You are on page 1of 69

Wiskundige Methoden voor

Biomedische Wetenschappen

2011-2012

Wiskundige basistechnieken
BEGRIJPEN EN GEBRUIKEN
Getallen ALGEBRA
Functies, Afgeleiden, Integralen CALCULUS
n-tallen (Vectoren), Matrices
ALGEBRA , CALCULUS
Gebruikt in andere wetenschappen (o.a. FYSICA)
BIOMEDISCHE bij kwantitatieve (met getallen)
beschrijvingen en analyses
data beschrijving (grote hoeveelheden getallen,
functies ) en verwerking
omgaan met WISKUNDIGE MODELLEN
Statistiek, Bio-Informatica.
WISKUNDIGE MODELLEN IN
BIOLOGISCHE SYSTEMEN
• Modellen in biologie : differentie- of
differentiaalvergelijkingen
• Biologische systemen :verandering en
aanpassing - DYNAMISCHE Systemen
Populatiedynamica
Moleculaire evolutie (Evolutie van DNA-ketens)
Erfelijkheid van bepaalde kenmerken
Verspreiding van epidemie
INZICHT IN COMPLEXE DYNAMISCHE SYSTEMEN door
gebruik te maken van WISKUNDIGE MODELLEN
DYNAMISCHE systemen
• Beschrijft systeem dat VERANDERT in de tijd



• DISCREET : verandering per TIJDSSTAP
• DISCRETE beschrijving van de groei van een
populatie : we gebruiken een eindige tijdsstap
en een RIJ om de populatie op het ogenblik t en
HET VOLGENDE ogenblik t+1 aan te geven.

0 1 2
is populatie aantal op ogenblik
getallen , , ,......... beschrijft de evolutie
van de popula
R
ie
ij
t
t
N t
N N N
DYNAMISCHE systemen
• Weergeven met formule : hoe bereken je de
volgende term uit de huidige toestand
DIFFERENTIEVERGELIJKING
1
1.4
t t
N N
+
=
1
BEVERTON-H

OLT
1
1
en zijn PARAMETER

S
t
t
t
R
R
K
R K
N
N
N
+
=

+

Malthus model r=1.4
1
1.4*
t t
N N
+
=

Malthus model r=0.8
1
0.8*
t t
N N
+
=

Beverton-Holt R=1.4 en K=20 met beginwaarden 5,15,30
1
BEVERTON-H

OLT
1
1
en zijn PARAMETER

S
t
t
t
R
R
K
R K
N
N
N
+
=

+
Beverton-Holt Model R=1.7,K=10
2.3.1
1
"recruites" S="stock"
seizoensgebonden en niet overlappende generaties.
1.7 1.7
1.7 1
1 0.07
1
10
1.7 *
10
(1 0.07
10
1.7
10 100 7
) *
1.7 17 17
t
t
t
R
P S
R P
S
S
S
P
R
S S
+
=
= =

+
+
+ +
=
= =
DYNAMISCHE systemen
• CONTINU : verandering van systeem
beschrijven op elk ogenblik via een reële
functie
• « Continue » model : gebruikt
« ogenblikkelijke veranderingsgraad »
(afgeleide van de functie in een punt)
REËLE FUNCTIES
DIFFERENTIAALVERGELIJKINGEN :

DYNAMISCHE systemen
• CONTINU gebruikt REËLE GETALLEN
• Klassieke GRIEKSE wiskunde = continue
via MEETKUNDE (rechten, vlakken..)
• AFGELEIDE = “OGENBLIKKELIJKE
VERANDERINGSGRAAD” = LIMIET,
ONEINDIG
• CALCULUS ontwikkeld door Newton en
Leibniz (17
de
eeuw)
Differentiaalvergelijkingen
hoofdstuk 8
Von Bertalanffy model p. 396-397
1
0
0
1
( )
( ) 1 1
en
ln( )
( )
C k
t
k
t
kt
t
k
d
dt
dL dL
kdt kdt
A L
A L kt C
A L e e
A L Ce
L
L
L
L t A e
A
k A
A L e
A L
− −
− −

=
= =

− − = +
− =

(
| |
= − −
|
=
(
\
=

.
¸ ¸


∫ ∫
Differentiaalvergelijkingen
hoofdstuk 8
Von Bertalanffy model p. 396-397
Von Bertalanffy- model(beperkte
groei)
0
0.5
5
5
0
0.
.
3, 0.3, 0.5
( ) 3 1 (1 0.1)
( ) 3(1 0.9
( 3 2
)
) .7
t
t
t
A L k
L t e
L t e
L t e



= = =
( = − −
¸
= −
¸
= −
Differentie- versus
differentiaalvergelijkingen
• Differentie voor EINDIGE, DISCRETE tijdsstappen./ voor
situaties waar er een natuurlijke tijdseenheid is.
• Differentiaal voor ONEINDIG KLEINE (Infinitesimale)
tijdsstap bij continu veranderende processen.

• Differentievergelijkingen zijn conceptueel
EENVOUDIGER, maar ANALYTISCH moeilijker te
behandelen
• SIMULATIES met COMPUTERS – Computers werken
steeds DISCREET.


