VEZİR FAZIL MUSTAFA PAŞA’YA 
GÖNDERİLEN MEKTUP 





NİYÂZÎ‐İ MISRΠ 
KADDESE’LLÂHÜ SIRRAHU’L AZÎZ





 
 
Hazırlayan 
İhramcızâde 
Hacı İsmail Hakkı 
ALTUNTAŞ






 
 










İSBN:  
ismailhakkialtuntas@gmail.com 
http://ismailhakkialtuntas.com 
 
Dizgi  : H. İsmail Hakkı Altuntaş 
Kapak  :  
Baskı‐ Cilt          : 
 

VEZİR FAZIL MUSTAFA PAŞAYA BELGRAD SEFERİ’NDE İKEN 
GÖNDERDİĞİ MEKTUP 
1
 
ﻢﻴﺣﺮﻟﺍ ﻦﲪﺮﻟﺍ .ﺍ ﻢـــﺴﺑ 
(71a)  ﻥﻮﻋَ ﺯﻮﻳ ﻢﻬَ ﻓ ِﺭﺎﻨﻟﺍ ﻰَ ﻟﺍ ِ.ﺍ ﺀﺍﺪﻋَ ﺍ ﺮﺸﺤﻳ ﻡﻮﻳﻭ ﻰﱠ ﺘﺣ ﻢ ﻬﻌﻤﺳ ﻢِﻬﻴَ ﻠﻋ ﺪِﻬﺷ ﺎﻫﺅﺎﺟﺎﻣ ﺍَ ﺫﺍ
ﺎﻨَ ﻘَ ﻄْ ﻧَ ﺍ ﺍﻮُ ﻟﺎَ ﻗ ﺎﻨﻴَ ﻠﻋ ﻢُ ﺗﺪِﻬﺷ ﻢﻟ ﻢﻫﺩﻮُ ﻠﺠﻟ ﺍﻮُ ﻟﺎَ ﻗﻭ ﻥﻮُ ﻠﻤﻌﻳ ﺍﻮُ ﻧﺎَ ﻛ ﺎﻤِﺑ ﻢﻫﺩﻮُ ﻠﺟﻭ ﻢﻫﺭﺎﺼﺑَ ﺍﻭ ﱠ ﻞُ ﻛ ﻖَ ﻄْ ﻧَ ﺍ ﻯﺬﱠ ﻟﺍ ُ .ﺍ
ُ ﺗ ﻪﻴَ ﻟﺍﻭ ¸ﺓﺮﻣ َ ﻝﻭَ ﺍ ﻢُ ﻜَ ﻘَ ﻠﺧ ﻮﻫﻭ ¸ﺀﻰﺷ َ ﻻﻭ ﻢُ ﻛﺭﺎﺼﺑَ ﺍ َ ﻻﻭ ﻢُ ﻜﻌﻤﺳ ﻢُ ﻜﻴَ ﻠﻋ ﺪﻬﺸﻳ ﻥَ ﺍ ﻥﻭﺮﺘَ ﺘﺴَ ﺗ ﻢُ ﺘﻨُ ﻛ ﺎﻣ ﻭ ﻥﻮﻌﺟﺮ
ﻢُ ﺘﻨﻨَ ﻇ ﻯﺬﱠ ﻟﺍ ﻢُ ﻜﻨَ ﻇ ﻢُ ﻜﻟَ ﺫﻭ ﻥﻮُ ﻠﻤﻌَ ﺗ ﺎﻤﻣ ﺍ´ﲑﺜَ ﻛ ﻢَ ﻠﻌﻳ َ ﻻ َ .ﺍ ﻥَ ﺍ ﻢُ ﺘﻨﻨَ ﻇ ﻦﻜَ ﻟﻭ ﻢُ ﻛﺩﻮُ ﻠﺟ َ ﺎَ ﻓ ﻢُ ﻜﻳﺩﺭَ ﺍ ﻢُ ﻜﺑﺮِﺑ ﻢُ ﺘﺤﺒﺻ
ﻦﻳِﺮﺳﺎَ ﺨْ ﻟﺍ ﻦﻣ  
2
 
 
Anka isimli kitapta  
ﻝﺪﺒﺗ ﻪﻴﻓ ﲔﻜﻤﺘﻟﺍ ﻞﻫﻻ ﱀﺎﺼﳌﺍ ﻭ ﻦﻳﻮﻠﺘﻟﺍ ﻞﻫﻻ ﺢﻳﺎﻀﻔﻟﺍ ﺍﻭﺪﺒﺗ ﻭ ﲔﻓﺭﺎﻌﻟﺍ ﺾﻌﺒﻟ ﺡﺭﺍﻮﳉﺍ ﻖﻄﻨﺘﻓ
ﺕﺎﻳﺁ ﻢﲥﺎﻣﺮﻛ ﻭ ﺕﺎﻨﺴﺣ ﻢﲥﺂﻴﺳ 
Fî Sihâh‐il Mesâbih isimli kitapta buyruldu ki; 
ﻊﻔﺸﻣ ﻭ ﻊﻓﺎﺷ ﻥﺁﺮﻘﻟﺍ ﻕﺪﺼﻣ ﻞﺣ ﺎﻣ ﻭ  
3
 
Allah Teâlâ  ﺍ´ﺭﻮُ ﻔَ ﻏ ﺎ´ﻤﻴﻠﺣ ﻥﺎَ ﻛ ﻪﱠ ﻧﺍ ﻢﻬﺤﻴِﺒﺴَ ﺗ ﻥﻮﻬَ ﻘْ ﻔَ ﺗ َ ﻻ ﻦﻜﻟﻭ ﻩﺪﻤﺤِﺑ ﺢﺒﺴﻳ ﱠ ﻻﺍ ¸ﺀﻰﺷ ﻦﻣ ﻥﺍﻭ 
4
 
Her  bir  şeyin  kendine  münasip  bir  lisânı  vardır.  O  lisân  ile  Allah 

1
  Niyazi‐i  Mısrînin  Vezir  Mustafa  Paşa'ya  mektub,    T816  NİY  1183  H  Belediye 
Yazmaları ‐ Depo BEL_Yz_K.000502/06 
2
  “O  gün  Allah'ın  düşmanları  cehennem  ateşine  sürülmek  üzere  hep  bir  araya 
toplanırlar. Nihayet oraya geldikleri zaman kulakları, gözleri ve derileri, işledikleri 
şeye  karşı  onların  aleyhine şahitlik edecektir.  Derilerine:  Niçin  aleyhimize  şahitlik 
ettiniz?  derler.  Onlar  da:  Her  şeyi  konuşturan  Allah,  bizi  de  konuşturdu.  İlk  defa 
sizi  o  yaratmıştır.  Yine  O'na  döndürülüyorsunuz,  derler.  Siz  ne  kulaklarınızın,  ne 
gözlerinizin,  ne  de  derilerinizin  aleyhinize  şahitlik  etmesinden  sakınmıyordunuz, 
yaptıklarınızdan  çoğunu  Allah'ın  bilmeyeceğini  sanıyordunuz.  İşte  rabbınıza 
beslediğiniz  o  zannınız  sizi  helâke  sürükledi  de  hüsrana  düşenlerden  oldunuz”  
Fussilet, 19‐23 
3
 “Kur’ân‐ı Kerim şefaatçi ve şifâ vericidir. Şefaati kabul ve şikâyeti tasdik olunur” 
4
  “O'nu  hamd  ile  tesbih  etmeyen  hiçbir  şey  yoktur;  fakat  siz  onların  tesbihlerini 
anlamazsınız. Doğrusu O Halim olandır, Bağışlayan'dır.”  İsrâ, 44 
4 Niyâzî‐i Mısrî kaddese’llâhü sırrahu’l azîz
sübhânehû  Teâlâ’yı  zikreder.  Câferi  Sâdık  aleyhisselâm  buyurmuştur  ki, 
“Kur’ân‐ı Kerim fasih lisan ile söyler. Kiminin lehine, kiminin aleyhine.  
(71b)  
Esmâ‐i Kur’ân‐ı Kerim’i bilen, Kur’ân‐ı Kerim’in sözünü bilir” demiştir.  
Kur’ân‐ı Âzîm’in cildi (derisi) lafızları, eti manası, yağı da kalanları ve iliği 
de esrârıdır. Tarihi kimin üzerine gelirse şehâdeti onun üzerinedir. Ya lehine 
ya da aleyhine olur. Çünkü tarih esmâ lisânıdır. 
5
  
Mâide  64.  Ayetinde    ﺍ´ﺩﺎﺴَ ﻓ ِﺽﺭَ ﻻْ ﺍ ﻰﻓ ﻥﻮﻌﺴﻳﻭ ُ .ﺍ ﺎﻫَ ﺎَ ﻔْ ﻃَ ﺍ ِﺏﺮﺤْ ﻠﻟ ﺍ´ﺭﺎَ ﻧ ﺍﻭﺪَ ﻗﻭَ ﺍ ﺎﻤﱠ ﻠُ ﻛ       
6
 
=2287       ﻡﺎﺗﺍ ﲔﻗ =2287  
7
 
Dördüncü  olalı  kaynatam  geleli.  Dünkü  hırsızlıkta  bu  kadar  idi.  Bu  gün 
seksensekiz dir. Diğer bir vecihle  ﺍ´ﺩﺎﺴَ ﻓ ِﺽﺭَ ﻻْ ﺍ ﻰﻓ ﻥﻮﻌﺴﻳﻭ  harflerin zat isimlri ile 
2287  dir.  Kaynatam  müfsid  geleli  dünkü  hırsızlıkta  yoktur  idi.  ﺐﺤﻳ ﻻ ُ .ﺍﻭ
ﻦﻳﺪﺴْ ﻔﻤْ ﻟﺍ   
8
  yani  halife,    hakîki  müfsidleri  sevmez.  Hangi  vali  müfsidleri 
severse,  hakiki  halife  değildir,  şeytandır.  ﻞﺻﺎﳊﺍ  =1290    Kayınatam  gizlice 
hırsızlığa geleli bu kadar gönder.     
Şuhur 
9
  hesabınca  51  eder.  Sene  hesabınca  4  sene  2  ay  eder.  Dört  sene 
iki  aydan  biri  bu  şehirde  ne  kadar  fesat  oldu  ise  hepsini  benim  kayınatam 
etti.  Elinde  padişah  fermanı  var.  Paşalardan,  agvattan,
10
  asker  ve  reâyadan 
hangi  birisine  bir  şey  teklif  etse  o  da  muhalefet  etse,  onu  ya  öldürür,  ya 
azlettirir  veya  sürdürür.  Padişah  fermanı  kuvvetindedir.  O  vermiştir. 
Kaynatam  ile  bildirmiştir  ki,  efsattan  münfek  olma 
11
  tâ  ki  o  kadar  öyle  ki 
onunla  Mısrî  gazaba  gelsin  “Ben  Mehdîyim”  desin  o  zaman  iş  tamam  olur. 
“Ya alırız, ya veririz” demiştir. Eğer Mısrî  
(72a) 
Tahammül  eylese  gittikçe  fesadı  oturur.  Tamam,  gazaba  gelinceye  dek 
dönmem.  Ey  Köprü  (lü)!  Fesadı  kaynatama  kadar  ettirsen  ki,  dünyayı 
başatan  başa  ateşe  verse  yaksa  ben  ona  sahip  çıkamazım.  Benim  hizmetim 

5
 Ebced Hesabı ile elde edilen sonuçlar. 
6
  “Savaş  ateşini  ne  zaman  körükleseler  Allah  onu  söndürmüştür.  Yeryüzünde 
bozgunculuğa koşarlar.” 
7
 Kayınatam: Kayınpeder 
8
 “Allah bozguncuları sevmez.” (Mâide, 64) 
9
 Aylar 
10
 Agva: alâlete en fazla sapan, giden. Sapık 
11
 Fesatlık çıkarmaktan uzak kalma 
Vezir Fazıl Mustafa Paşa’ya Gönderilen Mektup 5
ُ ﻍﻼﺒْ ﻟﺍ ﱠ ﻻﺍ ﻚﻴَ ﻠﻋ ﻥﺍ 
12
  ayeti  ile  ameldir.  Bana  lazım  olan  tebliğdir.  Umurda 
alakam yoktur. (26 Zi’l‐kade Cuma 5833) 
Bir  hâkim  ki,  mazluma  sahip  çıkmaz,  zalimi  tez  bulur.  Velâkin  bir  hâkim 
ki, hırsız muayyen ola, müddeiye isbat‐ı teklif, hırsız hırsızlığı isbatla sabit ile 
gelmez ki şahit olun deyeler. 
Hâsılı, hâkim yaramaz olursa, mazlumun işi Allah Teâlâ’ya kalır. 
ﻦﻳﺪﺴْ ﻔﻤْ ﻟﺍ ﺐﺤﻳ ﻻ ُ .ﺍﻭ    
13
  ayet  gereğince,    halifeyi  de  sevmez.  O  halife 
şeytandır.  İmdi  Köprülü  Mustafa  Paşa! 
14
  Zamanında  hırsızlar  gümüş  eğerli 

