P O L I T O L O G I J A

VLADE, SISTEMI I REŽIMI Tradicionalni načini klasifikacije Pojam vlast se odnosi na institucionalne procese tokom kojih se donose odluke koje se odnose na veći broj ljudi i koje su obično obavezujuće. Politički sistem ili režim je širi pojam koji obuhvata ne samo mehanizme vlasti i državne institucije već i strukture i procese preko kojih djeluje na društvo u cjelini. U stvari politički sistem je podsistem većeg društvenog sistema. Sistem je po tome što postoje međuodnosi u okviru složene cjeline, a politički po tome što se oni tiču raspodjele moći, bogatstva i resursa u društvu. Zašto pravimo klasifikaciju političkih sistema Klasifikacija političkih sistema proističe iz dva razloga: -Prvi razlog je taj što je klasifikacija ključni pomagač za razumijevanje politike i vlasti. Razumijevanje politike najvećim dijelom stiče se poređenjem, pogotovo što su eksperimentalne metode uglavnom neprimjenljive. -Drugi razlog klasifikovanja je da se, prije analize, olakša proces evaluacije. U svom krajnjem obliku ovaj proces može da obuhvati potragu za idealnim sistemom vlasti, pa čak i utopijom, što se može naći u djelima Platona, Tomasa Mora i Pjotra Kropotkina. Svi načini klasifikacije imaju svoje mane. Kao i kod svih analitičkih sredstava postoji opasnost od pojednostavljivanja. Sličan problem predstavlja mogučnost da previdimo kako neka pojava ima različita značenja u različitim kontekstima. Tako je komparativna analiza izložena stalnoj opasnosti od etnocentrizma. Etnocentrizam predstavlja primjenu vrijednosti i teorija na druge grupe i narode. On podrazumijeva pristrasnost i iskrivljivanje. Blokada vlasti – paraliza izazvana institucionalnim rivalitetom u okviru vlasti ili pokušajem da se odgovori na zahtjeve javnosti. Vladavina U najširem smislu, vladati znači upravljati nekim ili kontrolisati nekoga. Suštinske funkcije vlasti su: donošenje zakona, sprovođenje zakona i tumačenje zakona. Utopija, utopizam doslovno označava idealno ili savršeno društvo. Utopizam je jedna vrsta političke teorije koja kritikuje postojeći poredak tako što pravi model idealnog ili savršenog društva koje bi ga moglo zamijeniti. Dobri primjeri za to su anarhizam i marksizam. Demagog je politički vođa koji kontroliše mase tako što izaziva histerično oduševljenje. Klasične tipologije Najuticajnija je Aristotelova klasifikacija iz četvrtog vijeka p.n.e. koja se zasnivala na njegovoj analizi 158 tada postojećih grčkih gradova-država. Aristotel ja smatrao da se vladavine mogu podijeliti na osnovu dva pitanja: «ko vlada» i «ko ima korist od vladavine». On je identifikovao šest oblika vladavine: K o v l a d a? Vladari jedan čovjek tiranija nekolicina oligarhija većina demokratija
2

Najteži udarac modelu tri svijeta su nanijele revolucije u Istočnoj Evropi. Postao je poznat zahvaljujući knjizi «Kraj istorije i poslednji čovjek». Vlast je apsolutna jer ima neograničenu moć. Republikanizam je načelo po kojem politička vlast proizlazi iz pristanka naroda. Totalitarizam je sistem političke vlasti koji se uspostavlja širokom ideološkom manipulacijom i otvorenim terorom i nasiljem. koje su dovele do pada tvrdokornih komunističkih režima i otpočele proces političke liberalizacije i reforme tržišta. političku i stratešku dimenziju. Novi obrasci privrednog razvoja obezbijedili su materijalno bogatstvo nekim dijelovima trećeg svijeta (zemlje Bliskog Istoka. jer je na vlasti vladar koji donosi zakone. da bi kasnije postalo jedna od najznačajnijih osobina liberalne demokratske vladavine. Monteskje je predložio sistem kontrole i ravnoteže podjelom vlasti između izvršnih. Samim tim. Hobs opisuje suverenitet kao monopol prinudne vlasti. i oblik parlamentarne vlasti koji je postepeno nastajao u V.zemlje u razvoju ili treći svijet Podjela na tri svijeta imala je privrednu. Boden navodi da je od svih režima najlakše odbraniti apsolutizam. odbacivanje monarhističkih i dinastičkih principa. Britaniji stvorili su znatno složeniju političku stvarnost. Bruto domaći proizvod je ukupna novčana vrijednost sve finalne robe i usluga proizvedenih u nekoj privredi za godinu dana. Nasuprot njima nemaština se ukorjenila u zemljama podsaharske Afrike. Tipologija «tri svijeta» Politički svijet se može podijeliti na tri bloka: . Ovo načelo uključeno je u Američki ustav.komunistički ili drugi svijet i . Istočne Azije. demokratski radikalizam nastao u Francuskoj. sugerišući da suveren nema nikakvih ograničenja. privatna oblast života. nezavisna od javne vlasti. Totalitarizam podrazumijeva potpuno ukidanje civilnog društva. od 1970. koja se najčešće dovodi u vezu sa apsolutističkom monarhijom. Međutim. u revoluciji 1789. što predstavlja svojevrsni četvrti svijet. Jugoistočne Azije i Latinske Amerike). Kasnije su ove stavove revidirali rani liberali kao što su Džon Lok i Monteskje. 3 . godine. a nije dužan da ih poštuje. gdje se naglasak stavlja na ustavne i zakonske odlike političke vlasti. Suverenitet je određen kao najviša i vječite vlast. a ne monarhu. zakonodavnih i sudskih institucija. Apsolutizam je teorija ili praksa apsolutne vlasti.kapitalistički ili prvi svijet . tradicionalni načini klasifikacije su zamijenjeni novim. Lok je branio tezu da suverenitet pripada narodu. Poseban predmet njihovog interesovanja bilo je pitanje suvereniteta kao osnove svakog stabilnog političkog režime. Fransis Fukujama (rođen 1952 u SAD) je društveni analitičar i politički komentator. Ustavni republikanizam ustanovljen u SAD posle građanskog rata. U njoj tvrdi da je istorija ideja okončana priznavanjem liberalne demokratije kao krajnjeg oblika vladavine čovjeka. vlast koja sama po sebi može da jamči mirnu vladavinu.K o i m a k o ri s t i? svi monarhija aristokracija politeja Aristotelovski sistem kasnije su razvili mislioci kao što su Tomas Hobs i Žan Boden. ideološku. Fransis Fukujama je proglasio ove događaje za kraj istorije. Civilno društvo podrazumijeva oblast nezavisnih grupa i udruženja. godine ovakva podjela bila je sve manje održiva.

Režimi savremenog svijeta Jedna od prepreka utvrđivanja novog sistema klasifikacije režima savremenog svijeta je što ne postoji sigurnost o kriterijumima na kojima bi se taj sistem zasnivao. 4 . koliko je režim stabilan.stoljeća razvio se strukturno-funkcionalni pristup. Pristup zasnovan na tri svijeta bio je ekonomsko-ideološki po usmjerenju. Međutim pristup usvojen u ovoj knjizi polazi od činjenice da su tri ključne odlike svakog režima: politički. koji je stepen materijalnog razvoja. Sve države s višestranačkim izborima imaju oblike poliarhijskog uređenja. Tokom pedesetih i šezdesetih godina 20. da li je vlast centralizovana.Liberalna demokratija je oblik demokratske vladavine koji održava ravnotežu između načela ograničene vlasti i ideala narodnog pristanka. -izbori su slobodni i pošteni. Njene najznačajnije osobine su: -ustavna vlast koja se zasniva na zakonski propisanim pravilima. Nasuprot vestminsterskom modelu. Kanada. među kojima su najčešći: ko vlada. -sva odrasla lica imaju pravo glasa. druge zapadne poliarhije odlikuje podjela vlasti kroz sistem vlasti i stranački sistem. Neke od njih naginju centralizaciji i vlasti većine. Izrael i Indija). -redovni izbori. Lijphart pravi razliku između demokratije većine i demokratije konsenzusa. N. vestminsterskom modelu (V. Demokratija većine organizovana je oko parlamenta po tkz. a druge podijeljenosti i pluralizmu. Austrija i Švajcarska razvijen je sistem konsocijalne demokratije. -zajamčene građanske slobode i prava pojedinaca. Osnovne odlike poliarhije su: -vlast je u rukama izabranih zvaničnika. istočnoazijski režimi. Zapadne poliarhije Jezgro zapadne poliarhije čine sjeverna Amerika. Australija. Određeni sistemi teže da istaknu različite grupe kriterijuma. po tome što djeluje kroz ustanove koje primoravaju vladare da uzmu u obzir interese i želje izbornog tijela. -nove demokratije. -nezavisnost organiovanih grupa i -privreda organizovana na privatnom poduzetništvu i tržišnim principima. U savremenom svijetu može se prepoznati pet vrsta režima: -zapadne poliarhije. U državama kao što su Belgija. Poliarhija se može smatrati kao grubo približavanje demokratiji. Britanija. kako se obezbjeđuje poslušnost. Evropa i Australoazija. -islamski režimi i -vojni režimi. -ne postoje ograničenja kandidiranja za neki položaj. -podjela vlasti i sistem kontrole i ravnoteže. kako je organizovan privredni život. privredni i kulturološki činioci. -politički pluralizam.Zeland. Ni jedan sistem ne počiva na jednom opštevažećem činiocu. kakva ravnoteža postoji između države i pojedinca. Sve zapadne poliarhije nisu iste. U 19-tom i početkom 20. vijeka prihvaćen je ustavno-institucionalni pristup klasifikaciji vlasti.