VAN 1 POPULATIE NAAR 2 (1000)
INTERAGERENDE POPULATIES
• Complexere systemen van meerdere
INTERAGERENDE Populaties
• Beschrijven met SYSTEEM (STELSEL) van meerdere
DIFFERENTIEVERGELIJKINGEN of
DIFFERENTIAALVERGELIJKINGEN
• Beschrijven met 2 (1000) rijen en met 2 (1000)
gekoppelde vergelijkingen
• Beschrijven met functies van TWEE (1000) variabelen
• Werken met VECTOREN (tweetallen/1000-tallen) en
MATRICES



Nicholson-Bailey model(572-573)




1
1
is getal tussen 0 en 1
i
AANTAL "HOSTS"
AANTAL
s de FRACTIE van aant
( zoekende vrouwelijke) "PARASIT
al gastheren dat NIET geparasiteer
1
d is
O DEN

"
(
I
t
t
t
t
t
t
t
t
aP
aP
a
aP
P
t
t
e
c
e
e a
e
N
P
N N
N
b
P
+



+

=
=
¦
=
¦
(
´
¸
¦
¸
¹
− =
is de groeifactor voor de gastheren
is de FRACTIE van
0)
is het aantal
aantal gastheren dat WEL geparasiteerd
parasieten per geparasiteerde "hos
Bekijk P=0 en dan
is
t"
N=0
1
t
t
aP
P
c
e
b

>

Nicholson-Bailey model(572-573)




0.023
0.023
0.
1
1
1
023
1
1
AANTAL "HOSTS"
VOORB
AANTAL ( zoekende v
EELD
1.5
rouwelijke) "PARASITOIDEN"
( , )
( , )
(
1
)
1
.5 , ( 1
t
t
t
t
t
t
t
t
t t t
aP
t
aP
t
P
t t t
y
t
P
t
N e
N e
N
N
P
N
P
N F N P
P G N P
F x y
e
N e
e
b
x F
c
+
+
+




+

=
=
¦
=
¦
´
=
¦
¹
¦
=
¦
´
=
(

¸ ¸
=
(
− =
¸ ¸
¦
¹
=
0.023
* ( 1)
*
0.023
0.023 ( 1)
20,10) 23.836
( , ) G(20,10) 4.11
GRM
( ) ( 1) 1
( ) ( 1)
1
.5
1
y
v n
v n
G x y x
u n u n
v n
e
u e n
e

− −


(
=
= =
= −
( = −
¸


¸
¸
¸
WISKUNDIGE MODELLEN IN
BIOLOGISCHE SYSTEMEN
• Analyse van het wiskundig model : leert ons de
consequenties kennen van een bepaalde vergelijking,
brengt ons op het spoor van kritische waarden en van
verschillende parameters. Dat kunnen we daarna
checken door observaties.
• Werken met PARAMETERS en ALGEBRA,CALCULUS
laat toe om algemener te analyseren, gerichter te
onderzoeken en eventueel « optimaal » in te grijpen.
• De modellen zijn dikwijls heel sterke vereenvoudigingen.
• Eenvoud heeft voordelen
• Aanpassingen kunnen gebeuren
• Doel is NIET een volledig beeld van de realiteit maar wel
bijkomend INZICHT in fenomenen en
ONDERSTEUNING bij INGREPEN.
Mathematics in Medicine and the Life Sciences
F.C. Hoppensteadt, C.S.Peskin
• ... The reader should be aware that such models are
always based on simplifying assumptions.
Simplification in mathematical modeling is both a
blessing and a curse. The curse is the partial loss of
predictive power that comes from whatever lack of
correspondence there may be between the model and
the real world. The blessing is the insight that comes
from the process of pruning away unneccessary detail
and leaving behind only what is essential.
Mathematics in Medicine and the Life Sciences
F.C. Hoppensteadt, C.S.Peskin
• ... So the reader should be warned not to regard the
statements or equations of this book as being literal or
exact descriptions of biological reality. The models
presented here are in the nature of methaphors, and
these methaphors will have served their purpose if they
have helped the reader to see through the bewildering
complexity of living systems to the underlying simplicity
of certain biological processes and functions.
WISKUNDIGE MODELLEN
• Modellen in Fysica :
differentiaalvergelijkingen
• Modellen voor Fysiologische systemen
Hart en Bloedsomloop
Luchtuitwisseling in de longen
Electrische eigenschappen van cel membranen
Tegenstroom mechanisme in de nieren
Spier mechanica
Biologische klokken en neurale controle
WISKUNDIGE METHODEN in
biomedische wetenschappen
WISKUNDE is BETROUWBAAR
• Op rigoureuze wiskundige manier de gebruikte
begrippen invoeren en toepassen voor
STANDAARDSITUATIES
• Tonen HOE “CALCULUS” GEBRUIKT wordt om
natuurfenomenen te analyseren en zo goed
mogelijk te “controleren”. Nadruk op uitgewerkte
VOORBEELDEN niet op algemeenheid, niet op
volledige theoretische opbouw

“WISKUNDE” Cursus
• BEGRIJPEN en CORRECT formuleren
van (beperkt aantal) DEFINITIES,
EIGENSCHAPPEN, BEWIJZEN in kader
van de voorbeelden en toepassingen uit
biomedische wetenschappen.
• WISKUNDIGE technieken die veel ruimer
toepasbaar zijn begrijpen en die
CORRECT uitvoeren.
Cursus : college + werkzittingen
• College : kennismaking + afbakening leerstof.
Documentatie : TOLEDO
• WERKZITTINGEN : essentieel onderdeel
Documentatie : TOLEDO
• DIDACTISCH TEAM : Medewerkers Simon
Allewaert, Hans Baumers, Klaas Deschout,
Gert-Jan Dugardein, Annelies Fabri, Bart
Jacobs, Berdien Peeters, Christophe Smet
• MONITORAAT : Christophe Smet –
christophe.smet@wet.kuleuven.be