12
  “sana  düşen  sadece  tebliğdir.”  (Şura,  48)  Niyâzî‐i  Mısrî  kuddise  sırruhu’l‐aziz         
ُ ﻍﻼﺒْ ﻟﺍ ﱠ ﻻﺍ ﻚﻴَ ﻠﻋ ﺎﻣ ﻭ    olarak  yazmıştır.  Onun  bu  şekilde  yazması  da  manayı  fazla 
değiştirmez. 
13
 “Allah bozguncuları sevmez.” (Mâide, 64) 
14
 FAZIL MUSTAFA PAŞA  
(d. 1637, Vezirköprü, Samsun ‐ hyt. 19 Ağustos 1691 Salankamen =Yugoslavya)  
1689‐91  arasında  Osmanlı  sadrazamı.  Devleti  ve  orduyu  yeniden  düzenlemeye 
çalışmıştır. Köprülü Mehmed Paşa'nın küçük oğlu, Fazıl Ahmed Paşa'nın kardeşidir. 
Dört  yaşında  geldiği  İstanbul'da  iyi  bir  medrese  öğrenimi  gördü  ve  ilmiye  sınıfına 
girdi.  Babasının  sadrazamlığı  sırasında  padişahın  müteferrikaları  arasında  yer  aldı. 
Vezirliğe  getirilinceye  değin  zeametle  geçindi.  Eniştesi  Sadrazam  Merzifonlu  Kara 
Mustafa  Paşa'nın  salık  vermesi  üzerine  yedinci  vezir  olarak  Divan‐ı  Hümayun'a 
alındı  (1680).  Ertesi  yıl  altıncı  vezir  oldu  ve  Edirne'de  kalan  Şehzade  Ahmed'le 
Süleyman'ın  korunmasıyla  görevlendirildi.  1683'te  Niğbolu  sancakbeyi,  aynı 
zamanda Silistre (Özi) valisi ve Lehistan serdarı oldu. 
Merzifonlu  Kara  Mustafa  Paşa'nın  yerine  sadrazamlığa  getirilen  Kara  İbrahim 
Paşa'y‐la  anlaşamayınca  1684'te  devlet  görevlerinden  affını  istedi.  Önce  kendisine 
Azaz  ve  Kilis  sancakları  arpalık  olarak  verilip  isteği  kabul  edildiyse  de,  Akdeniz'de 
Venedik  baskısı  artınca  1684  sonlarında  Sakız  muhafızlığına  atandı.  Mart  1686'da 
Seddülbahir  (Çanakkale'de)  muhafızı  oldu.  Eniştesi  Sadrazam  Siyavuş  Paşa'nın 
çağrısı  üzerine,  kapıkulu  askerlerinin  Rumeli'de  çıkardıkları  karışıklıkları  önlemek 
göreviyle Ekim 1687'de ikinci vezir olarak İstanbul’a gitti. 
Ayaklanmaları  bastırmasına  karşın,  daha  önce  kendisine  hakaret  ettiği  için 
yakınlık  duymadığı  IV.  Mehmed'e  (Avcı)  (h.d  1648‐87)  karşı  gelişmeleri  önleme 
çabasına  girmedi.  Kasım  1687'de  IV.  Mehmed'in  tahttan  indirilerek  yerine  II. 
Süleyman'ın  (h.d  1687‐91)  geçirilmesinde  önemli  rol  oynadı.  Ama  kendisinden 
çekinen  yeniçerilerin  baskısıyla  1688'de  İstanbul'dan  uzaklaştırılarak,  şubatta 
Çanakkale,  martta  Hanya,  haziranda  Kandiye  ve  aralıkta  da  Sakız  muhafızlığına 
atandı. 
Bu sırada Mora, Osmanlıların elinden çıkmış, Arnavutluk ve Sırbistan'daki ayak‐
lanmalar genişlemiş, devlet Rumeli'de oldukça zor duruma düşmüştü. II. Süleyman, 
böyle  bir  dönemde  Şeyhülislam  Debbağza‐de  Mehmed  Efendi'nin  önerisiyle  Fazıl 
Mustafa  Paşa'yı  sadrazamlığa  getirdi  (10  Kasım  1689).  Fazıl  Mustafa  Paşa  ilk  iş 
6 Niyâzî‐i Mısrî kaddese’llâhü sırrahu’l azîz

olarak,  özellikle  Rumeli'de  halkın  şikâyetlerine,  zaman  zaman  da  ayaklanmalarına 
yol  açan  ağır  savaş  vergilerinin  bir  bölümünü  kaldırdı,  bir  bölümünü  de  hafifletti. 
Yeniçeri  ağalığına  getirdiği  Eğinli  Haseki  Mehmed  Ağa  aracılığıyla  ocağı  düzene 
koydu.  Sadrazamlık  kurumunu  daha  bağımsız  kılmak  amacıyla  güçlerini  sınırladığı 
Kubbe‐altı  vezirlerinin  sayısını  da  azalttı.  Yeniden  düzenleyerek  güçlendirdiği 
orduyla  Temmuz  1690'da  Macaristan  seferine  çıktı.  Vidin,  Niş  ve  Semendire'den 
sonra Ekim 1690'da Belgrad'ı yeniden ele geçirdi. 
Belgrad Seferi 
Niş  kalesi  tamir  edilip  içine  kuvvet  ve  harp  levazımı  konduktan  sonra  vezir‐i 
âzam ordu erkâniyle ocak ağalarını davet ederek: 
"İnşaallah benim maksadım Belgrad fethidir, ne dersiniz?" diye fikirlerini sordu. 
Ocak  ağaları  askerin  Niş  muhasarasında  hırpalandığından  dolayı  faaliyetleri 
azaldığını,  asker,  cephane  ve  mühimmata  ihtiyaç  olduğunu,  Tuna  yolları  ele 
geçtikten sonra Belgrad üzerine gidilmesini ve muhasara uzayıp kale alınamayacak 
olursa fena bir durum hasıl olacağını ve bu yıl bu kadarla iktifa edilerek gelecek sene 
yeni kuvvet ile hareket edilmesini tavsiye ettilerse de vezir‐i âzam : 
"Allahın  inayetiyle  fırsat  ve  nusret  bizimdir;  ben  giderim,  isteyen  gelsin, 
gelmeyene  cebretmem"  diye  Yavuz'un  Çaldıran  seferinde  yaptığı  gibi  kesin  olarak 
mukabele edince oradakilerin hiç birisi muhalefet edemeyip: 
"Siz  bilirsiniz;  emrinize  imtisal  en  gideriz  ve  canla  başla  çalışırız"  diye  cevap 
verdiklerinden  harekete  karar  verilip  Fatiha  okundu.  Fazıl  Mustafa  Paşa,  Osmanlı 
kuvvetleriyle Tökeli Imre'nin Erdez'deki muvaffakiyetlerini ve düşman başkumanda‐
nının  esir  edildiğini  o  sırada  haber  aldığı  gibi  Fransa  ile  imparator  arasındaki 
muharebeden dolayı harbe müncer olan durumdan da istifade ile bu mühim fırsatı 
kaçırmamak istiyordu. 
Belgrad  üzerine  yürünürken  Semendire'nin  düşman  elinde  bırakılarak 
geçilmesi  doğru  olmadığından  evvelâ  burasının  alınmasına  karar  verildi; 
Belgrad'dan  Tuna  vasıtasiyle  Semendire'ye  yapılmak  istenen  yardım  muvaffak 
olamadığından  evvelâ  Sukulesi  yakınındaki  bir  delikten  giren  bir  bölük  başı  ile 
arkadaşları  ve  daha  sonra  asker  tarafından  dışkale  alınıp  onu  müteakip  muharebe 
ile içkale işgal olunarak yedi yüz esir alındı (24 zilhicce 1101 / 28 Eylül 1690). Burası 
da  tahkim  edilip  içine  kuvvet  konduktan  sonra  Semendire  ile  Belgrad  arasındaki 
Hisarcık  mevkii  alınıp  2  Ekim’de  Belgrad  önüne  gelindi,  düşman,  Osmanlı 
ordusunu görünce varoşu yakarak iç kaleye çekilip müdafaaya başladı. 
Belgrad’ın zaptı  
Vezir‐i  âzam  Belgrad  önüne  geldiği  gün  kaleyi  kuşatarak  dövmeğe  başladı; 
muhasaranın  sekizinci  günü  (5  muharrem  1102  /  9  Kasım  1690)  Belgrad’ın  Sava 
nehri  tarafında  bulunan  iç  kalesindeki  barut  mahzenine  isabet  eden  bir  kumbara 
oradaki dört bin kişiyi öldürdüğü sırada vezir‐i azamın bulunduğu taraftan açılan asıl 
kale gedikleri görülünce bizzat kendisinin  
"Yürüyün  ümmet‐i  Muhammed"  diye  bağırması  üzerine  kaleye  karşı  yapılan 
şiddetli  hücum  diğer  muhasara  kollarına  da  sirayet  ettiğinden  bu  suretle  az 
zamanda  Belgrad  düşmüştür.  Bu  muvaffakiyetten  düşman  o  kadar  şaşırmıştı  ki 
Tuna  kenarında  karşı  sahille  muvasalayı  temin  eden  on  iki  gemi  içindeki  Avusturya 
kuvvetleri  kaçamayarak  esir  edilmişlerdir.  Rivayete göre kalede  on  altı bin  muhafız 
Vezir Fazıl Mustafa Paşa’ya Gönderilen Mektup 7
ata  benzerler.  Tehniye
15
  ederler.  Allah  Teâlâ  Köprü‐zâdeye  ömürler  versin. 
Anın  eyyâm‐ı  devletinde
16
  zevk  edelim  diye  göğüslerini  gererek  yürürler. 
Meşhurdur  ki,  Küffardan  bir  taife  varmış  ki,  ehl‐i  İslâm  kimileri  galip  gelse, 
esir olmaktan ölmek yeğdir dedikleri gibi ateşe ururlar
17
 imiş. Kiminin içinde 
cümlesi  yanar  imiş.  Köprülü‐zâde  dahi  aklını,  amelini,  rüşdünü  ve  ferasetini 