Postoje dva razloga zašto ih tretiramo kao posebne sisteme: -njihovo komunističko naslijeđe ne može se otpisati preko noći. -građani imaju pristup različitim izvorima informacija. U opštem smislu. -postoji velika podrška jakim vladama (država je opštepoštovana). i kojima je ona odgovorna. U užem smislu pod Zapadom se mislilo na kapitalistički blok. izložili je u knjizi Odlomaka. Istočnoazijski režimi odlike: -više su usmjerene na privredne nego na političke ciljeve (više su zainteresovani da podstaknu rast i obezbjede obilje. Ove zemlje prolaze kroz tranziciju koja će ih na kraju izjednačiti sa zapadnim poliarhijama. nasuprot SSSR-u koji je dominirao Istokom. Vestminsterski model je sistem vlasti u kojem izvršna vlast proističe iz skupštine ili parlamenta. . Konfučijanstvo je etički sistem koji su sastavili Konfučije i njegovi učenici. Zapad ovaj pojam ima dva značenja. Ono se bavi temama dvojnosti ljudskih odnosa i njegovanju sopstvenog duha. 5 . Prihvatanje višestranačkih izbora. Konsocijalna demokratija je oblik demokratije koji djeluje kroz podjelu vlast i tijesne veze velikog broja stranaka. -problemi koji se javljaju u ovim zemljama različiti su od onih u zapadnim poliarhijama.Komunistička partija kontroliše sve ustanove u društvu . Najčešće se dovodi u vezu sa Marksovim djelima. . Azijske vrijednosti su vrijednosti koje navodno odražavaju istoriju i kulturu azijskih država i društava. Komunizam je kolektivna organizacija društvenog života zasnovana na kolektivnom vlasništvu. uvođenje na tržištu zasnovanih privrednih reformi. a to je vjerovanje u porodicu. Liberalizacija predstavlje uvođenje unutrašnjih i spoljašnjih kontrola vlasti i pomijeranja ka privatnom poduzetništvu i tržištu. Odlike režima nove demokratije. koje je migracijama i kolonijalizmom često prenošeno na nova tla. -priroda naroda je da slijede vođe zbog konfučijanskog naglašavanja odanosti i discipline.-postoji sloboda izražavanja. Posebnost odlike političkog sistema jedinstvene ili posebne za taj sistem. Odlike komunizma: . . Nove demokratije su režimi u kojima proces demokratske konsolidacije nije završen.spojen državni i partijski aparat. za koga je komunizam značio besklasno društvo.Marksizam-lenjinizam kao zvanična ideologija. on se odnosi na kulturno i filozofsko evropsko naslijeđe. -grupe i udruženja su nezavisni od vlasti. na čelu sa SAD.privredni život zasnovan je na kolektivizaciji i državnom planiranju.komunistička partija ima monopol političke vlasti. a ne da uvećavaju slobode pojedincima u zapadnom značenju građanskih sloboda).

. Upotrijebio ga je za označavanje nauke o idejama. koja postavlja temelje za političku raspravu. a proizašlo je iz Kur'ana i Hadisa. ideologija višeg reda. Racionalizam je uvjerenje da se svijet može razumjeti i objasniti ljudskim razumom. Ovo učenje je u suprotnosti sa sekularnom državom. Vodeći položaj u vladi određuju se na osnovu mjesta u vojnom lancu komandovanja. Liberalizam Svako razmatranje političkih ideologija mora da započne liberalizmom.drugi oblik je diktatura jednog čovjeka iza kojeg stoji vojska. međusobno povezan skup ideja koji na neki način usmjerava političko djelovanje. Metaideologija je viša. Vojni režimi Na vlast se dolazi revolucijom ili državnim udarom. Hunta je grupa koja zauzima vlast revolucijom ili državnim udarom. Progres je vjerovanje da istoriju obilježava ljudski napredak koji se zasniva na uvećavanju znanja i mudrosti. Liberalizam je nastao kao posledica sloma feudalizma i razvoja tržišnog. Postoji težnje politike islama da stvori teokratiju u kojoj bi politički i drugi poslovi bili zasnovani na višem vjerskom načelu. ali podrazumjeva odsustvo vjere.daju model željene budućnosti i .označavaju na koji način treba da se izvrše političke promjene. . Autoritarizam je vjerovanje. slobodna štampa) su oslabljene ili ukinute.daju prikaz postojećeg poretka. Šerijatsko pravo je islamsko pravo za koje se smatra da je zasnovano na božanskom otkrovenju. politički islam je poprimio veoma različite oblike. Bliskog Istoka i dijela Azije. POLITIČKE IDEOLOGIJE Šta je politička ideologija Termin ideologija je prvi upotrijebio francuski filozof Desti de Trasi. Ideologija je vrijednosni sistem usmjeren na akciju. Režimi su podizani ili obnavljani na islamskim osnovama.kada oružane snage preuzimaju neposrednu kontrolu vlasti (to je vojna hunta) . To je režim u kome se položaj na vlasti određuje na osnovu položaja u vjerskoj hijerarhiji.Teokratija (znači božija vladavina) je načelo po kome vjerske vlasti imaju prednost nad političkom vlašću. 6 . Politička i ustavna rješenja se uglavnom ukidaju. od krajnosti fundamentalizma do krajnosti pluralizma. ili praksa vladavine u kojoj se vlada bez obzira na saglasnost naroda. Pragmatizam je teorija koja glavni naglasak stavlja na praktične uslove i ciljeve. Islamski režimi Uspon islama imao je uticaj na politiku Sjeverne Afrike. Autoritarni režimi stavljaju pravo na vlast ispred prava pojedinca na slobodu. a ustanove preko kojih se može izraziti protivljenje (skupština. Imamo dvije vrste vojnih režime. Ali. Ideologije imaju slijedeće karakteristike: . Meritokratija je načelo po kome bi nagrade i položaje trebalo raspoređivati na osnovu sposobnosti. jer je on u suštini ideologija industrijalizovanog Zapada i ponekad se opisuje kao metaideologija. odnosno kapitalističkog društva koje ga je zamijenilo.

vlast i društveni odnosi uvijek treba da se zasnivaju na pristanku. Ljudska biča se smatraju sebičnim i samodovoljnim stvorenjima. Tolerancija liberali vjeruju da je tolerancija istovremeno garant individualne slobode i sredstvo za uvećevanje društvenog bogatstva. Imao je nepovjerenje preme državnoj intervenciji. Smatra se da lajzes-fer kapitalizam obezbjeđuje napredak. Naglasak je stavljao na kvalitet individualnog života. odnosno liberaluizam blagostanja. Velika vlada je intervencionistička vlada. Takođe temelj ovog stanovišta čini ekonomski liberalizam.Milovo raznovrsno i složeno djelo označilo je prelaz od klasičnog ka modernom liberalizmu. Atomizam je vjerovanje da je društvo sastavljeno od skupa pojedinaca koji jedni drugima duguju veoma malo ili ništa. Jednakost individualizam podrazumijeva vjerovanje u fundamentalne jednakosti. To se iskazuje u liberalnom zastupanju jednakih prava pogotovo u obliku pravne i političke jednakosti. Ovo stanovište dalo je osnov za socijalni liberalizam. slobodu i svojinu. Moderni liberalizam odlikuje se blagonaklonijim odnosom prema državnom intervencionizmu. Pravo glasa žene i stvaranje radničkih zadruga su ciljevi za koje se Mil zalagao. On odražava vjerovanje u vrhunski značaj ljudske jedinke u odnosu na bilo koju društvenu grupu ili kolektivno tijelo.Mila takozvani novi liberali zastupali su šire pozitivno viđenje slobode. Liberali prihvataju ideal po kome bi svi ljudi trebalo da uživaju jednake maksimalne slobode. Pod uticajem djela Dž. ekonomista i političar.S. Najznačajnija njegova djela su Pisma o toleranciji i Dvije rasprave o vladi. podržava ličnu slobodu i obezbjeđuje društvenu pravdu oslanjajući se na uspone i padove pojedinca. odnosno prava koja je podario Bog. Liberali zastupaju načelo meriokratije. Konstitucionalizam liberali vjeruju u ograničenu vladu. gdje se pod sposobnošću smatra talenat ujedinjen s teškim radom. podrazumijeva se upravljanje ekonomijom i kontrola društva. Razum Liberali smatraju da svijet ima racionalnu strukturu koja se može spoznati razumom i analitičkim istraživanjem. Liberali vjeruju da postoji ravnoteža između suprotstavljenih pogleda i interesa i zato odbacuju ideju o nerješivom konfliktu. Lok je bio mislilac koji je najviše doprineo razvoju ranog liberalizma i stavljo je poseban naglasak na prirodna prava. Džon Lok engleski filozof i političar.Elementi liberalizma Individualizam predstavlja osnovno načelo liberalne ideologije. Njoj se daje prednost u odnosu na jednakost. odnosno na sporazumu koji proističe iz slobode volje. čvrsta vjera u mehanizme slobodnog tržišta i najbolje funkcionisanje ekonomije kad se vlada u nju ne miješa. Džon Stjuart Mil britanski filozof. Vlast mora da počiva na pristanku onih kojima se vlada. To se postiže podjelom vlasti stvaranjem sistema kontrole i ravnoteže između različitih ustanova vlasti. Sloboda Lična sloboda predstavlja središnju vrijednost liberalizma. Redistribucija smanjenje materijalne nejednakosti kombinacijom progresivnog oporezivanja i socijalnih davanja. Klasični liberalizam središnja tema klasičnog liberalizma jeste da podržava krajnji vid individualizma. pravdu i autoritet. Pristanak po liberalnom gledištu. 7 . određena kao pravo na život.

i početkom 19. pohlepom i žeđu za moći. Organicizam – umjesto da vide društvo kao proizvod čovjekovih sposobnosti. imaju potrebu da žive u stabilnim i uređenim zajednicama. izražava se strah od društvene revolucije. Hijerarhija . Torijevstvo izražava viđenje organske ravnoteže-jedinstvenu i stabilnu hijerarhiju. konzervativci su tradicionalno shvatali kao organsku cjelinu (živo biće). tvrdeći da se mudrost nalazi u iskustvu i tradicijhi. Elementi konzervativizma Tradicija odražava sakupljeno znanje prošlosti i ustanova i praksu koje su izdržale ispit vremena i zato bi trebalo da budu očuvane za dobro sadašnjih i budućih generacija. vijeka. Mi smo. sa njenim različitim ustanovama koje doprinose zdravlju i stabilnosti društva. tako što ljudima ukazuje na to ko su i šta se od njih očekuje. Konzervativizam je čvrsto stao u odbranu tradicionalnog društvenog poretka koji je sve ozbiljnije dovođen u pitanje. jednakost i bratstvo. dovodi se u vezu sa apsolutističkim uređenjem koje je prethodilo Francuskoj revoluciji. Iako je bio naklonjen Američkoj revoluciji.po konzervaivnom shvatanju u organskom su društvu različiti položaji prirodni i neizbježni. jer je društvo povezano obavezama i odgovornostima. oštro je kritikovao pokušaj da se Francuska politika oblikuje u skladu sa načelima kao što su sloboda. to je stari poredak. Društvo je stoga oblikovano po prirodnoj nužnosti. Iz ovog učenja proisteklo je načelo jedne nacije koja oredstavlja ugaoni kamen onoga što se može nazvati torijevskom pozicijom.Britanija bude podijeljena na bogate i siromašne. iskustvo ili obrazovanje da djeluju mudro u sopstvenom interesu. Noblese oblige odgovornost da se štite oni koji su manje sreće ili manje privilegovani. Konzervativizam se vraćo na ansien režim. ljudska bića su ograničena i zavisna. Najpoznatije djelo mu je Razmišljenje o revoluciji u Francuskoj. Uglavnom upozorava na opasnost da V. Vlast – konzervativci smatraju da je vođstvo koje pruža smijer i podršku onima koji ne posjeduju znanje. i podstiče ih da poštuju zakone i svojinu drugih. Torijevstvo je ideološki pogled koji se odlikuje vjerovanjem u hijerarhiju. Posjedovanje ne podrazumijeva samo prava već i obaveze. Vrijednost vlasti je u tome što je izvor društvenog jedinstva. Hijerarhija i nejednakost ipak ne prouzrokuju sukob. Nesavršenost čovjeka – konzervativno viđenje ljudske prirode je izuzetno pesimistično. One su došle kao odgovor na ubrzane ekonomske i političke promjene koje je simbolizovala Francuska revolucija. Kroz svoja djela kritički se osvrće na francusku revoluciju. hijerarhije i dužnosti. Svojina – konzervativci smatraju da je vlasništvo ključno zato što ljudima daje sigurnost. naglašavanjem tradicije i podrškom dužnostima i organicizmu.Edmond Berk britanski državnik i politički teoretičar. Konzervativizam. Pragmatizam – uvjerenje da djelovanje treba da bude oblikovano prema praktičnim uslovima i ciljevima. odnosno uprljani sebičnošću. Osim toga ljudi su moralno iskvareni. Po njemu. samo čuvari svojine koja je ili naslijeđema ili može biti od vrijednosti za buduća pokolenja.konzervativne ideje javile su se krajem 18. 8 . Paternalizam se zasniva na kombinaciji razboritosti i načela. Paternalistički konzervativizam Paternalistička grana konzervativne misli u potpunosti je u skladu s principima organicizma. na neki način. Zbog toga konzervativci radije opisuju svoja uvjerenja kao način razmišljanja ilim pristup životu nego kao ideologiju.