HANDBOEK

Calculus for Biology and
Medicine

3
th
Edition
Claudia Neuhauser
Pearson Education International,
2010




HANDBOEK
• Bevat veel meer dan eigenlijke leerstof.
• Uitvoerige achtergrondinformatie en
voorbeelden en illustraties voor gebruik van
wiskundige technieken (Calculus,Lineaire
Algebra) ook in andere vakken (biofysica).
• Oefeningen (geselecteerde in werkzittingen) +
oplossingen van oneven nummers achteraan in
het boek.
• Na elk hoofdstuk : lijst met « Key-terms »
• Achteraan in het boek een basisformularium.
• Index en uitvoerig inhoudsoverzicht.
• Vooraan « Learning Objectives »
EXAMEN
• 2 delen : « Theorie » / « Oefeningen »
• Deel 1 zonder hulpmiddelen
• Voor deel 2 mag je gebruik maken
van de eigen portfolio, eigen
rekentoestel (ook grafisch of
symbolisch toegelaten)

PORTFOLIO
• Doel : EIGEN PERSOONLIJKE SYNTHESE maken van wat in
cursus (en WERKZITTINGEN) werd gegeven + opbouwen van
een PERSOONLIJKE en voor jou bruikbare DOCUMENTATIE.
• Hulpmiddel bij ZEFSTANDIG studeren EN werkzittingen EN
examen
• Duidelijk structureren per topic. Maak « goede » selectie op
basis van cursusnota’s (niet ALLES overschrijven).
Verwijzingen naar betreffende delen in het handboek. Neem een
voorbeeld op waar nodig of een schets die een begrip of
procedure SNEL verduidelijken, neem uitgewerkte oefeningen
uit de werkzittingen op.

• Meer dan alleen een formularium of definitielijst.Minder dan
gewoon alle verzamelde nota’s.
• Maak duidelijke INHOUDSTAFEL per hoofdstuk.
• Regelmatig bijwerken. Vragen mogelijk in werkzittingen en
college. GEBRUIK de voorziene STUDIETIJD voor 5
studiepunten.
Hulpmiddelen
• Wetenschappelijke Rekenmachine
MINIMAAL VEREIST
• GRAFISCH REKENTOESTEL (zoals TI
84+) eventueel met SYMBOLISCH
Computeralgebra –systeem (Handheld :
TI89, Voyage 200, TI N’Spire) is een nuttig
hulpmiddel . CAS ook via internet
• Professioneel gebruik in SOFTWARE als
MATLAB, MAPLE
BASISELEMENTEN
Hoofdstuk 1 : « Preview and Review » 1.1
1.1.1,1.1.2, 1.1.3, 1.1. 4, 1.1.5
• Reële GETALLEN – getallenas 0,1, interval,
absolute waarde
• Coördinaten in het VLAK. Cartesisch
coördinatensysteem
• VERGELIJKING VAN EEN RECHTE
• VERGELIJKING VAN EEN CIRKEL
• GONIOMETRISCHE GETALLEN
• EXPONENTEN EN LOGARITMEN
• 1.1.6 Complexe getallen : later nodig.
REËLE GETALLEN (1.1.1)
• Reële GETALLEN – getallenas 0,1.

• -2 -1 0 1



5
2.5
2

= −
1
0.333...
3
=
2 1.41421.... =
3.14159...
2.71828... e
π =
=
Coördinaten in het VLAK
• Cartesisch Assenstelsel (Descartes)
VERGELIJKING VAN EEN
RECHTE (1.1.2)
Helling of richtingscoëfficiënt (slope) van
een rechte
Rechte door twee punten
1 1
( )
3 2( 0) 2
2 3
2 3 0
y y m x x
y x x
y x
x y
− = −
− = − =
= +
− + =
2 1
2 1
3 1 3 3
2
0 ( 1) 3 0
y y
helling m
x x
− − −
=

=
− − −
=

=

=
VERGELIJKING VAN EEN CIRKEL
(1.1.3)
AFSTAND TUSSEN TWEE PUNTEN
BEREKENEN



VERGELIJKING CIRKEL

( ) ( )
1 1 2 2
2 2
2 1 2 1
( , ) en ( , )
Afstand = Lengte ( , )
(Stelling van Pythagoras)
p x y q x y
pq d p q x x y y = = − + −
0
2 2
0
2
0
0
straal
(
middelpunt ( ,
) ( )
n R
R
e )
x
p
y
x y
x y − + − =
GONIOMETRISCHE
CIRKEL(1.1.4)
BASISELEMENTEN
Hoofdstuk 1 : « Preview and Review »
1.2 ELEMENTAIRE FUNCTIES
1.2.1 Reële functie, notaties, grafiek van een functie.
1.2.2, 1.2.3, 1.2.4
• Veeltermfuncties (polynomial functions)
• Rationale functies (rational functions)
• Machtsfuncties (power functions)
1.2.5, 1.2.6, 1.2.7 EXPONENTIËLE EN LOGARITMISCHE
FUNCTIES
1.2.8 Goniometrische functies (trigonometric functions)


Reële Functies
REËLE FUNCTIES (1.2.1)


( ) 2
: ; 2 3
2 3 3 y x x
f
x
x
f
x →
+

= =
+
+
 
( )
5
2
2
f
f
| |
=
|
\ .
=
GRAFIEK = RECHTE
TABEL van functiewaarden
REËLE FUNCTIES (1.2.1)
( )
: ; ( )
f
f A
y
B x x
x
f
=
→ →
REËLE FUNCTIES (1.2.1)
( )
: ; ( )
f
f A
y
B x x
x
f
=
→ →
( )
: ; ( )
f
f A
N
B t t
t
f
=
→ →
REËLE FUNCTIES(1.2.1)


• Voorbeeld : absolute waarde
(handboek 1.2.1)

( )
: ; ( )
y f x
f A B x f x
=
→ →
als 0
als 0
x x x
x
x
x x
y
= ≥
= − <
=
REËLE FUNCTIES
SAMENSTELLEN(1.2.1)




( ) ( )
( ) ( ) ( )
3 3
3 3
3
3
( ) 2 3
( ) OF ( )
( ) ( ) ( ) 2 3
( ) ( ) (2 3) ( ) 2 3
f x x u
g u u g x x
f g x f g x f x x
g f x g f x g x g u u x
= + =
= =
= = = +
= = + = = = +


Veeltermfuncties 1.2.2
-5 -4 -3 -2 -1 1 2 3 4 5
-5
-4
-3
-2
-1
1
2
3
4
5

3
2
2
2 2 1
y x
y
y
x x
x
= −
=
+
=
Rationale functies 1.2.3
5
4
1
x
x
y
y
x
=
+
=
Sinusfunctie 1.2.8
2sin( )
s
2sin(
)
)
in(
4
y x
x
x
y
y
π
=
=
=
Exponentiële functies(1.2.5)
Bacteriegroei
• Bacterie splitst na 20
minuten.
• Neem 20 minuten = 1
tijdseenheid
• N(t)= aantal
bacterieën na t
eenheden
• N(t+1)=2.N(t)
• Als N(0)=1, dan is


( ) 2
t
N t =
Exponentiële groei
Als (0) 1000 dan is
( ) 1000.2
: (1000).2 is een EXPONENTIËLE FUNCTIE
t
t
N
N t
N t
=
=

t = ONAFHANKELIJK veranderlijke (keuze
doet denken aan « tijd »)
t staat in EXPONENT



Exponentiële functies(1.2.5)
de « wiskundige » vorm
2
2
x
x
y
x
=

Exponentiële functies (1.2.5)
met GRONDTAL (Base) a
2
3
2
2
0
1
2
3
2
Exponenten :
.
1
1
x
a a a
a
a
a
a a
a
a
a

=
=
=
=
=
2
0
2
2
1
3
3
2
1.41421
2 2 2.82843
2 2.2 4
2 1
1
Exponenten :
2
4
2 2
2
2 2
x


= =
= =
=
=
=
=
( 0 en 1)
x
y a a a = > ≠
Exponentiële functies(1.2.5)
1
2
2
x
x
y
y
|
=
|
=
|
\ .
( )
1
2 2
1
2
x
x
x
y
− −
| |
= =
|
\ .
=
Exponenten : Rekenregels
( )
.
.
x y x y
x
x y
y
y
x x y
a a a
a
a
a
a a
+

=
=
=
Exponentiële functie met
grondtal e
( 1)
exp( )
2.718... getal van Euler
x
y
y ex
e e x
y e x
e
− = −
=
= =
=
Exponentiële functies :spiegelen
door Y-as
1
(0.3678)
x
x
x x
y e
e
y e

| |
= = =
|
\ .
=
Exponentiële functie en
Machtsfunctie
2
2
x
y
y x
=
=
0.5
2
2 1.41 1.42
......
2 2
2
2 < 2 < ....... 2


=


Exponentiële functie en
machtsfunctie
2
2
x
y
y x
=
=
Logaritme met grondtal
(1.1.5)
l g
log
o
x
a
x
a
y a x
a
y ⇔ = =
=
2
3
1/ 2
log 8
log 2
log 8
x x
=
= − ⇔ =
=
a
Logaritme : rekenregels (1.1.5)
1.38629...
.
log (
log ( ) log (
) ln( )
ln( ) de
) log ( )
log ( ) lo
exponent bij
g ( ) log ( )
log ( ) log
2, 71825..om te bekomen
ln(4) 1.38629... want 4
( )
a a a
a a a
r
a a
e
x x
x
x y x y
x
x y
y
x r
x
e
x
e
+
− =
=
=
=
=
= =
=
Logaritme
Zoek getal x zodat
2
2 1
3
ln( 1) 5
5 2
x
x x
e
x

=
+ =
=
INVERSE FUNCTIE
1.2.6
1
1
1 2 1 2
1
( ) ( ) dan is de functie een
of een en dan bestaat de inverse functie
( , ) op de grafiek va
één-één functie
bijectie
n dan ligt ( , ) op de grafiek van
( , )

( ) (
ka
)
n
f x f x x x
f
f x y f
f
p a b f q a
b
y x
b f
q a



= ⇒ =
= ⇔ =
1 1
men CONSTRUEREN door ( , ) te SPIEGELEN
door de rec
( ( ))
exp(ln( )) l
(
hte
(
n(exp
))
)

( )
f f x x f f x
p a b
x
x
y
x x
− −
=
=
=
=
=
Exponentiële functie en
logaritmische functie : INVERSE
FUNCTIES (1.2.7)
2
log
2
( )
2
log ( )
2 voor 0
log (
2
2 )
x
x
x
x x
y
y x
x
=
= >
=
=
Exp(x) en ln(x)
INVERSE FUNCTIES (1.2.7)
ln( )
x
y e
y x
y x
=
=
=
Logaritme - ln (1.2.7)

4
ln( ) ln( )
.ln( )
log betekent
ln(16)
log
ln( )
log
16 2
ln(4
l
ln( )
n )
)
(
y
a
y
a
y a x
y
x
x
a x
x
y
a x
a
=
=
=
=
=
= =
=
Exponentiële functies met Exp
(1.2.7)

( )
| |
( )
ln
exp ln exp ln
x x
x a
x
a a x a
a e
(
= =
¸ ¸
=
Toepassing exponentiële (dalende)
functie :Radioactief verval
(1.2.5)
14
C
0
0 0
1
(
( ) , 0
ln 2
5730
ln 2
)
2
1
2 ln 2
2
h
h h
T
h
T
t
T
h
h
h
W t W e t
T
W T W W e
jaar
T
e e T
λ
λ λ
λ
λ
λ
λ



= =
= ≥
=

=
=
= ⇒ = =

Wet radioactief verval W(t) is hoeveelheid op tijdstip t
HALFWAARDETIJD = tijd waarop nog de helft aanwezig is
14
C
Toepassing exponentiële (dalende)
functie :Radioactief verval (1.2.5)

ln(2)
5730
3
x
y e

=
Toepassing exponentiële (dalende)
functie :Radioactief verval
(1.2.5)
14
C
Stel dat er in een bos gevonden in archeologische opgraving nog 23%
aanwezig is (t..o.v. ). Hoe oud is dit bos ?
12
C
14
C
( )
0.23
(0)
1
ln
0.23
5730 1
ln ......
ln 2 0.23
t
W t
e
W
t
jaar
t jaar
λ
λ

= =
=
= =
Radioactief verval:halveringstijd 4
jaar
ln(2)
4
3
x
y e

=
Zelf experimenteren met grafieken
• Denk na over het gepaste « venster »
(window-instelling), en bekijk steeds naast
de grafiek ook de assen met eenheden.

Wiskundige basistechnieken BEGRIJPEN EN GEBRUIKEN
Getallen ALGEBRA Functies, Afgeleiden, Integralen CALCULUS n-tallen (Vectoren), Matrices ALGEBRA , CALCULUS Gebruikt in andere wetenschappen (o.a. FYSICA) BIOMEDISCHE bij kwantitatieve (met getallen) beschrijvingen en analyses data beschrijving (grote hoeveelheden getallen, functies ) en verwerking omgaan met WISKUNDIGE MODELLEN Statistiek, Bio-Informatica.

WISKUNDIGE MODELLEN IN BIOLOGISCHE SYSTEMEN
• Modellen in biologie : differentie- of differentiaalvergelijkingen • Biologische systemen :verandering en aanpassing - DYNAMISCHE Systemen
Populatiedynamica Moleculaire evolutie (Evolutie van DNA-ketens) Erfelijkheid van bepaalde kenmerken Verspreiding van epidemie INZICHT IN COMPLEXE DYNAMISCHE SYSTEMEN door gebruik te maken van WISKUNDIGE MODELLEN

.. beschrijft de evolutie van de populatie • DISCREET : verandering per TIJDSSTAP • DISCRETE beschrijving van de groei van een populatie : we gebruiken een eindige tijdsstap en een RIJ om de populatie op het ogenblik t en HET VOLGENDE ogenblik t+1 aan te geven. N1 .DYNAMISCHE systemen • Beschrijft systeem dat VERANDERT in de tijd N t is populatie aantal op ogenblik t Rij getallen N 0 ... N 2 .... ...

DYNAMISCHE systemen • Weergeven met formule : hoe bereken je de volgende term uit de huidige toestand DIFFERENTIEVERGELIJKING N t +1 = 1.4 N t RN t BEVERTON-HOLT N t +1 = R −1 Nt 1+ K R en K zijn PARAMETERS .

4 N t +1 = 1.4* N t .Malthus model r=1.

8 N t +1 = 0.Malthus model r=0.8* N t .

4 en K=20 met beginwaarden 5.RN t BEVERTON-HOLT R −1 Nt 1+ K R en K zijn PARAMETERS N t +1 = Beverton-Holt R=1.15.30 .

= Pt +1 R = 1+ 1.7 17 17 .1 R = "recruites" S="stock" seizoensgebonden en niet overlappende generaties.7.07 S ) * + S 1.07 S = Pt 10 1.7 = = R 10 100 7 (1 + 0.7 − 1 10 1.Beverton-Holt Model R=1.7 S * 10 S 1.K=10 2.3.7 S 1 + 0.7 Pt 1.

DYNAMISCHE systemen • CONTINU : verandering van systeem beschrijven op elk ogenblik via een reële functie • « Continue » model : gebruikt « ogenblikkelijke veranderingsgraad » (afgeleide van de functie in een punt) REËLE FUNCTIES DIFFERENTIAALVERGELIJKINGEN : .

.DYNAMISCHE systemen • CONTINU gebruikt REËLE GETALLEN • Klassieke GRIEKSE wiskunde = continue via MEETKUNDE (rechten. vlakken.) • AFGELEIDE = “OGENBLIKKELIJKE VERANDERINGSGRAAD” = LIMIET. ONEINDIG • CALCULUS ontwikkeld door Newton en Leibniz (17de eeuw) .

396-397 dL = k ( A − L) dt dL dL = kdt en ∫ = ∫ kdt A− L A− L − ln( A − L ) =kt + C1 A − L =kt e − C1 e− A − L = Ce − kt = ( A − L0 )e − kt   L 0  − kt  L(t )= A 1 − 1 − e  A    .Differentiaalvergelijkingen hoofdstuk 8 Von Bertalanffy model p.

9e −0. L0 0.5t ) t) L(t )= 3 − 2.model(beperkte groei) A = = = 3. 396-397 Von Bertalanffy.Differentiaalvergelijkingen hoofdstuk 8 Von Bertalanffy model p.5t    L(= 3(1 − 0.7e −0.1)e −0.5 L(t ) = 3 1 − (1 − 0.3. k 0.5t .

Differentie. • Differentievergelijkingen zijn conceptueel EENVOUDIGER. DISCRETE tijdsstappen. maar ANALYTISCH moeilijker te behandelen • SIMULATIES met COMPUTERS – Computers werken steeds DISCREET. . • Differentiaal voor ONEINDIG KLEINE (Infinitesimale) tijdsstap bij continu veranderende processen./ voor situaties waar er een natuurlijke tijdseenheid is.versus differentiaalvergelijkingen • Differentie voor EINDIGE.

VAN 1 POPULATIE NAAR 2 (1000) INTERAGERENDE POPULATIES • Complexere systemen van meerdere INTERAGERENDE Populaties • Beschrijven met SYSTEEM (STELSEL) van meerdere DIFFERENTIEVERGELIJKINGEN of DIFFERENTIAALVERGELIJKINGEN • Beschrijven met 2 (1000) rijen en met 2 (1000) gekoppelde vergelijkingen • Beschrijven met functies van TWEE (1000) variabelen • Werken met VECTOREN (tweetallen/1000-tallen) en MATRICES .

Nicholson-Bailey model(572-573) N t = AANTAL "HOSTS" Pt = AANTAL ( zoekende vrouwelijke) "PARASITOIDEN"  N t +1 = bN t e − aPt   Pt +1 = cN t 1 − e − aPt      e − aPt is de FRACTIE van aantal gastheren dat NIET geparasiteerd is e − aPt is getal tussen 0 en 1 (aPt > 0) 1 − e − aPt is de FRACTIE van aantal gastheren dat WEL geparasiteerd is b is de groeifactor voor de gastheren c is het aantal parasieten per geparasiteerde "host" Bekijk P=0 en dan N=0 .

5 N t e −0.5 xe −0.023 y  G(20. Pt )   Pt +1 = 1N t 1 − e −0.023 Pt = F ( N t . y ) GRM u ( n) = 1.836 G ( x. y ) = 1.023 Pt  =)    G ( N t .10)  x= 4.023*v ( n −1)  n)  1 − e −0.11  .Nicholson-Bailey model(572-573) N t = AANTAL "HOSTS" Pt = AANTAL ( zoekende vrouwelijke) "PARASITOIDEN"  N t +1 = bN t e − aPt   Pt +1 = cN t 1 − e − aPt      VOORBEELD  N t +1 = 1. Pt  F ( x.023*v ( n −1)  v(= u (n − 1) 1 − e −0.023 y F (20.5u (n − 1)e −0.10) = 23.

.

brengt ons op het spoor van kritische waarden en van verschillende parameters. • De modellen zijn dikwijls heel sterke vereenvoudigingen. Dat kunnen we daarna checken door observaties.WISKUNDIGE MODELLEN IN BIOLOGISCHE SYSTEMEN • Analyse van het wiskundig model : leert ons de consequenties kennen van een bepaalde vergelijking. gerichter te onderzoeken en eventueel « optimaal » in te grijpen.CALCULUS laat toe om algemener te analyseren. . • Werken met PARAMETERS en ALGEBRA. • Eenvoud heeft voordelen • Aanpassingen kunnen gebeuren • Doel is NIET een volledig beeld van de realiteit maar wel bijkomend INZICHT in fenomenen en ONDERSTEUNING bij INGREPEN.

C. Simplification in mathematical modeling is both a blessing and a curse.S. The curse is the partial loss of predictive power that comes from whatever lack of correspondence there may be between the model and the real world.Mathematics in Medicine and the Life Sciences F...Peskin • . The reader should be aware that such models are always based on simplifying assumptions. C. The blessing is the insight that comes from the process of pruning away unneccessary detail and leaving behind only what is essential. . Hoppensteadt.

S. .. The models presented here are in the nature of methaphors. C.C. Hoppensteadt.Mathematics in Medicine and the Life Sciences F. So the reader should be warned not to regard the statements or equations of this book as being literal or exact descriptions of biological reality.Peskin • .. and these methaphors will have served their purpose if they have helped the reader to see through the bewildering complexity of living systems to the underlying simplicity of certain biological processes and functions.

WISKUNDIGE MODELLEN • Modellen in Fysica : differentiaalvergelijkingen • Modellen voor Fysiologische systemen Hart en Bloedsomloop Luchtuitwisseling in de longen Electrische eigenschappen van cel membranen Tegenstroom mechanisme in de nieren Spier mechanica Biologische klokken en neurale controle .

Nadruk op uitgewerkte VOORBEELDEN niet op algemeenheid.WISKUNDIGE METHODEN in biomedische wetenschappen WISKUNDE is BETROUWBAAR • Op rigoureuze wiskundige manier de gebruikte begrippen invoeren en toepassen voor STANDAARDSITUATIES • Tonen HOE “CALCULUS” GEBRUIKT wordt om natuurfenomenen te analyseren en zo goed mogelijk te “controleren”. niet op volledige theoretische opbouw .

. • WISKUNDIGE technieken die veel ruimer toepasbaar zijn begrijpen en die CORRECT uitvoeren. BEWIJZEN in kader van de voorbeelden en toepassingen uit biomedische wetenschappen. EIGENSCHAPPEN.“WISKUNDE” Cursus • BEGRIJPEN en CORRECT formuleren van (beperkt aantal) DEFINITIES.

Christophe Smet • MONITORAAT : Christophe Smet – christophe. Berdien Peeters.smet@wet. Documentatie : TOLEDO • WERKZITTINGEN : essentieel onderdeel Documentatie : TOLEDO • DIDACTISCH TEAM : Medewerkers Simon Allewaert. Gert-Jan Dugardein.be . Hans Baumers. Klaas Deschout. Bart Jacobs.Cursus : college + werkzittingen • College : kennismaking + afbakening leerstof. Annelies Fabri.kuleuven.

HANDBOEK Calculus for Biology and Medicine 3 Edition Claudia Neuhauser Pearson Education International. 2010 th .

• Uitvoerige achtergrondinformatie en voorbeelden en illustraties voor gebruik van wiskundige technieken (Calculus. • Na elk hoofdstuk : lijst met « Key-terms » • Achteraan in het boek een basisformularium.HANDBOEK • Bevat veel meer dan eigenlijke leerstof. • Vooraan « Learning Objectives » .Lineaire Algebra) ook in andere vakken (biofysica). • Oefeningen (geselecteerde in werkzittingen) + oplossingen van oneven nummers achteraan in het boek. • Index en uitvoerig inhoudsoverzicht.

EXAMEN • 2 delen : « Theorie » / « Oefeningen » • Deel 1 zonder hulpmiddelen • Voor deel 2 mag je gebruik maken van de eigen portfolio. eigen rekentoestel (ook grafisch of symbolisch toegelaten) .

• Maak duidelijke INHOUDSTAFEL per hoofdstuk. . Maak « goede » selectie op basis van cursusnota’s (niet ALLES overschrijven). neem uitgewerkte oefeningen uit de werkzittingen op. GEBRUIK de voorziene STUDIETIJD voor 5 studiepunten. Verwijzingen naar betreffende delen in het handboek. Neem een voorbeeld op waar nodig of een schets die een begrip of procedure SNEL verduidelijken.Minder dan gewoon alle verzamelde nota’s.PORTFOLIO • Doel : EIGEN PERSOONLIJKE SYNTHESE maken van wat in cursus (en WERKZITTINGEN) werd gegeven + opbouwen van een PERSOONLIJKE en voor jou bruikbare DOCUMENTATIE. • Regelmatig bijwerken. • Hulpmiddel bij ZEFSTANDIG studeren EN werkzittingen EN examen • Duidelijk structureren per topic. Vragen mogelijk in werkzittingen en college. • Meer dan alleen een formularium of definitielijst.

TI N’Spire) is een nuttig hulpmiddel .Hulpmiddelen • Wetenschappelijke Rekenmachine MINIMAAL VEREIST • GRAFISCH REKENTOESTEL (zoals TI 84+) eventueel met SYMBOLISCH Computeralgebra –systeem (Handheld : TI89. Voyage 200. MAPLE . CAS ook via internet • Professioneel gebruik in SOFTWARE als MATLAB.

1.6 Complexe getallen : later nodig.1 1. 1.1.1.1.BASISELEMENTEN Hoofdstuk 1 : « Preview and Review » 1. 4.3. . Cartesisch coördinatensysteem • VERGELIJKING VAN EEN RECHTE • VERGELIJKING VAN EEN CIRKEL • GONIOMETRISCHE GETALLEN • EXPONENTEN EN LOGARITMEN • 1.1. 1.2. interval.1. 1. absolute waarde • Coördinaten in het VLAK.5 • Reële GETALLEN – getallenas 0.1.1.1.

.5 2 • -2 -1 0 1 = 0.. π = 3.333.1. • −5 = −2.1) • Reële GETALLEN – getallenas 0.41421..14159.....1. e = 2... 1 3 2 = 1.REËLE GETALLEN (1.71828. .

Coördinaten in het VLAK • Cartesisch Assenstelsel (Descartes) .

VERGELIJKING VAN EEN RECHTE (1.1.2) Helling of richtingscoëfficiënt (slope) van een rechte Rechte door twee punten helling = m = y − y1 = m( x − x1 ) = 2x + 3 y 2x − y + 3 = 0 y2 − y1 3 −1 −3 − 3 = =2= x2 − x1 0 − (−1) −3 − 0 y − 3 2( x − 0)= 2 x = .

y0 ) en straal R ( x − x0 ) 2 + ( y − y0 ) 2 = R2 .1. q) = (Stelling van Pythagoras) ( x2 − x1 ) + ( y2 − y1 ) 2 2 VERGELIJKING CIRKEL middelpunt p( x0 .3) AFSTAND TUSSEN TWEE PUNTEN BEREKENEN p ( x1 .VERGELIJKING VAN EEN CIRKEL (1. y2 ) Afstand = Lengte pq = d ( p. y1 ) en q ( x2 .

GONIOMETRISCHE CIRKEL(1.1.4) .

1 Reële functie. notaties.2.6.2 ELEMENTAIRE FUNCTIES 1.5. 1.BASISELEMENTEN Hoofdstuk 1 : « Preview and Review » 1.8 Goniometrische functies (trigonometric functions) . 1.2.4 • Veeltermfuncties (polynomial functions) • Rationale functies (rational functions) • Machtsfuncties (power functions) 1.2. 1.2.2. 1. 1.2.2.2.2.7 EXPONENTIËLE EN LOGARITMISCHE FUNCTIES 1. grafiek van een functie.3.

Reële Functies .

x → 2 x + 3 f ( x) = 2 x + 3 y = 2x + 3 5 f  = 2 f GRAFIEK = RECHTE TABEL van functiewaarden ( 2) = .REËLE FUNCTIES (1.1) f :  → .2.

x → f ( x) .2.1) y = f ( x) f : A → B.REËLE FUNCTIES (1.

1) y = f ( x) f : A → B.REËLE FUNCTIES (1.2. x → f ( x) N = f (t ) f : A → B. t → f (t ) .

REËLE FUNCTIES(1.1) y = f ( x) f : A → B.1) y= x x = x als x ≥ 0 − x als x = x<0 . x → f ( x) • Voorbeeld : absolute waarde (handboek 1.2.2.

2.REËLE FUNCTIES SAMENSTELLEN(1.1) f ( x) = 2 x + 3 = u 3 g (u ) u= x 3 OF g ( x) = x) ( f  g ) (= f ( g ( x) ) ( g  f ) ( x) = g ( f ( x) ) = = f (x ) 2x + 3 3 3 g (2 x + 3) = g (u ) = u = ( 2 x + 3) 3 3 .

2.Veeltermfuncties 1.2 5 4 3 2 1 -5 -4 -3 -2 -1 -1 -2 -3 -4 -5 1 2 3 4 5 y=x y=x 2 3 2 = 2x − 2x +1 y .

Rationale functies 1.3 1 y= x x y=5 4+ x .2.

2.Sinusfunctie 1.8 y = sin( x) y = 2sin( x) y = 2sin( x) 4 π .

N(t) • Als N(0)=1.2.5) Bacteriegroei • Bacterie splitst na 20 minuten. dan is N (t ) = 2 t .Exponentiële functies(1. • Neem 20 minuten = 1 tijdseenheid • N(t)= aantal bacterieën na t eenheden • N(t+1)=2.

2t N : t → (1000).2 is een EXPONENTIËLE FUNCTIE t t = ONAFHANKELIJK veranderlijke (keuze doet denken aan « tijd ») t staat in EXPONENT .Exponentiële groei Als N (0) = 1000 dan is N (t ) = 1000.

2.5) de « wiskundige » vorm y=2 x x x→2 .Exponentiële functies(1.

5) met GRONDTAL (Base) a y = a (a > 0 en a ≠ 1) x Exponenten : a a 2 = a.a a0 = 1 1 a −2 = 2 a 1 a2 3 a2 x Exponenten : 2 x = = 22 2.2 4 20 = 1 1 2−2 = 4 1 22 3 22 = a = a3 = 2 ≈ 1.Exponentiële functies (1.41421 2 = = 2= 2.2.82843 23 .

5) y=2 x x 1 y=  2 1 = y=  2 x = 2− x (2 ) −1 x .Exponentiële functies(1.2.

y .Exponenten : Rekenregels a x .a y = a x + y ax = a x− y ay (a x ) y = a x.

.Exponentiële functie met grondtal e = e= exp( x) y x e = 2.718. getal van Euler y = ex y − e= e( x − 1) ..

3678) x y  e x .Exponentiële functies :spiegelen door Y-as y = ex 1 −x = e=  = (0.

..... 21.42 ≈ .41 ≈ ..Exponentiële functie en Machtsfunctie y=2 20... < 2 ..5 = 2 ≈ 2 2 x 2 y=x 2 ≈ < 21...

Exponentiële functie en machtsfunctie y=2 y=x x 2 .

1.5) x = log a y ⇔ y = a log a a = x log 2 8 = log 3 x = 2 ⇔ x = − log1/2 8 = x .Logaritme met grondtal a (1.

Logaritme : rekenregels (1.1.5)
log a ( x. y ) = log a ( x) + log a ( y ) x log a ( ) = log a ( x) − log a ( y ) y log a ( x r ) = r log a ( x) log e ( x) = ln( x) ln( x) de exponent bij e 2, 71825..om x te bekomen = ln(4) = 1.38629... want e1.38629... = 4

Logaritme Zoek getal x zodat

e =3 ln( x + 1) = 5
2x

5

2 x −1

=2

x

INVERSE FUNCTIE 1.2.6
f ( x= f ( x2 ) ⇒ x1 x2 dan is de functie f een één-één functie = 1) of een bijectie en dan bestaat de inverse functie f −1 f ( x) = f −1 ( y ) = y⇔ x p (a, b) op de grafiek van f dan ligt q (b, a ) op de grafiek van f −1 q (b, a ) kan men CONSTRUEREN door p (a, b) te SPIEGELEN door de rechte y = x f ( f −1 ( x)) = x = f −1 ( f ( x)) exp(ln( x)) = ln(exp( x)) = x

2.7) y=2 y = log 2 ( x) x 2 = x voor x > 0 log 2 ( x ) log 2 (2 ) = x x .Exponentiële functie en logaritmische functie : INVERSE FUNCTIES (1.

Exp(x) en ln(x) INVERSE FUNCTIES (1.7) y=e y = ln( x) y=x x .2.

7) log a x = y y betekent a =x y ln(a ) = ln( x) y.Logaritme .ln (1.2.ln(a ) = ln( x) ln( x) y = log a x = ln(a ) ln(16) log 4 16= 2= ln(4) .

7) a x = exp ln ( a )  exp [ x ln a ]   x a =e x ( x ln a ) .2.Exponentiële functies met Exp (1.

t ≥ 0 HALFWAARDETIJD = tijd waarop nog de helft C 14 aanwezig is 1 (Th ) W = = W0 e − λTh W0 2 1 2 2 = e − λTh ⇒ = eλTh ⇒ ln = λTh 2 ln 2 Th = 5730 jaar = λ ln 2 λ= Th .5) Wet radioactief verval W(t) is hoeveelheid op tijdstip t W (t ) = W0 e − λt .Toepassing exponentiële (dalende) 14 functie :Radioactief verval C (1.2.

5) y = 3e − ln(2) x 5730 .Toepassing exponentiële (dalende) functie :Radioactief verval (1.2.

o.... jaar ln 2 0..Toepassing exponentiële (dalende) 14 functie :Radioactief verval C (1.23 5730 jaar 1 ln t = .23 .5) Stel dat er in een bos gevonden in archeologische opgraving nog 23% C 12 aanwezig is (t.v..23 W (0) 1 λt = ln 0. C ).. Hoe oud is dit bos ? 14 W (t ) − λt = = e 0.2.

Radioactief verval:halveringstijd 4 jaar y = 3e − ln(2) x 4 .

en bekijk steeds naast de grafiek ook de assen met eenheden.Zelf experimenteren met grafieken • Denk na over het gepaste « venster » (window-instelling). .