vardı.  Belgrad'ın  zaptı  üzerine  büyük,  küçük  üçyüz  top  ele  geçmiştir.  Yürüyüş 
esnasında  alnından  kurşunla  vurulup  şehit  düşen  Rumeli  beylerbeğisi  Arnavud 
Mustafa  Paşa'nın  cesedi  vezir‐i  azamın  otağı  önüne  getirilip  bizzat  vezir‐i  azamın 
imametiyle  cenaze  namazı  kılındıktan  sonra  yine  bizzat  Fazıl  Mustafa  Paşa 
tarafından kanlı elbisesiyle defnedilmiştir. 
Belgrad  muhasarası  esnasında  akına  sevk  edilen  Tatar  kuvvetleri  karşı  tarafa 
Sirem  sahrasına  geçip  Varadin  taraflarına  kadar  giderek  iki  binden  fazla  düşman 
askerini  katlettikleri  gibi  kalenin  zaptından  sonra  Kalgay  Devlet  Giray  umum  Tatar 
askeriyle  Sava  nehrini  geçip  Esek  taraflarına  kadar  olan  yerleri  vurup  nehirde  de 
bazı gemiler elde etmişlerdir. 
Belgrad’ın  zaptından  sonra  hastalığı  geçen  Selim  Giray  Han  evvelâ  Edirne'ye 
gelip  sonra  da  orduya  iltihak  etmiştir;  bu  sırada  Sava  nehri  kenarındaki 
Böğürdelen (Sabaç) kalesi de elde edilmiştir; daha sonra Bosna beylerbeğisi Topal 
Hüseyin  Paşa  kapısı  halkı  ve  eyaleti  kuvvetleriyle  Esek  kalesini  muhasara  edip 
döğdü  ise  de  yağan  yağmurlardan  metrisler  su  ile  dolup  yaya  askeri  hareketten 
kaldığından alınamadı. 
Vezir‐i azamın bu seferi esnasında daha evvel düşmanın eline geçmiş olan Tuna 
kenarındaki  Vidin kalesiyle  Feth‐ül‐islâm,  Hırsova ve  ikisi  arasındaki  Şansi  adası 
—  ki  ıssız  bir  ada  iken  düşman  tahkim  etmişti  —  elde  edilerek  Tuna'nın  Güney 
kıyısındaki yerler tamamen alındı. 
Fazıl Mustafa Paşa, Belgrad kalesini iyice tamir edip içine yeter derecede asker, 
mühimmat ve zahire koydu. Kendisinden evvel Selim Giray'ı İstanbul'a yolladıktan 
sonra  15  Kasım’da  Belgrad'dan  hareket  etti  ve  kırk  gün  sonra  Davudpaşa 
sahrasına  gelerek  hastalığı  sebebiyle  oraya  araba  ile  gelmiş  olan  padişah  II. 
Süleyman tarafından kabul edildi ve  
“Ben mükâfat etmeğe kadir değilim; Allah Teâlâ iki cihanda yüzünü ak etsin.” 
iltifatına mazhar oldu.  
Haziran 1691'de II. Macaristan seferine çıkan Fazıl Mustafa Paşa Sofya'dayken II. 
Süleyman  öldü  ve  yerine  II.  Ahmed  geçti  (h.d  1691‐95).  Bu  sırada  geri  çekilmekte 
olan  Avusturya  ordusu  üzerine  saldırıya  geçen  Fazıl  Mustafa  Paşa  ihtiyatsız  davra‐
narak  Kırım  güçlerinin  bulunmadığı  bir  sırada  çarpışmak  zorunda  kaldı  ve  Salanka‐
men Savaşı'nda Hakk’a yürüdü.  
Fazıl  Mustafa  Paşa  ileri  görüşlü  bir  sadrazamdı.  Merkezî  yönetimde  ve  orduda 
yaptığı  düzenlemelerin  yanı  sıra,  ülke  içindeki  Hıristiyanların  yaşam  koşullarını 
iyileştirmek  için  büyük  çaba  harcamış,  taşrada  ayanların  güçlenmesini  önlemek 
amacıyla her bölgede Divan‐ı Hümayun benzeri meclis‐i ayanlar oluşturmuştur.
15
 Tehniyet: Tebrik etme, kutlama 
16
 Vezirlik günlerinde 
17
 atarak 
8 Niyâzî‐i Mısrî kaddese’llâhü sırrahu’l azîz
cem  edip  cümlesiyle  re’y  etmiştir  ki,  eğer  Mısrî  beni  Mehdî  etmezse, 
başkasını tayin ederse o mehdiye bende olmaktan ölmek yeğ dir, diye kayın 
atama 
(72b) 
bu  ateşi  yaktırır.  Bu  kâfiri  musallat  eyledi.  buğatı
18
  haramileri  deryada  ve 
karada oturdu. Kaynatamı ikad 
19
 nâr musallat kıldı. 
Ey  Köprülü!  Zalim  Deccâl  lâinsin,  zalim  iken  ben  ana  mehdi  ismini 
tesmiye
20
  etsem  Allah  Sübhânehü  ve  Teâlâ  seni  mehdi  etmez.  Zalim  nasıl 
mehdi  olur.  Eğer  Mısrî  ben  mehdi  olurum,  halk  benim  başıma  toplansın 
desin  dersen,  vallâhü’l  azîm,  dünyayı  cümle  harab  ve  viran  etsin,  sahip 
çıkmazım. Allah Teâlâ aciz değildir. Mülkünü bana ısmarlamadı. Bana ancak 
ُ ﻍﻼﺒْ ﻟﺍ ﱠ ﻻﺍ ﻚﻴَ ﻠﻋ ﺎﻣﻭ  demiştir.  Tebliğinde  kusur  etmedim.  Kolum  kanadım 
yolundu.  Yolunmuş  doğana  döndüm.  Makdurumu 
21
    bezl
22
  ve  mechûd
23
 
eyledim.  Sarf  eyledim.  Onsekiz  senedir,  kuşağım  çözüp  yatmadım.  Bir  tatlı 
taam yemedim. Bir tatlı su içmedim. 
 
24
ٍﻉﻮﺟ ﻦﻣ ﻰﻨْ ﻐﻳ ﻻﻭ ﻦﻤﺴﻳﻻ ٍﻊﻳِﺮَ ﺿ ﻦﻣ ﱠ ﻻﺍ ﻡﺎﻌَ ﻃ ﻢﻬَ ﻟ ﺲﻴَ ﻟ   Bu  kadar  seneden  beri  taamım 
budur.  Suyum  hamim
25
  ve  gussadır.
26
  Benim  kadar  tebliğ  etmiş  var  mıdır. 
Hak ayan oldu. Yeter şimdiden geri hakka sahip çıkar, hayrolur. (26 Zi’l‐kade 
Cuma 5833) 
Bunda  bir  zaman  asker  çok  idi.  Kaç  sene  ulûfeleri 
27
  gelmedi.  Tamam, 
İslam  askeri  bunaldı.  Sipahi
28
,  yeniçeri,  cebeci 
29
  vesâir  açlıktan  bunaldılar. 

18
 Bugat: (Bâgî. C.) Haksızlık edenler, âsiler, serkeş kimseler 
19
 İkad: Kuvvetlendirme, sağlam kılma 
20
 Tesmiye: İsimlendirme. Ad verme. 
21
  Makdur:  Güç.  Kuvvet.  Kudret.      Takdir  olunmuş.  Allah  Teâlâ'nın  takdiri.  Daha 
evvelden takdir olunmuş 
22
 Bezl: Bol. Bol bol verme. Esirgemeden vermek 
23
  Mechud:  (Cehd.  den)  Çalışmış  uğraşmış,  didinmiş,  cehdetmiş.      Kuvvet,  kudret, 
güç 
24
  “Onlar  için  kuru  bir  dikenden  başka  yiyecek  de  yoktur.  Ne  besler  ne  açlıktan 
kurtarır.” Gaşiye, 6‐7 
25
 Hamim: Sıcak ve kızgın su.   Yakın hısım, soy sop.   Samimi arkadaş.  
26
 Gussa: Keder. Tasa.  Gam.   Boğaza takılan yemek.   Ağaç, diken  
27
 Ulufe: Yeniçerilere ve sipahilere dağıtılan maaş.   Bir nevi hayvan yemi  
28
  Sipahi:  Ask:  Osmanlı  askerlik  teşkilâtında  "Timar"  namıyla  öşür  ve  rüsumunu 
aldıkları  araziye  mukabil,  harp  zamanlarında  kendi  hayvanları  ve  kanunen 
götürmeğe  mecbur  oldukları  silâhlı  askerlerle  birlikte  sefere  iştirak  eden  bir  sınıf 
süvari  askeri.  Bunlar  akıncılık,  çapulculuk  ve  karakol  hizmetlerini  ifa  ederler  ve 
düşman  karşısında  piyadelerin  muhafazasını  te'min  ettikleri  gibi,  icabında  hücum 
işlerini de yaparlardı.  
29
 Cebeci: f. Eski Osmanlı İmparatorluğunun ordusunun zırhlı sınıfına mensub nefer. 
Vezir Fazıl Mustafa Paşa’ya Gönderilen Mektup 9
Küffara  ikişer,  üçer  paraya  bir  gün  akşamdan  ırgatlık  ederlerdi.  Kimseyi 
döğüp  elinden  malını  almazlardı.  Kimsenin  evine  hırsızlığa  girdiğini 
görmezlerdi. Vaaz ve nasihate 
(73a) 
Koyun  tuza  çıkar  gibi  çıkarlardı.  O  kadar  zaruret  çekerler  ve  hırsızlık 
etmezlerdi.  Bu  sefer  ne  oldu  ki  hırsız  oldular.  Vallah’ül  azim.  Emre 
imtisalen
30
 hırsızlık değildir. Benim kaynatam, ‘Filan sen var bu işi işle dediği 
kimsedir,  bu  işi  eden.  Hâsılı  bir  kimsenin  hatırına  değerseniz  ve 
zulmederseniz  ancak  bu  vaazı  (nasihati)  yaz  ki,  zalim  Köprüye  i’lâm  edin. 
Kaynatam  sipariş  ettiği  ateşi  yaktı.  Mısrî  bu  haberi  söyledi  diye  yazın, 
gönderin.  Ne  haber  gelirse,  ona  göre  amel  edin.  Zira  bu  iş  dediklerim 
kaynatam dediklerinindir. Köprülünün emriyledir. ِﻦﻣ ﻰَ ﻠﻋ ﻡﻼﺴﻟﺍﻭ ﻯﺪﻬْ ﻟﺍ ﻊﺒﱠ ﺗﺍ
31
 
Nasihat 
Ey  ağalar,  beyler,  paşalar,  İslam  askeri!  Cümleniz  birbirinize  imanda  ve 
İslam’da  beraber  olmanız  gerektir  ki,  birbirlerinizle  kardeş  olasınız. 
Kendinizden  küçücüğe  baba  olasınız.  Kendinizden  büyüğe  oğul  olasınız.  Bir 
suçluyu  getirdikleri  zaman  o  âdemin  suçuna  bakın  kürek  ta’ziri
32
  mı  lazım, 
hadd
33
 mi lazım, adamına göre gerekir. Bazı âdil arz ehli vardır ki, ona ‘niçin 
ettin?  Sana  düşmezdi’  demek,  onu  dövmekten  etkilidir.  Ona  ta’zir  o  kadar 
yeter. Bazına üç gün, bazısına yedi gün, bazısına dokuz, bazısına daha ziyade 
otuzdokuzuna dek kırka varmak gerek. 
ﻪﺴْ ﻔَ ﻧ ﻢَ ﻠَ ﻇ ﺪَ ﻘَ ﻓ ِ.ﺍ ﺩﻭﺪﺣ ﺪﻌَ ﺘﻳ ﻦﻣﻭ ِ.ﺍ ﺩﻭﺪﺣ ﻚْ ﻠﺗ ﻭ 
34
  Sen  Allah  Teâlâ’dan  gayretli 
değilsin. Bütün halktan Allah Teâlâ  
(73b) 