popustljivost podrazumijeva da ne postoje autoritativne vrijednosti. dok su reformski socijalisti koji su zastupali vid ustavne politike. naročito onim koje se odnose na porodicu. Socijalizam se razvio kao reakcija na pojavu industrijskog kapitalizma. Do propasti komunizma su dovele revolucije u Istočnoj Europi 1989-1991. Smatra se da autoritet osigurava društvenu stabilnost tako što obezbjeđuje disciplinu i jedinstvo i čini civilizovan život mogućim. odnosno reganizma. gdje su osamdesetih godina dobile oblik tačerizma.Nova desnica predstavlja novinu u konzervativnoj misli i može se smatrati vrstom kontrarevolucije protiv pomijeranja ka državnom intervencionizmu posle 1945. Elementi socijalizma Zajednica – Suština socijalizma je u viđenju ljudi kao društvanih bića koje povezuje čovječanstvo. pruvredni rast i rašireno bogatstvo. Imao je za cilj ukidanje kapitalističke ekonomije zasnovane na tržišnoj razmjeni. izgrađeno na načelu zajedničke svojine. Revizionizam . Tokom većeg dijela 20. Noseči stubovi neoliberalizma su tržište i pojedinac. vjeru i naciju. i širenja leberalnih. odnosno progresivnih društvenih vrijednosti. i izvršile širi. koju je označio kraj poslijeratnog buma. Neoliberalizam je savremena verzija klasične političke ekonomije koja je razvijena u djelima ekonomista slobodnog tržišta. revizionizam može da podrazumijeva napuštanje načela ili slabljenje načela. i rastuće zabrinutosti zbog rastakanja društva i pada autoriteta. vijeka. čvrsto je vjerovao u individualizam i tržište. Kao predstavnik tkz. vijeka pojavilo se reformističko socijalističko učenje koje se zasnivalo na dva izvora: humanistička tradicija etičkog socijalizma povezana sa misliocima kao što su Robert Oven. Konzervativna nova desnica želi da obnovi autoritet sugerišući povratak tradicionalnim vrijednostima. prihvatali ono što je kasnije nazvano socijaldemokratijom. i bio je nemilosrdan kritičar socijalizma. Najpoznatija djela: Put ka ropstvu i Poredak slobode. vijeka. Šarl Furije i Vilijam Moris i obliku revizionističkog marksizma kojeg je razvio Edvard Bernštajn. Neokonzervativci negativno gledaju na pojavu multikulturnih i multivjerskih društava. Neokonzervativizam prihvata konzervativna društvena načela iz 19. Popustljivost – sklonost da se dozvoli ljudima da čine sopstvene moralne odluke. Najuticajniji predstavnik ovog vida socijalizma je Karl Marks. odnosno ustanovljenih vjerovanja. Ove ideje su bile najutjecajnije u V. Osnovni neoliberalni cilj je «potisnuti granice države» pošto se vjeruje da će neregulisani tržišni kapitalizam donijeti djelotvornost. Država dadilja – država sa širokim društvenim odgovornostima.Britaniji i SAD. moglo bi se reći svjetski uticaj na opšte pomjeranje od državnih ka tržišno usmjerenim oblicima organizacije. vijeka kao posledica navodne proposti kejnzijanske socijaldemokratije. 9 .promjena izvornih. vijeka socijalistički pokret je bio podjeljen na dva suprotstavljena tabora i to: Revolucionarni socijalisti koji su slijedili primjer Lenjina i boljševika (nazivali su sebe komunistima). Krajem 19. čije su ideje činile osnov komunizma 20. koju bi zamijenilo kvalitativno drukčije socijalističko društvo. termin podrazumijeva da su socijalni programi neopravdani i ponižavajući za pojedinca. Ideje nove desnice nastale su sedamdesetih godina 20. Socijalisti su skloni naglašavanju brige za prirodu i objašnjavanju individualnog ponašanja prevashodno društvenim a ne urođenim osobinama. Austrijske škole. kao što su Fridrih Hajek i Milton Fridman i filozofa Roberta Nozika. jer ih razdiru sukobi i po prirodi su nestabilna. Fridrih fon Hajek – Austrijski ekonomista i politički filozof.

Dodatna vrijednost – Trka za profitom nagoni kapitalistička preduzeća da izvuku «dodatnu vrijednost» iz radnika tako što ih plaćaju manje nego što njihov rad vrijedi. predstavljao najznačajniju alternativu liberalnom racionalizmu. Socijalisti posebno naglašavaju značaj društvene jednakosti. dok se za privatnu svojinu smatra da podstiče sebičnost.Bratstvo – Pošto su ljudi dio čovječanstva. Otuđenje – je proces u kome je radništvo u kapitalizmu svedeno na puku robu. njih povezuje prijateljstvo. Proleterska revolucija – Marks je proglasio proletersku revoluciju za neminovnu i predvidjeo da će se ona odigrati kao spontan ustanak čiji je cilj preuzimanje kontrole nad sredstvima za proizvodnju. Marks je smatrao da ekonomska baza uslovljava ili određuje ideološku i političku nadgradnju. procesa rada. Marksizam je kao teorijski sistem. Društvena jednakost – predstavlja osnovnu vrijednost socijalizma. Zajednička svojina – Socijalisti zastupaju zajedničku svojinu pošto predstavlja sredstvo kojim se povezuju materijalni resursi za zajedničko dobro. a ne na osnovu sposobnosti i rada. Komunizam – Marks je predvidio da će s proleterskom revolucijom započeti prelazni socijalistički period. Ovo je podstaklo socijaliste da daju prednost saradnji u odnosu na takmičenje. U materijalističkom vidu ovaj model podrazumijeva da su istorijske promjene posledica unutrašnjih suprotnosti u okviru načina proizvodnje. odnosno bogatstva i tako su vidjeli klasu kao značajnu društvenu podjelu. Dijalektička promjena – Marks je vjerovao da je pokretačka snaga istorijskih promjena dijalektika. socijalizam se obično povezuje s interesima radničke klase. jer je tradicionalno radničku klasu smatrao za sredstvo društvene promjene. u vidu međunarodnog komunističkog pokreta. pohlepu i društvene podjele. jednakosti rezultata nasuprot jednakosti šansi. radnici su otuđeni od proizvoda sopstvenog rada. odnosno bratstvo. od samih sebe kao kreativnih i društvanih bića. što navodi na zaključak da se društveni i istorijski razvoj mogu objasniti na osnovu ekonomslih i klasnih činilaca. Kapitalizam je zbog toga nestabilan jer proleterijat ne može zauvijek da prihvati eksploataciju i tlačenje. čak društvene revolucije. marksizam se smatrao za najvećeg neprijatelja zapadnog kapitalizma. drugih radnika i konačno. Društvena klasa – Socijalisti su analizirali društvo na osnovu raspodjele zarada. Klasična formulacija ovog načela sadržana je u Marksovom komunističkom principu «svako prema sposobnostima. Potrebe – naklonost prema jednakosti takođe je sadržano u socijalističkom uvjerenju da bi materijalna dobra trebalo da budu raspodjeljena na osnovu potreba. svakom prema potrebama». Po tom shvatanju. Ona dovodi do podjele na buržoaziju (kapitalističku klasu) i proleterijat koji preživljava tako što prodaje svoj rad. Ona takođe čini osnov za uživanje zakonskih i političkih prava. Elementi marksizma Istorijski materijalizam – Ugaoni kamen marksističke filozofije predstavlja ono što je Engels nazvao marksističko shvatanje istorije. 10 . drugo. Kako klasne suprotnosti budu nestajale i kad nastane komunističko društvo bogatstvo će biti vlasništvo svih za zadovoljenje istinskih ljudskih potreba. Klasna borba – Osnovna protivrječnost kapitalističkog društva potiče od postojanja privatne svojine. Kao politička snaga. Kasnije je ipak razmatrao mogučnost mirnog prelaska u socijalizam. kao i kolektivizmu u odnosu na individualizam.

već u marginalizovane grupe poput studenata. U središtu socijaldemokratije se nalazi kompromis između prihvatanja kapitalizma kao jednog pouzdanog mehanizma za stvaranje bogatstva i želje da se ono raspodjeljuje na osnovu moralnih. Drugim riječime. etničkih manjina i žena.Lenjina i Josifa Staljina. učinili su to kao partijaavangarda. 11 . Maks Horkhajmer i Herbert Markuze. slijedile Kina. Staljinove promjene su bile posledica njegove najvažnije ideološke doktrine «socijalizma u jednoj državi». Socijaldemokratija se zalaže za ravnotežu između tržišta i države. a ne samo da su lutke koje komtrolišu bezlične materijalne snage. On nije polagao nadu u proleterijat. Pošto je posle Lenjinove smrti izašao kao pobjednik u borbi za vlast. Sjeverna Koreja i Kuba. klasa koja je klasno svjesna je klasa za sebe. slogan koji se odnosi na pokušaj da se u okiru komunističkog obrasca liberalizuje i demokratizuje sovjetski sistem. Marksovo klasično djelo je Kapital. označavan kao otac komunizma 20. ekonomista i politički mislilac. Predstavnici modernog marksizma su Đerđ Lukač i predstavnici Frankurtske škole čiji su glavni predstavnici:Teodor Adorno. Perestrojka – restruktuiranje. Moderni marksizam Složeniji i suptilniji vid marksizma razvijen je u Zapadnoj Evropi. U stvari tako je diktatura proleterijata postala diktatura komunističke partije. Klasna svijest – marksistički pojam koji označava pravilno shvatanje klasnih interesa i volju da se oni slijede. tvrdeći da djeluju u interesu radničke klase. Najpoznatije djelo mu je Um i revolucija. Njegovo ideološko naslijeđe je tijesno povezano sa doktrinom o socijalizmu u jednoj državi. koja je nosila ideju da SSSR može da izgradi socijalizam bez međunarodne revolucije. odnosno suštinske prirode. Josif Staljin – postao je generalni sekretar partije 1922. a ne tržišnih načela. a najpoznatije i najpristupačnije je Komunistički manifest.Karl Marks – njemački filozof. za ljudska bića se smatra da stvaraju istoriju. Staljin je tokom preoblikovanja sovjetskog društva stvorio model ortodoksnog komunizma koji su posle 1945. osvojili vlast u Rusiji. Osnovni Lenjinov doprinos marksizmu bila je njegova teorija o revolucionarnoj. stoljeća. Kad su Lenjinovi boljševici 1917. pojedinca i zajednice. Otuđenje – stanje ili proces depersonilizacije.I. Ortodoksni komunizam Marksizam je neraskidivo povezan sa iskustvom sovjetskog komunizma i posebno sa doprinosom prva dva sovjetska lidera V. Herbert Markuze njemački filozof i jedan od osnivača Frankfurtske škole. odvajanje od istinske. uspostavio je izuzetno okrutnu totalitarnu diktaturu. Gorbačovljev proces reformi «perestrojka» 1985-1991 uspio je da ukaže na nedostatke sistema planiranja i oslobodio dugo potiskivane političke snage. Zapadni msrksizam je uglavnom bio pod uticajem Hegelovih ideja i naglaska na čovjeku kao stvaraocu koji se nalazi u ranim Marksovim radovima. odnosno partiji-avangardi. kao i države širom Istočne Evrope. Dijalektički materijalizam – sirov i deterministički oblik marksizma koji je dominirao intelektualnim životom u ortodoksnim komunističkim državama. Razvio je oblik neomarksizma koji se u velikoj mjeri zasnivao na učenju Hegela i Frojda.

napredak. moći. nasuprot liberalizmu dodjeljiuje vladi ključnu privrednu i društvenu ulogu. Osnovne teze feminizma su da društvo 12 . Francuski anarhista Prudon razvio je mutualizam. Političari trećeg puta obično se zalažu za reformu socijalnog sektora. čini pokušaj da se ekspanzionistički njemački nacionalizam i snažan antisemitizam spoje u teoriju istorije po kojoj postoji neprekidna borba između dobra i zla. Rus Pjotr Kropotkin razvio je oblik anarhokomunizma. Njemački nacionalsocijaliam zasniva se na rasizmu.rata. sloboda i jednakost bile su odbačene u ime borbe. Često se smatra za jednog od osnivača moderne socijaldemokratije. Osnovu Hitlerovog pogleda na svijet. što se očitava u vjerovanju u snagu jedinstva.Osnovna osobina moderne socijaldemokratske misli jeste briga za marginalce u društvu. Individualnost nije cijenjena. Određuje se na osnovu načela kao što su socijalna zaštita. Berštajn je bio vodeći zastupnik revizionizma. Italijanski fašizam se zasnivao na poštovanju i odanosti totalitarnoj državi. Anarhisti kao što je Vilijam Godvin vjerovali su da su ljudska bića u stanju da mirno regulišu međusobne odnose. Ostale ideološke tradicije Fašizam – Dva osnovna pojavna oblika fašizma bili su Musolinijeva fašistička diltatura u Italiji i Hitlerova nacistička diktatura u Njemačkoj. Osnovno motiv koji se provlači kroz fašizam jeste slika organski ujedinjene nacionalne zajednice. Ipak. Adolf Hitler – njemački nacistički diktator. načelno prihvatanje globalizacije. tokom oeamdesetih i devedesetih godina 20. Eduard Bernštajn . stoljeća socijaldemokratija je bila u očiglednom povlačenju.njemački socijalistički političar i teoretičar. uvjerenje da su male zajednice sposobne da regulišu svoje živote sistemom pravedne razmjene. slabe i ranjive. Anarhizam – Među ideologijama anarhizam predstavlja izuzetak jer ni jedna anarhistička partija nije uspjela da osvoji vlast. Preduzetništvo – vrijednost i praksa povezani s tržišnim rizikom i poslovanjem usmjerenim na profit. Mogu se izdvojiti određene osobine trećeg puta. Najpoznatije mu je djelo Evolutivni socijalizam.rata. a da je vlada oblik neželjene prinude. Zbog toga su političari i politički mislioci prihvatili ideju trećeg puta. jer pojedinac mora da utone u identitet zajednice ili društvene grupe. ali ih sve ujedinjuje želja da se ženama dodjeli značajnija uloga u društvu. Njegova knjiga Teorija pravde je jedno od najvažnijih djela napisanih na engleskom jeziku posle II sv. Nisu svi fašisti isto razmišljali. Rols je predstavio teoriju pravde koja se zasniva na uvjerenju da se društvena nejednakost može opravdati jedino ako je u korist najugroženijih. redistribucija i društvena pravda. Feminizam – Postije različite feminističke teorije. Hitlerova politika bila je glavni uzrok holokausta i izbijanja II sv. Vrijednosti kao što su racionalnost. kao što su: uvjerenje da je socijalizam «mrtav». To se dogodilo iz više razloga. Glavni motiv anarhizma je vjerovanje da je politička vlast u svim oblicima zla i nepotrebna (anarhija doslovno znači bezvlašće). prihvatanje liberalne ideje jednakosti šansi i meritokratije. heroizma i rata. Njegove dvije teorije su arijevstvo (vjerovanje da njemački narod treba da vlada svijetom) i snažan oblik antisemitizma (jevreji se označavaju kao istinsko zlo koje treba uništiti). predstavljenog u knjizi Majn kampf. Džon Rols – američki profesor i politički filozof. ukazujući da ortodoksni marksizam treba izmijeniti i modernizovati. vođstva.

koji je Fukujama smatrao pokazateljem nestanka marksizma-lenjinizma kao svjetski značajne ideologije. Kraj ideologije – Veliki doprinos ovoj raspravi dao je Fransis Fukujama. Ovaj esej se nadovezao na propast komunizma u Istočnoj Evropi. Tako je postmodernizam primjer antifundamentalizma. On nije tvrdio da je politička ideologija postala beznačajna. liberalna demokratija. jevrejski. Ona je razvila prvu sistematičnu feminističku kritiku. Postoje tri suprotstavljene feminističke tradicije: -liberalne feministkinje koje pokušavaju da shvate žensku potčinjenost u društvu. Sekularizam – je vjerovanje da religija ne bi trebalo da utiče na svjetovne odnose. Ideologija zaštite životne sredine (enviromentalizam) – Ova ideologija odražava brigu zbog štete koja se nanosi prirodi ubrzanim ekonomskim razvojem. rasprave i demokratije. Njegove pristalice obično pokazuju ozbiljnost i vatrenost koje proističu iz doktrinarne čvrstine. stavlja na značaj diskursa. Fundamentalizam – je način mišljenja u kome se određena načela smatraju za suštinske istine koje imaju neprikosnoven autoritet. Ekologizam je politička doktrina koja se zasniva na ekološkim pretpostavkama o postojanju veze između ljudske vrste i prirode. one su ukazivale na ekonomski značaj žena koje su posvećene porodici. se. Vjerski fundamentalizam – se razlikuje po tome što posmatra politiku kao sekundarne u odnosu na vjerske doktrine. Najvažnije djelo je Odbrana prava žene u kojem se naglašavaju jednaka prava žene. postmodernost – Postmodernisti tvrde da ne postoji ono što se naziva datost. Meri Vulstonkraft – britanska teoritičarka i feministkinja.karakteriše neravnopravnost među polovima i da se poredak muške moći treba srušiti. Naglasak. -socijalističke feministkinje. Postoje različiti oblici fundamentalizma (hrišćanski. obično se ogleda u težnji da se crkva odvoji od države. Istovremeno iskazuje uznemirenost zbog pada kvaliteta ljudskog života i zabrinutost za opstanak ljudske vrste. a posebno pravo na obrazovanje. Islamski fundamentalizam posto je poznat zahvaljujući Iranskoj revoluciji. hinduistički). već da je jedna od njih. odnijela pobjedu nad svojim suparnicima i da je ta pobjeda konačna. Ono što enviromentalizam čini radikalnim je to da nudi alternativu antropocentričnom stanovištu. Politički i društveni život treba da bude organizovan na istinskim vjerskim načelima. -radikalne feministkinje. Antropocentrizam – vjerovanje da ljudske potrebe i interesi imaju najveći moralni i filozofski značaj. Socijalna interaktivnost – odnosi između ljudi koji imaju visok stepen autonomije u smislu reciprociteta i međuzavisnosti. one vjeruju da je podjela među polovima poiltički značajna i najvažnija podjela u društvu. Postmodernizam. ideja apsolutne i univerzalne istine mora da se odbaci kao arogantna prevara. Postoje dva suprotstavljena objašnjenja fundamentalizma: Prvo prikazuje fundamentalizam kao prilogađavanje društva na sekularizovanu kulturu. 13 . Drugo ističe da je posledica neuspjeha sekularizma da zadovolji ljudsku želju za duhovnom istinom. a najznačajniji moderni fundamentalizam je islamski. Ekologija – predstavlja istraživanje odnosa između živih organizama i njihovog okruženja. dakle.

majorizacija podrazumijeva ignorisanje manjina i pojedinaca. bez sumnje. totalitarne demokratije koje su se razvile pod fašističkom diktaturom Musolinija i Hitlera. Drugačiji i češći oblik demokratske participacije jeste čin glasanja. U stvarnosti. U radikalnoj demokratiji narodu se pripisuje osnovno pravo da učestvuje na donošenju bilo koje odluke koja utiče na njegov život. odnosno kolektivni interesi. Pod ovim se podrazumijeva da ljudi vladaju sobom. obično zasnovana na monopolu vođe. odnosno vladavina. Socijalisti i radikalni demokrati. Majorizacija – teorija ili praksa u kojima se prioritet određuje na osnovu volje većine. pak. narod. Ovo učestvovanje se javlja u velikom broju oblika. za narod se može smatrati skup slobodnih i jednakih pojedinaca koji imaju pravo da donose autonomne odluke. Šta je narod – na prvi pogled. Pojam koji svakome može da znači sve suočava se s opasnošću da ne znači ništa.konačno. pri čemu se politika usko određuje. Posredna je pošto vlast ne vrši sam narod.DEMOKRATIJA Definisanje demokratije – Demokratija je nastala od grčke riječi kratos. i svedeno na čin glasanja svakih nekoliko godina. Feministkinje zahtjevaju demokratizaciju porodičnog života. to jest na cjelokupno stanovništvo jedne zemlje. Postoje i modeli demokratije koji se zasnivaju na načelu vladavine za narod. da učestvuju u donošenju ključnih odluka koje utiču na njihove živote i određuju sudbine društva. U direktnoj demokratiji.. Problem sa demokratijom jeste baš njene popularnost koja je dovela u pitanje značaj političkog pojma. odnosi se na sve ljude. Ona daje 14 . Predstavnička demokratija predstavlja ograničen i posredan oblik demokratije. koja znači vlast.narod se može smatrati za jedinstveno tijelo koje povezuju zajednički. Plebiscitarna demokratija – je oblik demokratske vladavine koji se zasniva na referendumu i djeluje preko neposredne veze vladara i onih kojima se vlada. često zastupaju alternativno gledište. narodna participacija znači neposredno i stalno učešće u donošenju odluka. svaki demokratski sistem je ponekad ozbiljno ograničavao političku participaciju. Gdje su granice narodne vladavine Modeli demokratije koji se zasnivaju na liberalnom individualizmu obično podrazumijevaju da demokratija bude ograničena na politički život. neposrednom i stalnom učestvovanju građana u vršenju vlasti. Direktna i predstavnička demokratija – direktna demokratija zasniva se na direktnom. masovnim okupljanjima i sl.pod narodom se može smatrati većina i . Ograničena je jer je učestvovanje naroda u vladanju rijetko i kratko. Dakle ona znači vladavinu demosa (demos se odnosi na narod). već jedino bira one koji će vladati u njegovo ime. Pojam narod se može tumačiti na više načina: . Na koji način bi narod trebalo da vlada Većina shvatanja demokratije zasniva se na načelu vladavine naroda. Najočitiji primjer predstavljaju tkz. koji je osnovno obilježje onoga što se obično naziva predstavnička demokratija. i to na referendumima. Totalitarna demokratija – apsolutna diktatura koja se prikazuje kao demokratija. .

protektivna demokratija. Ukratko. Rusove ideje su pomogle oblikovanju savremene ideje participativne demokratije koju su sedamdesetih godina 20. ubrzo se centar pažnje pomjera na razvoj čovjeka i zajednice. Ovaj oblik demokratije se često kritikuje zbog prostora koji otvara demagogiji. On je predložio rješenje u djelu Država. Korist – upotrebna vrijednost. zadovoljstvo koje proističe iz materijalne potrošnje. Rusove teorije su kritikovane zato što prave razliku između istinske i subjektivne volje građana.razvojna demokratija i .klasična demokratija. koji je u saglasnosti s liberalnim modelom predstavničke vlade. atinska demokratija razvila je izuzetan vid neposredne narodne vladavine. Prirodna prava – su prava koja je dodjelio bog. Ovo je dovelo do nastanka novih modela demokratske vladavine koji se mogu nazvati sistemima razvojne demokratije. Atinska demokratija proizvodila je oblik vladavine koji se odvija na masovnim okupljanjima. Protektivna demokratija – Ovaj vid demokratije odnosi se na rane liberalne mislioce koji su željeli da stvore prostor za individualne slobode.narodna demokratija Klasična demokratija – Klasični model demokratije zasniva se na polisu. Najradikalnija novina bio je model koji je razvio Žan-Žak Ruso. Istu zabrinutost dijelio je i Džon Lok koji je tvrdio da se pravo glasa zasniva na postojanju prirodnih prava. Oni uzdižu vrijednosti participativnog društva. . Najpoznatija djela su mu: Fragmenti o vladi i Uvod u načela morala. a potiče iz djela Džona Stjuarta Mila. Oblici demokratije . Postoji i umjereniji oblik razvojne demokratije. Protektivna demokratija ima za cilj da građanima pruži najširu mogućnost da žive onako kako žele. posto je jak zagovornik političke demokratije. po Milu demokratija je obrazovno iskustvo. Đeremi Bentam – britanski filozof i osnivač utilitarizma. Ono što je ovu demokratiju činilo izuzetnom bio je stepen političkog djelovanja njenih građana. ona su suštinska i zato neotuđiva. Najznačajniji kritičar ovog oblika demokratije bio je Platon. Kao zastupnik lajzes-fer privrede. Zato je ona u saglasnosti sa lajzes-fer kapitalizmom i vjerovanjem da pojedinci trebaju da budu odgovorni za ekonomske i društvene uslove u kojima žive. Iako je ovaj model izvršio snažan uticaj na mislioce poput Rusoa i Marksa.mogućnost javnosti da svoje poglede na politička pitanja iskaže neposredno. Glavni cilj ovog oblika demokratije je da se građani zaštite od zloupotreba vlasti. vijeka obnovili mislioci nove ljevice. odnosno gradu-državi antičke Grčke. Utlitaristička podrška demokratiji se zasniva na potrebi da se zaštite interesi pojedinca. Razvojna demokratija Iako je rana demokratska teorija bila usredotočena na zaštitu prava pojedinaca. 15 . Razvio je moralni i filozofski sistem koji se zasniva na ideji da su ljudska bića sebična stvorenja. Za Rusoa demokratija je u krajnjoj mjeri bila sredstvo pomoću kojeg ljudska bića mogu da ostvare slobodu. . Protektivni oblik demokratije je ograničen i posredan. u kome je svaki građanin u stanju da ostvari ispunjenje tako što učestvuje u odlučivanju koje utiče na njegov život. a posebno na sistemu vladavine koji je bio razvijen u najvećem i najmoćnijem grčkom gradu-državi Atini.

I. Lenjin je smatrao da svu vlast treba dati sovjetima. Teoretičari na različite načine tumače ovaj oblik demokratije. Deliberativna demokratija – oblik demokratije u kome se naglašava potreba za raspravom kako bi se odredio javni interes. Najpoznatija djela: Emil. Marksiste je privlačio pojam demokratije zbog njenih jasnih egalitarnih posljedica. koja predstavlja posrednu vezu između vlade i onih kojima se vlada. . Njegov doprinos marksizmu predstavlja teoriju o revolucionarnoj partiji koju je iznio u svom djelu Šta da se radi. Izvršio je najveći intelektualni uticaj na Francusku revoluciju. najpoznatija : Imperijalizam kao najviši stadij kapitalizma i Država i revolucija.u liberalnoj demokratiji postavljena je jasna razlika između države i civilnog društva. Opšta volja – istinski interes kolektivnog tijela. Slabost ovog modela je u tome što je Lenjin propustio da u njeg ugradi mehanizam koji bi kontrolisao vlast komunističke partije. Najznačajnija među ovim tumačenjima su ona koja su dali: . Pluralčistička ideja jr prvi put sistematično razvijena u prilogu Džejmsa Medisona u Federalističkim spisima. u politici obično dogovor o potčinjavanju. Njena najznačajnija obilježja: . Njegova djela. Savremena partijska politika ispoljila je ideje parlamentarne i mandatske demokratije. dvodomosti i federalizmu.elitizam. Demokratija na djelu: suprotstavljena gledišta Postoji široko. često se naziva «medisonska demokratija». . . Lenjinov ugled je neraskidivo povezan s tokom Sovjetske istorije. koji se obično naziva liberalna.marksizam. zasnovan na podjeli vlasti.korporativizam. Parlamentarna demokratija je ravnoteža između učestvovanja naroda i vladavine elite. Narodna demokratija – Pojam narodna demokratija proistekao je iz ortodoksnih komunističkih režima koji su poslije II svjetskog rata nastali na Sovjetskom modelu. U potpunosti je bio samouk. V.osnov liberalne demokratije su takmičenje i mogučnost izbora. Marks je vjerovo da bi rušenje kapitalizma podstaklo razvoj istinske demokratije. koji je posle toga nastao.liberalna demokratija je posredna i predstavnički oblik demokratije. On se posebno koristio za označavanje cilja društvene jednakosti koja se ostvaruje zajedničkim vlasništvom nad bogatstvom.Pristanak – je saglasnost.nova desnica i . Parlamentarna demokratija – je oblik demokratske vladavine koji funkcioniše kroz deliberativnu skupštinu. Društveni ugovor i Autobiografija ispovjesti. . Kao vođa boljševičke partije bio je prvi lider SSSR-a. U svojim djelima izražava duboku vjeru u dobrotu prirodnog i iskvarenost društvenog čovjeka. Najuticajniji savremani 16 .pluralizam. . Sistem vladavine velikog broja manjina. čak svjetsko prihvatanje određenog modela demokratije. jednak zajedničkom dobru. u stvarnosti sva vlast u SSSR je prešla u ruke komunista. On je predložio sistem podijeljene vlade. Lenjin – ruski marksistički teoretičar i aktivan revolucionar. Žan-Žak Ruso francuski politički filozof i filozof morala.

čiji je prikaz strukture moći u SAD imao značajan uticaj.visok stepen unutrašnje otvorenosti i . Elitizam je praksa ili vjerovanje u vladavinu elite. Većina analitičara ipak smatra da je korporativizam velika prijetnja demokratiji. korporativizam više radi u korist države nego najznačajnijih ekonomskih interesa. Dvodomost – podjela zakonodavne vlasti koja se uspostavlja time što postoje dva (ravnopravna) skupštinska doma. Ovo gledište se dovodi u vezu sa realističkim modelom demokratije koji je Jozef Šumpater prikazao u knjizi Kapitalizam. Biračko tijelo može da odluči koja će elita da vlada. Kad je riječ o demokratskom procesu značaj korporativizma je izuzetno velik. Savremeni teoretičari uglavnom ističu koliko je određeni politički sistem daleko od demokratskog ideala. najbolji. Jedan od njih je Rajt Mils. Moske i Mihelsa zastupali su stanovište da je vladavina elita neizbježno i poželjno obilježje društvenog života. Korporativizam – potiče iz fašističke Italije. odnosno parlamentarne demokratije. ili izvrstan. odnosno kolektivne interese poslodavaca ili radnika.predstavnik pluralističke teorije je Robert Dal. Neki elitistički teoretičari tvrde da je vladavina elite u skladu s demokratskom odgovornošću. 17 . Klasični elitisti poput Pareta. Ovaj model kompetitivnog elitizma je Entoni Dauns razvio u ekonomsku teoriju demokratije. grupama poslodavaca i sindikatima omogućavaju da se međusobno direktno dogovaraju. ili liberalnog korporativizma. a ne svih građana. od njega imaju korist samo one grupe kojima je dodijeljen privilegovan pristup vladi. ali nije u stanju da promijeni okolnost da je vlast u rukama neke elite. Kao drugo. najviši.neutralan vladin aparat. socijalizam i demokratija. Kao prvo.široka raspodjela političke moći između suprotstavljenih grupa. koji označava vladavinu velikog broja. a ne koncentrisana u rukama elite ili vladajuće klase. koje su u obliku neokorporativizma. odnosno manjine. i još uvijek znači. elitizam – Pojam elita prvobitno je značio. Kompetitivni elitizam naglašava značaj suparništva među elitama. On u Eliti moći prikazuje SAD kao državu kojom vlada mreža vodećih grupa. Reprenzetativno udruženje – grupa koju vlada priznaje da predstavlja opšte. Osnovna osobina ovakvog sistema pluralističke demokratije je pouzdana veza između vlade i onih kojima se vlada. Zajedno sa Čarlsom Lindblomom stvorio je termin poliarhija. Pluralizam – je teorija raspodjele političke moći po kojoj je moć široko i ravnomjerno raspoređena u društvu. koje državnim službenicima. Dauns je tvrdio da sistem slobodnih i takmičarskih izbora osigurava demokratsku vladavinu. Osobenosti zdrave pluralističke demokratije su slijedeće: . Elita. Tako ono što se naziva korporativni pluralizam prikazuje tripartitnost kao mehanizam pomoću kojeg se najznačajnije grupe i interesi u društvu takmiče za oblikovanje vladine politike. One upravljaju preko organizacija. doprinjele nastanku niza tripartitnih vlada. Pojave u najrazvijenijim državama svijeta. Konačno. Elitizam – je nastao iz kritike egalitarnih ideja kao što su demokratija i socijalizam. Pluralistička demokratija – oblik demokratije koja se iskazuje u sposobnosti organizovanih grupa i interesa da izraze narodne zahtjeve i obezbjede osjetljivost vlade na njih. korporativizam prijeti da ugrozi proces izborne. .

moć nije moguće široko i podjednako rasporediti u društvu sve dok je između klasa nejednako raspodjeljena. Po njemu. pošto vjeruju da privreda najbolje funkcioniše kad se vlada u nju ne miješa. Marksizam daje izrazitu kritiku pluralističke demokratije. Demokratizacija podrazumijeva tri procesa: . Po ovom gledištu. Liberalne demokratije se shvataju kao kapitalističke ili buržoaske.Neokorporativizam – težnja izražena u zapadnim poliarhijama da se organizovanim interesnim grupama dodijele privilegije i institucionalizovani pristup procesu donošenja političkih odluka. odnosno odbrane od samovolje vlade. označava klasu koja zato što posjeduje proizvodne snage dominira nad ostalim klasama i društvom u cjelini. 18 . legalni i demokratski put u socijalizam. Evrokomunisti su napustili ideju revolucije i umjesto nje prihvatili miran. Njima manipuliše i kontrolira ih vladajuća klasa koja ima ukorjenjenu moć. Teoretičari nove desnice uglavnom shvataju demokratiju kao vid zaštite. Demokratizacija – je prelazak iz autoritarizma u liberalnu demokratiju. Evrokomunizam – oblik deradikalizovanog komunizma koji je pokušao da spoji marksizam sa liberalno-demokratskim načelima. Savremeni marksisti su manje skloni da opišu izbornu demokratiju kao prevaru. Marksizam – Marksističko shvatanje demokratske politike ukorijenjeno je u analizi klasa.elite i mase u ogromnoj mjeri prihvataju te nove strukture i procese. opasnost korporativizma leži u tome što on omogućava dobro pozicioniranim interesnim grupama da kontrolišu vladu. Prema novoj desnici ovo vodi ka državnom intervencionizmu i privrednom zastoju.stvaranje novih liberalno-demokratskih struktura i procesa i . Vladajuća klasa – marksistički pojam. . Nova desnica – Teoretičari nove desnice su vatreni zastupnici slobodnog tržišta.pad starog režima. a ne kao sredstvo za sprovođenje promjena u društvu.

• kapitalistička država. . On je izdvojio tri momenta društvenog života: porodicu. • patrijarhalna država. odnosno svrhu državnih ustanova. za razliku od privatnih institucija civilnog društva. Pluralistička država – pluralistička teorija države ima liberalno porijeklo. Georg Vilhelm Fridrih Hegel – njemački filozof. Hegelovo djelo je izvršilo značajan uticaj na Marksa i druge tkz. Oni su tvrdili da je država proistekla iz dobrovoljnog sporazuma. Ustavna vlada – sistem vlasti koji djeluje u okviru skupa zakonskih i institucionalnih ograničenja koja ograničavaju moć i štite slobodu pojedinca. vijeka. Razlike između vlade i države: .Hegel je shvatao državu kao etičku zajednicu zasnovanu na međusobnim simpatijama – «univerzalni altruizam». Porijeklo ove teorije je u djelima teoretičara društvenog ugovora Tomasa Hobsa i Džona Loka iz 17. .država vrši bezličnu vlast . • država levijatan. dok vlada predstavlja posebne interese onih koji su na vlasti.država je socijalna asocijacija. tako i fašističke misli. Organizaciono stanovište određuje državu kao aparat vlasti. po kojima su pojedinci obavezni da se potčinjavaju državi i da je poštuju. Svakako najvažnija uloga države je očuvanje društvenog poretka.država je šira od vlade. Ona vrši apsolutnu i neograničenu vlast. Država – je politička asocijacija koja uspostavlja suverenu nadležnost u okviru određenih teritorijalnih granica i vrši vlast kroz skup stalnih institucija koje su javne. civilno društvo i državu.državne ustanove su očigledno javne. funkcionalno i organizaciono.država je suverena. Ključno pitanje kojim su se ovi mislioci bavili bile su osnove politićke obligacije. mladohegelijance i doprinjelo razvoju. Funkcionalistički pristupi državi usredsređuju se na ulogu. nereda i surovosti prirodnog stanja. U najznačajnijem političkom djelu Filozofija prava opisuje državu kao etički ideal i najviši izraz ljudske slobode. Idealistički pristup najasnije se ogleda u djelima Hegela. kako liberalne. Različite teorije o državi Mogu se izdvojiti četiri suprotstavljene teorije države: • pluralistička država.država je sredstvo dominacije i . Moguće je razlikovati pet ključnih obilježja države: . . . 19 . dok je vlada privremena.DRŽAVA Šta je država – Država se shvata na tri različita načina:idealistički.država je vječni entitet.vlada je sredstvo pomoću kojeg državna vlast djeluje.država predstavlja nepromjenljive interese društva. koji su sklopili pojedinci svjesni da samo uspostavljanje suverene vlasti može da ih zaštiti od nesigurnosti. .država je izraz legitimnosti. .

Teorija društvenog ugovora se sastoji iz tri dijela: -postoji predstava hipotetičkog društva bez države (prirodno stanje). Lenjin je jasno opisao državu kao instrument represije nad eksploatisanom klasom. odnosno država. Prirodno stanje . uz istovremenu vjernost određenim marksističkim načelima. što je u kapitalizmu buržoazija.Kao teorija društva. bez političke vlasti i formalne (zakonske) kontrole pojedinca. Teoretičari poput Roberta Dala. Neomarksisti su razvili analizu državne moći. U knjizi Država u kapitalističkom društvu Miliband je opisao državu kao sredstvo vladajuće klase. ističući koliko državna elita nesrazmjerno potiče iz reda privilegovanih i posrednika. Kao teorija države. -pojedinci zaključivanjem društvenog ugovora priznaju da jedino suverena vlast može da osigura red i stabilnost. ali istovremeno ističe potrebu za osavremenjavanje klasičnog pluralizma uzimajući u obzir elitističke. obično se koristi kao teorijsko sredstvo. neomarksisti pokušavaju da pruže alternativu mehanicističkim i determinističkim idejama 20 . pluralizam je stanovište da je u liberalnim demokratijama moć široko i ravnomjerno raspoređena.obaveze građanina prema državi. Po drugoj teoriji autonomija države samo je relativna. marksističke i teorije nove desnice. U Marksovim djelima javljaju se dvije teorije države.društvo. U prvoj ističe da se država zasniva na društvu i u potpunosti je zavisna od ekonomski vladajuće klase. Politička obligacija . bez vlasti. intelektualnim vođstvom ili kulturnom kontrolom i u tom procesu značajnu ulogu ima država. Anarhizam – doslovno. U tom kontekstu dominiraju dva pitanja: Prvo. Neomarksizam – (ponekad se naziva moderni marksizam) predstavlja pokušaj da se izmijene. osnova na kojoj se zasniva pravo države da vlada. Neopluralizam – je teorija društva koja ostaje vjerna pluralističkim vrijednostima. pošto ona posreduje između sukobljenih klasa i na taj način održava samo klasni sistem. on u osnovi ima ideju da je država neutralna zato što je otvorena prema različitim grupama i interesima. riječ anarhija se obično upotrebljava za označavanje nestabilnosti. koje je nazvano neopluralistička teorija države. Pulankus je istakao koliko struktura ekonomske i društvene moći ograničava autonomiju države. Savremani pluralisti su prihvatili kritičkije stanovište o državi. U njima se ističe da se država može razumjeti samo u kontekstu nejednake klasne moći i da proističe iz kapitalističkog društva i odražava ga tako što djeluje kao instrument represije dominantne klase. Kapitalistička država Marksističko shvatanje države pruža jasnu alternativu pluralističkom viđenju države kao neutralnog sudije. Po mišljenju Antonija Gamšija buržoaska dominacija se u najvećoj mjeri održava hegemonijom. Teorija društvenog ugovora – društveni ugovor je dobrovoljan sporazum pojedinaca zahvaljujući kojem nastaje organizovano društvo. -društveni ugovor obavezuje građane da se pokoravaju državi i da je poštuju. Čarlsa Lindbloma i Galbrajta došli su do zaključka da su savremene industrijske države složenije i manje otvorene prema pritiscima stanovništva nego što to klasični pluralizam prikazuje. ili šta više haosa. Razvoj modernog marksizma doveo je do značajnog približavanja pluralističke i marksističke teorije. Obadvije teorije značajno se razlikuju od liberalnog i kasnije nastalog pluralističkog modela državne moći. i svim društvenim klasama. odnosno preoblikuju klasične Marksove ideje.

Instrumentalisti smatraju državu za malo više od sredstva koje muškarci koriste za odbranu svojih interesa i održavanje strukture patrijarhata. legalizaciji abortusa. odbijajući da prihvate prvenstvo ekonomije ili da proleterijatu dodijele privilegovanu ulogu. Liberalne feministkinje vjeruju da se ravnopravnost polova može postići postepenim reformama. cijeneći državnu intervenciju za sredstvo kojim se ukida nejednakost među polovima i unaprjeđuje uloga žene. Minimalna država ima tri osnovne funkcije: Prvo. oni nastoje da objasne Marksova pogrešna predviđanja. Prvi proističu iz samog društva. pruža zaštitu od napada spolja. Patrijarhat – termin se obično koristi kao vladavina muškarca. odnosno dobrovoljnih sporazuma koje su skolopili građani.vid feminizma po kojem su razlike među polovima politički najznačajnije društvene podjele i uvjerenje da su one ukorijenjene u strukturu porodičnog života. Radikalni feminizam . Uloga države Različiti oblici država koji su se razvili su slijedeći: • minimalna država • razvojna država • socijaldemokratska država • kolektivistička država • totalitarna država Minimalna država – je ideal klasičnih liberala. Radikalne feministkinje tvrde da moć države odražava dublju strukturu represije u obliku patrijarhata. Strukturalisti ističu stepen do kojeg se institucije zasnivaju na patrijarhalnom sistemu. nema nikakvu zaštitu i ima mali uticaj na tržište. obično kroz mehanizam izborne demokratije. Razvijena su dva stanovišta: instrumentalističko i strukturalističko. Nova desnica odlikuje se jakom antipatijom prema državnoj intervenciji u ekonomskom i društvenom životu. čime se ukazuje na cjelokupnost represije i eksploatacije kojima su žene izložene. Teoretičari nove desnice objašnjavaju tendenciju širenja moći države pritiscima koji dolaze i od potražnje i od ponude. Drugo. Drugo. posebno se posvećujući analizi ideologije i državne moći. Rezervna armija radne snage – dostupna radna snaga koja se u vrijeme recesije može lahko otpustiti. Država levijatan – Predstava o državi kao levijatanu u savremenoj politici se vezuje za novu desnicu. proširenje sistema socijalne zaštite itd. čiji je cilj da obezbijede najveću moguću slobodu za pojedince. U savremenoj političkoj raspravi minimalnu državu brani nova desnica. Patrijarhalna država – Savremeno razmatranje patrijarhalne države mora da uzme u obzir feminističke teorije. obezbjeđuje poštovanje ugovora. 21 .ortodoksnog marksizma. Teza o prevelikoj ponudi obično se povezuje sa teoretičarima javnog izbora koji izučavaju način donošenja javnih odluka. Prema njoj ekonomska uloga države treba da se svede na dvije funkcije: održavanje stabilnog sredstva razmjene (čvrste valute sa niskom inflacijom) i podrška konkurenciji kontrolom monopola. postoji radi održavanja unutrašnjeg reda. Ovo se ogleda u kampanji za usvajanje zakona o jednakim zaradama. Liberalne feministkinje su pozitivno gledale na državu. Treće.

Prazna država – Uloga i značaj države su ugroženi događajima koji su obilježili kraj 20. socijalističke intervenišu sa ciljem da doprinesu širem društvenom restrukturisanju. J. u saglasnosti sa principima kao što su pravičnost. obično se smatra da društvena pravda podrazumijeva pristrasnost u korist jednakosti. Najznačajniji rad Anarhija. Stoga su kejnzijanizam i društveno blagostanje dva nerazdvojna obilježja socijaldemokratske države. koliko njegovoj jednakoj. i sveprisutni sistem ideološke manipulacije i kontrole. Najistaknutiji primjer ovakvih država bile su zemje Istočne Evrope na čelu sa SSSR-om. odnosno društvene svojine. Odnedavno. Tvrdio je da vlasnička prava moraju striktno da se poštuju. vijeka. Društvena pravda – moralno opravdana raspodjela materijalnih davanja. Sličan model intervencije postojao je i u Francuskoj. Socijaldemokratska država posebno doprinosi ispravljanju nejednakosti i nepravdi tržišne ekonomije. gdje je država vodila ekonomiju ka međunarodnoj konkurentnosti. Kolektivistička država – stavlja pod svoju kontrolu cjelokupan privredni život. građanska prava se razlikuju od ljudskih prava. Totalitarna država – Suština totalitarizma jeste stvaranje sveobuhvatne države koja utiče na svaki vid ljudskog života. država i utopija. Robert Nozik – američki profesor i politički filozof. jednakost i društvana pravda. Bili je to najdramatičnije u nekim postkomunističkim državama i djelimično u zemljama u razvoju. Etatizam – predstavlja uvjerenje da je državna intervencija najpogodnije sredstvo za rješavanje političkih problema i podsticanje ekonomskog i društvenog razvoja. Socijaldemokratska država – Dok razvojne države koriste intervencionizam da podstaknu privredni napredak. Ovo stanovište predstavlja podršku minimalnoj vladi i minimalnim porezima i suprotstavlja se preraspodjeli i državi blagostanja. to se svodi na pokušaj da se eliminišu siromaštvo i smanji društvena nejednakost. U Austriji i Njemačkoj privredni razvoj je postignut stvaranjem «partnerske države». Razvojna država – interveniše u privrednom životu sa ciljem da podrži industrijski rast i privredni razvoj. Noseći stubovi ovakvih režima su potpuno nadgledanje i policijski teror. Tigar ekonomije – brzorastuće i izvozno usmjerene ekonomije čiji je uzor Japan: na primjer. Kolektivizacija – ukidanje privatne svojine u korist sistema zajedničke. naročito ukoliko je bogatstvo stečeno pošteno ili na odgovarajući način prenešeno s jedne osobe na drugu. U praksi. plemena i klanovi bez 22 . odnosno pravednoj raspodjeli. Kao posledica toga pojavile su se nacije. Klasičan primjer razvojne države je Japan. ekonomska globalizacija doprinjela je nastanku takmičarskih država. Tajvan i Singapur. čiji su primjer tigar ekonomije Istočne Azije.Prava – zakonska ili moralna prava da se djeluje i bude tretiran na određen način. Koreja. Najbolji primjeri totalitarne države su Hitlerova Njemačka i Staljinov SSSR. Ona se zato ne posvećuje toliko stvaranju bogatstva. One su težile da u potpunostu ukinu privatno poduzetništvo i uspostave centralno planiranje ekonomije kojima upravljaju komiteti za planiranje (komandne ekonomije). Opravdavanje državne kolektivizacije proističe iz socijalističkog davanja prednosti zajedničkoj u odnosu na privatnu svojinu. Za vrijeme Staljina socijalizam se praktično izjednačio sa etatizmom.

Nacije se jedino mogu konačno subjektivno odrediti. Italija). Anštajn).istorijom i tradicijom. i za nju predstavlja izvor 23 . što se iskazuje u rastućoj ulozi međunarodnih i nadnacionalnih tijela (UN. Francuska. u kojoj je svakoj zemlji postalo znatno teže da upravlja međunarodnim kretanjem kapitala. Upravljanje na više nivoa – složen politički proces koji uključuje lokalni.Tokom osamdesetih i devedesetih godina 20. nacionalni i nadnacionalni nivo. težnje da se odgovornosti prenesu sa nacionalnih. Ovi činioci nesumnjivo oblikuju politiku nacionalizma. To znači da nacija sebe posmatra kao posebnu političku zajednicu. političkih i psiholoških činilaca. Ništa manji značaj nema politička globalizacija. Kulturno. Šta je nacija – Na osnovu objektivnih pokazatelja. Psihološki. Po tome se razlikuje od etničke grupe.Britaniju sa ostalim evropskim državama koje imaju značajan nivo decentralizovane vlasti (Španija. jeste to što njeni pripadnici sebe smatraju nacijom. potiskivanje i restrukturisanje i razvoj vladavine na poddržavnom nivou. nacije su tvorevine kulture: grupe ljudi koji govore isti jezik. odnosno centralnih tijela na nivo lokalnih zajednica. nacija je grupa ljudi koje odlikuje međusobna odanost. naročito u SAD i V. Etnička grupa – grupa ljudi koji imaju zajednički kulturni i istorijski identitet. Nacije kao kulturne zajednice – Ideja da je nacija u suštini etnički ili kulturni entitet opisuje se kao primarni pojam nacije. privatizacije i uvođenjem tržišnih reformi u javne službe. Upravljanje na poddržavnom nivou – Poslednji izazov državi dolazi od pritisaka za decentralizaciju. Prema Herderu. pražnjenje –tihi proces kojim se nekadašnje funkcije države postepeno prenose na druge ustanove i tijela. Britaniji. povezani su zajedničkom istorijom itd. vijeka. odnosno privrženost u vidu patriotizma. Na primjer stvaranje Škotskog parlamenta i Velške skupštine 1999. nacija je grupa ljudi koji sebe doživljavaju kao prirodnu političku zajednicu. svaka nacija ima svoj Volksgeist. odnosno kolektiviteta. koji su podstakli prioriteti i uvjerenja nove desnice. koji se iskazuje u pjesmama. Politički. imaju istu vjeru. mitovima i legendama. nacija je grupa ljudi koji su povezani zajedničkim jezikom. NACIJE I NACIONALIZAM Nacionalizam je dječija bolest. Uzrok ovog su tri različita procesa:globalizacija. vjerom . NATO). godine izjednačilo je V. On predstavlja male boginje ljudske vrste (A. Globalizacija – je proces u kome događaji i odluke donijete u jednom dijelu svijeta utiču na ljude na drugom dijelu. To je dovelo do povlačenja države sprovođenjem politike deregulacije. obično povezan s vjerovanjem u zajedničko porijeklo.države. Privatizacija – prenos državne svojine iz javnog u privatni sektor koji dovodi do smanjene odgovornosti države. kao i vladine i nevladine aktere. Jedan od njenih pojavnih oblika je nastanak globalne ekonomije. dogodio se žestok napad na državu. Slabljenje države je obilježevalo tkz. Nacija – Nacije predstavljaju složene pojave na koje utiče zbir kulturnih. Restrukturisanje države . Ono čime se nacija razlikuje od drugih grupa. EU.

Politička nacija je ona u kojoj državljanstvo ima veći politički značaj od etničkog identiteta. Veliki broj teoretičara je naciju smatrao kao vještačku tvorevinu (Erik Hobsbaum. a ne kulturni identitet. Na jednoj strani na nacionalizam se gleda kao na naprednu i oslobađajuću snagu. Liberalni nacionalizam – se smatra klasičnim oblikom evropskog nacionalizma. duh naroda. bez obzira na njihovu kulturnu.Britanija. Johan Gotfrid Herder – njemački pjesnik i filozof kojeg često nazivaju ocem kulturnog nacionalizma. Nesporazumi potiču iz sporova da li je kulturno ili političko mjerilo odlučujuće prilikom definisanja nacije. organski identitet naroda koji se izražava u njegovoj kulturi. • ekspanzionistički nacionalizam. Slična načela zastupo je i Simon Bolivar. a naročito u jeziku. čiji je cilj stvaranje nacionalne države. Time je Herder doprineo nastanku istorije kulture i posebnog oblika nacionalizma. Kulturni nacionalisti državu vide kao sporednu. kultura i duh. patološki etnocentrizam. Na drugoj strani upozorava se da on može da bude iracionalna i reakcionarna doktrina. Ovo je bilo najočiglednije u nacionalizmu italijanskog nacionalističkog pokreta. Naglašavao je naciju kao organsku grupu.kreativnosti. Revolucije iz 1848. čija su obilježja poseban jezik. etničku i drugu pripadnost. Međutim. koju pokreće njen sopstveni duh. SAD i Francuska se smatraju za klasične primjere političkih nacija. Liberalni nacionalizam je najjasnije izražen u «Četrnaest tačaka» američkog predsjednika Vudro Vilsona. odnosno organske tvorevine koje postoje od davnina i koje će nastaviti da postoje sve dok ljudsko društvo opstaje. Tipovi nacionalizma – O političkom karakteru nacionalizma vodi se veliki spor. Volksgeist – (njemački) doslovno. Nacija je dakle grupa ljudi koji su povezani zajedničkim državljanstvom. ako ne i nebitnu tvorevinu. V. posebno na način na koji ga je iskazao «prorok» ujedinjenja Italije Đuzepe Macini. Najznačajniji politički izrazi nacionalizma su slijedeći: • liberalni nacionalizam. Ovo viđenje nacije se pripisuje djelima Žan-Žak Rusoa. • antikolonijalni nacionalizam. U osnovi liberalnog nacionalizma je zastupanje načela nacionalnog samoopredjeljenja. karakter nacionalizma određen je istovremeno i uslovima u kojima nastaju nacionalističke težnje i političkim ciljevima za koje se vezuju. koji je na početku 19. Kulturni nacionalizam je mističan. On ne stavlja 24 . Nacija kao politička zajednica – gledište da su nacije u osnovi političke tvorevine u prvi plan stavlja građansku lojalnost i političku pripadnost. Benedikt Anderson). vijeka bio na čelu pokreta za nezavisnost Latinske Amerike. Kulturni nacionalizam – je oblik nacionalizma u kome se najveći naglasak stavlja na obnovu nacije kao posebne civilizacije. • konzervativni nacionalizam. Iz Herderovog kulturalizma proizlazi da su nacije prirodne. podstakle su borbu za nacionalnu nezavisnost i ujedinjenje. pošto mu je u osnovi romantičarsko vjerovanje da je nacija jedinstvena. Ksenofobija – strah od stranaca ili mržnja prema njima. Potiče od Francuske revolucije i sadrži veliki broj njenih vrijednosti. istorijska i organska cjelina .

Nacionalno samoopredjeljenje – načelo po kojem je nacija suvereni entitet. vijeka pojavio se rasni antisemitizam u djelima Vagnera i 25 . Antisemitizam – je predrasuda ili mržnja prema Jevrejima. Etničko čišćenje – nasilno protjerivanje ili uništavanje «stranih» naroda. Konzervativni nacionalizam se uglavnom pojavljuje u postojećim nacionalnim državama. Patriotizam se nalazi u osnovi svih oblika nacionalizama. Kao militantni i krajnji oblik nacionalizma. Džingoizam – javni entuzijazam i proslave inspirisane vojnim uspjesima ili imperijalnim osvajanjima. obično pokretani neprijateljstvom prema suparničkim grupama. Na početku 19. svaka nacija ima pravo na slobodu i samoopredjeljenje. Njegov tvorac je francuski nacionalista Šarl Mores. Ozbiljnija kritika ukazuje na to da konzervativni nacionalizam izaziva netolerantnost i predrasude. Konzervativni nacionalizam – Istorijski posmatrano. odnosno doktrina u kojoj se zaključci o politici i društvu izvode iz ideja da je ljudska vrsta podijeljena na biološki različite rase. koji se ponekad naziva integralni nacionalizam. konzervatuvni nacionalizam se pojavio posle liberalnog. ekspanzionizam se ne može odvojiti od šovinističkih uvjerenja i doktrina. kao i među useljeničkim grupama u SAD. te su sve jednake. Umjesto toga. vijeka bila su u velikoj mjeri posledica ekspanzionističkog oblika nacionalizma. Rasizam – pod rasizmom se podrazumijeva svako uvjerenje. U svom ranom obliku. Tribalizam – grupno ponašanje čija su obilježja izdvojenost i zatvorenost. Njegov liberalni nacionalizam je izvršio snažan uticaj u čitavoj Evropi. Odražavao je neprijateljstvo hrišćana prema Jevrejima. pod samoopredjeljenjem se podrazumijeva i nacionalna nezavisnost i demokratska vladavina. On se obično javlja kad vlada mišljenje da naciji prijeti nekakva unutrašnja ili spoljnja opasnost. pa i histeričnog nacionalnog entuzijazma. Ljudska prava – prava koja ljudi posjeduju samim rođenjem. Ekspanzionistički nacionalizam – Oba svjetska rata 20.interese jedne nacije iznad interesa drugih. univerzalna i fundamentalna prava. Konzervativni nacionalizam je zainteresovan za mogučnost društvenog jedinstva i javnog reda koji se ogleda u osjećanju nacionalnog patriotizma. U svom krajnjem obliku. odnosno psihološka privrženost jednoj naciji. a ne onima koje su u procesu stvaranja. antisemitizam je imao vjerski karakter. nacionalizam je postao snažno uvjerenje većine. U savremenoj politici. Politički gledano. Šovinisti smatraju svoju naciju jedinstvenom i posebnom. ovakav nacionalizam proističe iz osjećanja snažnog. rasizam se ogleda u težnji za rasnim razdvajanjem (aparthejd) i u doktrinama o višoj i nižoj vrijednosti «krvi» (npr. često se koristi kao eufemizam za genocid. Đuzepe Macini – italijanski nacionalista i apostol liberalnog republikanizma. ako ne i svih konzervativaca. Patriotizam – jeste osjećanje. arijevstvo i antisemitizam).

nastale su druge veoma snažne sile koje prijete da je učine prevaziđenom. Holandije i Portugala srušile su se suočivši se s rastućim nacionalizmom. poseban oblik imperijalizma. On se obično dovodi u vezu s kulturnom raznolikošću koja se zasniva na rasi. dakle. koji su posljedica rasta etničke i regionalne politike. Cilj nacionalnog oslobođenja imao je i ekonimsku i političku stranu. a posebno islamskog (primjer Iranske revolucije iz 1979. bilo političkom solidarnošću (pan znači svi ili svaki). Kolonijalizam – je teorija ili praksa uspostavljanja kontrole nad stranim teritorijama i njihovog pretvaranja u koloniju.oblik nacionalizma posvećen ujedinjenju različitih naroda. doveo u pitanje ideju nacije kao kulturno i politički jedinstvene cjeline. vijeka. koja proističe iz rasnih. U prvom slučaju on označava kulturnu raznolikost. vijeku (I i II svjetski rat i propast komunizma u Istočnoj Evropi) svaki je na svoj način osnažio koncept nacije kao načela političkog organizovanja. i to posebno marksizam-lenjinizam. a ne liberalizam kao sredstvo za izražavanje nacionalističkih težnji. Razvio je teoriju o obliku liberalnog kapitalizma. Smatralo se da je nacionalna država jedino održiva politička jedinica. Kombinacija unutrašnjih pritisaka i spoljnjih prijetnji izazvalo je krizu nacionalne države. etničkih ili jezičkih razlika. To je. Pannacionalizam . Početkom sedamdesetih godina 20.Čemberlena. sve češće su se javljale tvrdnje da je doba nacionalizma prošlo. Francuske. Multikulturalizam naglašava politiku razlike. Osnov Berlinove filozofije je vjerovanje u moralni pluralizam. koji su optužili Jevreje da su suštinsko zlo i da su rušilački narod. vijek.godine). umjesto marksizma-lenjinizma dolazili su različiti oblici vjerskog fundamentalizma. već stoga što je nacionalizam izvršio zadatak. Tri najznačajnija geopolitička potresa u 20. bilo ekspanzionizmom. Na unutrašnjem nivou one su izložene centrifugalnim pritiscima. što nam pomaže da razumijemo zašto su antikolonijalni pokreti obično prihvatali socijalizam. Oblikovanjem težnje za nacionalno oslobođenje. etnicitetu ili jeziku. Njega obično karakteriše naseljavanje i ekonomska dominacija. Antikolonijalni nacionalizam – U zemljama u razvoju pojavili su se različiti oblici nacionalizma. koji su svaki na svoj način podstaknuti borbom protiv kolonijalne vlasti. Spoljne prijetnje nacionalnoj državi javljaju se u više oblika: Prvo. posebno od šezdesetih godina 20. nacionalizam u Africi i Aziji doprinio je jačanju osjećanja nacionalne pripadnosti. Multikulturalizam je neraskidivo povezan sa raznolikošću zajednica. Najpoznatije djelo mu je Četiri eseja o slobodi. Multikulturalizam – se koristi kao opisni i normativni pojam. Isaija Berlin – britanski istoričar ideja i filozof. Ovo je zemljama u razvoju dalo poseban antizapadni karakter. a našle su najužasniji izraz u holokaustu. Multikulturalizam ne samo da prihvata činjenicu postojanja kulturnih razlika već smatra da ih treba poštovati i javno podržavati. vijeka. Da li nacionalna država ima budućnost Kako je odmicao 20. podrazumijeva prihvatanje raznolikosti u zajednici. koje se zasniva na pravu različitih kulturnih grupa na poštovanje i priznanje. Međutim. Ove ideje bile su ideološka osnova njemačkog nacizma. napredak u 26 . Ovo se dogodilo ne zato što je on prevaziđen. Kao normativni pojam. tek što je načelo nacionalne države dostiglo najširu podršku. svijet je postao svijet nacionalnih država. Prevelike imperije Britanije. Multikulturalizam – je.

Na prvom mjestu. Postoje dva suprotna gledišta u nacionalnoj državi: za liberale i večinu socijalista. to je autonomna politička zajednica koju čine veze državljanstva i nacionalnosti koje se poklapaju. Drugo. nacionalna država može da bude neprijatelj prirodne sredine.ratnoj tehnologiji i naročito nastanak nuklearnog doba. Treče. Nacionalna država – je oblik političke organizacije i politički ideal. Za konzervativce i integralne nacionaliste. privredni život se sve više globalizuje. ona se zasniva na etničkom ili organskom jedinstvu. nju prije svega čini građanska lojalnost i privrženost. 27 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful