ΦΡΗΝΤΡΊΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ
«ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: .ΓΙΑΝΝΗΣ
Β' ΕΚΔΟΣΗ

Δ.

ΙΟΑΝΝΙΔΗΣ

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ
ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

ΓΙΑΝΝΗΣ Δ. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ
ΕΠΙΜΕΤΡΟ

ΘΑΝΑΣΗΣ ΓΚΙΟΚΑΣ

Τίτλος πρωτοτύπου: Synopsis of Capital
A ' έκδοση: Φεβρουάριος
Β' έκδοση: Μάιος 2 0 0 9

2θθ8

Εκδόσεις "Αλήστου Μνήμης"
Χαριλάου Τρικούπη 22
Αθήνα ιο6 79
Τηλ: 2ίο 3 6 23 092
e-mail: alfeios@acci.gr
www.alfeiosbooks.com
ISBN: 978-960-6679-05-6

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ Σ Η Μ Ε Ι Ω Μ Α
ΜΙΑ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΙΚΗ Ε Π Ι Σ Η Μ Α Ν Σ Η

9
11

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
Ε Μ Π Ο Ρ Ε Υ Μ Α ΚΑΙ Χ Ρ Η Μ Α
ι. Το ε μ π ό ρ ε υ μ α
2. Η διαδικασία τ η ς εμπορευματικής α ν τ α λ λ α γ ή ς
3· Το χρήμα

4
44
53

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ
Η ΜΕΤΑΤΡΟΠΗ ΤΟΥ ΧΡΗΜΑΤΟΣ ΣΕ Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο
ι. Ο γενικός τ ύ π ο ς τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ
2. Αντιφάσεις τ ο υ γενικού τ ύ π ο υ
3· Αγορά και π ώ λ η σ η τ η ς εργασιακής δύναμης

57
6ο
64

1

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ
Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΣ ΥΠΕΡΑΞΙΑΣ
ι. Η εργασιακή διαδικασία και η διαδικασία π α ρ α γ ω γ ή ς
υπεραξίας
67
2. Σ τ α θ ε ρ ό και μεταβλητό κ ε φ ά λ α ι ο
ηο
3· Το π ο σ ο σ τ ό τ η ς υ π ε ρ α ξ ί α ς
7
4· Η εργάσιμη ημέρα
73
5· Π ο σ ο σ τ ό και μάξα τ η ς υ π ε ρ α ξ ί α ς
78
2

Μ Ε Ρ Ο Σ ΤΕΤΑΡΤΟ
Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΣΧΕΤΙΚΗΣ ΥΠΕΡΑΞΙΑΣ
ι. Η έννοια τ η ς σχετικής υ π ε ρ α ξ ί α ς
2. Η συνεργασία
3· Καταμερισμός τ η ς εργασίας και βιοτεχνία
4· Μηχανές και σύγχρονη βιομηχανία
ΕΠΙΜΕΤΡΟ


83
88
93
ΙΟ7

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ Σ Η Μ Ε Ι Ω Μ Α

Είναι γνωστό ότι ο Έ ν γ κ ε λ ς είχε συνεργαστεί στενά με τον
Μαρξ στην ε κ π ό ν η σ η τ ο υ Κεφαλαίου, μια α π ό τις καίριες
π η γ έ ς έ μ π ν ε υ σ η ς κι α ν α φ ο ρ ά τ ο υ ο π ο ί ο υ είναι ά λ λ ω σ τ ε και
το βιβλίο τ ο υ Έ ν γ κ ε λ ς γ ι α την Κατάσταση της Εργατικής
Τάξης στην Αγγλία. Ό τ α ν μ ά λ ι σ τ α τ υ π ω ν ό τ α ν το Κεφάλαιο,
ο Μαρξ έδινε τ α τ υ π ο γ ρ α φ ι κ ά στον εκλεκτό φίλο τ ο υ π α ρ ο τ ρ ύ ν ο ν τ ά ς τον ν α σημειώσει «τα π α ρ ο ρ ά μ α τ α και τ α ε ρ ω τ ή ματά» τ ο υ ( ε π ι σ τ ο λ ή π ρ ο ς τον Έ ν γ κ ε λ ς , 27 Α π ρ ι λ ί ο υ 1 8 6 7 ) .
Αμέσως λ ο ι π ό ν μόλις κ υ κ λ ο φ ό ρ η σ ε τ ο π ρ ώ τ ο βιβλίο τ ο υ
Κεφαλαίου ( 1 8 6 7 ) , ο Έ ν γ κ ε λ ς ξεκίνησε ν α συντάσσει μια ε υ ­
ανάγνωστη σ ύ ν ο ψ ή τ ο υ , εστιάζοντας σ τ η μαρξική θ ε ω ρ ί α τ η ς
εργασίας και κυρίως τ η ς υ π ε ρ α ξ ί α ς οι ο π ο ί ε ς και α π ο τ ε λ ο ύ ν
τον ακρογωνιαίο λίθο τ ο υ Κεφαλαίου, σ ύ μ φ ω ν α και με τ α
λόγια τ ο υ ίδιου τ ο υ Μαρξ: «Το π ι ο δυνατό σημείο τ ο υ βιβλίου
μου (στο ο π ο ί ο μάλιστα σ υ μ π υ κ ν ώ ν ε τ α ι όλη η κ α τ α ν ό η σ ή
του) είναι ιον ότι, ό π ω ς σημειώνω ε υ θ ύ ς εξαρχής, η εργασία
έχει δύο όψεις, π ο υ ε κ φ ρ ά ζ ο ν τ α ι η μια ως αξία χρήσης κι η
ά λ λ η ως α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή αξία, και 2 ότι π ρ α γ μ α τ ε ύ ο μ α ι την
υπεραξία ανεξάρτητα από τις επιμέρους μορφές της, ό π ω ς
είναι τ ο κέρδος, ο τόκος, η γ α ι ο π ρ ό σ ο δ ο ς , κ.λπ.» (στο ίδιο).
Ωστόσο, π α ρ ά το τ α λ έ ν τ ο τ ο υ στο ν α γ ρ ά φ ε ι γρήγορα κι
α π λ ά , ο Έ ν γ κ ε λ ς δεν κ α τ ό ρ θ ω σ ε ν α συνοψίσει ολόκληρο τ ο
π ρ ώ τ ο βιβλίο. Στις 17 Α π ρ ι λ ί ο υ τ ο υ ι 8 6 8 έγραφε στον Μαρξ:
«Δεν έχω π ο λ ύ διαθέσιμο χρόνο και η σ ύ ν ο ψ η τ ο υ βιβλίου
σου α π α ι τ ε ί π ο λ ύ π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ η δουλειά α π ' όση φ α ν τ α ζ ό ­
μουν. Άλλωστε, α φ ο ύ την ξεκίνησα, θ α π ρ έ π ε ι ν α την κάνω
όσο π ι ο σ ω σ τ ά γίνεται».
ο ν

9

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Έ τ σ ι η Σύνοψη α υ τ ή , την ο π ο ί α δημοσιεύουμε εδώ, είναι
α ν ο λ ο κ λ ή ρ ω τ η και περιλαμβάνει μόνο τ α τ έ σ σ ε ρ α α π ό τ α έξι
κ ε φ ά λ α ι α τ ο υ π ρ ώ τ ο υ βιβλίου.
Ο αναγνώστης π ρ έ π ε ι ν α γνωρίζει π ω ς ο Έ ν γ κ ε λ ς στηρίχτηκε
στην π ρ ώ τ η έ κ δ ο σ η τ ο υ Κεφαλαίου, στην ο π ο ί α το Βιβλίο
Α' χωριζόταν σε 6 κ ε φ ά λ α ι α . Στις ε π ό μ ε ν ε ς εκδόσεις α υ τ ά
τ α κ ε φ ά λ α ι α τ ι τ λ ο φ ο ρ ή θ η κ α ν «μέρη», ενώ το 5° κ ε φ ά λ α ι ο
χωρίστηκε σε δυο μέρη, με α π ο τ έ λ ε σ μ α α π ό εκεί κι έ π ε ι τ α ν α
χωρίζεται το βιβλίο Α' σε ε π τ ά μέρη. Η Σύνοψη τ ο υ Έ ν γ κ ε λ ς
αντιστοιχεί λ ο ι π ό ν σ τ α τέσσερα π ρ ώ τ α μέρη τ ω ν εκδόσεων
π ο υ γνωρίζουμε σήμερα.
Π ρ έ π ε ι ε π ί σ η ς ν α έχουμε υ π ' ό ψ η μας ότι, σε ε π ό μ ε ν ε ς
εκδόσεις, ο Μαρξ έκανε π ρ ο σ θ έ σ ε ι ς και διορθώσεις στο κ ε ί ­
μενο τ η ς π ρ ώ τ η ς έκδοσης. Για π α ρ ά δ ε ι γ μ α , στο ι° κ ε φ ά λ α ι ο
τ η ς π ρ ώ τ η ς έκδοσης (Το Εμπόρευμα) δεν α ν α φ ε ρ ό τ α ν στην
αξία και την α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή αξία, γι' α υ τ ό και η Σύνοψη δεν
π α ρ α π έ μ π ε ι σε α υ τ ό τ ο θέμα.
Θεωρήσαμε χρήσιμο ν α π ρ ο τ ά ξ ο υ μ ε σ' αυτήν εδώ την έ κ δ ο σ η
μια σειρά α π ό π α ρ ο υ σ ι ά σ ε ι ς τ ο υ Κεφαλαίου, π ο υ έ γ ρ α ψ ε
ο Έ ν γ κ ε λ ς την ίδια χρονιά ( 1 8 6 7 - 1 8 6 8 ) σε δ ι ά φ ο ρ α έ ν τ υ π α
εκείνου τ ο υ καιρού και στις ο π ο ί ε ς μας π α ρ έ χ ε ι ορισμένα
σημαντικά «κλειδιά», α π α ρ α ί τ η τ α γ ι α την κ α τ α ν ό η σ η τ ό σ ο
α υ τ ο ύ τ ο υ ο γ κ ώ δ ο υ ς έργου όσο και τ η ς π ρ ό κ λ η σ η ς π ο υ
α π η ύ θ υ ν ε στην ε π ο χ ή τ ο υ .
Ό λ ε ς οι π α ρ α π ο μ π έ ς τ η ς Σύνοψης αντιστοιχούν στην
ελληνική έκδοση τ ο υ Κεφαλαίου α π ό τ η Σύγχρονη
Εποχή
(2005).

Ευχαριστούμε τον Θ α ν ά σ η Γκιόκα γ ι α την α π ο φ α σ ι σ τ ι κ ή
συμβολή τ ο υ στην π ρ α γ μ α τ ο π ο ί η σ η α υ τ ή ς τ η ς έκδοσης.

ίο

ΜΙΑ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΙΚΗ Ε Π Ι Σ Η Μ Α Ν Σ Η

Ως «εργασιακή δύναμη» α π ο δ ώ σ α μ ε εδώ τ ο μαρξικό όρο
Arbeitskraft
(αγγλ. labour power, γαλ. force de travail). Κ ρ ί ­
ναμε α υ τ ή την α π ό δ ο σ η ο ρ θ ό τ ε ρ η και π ρ ο τ ι μ ό τ ε ρ η α π ό τον
όρο «εργατική δύναμη», με τον ο π ο ί ο ν έχει μ ε τ α φ ρ α σ τ ε ί στην
ελληνική έ κ δ ο σ η τ ο υ Κεφαλαίου και άλλων έργων τ ο υ Μαρξ.
Χρειάζεται λ ο ι π ό ν ν α εξηγήσουμε το λόγο α υ τ ή ς τ η ς π ρ ο τ ί ­
μησης μας, π α ρ ' ότι π ρ έ π ε ι ν α είναι σ α φ έ ς ότι, εάν ο Μαρξ
μιλούσε γ ι α «εργατική δύναμη», θ α χρησιμοποιούσε τον όρο
Arbeiterskraft
(αγγλ. labourer's power, γαλλ. force de travail­
leur) και όχι

Arbeitskraft.

Ο όρος «εργασιακός» α ν α φ έ ρ ε τ α ι σ τ α σχετικά με την ε ρ ­
γ α σ ί α (π.χ. εργασιακό περιβάλλον). Α π ό την ά λ λ η , ο όρος
«εργατικός» α ν α φ έ ρ ε τ α ι και π α ρ α π έ μ π ε ι στον εργάτη ή τ ο υ ς
εργάτες και σε ό,τι είναι κ α τ ά λ λ η λ ο γι' α υ τ ο ύ ς (π.χ. εργατικό
δίκαιο, εργατικό ζήτημα). Ε π ο μ έ ν ω ς ο όρος «εργατική δ ύ ν α ­
μη» σημαίνει «δύναμη τ ο υ εργάτη» ή «των εργατών». Π ο ι ά
όμως δύναμη τ ο υ εργάτη ή των εργατών; Σε π ο ι ά «δύναμη»
α ν α φ έ ρ ε τ α ι ειδικότερα ο Μαρξ με τον όρο Arbeitskraft;
Το π ρ ώ τ ο κείμενο στο ο π ο ί ο ο Μαρξ φαίνεται ν α χ ρ η σ ι μ ο ­
π ο ί η σ ε α υ τ ό ν τον όρο, ήταν η ομιλία τ ο υ π ο υ έγινε γ ν ω σ τ ή
με τίτλο Μισθωτή Εργασία και Κεφάλαιο (1849)· ® π ρ έ π ε ι
όμως να γνωρίζουμε π ω ς η έ κ δ ο σ η α υ τ ο ύ τ ο υ κειμένου α π ό
τον Έ ν γ κ ε λ ς , το i 8 g i , και την ο π ο ί α διαβάζουμε έκτοτε, δ ι ­
αφέρει σ' α υ τ ό ειδικά τ ο σημείο α π ό τ ο π ρ ω τ ό τ υ π ο : «Λέω
λ ο ι π ό ν π ρ ο κ α τ α β ο λ ι κ ά στον α ν α γ ν ώ σ τ η ότι π ρ ό κ ε ι τ α ι για τ η
μ π ρ ο σ ο ύ ρ α , όχι ό π ω ς την έχει γ ρ ά ψ ε ι ο Μαρξ τ ο 1 8 4 9 α λ λ ά
π ε ρ ί π ο υ ό π ω ς θ α την έ γ ρ α φ ε τ ο i 8 g i [...] Οι τ ρ ο π ο π ο ι ή σ ε ι ς
α

II

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

μου π ε ρ ι σ τ ρ έ φ ο ν τ α ι όλες γ ύ ρ ω α π ό ένα σημείο. Σ ύ μ φ ω ν α με
το π ρ ω τ ό τ υ π ο , ο εργάτης π ο υ λ ά ε ι στον κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η , γ ι α
το μισθό εργασίας, την εργασία τ ο υ . Σ ύ μ φ ω ν α με το τωρινό
κείμενο, π ο υ λ ά ε ι την Arbeitskraft του» (Φρ. Έ ν γ κ ε λ ς , Εισα­
γωγή στο «Μισθωτή

Εργασία

και Κεφάλαιο»).

Στη συνέχεια

ο Έ ν γ κ ε λ ς , εξηγώντας το λόγο γι' α υ τ ή την τ ρ ο π ο π ο ί η σ η ,
υπογραμμίζει τ η ρήξη π ο υ έφερε ο Μαρξ στην α ν τ ί λ η ψ η τ ω ν
κλασικών οικονομολόγων, οι ο π ο ί ο ι δέχονταν «τη σ υ ν η θ ι σ μ έ ­
ν η α ν τ ί λ η ψ η τ ο υ εργοστασιάρχη, ότι δ η λ α δ ή αγοράζει και
π λ η ρ ώ ν ε ι την εργασία τ ω ν εργατών του» (στο ίδιο). Πράγματι
κ α τ ά τ ο ν Μαρξ, ό π ω ς εξηγεί ο Έ ν γ κ ε λ ς , μόλις ο «ζωντανός
εργάτης» αρχίζει «πραγματικά την εργασία τ ο υ , α υ τ ή έχει
κ ι ό λ α ς π ά ψ ε ι ν ' ανήκει στον ίδιο κι ε π ο μ έ ν ω ς δεν μ π ο ρ ε ί ν α
π ο υ λ η θ ε ί α π ό α υ τ ό ν [...] Δεν π ο υ λ ά ε ι λ ο ι π ό ν την εργασία
τ ο υ ( π ο υ θ α π ρ έ π ε ι π ρ ώ τ α ν α γίνει), α λ λ ά θ έ τ ε ι σ τ η δ ι ά θ ε ­
σ η τ ο υ κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η γ ι α ένα ορισμένο χρονικό διάστημα
(όταν π α ί ρ ν ε ι μεροκάματο) ή γ ι α την ε π ί τ ε υ ξ η μιας ορισμένης
εργασίας (όταν π λ η ρ ώ ν ε τ α ι με το κομμάτι) την Arbeitskraft
τ ο υ έναντι μιας ορισμένης π λ η ρ ω μ ή ς : π ο υ λ ά ε ι ή νοικιάζει την
Arbeitskraft
τ ο υ . Α υ τ ή η Arbeitskraft τ ο υ είναι σ υ ν υ φ α σ μ έ ν η
με τ ο π ρ ό σ ω π ο τ ο υ και δεν χωρίζεται α π ό αυτό» (στο ίδιο).
Η άμεση σ υ ν ά φ ε ι α α υ τ ή ς τ η ς διευκρίνησης με την υπερεργασία κ α ι την π α ρ α γ ω γ ή υπεραξίας
είναι φ α ν ε ρ ή και ο
Έ ν γ κ ε λ ς δεν κάνει τ ί π ο τ ε ά λ λ ο εδώ α π ό τ ο ν α ε π α ν α λ α μ β ά ­
νει τ α , μετά τ ο 1849» λόγια τ ο υ ίδιου τ ο υ Μαρξ: «Αυτό π ο υ
π ο υ λ ά ε ι ο εργάτης δεν είναι άμεσα η εργασία τ ο υ α λ λ ά η
Arbeitskraft
του, π ο υ τ η θέτει προσωρινά στη διάθεση του
κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η [...] Η Arbeitskraft
ενός α ν θ ρ ώ π ο υ υ π ά ρ χ ε ι
μόνο μέσα σ τ η ζ ω ν τ α ν ή π ρ ο σ ω π ι κ ό τ η τ ά του» (Κ. Μαρξ, Μι­
σθός, Τιμή και Κέρδος,

1865).

Ε π ο μ έ ν ω ς η Arbeitskraft διακρίνεται α π ό την εργασία ( A r ­
beit) σ τ ο βαθμό π ο υ αναφέρεται σε μια «δύναμη», η ο π ο ί α
είναι μάλιστα αξεχώριστη α π ό τ ο π ρ ό σ ω π ο τ ο υ εργάτη (ή
τ ο υ εργαζόμενου α ν θ ρ ώ π ο υ γενικότερα). Τούτη η δ ι α π ί σ τ ω ­
σ η θ α μ π ο ρ ο ύ σ ε ν α δικαιώσει την α π ό δ ο σ η τ η ς Arbeitskraft
12

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

ως «εργατική δύναμη». Ωστόσο είναι εξίσου ξ ε κ ά θ α ρ ο π ω ς η
Arbeitskraft
δεν α ν α φ έ ρ ε τ α ι στην οποιαδήποτε δ ύ ν α μ η τ ο υ
εργάτη (δεν α ν α φ έ ρ ε τ α ι π.χ. και στην π ο λ ι τ ι κ ή τ ο υ δύναμη,
π ο υ κι α υ τ ή είναι υ π α ρ κ τ ή και αξεχώριστη α π ό το π ρ ό σ ω π ο
τ ο υ εργάτη), α λ λ ά ειδικά σ τ η δ ύ ν α μ η - ή σύνολο ι κ α ν ο τ ή τ ω ν π ο υ ε π ι σ τ ρ α τ ε ύ ε ι ο εργάτης (ή γενικότερα ο εργαζόμενος
ά ν θ ρ ω π ο ς ) χάριν α π ο κ λ ε ι σ τ ι κ ά και μόνο τ η ς εργασίας, κ ά θ ε
φ ο ρ ά π ο υ π α ρ ά γ ε ι κάτι. Δηλαδή, όχι στην «εργατική δύναμή»
τ ο υ γενικά α λ λ ά ειδικά στην εργασιακή τ ο υ δύναμη.
Τούτο ά λ λ ω σ τ ε είναι σ α φ έ ς κι α π ό τον τ ρ ό π ο με τον
ό π ο ι ο ν ο Μαρξ έχει προσδιορίσει α υ τ ό ν τον όρο σ τ ο Κεφά­
λαιο, π α ρ α π έ μ π ο ν τ ά ς μας ακριβώς στην εργασιακή δύναμη:
« Ό τ α ν λέμε Arbeitskraft ή ικανότητα για εργασία, εννοούμε
τ ο σύνολο τ ω ν φ υ σ ι κ ώ ν και π ν ε υ μ α τ ι κ ώ ν ικανοτήτων π ο υ
υ π ά ρ χ ο υ ν στο σώμα, σ τ η ζωντανή π ρ ο σ ω π ι κ ό τ η τ α ενός α ν ­
θ ρ ώ π ο υ και π ο υ τις βάζει σε κίνηση κάθε φορά που παράγει
οποιουδήποτε
είδους αξίες χρήσης» (Τόμος π ρ ώ τ ο ς , Βιβλίο
Α', Μέρος δεύτερο, σελ. ι8ο, οι υπογραμμίσεις δικές μας).
Γ. Δ. I .

ΐ3

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΣΕ ΔΙΑΦΟΡΕΣ Ε Φ Η Μ Ε Ρ Ι Δ Ε Σ
Α Π Ο ΤΟΝ Ε Ν Γ Κ Ε Λ Σ
ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ

1.
Γράφτηκε στις 12 Οκτωβρίου 1 8 6 7 .
Δημοσιεύτηκε σ τ ο έ ν θ ε τ ο τ η ς Die Zunkunft,
τχ. 254» 3 ° Οκτωβρίου 1 8 6 7 .
Είναι θλιβερό γ ι α κ ά θ ε Γερμανό τ ο γεγονός ότι, αν και ε ί μ α ­
στε έθνος στοχαστών, ελάχιστα κατορθώσαμε μέχρι σήμερα
σ τ ο π ε δ ί ο τ η ς π ο λ ι τ ι κ ή ς οικονομίας. Οι ε π ι φ α ν έ σ τ ε ρ ο ι ε κ ­
π ρ ό σ ω π ο ι μ α ς εδώ, είναι στην κ α λ ύ τ ε ρ η π ε ρ ί π τ ω σ η σ υ γ ­
γ ρ α φ ε ί ς συμπιλημάτων, ό π ω ς ο Rau κι ο Roscher' κι όσοι
έχουν γ ρ ά ψ ε ι κάτι π ρ ω τ ό τ υ π ο , είναι π ρ ο τ ε ξ ι ο ν ι σ τ έ ς σαν τ ο ν
List (για τ ο ν ο π ο ί ο λέγεται ω σ τ ό σ ο π ω ς α ν τ έ γ ρ α ψ ε κ ά π ο ι ο
Γάλλο) ή σοσιαλιστές σαν τ ο ν Rodbertus κ α ι τ ο ν Μαρξ. Η
καθιερωμένη σήμερα π ο λ ι τ ι κ ή οικονομία μας μοιάζει ν α μην
έχει άλλο στόχο α π ό τ ο ν α ρίξει στην α γ κ α λ ι ά τ ο υ σ ο σ ι α ­
λισμού ό λ ο υ ς εκείνους π ο υ αντιμετωπίζουν με σ ο β α ρ ό τ η τ α
την ε π ι σ τ ή μ η α υ τ ή . Δεν είδαμε μ ή π ω ς ό λ ο υ ς τ ο υ ς ε π ί σ η μ ο υ ς
οικονομολόγους μ α ς ν α μην έχουν ν ' α ν τ ι π α ρ α θ έ σ ο υ ν π α ρ ά
έναν Λ α σ ά λ στον π α σ ί γ ν ω σ τ ο κι αναγνωρισμένο νόμο τ ο υ
καθορισμού τ ω ν τιμών; Δεν τ ο υ ς είδαμε ν ' α φ ή ν ο υ ν τ ο ν Λ α ­
σ ά λ ν α υ π ε ρ α σ π ι σ τ ε ί α ν θ ρ ώ π ο υ ς σαν τ ο ν Ricardo εναντίον
τ ο υ Schulze-Delitzsch και άλλων; Είναι αλήθεια, αλοίμονο,
ότι δεν θ α μ π ο ρ ο ύ σ α ν ν α φ τ ά σ ο υ ν , ω ς επιστήμονες, ο ύ τ ε
τ ο νυχάκι τ ο υ Λασάλ! Ό σ η αναγνώριση κι αν έχουν λάβει
!5

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

στον τ ο μ έ α τ ο υ ς , α δ υ ν α τ ο ύ ν ν ' α ν τ ι μ ε τ ω π ί σ ο υ ν τ η μ ο μ φ ή
ότι ό λ ο κι όλο τ ο επιστημονικό τ ο υ ς έργο περιορίζεται σ τ ο
μετριασμό τ ω ν «αρμονιών» τ ο υ Bastiat μέσ' α π ό τ η σ ύ ν τ α ξ η
υ π ο σ η μ ε ι ώ σ ε ω ν π ά ν ω στις α ν τ ι φ ά σ ε ι ς και τις δυσκολίες.
Λ α τ ρ ε ί α τ ο υ Bastiat λ ο ι π ό ν κι α π ο κ ή ρ υ ξ η τ ο υ Ricardo:
α υ τ ή είναι ό λ η κι ό λ η η ε π ί σ η μ η π ο λ ι τ ι κ ή οικονομία μ α ς σ τ η
σημερινή Γερμανία! Μ α θ α μ π ο ρ ο ύ σ ε ν α ήταν κι αλλιώς; Δ υ ­
στυχώς, στον τ ό π ο μας η π ο λ ι τ ι κ ή οικονομία είναι έ ν α π ε δ ί ο
π ο υ αφήνει α δ ι ά φ ο ρ η την ε π ι σ τ η μ ο ν ι κ ή έρευνα κι α π ο τ ε λ ε ί
είτε έ ν α κ λ ά δ ο χ ά ρ η στον ο π ο ί ο μ π ο ρ ε ί κανείς ν α κερδίσει
τ ο ψωμί τ ο υ π ε τ υ χ α ί ν ο ν τ α ς στις εξετάσεις γ ι α τ ο υ π ο υ ρ γ ε ί ο
οικονομικών, είτε έ ν α βοήθημα τ ω ν πολιτικών, π ο υ θ ε ω ρ ο ύ ν
ά κ ρ ω ς ι κ α ν ο π ο ι η τ ι κ ά α κ ό μ α και τ α μηδαμινότερα φ λ η ν α φ ή ­
ματα. Φταίει άραγε γι' α υ τ ό ο π ο λ ι τ ι κ ό ς διαμελισμός μας,
η δ υ σ τ υ χ ώ ς υ π α ν ά π τ υ κ τ η α κ ό μ α βιομηχανία μ α ς ή μ ή π ω ς
η π α ρ α δ ο σ ι α κ ή εξάρτησή μ α ς α π ό ξένες χώρες στον τ ο μ έ α
α υ τ ή ς τ η ς επιστήμης;
Μ έ σ α σ' α υ τ έ ς τ ι ς συνθήκες, είναι π ά ν τ ο τ ε α π ό λ α υ σ η ν α
κ ρ α τ ά ς σ τ α χέρια σ ο υ έ ν α βιβλίο σαν και τ ο π α ρ α π ά ν ω , σ τ ο
ο π ο ί ο ο σ υ γ γ ρ α φ έ α ς , όχι μόνον α π α ξ ι ώ ν ε ι τ α καθιερωμένα
φ λ η ν α φ ή μ α τ α , π ο υ τ ' α π ο κ α λ ε ί «χυδαία

πολιτική

οικονο­

μία», π α ρ α π έ μ π ο ν τ ά ς μας σ τ α κ λ α σ ι κ ά τ ο υ ς π ρ ό τ υ π α έ ω ς

τον Ricardo και τ ο ν Sismondi, α λ λ ά κι εξετάζει α π ό μια
κριτική σ κ ο π ι ά τ ο υ ς κλασικούς, π ρ ο σ π α θ ώ ν τ α ς π ά ν τ ο τ ε ν α
τηρεί τις αρχές τ η ς α υ σ τ η ρ ή ς ε π ι σ τ η μ ο ν ι κ ή ς ανάλυσης.
Τα π ρ ο η γ ο ύ μ ε ν α γ ρ α π τ ά τ ο υ Μαρξ, και ιδιαίτερα η π ρ α γ ­
ματεία τ ο υ π ά ν ω σ τ ο χρήμα, π ο υ δημοσιεύτηκε τ ο 1 8 5 9 α π ό
τις εκδόσεις Duncker σ τ ο Βερολίνο, διακρίνονταν ή δ η τ ό σ ο
γ ι α τ ο α υ σ τ η ρ ά επιστημονικό π ν ε ύ μ α τ ο υ ς ό σ ο και γ ι α την
αμείλικτη κριτική ματιά τ ο υ ς - κι α π ' όσο γνωρίζουμε, ο λ ό ­
κ λ η ρ η η ε π ί σ η μ η π ο λ ι τ ι κ ή οικονομία μ α ς δεν έχει π α ρ ο υ ­
σιάσει ο ύ τ ε ένα έργο π ο υ ν α τ α κ α τ α ρ ρ ί π τ ε ι . Αν όμως δεν
κ α τ ό ρ θ ω σ ε ν ' α ν τ ι π α ρ α τ ε θ ε ί σ' εκείνη την π α λ ι ό τ ε ρ η π ρ α γ ­
ματεία, π ώ ς θ α τ ο κ α τ α φ έ ρ ε ι σήμερα με τ ο ύ τ α τ α 4 9 δ ε κ α εξασέλιδα π ά ν ω σ τ ο κ ε φ ά λ α ι ο ; Α ς τ ο ξεκαθαρίσουμε: δεν
ι6

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

εννοούμε π ω ς δεν μ π ο ρ ο ύ ν ν α υ π ά ρ ξ ο υ ν αντιρρήσεις π ά ν ω
σ τ α σ υ μ π ε ρ ά σ μ α τ α α υ τ ο ύ τ ο υ π ο ν ή μ α τ ο ς , ούτε ότι ο Μαρξ
κ α τ α θ έ τ ε ι εδώ ολοκληρωμένες αποδείξεις. Εκείνο π ο υ θ έ ­
λουμε ν α π ο ύ μ ε είναι α π λ ώ ς ότι δεν π ι σ τ ε ύ ο υ μ ε π ω ς μ π ο ρ ε ί
ν α βρεθεί έστω κι ένας α π ' ό λ ο υ ς τ ο υ ς π ο λ ι τ ι κ ο ύ ς ο ι κ ο ν ο μ ο ­
λ ό γ ο υ ς μας, π ο υ είναι σε θ έ σ η ν α τ ο καταρρίψει.
Οι μελέτες π ο υ σ υ ν θ έ τ ο υ ν α υ τ ό τ ο βιβλίο, διακρίνονται
γ ι α την ε π ι σ τ η μ ο σ ύ ν η τους. Ε δ ώ εννοούμε ιδιαίτερα την α ρ ι ­
στοτεχνική, διαλεκτική σ ύ ν θ ε σ η τ ο υ συνόλου, τον τ ρ ό π ο με
τον ο π ο ί ο η έννοια τ ο υ ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ ο ς σ υ μ φ ύ ε τ α ι με τ ο χ ρ ή ­
μα κ α θ ε α υ τ ό , και τον τ ρ ό π ο με τον ο π ο ί ο τ ο κ ε φ ά λ α ι ο σ υ σ ­
σωρεύεται μέσω τ ο υ χρήματος. Π ρ έ π ε ι ν ' αναγνωρίσουμε ω ς
π ρ ο σ φ ο ρ ά τ ο υ την εισαγωγή α υ τ ή ς τ η ς ν έ α ς κατηγορίας, τ η ς
υπεραξίας,
και π ρ α γ μ α τ ι κ ά δεν μ π ο ρ ο ύ μ ε ν α φ α ν τ α σ τ ο ύ μ ε
τι είδους αντίρρηση μπορεί ν α υ π ά ρ ξ ε ι στην π ρ ό τ α σ η τ ο υ
ότι εκείνο π ο υ εμφανίζεται σαν ε μ π ό ρ ε υ μ α στην αγορά, δεν
είναι η εργασία α λ λ ά η εργασιακή δύναμη [Arbeitskraft ].
Θε­
ωρούμε ά λ λ ω σ τ ε π ο λ ύ π ε τ υ χ η μ έ ν η τ η διόρθωση π ο υ κάνει
σ τ ο νόμο τ ο υ Ricardo γ ι α τ ο π ο σ ο σ τ ό κέρδους, υ π ο σ τ η ρ ί ­
ζοντας π ω ς η λέξη «κέρδος» π ρ έ π ε ι ν ' α ν τ ι κ α τ α σ τ α θ ε ί α π ό
την υ π ε ρ α ξ ί α .
Π ρ έ π ε ι ν α ομολογήσουμε ότι μας έκανε μεγάλη ε ν τ ύ π ω σ η
η ιστορική αίσθηση, π ο υ διαποτίζει ολόκληρο τ ο βιβλίο κι
α π α γ ο ρ ε ύ ε ι σ τ ο σ υ γ γ ρ α φ έ α τ ο υ ν α θεωρήσει τ ο υ ς νόμους
τ η ς οικονομίας σαν αιώνιες αλήθειες, δ η λ α δ ή σαν κάτι ά λ λ ο
α π ό εκφράσεις των σ υ ν θ η κ ώ ν ύ π α ρ ξ η ς ορισμένων μεταβατι­
κών μορφών κοινωνίας. Μάταια, αλοίμονο, θ ' αναζητήσουμε
σ τ ο υ ς ε π ί σ η μ ο υ ς οικονομολόγους μας α υ τ ή την ε υ ρ υ μ ά θ ε ι α
και την οξυδέρκεια, με την ο π ο ί α π α ρ ο υ σ ι ά ζ ο ν τ α ι σ' α υ τ ό τ ο
π ό ν η μ α τ α δ ι ά φ ο ρ α ιστορικά σ τ ά δ ι α τ η ς κοινωνίας κι οι σ υ ν ­
θ ή κ ε ς ύ π α ρ ξ η ς σε α υ τ ά . Τέτοιου είδους μελέτες π ά ν ω στις
οικονομικές σ υ ν θ ή κ ε ς και τ ο υ ς νόμους τ η ς δουλοκτησίας, τις
1

Βλ. τη μεταφραστική επισήμανση, στο Εισαγωγικό σημείωμα του
παρόντος βιβλίου (σ.τ.μ.).
1

17

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

δ ι ά φ ο ρ ε ς μορφές δ ο υ λ ο π α ρ ο ι κ ί α ς και φ ε ο υ δ α ρ χ ί α ς , και τις
καταβολές της ελεύθερης εργασίας, π α ρ α μ έ ν ο υ ν μέχρι τ ώ ρ α
εντελώς άγνωστες σ τ ο υ ς οικονομολόγους ειδήμονές μας. Θ α
θ έ λ α μ ε μάλιστα ν ' ακούσουμε την ά π ο ψ η α υ τ ώ ν των κυρίων
π ά ν ω σ τ α ό σ α μας εκθέτει α υ τ ό τ ο βιβλίο γ ι α τ η συνεργασία,
τ ο ν καταμερισμό τ η ς εργασίας και τ η βιοτεχνία, την ε κ μ η χ ά ­
νιση και τ η μεγάλη βιομηχανία σε όλες τις ιστορικές και ο ι κ ο ­
νομικές σ υ ν ά φ ε ι ε ς και σ υ ν ε π α γ ω γ έ ς τ ο υ ς έτσι κι αλλιώς, οι
κύριοι α υ τ ο ί κάτι καινούργιο θ α μάθουν, αν τις διαβάσουν.
Τι θ α είχαν ν α π ο υ ν ά λ λ ω σ τ ε γ ι α τ ο γεγονός π ο υ δ ι α ­
ψ ε ύ δ ε ι όλες τις π α ρ α δ ο σ ι α κ έ ς θεωρίες π ε ρ ί ε λ ε ύ θ ε ρ ο υ α ν τ α ­
γωνισμού - κ α ι τ ο ο π ο ί ο μας π α ρ ο υ σ ι ά ζ ε τ α ι εδώ με π λ ή θ ο ς
π α ρ α π ο μ π ώ ν σε ε π ί σ η μ α τεκμήρια κυρίως α π ό την Αγγλία,
την κοιτίδα τ ο υ ε λ ε ύ θ ε ρ ο υ ανταγωνισμού-, σ ύ μ φ ω ν α με τ ο
ο π ο ί ο δεν υ π ά ρ χ ε ι εκεί εργοστάσιο ό π ο υ η εργάσιμη ημέρα
ν α μην καθορίζεται α υ σ τ η ρ ά α π ό τ ο Κ ρ ά τ ο ς και ν α μην ε π ι ­
β λ έ π ε τ α ι α π ό ε π ό π τ ε ς εργασίας; Και π ο υ α π ο δ ε ι κ ν ύ ε ι μ ά λ ι ­
σ τ α ότι, όχι μόνον ανθίζουν οι διάφοροι βιομηχανικοί κλάδοι
ενώ μειώνονται οι ώρες εργασίας, α λ λ ά και ότι ο ατομικός
εργάτης π α ρ ά γ ε ι π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο ενώ δουλεύει λιγότερες ώρες
α π ' ό,τι π α λ ι ό τ ε ρ α ;
Αλοίμονο, δεν μ π ο ρ ο ύ μ ε ν ' αρνηθούμε ότι είναι α π ό λ υ τ α
δικιολογημένο τ ο π ι κ ρ ό ειρωνικό ύ φ ο ς , π ο υ χρησιμοποιεί ο
σ υ γ γ ρ α φ έ α ς εναντίον των κατεστημένων γερμανών ο ι κ ο ν ο ­
μολόγων. Ό λ ο ι τ ο υ ς , ά λ λ ο ς π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο κι ά λ λ ο ς λιγότερο,
ανήκουν σ τ ο υ ς «χυδαίους οικονομολόγους» π ο υ ξ ε π ο ύ λ η σ α ν
την ε π ι σ τ ή μ η τ ο υ ς για ν α κερδίσουν κ ά π ο ι α εφήμερη δόξα
και π ο υ αρνούνται τις μεγάλες κλασικές π α ρ α κ α τ α θ ή κ ε ς
της. Μιλούν γ ι α «αρμονία» και ξ ε π έ φ τ ο υ ν στις ευτελέστερες
αντιφάσεις. Ελπίζουμε λ ο ι π ό ν , τ ο α υ σ τ η ρ ό μάθημα π ο υ τ ο υ ς
δίνει τ ο ύ τ ο το βιβλίο, ν α χρησιμεύσει ώστε ν α ξ υ π ν ή σ ο υ ν
α π ό τ ο λ ή θ α ρ γ ο τ ο υ ς και ν α τ ο υ ς θυμίσει π ω ς η π ο λ ι τ ι κ ή
οικονομία δεν είναι μια τ ρ ο φ α ν τ ή α γ ε λ ά δ α π ο υ μας δίνει β ο ύ ­
τ υ ρ ο α λ λ ά μια ε π ι σ τ ή μ η , π ο υ α π α ι τ ε ί σοβαρότητα και ζήλο.