30
 İmtisalen: Bağlı olarak, imtisal ederek, uyarak, tâbi olarak.  
31
 Kurtuluş, hidayete uyanlarındır.” Tâ‐Hâ: 47“ 
32
  Ta’zir:  Siyaset.      Tehdit  etmek.      Tazim  ve  tathir.  Temizlemek  ve  hürmet  etmek.   
Lügatta  red,  icbar,  tahkir,  te'dib,  hak  üzere  tevkif  mânalarına  gelen  bu  tabir,  İslâm 
hukukunda:  Hakkında  muayyen  bir  şer'î  ceza  olmayan  suçlardan  dolayı  ulülemr 
(hükümdar,  padişah)  veya  vekili  tarafından  tatbik  edilen  cezalar  hakkında  kullanılır 
bir ıstılahtır.Ta'zirin meşruiyeti; Kitab ile, Sünnet‐i Nebeviye ile ve icma‐i ümmet ile 
sabittir.Ta'zir; dövmekle, hapisle, hattâ katil ile olabileceği gibi azarlama, sert lakırdı 
veya  bakış  veya  herhangi  bir  tavır  ve  vaziyet  ile  de  olabilir.  Dövmek  suretiyle  olan 
ta'zir,  otuzdokuz  değnekten  fazla  olamaz.  Bir  kavle  göre  para  almak  suretiyle  de 
ta'zir câizdir. 
33
  Hadd:  Hudut.  Çizgi. Sınır.    Cürüm.    Salahiyyet.     Şeriatça  verilen  ceza.     Derece. 
Son  derece.  Münteha.      İnsana  ârız  olan  şiddet  ve  titizlik.      Def  etme.  Men  etmek.   
Keskin. Sivri.   Sert. Gergin.   Man: Üç tasavvurdan ibaret olan kıyas.   Ekşi.   Tesirli, 
müessir 
34
 “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır. Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa, şüphesiz kendine 
zulmetmiş olur.” Talak, 1 
10 Niyâzî‐i Mısrî kaddese’llâhü sırrahu’l azîz
gayretlidir. Gayretinden haramın gizlisini aşikâresini haram eyledi. Zinaya ve 
içki  içmeye  hadd  tayin  eyledi.  Allah  Teâlâ’nın  haddinden  her  kim  ziyade 
ederse  o  kimse  zülmü  kendine  etmiş  olur.  O  zülüm  sonunda  kendi  başına 
uğrar.  Bir  vech  ile  ki  kendinden  olduğunu  bilmez.  Hayrola.  (26  Zi’l‐kade 
Cuma 5833) 
Bazı münkirler dermiş ki, bizim aşikâre işlediğimizi bilir, gizli olanı bilmez 
derlermiş. Allah Sübhânehü ve Teâlâ onları tekzib
35
 eder. 
´ﲑﺜَ ﻛ ﻢَ ﻠﻌﻳ ﻻ َ .ﺍ ﻥَ ﺍ ﻢُ ﺘﻨﻨَ ﻇ ﻦﻜَ ﻟﻭ ﻦﻣ ﻢُ ﺘﺤﺒﺻَ ﺎَ ﻓ ﻢُ ﻜﻳﺩﺭَ ﺍ ﻢُ ﻜﺑﺮِﺑ ﻢُ ﺘﻨﻨَ ﻇ ﻯﺬﱠ ﻟﺍ ﻢُ ﻜﻨَ ﻇ ﻢُ ﻜﻟَ ﺫﻭ ﻥﻮُ ﻠﻤﻌَ ﺗ ﺎﻤﻣ ﺍ
ﻦﻳِﺮﺳﺎَ ﺨْ ﻟﺍ   
36
  bu  tekzib,  tekzib‐i  kavlîdir.
37
  Lakin  bin  seneden  sonra  ayına 
gününe  muvafık  acayip  tarihler  ile  esmâ‐i  Kur’ân‐ı  Kerim’in  şehadeti  isbatı 
tamdır,  şüphe  kalmamıştır.  Bu  isbatı  eden  .ﺍ ﺭﻮُ ﻄﺳ ِﻢَ ﻠَ ﻘْ ﻟﺍ ﻥﻮﻧ    Allah 
Sübhânehü  ve  Teâlâ  yemin  ederek  buyurdu  ki,  ﺔﻤﻌﻨِﺑ ﺖْ ﻧَ ﺍ ﺎﻣ ﻥﻭﺮُ ﻄﺴﻳ ﺎﻣﻭ ِﻢَ ﻠَ ﻘْ ﻟﺍﻭ ﻥ
ٍﻥﻮﻨﺠﻤِﺑ ﻚﺑﺭ
38
  hırsız  benim  kaynatamdır.  Lakin  fermanlı  hırsızdır.  Hakkından 
sizler gelmeye kadir değilsiniz. Allah Teâlâ buyurdu ki; 
ﻕِﺭﺎﱠ ﻄﻟﺍﻭ ﺀﺎﻤﺴﻟﺍﻭ ِﻢﻴﺣﺮﻟﺍ ِﻦﻤﺣﺮﻟﺍ ِ.ﺍ ِﻢﺴِﺑ ُ ﻕِﺭﺎﱠ ﻄﻟﺍﺎﻣ ﻚﻳﺭﺩَ ﺍ ﺎﻣﻭ ﺎﻬﻴَ ﻠﻋ ﺎﻤَ ﻟ ٍﺲْ ﻔَ ﻧ ﱡ ﻞُ ﻛ ﻥﺍ ﺐﻗﺎﱠ ﺜﻟﺍ ﻢ ﺠﻨﻟَ ﺍ
ٌ ﻆﻓﺎﺣ  
39
 
Benim  kaynatam  Tarık  tır.  Bir  Tarık  tır  ki,  ﺐﻗﺎﱠ ﺜﻟﺍ ﻢﺠﻨﻟَ ﺍ  (karanlığı  delen 
yıldızdır).cemi elemde olan nüfusun üzerine hafîzdır.
40
 Yani 
(74a) 
Hepsi  ona  mahkûmlardır.  En  üstünü  ve  en  alçağı  ona  itaat  ederler.  Onun 
hakkından siz nice gelirsiniz. (siz bile gelemezsiniz) 

35
 Tekzib: yalanlamak, bir işe inanmayıp inkâr etmek, yalan olduğunu söylemek. 
36
 “Lâkin zannetmiş idiniz ki Allah yaptıklarınızdan bir çoğunu bilmez. İşte 
rabbınıza beslediğiniz o zannınız sizi helâke sürükledi de hüsrana düşenlerden 
oldunuz.” Fussilet, 22‐ 23 
37
 Sözde yalanlama 
38
 “Nun ve kalem ve ehli kalemin satra dizdikleri ve dizecekleri hakkı için Sen 
rabbının ni'meti ile mecnun değilsin” Kalem, 1‐2 
39
 “Gökyüzüne ve târıka (sabah yıldızına ) yemin ederim. Târıkın ne olduğunu 
nereden bileceksin? (O, karanlığı) delen yıldızdır. Hiç kimse yoktur ki üzerinde bir 
koruyucu, bir denetleyici bulunmasın.” Târık, 1‐4 
40
 Hafîz: Esirgeyen. Koruyan. Muhafaza eden. Muhafız Hâfız: Alçaltıcı.   İnsana 
haddini bildiren.   Rahatta olan 
Fasıl
Kur’â
Sübhân
olacak o
Bu  şehâ
Etmez is
yani Şef
ﺍ´ﺭﺎَ ﻧ  =22
sonra  g
dördünc
hırsızlık 
ﺎً ﻔﺤﺻ
Ayet
ﺎﺗ ﻑﺎ
        
Edirn
(delilim

41
 “Kur’â
Hz. A
buyurdu
"Kim
şeyi  de 
cehenne
Sevâbu'l
42
 “Savaş
43
 “Allah
44
 “Yeryü
45
  “Apa
inkârcıla
peyderp
Beyyine,
46
 Kader,

ân‐ı  Azîm  bü
ehü  ve  Teâl
olayı ayına, g
âdeti  kabul  e
se Müslüma
faati kabul ve
287  
42
      ka
geleli  ﻦﻳﺪﺴْ ﻔﻤ
cü  olalı.  Bu 
ateşi yakan 
ﺻ ﺍﻮُ ﻠْ ﺘﻳ ِ.ﺍ ﻦﻣ ٌ ﻝﻮ
tteki mie (yü
ﺎﻗ ﺎﺑ ﺎﻳ ﺎﺗ ﺎﺗ ﺍﺭ ﺎﻫ ﺎ
                      
ne  seferine  y
) budur. Bu g

ân‐ı Kerim şef
Ali kerreme’llâ
lar ki:  
m  Kur'ân'ı  oku
haram  kabû
em  şart  olmu
‐Kur'ân 13, 29
ş ateşini ne za
h Savaş ateşin
üzünde bozgu
açık  delil  ken
ar  (küfürden) 
pey  tertemiz 
, 1‐3 
, mukadderat 
Ve
ütün  ehli  ima
lâ  bütün  giz
gününe uygu
edin  diye  fer
n değildir. H
e şikâyeti tas
ynatam ibtid
ﻤْ ﻟﺍ ﺐﺤﻳ ﻻ ُ .ﺍﻭ
ayet  üç  tari
kaynatamdı
ِﻢ
ﻮﺳﺭ ُ ﺔﻨﻴﺒْ ﻟﺍ ﻢﻬﻴﺗْ ﺎَ ﺗ
ٌ ﺔﻤﻴَﻗ
z sayı değeri
ﺎﻫ ﺎﺗ ﺍﺭ ﺎﺗ ﺎﻳ ﺎﺑ ﺎﺗ ﺎ
                      
yarın  adedi 
gün yazgıları

faatçi ve şifâ v
âhü veche  anl
ur,  ezberler,  h
ûl  ederse  All
uş  bulunan  â
907 H.) 
aman körükle
ni söndürmüşt
unculuğa koşa
ndilerine  geli
ayrılacak  de
sahifeler  oku
ezir Fazıl Must
anın  hem  ku
zli  ve  âşikâre
un tarihleri il
rman  eder.  H
adis‐i şerifte
sdik olunur. 
da geleli   ُ .ﺍ
ﺍ´ﺩﺎﺴَ ﻓ ِﺽﺭَ ﻻْ ﺍ ﻰ
ihli  ile  şahad
r. Başkası de
ﻢﻴﺣﺮﻟﺍ ِﻦﻤﺣﺮﻟﺍ ِ .
َ ﺗ ﻰﱠ ﺘﺣ ﲔﱢ ﻜَ ﻔﻨﻣ ﲔﻛ
ﻗ ﺐُ ﺘُ ﻛ ﺎﻬﻴﻓ ´ﺓﺮﻬَﻄ
i isimler) ve b
ﺎﺗ ﺎﺗ ﺎﺗ ﻑﺎﻛ ﻑﺎﻛ
                     
budur.  Bu  d
mdır.
46
 

vericidir. Şefa
atıyor: "Rasûl
helâl  kıldığı  şe
lah,  o  kimsey
âilesinden  on
eseler” Mâide
tür.” Mâide, 6
arlar. Allah bo
inceye  kadar
eğillerdi.  (Bu  d
ur.  O  sahifel
tafa Paşa’ya G
lağı,  hem  gö
e  olanı  bilir.
e Kur’ân‐ı Az
Hâkim  İslam
e  ﻕﺪﺼﻣ ﻞﺣ ﺎﻣ
Allah Teâlâ b
ﺍ ﺎﻫَ ﺎَ ﻔْ ﻃَ ﺍ ِﺏﺮﺤْ ﻠﻟ
ﻰﻓ ﻥﻮﻌﺴﻳﻭ     
det  etti.  (He
eğildir. (26 Zi’
.ﺍ ِﻢﺴِﺑ 
ِﺮﺸﻤْ ﻟﺍﻭ ِﺏﺎَ ﺘﻜْ ﻟ ﲔﻛ
ﻄﻣ  
45

binlik müdga
ﻛ ﺍﺭ ﲔﺷ ﺎﺗ ﺍﺭ ﻝﺍ
         
dört  ﺕ ﺕ ﺕ
aati kabul ve ş
lüllah sallallâh
eyi  helâl  kab
yi  cennete  k
n  kişiye  şefa
, 64 
64 
ozguncuları se
r  ehl‐i  kitap
delil),  Allah'ta
lerde  en  doğ
Gönderilen M
özü  ve  cildid
  Bin  senede
zîm’e şehâde
  ehli  ise  kab
ﻣ ﻭ ﻊﻔﺸﻣ ﻭ ﻊﻓﺎﺷ
buyurdu ki; ﺍﻭ
= 1489 
43
 ka
44
    sonra  ka
sabı)  Verir  k
’l‐kade Cuma
ﺍ ِﻞﻫَ ﺍ ﻦﻣ ﺍﻭﺮَ ﻔَ ﻛ ﻦ
amlar şu şeki
ﺫ   =3344   
ﺕ  yı  oku.  B
şikâyeti tasdik
hü aleyhi ve se
ul  eder,  hara
koyar.  Ayrıca
aatçi  kılınır." 
evmez.”” Mâi
ptan  ve  müş
an  gelen  bir 
ğru  hükümler
Mektup 11
ir.    Allah 
en  sonra 
et ettirir. 
bul  eder. 
ﺷ ﻥﺁﺮﻘﻟﺍ 
41
 
ﻭﺪَ ﻗﻭَ ﺍ ﺎﻤﱠ ﻠُ ﻛ
aynatam 
aynatam 
ki  dünkü 
a 5833) 
ﻦﻳﺬﱠ ﻟﺍ ِﻦُ ﻜﻳ ﻢَﻟ
ilde 
            
eyyinem 
k olunur”  
ellem 
am  kıldığı 
a  hepsine 
(Tirmizî, 
de, 64 
şriklerden 
rasüldür, 
r  vardır.”    
12 Niyâz
 
(74b
İmam
     
 801 
  ﺍﻮﻠﺠ
      25
ﻒﻴﻟﺍ
Kayn
hırsızlık 
Mısrî
meddâh
bilmek d
ﻯﺪﻬ
dışında 
bu gün 
harflerin
günlerin 
Bütü
kadar  o
Dokuz s
olur. ﲔﻨ
(75a

47
 Cuma 
48
 “Elif, L
mağlûbi
kaç yıl iç
zî‐i Mısrî kadd
b) 
m Ali radiyall
ﺠﻋ ﻭ ﱯﻧ ﺎﻣ ﻩﻮﻟﺪ
57                    
ﺎﻳ  yine    
natam  ibtida
günü bu  ka
rî  .ﺍ ﱯﻧ ﻲﲰ
hına  nifak  ey
demek olur. 
ﻡ ﻬـﳌﺎﻓ .ﺍ ﻢــﺴﺒﺑ
  bu  sah
adedi budur
n  isimleri  değ
adedi budur.
ﲔﻨﺳ ِﻊْ ﻀِﺑ ﻰﻓ
ün isimler he
olur. ﻩ ﺱ ﺱ ﻩ ﺀ
sene tamamd
ﻨﺳ ِﻊْ ﻀِﺑ ﻰﻓ ﻥﻮﺒﻠ


hutbeleri pad
Lam, Mim. Ru
iyyetlerinin ar
çinde” Rum, 1
dese’llâhü sırr
lâhü teâla an
ﺪﲣ ﻼﻓ ﻩﺅﺁﺪﻓ ﻰ
        2260
  ﻒﻴﻟﺍ ﻭﺍﻭ ﻡ
a  geleli  oluk 
dar idi (2289
ﲰ  der  anı 
yleme.  Hediy
Yine Hz. Ali 
ﻡﻮﺻ ﺐﻴﻘﻋ ﻥﺎﻣ
hihlerin  heps
r. Bin  ﻡﻮﺻ ﺐ
ğeri  ikiyüzsüz
 
ِﻢﻴﺣ
ﻓ ﻥﻮﺒﻠْ ﻐﻴﺳ ﻢِﻬِﺒَ ﻠَﻏ
mzeliler ile 
ﺀﺍ ﺀﺍ ﺀﺍ ﺱ  =19
dır. Her üç se
ﻠْ ﻐﻴﺳ toplamı 

dişah adına ok
um mağlûb old
rkasından bir 
1‐4 
rahu’l azîz
nh buyurdu k
ﻰﺴﻔﻧ .ﺍ ﱯﻧ ﻲﲰ
ﻡﻻ ﻢﻴﺟ ﻢﻴﺟ ﲔ
ve  iki  yüzlük
9) bu kadard
tahkir  etme
ye  gönderm
radiyallâhü t
ﻣﺰﻟﺍ ﻎﻠﺑ ﺍﺫﺍ harfl
sinden  sahih
ﺐﻴﻘﻋ ﻒﻟﺍ deki b
z  olanlar  he
ﺣﺮﻟﺍ ِﻦﻤﺣﺮﻟﺍ ِ.ﺍ ِﻢ
ﻏ ﺪﻌﺑ ﻦﻣ ﻢﻫﻭ ِﺽ
 bizim O
96  bu  gün  bi
ene 1065 gü
2290 

kunduğu ve II. 
du Arzın yakın
kaç sene için
ki; 
ﲰ   
ﲔﻋ ﻭﺍﻭ ﺀﺎﻫ ﻭﺍﻭ
k  dört  birlik 
ır beyitin ma
ek  sözünü 
eyi  terk  edi
teâla anh 
erin isimleri
h  (doğru)  old
başka bir yön 
mziye  Hutbe
ِﻢﺴِﺑ 
ﺽﺭَ ﻻْ ﺍ ﻰَ ﻧﺩَ ﺍ ﻰﻓ ﻡﻭﺮ
Osman öleli t
izim  Osman 
ndür. Dokuz
Süleyman dö
nında, maam
de muhakkak
ﻡﻻ ﻝﺍﺫ ﺎﺧ ﺎﺗ ﻡ
dört  isimler
anası. 
tasdike  ace
n  ancak  söz
ni ikiyüzlük o
du.  Kaynatam
ﻡﻮﺻ ﺐﻴﻘﻋ ﻥ
‐i  Süleyman’
ﺮﻟﺍ ﺖﺒﻠُ ﻏ ﱂﺍ
48

tamam bu ge
tamam ﲔﻨﺳ
z sene 3195 b
önemi olduğun
afih onlar bu 
k galebe edec
ﻡﻻ ﺀﺎﻓ 
r  ile     
ele  edin. 
ünü  hak 
olanların 
m  küllüli 
ﻥﺎﻣﺰﻟﺍ ﻎﻠﺑ ﺍﺫﺍ 
a
47
  yarın 
eceye bu 
ِﻊْ ﻀِﺑ   dir. 
bu kadar 
ndan.  
cekler bir 
Kaynata
ﻦﻳﺪِﺟﺎﺳ
761  ta 
kadardı
mekâbir
Kösec
51
 
dördünc
harf  ….
tesviyed
Etmeye
ﺢﺒﺴَ ﻓ
Değe
ﺎ´ﺑﺍﻮَ ﺗ ﻥﺎَﻛ ﻪ
Köprüzâ
Kaynata
diye.  M
dördünc
Şuhu

49
 “Onu t
kapanın
50
 Tecâh
51
 Köse 
52
 Tesviy
53
  “Allah
girerlerk
çünkü O,
54
 İhtifa:
55
  Burad
Gönderi
Kütüpha
56
 Adil şa
am  müfsid ib
ﺳ ﻪَ ﻟ ﺍﻮﻌَ ﻘَ ﻓ ﻰﺣﻭﺭ
ﲔﻗﺎﻓ  tamam
r.  Ruh  nefh 
re kuru inatt
sipahi  inkâ
cü  kere  ispa
.  ziyade  olm
dir.  Bu  tesv
n kendi bilir.
َﺍ ِ.ﺍ ِﻦﻳﺩ ﻰ ﺎ´ﺟﺍﻮْ ﻓ
eri ikiyüzsüz 
ﻛ ﻪﱠ ﻧﺍ ﻩﺮﻔْ ﻐَ ﺘﺳﺍﻭ ﻚﺑ
âde  ihtifa
54
  e
am ihtifa dör
ısrî  ise  düny
cü kere oldu
udu adul 
56
 g

tamamlayıp, 
!” Sâd, 72 
ül: bilmezlikte
ye: düzleme, c
h'ın  yardımı 
ken  gördüğün
, tevbeleri çok
 Gizlenme. Sa
dan  sonra  say
len  Mektup / 
anesi‐ Hacı Ma
ahidler 
Ve
btida küllüli  b
ﺭ ﻦﻣ ﻪﻴﻓ ﺖْ ﺨَ ﻔَ ﻧﻭ
m  dördüncü 
olduğuna  z
tır. O kadar 
âr  ettirdi.  Ba
t  ile  olalı  bu
maz.    Yani 
viyeyi 
52
  gö
. (28 Zi’l‐kâd
ﻰﻓ ﻥﻮُ ﻠﺧﺪﻳ ﺱﺎﻨﻟ
ﺎ´ﺑﺍﻮَ ﺗ ﻥﺎَﻛ ﻪ
zat isimler= 
ﺑﺭ   ﻒﻟﺍ ﻭﺍﻭ ﻭﺍﻭ
edeli  bu  gün
rt kere ihtifa 
ya  halkını  şah
ğuna beş ke
getirdi. Sonra

içine de ruhu
en gelme,. Bilm
canlıların âzâla
ve  fetih  geld
nde.  Rabbini 
k kabul edend
aklanma.  
yfalar  eksiktir.
Muhammed 
ahmud Efendi 
ezir Fazıl Must
bu  gün  aded
ﻭ ﻪُ ﺘﻳﻮﺳ ﺍَ ﺫﺎَ ﻓ 
49
 
olalı  dünkü
erre  kadar  ş
Mısriye inan
aşka  bir  yö
u  gün  aded  b
bu  aded  o
ördüğünde 
e Pazar 5825
ﺍ ﺖﻳَ ﺍﺭﻭ ﺢْ ﺘَ ﻔْ ﻟﺍﻭ ِ.
ﻛ ﻪﱠ ﻧﺍ ﻩﺮﻔْ ﻐَ ﺘﺳﺍﻭ ﻚﺑﺭ
2286 olalı ya
ﺍﻭ ﺎﺗ ﻥﻮﻧ ﻥﻮﻧ ﺍﺭ ﲔ
n  adedi  budu
her bilindikç
hitler  getirse
re……
55
 
a olalı bugün

mdan üfürdü
miyormuş gib
arını güzel, dü
diğinde,  insa
öğerek  tesb
dir.” Nasr, 1‐3
.  Bu  kalan  kıs
b.  Ali  el‐Mala
– 003346) 
tafa Paşa’ya G
di budur.  Alla
zat  isimsiz=7
ü  tahikikde 
şüphe  kalma
nmış yok iken
nden  ﺳ ﺍ ﻪُ ﺘﻳﻮ
budur. ﻪُ ﺘﻳﻮﺳ =
lduğu  güne 
mümin  ola
5) 
ِ.ﺍ ﺮﺼَ ﻧ ﺀﺎﺟ ﺍَ ﺫﺍ
ﺭ ﺪﻤﺤِﺑ 
53
 
arın yarın ade
ﲔﻏ ﺎﺗ ﺎﺑ ﺎﺑ ﺍﺭ ﺎﻳ ﺎ
ur.  Fetha  ille
çe bir dahi o
e  inanmak  ih
 aded ﺍ َ ﺫﺍ  = 
ğüm zaman, 
i yapma.  
üzgün ve tertip
anları  bölük, 
bih  et,  O'nda

sım  (  Köprülü
ati  Niyazi Mıs
Gönderilen M
ah Teâlâ  buy
702,  değeri  i
bu  kadar  e
adı.  Köprünü
n yine tecah
ﺍَ ﺫﺎَ ﻓ  =702  ka
=  702  Ey  Köp
müsavi  bu
nlar  kabul 
ِﻢﻴﺣﺮﻟﺍ ِﻦﻤﺣﺮﻟﺍ
ed budur.   ﺪ
ﺎﻳ ﺎﺧ ﺎﺗ ﺎﺗ ﺍﺭ ﻝﺍﺯ
et‐i  eza=  702
oldu. Yoluna 
htimali  olmad
702 budur. b
derhal ona se
pli yaratma.  
bölük  Allah'ı
an  bağışlanm
üzade  Mustafa
ri  894.35  Süle
Mektup 13
yurdu ki; 
kiyüzsüz 
eder.  Bu 
ün  inkarı 
ül
50
 edip 
aynatamı 
prü  irade 
ulunduğu 
ederler. 
ِ.ﺍ ِﻢﺴِﺑ
ﺪﻤﺤِﺑ ﺢﺒﺴَ ﻓ
ﺯ =    
2  budur. 
inanaydı 
dığından 
bir isbâtı 
ecdeye 
ın  dinine 
manı  dile, 
a  Paşa'ya 
eymaniye 
14 Niyâz
dahi  ﻦﻳﺪ
işte  bu 
başka  b
kerre za
ihtifâ‐i 
harflerd
üzerind
fetihdir 
mev’ud
razıyız. 
              
ﺍ´ﺮﻴﺧ

57
 “Onu t
kapanın
58
 Nefh: 
kovmak.
59
 Zamim
60
 Bin say
61
 Mev'u
Evvelden
62
 Veresi
önem ve
zî‐i Mısrî kadd
ﺪِﺟﺎﺳ ﻪَ ﻟ ﺍﻮﻌَ ﻘَ ﻓ ﻰ
tesviyede  ru
bir  vecihle  ge
amime
59
 yok
Köprü’ye,  b
den  )  maada
edir. Mısrî d
nâm  ve  şân
61
  değildir.  B
Köprü ne de
                        
ﺍﻭﺮﻈَ ﺘْ ﻧﺍ ﺧ  

tamamlayıp, 
!” Sâd, 72 
Rüzgâr esme
   Vuruşmak, 
me: Ek, ilâve. A
yı değerli  isim
ud: Söz verilm
n takdir olunm
iye: zarf  1 .  
ermeden.
dese’llâhü sırr
ﻰﺣﻭﺭ ﻦﻣ ﻪﻴﻓ ﺖ
uh  nefh
58
  ol
elmiş  idi.  On
tur. Bilâ‐zam
biri  kaynata
ası  (diğerler
ahi,  350 dir
nı  belirmez. 
Bizim  Hakk’l
rse desin. 5 Z
 ﻢﻴﺣ
                        
  olur  ﺔﻳﺰﻤـﻫ

içine de ruhu
k.   Güzel kok
kat'etmek  
Artırma, katm
mler  
iş. Vaadedilm
mu  
  Karşılığı son
rahu’l azîz
ﺖْ ﺨَ ﻔَ ﻧﻭ ﻪُ ﺘﻳﻮﺳ ﺍَ ﺫﺎَ ﻓ
unduğu  ayet
nda  ﻢﻴﺟ ﺀﺍﺭ
m ve bilâ‐te’v
aya  sure‐i  ş
ri)  esmâ‐i  el
. Bu iki tarih
Zira  mutlak
a  veresiye
62
Zi’l‐kaade 65
ﺣﺮﻟﺍ ﻦﲪﺮﻟﺍ .ﺍ ﻢ
ﺕﺎﻳَ
ﺎ´ﺴ
ﺖﻨﻣﺁ
ﻰﻓ ﺖ
ﺍﻭﺮﻈَ ﺘْ ﻧﺍ ِﻞ
ﻊﻣ ﻭ
ﲔﺴﺣ ﲔﺘﻤﻏ
                        
ﻒﻟﺍ ﻭﺍﻭ ﺀﺎﺣ ﺎ

mdan üfürdü
kunun yayılma
a, ekleme.  
iş. Vâdeli. Vad
ra ödenmek ü
َ ﻓ 
57
 ﻰﻫ ﻰﻳ ﻰﻳ ﻭ
tle  sabittir. 
  bile  alınırd
vil bi‐şey’i ta
şerifenin  m
fiye
60
  olmak
lerin tesviye
ktır  hele  bil, 
pazarımız  y
522 evâhiru E
ﻢـــﺴﺑ 
َ ﺍ ﺾﻌﺑ ﻰﺗْ ﺎﻳ ﻡﻮﻳ
ﺴْ ﻔَ ﻧ ﻊَ ﻔﻨﻳ َ ﻻ ﻚﺑﺭ
ﺁ ﻦُ ﻜَ ﺗ ﻢَ ﻟ ﺎﻬُ ﻧﺎﳝﺍ
ﺖﺒﺴَ ﻛ ﻭَ ﺍ ُ ﻞﺒَ ﻗ ﻦﻣ
ِﻞُ ﻗ ﺍ´ﺮﻴﺧ ﺎﻬﻧﺎﳝﺍ
ﻥﻭﺮﻈَ ﺘﻨﻣ ﺎﱠ ﻧﺍ
ﻏﺪﳌﺍ ﻰﲰﺍ ﻪـﲰ
                        
ﺎﺧ  zam  olun
ğüm zaman, 
ası. Kokmak.  
desi muayyen
üzere: 2.  Mec
ﻭﺍﻭ ﻭﺍﻭ ﲔﺳ ﻒ
Bu  ayeti  bir 
dı  dememiş 
hakkuk üzer
ietinden  (yü
k  üzere  Mıs
si fethi mutla
aslı  asla  mü
yoktur.  Pazar
Enâm  
ﻉﻮﻠﻄﺑ ﲔﺴﳊﺍ
ﺎﻤﻬﻴﲰﺎﺑ ﺔﻘﻓ
ﺍﺪﻋ ﺎﻣ ﻝﻭﻻﺍ ﻥ
ﻰﻠﻌﺗ ﻪ
ﻚﺑﺭ
ﲔﺗﺄﳌﺍ ﺍﺪﻋ ﺎﻣ ﺎﳖ
ﲰﺍ ﻊﻣ ﺔﻤﻏﺪـﳌﺍ
                       
nca  ﺍ´ﺮﻴﺧ ﻚﻟﺍﺬ
derhal ona se
 Vurmak.   De
 ve mukadder
caz  Özensiz, g
ﻒﻟﺍ  = 702 
kere  de 
idim.  Bu 
edir. Biri 
üz  sayılı 
srî  adedi 
aktır. Bir 
üncerdir, 
rımızdan 
ﺔﻳﺁ ﻰﺗﺄﻳ ﻡﻮﻳ
ﻓﺍﻮﻣ ﺎﻬﺋﺎﲰﺍ
ﺮﻐﻳ ﻥﺎﳝﻻﺍ ﺏ
ﻪﻟﻮﻗ ﰲ ﲔﺗﺎﳌﺍ
ﺭ ﺕﺎﻳَ ﺍ ﺾﻌﺑ
ﳖﺎﳝﺍ ﻚﻟﺍﺬﻛﻭ
ﻚﻟﺍﺬﻛﻭ ﺎﻗ
        118
ﺬﻛﻭ  =128 
ecdeye 
ef'etmek, 
r olan.   
gönülsüz, 
Hüseyin
  ﻰﻓ
hak  neb
bunlara
ﻚﺑﺭ
bunların
Ey  K
vermez
sallallâh
değildir
ﻩﺭَ ﺯَ ﺎَ ﻓ
ise bir e
ﻦـﺴﺣ ) 
ﻦﻌﻴـﲨ
(  ﻦ
(başağa
Hususiy
ﺭﺎﱠ ﻔُ ﻜْ ﻟ
yükselm
öfkelen
“Allah T
mağfire
Ey Ka

63
 Fetih, 2
64
 Filizler
65
 Fetih, 2
66
 Fetih, 2
67
“ekinc
68
“onlar
n adedi hasıl 
ﻓ       bu a
bi  oldukların
 iman getirin
ﺭ ﺕﺎﻳَ ﺍ ﺾﻌﺑ  a
n hak nebi ol
Kavmi  Vâni!
.  İmanı  me
hü  aleyhi  v
. Belki daha 
ﻪﺌَ ْ ﻄﺷ ﺝﺮﺧَ ﺍ ٍﻉﺭ
ekin gibidir k
(  ﻦـﻴـﺴﺣ)  Ha
ﲨﺍ ﺎﻤـﻬﻴﻠﻋ ﻭ ﻢﻠﺳ
ﻦـﺴﺣ   )  (
=Rasûlüllah 
yle kendilerin
ْ ﻟﺍ ﻢِﻬِﺑ َ ﻆﻴﻐﻴﻟ ﻉﺍﺭﺰ
miş  (istikame
dirmek  için.
Teâlâ, onlard
et ve pek büy
avmi Vânî! ﻉ

29 
rin ziraatı  
29 
29 
cilerin hoşlar
r ile kâfirleri 
Ve
olur.    İk
ayet şehadet 
na  inanmaya
nceye imanla
dedi  (  ﻦـﻴـﺴ
lduklarına şa
  Haberim  y
enfaat  verm
ve  sellemin)
kuvvet verir,
ﻉﺭﺰَ ﻛ ِﻞﻴِﺠْ ﻧﻻْ ﺍ ﻰﻓ
ki, filizini çıka
asan ve Hüse
ﺳ ﻭ ﻪﻴﻠﻋ ﻰﻠﻌﺗ .
(  ﻦـﻴـﺴﺣ )
sallallâhü  al
ne iman getir
ﺰﻟﺍ ﺐِﺠﻌﻳ ﻪﻗﻮﺳ
et  almış)  eki
.” 
65
ﺎ´ﻤﻴﻈﻋ ﺍ´ﺮ
dan imân ed
yük bir mükâ
ﻉﺍﺭﺰﻟﺍ ﺐِﺠﻌﻳ 
67
 m

rına gidiyor”
öfkelendirme
ezir Fazıl Must
kiyüzlü isimle
eder ki, ( ﻦـﺴ
anın  evvelki 
arının kendile
ﺴﺣ )Hüseyin
ahid‐i adildir.
yoktur.(dem
meyince  men
  Hatemiyet
, Allah Teâlâ 
ﻢﻬُ ﻠَ ﺜﻣﻭ “onlar
armış, sonra
eyin  ( ٍﻉﺭَ ﺯ ﺄَ ْ ﻄﺷ
ﺪـﻤﳏ .ﺍ ﻰﻠﺻ
  kendi  cü
leyhi  ve  selle
renlere va’di
َ ﻆ ﺳ ﻰَ ﻠﻋ ﻯﻮَ ﺘﺳﺎَ ﻓ
incilerin  hoş
´ﺮﺟَ ﺍﻭ ´ﺓﺮﻔْ ﻐﻣ ﻢﻬﻨﻣ
dip sâlih sâlih
âfaat vaad b
mehdine naz

ek için.”
tafa Paşa’ya G
erden diğeri
ﺴﺣ ) ( ﻦـﻴـﺴﺣ
imanı  menf
ere menfaat
n  adedi  bun
.  
e)  Dört  sem
nfaat  nered
ine  mâni  o
buyurdu ki;
rın  İncil'deki 
a onu kuvvetl
ﺷ ) 
üzleridir.  Zir
em)  kuvvet 
 kerim vardı
ﻆَ ﻠْ ﻐَ ﺘﺳﺎَ ﻓ  sonra
larına  gidiyo
ﺤﻟﺎﺼﻟﺍ ﺍﻮُ ﻠﻤ ﻣ ﺕﺎ
h amellerde 
buyurmuştur
zar edin ﺭﺎﱠ ﻔُﻜ
Gönderilen M
 ile Hasan ha
ﺣ)Hasan ve 
faat  vermey
ı olmaya. 
na  şahiddir. 
mâvî  kitap 
de  olur.  (Ra
olur  derlers
i meselleri  (v
lendirmiş, 
63
rât‐ı  şad’i
64
olur  ve  man
r.    
a  da  sakları
or,  onlar  ile 
ﻤﻋﻭ ﺍﻮﻨﻣَ ﺍ ﻦﻳﺬﱠ ﻟﺍ
bulunmuşla
r.” 
66
   
ﻜْ ﻟﺍ ﻢِﻬِﺑ َ ﻆﻴﻐﻴﻟ 
68
 z
Mektup 15
asıl olur.  
Hüseyin 
ye.  Tâ  ki 
Tarihler 
menfaat 
asûlüllah 
e,  mani 
vasıfları) 
3
         ( 
4
  aslına 
ni  olmaz. 
ı  üzerine 
kâfirleri 
ﺍ ُ .ﺍ ﺪﻋﻭ  
ar için bir 
zemmine 
16 Niyâz
dahi na
isimli ha
ﺔﻴﻤﺘﳋﺍ ﰲ
sellem 
olurdu”
 Buh
sallallâh
oğlu yaş
 
Mes
buyurdu
ﺕﻭﱪﳉﺎ
ﻰﺘﻨﺴﻟ ﻙﺭ
Beyh
aleyhi v
“Şu a
1‐All
2‐All
3‐Zo
kıldığın
4‐All
5‐All
6‐Sü
 
Yezid
sallallâh

69
 Buhârî
70
  Camiu
44; Feyz
zî‐i Mısrî kadd
zar eden öfk
adis kitabınd
ﰲ ﻰﻓﺎﻨﺗ ﻻ ﺩﻻﻭ
buyurdu  ki;
” şeklinde ha
hari, İbn Ebi 
hü aleyhi ve 
şardı, ama o
âbih isimli k
u ki;  
.ﺍ ﺎﺑ ﻂﻠـﺴﺘﳌﺍ ﻭ
ﻙﺭﺎﺘﻟﺍ ﻭ .ﺍ ﻡﺮﺣ ﺎ
hâki Aişe rad
ve sellem şöy
altı kişiye, A
lah Teâlâ’nın
lah Teâlâ’nın
orla musallat
ı da aziz ede
lah Teâlâ’nın
lah Teâlâ’nın
ünnetimi terk
d  melundur
hü  aleyhi  ve 

î, Edeb, 109; İ
u’s  Sağir:4660
u’l Kadir: 4/96
dese’llâhü sırr
keye düşen k
a  
ﻭﻻﺍ ﺓﻮﺒﻧ ﻥﺍ ﻰﻠ
  ﺎﻴﺒﻧ ﺎﻘﻳﺪﺼﻣ ﻥ
aberler rivay
Evfa'nın şöy
sellemden s
ondan sonra
itabın hadisl
ﺭﺪﻘﺑ ﺏﺬﻜﳌﺍ ﻭ
ﺎﻣ ﻰﺗﱰﻋ ﻦﻣ ﻞﺤﺘ
iyallahü anh
yle buyurduğ
llah Teâlâ ve
n kitabına ila
n kaderini ya
t olarak Alla
en,  
n haramların
n yakınlaşma
k eden.” 
70
 
r,  İmam  Ha
sellemin  lan

bn Mâce, Cen
0;  Daifu’l  Saği
6. Taberani Ev
rahu’l azîz
kâfirler cema
ﻠﻋ ﺮﻳﺬﻨﻟﺍ ﲑﺸﺒﻟﺍ
ﻥﺎﻜﻟ ﻢﻴﻫﺍﺮﺑﺍ ﺵ
et edilmekte
yle dediğini r
sonra bir neb
a nebi yoktur
lerinde Rasû
.ﺍ ﺏﺎﺘﻛ ﰲﺪﺋﺍﺰﻟ
ﺘﺴﳌﺍﻭ .ﺍ ﻡﺮﳊ ﻞ
aden senedi
ğu rivayet ed
e duası makb
avede bulun
alanlayan, 
h Teâlâ’nın a
nı helal kılan
asını haram 
asan  aleyhi
net  ettiğine  b

naiz, 27; Ahme
r:  3248;  Tahr
vsat: 11/398; M
aatinden olm
  Rasûlüllah 
ﺵﺎﻋ ﻮﻟ    “Eğer
edir.
rivayet etmi
binin gelmes
r”
 69  
  Zi’lk
lüllah sallallâ
ﻟﺍ ﺏﺎﳎ ﱯﻧ ﻞﻛ ﻭ .
ﻞﺤﺘﺴﳌﺍ ﻭ .ﺍ ﺰﻋ
iyle beraber 
er:
bul olan neb
nan,  
aziz kıldığı k
n,  
kıldığı helal
sselâm  müs
biz  dahi  lane
ed b. Hanbel, 
ricu’l  Mişkat: 
Müstedrek: 1/
muş olur. Cam
sallallâhü  a
r  o  yaşasay
iştir: “Hz. Ra
si mukadder 
kâde  
âhü aleyhi v
.ﺍ ﻢﻬﻨﻌﻟ ﻭ ﻢﻬﺘﻨﻌﻟ
ﻋﺍ ﻦﻣ ﻝﺬﻳ ﻭ .ﺍ ﻝ
Rasûlüllah sa
biler lanet et
kimseyi zelil, 
l kılan,  
stahildir.  Ra
et  ederiz.  He
Müsned, III/1
1095;  Tahric
/36; 4/90.  
mi‐i Sağir 
leyhi  ve 
ydı  nebi 
asûlüllah 
r olsaydı, 
e sellem 
ﻌﻟ ﺔﺘﺳ
ﻝﺫﺍ ﻦﻣ ﺰﻌﻴﻟ
allallâhü 
tmiştir: 
zelil 
asûlüllah 
er  yezide 
133. 
u’s  Süne: 
Vezir Fazıl Mustafa Paşa’ya Gönderilen Mektup 17
lanet etmezse yeziddir. Allah Teâlâ helal edenlere lanet etsin.
71
 

71
  Hadis  kitapları  telif  edilmeye  başlanıldığında  çok  sıkça  karşılaşılan  uydurma 
rivayetler  son  dönemlere  doğru  azalma  göstermiştir.  Lakin  keşf  ehli  gibi  (Niyâzî‐i 
Mısrî  kuddise  sırruhu’l‐aziz)  bazı  şeylerde  ısrar  etmeleri,  mesela  Hasaneyn’in 
nübüvveti  gibi  durumlar,  aslında  ehl‐i  beytin  uğradığı  eziyetteki,  günahkârların 
haddini  aşmasıdır  ki,  insanların  vicdanı  tahammül  seviyesinde  dahi  kalamamış 
akidede  ifrada  gitme  halini  almıştır.  Fakat  görülen  bu  ifrat  mesabesinde  olan 
akideler  dinin  yıkıma  sebebiyet  vermesinden  çok  kuvvetlenmesi  yönünde  etkili 
olması da ayrı bir garip durumuda meydana getirmiştir. 
Neticede,  Hadislerin  uydurulması  ile  mücadele  edenler  sonunda  hadisleri  inkar 
etmeye,  hadisleri  savunmada  ileri  gidenlerde  uydurulan  hadisleri  kabullenmede 
ileri  gitmişlerdir.  Bu  durum  aslında  ifrat  ve  tefrit  arasında  İslâmın  kudretini 
artırmıştır.  Çünkü  insanların  nefislerinin  bir  konuda  aşırıya  gitmesinde  ilâhî  yönün 
kuvvetinden  daha  fazla  etkili  olduğu  görülmüştür.  Mesela,  hayalinde  din  adına 
oluşan fikir, Kur'ân‐ı Kerim ve sahih hadisten daha kavi olmuştur. Çünkü her insanın 
anlayışı  kadar  ifade  tarzına  ulaşan  hadisler  bile  Kur'ân‐ı  Kerim'den  daha  fazla  etkili 
olması  psikolojik  bir  nedendir.  Bu  türlü  anlayışlar  içerisinde  dinin  kuvvetlenmesi 
genellikle  inancın  ulaşılmaz  burçlarındaki  umdelerin  anlayışlara  düşen  akslerinin 
şualarından başka bir şeyde olmamıştır.   
 
Kim demiş haram nedir bilmez Hayyam?  
Ben haramı helâlı karıştırmam:  
Seninle içilen şarap helaldir,  
Sensiz içtiğimiz su bile haram.
 
[Mevzu (Uydurma) Rivayetler 
Mevzu: Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellem aleyhine yalan olarak uydurulmuş 
hadistir. 
Hükmü:  Reddedilmesidir.  Böyle  bir  rivayeti  ancak  ondan  sakındırmak 
maksadıyla  uydurma  olduğu  açıklanarak  zikretmek  caiz  olur.  Çünkü  Rasûlüllah 
sallallâhü aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:  
"Her  kim  yalan  olduğunu  gördüğü  bir  hadisi  benden  diye  naklederse  o,  yalan 
söyleyenlerden birisidir." (Muslim) 
Hadisin uydurma olduğu bir kaç yolla bilinebilir. Bazıları:  
1‐ Hadisi uyduranın bunu itiraf etmesi 
2‐  Hadisin  akla  aykırı  olması.  Mesela,  iki  çelişkili  hususu  birarada  sözkonusu 
etmesi, imkânsız bir şeyin varlığını dile getirmesi yahut vacip (var olması zorunlu) 
bir şeyin varlığına aykırı ifadeler taşıması ve benzeri hususlara aykırılığı. 
3‐  Dinde  kesin  olarak  bilinen  hususlara  muhalif  olması.  Mesela  İslam’ın 
rükünlerinden  birisini  kaldırması,  faizi  ya  da  benzer  bir  hükmü  helal  kılması  yahut 
kıyametin  kopacağı  zamanı  tayin  etmesi  yahut  Muhammed  Sallallahu  aleyhi 
vesellem'den  sonra  bir  nebi  gönderilmesinin  mümkün  olduğunu  ifade  etmesi  ve 
buna benzer hususlar ihtiva etmesi. 
Uydurma hadisler pek çoktur.  
Sünneti  savunmak  ve  ümmeti  sakındırmak  amacıyla  mevzu  hadisler  ile  ilgili 
gerekli bilgileri vermek üzere hadis âlimleri pekçok eser telif etmişlerdir. Meselâ:  
18 Niyâzî‐i Mısrî kaddese’llâhü sırrahu’l azîz
Hâsılı,  İmam  Hasan  ve  İmam  Hüseyin  aleyhimesselâmın  hak  rasül 
olduklarını  inkâr  edenler  bunların  kanını  helal  kabul  edenler  yeziddir.  Allah 
Teâlâ helal edenlere lanet etsin.  
 İmam  Hasan  ve  İmam  Hüseyin  salavatullahi  ve  selamuhu  aleyhima  va 
afdalu's‐Salavati  ala  ceddihima  Muhammedin  hatemi'n‐nebiyyin,  sallallâhü 
teâla  aleyhi  ve  sellem  ve  ala  cemî‐il‐enbiya'i  ve'l‐mürselin  velhamdülillâhi 
rabbil âlemin. 
Ey  Münkir!  Senin  inkârına  sebeb  İmam  Âzam  rahmetullâhi  aleyh  bu 

1‐İbnu'l‐Cevzî  (vefatı  597  H.)'nin  el‐Mevzuâtu'l‐Kübrâ  adlı  eseri.  Fakat  bütün 
mevzu hadisleri toplamadığı gibi mevzu olmayan hadisleri de mevzu göstermiştir. 
2‐  Şevkânî  (vefatı  1250  h.)  el‐Fevâidu'l‐Mecmûa  fi'l‐Ahadîsi'l‐Mevzûa.  Mevzu 
olmayan hadisleri mevzu diye göstermek suretiyle bir çeşit gevşeklik göstermiştir. 
3‐  İbn  Arrak  (vefatı  963  h.)  Tenzihu'ş‐Şeria  el‐Merfua  ani'l‐Ahbari'ş‐Şenia  el‐
Mevdua. Bu hususta yazılmış en kapsamlı kitaptır. 
Hadis uyduranlar pek çoktur. Onların ünlü büyüklerinden bazıları: 
İshak  b.  Necîh  el‐Malatî,  Me'nun  b.  Ahmed  el‐Herevî,  Muhammed  b.  es‐Saib 
el‐Kelbî,  el‐Muğire  b.  Said  el‐Kûfî,  Mukatil  b.  Ebi  Süleyman,  el‐Vâkidî,  İbn  Ebi 
Yahya. 
Hadis uyduranlar çeşit çeşittir. 
1‐ Müslümanların akidesini ifsad etmek, İslâmı bozmak, hükümlerini değiştirmek 
isteyen zındıklar: Ebu Cafer el‐Mansur'un öldürdüğü Muhammed b. Said el‐Maslûb 
(haça  gerilerek  öldürülen)  gibi.  Bu  Enes'den  Rasûlüllah  sallallâhü  aleyhi  ve  selleme 
merfû’ diye şöyle bir hadis uydurmuştur:  
“Ben  peygamberlerin  sonuncusuyum.  Allah  Teâlâ'nın  dilemesi  müstesnâ. 
Benden sonra nebi gelmeyecektir.” (Bu hadis  
Abdu'l‐Kerim b. Ebi'l‐Avcâ’ da bu kabildendir. Bunu da Abbasî emîrlerinden birisi 
Basra'da  öldürmüş  ve  öldürüleceği  vakit  şunları  söylemiştir:  “Ben  aranızda  haramı 
helal, helali de haram kıldığım dört bin hadis uydurdum.” 
2‐ Halife ve emirlere yakınlaşmak isteyenler.  
3‐  Avama  yakınlaşarak  gözlerine  girmek  isteyenler.  Bunlar  avamı  teşvik  yahut 
korkutmak  ya  da  mal  yahut  mevki  elde  etmek  amacıyla  garip  şeyleri  zikrederlerdi. 
Mescidlerde, toplantılarda dehşete düşülecek şekilde garip şeyler anlatan kıssacılar 
bu kabildendir. 
4‐  Dinî  hamaset  sahipleri  de  İslâm’ın  faziletli  gördüğü  işler,  bununla  alakalı 
hususlar,  dünyaya  karşı  zâhid  davranmak  ve  buna  benzer  hadisler  uydurmuşlardır. 
Maksatları  ise  insanların  dine  yönelmelerini,  dünyaya  karşı  da  zahid  olmalarını 
sağlamaktır.  Merv  kadısı  Ebu  Asme  Nuh  b.  Ebi  Meryem  gibi.  Bu  tek  tek  Kur’ân 
surelerinin  faziletleri  hakkında  bir  hadis  uydurmuş  ve  şöyle  demiştir:  “İnsanların 
Kur’ân'dan  yüz  çevirdiklerini  Ebu  Hanife'nin  fıkhıyla,  İbn  İshak'ın  Meğazisiyle 
uğraştıklarını  gördüm.”  Bu  sözleriyle,  bu  hadisi  bundan  dolayı  vazettiğini 
(uydurduğunu) söylemektedir. 
5‐  Bir  mezhep,  bir  tarikat,  bir  şehir,  bir  önder  ya  da  bir  kabileye  taassubla 
bağlanarak,  taassubla  bağlandığı  şeyin  faziletlerine  ve  onların  övülmesine  dair 
hadisler uydurmuşlardır.] (Muhammed Salih el‐Useymîn,  Hadis Usûlüne Giriş, s. 14) 
sözüdür
Rasûlüll
İmam‐ı 
konuda 
Hadise t
sallallâh
Âzamın 
Yezîdile
haktır, 
rahmetu
Ey  M
zuhur  e
inkârıdı
“Bir  kim
yoktur.”
Allah
ulemaya
Yunu
Ancak  A
(dünya 
ِ .ﺍ 
da  ayet
:118  ) 
ﻦـﻴـﺴﺣ:1

72
Meda
73
Sıyane
74
Müda
hareket 
için yapı
yakışmaz
75
Garz: D
76
 Nur, 4
77
 Yunus
r. ﺕﻮﻣ ﺪﻌﺑ ﺍﺪﻳﺰ
lah  sallallâh
âzamın  kelâ
cem  olsa, 
tâbi olmak f
hü aleyhi ve 
yezide  lane
r  (Emeviler)
neylesin.  On
ullâhi aleyh r
Münkir!  Eğer
ettiğinde  ca
r.  Ona  çare 
mseye  Allah

76

h  Teâlâ  o  kiş
a göstere, m
us  suresinde
Allah’ın  lütf
malı olarak)
tinin  kalan  k
sayısı  hâsıl  o
128)  adedi  o

r: Sebeb, vesi
et: Koruma ve
ra: Dost gibi g
etmek.   Sulh 
lan müdârâ m
z, İslâm onu m
Doldurmak.   N
40 
, 58 
Ve
ﺰﻳ ﻦﻌﻠﻳ ﱂﻭ   “Y
ü  aleyhi  ve 
âmı  ile  Rasûl
birbirine  m
arzdır. Zira m
sellem vahy 
et  etmeyin  d
)  kuvvetli  id
nlara  kadı  o
rahmeten vâ
r  inkârın  gar
nla  kabul  e
yoktur,  kabu
h  nûr  verme
şiye  rahmet 
muttasıf olanl
e ﻥﻮﻌﻤﺠﻳ ﺎﻤﻣ
fu  ve  rahme
) topladıklar
ısmının  tekr
olur.  ﻪﺘﻤﺣﺮِﺑﻭ
lur.  Şimdi  K

le. 
eya korunma. 
görünme. Yüze
ve salâh üzer
memduhtur. Fe
men'eder.) (Ba
Noksan etmek
ezir Fazıl Must
Yezide ölümü
sellemin  la
üllah  sallallâ
muhalif  olsa 
müçtehide h
ile söyler. H
dediği  gerçi 
di.  Şerlerinde
olmayı  da  ka
âsia. 
rz
75
  ile  olmas
derdin.  Laki
ul  etmezsini
mişse,  artık
etsin  ki,  bu 
ar çoktur, ka
ﺮﻴﺧ ﻮﻫ ﺍﻮﺣﺮْ ﻔﻴ
etiyle,  işte  b
rından daha 
ar  etmeyen 
esmâ‐i  rahm
ur’ân‐ı  âzim 

Himaye veya 
e gülme.   Baş
e bulunmak. (
ena bir netice
ak: Mümaşat) 
k, noksanlaştır
tafa Paşa’ya G
ünden sonra
net  ettiğine 
âhü  aleyhi  ve
hangisine  t
ata etmek o
Hata eylemez
hata  ile  değ
en  sıyanet
73
abul  etmedi.
sa,  insaf  ile 
in  sizin  inkâ
z.  ٍﺭﻮُ ﻧ ﻦﻣ ﻪَ ﻟ ﺎ
k  o  kimsenin
meclisi  yaza
abul ederler.
ﻴْ ﻠَ ﻓ ﻚﻟَ ﺬِﺒَ ﻓ ﻪﺘﻤﺣﺮ
bunlarla  sevi
hayırlıdır.” 
harfleri  118
met  budur. 
bunlar  ile  m
muhafaza. 
şkalarının fikir
(Meşru bir sur
e için ise, kötü

rmak  
Gönderilen M
a lanet olmaz
bizde  lanet
e  sellemin  h
tâbi  olmak 
lur. Fakat Ra
z hali ondad
ğil  idi,  medâ
  ile  dedi.  M
.  Hapiste  ca
olaydı,  hak 
ârınız  haset 
ﺎﻤَ ﻓ ﺍ´ﺭﻮُ ﻧ ﻪَ ﻟ ُ .ﺍ ِﻞﻌ
n  aydınlıkta
a  vardığı  me
  
ﺮِﺑﻭ ِ.ﺍ ِﻞْ ﻀَ ﻔِﺑ ْ ﻞُ ﻗ
insinler.  Bu,
 
77
     
8  dir.    Hasan
    Hüs
mesrur  olun 
rlerine uyarcas
rette ve iyi bir
dür; İslâmlığa
Mektup 19
z” ancak 
t  ederiz. 
hadisi  bir 
gerekir?  
asûlüllah 
ır. İmam 
âr 
72
  idi. 
Mudâra
74
  
an  verdi. 
gün  gibi 
ve  inat 
ﻌﺠﻳ ﻢَ ﻟ ﻦﻣﻭ
n  nasibi 
eclislerde 
ُ ﻗ  “De  ki: 
  onların 
  ِﻞْ ﻀَ ﻔِﺑ ْ ﻞُ ﻗ
  (  ﻦـﺴﺣ  
seyin  ( 
ki,    size 
sına 
r netice 
 
20 Niyâzî‐i Mısrî kaddese’llâhü sırrahu’l azîz
cemî  maldan  ve  ilimden  bunlara  iman  hayırlıdır,  dediği  bunlara  ta’zime 
kâfidir. Mısrî’nin itikadı 
ﻪﻟﺍ ﻻ ﻥﺍ ﺪﻬﺷﺍ ﻦﻣ ِﻥﻻﻮـﺳﺭ ﻩﺎﻄﺒﺳ ﲔﺴﳊﺍ ﻭ ﻦﺴﳊﺍ ﻥﺍ ﺪﻬﺷﺍ ﻭ .ﺍ ﻝﻮﺳﺭ ﺍ´ﺪﻤﳏ ﻥﺍ ﺪﻬﺷﺍﻭ .ﺍ ﺍ
ﻰﻠﻋ .ﺍ ﺕﺍﻮﻠﺻ .ﺍ ﻝﻮﺳﺭ ﻦﻣ ِﻥﻻﻮـﺳﺭ ﺕﺍﻮﻠﺼﻟﺍ ﻞـﻀﻓﺍ ﺎﻤـﻬﻴﻠﻋ ﻪـﻣﻼﺳ ﻭ .ﺍ ﺕﺍﻮﻠﺻ .ﺍ ﻝﻮﺳﺭ
ﺀﺎـﻴﺒﻧﻻﺍ ﻊﻴـﲨ ﻰﻠﻋ ﻭ ﻢﻠﺳ ﻭ ﻪﻴﻠﻋ ﻰﻠﻌﺗ .ﺍ ﻰﻠﺻ ﲔـﻴﺒﻨـﻟﺍ ﰎﺎﺧ ﺪـﻤﳏ ﺎـﻤـﻫﺪﺟ ﻭ ﻢﳍﺁ ﻭ ﲔـﻠﺳﺮـﳌﺍ ﻭ
ﲔﳌﺎﻌﻟﺍ ﺏﺭ . ﺪﻤﳊﺍ ﻭ ﲔﻌﲨﺍ ﻢﻬﺒﺤﺻ  
“Eşhedu  en  lailahe  illallah  ve  eşhedu  enne  Muhammeden  resulullah,  ve 
eşhedu  enne'l‐Hasene  va'l‐Huseyne  sibtahu,  resûlâni  min  resulillahi 
salavatullahi  ve  selamuhu  aleyhima  va  afdalu's‐Salavati  resûlâni  min 
resulillahi  salavatullahi  ala  ceddihima  Muhammedin  hatemi'n‐nebiyyin, 
sallallâhü  teâla  aleyhi  ve  sellem  ve  ala  cemî‐il‐enbiya'i  ve'l‐mürselin  ve 
âlihim ve sahbihim ecmeîn velhamdü lillâhi rabbil âlemin” 
78
    
Mısrînin hali Ankâ‐i Mu’ribde şöyledir. 
ﺮﻫﺯﻻﺍ ﺭﺪﺒﻟﺍ ﻪﻧﺎﻛ ﺮﺼﻘﻟﺍ ﱃﺍ ﻪﻨﻣ ﻝﻮﻄﳌﺍ ﻦﻣ ﺏﺮﻗﺍ ﺐﻬﺻﺍ ﻥﻮﻟﺍ ﻡﻭﺩﺍ ﻢﺠﻌﻟﺍ ﻦﻣ ﻻ ﺏﺮﻌﻟﺍ ﻦﻣ ﻮﻫﻭ
ﻦﺑ ﻰﺴﻴﻋ ﻢﻠﻋﺎﻓ ﻮﻫ ﺍﺬﻫﻭ ﻞﻌﻔﻟﺍ ﺭﻮﻜﺸﻣ ﻝﻮﻘﻟﺍ ﻲﺿﺮﻣ ﻪﻟﻮﻗ ﱃﺍ .ﺍ ﺪﺒﻋ ﻞﻛ ﻢﺳﺍ ﻮﻫﻭ .ﺍ ﺪﺒﻋ ﻪﲰﺍ
ﺍﺮﺗﺍ ﰲ ﺰﻴﲤ ﻭ ﻪﺑﺎﺤﺻﺎﺑ ﻖﺤﺘﻟﺎﻓ ﻡﻼﺴﻟﺍ ﻪﻴﻠﻋ ﻢﻳﺮﻣ ﻩﺮﻛﺫ ﺮﺧﺁ ﱃﺍ ﻥﻮﺼﳌﺍ ﺮﺴﻟﺍ ﺭﻮﻬﻈﺑ ﻥﻭﺮﻘﻟﺍ ﺖﺠﺘﻟﺍﻭ ﻪﺑ
ﺪﻤﳊﺍ ﻪﻟ ﻭ ﺍﺭﻮﻜﺸﻣ ﻝﻮﻘﻟﺍ ﻲﺿﺮﻣ ﻪﻟﻮﻘﺑ ﻪﻘﺣ ﻰﻓ ﺀﺎﻘﻨﻌﻟﺍ ﺓﺩﺎﻬﺷ ﺍﻭﺮﻈﻨﻓ ﻪﻨﻋ ﻪﻴﻠﻋ .ﺍ ﻰﺿﺭ 
Ankâ’nın  şahâdeti  ile  Mısrî  razı  olunmuş  söz  ve  şükür  edilmiş  fiildedir. 
Kavmi Vâni katında münkir olduğu gam değildir. Zira onlar âdem değildirler, 
yeziddirler. Allah Teâlâ’nın laneti üzerlerine olsun.  
Muhammed Niyâzî‐i Mısrî  
kaddese’llâhü sırrahu’l azîz
 
 

78
  “Allah  Teâlâ'dan  başka  ilah  olmadığına,  Muhammed'in  Allah  Teâlâ'nın  elçisi 
olduğuna, Hasan'la Hüseyin'in, O'nun torunları ve Allah Teâlâ'nın nebilerinden iki 
nebi  olduklarına  şehadet  ederim.  Allah  Teâlâ'nın  salât  ve  selamı  her  ikisine, 
salâtların  en  efdali  iki  rasulün  dedeleri  olan  Nebilerin  Hatemi  Muhammmed 
sallallâhü aleyhi ve sellem Efendimiz'e, bütün nebilere ve resullere olsun. Âline ve 
ashabına da olsun. Elhamdülillâhi rabbil âlemin” 

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful