ha'> vardı. *3ğri 6a'+ yaşlı yer altı tanrılarının ve $ehennemin sim)esi sayılmıştır. /n$eleri adCi işlemeleri 'ok #asitti. Sonradan #u işlemeler )er'ek #irer sanat eseri olmuştur. Bu işlemeleri kuyum$ular ya"ıyorduO ha'ı altınla ka"lıyorlardı, "arlaması ve insanları sevindirmesi i'in de&erli taşlarla işliyorlardı. =4&ri ha'lar> !ltay’da yaklaşık N2S #in yıl evvel ortaya 'ıkmıştı. %a', iki 'i-)inin kesişmesidir. Tanrı işaretinde ise kesişme yoktu. %a' ile ortada yuvarlak )üneş ve ışınları tasvir edilmiştir. Tanrı inan$ının işareti işte #udurO *üneşin ışınları, +aha do&rusu, #ir #ütünlük merke-inden do&an, Tanrı’nın iyilik ışınlarıdır. Ba-en Tanrı işareti ka#ul edilen ha'a, hil7l de eklenmekteydi. !ma #u işaret farklı #ir anlam ka-anıyorduO -aman ve e#ediyetin hatırlanması. Bu düşün$enin

devamında on iki yıllık takvim sistemi akla )elmektedir. Tanrı’nın işareti savaş #ayraklarına da işleniyordu. Bu kutsal işareti ayrı$a -in$irlerle #oyunlarına da asıyorlardı. +(vme olarak alınlarına da ya"tırıyorlardı. $ürkler 6indistan(da Yü$e )(k tanrı ve onun -en)in ülkesi hakkındaki ha#erler kuş misali altaylardan havalanarak her tarafa yayılıyordu. *,eyaz eyya.lar+ farklı ülkelere )idiyor ve *(k Tanrı dininin yeryü-üne yayılmasını sa&lıyorlardı. Türk seyyahları 0in tarafından ka#ul edilmedi. Bunun #edelini de a&ır #ir şekilde (dediler. Türkler 0ini istil7 etti. 0inlilerin meşhur 0in Seddi #ile koruyamadı. !ma her şeye ra&men Tanrı hakkındaki ha#erler ve #il)iler #u ülkeye de ulaştı. !ma %indistan’da her şey 'ok farklı #ir şekilde )elişmiştir. %intliler #u Tanrı inan$ına hemen il)i )(stermeye #aşlamışlardır. B(yle$e QKRR yıl evvel veya #ira- daha (n$eleri Türk tarihinde #ir %int sayfası a'ılmıştır. !ltay ile %indistan, artık manev5 ortak de&erleri "aylaşıyordu. %intliler, yılan soyundan )elen #eya- tenli yarı insan Tanrı’ya *Na)a+ derlerdi. nların ülkelerini meydana )etiren, demirden ya"ılmış ha'ların ve sayısı- ha-inelerin )(mülü oldu&u to"raklar, 'ok u-aklarda, %indistan’ın ku-eyinde #ulunmaktaydı. %intliler, #u u-ak ülkeyi =himaye edilen> anlamında =1am#hu> adı ile tanıyorlardı. Ba-en 1am#hka da diyorlardı ki, #u kelime Türk dilinde ="arlayan kale> anlamına )elmektedir.

%indistan’da eski *Ma.a-.arata+ kita#ı #u)üne kadar muhafa-a edilmiştir. Bu kita"ta dinin %indistan’ a nasıl )eldi&i ve manev5 kültürün nasıl oluştu&u anlatılmaktadır. Bu kita", kadim %indistan’ın #ir vakayinamesidir. Bu kita"ta :a)alar hakkında ve onların ku-eydeki esraren)i- vatanları hakkında #a-ı #il)iler mev$uttur. %indistan’da Tanrı adı, el#ette unutulmadı. Buda’yı mavi *$ürk+ )(-leri ile tasvir etmeleri #ir tesadüf ola#ilir mi? Bu unutulmuş #ir tarihin )ünümü-e yansıması olama- mı?

6esel7, QKRR yıl (n$e %indistan’a ku-eyden )elen ve unutulan #ir *sü5ariler .adisesi+ olama- mı? %indistan’ a yerleşen #u halkO 1ak, yani %indistan’ın yeni halkı diye adlandırılmıştır. B(yle$e Türk Sakalar tarih sahnesine 'ıkmış #ulunuyordu. +ahası da varO Buda #iliminin tam ortaya 'ıktı&ı o yıllarda, %intliler Buda’yı *9akyamuni+ veya *$ürk $anrısı+ olarak adlandırıyorlardı. +emek ki, Buda #iliminin Türkler tarafından yayılmış olması da ihtimal dahilindedir. %atta Buda, %int efsanelerinde ifade edildi&i )i#i, :a)a’ya d(nüşe#iliyordu. %indistan’da #u)ün de *(k Tanrı inan$ını "aylaşan en a- KR milyon insan yaşamaktadır. nlar ne Budist ne de müslümandır. Bu insanlara )enellikle %ıristiyan denilmekte. nlar din5 ayinleri ve sim)eleriyle di&er #ütün %ıristiyanlardan farklıdır.

nlar Tanrı inan$ının ha' işaretini ka#ul ediyor ve )(&üslerinde taşıyorlar3 dualar ediyorlar, Kim #ilir, #elki de Türk inan' dü-eninin ilk şekliyle muhafa-a edildi&i, dünyadaki tek yer #urasıdır. Bilindi&i )i#i, hi' #ir şey i- #ırakmadan yok olma-. S(-ün sırası )elmişken, meşhur %int Süvarisi de !ltaylıların )elişi ile ortaya 'ıkmıştır. !rkeolo)ların #u konudaki #ul)uları ikna edi$i ve )e'erli deliller i'ermektedir. 1ü"hesi- sade$e #u de&il. 0ünkü !ltay’dan )elenler %indistan’ da sade$e #ir misafir de&illerdi3 onlar #u ülkenin vatandaşları olmuştu. Bu)ün her on %intlinin veya 9akistanlının #irisinin şe$eresi Türk soyuna u-anmaktadır. Bu nüfusun (nemli #ir kısmıdır. %indistan’ da hakimiyet, u-un müddet meşhur *üneş %anedanlı&ı’nın elindeydi. Bu hanedanlı&ı, *üneş’in torunu @kvaşku kurmuştur. @kvaşku, 6./. B.yü-yılda, !ltay’daki !ksu :ehri vadisinden %indistan’ a )(' etmişti. @kvaşku, han tahtına oturduktan sonra, Koşala veya Koşkala devletinin #aşkenti !ydohya şehrinin temelini atmıştı. Bu şehir #u)üne kadar muhafa-a edilmiştir. Bu şehirde, *üneş %anedanlı&ı ve !ltay’dan )elen Türkler hakkında ya-ılı #el)eler #ulunan #ir mü-e mev$uttur.

!ydohya şehrinin yanında akan nehrin adı Saraya. Bu )ene Türk'e #ir $o&raf5 ad olsa )erek. Saraylarıyla, ta"ınaklarıyla ve )ü-el evleriyle #u şehir tam #ir #aşkent idi. @şte %an’ın #u Sarayı da, nehire adını vermiştir. *üneş %anedanlı&ı’nın hakimiyeti sırasında !ltay’ dan %indistan’ a insan )('ü asırlar #oyun$a devam etmiştir. Türkler, yüksek sınıf i'inde idare$i, şair, 7lim ve din adamı olarak (nemli yer almaktadırlar. nlar Türk'e konuşuyorlardı, .day"ur, +Codh"ur +Cay"ur adlı ünlü maharadCa hanedanlıkları Kadim !ltay Türklerinden neşet etmiştir. Burada şaşıla$ak #ir şey yoktur. %indistan ve !ltay #ir #ütün )i#iydi. Bu)üne ulaşan Biy ve :er'in yolları )e'mişte #u iki ülkeyi #ir#irine #a&lamaktaydı. %indistan’daki ilk yol, Türklerin kurdu&u efsanev5 !sma *e'it idi. Sade$e efsanelerde rastladı&ımı- asma k("rüler, )ünümü-de Ti#et ve 9amir’de mev$ut.

!kın$ı süvariler, asma k("rüler vasıtasıyla da&lardan, nehirlerden ve di"siu'urumların ü-erinden )e'erlerdi. .-un -amanlar #oyun$a mukaddes yerleri -iyarete )idenler #u yolların ü-erinden )e'iyordu. nlar #u yolla %indistan’daki akra#alarını, kutsal sayılan Kaşlas +a&ı’nı ve Keşmir şehrini -iyarete )idiyorlardı. Bir Türk i'in Kaylas +a&ı’nı )(rmek aynı %indistan’ı )(rmek )i#i #üyük kıvan' kayna&ı idi. Eivayete )(re, Kaylas +a&ı Tanrı %an’ın dinlenme mek7nıydı. Bunun i'in kutsal #ir yer olarak ka#ul ediliyordu. $ürkler &ran( da *(k Tanrı inan$ıyla tanışan sade$e %indistan de&ildi. =Beya- Seyyahlar> @ran’ı da -iyaret etmiştir. @ran tarihinin o u-un ve karanlık dehli-lerinde kalmış hadiselere ışık tutan, !Ci2+ahak rivayetleri iyi muhafa-a edilmiştir. !Ci2+ahak, @ran’ ı hakimiyeti altına alan ya#an$ı #ir %an idi. !Ci2+ahak, yılan suretinde yaşıyor ve *(k Tanrısı inan$ı i'in mü$adele ediyordu. Iakat sıradan @ranlılar onunla aynı inan$ı "aylaşmadılar.

%er millet #unu anlayama-dı. @ranlılar u-un süreden #eri ateşe ta"ıyordu. d(nemde sade$e asil-adeler *(k Tanrısı inan$ını #enimsemeye #aşladılar. nlar atalarının Türk olduklarını da ifade ediyorlardı. Burada s(- konusu edilen meşhur !rşakid %anedanlı&ı idi. !ltay’dan )elen sarışın !rsak %an (veya !rşak) 6./. GGG. Yü-yılda #u hanedanlı&ın temelini atmıştı. @ran tarihinde #(yle ya-ılmaktadır. 1aşırtı$ı #ir )er'ekO @ran’da #u)üne kadar Türk dili unutulmadı. @ran’ da Türk dilinde konuşan şehirler, k(yler ve #üyük #(l)eler h7l7 mev$uttur. %indistan’ a do&ru yola 'ıkan Sakların (1akların) )elişi ile Türk tarihinde @ran sayfaları a'ılmış olmaktadır. Türkler daha sonra Taşkent’e ulaşmışlardı. Taşkent kuruluşunun iki #inin$i yılını kutlayan 'ok eski #ir şehirdir. =Taşkent> kelimesi =taş şehri> olarak ter$üme edilmektedir. Bu tam do&ru de&ildir3 'ünkü =kent> kelimesi -aten =taş şehri> anlamına )elmektedir. Sonradan =taştı> veya =daştı> kelimesinin Türklerde =)ur#ette> anlamına )eldi&i ve #u kelimenin %indistan’dan din adamlarının kullandı&ı dilden, yani Sanskrit'e’ den )eldi&i (&renildi. 4&er #u kelimenin anlamı =)ur#et> ise, Taşkent kelimesi, Eus varyantındaki )i#i =)ur#etteki taş şehir> anlamına )ele#ilir. Bu ad, şehirdeki ya"ıların ahşa"tan olmadı&ını, aksine !ltay’daki şehirlere #en-er ya"ılarla dolu oldu&unu vur)ulamaktadır. !ma neden *)ur-ette+ ? Bunun da kendine has #ir $eva#ı ve a'ıklaması mev$uttur. Bir -amanlar !sya’nın merke-inde, @ran %anedanlı&ı dahilinde #üyük ve )elişmiş Baktriya (Baktıra) devleti kurulmuştur. Bu devletin ş(hreti, 6akedonyalı @skender’ in de il)isini #u #(l)eye 'ekiyordu. Baktriya’nın ş(hreti aniden

s(nmüştü. .-un savaşlar sonunda da tamamen yıkılmıştı. Bu savaşları, ku-eyden )elen ve tarih'ilerin #u)ün kullanmayı moda haline )etirdikleri #ir ifadeyle =ya#an5 ka#ileler> , yani Türkler 'ıkarmıştır. Yani =Sak> adıyla tanınan o Türkler. nlar Baktriya’yı iş)al etmişler ve daha sonra da #ir kısmı, asma k("rü )e'itlerini kullanarak aşılma- ve )e'it verme- 9amir da&larını aşarak %indistan’ a ulaşmıştır. Bu tahri" edi$i savaşlardan ü' yü-yıl sonra, G. !sırda !ltaylardan )elen yeni insanlar tarih sahnesine 'ıkmaya #aşladı. nların #ayraklarında ha' işareti #ulunuyordu ve onlar yeni #ir inan' dü-eni )etiriyordu. @şte onların #u )elişi, Türk tarihindeki yeni #ir @ran sayfasını teşkil etmektedir. 0ünkü !Ci2+ahak’ın, daha do&rusu ona inananların #aşarısı-lı&ı Türkleri yıldırmadı O !ltay #u defa @ran’a kendi atlı askerlerini )(nderdi ve #u savaş Türklerin -aferiyle #itti. Bunun sonu$unda #u to"raklarda *Kuşan 6anlığı+ kuruldu. Belirsi-li&in kesif sisleri arasında kay#olmuş #ir devlet. Taşkent ise Kuşan %anlı&ı i'erisindeki ilk Türk şehri idi. Taşkent şehri, 6arakand ve di&er kadim Baktriya şehirlerinin yanında )elişiyordu. 6arakand’ın yakınlarında demir o$akları vardı. !ltaylıların dikkatini (n$elikle #u o$aklar 'ekmişti. Baktriya’nın #u şehrine Türkler yeni #ir ad vermişti O Semarkand. Bu ad Sümerkand kelimesinden mi )elmektedir ? Belki, 4trafındaki #(l)eyi de +emir Ka"ı olarak adlandırmışlardır. Kuşan %anlı&ı, şimdiki rta !sya, !f)anistan, 9akistan, %indistan’ın #ir kısmı ve 0in to"raklarını #ile hakimiyeti altına almıştı. %anlarının isimleri #ilinmiyor. @lk kuru$usu *uvişka adı ile #ilinmekteydi. +emir sikkelerinin ü-erinde #u isim =*overka> diye işlenmiştir. Bu adın Türk'e’de )er'ek tel7ffu-u nasıldı ? Belli de&il, !rkeolo)lar, o devrin 'ok sayıda a#idelerini #ulmuştu. Ba-ı a#idelerin ü-erinde ya-ılar vardı. :et Türk ya-ıları. +emek ki, )er'ekte Türkler, 6il7ttan /n$e )ur#ette yerleşmeye #aşlamıştır. B(yle$e, Taşkent’in, yani )ur#etteki taş şehrin ve o #(l)ede #ulunan a#idelerin sırrı a'ıklı&a kavuşmaktadır, Iransı- arkeolo)lar, +aşt2:avur ()ene +aşt) #(l)esinde, yani #u)ünkü !f)anistan to"raklarında, o d(nemin di&er #ir Türk şehrinin i-lerini ve hemen yanı #aşında da aynı ya-ıtları ihtiva eden kayayı #ulmuştur. Taşkent’ in yakınlarında #ulunan Kara2Te"e’de de #ir Türk şehri vardı. Burada #ulunan kadim ta"ına&ın yıkıntıları arasında #ir kü" #ulunmuştu. Bu kü" ü-erinde yine aynı ya-ılar mev$uttu, @şte #u atalarımı-ın #u)üne mektu#udur. Iakat 7limler siyaset'ilerin talimatlarına uyarak, #unları *)örmemeye+ )ayret ediyorlar. Buralarda yaşayan Türkler, şimdiki /-#ekler, !ltay’dan )(' edenlerin soyundandır. Başkenti Taşkent olan /-#ekistan devleti Türk +ünyası’nın )ururudur. /-#eklerin kardeşleri, =Kuşan d(nemlerinden> #eri eskiden oldu&u )i#i !f)anistan’da ve 9akistan’da yaşamaktalar. nlar 9eştun olarak #iliniyorlar. +illeri di&er leh'elerin

etkisi altında kalarak, karışı" )itmiştir3 ama 9eştunlar atalarının dış )(rünüşlerini ve )eleneklerini muhafa-a etmişlerdir, Türkmenler’de her şey daha farklı olmuştu. +uruma #akılırsa onlar )er'ek Turanlılar. !ma kendilerini Türk olarak adlandırıyorlar. nlar i'in @ran kültürünün #i'imleri daha yakındır. Belki de, onlar Türk +ünyasında kendileri i'in ya#an$ı olan dili #enimseyen misafirlerdir. Türklerin davranış #i'imleri a'ık'a onlara ya#an$ıdır. 1ü"hesi- Türk olan ve 9amir da&larında yaşayan Kır)ı-lar, "ek 'ok şeyi 0in kültüründen almışlar. !ma #una ra&men Türk davranış #i'imlerini tamamen muhafa-a etmişlerdir. !ltay kültürü, Kuşan %anlı&ı d(neminde yerli ve Turanlı halklarda mev$ut olan en iyi şeyleri aldı ve en iyi şeyleri onlara verdi. Bilim adamları, han to"raklarına *kazan+ diyorlardı. Bu =ka-anda> do&u halklarının kültürleri kaynaşıyordu. Türkler, @ranlılar ve %intliler asırlar$a yan yana yaşamış ve hayatlarında "ek 'ok şey #ir#irine karışmıştı. 4l#ette #urada, yani rta !sya’da Türk milletinin yü-ünün kendine has #ir şekil almaması mümkün de&ildi. Buradaki Türkler, 'oktan !ltaylardaki akra#alarından farklı #ir ya"ıya sahi" olmuştur. Bu, aslında yeni #ir Türk kültürüdür < nun i'in onları &u- Türkleri olarak adlandırmışlardır. ( &u- O =aklı selim sahi#i> , ='ok te$rü#eli> demektir.) 9anlı 3rke 6an Bütün dünya, Kuşan %anlı&ı’nın a-ametini G. Yü-yılda (&renmişti. Türklerin adını #ütün dünyaya ünlü Kanişha %an duyurdu. 0ok şükür, onun )er'ek adı 4rke olarak muhafa-a edilmiştir. @smi "aralarda Kanerka olarak #asılıyordu. 4rke %an TL yılında, Kuşan %anlı&ı’nın tahtına oturdu. %anlı&ı QN yıl idare etti. !klı selim sahi#i %an’ın esas sil7hı kılı', -ırh veya mı-rak de&il s(- idi. 4rke %an dünyadaki en )ü'lü s(-ün =Tanrı> oldu&una inanıyordu. %an’ın konuşmaları ve akıllı$a ya"tı&ı siyaset sayesinde do&ulu insanlar, Türklerin )ü-el işlere, do&ru davranışlara ve asalete #üyük de&er verdiklerini )(rdüler. %ükümdar milletin yü-ü idi.

4rke %an, her insanın kendi davranışlarıyla, daha dünyada iken kendisi ve yakınları i'in $ennet ve $ehennem kurdu&unu aklı selimle #elirtiyordu. Kendi fel7ketlerinde ve yanlışlıklarında kimseyi kınamamak )erekti&ini (&retti. Sade$e kendini su'laya#ilirsin diyordu 4rke %an3 'ünkü Tanrı sana an$ak hak etti&ini veriyor. Yeni dinin iddiaları 'ok #asittiO iyilik ya"arsan, dünya da sana daha hayırlı olur. Türkler ruhun e#ed5 oluşuna ve (lümden sonra tekrar şekil de&iştirerek, hayata d(ne#ile$e&ine inanıyorlardı. 4rke %an =kurtuluş davranışlarda> diyor ve yorulmadan, usanmadan #unu anlatıyordu. Türklerin Tanrı i'in ya"tıkları ayinler de ya#an$ıları şaşırtıyordu. )üne kadar, #(yle munta-am ve mükemmel #ir t(reni "ut"erest dünyası )(rmemişti, tanımamıştı. 9ut"erestler i'in, Türkler sanki #aşka )e-e)enden )elmiş )i#i )(rünüyorlardı. Türklerin her şeyi daha )ü-el ve daha iyi idi. +olayısıyla +o&u’ da !ltay =!den>, yani =dünya $enneti>3 millet ise =!ri> olarak adlandırılmıştır. %indistan’da 1am#hkala adı )i#i #u ad da Türklerin vatanları i'in en a- #in yıl ifade ve tel7ffu- edilmiştir3 süvariler i'in yeni efsaneler ya-ılıyordu. 4rke %an hakimiyeti -amanında, Kuşan şehirleri 'anların )ü-el sesleriyle uyanıyorduO din adamları milleti sa#ah duasına 'a&ırıyordu. 0anlar nasıldı? 1imdi kimse #unlara $eva" veremiyor. !ma 'an vardı. !rkeoloCik ka-ıların neti$esinde #u is"atlanmıştır. =Kolokol> kelimesi de o eski devirlerde ortaya 'ıkmış ola#ilir. Bu kelime, kadim Türk dilinde =*(kyü-üne hita"> anlamına )elmektedir. Tam anlamıyla =)(kyü-üne yalvar> demektir. Be insanlar dua ediyorlardı. @nsanlar, !ltay’ın kutsal da&larında )e'mişte dua ettikleri )i#i, #u defa ayin t(renlerini ta"ınaklarda ve Tanrı’nın Sonsu- *(kyü-ü altında ya"ıyorlardı. Kalıntıların in$elenmesinden ta"ınakların #üyük inşa edilmedikleri anlaşılmaktadır. Sıradan müminlerin ta"ına&ın i'ine )irmeleri yasaktı. Sade$e din adamları #ir iki dakika i'in i'eriye )ire#ilirdi. !ma onların da ta"ınak i'inde nefes almaya #ile hakları yoktu. 0ünkü ta"ınak 'ok kutsal #ir yerdi< +uadan (n$e )(kyü-ü i'in #uhur yakıyorlardı. Kadim !ltay inan$ına )(re k(tü ruhlar #u kokuyu kaldıramıyorlardı. Bu t(rene =kadıt> adı veriliyordu. Kadim Türk dilinde #u kelime =u-aklaştırmak>, =kovmak> anlamına )elmektedir. @nsanlar, koronun s(yledi&i il7hiler eşli&inde Tanrı’ ya dua ediyorlardı. @l7hi şeklinde okunan #u duaların adı =Yırma-> idi. Tam ter$ümesi =#i-im şarkılar> anlamına )elir. Türklerin manev5 kültürünün her yerinde Tanrı inan$ına (-)ü eşit kenarlı ha' mev$uttur. +o&uda #u ha'a *5ad8ra+ denilmektedir. Türk şehirleri ve ta"ınaklarının kalıntıları arasında #ulunan =Kuşan> d(nemindeki Tanrı ha'ları, arkeolo)ların dikkatini 'ekti.

Kuşan %anlı&ı +o&u’nun manev5 merke-i olmuştur. Kuşan %anlı&ında ya#an$ılar i'in *andhar’da sanat okulu ve din5 e&itim merke-leri a'ılmıştır. Belki #en-er merke-ler !ltay’da da vardı. %-. 6usa’nın "eşinden #uralara )elen Yahudi Yeşua #ir -amanlar !ltay’ da okumuştu. Bu hadise Kuran’da da dolaylı olarak anlatılmıştır. ,%indistan ve Ti#et’li din adamları her -aman Kuşan %anlı&ında #eklenilen ve istenilen misafirlerdi. 4rke %an Keşmir’i kutsal #ir şehre d(nüştürmüştü. !ltay’dan )elen -iyaret'ilerin Keşmir’de de kendi ta"ınakları vardı. *ali#a #u, #u)ünkü meşhur !ltın Ta"ınak’ın yeridir. Buda dini taraftarları S. Konsili Keşmir’de to"lamışlardır. Yeni dine ait düsturları #ir #akır levha ü-erine orada işlediler. Bu levha i'eri&i 0in’ de, Ti#et’te ve 6o&olistan’da hemen Budi-m’in kutsal amentüsü haline )elmiştir. S.Konsilden sonra, Budi-mde yeni #ir akım meydana 'ıkmıştı. Bu din5 akım daha sonra 8amai-m diye adlandırıla$aktır. 4rke %an, #undan sonra Budistler tarafından a-i-ler sınıfına dahil edilmiştir. Budistler artık dualarında 4rke %an’ın adını da -ikrediyorlar. Sade$e Türkler, kendi şanlı hanları 4rke %an’ı hatırlamıyorlar. !llah’tan, #u ulu insanı di&er halklar tanıyorlar ve hatırlıyorlar. ,ozkıra Giden !ol GG.yü-yılda Kuşan %anlı&ının yükselişi )ali#a !ltay’ ı uyandırdı. !ltay’ın iklimi rta !sya’ya )(re daha sertti. +olayısıyla ürün 'eşidi #akımından olduk'a fakirdi. !ltay %anları #u yü-den #o-kırlara )(- dikmeye #aşlamışlardır. Bo-kır vasıtasıyla halkı )ele$e&e )(türe$ek sade$e tek #ir hayat yolu vardı. Pen)in otlaklara, $(mert verimli yerlere, Be nihayet en)inliklere, @lk aileler yeni yerlere (n$eleri tereddüt i'erisinde )(' ediyorlardı, !ltay’da ise yeni #ir kelime ortaya 'ıkmıştı O =Kı"'ak>. Bo-kıra )(' edenlere Kı"'ak deniliyordu. Bu %indistan’dan #eri kalı"laşmış ve ilk Türklerden #eri )elenek haline )elmişti. Bu adlandırma ne anlam taşıyordu? Bunu farklı şekillerde a'ıklıyorlar. 6esel7, *!eri dar )elen+ anlamına )eliyor. Başka #ir a'ıklama da ola#ilir. =Kı"'ak>, kadim Türk #oylarından #irinin de adıdır. Belki de, !ltay’dan ilk onlar )(' etmişti ve di&er )('menler de kendilerini onların adı ile adlandırmaya devam etmişti. !n$ak 'ok )ü'lü #ir soy sert #o-kırla teke tek #aşa 'ıka#ilirdi. Türkler kararlarını kendileri vermişlerdir. %i' kimse onları !ltay’dan kovmadı3 kendileri )ittiler.

!ma #o-kıra elleri #oş )itmediler. 0ünkü onlarda, o d(nemin en iyi alet ve edevatı mev$uttu. +emirden ya"ılmış aletler< %indistan’da, rta !sya’da el#ette .ral’da ve Kadim !ltay’da edindikleri #il)iler ve #üyük te$rü#eleri vardı, Bo-kırlarda şehirlerin ve kasa#aların kurulmuş olmasına şaşırmamı)erekmiyor mu?, Yollar ya"ılmış, nehirleri )e'mek i'in k("rüler ya"ılmıştı ve kanallar ka-ılmıştı. Yıllar )e'tik'e Semire'ye yeni #ir Türk %anlı&ı ve )ü-elleşmiş #ir yer olmuştu. Bu hanedanlı&ın şehirleri, #o-kır semalarındaki yıldı-lar )i#i "arlıyordu, Bu şehirleri #u)ün meşhur Ka-ak arkeolo) !lkey %akano&lu 6ar)ulan araştırmıştır. 6ar)ulan, ilk defa #u yıkıntıları tesadüfen u'a&ın "en$eresinden )(rmüştü. Te$rü#eli #ilim adamı u'su- #u$aksı- #o-kırlarda otların (rttü&ü ve kumla ka"lanan #inaların yıkıntılarını )(re#ilmişti, !lkey 6ar)ulan sonra #u #ina yıkıntılarının #ulundu&u #o-kırları araştırmaya #aşladı ve #u konu hakkında #ir kita" ya-dı. Bu)üne kadar her şey )ene de tam araştırılmamış ve kavranmamıştır. 0ünkü araştırma alanı 'ok #üyüktü < d(nem araştırmaları #ilim dünyasına "ek 'ok soru #ırakmıştır3 mesel7, insanlar nasıl hareket ediyorlardı? Bo-kırda yaya olarak )ideme-sini-, 'ok şey taşıyama-sını-. +emek ki, #aşka #ir şey keşfetmeleri l7-ımdı. !ma #u ne ola#ilir? 4vet Türkler do&uştan #ini$i sayılıyordu, atı ilk defa onlar eyerlemişti3 fakat #ini$i an$ak kendisini taşıta#iliyordu. Yükü nasıl taşıması )erekirdi? d(nemde !ra"lar yüklerini deveyle, %intliler fille taşıyorlardı. @ranlılar ise eşekleri kullanıyorlardı. Türk halkını at kurtarıyordu. 1imdi #i- ara#aları, #ri'kaları #iliyoru-3 ama kadim !ltaylılar #unu #ilmiyorlardı. Tekerlekleri onlar keşfetmedi. 0ünkü da& hayatı i'in #u uy)un #ir taşıma vasıtası de&ildi3 henü- ihtiya'ları da yoktu. !ltaylılar, tekerlekleri (-ellikle #o-kır i'in ha-ırlamak -orundaydılar. @şte #u keşiften sonra #o-kırın isk7n edilmesi #aşlamıştır.

!ra#ayı, yani #ri'kayı kim keşfetti? 4l#ette Türkler3 'ünkü, #u ara'lar onlara l7-ım olmaya #aşlamıştı. Ker"i' )i#i, i-#e )i#i, tifti&in keşfi )i#i #ir yeniliktir. Keşfedenlerin adları unutulmuştur3 ama tele)a (at ara#ası) #u)üne kadar insanlara hi-met vermektedir. =Tele)an> kelimesi kadim Türk dilinde =tekerlek> anlamına )elmektedir. Başka #ir deyişle =tekerlekli taşıt>. Bri'ka daha sonra ortaya 'ıkmıştı. Bri'ka ara#aya #en-iyor, ama daha )elişmiş idi. Bo-kırlarda onun #en-eri yoktu. @ki veya ü' at koşulmuş #ri'ka hı-lı #ir taşıma ara$ıydı. !yrı$a kadarka ve tarantas da vardı.

Tekerlekli taşıtlar i'in yollar ya"ılıyordu. 1ehirlerin arasında =yama> vardı Türkler "ostayı =yama> olarak adlandırıyorlardı. 9osta$ılar )ünde iki yü-, hatta ü' yükilometre yol katederek emaneti hemen yerine ulaştırıyorlardı. Semire'ye ; Yedi Su. Türk leh'elerinde #u ad h7l7 Yedisu olarak #ilinmektedir. SSAB d(neminde 'o&u $o&raf5 adlar de&iştirilmiştir. +evamlı ya"ılan #u de&iştirmeler de tarih -in$irinin ko"masına ve karışmasına se#e" olmaktadır. (0eviren) Yama ; =9osta hi-metleri i'in kullanılan atlar ve onların #akıldı&ı yer> anlamında kullanılmıştır. Bu, eski #ir Türk kelimesidir. ('eviren)

Ka5imler Gö'ü türk kavimlerinin #o-kırlara do&ru harekete )e'meleri insanlık tarihinde 'ok muhteşem ve ola&anüstü #ir olaydır. Bu =*('> #üyük olarak adlandırılmıştır. 0ünkü, #u )(' GG. asırda !ltay’dan !vru"a y(nüne do&ru yol almaya #aşlamış ve ü' yü- yıldan fa-la sürmüştür. Türk aileleri (n$eden de kitle halinde %indistan’a, @ran’a ve rta !sya’ya )(' etmişlerdi3 ama #u hareketler kısm5 #ir olaydı. @skitlerin Bo-kıra a'ılmasına da Büyük *(' denmiyordu. 0ünkü Türklerin nüfusu o -aman hem 'ok a-dı ve hem de o kadar )ü'lü de&illerdi. D' yü- yıl, 0ok u-un #ir süre. !n$ak, yeni yerlere yerleşmek daha hı-lı da olama-dı. Kı"'aklar o d(nemde muhteşem #uluşlar ve keşifler ya"mışlardır. Bu i$atlar Türk halkının -or #o-kır şartlarında yaşamasına #üyük (l'üde yardım$ı olmuştu.

6esel7, #ri'ka ü-erine 'adır kurmayı i$at etmişlerdi. B(yle$e tekerlekler ü-erindeki ev ti"i do&muştu. Bu tekerlekli evlere ki#itka deniliyordu. Ki#itka ke'e ile ka"lanın$a #u defa #una =i-#e> deniliyordu. @-#enin i'i kışın sı$ak, ya-ın da serin olurdu. @-#eler, )e$e i'in daire şeklinde di-iliyordu. B(yle$e tekerlekler ü-erinde #ir şehir ortaya 'ıkıyordu. Bu şehir sayılı saniyeler i'inde kurula#iliyordu. Bu, savunma maksatlı #ir kale ve aynı -amanda da insanların yaşama mek7nı idi.

Türkler, ke'ilerden elde edilen tifti&i, inşaat mal-emesi olarak da kullanmaya #aşladılar. 0ünkü #u (nemli keşif, kışın i'erideki sı$a&ı3 ya-ın ise serinli&i muhafa-a etmek i'in kullanılan 'ok (nemli #ir te$rit ve koruma mal-emesi oluşturmuştu. Tiftikten ya"ılan mal-emeler ya&murda ıslanmıyor, su damlaları, hav ü-erinden aşa&ı akıyordu. Türkler ke'i tifti&inden )ü-el kilimler ve 'i-meler de ya"ıyorlardı. Ke'i kılı ve yün, Türk milletinin kartvi-itidir, ka#iliyetin ve -ek7nın )(ster)esidir. Tekerlekli i-#elerin -emini kilim d(şeli3 yol$uluk sırasında su kaynatmaları veya yemek ha-ırlıklarında kullanılması i'in, onun ü-erinde semaver vardı. *er'i #u semavere şimdi =Eus semaveri> diyorlar3 ama #u da Kavimlerin Büyük *('ü sırasında i$at edilmiş tekerlekli ara#alar )i#i, Türk keşfidir. +a&lar eskiden oldu&u )i#i yine insanların yüreklerinde yaşıyor ve onların rüyalarına )iriyordu. +a&ları )(rmemiş yeni nesiller, da&lar hakkında #üyüklerinden duyduklarıyla, onlara hürmet ediyorlardı. Bunun neti$esinde, insan eliyle ya"ılan, da&ların #en-eri olan =Kur)anlar> ortaya 'ıktı. Kur)anlar, )(-e hita" eden !ltay )eleneklerinin #ir devamıdır. Kur)anlar, %an’ın veya tanınmış #ir (nderin me-arının #ulundu&u yerlerde kuruluyordu. Bu yerler kutsal sayılıyordu. Kur)anların yanında Bo-kırlı Kı"'aklar Tanrı’ya dua ediyorlardı. Uyinler daha (n$e kutsal da&larda dua etmiş ataların vasiyetlerine tam #ir uyum i'inde dü-enleniyordu. !rkeolo)lar, kur)anları araştırırken, #unların #irer mühendislik eseri oldu&unu )(rdüler.

Kadim !ltay’da (lüler )enel olarak to"ra&a )(mülmüyor, =)(kyü-üne> veriliyordu. !ltay’da yal'ın kayalıklarla ka"lı da&larda veya daima #u-la ka"lı olan yerlerde me-ar ka-a#ilmek mümkün de&ildi. !ltaylılar, #eya- kefene sarılı $esedi da&larda kutsal sayılan yere 'ıkarıyor, #üyük #ir taşın ü-erine yatırıyorlardı. Yanına di-dikleri ya&lanmış kuru dallardan #ir ateş yakıyorlardı. +umanlar sanki yan da&lardan ya#an5 ve vahş5 kuşları $ena-e merasimine davet ediyormuş )i#i işaret veriyordu, 6erasim sonunda veda taşında sade$e )ri lekeler ve kemikler kalıyordu. Türkler, (lümün yeni #ir hayatın do&uşu oldu&una inanıyorlardı. /lümden sonra da ruh asla (lme-3 yeni #ir insan veya hayvana d(nüşürdü. Kadim !ltaylılar nadir de olsa #a-ı durumlarda $esedi to"ra&a da veriyorlardı3 an$ak )enel olarak sade$e da&ın -irvesinde, Bu durumda to"rakta tomruktan ya"ılmış duvarlarla 'evrili #ir me-ar, yani #ir =(lü evi> ha-ırlanıyordu. !rkeolo)lar, #(yle me-arları =kesme> me-ar olarak adlandırmaktadır. =Kesme> me-arlar ta#utların atasıdır. 1imdi !vru"a halklarının #üyük 'o&unlu&u son yol$ulu&a #(yle ta#utlarda u&urlanıyorlar. ,!ltay’da #(yle idi. !ma #o-kırın ta#iat şartları farklıdır. Bu se#e"le $esetleri do&rudan to"ra&a vermeye #aşlamışlardır. .lu kişiler i'in =kesme> me-arlar inşa ediyorlar, ve kur)anlar ha-ırlayarak onun te"esine #ir anıt dikiyorlardı. Bu anıtlar, ya#an5 kuşların kondu&u eski veda taşlarına #en-iyordu. Kur)anın i'indeki kesme odaya, $esedin yanına yemek, (lünün sil7hları, de&işik eşyaları, (ldürülmüş atı, ve k(leler #ırakılıyordu. Sade$e #a-ı a-i-lerin tür#elerinde, defin odasına ulaşan #ir yer altı )e'idi vardı. Kur)anlar, 'ok u-aktan )(ründükleri ve yol ü-erinde inşa edildikleri i'in mevki #elirlemeye de yarıyordu. Bu)ünlerde de #o-kırların me-arlıkları yol ü-erinde #ulunmaktadır. GGG. asırdan iti#aren, kur)anların )iriş tarafına #üyük'e #ir meydan ya"ılmaya #aşlandı. Bu meydan #(l)esine =hram> ismi verilmekteydi. Bu #(l)ede konuşmak yasaktı, sade$e dua edile#ilirdi. Kur)anın te"esinde ise, ilk #aşlardaki )i#i #ir anıt dikmek yerine 'adıra #en-eyen tu&ladan #ir #(lüm inşa ediyorlardı. Bu ne idi? !$a#a #o-kırlı insanlar #u ya"ıyla kutsal Kaylas +a&ı’nın 'i-)ilerini mi yansıtmak istediler? 4&er tahminimi- do&ruysa, GB. asıra do&ru =haram> veya =hram> denilen ilk ta"ınakların ortaya 'ıkma se#e"leri anlaşılmaktadır. !-i-lerin )ü$ü hramda muhafa-a ediliyordu ve insanlar da hramda dua ediyorlardı. Kı"'aklar, #u ta"ınakları =Kaylas> kelimesinden türetilmiş olan =kilisa> kelimesiyle adlandırıyordu. Yani =kilise>, 0adır kutsal Kaylas +a&ı’nın 'i-)ilerini taşır ve #u 'i-)iler, ta"ınak mimarisinde va-)e'ilme- (-ellik olarak, daha o -amanlardan #eri kalı"laşmaya #aşlamıştır. Kı"'akların, Kafkasya ve Eoma @m"aratorlu&u hudutlarına ulaşa#ilmesinden (n$e tam #eş nesil )e'miştir. Bu #üyük hadiseyi !ktaş %an )er'ekleştirdi. Batıyı ilk o )(rdü. Aktaş 6an

Süvari, #irden nehir kıyısına ulaşmıştı ve #üyülenmiş )i#i oldu&u yere 'akılı kalmıştı. Bo-kırlılar, de#isi #u kadar 'ok #ir nehri u-un -amandır )(rmemişlerdi. Bu nehre @dil (Bol)a) adını vermişlerdi. Buralarda anlaşılmayan #ir dilde konuşan insanlar oldu&unu )(rdüler. Bu şekilde veya #elki de farklı #ir şekilde do&u ve #atı, yani Türkler ve !vru"alılar karşılaştılar. @dil :ehri, o d(nemde #u)ün deni-e d(küldü&ü yerden tam ü' yü- kilometre daha )üneyde %a-ar +eni-i’ne d(külüyordu. Türklerin ulaştı&ı #u nehir hav-asında kimin yaşadı&ı #elli de&ildi. Kadim şehirler hakkında da #u)ün 'ok #il)i edinemeyi-3 'ünkü #u şehirler )enel olarak saman ve to"rak karışımından ya"ılan ker"i'ten inşa edilmişti. Ker"i', ya&mur ve aya-ın tesiriyle eriyordu. !n$ak tu&ladan inşa edilmiş ya"ıların temeli korunmuştur. %ram ; Türk'e =haram> kelimesinden )elmektedir. =%ram> kelimesi şimdi Eus'a’ da =ta"ınak> anlamında kullanılmaktadır. Bu durumda = a> harfi Eus fonetik kaidelerinin (-elli&i olarak düşmüş. (0eviren) !rkeolo)lar, #u ya"ılar sayesinde usta inşaat'ı Türkleri tanımışlardı. Bir alel7de tu&lanın veya o$akta "işirilmiş to"ra&ın te$rü#eli ve meraklı arkeolo)a ne kadar 'ok #il)i verdi&i şaşkınlık yaratıyor. 6esel7, Türklerde mev$ut olan u-unluk (l'ü #irimleri tu&ladan 'ıkarılmıştır. nlar !ltay’ da arşın ve saCen kullanıyorlardı. Tu&lanın u-unlu&u QV2QT santim, kalınlı&ı ise K2V santimdi. 4ni u-unlu&un yarısı oluyordu ve #u #ir erke&in avu$una rahat'a sı&ıyordu. Baykal kıyısından Batı !vru"a’ ya kadar #inler$e konut #u 'eşit tu&ladan inşa edilmişti. Ba-ı tu&lalarda ya"an ustanın (-el #ir dam)ası da #ulunuyordu. Kü" şeklinde de tu&lalar vardı3 ama onlar da her yerde aynıydıO QV2QT santim. Yedi #u'uk tu&lanın #oyu, har' "ayı dikkate alınırsa #ir saCen ediyordu., yani J saCen N arşın ediyordu. Türk mimarisi #(yle #ir (l'ü (<) sistemiyle #aşlamıştı. .stanın (nünde #ir "roCenin #ulundu&u a"a'ıktır. !rkeolo)lar, #ir #irine #en-eyen kadim ya"ıların i-lerine @dil (Bol)a) hav-asında, .ral’da !ltay’da, Ka-akistan’da, +a&ıstan’da, +on’da .krayna’da ve rta !vru"a’da rastlamışlardır. Türklerin Büyük *('üne ait #a-ı anıtlar da #u to"raklarda 'ok iyi korunmuştur. Bunlar yollar ü-erindeki taşlardır3 hemen her taşın üstünde #ir )eyik resmi vardır.

Bunun i'in arkeolo)lar, #u taşlara *)eyik taşları+ demişlerdir. *eyik taşı Tanrının #ir işaretidir. Türkler ha'ı tanımadan u-un -aman (n$e #u on)unu #iliyorlardı. *eyik taşları, yol$ular i'in #ir danışma hi-meti veriyordu, do&ru yol #ulmaya yardım$ı oluyordu. =Sa&a )itsen saraya 'ıkarsın3 sola )itsen #ir şey #ulama-sın,>Bu #ir #el)edir3 ama #u #el)eyi herkes okuyama-dı. !n$ak =run> ya-ıtlarını #ilenler okuya#ilirdi. Türklerin t(relerinde yol$uya yardım$ı olmak niyeti de ortadadır. Sa&a, sola, do&ru, )eri ; #u )i-li #ir y(nlendirmedirO Sa&a, )üneye demektir. Sola, ku-eye demektir. +o&ru, do&uya demektir, Yol$u #u işaretleri okuyarak, kendisini nelerin #ekledi&ini #ili" ha-ırlıklı olurdu. Bo-kırlarda rastlanan kayalar ü-erinde mektu"lar ya-ılıydı. 1iir satırları da vardı. 4l#ette, #u da eski #ir !ltay )elene&iydi. Bu )elenek asırlar$a #o-kırlarda da tutuldu. Türkler, Büyük *('leri hakkında şiirler ve rivayetler ya-ıyorlardı. 6esel7, eski =!ktaş> efsanesini şimdi farkı #ir şekilde aktarıyorlar. Başkurtlar !ktaş’ın Başkurt oldu&unu, Tatarlar ise Tatar oldu&unu s(ylüyor. Kumuklar da onun Kumuk oldu&undan #ahsediyorlar, +a&ıstan’da #ir !ktaş :ehri vardır. nun yüksek kıyılarında kadim #ir şehrin yıkıntıları mev$uttur. Eivayete )(re, #u şehrin temelini meşhur #ir han atmıştı, Kendi #aşkentini, !ktaş %an @dil’ de #ir ülke kurdu. d(nemde #u ülke =+eşt2i Kı"'ak> diye adlandırılmıştır. 1imdiki Kumuklar, Başkurtlar ve TatarlarO Kı"'aklar idi, yani #ütünlü&ü olan #ir halktı. %i'#ir şey onları #u)ünkü )i#i ayırmıyordu. !ktaş %an -amanlarında, yani GGG. Yü-yılda #üyük Türk %anedanlı&ı aya&a kalkmıştı. Bu Kavimler *('ü’ nün neti$esi idi. +eşt2i Kı"'ak #u)ün, =Kı"'akların vası> yani Bo-kırlara )(' eden Türklerin yurdu olarak ter$üme ediliyor3 fakat #u ter$üme 'ok şeyi a'ıklamaktadır. =+eşt> veya =daşt> kelimesi, Türklerin kadim -amanlarında =#o-kır> de&il =)ur#et> anlamına )elmekte idi. &dil !ktaş %an, @dil’de k(yler, kasa#alar ve şehirler kurmuştu. %er şeyden evvel !ktaş %an #ir Türk kahramanıdır ve .ral’da, Kafkasya’da "ek 'ok kahramanlık i-leri

#ırakmıştır. Türkler #eya- atlarını, @dil #oylarında ku-eye veya )üneye, istedikleri y(ne y(nlendiriyordu. Bu #üyük nehir hav-asındaki ilk şehirlerin temelleri daha GGG. !sırda atılmıştır. Bu şehirler #u)ün de unutulmadı, onlar h7l7 yaşamaktalar. 6esel7 Sumeru (Samara). Bu şehir, kutsal !ltay D' Sümer +a&ı’nın hatırasıdır. Tam #ilinmemekle #irlikte #u şehirde da&ı, da&lardaki #itkileri veya #aşka #ir şeyler hatırlatan #a-ı şeyler mutlaka olmalıdır. 0ünkü Türkler hi'#ir -aman hi'#ir adı rast)ele koymuyordu. Bir a-i- kişinin me-arının yanı#aşında Sim#ir (=yalnı- me-ar> anlamına )elmektedir) adlı #ir şehir kurulmuştu3 Kum +a&ı’nda da Sarıtau (Sarı da&), şimdiki adıyla Saratov, @dil :ehrinin Kama, ka, !di)el kolları #oyun$a da şehirler inşa ediliyorduO .ral’da 0elya#a (0elya#insk), Ta)il, Kur)an ve di&erleri, Bütün #u adlar Türk k(kenlidir ve her adın da mutlaka #ir anlamı vardır. Bu)ün #u insanlar 0uvaş olarak adlandırılmaktadır. 0uvaşlar #u)ün de Türk halkının kadim inan$ını muhafa-a etmektedirler. !n$ak aynı -amanda onlar Tanrı’ya da inanıyorlar ve Tanrı’yı Tura olarak adlandırıyorlar. 0uvaşlar, Türk +ünyası’nın 'ok esrarlı #ir ha-inesidir3 tamamen #ir mü-e halktır. @dil #oylarında kanlı 'atışmalar da oluyordu. 0ok -orlu ve a-imli savaş'ılar olan !lanlar karşısında Eoma leCyonerleri #ile )eri adım atıyorlardı. !lanlar Türklerin +on kıyısına yaklaşmasına, hatta atlarını sulamalarına #ile i-in vermediler. Bu durumda !ktaş %an, sonu' alamadan )eri d(ndü. @dil :ehri’nin a&-ında, %a-ar %anlı&ı’nın )ele$ekteki #aşkenti Semender şehrinin temelini attı. B(yle$e @dil :ehri’nin e#ediyen #ir Türk nehri kalması sa&lanmış oldu. Sumeru (Samara) ; Eusya’ da #ulunan #ir şehirdir. SSAB d(neminde #u şehrin adı Kuy#işev olarak de&iştirilmiş3 #irlik da&ıldıktan sonra tekrar =Samara> adı kullanılmaktadır. !ktaş %an’ın atlıları @dil #oylarında @skitlerin, yani #ir -amanlar !ltaylardan )(' etmiş di&er #ir Türk #oyunun yerleşti&i #(l)eye rastlamıştı. d(nemde #o-kırların keşfi ve isk7nı sanki )e'i$i olarak durdurulmuştur. 0ünkü )ü'lü #ir asker5 destek olmadan #urada kalmak tehlikeliydi. !vru"a düşmanlı&ını -aten )i-lemiyordu. Bunun ü-erine !ktaş %an, askeri ile #irlikte Kafkas +a&larında

k(k salmak ü-ere yola 'ıktı. !ktaş %an, #ir da&ın yanı#aşında, #ir nehir kenarına yerleşti ve #uraya şehrin ilk temelini attı. !slında #u, ku-ey Kafkasya’da ve #ütün !vru"a’da kurulan ilk Türk şehri idi. 1imdi #u şehrin yerinde sade$e yıkıntılar kaldı. Ba-ı tu&la duvarlar ve to"rak yıkıntıların i-leri var3 yanı #aşında ise, !ktaş :ehri, Bu nehrin arkasında 4ndirey adlı #ir Kumuk K(yü #ulunmaktadır. Kumuklar, kadimli&inden dolayı #u yere karşı derin #ir hürmet ve heye$an duymaktalar < Buralardan, yani şimdi unutulmuş #u şehirden Büyük *('’ ün yolu )üneye do&ru a'ılıyordu, ama #u yol u-un sürmedi. +er#ent şehri duvarlarına varın$a atlı )('menler(<) durmak -orunda kaldı, Bu şehir da&ın te"esinde #ir kale )i#i duruyordu. Bu kaleden deni- kıyısına kadar yüksek #ir taş duvar u-anmaktaydı. Bu duvar, @ran’ a ve Eoma @m"aratorlu&u’na )iden yolu ka"atıyordu. Yüksek surlar, ü-erinde ara#alar )e-e$ek kadar )enişti. Bu surun ka"ıları, ti$ar5 kervanlara an$ak "ara ve mal karşılı&ı a'ılıyordu3 fakat Türk süvarisi (nünde surlar tamamen ka"anmıştı. Kafkasya’ da Büyük *(' #urada durduruldu. +ünya denilen )e-e)en ise, GGG. yü-yılın ikin$i yarısında idi. Türk dünyasında dur)unluk ve sessi-lik yılları #aşlamıştı. Ka#kasya +er#ent surlarının arkasındaki ülke kı"'akları #ilinme-likleriyle $e-#ediyordu. Türkler !vru"a’yı ve Eoma @m"aratorlu&u’nu el#ette duymuşlardı3 fakat o to"rakları hi' )(rmemişlerdi. +eşt2i Kı"'ak yaşamaya devam ediyorduO evler inşa ediyor, demir$ilikle u&raşıyor, tarım ürünleri ve hayvan yetiştiriyordu. Kafkasya’da yeni Türk k(y ve şehirleri meydana )eliyordu. nlardan #iri de %amrin şehri idi. Bu şehir, hemen hemen #ütün tarih'ilerin s(- etti&i Kafkasya’nın kutsal a&a$ı ile meşhurdu. Bu a&a' =Tanrı %an> diye adlandırılmaktaydı. Türklerde, Büyük Tanrı’nın yarattı&ı her şeyi #irleştiren ve #ir araya )etiren #u =dünya a&a$ı> idi. %amrin şehrinde (n$eleri ta"ınaklar, daha sonraları ise mes$itler inşa edilmişti. Buna ra&men hayat a&a$ı onların asıl kutsal de&eri olarak kalmaya devam ediyordu. 1ehirde ya"ılan yeni #ir yerleşim "l7nlaması sonu$u, şimdi orada Kayakent K(yü #ulunuyor. Yanında ise, ma-inin hatırası )i#i kutsal =Tanrı %an> #ulunmaktadır. 4l#ette Kumuklar #a-ı şeyleri unutmuş ola#ilir, hayat a&a$ı hakkında #ir'ok şeyi de #ilmeye#ilirler3 fakat Kayakent’te #ulunan #u a&a$a, (-el #ir duy)uyla hürmet etmeye devam etmektedirler. -amanlar, GGG. asırda dünya #üyük olayların eşi&indeydi. +er#ent duvarının (#ür tarafında hadiseler #aşlıyordu. Türkler #aşlan)ı'ta #u hadisenin i'inde de&ildi, @nanılma- ama )er'ek < +er#ent surları kendi kendili&inden a'ılmıştı < Bo-kırlıların #askısı veya katkısı olmadan

a'ılmıştı, .-ak Kafkasya’da @ran’la )iriştikleri savaşı kay#etmek ü-ere olan 4rmeniler, Kı"'akların )elişini (&renmişlerdi. 4rmenilere )ü'lü #ir odaktaş )erekiyordu ve onlar %amrin şehrine do&ru yola koyuldular, Türk süvarilerinin +er#ent’ten )e'mesi i'in her şeyi ya"tılar. 4rmeni hükümdarı G. %o-roy yanılmamıştı. Kı"'aklar düşmanı tamamen yendiler. 4rmenistan @ran’ın hakimiyetinden 'ıkmıştı. Türkler ise, +er#ent’i ve %a-ar +eni-i’nin #atı kıyılarını kendi hakimiyetleri altına aldılar. 1imdiki !-er#ay$an’da o şanlı devirlerin i-leri kalmıştır. 6esel7, #ir Kı"'ak ya da *en$e K(yü #ulunmaktadır. !- #ilinen k(y ve şehirlerde #ile, Kavimler *('ü d(nemine ait anıtlar #ulunmaktadır. Bu)ünkü adı *usar olan şehre dikkatli #akmamı- yeterliO şehrin adı #üyük ihtimalle *eser kelimesinden türemiştir, GGG. yü-yılda Türk +ünyası Kafkasya’ya k(k saldı. Kı"'ak süvarilerinin )ü$ü ile Türklerin Kafkasya’ya )irişi, dünya tarihinde sıra dışı #ir olay olmuştur. Kı"'akların ufkunda !vru"a, Yakın ve rta +o&u )(-üküyordu, Türklerin !vru"a’ya )elişi, antik d(nemin altını 'i-i", rta 0a& d(nemini #aşlatmıştır < Yeni !vru"a, yani Türk !vru"a’sı 'a&ı #aşlıyordu <, 4l#ette, Kafkasya (n$eden de dünya siyasetinde (nemli rol oynuyordu. @ran ve Eoma @m"aratorlu&u’nun menfaatleri #urada kesişiyordu. !sırlar #oyu #uralarda 'ok kanlı savaşlar sürü" )idiyordu. +ahası varO Kafkasya, Batı dünyasında demirin üretildi&i ve işlendi&i hemen hemen tek yerdir. S(- konusu olan demir, altından da de&erli idi. *er'i #uralarda demiri maden o$aklarında işlemiyorlardı3 'ünkü kalitesi düşük oluyordu, #unun #en-erini Kar"atlarda Keltler ya"ıyorlardı. !ma )ene de #u demir i'in mü$adele veriyorlardı. Kafkasya’nın demiri olmasaydı, Eoma @m"aratorlu&u e#ediyen tun' asrında kalırdı. Eoma’ da demir iş'ili&i henü- #ilinmiyorduO Eoma leCyonerlerinin -ırhları tun'tan ya"ılıyordu. Kafkasya’nın (tesinde, Türkler’in @ran askerlerini yendikleri -aman her şey alt üst olmuştu. !sırlar #oyu şekillenen dünya siyaseti, #ir )ünde, sessi- #ir şekilde yıkılmıştı.

!vru"a’da olanların 'o&undan Kı"'ak’lar ha#erdar de&ildi. Kı"'aklar, -aferin tadını alamadan Kafkasya (nlerinden )eri 'ekilmişler3 -aferin meyvelerini #aşkalarına #ırakmışlardı. 4rmenilere yardım i'in )eldiler3 %a-ar +eni-i kıyılarında yerleşmek i'in )eri 'ekildiler. Be =kimsenin olmayan> Kafkasya’nın (tesinde, kurna- ve o -amanın en aklı selim sahi#i siyaset'isi olan Eoma @m"aratoru +io$letianus, QMT yılına do&ru #ütün Kafkasya (tesini kendi hakimiyeti altına almış, sonra -ayıflamış @ran’a saldırarak, @ran’ın en -en)in #(l)elerini istil7 etmişti. Eoma taşkın #ir sevin' i'indeydi. !rtık im"aratorlu&un yeni =altın asrı> konuşuluyordu. Sade$e @m"arator, #u -aferin arkasındaki #el7yı hissediyordu, 4rmenistan’daki isyanı #astırdılar3 #u isyanı #aşlatan %ıristiyanları $e-aevine koydular. 4rmeniler, sanki #üyülenmiş )i#i, %ıristiyan !-i*ri)oriy’in kehanet #uyurdu&u, )(kyü-ünde ateş "ar'aları ve -irvesindeki ha'ı #ekliyorlardı. 4rmeniler ha'ın kurtarı$ı )ü$üne inanıyorlardı. %al#uki, onlar o -aman henü- "ut"erest idi. !ma Kı"'akların ha' işaretli #ayrakları altında savaştıkları i'in, ha'ı 'ok iyi ve yakından #iliyorlardı. Bunun i'in hayret etmişlerdi. *ri)oriy de aynı ha'ı )(kyü-ünde )(rmüştü< Bu, Tanrı’nın #ir al7metidir < =*(k Tanrısı Türklere yardım ediyor> diye düşünmüşlerdi. *(kyü-ü Tanrısı hakkındaki #u 'ok )ü'lü #il)iler, #ütün !vru"a’ya rü-)7r hı-ıyla yayılmaya #aşlamıştı. Bu ha#erleri, %-. @sa’nın dünyayı Eoma hakimiyetinden kurtara$ak atlılar hakkındaki müCdesini de tekrarlayarak, %ıristiyanlar yaymaktaydılar. Bu kehanet %ıristiyanların esas kita"larından #iri olan !"okali"sis’de ya-ılıdır < 1ü"hesi-, !vru"a’da neler oldu&undan Türkler’ in ha#eri #ile yoktu. 4rmeni )en' #ir din adamının )elişinden (n$e onlar hi'#ir şey #ilmiyorlardı. Bu din adamının adı *ri)oris idi. , reh#er *ri)oriy’in torunu idi. , say)ıyla sel7m verdikten sonra, #o-uk #ir Türk'e ile, Kı"'akların hükümdarı ile )(rüşmek istedi&ini s(yledi. $ürkler 5e 6ıristiyanlık *en' 9isko"os *ri)oris Kı"'aklar’a niye )elmişti? Bu -iyaretinde 4rmenilere savaş sanatını (&retmelerini ri$a etmek i'in )elmişti. nlar, yani "ut"erestler ve ateistler, Türkleri yenilme- kılan *(k Tanrı inan$ını ka#ul etmek istiyorlardı. !slında *ri)oris, *eser’in ve 4rke %an’ın ya"tıkları faaliyetlere aynen devam etmek istiyordu, ama #u sefer !vru"a’ da, !vru"alıların, *(k Tanrı hakkında hi'#ir şey duymamış ve #ilmemiş olmalarına

dikkat edelim. %er yerde "ut"erestlik, 'ok tanrılılık ve -ulüm hakim olmuştu. %ıristiyanlar ise, hi'#ir Tanrı’yı ka#ul etmiyorlardı. %ıristiyanlar, tanrıları reddediyorlardı ve kendilerini ateist olarak adlandırıyorlardı. nlar, sade$e *(k Tanrısı el'isinin ha#er$ileri olan atlıların )elmesini #ekliyorlardı, Be #eklenen süvariler nihayet )elmişti. Kı"'akların, Eoma @m"aratorlu&u’nun hudutlarına kadar )elmiş olması ve @ran ü-erindeki muhteşem -aferini ilk (n$e fark edenler %ıristiyanlardır. Yeni )elenler 'ok farklı idi3 Kı"'akların demirden ya"ılmış -ırhları ve sil7hları, onları adeta !vru"alıların )(-ünde #aşka #ir )e-e)enden )elmiş kişiler olarak )(steriyordu. nlar, Tanrı’ya ait yüksek ve sonsu- *(kyü-ü altında yaşayan aydın #ir dünyadan )elmişti. Türk halkına demiri hediye eden Tanrı’ya inanma !vru"alılar i'in ulaşılma- #ir de&erdi. Bu s(-lerin anlamını kavramak i'in #asit #ir (rnek yeterli ola#ilir. +emir kılı'la ya"ılan iyi #ir vuruş tun'tan ya"ılmış kılı$ı kolay$a ikiye #(lüyordu. Eoma askerleri Kı"'akların karşısında so"alı ya#aniler )i#i kalıyordu. Türk Tanrısı demiri, Eoma Tanrısı Wü"iter ise tun$u sim)eliyordu. Eoma @m"aratorlu&u yıkılmaya mahkHmdu. 4rmeniler, !vru"a’da olayların akışını ilk olarak tahmin ede#ildiler3 #(yle$e (lmeye mahkHm olan, ama h7l7 yaşayan Eoma’dan süratle u-aklaşmaya #aşladılar. Bunun i'in )en' 4rmeni "isko"osu *ri)oris, +er#ent’e )elmişti. 9isko"os vafti- olmayı ka#ul etti. 4ski Türk dilinde vafti- eylemi =arı2sili> veya =arı2alkın> olarak #ilinmektedir. *ri)oris’i vafti- etmek i'in, )ümüş ha'la kutsanan suya ü' defa #atırdılar. Suyla vafti- etme, Tanrı dininin (nemli #ir merasimidir. Bu #ir !ltay t(resi idi O 0ünkü kadim !ltaylarda yeni do&muş #e#ekler #u-lu suya #atırı" 'ıkartılıyordu. B(yle$e, insano&lu #u merasimle Sonsu- 6avi *(kyü-ü dünyasına )iriyordu. Kadim Türklerde =arı)> kelimesi kullanılmaktaydı. Bu kelime, manev5 a'ıdan =temi->, =ta-e> anlamına )eliyordu. Kutsal arınma t(reninden )e'en insan =arıd> diye adlandırılıyordu. @lk %ıristiyanlarda #(yle #ir din5 merasimin olması hi' mümkün de&ildi. !vru"a, #u merasimi an$ak Kı"'akların !vru"a’ya )elişinden sonra (&renmişti. %ıristiyanların vafti- i'in kullandıkları havu-ları, !vru"alılar an$ak GB. asırda inşa etmeye #aşlamışlardır < +ahası da var O Tanrı inan$ının #u)ün #ile muhafa-a edildi&i Ti#et’te, eskiden

oldu&u )i#i arı2alkın ve arı2sili t(releri h7l7 da mev$uttur, +emek ki, Tanrı inan$ını ka#ul eden ilk !vru"alı, 4rmeni "isko"osdur. *ri)oris’in vafti- edildi&i )(lün adı #u)ün tam olarak #ilinmektedir. Bu )(l, Kayakent yakınındadır ve #u )(lün adı da !dCi, yani =ha' )(lü> anlamına )elmektedir. Türk din adamları, temi- ve arınmış *ri)oris’i %amrin şehrine )(türerek, ona dünya a&a$ının sırrını a'tılar. *ri)oris, Türklerin kutsal metni olan =Tanrı 4mri> ni de #(yle$e )(rmüş oldu. !n$ak #undan sonra *ri)oris’e sa& elinin #aş"armak ve yü-ük "armaklarını #ir#irinin ü-erine koymasına i-in verildi. Bu işaret, il7hi hu-uru ve #arışı sim)eliyordu. +o&u’da kenetlenmiş iki "armakla *(kyü-üne sadakat #(yle #elirtiliyordu. nları alın, )(&üs, sol omu- ve sa& omu-a de&diriyorlardı, Türkler, #u hareketleriyle *(k Tanrısı’ndan himaye istiyorlardı. Bu duruma )(re ha' 'ıkartan ve *(k Tanrısı’ndan himaye dileyen ilk %ıristiyan da "isko"os *ri)oris idi. =Tanrı 4mri> ndeki satırlarda *eser’e ithaf edilen 'ok kısa #ir dua vardır O =*eser’ i si-e hediye ettik. Tanrı’ ya dua et>. Bu)ün de #u dua, Kuran’ın JRL. sHresi, +o&u’ da #u s(-ler ve #u dua #u)üne keder unutulmadı. %al#uki, =*eser> (Kavsar veya Kevser) kelimesinin anlamını oralarda da 'o&u kimse artık hatırlamıyor. *ri)oris, ayin sırlarını u-un süre düşünüyor ve idrak etmeye 'alışıyordu. +er#ent’te ilk %ıristiyan Kilisesini kurması i'in *ri)oris’e yardım ettiler. B(yle$e !vru"a’ da ilk kiliseyi, NRJ yılında 4rmenistan kurmuş oldu. 4rmenistan Tanrı’yı ve ’nun ha'ını ka#ul etmişti. 4rmeniler, ayin t(renlerini de Türklerden (&renmişlerdir3 'ünkü %ıristiyanlarda henü- kendilerine has #ir ayin t(reni yoktu3 onlar Yahudi dininin kaidelerine )(re Sina)o)larda dua ediyorlardı. Eoma @m"aratoru +io$letianus, yeni %ıristiyanlara karşı, o #ilinen taki"ler, sür)üne )(ndermeler, ve idam $e-alarından #ir sonu' alamıyordu. Türk 6anev5 Kültürünün tohumları "ut"erest Eoma’nın taş ta"ınaklarında #ile fili- veriyordu. Eoma @m"aratorlu&u’ndaki halklar artık korkmadan Wü"iter’den yü- 'eviriyor, 6erkür heykellerini ve "utları yıkıyorlardı. Eoma da nihayet #unu anlamıştı. +io$letianus, 'aresi-lik i'inde tahtını #ırakı", saraydan ka'mıştı. !klı selim sahi#i #ir siyaset'i olan im"arator, türklere yenildi&ini hissetmişti, !5ru"a $a"ınakları 1zerindeki 6a' 4rmenistan, arnavutluk, sonra da iveriya (#u)ünkü )ür$istan), suriye ve mısır #ir#irleriyle yarış eder$esine kı"'akları davet ediyorlardı. Tanrı’nın ha'ı her yerde ka#ul ediliyordu3 #u arada Türk manev5 kültürü de #enimseniyordu. Türk usulü yeni %ıristiyanlık onları Eoma hakimiyetinden tamamen kurtararak, hürriyete kavuşturuyordu. Kı"'ak’lar, #u devletler i'in +er#ent’te 9atrik tahtını kurmuşlardı. Bu Batı dünyasına (-)ü manev5 #ir okuldu. Burada ilk din adamları yetiştirildi. Kafkasya, u-un müddet !vru"a’nın aydınlanma merke-i olmaya devam etti. Burada, +er#ent’te dünyanın ilk %ıristiyan Kilisesi inşa edilmişti. Ta"ınaklara )irme yasa&ı

Kilise i'in de uy)ulanıyordu. !rkeolo)lar, kale ka-ıları sırasında #u kiliseyi tesadüfen #ulmuşlardır. Türkler kendi ta"ınaklarını, #inanın üst kısmı eşkenarlı #ir ha'ı anımsatır şekilde inşa ediyorlardı. +er#ent’teki ta"ınak da #(yle idi. /l'üleri 'ok #üyük de&ildi3 duvarlar, tu&ladan ya"ılmıştı3 yani her şey #o-kırlarda oldu&u )i#i idi. !ynı kiliseler 4rmenistan’da, @veriya’da ve Kı"'akların odaktaşları olan di&er memleketlerde de meydana 'ıkmıştır. Bu kiliselerin Türkler tarafından ya"ılmış oldu&u, ustalarının kilise duvarlarına işledi&i (-el işaretlerle de )(rülmektedir. Bilim adamları, #u anlaşılmayan işaretlerin ne oldu&unu u-un u-un düşünüyorlardı. %al#uki her şey 'ok #asitti. Bu #ir dam)a idi. Türk soylarının hemen he"sinde var olan #ir (-el arma idi. Bu !vru"a’da =)eraldik> )elene&ini #aşlatan sim)eler ve şe$ereler #ilimidir. Kadim kiliselerin duvarlarında asırlar #oyu susan #u ya-ılar, sahi#ini #ulduktan sonra susmaktan va-)e'tiler < 6esel7, #ilim adamları 4rmenistan’da ş(yle #ir ya-ıya rastlamıştı O =Bu hediyeyi rahi"ler $amiası i'in ka#ul edin>. Bu ya-ının yanında da hediye edenlerin adlarının ilk harfleri #ulunmaktadır. Bu s(-lerin ya-ıldı&ı tarihin ü-erinden yaklaşık JTRR yıl )e'miş. Bu s(-ler, kadim Türk dilinde ya-ılmıştır. 4rmenistan halkı, yeni dini ka#ul etmelerinin şerefine Kı"'aklar tarafından #(yle te#rik edilmiş ve kendilerine hediyeler verilmişti. GGG. BlaCenıy’ ın Ba'a)an şa"elinin yanındaki ta"ınakların #irinde, kadim #ir usta eliyle taş ü-erine din adamı )iysili #ir süvari resmi ya"ılmıştır. Bini$i, Türk usulüne uy)un #ir şekilde, ata ayakları ser#est, yani ü-en)isi- #iniyordu. Bu da tarihin #ir #ilme$esi mi? Kesinlikle hayır. !n$ak din adamları, #o-kırda #(yle )e-iyorlardı. nlara ü-en)i )erekli de&ildi3 'ünkü ü-en)i an$ak askerler i'in şarttı. NJQ yılının JR Kasım )ünü, 4rmenistan i'in 'ok şanlı ve muhteşem #ir )ündüO Tanrı’nın ha'ı !vru"a’nın ilk kiliseleri ü-erinde yükseliyordu. *ri)oris’i süvarilerin koruması altında, %an’ın ara#asıyla +er#ent’ten u&urladılar. *ri)oris, Türk dünyasından mukaddes emaneti )(türüyordu, yani yeni !vru"a’nın remi-i olan eşkenarlı ha'ı )(türüyordu.

Türkler, kilisesinin #aşındaki *ri)oris’i 'ok yüksek merte#eli #ir makamda ka#ul etmiş, konumunu =katılık> olarak il7n etmişlerdir. =Katılık> kelimesi Türk dilinde = daktaş> veya =Katılan> anlamına )eliyordu. 4rmeni Kilisesi’nin #aşında olanlara verilmiş olan #u unvan, #u)üne kadar muhafa-a edilmiştir. Katolikos unvanı (Yunan$a’ daki os eki sonradan eklenmişti) #u)ün de mev$uttur. Suriye, 6ısır ve Bi-ans’taki %ıristiyanlık $emaatları, %ıristiyan dünyasının ilk hakiki mürşidi, Tanrı’nın sevilen kulu *ri)oris’in (nünde di- '(kmüşlerdir. 4rmenistan’ın iti#arı o yıllardan #aşlayarak hı-la yükseldi. Batı alemi, Türk +ünyası’nın ha-inelerini #enimsemeye #aşladı. =!ydınlık do&udan #aşlar>. !ma !vru"a o d(nem i'in do&u hakkında hi'#ir şey #ilmiyordu. !vru"a’nın Türk dünyası ile irti#atı 'ok a- oluyordu. Eomalılar #u durumu kendi lehlerine 'ok iyi kullanmışlardır. Eomalılar, Kı"'akları -alim ve ya#an5 #ar#arlar olarak tanıtarak, insanları korkutu", Kı"'aklardan u-aklaştırarak hakimiyetlerini arttırmak ve süresini u-atmak istemişlerdir. !vru"alılar, *eser’in kahramanlıklarını hatırlatan *ri)oris’in samim5 hi-metlerini )(rüyor, )en' adamı Tanrı’nın el'isiyle kıyaslıyorlardı. Eoma hükümdarları, Kı"'aklar hakkındaki hakikatin a'ı&a 'ıkmasından korkuyorlardıO Kı"'akların !vru"a’ya )elmesinden korkuyorlardı. Eomalılar, *ri)oris’in @ran soyundan #ir asil oldu&unu (&renin$e, @ranlıları kullanarak, ona iftiralar atmışlardır. *ri)oris’ in )ünahk7r ve ahl7ken -ayıf oldu&unu yaymışlardır. *ri)oris i'in 'ok a$ı #ir )ündü, *ri)oris ne diye$e&ini #ile #ilemiyordu. %erkes ona karşı idi. Türkler onu 'ok korkun' ve vahşi #ir şekilde idam ettiler. +er#ent’te, meydanda )en' adamı ya#an5 #ir atın kuyru&una #a&ladıktan sonra, hakimler hükmü okudular. !ma (lümün eşi&inde #ile *ri)oris merhamet dilemedi3 'ünkü kendisini aklamak i'ini #ir se#e" )(remiyordu. Sade$e *(kyü-üne #aktı ve sessi-$e =Tanrı’nın ya-dı&ından ka'ama-sın> dedi. 1aşıran hakimler (n$e ne oldu&unu anlayamadılar. Kendilerine )eldikleri -aman, at deni-in kıyısında ve 'ok u-aklarda koşuyordu. Bu defa idamlık mahkHmu kur#an olarak ka#ul ettiler. Kahraman ve )ünahsı- kur#an *ri)oris’in ruhunun Kı"'akların hamisi olması i'in dua etmeye #aşladılar. Kahramanlardan hamilik #eklemek3 #u da !ltay’ın eski )eleneklerinden #iri idi. Bundan sonra "isko"os *ri)oris’e, #ir Türk adı verdiler. nu +Car)an ('ok atıl)an) ismiyle 'a&ırmaya #aşladılar. ruhen Türk olmuştu. Kı"'aklar onu kendi $emaatlerine dahil etmişlerdi. +efinin M. )ününde #ir mu$i-e )er'ekleşti. 6e-arın yanında #ir "ınar do&du. @nsanlar #u kutsal me-arı -iyaret etmek i'in )elmeye #aşladılar. Kısa -amanda #urada #ir yerleşim #(l)esi oluştu. !rtık #u yerde kutsal #eldenin #ek'ileri yaşıyordu. nlar nesilden nesile aktararak, şifalı su #ulunan "ınarı da muhafa-a ettiler. @nsanlar eskiden oldu&u )i#i, #u )ünlerde de #uraya )elmeye devam etmektedirler. $ürkler 5e ,izans %er halkın hafı-asında tarih farklı şekilde muhafa-a ediliyor. %alk #a-ı şeyleri unutsa #ile, (nemli şeyleri unutmuyordu. Bil)i hafı-ada yaşamaktadır, Kültür de

#ir hafı-a ha-inesidir. 6edeniyeti olmadan #ir millet ve onun )e'mişi olama-. Eivayetler, masallar ve şiirler tem#ellikten veya $an sıkıntısından ya-ılma-dı. %er eserin mutlaka 'ok derin #ir anlamı vardır. Türkler, her efsane kahramanını 'ok "ahalı #ir in$i )i#i koruyorlardı. !d, el#ise, sil7h, her şeyin mutlaka #ir anlamı vardı., tesadüfen olan hi'#ir şey yoktu. 6eddah onlar$a rivayeti hatırlıyordu. 4&er #ir 7şık #ir efsaneyi anlatırken #ir kahramanın adını veya herhan)i #ir teferruatı unuttu ise, #undan sonra #u efsaneyi anlatmaya hakkı olama-dı. +er#ent surlarının yanında )er'ekleşen o hadiseyi Türkler el#ette ki unutmamışlardır. !-eriler, Kumuklar ve Tatarlar, #u)ün de #ir do&u şehrine #üyük 4Cderha’nın )elişini hatırlamaktadır. 4Cderha, "ınarı ele )e'irmiş3 şehrin )en' kı-larını istiyordu. %ükümdarın kı-ını #ir )en' asker kurtardı. asker, 4Cderha’yı sil7hla de&il, duaları ile yenmişti. B(yle$e herkes s(-ün sil7htan daha kuvvetli oldu&unu )(rdü. 0ünkü #u s(- =Bo)> idi. Eus'a’ da #u kelime =Tanrı> anlamına )elmektedir. !sırlar #oyun$a efsane de&işikliklere u&ruyordu. 6esel7, askere yeni ad veriliyorduO %ı-ır veya %ı-ır @lyas, Keder veya Kederles ve Aor$is3 fakat farklı isimlendirmelere ra&men, o her -aman hayat "ınarının )en' #ek'isi olarak e#ed5 kalmaya devam ediyor. !vru"a’da da #u efsane u-un -amanlardan #eri #iliniyordu. Bu )en' askeri, !-i*eor)iy (veya *eor), Aor$, 4)oriy, Yuriy, @rCi, )i#i onlar$a ad) olarak adlandırmışlardı. Ba-ı din5 ve siyas5 se#e"lerle onu #(lmüşlerdi3 #aşka #ir deyişle, farklı kişiler olarak )(sterdiler, Siyaset'iler, sık sık 'ekinmeden kültüre karışıyorlardı ve müdahale ediyorlardı. Eoma, Türk +Car)an efsanesini ka#ul etmedi. Ka#ul edeme-lerdi < Eoma "isko"osları korktular3 'ünkü #u efsanenin metni Batı Kilisesi’nin )i-li sırrını a'ıklıyordu. nlar, SMS yılında %ıristiyanlara *ri)oris (+Car)an) adının tel7ffuedilmesini #ile yasaklamışlardı. Türk a-i-ini (n$e 'ilek7r, sonra da katil olarak de&iştirdilerO ata #indirdiler, Türklerin mukaddeslerinden sayılan 4Cderha’yı =(ldürmeye )(nderdiler>.

Bunların he"si *ri)oris’ in )er'ek kahramanlı&ının sırrı kimse tarafından (&renilmesin diye ya"ılmıştır. *(k Tanrı tasavvurunun !vru"a’ya Türklerden )eldi&inin (&renilmemesi i'in ya"tılar. Eoma @m"aratorlu&u’nun yıkılışından sonra !vru"a’ya yerleşen %ıristiyan kültürünün do&uşunun temelinde Türklerin oldu&unun (&renilmemesi i'in ya"tılar. +emek ki, efsaneyi de&il, Türk milletinin tarihini k(tü #ir niyetle kasten de&iştiriyorlardı. Buna Kı"'aklara karşı asırlar #oyu süren Batı Kilisesi’nin oluşturdu&u siyaset se#e" olmuştur, !ma hakikat her -aman hakikat olarak kalmaktadır. *er'ekler hi'#ir -aman de&işme-3 'ünkü )er'ekler mantı&a dayanmaktadır. @şte mantık (deliller hakkında en $idd5 #ilim dalı) #a-ı hadiselerin )er'ekte nasıl oldu&unu tekrar $anlandırmaya imk7n sa&ladı. , layların )er'e&i ş(yle idi O Yunan %ıristiyanlar +er#ent’te NJJ yılında ortaya 'ıkmıştır. nlar oraya hayırlı #ir iş i'in )elmemişlerdir. Yunanlar, i-leri #u)üne kadar dahi ustalıkla )i-lenmiş ve inanılması -or #ir oyunu "l7nlamışlardı. tarihte eski Eoma @m"aratorlu&u to"raklarında #üyük #ir kar)aşa yaşanıyordu. Taht i'in yedi aday savaşıyordu. @nsanlar da artık eski Eoma Tanrıları’nın )ü'sü-lü&ünü a'ık'a dile )etiriyorlardı. %er yerde kaos hakimdi. !vru"alılar arasında siyasetin en eski ve en (nemli #ir kaidesini ilk olarak Yunanlar hatırlamışlardıO Tanrı kimde ise veya #aşka #ir deyişle Tanrı kimin ise, hakimiyet onundur. Yunanlar #u şuurla ve kurna-lıkla *(k Tanrı’yı 'almak ve #(yle$e !vru"a ü-erinde hakimiyetlerini kurmak maksadıyla Türklere )ittiler. Yedi im"arator adayından #iri Yunan Konstantin idi. Konstantin de, di&erleri )i#i #ir ='ı"lak> im"arator idi. !skeri yoktu, an$ak #ir unvana sahi"ti. rta +eni-’e, yani !kdeni-’e, 6a$sentsius hakim durumda idi, yani )er'ek im"arator. 6a$sentsius’un Eoma’ da askeri vardı. @lk #akışta sıkıntıyı ve #el7yı akla )etire$ek hi'#ir şey )(rünmüyordu. !ma aniden, nereden )eldikleri #ilinmeyen akın$ı süvariler ortaya 'ıkmıştı. 4llerinde !vru"alıların (n$eden )(rmedikleri ha'lı #ayraklar dal)alanıyordu. Saldırılar ani ve sertti.

NJQ yılında 6ulvi K("rüsü’nün yanında ; yenilme- Eoma’nın duvarları altında < ; 6a$sentsius’ un askeri tamamen da&ılmış ve ordusu "aram"ar'a olmuş3 kendisi de $anından olmuştu. Konstantin ise, -aferini ve #aşarısını ilan etmek i'in a$ele ediyordu. Savaşı Türk süvarileri ka-anmış, ama -afer, askeri #ile olmayan Yunanlara mal olmuştu. %a'lı #ayraklar taşıyan Kı"'ak askerleri Eoma ordusunu 'ok kolay yenmişti. Bunu da *(kyü-ü’nün, yani Tanrı’nın #ir işareti olarak ka#ul etmişlerdir. Konstantin 'ok kurna- #ir siyaset'iydi. , hemen yeni Tanrı inan$ını da kendi ü-erine almasının, ’nu ve Türkleri de kendisine ait olarak )(stermesinin 'ok (nemli oldu&unu anlamıştır. Konstantin, 8itsinius’ dan hemen sonra, Kafkasya’da yeni do&muş olan %ıristiyanlı&ı ka#ul etmek istedi&ini #ildirdi. Kı"'aklarla ittifak kurmak Konstantin’in işine )eliyordu. Ba-ı 7limler, tarihi ya-dıkları -aman siyaset'ilerin emri ile #a-ı şeyleri reddediyor, #a-ı #il)ileri )i-liyor veya hi' s(ylemiyorlar. Yunanlar, Tanrı inan$ını ilk defa Konstantin -amanında ka#ul ettiler. Bunu da kimse reddetmiyor3 ama #u inan$ı Türk din adamlarının telkinleriyle ka#ul etmişlerdir < !n$ak tarih'iler işte #unu nedense )i-liyorlar. Yunanların, Tanrı inan$ını Kı"'aklardan aldıkları tartışması-dır. Türklerin dini ü-erinde +o&u’da Budi-m3 Batı’da ise, yeni %ıristiyanlık oluşmuştur. !vru"alılar Tanrı’yı ka#ul ettiler. Tanrı inan$ı ile #irlikte Türklerin din5 kültürünü de ka#ul etmiş oldular. Bunu )i-lemek mümkün de&ildir < Konstantin’in Tanrı’yı ka#ul etmedi&ini )i-leyemedi&i )i#i, Konstantin #ütün hayatı #oyun$a, daima "ut"erest olarak kalmıştı. 0ünkü Konstantin’i inan' de&il, hakimiyet il)ilendiriyordu. Konstantin, Eomalılar ü-erinde ka-anılan -afer i'in #edeli $(mert'e (dedi3 hediyeler )(ndermek hususunda, Türk askerlerini daha fa-la yanında tuta#ilmek i'in hi'#ir şeyden ka'ınmıyordu. Be süvariler Konstantin’in yanında kalmıştı. Sonradan #unları =Iederat> olarak adlandırmışlardır. =Iederat> kelimesi 8atin$e =antlaşma> anlamına )elmektedir. Konstantin, Kı"'aklara elinden )eldi&in$e ihtimam )(steriyordu3 mesel7, yeni takvim ihdas ettiO Türklerde oldu&u )i#i tatil )ününü 9a-ar )ünü olarak tayin etti. @nsanların kiliseye )itmesini ve yeni *(k Tanrı’ya dua etmelerini me$#ur5 kılmıştı. +ikkat edelim, NQK yılına kadar Yunanlar an$ak Tanrı’ya dua ediyorlardı ve Türklerin il7hi metinlerini ve dualarını okuyorlardı. la&anüstü, ama maalesef unutulmuş #ir ol)u. Bu olay, !vru"a tarihinin karanlıkta kalmış #a-ı kara lekelerini iyi$e aydınlı&a kavuşturdu, Bi-ans, demir sikkelerinin ü-erine *üneş am#lemi #asıyordu, daha do&rusu =)üneş> am#lemli eşit kenarlı ha'lar, =*üneş işaretleri>. Konstantin hakkında ise, sade$e =)üneş )ü$üne ta"an> #iri oldu&u s(yleniyordu. !$a#a neden ? +ahası var O Türk dili u-un -amanlar #oyun$a Bi-ans ordusunun kullandı&ı dil idi O #u dili =asker> dili olarak adlandırıyorlardı. Binler$e Bo-kır ailesi Yunan eline taşınmışlardır. nlara en iyi yerler veriliyordu. nların taşınması i'in +eşti Kı"'ak hanlarına #üyük miktarda altın veriliyordu.

!vru"a’nın do&usundaki en )ü'lü devlet olan Bi-ans’ı -aten Kı"'aklar kurmuşlardır. D' nesilden sonra #urada, iki halkın #irli&inin meyvesi sayılan Bi-ans kültürü oluşmuştur. .-manların ifadesine )(re, )ene de +o&u’nun üstünlü&ü ortadadır. 1aşıra$ak #ir şey yoktur. Kuşan %anlı&ı’nın hik7yesi tekrarlanmıştır. !n$ak #ir fark vardı O Bi-ans hükümdarları Türkler de&il, Yunanlardı. !ma iki kültürün kaynaşması meydandadır. ,Konstantin’in artık düşmanları yoktu. Konstantin, kolay inanan ve ikna edile#ilen Kı"'akları kullanmaya devam ediyordu3 #unun i'in hi'#ir fedak7rlıktan 'ekinmiyordu. @m"arator, NQS yılında yeni #aşkentin, yani Konstantino"olis’in temelini atmıştı. Bu işi de Türk ustalarına havale etmişti. Yeni #aşkenti Eoma’nın aksine do&u usulünde inşa etmelerini istedi, Kurna- Konstantin, ola#ile$ek her şeyi tahmin ede#ilmişti. B(yle$e Bi-ans do&du. Konstantin( in :ulümü Konstantin, NQK yılında nikea (i-nik) şehrinde #ütün hıristiyan din adamlarını to"lamıştır. Bu G. Euh#an To"lantısı idi. Bu to"lantı @-nik Konsülü olarak #ilinmektedir. Konsül’ün tek #ir )ayesi ardı, #u hedef )i-lenmiyordu. @m"arator Konstantin, %ıristiyan Kilisesi’nin Türk usulüyle de&il, Yunan inan' usulüne )(re tan-im edilmesini istiyordu. Konstantin’in hedef ve "lanına )(re, Yunan tar-ı Kilisede, Tanrı ve %ristos aynı sıfatla, daha do&rusu tek Tanrı olarak #irleştirile$ekti, Yunanlar kendi kiliselerini kuru" Tanrı inan$ını #enimserken, Türklerin dualarını, t(relerini, ta"ınaklarını ve Türklere ait #ütün manev5 de&erleri de sahi"leniyorlardı. Türklerin asırlar #oyun$a #iriktirdikleri miras #u yeni teşe##üsle Bi-ans’a ve Bi-ans Kilisesi’ne )e'iyordu, Bu Türk milletine karşı işlenmiş #ir su' sayılma- mı? Yoksa #u su' (-enle )i-leniyor mu? @-nik Konsülü sırasında Konstantin’in neler emretti&ini ilk #aşta kimse do&ru dürüst anlayamadı #ile. !ma anladıktan sonra da isyan ettiler. Tanrı’yı ve insanı karıştırmak, #ir araya koymak ve eşit )(rmek 'ok #üyük #ir )ünahtır3 #u mukaddesatı tahkir etmek demektir. Tanrı adının korunması i'in ilk 'ıkışı ya"an kişi 6ısır 9isko"osu !riy idi. Tanrı ile insanı eşit ka#ul edemeyi- dedi. 0ünkü, Tanrı ruh, insan ise Tanrı’nın yarattı&ı #ir kul O an$ak Tanrı’nın ya-)ısı ile dünyaya )elir ve dünyadan )ider. !riy, aydın ve #il)ili #ir insandı. , kendisine )üveniyor ve insanları ikna ediyordu. 4rmeni, !rnavut, Suriye ve di&er kiliselerin "isko"osları da !riy’i destekliyordu. 9isko"oslar, %ristos’u, yani %-.@sa’yı reddetmiyordu3 ama aynı -amanda kimse %ristos’u Tanrı ile eşit mevkiye de koymuyordu. 0ünkü )(kyü-ünden )ele$ek #üyük $e-adan korkuyorlardı. 0ok il)in', ama Türk hanları @-nik Konsülü’nü sanki fark etmemişlerdir. Yunanların ya"tıkları #u sefer de ka#ul )(rmüştü. Yunanlar, kendilerini aklamak i'in =Yeni Basiyeti>, yani %ristos’ un (&ren$ilerinden #irinin notlarını #ulduklarını ifade

ederek, %ristos’un faaliyetini, hayatını ve soyunu ya-mışlardır. Yunanların yalanları sınır tanıma-dı. Yunan edit(rleri, Tanrı’nın o&lu *eser’in kahramanlıklarının #ir kısmını %ristos’a mal ettiler, #a-ı şeyleri de a'ık'a Buda’nın hik7yesinden aldılar. B(yle$e %ıristiyanlı&ın ilk kita#ı, dinden 'ok u-ak olan siyaset'iler tarafından ya-ılmıştı. Konstantin, kendi kilisesini kurmak i'in uy)un #ir -aman se'mişti. Kı"'akların o -aman !lanlarla ilişkileri 'ok )er)indi. Yunanların )er'ekleştirdikleri #u yenilikleri düşüne$ek durumda de&illerdi. =4&er ikisi #ir #irine düşman ise, #irisi (lür> diyorlar +o&u’ da. %on Ne.ri &'in Mü;adele +o&u’nun her -aman kendine has kavrayışı ve kendine has de&erleri olmuştu. +o&u affediyor, ama unutmuyor. !lanlar ve Türkler arasında +onX :ehri i'in mü$adele u-un sürmüştü. !ktaş %an’dan sonra da #u mü$adele #itmedi. +on :ehri, o yıllarda !vru"a’nın do&u hududunu 'i-iyordu. Kı"'aklar, !vru"a’ ya )irme hakkını ka-anmak i'in savaşıyorlardı. Kı"'aklara en)el olan !lanlar de&ildi3 !lanlara )i-li yardım eden ve a'ık'a Türkleri sade$e iş )ü$ü olarak )(rmek isteyen Yunanlar ve Eomalılar idi. Kı"'aklar i'in +on hav-asına ve !vru"a #o-kırlarına 'ıkış (nemli idi3 'ünkü Kı"'ak nüfusunu artması se#e#iyle onların yeni to"raklara ihtiya'ları vardı. =+(rt 'o$uk aile sayılma-> diyordu Kı"'aklar. -amanlarda şekillenmiş )eleneklere )(re, kü'ük erkek evl7t, #a#a evinde kalıyor, anne ve #a#asına hi-met ediyordu. Büyük o&ullar ise askerlik ya"ıyor ve yeni diyarlara )idiyordu. +evlet evl7tları i'in vardıO 4&er ailede sade$e #ir erkek 'o$uk var ise, o )en$in kula&ına #ir kü"e takıyorlardı. !skerde komutan, kula&ı kü"eli eri tehlikeli işlere )(ndermiyordu. Soyunun son erkek evl7dı ise, #u defa kula&ına iki kü"e takılıyordu. Bunlar (-ellikle korunuyordu.

%erkes askerlik ya"ıyordu. !skerlik #ir erkek i'in şarttı ve 'ok şerefli #ir işti. 4&er )en' askerli&ini ya"mamışsa, evlenmesi de yasaklanıyordu. rdu mensu"larına 'ok hürmet ediliyordu. Bir )en', askere )itmeden (n$e #ir tay #esliyordu. !skere )iderken kendi yetiştirdi&i atı ve kendi sil7hıyla )idiyordu. Bu yü-den +eşti Kı"'ak’ ta her -aman i'in esas vuru$u )ü$ün süvari olması insanı şaşırtmıyor. !ma !lanlarla savaşmak i'in #u yetenekler a-dı. !lanlar savaşı 'ok iyi hesa"layarak ya"ıyorlardı. !lan askeri (n$e #ir d(rt)en oluşturuyordu3 sonra #akırdan ya"ılmış kalkanlarıyla $idd5 #ir şekilde korunarak u-un mı-raklarıyla hü$um ediyorlardı. :eti$ede Kı"'aklar #ir yol #uldular. Kı"'aklar a&ır yayı keşfettiler. Bu sil7h tarihe de =Türk ti"i a&ır yay> olarak )e'ti. Bu yayı her delikanlı )ereme-di. 0ünkü #u yayın #oyu #ir #u'uk metre idi < !&ır demirden u'lu oku #u yay ile herkes atama-dı, Bu a&ır yay, müthiş #ir (ldürme )ü$üne sahi"ti. Türk ustalar daha (n$e 'ı&lık sesi 'ıkartan oklar keşfetmişti. Bu da 'ok #aşarılı #ir asker5 i$at idi. k, u'arken korkutu$u #ir ses 'ıkartıyordu. :ihayet NTR. yıl )elmişti, Balamir %an, +on’ a 'ıkmıştı. !lanlar, Türk sil7h ustalarının yeniliklerini #ilmedikleri i'in, eskisi )i#i savaş d(rt)enini kurmuşlar, sessi-$e saldırıyı #ekliyorlardı. Tuhaf #ir şey, Türkler #u sefer a$ele etmiyorlardı. Balamir %an (n$e #ayra&ı ("tü, yemin ettikten sonra, eski Türk )eleneklerine uyarak, askerlerini Tanrı işaretiyle kutsadı. Be asker düşmana karşı hareket etti. +üşman saflarının (nünde de süvariler durmaktaydı. Bir şarkı duyuldu. k'ular (ne 'ıktılar. 0ı&lık sesi 'ıkartan okların )ürültüsü düşmanın yüre&ine korku salmıştı. Sanki !lanların #aşındaki k(tü ruhlar #el7yı ve fel7keti 'a&ırıyormuş )i#iydi. Bu hü$um #aşarıyla sonu'lanmıştı. Kahraman ok'ular savaşa devam etti. !&ır oklar düşmanı a$ıması-$a (ldürüyordu. Bakırdan ya"ılmış -ırhlar, !lanları an$ak yumurta ka#u&u kadar koruyordu. Türk okları -ırhları tamamen deliyordu. !lanlarda "anik #aşladı. Savaşın akışı tam Kı"'akların istedikleri y(nde )elişti. Kılı'lar havaya kalkıyor ve her inişte kesiyor, kesiyordu. Kandan dolayı nehir kı"kı-ıl akıyordu. Türkler #u savaştan mu-affer 'ıktılar. nlar iki sene #oyun$a kı-ıl akan +on’ a d(nmediler. To"ra&ın, kendisine )elmesi i'in -amana ihtiya$ı vardı. !n$ak NTQ yılında (n$üler, #u sefer şehir ve kasa#alara uy)un yer se'mek i'in )elmişlerdi, !rkeolo)lar, +on hav-asında #ulunan #ütün eski şehirlerin o yıllara ait oldu&unu kesin olarak tes"it etmişlerdir. Bu şehirler Kı"'aklar tarafından kurulmuştu.

Tanais :ehri’nin #u tarihten sonra adı +on olarak de&işmişti. =+on> kelimesi Türk k(kenli #ir s(-dür ki, eski -amanlarda =te"eli #(l)e> anlamına )elmişti. !raştırıldı&ında, Kadim !ltay’da +on2Terek, +on2%otan )i#i #aşka #en-er isimlerin de oldu&u )(rülür, +emek ki, Türkler #u kelimeyi #iliyorlar ve kullanıyorlardı. Bu ad, nehrin dü- #o-kırlardan de&il, en)e#eli #o-kırlardan )e'ti&ini vur)ulamaktadır. $ürkler A5ru"a( da #o-kırdaki yerleşim #(l)eleri )iderek altaylardan u-aklara )eniş #ir alana yayılıyordu. Eoma @m"aratorlu&u, en )ü-el ve en haşmetli d(nemlerinde dahi +eşti Kı"'ak #(l)esinin d(rtte #ir #üyüklü&üne #ile ulaşamamıştı. rta !vru"a’dan #aşlayı" @li :ehri’ne kadar u-anan +eşti Kı"'ak’ın do&u ve #atı hudutları arasındaki mesafe an$ak atlı olarak seki- ayda katedile#iliyordu. Kı"'aklar, o )üne kadar isk7n edilmemiş, daha do&rusu =kimseye ait olmayan> yerlere yerleşiyorlardı. Bu yeni to"raklar sayesinde ülke #üyüyordu. Bu ara-ileri isk7na a'mak 'ok -or #ir işti. %er seferinde işe yeniden #aşlıyorlardı. Yollar, )e'itler, kasa#alar, tarlalar, şehirler, Kılı' ve yer ka-ıları, at ve sürü, asker ve 'o#an, Bunlar Büyük Kavimler *('ü armasının temel motifleri, Sonradan #u işaretlere inşaat'ı, demir$i, sil7h'ı, fırın$ı ve hatta şara"'ı sim)eleri de eklendi. !n$ak işinin ustası olan insanlar hal5 ara-ileri isk7na a'a#ilirdi. Bo-kırlılar, !vru"alıların 'o&u -aman ='irkin Tatar> ve =asker5 )('e#e> olarak adlandırdıkları insanlar de&il3 onlar #oş ve hal5 ara-ileri isk7na a'an ustalar ve 'alışkan insanlardı. Kı"'aklar, B.asırda +esna :ehri #oylarındaki yüksek kıyıda Birin$i (sonraları Bryane'sk) şehrinin temelini atmışlardı. Bu şehrin adı Türk dilinde =#irin$i>, yani =esas> anlamına )elmektedir. Sonraları #u şehir !vru"a’nın en etkili şehirlerinden #iri ve +eşti Kı"'ak’ın #aşkenti olmuştur. Burada #o-kır ormanla #irleşiyordu. Bu)ün #u şehrin adı Bryansk olarak #ilinmektedir. 4n a- #in #eş yü- yıl (n$elerine ait #uluntulara rastlayan yerli arkeolo)lar sade$e şaşırmaktadır.

1aşırmak i'in el#ette #ir se#e" vardı. Bu to"raklarda #in yıl evvel onların atalarının sesleri duyuluyordu. !ma onlar #u sesi hatırlamıyorlar, 0ar G.9etro’nun talimatıyla unutturdular. +aha do&rusu, tarihten sildiler.

Birin$i şehri Türk +ünyası’nda, 'ok #üyük #ir (nem taşıyordu. Burada #aş din adamı ve onun =#eya- seyyahları> yaşıyordu. Kı"'aklar onlara =vai-lerimi-> diyordu. Bu şehir, Büyük Bo-kırın manev5 #aşkenti idi, yani kutsal #ir mek7ndı. Bu şehirde -en)in demir o$aklarının #ulunması da onu ayrı$a (nemli kılıyordu. Bunun i'in =#aşkent> idi < Yanında şü"hesi- #aşka şehirler de vardı. 1ehirlerin ve kasa#aların sayısı 'oktu. 6esel7, Kavimler *('ü d(neminde, şimdi adı Tula olan Tola 1ehri’nin temelini de Kı"'aklar atmıştı. Bu şehir, iş'ilerin, demir$ilerin, sil7h'ıların ve ka#iliyetli ustaların kurdu&u ve yaşadı&ı #ir şehirdi. =Tola> kelimesi Türk dilindeki =tolum> kelimesinden kaynaklanmakta ve =sil7h> anlamına )elmektedir. Büyük Bo-kırın ve Türk halkının kadim tarihini kesi" attıkları )i#i, #u şehrin )e'mişini de kesi" tarihten attılar. 1imdi adı Kursk olan kadim Kursık şehrinin kaderi de 'ok ha-indir. Bu nasıl #ir şehirdi? Bu şehrin sakinleri ne ya"arlardı? To"onimi #ilimi #unu net #ir şekilde a'ıklıyorO Bu şehrin adı =savaşa ha-ır> anlamına )elmektedir. Türk dilinde #(yle ter$üme edilmektedir. Başka #ir deyişle, =#ek'i şehir> anlamına )elmektedir. Kara'ev şehri de asker5 seslerle uyanan şehirlerden #iriydi. Bu asker5 şehirler, Birin$i şehrine )iden u-ak ve yakın yolları koruyorlardı. Sade$e kendi işleri ile u&raşan halkın yaşadı&ı #aşka şehirler de vardıO Ki"en-ay (şimdi Eusya’daki 9en-a şehri), BurunineC (BoroneC), 1a"aşkar (0e#oksarı), 0elya#a (0elya#insk), Bul)ar,

ve daha onlar$a şehir, +eşti Kı"'ak şehirleri arasında ulaşımı sa&layan yollar mev$uttu ve "osta hi-metleri de )ünün şartlarına )(re dü-)ün yürütülüyordu. eski d(nemlerde, şimdi adı 9altava olan .krayna’daki Boltavar şehri de )elişmişti. Bu şehir ti$aret faaliyetleriyle 'ok meşhurdu. +(nemin en -en)in "a-arları #urada kuruluyordu. Bunu şehrin adı da ifade etmektedir. Türk dilinde #u şehrin adı =#ol> anlamına )elmektedir. 4l#ette, #u şehir ti$aretle u&raşan +eşti Kı"'ak’ın tek ti$aret şehri de&ildi. Ko#ak %an, +on’un aşa&ısındaki yüksek te"elik #(l)ede #ir şehrin temelini atmıştı. Bu)ün #u şehrin adı Ko#yakova diye anılmaktadır. Yanında ise, !ksay şehri var. rada, +on hav-asının )irişini koruyanlar olarak #ilinen asker5 #ek'iler yaşıyorlardı, Kı"'aklar, hemen her #üyük nehrin aşa&ı #(l)esinde mutlaka #ir kale şehir inşa ediyorlardı. Kı"'aklar, kurdukları şehirleri #üyük #ir ustalıkla inşa ediyorlardı. @lk #akışta )(sterişsi-, sade olarak )(rüne#ilir, ama 'ok kullanışlı ve rahat idi. 6ahalle ya"ısı ve )eniş sokakları ile insanların yaşamasına 'ok uy)undu. Kı"'aklar, #u şehirleri Türk mimar5 kaidelerine uy)un inşa ediyorlardı. Binaların temelleri tu&ladan inşa ediliyor, #ütün şehir halkının #ir araya )ele#ile$e&i #üyüklükte #ir meydan mutlaka ya"ılıyordu. !rkeolo)lar, eski #inaların ya"ısını ve dış )(rünüşlerini temellerinin durumuna )(re de&erlendiriyorlar3 #u #inaların )ü'lü #ir mühendislik ya"ısı oldu&u )(rünmektedir. !$a#a, =)('e#eler> arasında mühendisler, matematik'iler ve mimarlar mı vardı ?.. Beya #u #il)ileri sade$e #ir kişi mi taşıyordu ? %ayret < 1ehrin alt ya"ısı arasında sı&ınaklar, alt )e'itler ve )ıda maddelerini saklamak i'in #üyük de"olar da inşa ediliyordu. 1ehir sakinleri ani #ir saldırı karşısında şehrin altındaki )e'itler ve sı&ınaklara saklana#iliyorlardı. Bu yer altı şehirleri arkeolo)ları 'ok şaşırttıO şehrin altında sanki #aşka #ir şehir daha vardı < Bini$ilerin i'inde rahat'a )e-e#ilmeleri i'in )aleriler ve tu&lalardan tono-lar, )(renleri #üyük hayrete düşürmektedir. Buralarda havalandırma ve su tesisatı da mev$uttu, Kı"'aklar, şehir kura$akları yerleri 'ok dikkatli se'iyorlardıO -emin )ü-el, sa&lam ve uy)un olmalıydı. 6esel7, !ksay (nünde ola&anüstü #ir man-ara yatıyordu. +on nehrinden 'ıkan yollar Yunanların Borisfen diye adlandırdıkları nehre kadar u-anıyordu. Bu)ün #u nehir +inye"er diye adlandırılmaktadır. =+inye"er> kelimesinin anlamı nedir? Bu konuda farklı )(rüşler var. !ma s(- konusu olan #u de&il. @şin daha il)in' olanıO Kı"'aklar tarafından !vru"a’nın #ütün #üyük nehirlerine verilen adlar =don> kelimesiyle #aşlıyordu. :iye? 6esel7 +one"r, +onestr, +onay. !'ık'ası şifrelenmiş #ir ya-ı )i#i. Bu ne demektir? Bilim adamları #u soruya tam #ir $eva" veremediler. Sade$e #asit #ir rastlantı oldu&unu düşündüler. %al#uki tesadüf de&il #u. !'ıklaması )ene te"elerden ve yüksekliklerden akan nehirlerde ve Türk )eleneklerindedir. 6aalesef, yeni yerler keşfetmek #i-im i'in #ilinmeyen #ir iş3 do&ru $o&rafi adlar vermek ise tamamen

unutulmuş #ur iştir. Türklerin araştırma )ru"ları vardı. Bu araştırma )ru#u, #o-kırda yeni otlakları, tarlaları ve yerleşim #(l)elerini araştırıyor, tes"it ediyor ve onları adlandırıyordu. :asıl? Bi- #ilmiyoru-. !raştırma$ı )ru#u, henü- isk7n edilmemiş, #akir u'su#u$aksı-, hal5 #o-kırlarda ilerliyordu. +i&er insanlar da onları a&ır a&ır taki" ediyorlardı. Tam iki yü- yıl #oyun$a Türk halkının (n$üleri !ltay’dan !vru"a’ ya yürüdüler. !l"ler’ i, daha do&rusu #ütün !vru"a’yı #ir #aştan #ir #aşa tamamen )(rmek şerefi, Büyük Bo-kırın kahramanı ve ulu Türk #aş#u&u !tilla’ ya nasi" olmuştu. 2oma( nın &kiyüzlülüğü Kı"'aklar, kendinden emin, hu-urlu ve #arışsever davranışlarıyla, Eoma hükümdarlarını korkutuyor ve tedir)in ediyordu. Eomalılar, kendilerine 'ok )üvenen #u süvarilerden korkuyorlar ve ilk fırsatta dersini vere#ilmek i'in onların #ütün hareketlerini sinsi$e taki" ediyorlardı. Yunanlar NJQ yılından #eri +eşti Kı"'ak’a kendi istekleriyle hara' (demeyi ka#ul etmiş ve Kı"'aklar hakkında 'ok iyi şeyler s(ylemekteydiler. 4l#ette, e&er ordunda Kı"'aklar hi-met ediyorsa, şehirleri Kı"'aklar inşa ediyorsa, tarlaları Kı"'aklar işliyorsa, onlar hakkında tatlı konuşulurdu. Eoma da Kı"'aklara hara' (düyordu. Ta#ii ki, #unu kendi iste&iyle ya"mıyordu, NLR yıllarında, Batı Eoma’nın ku-ey hudutları #oyun$a, Bo-kırlıların ilk ki#itkaları ortaya 'ıkmıştır. @lk Türk yerleşim yerleri de #el)elere )(re o d(nemde inşa edilmeye #aşlamıştır. Kı"'aklarla olan komşulukları #aşlan)ı'ta Eomalıları 'ok tedir)in ediyordu. !ma -amanla 'ok şey de&işti. Eomalılar artık eskisi )i#i korkmuyordu. Bi-ans’ın ya"tı&ı )i#i onlar da do&udan )elenler i'in kendi y(ntemlerini aramaya #aşlamışlardı. Be sonunda #unu da #ulmuşlardır. d(nemde Kı"'aklar iki yıl #oyun$a 'ok 'etin #ir kuraklı&a u&ramışlardır. @nsanlar a'lıktan (lüyordu. Eoma tü$$arları adeta #ir tilkinin kümese )irmesi )i#i Türk şehirlerini -iyaret etmeye #aşladılar. Bütün #ayat )ıda maddeleri Kı"'aklara altın karşılı&ı satılıyordu. !ilenin altınları tükendi&inde, anne #a#alar kendi 'o$uklarını k(le olarak veriyorlardı3 'ünkü 'o$ukların a'lıktan (lmemesi i'in #unu tek şans olarak )(rüyorlardı. Be Eoma tam da o yıllarda Yunan %ıristiyanlı&ı’nı ka#ul etmiş, kendisini =katılık> yani Türklerin odaktaşı olarak ilan etmişti.

Bu sayede Türklerin sıkıntılarını istismar ederek -en)inleşiyordu. Bu =odaktaş> her şeyi ya"a#ilirdi. Bu defa Bi-ans’ın hakimiyeti altında idi ve #ütün dünyadan nefret ediyordu3 #ilhassa da Eoma’yı eski )ü$ünden alıkoyan Kı"'aklardan, Iiil5 savaşta Kı"'aklara yenilen Eoma, #u defa )i-li so&uk savaşı #aşlatmıştı. Bu savaş asırlar #oyun$a sürdü. Türkleri sonraki nesiller (nünde kü'ük düşüren ve onların, =hayvan$a> yeme&ini yiyen 'irkin ve ya#an5 )('menler imaCını -ihinlere nakşetmişti, =%ayvan$a> yemek nasıl yenile#ilir? 0ok #asit. Türklerin kullandıkları )i#i kaşık, #ı'ak veya 'atalla yiyerek. Türklerde #ı'ak her -aman #ir ka"ta han'erin yanında #ulunuyordu. !yrı$a yemekten (n$e kuman (i#rik) yardımıyla ellerinin yıkanması ve sonra havluyla kurutulması )erekiyordu =hayvan$a> yemek i'in. Bu kadar. d(nemde !vru"alıların kaşık 'ataldan ha#erleri #ile yoktu. nlar =hayvan$a> olmayan #ir tar-da(<) yeme&i elle yiyordu. 6esel7, -en)in #ir Yunan, evinde hi-met eden erkek !ra" 'o$ukları 'alıştırır ve yemekten sonra ya&lı ellerini onların sert sa'lı #aşına silerdi. Yunanlar da Eomalılar da hamamı henü- #ilmiyorlardı. *,anya+, yani hamam Türklerin keşfi idi. Bu kelime de Türk k(kenlidir. =Bu&> ve =ana> kelimelerinden oluşan #u s(-, #aşka #ir deyişle =#u&un anası> anlamına )elmektedir. Tanınmış ünlü Eoma termleri herkes i'in a'ık de&ildi. D' yü- #in nüfuslu Eoma’ da an$ak se'kin kişilerin #u #anyoları kullanma imk7nı vardı. Bo-kır, Kı"'akları temi-li&e ve dü-enli olmaya alıştırmıştı. Bir Kı"'ak kadını evini temi-lemeden (n$e yemek "işirmeye #aşlamıyordu. %er Kı"'ak, sa#ah ve akşam yıkanırdı. @#adet etmeye ha-ırlanırken ve yemekten (n$e de mutlaka ellerini yıkardı. Türklerde #ir inan' vardıO insanlar uyudu&u -aman ruhları dünyayı dolaşıyordu3 sa#ah ise )eri d(nüyordu. 4&er insan temi- de&ilse, ruh #edenden korkarak u'u" )ider ve #ir daha e#ediyen )eri d(neme-di. Yine #u se#e"le insanlar uyurken #aşlarını ka"atmıyordu. *eleneklerdeki her teferruat #ir anlam i'ermekteydi. 6esel7, tırnakların kesilmesi konusundaki )elene&in temelinde ş(yle #ir hikmet yatmaktadırO Türk’ ün hayat5 )ü$ü )ündü-leri tırnaklarının arasında, )e$eleri ise sa'larının di#indedir, Bunun i'in de tırnak temi-li&i 'ok (nemlidir. Tırnaklar her -aman temi- tutulmalıdır. Bunu 'o$uklar #ile #iliyordu. !vru"alılar, Kı"'akların hayatındaki "ek 'ok şeyi anlayamıyorlardı. Bu se#e"le mantı&a sı&mayan hurafe ka#ilinden "ek 'ok şey uyduruyorlardı. 6esel7, Eoma’nın $asusları yeni yerlere yerleşmek i'in )elen kişilerin kullandıkları ki#itkalarını )(rün$e, Kı"'akların )('e#e #ir halk oldu&unu düşündüler ve #unu #ir )er'ek )i#i #ütün dünyaya yaydılar.

!ma Yunanlar farklı şeyler )(rdüler. 6esel7 sade$e ki#itkaları de&il, Bi-anslı 9riskos’ un notları tesadüfen muhafa-a edilmişti. Bu 'ok de&erli ve eşsi- #ir tarih5 #el)edir. Bu #el)ede Kavimlerin Büyük *('ü ve !tilla hakkında )eniş #il)iler, ayrı$a Kı"'akların hayat tar-ı hakkında da il)in' teferruatlar ifade edilmektedir. Bu #el)e tesadüfen muhafa-a edilmişti3 Eomalılar di&er #ütün #el)eleri u-un asırlar #oyun$a tamamen yok ettiler. 9riskos’un notlarının de&erli tarafı, olayların tamamına #i--at kendisinin şahit olması ve ya-masıdır. 9riskos sade$e )(rmekle kalmadı, elleriyle de dokuna#ildi. 9riskos, kı-)ın Türk hanı !tilla’nın sarayına !vru"a #arış heyetinin #ir üyesi olarak )elmişti.

A5ru"a Altay( la ,aşlar !tilla’dan korkuyorlardı. !dının anılması #ile !vru"a hükümdarlarını tedir)in etmeye yetiyordu. !tilla, yarım milyon süvari demektir. Bu 'ok #üyük #ir )ü'tür. @yi #ir ordu, Bu ne demektir? Bir ordu kendili&inden oluşma-. @nsanlar an$ak u-un süre e&itilerek, )eliştirilerek ve #elli #ir fikir etrafında #irleştirilerek iyi #ir ordu oluşturula#ilir. Tarih ders kita"larında )(sterilmek istendi&i )i#i, !tilla ordusu !vru"a sokaklarında yarı ya#an5 rast)ele insanlardan oluşturulmamıştır. Türklerin kendilerine has mükemmel e&itilmiş #ir ordusu mev$uttu. Bu ordu 0in’de, @ran’da, +on’da ve Eoma’nın duvarları (nünde de kendisini 'ok iyi is"atlamıştı. d(nem i'in dünyada #u ordudan daha )ü'lüsü yoktu. rdu, #inler$e ayrı asker5 #irli&e ayrılıyordu. %er #irlikte on #in süvari vardı. Bu asker5 #irlikler ayrı$a alaylara ve #(lüklere ayrılıyordu. rdu her soydan, her #oydan ve uluslardan to"lanıyordu. rdunun #aşında han veya ulusun (nderi vardı. Yardım$ı olarak da atamanlar tayin ediliyordu. %er ordu, kendi hanının veya ulusunun adını taşıyordu. Bu eski #ir !ltay )elene&idir. Türkler %indistan’da iken de #(yleydi. !tilla’nın ordusunun #ir #(lümü *,ur)und+, di&eri * a5oya+, ü'ün$üsü ise *$erin)+ , diye isimlendiriliyordu. %er asker5 #irli&in #ayra&ı ve onunla #irlikte adı, ş(hreti ve #ir iti#arı vardı. B(yle KR asker5 #irlik vardı. nların i'inde Yaik, .ral, +on ve di&er uluslardan to"lanmış askerler vardı. rduda hi-met edenler el#ette Türkler idi. Süvariler sade$e Türk dilinde konuşuyordu.

+eşti Kı"'ak ordusu #aşka #ir dili ka#ul etmiyordu. !lanlar’dan #a-ıları #üyük #ir ihtimalle #a-ı yardım$ı hi-metlerde mutlaka #ulunmuştur. Bi-ans ordusunda durum #ira- farklı idiO orada *asker4+ dil Türk dili idi3 'ünkü nüfusun #üyük #ir kısmını Kı"'aklar oluşturuyordu. Bunun sonu$u olarak, orduda da onların sayısı fa-la idi. +olayısıyla Yunanlar, Türk dilini (&renmek -orunda kalıyorlardı. Eoma aCanları, =Terin)>, =Bur)und> ve 8an)o#ard> )i#i !tilla ordusundaki adları duyun$a şaşırıyorlardı. Eomalılar, #u isimleri daha (n$eleri duymamışlardı. Kimdi #u insanlar? Eomalılar, eskiden istil7 ettikleri memleketlerin askerlerini de kendi ordularına alıyorlardı. B(yle$e di&er halkların da Kı"'aklar tarafında savaştı&ını düşündüler.

=+evşirme> iddiası da #uradan kaynaklanmaktadır. !tilla ve Kavimler *('ü ile il)ili konularda #u iddia maalesef tarih #ilimine de #u şekilde )irmiştir. =%un>, =*ot>, =Bar#ar> kelimeleri de #uradan do&maktadır. Eomalılar, #ilin'li olarak Kı"'aklara farklı adlar veriyorlardı3 onlar !tilla isminin tel7ffu- edilmesine #ile tahammül edemiyorlardı. -amanlardan iti#aren Kı"'aklar hakkında, sade$e =halklar kala#alı&ı> veya !tilla’nın to"ladı&ı =%unlar> diye s(- edilmektedir. *er'ekte ise durum tamamen farklı idi. 6esel7, SNL ; SNM yılları Bi-ans KronoloCisi’nde, !tilla ordusundaki %unlar veya )üya di&er =halklar> hakkında tam olarak ş(yle ya-ılmaktaO nların adları dışında aralarında hi'#ir fark yoktu3 onlar aynı dilde konuşuyor ve aynı Tanrı’ya ta"ıyorlardı. +i&er vakayinamelerde %unlar’ın *otlar’dan )eldikleri ifade edilmektedir, KTQ yılına ait #ir #el)enin satırları ise ş(yle ya-ıyorO =o -aman )enellikle Türk olarak adlandırdı&ımı%unlar,> *er'ekler #(yledir. Kime inanmalıyı-O Kavimler *('ü d(nemine ait #el)elere mi, tarih #ilimine mi, #ilim adamı sıfatıyla siyasete )irenlere mi? !tilla’nın )üya #irleştirdi&i =!lman ka#ileleri> mitini uyduran o siyaset'ilere mi? +ünyada #(yle =!lman ka#ileleri> var mıydı? 0ok a- ihtimal. B(yle adlandırılan kişiler, do&udan Kı"'ak ordusu ile #era#er )elmişti. .lus askerleri olarak )elmişlerdir. nların savaş'ılıklarının ş(hreti ta !ltaylarda iken duyulmaya #aşlamıştır.

*er'i unutulmuş, ama #ilinen #ir mesele, Bu, araştırılmasını ve in$elenmesini #ekleyen müthiş siyas5 #ir dola". Kı"'aklar, !vru"a merke-indeki #atı hudutlarını !lman olarak adlandırmışlardı. =!lman> kelimesi Türk dilinde =u-ak>, =u-aklaştırılmış>, =en u-ak> anlamlarına )elmektedir. Bu to"raklar )er'ekten !ltay’dan 'ok u-aklarda, yani di&erlerinden daha u-ak #ir mesafede #ulunmaktaydı. Bu)üne kadar sade$e Türkler *ermanya’ya !lmanya diyorlar. *Al"+ kelimesi de aynı k(kten oluşmuş ola#ilir. =!l"> Türk dilinde =kahraman>, =mu-affer> anlamına )elmektedir. Kı"'aklar )elmeden (n$e, 'ok eski -amanlardan #eri !vru"a merke-inde Irank, Bened. Tefton ka#ileleri ile #aşka halklar yaşamaktaydı. Eoma tarih'isi Tatsit’e )(re onlar ilkel #ir hayat sürdürüyorlardıO ham deriden el#ise kullanıyorlar, sil7h olarak da an$ak so"a ve mı-rakları vardı3 tun' me'lere ve "ikolara #ile orada 'ok nadir rastlanıyordu, Tatsit’ten #aşka, #unu arkeoloCi #ilimi de #elirtmektedir, 9eki han)i =!lman ka#ileleri> nin Eoma’ya karşı nasıl #ir direnişi ola#ilirdi? Bur)undlar i'in ise konu de&işe#ilir. nlar demir yürekli süvarilerdi. Bu =!lmanlar> !vru"a’ya Baykal sahillerinden )elmişti. nların k(kleri Baykal kıyılarında idi. 1imdiki @rkutsk vil7yetinde Bur)undu adlı #ir yer vardır. ralarda #ir -amanlar #u soy yaşamıştır. Kadim !ltay’daki arkeolo)ların #uluntuları #una şü"he #ile #ırakmıyor. Bur)undlar’ın tarihinde )er'ekten Eun ya-ıtları ve tüm Türk kültürü de var olmuştur. =!lman ka#ilesi> ile il)ili )er'ek i-ler işte #udur. .ydurulmuş de&il, is"atlanmış #ir i-, !tilla’nın hakimiyetinin #aşlan)ı' d(neminde, SNK yılında Türk ordusu !vru"a’nın merke-ine kadar ulaştı ve Bur)und yurdu, #aşka #ir deyişle Bur)undya’nın temelini attı. Bu da herkes tarafından #ilinmektedir. Bur)undya’da Türk dilinde konuşuyorlardı ve runlarla ya-ıyorlardı. Bunu #u)ün Bur)undya mü-elerinde #ile (&rene#ilirsini-. Bul)ular s(-lere )(re daha ikna edi$i ola#ilir. +ikkat edelim, her -aman, #ütün devirlerde )('menler #a#a evlerini terk ederken yanlarına adlarını da alıyorlardı. %i'#ir te$rü#eli etno)rafın )(-ünden #u ka'ma-. 6esel7, !merika veya !vustralya’ ya )(' eden !vru"alılar oralarda da ana adlarını muhafa-a etmişlerdir. Bunun sonu$u :eY2York, Yeni @n)iltere, :eY29limut adları ortaya 'ıkmıştır. B(yle sayısı- (rnekler mev$ut.

Yerlerin adını de&iştirme )elene&ini a$a#a Türkler mi #aşlattı? !ltay’daki Tulun (Tolun) yurdu, Eusya merke-indeki Tola (Tula) şehri, Iransa’daki Tulu-a şehrinin adları muhafa-a edilmiştir. nları !tilla’nın soydaşları kurmuşlardır. %er #irinde sil7h ya"an ustalar yaşamıştı. 6esel7, Tulu-a SJM yılından KRL yılına kadar Batı !vru"a Kı"'akları’nın (Best)ot) #aşkenti #ile olmuştur. Bu şehirlerin adı aynıO Türk k(kenli =tolum> kelimesinden kaynaklanmaktadır ve =sil7h> anlamına )elmektedir. !tilla’nın ordusunda Bur)undlarla #era#er Terin)ler de (Turin)) savaşıyorlardı. nlar da !ltay’dan )elmişlerdir< =Terin)> kelimesi Türk dilinde =derin>, =#ir şeyin #ol olması> anlamına )elmektedir. !lmanya’da şimdi onlar =Türin)iyu> olarak tanınmaktadır. Bir -amanlar Terin)ler )ü-el atları ile, (-el kımı-ları ve ta-e yo&urtları ile meşhur idi, +emek ki, kadim Türk )elenekleri unutulmamıştır. Yaşıyorlar. @talyan şehri Torino’ya adını veren =Turin> kelimesinin anlamı da a"a'ık ortadadır. Bu şehrin tarihi, Kavimler *('ü ve Savoya halkına derin #a&larla #a&lıydı. Ku-ey @talya’ nın hemen hemen her eski yerleşim #(l)esinin adı #ir şekilde Türk k(kenlidir. Kı"'aklar to"lu olarak #uraya taşınmışlardı. 6esel7, Benedik’te Türk meydanı, yani kadim şehrin eski #ir meydanı #ulunmaktadır3 'ünkü #u yerleşim #(l)esine ş(hreti ve şanı Türk Kı"'aklar (8an)o#ard) )etirmişti. nlar !ltay’dan mele- a&a$ını )etirmişti. nun ü-erinde #u)üne kadar eski Benedik durmaktadır, Saksonya, Bavarya, Savoya, Katalonya, Bul)aristan, Sır#istan, %ırvatistan, 0ek, 9olonya, 6a$aristan, !vusturya, @n)iltere, 8itvanya, nları da Türk2Kı"'aklar kurmuşlardır. Bu devletler !tilla’nın ülkesinden

#aşlamıştır. !ltay da&larına #en-eyen muhteşem da&lara da !tilla’nın !l"’ i diyorlar. 1imdiki adıyla 4tsel !l"’i. !vru"alılar, Türk #aş#u&unun adını #u kadar de&iştirmişler. Türkler, Kar"atlara ve Balkanlara da ad vermişlerdir. =Balkan> Türk dilinde =ormanla ka"lanmış da&> anlamına )elmektedir. 0amlı de&il, ya"raklı ormanla ka"lanmış da&, /n$eden #u #(l)eye *em veya 4m diyorlardı, yani =%emimont> (kadim %emus). =Kar"atlar> Türk k(kenli olu", =yakadan 'ıkmak>, =kenardan taşımak> anlamına )elmektedir. *er'ekten #u #(l)ede sık sık sel olmaktadır. +aha net ve do&ru adlandırmak -ordur. Kı"'aklar )elmeden (n$e !vru"alılar #u #(l)eyi Sarmat +a&ları olarak adlandırıyorlardı. $ürk ,aş-uğu Atilla 6aalesef, aldatma #ir sanat sayılmaktadır. Eomalılar #unu 'ok iyi #e$eriyorlardı. nlar, Türk halkı hakkında )er'ekleri )i-lemek, kendi -aaflarını ve yenil)ilerini aklamak i'in uydurma hik7yeler üretme y(ntemine #aşvurmuşlardır.

=6ars’ın Kılı$ı> efsanesi #(yle ortaya 'ıkmıştır. Bu kılı', !vru"a’da ilah5 se'imi sim)eliyordu. Bu efsaneye )(re, #ir 'o#an, sürüsünden #ir ine&in aksadı&ını fark etmiş ve durumu !tilla’ ya #ildirmişti. 0o#an kan i-lerini taki" ederek, to"ra&a )(mülü kılı$ı #ulmuş ve !tilla’ya hediye etmişti.

6asalın SSN yılında !tilla’nın muhteşem -aferinden sonra ortaya 'ıkması #asit #ir rastlantı sonu$u de&ildir. Bu masalla Eomalılar he-imetlerine se#e" #ulmak ve kendilerini aklamak istiyorlardı. %al#uki Eomalıların yenil)isi ile #üyülü sanılan #u kılı$ın hi'#ir al7kası yoktu. Bu masallarla Türklerin, #u -aferleri ordusunun )ü$ü, demirden ya"ılmış sil7hlar ve keşfedilmiş a&ır yaylar sayesinde ka-andı&ı unutturulmuştu. d(nemde dünyanın en iyi sil7hlarını ya"an ustaların ve demir$ilerin şehirleri de unutulmuştu, Kı"'akların #ütün -aferleri #asit #ir tesadüfe ve #üyülü sayılan #ir kılı$a #a&lanmıştır. SNS yılında !tilla, d(neminin en #üyük devletlerinden #iri olan +eşti Kı"'ak +evleti’nin tahtına oturmuştu. !tilla, 0inlilerin hayran kaldıkları #ir devlet teşkil7tının #aşına )e'mişti. Bu #il)iler kita"larda ve resm5 #el)elerde mev$uttur. +emek ki, !tilla’nın y(netti&i #ir =ka#ileler oda&ı> de&il, aksine #ütün dünyanın tanıdı&ı )ü'lü #ir devletti. !tilla tahta )en'ken 'ıkmıştı. @lk -amanlarda, ülkeyi kardeşi ile #irlikte y(netiyordu. !tilla’nın devlet y(netimi savaşla de&il #arışla #aşlamıştır. !tilla, 6ar)us şehrinde Batı %anedanlı&ının im"aratoruna kendi #arış şartların ka#ul ettirmişti. Eoma her yıl ü'yü- kilo altın tutarında hara' (demeye mahkumdu. Bi-ans da aynı miktarda hara' (düyordu. SNK yılında ya"ılan antlaşmadan sonra !tilla, !vru"a’nın ku-eyine do&ru +eşti Kı"'ak’ın hudutlarını )enişletmeye #aşlamıştı. !tilla, kardeşi ile #irlikte Baltık sahillerine 'ıkmış ve arkasından da #u)ünkü 0ek, 9olonya, 8itvanya ve 8etonya to"raklarında 'ok sayıda yeni şehirleri #ırakmıştı. B(yle$e ku-ey !vru"a’da muhare#e sahasının temelleri atılmıştır. Kardeşler @dil’deki, +on’daki, Yayik’deki, !ltay’daki ve Kafkasya’daki to"raklarını -iyaret etmişti. Bu -iyaretlerin yansımaları halk efsanelerinde muhafa-a edilmiştir. !tilla, Türk soyundan )elen !vru"alı halklar arasında 'ok sevilen #ir kahramandır.

Komşu devletin )ü'lenmesi Eoma’yı ve Bi-ans’ı 'ok rahatsıediyordu3 ama kardeşlere nasıl en)el ola$aklarını #ilemiyorlardı. Sonradan #unun yolunu #uldularO %ıristiyanlar vasıtasıyla hedeflerine ulaşa#ile$eklerdi3 'ünkü eski odakdaşları olan Türklere ve onların ruh#an sınıfına sade$e %ıristiyanlar yakındı. B(yle$e +eşti Kı"'ak’ a hi-i" mikro#u )irmiş oluyordu, Siyaset'iler, sil7h olarak dini kullanmaya #aşladılar.

Kıskan'lık, dedikodu ve iftiralar yok yerden ortaya 'ıkıyordu. %ükümdar kardeşler arasında )elişen ihtil7fı )(ren Bi-ans artık hara' (demeyi reddetmiştir. !tilla, düşmanların "l7nlarını 'a#uk '(-müştü. Kardeşi ile #arışan !tilla’nın atlıları, SSJ yılında Yunanlara, Kı"'aklarla ya"mış oldukları antlaşmalara harfi harfine uymaları )erekti&in hı-lı ve ikna edi$i #ir şekilde anlatmıştı. 1imdi Bi-ans @m"aratoru 'aresi-lik i'inde #arış istiyordu. na inanan !tilla, ordusunu Balkanlardan )eri 'evirmiştir. !radan #ir yıl )e'ti. Eoma’nın ve Bi-ans’ın %ıristiyan aCanları eski faaliyetlerine tekrar devam etmiştiO aynı dedikodular, iftiralar ve hi-i"leşmelere devam, Bu sefer !tilla daha sertti3 Bi-ans ordusunu tamamen imha etti. 1ü"hesi- #u #ir kardeş katliamı idi <, Bi-ans ordusunda "ara karşılı&ında 'alışan %ıristiyan Kı"'ak Iederatlar, Tanrı taraftarı olan (- kardeşlerine karşı 'ıkmıştı. Be #edelini de (demişlerdir. !tilla ordusuyla Konstantino"olis surlarına dayandı. Bi-ans #aşkenti mu-affer komutanın merhametine sı&ındı. Kı"'aklar koruması- şehri almak istemediler. 87-ım de&ildi. Bi-ans’ın tamamı da l7-ım de&ildi. @l)in'O Türkler, Büyük Kavimler *('ü #oyun$a hi'#ir halkı e)emenlikleri altına almamıştı ve hi'#ir devleti )as" etmemişti. nlar sade$e yeni to"raklara yerleşiyorlar ve oralarda kendi şehirlerini kuruyorlardı. +aha savaşın to-u yere düşmeden Yunanlar tekrar eski oyunlarına #aşladılar. %ıristiyanlar, )ü-el kı-lar, "ahalı hediyeler ve en (nemlisi de Yunanların entrika ya"ma sanatı, %ükümdar kardeşlerin kav)asına #u sefer han'er son vermişti.

!tilla tahtta yalnı- kalmıştı. Iakat kardeşinin kanının, daha do&rusu te-)7hlanan kav)anın intikamını tam olarak almıştırO #ı'ak ve 'atal tekrar (nderin elinde idi. Pira, )eleneklere )(re, kanının #edelini alamayan #ir evde yemek sırasında #ı'ak 'atal kullanılma-dı. !tilla’nın SST2SSL yıllarındaki Bi-ans’a yeni )idişi hakkında fa-la #ir şey #ilinme-. %er şey yok edilmişti. Bi-ans’ın #üyük kayı"lara u&radı&ı ve #ütün şehirlerinin yerle #ir oldu&u #ilinir3 ama savaş nasıl $ereyan etmişti? 6uhare#eler nerede olmuştu? Ka' tane idi? Belli de&ildir. Bel)eler yokedilmiştir. Yunanlar yenil)iyi tamamen ka#ul etmiş3 ku-ey Balkanları Türklere #ırakarak, )eri 'ekilmişlerdi. +eşti Kı"'ak hudutları o d(nem !kdeni-’e ve Konstantino"olis’e 'ok yaklaşmıştır. ,izanslı <riskos(un Gözü ile $ürkler SSM yılı, !vru"a’daki fırtınalar dinmiştir. !tilla’nın kı-)ınlı&ı )e'mişti. Bu sefer Bi-ans el'isi 9riskos’un da i'inde #ulundu&u heyet !tilla’ya )itmiştir. Bu heyet #arış şartlarını araştırmak, #edeli ne olursa olsun #arış sa&lamak i'in )idiyordu. 9riskos notlarında =#a-ı nehirleri )e'erek !tilla’nın sarayının #ulundu&u 'ok #üyük #ir yerleşkeye )eldik> diye ya-ıyordu. Bu yerleşkenin adının ne oldu&u #u)ün #ile #elli de&ildir. Belki de #u yerleşke Bul)aristan’ın kadim #aşkenti 9reslav şehri veya kadim şehirlerinden #iri olan Bavarya ola#ilir. /yle veya #(yle, ama !vru"a merke-inde #ulunan #u şehrin yeni #ir Türk şehri oldu&u kesindir. !tilla’nın sarayı 9riskos’u 'ok etkilemişti. Tomruklardan ya"ılmış ve oymalarla süslenmiş saray sanki yerin ü-erinde u'uyor )i#iydi. Sarayın yanında Kreka %atun’un teremi #ulunuyordu. Terem, saraydan daha kü'üktü, ama )ü-el ve nakışlı idi. %ükümdar sarayları -arif #ek'i kuleleri #ulunan yüksek 'itlerle 'evrilmişti. 9riskos, #u )(rülmemiş ahşa" mu$i-esini heye$anla seyrederek u-un süre donu" kalmıştır. Büyülenen Yunan, i'ine )irdi&i sarayın yuvarlak şekilde inşa edilmesi i'in tomrukların nasıl kullanıldı&ını #ir türlü anlayamamıştır. Saray -aten yuvarlak de&ildi. Sade$e yuvarlak )(-üküyordu. *er'ekte saray seki-)endi. 4ski Türklerin mimar5 )elenekleri #(yle idi. Bi-anslı, Kı"'akların yaşayış tar-larının #ütün teferruatlarına dikkat ediyordu. Türk kadınlarının )ü-elli&ine, temi- ve sade el#iselerine de hayran kalmıştı. Kı"'aklar #eya- (rtüleri ta"ınaklarda ve yas )ünlerinde kullanmak3 renklileri de #ayram ve )ünlük hayatlarında kullanmak i'in ya"ıyorlardı. Piyafetlerin ya"ıldı&ı yerler ta-e ahşa" kokuyordu. +uvarların #oyunda )eniş te-)7hlar kuruluyordu. Yanlarında ise 'amdan ya"ılmış #üyük masalar vardı. !tilla masanın #aş tarafında oturuyordu. Bu iti#arlı yerin, yani tahtın adı =tver> idi. Tver in$e ala ve renkli #ir yay)ı ile ka"lanmıştı. Yanında, #ir alt kademede #üyük o&lu 4llak oturuyordu. 4llak )(-lerini yere diki" yeme&e dokunmadan oturuyordu.

%er -aman #a#asına hi-met etmeye ha-ırdı, 9riskos’un anlattı&ına )(re, yemekten (n$e Kı"'aklar Tanrı’ya dua ediyorlardı. Yeme&e an$ak dua ettikten sonra #aşlıyorlardı. +ua edenlerin #aşında restes adlı #ir din adamı vardı. restes, !vru"a tarihinde esraren)i- #ir şahsiyet olarak #iliniyor. !vru"a dillerini 'ok iyi #ilen restes kendi devrinin in$isi idi, restes !tilla’nın din5 reh#eri idi3 !tilla’nın yanında ter$ümanlık ya"ıyordu. restes, #u)ünkü 6a$aristan’ı ve !vusturya’yı da i'ine alan +eşti Kı"'ak sakinlerindendi. /yleyse, restes i'in Türk de&il diye#ilir miyi-? Eoma tarih'ilerinin restes Eomalı’dır demelerini saymasak, !tilla, yanında #ir ya#an$ıyı tutar mıydı? Kendi düşün$elerini, sırlarını ve duy)ularını #ir ya#an$ıya )üvenerek s(yler miydi? Konstantino"olis’e kendi el'isi olarak )(nderir miydi? +in5 reh#erlik ya"an kişi, mutlaka en yakın ve )üvenilir #ir insandı. 4&iti$i ve yakın arkadaşı ola#ilirdi. restes’in, !tilla’nın di&er yakın arkadaşları )i#i, #aş#u&un (lümünden sonra Eoma’da mükemmel #ir kariyere sahi" olması 'ok il)in'tir. rada, im"aratorun sarayında, asker5 y(neti$iler ve ruh#anlar arasında 'ok sayıda Türk vardı. Tarihin sis "erdesi altında kalan #u d(nem, )i-li $inayetler ve kom"lolarla dolu idi. Eoma to"lulu&u mülte$i Kı"'akları #enimsedi&i -aman adeta kaynıyordu. Burada da Türklerin )elişi ile, Bi-ans tarihindeki )elişmelere #en-er #ir durum tekrarlanıyorduO milletlerin ve kültürlerin karışımı #aşlıyordu. Kı"'aklar, hakimiyeti ele almaya 'alışıyorlardı. Bunu a-i- restes )er'ekleştirdi. restes, federatlar ordusunun #aşına )e'i", Eoma tahtına yakışıklı )en' o&lunu oturttu. Batı Eoma %anedanlı&ının @m"aratoru olarak ta' )iyme sırasında restes’in o&lu kendisine 8atin$e Eomul !v)ustul ismini almıştır. B(yle$e son Eoma im"aratoru #ir Kı"'ak idi <

Eomul, K 4ylül STV’ da dovakar adlı #ir #aşka Türk tarafından tahttan düşürülmüş ve #(yle$e Eoma @m"aratorlu&u =resmen> sona ermiştir. Kı"'aklar, Eoma tahtı ü-erinde hak iddia ederken, #u defa hakimiyeti tamamen kay#ettiler. Bir rivayete )(re, KJJ yılında, yani restes’in (lümünden NK yıl sonra Eomalılar restes’i %ıristiyan =ya"arak> ona !-i- Severin adını vermişlerdir. Yunan 9riskos’un notlarında, !tilla sarayındaki -iyafetlerin nasıl )e'ti&i, neler yedikleri, neler i'tikleri, neler konuştukları, neye )üldükleri ayrıntılı ve )ayet a'ık #ir şekilde ifade edilmiştir. Piyafet, şara"tan daha fa-la mest eden şarkıyla tamamlanıyordu. B. !sırdan evvel de sonra da, #ir Türk şarkısı- düşünüleme-di. 6ü-isyenlerin elinde sa- $anlanıyor, adeta dile )eliyordu. 9riskos donakalmıştı. 9riskos #ir mü-ik duyuyordu, Yunanların o )üne kadar )(rmedikleri a$ayi" mü-ik aletlerini )(rüyordu. Bu mü-ik aletleri, viyolonsel, keman, har", #alalayka ve talyankanın ataları idi. 1arkılardan sonra #ir soytarı 'ıkmıştı. !tilla da herkes )i#i soytarının ya"tıklarına )ülüyordu. Soytarıların sade$e Türk k(kenli soylardan )elen kralların saraylarında mev$ut oluşu dikkate de&er #ir hususiyettir. 6esel7, 1otland’larda ve Eoma’lılarda soytarılar yoktu. Bu onların )eleneklerinde yoktu. 9riskos’u hayrete düşüren #aşka #ir husus, !tilla’nın son dere$e müteva-ı olması idi. Bu ulu #aş#u&un el#isesi ve yemekleri #aşka insanlardan farklı de&ildi. *elenekler de, milletler )i#i (lme-. !n$ak hatıralar (lür. ,irleşik A5ru"a Ordusuyla a5aş !tilla, 9riskos’un da i'inde #ulundu&u heyete so&uk davranıyordu. 4trafa hakim olan yalanların hoşuna )itmedi&ini )(steriyordu. Baş#u&, yalan sanatının artık siyaset sayıldı&ını 'oktandır #iliyordu. !tilla, #aşka #ir de&erler man-umesine )(re yaşıyordu, farklı #ir siyas5 kültüre sahi"ti. !hl7k kavramı onun i'in (nemli idi. !tilla, %ıristiyanların onun en iyi askerlerini kendi taraflarına 'ektiklerini )(rüyordu. !tilla, kendisine ihanet eden ve karşı tarafa )e'en askerlerinin listesini vererek #unların iadesini istemişti. Iakat !vru"alılar riyak7rlık ediyor3 müte#essim #ir 'ehre ile #u su'lamaları reddediyorlardı. %er şey meydanda idi. !vru"alılar, !tilla’nın askerlerini ve y(neti$ilerini yavaş yavaş kendi taraflarına 'ekiyorlardı. *enel olarak 'ok yetenekli #u insanlar devletlerini "ara ve madd5 menfaat i'in de&il3 hakimiyet ve istik#al i'in terk ediyorlardı. Eomalılar ve Yunanların ise, ka#iliyetli ve yetenekli insanlara ihtiya'ları vardı. 9ut"erest !vru"a yaşlanmıştı, (- kültürünü yenilemek i'in ta-e )ü$e ihtiya' duyuyordu. +olayısıyla taraflarına )e'en insan kayna&ını memnuniyetle ka#ul ediyor ve #u insanlar i'in iyi hayat imk7nları sa&lamaya ve onları memnun etmeye 'alışıyorlardı.

NLR yılında Eoma, kendisi i'in uy)un olmayan Yunan %ıristiyanlı&ını #ile ka#ul etmişti. +aha do&rusu 'aresi-likten ka#ul etmek -orunda kalmıştı3 'ünkü Kı"'akların %ıristiyan odaktaşları olduklarını #iliyordu. B(yle$e "ut"erest !vru"a, kendisi i'in Türk +ünyasına )(türen yolları a'ıyordu. Eomalılar, =atalık> diye adlandırılan kadim #ir Türk t(resini Kı"'aklardan (&renmişlerdi. Bu t(reye )(re #ir 'o$uk, ter#iye i'in #aşka #ir aileye verile#ilirdi. Eomalı asil #ir ailenin o&lu olan !etius !tilla’ya #(yle$e )(nderiliyor3 !tilla #u 'o$u&u t(re )ere&i kü'ük kardeşi olarak ka#ul ediyor ve 'o$u&un her şeyiyle il)ileniyordu. 4&itimiyle kendisi #i--at meş)ul oluyordu. Pamanı )elin$e artık te$rü#e ka-anmış olan !etius evine d(nüyordu. !etius (n$e Eoma @m"aratorluk ordusunda )eneral, sonra da #ütün Eoma ordusunun (nderi olmuştur. !etius, Kı"'akları kendi safına 'ekmeyi 'ok iyi #aşarıyordu. !sker5 y(neti$ileri, ruh#anları ve halkı kendi tarafına 'ekmek i'in onlara verimli yerler ve k(şkler veriyor3 'ok iyi iş imk7nları sa&lıyordu. !etius’un #a#ası Eoma süvarisinin #aşı olan Türk k(kenli *audentsius, annesi @tala ise, 'a&daşlarının ya-dı&ına )(re, Eomalı asil ve -en)in #ir kadındı.

!etius’un )ayretleriyle *alya, yani #u)ünkü Iransa, ka'akların )er'ek krallı&ı olmuştu. Burada #inler$e Kı"'ak ailesi yaşıyordu3 her şey Türkleri hatırlatıyordu. Başkentin adı #ile Türk kula&ına aşina #ir kelimeydiOTulu-a. !tilla, 9riskos’un da i'inde #ulundu&u heyetten ihanet eden #u insanların iade edilmesini tale" ediyordu. Yü-ler$e ka'ak askerin adını vermişti. @hanet edenlerin 'o&unlukta #ulundu&u Tulu-a şehrindeki durumu ileri sürmüştü. !ma nafile.

Kı"'akların )i-li istih#aratı iyi 'alışıyordu. 4dindikleri #il)iye )(re, *alya’daki !vrelyan şehrinin adı da Türk diline uy)un olarak rleans (!urelianus) şeklinde de&iştirilmiştir. *elenler, kendilerine ya#an$ı )elen #ir kelimeyi de&iştirerek, kendileri i'in anlaşılır hale )etiriyorlardı. 9riskos’un heyeti her şeyi ink7r ediyordu. *alya’daki yeni şehirlerin ortaya 'ıkışını #ile ink7r ediyorlardı. Bu durum karşısında s(- #ulamayan !tilla ya#an$ıları sarayından kovmuştur. +üşmanlar, !etius’un #irleşik !vru"a ordusunun kuruluşunu tamamlaması i'in )erekli olan -amanı ka-anmak i'in #ekliyorlardı. *er'ekleştire$ekleri ani saldırıya )üveniyorlardı3 fakat yanılmışlardı. 0ünkü !tilla *alya’ya )eldi. Tulu-a ve rleans onun dikkatini 'oktan #eri he" 'ekiyordu. !tilla’nın )elişini kimse #eklemiyordu. %a' işaretli #ayrakları ve süvariyi karşısında )(ren ka'kınların hu-urları ka'mıştı. Ka'kınlar, #ir Kı"'ak i'in ihanetin ne #üyük #ir )ünah oldu&unu -aten #iliyorlardı. Bo-kırlılar her şeyi affede#ilirlerdi, ama ihaneti ve korkaklı&ı asla. !$ı "işmanlık ve nedamet anları, !tilla rleans’da ya"ması )ereken işleri #itirdikten sonra, Eoma askerlerinin sefere 'ıkışıyla il)ili ha#erler almıştır. !etius savaş ilan etmiştir. Paten yalanlar ve şü"heler !tilla’yı 'oktandır rahatsı- ediyordu. !tilla k7hine #aşvurdu. *eleneklere )(re #ir koyun kesildi. K7hin, koyunun kürek kemi&ine #aktı&ı -aman an5 #ir korkuyla )eri 'ekildi. K7hin fel7ketlerin ka"ıda oldu&unu s(ylüyordu. K7hinin Eoma’dan hediye almış olması da ihtimal dahilindedir. !etius Katalon vasında, meşhur 1am"anya vadisinde savaşmayı teklif ederken 'ok erken sevindi&inin farkında de&ildi. !$ele etti&i a'ık'a ortada idi. !etius’un se'ti&i #(l)e süvariler i'in )er'ekten uy)un de&ildi. Buna ra&men !tilla #u şartları ka#ul etmişti. Bu kararı, düşmanların dikkatini 'ekmemek i'in #ilerek de vermiş ola#ilir. *ene de (nse-ileri !tilla’yı i'in i'in rahatsı- etmeye devam ediyordu. Savaş (n$esi )e$e sessi- )e'mişti. Sa#ah şafakla #irlikte asker saf tuttu. Süvariler =%ura> sesleriyle hü$uma #aşladılar. !tilla’nın düşmanı !etius da her şeyi do&ru hesa"lamıştı. %ü$um #aşarısı- olmuş ve Türkler )eri 'ekilmeye #aşlamışlardı. !tilla, askerlerine yaklaşmış ve s(ylenmesi )ereken s(-leri #ula#ilmiştirO =Korunmak, korkunun işaretidir, Saldıran $esurdur, @ntikam, ta#iatın en #üyük hediyesidir, Pafere yürüyene yaylar ulaşma-, !tilla savaştı&ı -aman sessi- kalan (lmüştür.> =Aesurlara şan> anlamına )elen =Sarın Kıy'ook<> naraları yükseliyorken, .lu Kı"'ak #ütün orduyu kılı$ıyla ve ha'la kutsadı. Baş#u&un sesi $eva" olarak duyulan taşkın =hura2a> sesleri arasında kay#oldu. Kı"'ak dilinde =hura> kelimesi =vur> anlamına )elmektedir. Bir anda ortalık karıştı. Katalon vası sanki -afer ışı&ıyla aydınlanmıştı. !vru"a’nın #irleşik ordusuyla ya"ılan savaş, #u defa )er'ekten !vru"a’yı yakmaya #aşlamıştır. Tanrı’nın el'ileri 'adırlarına an$ak )e$eleyin d(nmüşlerdi. Yor)un ama

mutlu d(nmüşlerdi. Sa#ahleyin ali$ena" !tilla, !etius ordusundan arta kalanlara )itmek i'in i-in vermiştir. %al#uki savaş kaidelerine )(re, düşmana a$ımamak l7-ımdı. +üşmanlar Kı"'akların #u asil hareketini maalesef #ir -aaf olarak de&erlendirmişlerdi. !vru"alılar, daha do&rusu !vru"alı tarih'iler, sonradan Katalon vasındaki savaşta !tilla’nın kay#etti&ini ileri sürmüşlerdir. !$ıma duy)usu savaş alanında #(yle sonu'lar do&uruyordu. .lu Baş#u&, ka'kın Türklerin yaşadı&ı Ku-ey @talya şehirlerini yerle #ir ederek, ordusunu Eoma’ya do&ru yürüyüşe )e'irdi. Bu yürüyüş sırasında, ka'kın Kı"'akların sı&ındı&ı 6ilano şehri 'ok #üyük -ararlara u&ramıştı. 0ok )e'meden !tilla’nın ordusu Eoma ka"ılarına dayanmıştı. =Savaşı kay#eden>(<) Kı"'aklar #ayraklarıyla Eoma’ ya )eldiler< 9isko"os 8eo #aşta olmak ü-ere, #ütün Eoma asil-adeleri Kı"'akları karşıladılar. Eomalılar, !tilla’ya yalvarıyorlar ve onun merhametine sı&ınıyorlardı. 0ünkü, Türklerin merhametli, yardımsever ve affedi$i olduklarını )ayet iyi #iliyorlardı. Eoma 9a"a’sı yalvararak di- #ile '(kmüştür,

Batikan’da muhafa-a edilen ünlü ressam Eafael’in (yukardaki) resminde #u karşılaşma yansımaktadır. Kı"'akları durduran el#ette sade$e düşmanlarının )(-yaşları de&ildi. @talya’da )üya 'ok tehlikeli #ir ve#a sal)ını oldu&u yalanı da de&ildi.

!tilla’yı durduran, Eoma @m"aratorunun elinde yükseltti&i ha' idi. %a' !tilla’yı durdurmuştu. Bu, TanrıZnın ha'ı idi. !tilla’nın süvarileri #unu *(kyü-ü’nün #ir emri olarak ka#ul etmiştir. Eoma, Türklerin kutsal de&erini #(yle$e ka#ul etmiş oldu. Savaş #itmişti. !tilla evine d(ndü. Yıkılmış #ir düşmanı seyretmek "ek hoş #ir man-ara de&ildi. Atilla( nın =lümü nlar yine !tilla’yı sinsi$e ve -alim$e aldatmışlardır. Sa& #ırakılan düşmanın en korkun' tarafı onların her şeyi ya"a#ile$e&idir. nları hi'#ir şey durdurama-dı. !tilla’nın karşısına @ldik adlı )ü-el kı- nasıl 'ıkmıştı? Bunu hi' kimse #ilmiyor. Baş#u&, )(rür )(rme- #u )ü-el kı-a aşık olmuştur. !tilla )eniş yürekli ve 'ok duy)ulu #ir kişi idi. +ü&ün -iyafeti )e$e #oyu sürmüştü. Sa#ahleyin muhafı-lar !tilla’nın u-un süre yatak odasından 'ıkmadı&ına dikkat etmişlerdi. 6uhafı-lar (&leye kadar #eklediler. Baş#u&un sarayında şü"heli #ir sessi-lik hakimdi. Ka"ıyı kırarak i'eriye )irdiklerinde korkun' man-arayla karşılaşmışlardır. Kanlar i'inde yatan Kı"'ak Baş#u&unun yanında kı- hi' hareket etmeden oturuyordu, Bu (lüm #ir tesadüf müydü? Kesinlikle hayır. )e$e, Konstantino"olis’te Bi-ans @m"aratoru 6arkian )er'i rüyasında !tilla’nın kırılmış yayını )(rmüştür. Bu #ir fel7ketin işareti idi. Yunanların defalar$a !tilla’yı -ehirleme 'a#aları hatırlanırsa, (lümün tesadüf5 oldu&u "ek inanılma- )eliyor. %a-ırlanmış #ir $inayet mi? Başka türde de ifade edeme-sini-. Baş#u&un inanılma- (lümü, +eşti Kı"'ak halkını yıkmıştı. 1ehirler ve k(yler yasa #o&ulmuştu. Kadınlar sa'larını '(-ü" #eya- el#iseler )iydiler. 4rkekler ise, )eleneklere )(re #ir tutam sa'ını kesi", yanaklarında derin yaralar a'ıyorlardı. Yenilme- asker (lmüştü. nun (lümüne sade$e )(-yaşlarıyla de&il, kanla a&lamaları )erekiyordu. Baş#u&un $ena-esi meydanda kurulan 'adıra konuldu. Se'ilmiş atlılar 'adırın etrafında, #üyük Türk’ün hatırasına, )ün #oyu ve #ütün )e$e dolaşıyordu. Kanlı )(-yaşlarından sonra, 'adırın yakınında =strava> veya =tri-na> diye adlandırdıkları muhteşem -iyafet #aşlamıştır. !lışılmamış #ir man-araO $ena-e a$ısı ile yan yana, neşe dolu #ir -iyafet. %ayret veri$i #ir t(re. Baş#u& (#ür dünyaya )('erken, milletine sa&ladı&ı -en)inliklerin ve hu-urun onun )idişiyle #itmedi&ini )(rmeliydi. Aena-e )e$e karanlı&ında defnedilmiştir. !tilla’nın naaşı i' i'e ü' ta#uta konulmuştur. 4n i'teki ta#ut altından, ikin$isi )ümüşten, dıştaki ise demirden ya"ılmıştı. Baş#u&un sil7hları ve hayatında hi'#ir -aman kullanmadı&ı nişanlar da ta#uta konulmuştu. !tilla’nın )(müldü&ü yer #elli de&ildir. +efin t(reninde #ulunan herkesi (ldürmüşlerdir. nlar da kendi #aş#u&larına hi-met etmenin hu-uru i'inde isteyerek (#ür dünyaya )(' etmişlerdi.

Kı"'akların #u en a$ı )ünleri, Eomalılar ve Yunanlar i'in #ayram )ünlerinin #aşlan)ı$ı olmuştur. nlar i'in #u sefer, en (nemli iş, miras'ıları #ir#irine düşürmekti. T(relere )(re, tahtın meşru varisi !tilla’nın #üyük o&lu 4llak idi. !ma onu iftiralarla kı-dırarak kur#an verdiler. Bundan sonra i' savaş i'in yol a'ılmış oldu. Eoma siyaset'ileri, vai-ler ve leCyonerler, 4llak i' savaşta (ldürüldükten sonra, artık ne ya"a$aklarını )ayet iyi #iliyorlardı. Payıf olanları destekleyi", )ü'lü olanlara -arar veriyorlardı. +edikodu sil7hı #ir kere kullanıldıktan sonra, )eriye kalan her şeyi Türkler kendileri ya"ıyordu. B(yle$e Büyük Kavimler *('ü u-un süren -alim$e #ir kardeş katliamı ile sonu'lanmıştır. Büyük #ir nüfusa ulaşan se'ilmiş millet şimdi kendi kendisini yok ediyordu. Kı"'aklar o d(nemde, yani B. asrın sonunda !vru"a’nın yarısını ve rta !sya’nın tamamını isk7n etmişlerdi. 4vet, kendi aralarında d(vüşüyorlardı, 'ünkü artık farklı inan'lara ve farklı #ir kültüre sahi"tiler. !ma he"si de !ltay’dan )elmişti. !ynı kanı, Türk kanını taşıyorlardı. Bu da )ali#a Büyük Kavimler *('ü’nün esas neti$esidir. Bir millet onlar$a #aşka millete hayat vermişti. !eni %eşti Kı"'ak !deta u'su- #u$aksı- #ir ara-iye sahi" +eşti Kı"'ak’taki devlet, Kuşan %anlı&ının kaderini "aylaşmış, neti$ede da&ılmıştır. !vru"a’da !vstra-ya, !lmanya, Bavarya, Bur)unda, Bohemya )i#i "ek 'ok Türk devleti ortaya 'ıkmıştır. !sya’da da ortaya 'ıkan yeni devletlerin sayısı a- de&ildi. Ba-ı Türk #(l)elerindeki #eyler krallıklarını ilan etmiştir. Bu krallıklarda Eoma kanunları yürürlükteydi. 4skiden oldu&u )i#i do&u kültürünün h7l7 hakim oldu&u ülkelerde ise, ka&anlıklar kurulmuştur, Ka&anlıkta mutlak hakimiyet, hanlar arasından se'ilen ka&anın elinde idi. Bu)üne ulaşa#ilen #il)ilere )(re, se'imler ş(yle ya"ılıyordu. Ka&an veya hükümdar adayını #eya- halıya oturtuyorlar3 sonra onu #ir ta"ınak veya #aşka #ir kutsal yerin etrafında )üneşin hareketi y(nünde doku- defa dolaştırıyorlardı. Sonra da hükümdar adayının #oynuna #ir i" )e'iri", #o&ulmasına ramak kalın$aya kadar 'ekiyorlardı. !day, #ilin$ini kay#ettikten sonra da, ona ka' yıl i'in ka&an ola#ile$e&ini soruyorlardı. %ükümdar adayı verdi&i $eva"taki süre i'in ka&anlık makamına oturuyordu. Bu se'im hükümdar adayına ait malların ya&malanmasıyla tamamlanıyordu. %ükümdar adayının sahi" oldu&u her şey, son '("üne kadar ya&ma ediliyordu. Bu t(re =han talau>, yani =hana ait malların ya&malanması> olarak adlandırılıyordu. Bu t(re 'ok derin manalar taşımaktadır. Bundan sonra halkın hi-metinde ola$a&ı, malvarlı&ının halka ait oldu&u ve halkın )e'iminden onun mesul oldu&u, hükümdar adayına #u şekilde )(steriliyordu, =%an Talau> t(resi !vru"a’da daha u-un -aman unutulmadı. 6esel7, orta 'a&da Eoma’da her yeni 9a"a’nın se'iminden sonra #u t(re uy)ulanıyordu. !vstra-ya Ka&anlı&ı’nın hükümdarı B. asrın sonunda se'ilmişti. Bu, !vru"a’nın

merke-inde yeni #ir Türk devleti idi. Bu devlet !ltay devletinin en #atıdaki to"raklarını ka"lıyorduO Bu)ünkü Iransa, 8üksem#ur), Bel'ika, @svi're, @s"anya’nın #ir kısmı, )üney !lmanya ve !vusturya. Buralarda, #ir d(nem, Türkler yaşamıştı. Sonra !var Ka&anlı&ı ortaya 'ıkmıştır. Bu ka&anlık !vstra-ya’nın do&usunda kurulmuştu. Bu)ün 0ek, 6a$aristan, 9olonya, 8itvanya, 8etonya, %ırvatistan’ın tamamı ile, !lmanya’nın #ir kısmının #ulundu&u to"raklar !var Ka&anlı&ının sınırları i'inde kalıyordu. Buralarda da Kavimler *('ü sonu$u !vru"a’ya )elen Türkler yaşıyordu. Talau (talamak) ; eski Türk dilinde =soymak>, =talan etmek> anlamına )elmektedir. Ba-ı Türk leh'elerinde #u kelime şimdi de kullanılmaktadır. (0eviren). .krayna Ka&anlı&ı, #u)ünkü to"raklarının tamamına yakın #ir #(lümünü ve rta Eusya’nın #ir kısmını ka"sayarak, sınırları 6oskova :ehri’ne kadar u-anıyordu. .krayna’nın )üneyinde Büyük Bul)aristan Ka&anlı&ı #ulunuyordu. Bu ka&anlık )eniş #ir kavis 'i-erek, Karadeni- sahillerini, #u)ünkü Bul)aristan, Eomanya, Yu)oslavya, *üney Eusya ve .krayna’nın #ir kısmını ka"lıyordu. Bu to"rakları da !ltay’dan )elen Türkler isk7n etmişlerdir. Bütün Kafkasya ve +on #o-kırları da %a-ar Ka&anlı&ı’nın sınırları i'inde kalıyordu. Yayık :ehri’nden Baykal *(lü’ne kadar u-anan !ltay #o-kırları #ir kelime ile Si#irya diye adlandırılıyor. Ku-eyde, Si#irya’da Türklerin en do&u ve en (-)ün ülkesi Saha, #ir yıldı- olarak "arlıyordu. Kurulan #u yeni ülkelerin işareti de, !tilla -amanındaki )i#i atlı #ayrak ve eşkenarlı ha' idi. @nsanlar eskiden oldu&u )i#i TanrıZya inanıyor ve ona i#adet ediyorlardı. @nsanların ü-erinde Tanrı mek7nı olan Sonsu- 6avi *(kyü-ü u-anmaktaydı. !vru"a’nın )eriye kalan kısmı ise, 'armıha )erilmiş @isus’a (%-.@sa) ta"ıyorlardı. Bunlar u-un süre !vru"a’daki Türk ve Türk olmayan to"rakların esas farkını oluşturmuştur. Türk kültürü ile di&er kültürler arasındaki farklılıkları )(stermiştir. Bir milleti en iyi şekilde anlata#ile$ek olan, milletin kendisi ve onun medeniyetidir.

Kaynaklar
1. 2. ). 4. '. -. (. 8. Bernstein S.B. Constantine the Philosopher and Methodius. M., 1984. Van-Veik N. Histor o! "ld Sla#oni$ %an&ua&e. M., 19'(. *n$ient +ussia. %e&ends. ,pi$s. Chroni$les. M., 19-). .Constantine Por!irorodni / Chur$h Histor o! ,use#i Pa0!il. Vol. 1. Sp2., 18'8. 1nostrantse# 3.*. Hunnu and Huns. %., 192-. 4ordan ". *2out "ri&in and *$ts o! the 5eths. %., 192-. 1strin V.*. 1166 7ears o! Sla#i$ *lpha2et. M., 1988. 3ara08in N.M. Histor o! +ussian State. Vol. 1-V. M., 1989 - 199-.

9.

Car&er M.1. *n$ient 3ie#. Vol.1-2. M.9 %., 19'89 19-1.

16. Constantine Por!irorodni Chur$h Histor o! ,use2ius Pa0!ilus. Vol. 1. Sp2., 18'8. !irst issue Pro$eedin&s o! National *$ade0 o! Material Culture Histor . 1ssue 91. M.9 %., 19)4. 11. Pipes +. +ussia under the "ld +e&i0e. M., 199). 12. Pletne#a S.*. :he Polo#tsians. M., 1996. 1). +ad8i#illo#ska a Chroni$le9 Photo0e$hani$al +eprodu$tion o! +ad8i#illo#ska a ;3oni&s2er&< Chroni$le. SP2., 1962. 14. +ussia 2et=een ,ast and >est? Culture and So$iet @ - @V11 $enturies Aor @V11 1ntern. Con&r. B 8antiu0 ,Bplorers ;Mos$o=, *u&ust 8-1'th, 1991<. Part 1 - 111, M., 1991. 1'. + 2ako# B.*. 3ie# +ussia and +ussian Prin$ipalities o! @11 - @111 $enturies, M., 1982. 1-. + 2ako# B.*. Handi$ra!t o! *n$ient +ussia. M., 1948. 1(. + 2ako# B.*. +ussian Chroni$les and the *uthor o! C:he %a o! 1&orDs >ar!areC. M., 19(2. 18. + 2ako# B.*. Pa&anis0 o! *n$ient +ussia. M., 198(. 19. Sa0ashe# E.S. +o$k Paintin&s o! Fpper 1rt sh Banks. *l0a-*ta, 1992. 26. Aeo!ilakt Si0okkata. Histor . M., 19'(. 21. :a$ito Colle$ted >orks in :=o Volu0es. SP2., 199). 22. Chi$huro# 1.S. B 8antine Histori$al >orks. M., 1986. 2). Shakh0ato# *.*. *n$ient Aates o! +ussian Nation. P&., 1919. 24. Shakh0ato# *.*. ,ssa o! Modern +ussian %iterar %an&ua&e. %., 192'. 2'. *kishe# 3. *. 1ss k Barro=? *rt o! the Sa$hs o! 3a8akhstan. M., 19(8. 2-. Bernsta0 *. N. ,ssa o! Huns Histor . %., 19'1. 2(. Blok M. Histor *polo&ia, or the "$$upation o! a Historian. M., 198-. 28. Vertorado#a V. V. Gis$o#er o! 1ns$ription =ith Fnkno=n letters on 3ara-:el 29. Buddhist Monu0ents on 3ara-:el in the "ld :er0e8. M., 1982. )6. Girin&er G. :he *lpha2et. M., 19-). )1. 4ordan. *2out the "ri&in and Geeds o! the 5eths. 5eti$a. M., 19-6. )2. Histor o! Si2eria. Vol. 1. %., 19-8. )). %it#inski B. *. *n$ient No0ads o! the C+oo! o! the >orldC. M., 19(2. )4. Maslo# S. ,. Monu0ents o! *n$ient :urki$ >ritin& %an&ua&e. M.9 %., 19'1 )'. Maslo# S.,. Monu0ents o! *n$ient :urki$ %an&ua&e o! Mon&olia and 3ir&i8ia. M.9 %., 19'9. )-. Maslo# S.,. F &ursk Manus$ript Go$u0ents o! S. A. "lden2ur& ,Bpedition

Notes o! "riental Studies 1nstitute o! *$ade0 o! S$ien$es o! the FSS+, 1, 19)2. )(. .Mar$ellin/. *00ian Mar$ellin. Histor . 1ssues 1 - ). 3ie#., 196- - 1968. )8. "kladniko# *. P . Shishkino >ritin&s, 1rkutsk, 19'9. )9. "kladniko# *. P ., Eaporo8hska a V. G. %ena >ritin&s. M.9 %., 19'9. 46. Pi&ule#ska a N. V. :he Middle ,ast. B 8antiu0. :he Sla#s. %., 19(-. 41. Pi&ule#ska a N. V. S rian Sour$es !or the Histor o! FSS+ Nations. M.9 %. 1941. 42. .Prisk/ :he %e&ends o! Prisk Pani ski S$ienti!i$ Notes o! the 2nd Gepart0ent o! *$ade0 o! S$ien$es. Book V11. 1ssue 1. SP2., 1811. 4). Prisk. +o0an ,02ass to *ttila. SP2., 1842. 44. Pu&a$henko#a 5. *. 3hal$ha an? *2out the Pro2le0s o! *rtisti$ Culture o! the Northern Ba$tria. :ashkent, 19--. 4'. Pu&a$henko#a 5. *. *rts o! Ba$tria o! 3ushan ,po$h. M., 19(9. 4-. +adlo# V. V. Si2erian *ntiHuities? Materials !or Si2erian *r$heolo& . I ). 18889 I '. 18919 I 1'. 1962. 4(. +adlo# V. V. ,Bperien$e o! the Gi$tionar o! :urki$ Giale$ts. Vol. 1 - 1V. SP2., 189) 1911. 48. +udenko S. 1. :he Se$ond Pa8 r ksk Barro=? +esults o! ,BpeditionDs >orkJ %., 1948. 49. +udenko S. 1. :he Most *n$ient *rtisti$ Carpets and Cloths !ro0 Certain Barro=s o! the Mountain *ltai in the >orld. M., 19-8. '6. +udenko S. 1. Culture o! the Mountain *ltai 1nha2itants durin& the S$ thian :i0es. M.9 %., 19'). '1. +udenko S. 1. Culture o! the Central *ltai 1nha2itants durin& the S$ thian :i0es. M.9 %., 19-6. '2. +udenko S. 1. Culture o! the Huns and Noinulian Barro=s. M.9 %., 19-2. '). :ho0sen >. Ge$iphered "r$hon and 7enisei 1ns$riptions K :ranslated 2 V. +*dlo# Notes o! the ,astern Gepart0ent o! +ussian *r$heolo&i$al *sso$iation. Vol. V111. 1ssue 111 - 1V. 1894. Pa&es )2( - ))1. '4. :u&ushe#a %. 7. Fi&ur Version o! Suan-:8an Bio&raph . M., 1991. ''. *katae# S.N. >orld "utlook S n$retis0 o! the 3a8akhs. 1ssues 1-11. *l0a-*ta., 199)-1994. '-. Ban8aro# G. :he Bla$k Belie! or Sha0anis0 =ith the Mon&olsJ SP2., 1891. '(. Bed=ell 5. Chur$h Histor . M., 199-. '8. Beliko# G.N. "ri&in o! Christianit =ith the 5oths and Bishop Fl!ila a$tions. 3a8an., 188(. '9. .Bu8and/ Histor o! *r0enia 2 Aa#tos Bu8and. 7ere#an., 19'). -6. Velihano# C.C. Colle$ted >orks in ' Volu0es. Volu0e 1. *l0a-*ta., 19-1.

-1. Constantine Por!irorodni Pro$. o! B 8antiu0 >riters a2out Northern Bla$k Sea Coast !irst issue Pro$eedin&s o! National *$ade0 o! Material Culture Histor . 1ssue 91. M.9 %., 19)4. -2. Baskako# N.*. +ussian Aa0il Na0es o! the :urki$ "ri&in. M., 199). -). .Ber2erini/ :he :ra#el to Mos$o= o! +aphael Ber2erini. SP2., 184). -4. Her2erstein S. Notes a2out the Mos$o= *$ts. SP2., 1968. -'. 5orse G. Notes a2out Mos$o= o! @V1 $entur . SP2., 1969. --. Gonneli *.S. ConHuest o! Bashkiria 2 +ussia. 1''2 - 1(46. F!a, 199'. -(. 4o#ius P. :he Book a2out Mos$o#ite ,02ass . SPB., 1968. -8. 3ara08in N.M. Histor o! the +ussian State. Vol. 1 - V. M., 1989 - 199-. -9. .Luistine/ Notes a2out +ussia 2 the Aren$h :ra#eler MarHuise de Luistine. M., 1996. (6. Mar&ulan *.3. *n$ient Culture o! the Central 3a8akhstan. *l0a-*ta, 19-6. (1. Mar&ulan *.3. Aro0 the Histor o! the :o=ns and Buildin& Skills o! *n$ient 3a8akhstan. *l0a-*ta, 19'6. (2. Mekho#ski M. :he :reatise a2out :=o Sar0atians. M.9 %., 19)-. (). Mur8ae# ,.M. :urki$ 5eo&raphi$al Na0es. M., 199-. (4. .Nikitin/ Vo a&e o#er :hree Sees o! *thanasius Nikitin 14-- - 14(2. M.9 %., 1948. ('. .Nikitin/ Vo a&e o#er :hree Sees o! *thanasius Nikitin 14-- - 14(2. %., 198-. (-. No#oselski *.*. Stru&&le o! Mus$o# =ith the :atars in @V11 $entur . M.9 %., 1948. ((. Posse#ino *. Mus$o# . Histori$al =orks a2out +ussia. M., 198). (8. Se0eno# V. %i2rar o! Aorei&n >riters a2out +ussia. Vol.1-2. SP2., 18)- - 184(. (9. Skr8h nska a ,.C. Bar2aro and Contarini a2out +ussia. %., 19(1. 86. :isen&ausen V.5. Colle$tion o! Materials +elatin& to Histor o! the 5olden Horde. ,Btra$ts !ro0 *ra2i$ >orks. Vol. 1. SP2., 1884. 81. :isen&ausen V.5. Colle$tion o! Materials +elatin& to Histor o! the 5olden Horde. ,Btra$ts !ro0 *ra2i$ >orks. Vol. 11. M.9 %., 1941. 82. Alet$her 4. *2out the +ussian StateJ SP2., 196-.

> milyardan #azla A5ru"a?Asyalı Ortaasya Kökenlidir QRRR li yıllar #aşında !B+ li 9rof. S. [ells #aşkanlı&ında !vru"a\dan !vustralya\ya tüm kıtalarda +:! 'alışması ya"ıldı. !ma', insanlı&ın JRR #in yıllık )e'mişini ortaya koymaktı. +:! ta#anlı #u 'alışmayla insanların kan #a&ı -aman i'inde )eriye do&ru taki#edilerek Buna )(re ortaya 'ıkan )er'ek (sonraki sayfada verilen :ational *eo)ra"hi$ katkılı QRRK tarihli haritaya #akını-) ş(yledir O J. Sade$e !frika\da kanı JRR #in yıl saf kala#ilmiş ka#ileler varoldu&undan insanlık #urada #aşlayı" yayılmıştır, Q. @lk )(' olayı VR #in yıl (n$e !ra#istan2%indistan kıyılarından !vustralya\ya olmuştur ki #u)ün oranın yerlileri olarak #ilinen )ru" #unların devamıdır, N. @kin$i olarak Ka-akistan\da SQ #in yıldır kanı saf kalmış :iya-ov ailesi #ulunmuştur. Eusya dahil J milyardan fa-la !vru"a2!syalı #u aileyle ilişkisi #elirlenmiştir. +emek oluyor ki !frika\dan sonra insanlı&ın asıl 'o&alma yeri rtaasyadır. !vru"alılar QK #in yıl, Kı-ılderililer de JJ #in yıl (n$esinden #uradan )('müşlerdir. 9rof. S. [ells, #u konuları anlatan =Wourney of 6an> isimli #ir kita" ya-mış ve her #ir ülkeyi ayrı$a -iyaret edi" 'eşitli TB "ro)ramlarıyla tanıtım ya"mıştır.

htt'#,,---%youtu.e%/o+,-at/h0v1$2/23anv&d- adresindeki video kendisinin Ka-akistan\da :iya-ov ailesini -iyaretini ve kendi atalarının nasıl J milyardan fa-la insanın #üyük2#üyük dedesi oldu&unu (in)ili-$e) anlatmaktadır.
%aritadan sonraki sayfada 9rof. S. [ells\in :iya-ovlar\la Ka-akistan\da )(rüşmesinin 'evirisini okuya#ilirsini-. 9ara)raf #aşındaki rakamlar video ü-erindeki (dakOsan) olarak -aman kaydını )(stermektedir.

(RORR) :erdeyi- #i- şimdi.. rtaasyanın herhan)i #ir noktası ola#ilirdi..!ma #iKa-akistandayı-.. 0in #ira- do&uda, !f)anistan )üneyde yani #i- tam merke-2deyi-. Ben #uraya 'ok (nemli #ir se#e"le tekrar )eldim. Buradan alınan Q #in kadar kan ve +:! (rne&inin arasında ola&andışı (nemli #irine rastladık. Bu kişinin adı :iya-ov. Kendisi SR #in yıl (n$e yine #urada yaşamakta olan atalarının devamı olu" )enetik olarak 6JTN 2yani ortaasya işareti2 dedi&imi- +:! dam)asını taşıyan ilk ka#ileden, yani #aşka #(l)eden karışma olmamış. (ROSQ) Bu (-el dam)anın hemen hemen tüm ku-ey yarım kürede yayıldı&ı ve J milyardan fa-la insanın +:! sında #ulundu&u )(-lenmektedir. :iya-ov\un atalarından )ru"lar ku-ey yarımküreye yayılarak !vru"a, Eusya, ku-ey %indistan, !syanın #a-ı yerleri ve !merika nın nüfusunu oluşturdular. !ilenin )erisi he" #urada yaşadı. :iya-ov\un +:! (rne&ini in$elemek 'ok ola&andışı #ir durumdu. !nında farkına vardık ki 'ok (nemli #ir keşifle karşı karşıyayı-. (JOJQ) 1imdi onunla #uluşmaya )eldik. :iya-ovlar Q #in kuşaktır #urda yaşamak2talar. nunla karşıla$a&ım i'in 'ok heye$anlayım. Kanındaki tarihi )er'eklerin (neminin farkında olarak #uradayı-. 1imdi #uranın )enetik tarihi hakkında 'ok (nemli #iriyle #uluşa$a&ı-. Kendisinin kanı #i-e #ir sürü avru"alı ve asyalının ataları hakkında direkt #ir #a&lantı vermektedir. *idi" )(relim kendisini. ..... (JOKL) la&anüstü #ir karşılaşma anı #u. 8a#aratuvarda keşifler ya"arı-. Tarihsel (nemi #(ylesine #üyük )enetik #ir )er'e&i taşıyan #iriyle karşılaşa#ilmek inanılma- #ir olay #enim i'in.

(QOJQ) Benden kısa )(rünüyor ola#ilir ama o #i-im i'in tarihsel #ir dev aslında. Yine de kan #a&ı konuşmasını ya"a$a&ım. .marım kendisini ürkütmeyi-.... @karşılıklı )örüşme anı -urada -aşlıyor000A (QOQJ) Kanını-ın +:! a'ısından SR #in yıl )eriye kadar saf kaldı&ını s(ylesem ne der2sini-? !talarını- #uraların ilk insanlarıydı. .y)urlar, "amirler, ta$ikler v#. herkesten (n$e. +:! nın ne oldu&unu #iliyor musun ? Bu #ir anlamda #ir insanın yaratılış kurallarının ya-ıldı&ı kita" )i#i. Bi- Y2Kromo-omuna dayalı 'alışmaktayı-. @nsanın #a#a tarafıyla il)ili #a&lantılarını #elirler #u y(ntem... (NOQS) Si- #unu #a#anı-dan o #a#asından alır #unu. B(yle$e kuşaklar #oyu #u ilşki sürer )ider. Si-in i'inde Q #in kuşak )eriye )idersek, yani SR #in yıl (n$eki dedeni-e ulaşırı-. Bu 'ok (nemli #ir kişiydi. %ala #urada ortaasyada yaşıyordu. /nemli 'ünkü #ul)ulara )(re #u kişinin avru"alılar, amerikan yerlileri ve #ir kısım hintlilerin atası oldu&unu )(rüyoru-. (SOJR) Büyük #ir )üvenle s(yleye#ilirim ki aileni-in kan #a&ı a'ısından SR #in yıldır süren saflıkla #urada devam etmektedir. (SONK) Benim ya"tı&ım 'alışma her #akımdan 'ok il)in' ve 'ok şanslıyım. %er)ün yeni #ir #ilme$e '(-mek )i#i #u. 8a#aratuvarda 'ok -aman tüketiri- ama tarihi )er'eklere de ışık tutuyoru- #(yle$e.... (KORK) 4n il)in' tarafı da #u )er'eklerin $anlı kanıtıyla #i--at )(rüşüyor, sonu'ları ona #ildiriyor olmam. Si-e 'ok teşekkür ediyorum. %em #ana si-i tanıma hem de mesleki tatmin olma fırsatı verdi&ini- i'in müteşekkirim.
(KONK) 0ok (-el #u kanı taşıma şerefine kadehimi kaldırıyorum. (KOKR) (:iya-ov\un $eva#ı) B(ylesine u-aktan )elerek #i-i -iyaretini- ve verdi&ini- #il)iler i'in 'ok teşekkür ederim. +oktor )elerek #ana kan kanseri oldu&umu s(yleye$ek diye (yle korktum ki..... (VOJT) *enetik olarak #ir#irimi-e o kadar yakın olmamı-a karşın #urdan ayrılı" )('enler vardıkları yerlerde (ylesine inanılma'eşitlilik yaratmış oldular ki...hem renk hem şekil olarak. (VONS) NR #in yıl kadar (n$e #urdan ayrılan #ir )ru" #atıya )iderek ilk avru"alıları oluşturdu.

$ürk $ari.inde Kaya 2esimleri 5e Anadolu Bilim adamları, 'a&ların #aşlan)ı$ını ya-ının #ulunmasından #aşlatmışlardır. %7l#uki kaya üstüne nakşedilen resim ve fi)ürlerin 6. /.JS #inlerde #aşladı&ını #iliyoru-. Kaya üstü resimler, tı"kı ya-ı )i#i okunu" anlamverile#ilmekte3 yaklaşı" on #eş #in yıllık insanlık tarihi anlamlandırıla#ilmektedir. Türk karakterli kaya üstü resim ve fi)ürler !sya ile !vru"a kıtasının #üyük #ir #(lümünde ve !frika kıtasının ku-eyinde, dü-enli olarak karşımı-a 'ıkmaktadır. Yer isimleri, mimari ve di&er kültür unsurları, kaya üstü resim ve fi)ürleri ile "aralellik )(stermektedir. Bütün kültür unsurları #ir arada düşünüldü&ünde Türklerin yaklaşık JK #in yıldır dünya ü-erinde oldu&u ve muhteşem #ir medeniyet ortaya koydu&u anlaşılmaktadır. Türk karakterli #u kaya resimleri !nadolu\nun her yanında oldu&una )(re Türkler JRTJ den #inler$e yıl (n$e #urada yaşamaya #aşlamışlar demektir.

4etro5li6ler7den sonraki aşa+a, ideo5ra+ 8doğrudan doğruya 6ikri i6ade eden işaret, varlıkların se+.olize edildiği ya da .ir düşün/enin anlatıldığı 9izi+:7dır% $aha 5eliş+iş ve düzenlen+iş .i9i+i ise 'ikto5ra+ 8resi+yazı:7dır% 4ikto5ra+7dan sonraki aşa+a, da+5a d;ne+idir% $a+5adan dile doğru 5iden yol, he/e, yarı he/e ve har6 şeklinde 5eliş+iştir% <rhun =azıtları, .u aşa+aların en son noktasıdır% M% (% >!! yıllarında Mezo'ota+ya?da yürürlükte olan dünyanın ilk yazı dili @ü+er/e?nin kaynağı konusunda 9ok sayıda araştır+a ya'ıl+ıştır% 4ek 9ok .ili+ ada+ı .u dilin 3ralAAltay dillerinin .ir 'ar9ası olduğunu ka.ul et+ektedir% <s+an Bedi+ Tuna ses denkliklerinden hareket ederek 1C> Türk9e keli+enin @ü+er/eye 5e9tiğini is'at et+iştir% @ü+er/e ile Türk9enin .ir akra.alığı yoksa .ile .u duru+, Türk9enin M%(% >!!7lerde konuşulduğunu rahatlıkla ortaya koy+aktadır% Türkiye7de Türklerin varlığı ile il5ili ilk .il5iler M%(% DDD .in yıllarına kadar in+ektedir% Eattuşaş?ta .ulunan M%(% !!7lere ait .ir .el5ede Türkiye?de Türklerin .ulunduğu, Kralları Flşu Bail?in Anadolu?ya 5ir+ek isteyen Akkadlar?la savaştığı kaydedil+iştir% "in/e@e, @ai 8@ak:G Hars9a @aka, =unan/a @kythai 8Fskitler:G Eitit9e @akas adıyla 5e9en @aka Türkleri, M%( IDD% yüzyıldan iti.aren Eazar $enizi ile Tanrı $ağları arasında 5eniş .ir /oğra6yaya hJki+ idiler% @aka keli+esi Hars9a 5;9e.e s;z/üğünün eş anla+lısı olarak kullanıl+ıştır% M%(% KDD% yüzyılda Tuna?ya kadar ulaştılar% $aha sonraki za+anlarda to'raklarını 5enişlet+eye deva+ ederek Eindistan?a kadar indiler% Bütün Fran?ı ellerine 5e9irdiler% B;yle/e <rta Asya?nın .üyük .ir .;lü+ünde hJki+iyet kurarak .ir i+'aratorluk duru+una 5eldiler% <rta Asya?da ya'ılan kazılarda elde edilen .ul5ular, @akaların sanat ve dillerinin Türk kültürü ve dilinin .ir 'ar9ası olduğunu ortaya koy+aktadır% @akaların il5i 9eki/i .ir +irası da Türkiye Lu+huriyeti?nin .aşkenti Ankara ve Ankara is+inin kaynağıdır% =akutistan?da da An5ara isi+li .ir şehir .ulun+akta olu' tı'kı Ankara 5i.i ti6tik ke9isiyle +eşhurdur%

"iği+ Taş, Kır5ızistan Talas

Ta+5alı @ay Kazakistan

<rdu Mesudiye

Erzuru+ Karayazı Lunni

Ankara *üdül

Ankara *üdül