ι8

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

2.
Γράφτηκε στις 12 Οκτωβρίου 1 8 6 7 .
Πρωτοδπμοσιεύτηκε σ τ α Αρχεία
Μαρξ-Ένγκελς,
ρωσική έκδοση, βιβλίο Β', Μόσχα, ΐ 9 7 ·
2

Η κ α θ ο λ ι κ ή ψ η φ ο φ ο ρ ί α π ρ ό σ θ ε σ ε ένα καινούργιο κόμμα σ τ α
κοινοβουλευτικά κόμματά μας: τ ο Σοσιαλδημοκρατικό
κόμ­
μα. Στις π ρ ό σ φ α τ ε ς εκλογές π ο υ έγιναν στην α υ τ ο κ ρ α τ ο ρ ι κ ή
Δίαιτα τ η ς βόρειας Γερμανίας, κατέβασε τ ο υ ς δικούς τ ο υ
υ π ο ψ ή φ ι ο υ ς στις π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ε ς μεγάλες π ό λ ε ι ς και σ' όλες
τις βιομηχανικές π ε ρ ι ο χ έ ς , και κ α τ ό ρ θ ω σ ε ν α εκλεγούν έξι με
ο κ τ ώ α ν τ ι π ρ ό σ ω π ο ι τ ο υ . Σε σύγκριση με τις αμέσως π ρ ο η ­
γούμενες εκλογές, ό π ο υ είχε κατεβεί για π ρ ώ τ η φ ο ρ ά , έδειξε
ν α ενισχύεται κι ε π ο μ έ ν ω ς μ π ο ρ ο ύ μ ε ν α υ π ο θ έ σ ο υ μ ε π ω ς ,
π ρ ο ς τ ο π α ρ ό ν τουλάχιστον, εξακολουθεί ν α δυναμώνει. Θ α
ήταν λ ο ι π ό ν ανόητο ν ' αντιμετωπίζονται α κ ό μ α μ' ευγενική
σ ι ω π ή η ύ π α ρ ξ η , η δ ρ α σ τ η ρ ι ό τ η τ α και οι α π ό ψ ε ι ς α υ τ ο ύ
τ ο υ κόμματος σε μια χ ώ ρ α ό π ο υ η κ α θ ο λ ι κ ή ψ η φ ο φ ο ρ ί α έχει
π ε ρ ά σ ε ι τ η σ κ υ τ ά λ η τ η ς τελικής α π ό φ α σ η ς σ τ α χέρια των
π ο λ υ π λ η θ έ σ τ ε ρ ω ν και φ τ ω χ ό τ ε ρ ω ν τάξεων.
2

Δεδομένου ότι οι ελάχιστοι α υ τ ο ί σοσιαλδημοκράτες κ ο ι ­
νοβουλευτικοί ε κ π ρ ό σ ω π ο ι βρίσκονται σ τ α μαχαίρια μεταξύ
τ ο υ ς , μπορούμε ν α είμαστε σίγουροι π ω ς όλες οι τάσεις α υ ­
τ ο ύ τ ο υ κόμματος θ α υ π ο δ ε χ τ ο ύ ν α υ τ ό τ ο βιβλίο σαν τ η θε­
ωρητική Βίβλο τ ο υ ς , σαν τ ο ο π λ ο σ τ ά σ ι ο α π ό τ ο ο π ο ί ο μ π ο ­
ρούν ν ' αντλήσουν τ α π ε ι σ τ ι κ ό τ ε ρ α επιχειρήματά τους. Γι'
α υ τ ό ν και μόνο τ ο λόγο, χρειάζεται ν α π ρ ο σ ε χ θ ε ί ιδιαίτερα.
Π έ ρ ' α π ό α υ τ ό όμως, είναι βέβαιο ότι τ ο ύ τ ο τ ο βιβλίο
θ α π ρ ο κ α λ έ σ ε ι έντονες ζυμώσεις, εξαιτίας τ ο υ περιεχομένου
τ ο υ . Αν η κύρια επιχειρηματολογία τ ο υ Λ α σ ά λ (και ο Λ α σάλ υ π ή ρ ξ ε μ α θ η τ ή ς τ ο υ Μαρξ στην π ο λ ι τ ι κ ή οικονομία) δεν
ήταν π α ρ ά μια στείρα ε π α ν ά λ η ψ η τ ο υ λεγόμενου νόμου τ ω ν
2

Συνέλευση αντιπροσώπων
19

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

μισθών τ ο υ Ricardo, τ ο ύ τ ο τ ο π ό ν η μ α α π ο τ ε λ ε ί α ν α μ φ ί β ο ­
λ α ένα έργο π ο υ π α ρ ο υ σ ι ά ζ ε ι με σ π ά ν ι α ε π ι σ τ η μ ο σ ύ ν η τ η
σ ύ ν ο λ η σχέση μεταξύ κ ε φ α λ α ί ο υ κι εργασίας, συσχετίζοντάς
την μ ά λ ι σ τ α με την οικονομική ε π ι σ τ ή μ η ως όλον' ένα έργο,
π ο υ τελικός στόχος τ ο υ είναι «ν' α π ο κ α λ ύ ψ ε ι τον οικονομικό
νόμο κίνησης τ η ς σύγχρονης κοινωνίας» και π ο υ , έ π ε ι τ α α π ό
μια σειρά μελετών οι ο π ο ί ε ς διακρίνονται γ ι α την ειλικρίνειά
τ ο υ ς και την α λ ά θ η τ η ε π ι σ τ η μ ο σ ύ ν η τ ο υ ς , καταλήγει σ τ ο
σ υ μ π έ ρ α σ μ α ότι π ρ έ π ε ι ν α καταργηθεί ολόκληρος ο « κ ε φ α λαιοκρατικός τ ρ ό π ο ς π α ρ α γ ω γ ή ς » .
Πέραν αυτών, θ α θέλαμε ιδιαίτερα ν α ε π ι σ τ ή σ ο υ μ ε την
π ρ ο σ ο χ ή τ ο υ α ν α γ ν ώ σ τ η στο γεγονός ότι, μαζί με τ α σ υ μ π ε ­
ρ ά σ μ α τ α α υ τ ο ύ τ ο υ π ο ν ή μ α τ ο ς , ο σ υ γ γ ρ α φ έ α ς φωτίζει μ' ένα
ε ν τ ε λ ώ ς νέο φ ω ς μια ο λ ό κ λ η ρ η σειρά α π ό βασικά σημεία τ η ς
π ο λ ι τ ι κ ή ς οικονομίας και ότι, μέσα α π ό κ α θ α ρ ά ε π ι σ τ η μ ο ν ι ­
κ ά ερωτήματα, καταλήγει σε π ο ρ ί σ μ α τ α π ο υ ξεφεύγουν α π '
ό λ η την καθιερωμένη π ο λ ι τ ι κ ή οικονομία και τ α ο π ο ί α οι
ορθόδοξοι οικονομολόγοι ο φ ε ί λ ο υ ν ν α εξετάσουν κριτικά με
σ ο β α ρ ό τ η τ α και ν α τ α κ α τ α ρ ρ ί ψ ο υ ν επιστημονικά, εάν β ε ­
βαίως δεν θ α ή θ ε λ α ν ν α κ α τ α ρ ρ ε ύ σ ο υ ν όλες οι καθιερωμένες
θ ε ω ρ ί ε ς τους. Ελπίζουμε, π ρ ο ς ό φ ε λ ο ς τ η ς ε π ι σ τ ή μ η ς , π ω ς
οι ειδικοί θ ' α ν α π τ ύ ξ ο υ ν π ο λ ύ σ ύ ν τ ο μ α την π ο λ ε μ ι κ ή ε π ι χ ε ι ­
ρηματολογία τ ο υ ς π ά ν ω σ τ α συγκεκριμένα α υ τ ά σημεία.
Ο Μαρξ ξεκινάει με την π α ρ ο υ σ ί α σ η τ ω ν σχέσεων μεταξύ
ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ ο ς και χρήματος, για την ο υ σ ί α τ ο υ ο π ο ί ο υ έχει
ή δ η γ ρ ά ψ ε ι π ρ ι ν α π ό κ ά π ο ι ο καιρό σ' ένα ιδιαίτερο έργο
τ ο υ . Σ τ η συνέχεια π ε ρ ν ά ε ι στο κ ε φ ά λ α ι ο κι εδώ φ τ ά ν ο υ μ ε
σ ύ ν τ ο μ α στο κρίσιμο σημείο ό λ ο υ τ ο υ βιβλίου του. Τι είναι τ ο
κ ε φ ά λ α ι ο ; Είναι χρήμα, τ ο ο π ο ί ο μ ε τ α τ ρ έ π ε τ α ι σε ε μ π ό ρ ε υ μ α
π ρ ο κ ε ι μ έ ν ο υ ν α μ ε τ α τ ρ α π ε ί α π ό ε μ π ό ρ ε υ μ α σε π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο
α π ό τ ο αρχικό χρήμα. Ό τ α ν αγοράζω βαμβακερό π ρ ο ς ιοο
τ ά λ η ρ α και τ ο π ο υ λ ά ω π ρ ο ς ι ι ο τ ά λ η ρ α , θ έ τ ω τ α ιοο τ ά λ η ρ α ω ς κ ε φ ά λ α ι ο , ως α υ τ ο - α υ ξ α ν ό μ ε ν η αξία. Εδώ γεννιέται
τ ο ερώτημα: Α π ό π ο ύ π ρ ο έ ρ χ ο ν τ α ι α υ τ ά τ α ίο τ ά λ η ρ α , τ α
ο π ο ί α κερδίζω κ α τ ' α υ τ ή τ η διαδικασία; Π ώ ς συμβαίνει και
20

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

τ α ιοο τ ά λ η ρ α γίνονται n o μέσ' α π ό δ υ ο α π λ έ ς α ν τ α λ λ α ­
γές;
Η π ο λ ι τ ι κ ή οικονομία θεωρεί π ω ς σε όλες τις α ν τ α λ λ α γ έ ς ,
έχουμε α ν τ α λ λ α γ ή μεταξύ ίσων αξιών. Ο Μαρξ διατρέχει όλες
τις π ι θ α ν έ ς π ε ρ ι π τ ώ σ ε ι ς (διακυμάνσεις τιμών των ε μ π ο ρ ε υ ­
μάτων, κ.ο.κ.) και α π ο δ ε ι κ ν ύ ε ι π ω ς είναι αδύνατον, σ ύ μ φ ω ­
ν α με τις αρχές π ο υ π ρ ο ϋ π ο θ έ τ ε ι η π ο λ ι τ ι κ ή οικονομία, ν α
π α ρ α χ θ ε ί μ' α υ τ ο ύ ς τ ο υ ς τ ρ ό π ο υ ς μια υπεραξία ίο τ ά λ η ρ ω ν
α π ό τ ο αρχικό π ο σ ό ν των ιοο. Κι όμως, τ ο ύ τ η η διαδικασία
συμβαίνει καθημερινά και οι οικονομολόγοι δεν μας την έχουν
α κ ό μ α εξηγήσει!
Ο Μαρξ την α π ο δ ε ι κ ν ύ ε ι ως εξής: Ο γ ρ ί φ ο ς μ π ο ρ ε ί ν α
λ υ θ ε ί μόνο αν ε ν τ ο π ί σ ο υ μ ε μέσα στην α γ ο ρ ά ένα εντελώς
ιδιαίτερο εμπόρευμα, ένα ε μ π ό ρ ε υ μ α π ο υ η αξία χρήσης τ ο υ
συνίσταται σ τ ο ν α π α ρ ά γ ε ι α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή αξία. Τούτο τ ο
ε μ π ό ρ ε υ μ α υ π ά ρ χ ε ι : είναι η εργασιακή δύναμη. Ο κ ε φ α λ α ι ο κράτης αγοράζει εργασιακή δ ύ ν α μ η και τ η βάζει ν α δουλεύει
γ ι α λογαριασμό τ ο υ , ώστε ν α π ο υ λ ά ε ι τ α π ρ ο ϊ ό ν τ α της. Π ρ έ ­
π ε ι ε π ο μ έ ν ω ς ν α εξετάσουμε π ρ ώ τ α π ρ ώ τ α την εργασιακή
δύναμη.
Π ο ι ά είναι η αξία τ η ς εργασιακής δύναμης; Σ ύ μ φ ω ν α μ'
ένα π α σ ί γ ν ω σ τ ο νόμο, είναι η αξία τ ω ν α π α ρ α ί τ η τ ω ν μέσων
συντήρησης κι α ν α π α ρ α γ ω γ ή ς τ ο υ εργάτη, ό π ω ς α υ τ ά κ α ­
θορίζονται ιστορικά σε κ ά θ ε δεδομένη χ ώ ρ α κι ε π ο χ ή . Α ς
υ π ο θ έ σ ο υ μ ε π ω ς η εργασιακή δ ύ ν α μ η τ ο υ εργάτη π λ η ρ ώ ν ε ­
ται στην αξία της. Ας υ π ο θ έ σ ο υ μ ε α κ ό μ η π ω ς α υ τ ή η αξία
α ν τ ι π ρ ο σ ω π ε ύ ε τ α ι σε μια εξάωρη εργάσιμη ημέρα, δ η λ α δ ή
σ τ η μισή α π ό την καθιερωμένη εργάσιμη ημέρα. Ο κ ε φ α λ α ι οκράτης όμως ισχυρίζεται π ω ς έχει αγοράσει την εργασιακή
δ ύ ν α μ η μιας ολόκληρης εργάσιμης ημέρας κι έτσι βάζει τον
εργάτη ν α δουλεύει 12 ή και π α ρ α π ά ν ω ώρες. Ε π ο μ έ ν ω ς , στις
12 ώρες εργασίας ιδιοποιείται τ ζ ά μ π α τ ο π ρ ο ϊ ό ν 6 εργάσι­
μων ωρών. Ο Μαρξ συμπεραίνει: Κάϋε υπεραξία, ό π ω ς και
ν α διανέμεται (σαν κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ό κέρδος, ενοίκιο, φ ό ρ ο ς ,
κ.ο.κ.), είναι απλήρωτη
εργασία.
21

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Ο αγώνας γ ι α τ η διάρκεια τ η ς εργάσιμης ημέρας ξ ε π η δ ά ε ι
α π ό τ η σύγκρουση ανάμεσα στο συμφέρον τ ο υ ε ρ γ ο σ τ α σ ι ­
άρχη ν α ιδιοποιείται καθημερινά όσο π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ η α π λ ή ρ ω τ η
εργασία μπορεί, και στο αντίθετο συμφέρον τ ο υ εργάτη. Ο
Μαρξ π ε ρ ι γ ρ ά φ ε ι την ιστορία α υ τ ο ύ τ ο υ α γ ώ ν α με ζωντανά
κι ε ύ γ λ ω τ τ α π α ρ α δ ε ί γ μ α τ α , π ο υ αξίζει ν α διαβάσει κανείς και
τ α ο π ο ί α κ α λ ύ π τ ο υ ν ιοο π ε ρ ί π ο υ σελίδες τ ο υ βιβλίου τ ο υ
κι είναι π α ρ μ έ ν α α π ό την αγγλική μεγάλη βιομηχανία. Π α ρ ά
την α ν τ ί θ ε σ η των εργοστασιαρχών, π ο υ είναι οι π ρ ω τ α γ ω ν ι ­
στές τ ο υ ε λ ε ύ θ ε ρ ο υ εμπορίου, α υ τ ό ς ο α γ ώ ν α ς υ π ο χ ρ έ ω σ ε
την π ε ρ α σ μ έ ν η άνοιξη τ ό σ ο τ α μεγάλα εργοστάσια όσο και
τ η μικρής κλίμακας βιομηχανία, α κ ό μ α και την οικιακή β ι ο ­
τεχνία, ν α υ π α κ ο ύ σ ο υ ν σ τ ο υ ς π ε ρ ι ο ρ ι σ μ ο ύ ς τ η ς Factory Act,
η ο π ο ί α μείωσε σ τ ο υ ς π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο υ ς σημαντικούς κ λ ά δ ο υ ς
την εργάσιμη ημέρα των γ υ ν α ι κ ώ ν και των νέων κ ά τ ω των
ι 8 ετών (οπότε, εμμέσως, και των ανδρών) στις 10,5 ώρες τ ο
π ο λ ύ . Ο Μαρξ εξηγεί, ε π ι π λ έ ο ν , γιατί η αγγλική βιομηχανία
δεν ζημιώθηκε α π ό α υ τ ό α λ λ ά α ν τ ί θ ε τ α κέρδισε: η μείωση
τ η ς διάρκειας τ η ς εργασίας τ ο υ ατομικού εργάτη οδήγησε σε
μια ε ν τ α τ ι κ ο π ο ί η σ ή της.
Η υ π ε ρ α ξ ί α μ π ο ρ ε ί όμως ν ' αυξηθεί και με μια μέθοδο
δ ι α φ ο ρ ε τ ι κ ή α π ό την α ύ ξ η σ η τ ο υ εργάσιμου χρόνου, π έ ρ α
α π ό α υ τ ό ν π ο υ α π α ι τ ε ί τ α ι γ ι α την π α ρ α γ ω γ ή των αναγκαίων
μέσων συντήρησης ή την αξία τους. Σ ύ μ φ ω ν α με ό σ α ε ί π α μ ε
προηγουμένως, μια εργάσιμη ημέρα λ.χ. 12 ωρών περιέχει 6
ώρες αναγκαίας εργασίας και 6 ώρες δουλειάς π ο υ χ ρ η σ ι μ ε ύ ­
ουν γ ι α την π α ρ α γ ω γ ή υ π ε ρ α ξ ί α ς . Αν κ α τ α φ έ ρ ο υ μ ε με κ ά ­
π ο ι ο ν τ ρ ό π ο ν α μειώσουμε τον αναγκαίο εργάσιμο χρόνο σε
5 ώρες, α π ο μ έ ν ο υ ν η ώρες κ α τ ά τις ο π ο ί ε ς π α ρ ά γ ε τ α ι υ π ε ­
ραξία. Α υ τ ό μ π ο ρ ο ύ μ ε ν α τ ο π ε τ ύ χ ο υ μ ε μειώνοντας τ ο χρόνο
εργασίας, π ο υ α π α ι τ ε ί τ α ι γ ι α την π α ρ α γ ω γ ή τ ω ν αναγκαίων
μέσων συντήρησης, μειώνοντας τ ο κ ό σ τ ο ς α υ τ ώ ν τ ω ν μέσων
- κι α υ τ ό π ά λ ι , μόνο με τον εκσυγχρονισμό τ η ς π α ρ α γ ω γ ή ς .
Και τ ο ύ τ ο τ ο σημείο μας τ ο εκθέτει λ ε π τ ο μ ε ρ ε ι α κ ά ο Μαρξ,
εξετάζοντας και π ε ρ ι γ ρ ά φ ο ν τ α ς τ α τρία κ ύ ρ ι α μέσα με τ α
22

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

ο π ο ί α π ε τ υ χ α ί ν ε τ α ι α υ τ ό ς ο εκσυγχρονισμός: ι. Συνεργασία,
ή π ο λ λ α π λ α σ ι α σ μ ό ς των δυνάμεων π ο υ α π ο ρ ρ έ ο υ ν α π ό την
τ α υ τ ό χ ρ ο ν η και σχεδιασμένη εργασία π ο λ λ ώ ν ατόμων 2. Κα­
ταμερισμός της εργασίας, ό π ω ς α υ τ ό ς α ν α π τ ύ χ θ η κ ε κ α τ ά
την ε π ο χ ή τ η ς βιοτεχνίας, δ η λ α δ ή γ ύ ρ ω σ τ α 17 7 °
τέλος
3· Εκμηχάνιση, με τ η βοήθεια τ η ς ο π ο ί α ς α ν α π τ ύ χ θ η κ ε α π ό
τότε η μεγάλη βιομηχανία. Α υ τ έ ς οι π ε ρ ι γ ρ α φ έ ς έχουν εξαι­
ρετικό ενδιαφέρον και φανερώνουν μια α ξ ι ο θ α ύ μ α σ τ η εξειδι­
κευμένη γνώση, π ο υ φτάνει έως τις τεχνικές λεπτομέρειες.
Δεν μ π ο ρ ο ύ μ ε ν α εμβαθύνουμε π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο στις λ ε π τ ο ­
μέρειες τ ω ν μελετών π ά ν ω στην υ π ε ρ α ξ ί α και τ ο υ ς μισθούς.
Για ν ' α π ο φ ύ γ ο υ μ ε κ ά θ ε π α ρ ε ξ ή γ η σ η , σημειώνουμε α π λ ώ ς
π ω ς οι μισθοί είναι χαμηλότεροι α π ό τ ο συνολικό π ρ ο ϊ ό ν
τ η ς εργασίας, ό π ω ς τ ο έχει αποδείξει ο Μαρξ με π λ ή θ ο ς
π α ρ α π ο μ π ώ ν κι α π ο τ ε λ ε ί ένα γεγονός π ο υ δεν αγνοούν ούτε
οι ορθόδοξοι οικονομολόγοι. Α ς ελπίσουμε π ω ς α υ τ ό τ ο βι­
βλίο θ α δώσει την ευκαιρία σ τ ο υ ς κυρίους τ η ς ορθόδοξης
π α ρ ά δ ο σ η ς ν α σ κ ύ ψ ο υ ν π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο και ν α σ κ ε φ τ ο ύ ν α υ τ ό
τ ο π ρ α γ μ α τ ι κ ά π α ρ ά δ ο ξ ο σημείο. Είναι άξιο συγχαρητηρίων
τ ο γεγονός ότι ό λ α τ α π ρ α κ τ ι κ ά π α ρ α δ ε ί γ μ α τ α π ο υ δίνει ο
Μαρξ, π ρ ο έ ρ χ ο ν τ α ι α π ό τις κ α λ ύ τ ε ρ ε ς δ υ ν α τ έ ς π η γ έ ς , κ υ ­
ρίως α π ό ε π ί σ η μ ε ς κοινοβουλευτικές εκθέσεις. Α ς π ο ύ μ ε με
την ευκαιρία π ω ς επιδοκιμάζουμε τ η μομφή, π ο υ ε ξ α π ο λ ύ ε ι
έμμεσα ο σ υ γ γ ρ α φ έ α ς στον π ρ ό λ ο γ ο τ ο υ , λ έ γ ο ν τ α ς ότι οι
κυβερνητικοί ε π ί τ ρ ο π ο ι θ α π ρ έ π ε ι ν α διερευνήσουν εξονυχι­
στικά και σ τ η Γερμανία τις σ υ ν θ ή κ ε ς εργασίας στις δ ι ά φ ο ρ ε ς
βιομηχανίες και ν α υ π ο β ά λ λ ο υ ν τις εκθέσεις τ ο υ ς στην α υ τ ο ­
κρατορική Δίαιτα και στο κοινό, χωρίς ν α ε π η ρ ε ά ζ ο ν τ α ι α π ό
τ ο υ ς γραφειοκράτες.
Ο π ρ ώ τ ο ς τόμος κλείνει με μια π ρ α γ μ α τ ε ί α π ά ν ω σ τ η
συσσώρευση τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ . Π ο λ λ ά έχουν κιόλας γ ρ α φ τ ε ί
π ά ν ω σ' α υ τ ό τ ο σημείο, α λ λ ά π ρ έ π ε ι ν α ομολογήσουμε
π ω ς τ α π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ α π ο υ γ ρ ά φ ε ι είναι ο λ ό τ ε λ α καινούργια
π ρ ά γ μ α τ α , ενώ και τ α π α λ ι ά π α ρ ο υ σ ι ά ζ ο ν τ α ι μέσα α π ό νέες
ο π τ ι κ έ ς γωνίες. Εντελώς π ρ ω τ ό τ υ π η είναι η α π ό π ε ι ρ ά τ ο υ
κ

23

α

ι

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ν ' αποδείξει ότι η σ υ σ σ ώ ρ ε υ σ η ενός π λ ε ο ν ά ζ ο ν τ ο ς εργατικού
π λ η θ υ σ μ ο ύ συμβαδίζει με τ η συγκέντρωση και τ η σ υ σ σ ώ ρ ε υ ­
σ η τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ , και ότι τ ο φαινόμενο α υ τ ό οδηγεί σε μια
α ν α γ κ α ί α και ε φ ι κ τ ή κοινωνική ε π α ν ά σ τ α σ η .
Ό , τ ι κι αν π ι σ τ ε ύ ε ι ο αναγνώστης γ ι α τις σοσιαλιστικές
π ε π ο ι θ ή σ ε ι ς τ ο υ σ υ γ γ ρ α φ έ α , νομίζουμε π ω ς δείξαμε ότι β α ­
στάει σ τ α χέρια τ ο υ ένα βιβλίο π ο υ στέκεται π ο λ ύ ψ η λ ό τ ε ­
ρ α α π ' ό λ η την τ ρ έ χ ο υ σ α σοσιαλδημοκρατική φιλολογία. Α ς
π ρ ο σ θ έ σ ο υ μ ε ότι, με εξαίρεση τ ο α υ σ τ η ρ ό διαλεκτικό ύ φ ο ς
των π ρ ώ τ ω ν 4 ° σελίδων και π α ρ ά την ε π ι σ τ η μ ο ν ι κ ό τ η τ ά
του, τ ο βιβλίο α υ τ ό διαβάζεται π ο λ ύ ε ύ κ ο λ α και γίνεται α κ ό ­
μα π ι ο ενδιαφέρον χ ά ρ η στο σαρκαστικό ύ φ ο ς , με τ ο ο π ο ί ο
ο σ υ γ γ ρ α φ έ α ς δε χαρίζεται σε κανέναν.

3.

Γράφτηκε στις 22 Οκτωβρίου 1 8 6 7 .
Πρωτοδημοσιεύτηκε στην Elberfelder
Zeitung,
τχ. 3 > Νοεμβρίου 1 8 6 7 .
0 2

2

Μια ε π ι σ τ η μ ο ν ι κ ή π ρ α γ μ α τ ε ί α 5 0 τ υ π ο γ ρ α φ ι κ ώ ν , π ο υ α π ο ­
δεικνύει π ω ς όλο τ ο κ ε φ ά λ α ι ο των τραπεζιτών, των εμπόρων,
των βιομηχάνων και των μεγαλογαιοκτημόνων μας δεν είναι
τ ί π ο τ ε ά λ λ ο π α ρ ά συσσωρευμένη α π λ ή ρ ω τ η δουλειά τ η ς ε ρ ­
γατικής τάξης! Θυμόμαστε ότι τ ο 1 8 4 9 ^ Νέα Εφημερίδα του
Ρήνου έθεσε το ζήτημα τ ο υ «σιλεσιανού δισεκατομμυρίου»
γ ι α λογαριασμό των αγροτών τ η ς Σιλεσίας. Υποστήριζε τ ό τ ε
π ω ς ένα δισεκατομύριο τ ά λ η ρ α α ρ π ά χ τ η κ α ν π α ρ ά ν ο μ α α π ό
τ ο υ ς αγρότες και κατέληξαν στα π ο ρ τ ο φ ό λ ι α των μ ε γ α λ ο γ α ι ­
οκτημόνων, τ η στιγμή π ο υ είχε καταργηθεί η δ ο υ λ ο π α ρ ο ι κ ί α
κι η φ ε ο υ δ α ρ χ ί α και ζητούσε ν α ε π ι σ τ ρ α φ ο ύ ν σ τ ο υ ς νόμι­
μους κ α τ ό χ ο υ ς τ ο υ ς . Ό μ ω ς οι κύριοι τ η ς Νέας
Εφημερίδας
του Ρήνου τ ο υ π α λ ι ο ύ καιρού είναι σαν τ η Σίβυλα με τ ο υ ς
χρησμούς της: όσο λιγότερα τ ο υ ς π ρ ό σ φ ε ρ α ν , τ ό σ ο π ε ρ ι σ σ ό 2

4

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

τ ε ρ α ζητούσαν. Τι είναι α υ τ ό τ ο ένα δισεκατομμύριο τ ά λ η ρ α
σε σύγκριση με τ ο κολοσσιαίο π ο σ ό , π ο υ ζητείται ν α ε π ι ­
στραφεί γ ι α λογαριασμό ολόκληρης τ η ς εργατικής τάξης; Γ ι α ­
τί έτσι π ρ έ π ε ι , α σ φ α λ ώ ς , ν α καταλάβουμε το όλο ζήτημα! Αν
ολόκληρο τ ο συσσωρευμένο κ ε φ ά λ α ι ο των ιδιοκτητριών τ ά ­
ξεων δεν είναι π α ρ ά « α π λ ή ρ ω τ η δουλειά», έ π ε τ α ι π ω ς α υ τ ή
η δουλειά θ α π ρ έ π ε ι κ ά π ο ι α στιγμή ν α π λ η ρ ω θ ε ί , π ρ ά γ μ α
π ο υ σημαίνει ότι όλο α υ τ ό το κ ε φ ά λ α ι ο θ α π ρ έ π ε ι ν α ε π ι ­
στραφεί στην εργασία. Κάτι τέτοιο θ α ξεσηκώσει π ρ ά γ μ α τ ι
τ ο ζήτημα τ ο υ ποιος ειδικά θ α έχει τ ο νομικό δικαίωμα ν α
τ ο λάβει.
Α λ λ ά τέρμα τ ' αστεία! Ό σ ο ρ ι ζ ο σ π α σ τ ι κ ά σοσιαλιστικό
κι αν είναι τ ο ύ τ ο τ ο βιβλίο, όσο κ ο φ τ ά κι αμείλικτα κι αν
μεταχειρίζεται εκείνους π ο υ κ α τ ά κανόνα θ ε ω ρ ο ύ ν τ α ι ά ρ χ ο υ ­
σ α τάξη, π ρ έ π ε ι ν α ομολογήσουμε ότι είναι ένα εξαιρετικά
αριστοτεχνικό έργο, π ο υ οφείλουμε μάλιστα ν α τ ο θ ε ω ρ ή ­
σουμε α υ σ τ η ρ ά επιστημονικό. Ο Τ ύ π ο ς έχει κιόλας α ν α φ ε ρ ­
θεί π ο λ λ έ ς φ ο ρ έ ς στην π ρ ό θ ε σ η τ ο υ Μαρξ ν α συνοψίσει τ α
π ο ρ ί σ μ α τ α των π ο λ ύ χ ρ ο ν ω ν μελετών τ ο υ π ά ν ω στην κριτική
ολόκληρης τ η ς π ο λ ι τ ι κ ή ς οικονομίας κι έτσι ν α δώσει μια
ε π ι σ τ η μ ο ν ι κ ή β ά σ η στις σοσιαλιστικές ιδέες, μια βάση την
ο π ο ί α δεν κ α τ ό ρ θ ω σ α ν ν α δώσουν ούτε ο Φουριέ, ούτε ο
Προυντόν, ο ύ τ ε α κ ό μ α κι ο Λ α σ ά λ .
Α υ τ ό τ ο βιβλίο έχει αναγγελθεί εδώ και π ο λ ύ καιρό στις
εφημερίδες. Έ ν α « π ρ ώ τ ο μέρος» τ ο υ κ υ κ λ ο φ ό ρ η σ ε τ ο 1 8 5 9
α π ό τις εκδόσεις ϋιιηοΙ^Γ τ ο υ Βερολίνου. Ωστόσο κ α τ α π ι α ­
νόταν μόνο με ζητήματα π ο υ δεν είχαν άμεσο π ρ α κ τ ι κ ό ενδι­
α φ έ ρ ο ν κι έτσι δεν π ρ ο κ ά λ ε σ ε μεγάλη α ν α σ τ ά τ ω σ η . Η σ υ ν έ χειά τ ο υ δεν δημοσιεύτηκε και η ν έ α σοσιαλιστική ε π ι σ τ ή μ η
έμοιαζε ν α π ν έ ε ι τ α λοίσθια α π ό τ α γ ε ν ν ο φ ά σ κ ι α της. Π ό σ α
και π ό σ α α ν έ κ δ ο τ α δεν κ υ κ λ ο φ ό ρ η σ α ν γι' α υ τ ή τ η ν έ α α π ο ­
κ ά λ υ ψ η , π ο υ είχε π ρ ο α ν α γ γ ε λ θ ε ί τ ό σ ε ς φορές, χωρίς π ο τ έ
ν α έρχεται σ τ η δημοσιότητα!
Ε π ι τ έ λ ο υ ς λ ο ι π ό ν , έχουμε τ ώ ρ α σ τ α χέρια μας τον « π ρ ώ τ ο
τόμο» (50 τ υ π ο γ ρ α φ ι κ ά , ό π ω ς είπαμε) και κανείς δεν μ π ο 2

5

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ρεί ν α ισχυριστεί ότι δεν περιέχει κ ά μ π ο σ ε ς , και π α ρ α π ά ν ω
α π ό κ ά μ π ο σ ε ς , καινούργιες, τολμηρές και φιλόδοξες ιδέες,
ούτε ότι δεν π α ρ ο υ σ ι ά ζ ε τ α ι με α υ σ τ η ρ ώ ς ε π ι σ τ η μ ο ν ι κ ή μ ο ρ ­
φ ή . Τούτη τ η φ ο ρ ά ο Μαρξ δεν α π ε υ θ ύ ν ε ι τις π ρ ω τ ό τ υ π ε ς
π ρ ο τ ά σ ε ι ς τ ο υ μόνο στις μάζες α λ λ ά και σ τ ο υ ς ε π ι σ τ ή μ ο ­
νες. Είναι δικό τ ο υ ς θ έ μ α ν α υ π ε ρ α σ π ι σ τ ο ύ ν τις οικονομικές
θεωρίες τους, τις ο π ο ί ε ς κ α τ α ρ ρ ί π τ ε ι εκ θεμελίων, και ν '
α π ο δ ε ί ξ ο υ ν ότι τ ο κ ε φ ά λ α ι ο είναι π ρ α γ μ α τ ι κ ά συσσωρευμένη
εργασία και όχι συσσωρευμένη απλήρωτη εργασία.
Ο Λ α σ ά λ ήταν π ο λ ι τ ι κ ό ς ακτιβιστής κι ε π ο μ έ ν ω ς α ρ κ ο ύ ­
σε ν α τ ο υ α ν τ ι π α ρ α τ ε θ ε ί κανείς, τ ό σ ο α π ό τον καθημερινό
Τ ύ π ο όσο και στις συνελεύσεις, στο ε π ί π ε δ ο τ ο υ π ο λ ι τ ι κ ο ύ
ακτιβισμού. Εδώ όμως έχουμε μια συστηματική ε π ι σ τ η μ ο ν ι κ ή
θ ε ω ρ ί α κι έτσι οι εφημερίδες δεν μ π ο ρ ο ύ ν ν α π ο υ ν τ ί π ο τ ε :
μόνον η ε π ι σ τ ή μ η μπορεί ν α έχει την τ ε λ ε υ τ α ί α λέξη. Ε λ π ί ­
ζουμε λ ο ι π ό ν ότι ά ν θ ρ ω π ο ι ό π ω ς ο Roscher, ο Rau, ο Max
W i r t h , κ.α., θ ' α δ ρ ά ξ ο υ ν την ευκαιρία γ ι α ν α υ π ο σ τ η ρ ί ξ ο υ ν
την έως τ ώ ρ α καθιερωμένη κι αναγνωρισμένη π ο λ ι τ ι κ ή ο ι κ ο ­
νομία α π έ ν α ν τ ι σ' α υ τ ή τ η ν έ α και σίγουρα όχι α ξ ι ο κ α τ α φ ρ ό ν η τ η ε π ί θ ε σ η . Ο σοσιαλδημοκρατικός σ π ό ρ ο ς έχει ριζώσει
στις νέες γενιές και στον εργατικό π λ η θ υ σ μ ό π ο λ λ ώ ν π ε ρ ι ­
οχών, και σίγουρα τ ο ύ τ ο τ ο βιβλίο τ ο υ π α ρ έ χ ε ι ά φ θ ο ν η ν έ α
τροφή.

4.

Γράφτηκε στις 3 και 8 Νοεμβρίου 1 8 6 7 .
Πρωτοδημοσιεύτηκε στην Düsseldorfer
Zeitung,
τχ. 3ΐ6\ IJ Νοεμβρίου 1 8 6 7 .
Α υ τ ό τ ο βιβλίο θ ' α π ο γ ο η τ ε ύ σ ε ι π ο λ λ ο ύ ς αναγνώστες. Ορι­
σμένοι κύκλοι τ ο περίμεναν εδώ και χρόνια. Θ α ή θ ε λ α ν ε π ι ­
τ έ λ ο υ ς ν α τ ο υ ς α π ο κ α λ υ φ θ ε ί τ ο αληθινό μυστικό τ η ς σ ο σ ι α ­
λιστικής θεωρίας και π α ν ά κ ε ι α ς , και π ο λ λ ο ί , μόλις είδαν ότι
26

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

κ υ κ λ ο φ ό ρ η σ ε , μπορεί ν α φ α ν τ ά σ τ η κ α ν π ω ς τ ώ ρ α θ α μ ά θ ο υ ν
με τι ακριβώς μοιάζει η κομμουνιστική Χιλιετής Βασιλεία.
Ό σ ο ι περίμεναν μ' ενθουσιασμό μια τέτοιου είδους χαρά,
έκαναν μεγάλο λ ά θ ο ς . Πράγματι, εδώ δεν θ α μ ά θ ο υ ν π ώ ς
θ α έ π ρ ε π ε ν α είναι τ α π ρ ά γ μ α τ α , α λ λ ά π ώ ς δεν θ α έ π ρ ε π ε
ν α είναι - κι α υ τ ό θ α τ ο π λ η ρ ο φ ο ρ η θ ο ύ ν λ ε π τ ο μ ε ρ ε ι α κ ά και
με τ ρ ό π ο ά τ ε γ κ τ ο α π ό τις 7 8 4 σελίδες τ ο υ βιβλίου. Ό π ο ι ο ς
λ ο ι π ό ν έχει μάτια για ν α βλέπει, θ α βρει εδώ ξ ε κ ά θ α ρ α δ ι ­
α τ υ π ω μ έ ν η τ η διεκδίκηση μιας σοσιαλιστικής ε π α ν ά σ τ α σ η ς .
Το ζήτημα π ο υ βάζει α υ τ ό το βιβλίο δεν είναι οι εργατικές
ενώσεις μέσα στο κρατικό κ ε φ ά λ α ι ο , ό π ω ς έκανε ο Λ α σ ά λ
τον π α λ ι ό κ α λ ό καιρό, α λ λ ά η ολοσχερής κατάργηση του
κεφαλαίου.

Ο Μαρξ είναι και π α ρ α μ έ ν ε ι ο ε π α ν α σ τ ά τ η ς π ο υ ήταν
ανέκαθεν και σίγουρα δεν υ π ή ρ χ ε π ε ρ ί π τ ω σ η ν α κ ρ ύ ψ ε ι τις
π ε π ο ι θ ή σ ε ι ς τ ο υ σ' ένα επιστημονικό έργο τ ο υ . Ό μ ω ς , σε
ό,τι α φ ο ρ ά τ ο τι θ α γίνει μετά τ η σοσιαλιστική ε π α ν ά σ τ α σ η ,
δεν μας δίνει π α ρ ά κ ά π ο ι ε ς ελάχιστα ξεκάθαρες νύξεις. Μ α ­
θαίνουμε π ω ς η μεγάλη βιομηχανία «ωριμάζει τις α ν τ ι φ ά σ ε ι ς
και τ ο υ ς ανταγωνισμούς τ η ς κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή ς μ ο ρ φ ή ς τ η ς
π α ρ α γ ω γ ι κ ή ς διαδικασίας κι επομένως, την ίδια στιγμή, τ α
στοιχεία π ο υ θ α σχηματίσουν μια ν έ α κοινωνία κι εκείνα π ο υ
διαλύουν την π α λ ι ά » . Μαθαίνουμε α κ ό μ α π ω ς η κ α τ ά ρ γ η σ η
τ η ς κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή ς μορφής π α ρ α γ ω γ ή ς « α π ο κ α θ ι σ τ ά την
ατομική ιδιοκτησία σ τ η βάση των κ α τ α κ τ ή σ ε ω ν τ η ς κ ε φ α λ α ι ­
οκρατικής ε π ο χ ή ς , δ η λ α δ ή τ η ς συνεργασίας των ελεύθερων
εργαζόμενων και τ η ς κοινοκτησίας τ η ς γ η ς και τ ω ν π α ρ α γ ω ­
γικών μέσων, π ο υ φτιάχνει η ίδια η εργασία».
Π ρ έ π ε ι ν ' αρκεστούμε σ' α υ τ ά και ν α μην κρίνουμε α π ό
α υ τ ά τον π ρ ώ τ ο τόμο, τ ο δεύτερο και τον τρίτο, π ο υ κι α υ ­
τοί δεν μας λένε π ο λ λ ά π ά ν ω σ' α υ τ ό τ ο ενδιαφέρον σημείο.
Π ρ ο ς τ ο π α ρ ό ν π ρ έ π ε ι ν ' αρκεστούμε στην «Κριτική τ η ς
Πολιτικής Οικονομίας», π ο υ η α λ ή θ ε ι α είναι ότι μας ξανοί­
γει σ' ένα ε υ ρ ύ τ α τ ο π ε δ ί ο . Δεν μ π ο ρ ο ύ μ ε βεβαίως ν α υ π ε ι ­
σέλθουμε εδώ σε μια ε π ι σ τ η μ ο ν ι κ ή δ ι α π ρ α γ μ ά τ ε υ σ η των λ ε 27

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

π τ ο μ ε ρ ε ι α κ ώ ν πορισμάτων, π ο υ π α ρ ο υ σ ι ά ζ ο ν τ α ι σ' α υ τ ό τ ο
ο γ κ ώ δ ε ς π ό ν η μ α . Δεν μ π ο ρ ο ύ μ ε ο ύ τ ε καν ν α ε π α ν α λ ά β ο υ μ ε
με συντομία τις βασικές π ρ ο τ ά σ ε ι ς του. Οι π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο ή
λιγότερο γ ν ω σ τ έ ς αρχές τ η ς σοσιαλιστικής θ ε ω ρ ί α ς μ π ο ρ ο ύ ν
ν ' α ν α χ θ ο ύ ν όλες σ τ η δ ι α π ί σ τ ω σ η ότι, μέσα στη σύγχρονη
κοινωνία, ο εργάτης δεν αμοίβεται για ολόκληρη την αξία
του προϊόντος της εργασίας του. Α υ τ ή η π ρ ό τ α σ η α π ο τ ε λ ε ί

τ ο κόκκινο νήμα, π ο υ διασχίζει π έ ρ α ώς π έ ρ α α υ τ ό τ ο βιβλίο.
Εδώ όμως διευκρινίζονται με μεγάλη ο ξ ύ τ η τ α όλα όσα α υ τ ή
σ υ ν ε π ά γ ε τ α ι και συνδέεται στενότερα με τις βασικές π ρ ο ­
τάσεις τ η ς π ο λ ι τ ι κ ή ς οικονομίας, ή μάλλον τις αντιμάχεται
π ο λ ύ π ι ο άμεσα α π ό κ ά θ ε ά λ λ η φορά. Α υ τ ό τ ο βιβλίο δ ι α ­
κρίνεται γ ι α δυο μ ε γ ά λ α π λ ε ο ν ε κ τ ή μ α τ ά τ ο υ έναντι όλων των
π α λ ι ό τ ε ρ ω ν ανάλογων γ ρ α π τ ώ ν π ο υ γνωρίζουμε: α φ ' ενός
π ρ ο σ π α θ ε ί να είναι α υ σ τ η ρ ά επιστημονικό κι α φ ' ετέρου
β λ έ π ο υ μ ε τ ο σ υ γ γ ρ α φ έ α ν α π α ί ρ ν ε ι σοβαρά υ π ' ό ψ η τ ο υ , όχι
μόνο τ η δική τ ο υ θ ε ω ρ ί α α λ λ ά και την ε π ι σ τ ή μ η συνολικά.
Εκείνο π ο υ μας ε ν τ υ π ω σ ί α σ ε ιδιαίτερα σ' α υ τ ό τ ο βιβλίο,
είναι ο τ ρ ό π ο ς με τον ο π ο ί ο ν ο σ υ γ γ ρ α φ έ α ς τ ο υ α ν τ ι λ α μ β ά ­
νεται τις π ρ ο τ ά σ ε ι ς τ η ς π ο λ ι τ ι κ ή ς οικονομίας. Δεν τις α ν τ ι ­
λαμβάνεται σαν αιώνιες αλήθειες, ό π ω ς συμβαίνει συνήθως,
α λ λ ά ως α π ο τ ε λ έ σ μ α τ α συγκεκριμένων ιστορικών εξελίξεων.
Την ε π ο χ ή ό π ο υ α κ ό μ α κι οι φ υ σ ι κ έ ς ε π ι σ τ ή μ ε ς μ ε τ α σ χ η μ α ­
τίζονται όλο και π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο σε ιστορικές ε π ι σ τ ή μ ε ς (βλ. την
αστρονομική θ ε ω ρ ί α τ ο υ Λ α π λ ά ς , ο λ ό κ λ η ρ η τ η γ ε ω λ ο γ ί α και
τ α έργα τ ο υ Δαρβίνου), η π ο λ ι τ ι κ ή οικονομία έχει παραμείνει
μια ε π ι σ τ ή μ η τ ό σ ο α φ η ρ η μ έ ν η κι α π ό λ υ τ η όσο τ α μ α θ η μ α τ ι ­
κά. Ό π ο ι α λ ο ι π ό ν κι αν είναι η μοίρα των π ρ ο τ ά σ ε ω ν α υ τ ο ύ
τ ο υ βιβλίου, π ι σ τ ε ύ ο υ μ ε π ω ς θ ' αναγνωριστεί στον Μαρξ τ ο
γεγονός ότι έβαλε τ έ λ ο ς στις σ τ ε ν ο κ έ φ α λ ε ς α υ τ έ ς αντιλήψεις.
Μ ε τ ά α π ό αυτόν, θ α είναι π λ έ ο ν α δ ύ ν α τ ο ν α π ρ α γ μ α τ ε υ τ ε ί
κανείς π.χ. την εργασία τ ο υ δούλου, τ ο υ δ ο υ λ ο π ά ρ ο ι κ ο υ και
τ ο υ ε λ ε ύ θ ε ρ ο υ μισθωτού σαν π α ρ ό μ ο ι ε ς α π ό οικονομικής
ά π ο ψ η ς ούτε θ α μ π ο ρ ε ί κανείς ν α εφαρμόζει στις σ υ ν θ ή ­
κες τ η ς Α ρ χ α ι ό τ η τ α ς ή των μεσαιωνικών Γκιλδών, νόμους
28

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

π ο υ ισχύουν μόνο σ τ η σύγχρονη μεγάλη βιομηχανία, η ο π ο ί α
καθορίζεται α π ό τον ελεύθερο ανταγωνισμό* κι ούτε, στην
π ε ρ ί π τ ω σ η π ο υ α υ τ ο ί οι νόμοι δεν ταιριάξουν στις π α λ ι έ ς
συνθήκες, θ α μ π ο ρ ε ί ν α δηλώνει α π λ ώ ς π ω ς φταίνε γι' α υ τ ό
οι π α λ ι έ ς συνθήκες.
Α π ό ό λ α τ α έθνη, οι Γερμανοί είναι εκείνοι π ο υ έχουν τ η
μεγαλύτερη ή μάλλον μια μοναδική ιστορική αίσθηση" ε π ο μ έ ­
νως, είναι π ο λ ύ φ υ σ ι κ ό π ο υ γι' ά λ λ η μια φ ο ρ ά ένας Γερμα­
νός δ ι α τ υ π ώ ν ε ι τις ιστορικές σ υ ν ά φ ε ι ε ς και σ τ η σ φ α ί ρ α τ η ς
π ο λ ι τ ι κ ή ς οικονομίας.

5.

Γράφτηκε στις 12-13 Δεκεμβρίου 1 8 6 7 .
Πρωτοδημοσιεύτηκε στην
Beobachter,
τχ. 303» 7 Δεκεμβρίου 1 8 6 7 .
2

Ό , τ ι κι αν σ κ έ φ τ ε τ α ι κανείς γ ι α τις π ο λ ι τ ι κ έ ς π ε π ο ι θ ή σ ε ι ς
α υ τ ο ύ τ ο υ βιβλίου, π ι σ τ ε ύ ο υ μ ε π ω ς δικαιούμαστε ν α π ο ύ μ ε
ότι α π ο τ ε λ ε ί ένα α π ό εκείνα τ α έργα π ο υ τιμούν τ ο γ ε ρ μ α ­
νικό π ν ε ύ μ α . Είναι ενδεικτικό τ ο γεγονός ότι, αν και ο σ υ γ ­
γ ρ α φ έ α ς τ ο υ είναι Πρώσος, είναι ω σ τ ό σ ο ένας α π ό εκείνους
τ ο υ ς Π ρ ώ σ ο υ ς τ η ς Ρηνανίας π ο υ μέχρι π ρ ό σ φ α τ α δήλωναν
π ω ς είναι «ακραιφνείς Πρώσοι»" και μάλιστα, είναι ένας Π ρ ώ ­
σος π ο υ π έ ρ α σ ε τις τ ε λ ε υ τ α ί ε ς δεκαετίες μακριά α π ό την
Πρωσία, στην εξορία. Η ίδια η Π ρ ω σ ί α έχει π ά ψ ε ι α π ό π ο λ ύ
καιρό ν α π α ρ ά γ ε ι π ρ ω τ ό τ υ π α ε π ι σ τ η μ ο ν ι κ ά έργα σε ό,τι
α φ ο ρ ά μάλιστα τ α ιστορικά, π ο λ ι τ ι κ ά ή κοινωνικά θ έ μ α τ α ,
μοιάζει εντελώς α δ ύ ν α τ ο ν ν α υ π ά ρ ξ ε ι κάτι τέτοιο εδώ. Θ α
μ π ο ρ ο ύ σ ε λ ο ι π ό ν ν α π ε ι κανείς ότι η Πρωσία ε κ π ρ ο σ ω π ε ί
π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο τ ο ρώσικο π ν ε ύ μ α , π α ρ ά τ ο γερμανικό.
Σε ό,τι α φ ο ρ ά τ ο ίδιο τ ο βιβλίο, π ρ έ π ε ι ν α διακρίνουμε
με σαφήνεια δ υ ο ξεχωριστές π λ ε υ ρ έ ς του. Α π ό τ η μια μ ε ­
ριά α π ο τ ε λ ε ί τ α ι α π ό στέρεες, θ ε τ ι κ έ ς αναφορές, στις ο π ο ί ε ς ,
29

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

α π ό την άλλη, στηρίζονται τ α π ο ρ ί σ μ α τ α τ ο υ σ υ γ γ ρ α φ έ α . Η
π ρ ώ τ η π λ ε υ ρ ά τ ο υ βιβλίου α π ο τ ε λ ε ί σε μεγάλο βαθμό μια
ανανέωση της επιστήμης. Ο σ υ γ γ ρ α φ έ α ς π ρ α γ μ α τ ε ύ ε τ α ι εδώ
τις οικονομικές σχέσεις με μια εντελώς νέα, φ υ σ ι κ ο - ι σ τ ο ρ ι κ ή
μέθοδο. Μ' α υ τ ό τ ο ν τ ρ ό π ο αναλύει τ ο χρήμα και με μεγάλη
μαεστρία αναδεικνύει λ ε π τ ο μ ε ρ ε ι α κ ά τις διαδοχικές μ ο ρ φ έ ς
τ η ς βιομηχανικής π α ρ α γ ω γ ή ς : τ η συνεργασία, τον κ α τ α μ ε ρ ι ­
σμό τ η ς εργασίας και μαζί τ ο υ τ η βιοτεχνία με μια π ι ο σ τ ε ν ή
έννοια τ ο υ όρου, και τ έ λ ο ς την εκμηχάνιση, τ η μεγάλη β ι ο ­
μηχανία και τ ο υ ς αντίστοιχους κοινωνικούς σ υ ν δ υ α σ μ ο ύ ς και
σχέσεις, π ο υ φ υ σ ι κ ά α π ο ρ ρ έ ο υ ν οι μεν α π ό τις δε.
Ό σ ο για τις βλέψεις τ ο υ σ υ γ γ ρ α φ έ α , κι εδώ μ π ο ρ ο ύ μ ε ν α
διακρίνουμε μια δ ι π λ ή κ α τ ε ύ θ υ ν σ η . Σ τ ο βαθμό π ο υ επιχειρεί
ν α καταδείξει ότι η σημερινή κοινωνία φέρνει σ τ α σ π λ ά χ ν α
της, α π ό οικονομικής ά π ο ψ η ς , μια ά λ λ η , υ ψ η λ ό τ ε ρ η μ ο ρ φ ή
κοινωνίας, π ρ ο σ π α θ ε ί ν α π α ρ ο υ σ ι ά ζ ε ι τ ο υ ς ν ό μ ο υ ς τ η ς κ ο ι ­
νωνικής σ φ α ί ρ α ς με τον ίδιο τ ρ ό π ο π ο υ ο Δαρβίνος σ κ ι α γ ρ ά ­
φ η σ ε τ η φ υ σ ι κ ή ιστορία, δ η λ α δ ή σαν μια διαδικασία β α θ μ ι ­
α ί α ς εξέλιξης. Μέχρι σήμερα, α υ τ ό ς ο βαθμιαίος μ ε τ α σ χ η μ α ­
τισμός έλαβε χ ώ ρ α στις κοινωνικές σχέσεις α π ό την Α ρ χ α ι ό ­
τ η τ α έως σήμερα, π ε ρ ν ώ ν τ α ς α π ό τ ο Μεσαίωνα, κι α π ' όσο
γνωρίζουμε κανένας επιστημονικός κ ύ κ λ ο ς δεν υ π ο σ τ ή ρ ι ξ ε
π ο τ έ σ τ α σοβαρά ότι ο A d a m Smith κι ο Ricardo ε ί π α ν την
τ ε λ ε υ τ α ί α λέξη σχετικά με την π α ρ α π έ ρ α εξέλιξη τ η ς σ η μ ε ­
ρινής κοινωνίας. Α π ε ν α ν τ ί α ς , η α ν α π τ υ σ σ ό μ ε ν η φ ι λ ε λ ε ύ θ ε ρ η
θ ε ω ρ ί α συνυπολογίζει την π ρ ό ο δ ο στην κοινωνική σ φ α ί ρ α
και ο ισχυρισμός των δήθεν σοσιαλιστών, ότι αυτοί και μ ό ­
νον α υ τ ο ί καταλαβαίνουν α π ό κοινωνική π ρ ό ο δ ο , α π ο τ ε λ ε ί
μια α π ό τις ιδιοτροπίες τ η ς έ π α ρ σ ή ς τους. Σε α ν τ ί θ ε σ η με
τ ο υ ς ά κ α π ν ο υ ς σοσιαλιστές, π ρ έ π ε ι ν ' αναγνωρίσουμε π ω ς
τ ο μεγάλο π ρ ο σ ό ν τ ο υ Μαρξ βρίσκεται στο ότι αναδεικνύει
την π ρ ό ο δ ο εκεί ό π ο υ η εξαιρετικά μονομερής α ν ά π τ υ ξ η των
σημερινών κοινωνικών σ υ ν θ η κ ώ ν συνοδεύεται α π ό τις π ι ο
άμεσες ολέθριες ε π ι π τ ώ σ ε ι ς - γ ι α π α ρ ά δ ε ι γ μ α , στην π α ρ ο υ ­
σ ί α σ η τ η ς οξύτατης αντίθεσης ανάμεσα στον π λ ο ύ τ ο και τ η
30

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

φτώχεια, π ο υ α π ο ρ ρ έ ε ι α π ό τ ο εργοστασιακό σύστημα σ υ ν ο ­
λικά, κ . λ π . Χ ά ρ η σ' αυτήν ακριβώς την κριτική α ν τ ί λ η ψ η τ ο υ
θ έ μ α τ ο ς τ ο υ , ο σ υ γ γ ρ α φ έ α ς έρχεται ν α κ α τ α θ έ σ ε ι - π α ρ ά τ η
Οέλησή τ ο υ , α υ τ ό είναι βέβαιο- τ α ισχυρότερα επιχειρήματα
εναντίον τ ο υ κ ά θ ε λ ο γ ή ς α κ α δ η μ α ϊ κ ο ύ σοσιαλισμού.
Με την ά λ λ η π λ ε υ ρ ά τ ω ν βλέψεών τ ο υ , δ η λ α δ ή με τ α
υποκειμενικά συμπεράσματά του, τ α πράγματα διαφέρουν
τελείως α π ό τον τ ρ ό π ο με τον ο π ο ί ο ν εκθέτει στον ε α υ τ ό
τ ο υ και σ τ ο υ ς ά λ λ ο υ ς τ ο ύ σ τ α τ ο α π ο τ έ λ ε σ μ α τ η ς σημερινής
ρ ο ή ς των κοινωνικών εξελίξεων. Το μέρος α υ τ ό δεν έχει κ α μ μιά α π ο λ ύ τ ω ς σχέση με ό,τι ονομάσαμε θ ε τ ι κ ή π λ ε υ ρ ά τ ο υ
βιβλίου. Δ υ σ τ υ χ ώ ς όμως, δεν έχουμε εδώ τον α π α ρ α ί τ η τ ο
χώρο ώστε ν α δείξουμε π ω ς οι υποκειμενικές βλέψεις τ ο υ
δεν δ ι α ψ ε ύ δ ο ν τ α ι α π ό την αντικειμενική δ ι α π ρ α γ μ ά τ ε υ σ ή
του.
Αν όλος κι ό λ ο ς ο σοσιαλισμός τ ο υ Λ α σ ά λ π ε ρ ι ο ρ ι ζ ό ­
τ α ν στο ν α μέμφεται τ ο υ ς κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ ε ς και ν α κ ο λ α κ ε ύ ­
ει τ ο υ ς Π ρ ώ σ ο υ ς μεγαλογαιοκτήμονες, εδώ βρίσκουμε κάτι
τ ο διαμετρικά αντίθετο. Ο κ. Μαρξ α π ο δ ε ι κ ν ύ ε ι ξ ε κ ά θ α ρ α
την ιστορική α ν α γ κ α ι ό τ η τ α τ ο υ κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ο ύ τ ρ ό π ο υ
π α ρ α γ ω γ ή ς , ό π ω ς α π ο κ α λ ε ί τ η σημερινή κοινωνική φ ά σ η ,
κ α θ ώ ς και την εντελώς ε π ι π ό λ α ι α φ ύ σ η τ η ς α π λ ή ς κ α τ ά ρ ­
γ η σ η ς των μεγαλοτσιφλικάδων. Αν ο Λ α σ ά λ είχε μ ε γ ά λ η ιδέα
γ ι α την ι κ α ν ό τ η τ α τ ο υ Βίσμαρκ ν α φέρει τ η σοσιαλιστική
Χιλιετή Βασιλεία, ο κ. Μαρξ α π ο ρ ρ ί π τ ε ι ο λ ό τ ε λ α τ ο μ α θ η τ ή
τ ο υ . Δηλώνει ξ ε κ ά θ α ρ α π ω ς ο ίδιος δεν έχει καμμιά σχέση με
κ ά π ο ι ο υ είδους «βασιλική σοσιαλιστική π ρ ω σ ι κ ή κυβέρνηση»
και υποστηρίξει ε υ θ α ρ σ ώ ς , σ τ η σελίδα 762 κ.ε., ότι τ ο σ ύ ­
σ τ η μ α π ο υ κυριαρχεί σήμερα σ τ η Γαλλία και την Π ρ ω σ ί α θ α
φέρει π ο λ ύ σ ύ ν τ ο μ α στις π λ ά τ ε ς ολόκληρης τ η ς Ε υ ρ ώ π η ς τ ο
ρώσικο κνούτο, αν δεν αναχαιτιστεί έγκαιρα.
Τέλος, σημειώνουμε π ω ς δεν μ π ο ρ έ σ α μ ε ν α π α ρ ο υ σ ι ά σ ο υ ­
με εδώ π α ρ ά μόνο τ α κυριότερα θ έ μ α τ α α υ τ ο ύ τ ο υ ο γ κ ώ δ ο υ ς
βιβλίου. Θ α είχαμε π ά ρ α π ο λ λ ά ν α π ο ύ μ ε εάν μπαίναμε σε
λεπτομέρειες, α λ λ ά π ρ έ π ε ι να κλείσουμε εδώ. Υ π ά ρ χ ο υ ν ά λ 3ΐ

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

λωστε α ρ κ ε τ έ ς σοσιαλιστικές εφημερίδες, π ο υ α ν α μ φ ί β ο λ α
θ α κ α τ α π ι α σ τ ο ύ ν μ' α υ τ ό τ ο αξιοσημείωτο έργο.

6.

Γράφτηκε μεταξύ 12-13 Δεκεμβρίου 1 8 6 7 .
Πρωτοδημοσιεύτηκε στην Staats-Anzeiger
fur
Wurttemburg,
τχ. 3 ° 6 \ 7 Δεκεμβρίου 1 8 6 7 .
2

Εξετάζοντας το π α ρ α π ά ν ω βιβλίο σίγουρα π ρ έ π ε ι ν α π ά ρ ο υ μ ε
υ π ' ό ψ η μας τις σοσιαλιστικές π ε π ο ι θ ή σ ε ι ς τ ο υ συγγραφέα,
π ο υ άλλωστε τις δηλώνει ανοικτά α π ό τον π ρ ό λ ο γ ο κιόλας.
Ωστόσο, π έ ρ α α π ό α υ τ ή την π ο λ ι τ ι κ ή θέση, τ ο βιβλίο π ε ρ ι ­
έχει επιστημονικές αναλύσεις και τεκμήρια π ο υ αξίζουν την
ο λ ό π λ ε υ ρ η π ρ ο σ ο χ ή μας. Δεν θ α υ π ε ι σ έ λ θ ο υ μ ε εδώ στο ε π ι ­
στημονικό κομμάτι του, διότι κάτι τέτοιο ξεφεύγει α π ό τ ο υ ς
στόχους μας. Θ α περιοριστούμε μόνο στα τεκμήρια.
Πιστεύουμε π ω ς δεν υ π ά ρ χ ε ι κανένα πόνημα, ούτε σ τ α
γερμανικά ούτε σε καμμιά ξένη γλώσσα, στο ο π ο ί ο μπορεί
ν α βρει κανείς μια τόσο ξ ε κ ά θ α ρ η και π λ ή ρ η σ ύ ν ο ψ η της
π ρ ό σ φ α τ η ς ιστορίας της βιομηχανίας α π ό το Μεσαίωνα ώς τ η
σύγχρονη εποχή, ό π ω ς α υ τ ή π ο υ διαβάζουμε σ τ α κ ε φ ά λ α ι α
για τ η Συνεργασία,

τ η Βιοτεχνία

και τ η Μεγάλη

βιομηχανία

(σσ. 3 7 ~ 5 ) α υ τ ο ύ του βιβλίου. Εδώ αναδεικνύεται ακόμα κι
η παραμικρότερη ό ψ η της βιομηχανικής διαδικασίας, α ξ ι ο λ ο ­
γείται και τ ο π ο θ ε τ ε ί τ α ι στη σωστή της θ έ σ η - και ακόμη κι αν
οι σοσιαλιστικές π ε π ο ι θ ή σ ε ι ς τ ο υ σ υ γ γ ρ α φ έ α ξ ε π η δ ο ύ ν εδώ
κι εκεί, θ α π ρ έ π ε ι ν α τ ο υ αναγνωρίσουμε ότι σε καμμιά στιγμή
δε διαστρεβλώνει τ α γεγονότα ώστε ν α ταιριάξουν σ τ η θεωρία
τ ο υ απεναντίας, π ρ ο σ π α θ ε ί ν α π α ρ ο υ σ ι ά σ ε ι τ η θεωρία τ ο υ ως
α π ο τ έ λ ε σ μ α των γεγονότων. Ο σ υ γ γ ρ α φ έ α ς αντλεί ό λ α α υ τ ά
τ α γεγονότα α π ό τις καλύτερες και τις π ι ο σύγχρονες π η γ έ ς ,
α π ό π η γ έ ς τόσο αυθεντικές όσο και άγνωστες μέχρι στιγμής
σ τ η Γερμανία: α π ό τις Εκθέσεις τ ο υ αγγλικού κοινοβουλίου.
2

2 1

32

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

Ό σ ο ι Γερμανοί επιχειρηματίες δεν β λ έ π ο υ ν την ε π ι χ ε ί ρ η ­
σ η τ ο υ ς α π λ ώ ς και μόνον α π ό τ η σ κ ο π ι ά των καθημερινών
π ε π ρ α γ μ έ ν ω ν , α λ λ ά τ η θ ε ω ρ ο ύ ν σαν έναν ουσιαστικό κρίκο
στην ό λ η α ν ά π τ υ ξ η τ η ς σύγχρονης μεγάλης βιομηχανίας σε
όλες τις χώρες - κ ι ε π ο μ έ ν ω ς ενδιαφέρονται και για ζητήματα
π ο υ δεν α φ ο ρ ο ύ ν ά μ ε σ α τ η δική τ ο υ ς επιχείρηση και μόνο-,
θ α βρουν εδώ μια π λ ο ύ σ ι α π η γ ή π λ η ρ ο φ ο ρ ι ώ ν κ α ι θ α μας
ευχαριστήσουν π ο υ τ ο υ ς την υ π ο δ ε ί ξ α μ ε . Διότι έχει π ε ρ ά σ ε ι
π ι α ο καιρός π ο υ η κ ά θ ε ε π ι μ έ ρ ο υ ς επιχείρηση μ π ο ρ ο ύ σ ε ν α
σ τ α θ ε ί α π ό μόνη της. Σήμερα όλες οι επιχειρήσεις εξαρτώνται
η μια α π ό την ά λ λ η , εξαρτώνται α π ό εξελίξεις π ο υ συμβαί­
ν ο υ ν τόσο σε μακρυνές χώρες όσο και στον άμεσο π ε ρ ί γ υ ρ ο
τους, κ α θ ώ ς κι α π ό τ η μεταβαλλόμενη οικονομική κ α τ ά σ τ α ­
σ η τ η ς π α γ κ ό σ μ ι α ς αγοράς. Εάν μάλιστα, ό π ω ς σίγουρα θ α
γίνει, οι νέες συμφωνίες τ η ς Τελωνειακής Έ ν ω σ η ς οδηγήσουν
σε μια μείωση τ ω ν σημερινών π ρ ο σ τ α τ ε υ τ ι κ ώ ν δασμών, τότε
όλοι οι εργοστασιάρχες μας θ α ψ ά ξ ο υ ν ν α βρουν π ο ι ό ς π ρ α γ ­
ματεύεται κ α λ ύ τ ε ρ α την ιστορία τ η ς σύγχρονης βιομηχανίας
γενικά, ώστε ν α γνωρίζουν εκ των π ρ ο τ έ ρ ω ν π ώ ς π ρ έ π ε ι
ν α κινηθούν όταν έ ρ θ ο υ ν α υ τ έ ς οι αλλαγές. Η υ ψ η λ ό τ ε ρ η
π α ι δ ε ί α , π ο υ μέχρι σήμερα έσωσε π ο λ λ έ ς φ ο ρ έ ς τ ο υ ς Γ ε ρ ­
μανούς - π α ρ ά τον π ο λ ι τ ι κ ό διαμελισμό τ η ς χ ώ ρ α ς τ ο υ ς - θ '
α π ο δ ε ι χ θ ε ί κι εδώ τ ο κ α λ ύ τ ε ρ ο ό π λ ο εναντίον τ ο υ χ υ δ α ί ο υ
υλισμού των Άγγλων.
Ό λ α α υ τ ά μας οδηγούν σ' ένα άλλο σημείο. Με τ η ν έ α
νομοθεσία της Τελωνειακής Έ ν ω σ η ς μπορεί ν α έρθει π ο λ ύ
σύντομα η στιγμή, ό π ο υ οι ίδιοι οι εργοστασιάρχες θ α ζ η ­
τήσουν ν α επιβληθεί σ τ α εργοστάσια η ομοιόμορφη ρύθμιση
των εργάσιμων ωρών π ο υ ισχύει σ τ η βρετανική κοινοπολιτεία.
Διότι θ α είναι ολοφάνερα άδικο οι εργάσιμες ώρες, ειδικά τ ω ν
γυναικόπαιδων, σ τ η μια χώρα ν ' αφήνονται ολοκληρωτικά στη
διακριτική ευχέρεια τ ο υ εργοστασιάρχη, ενώ στην ά λ λ η ν α υ φ ί ­
στανται σημαντικούς περιορισμούς. Θ α είναι λ ο ι π ό ν δύσκολο,
ειδικά έ π ε ι τ α α π ό τ η χαλάρωση των π ρ ο σ τ α τ ε υ τ ι κ ώ ν δασμών,
ν α μην υ π ά ρ ξ ε ι μια γενική συμφωνία σ' α υ τ ό τ ο σημείο.
33

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Ωστόσο, εμείς οι Γερμανοί δεν έχουμε εδώ την α π α ι τ ο ύ ­
μενη π ε ί ρ α κι εξαρτώμαστε ο λ ο κ λ η ρ ω τ ι κ ά α π ό α υ τ ά π ο υ
υ π ο δ ε ι κ ν ύ ο υ ν οι νομοθετικές ρυθμίσεις ά λ λ ω ν χωρών, ειδι­
κ ά τ η ς Αγγλίας, κι α π ό τ ' α π ο τ ε λ έ σ μ α τ ά τους. Ε δ ώ λ ο ι π ό ν
ο σ υ γ γ ρ α φ έ α ς π ρ ο σ φ έ ρ ε ι μέγιστη υ π η ρ ε σ ί α σ τ η γερμανική
βιομηχανία, π α ρ ο υ σ ι ά ζ ο ν τ α ς με κ ά θ ε λ ε π τ ο μ έ ρ ε ι α και με τ η
βοήθεια επίσημων τεκμηρίων την ιστορία τ η ς αγγλικής ε ρ ­
γ ο σ τ α σ ι α κ ή ς νομοθεσίας και τ ' α π ο τ ε λ έ σ μ α τ ά τ η ς (βλ. σσ.
255-3
α ι 4 8 - 4 9 8 κ.ε). Ο λ η α υ τ ή η π λ ε υ ρ ά τ η ς αγγλικής
βιομηχανικής ιστορίας είναι εντελώς ά γ ν ω σ τ η σ τ η Γερμανία
και σίγουρα θ α ε κ π λ α γ ε ί κανείς μόλις π λ η ρ ο φ ο ρ η θ ε ί , α π ό τ ο
βιβλίο α υ τ ό , ότι α π ό τ η στιγμή π ο υ ένας π ρ ό σ φ α τ ο ς νόμος
θ έ σ π ι σ ε την κ ρ α τ ι κ ή ε π ο π τ ε ί α π ά ν ω στις σ υ ν θ ή κ ε ς δ ο υ λ ε ι ά ς
ενάμιση εκατομμυρίου εργατών, όχι μόνον όλοι οι κλάδοι τ η ς
βιομηχανίας α λ λ ά και τ η ς οικιακής βιοτεχνίας, κι ένα μέρος
τ η ς αγροτικής εργασίας στην Αγγλία τ ε λ ο ύ ν π λ έ ο ν υ π ό κ ρ α ­
τική ε π ο π τ ε ί α και οι εργάσιμες ώρες έχουν άμεσα ή έμμεσα
περιοριστεί. Ζητάμε λ ο ι π ό ν α π ό τ ο υ ς εργοστασιάρχες και
τ ο υ ς βιοτέχνες μας ν α μην α π ο θ α ρ ρ υ ν θ ο ύ ν α π ό την π ο λ ι τ ι κ ή
θ έ σ η α υ τ ο ύ τ ο υ βιβλίου και ν α μελετήσουν σοβαρά τ α ό σ α
α ν α φ έ ρ ε ι γ ι α τ α π α ρ α π ά ν ω ζητήματα, α φ ο ύ μάλιστα σίγουρα
θ α τ α βρουν σ ύ ν τ ο μ α μ π ρ ο σ τ ά τους!
1 1

κ

1

7.

Γράφτηκε κ α τ ά τ ο π ρ ώ τ ο δ ε κ α π ε ν θ ή μ ε ρ ο τ ο υ Ιανουαρίου
του

ι868.

Πρωτοδημοσιεύτηκε σ τ η Neue Badische
Landeszeitung,
τχ. 2ο, 2ΐ Ιανουαρίου ι 8 6 8 .
Η δ ι α π ρ α γ μ ά τ ε υ σ η τ ο υ θεωρητικού και α υ σ τ η ρ ά ε π ι σ τ η ­
μονικού μέρους α υ τ ο ύ τ ο υ π ο ν ή μ α τ ο ς , ό π ω ς και η κριτική
τ η ς ν έ α ς ο π τ ι κ ή ς με την ο π ο ί α ο σ υ γ γ ρ α φ έ α ς π α ρ ο υ σ ι ά ζ ε ι
τις κ α τ α β ο λ έ ς τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ , δεν είναι δική μας υ π ό θ ε σ η .
34

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

Ωστόσο δεν γίνεται ν α μην ε π ι σ τ ή σ ο υ μ ε την π ρ ο σ ο χ ή στον
τεράστιο όγκο τ ο υ σημαντικότατου ιστορικού και σ τ α τ ι σ τ ι ­
κ ο ύ υλικού, π ο υ μας εκθέτει ο σ υ γ γ ρ α φ έ α ς και το ο π ο ί ο έχει
αντλήσει σχεδόν ολοκληρωτικά α π ό επίσημες εκθέσεις των
ε π ι τ ρ ό π ω ν εργασίας, π ο υ π α ρ ο υ σ ι ά σ τ η κ α ν στο αγγλικό κ ο ι ­
νοβούλιο. Έ χ ε ι ά λ λ ω σ τ ε α π ό λ υ τ ο δίκιο π ο υ υπογραμμίζει τ η
μεγάλη σημασία τέτοιου είδους ερευνητικών ε π ι τ ρ ο π ώ ν γ ι α
τ η μελέτη των κοινωνικών σ υ ν θ η κ ώ ν μιας χώρας. Εάν α υ τ έ ς
στελεχώνονται α π ό τ ο υ ς σ ω σ τ ο ύ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς , τ ό τ ε α π ο τ ε ­
λ ο ύ ν τ ο κ α λ ύ τ ε ρ ο μέσον α υ τ ο γ ν ω σ ί α ς μιας χ ώ ρ α ς και σ ί γ ο υ ­
ρ α ο κ. Μαρξ δεν κάνει λ ά θ ο ς όταν λέει ότι, εάν γίνονταν
και σ τ η Γερμανία π α ρ ό μ ο ι ε ς έρευνες, θ α μας οδηγούσαν σε
τ ρ ο μ α κ τ ι κ ά σ υ μ π ε ρ ά σ μ α τ α . Πριν α π ό τ η θ έ σ π ι σ η α υ τ ώ ν των
ε π ι τ ρ ο π ώ ν , δεν υ π ή ρ χ ε π ρ ά γ μ α τ ι ο ύ τ ε ένας Ά γ γ λ ο ς π ο υ ν α
γνωρίζει π ώ ς ζούσαν οι φ τ ω χ ό τ ε ρ ε ς τάξεις σ τ η χ ώ ρ α του!
Θ α π ρ έ π ε ι α κ ό μ α ν α τονίσουμε π ω ς , χωρίς τέτοιου είδους
έρευνες, η κοινωνική νομοθεσία θ ε σ π ί ζ ε τ α ι χωρίς καμμιά σ ο ­
βαρή γ ν ώ σ η των π ρ α γ μ α τ ι κ ώ ν δεδομένων και π ο λ ύ συχνά
κ ά τ ω α π ' το τ ρ α π έ ζ ι , ό π ω ς λένε σήμερα σ τ η Βαυαρία. Οι
λεγόμενες «έρευνες» των γερμανικών αρχών δεν έχουν την
π α ρ α μ ι κ ρ ή αξία. Γνωρίζουμε θ α υ μ ά σ ι α τ α γ ρ α φ ε ι ο κ ρ α τ ι κ ά
έθιμα: τ α κ ά θ ε λογής έ γ γ ρ α φ α πηγαινοέρχονται α π ' τον έναν
στον άλλον και σ π ά ν ι α ε π ι σ τ ρ έ φ ο υ ν έστω και στοιχειωδώς
συμπληρωμένα. Έ τ σ ι , οι ό π ο ι ε ς π λ η ρ ο φ ο ρ ί ε ς π ά ν ω στο τι
συμβαίνει, π ρ ο έ ρ χ ο ν τ α ι σ υ ν ή θ ω ς α π ό εκείνους ακριβώς π ο υ
έχουν κ ά θ ε συμφέρον ν α κ ρ ύ ψ ο υ ν την αλήθεια. Α ς τ ο σ υ ­
γκρίνουμε α υ τ ό π.χ. με τις έρευνες των αγγλικών ε π ι τ ρ ο ­
π ώ ν π ά ν ω στις σ υ ν θ ή κ ε ς δουλειάς σ τ α δ ι ά φ ο ρ α εργοστάσια.
Εκεί δεν ψ ά χ ν ο υ ν ν α ρωτήσουν μόνο τ ο υ ς εργοστασιάρχες
και τ ' α φ ε ν τ ι κ ά , α λ λ ά και τ ο υ ς εργάτες, α κ ό μ α και τ α κ ο ­
ρ ι τ σ ό π ο υ λ α - κι όχι μόνον α υ τ ο ύ ς α λ λ ά και τ ο υ ς γιατρούς,
τ ο υ ς ειρηνοδίκες, τ ο υ ς υ π α λ λ ή λ ο υ ς , τ α δ ά σ κ α λ ο υ ς και γ ε ­
ν ι κ ά ο π ο ι ο ν δ ή π ο τ ε μπορεί ν α δώσει κ ά θ ε λογής π λ η ρ ο φ ο ­
ρία π ά ν ω στο θ έ μ α π ο υ ερευνάται. Κ ά θ ε ερώτηση και κ ά θ ε
α π ά ν τ η σ η κ α τ α γ ρ ά φ ο ν τ α ι και τ υ π ώ ν ο ν τ α ι λέξη π ρ ο ς λέξη,
35

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

κι ε π ι σ υ ν ά π τ ο ν τ α ι σ τ ο συνολικό υλικό τ η ς έ κ θ ε σ η ς μαζί με
τ α σ υ μ π ε ρ ά σ μ α τ α και τις π ρ ο τ ά σ ε ι ς τ η ς ε π ι τ ρ ο π ή ς . Την ίδια
στιγμή, η έ κ θ ε σ η κ α ι τ ο υλικό τ η ς α π ο δ ε ι κ ν ύ ο υ ν εάν οι ε π ί ­
τ ρ ο π ο ι έκαναν τ ο κ α θ ή κ ο ν τ ο υ ς κι έτσι δεν είναι ε ύ κ ο λ α τ α
μαγειρέματα. Ό λ ε ς οι λ ε π τ ο μ έ ρ ε ι ε ς μαζί με αναρίθμητα π α ­
ραδείγματα υ π ά ρ χ ο υ ν μέσα στο π α ρ α π ά ν ω βιβλίο.
Α υ τ ό π ο υ θέλουμε ν α υ π ο γ ρ α μ μ ί σ ο υ μ ε εδώ, είναι π ω ς
η α ν ά π τ υ ξ η τ ο υ ε λ ε ύ θ ε ρ ο υ ε μ π ο ρ ί ο υ και τ ω ν επιχειρήσεων
στην Αγγλία π ρ ο χ ώ ρ η σ ε μαζί με τ η θ έ σ π ι σ η νομικών μέτρων
περιορισμού τ ω ν εργάσιμων ωρών γ ι α τ α γ υ ν α ι κ ό π α ι δ α κ α ι με
τ η θ έ σ π ι σ η τ η ς κρατικής ε π ό π τ ε υ σ η ς όλων σχεδών τ ω ν ε ρ ­
γοστασίων. Ο κ. Μαρξ μ α ς δίνει μια λ ε π τ ο μ ε ρ ε ι α κ ή ιστορική
π α ρ ο υ σ ί α σ η α υ τ ώ ν των εξελίξεων, δείχνοντάς μας: π ρ ώ τ ο ν ,
με π ο ι ό ν τ ρ ό π ο η εργάσιμη ημέρα στις π λ ε κ τ ι κ έ ς μηχανές
και τις μηχανές λαναρίσματος μειώθηκε στις 12 ώρες α π ό τ ο
1833' δεύτερον, π ώ ς έ π ε ι τ α α π ό μακρόχρονους αγώνες μ ε ­
τ α ξ ύ εργοστασιαρχών κι εργατών η εργάσιμη ημέρα ορίστηκε
ε π ι τ έ λ ο υ ς στις 10,4 ( 6 , 5 γ ι α τ α παιδιά)* και τέλος, με π ο ι ό ν
τ ρ ό π ο α π ό τις αρχές τ ο υ 1 8 5 0 η μια βιομηχανία μετά την
ά λ λ η υ π ά χ θ η κ α ν σ τ ο νόμο γ ι α τ α εργοστάσια. Α υ τ έ ς οι ρ υ θ ­
μίσεις ξεκίνησαν α π ό την ε π ε ξ ε ρ γ α σ ί α τ ο υ βαμβακιού ( α π ό
τ ο 1 8 4 5 κιόλας), έ π ε ι τ α (το ι 8 6 ο ) συμπεριέλαβαν τ η δ ο υ ­
λειά τ η ς λεύκανσης, τ ο ι 8 6 ι τ η δαντελοποιΐα, τ ο 1 8 6 3 την
κεραμοποιΐα, τ α εργοστάσια τ α π ε τ σ α ρ ί α ς , κ.λπ., και τ έ λ ο ς
τ ο 1 8 6 7 σχεδόν όλες τ ι ς υ π ό λ ο ι π ε ς σημαντικές βιομηχανίες.
Μ π ο ρ ε ί λ ο ι π ό ν ν α σχηματίσει κανείς μια εικόνα τ η ς σ π ο υ δ α ι ­
ό τ η τ α ς τ ο υ τ ε λ ε υ τ α ί ο υ νόμου, τ ο υ 1 8 6 7 , όταν π λ η ρ ο φ ο ρ η θ ε ί
ότι π α ρ έ χ ε ι την π ρ ο σ τ α σ ί α και τον έλεγχο τ ο υ νόμου σε ενάμισυ εκατομμύριο

γ υ ν α ί κ ε ς και π α ι δ ι ά . Υπογραμμίζουμε με

έ μ φ α σ η α υ τ ό το σημείο ειδικά, διότι δ υ σ τ υ χ ώ ς εδώ ακριβώς
τ α π ρ ά γ μ α τ α είναι π ο λ ύ άσχημα σ τ η Γερμανία και π ρ έ π ε ι
ν α ευχαριστήσουμε το σ υ γ γ ρ α φ έ α π ο υ τ ο π ρ α γ μ α τ ε ύ τ η κ ε
με τ ό σ ε ς λεπτομέρειες, κ ά ν ο ν τ ά ς τ ο π λ έ ο ν γ ι α π ρ ώ τ η φ ο ρ ά
γ ν ω σ τ ό στο γερμανικό κοινό. Σ' α υ τ ό θ α σ υ μ φ ω ν ή σ ο υ ν ά λ ­
λ ω σ τ ε όλοι οι φίλοι τ η ς α ν θ ρ ω π ό τ η τ α ς , ό π ο ι α γνώμη κι αν
36

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

έχουν για τις θεωρητικές π ρ ο τ ά σ ε ι ς τ ο υ κ. Μαρξ.
Ο χώρος δεν μας ε π ι τ ρ έ π ε ι ν α υ π ε ι σ έ λ θ ο υ μ ε σε ε π ι π λ έ ο ν
σημαντικό υλικό α π ό την ιστορία τ η ς βιομηχανίας και τ η ς
γεωργίας. Πιστεύουμε όμως π ω ς ό π ο ι ο ς ενδιαφέρεται γ ι α την
π ο λ ι τ ι κ ή οικονομία, την κ α τ ά σ τ α σ η των εργατών, την ιστορία
τ ο υ πολιτισμού και την κοινωνική νομοθεσία, θ α π ρ έ π ε ι ν α
διαβάσει ο π ω σ δ ή π ο τ ε α υ τ ό το βιβλίο, ό π ο ι ε ς κι αν είναι οι
π ε π ο ι θ ή σ ε ι ς του.

37

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»
ΤΟΜΟΣ ΠΡΩΤΟΣ, ΒΙΒΛΙΟ I

(1868)

ΤΟΜΟΣ ΠΡΩΤΟΣ
ΒΙΒΛΙΟ I
Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ Τ Η Σ ΚΕΦΑΛΑΙΟΚΡΑΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ
ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
ΕΜΠΟΡΕΥΜΑ ΚΑΙ ΧΡΗΜΑ
1.
ΤΟ Ε Μ Π Ο Ρ Ε Υ Μ Α
Ο π λ ο ύ τ ο ς των κοινωνιών στις ο π ο ί ε ς επικρατεί η κ ε ω α λ α ι οκρατική π α ρ α γ ω γ ή , συνίσταται σε εμπορεύματα. Το ε μ π ό ­
ρευμα είναι ένα π ρ ά γ μ α π ο υ έχει αξία χρήσης. Η αξία χρήσης
υ π ά ρ χ ε ι σε όλες τις μορφές κοινωνίας, α λ λ ά στην κ ε φ α λ α ι οκρατική κοινωνία είναι και ο υ λ ι κ ό ς φ ο ρ έ α ς τ η ς α ν τ α λ λ α ­
κτικής αξίας.
Η α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή αξία π ρ ο ϋ π ο θ έ τ ε ι έ ν α ί&ύιιιη
οοηφΆΤΆίίοηΐΞ, με τ ο ο π ο ί ο μετριέται. Α υ τ ό είναι η εργασία, η κοινή
κοινωνική υ π ό σ τ α σ η τ ω ν α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ώ ν αξιών, ή α κ ρ ι β έ σ τ ε ­

ρ α ο κοινωνικά αναγκαίος χρόνος εργασίας, π ο υ ε μ π ε ρ ι έ χ ε ­
ται σε αυτές.
Ε π ε ι δ ή το εμπόρευμα είναι κάτι το διφυές -αξία χρήσης και
ανταλλακτική αξία-, γι' αυτό και η εργασία π ο υ εμπεριέχεται
σε αυτό είναι κι α υ τ ή διφυής:
• α π ό τ η μια μεριά, καθορισμένη παραγωγική δραστηριότη­
τα: κλωστοϋφαντουργική εργασία, ρ α π τ ι κ ή εργασία, κ.λπ.
- η «χρήσιμη» εργασία
• α π ό την άλλη, α π λ ή ανάλωση τ η ς ανθρώπινης εργασιακής
δύναμης, ένα π ή γ μ α τ η ς αφηρημένης (γενικής) εργασίας.
Η π ρ ώ τ η π α ρ ά γ ε ι την αξία χρήσης, ενώ η δ ε ύ τ ε ρ η την

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή αξία. Μόνον η δ ε ύ τ ε ρ η είναι π ο σ ο τ ι κ ά σ υ ­
γκρίσιμη (όπως τ ο επιβεβαιώνουν οι δ ι α φ ο ρ έ ς ανάμεσα στην
εξειδικευμένη και την ανειδίκευτη, τ η σ ύ ν θ ε τ η και την α π λ ή
εργασία).
Σ υ ν ε π ώ ς , ουσία τ η ς α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή ς αξίας είναι η α φ η ­
ρημένη εργασία και μέγεθος τ η ς είναι τ ο χρονικό μέτρο τ η ς
α φ η ρ η μ έ ν η ς εργασίας.
Α ς εξετάσουμε τ ώ ρ α τ η μ ο ρ φ ή τ η ς α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή ς αξίας.
(ι) Χ ε μ π ό ρ ε υ μ α Α = Ψ ε μ π ό ρ ε υ μ α Β.
Η αξία ενός εμπορεύματος π ο υ ενσωματώνεται στην αξία
χρήσης ενός άλλου εμπορεύματος, είναι η σχετική αξία του.
Έ κ φ ρ α σ η της ισοδυναμίας δύο εμπορευμάτων είναι η α π λ ή
μ ο ρ φ ή τ η ς σχετικής αξίας. Στην π α ρ α π ά ν ω εξίσωση τ ο «Ψ
ε μ π ό ρ ε υ μ α Β» είναι τ ο ισοδύναμο. Σε αυτήν, τ ο «Χ εμπόρευμα
Α» α π ο κ τ ά την αξιακή τ ο υ μ ο ρ φ ή σε αντίθεση π ρ ο ς τ η φ υ σ ι κ ή
τ ο υ μ ο ρ φ ή ως εμπόρευμα, ενώ ταυτόχρονα τ ο «Ψ εμπόρευμα
Β» α π ο κ τ ά την ιδιότητα τ η ς άμεσης ανταλλαξιμότητας ακόμα
και σ τ η φ υ σ ι κ ή τ ο υ μορφή. Η ανταλλακτική αξία εξαρτάται
α π ό την αξία χρήσης ενός εμπορεύματος με βάση καθορισμέ­
νες ιστορικές σχέσεις. Ε π ο μ έ ν ω ς ένα εμπόρευμα δεν μπορεί
ν α εκφράσει την ανταλλακτική αξία τ ο υ σε συνάρτηση με τ η
δική τ ο υ αξία χρήσης, α λ λ ά μόνο σε συνάρτηση με την αξία
χρήσης ενός άλλου εμπορεύματος. Μόνον η εξίσωση δυο σ υ ­
γκεκριμένων προϊόντων εργασίας μπορεί ν α φανερώσει, μέσα
σ τ η συγκεκριμένη εργασία, την αφηρημένη α ν θ ρ ώ π ι ν η εργασία
π ο υ εμπεριέχεται και σ τ α δυο. Με ά λ λ α λόγια ένα εμπόρευμα
δεν μπορεί ν α συσχετιστεί με τ η συγκεκριμένη εργασία, π ο υ
εμπεριέχει α υ τ ό τ ο ίδιο σαν α π λ ή μ ο ρ φ ή π ρ α γ μ ά τ ω σ η ς τ η ς
αφηρημένης εργασίας" π ρ έ π ε ι να συσχετιστεί με τ η συγκεκρι­
μένη εργασία, π ο υ εμπεριέχεται σε ά λ λ α είδη εμπορευμάτων.
Η εξίσωση «Χ εμπόρευμα Α = Ψ εμπόρευμα Β» σ υ ν ε π ά γ ε ­
ται αναγκαστικά ότι τ ο «Χ εμπόρευμα Α» μπορεί ν α ε κ φ ρ α ­
στεί και σε ά λ λ α εμπορεύματα. Άρα:
42

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

(2) Χ ε μ π ό ρ ε υ μ α Α = Ψ ε μ π ό ρ ε υ μ α Β = Ζ ε μ π ό ρ ε υ μ α Γ =
Φ ε μ π ό ρ ε υ μ α Δ = Ω ε μ π ό ρ ε υ μ α Ε = κ.ο.κ.
Α υ τ ή είναι η α ν ε π τ υ γ μ έ ν η σχετική μ ο ρ φ ή τ η ς αξίας. Ε δ ώ
τ ο «Χ ε μ π ό ρ ε υ μ α Α» δεν α ν α φ έ ρ ε τ α ι π λ έ ο ν σε ένα, α λ λ ά σε
ό λ α τ α ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α σαν α π λ έ ς μορφές έ κ φ ρ α σ η ς τ η ς ε ρ ­
γ α σ ί α ς π ο υ α ν τ ι π ρ ο σ ω π ε ύ ο υ ν . Μια α π λ ή α ν τ ι σ τ ρ ο φ ή όμως,
μας οδηγεί στην
(3) α ν τ ί σ τ ρ ο φ η δ ε ύ τ ε ρ η μ ο ρ φ ή σχετικής εργασίας:
Ψ εμπόρευμα Β = Χ εμπόρευμα Α
Ζ εμπόρευμα Γ = Χ εμπόρευμα Α
Φ εμπόρευμα Δ = Χ εμπόρευμα Α
Ω εμπόρευμα Ε = Χ εμπόρευμα Α
κ.ο.κ.
Εδώ τ α ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α δίνονται σ τ η γενική σχετική μ ο ρ φ ή
τ η ς αξίας, στην ο π ο ί α ό λ α τ ο υ ς α π ο σ π ώ ν τ α ι α π ό τις αξίες
χρήσης τ ο υ ς κι εξισώνονται με τ ο «Χ ε μ π ό ρ ε υ μ α Α» ως υ λ ο ­
π ο ί η σ η τ η ς α φ η ρ η μ έ ν η ς εργασίας. Το «Χ ε μ π ό ρ ε υ μ α Α» είναι
η ε ι δ ο π ο ι ό ς μ ο ρ φ ή τ ο υ ισοδύναμου όλων τ ω ν ά λ λ ω ν ε μ π ο ­
ρευμάτων. Είναι τ ο καθολικό ισοδύναμο τους. Η εργασία π ο υ
υ λ ο π ο ι ε ί τ α ι σε α υ τ ό , α ν τ ι π ρ ο σ ω π ε ύ ε ι κ α θ ε α υ τ ή την π ρ α γ μ ά ­
τ ω σ η τ η ς αφηρημένης εργασίας, τ η ς εργασίας γενικά.
Τώρα ωστόσο,
(4) κ ά θ ε ε μ π ό ρ ε υ μ α τ η ς σειράς μπορεί ν ' αναλάβει τ ο
ρόλο τ ο υ κ α θ ο λ ι κ ο ύ ισοδύναμου, ωστόσο μόνον ένα
α π ό α υ τ ά μ π ο ρ ε ί ν α τ ο κάνει για ένα δεδομένο χ ρ ο ­
νικό διάστημα" διότι, εάν ό λ α τ α ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α ήταν
κ α θ ο λ ι κ ά ισοδύναμα, τότε το κ α θ έ ν α τ ο υ ς θ ' α π έ κ λ ε ι ε
τ α υ π ό λ ο ι π α α π ό α υ τ ό τ ο ρόλο.
Η μ ο ρ φ ή 3 δεν α π ο κ τ ά τ α ι αντικειμενικά α π ό τ ο «Χ ε μ π ό ­
ρευμα Α», α λ λ ά α π ό τ α ά λ λ α ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α . Σ υ ν ε π ώ ς , ένα
43

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

καθορισμένο ε μ π ό ρ ε υ μ α π ρ έ π ε ι ν ' αναλάβει (για ένα ορισμέ­
νο χρονικό διάστημα, διότι μ π ο ρ ε ί ν ' αλλάξει) τ ο ρόλο τ ο υ
κ α θ ο λ ι κ ο ύ ισοδύναμου και μόνο κ α τ ' α υ τ ό τ ο ν τ ρ ό π ο ένα
ε μ π ό ρ ε υ μ α γίνεται π λ ή ρ ω ς εμπόρευμα. Α υ τ ό τ ο ιδιαίτερο
ε μ π ό ρ ε υ μ α , η φ υ σ ι κ ή μ ο ρ φ ή τ ο υ ο π ο ί ο υ συνταυτίζεται με τ η
μ ο ρ φ ή τ ο υ κ α θ ο λ ι κ ο ύ ισοδύναμου, είναι τ ο χρήμα.
Η δ υ σ κ ο λ ί α με τ ο εμπόρευμα, ό π ω ς και με όλες τ ι ς κ α τ η ­
γορίες τ ο υ κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ο ύ τ ρ ό π ο υ π α ρ α γ ω γ ή ς , είναι ότι
ν τ ύ ν ε ι μ' ένα υ λ ι κ ό π ε ρ ι τ ύ λ ι γ μ α μια σχέση μεταξύ π ρ ο σ ώ π ω ν .
Οι π α ρ α γ ω γ ο ί αλληλοσυσχετίζουν τ α δ ι α φ ο ρ ε τ ι κ ά είδη ε ρ γ α ­
σίας τ ο υ ς ως είδη τ η ς γενικής α ν θ ρ ώ π ι ν η ς εργασίας, α λ λ η λοσυσχετίζοντας τ α π ρ ο ϊ ό ν τ α τ ο υ ς σαν ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α . Α υ τ ό
μ π ο ρ ο ύ ν ν α τ ο κάνουν μόνο με τ ο ύ τ η τ η διαμεσολάβηση
π ρ α γ μ ά τ ω ν . Έ τ σ ι η σχέση μεταξύ π ρ ο σ ώ π ω ν π α ρ ο υ σ ι ά ζ ε τ α ι
σαν σχέση μεταξύ π ρ α γ μ ά τ ω ν .
Ο χριστιανισμός, κι ιδιαίτερα ο π ρ ο τ ε σ τ α ν τ ι σ μ ό ς , είναι η
θ ρ η σ κ ε ί α π ο υ ταιριάζει σε μια κοινωνία στην ο π ο ί α ε π ι κ ρ α ­
τεί η ε μ π ο ρ ε υ μ α τ ι κ ή π α ρ α γ ω γ ή .

2.
Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ
ΤΗΣ ΕΜΠΟΡΕΥΜΑΤΙΚΗΣ Α Ν Τ Α Λ Λ Α Γ Η Σ
Έ ν α ε μ π ό ρ ε υ μ α α π ο δ ε ι κ ν ύ ε ι π ω ς είναι ε μ π ό ρ ε υ μ α όταν
ανταλλάσσεται. Οι ιδιοκτήτες δ ύ ο ε μ π ο ρ ε υ μ ά τ ω ν π ρ έ π ε ι
ν α θ έ λ ο υ ν ν ' α ν τ α λ λ ά ξ ο υ ν τ α ε π ι μ έ ρ ο υ ς ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ ά τους.
Π ρ έ π ε ι λ ο ι π ό ν ν ' αναγνωρίσουν ο έ ν α ς τ ο ν ά λ λ ο ν ω ς ατομικό
ιδιοκτήτη. Α υ τ ή η νομική σχέση, μ ο ρ φ ή τ η ς ο π ο ί α ς είναι τ ο
συμβόλαιο, δεν είναι π α ρ ά μια σχέση μεταξύ βουλήσεων, η
ο π ο ί α α ν τ α ν α κ λ ά την οικονομική σχέση. Το περιεχόμενο τ η ς
δίνεται α π ό την ίδια την οικονομική σχέση (σ. 98)·
Το ε μ π ό ρ ε υ μ α είναι αξία χρήσης γ ι α εκείνον π ο υ δεν είναι
ιδιοκτήτης τ ο υ και δεν είναι αξία χρήσης γ ι α τ ο ν ι δ ι ο κ τ ή ­
τ η τ ο υ . Α π ' ό π ο υ και η α ν ά γ κ η ανταλλαγής. Ό μ ω ς ο κ ά θ ε
44

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

ιδιοκτήτης ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ ο ς θέλει ν α λάβει σε α ν τ ά λ λ α γ μ α τις
ιδιαίτερες αξίες χρήσης π ο υ έχει ανάγκη. Α π ό την ά π ο ψ η
α υ τ ή , η α ν τ α λ λ α γ ή είναι μια ατομική διαδικασία. Α π ό την
ά λ λ η μεριά, κ ά θ ε ιδιοκτήτης θέλει ν α π ρ α γ μ α τ ώ σ ε ι τ ο ε μ π ό ρευμά τ ο υ ως αξία, δ η λ α δ ή μέσα σε ο π ο ι ο δ ή π ο τ ε ά λ λ ο ε μ π ό ­
ρευμα, είτε τ ο δικό του ε μ π ό ρ ε υ μ α έχει αξία χρήσης γ ι α τ ο ν
ιδιοκτήτη ενός ά λ λ ο υ εμπορεύματος, είτε όχι. Α π ό α υ τ ή την
ά π ο ψ η η α ν τ α λ λ α γ ή α π ο τ ε λ ε ί γι' α υ τ ό ν μια γενική κοινωνική
διαδικασία. Ωστόσο, μια διαδικασία δεν μπορεί ν α είναι την
ίδια στιγμή και ατομική και γενικά κοινωνική γ ι α ό λ ο υ ς τ ο υ ς
ιδιοκτήτες εμπορευμάτων. Κ ά θ ε ιδιοκτήτης ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ ο ς
θεωρεί το δικό τ ο υ ε μ π ό ρ ε υ μ α σαν το κ α θ ο λ ι κ ό ι σ ο δ ύ ν α ­
μο, ενώ ό λ α τ ' ά λ λ α ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α τ α θεωρεί σαν ε π ι μ έ ρ ο υ ς
ισοδύναμα τ ο υ δικού τ ο υ . Ε π ε ι δ ή όμως α υ τ ό τ ο κ ά ν ο υ ν όλοι
οι ιδιοκτήτες εμπορευμάτων, γι' α υ τ ό κάνενα ε μ π ό ρ ε υ μ α δεν
είναι τ ο κ α θ ο λ ι κ ό ισοδύναμο και κ α τ ά σ υ ν έ π ε ι α κ α ν έ ν α δεν
έχει μια γενική σχετική μ ο ρ φ ή αξίας, με την ο π ο ί α ό λ α τ α
ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α μ π ο ρ ο ύ ν ν α εξισωθούν ως αξίες και ν α σ υ ­
γ κ ρ ι θ ο ύ ν ως μ ε γ έ θ η αξίας. Έ τ σ ι δεν αλληλοσχετίζονται ως
ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α α λ λ ά σαν π ρ ο ϊ ό ν τ α και μόνο (σ. ιοο).
Τα ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α μ π ο ρ ο ύ ν ν α συσχετιστούν ως αξίες, κι
ε π ο μ έ ν ω ς ως ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α , μόνον ε φ ό σ ο ν συγκριθούν με κ ά ­
π ο ι ο άλλο ε μ π ό ρ ε υ μ α σαν κ α θ ο λ ι κ ό ισοδύναμο. Ό μ ω ς μ ο ν ά ­
χ α η κοινωνική π ρ ά ξ η μπορεί ν α μετατρέψει ένα ιδιαίτερο
ε μ π ό ρ ε υ μ α σε κ α θ ο λ ι κ ό ισοδύναμο - χρήμα.
Η εγγενής α ν τ ί φ α σ η ενός ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ ο ς ως άμεση ε ν ό τ η τ α
αξίας χρήσης κι α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή ς αξίας, ως π ρ ο ϊ ό ν μιας χ ρ ή σ ι ­
μης ατομικής εργασίας και σαν άμεση κοινωνική υ λ ο π ο ί η σ η
τ η ς αφηρημένης α ν θ ρ ώ π ι ν η ς εργασίας ... α υ τ ή η α ν τ ί φ α σ η
δεν ησυχάζει, ούτε σταματάει, ώ σ π ο υ ν α π ε τ ύ χ ε ι τ ο διχασμό
τ ο υ ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ ο ς σε ε μ π ό ρ ε υ μ α και χρήμα (σ. ι ο ί ) .
Ε φ ό σ ο ν ό λ α τ ' ά λ λ α ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α δεν είναι π α ρ ά ε π ι μ έ ­
ρ ο υ ς ισοδύναμα τ ο υ χρήματος κι ε φ ό σ ο ν τ ο χρήμα είναι τ ο
κ α θ ο λ ι κ ό τ ο υ ς ισοδύναμο, ό λ α τ α ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α σ υ σ χ ε τ ί ζ ο ­
ν τ α ι με τ ο χρήμα ως ε π ι μ έ ρ ο υ ς ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α π ρ ο ς τ ο κ α θ ο 45

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

λικό ε μ π ό ρ ε υ μ α (σ. 103). Η διαδικασία τ η ς α ν τ α λ λ α γ ή ς π ο υ
μ ε τ α τ ρ έ π ε ι τ ο ε μ π ό ρ ε υ μ α σε χρήμα, δεν δίνει σ τ ο ε μ π ό ρ ε υ μ α
την αξία τ ο υ α λ λ ά την ειδική αξιακή μ ο ρ φ ή τ ο υ (σ. 104). Φ ε ­
τιχισμός (πίστη στην υ π ε ρ φ υ σ ι κ ή δύναμη των αντικειμένων):
δημιουργείται η ε ν τ ύ π ω σ η π ω ς ένα ε μ π ό ρ ε υ μ α μ ε τ α τ ρ έ π ε τ α ι
σε χρήμα όχι α π λ ώ ς και μόνον ε π ε ι δ ή ό λ α τ ' ά λ λ α ε μ π ο ρ ε ύ ­
μ α τ α ε κ φ ρ ά ζ ο υ ν τις αξίες τ ο υ ς σε α υ τ ό , α λ λ ά ότι, α ν τ ί σ τ ρ ο ­
φ α , ε π ε ι δ ή είναι χρήμα γι' α υ τ ό κι ό λ α τ ' ά λ λ α ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α
ε κ φ ρ ά ζ ο υ ν τις αξίες τ ο υ ς σε α υ τ ό .

ι. Το χρήμα, ή η κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α των ε μ π ο ρ ε υ μ ά τ ω ν
Α. ΤΟ ΜΕΤΡΟ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ (έστω ότι χ ρ υ σ ό ς = χρήμα)
Το χρήμα, ως μέτρο τ η ς αξίας, είναι η α ν α γ κ α ί α μ ο ρ φ ή με την
ο π ο ί α φανερώνεται τ ο μέτρο τ η ς αξίας π ο υ εμπεριέχεται σ τ α
ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α , δ η λ α δ ή ο χρόνος εργασίας. Η α π λ ή , σχετική
έ κ φ ρ α σ η τ η ς αξίας των ε μ π ο ρ ε υ μ ά τ ω ν σε χρήμα, Χ εμπόρευ­
μα Α = Ψ χρήμα, είναι η τιμή τ ο υ ς (σ. 1 0 7 - 1 0 8 ) .
Η τιμή ενός ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ ο ς , η χρηματική μ ο ρ φ ή τ ο υ , ε κ ­
φ ρ ά ζ ε τ α ι σε φ α ν τ α σ τ ι κ ό χρήμα. Ε π ο μ έ ν ω ς τ ο χρήμα είναι
μόνο ι δ ε α τ ά τ ο μέτρο των αξιών (σ. iog).
Α π ό τ η στιγμή π ο υ συντελείται η μετατροπή της αξίας σε
τιμή, γίνεται τεχνικά αναγκαίο ν ' αναπτυχθεί π α ρ α π έ ρ α τ ο μ έ ­
τρο των αξιών, με τ η μορφή μιας σταθεράς των τιμών- μ άλλα
λόγια, ν α καθοριστεί μια π ά γ ι α π ο σ ό τ η τ α χρυσού, με την ο π ο ί α
μετριούνται οι διαφορετικές ποσότητες. Α υ τ ή η σταθερά δι­
αφέρει τελείως α π ό τ ο μέτρο των αξιών, π ο υ αυτό κ α θ α υ τ ό
εξαρτάται α π ό την αξία τ ο υ χρυσού, η ο π ο ί α είναι επουσιώδης
για τ η σταθερά των τιμών. (σ. ι ι ο - ι ι ι ) .
Α π ό τ η στιγμή π ο υ οι τιμές εκφράζονται με λογιστικά ονόμα­
τ α τ ο υ χρυσού, το χρήμα χρησιμεύει σαν υπολογιστικό χρήμα.
Η τιμή, ως ε κ θ έ τ η ς τ ο υ μεγέθους τ η ς αξίας ενός ε μ π ο ρ ε ύ ­
ματος, είναι και ο ε κ θ έ τ η ς τ ο υ λ ό γ ο υ [ratio] α ν τ α λ λ α γ ή ς τ ο υ
46

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

π ρ ο ς τ ο χρήμα. Α υ τ ό όμως δεν σ υ ν ε π ά γ ε τ α ι τ ο α ν τ ί σ τ ρ ο φ ο ,
δ η λ α δ ή ότι ο ε κ θ έ τ η ς τ ο υ λόγου α ν τ α λ λ α γ ή ς τ ο υ π ρ ο ς τ ο
χρήμα είναι και ο ε κ θ έ τ η ς τ ο υ μ ε γ έ θ ο υ ς τ η ς αξίας τ ο υ . Αν
δεχτούμε π ω ς οι π ε ρ ι σ τ ά σ ε ι ς ε π ι τ ρ έ π ο υ ν ή ε π ι β ά λ λ ο υ ν την
π ώ λ η σ η ενός ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ ο ς π ά ν ω ή κ ά τ ω α π ό την τιμή τ ο υ ,
τ ό τ ε α υ τ έ ς οι τιμές π ώ λ η σ η ς δεν αντιστοιχούν στην αξία τ ο υ .
Ωστόσο είναι τιμές τ ο υ ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ ο ς α υ τ ο ύ , ε π ε ι δ ή είναι:
ι. η χρηματική α ξ ι α κ ή μ ο ρ φ ή τ ο υ , και
2. ε κ θ έ τ ε ς τ ο υ λ ό γ ο υ α ν τ α λ λ α γ ή ς τ ο υ π ρ ο ς τ ο χρήμα.
Σ υ ν ε π ώ ς η δ υ ν α τ ό τ η τ α π ο σ ο τ ι κ ώ ν α σ υ μ φ ω ν ι ώ ν μεταξύ
τ η ς τιμής και τ ο υ μεγέθους τ η ς αξίας είναι δεδομένη μέσα
στην ίδια τ η μ ο ρ φ ή τ η ς τιμής. Δεν π ρ ό κ ε ι τ α ι για κ ά π ο ι ο
ε λ ά τ τ ω μ α α υ τ ή ς τ η ς μορφής. Αντίθετα, είναι η μ ο ρ φ ή π ο υ
ταιριάξει σ' ένα τ ρ ό π ο π α ρ α γ ω γ ή ς , στον ο π ο ί ο ν ο κ α ν ό ν α ς
ε π ι β ά λ λ ε τ α ι σαν τ υ φ λ ό ς νόμος ενός μέσου όρου ανωμαλιών.
Π α ρ ' ό λ α α υ τ ά η μ ο ρ φ ή - τ ι μ ή μ π ο ρ ε ί ν α εμπεριέχει και μια
π ο ι ο τ ι κ ή α ν τ ί φ α σ η , σε σημείο π ο υ η τιμή π α ύ ε ι γενικά ν α
είναι έ κ φ ρ α σ η τ η ς αξίας... Η συνείδηση, η υ π ό λ η ψ η , κ.ο.κ.,
μ π ο ρ ο ύ ν ν α π ά ρ ο υ ν τ η μ ο ρ φ ή ε μ π ο ρ ε υ μ ά τ ω ν μέσω τ η ς τιμής
τ ο υ ς (σ. 115).
Η μέτρηση τ ω ν αξιών σε χρήμα, η μορφή-τιμή, σ υ ν ε π ά ­
γεται την α ν α γ κ α ι ό τ η τ α τ η ς ε κ π ο ί η σ η ς . Η ιδεώδης διατίμηση
σ υ ν ε π ά γ ε τ α ι τ ο π ρ α γ μ α τ ι κ ό ξ ε π ο ύ λ η μ α . Άρα: κυκλοφορία.

Β. ΤΟ ΜΕΣΟΝ Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Ι Α Σ
α) Η μ ε τ α μ ό ρ φ ω σ η τ ω ν ε μ π ο ρ ε υ μ ά τ ω ν
Α π λ ή μορφή: Ε - Χ - Ε ( ε μ π ό ρ ε υ μ α - χ ρ ή μ α - ε μ π ό ρ ε υ μ α ) .
Υλικό περιεχόμενο της: Ε = Ε. Ε κ π ο ί η σ η τ η ς α ν τ α λ λ α κ τ ι ­
κής αξίας και οικειοποίηση τ η ς αξίας χρήσης.
Α. Π ρ ώ τ η φ ά σ η : Ε - Χ = π ώ λ η σ η , για την ο π ο ί α α π α ι τ ο ύ ν τ α ι
δυο π ρ ό σ ω π α , συνεπώς πιθανότητα αποτυχίας, δηλαδή π ώ 47

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

λησης κ ά τ ω α π ό την αξία, ή α κ ό μ α και κ ά τ ω α π ό τ ο κ ό σ τ ο ς
π α ρ α γ ω γ ή ς αν αλλάξει η κοινωνική αξία τ ο υ εμπορεύματος.
«Ο καταμερισμός τ η ς εργασίας μ ε τ α τ ρ έ π ε ι τ ο π ρ ο ϊ ό ν τ η ς
εργασίας σε ε μ π ό ρ ε υ μ α κι έτσι κ α θ ι σ τ ά αναγκαία την π α ­
ρ α π έ ρ α μ ε τ α τ ρ ο π ή τ ο υ σε χρήμα».
Την ίδια στιγμή αφήνει ο λ ό τ ε λ α σ τ ο έλεος τ ο υ τ υ χ α ί ο υ
την ε π ι τ υ χ ί α ή την α π ο τ υ χ ί α α υ τ ή ς τ η ς μετουσίωσης (σ. 120).
Αν όμως θεωρήσουμε α υ τ ό τ ο φαινόμενο στην κ α θ α ρ ή τ ο υ
μ ο ρ φ ή , τ ό τ ε η διαδικασία Ε - Χ π ρ ο ϋ π ο θ έ τ ε ι π ω ς ο κ ά τ ο χ ο ς
τ ο υ χρήματος (εκτός κι αν είναι π α ρ α γ ω γ ό ς χρυσού) έχει
π ρ ο η γ ο υ μ έ ν ω ς α π ο κ τ ή σ ε ι τ ο χρήμα τ ο υ μέσ' α π ό την α ν τ α λ ­
λ α γ ή με ά λ λ α εμπορεύματα. Ε π ο μ έ ν ω ς , αντίστροφα: η Ε - Χ
δεν είναι μόνο Χ - Ε για τον α γ ο ρ α σ τ ή ο ίδιος ο κ ά τ ο χ ο ς
τ ο υ χρήματος π ρ έ π ε ι ν α έχει κάνει π ρ ο η γ ο υ μ έ ν ω ς μια αγορά,
κ . λ π . Το α π ο τ έ λ ε σ μ α είναι ότι έχουμε μια ατέρμονη α λ υ σ σ ί δ α
α π ό αγοραπωλησίες.
Β. Το ίδιο συμβαίνει και σ τ η δ ε ύ τ ε ρ η φ ά σ η , Χ - Ε . Δ η λ α δ ή μια
αγορά, π ο υ είναι τ α υ τ ό χ ρ ο ν α π ώ λ η σ η γ ι α την ά λ λ η π λ ε υ ρ ά
τ η ς διαδικασίας ανταλλαγής.
Γ. Ε π ο μ έ ν ω ς η συνολική διαδικασία είναι ένα κ ύ κ λ ω μ α α γ ο ­
ρών και π ω λ ή σ ε ω ν . Κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α εμπορευμάτων. Διαφέρει
ε ν τ ε λ ώ ς α π ό την άμεση α ν τ α λ λ α γ ή π ρ ο ϊ ό ν τ ω ν . Πρώτον, δ ι ­
αρρηγνύει τ ο υ ς ατομικούς και τ ο π ι κ ο ύ ς φ ρ α γ μ ο ύ ς τ η ς ά μ ε ­
σης α ν τ α λ λ α γ ή ς π ρ ο ϊ ό ν τ ω ν κι έτσι ε π ι τ ρ έ π ε ι τ ο μεταβολισμό
τ η ς α ν θ ρ ώ π ι ν η ς εργασίας. Α π ό την ά λ λ η , γίνεται κιόλας φ α ­
νερό π ω ς η συνολική διαδικασία εξαρτάται α π ό κοινωνικές
σχέσεις, οι ο π ο ί ε ς α ν α π τ ύ σ σ ο ν τ α ι α υ θ ό ρ μ η τ α κι είναι α ν ε ­
ξάρτητες α π ό τ α δ ρ ώ ν τ α υ π ο κ ε ί μ ε ν α (σ. 125). Η α π λ ή α ν τ α λ ­
λ α γ ή εξαντλείται σε μια π ρ ά ξ η ανταλλαγής, ό π ο υ ο κ α θ έ ν α ς
α ν τ α λ λ ά σ σ ε ι μη-αξία χρήσης με αξία χρήσης. Η κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α
συνεχίζει ανεξάντλητη (σ. 126).
48

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

Ν α τι λέει τ ο λαθεμένο οικονομικό δόγμα: η κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α
τ ω ν ε μ π ο ρ ε υ μ ά τ ω ν π ρ ο ϋ π ο θ έ τ ε ι ο π ω σ δ ή π ο τ ε την ι σ ο ρ ρ ο π ί α
μεταξύ αγορών και π ω λ ή σ ε ω ν , ε π ε ι δ ή κ ά θ ε α γ ο ρ ά είναι π ώ ­
λ η σ η και τ ο α ν τ ί σ τ ρ ο φ ο - λες κι ο κ ά θ ε π ω λ η τ ή ς κουβαλάει
μαζί τ ο υ στην α γ ο ρ ά και τον α γ ο ρ α σ τ ή τ ο υ .
(ι) Η αγορά και η π ώ λ η σ η είναι, α π ό τ η μια μεριά, μια
και μόνη π ρ ά ξ η μεταξύ δ υ ο π ρ ο σ ώ π ω ν , π ο υ α ν τ ι τ ί θ ε ­
νται διαμετρικά τ ο ένα σ τ ο ά λ λ ο (οι π ό λ ο ι α υ τ ή ς τ η ς
αντίθεσης είναι τ α δ υ ο ά κ ρ α τ ο υ άξονα μιας σφαίρας)"
α π ό την ά λ λ η μεριά, είναι δ υ ο διαμετρικά α ν τ ί θ ε τ ε ς
π ρ ά ξ ε ι ς τ ο υ ίδιου π ρ ο σ ώ π ο υ . Ε π ο μ έ ν ω ς η τ α υ τ ό τ η ­
τ α μεταξύ αγορών και π ω λ ή σ ε ω ν σ υ ν ε π ά γ ε τ α ι ότι τ ο
ε μ π ό ρ ε υ μ α είναι άχρηστο όσο δεν πωλείται, π ρ ά γ μ α
π ο υ μ π ο ρ ε ί κ ά λ λ ι σ τ α ν α συμβεί.
(2) Παρόμοια η Ε-Χ, ως μερική διαδικασία, είναι μια α ν ε ­
ξάρτητη διαδικασία και σ υ ν ε π ά γ ε τ α ι ότι ο κ ά τ ο χ ο ς
τ ο υ χρήματος μπορεί ν α διαλέξει π ό τ ε θ α ε π α ν ε π ε ν δύσει τ ο χρήμα τ ο υ σ' ένα εμπόρευμα. Μ π ο ρ ε ί και ν α
περιμένει.
Ακριβώς εξαιτίας τ η ς ανεξαρτησίας α υ τ ώ ν των δ ι α δ ι κ α ­
σιών, η εσωτερική ε ν ό τ η τ α τ η ς α υ τ ο τ ε λ ο ύ ς διαδικασίας Ε - Χ
και Χ - Ε κινείται μέσα σ' εξωτερικές αντιθέσεις. Ό τ α ν α υ τ έ ς
οι αλληλοεξαρτώμενες διαδικασίες φ τ ά σ ο υ ν σ' ένα ορισμένο
όριο ανεξαρτησίας, τ ό τ ε η ενότητά τ ο υ ς π έ φ τ ε ι σε κρίση.
Σ υ ν ε π ώ ς η δ υ ν α τ ό τ η τ α τ η ς κρίσης εμπεριέχεται στην ίδια τ η
διαδικασία.
Ε π ε ι δ ή τ ο χρήμα διαμεσολαβεί την κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α τ ω ν ε μ π ο ­
ρευμάτων, γι' α υ τ ό είναι τ ο μέσον τ η ς κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς .
β) Η κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α τ ο υ χρήματος
Το χρήμα είναι τ ο μέσο με τ ο ο π ο ί ο κ ά θ ε ιδιαίτερο ε μ π ό ­
ρευμα εισέρχεται στην κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α κι εξέρχεται α π ό αυτήν.
49

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Γι' α υ τ ό και π α ρ α μ έ ν ε ι π ά ν τ ο τ ε ο ε α υ τ ό ς τ ο υ . Π α ρ ' όλο
λ ο ι π ό ν π ο υ η κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α τ ο υ χρήματος δεν είναι π α ρ ά έ κ ­
φ ρ α σ η τ η ς κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς των εμπορευμάτων, η κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α
των ε μ π ο ρ ε υ μ ά τ ω ν εμφανίζεται σαν ν α είναι τ ο α π ο τ έ λ ε σ μ α
τ η ς κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς τ ο υ χρήματος. Α π ό τ η στιγμή π ο υ τ ο χ ρ ή ­
μα π α ρ α μ έ ν ε ι π ά ν τ ο τ ε μέσα σ τ η σ φ α ί ρ α τ η ς κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς ,
μπαίνει τ ο ερώτημα: με π ο ι ό ν τ ρ ό π ο είναι π α ρ ό ν το χρήμα
μέσα σ' αυτήν;
Η π ο σ ό τ η τ α τ ο υ χρήματος π ο υ κυκλοφορεί, καθορίζεται
α π ό τ ο άθροισμα των τιμών των ε μ π ο ρ ε υ μ ά τ ω ν (η α ξ ί α - χ ρ ή μα π α ρ α μ έ ν ε ι η ίδια). Το άθροισμα α υ τ ό καθορίζεται α π ό την
π ο σ ό τ η τ α των ε μ π ο ρ ε υ μ ά τ ω ν π ο υ κ υ κ λ ο φ ο ρ ο ύ ν . Αν υ π ο θ έ ­
σουμε π ω ς είναι δεδομένη, α υ τ ή η π ο σ ό τ η τ α εμπορευμάτων,
τ ό τ ε η π ο σ ό τ η τ α τ ο υ χρήματος π ο υ κ υ κ λ ο φ ο ρ ε ί α κ ο λ ο υ θ ε ί
τις διακυμάνσεις των τιμών των εμπορευμάτων. Τώρα, ε φ ό ­
σον τ ο ίδιο νόμισμα μεσολαβεί π ά ν τ ο τ ε σ' έναν αριθμό δ ι α ­
δ ο χ ι κ ώ ν - σ υ ν α λ λ α γ ώ ν σ' ένα ορισμένο χρονικό διάστημα, γι'
α υ τ ό τ ο χρονικό διάστημα έχουμε:
ά θ ρ ο ι σ μ α των τιμών των
εμπορευμάτων
= μάζα τ ο υ χρήματος π ο υ
κ υ κ λ ο φ ο ρ ε ί ως μέσον κ υ ­
κ λ ο φ ο ρ ί α ς (σ. 132).

αριθμός των γ ύ ρ ω ν των
ομώνυμων χρηματικών μ ο ­
νάδων

Επομένως το τραπεζογραμμάτιο μπορεί να εκτοπίσει το
χ ρ ή μ α - χ ρ υ σ ό α π ό την κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α , εάν εισαχθεί σε μια κ ο ­
ρεσμένη κυκλοφορία.
Ε π ε ι δ ή η κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α τ ο υ χρήματος α π λ ώ ς
αντανακλά
τ η διαδικασία τ η ς ε μ π ο ρ ε υ μ α τ ι κ ή ς κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς , η τ α χ ύ τ η τ ά
τ η ς α ν τ α ν α κ λ ά την τ α χ ύ τ η τ α τ η ς α λ λ α γ ή ς σ τ η μ ο ρ φ ή των
εμπορευμάτων, τ η στασιμότητά της, τ ο χωρισμό τ η ς α γ ο ρ ά ς
α π ό την π ώ λ η σ η , τ η στασιμότητα τ ο υ κοινωνικού μεταβολι­
σμού. Φ υ σ ι κ ά η ίδια η κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α δεν μ π ο ρ ε ί ν α μας δείξει
5ο

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

α π ό π ο ύ π ρ ο έ ρ χ ε τ α ι α υ τ ή η στασιμότητα. Μ α ς φανερώνει
μόνο την ύ π α ρ ξ η α υ τ ο ύ τ ο υ φαινομένου. Οι φιλισταίοι τ ο
α π ο δ ί δ ο υ ν σε μια α ν ε π α ρ κ ή π ο σ ό τ η τ α τ ο υ μέσου κ υ κ λ ο φ ο ­
ρίας (σ. 133)·
Άρα:
(ι) Αν οι τιμές τ ω ν ε μ π ο ρ ε υ μ ά τ ω ν π α ρ α μ έ ν ο υ ν σ τ α θ ε ρ έ ς ,
τότε η π ο σ ό τ η τ α τ ο υ χρήματος π ο υ κ υ κ λ ο φ ο ρ ε ί α υ ξ ά ­
νεται όταν αυξάνεται η μάζα τ ω ν ε μ π ο ρ ε υ μ ά τ ω ν π ο υ
κ υ κ λ ο φ ο ρ ο ύ ν , ή όταν ε π ι β ρ α δ ύ ν ε τ α ι η κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α
τ ο υ χρήματος" και αντίστροφα, μειώνεται.
(2) Σε μια γενική άνοδο τ ω ν τιμών τ ω ν εμπορευμάτων, η
π ο σ ό τ η τ α τ ο υ χρήματος π ο υ κ υ κ λ ο φ ο ρ ε ί π α ρ α μ έ ν ε ι
σ τ α θ ε ρ ή εάν η μάζα τ ω ν ε μ π ο ρ ε υ μ ά τ ω ν μειώνεται, ή
αν αυξάνεται η τ α χ ύ τ η τ α τ η ς κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς σ τ ο ίδιο
ποσοστό.
(3) Σε μια γενική π τ ώ σ η των τιμών τ ω ν εμπορευμάτων,
ισχύει τ ο α ν τ ί σ τ ρ ο φ ο τ ο υ σημείου 2.
1

Σε γενικές γραμμές υ π ά ρ χ ε ι έ ν α ς ικανοποιητικός σ τ α θ ε ­
ρός μέσος όρος, α π ό τ ο ν ο π ο ί ο αξιοσημείωτες α π ο κ λ ί σ ε ι ς
ε π έ ρ χ ο ν τ α ι σχεδόν α π ο κ λ ε ι σ τ ι κ ά ω ς α π ο τ έ λ ε σ μ α κρίσεων.

γ) Το νόμισμα. Τα σύμβολα τ η ς αξίας.
Η σ τ α θ ε ρ ά τ ω ν τιμών καθορίζεται α π ό τ ο κράτος, κ α θ ώ ς
ε π ί σ η ς και η ονομασία τ ο υ συγκεκριμένου τεμαχίου χ ρ υ σ ο ύ
νομίσματος και η κ ο π ή του.
Στην π α γ κ ό σ μ ι α αγορά, οι αντίστοιχες εθνικές φ ό ρ μ ε ς
νομισμάτων ε κ τ ο π ί ζ ο ν τ α ι π ά λ ι (το κρατικό κέρδος α π ό την
κ ο π ή νομισμάτων π α ρ α β λ έ π ε τ α ι εδώ), έτσι ώστε τ ο νόμι1

Με τον όρο αυτό, ο Μαρξ κι ο Ένγκελς εννοούν τους ανθρώπους
π ο υ έχουν μια χοντροκομμένη και χυδαία υλιστική αντίληψη των
πραγμάτων [σ.τ.μ.].

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

σμα και η ράβδος χ ρ υ σ ο ύ - α π ' ό π ο υ έχει κ ο π ε ί το νόμισμα
ν α δ ι α φ έ ρ ο υ ν μόνο σ τ η μορφή. Ό μ ω ς το νόμισμα φ θ ε ί ρ ε τ α ι
κ α τ ά την κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α και ο χρυσός, ως μέσον κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς ,
αποκλίνει α π ό το χρυσό ως σ τ α θ ε ρ ά των τιμών. Το νόμισμα
γίνεται όλο και π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο ένα σύμβολο τον π ρ α γ μ α τ ι κ ο ύ
περιεχομένου του.
Έ τ σ ι υ π ο β ό σ κ ε ι εδώ η δ υ ν α τ ό τ η τ α α ν τ ι κ α τ ά σ τ α σ η ς τ ο υ
μεταλλικού χρήματος α π ό δ ι ά φ ο ρ ε ς μάρκες, ή σύμβολα.
Οπότε:
(ι) μικρά χάλκινα νομίσματα κι ασημένια κέρματα η μόνι­
μη α ν τ ι κ α τ ά σ τ α σ η τ ο υ π ρ α γ μ α τ ι κ ο ύ χ ρ υ σ ο ύ χρήματος
α π ό α υ τ ά π ρ ο λ α μ β ά ν ε τ α ι με τ ο ν περιορισμό τ η ς π ο σ ό τ η τ ά ς τους, π ο υ ε π ι τ ρ έ π ε τ α ι ν α γίνεται δ ε κ τ ή στις
π λ η ρ ω μ έ ς αντί τ ο υ χρυσού. Το μεταλλικό περιεχόμενο
τ ο υ ς καθορίζεται εντελώς α υ θ α ί ρ ε τ α δια νόμου κι έτσι
η νομισματική λειτουργία τ ο υ ς ανεξαρτητοποιείται α π ό
την αξία τους. Έ τ σ ι γίνεται δ υ ν α τ ό το ε π ό μ ε ν ο βήμα,
η ε γ κ α τ ά λ ε ι ψ η τ ω ν ασήμαντων συμβόλων:
(2) τραπεζογραμμάτια, δ η λ α δ ή χάρτινο χρήμα, π ο υ ε κ δ ί δ ε ­
ται α π ό τ ο κ ρ ά τ ο ς με α ν α γ κ α σ τ ι κ ή κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α (εδώ
δεν θ α συζητήσουμε α κ ό μ α τ ο π ι σ τ ω τ ι κ ό χρήμα).
Μέχρι στιγμής τ ο χάρτινο χρήμα υ π α κ ο ύ ε ι σ τ ο υ ς νόμους
τ η ς χρηματικής κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς , ε φ ό σ ο ν π ρ ά γ μ α τ ι κ υ κ λ ο φ ο ρ ε ί
σ τ η θ έ σ η τ ο υ χ ρ υ σ ο ύ χρήματος. Αντικείμενο ενός ειδικού
νόμου μ π ο ρ ε ί ν α γίνει μόνον η αναλογία στην ο π ο ί α το χ ά ρ ­
τινο χρήμα α ν τ ι κ α θ ι σ τ ά τ ο χρυσό: η έ κ δ ο σ η τ ο υ χαρτονομί­
σματος π ρ έ π ε ι ν α περιορίζεται στην π ο σ ό τ η τ α στην ο π ο ί α
θ α έ π ρ ε π ε ν α κ υ κ λ ο φ ο ρ ε ί π ρ α γ μ α τ ι κ ά ο χρυσός, τον ο π ο ί ο
α ν τ ι π ρ ο σ ω π ε ύ ε ι . Ο βαθμός κορεσμού τ η ς κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς κ υ ­
μαίνεται, π ο τ έ όμως δεν π έ φ τ ε ι κ ά τ ω α π ό ένα ελάχιστο όριο,
π ο υ π α ν τ ο ύ καθορίζεται εμπειρικά. Α υ τ ό τ ο ελάχιστο χ α ρ ­
τονομίσματος μπορεί ν α εκδοθεί. Αν εκδοθεί π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο
α π ό τ ο ελάχιστο όριο, τ ό τ ε ένα π ο σ ο σ τ ό τ ο υ αχρηστεύεται
αμέσως μόλις ο βαθμός κορεσμού π έ σ ε ι σ τ ο όριο. Σ' α υ τ ή
την π ε ρ ί π τ ω σ η τ ο συνολικό π ο σ ό τ ο υ χάρτινου χρήματος
52

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

μέσα στον κόσμο τ ο υ ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ ο ς α ν τ ι π ρ ο σ ω π ε ύ ε ι μόνο
την π ο σ ό τ η τ α χρυσού, π ο υ καθορίζεται α π ό τ ο υ ς ε σ ω τ ε ρ ι ­
κ ο ύ ς νόμους α υ τ ο ύ τ ο υ κόσμου, κι ε π ο μ έ ν ω ς μόνο α υ τ ή η
π ο σ ό τ η τ α είναι α ν τ ι π ρ ο σ ω π ε ύ σ ι μ η . Ε π ο μ έ ν ω ς , αν το π ο σ ό
τ ο υ χάρτινου χρήματος α ν τ ι π ρ ο σ ω π ε ύ ε ι τ ο δ ι π λ ά σ ι ο α π ό τ ο
π ο σ ό τ ο υ χ ρ υ σ ο ύ π ο υ μπορεί ν ' α π ο ρ ρ ο φ η θ ε ί , τότε τ ο κ ά θ ε
χαρτονόμισμα χάνει τ η μισή α π ό την ονομαστική τ ο υ αξία.
Είναι σαν ν α έχει αλλάξει ο ίδιος ο χ ρ υ σ ό ς σ τ η λειτουργία
τ ο υ ως μέτρο των τιμών, στην αξία τ ο υ (σ. 140-141)·

Γ. ΤΟ Χ Ρ Η Μ Α
α) Ο θησαυρισμός
Α π ό τις α π α ρ χ έ ς τ η ς α ν ά π τ υ ξ η ς τ η ς εμπορευματικής κ υ κ λ ο ­
φ ο ρ ί α ς γεννιέται σ τ ο υ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς η α ν ά γ κ η και τ ο π ά θ ο ς
ν ' σιγουρέψουν τ ο π ρ ο ϊ ό ν τ η ς διαδικασίας Ε-Χ, δ η λ α δ ή τ ο
χρήμα. Α υ τ ή η α λ λ α γ ή μορφής, α π ό α π λ ή μεσολάβηση στην
α ν τ α λ λ α γ ή τ η ς ύλης, γίνεται α υ τ ο σ κ ο π ό ς . Το χρήμα α π ο λ ι ­
θ ώ ν ε τ α ι σαν θ η σ α υ ρ ό ς κι ο π ω λ η τ ή ς ε μ π ο ρ ε υ μ ά τ ω ν γίνεται
θ η σ α υ ρ ι σ τ ή ς (σ. 143)·
Α υ τ ή η μ ο ρ φ ή κυριαρχούσε ακριβώς στις αρχές τ η ς ε μ π ο ­
ρευματικής κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς . Ασία. Με την π α ρ α π έ ρ α α ν ά π τ υ ξ η
τ η ς εμπορευματικής κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς , κ ά θ ε π α ρ α γ ω γ ό ς ε μ π ο ­
ρευμάτων π ρ έ π ε ι ν α εξασφαλίσει για τον ε α υ τ ό τ ο υ τ ο nex­
us rerum, τ ο χρηματικό «κοινωνικό εχέγγυο». Έ τ σ ι π α ν τ ο ύ
συσσωρεύονται θησαυροί. Η α ν ά π τ υ ξ η τ η ς ε μ π ο ρ ε υ μ α τ ι κ ή ς
κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς αυξάνει την ισχύ τ ο υ χρήματος, τ η ς α π ό λ υ τ α
κοινωνικής μ ο ρ φ ή ς π λ ο ύ τ ο υ π ο υ είναι π ά ν τ ο τ ε άμεσα δ ι α θ έ ­
σιμος (σ. 144)· Ο π ό θ ο ς τ ο υ θ η σ α υ ρ ι σ μ ο ύ είναι α π ό τ η φ ύ σ η
τ ο υ απεριόριστος. Ποιοτικά, ή σε σ υ ν ά ρ τ η σ η με τ η μ ο ρ φ ή
του, τ ο χρήμα είναι άνευ ορίων - δ η λ α δ ή ο κ α θ ο λ ι κ ό ς ε κ π ρ ό ­
σ ω π ο ς τ ο υ υ λ ι κ ο ύ π λ ο ύ τ ο υ - σ π ά ε ι ό λ ο υ ς τ ο υ ς φραγμούς,
διότι είναι άμεσα μετατρέψιμο σε ο π ο ι ο δ ή π ο τ ε εμπόρευμα.
53

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Π ο σ ο τ ι κ ά όμως, κ ά θ ε π ρ α γ μ α τ ι κ ό π ο σ ό χρήματος είναι π ε ­
ριορισμένο κι έτσι έχει περιορισμένη α π ο τ ε λ ε σ μ α τ ι κ ό τ η τ α ως
μέσον α γ ο ρ α π ω λ η σ ί α ς . Α υ τ ή η α ν τ ί φ α σ η κάνει την α π ο θ η ­
σ α ύ ρ ι σ η ένα π ρ α γ μ α τ ι κ ά σισσύφειο (μάταιο) έργο σ υ σ σ ώ ­
ρευσης.
Ά λ λ ω σ τ ε η σ υ σ σ ώ ρ ε υ σ η φ ύ λ λ ω ν χ ρ υ σ ο ύ κι ασημιού δημι­
ουργεί τ ό σ ο μια ν έ α α γ ο ρ ά γι' α υ τ ά τ α μέταλλα, όσο και μια
λ α ν θ ά ν ο υ σ α π η γ ή χρήματος.
Με δεδομένες τις α κ α τ ά π α υ σ τ ε ς διακυμάνσεις τ ο υ βαθμού
κορεσμού τ η ς ε μ π ο ρ ε υ μ α τ ι κ ή ς κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς , ο θ η σ α υ ρ ι σ μ ό ς
χρησιμεύει σαν α π ο χ ε τ ε υ τ ι κ ό ς ή π α ρ ο χ ε τ ε υ τ ι κ ό ς αγωγός τ ο υ
χρήματος π ο υ κ υ κ λ ο φ ο ρ ε ί (σ. 147)·

β) Το μέσον π λ η ρ ω μ ή ς
Με την α ν ά π τ υ ξ η τ η ς ε μ π ο ρ ε υ μ α τ ι κ ή ς κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς ε μ φ α ν ί ­
ζονται ν έ ε ς συνθήκες. Η ε κ π ο ί η σ η ενός ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ ο ς μ π ο ­
ρεί ν α χωριστεί χρονικά α π ό την π ρ α γ μ ά τ ω σ η τ η ς τιμής του.
Τα ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α α π α ι τ ο ύ ν δ ι α φ ο ρ ε τ ι κ ά χρονικά δ ι α σ τ ή μ α τ α
γ ι α ν α παραχθούν* π α ρ ά γ ο ν τ α ι σε δ ι α φ ο ρ ε τ ι κ έ ς εποχές* ο ρ ι ­
σμένα π ρ έ π ε ι ν α α π ο σ τ α λ ο ύ ν σε μακρινές αγορές, κ.ο.κ. Σ υ ­
ν ε π ώ ς ο Α μπορεί ν α γίνει π ω λ η τ ή ς π ρ ι ν ο Β είναι σε θ έ σ η
ν α π λ η ρ ώ σ ε ι . Η π ρ α κ τ ι κ ή διαμορφώνει τις σ υ ν θ ή κ ε ς π λ η ρ ω ­
μής ω ς εξής: ο Α γίνεται π ι σ τ ω τ ή ς κι ο Β οφειλέτης. Το χ ρ ή ­
μα γίνεται μέσον π λ η ρ ω μ ή ς . Έ τ σ ι η σχέση μεταξύ π ι σ τ ω τ ή
και ο φ ε ι λ έ τ η γίνεται άμεσα π ι ο ανταγωνιστική. (Αυτό μ π ο ρ ε ί
ν α συμβεί ανεξάρτητα α π ό την ε μ π ο ρ ε υ μ α τ ι κ ή κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α
- π.χ. στην Αρχαιότητα και τ ο Μεσαίωνα), (σ. 148).
Σ' α υ τ ή τ η σχέση τ ο χρήμα λειτουργεί:
(ι) ω ς μέτρο τ η ς αξίας γ ι α τον καθορισμό τ η ς τιμής π ώ λ η ­
σης τ ο υ εμπορεύματος*
(2) ω ς ένα ιδεατό μέσον αγοράς.
Σ τ η μ ο ρ φ ή τ ο υ θ η σ α υ ρ ο ύ , τ ο χρήμα α π ο σ ύ ρ ε τ α ι α π ό την
κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α . Ό τ α ν όμως τ ο χρήμα είναι μέσον π λ η ρ ω μ ή ς ,
54

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

τότε μπαίνει μεν σε κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α α λ λ ά μόνον α φ ο ύ π ρ ο η ­
γουμένως τ ο ε μ π ό ρ ε υ μ α έχει βγει α π ό αυτήν. Ο ο φ ε ι λ έ τ η ς
α γ ο ρ α σ τ ή ς π ο υ λ ά ε ι ώστε ν α μπορεί ν α πληρώσει, ειδεμή η
π ε ρ ι ο υ σ ί α τ ο υ βγαίνει σε πλειστηριασμό. Ν α με π ο ι ό ν τ ρ ό π ο
τ ο χρήμα γίνεται α υ τ ο σ κ ο π ό ς τ η ς π ώ λ η σ η ς μέσ' α π ό μια κ ο ι ­
ν ω ν ι κ ή ανάγκη, π ο υ ξ ε π η δ ά ε ι α π ό τις σχέσεις της ίδιας τ η ς
διαδικασίας κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς (σ. 149)·
Το γεγονός ότι οι αγορές κι οι π ω λ ή σ ε ι ς δεν λαμβάνουν
χ ώ ρ α ταυτόχρονα, α φ ' ενός μεν δημιουργεί τ η λειτουργία τ ο υ
χρήματος ως μέσου π λ η ρ ω μ ή ς κι α φ ' ετέρου π α ρ ά γ ε ι μια
οικονομία τ ο υ μέσου κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς , με τις π λ η ρ ω μ έ ς ν α σ υ ­
γκεντρώνονται σ' ένα καθορισμένο μέρος. Οι virements [με­
ταβιβάσεις χρεών α π ό τον ένα λογαριασμό στον άλλο] σ τ η
μεσαιωνική Λ υ ώ ν - ένα είδος γ ρ α φ ε ί ο υ σ υ μ ψ η φ ι σ τ ι κ ώ ν ε κ ­
καθαρίσεων, ό π ο υ π λ η ρ ώ ν ε τ α ι μόνον έ ν α ς κ α θ α ρ ό ς μέσος
όρος των αμοιβαίων α π α ι τ ή σ ε ω ν (σ. 150).
Ό τ α ν σ υ μ ψ η φ ί ζ ο ν τ α ι οι π λ η ρ ω μ έ ς , τ ο χρήμα λειτουργεί
ιδεατά και μόνο: σαν λογιστικό χρήμα ή σαν μέτρο των α ξ ι ­
ών. Ό τ α ν π ρ έ π ε ι ν α γίνουν π ρ α γ μ α τ ι κ έ ς π λ η ρ ω μ έ ς , τ ό τ ε τ ο
χρήμα δεν εμφανίζεται σαν ένα μέσον κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς , σαν μια
π α ρ ο δ ι κ ή και μεσάζουσα μ ο ρ φ ή τ ο υ μεταβολισμού, α λ λ ά σαν
η ατομική ε ν σ ά ρ κ ω σ η τ η ς κοινωνικής εργασίας, σαν η α υ ­
τ ο τ ε λ ή ς ύ π α ρ ξ η τ η ς α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή ς αξίας, σαν τ ο α π ό λ υ τ ο
εμπόρευμα. Α υ τ ή η άμεση α ν τ ί φ α σ η ξ ε σ π ά ε ι τ η στιγμή ε κ ε ί ­
ν η των κρίσεων π α ρ α γ ω γ ή ς και ε μ π ο ρ ί ο υ , π ο υ ονομάζεται
νομισματική κρίση. Η νομισματική κρίση ε π έ ρ χ ε τ α ι μόνον
εκεί ό π ο υ έχει α ν α π τ υ χ θ ε ί π λ ή ρ ω ς τ ό σ ο η α λ υ σ σ ί δ α τ ω ν
διαδοχικών π λ η ρ ω μ ώ ν , όσο κι ένα τεχνητό σύστημα σ υ μ ψ η ­
φισμού τους. Ό τ α ν π α ρ ο υ σ ι ά ζ ο ν τ α ι γενικότερες δ ι α τ α ρ α χ έ ς
α υ τ ο ύ τ ο υ μηχανισμού, α π ' ό π ο υ κι αν π ρ ο έ ρ χ ο ν τ α ι , τ ό τ ε
το χρήμα μ ε τ α τ ρ έ π ε τ α ι ξ α φ ν ι κ ά και άμεσα α π ό την α π λ ώ ς
ιδεατή μ ο ρ φ ή τ ο υ λογιστικού χρήματος σε μετρητό χρήμα. Τα
βέβηλα ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α δεν μ π ο ρ ο ύ ν π λ έ ο ν ν α τ ο α ν τ ι κ α τ α σ τ ή ­
σουν (σ. 151).
Το π ι σ τ ω τ ι κ ό χρήμα ξ ε π η δ ά ε ι α π ό τ η λειτουργία τ ο υ χ ρ ή 55

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ματος ω ς μέσου πληρωμής" οι χρεωστικές α π ο δ ε ί ξ ε ι ς κ υ κ λ ο ­
φ ο ρ ο ύ ν με τ η σειρά τους, προκειμένου ν α μεταβιβάσουν τ α
χ ρ έ η σε άλλους. Μαζί με τ ο π ι σ τ ω τ ι κ ό σ ύ σ τ η μ α επεκτείνεται
κι η λειτουργία τ ο υ χρήματος ως μέσου π λ η ρ ω μ ή ς . Ως μέσον
π λ η ρ ω μ ή ς , το χρήμα α π ο κ τ ά τις δικές τ ο υ μ ο ρ φ έ ς ύ π α ρ ξ η ς ,
με τις ο π ο ί ε ς καταλαμβάνει τ η σ φ α ί ρ α των μεγάλης κλίμακας
ε μ π ο ρ ι κ ώ ν συναλλαγών, ενώ τ ο νόμισμα α π ω θ ε ί τ α ι κυρίως
σ τ η σ φ α ί ρ α τ ο υ λιανικού ε μ π ο ρ ί ο υ (σ. 152).
Ό τ α ν η ε μ π ο ρ ε υ μ α τ ι κ ή π α ρ α γ ω γ ή φ τ ά σ ε ι σ' ένα ορισμένο
ε π ί π ε δ ο α ν ά π τ υ ξ η ς και ό γ κ ο υ , τ ό τ ε η λειτουργία τ ο υ χ ρ ή ­
ματος ω ς μέσου π λ η ρ ω μ ή ς επεκτείνεται π έ ρ α α π ό τ η σ φ α ί ­
ρα τ η ς εμπορευματικής κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς . Γίνεται τ ο κ α θ ο λ ι κ ό
ε μ π ό ρ ε υ μ α των συμβολαίων. Οι γ α ι ο π ρ ό σ ο δ ο ι , οι φόροι και
τ α π α ρ ό μ ο ι α μετασχηματίζονται α π ό π λ η ρ ω μ έ ς σε είδος, σε
π λ η ρ ω μ έ ς σε χρήμα. Βλ. τ η Γαλλία την ε π ο χ ή τ ο υ Λ ο υ δ ο ­
βίκου τ ο υ ΙΔ (Boisgιιtllebert και νεαώ&η). Α π ό την ά λ λ η
μεριά, βλ. Ασία, Τουρκία, Ι α π ω ν ί α , κ . λ π . (σ. 153)·
Η εξέλιξη τ ο υ χρήματος ως μέσου π λ η ρ ω μ ή ς κάνει α π α ­
ραίτητη τ η σ υ σ σ ώ ρ ε υ σ η χρήματος, ώστε ν α π λ η ρ ω θ ο ύ ν οι
λ η ξ ι π ρ ό θ ε σ μ ε ς οφειλές. Ο θ η σ α υ ρ ι σ μ ό ς ε ξ α φ α ν ί σ τ η κ ε ως
α υ τ ο τ ε λ ή ς μ ο ρ φ ή π λ ο υ τ ι σ μ ο ύ μόλις α ν α π τ ύ χ θ η κ ε π ε ρ ι σ σ ό ­
τερο η κοινωνία και τ ώ ρ α ε π α ν ε μ φ α ν ί ζ ε τ α ι με τ η μ ο ρ φ ή των
α π ο θ ε μ α τ ι κ ώ ν σε μέσα π λ η ρ ω μ ή ς (σ. 155)·

γ) Το π α γ κ ό σ μ ι ο χρήμα
Σ τ ο π α γ κ ό σ μ ι ο εμπόριο α π ο σ ύ ρ ο ν τ α ι οι τ ο π ι κ έ ς μ ο ρ φ έ ς τ ο υ
νομίσματος (κέρματα και χαρτονόμισμα) και μόνον οι ράβδοι
ευγενών μετάλλων ισχύουν ως π α γ κ ό σ μ ι ο χρήμα. Μόνο στην
π α γ κ ό σ μ ι α αγορά τ ο χρήμα λειτουργεί σε ό λ η τ ο υ την έ κ τ α σ η
ω ς τ ο ε μ π ό ρ ε υ μ α εκείνο, π ο υ η φ υ σ ι κ ή μ ο ρ φ ή τ ο υ είναι τ α υ ­
τ ό χ ρ ο ν α και η άμεση κοινωνική ενσάρκωση τ η ς αφηρημένης
α ν θ ρ ώ π ι ν η ς εργασίας. Ε δ ώ ο τ ρ ό π ο ς ύ π α ρ ξ ή ς τ ο υ αντιστοι­
χεί στην έννοιά τ ο υ (σ. 155)·
56

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ
Η ΜΕΤΑΤΡΟΠΗ ΤΟΥ ΧΡΗΜΑΤΟΣ
ΣΕ Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο

1.
Ο ΓΕΝΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ ΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ
Α φ ε τ η ρ ί α τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ είναι η κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α των ε μ π ο ρ ε υ ­
μάτων. Ε π ο μ έ ν ω ς η π α ρ α γ ω γ ή των εμπορευμάτων, η ε μ π ο ­
ρευματική κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α και η α ν ε π τ υ γ μ έ ν η μ ο ρ φ ή της, τ ο
εμπόριο, α π ο τ ε λ ο ύ ν π ά ν τ ο τ ε τις θεμελιακές ιστορικές π ρ ο ϋ ­
π ο θ έ σ ε ι ς γ ι α τ η γ έ ν ε σ η τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ . Η σύγχρονη ιστορία
τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ χρονολογείται α π ό τ η δημιουργία τ ο υ σ ύ γ ­
χρονου π α γ κ ό σ μ ι ο υ ε μ π ο ρ ί ο υ και τ η ς π α γ κ ό σ μ ι α ς α γ ο ρ ά ς
κ α τ ά το ι 6 ο αιώνα (σ. 159)·
Αν εξετάσουμε μόνο τις οικονομικές μορφές π ο υ π α ρ ά ­
γ ο ν τ α ι α π ό την ε μ π ο ρ ε υ μ α τ ι κ ή κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α , θ α δούμε ότι
τελικό π ρ ο ϊ ό ν τ ο υ ς είναι τ ο χρήμα κι ότι τ ο χρήμα είναι η
π ρ ώ τ η μ ο ρ φ ή με την ο π ο ί α εμφανίζεται το κ ε φ ά λ α ι ο . Ι σ τ ο ­
ρικά το κ ε φ ά λ α ι ο αντικρύξει π α ν τ ο ύ π ρ ώ τ α τ η γ α ι ο κ τ η σ ί α
σαν χρηματική π ε ρ ι ο υ σ ί α , τ ο ε μ π ο ρ ι κ ό και τ ο τ ο κ ο γ λ υ φ ι κ ό
κ ε φ ά λ α ι ο . Α κ ό μ α και σήμερα κ ά θ ε ν έ ο κ ε φ ά λ α ι ο έρχεται
σ τ ο π ρ ο σ κ ή ν ι ο π ρ ώ τ α με τ η μ ο ρ φ ή χρήματος, σαν χρήμα
π ο υ μέσ' α π ό καθορισμένες διαδικασίες θ α μ ε τ α τ ρ α π ε ί σε
κεφάλαιο.
Το χρήμα ω ς χρήμα και τ ο χρήμα ω ς κ ε φ ά λ α ι ο δ ι α φ έ ρ ο υ ν
μεταξύ τους, π ρ ι ν α π ' ό λ α έστω και μόνον α π ό τ η δ ι α φ ο ρ ε ­
τ ι κ ή μ ο ρ φ ή με την ο π ο ί α κ υ κ λ ο φ ο ρ ο ύ ν . Κ α τ ά τ η διαδικασία
57

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Ε - Χ - Ε εμφανίζεται και η μ ο ρ φ ή Χ - Ε - Χ , δ η λ α δ ή αγοράζω
γ ι α ν α π ο υ λ ή σ ω . Το χρήμα π ο υ π ε ρ ι γ ρ ά φ ε ι α υ τ ή τ η μ ο ρ φ ή
κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς , γίνεται κ ε φ ά λ α ι ο κ α θ ώ ς κ υ κ λ ο φ ο ρ ε ί και είναι
ή δ η κ ε φ ά λ α ι ο α π ό τον ίδιο τ ο υ τον προορισμό.
Το α π ο τ έ λ ε σ μ α τ η ς Χ - Ε - Χ είναι Χ-Χ, η έμμεση α ν τ α λ ­
λ α γ ή χρήματος με χρήμα. Αγοράζω βαμβάκι π ρ ο ς ιοο£ και
τ ο π ο υ λ ώ γ ι α ι ι ο £ . Τελικά, έχω ανταλλάξει τις ιοο£ με n o ,
χρήμα με χρήμα.
Η διαδικασία α υ τ ή δεν θ α είχε νόημα αν α π έ φ ε ρ ε τ ε λ ι κ ά
την ίδια χρηματική αξία με την αρχική (ιοο£ α π ό τις ιοο).
Κι όμως, είτε ο έ μ π ο ρ ο ς βγάλει ιοο, ή n o , είτε α π λ ώ ς 5θ£
γ ι α τις ιοο£ τις ο π ο ί ε ς ε π έ ν δ υ σ ε , τ ο χρήμα τ ο υ διέγραψε μια
ιδιαίτερη κίνηση, την Ε - Χ - Ε , π ο υ διαφέρει εντελώς α π ό εκεί­
ν η τ η ς εμπορευματικής κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς . Θ' α ν α κ α λ ύ ψ ο υ μ ε τις
δ ι α φ ο ρ έ ς περιεχομένου αν εξετάσουμε τις δ ι α φ ο ρ έ ς μ ο ρ φ ή ς
μεταξύ τ η ς κίνησης α υ τ ή ς [Χ-Ε-Χ] και τ η ς Ε - Χ - Ε .
Αν π ά ρ ο υ μ ε χωριστά τις δ υ ο φ ά σ ε ι ς τ η ς διαδικασίας, θ α
δούμε ότι είναι ίδιες με την Ε - Χ - Ε . Υπάρχει όμως μεγάλη
δ ι α φ ο ρ ά σ τ η συνολική διαδικασία. Στην Ε - Χ - Ε το χρήμα
α π ο τ ε λ ε ί τ ο μεσάζοντα, ενώ τ ο ε μ π ό ρ ε υ μ α είναι η α φ ε τ η ρ ί α
και τ ο τέρμα. Στην Χ - Ε - Χ το ε μ π ό ρ ε υ μ α είναι ο μεσάζοντας,
ενώ τ ο χρήμα είναι η α φ ε τ η ρ ί α και τ ο τέρμα. Στην Ε - Χ - Ε τ ο
χρήμα ξοδεύεται μια και κ α λ ή , ενώ στην Χ - Ε - Χ τ ο χρήμα
ε π ε ν δ ύ ε τ α ι για ν ' α π ο φ έ ρ ε ι χρήμα. Ε π ι σ τ ρ έ φ ε ι δ η λ α δ ή εκεί
α π ' ό π ο υ ξεκίνησε. Ε π ο μ έ ν ω ς έχουμε κ ι ό λ α ς εδώ μια χ ε ι ρ ο ­
π ι α σ τ ή δ ι α φ ο ρ ά ανάμεσα στην κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α τ ο υ χρήματος ω ς
χρήμα και τ ο υ χρήματος σαν κ ε φ ά λ α ι ο .
Στην Ε - Χ - Ε το χρήμα μπορεί ν α ε π ι σ τ ρ έ ψ ε ι στην α φ ε τ η ­
ρία τ ο υ μόνο μέσ' α π ό την ε π α ν ά λ η ψ η όλης τ η ς διαδικασίας,
μέσ' α π ό την π ώ λ η σ η ν έ ο υ εμπορεύματος. Η ε π α ν α κ υ κ λ ο φ ο ­
ρία τ ο υ χρήματος είναι λ ο ι π ό ν , εδώ, ανεξάρτητη α π ό την ίδια
τ η διαδικασία. Α π ε ν α ν τ ί α ς στην Χ - Ε - Χ , η ε π α ν α κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α
τ ο υ χρήματος καθορίζεται α π ό τ ο π ώ ς ξοδεύτηκε μέσα στην
ίδια τ η δομή τ η ς διαδικασίας, η ο π ο ί α μένει μετέωρη αν α π ο ­
τύχει η ε π α ν α κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α (σ. 162).
58

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

Ύ σ τ α τ ο ς σ κ ο π ό ς τ η ς Ε - Χ - Ε είναι η αξία χρήσης, ενώ τ η ς
Χ - Ε - Χ η ίδια η α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή αξία.
Στην Ε - Χ - Ε , και τ α δυο ά κ ρ α έχουν την ίδια οικονομική
μορφή. Και τ α δ υ ο είναι ε μ π ό ρ ε υ μ α και μάλιστα ίσης αξίας.
Ταυτόχρονα όμως είναι π ο ι ο τ ι κ ά δ ι α φ ο ρ ε τ ι κ έ ς αξίες χρήσης
κι α υ τ ή η διαδικασία έχει ω ς περιεχόμενο τον κοινωνικό μ ε ­
ταβολισμό. Στην Χ - Ε - Χ η ό λ η διεργασία μοιάζει με μια π ρ ώ ­
τ η ματιά τ α υ τ ο λ ο γ ι κ ή κι ά σ κ ο π η . Μοιάζει π α ρ ά λ ο γ ο το ν '
ανταλλάξει κανείς ΙΟΟΕ με ιοο£ και μάλιστα έμμεσα. Έ ν α
π ο σ ό χρήματος διαφέρει α π ό ένα ά λ λ ο π ο σ ό χρήματος μόνο
κ α τ ά τ ο μέγεθός τ ο υ . Ε π ο μ έ ν ω ς η Χ - Ε - Χ α π ο κ τ ά τ ο νόημά
τ η ς μόνο μέσ' α π ό μια π ο σ ο τ ι κ ή δ ι α φ ο ρ ά μεταξύ τ ω ν δ υ ο
άκρων. Το χρήμα π ο υ βγαίνει έξω α π ό την κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α είναι
π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο α π ό εκείνο π ο υ μπαίνει σ' αυτήν. Το βαμβάκι
π ο υ αγοράστηκε γ ι α ιοο£, π ο υ λ ή θ η κ ε α ς π ο ύ μ ε π ρ ο ς ιοο+ιο.
Ε π ο μ έ ν ω ς η διαδικασία α κ ο λ ο υ θ ε ί τον τ ύ π ο Χ - Ε - Χ ' , ό π ο υ
Χ'=Χ+ΔΧ (το σύμβολο Δ π α ρ ι σ τ ά ν ε ι τ η δ ι α φ ο ρ ά , την α λ λ α γ ή
π ο σ ο ύ ) . Α υ τ ό το ΔΧ, α υ τ ή η π ρ ο σ α ύ ξ η σ η , είναι η υ π ε ρ α ξ ί α .
Η αξία π ο υ ε π ε ν δ ύ ε τ α ι αρχικά, όχι μόνο διατηρείται α τ ό φ ι α
κ α τ ά την κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α , α λ λ ά και π ρ ο σ θ έ τ ε ι στον ε α υ τ ό τ η ς
μια υ π ε ρ α ξ ί α , α υ τ ο - ε π α υ ξ ά ν ε τ α ι . Α υ τ ή εδώ η κίνηση μ ε τ α ­
τ ρ έ π ε ι το χρήμα σε κ ε φ ά λ α ι ο .
Σ τ η διαδικασία Ε - Χ - Ε μπορεί ε π ί σ η ς ν α υ π ά ρ ξ ε ι δ ι α φ ο ρ ά
αξίας μεταξύ των δ υ ο άκρων, α λ λ ά είναι εντελώς τ υ χ α ί α σ'
α υ τ ή τ η μ ο ρ φ ή κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς και η Ε - Χ - Ε δεν χάνει το νόημά
τ η ς όταν τ α ά κ ρ α είναι ίσα. Αντίθετα, τ ο ύ τ η είναι μάλλον η
α ν α γ κ α ί α σ υ ν θ ή κ η για την κανονική εξέλιξή της.
Η ε π α ν ά λ η ψ η τ η ς διαδικασίας Ε - Χ - Ε ρυθμίζεται α π ό
έναν ύ σ τ α τ ο στόχο, π ο υ βρίσκεται έξω α π ό αυτήν: την κ α ­
τανάλωση, την ι κ α ν ο π ο ί η σ η καθορισμένων αναγκών. Α π ε ν α ­
ν τ ί α ς στην Χ - Ε - Χ , α φ ε τ η ρ ί α και τέρμα ταυτίζονται, είναι τ ο
χρήμα, κι α υ τ ό το γεγονός κάνει α υ τ ή τ η διαδικασία α τ έ ρ μ ο ­
νη. Είναι α λ ή θ ε ι α π ω ς το Χ+ΔΧ διαφέρει π ο σ ο τ ι κ ά α π ό τ ο
Χ, α λ λ ά κι α υ τ ό δεν είναι π α ρ ά ένα ορισμένο π ο σ ό χρήματος.
Αν ξοδευτεί, δεν θ α είναι π λ έ ο ν κ ε φ ά λ α ι ο . Αν βγει έξω α π ό
59

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

την κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α , τότε Οα παραμείνει στάσιμο σαν θ η σ α υ ­
ρός. Α π ό τ η στιγμή π ο υ είναι δεδομένη η α ν ά γ κ η ε π α ύ ξ η σ η ς
τ η ς αξίας, α υ τ ή η α ν ά γ κ η ισχύει τ ό σ ο γ ι α το Χ' όσο και γ ι α
το Χ. Η κίνηση τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ δεν γνωρίζει λ ο ι π ό ν κ α ν έ ν α
φραγμό, διότι ο στόχος τ η ς δεν ε π ι τ υ γ χ ά ν ε τ α ι ο ύ τ ε στο τ έ λ ο ς
της, ο ύ τ ε και στην αρχή τ η ς (σ. 1 6 4 - 1 6 5 ) . Ο ιδιοκτήτης τ ο υ
χρήματος γίνεται κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η ς ω ς ε κ π ρ ό σ ω π ο ς α υ τ ή ς τ η ς
διαδικασίας.
Ενώ κ α τ ά την ε μ π ο ρ ε υ μ α τ ι κ ή κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α η α ν τ α λ λ α κ τ ι ­
κ ή αξία α π ο κ τ ά το π ο λ ύ π ο λ ύ μια μ ο ρ φ ή ανεξάρτητη α π ό
την αξία χρήσης τ ω ν εμπορευμάτων, εδώ εκδηλώνεται ξ α φ ­
ν ι κ ά σαν μια υ π ό σ τ α σ η π ο υ κινείται κι α ν α π τ ύ σ σ ε τ α ι α π ό
μόνη της, και γ ι α την ο π ο ί α το ε μ π ό ρ ε υ μ α και το χρήμα
α π ο τ ε λ ο ύ ν α π λ έ ς μορφές. Ε π ι π λ έ ο ν , η αρχική αξία δ ι α φ ο ρ ο ­
π ο ι ε ί τ α ι α π ό τον ε α υ τ ό τ η ς ω ς υ π ε ρ α ξ ί α . Γίνεται κινούμενο
χρήμα και, ω ς κινούμενο χρήμα, γίνεται κ ε φ ά λ α ι ο (σ. ι68).
Η διαδικασία Χ - Ε - Χ ' εμφανίζεται π ρ ά γ μ α τ ι σαν μια μ ο ρ ­
φ ή π ο υ χαρακτηρίζει ειδικά τ ο εμπορικό κ ε φ ά λ α ι ο και μόνο.
Α λ λ ά και τ ο βιομηχανικό κ ε φ ά λ α ι ο είναι χρήμα π ο υ μ ε τ α ­
τ ρ έ π ε τ α ι σ' εμπορεύματα, τ α ο π ο ί α με την π ώ λ η σ ή τ ο υ ς ξ α ν α μ ε τ α τ ρ έ π ο ν τ α ι σε π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο χρήμα. Οι ό π ο ι ε ς π ρ ά ξ ε ι ς
σ υ ν τ ε λ ο ύ ν τ α ι έξω α π ό τ η σ φ α ί ρ α τ η ς κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς μεταξύ
α γ ο ρ ά ς και π ώ λ η σ η ς , δεν α λ λ ά ζ ο υ ν τ ί π ο τ ε σ' α υ τ ό τ ο γ ε γ ο ­
νός. Τέλος, στο τ ο κ ο φ ό ρ ο κ ε φ ά λ α ι ο η διαδικασία εμφανίζεται
σαν Χ - Χ ' χωρίς καμμιά μεσολάβηση, σαν μια αξία π ο υ είναι,
τ ρ ό π ο ς τ ο υ λέγειν, μεγαλύτερη α π ό τον ε α υ τ ό της (σ. ι68).

2.
ΑΝΤΙΦΆΣΕΙς ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ
Η μ ο ρ φ ή τ η ς κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς κ α τ ά την ο π ο ί α το χρήμα γίνεται
κ ε φ ά λ α ι ο , αντιφάσκει με ό λ ο υ ς τ ο υ ς π ρ ο η γ ο ύ μ ε ν ο υ ς νόμους
π ο υ ισχύουν γ ι α τ η φ ύ σ η τ ω ν εμπορευμάτων, τ η ς αξίας, τ ο υ
χρήματος και τ η ς ίδιας τ η ς κυκλοφορίας. Θ α μ π ο ρ ο ύ σ ε ά ρ α 6ο

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

γε ν α π ρ ο κ α λ έ σ ε ι κάτι τέτοιο κ ά π ο ι α τ υ π ι κ ή και μόνο δ ι α ­
φ ο ρ ά τ η ς α ν τ ί σ τ ρ ο φ η ς σειράς διαδοχής; Ε π ι π λ έ ο ν : α υ τ ή η
α ν τ ι σ τ ρ ο φ ή τ η ς σειράς διαδοχής υ π ά ρ χ ε ι μόνο γ ι α τ ο ένα
α π ό τ α τρία σ υ ν α λ λ α σ σ ό μ ε ν α π ρ ό σ ω π α . Ως κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η ς αγοράζω ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α α π ό τον Α και τ α π ο υ λ ώ σ τ ο ν Β.
Ο Α κι ο Β εμφανίζονται σαν α π λ ο ί π ω λ η τ έ ς κι α γ ο ρ α σ τ έ ς
εμπορευμάτων. Και στις δ υ ο π ε ρ ι π τ ώ σ ε ι ς τ ο υ ς αντιμετωπίζω
ως α π λ ό ς κάτοχος χρήματος ή εμπορευμάτων: τ ο ν ένα ω ς
α γ ο ρ α σ τ ή ή χρήμα, τον άλλον ως π ω λ η τ ή ή εμπόρευμα. Δεν
αντικρύζω όμως κανέναν α π ό τ ο υ ς δ υ ο σαν κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η
ή σαν ε κ π ρ ό σ ω π ο κ ά π ο ι ο υ π ρ ά γ μ α τ ο ς π ο υ είναι κάτι π α ρ α ­
π ά ν ω α π ό χρήμα ή εμπόρευμα. Για τ ο ν Α η σ υ ν α λ λ α γ ή α ρ χ ί ­
ζει με μια π ώ λ η σ η γ ι α τ ο ν Β τελειώνει με μια αγορά, δ η λ α δ ή
ό π ω ς ακριβώς συμβαίνει στην ε μ π ο ρ ε υ μ α τ ι κ ή κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α .
Ε π ι π λ έ ο ν , αν στήριζα τ ο δικαίωμα τ η ς υ π ε ρ α ξ ί α ς στην κ α ­
νονική σειρά διαδοχής, τ ό τ ε ο Α θ α μ π ο ρ ο ύ σ ε ν α π ο υ λ ή σ ε ι
κατευθείαν στον Β κι έτσι δεν Οα υ π ή ρ χ ε καμμιά π ε ρ ί π τ ω σ η
ν' α π ο σ π ά σ ω υπεραξία.
Α ς υ π ο θ έ σ ο υ μ ε π ω ς ο Α κι ο Β αγοράζουν κ α τ ε υ θ ε ί α ν
ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α ο έ ν α ς α π ό τον άλλον. Σε ό,τι α φ ο ρ ά την υ π ε ­
ραξία, μ π ο ρ ο ύ ν ν α ε π ω φ ε λ η θ ο ύ ν και οι δυο. Ο Α μ π ο ρ ε ί ν α
π α ρ ά ξ ε ι π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο α π ό τ ο ε μ π ό ρ ε υ μ α π ο υ μπορεί ν α π α ράξει ο Β στο ίδιο χρονικό διάστημα, και αντιστρόφως. Ά ρ α
και οι δ ύ ο π ά λ ι Οα μ π ο ρ ο ύ σ α ν ν α ε π ω φ ε λ η θ ο ύ ν . Δεν σ υ μ ­
βαίνει όμως τ ο ίδιο με την α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή αξία. Ε δ ώ α ν τ α λ ­
λάσσονται μεταξύ τ ο υ ς ίσες αξίες, α κ ό μ α κι αν παρεμβαίνει
τ ο χρήμα ω ς μέσον κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς , (σ. 170).
Αν εξετάσουμε α φ η ρ η μ έ ν α α υ τ ή τ η διαδικασία, Οα δ ο ύ ­
με ότι τ ο μόνο π ο υ συντελείται στην α π λ ή ε μ π ο ρ ε υ μ α τ ι κ ή
κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α είναι (εκτός α π ό την α ν τ ι κ α τ ά σ τ α σ η τ η ς μιας
αξίας χρήσης α π ό μιαν άλλη) μια α λ λ α γ ή μ ο ρ φ ή ς τ ο υ ε μ π ο ­
ρεύματος. Μέχρις εδώ, α υ τ ή η διαδικασία δεν ε π ι φ έ ρ ε ι π α ρ ά
μια α λ λ α γ ή μ ο ρ φ ή ς στην α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή αξία κι ε π ο μ έ ν ω ς
σ υ ν ε π ά γ ε τ α ι α ν τ α λ λ α γ ή μεταξύ ισοδυνάμων, εάν τ ο φ α ι ν ό μ ε ­
νο α υ τ ό εκτυλίσσεται στην ιδανική τ ο υ μορφή. Πράγματι, τ α

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α μ π ο ρ ο ύ ν ν α π ο υ λ η θ ο ύ ν σε τιμές διαφορετικές
α π ό την αξία τ ο υ ς α λ λ ά α υ τ ό θ α σήμαινε μια π α ρ α β ί α σ η τ ο υ
νόμου τ η ς εμπορευματικής ανταλλαγής. Στην ιδανική μ ο ρ φ ή
της, είναι μια α ν τ α λ λ α γ ή ισοδυνάμων κι ε π ο μ έ ν ω ς δεν α π ο ­
τελεί μέσο γ ι α ν α π λ ο υ τ ί σ ε ι κανείς (σ. 171).
Α π ό εδώ π ρ ο κ ύ π τ ε ι τ ο λ ά θ ο ς όλων εκείνων π ο υ π ρ ο ­
σ π α θ ο ύ ν ν α π α ρ α σ τ ή σ ο υ ν την κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ε μ π ο ρ ε υ μ ά τ ω ν
σαν π η γ ή υ π ε ρ α ξ ί α ς . Condillac (σ. 171), Newman (σ. 172).
Α ς υ π ο θ έ σ ο υ μ ε όμως π ω ς η α ν τ α λ λ α γ ή δεν εκτυλίσσεται
στην ιδανική μ ο ρ φ ή της, δ η λ α δ ή ότι δεν α ν τ α λ λ ά σ σ ο ν τ α ι
ισοδύναμα. Α ς υ π ο θ έ σ ο υ μ ε π ω ς ο κ ά θ ε π ω λ η τ ή ς π ο υ λ ά ε ι τ ο
ε μ π ό ρ ε υ μ ά τ ο υ κ α τ ά ι ο % π ά ν ω α π ό την αξία τ ο υ . Τ ί π ο τ α
δεν αλλάξει. Εκείνο π ο υ ο κ α θ έ ν α ς κερδίζει ω ς π ω λ η τ ή ς ,
τ ο χάνει σ τ η συνέχεια ω ς αγοραστής. Είναι σαν ν α άλλαξε
α π λ ώ ς η αξία τ ο υ χρήματος κ α τ ά ιο%, δ η λ α δ ή σαν οι α γ ο ­
ρ α σ τ έ ς ν ' αγόραζαν τ α π ά ν τ α κ α τ ά ι ο % κ ά τ ω α π ό την αξία
τ ο υ ς (σ. 173» Torrens σ. 174)·
Ο ισχυρισμός π ω ς η υ π ε ρ α ξ ί α γεννιέται α π ό μια άνοδο
τ ω ν τιμών, π ρ ο ϋ π ο θ έ τ ε ι π ω ς υ π ά ρ χ ε ι μια τ ά ξ η π ο υ αγοράζει
α λ λ ά δεν π ο υ λ ά ε ι , δ η λ α δ ή π ο υ καταναλώνει α λ λ ά δεν π α ρ ά ­
γει, μια τ ά ξ η π ο υ τ η ς π α ρ έ χ ε τ α ι α σ τ α μ ά τ η τ α δωρεάν χρήμα.
Το ν α π ο υ λ ά ε ι κανείς ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α π ά ν ω α π ό την αξία τ ο υ ς
σ' α υ τ ή την τάξη, σημαίνει ότι π α ί ρ ν ε ι π ί σ ω με α π α τ ε ω ν ι ά
ένα μέρος τ ο υ χρήματος π ο υ τ η ς έχει δοθεί δωρεάν. (Μικρά
Ασία κ α ι Ρώμη). Κι όμως, ε ξ α π α τ η μ έ ν ο ς π α ρ α μ έ ν ε ι π ά ν τ ο τ ε
ο π ω λ η τ ή ς και δεν μπορεί ν α π λ ο υ τ ί σ ε ι π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο , δ η λ α ­
δ ή δεν μ π ο ρ ε ί ν ' α π ο σ π ά σ ε ι υ π ε ρ α ξ ί α .
Α ς π ά ρ ο υ μ ε την π ε ρ ί π τ ω σ η τ η ς ε ξ α π ά τ η σ η ς . Ο Α π ο υ λ ά ­
ει στον Β κρασί αξίας 4θ£, με α ν τ ά λ λ α γ μ α στάρι αξίας 5θ£.
Ο Α κέρδισε ιο£. Ό μ ω ς ο Α κι ο Β μαζί έχουν μόνον ο,ο£.
Ο Α έχει 5 0 κι ο Β μόνο 4 0 . Αξία μεταβιβάστηκε, α λ λ ά δεν
δημιουργήθηκε. Δεν μπορεί λ ο ι π ό ν η κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή τάξη,
ως σύνολο, σε κ ά π ο ι α χώρα, ν α ε ξ α π α τ ά τ ο ν ε α υ τ ό τ η ς (σ.
176).

Ε π ο μ έ ν ω ς : αν έχουμε α ν τ α λ λ α γ ή ισοδυνάμων, τότε δεν
62

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

π ρ ο κ ύ π τ ε ι καμμιά υ π ε ρ α ξ ί α . Κι αν δεν α ν τ α λ λ ά σ σ ο ν τ α ι ι σ ο ­
δύναμα, π ά λ ι δεν π ρ ο κ ύ π τ ε ι υ π ε ρ α ξ ί α . Η ε μ π ο ρ ε υ μ α τ ι κ ή κ υ ­
κ λ ο φ ο ρ ί α δεν δημιουργεί καμμιά καινούργια αξία.
Γι' α υ τ ό τ ο λόγο δεν εξετάζουμε εδώ τις π α λ ι ό τ ε ρ ε ς και
π ι ο γ ν ω σ τ έ ς μ ο ρ φ έ ς κ ε φ α λ α ί ο υ , τ ο ε μ π ο ρ ι κ ό και τ ο τ ο κ ο ­
γ λ υ φ ι κ ό κ ε φ ά λ α ι ο . Αν και η α ν ά π τ υ ξ η τ ο υ ε μ π ο ρ ι κ ο ύ κ ε ­
φ α λ α ί ο υ δεν εξηγείται με την α π λ ή ε ξ α π ά τ η σ η , μας λ ε ί π ο υ ν
π ο λ λ ο ί ενδιάμεσοι κρίκοι π ο υ α π α ι τ ο ύ ν τ α ι γ ι α την ερμηνεία
της. Το ίδιο κι α κ ό μ α π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο ισχύει γ ι α τ ο τ ο κ ο γ λ υ φ ι κ ό
και τ ο τ ο κ ο φ ό ρ ο κ ε φ ά λ α ι ο . Θ α δούμε αργότερα π ω ς τ ό σ ο τ ο
ε μ π ο ρ ι κ ό όσο και τ ο τ ο κ ο φ ό ρ ο κ ε φ ά λ α ι ο είναι π α ρ ά γ ω γ ε ς
μορφές, και θ α εξετάσουμε γιατί εμφανίζονται ιστορικά π ρ ι ν
α π ό τ ο σύγχρονο κ ε φ ά λ α ι ο .
Δείξαμε π ω ς η υ π ε ρ α ξ ί α δεν μπορεί ν α π η γ ά ζ ε ι α π ό την
κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α . Μ ή π ω ς όμως π η γ ά ζ ε ι α π ό κ ά π ο υ α λ λ ο ύ έξω
α π ό αυτήν; Έ ξ ω α π ό την κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α , ο κ ά τ ο χ ο ς ε μ π ο ρ ε ύ ­
ματος είναι ο α π λ ό ς π α ρ α γ ω γ ό ς τ ο υ και η αξία τ ο υ ε μ π ο ­
ρεύματος τ ο υ εξαρτάται α π ό την π ο σ ό τ η τ α τ η ς δικής τ ο υ
εργασίας, π ο υ εμπεριέχεται σ' α υ τ ό και η ο π ο ί α μετριέται
σ ύ μ φ ω ν α μ' ένα καθορισμένο κοινωνικό νόμο. Α υ τ ή η αξία
ε κ φ ρ ά ζ ε τ α ι με τ ο υ π ο λ ο γ ι σ τ ι κ ό χρήμα, π.χ. με μια τιμή ιο£.
Ό μ ω ς η αξία α υ τ ή δεν είναι τ α υ τ ό χ ρ ο ν α μια αξία ι ι £ . Η
εργασία τ ο υ δημιουργεί αξίες, α λ λ ά όχι αξίες π ο υ α υ τ ο ε π α υ ξ ά ν ο ν τ α ι . Μ π ο ρ ε ί ν α π ρ ο σ θ έ σ ε ι π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ η αξία στην
ή δ η υ π ά ρ χ ο υ σ α , α λ λ ά α υ τ ό συμβαίνει μόνο μέσα α π ό την
π ρ ό σ θ ε σ η π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ η ς εργασίας. Ε π ο μ έ ν ω ς ο ε μ π ο ρ ε υ μ α τ ο π α ρ α γ ω γ ό ς δεν μ π ο ρ ε ί ν α π α ρ ά ξ ε ι υ π ε ρ α ξ ί α έξω α π ό τ η
σ φ α ί ρ α τ η ς κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς , χωρίς ν α έρθει σ' ε π α φ ή με ά λ λ ο υ ς
κ α τ ό χ ο υ ς εμπορευμάτων.
Το κ ε φ ά λ α ι ο π ρ έ π ε ι λ ο ι π ό ν ν α γεννιέται α π ό τ ο ε μ π ό ρ ε υ ­
μα, α λ λ ά όχι μέσα σ τ ο ε μ π ό ρ ε υ μ α (σ. 178).
Άρα: η μ ε τ α τ ρ ο π ή τ ο υ χρήματος σε κ ε φ ά λ α ι ο π ρ έ π ε ι ν α
εξηγηθεί με βάση τ ο υ ς εσώτερους ν ό μ ο υ ς τ η ς α ν τ α λ λ α γ ή ς
εμπορευμάτων, με την α ν τ α λ λ α γ ή ισοδυνάμων ν α χρησιμεύει
σαν αφετηρία. Οι κάτοχοι τ ο υ χρήματος π ο υ υ π ά ρ ο υ ν α κ ό μ α
63

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

μόνο σαν ε κ κ ο λ α π τ ό μ ε ν ο ι κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ ε ς , είναι α ν α γ κ α σ μ έ ­
νοι ν ' αγοράζουν τ α ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α τ ο υ ς στην αξία τ ο υ ς , ν α τ α
π ω λ ο ύ ν στην αξία τ ο υ ς κι όμως σ τ ο τ έ λ ο ς τ η ς διαδικασίας
ν α έχουν α π ο σ π ά σ ε ι π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ η αξία α π ' ό σ η έχουν ε π ε ν ­
δύσει. Η μ ε τ α μ ό ρ φ ω σ η τ ο υ ς α π ό χρυσαλίδες σε π ε τ α λ ο ύ δ ε ς
π ρ έ π ε ι ν α συντελεστεί σ τ η σ φ α ί ρ α τ η ς κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς , α λ λ ά
όχι μέσα σε αυτήν. Αυτοί είναι οι όροι τ ο υ π ρ ο β λ ή μ α τ ο ς . Hic
Rhodus, hic salta! [Ιδού η Ρόδος, ιδού κ α ι τ ο π ή δ η μ α ] (σ.
178-179)·

3.
ΑΓΟΡΑ Κ Α Ι Π Ω Λ Η Σ Η Τ Η Σ ΕΡΓΑΣΙΑΚΗΣ ΔΥΝΑΜΗΣ
Η α λ λ α γ ή τ η ς αξίας τ ο υ χρήματος π ο υ π ρ ό κ ε ι τ α ι ν α μ ε τ α ­
τ ρ α π ε ί σε κ ε φ ά λ α ι ο , δεν μ π ο ρ ε ί ν α συντελείται μέσα σ τ ο ίδιο
τ ο χρήμα, διότι τ ο χρήμα ω ς μέσον α γ ο ρ α π ω λ η σ ί α ς π ρ α γ μ α ­
τώνει μονάχα την τιμή τ ο υ εμπορεύματος, ενώ όταν π α ρ α μ έ ­
νει α π λ ώ ς χρήμα δεν αλλάξει τ ο μέγεθος τ η ς αξίας τ ο υ . Α π ό
την ά λ λ η , στην π ώ λ η σ η μ ε τ α τ ρ έ π ε ι α π λ ώ ς τ ο ε μ π ό ρ ε υ μ α
α π ό την φ υ σ ι κ ή μ ο ρ φ ή τ ο υ σ τ η χρηματική τ ο υ μορφή. Σ υ ν ε ­
π ώ ς η α λ λ α γ ή π ρ έ π ε ι ν α συντελείται σ τ ο ε μ π ό ρ ε υ μ α τ η ς σει­
ρ ά ς Χ - Ε - Χ . Ό χ ι όμως στην α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή τ ο υ αξία, ε φ ό σ ο ν
α ν τ α λ λ ά σ σ ο ν τ α ι ισοδύναμα. Μ π ο ρ ε ί ν α π η γ ά ξ ε ι μόνον α π ό
την αξία χρήσης κ α θ ' ε α υ τ ή , δ η λ α δ ή α π ό την κ α τ α ν ά λ ω σ ή
τ ο υ . Γι' α υ τ ό τ ο σ κ ο π ό α π α ι τ ε ί τ α ι έ ν α εμπόρευμα, π ο υ η
αξία χ ρ ή σ η ς τ ο υ έχει την ιδιότητα ν α είναι π η γ ή α ν τ α λ λ α κ τ ι ­
κής αξίας. Α υ τ ό τ ο ε μ π ό ρ ε υ μ α υ π ά ρ χ ε ι π ρ ά γ μ α τ ι και είναι η
ε ρ γ α σ ι α κ ή δύναμη (σ. ΐ 7 9 8 ο ) .
Για ν α βρίσκει όμως ο ιδιοκτήτης τ ο υ χρήματος την ε ρ ­
γ α σ ι α κ ή δύναμη σαν έ ν α ε μ π ό ρ ε υ μ α στην αγορά, α υ τ ή θ α
π ρ έ π ε ι ν α π ω λ ε ί τ α ι α π ό τ ο ν κάτοχο της. Π ρ έ π ε ι δ η λ α δ ή ν α
είναι ε λ ε ύ θ ε ρ η εργασιακή δύναμη. Εφόσον, ω ς συμβαλλόμενα
μέρη, ο α γ ο ρ α σ τ ή ς και ο π ω λ η τ ή ς είναι κ α ι οι δ υ ο νομικώς
ίσα π ρ ό σ ω π α , η εργασιακή δύναμη π ρ έ π ε ι ν α π ω λ ε ί τ α ι π ρ ο _ Ι

64

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

σωρινά και μόνο - δεδομένου ότι σε μια π ώ λ η σ η π ο υ δεν
είναι προσωρινή, ο π ω λ η τ ή ς δεν π α ρ α μ έ ν ε ι π ω λ η τ ή ς α λ λ ά γ ί ­
νεται α υ τ ό ς ο ίδιος εμπόρευμα. Τότε όμως, ο κ ά τ ο χ ο ς τ η ς ε ρ ­
γ α σ ι α κ ή ς δύναμης δεν μ π ο ρ ε ί ν α π ο υ λ ά ε ι ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α σ τ α
ο π ο ί α ενσαρκώνεται η εργασιακή τ ο υ δύναμη, α λ λ ά οφείλει
μάλλον ν α π ο υ λ ά ε ι την ίδια τ ο υ την εργασιακή δ ύ ν α μ η σαν
ε μ π ό ρ ε υ μ α (σ. ι8ι).
Για ν α μ ε τ α τ ρ α π ε ί λ ο ι π ό ν τ ο χρήμα τ ο υ σε κ ε φ ά λ α ι ο , ο
κ ά τ ο χ ο ς τ ο υ χρήματος π ρ έ π ε ι ν α βρίσκει στην α γ ο ρ ά τον
ελεύθερο εργαζόμενο - ελεύθερο με δ ι π λ ή έννοια: σαν ένα
ελεύθερο ά ν θ ρ ω π ο π ο υ μπορεί ν α διαθέτει την ε ρ γ α σ ι α κ ή
τ ο υ δύναμη ως δικό τ ο υ εμπόρευμα" και σαν έναν ά ν θ ρ ω π ο
π ο υ δεν έχει ά λ λ α ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α ν α π ο υ λ ή σ ε ι , δεν έχει δ ε ­
σμούς, είναι α π ο δ ε σ μ ε υ μ έ ν ο ς α π ό κ α θ ε τ ί π ο υ χρειάζεται γ ι α
την π ρ α γ μ ά τ ω σ η τ η ς εργασιακής τ ο υ δύναμης (σ. 181-182).
Α ς π ο ύ μ ε π α ρ ε ν θ ε τ ι κ ά π ω ς η σχέση μεταξύ τ ο υ κ α τ ό χ ο υ
χρήματος και τ ο υ κ α τ ό χ ο υ εργασιακής δύναμης δεν είναι μια
φ υ σ ι κ ή σχέση, ούτε μια κοινωνική σχέση κοινή ανά τ ο υ ς α ι ­
ώνες, α λ λ ά μια ιστορική σχέση, π ρ ο ϊ ό ν π ο λ λ ώ ν οικονομικών
ε π α ν α σ τ ά σ ε ω ν . Το ίδιο ισχύει και γ ι α τις οικονομικές κ α τ η ­
γορίες, π ο υ εξετάσαμε ώ ς εδώ και φ έ ρ ο υ ν την σ φ ρ α γ ί δ α τ η ς
ιστορίας τους. Έ ν α π ρ ο ϊ ό ν γίνεται ε μ π ό ρ ε υ μ α μόνο αν π α ­
ραχθεί σαν άμεσο μέσον επιβίωσης. Η μάζα των π ρ ο ϊ ό ν τ ω ν
μ π ο ρ ε ί ν α π ά ρ ε ι την ε μ π ο ρ ε υ μ α τ ι κ ή μ ο ρ φ ή μόνο μέσα σ'
έναν ιδιαίτερο τ ρ ό π ο π α ρ α γ ω γ ή ς , τον κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ό τ ρ ό ­
π ο π α ρ α γ ω γ ή ς , π α ρ ' όλο π ο υ η ε μ π ο ρ ε υ μ α τ ι κ ή π α ρ α γ ω γ ή
και κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α μ π ο ρ ο ύ ν ν α λαμβάνουν χ ώ ρ α α κ ό μ α κι εκεί
ό π ο υ η μάζα των π ρ ο ϊ ό ν τ ω ν δεν γίνεται π ο τ έ ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α .
Παρόμοια, τ ο χρήμα μ π ο ρ ε ί ν α υ π ά ρ χ ε ι σε όλες εκείνες τις
π ε ρ ι ό δ ο υ ς π ο υ έ φ τ α σ α ν σ' ένα ορισμένο ε π ί π ε δ ο ε μ π ο ρ ε υ ­
ματικής κυκλοφορίας" οι ιδιαίτερες χρηματικές μορφές, α π ό
τ ο α π λ ό ισοδύναμο έως τ ο π α γ κ ό σ μ ι ο χρήμα, π ρ ο ϋ π ο θ έ τ ο υ ν
δ ι ά φ ο ρ α ε π ί π ε δ α α ν ά π τ υ ξ η ς . Ωστόσο, μια ελάχιστα α ν ε ­
π τ υ γ μ έ ν η κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ε μ π ο ρ ε υ μ ά τ ω ν μπορεί ν α τις γεννήσει
όλες. Α π ε ν α ν τ ί α ς , τ ο κ ε φ ά λ α ι ο ξ ε π η δ ά ε ι μόνο κ ά τ ω α π ό την
65

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

π α ρ α π ά ν ω π ρ ο ϋ π ό θ ε σ η κι α υ τ ή η π ρ ο ϋ π ό θ ε σ η περικλείνει
μέσα τ η ς την π α γ κ ό σ μ ι α ιστορία (σ. 1 8 2 - 1 8 3 ) .
Η εργασιακή δύναμη είναι μια α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή αξία π ο υ ,
ό π ω ς η α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή αξία όλων των εμπορευμάτων, κ α θ ο ­
ρίζεται α π ό τ ο χρόνο εργασίας π ο υ α π α ι τ ε ί τ α ι για την π α ­
ρ α γ ω γ ή της, ά ρ α και γ ι α την α ν α π α ρ α γ ω γ ή της. Η αξία τ η ς
εργασιακής δύναμης είναι η αξία των μέσων επιβίωσης, π ο υ
είναι α π α ρ α ί τ η τ α γ ι α τ η σ υ ν τ ή ρ η σ η τ ο υ ιδιοκτήτη τ η ς - δ η ­
λ α δ ή γ ι α ν α συντηρείται τ ό σ ο όσο ν α μ π ο ρ ε ί ν α δουλεύει.
Α υ τ ό εξαρτάται α π ό τ ο κλίμα, τις φ υ σ ι κ έ ς συνθήκες, κ.λπ.,
α λ λ ά κι α π ό τ ο δεδομένο ιστορικό ε π ί π ε δ ο ζωής κ ά θ ε χ ώ ρ α ς
και κ ά θ ε ιστορικής π ε ρ ι ό δ ο υ . Ε π ι π λ έ ο ν , η σ υ ν τ ή ρ η σ ή τ ο υ
περιλαμβάνει τ α μέσα συντήρησης όσων εξαρτώνται α π ό α υ ­
τόν (π.χ. τ α π α ι δ ι ά του), π ρ ο κ ε ι μ έ ν ο υ ν α διαιωνίζεται η φ υ λ ή
α υ τ ώ ν τ ω ν ιδιόμορφων κ α τ ό χ ω ν ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ ο ς . Ν α π ρ ο σ θ έ ­
σουμε και τ ο κ ό σ τ ο ς τ η ς ε κ π α ί δ ε υ σ η ς γ ι α την εξειδικευμένη
εργασία (σ. 1 8 3 - 1 8 4 ) .
Το ελάχιστο όριο της αξίας τ η ς εργασιακής δύναμης είναι
η αξία τ ω ν φ υ σ ι κ ά αναγκαίων μέσων επιβίωσης. Αν η τιμή
τ η ς εργασιακής δύναμης π έ σ ε ι κ ά τ ω α π ό α υ τ ό τ ο ελάχιστο,
τότε π έ φ τ ε ι κ ά τ ω α π ό την αξία της, διότι η αξία τ η ς ε ρ ­
γ α σ ι α κ ή ς δύναμης π ρ ο ϋ π ο θ έ τ ε ι κανονική και όχι φ θ ί ν ο υ σ α
π ο ι ό τ η τ α εργασιακής δ ύ ν α μ η ς (σ. 185).
Η φ ύ σ η τ η ς εργασίας έχει ως ε π α κ ό λ ο υ θ ο τ ο γεγονός ότι
η ε ρ γ α σ ι α κ ή δύναμη αναλώνεται μόνον μετά τ η σ ύ ν α ψ η τ ο υ
συμβολαίου. Και κ α θ ώ ς τ ο χρήμα είναι σ υ ν ή θ ω ς τ ο μέσον
π λ η ρ ω μ ή ς γι' α υ τ ό τ ο ε μ π ό ρ ε υ μ α σε όλες τις χώρες ό π ο υ
ε π ι κ ρ α τ ε ί ο κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ό ς τ ρ ό π ο ς π α ρ α γ ω γ ή ς , έτσι κι
η εργασιακή δύναμη π λ η ρ ώ ν ε τ α ι μόνον α φ ο ύ π ρ ο η γ ο υ μ έ ν ω ς
έχει αναλωθεί. Ε π ο μ έ ν ω ς , π α ν τ ο ύ ο εργαζόμενος π ι σ τ ώ ν ε ι
τον κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η (σ. 187).
Η διαδικασία α ν ά λ ω σ η ς τ η ς εργασιακής δύναμης είναι
τ α υ τ ό χ ρ ο ν α η διαδικασία π α ρ α γ ω γ ή ς ε μ π ο ρ ε υ μ ά τ ω ν και υ π ε ­
ραξίας, κι α υ τ ή η α ν ά λ ω σ η συντελείται έξω α π ό τ η σ φ α ί ρ α
της κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α ς (σ. ι88).
66

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ
Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΣ ΥΠΕΡΑΞΙΑΣ
1.
Η ΕΡΓΑΣΙΑΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΚΑΙ
Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΥΠΕΡΑΞΙΑΣ
Ο α γ ο ρ α σ τ ή ς τ η ς εργασιακής δύναμης την καταναλώνει β ά ­
ζ ο ν τ α ς τ ο ν π ω λ η τ ή τ η ς ν α δουλέψει. Α υ τ ή η εργασία, π ο υ
γίνεται με σ κ ο π ό την π α ρ α γ ω γ ή εμπορευμάτων, π α ρ ά γ ε ι κ α ­
ταρχήν αξίες χρήσης και ως π ρ ο ς α υ τ ή την ιδιότητά τ η ς είναι
ανεξάρτητη α π ό την ιδιαίτερη σχέση μεταξύ κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η
κι εργαζόμενου ... Π ε ρ ι γ ρ α φ ή τ η ς εργασιακής διαδικασίας
κ α θ ' ε α υ τ ή ς (σ. 1 9 0 - 1 9 7 ) ·
Η εργασιακή διαδικασία σε μια κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή π α ρ α ­
γ ω γ ή π α ρ ο υ σ ι ά ζ ε ι δ υ ο ιδιόμορφα χαρακτηριστικά:
ι) ο εργαζόμενος δουλεύει κ ά τ ω α π ό τ ο ν έλεγχο τ ο υ
κεφαλαιοκράτη
2) τ ο π ρ ο ϊ ό ν π ο υ π α ρ ά γ ε ι είναι ιδιοκτησία τ ο υ κ ε φ α λ α ι ­
οκράτη, δεδομένου ότι η εργασιακή διαδικασία είναι
π λ έ ο ν α π ο κ λ ε ι σ τ ι κ ά και μόνο μια διαδικασία μεταξύ
δ υ ο πραγμάτων, τ α ο π ο ί α έχει αγοράσει ο κ ε φ α λ α ι ο κράτης: τ η ς εργασιακής δύναμης και τ ω ν μέσων π α ρ α ­
γ ω γ ή ς (σ. 198).
Ό μ ω ς ο κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η ς δεν θέλει για λογαριασμό του
την π α ρ α γ ό μ ε ν η αξία χρήσης. Τη θέλει μόνο ω ς φ ο ρ έ α ανταλ­
λακτικής αξίας και ειδικότερα υ π ε ρ α ξ ί α ς . Κάτω α π ό α υ τ ή τ η
σ υ ν θ ή κ η , ό π ω ς τ ο ε μ π ό ρ ε υ μ α είναι μια ε ν ό τ η τ α αξίας χ ρ ή σ η ς
κι α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή ς αξίας, έτσι κι η εργασία γίνεται α π ό την
67

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

π λ ε υ ρ ά τ η ς μια ενότητα τ η ς π α ρ α γ ω γ ι κ ή ς διαδικασίας και
τ η ς διαδικασίας π α ρ α γ ω γ ή ς αξίας (σ. 199)·
Π ρ έ π ε ι λ ο ι π ό ν ν α εξετάσουμε την π ο σ ό τ η τ α εργασίας
π ο υ ενσωματώνεται στο π ρ ο ϊ ό ν .
Α ς π ά ρ ο υ μ ε γ ι α π α ρ ά δ ε ι γ μ α τ ο νήμα. Α ς υ π ο θ έ σ ο υ μ ε
π ω ς γ ι α ν α τ ο φτιάξουμε, χρειάζονται ίο λίβρες βαμβάκι π ο υ
κοστίζουν ίο σελίνια, και εργαλεία δουλειάς ( π ο υ η φ θ ο ρ ά
τ ο υ ς είναι α ν α π ό φ ε υ κ τ η κ α τ ά τ ο κλώσιμο, π ρ ά γ μ α π ο υ εδώ
ονομάζουμε με συντομία «φθαρμένη μάζα αδραχτιού») π ο υ
κοστίζουν 2 σελίνια. Τα μέσα π α ρ α γ ω γ ή ς α υ τ ο ύ τ ο υ π ρ ο ϊ ό ­
ν τ ο ς κοστίζουν λ ο ι π ό ν 12 σελίνια, π ο υ περιλαμβάνουν:
ι) τ ο π ρ ο ϊ ό ν π ο υ έγινε μια π ρ α γ μ α τ ι κ ή αξία χρήσης, δ η ­
λ α δ ή τ ο νήμα γ ι α τ ο π α ρ ά δ ε ι γ μ ά μας, και
2) τον κοινωνικά αναγκαίο χρόνο εργασίας, π ο υ ε μ π ε ρ ι έ ­
χεται σ' α υ τ ά τ α εργαλεία δουλειάς.
Τι π ρ ο σ τ ί θ ε τ α ι σε α υ τ ά με τ η δουλειά τ ο υ κλωσίματος;
Ε δ ώ εξετάζεται η εργασιακή διαδικασία κ ά τ ω α π ό μια τελείως
δ ι α φ ο ρ ε τ ι κ ή ο π τ ι κ ή γωνία. Μέσα στην αξία τ ο υ π ρ ο ϊ ό ν τ ο ς ,
οι εργασίες τ ο υ βαμβακοκαλλιεργητή, τ ο υ κ α τ α σ κ ε υ α σ τ ή τ ο υ
αδραχτιού, κ.λπ., κ α θ ώ ς και τ ο υ κ λ ώ σ τ η , είναι σύμμετρες,
π ο ι ο τ ι κ ά ίσα μέρη τ η ς γενικής α ν θ ρ ώ π ι ν η ς εργασίας π ο υ
είναι α ν α γ κ α ί α γ ι α την π α ρ α γ ω γ ή αξίας. Ε π ο μ έ ν ω ς μ π ο ρ ο ύ ν
ν α διακριθούν μεταξύ τ ο υ ς μόνο π ο ι ο τ ι κ ά και γι' α υ τ ό τ ο
λόγο μ π ο ρ ο ύ ν ν α συγκριθούν μεταξύ τ ο υ ς π ο σ ο τ ι κ ά με β ά σ η
τ η χρονική διάρκεια, η ο π ο ί α έχει ν α κάνει με τον κοινωνικά
αναγκαίο χρόνο εργασίας, π ο υ μόνο α υ τ ό ς π α ρ ά γ ε ι αξία.
Α ς υ π ο θ έ σ ο υ μ ε π ω ς η αξία μιας εργάσιμης ημέρας είναι
3 σελίνια, ότι α ν τ ι π ρ ο σ ω π ε ύ ε ι 6 ώρες εργασίας κι ότι π α ρ ά ­
γ ο ν τ α ι ι% λίβρες νήματος την ώρα. Στις 6 ώρες εργασίας θ α
έχουμε λ ο ι π ό ν ίο λίβρες νήματος α π ό τις ίο λίβρες β α μ β α ­
κιού (βλ. π α ρ α π ά ν ω ) . Ε π ο μ έ ν ω ς , στις 6 ώρες έχει π ρ ο σ τ ε θ ε ί
αξία 3 σελινιών και η αξία τ ο υ π ρ ο ϊ ό ν τ ο ς θ α είναι 15 σελίνια
(10+2+3 σελίνια) ή 1,5 σελίνι γ ι α κ ά θ ε λίβρα νήματος.
Στην π ε ρ ί π τ ω σ η όμως α υ τ ή , δεν υ π ά ρ χ ε ι υ π ε ρ α ξ ί α κι
α υ τ ό δεν έχει κ α ν έ ν α ν ό η μ α γ ι α τον κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η . (Η υ π ο 68

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

κρισία τ η ς χ υ δ α ί α ς οικονομολογίας, σ. 204).
Υποθέσαμε π ω ς η αξία τ η ς εργασιακής δύναμης μιας η μ έ ­
ρ α ς ήταν 3 σελίνια, ε π ε ι δ ή ενσωματώνεται σε α υ τ ά τ ο %
τ η ς εργάσιμης μέρας, δ η λ α δ ή 6 ώρες. Το γεγονός όμως π ω ς
χρειάζεται μόνο τ ο V* τ η ς εργάσιμης μέρας γ ι α ν α κρατήσει
τ ο ν εργάτη σ τ η ζωή για 24 ώρες, δεν σημαίνει κ α θ ό λ ο υ π ω ς
τ ο ν γλυτώνει α π ' τ ο ν α δουλεύει ο λ ό κ λ η ρ η ημέρα. Η αξία
τ η ς εργασιακής δύναμης και η αξία την ο π ο ί α π α ρ ά γ ε ι , είναι
δ υ ο διαφορετικές π ο σ ό τ η τ ε ς . Η χρησιμότητα τ η ς εργασιακής
δύναμης ήταν α π λ ώ ς μια αναγκαία σ υ ν θ ή κ η . Α π ο φ α σ ι σ τ ι κ ό
όμως είναι: η ιδιαίτερη αξία χρήσης τ η ς εργασιακής δ ύ ν α μ η ς
π ρ έ π ε ι ν ' α π ο τ ε λ ε ί την π η γ ή π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ η ς α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή ς
αξίας α π ό εκείνη π ο υ έχει α π ό μόνη τ η ς (σ. 206).
Ε π ο μ έ ν ω ς ο εργαζόμενος δουλεύει 12 ώρες, κλώθει 2ο λ ί ­
βρες βαμβακιού π ο υ κοστίζουν 2ο σελίνια, με τ α α δ ρ ά χ τ ι α
ν α κοστίζουν 4 σελίνια και την εργασία τ ο υ ν α κοστίζει 3
σελίνια. Σύνολο 27 σελίνια. Ό μ ω ς σ τ ο π ρ ο ϊ ό ν α υ τ ό ε μ π ε ­
ριέχονται: 4 η,μέρες εργασίας με τ η μ ο ρ φ ή αδραχτιών και
βαμβακιού, συν ι ημέρα δουλειάς τ ο υ κ λ ώ σ τ η , τ ο σύνολο 5
μέρες π ρ ο ς 6 σελίνια η μια, π ο υ π α ρ ά γ ο υ ν αξία π ρ ο ϊ ό ν τ ο ς
3ο σελινιών. Έ χ ο υ μ ε λ ο ι π ό ν μια υ π ε ρ α ξ ί α 3 σελινιών: τ ο χ ρ ή ­
μα μ ε τ α τ ρ ά π η κ ε σε κ ε φ ά λ α ι ο , (σ. 207). Έ τ σ ι λ ύ θ η κ α ν όλοι οι
όροι τ ο υ π ρ ο β λ ή μ α τ ο ς . (Λεπτομερώς, σ. 2 0 6 - 2 0 7 ) .
Ως διαδικασία π α ρ α γ ω γ ή ς αξίας, η εργασιακή διαδικασία
γίνεται διαδικασία π α ρ α γ ω γ ή ς υ π ε ρ α ξ ί α ς αμέσως μόλις α ρ ­
χίσει ν α επεκτείνεται π έ ρ α α π ό τ ο σημείο εκείνο ό π ο υ π α ­
ράγει α π λ ώ ς ίση αξία με την αξία π λ η ρ ω μ ή ς τ η ς εργασιακής
δύναμης.
Η διαδικασία π α ρ α γ ω γ ή ς αξίας διαφέρει α π ό την α π λ ή
εργασιακή διαδικασία ω ς π ρ ο ς τ ο ότι η δ ε ύ τ ε ρ η εξετάζεται
μόνον ποιοτικά, και μόνο στο βαθμό π ο υ εμπεριέχει κ ο ι ­
ν ω ν ι κ ά αναγκαίο χρόνο εργασίας (σ. 208). Λ ε π τ ο μ έ ρ ε ι ε ς , σ.
207-208.

Ως ενότητα εργασιακής διαδικασίας και διαδικασίας π α ­
ραγωγής αξίας, η π α ρ α γ ω γ ι κ ή διαδικασία είναι π α ρ α γ ω γ ή
69

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

εμπορευμάτων. Ως ενότητα εργασιακής διαδικασίας και δ ι ­
α δ ι κ α σ ί α ς π α ρ α γ ω γ ή ς υ π ε ρ α ξ ί α ς , η π α ρ α γ ω γ ι κ ή διαδικασία
είναι η διαδικασία τ η ς κ ε ω α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή ς π α ρ α γ ω γ ή ς ε μ π ο ­
ρευμάτων (σ. 209).
Αναγωγή τ η ς σ υ ν θ έ τ η ς εργασίας σε α π λ ή εργασία (σ. 2 0 9 2Ιΐ).

2.
ΣΤΑΘΕΡΟ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΛΗΤΟ Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο
Η εργασιακή διαδικασία π ρ ο σ θ έ τ ε ι ν έ α αξία σ τ ο αντικείμενο
της εργασίας. Ταυτόχρονα όμως, μεταβιβάζει την αξία τ ω ν
εργαλείων τ η ς εργασίας στο π ρ ο ϊ ό ν κι έτσι τ η διατηρεί, π ρ ο ­
σ θ έ τ ο ν τ α ς τ ο υ α π λ ώ ς ν έ α αξία. Α υ τ ό τ ο δ ι π λ ό α π ο τ έ λ ε σ μ α
ε π ι τ υ γ χ ά ν ε τ α ι με τον εξής τ ρ ό π ο : ο ειδικά χρήσιμος π ο ι ο τ ι ­
κ ό ς χ α ρ α κ τ ή ρ α ς τ η ς εργασίας μετατρέπει μια αξία χρήσης σε
μιαν ά λ λ η κι έτσι διατηρεί την αξία α π ό την ά λ λ η όμως, ο
α φ η ρ η μ έ ν α γενικός, ο π ο σ ο τ ι κ ό ς χ α ρ α κ τ ή ρ α ς τ η ς εργασίας
π ο υ π α ρ ά γ ε ι αξία, π ρ ο σ θ έ τ ε ι αξία (σ. 213).
Παράδειγμα. Α ς υ π ο θ έ σ ο υ μ ε π ω ς η π α ρ α γ ω γ ι κ ό τ η τ α τ η ς
κ λ ω σ τ ι κ ή ς εργασίας ε ξ α π λ α σ ι ά ζ ε τ α ι με κ ά π ο ι ο ν τ ρ ό π ο . Ως
χρήσιμη (ποιοτική) εργασία συντηρεί στον ίδιο χρόνο 6 φ ο ­
ρές π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ α εργαλεία δουλειάς. Π ρ ο σ θ έ τ ε ι όμως μόνο
την ίδια ν έ α αξία, ό π ω ς π ρ ο η γ ο υ μ έ ν ω ς . Ά ρ α σε κ ά θ ε pound
ν ή μ α τ ο ς εμπεριέχεται μόνο τ ο ι/6 τ η ς ν έ α ς αξίας, π ο υ π ρ ο ­
σ τ έ θ η κ ε προηγουμένως. Σαν εργασία π ο υ π α ρ ά γ ε ι αξία, δεν
π ε τ υ χ α ί ν ε ι κάτι π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο α π ' ό,τι π ρ ι ν (σ. 214). Α π ε ν α ­
ν τ ί α ς συμβαίνει τ ο α ν τ ί θ ε τ ο αν η π α ρ α γ ω γ ι κ ό τ η τ α τ η ς κ λ ω ­
στικής εργασίας παραμείνει ίδια α λ λ ά αυξηθεί η αξία τ ω ν
εργαλείων (σ. 215).
Τα εργαλεία εργασίας μεταβιβάζουν στο π ρ ο ϊ ό ν μόνο ε κ ε ί ­
ν η την αξία π ο υ χάνουν τ α ίδια ω ς π α ρ α γ ω γ ι κ ά μέσα (σ.
215). Α υ τ ό συμβαίνει σε δ ι ά φ ο ρ ο υ ς βαθμούς. Το κάρβουνο, τ α
λ ι π α ν τ ι κ ά , κ.λπ. αναλώνονται ολοσχερώς - οι π ρ ώ τ ε ς ύ λ ε ς

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

π α ί ρ ν ο υ ν μια ν έ α μορφή. Τα εργαλεία, τ α μηχανήματα, κ.λπ.,
μεταβιβάζουν την αξία σιγά σιγά και βαθμιαία, ενώ η φ θ ο ρ ά
τ ο υ ς μ π ο ρ ε ί ν α υ π ο λ ο γ ι σ τ ε ί ε μ π ε ι ρ ι κ ά (σ. 2 1 6 - 2 1 7 ) . Το ε ρ ­
γαλείο όμως π α ρ α μ έ ν ε ι π ά ν τ ο τ ε ολόκληρο στην ε ρ γ α σ ι α κ ή
διαδικασία. Ε π ο μ έ ν ω ς τ ο ίδιο εργαλείο μετράει ω ς όλον μέσα
στην εργασιακή διαδικασία, α λ λ ά μόνο κ α τ ά ένα μέρος τ ο υ
σ τ η διαδικασία π α ρ α γ ω γ ή ς υ π ε ρ α ξ ί α ς , με α π ο τ έ λ ε σ μ α η δ ι α ­
φ ο ρ ά ανάμεσα σ' α υ τ έ ς τις δ υ ο διαδικασίες ν ' α ν τ α ν α κ λ ά τ α ι
εδώ σ τ ο υ ς υ λ ι κ ο ύ ς τ ο υ ς π α ρ ά γ ο ν τ ε ς (σ. 217). Α π ε ν α ν τ ί α ς οι
π ρ ώ τ ε ς ύλες, π ο υ οι μ ο ρ φ έ ς τ ο υ ς φθείρονται, μ π α ί ν ο υ ν μεν
ολόκληρες σ τ η διαδικασία π α ρ α γ ω γ ή ς υ π ε ρ α ξ ί α ς , α λ λ ά μόνο
κ α τ ά ένα μέρος τ ο υ ς στην εργασιακή διαδικασία, δεδομένου
ότι εμφανίζονται σ τ ο π ρ ο ϊ ό ν μείον τ η φ ύ ρ α τ ο υ ς (σ. 217¬
218).

Σε καμμιά π ε ρ ί π τ ω σ η όμως δεν μ π ο ρ ε ί ένα εργαλείο δ ο υ ­
λειάς ν α μεταβιβάσει περισσότερη α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή αξία α π ό
εκείνη π ο υ έχει τ ο ίδιο: στην εργασιακή διαδικασία δ ρ α μόνο
σαν αξία χρήσης κι ε π ο μ έ ν ω ς μπορεί ν α δώσει μόνο την
α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή αξία π ο υ είχε π ρ ι ν μ π ε ι σ' αυτήν (σ. 2ΐ8).
Α υ τ ή η διατήρηση τ η ς αξίας α π ο φ έ ρ ε ι μεγάλο κ έ ρ δ ο ς
στον κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η χωρίς ν α τ ο υ κοστίζει τ ί π ο τ α (σ. 219).
Ό π ω ς όμως τ ο δείξαμε, μόνο η διατηρημένη αξία ε π α ν ε μ ­
φανίζεται στην αξία τ ο υ π ρ ο ϊ ό ν τ ο ς και μόνον η ε ρ γ α σ ι α κ ή
διαδικασία π ρ ο σ θ έ τ ε ι ν έ α αξία. Με ά λ λ α λόγια, π ρ ο σ θ έ τ ε ι
υ π ε ρ α ξ ί α στην κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή π α ρ α γ ω γ ή , δ η λ α δ ή τ ο π λ ε ­
όνασμα τ η ς αξίας τ ο υ π ρ ο ϊ ό ν τ ο ς σε σχέση με την αξία τ ω ν
αναλώσιμων στοιχείων τ ο υ (μέσα π α ρ α γ ω γ ή ς κι εργασιακή
δύναμη) (σ. 221).
Μέχρι στιγμής έχουν π ε ρ ι γ ρ α φ ε ί οι μορφές ύ π α ρ ξ η ς , τις
ο π ο ί ε ς π α ί ρ ν ε ι η αρχική αξία τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ όταν α π ο β ά λ ε ι
τ η χρηματική μ ο ρ φ ή τ ο υ και μ ε τ α τ ρ α π ε ί σ τ ο υ ς π α ρ ά γ ο ν τ ε ς
τ η ς εργασιακής διαδικασίας:
ι) την αγορά τ ω ν εργαλείων δουλειάς*
2) την α γ ο ρ ά τ η ς εργασιακής δύναμης.
Σ υ ν ε π ώ ς , τ ο κ ε φ ά λ α ι ο π ο υ ε π ε ν δ ύ ε τ α ι σε εργαλεία ε ρ γ α 7ΐ

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

σίας δεν μεταβάλει τ ο μέγεθος τ η ς αξίας τ ο υ κ α τ ά την π α ρ α ­
γωγική διαδικασία. Αυτό τ ο ονομάζουμε ΣΤΑΘΕΡΌ κ ε φ ά λ α ι ο .
Το π ο σ ο σ τ ό π ο υ ε π ε ν δ ύ ε τ α ι σε εργασιακή δ ύ ν α μ η μετα­
βάλλει την αξία τ ο υ κ α ι π α ρ ά γ ε ι :
ι) τ η δική τ ο υ αξία'
2) τ η ν υ π ε ρ α ξ ί α .
Α υ τ ό τ ο ονομάζουμε ΜΕΤΑΒΛΗΤΌ κ ε φ ά λ α ι ο (σ. 221).
Το κ ε φ ά λ α ι ο είναι σ τ α θ ε ρ ό μόνο σε σχέση με την ιδιαίτερη
π α ρ α γ ω γ ι κ ή διαδικασία, κ α τ ά την ο π ο ί α δεν μεταβάλλεται.
Μ π ο ρ ε ί ν α συνίσταται ά λ λ ο τ ε σε π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ α κι άλλοτε σε
λιγότερα εργαλεία δουλειάς μ π ο ρ ε ί ε π ί σ η ς τ ' αγορασμένα
εργαλεία ν ' αξίζουν π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο ή λιγότερο, όμως α υ τ ό δεν
ε π η ρ ε ά ζ ε ι τ η σχέση τ ο υ ς με την π α ρ α γ ω γ ι κ ή διαδικασία (σ.
222-223). Παρόμοια, μ π ο ρ ε ί ν ' αλλάξει τ ο π ο σ ο σ τ ό σ τ ο ο π ο ί ο
ένα δεδομένο κ ε φ ά λ α ι ο υ π ο δ ι α ι ρ ε ί τ α ι σε σ τ α θ ε ρ ό (σ) και σε
μεταβλητό (μ) κ ε φ ά λ α ι ο , όμως σε κ ά θ ε π ε ρ ί π τ ω σ η τ ο σ π α ­
ραμένει σ τ α θ ε ρ ό και τ ο μ μεταβλητό (σ. 223).

3.
ΤΟ ΠΟΣΟΣΤΟ Τ Η Σ ΥΠΕΡΑΞΙΑΣ
(κεφάλαιο)

Κ = 5°°£ = 4

Ι

ο

σ

+

9°^

Σ τ ο τ έ λ ο ς τ η ς εργασιακής διαδικασίας, στην ο π ο ί α τ ο μ μ ε ­
τ α τ ρ έ π ε τ α ι σ' εργασιακή δύναμη, έχουμε: 4 1 0 0 + 9 0 ^ + 9 0 ^ = 5 9 °
[όπου υ = υ π ε ρ α ξ ί α ] .
Ας υποθέσουμε π ω ς το σ αποτελείται α π ό
πρώτες
ύλες, 4 4 ^ βοηθητικές ύ λ ε ς κ α ι 5 4 ^ φ θ ο ρ ά τ ω ν μηχανημάτων:
τ ο σύνολο 4 ΐ ο £ . Α ς π ο ύ μ ε π ω ς ολόκληρη η αξία τ ω ν μ η χ α ­
νημάτων είναι ι.ο54£· Αν α υ τ ή η αξία χρησιμοποιηθεί σ τ ο
σύνολο τ η ς , τότε θ α έχουμε σε κ ά θ ε π ε ρ ί π τ ω σ η ι . 4 ΐ ο £ σ,
ενώ η υ π ε ρ α ξ ί α θ α π α ρ έ μ ε ν ε 9θ£ ό π ω ς κ α ι π ρ ι ν (σ. 225).
Ε φ ό σ ο ν η αξία τ ο υ σ ξαναεμφανίζεται σ τ ο προϊόν, η αξία
τ ο υ π ρ ο ϊ ό ν τ ο ς π ο υ π α ί ρ ν ο υ μ ε διαφέρει α π ό την αξία π ο υ
72

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

δημιουργήθηκε κ α τ ά τ η διαδικασία. Α υ τ ή εδώ λ ο ι π ό ν δεν
ισούται με σ+μ+υ, α λ λ ά με μ+υ. Ε π ο μ έ ν ω ς τ ο μέγεθος τ ο υ
σ δεν ε π η ρ ε ά ζ ε ι υ λ ι κ ά τ η διαδικασία δημιουργίας υ π ε ρ α ξ ί ­
ας, ά ρ α σ=ο (σ. 226). Το ίδιο συμβαίνει στην π ρ ά ξ η και με
τ ο ν ε μ π ο ρ ι κ ό υ π ο λ ο γ ι σ μ ό , π.χ. όταν υ π ο λ ο γ ί ζ ο ν τ α ι τ α κ έ ρ δ η
π ο υ έχει μια χ ώ ρ α α π ό τ η βιομηχανία τ η ς α φ ο ύ α φ α ι ρ ε θ ο ύ ν
οι εισαγόμενες π ρ ώ τ ε ς ύ λ ε ς (σ. 226). Βλ. τον Τόμο I I I γ ι α τ ο
π ο σ ο σ τ ό τ η ς υ π ε ρ α ξ ί α ς σ τ ο συνολικό κ ε φ ά λ α ι ο . Σ υ ν ε π ώ ς
τ ο π ο σ ο σ τ ό υ π ε ρ α ξ ί α ς είναι σ/μ, δ η λ α δ ή 9 ° / 9 ° ° ° %
π α ρ ά δ ε ι γ μ ά μας.
Ο χρόνος εργασίας κ α τ ά τον ο π ο ί ο ν ο εργαζόμενος α ν α ­
π α ρ ά γ ε ι την αξία τ η ς εργασιακής τ ο υ δύναμης - σ ε κ ε φ α λ α ι οκρατικές ή σε άλλες σ υ ν θ ή κ ε ς - , είναι η ΑΝΑΓΚΑΊΑ ΕΡΓΑΣΊΑ. Ο
ο π ο ι ο σ δ ή π ο τ ε ε π ι π λ έ ο ν χρόνος εργασίας, π ο υ π α ρ ά γ ε ι την
υ π ε ρ α ξ ί α γ ι α τον κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η , είναι ΥΠΕΡΕΡΓΑςΙΑ (σ. 229¬
230). Η υ π ε ρ α ξ ί α είναι α π ο κ ρ υ σ τ α λ λ ω μ έ ν η υ π ε ρ ε ρ γ α σ ί α και
μόνον η μορφή με την οποία αποσπάται, δ ι α φ ο ρ ο π ο ι ε ί τ ο υ ς
π ο ι κ ί λ ο υ ς κοινωνικούς σχηματισμούς (σ. 229).
Παράδειγμα τ ο υ σ φ ά λ μ α τ ο ς ν α συμπεριλαμβάνουμε τ ο σ
(Senior) (σ. 2 3 5 - 2 4 ° ) ·
Το άθροισμα τ η ς α ν α γ κ α ί α ς εργασίας και τ η ς υ π ε ρ ε ρ γ α σ ί α ς ισούται με την εργάσιμη ημέρα.
= Ι

σ

τ

ο

4.

Η ΕΡΓΑΣΙΜΗ ΗΜΕΡΑ
Ο αναγκαίος εργάσιμος χρόνος είναι δεδομένος. Η υ π ε ρ ε ρ γ α ­
σία μεταβάλλεται, α λ λ ά μέσα σε ορισμένα όρια. Δεν μ π ο ρ ε ί
π ο τ έ ν α γίνει μηδενική, διότι τ ό τ ε π α ύ ε ι η κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή
π α ρ α γ ω γ ή . Δεν μ π ο ρ ε ί ν α φ τ ά σ ε ι τις 2 4 ώρες εξαιτίας β ι ο ­
λογικών ορίων και, ε π ι π λ έ ο ν , τ ο α ν ώ τ α τ ο όριό τ η ς π ά ν τ ο τ ε
ε π η ρ ε ά ζ ε τ α ι εξίσου α π ό η θ ι κ ο ύ ς φραγμούς. Ό μ ω ς τ α όρια
α υ τ ά είναι π ο λ ύ ελαστικά. Η οικονομική α π α ί τ η σ η είναι ότι
η εργάσιμη ημέρα δεν μ π ο ρ ε ί ν α π α ρ α τ α θ ε ί π έ ρ α α π ό την
73

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

κανονική εξάντληση τ ο υ εργάτη. Τι είναι όμως κανονικό; Ε δ ώ
έχουμε μια αντινομία, π ο υ μόνον η βία μ π ο ρ ε ί ν α λύσει. Ε π ο ­
μένως: π ά λ η ανάμεσα στην εργατική τ ά ξ η κ α ι την κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή τ ά ξ η γ ι α τον προσδιορισμό τ η ς κανονικής εργάσιμης
ημέρας (σ. 243-246)·
Η υ π ε ρ ε ρ γ α σ ί α σε π ρ ο η γ ο ύ μ ε ν ε ς κοινωνικές ε π ο χ έ ς . Ό σ ο
η α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή αξία δεν είναι π ι ο σημαντική α π ό την αξία
χρήσης, η υ π ε ρ ε ρ γ α σ ί α είναι η π ι ό τ ε ρ η (π.χ. σ τ ο υ ς αρχαίους).
Η υ π ε ρ ε ρ γ α σ ί α ήταν φ ρ ι κ ώ δ η ς μόνο εκεί ό π ο υ π α ρ α γ ό τ α ν
άμεση α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή αξία (χρυσός κι ασήμι) (σ. 247)· Π α ρ ό ­
μοια, στις δουλοκτητικές Πολιτείες τ η ς Αμερικής όταν είχαμε
μαζική π α ρ α γ ω γ ή βαμβακιού για εξαγωγή. Το ίδιο και με την
αγγαρεία, π.χ. σ τ η Ρουμανία.
Η αγγαρεία συγκρίνεται τέλεια με την κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή
εκμετάλλευση, διότι στην αγγαρεία η υ π ε ρ ε ρ γ α σ ί α κ α θ ο ρ ί ζ ε ­
ται σαν ένας α υ τ ο τ ε λ ή ς α ν α γ κ α σ τ ι κ ό ς εργάσιμος χρόνος. Ο
κ ώ δ ι κ α ς «Règlement Organique» σ τ η Βλαχία (σ. 2 4 7 - 2 5 ° ) ·
Οι αγγλικοί Factory Acts [Νόμοι γ ι α τ α Εργοστάσια] ε ί ­
ναι αρνητική έ κ φ ρ α σ η τ η ς ίδιας α π λ η σ τ ί α ς γ ι α υ π ε ρ ε ρ γ α σ ί α ,
ακριβώς ό π ω ς οι προηγούμενοι ήταν η θ ε τ ι κ ή τ ο υ ς έ κ φ ρ α ­
ση.
Οι FACTORY ACTS. Ο Νόμος τ ο υ 1 8 5 0 (σ. 251): ιο% ώρες
εργασίας τ η μέρα και η Α ώρες τ ο Σάββατο = 6ο ώρες τ η
βδομάδα. Οι ιδιοκτήτες τ ω ν μύλων κερδίζουν κ λ έ β ο ν τ α ς (σ.
ι

252-255)·

Κ λ ά δ ο ι χωρίς (ή με εκ τ ω ν υστέρων) νομοθετικό π ε ρ ι ο ρ ι ­
σμό τ η ς εκμετάλλευσης:
• Δ α ν τ ε λ ο π ο ϊ ί α (σ. 2 5 5 )
• Α γ γ ε ι ο π λ α σ τ ι κ ή (σ. 2 5 6 - 2 5 8 )
• Π α ρ α γ ω γ ή σ π ί ρ τ ω ν (σ. 2 5 8 )
• Ε ρ γ ο σ τ ά σ ι α τ α π ε τ σ α ρ ί α ς (σ. 2 5 8 - 2 6 0 )
• Α ρ τ ο π ο ι ί α (σ. 2 6 0 - 2 6 5 )
• Σιδηροδρομικοί υ π ά λ λ η λ ο ι (σ. 2 6 5 )
• Κ α π ε λ ο ύ δ ε ς (σ. 2 6 6 - 2 6 7 )
• Σιδεράδες (σ. 2 6 7 - 2 6 8 )
74

ΣΥΝΟΨΗ TOY «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

• Εργάτες π ο υ δ ο υ λ ε ύ ο υ ν μέρα ν ύ χ τ α σ τ η μεταλλουργία
κ α ι τ η μεταλλοβιομηχανία (σ. 2 6 8 - 2 7 6 ) .
Α υ τ ά τ α γ ε γ ο ν ό τ α α π ο δ ε ι κ ν ύ ο υ ν ότι τ ο κ ε φ ά λ α ι ο β λ έ π ε ι
τ ο ν εργαζόμενο μόνο σαν εργασιακή δύναμη, π ο υ ό λ ο ς ο
χρόνος τ ο υ είναι εργάσιμος χρόνος μέχρις εξαντλήσεως μέσα
σ' ένα ορισμένο πλαίσιο" κι α π ο δ ε ι κ ν ύ ο υ ν π ω ς οι κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ ε ς δεν νοιάζονται κ α θ ό λ ο υ π ό σ ο χρόνο θ α ζήσει α υ τ ή η
εργασιακή δύναμη (σ. 2 7 7 - 2 7 8 ) .
Μ ή π ω ς όμως α υ τ ό αντιβαίνει σ τ α σ υ μ φ έ ρ ο ν τ α τ ο υ κ ε φ α λαιοκράτη; Π ώ ς α ν τ ι κ α θ ί σ τ α τ α ι α υ τ ό π ο υ φ θ ε ί ρ ε τ α ι γ ρ ή γ ο ­
ρα; Το οργανωμένο δ ο υ λ ε μ π ό ρ ι ο σ τ ο εσωτερικό τ ω ν Η.Π.Α.
έκανε οικονομικό αξίωμα τ η γρήγορη εξόντωση των σκλάβων,
ό π ω ς ακριβώς συνέβη στην Ε υ ρ ώ π η με τ ο α π ό θ ε μ α ε ρ γ α ­
τ ώ ν π ο υ π ρ ο έ ρ χ ο ν τ α ν α π ό τις αγροτικές περιοχές, κ . λ π . (σ.
279)· Το «απόθεμα» α π ό τ α π τ ω χ ο κ ο μ ε ί α (εργασιακή δ ύ ν α μ η
π ο υ π α ρ έ χ ε τ α ι α π ό τ α π τ ω χ ο κ ο μ ε ί α ) (σ. 2 8 0 - 2 8 1 ) . Ο κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η ς β λ έ π ε ι μόνο τ ο μόνιμα διαθέσιμο υ π ε ρ π λ η θ υ σ μ ό
και τ ο ν εκμεταλλεύεται εξοντωτικά. Τι κι αν σβύσει αυτός
ο κόσμος; Après moi le déluge [Μετά α π ό μένα τ ο χάος]! Το
κ ε φ ά λ α ι ο αδιαφορεί γ ι α την υγεία και τ η διάρκεια ζωής τ ο υ
εργαζόμενου, ε κ τ ό ς κι αν η κοινωνία τ ο αναγκάσει ν α τις
υ π ο λ ο γ ί ζ ε ι . . . Ο ελεύθερος ανταγωνισμός επιβάλλει τ ο υ ς σ ύ μ ­
φ υ τ ο υ ς νόμους τ η ς κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή ς π α ρ α γ ω γ ή ς σε κ ά θ ε
ξεχωριστό κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η σαν εξωτερικό κ α τ α ν α γ κ α σ μ ό (σ.
282-283).

Ο καθορισμός μιας κανονικής εργάσιμης ημέρας είναι α π ο ­
τέλεσμα αιώνων π ά λ η ς ανάμεσα στον κεφαλαιοκράτη και τον
εργαζόμενο.
Αρχικά φτιάχτηκαν νόμοι για να παρατείνουν τον εργάσιμο
χρόνο. Τώρα, για ν α τον μειώσουν (σ. 283).
• Το π ρ ώ τ ο «Statute of Labourers » [Καταστατικό για τους
Εργαζόμενους], 230 έτος της βασιλείας του Εδουάρδου τ ο υ
Γ', 1349» ψηφίστηκε με το πρόσχημα ότι η π α ν ο ύ κ λ α α π ο δ ε ­
κάτισε σε τέτοιο βαθμό τον π λ η θ υ σ μ ό ώστε έ π ρ ε π ε ν α δ ο υ ­
λεύουν όλοι περισσότερο. Επομένως το ανώτατο όριο των
75

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

μισθών και της εργάσιμης ημέρας καθορίστηκε νομοθετικά.
• Το 1496» σ τ η βασιλεία τ ο υ Ερρίκου τ ο υ Ζ , η εργάσιμη
ημέρα τ ω ν εργατών γ η ς κι όλων τ ω ν χειροτεχνών δ ι α ρ κ ο ύ ­
σε α π ό τις 5 0 0 τ ο π ρ ω ί ώ ς τις η.οο ή 8 . ο ο τ ο βράδυ γ ι α
τ ο καλοκαίρι ( α π ό τ ο Μάρτιο έ ω ς τ ο Σεπτέμβριο), με δ ι ά ­
λειμμα μίας, μιάμισης κ α ι μισής ώρας, συνολικά 3 ώρες. Το
χειμώνα ήταν α π ό τις 5 0 0 τ ο π ρ ω ί μέχρι π ο υ σκοτείνιαζε.
Α υ τ ό τ ο κ α τ α σ τ α τ ι κ ό π ο τ έ δεν τηρήθηκε α υ σ τ η ρ ά .
• Το ι 8 ο αιώνα, τ ο κ ε φ ά λ α ι ο δεν είχε κ α τ α φ έ ρ ε ι α κ ό μ α
ν α γίνει κύριος όλης τ η ς εργάσιμης εβδομάδας (εκτός α π ό
την αγροκαλλιέργεια). Βλ. τις διαμάχες εκείνης τ η ς ε π ο ­
χής

(σ. 2 8 7 - 2 9 0 ) .

Α υ τ ό ε π ι τ ε ύ χ θ η κ ε , κ α ι με τ ο π α ρ α π ά ν ω μάλιστα, μόνο
χ ά ρ η σ τ η σύγχρονη μεγάλη βιομηχανία. Έ σ π α σ ε όλους τ ο υ ς
φ ρ α γ μ ο ύ ς κι εκμεταλλεύτηκε τ ο υ ς εργάτες α κ ό μ α π ι ο α ν α ί ­
σχυντα. Το π ρ ο λ ε τ α ρ ι ά τ ο α ν τ ι σ τ ά θ η κ ε αμέσως μόλις μ π ό ρ ε ­
σε ν α συσπειρωθεί.
Οι π έ ν τ ε νόμοι τ ο υ 1 8 0 2 - 1 8 3 3 έμειναν κενό γράμμα, ε φ ό ­
σον δεν υ π ή ρ χ α ν ε π ό π τ ε ς εργασίας. Μόνον ο Νόμος τ ο υ
1 8 3 3 π ρ ο σ δ ι ό ρ ι σ ε μια κ α ν ο ν ι κ ή εργάσιμη ημέρα στις τ έ σ σ ε ρεις υ φ α ν τ ο υ ρ γ ι κ έ ς βιομηχανίες: α π ό τις 5 - 3 °
( ? ω ί ώ ς τις
8 . 3 0 τ ο βράδι, σ τ η διάρκεια τ η ς ο π ο ί α ς οι νέοι α π ό 13 έ ω ς
ι8 ετών ε π ι τ ρ ε π ό τ α ν ν α δ ο υ λ ε ύ ο υ ν μόνο 12 ώρες με μιάμισης
ώρας διάλειμμα, τ α π α ι δ ι ά α π ό 9 έ ω ς 13 ετών μόνο γ ι α 8
ώρες, ενώ α π α γ ο ρ ε ύ τ η κ ε η νυχτερινή δουλειά γ ι α τ α π α ι δ ι ά
και τ ο υ ς ε φ ή β ο υ ς (σ. 292).
To «Relay System» [εναλλαγές βάρδιας* α π ό την α λ λ α γ ή
των ταχυδρομικών αλόγων στις στάσεις, σ.τ.μ.] κι η κ α τ α π ά τ η σ ή τ ο υ με στόχο την ε κ μ ε τ ά λ λ ε υ σ η (σ. 293)·
• Τελικά: ο Νόμος τ ο υ 1 8 4 4 εξίσωσε τις γ υ ν α ί κ ε ς όλων τ ω ν
ηλικιών με τ ο υ ς εφήβους. Ο χρόνος εργασίας τ ω ν π α ι δ ι ώ ν
μειώθηκε στις 6 Λ ώρες. Μ π ή κ α ν όρια σ τ ο relay system.
Α π ό την άλλη, ορίστηκε τ ο 8ο έ τ ο ς ως τ ο κ α τ ώ τ α τ ο όριο
ηλικίας τ ω ν π α ι δ ι ώ ν π ο υ έβαζαν ν α δουλεύουν.
• Ε ν τέλει, τ ο 1847 εφαρμόζεται ο περιορισμός τ η ς ε ρ τ

ι

76

ο

π

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

γάσιμης ημέρας στις ίο ώρες γ ι α τις γ υ ν α ί κ ε ς και τ ο υ ς
ε φ ή β ο υ ς (σ. 297)· Οι π ρ ο σ π ά θ ε ι ε ς τ ω ν κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ώ ν
εναντίον α υ τ ο ύ τ ο υ νόμου (σ. 2 9 7 3 ° 5 ) · Οι ατέλειες τ ο υ
Νόμου τ ο υ 1847 οδήγησαν σ τ ο
• συμβιβαστικό Νόμο τ ο υ 1 8 5 0 (σ. 3°6)>
καθόρισε
την εργάσιμη ημέρα γ ι α τ ο υ ς ε φ ή β ο υ ς και τις γ υ ν α ί κ ε ς
σε: 5 ημέρες τ ω ν 10/2 ωρών + ι ημέρα τ ω ν η Α ωρών = 6ο
ώρες την εβδομάδα, α π ό τις 6.οο τ ο π ρ ω ί έως τις 6.οο τ ο
α π ό γ ε υ μ α . Παρέμεινε σε ισχύ ο Νόμος τ ο υ 1 8 4 4 Υ^α τ α
π α ι δ ι ά . Εξαιρέθηκε η μεταξοβιομηχανία (σ. 3 ° 6 ) ·
• Το 1 8 5 3 ο χρόνος εργασίας των π α ι δ ι ώ ν π ε ρ ι ο ρ ί σ τ η κ ε
α π ό τις 6.οο τ ο π ρ ω ί ώς τις 6.οο τ ο α π ό γ ε υ μ α (σ. 3 ° 8 ) .
• Ο «Printwork Act» [Νόμος για τ α εργοστάσια π ο υ σ τ α μ π ά ρ ο υ ν βαμβακερά, κ.λπ.] τ ο υ 1 8 4 5 δεν έβαξε σχεδόν
κανένα περιορισμό" τ α π α ι δ ι ά κι οι γ υ ν α ί κ ε ς μ π ο ρ ο ύ σ α ν
ν α δουλεύον ι 6 ώρες την ημέρα!
• Β α φ ε ί α και λευκαντήρια, ι 8 6 ο .
• Δαντελοποιία, ι 8 6 ι .
• Α γ γ ε ι ο π λ α σ τ ι κ ή και π ο λ λ ο ί άλλοι κλάδοι, 1 8 6 3 ( t
Factory Act ψ η φ ί σ τ η κ α ν ε π ι μ έ ρ ο υ ς ν ο μ ο θ ε τ ή μ α τ α γ ι α τ α
υ π α ί θ ρ ι α λ ε υ κ α ν τ ή ρ ι α και τ α α ρ τ ο π ο ι ε ί α ) (σ. 3 ° 9 ~ 3 ) ·
Σ υ ν ε π ώ ς η μεγάλη βιομηχανία δημιουργεί αρχικά την α ν ά ­
γ κ η περιορισμού τ ο υ εργάσιμου χρόνου, α λ λ ά σ τ η συνέχεια
α ν α κ α λ ύ π τ ο υ μ ε π ω ς η ίδια υ π ε ρ ε ρ γ α σ ί α επεκτείνεται εξίσου
σε ό λ ο υ ς τ ο υ ς κ λ ά δ ο υ ς (σ. 3 ) ·
Η ιστορία δείχνει ε π ι π λ έ ο ν π ω ς ο α π ο μ ο ν ω μ έ ν ο ς « ε λ ε ύ ­
θερος» εργαζόμενος είναι α ν υ π ε ρ ά σ π ι σ τ ο ς α π έ ν α ν τ ι στον κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η και τελικά υ π ο κ ύ π τ ε ι , ιδιαίτερα με την ε ι σ α γ ω ­
γ ή τ η ς εργασίας τ ω ν γ υ ν α ι κ ό π α ι δ ω ν . Κι έτσι α ν α π τ ύ σ σ ε τ α ι η
τ α ξ ι κ ή π ά λ η μεταξύ εργατών και κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ώ ν (σ. 3!3)·
Σ τ η Γαλλία, ο νόμος π ο υ καθόρισε την εργάσιμη ημέρα
σε 12 ώρες για όλες τις ηλικίες και τ ο υ ς κ λ ά δ ο υ ς , ψ η φ ί σ τ η κ ε
μόλις τ ο 1 8 4 6 (βλ. ω σ τ ό σ ο σ. 291, την υ π ο σ η μ ε ί ω σ η γ ι α τ ο
γαλλικό νόμο π ε ρ ί π α ι δ ι κ ή ς εργασίας τ ο υ 1841, π:ου άρχισε
ν α ισχύει π ρ α γ μ α τ ι κ ά τ ο 1 8 5 3 και μόνο σ τ η βόρεια Γαλλία).
-

π

ο

υ

ι

18

1 0

1 2

77

τ

ο

ν

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Π λ ή ρ η ς «εργασιακός φιλελευθερισμός» σ τ ο Βέλγιο. Το κίνημα
γ ι α τ ο 8ωρο στις Η.Π.Α. (σ. β ^ β ^ ) ·
Ε π ο μ έ ν ω ς ο εργαζόμενος βγαίνει α π ό την π α ρ α γ ω γ ι κ ή
διαδικασία τελείως δ ι α φ ο ρ ε τ ι κ ό ς α π ' ό,τι μ π ή κ ε . Το εργασι­
α κ ό συμβόλαιο δεν ήταν μια π ρ ά ξ η ε λ ε ύ θ ε ρ η ς συναίνεσης.
Ο χρόνος γ ι α τ ο ν ο π ο ί ο ν είναι ελεύθερος ν α π ο υ λ ά ε ι την
εργασιακή τ ο υ δύναμη, είναι ο χρόνος γ ι α τ ο ν ο π ο ί ο ν είναι
αναγκασμένος ν α την π ο υ λ ά ε ι κ α ι μόνον η μαζική α ν τ ί σ τ α σ η
των εργατών θ α π ε τ ύ χ α ι ν ε ν α ψ η φ ι σ τ ε ί έ ν α ς νόμος, π ο υ θ '
α π έ τ ρ ε π ε τ ο υ ς εργάτες ν α π ο υ λ ά ν ε τ ο υ ς ε α υ τ ο ύ ς τ ο υ ς σ τ ο
κ ε φ ά λ α ι ο με εθελοντικό συμβόλαιο κ α τ α δ ι κ ά ζ ο ν τ α ς τ η γενιά
τ ο υ ς σ τ η σκλαβιά κ α ι τ ο θ ά ν α τ ο . Σ τ η θ έ σ η τ ο υ π ο μ π ώ ­
δ ο υ ς κ α τ α λ ό γ ο υ τ ω ν α ν α φ α ί ρ ε τ ω ν α ν θ ρ ώ π ι ν ω ν δικαιωμάτων
μπαίνει η μ ε τ ρ ι ο π α θ ή ς Magna Charta τ ο υ Factory Act (σ.
3ΐ5-3ΐ6)·

5.

ΠΟΣΟΣΤΟ ΚΑΙ Μ Α Ζ Α Τ Η Σ ΥΠΕΡΑΞΙΑΣ
Μαζί με τ ο π ο σ ο σ τ ό καθορίζεται κι η μάζα. Αν η ημερήσια
αξία μιας εργασιακής δύναμης είναι 3 σελίνια κ α ι τ ο π ο σ ο ­
στό υ π ε ρ α ξ ί α ς ιοο%, η ημερήσια μάζα τ η ς είναι 3 σελίνια γ ι α
κ ά θ ε εργαζόμενο.
Α. Ε φ ό σ ο ν τ ο μεταβλητό κ ε φ ά λ α ι ο είναι η χρηματική έ κ φ ρ α ­
σ η τ η ς αξίας όλων τ ω ν εργασιακών δυνάμεων π ο υ χρησιμο­
π ο ι ο ύ ν τ α ι τ α υ τ ό χ ρ ο ν α α π ό έναν κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η , η μάζα τ η ς
υ π ε ρ α ξ ί α ς π ο υ π α ρ ά γ ε τ α ι α π ό α υ τ έ ς ισούται με τ ο μ ε τ α β λ η ­
τό κεφάλαιο πολλαπλασιασμένο επί το ποσοστό της υ π ε ­
ραξίας. Και οι δ υ ο α υ τ ο ί π α ρ ά γ ο ν τ ε ς μ π ο ρ ε ί ν α ποικίλουν,
με α π ο τ έ λ ε σ μ α ν α π ρ ο κ ύ π τ ο υ ν διάφοροι συνδυασμοί. Αν
αυξάνεται τ ο π ο σ ο σ τ ό , δ η λ α δ ή αν π α ρ α τ ε ί ν ε τ α ι η εργάσιμη
ημέρα, τ ό τ ε η μάξα τ η ς υ π ε ρ α ξ ί α ς μ π ο ρ ε ί ν ' αυξάνεται α κ ό μ α
κι αν μειωθεί τ ο μεταβλητό κ ε φ ά λ α ι ο (σ. S ? ^ ^ ) 1

78

1

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

Β. Α υ τ ή η α ύ ξ η σ η στο π ο σ ο σ τ ό τ η ς υ π ε ρ α ξ ί α ς περιορίζεται
α π ό λ υ τ α α π ό τ ο γεγονός ότι η εργάσιμη ημέρα δεν μ π ο ρ ε ί
π ο τ έ ν α φ τ ά ν ε ι τις 24 ώρες τ ο 24ωρο. Ε π ο μ έ ν ω ς η συνολική
αξία τ η ς ημερήσιας π α ρ α γ ω γ ή ς ενός εργάτη δεν μ π ο ρ ε ί π ο τ έ
ν α ισούται με 24 εργάσιμες ώρες.
Έ τ σ ι , προκειμένου ν ' α π ο σ π α σ τ ε ί η ίδια μάζα υ π ε ρ α ξ ί α ς ,
τ ο μεταβλητό κ ε φ ά λ α ι ο μ π ο ρ ε ί ν ' α ν τ ι κ α τ α σ τ α θ ε ί α π ό μια
αυξημένη ε κ μ ε τ ά λ λ ε υ σ η τ η ς εργασίας μόνο μέσα σ' α υ τ ά τ α
όρια. Α υ τ ό είναι σημαντικό για την εξήγηση δ ι ά φ ο ρ ω ν φ α ι ­
νομένων, π ο υ π ρ ο κ ύ π τ ο υ ν α π ό την α ν τ ι φ α τ ι κ ή τ ά σ η τ ο υ
κεφαλαίου:
ι) Ν α μειώνει τ ο μεταβλητό κ ε φ ά λ α ι ο και τον αριθμό τ ω ν
α π α σ χ ο λ ο ύ μ ε ν ω ν εργατών* και
2) Ν α π α ρ ά γ ε ι π α ρ ' ό λ α α υ τ ά τ η μέγιστη δ υ ν α τ ή μάζα
υ π ε ρ α ξ ί α ς (σ. 3 9 ) ·
Γ

Γ. Για μια δεδομένη αξία και για έναν εξίσου υψηλό βαθμό
εκμετάλλευσης τ η ς εργασιακής δύναμης, η μάζα τ η ς αξίας
κι η μάζα τ η ς υ π ε ρ α ξ ί α ς , τις ο π ο ί ε ς π α ρ ά γ ο υ ν δ ι α φ ο ρ ε τ ι κ ά
κ ε φ ά λ α ι α , είναι ε υ θ έ ω ς ανάλογες ω ς μ ε γ έ θ η των π ο ι κ ί λ ω ν
σ υ σ τ α τ ι κ ώ ν α υ τ ώ ν των κ ε φ α λ α ί ω ν (σ. 3 ° ) · Α υ τ ό μοιάζει ν '
α ν τ ι φ ά σ κ ε ι ο λ ο φ ά ν ε ρ α με ό λ α τ α ε μ π ε ι ρ ι κ ά δεδομένα.
Για μια δεδομένη κοινωνία και μια δεδομένη εργάσιμη η μ έ ­
ρ α η υ π ε ρ α ξ ί α μ π ο ρ ε ί ν ' αυξηθεί μόνο αν αυξηθεί ο α ρ ι θ ­
μός τ ω ν εργατών, δ η λ α δ ή ο π λ η θ υ σ μ ό ς . Αν ο αριθμός τ ω ν
εργατών είναι σ τ α θ ε ρ ό ς , τ ό τ ε η υ π ε ρ α ξ ί α μπορεί ν ' αυξηθεί
μόνο με την π α ρ ά τ α σ η τ η ς εργάσιμης ημέρας. Π α ρ ' ό λ α α υ τ ά ,
α υ τ ό είναι σημαντικό μόνο για την απόλυτη υ π ε ρ α ξ ί α .
Α π ό ό λ α α υ τ ά π ρ ο κ ύ π τ ε ι π ω ς δεν είναι μετατρέψιμο σε
κ ε φ ά λ α ι ο τ ο οποιοδήποτε ποσό χρήματος, α λ λ ά ότι υ π ά ρ χ ε ι
ένα ελάχιστο όριο: η τιμή κ ό σ τ ο υ ς μιας μόνης εργασιακής δ ύ ­
ναμης και των α π α ρ α ί τ η τ ω ν εργαλείων δουλειάς. Αν ο κ ε φ α λαιοκράτης ζούσε σαν εργάτης, τότε θ α έ π ρ ε π ε ν α έχει δ υ ο
εργάτες, ν α βγάζει π ο σ ο σ τ ό υ π ε ρ α ξ ί α ς $ο%, και π ά λ ι δεν
θ α εξοικονομούσε τ ί π ο τ ε . Α κ ό μ α και με 8 εργάτες, δεν θ α
2

79

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ήταν π α ρ ά ένας μικρού μεγέθους μάστορας. Γι' α υ τ ό και σ τ ο
Μεσαίωνα οι ά ν θ ρ ω π ο ι ε μ π ο δ ί ζ ο ν τ α ν ν α γίνουν α π ό μ ά σ τ ο ­
ρες κ ε ω α λ α ι ο κ ρ ά τ ε ς μέσ' α π ό τ ο ν περιορισμό τ ο υ αριθμού
τ ω ν εργατών π ο υ μ π ο ρ ο ύ σ ε ν α α π α σ χ ο λ ε ί ο κ ά θ ε μ ά σ τ ο ρ α ς
χωριστά. Το ελάχιστο όριο π λ ο ύ τ ο υ π ο υ α π α ι τ ε ί τ α ι ώστε ν α
γεννηθεί ένας π ρ α γ μ α τ ι κ ό ς κ ε ω α λ α ι ο κ ρ ά τ η ς , διαφέρει α ν ά ­
λ ο γ α με τις ιστορικές ε π ο χ έ ς και τ ο υ ς επιχειρηματικούς κ λ ά ­
δ ο υ ς (σ. 322-323)·
Το κ ε φ ά λ α ι ο εξελίχθηκε σε α φ ε ν τ ι κ ό τ η ς εργασίας και την
ελέγχει ώστε ν α γίνεται κανονικά και με εντατικό ρυθμό. Ε π ι ­
π λ έ ο ν , εξαναγκάζει τ ο υ ς εργάτες ν α δ ο υ λ ε ύ ο υ ν π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο
α π ' όσο τ ο υ ς είναι αναγκαίο γ ι α ν α επιβιώνουν. Α π ο σ π ώ ν τ α ς
τ ο υ ς την υ π ε ρ α ξ ί α , ξεπερνάει κ ά θ ε π ρ ο η γ ο ύ μ ε ν ο π α ρ α γ ω ­
γικό σ ύ σ τ η μ α π ο υ στηριζόταν στην άμεσα κ α τ α ν α γ κ α σ τ ι κ ή
εργασία.
Το κ ε φ ά λ α ι ο υ π ο τ ά σ σ ε ι την εργασία με τ ο υ ς δεδομένους
τεχνικούς όρους, κ ά τ ω α π ό τις ο π ο ί ε ς τ η συναντά. Γι' α υ τ ό
και δεν τ ο υ ς τ ρ ο π ο π ο ι ε ί ε υ θ ύ ς εξαρχής. Ό σ ο η π α ρ α γ ω γ ι κ ή
διαδικασία θεωρείται ως εργασιακή διαδικασία, ο εργάτης
σχετίζεται με τ α π α ρ α γ ω γ ι κ ά μέσα όχι σαν α υ τ ά ν α είναι κ ε ­
φ ά λ α ι ο α λ λ ά ως μέσα τ η ς δικής τ ο υ νοήμονος δ ρ α σ τ η ρ ι ό τ η ­
τας. Τα π ρ ά γ μ α τ α α λ λ ά ζ ο υ ν όμως όταν εξετάσουμε την π α ­
ραγωγική διαδικασία ως διαδικασία δημιουργίας υ π ε ρ α ξ ί α ς .
Σ' α υ τ ή την π ε ρ ί π τ ω σ η τ α π α ρ α γ ω γ ι κ ά μέσα γίνονται μέσα
α π ο ρ ρ ό φ η σ η ς τ η ς εργασίας των άλλων. Δεν χρησιμοποιεί
π λ έ ο ν ο εργαζόμενος τ α μέσα π α ρ α γ ω γ ή ς , α λ λ ά τ α μέσα
π α ρ α γ ω γ ή ς χρησιμοποιούν τ ο ν εργαζόμενο (σ. 3 5 ) · Αντί ν α
τ α αναλώνει αυτός, τον α ν α λ ώ ν ο υ ν εκείνα σαν ν α είναι α υ τ ό ς
η τ ρ ο φ ή π ο υ χρειάζονται γ ι α τ η δική τ ο υ ς ζωή. Η ζωή τ ο υ
κ ε φ α λ α ί ο υ συνίσταται σ' α υ τ ή ν εδώ την κίνηση και μόνο, ως
αξία π ο υ α υ τ ο - π ο λ λ α π λ α σ ι ά ζ ε τ α ι . Η α π λ ή μ ε τ α τ ρ ο π ή τ ο υ
χρήματος σε π α ρ α γ ω γ ι κ ά μέσα, τ α μ ε τ α τ ρ έ π ε ι σε τίτλους, σε
δικαίωμα γ ι α δουλειά και υ π ε ρ ε ρ γ α σ ί α των άλλων.
2

8ο

Μ Ε Ρ Ο Σ ΤΕΤΑΡΤΟ
Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΣΧΕΤΙΚΗΣ ΥΠΕΡΑΞΙΑΣ

1.
Η Ε Ν Ν Ο Ι Α ΤΗΣ ΣΧΕΤΙΚΗΣ ΥΠΕΡΑΞΙΑΣ
Για μια δεδομένη εργάσιμη ημέρα, η υ π ε ρ ε ρ γ α σ ί α μπορεί ν '
αυξηθεί μόνο αν μειωθεί η αναγκαία εργασία. Αυτό μ π ο ρ ε ί ν α
γίνει (εκτός α π ό τ η μείωση των μισθών κ ά τ ω α π ό την αξία
τους) μόνο με τ η μείωση τ η ς αξίας τ η ς εργασίας, δ η λ α δ ή με
τ η μείωση τ η ς τιμής των μέσων π ο υ είναι α π α ρ α ί τ η τ α γ ι α
την επιβίωση (σ. 3 8 - 3 3°)· Κι α υ τ ό με τ η σειρά τ ο υ μ π ο ρ ε ί
ν α γίνει μόνο με την α ύ ξ η σ η τ η ς π α ρ α γ ω γ ι κ ή ς δύναμης τ η ς
εργασίας, με την ε π α ν α σ τ α τ ι κ ο π ο ί η σ η τ η ς ίδιας τ η ς π α ρ α ­
γωγής.
Η υ π ε ρ α ξ ί α π ο υ π α ρ ά γ ε τ α ι με την π α ρ ά τ α σ η τ η ς ε ρ γ ά σ ι ­
μης ημέρας, είναι η α π ό λ υ τ η υ π ε ρ α ξ ί α . Η υ π ε ρ α ξ ί α π ο υ π α ­
ρ ά γ ε τ α ι με τ η σ υ ν τ ό μ ε υ σ η τ ο υ αναγκαίου χρόνου εργασίας,
είναι η σχετική υ π ε ρ α ξ ί α (σ. 33°)·
Για ν α π έ σ ε ι η αξία τ η ς εργασίας π ρ έ π ε ι ν α ε ξ α π λ ω θ ε ί η
α ύ ξ η σ η τ η ς π α ρ α γ ω γ ι κ ή ς δύναμης σ' εκείνους τ ο υ ς κ λ ά δ ο υ ς
τ η ς βιομηχανίας, π ο υ τ α π ρ ο ϊ ό ν τ α τ ο υ ς καθορίζουν την αξία
τ η ς εργασιακής δύναμης κι ε π ο μ έ ν ω ς ανήκουν στον κ ύ κ λ ο
τ ω ν συνηθισμένων μέσων επιβίωσης, εκείνων π ο υ μ π ο ρ ο ύ ν
ν α τ ' αντικαταστήσουν, στις π ρ ώ τ ε ς ύ λ ε ς τους, κ . λ π . Η α π ό ­
δειξη τ ο υ τ ρ ό π ο υ με τ ο ν ο π ο ί ο ν ο ανταγωνισμός δημιουργεί
την αυξημένη π α ρ α γ ω γ ι κ ή δύναμη, εκδηλώνεται με φ θ η ν ό τ ε ­
ρες τιμές ε μ π ο ρ ε υ μ ά τ ω ν (σ. 3 3 ° " 3 3 4 ) ·
Η αξία των ε μ π ο ρ ε υ μ ά τ ω ν ( ό π ω ς και η αξία τ η ς ε ρ γ α σ ι 2

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

α κ ή ς δύναμης) είναι α ν τ ι σ τ ρ ό φ ω ς α ν ά λ ο γ η τ η ς π α ρ α γ ω γ ι ­
κ ό τ η τ α ς τ η ς εργασίας, ε π ε ι δ ή εξαρτάται α π ό την τιμή τ ω ν
εμπορευμάτων. Α π ε ν α ν τ ί α ς η σχετική υ π ε ρ α ξ ί α είναι ε υ θ έ ω ς
α ν ά λ ο γ η τ η ς π α ρ α γ ω γ ι κ ό τ η τ α ς τ η ς εργασίας (σ. 334)·
Οι κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ ε ς δεν ενδιαφέρονται γ ι α την α π ό λ υ τ η
αξία τ ω ν εμπορευμάτων. Ε ν δ ι α φ έ ρ ο ν τ α ι μόνο γ ι α την υ π ε ρ α ­
ξία π ο υ ενσωματώνεται σε α υ τ ά . Η π ρ α γ μ ά τ ω σ η τ η ς υ π ε ρ α ­
ξίας εμπεριέχει α π ό μόνη τ η ς την α ν α π λ ή ρ ω σ η τ η ς π ρ ο κ α ταβεβλημένης αξίας. Εφόσον, σ ύ μ φ ω ν α με τ η σ. 334»
ίδια
διαδικασία αύξησης τ η ς π α ρ α γ ω γ ι κ ή ς δύναμης μειώνει την
αξία τ ω ν ε μ π ο ρ ε υ μ ά τ ω ν κι αυξάνει την υ π ε ρ α ξ ί α π ο υ ε μ π ε ­
ριέχεται σε α υ τ ά , είναι ξ ε κ ά θ α ρ ο γιατί ο κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η ς ,
π ο υ μοναδικό ενδιαφέρον τ ο υ είναι η π α ρ α γ ω γ ή α ν τ α λ λ α κ τ ι ­
κής αξίας, π α λ ε ύ ε ι α σ τ α μ ά τ η τ α ν α ρίχνει τ η ν α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή
αξία τ ω ν εμπορευμάτων (βλ. Quesnay, σ. 3 3 5 ) ·
Στην κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή π α ρ α γ ω γ ή λοιπόν, η εξοικονόμηση
τ η ς εργασίας με την α ν ά π τ υ ξ η τ η ς π α ρ α γ ω γ ι κ ή ς δύναμης
δεν α π ο β λ έ π ε ι κ α θ ό λ ο υ σ τ η σ υ ν τ ό μ ε υ σ η τ η ς εργάσιμης η μ έ ­
ρας. Α π ε ν α ν τ ί α ς , η εργάσιμη ημέρα μ π ο ρ ε ί κ α ι ν α π α ρ α ­
ταθεί. Καταλαβαίνουμε λ ο ι π ό ν γιατί σε οικονομολόγους τ ο υ
είδους McCullocH, Ure, Senior και τ ω ν ομοίων τους, μ π ο ρ ε ί
ν α διαβάσουμε σ τ η μια σελίδα ότι ο εργαζόμενος χρωστάει
ευγνωμοσύνη σ τ ο κ ε φ ά λ α ι ο διότι α ν α π τ ύ σ σ ε ι τις π α ρ α γ ω γ ι ­
κές δυνάμεις, και στην ε π ό μ ε ν η σελίδα ν α διαβάζουμε π ω ς
π ρ έ π ε ι ν α εκφράζει την ευγνωμοσύνη τ ο υ δ ο υ λ ε ύ ο ν τ α ς 15
ώρες τ η ν ημέρα αντί γ ι α ίο. Στόχος α υ τ ή ς τ η ς α ν ά π τ υ ξ η ς
τ ω ν π α ρ α γ ω γ ι κ ώ ν δυνάμεων δεν είναι ά λ λ ο ς α π ό τ η μείωση
τ η ς α ν α γ κ α ί α ς εργασίας και την α ύ ξ η σ η τ η ς εργασίας π ρ ο ς
όφελος του κεφαλαιοκράτη.
η

82

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

2.
Η ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ
Σ ύ μ φ ω ν α με τ η σ. 322, η κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή π α ρ α γ ω γ ή χ ρ ε ι ά ζ ε ­
τ α ι ένα ατομικό κ ε φ ά λ α ι ο τ έ τ ο ι ο υ μεγέθους ώστε ν α μ π ο ρ ε ί
ν ' α π α σ χ ο λ ε ί τ α υ τ ό χ ρ ο ν α ένα α ρ κ ε τ ά μεγάλο αριθμό ε ρ γ α ­
τών. Το α φ ε ν τ ι κ ό τ η ς εργασίας γίνεται ώριμος κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η ς μόνο όταν α π ε λ ε υ θ ε ρ ώ ν ε τ α ι π λ ή ρ ω ς α π ό την εργασία. Η
τ α υ τ ό χ ρ ο ν η και στον ίδιο τομέα εργασίας δ ρ α σ τ η ρ ι ο π ο ί η σ η
ενός μεγάλου αριθμού εργατών γ ι α την π α ρ α γ ω γ ή τ ο υ ίδιου
τ ύ π ο υ ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ ο ς κ ά τ ω α π ό τις διαταγές τ ο υ ίδιου κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η συνιστά, ιστορικά και λογικά, την α φ ε τ η ρ ί α τ η ς
κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή ς π α ρ α γ ω γ ή ς (σ. 3 3 7 ) ·
Ε π ο μ έ ν ω ς η δ ι α φ ο ρ ά σε σχέση με τ ο π α ρ ε λ θ ό ν , ό π ο υ
λιγότεροι εργαζόμενοι α π α σ χ ο λ ο ύ ν τ α ν α π ό τ ο ίδιο α φ ε ν τ ι κ ό ,
είναι, αρχικά, μόνο π ο σ ο τ ι κ ή . Την ίδια όμως στιγμή σ υ ν τ ε ­
λείται μια αλλαγή. Ο μεγάλος αριθμός εργαζομένων ε ξ α σ φ α ­
λίζει σ τ ο α φ ε ν τ ι κ ό ένα π ρ α γ μ α τ ι κ ό μέσο όρο εργασίας, κάτι
π ο υ δεν συμβαίνει με τ ο ν α π λ ό μάστορα, ο ο π ο ί ο ς π ρ έ π ε ι
ο π ω σ δ ή π ο τ ε ν α π λ η ρ ώ ν ε ι τ η μέση αξία τ η ς εργασίας. Στην
π ε ρ ί π τ ω σ η τ η ς μικρής π α ρ α γ ω γ ή ς , οι ανισότητες εκμηδενί­
ζονται γ ι α την κοινωνία συνολικά, όχι όμως και γ ι α τον κ ά θ ε
μ ά σ τ ο ρ α χωριστά.
Ε π ο μ έ ν ω ς ο νόμος τ η ς π α ρ α γ ω γ ή ς υ π ε ρ α ξ ί α ς π ρ α γ μ α ­
τ ώ ν ε τ α ι π λ ή ρ ω ς στον κ ά θ ε π α ρ α γ ω γ ό χ ω ρ ι σ τ ά μόνον όταν
π α ρ ά γ ε ι ως κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η ς κι α π α σ χ ο λ ε ί π ο λ λ ο ύ ς ε ρ γ α ζ ό ­
μενους τ α υ τ ό χ ρ ο ν α - α π ' ό π ο υ και π ρ ο κ ύ π τ ε ι ο μέσος όρος
κοινωνικής εργασίας (σ. 339)·
Ε π ι π λ έ ο ν : η οικονομία τ ω ν μέσων π α ρ α γ ω γ ή ς δεν μ π ο ρ ε ί
ν α ε π ι τ ε υ χ θ ε ί π α ρ ά μέσ' α π ό τ η μεγάλης κλίμακας σ υ ν ε ρ ­
γασία. Μικρότερη μεταβίβαση αξίας σ τ ο π ρ ο ϊ ό ν α π ό τ α σ υ ­
σ τ α τ ι κ ά τ ο υ σ τ α θ ε ρ ο ύ κ ε φ α λ α ί ο υ μ π ο ρ ε ί ν α π ρ ο έ λ θ ε ι μόνον
α π ό την α ν ά λ ω σ ή τ ο υ κ α τ ά την εργασιακή διαδικασία π ο λ ­
λών εργατών. Μ' α υ τ ό τ ο ν τ ρ ό π ο τ α εργαλεία τ η ς δουλειάς
α π ο κ τ ο ύ ν ένα κοινωνικό χ α ρ α κ τ ή ρ α π ρ ι ν α κ ό μ α τ ο κάνει η
83

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ίδια η εργασιακή διαδικασία - μέχρι σήμερα, α π λ ώ ς π α ρ ό μ ο ι ­
ες διαδικασίες η μια δ ί π λ α στην ά λ λ η (σ. 3 4 ° ) ·
Ώ ς τ ώ ρ α εξετάζεται η οικονομία των μέσων π α ρ α γ ω γ ή ς
μόνο κ α τ ά τ ο π ώ ς φθηναίνει τ α ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α κι ε π ο μ έ ν ω ς
κατεβάζει την αξία τ η ς εργασίας. Το βαθμό κ α τ ά τον ο π ο ί ο
μεταβάλλει τ ο π ο σ ο σ τ ό τ η ς υ π ε ρ α ξ ί α ς μέσα σ τ ο συνολικό
κ ε φ ά λ α ι ο (σ + μ), δεν θ α εξεταστεί πριν α π ό τ ο Βιβλίο Γ .
Α υ τ ό ς ο επιμερισμός τ ο υ αντικειμένου μας α ν τ α π ο κ ρ ί ν ε τ α ι
σ τ ο π ν ε ύ μ α της κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή ς π α ρ α γ ω γ ή ς . Ε π ε ι δ ή δ η λ α ­
δ ή στην κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή π α ρ α γ ω γ ή οι όροι εργασίας α ν τ ι π α ρ α τ ί θ ε ν τ α ι στον εργάτη σαν κάτι τ ο α υ τ ο τ ε λ έ ς , η ο ι κ ο ν ο ­
μία τ ω ν μέσων π α ρ α γ ω γ ή ς εμφανίζεται σαν μια ξεχωριστή
λειτουργία π ο υ δεν τον α φ ο ρ ά άμεσα κι έτσι μοιάζει ν α μην
συνδέεται με τις μεθόδους, με τις ο π ο ί ε ς ο κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η ς
αυξάνει την π α ρ α γ ω γ ι κ ό τ η τ α τ η ς εργασιακής δύναμης.
Η μ ο ρ φ ή τ η ς εργασίας στην ο π ο ί α π ο λ λ ά π ρ ό σ ω π α ε ρ ­
γάζονται μεθοδικά τ ο ένα δ ί π λ α στο ά λ λ ο μέσα στην ίδια
π α ρ α γ ω γ ι κ ή διαδικασία, ή μέσα σε δ ι ά φ ο ρ ε ς σ υ ν α φ ε ί ς δ ι ­
αδικασίες, ονομάζεται συν-εργασία (σ. 3 4 ° ) · (Concours des
forces/Σύμπραξη δυνάμεων. Destutt de Tracy).
To συνολικό άθροισμα των μηχανικών δυνάμεων των ξ ε ­
χωριστών εργατών διαφέρει ριζικά α π ό την ισχυρή μηχανική
δύναμη, η ο π ο ί α α ν α π τ ύ σ σ ε τ α ι όταν π ο λ λ ά χέρια δ ο υ λ ε ύ ο υ ν
μαζί και τ α υ τ ό χ ρ ο ν α μέσα στην ίδια ενιαία δ ρ ά σ η (π.χ. για
ν α σ η κ ώ σ ο υ ν ένα βάρος, κ.λπ.). Α π ό τ α π ρ ώ τ α βήματά της,
η συνεργασία δημιουργεί μια π α ρ α γ ω γ ι κ ή δύναμη, π ο υ είναι
α υ τ ή κ α θ α υ τ ή μια μαζική δύναμη.
Ε π ι π λ έ ο ν , στις π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ε ς π α ρ α γ ω γ ι κ έ ς δουλειές η
α π λ ή κοινωνική ε π α φ ή δημιουργεί ένα π ν ε ύ μ α άμιλλας, τ ο
ο π ο ί ο ενισχύει την ατομική α π ο τ ε λ ε σ μ α τ ι κ ό τ η τ α καθενός"
Έ τ σ ι 12 εργάτες βγάζουν μαζί π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ η δουλειά σε μια
τ α υ τ ό χ ρ ο ν η εργάσιμη ημέρα 1 4 4 ωρών α π ' ό,τι 12 εργάτες
σε 12 διαφορετικές εργάσιμες ημέρες, ή ένας εργάτης σε 12
συνεχόμενες ημέρες (σ. SA )Π α ρ ' ό λ ο π ο υ π ο λ λ ο ί εργαζόμενοι μπορεί ν α φτιάχνουν τ ο
1

84

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

ίδιο ή π α ρ ό μ ο ι α π ρ ά γ μ α τ α , η ατομική εργασία τ ο υ κ α θ ε ν ό ς
μ π ο ρ ε ί ν ' α π ο τ ε λ ε ί δ ι α φ ο ρ ε τ ι κ έ ς φ ά σ ε ι ς τ η ς ίδιας εργασιακής
διαδικασίας (αλυσσίδα α ν θ ρ ώ π ω ν , π ο υ π ε ρ ν ά ν ε κάτι ο έ ν α ς
στον άλλον). Κι εδώ η συνεργασία βοηθάει σ τ η σ υ ν τ ό μ ε υ σ η
τ η ς εργασίας. Το ίδιο συμβαίνει όταν έ ν α κτίριο ξεκινάει ν α
χτίζεται α π ό π ο λ λ έ ς μεριές ταυτόχρονα. Ο συνδυασμένος ή
συλλογικός εργάτης έχει χέρια και μάτια και μ π ρ ο σ τ ά τ ο υ
και π ί σ ω τ ο υ , κι είναι σε κ ά π ο ι ο βαθμό π α ν τ α χ ο ύ π α ρ ώ ν
(σ. 3 4 2 ) .
Ό τ α ν η εργασία είναι π ο λ ύ π λ ο κ η , τότε η συνεργασία
ε π ι τ ρ έ π ε ι ν α καταμεριστούν οι επιμέρους εργασίες κ α ι ν α
εκτελεστούν τ α υ τ ό χ ρ ο ν α , με α π ο τ έ λ ε σ μ α τ η συντόμευση τ ο υ
χρόνου εργασίας π ο υ α π α ι τ ε ί η κ α τ α σ κ ε υ ή ολόκληρου τ ο υ
π ρ ο ϊ ό ν τ ο ς (σ. 3 4 ) ·
Σε π ο λ λ ο ύ ς κ λ ά δ ο υ ς τ η ς π α ρ α γ ω γ ή ς υ π ά ρ χ ο υ ν κρίσιμες
χρονικές περίοδοι, κ α τ ά τις ο π ο ί ε ς α π α ι τ ο ύ ν τ α ι π ο λ λ ο ί ε ρ ­
γ ά τ ε ς (θερισμός, κούρεμα προβάτων, κ.λπ.). Ε δ ώ μόνο η σ υ ­
νεργασία μ π ο ρ ε ί ν α βοηθήσει (σ. 343)·
Α π ό τ η μια μεριά η συνεργασία διευρύνει τ ο π ε δ ί ο τ η ς
π α ρ α γ ω γ ή ς κι έτσι κ α θ ί σ τ α τ α ι αναγκαία γ ι α εργασίες π ο υ
έχουν μεγάλη διάταξη σ τ ο χώρο (άρδευση, κ α τ α σ κ ε υ ή δ ρ ό ­
μων και φραγμάτων, κ.λπ.). Α π ό την ά λ λ η , η συνεργασία
περιορίζει τ ο π ε δ ί ο π α ρ α γ ω γ ή ς κ α θ ώ ς συγκεντρώνει τ ο υ ς
εργάτες σ' ένα μέρος με α π ο τ έ λ ε σ μ α ν α εξοικονομούνται έ ξ ο ­
2

δα

(σ.

344)·

Σε όλες α υ τ έ ς τις μορφές, η συνεργασία είναι η ιδιαίτερη
π α ρ α γ ω γ ι κ ή δύναμη τ η ς συνδυασμένης εργάσιμης ημέρας. Ε ί ­
ναι μια κοινωνική εργασιακή δύναμη, π ο υ α π ο ρ ρ έ ε ι α π ό την
ίδια τ η συνεργασία. Σ τ η συστηματική δουλειά α π ό κοινού,
ο εργάτης α π ο β ά λ λ ε ι τ ο υ ς ατομικούς περιορισμούς τ ο υ κι
α ν α π τ ύ σ σ ε ι τις ικανότητες τ ο υ είδους τ ο υ .
Τώρα οι μισθωτοί εργαζόμενοι δεν μ π ο ρ ο ύ ν ν α σ υ ν ε ρ γ α ­
στούν, ε κ τ ό ς κι αν ο ίδιος κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η ς τ ο υ ς π ρ ο σ λ ά β ε ι
τ α υ τ ό χ ρ ο ν α , τ ο υ ς π λ η ρ ώ ν ε ι και τ ο υ ς π α ρ έ χ ε ι τ α εργαλεία
δουλειάς. Η κλίμακα τ η ς συνεργασίας εξαρτάται λ ο ι π ό ν α π ό
85

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

τ ο π ο σ ό τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ π ο υ διαθέτει ο κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η ς . Το
ελάχιστο π ο σ ό κ ε φ α λ α ί ο υ π ο υ α π α ι τ ε ί τ α ι ώστε ο ιδιοκτήτης
τ ο υ ν α γίνει κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η ς , γίνεται τ ώ ρ α η υ λ ι κ ή σ υ ν θ ή κ η
γ ι α τ η μ ε τ α τ ρ ο π ή π ο λ λ ώ ν διασκορπισμένων κι ανεξάρτητων
εργασιακών διαδικασιών σε μια σ υ ν δ υ α σ μ έ ν η κοινωνική ε ρ ­
γ α σ ι α κ ή διαδικασία.
Κ α τ ά π α ρ ό μ ο ι ο τ ρ ό π ο , μέχρι στιγμής η διοικητική εξουσία
τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ π ά ν ω στην εργασία δεν ήταν π α ρ ά τ υ π ι κ ό
α π ο τ έ λ ε σ μ α της σχέσης μεταξύ κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η κι εργαζόμε­
νου. Τώρα π λ έ ο ν είναι η α ν α γ κ α ί α π ρ ο ϋ π ό θ ε σ η της ίδιας της
εργασιακής διαδικασίας. Ο κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η ς α ν τ ι π ρ ο σ ω π ε ύ ­
ει τ η σ ύ ν θ ε σ η στην εργασιακή διαδικασία. Σ τ η συνεργασία,
ο έλεγχος της εργασιακής διαδικασίας γίνεται η κατεξοχήν
λειτουργία τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ και ως τ έ τ ο ι α α π ο κ τ ά ορισμένα
ιδιαίτερα χ α ρ α κ τ η ρ ι σ τ ι κ ά (σ. 34^)·
Α υ τ ό ς ο έλεγχος είναι σε σ υ μ φ ω ν ί α με τ ο στόχο της κ ε φ α λαιοκρατικής π α ρ α γ ω γ ή ς - μ έ γ ι σ τ η δ υ ν α τ ή α υ τ ο - ε π έ κ τ α σ η
τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ - και τ α υ τ ό χ ρ ο ν α α π ο τ ε λ ε ί τ η λειτουργία της
μέγιστης δυνατής εκμετάλλευσης της κοινωνικής εργασιακής
διαδικασίας. Οδηγεί ε π ο μ έ ν ω ς στην α ν α π ό φ ε υ κ τ η α ν τ ί θ ε σ η
ανάμεσα στον ε κ μ ε τ α λ λ ε υ τ ή και τον εκμεταλλευόμενο. Ε π ι ­
π λ έ ο ν : έλεγχος της κ α τ ά λ λ η λ η ς χρησιμοποίησης των ε ρ γ α ­
λείων δουλειάς. Τελικά, η σ ύ ν δ ε σ η μεταξύ των π ο ι κ ί λ ω ν λ ε ι ­
τουργιών τ ω ν εργατών γίνεται έξω α π ό α υ τ ο ύ ς τ ο υ ς ίδιους,
σ τ ο κ ε φ ά λ α ι ο , με α π ο τ έ λ ε σ μ α η ενότητά τ ο υ ς ν α τ ο υ ς φέρνει
α ν τ ι μ έ τ ω π ο υ ς με τ η βούληση τ ο υ κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η σαν μια
εξωτερική βούληση. Ο κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ό ς έλεγχος είναι λ ο ι ­
π ό ν διφυής:
(ι) μια κοινωνική εργασιακή διαδικασία γ ι α την π α ρ α γ ω γ ή
ενός π ρ ο ϊ ό ν τ ο ς και
(2) μια διαδικασία α υ τ ο - ε π έ κ τ α σ η ς τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ .
Η μ ο ρ φ ή α υ τ ο ύ τ ο υ ελέγχου είναι δ ε σ π ο τ ι κ ή . Α υ τ ό ς ο
δ ε σ π ο τ ι σ μ ό ς α ν α π τ ύ σ σ ε ι τ ώ ρ α τις δικές τ ο υ , ιδιάζουσες
μορφές: αρχικά ο κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η ς α π α λ λ ά σ σ ε τ α ι α π ό τ η
δουλειά και τ ώ ρ α π α ρ α χ ω ρ ε ί την άμεση ε π ι σ τ α σ ί α σε μια
86

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

οργανωμένη ομάδα υ π α λ λ ή λ ω ν και μεμονωμένων εργατών,
π ο υ είναι κι α υ τ ο ί μισθωτοί εργαζόμενοι τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ . Σε
ό,τι α φ ο ρ ά τ η δουλεία, οι οικονομολόγοι μετρούν τ α έ ξ ο δ α
ε π ι σ τ α σ ί α ς ως faux frais [μη π α ρ α γ ω γ ι κ ά έξοδα]. Στην κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή π α ρ α γ ω γ ή όμως, την ταυτίζουν ξ α φ ν ι κ ά με την
ε π ι σ τ α σ ί α , ε φ ό σ ο ν α υ τ ή α π ο ρ ρ έ ε ι α π ό τ η φ ύ σ η τ η ς κοινωνι­
κ ή ς εργασιακής διαδικασίας (σ. 3 4 7 3 4 8 ) ·
Σ τ η βιομηχανία, η α ν ώ τ α τ η ηγεσία γίνεται ιδιότητα τ ο υ
κ ε φ α λ α ί ο υ , ό π ω ς ακριβώς σ τ α χρόνια τ η ς φ ε ο υ δ α ρ χ ί α ς οι
λειτουργίες τ ο υ σ τ ρ α τ η γ ο ύ και τ ο υ δ ι κ α σ τ ή ήταν ιδιότητες
τ η ς γαιοκτησίας (σ. 34^)·
Ο κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η ς αγοράζει ιοο εργασιακές δ υ ν ά μ ε ι ς άτομα και σε α ν τ ά λ λ α γ μ α λαμβάνει μια σ υ ν δ υ α σ μ έ ν η ε ρ γ α ­
σ ι α κ ή δύναμη των ιοο. Δεν π λ η ρ ώ ν ε ι γ ι α τ η σ υ ν δ υ α σ μ έ ν η
εργασιακή δύναμη τ ω ν ιοο. Ό τ α ν οι εργαζόμενοι μ π α ί ν ο υ ν
σ τ η σ υ ν δ υ α σ μ έ ν η ε ρ γ α σ ι α κ ή διαδικασία, έχουν κιόλας π ά ψ ε ι
ν ' ανήκουν σ τ ο υ ς ε α υ τ ο ύ ς τ ο υ ς κι έχουν ενσωματωθεί σ τ ο
κ ε φ ά λ α ι ο . Έ τ σ ι η κοινωνική π α ρ α γ ω γ ι κ ή δ ύ ν α μ η εμφανίζεται
σαν π α ρ α γ ω γ ι κ ή δ ύ ν α μ η τ ο υ ίδιου τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ (σ. 3 4 8 ) .
Παραδείγματα συνεργασίας μεταξύ τ ω ν αρχαίων Α ι γ υ π τ ί ­
-

ων

(σ.

349)·

Η π ρ ω τ ό γ ο ν η συνεργασία στις α π α ρ χ έ ς τ ο υ π ο λ ι τ ι σ μ ο ύ
μεταξύ λ α ώ ν π ο υ ζούσαν α π ό τ ο κυνήγι, νομάδων ή στις
κοινότητες τ ω ν Ινδιών, στηρίζεται:
(ι) στην κοινοκτησία τ ω ν μέσων π α ρ α γ ω γ ή ς και
(2) σ τ η φ υ σ ι κ ή π ρ ό σ δ ε σ η τ ο υ ατόμου με τ η φ υ λ ή και την
αρχέγονη κοινότητα.
Η σ π ο ρ α δ ι κ ή συνεργασία κ α τ ά την Αρχαιότητα, τ ο Μ ε ­
σαίωνα και στις σύγχρονες α π ο ι κ ί ε ς θεμελιώνεται π ά ν ω στην
άμεση κυριαρχία και τ η βία, κυρίως τ η δουλεία. Α π ε ν α ν τ ί α ς
η κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή συνεργασία π ρ ο ϋ π ο θ έ τ ε ι τον ε λ ε ύ θ ε ρ ο
μισθωτό εργαζόμενο. Ιστορικά, α υ τ ή εμφανίζεται σε άμεση
α ν τ ί θ ε σ η με την αγροτική οικονομία και την ανεξάρτητη χ ε ι ­
ροτεχνία (είτε π ρ ό κ ε ι τ α ι γ ι α τις συντεχνιακές Γκίλδες, είτε
όχι), και σ' α υ τ ή τ η σ ύ ν δ ε σ η ω ς μια ιστορική μορφή, η ο π ο ί α
87

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

προσιδιάζει στην κ ε ω α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή π α ρ α γ ω γ ι κ ή διαδικασία
και π ο υ την ξεχωρίζει σαν τέτοια. Α υ τ ή είναι η π ρ ώ τ η α λ ­
λ α γ ή π ο υ δ ι α π ι σ τ ώ ν ε τ α ι στην εργασιακή διαδικασία όταν
υ π ο τ ά σ σ ε τ α ι σ τ ο κ ε φ ά λ α ι ο . Έ τ σ ι εδώ έχουμε διαμιάς:
(ι) τον κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ό τ ρ ό π ο π α ρ α γ ω γ ή ς ν α π α ρ ο υ ­
σιάζεται σαν μια ιστορική σ υ ν θ ή κ η , α ν α γ κ α ί α για τ η
μ ε τ α τ ρ ο π ή τ η ς εργασιακής διαδικασίας σε κοινωνική
διαδικασία
(2) α υ τ ή η κοινωνική μ ο ρ φ ή τ η ς εργασιακής διαδικασίας
ν α α υ τ ο π α ρ ο υ σ ι ά ζ ε τ α ι σαν μια μέθοδος, π ο υ χρησιμο­
π ο ι ε ί το κ ε φ ά λ α ι ο γ ι α ν α εκμεταλλευτεί π ι ο κ ε ρ δ ο φ ό ­
ρ α την π α ρ α γ ω γ ι κ ό τ η τ ά τ η ς (σ. 3 5 ° ) ·
Η συνεργασία σ τ η στοιχειώδη μ ο ρ φ ή της, ό π ω ς ε ξ ε τ ά σ τ η ­
κε έως εδώ, ταυτίζεται με τ η μεγάλης κ λ ί μ α κ α ς π α ρ α γ ω γ ή
α λ λ ά δεν α π ο τ ε λ ε ί μια π ά γ ι α , χ α ρ α κ τ η ρ ι σ τ ι κ ή μ ο ρ φ ή μιας
συγκεκριμένης ε π ο χ ή ς , δ η λ α δ ή τ η ς κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή ς π α ρ α ­
γωγής. Σ' α υ τ ή την α π λ ή μ ο ρ φ ή τ η ς εξακολουθεί ν α υ π ά ρ χ ε ι
και σήμερα όταν τ ο κ ε φ ά λ α ι ο δ ρ α σε μεγάλη κλίμακα, χωρίς
ο καταμερισμός της εργασίας ή οι μηχανές ν α π α ί ζ ο υ ν σ η ­
μαντικό ρόλο. Ε π ο μ έ ν ω ς , π α ρ ' όλο π ο υ η συνεργασία είναι
η βασική μ ο ρ φ ή όλης της κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή ς π α ρ α γ ω γ ή ς , η
στοιχειώδης μ ο ρ φ ή τ η ς εμφανίζεται σαν μια ιδιαίτερη μ ο ρ φ ή
δ ί π λ α στις π ι ο α ν ε π τ υ γ μ έ ν ε ς μορφές τ η ς (σ. 3 5 0·

3.
Ο ΚΑΤΑΜΕΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ
ΚΑΙ Η ΒΙΟΤΕΧΝΙΑ
Η βιοτεχνία, κλασική μ ο ρ φ ή συνεργασίας π ο υ στηρίζεται
στον καταμερισμό τ η ς εργασίας, κυριαρχεί π ε ρ ί π ο υ α π ό τ ο
1 5 5 ° έως τ ο 17 5 ° · Εμφανίζεται:
(ι) Είτε μέσ' α π ό την σ υ ν έ ν ω σ η δ ι α φ ό ρ ω ν χειροτεχνικών
επαγγελμάτων, π ο υ το κ α θ έ ν α τ ο υ ς κ α τ α π ι ά ν ε τ α ι με
μια ειδικευμένη εργασία (π.χ. κ α τ α σ κ ε υ ή αμαξιών).
88

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

Μέσα α π ό α υ τ ή τ η συνένωση ο ατομικός χειροτέχνης
σύντομα χάνει την ικανότητά τ ο υ ν ' ασκεί ο ίδιος ολό­
κληρη την τέχνη τ ο υ , ενώ α π ό την ά λ λ η μεριά ασκείται
όλο και π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο στην εξειδικευμένη εργασία τ ο υ .
Έ τ σ ι η διαδικασία μ ε τ α τ ρ έ π ε τ α ι σ' έ ν α καταμερισμό
τ η ς όλης επιχείρησης σ τ α ε π ι μ έ ρ ο υ ς σ υ σ τ α τ ι κ ά σ τ ο ι ­
χεία τ η ς (σ. 3 5 ) ·
(2) Είτε όταν π ο λ λ ο ί χειροτέχνες, π ο υ κάνουν την ίδια
ή π α ρ ό μ ο ι α δουλειά, α π α σ χ ο λ ο ύ ν τ α ι τ α υ τ ό χ ρ ο ν α σ τ ο
ίδιο εργαστήριο κι έτσι οι ε π ι μ έ ρ ο υ ς διεργασίες, αντί
ν α εκτελούνται με τ η σειρά τ ο υ ς α π ό έναν εργάτη,
χωρίζονται βαθμιαία και εκτελούνται τ α υ τ ό χ ρ ο ν α α π ό
π ο λ λ ο ύ ς εργάτες (βελόνες, κ.λπ.). Ε δ ώ τ ο π ρ ο ϊ ό ν , αντί
ν α είναι δ ο υ λ ε ι ά ενός χειροτέχνη, γίνεται δουλειά μιας
ένωσης χειροτεχνών π ο υ ο κ α θ έ ν α ς εκτελεί μια μόνον
εξειδικευμένη εργασία (σ. 3 5 3 3 5 4 ) ·
2

-

Και στις δ υ ο π ε ρ ι π τ ώ σ ε ι ς τ ο α π ο τ έ λ ε σ μ α είναι ένας π α ­
ραγωγικός μηχανισμός, π ο υ τ α όργανά τ ο υ είναι α ν θ ρ ώ π ι ν α
όντα. Η εργασία β α σ τ ά τ ο χειροτεχνικό χ α ρ α κ τ ή ρ α τ η ς κ α ι
κ ά θ ε επιμέρους δ ο υ λ ε ι ά γίνεται με τ ο χέρι. Δεν είναι ε π ο ­
μένως δ υ ν α τ ή μια π ρ α γ μ α τ ι κ ά ε π ι σ τ η μ ο ν ι κ ή α ν ά λ υ σ η τ η ς
π α ρ α γ ω γ ι κ ή ς διαδικασίας. Κ ά θ ε εργάτης χωριστά α λ υ σ σ ο δ έ νεται με μια μ ο ν ό π λ ε υ ρ η εξειδικευμένη δουλειά εξαιτίας τ η ς
χειροτεχνικής φ ύ σ η ς τ η ς (σ. 354)·
Κατ' α υ τ ό τ ο ν τ ρ ό π ο η εργασία εξοικονομείται - σ υ γ κ ρ ι ­
τ ι κ ά με τ ο υ χειροτέχνη- κι α υ τ ό ενισχύεται α κ ό μ α π ε ρ ι σ σ ό ­
τερο α π ό γενιά σε γενιά. Ο καταμερισμός τ η ς εργασίας σ τ η
βιοτεχνία αντιστοιχεί λ ο ι π ό ν στην τ ά σ η τ ω ν π α λ ι ό τ ε ρ ω ν κ ο ι ­
νωνιών γ ι α κληρονομική διαδοχή τ ω ν ε π α γ γ ε λ μ ά τ ω ν . Κάστες,
Γκίλδες. (σ. 3 5 5 ~ 3 5 6 ) ·
Η εξειδίκευση τ ω ν εργαλείων μέσ' α π ό την π ρ ο σ α ρ μ ο γ ή
σε δ ι ά φ ο ρ ε ς ε π ι μ έ ρ ο υ ς διαδικασίες - 5 0 0 είδη σφυριών σ τ ο
Μπέρμιγχαμ (σ. 3 5 7 ) ·
Αν εξετάσουμε τ η βιοτεχνία α π ό τ η σ κ ο π ι ά τ ο υ συνολικού
89

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

μηχανισμού της, θ α δούμε ότι έχει δυο όψεις: είτε π ρ ό κ ε ι τ α ι
γ ι α μια μηχανική συναρμολόγηση ε π ι μ έ ρ ο υ ς α υ τ ο τ ε λ ώ ν π ρ ο ­
ϊόντων (ρολόγια), είτε γ ι α μια σειρά αλληλοσχετιζόμενων ε ρ ­
γασιών μέσα σ' ένα εργαστήριο (βελόνες).
Σ τ η βιοτεχνία η μια ο μ ά δ α εργατών π α ρ έ χ ε ι στην ά λ λ η τις
π ρ ώ τ ε ς ύ λ ε ς της. Ε π ο μ έ ν ω ς βασικός όρος εδώ είναι η κ ά θ ε
ο μ ά δ α ν α π α ρ ά γ ε ι μια ορισμένη π ο σ ό τ η τ α τ ο υ τελικού π ρ ο ­
ϊόντος μέσα σ' έναν ορισμένο χρόνο. Α π ό εδώ α π ο ρ ρ έ ε ι μια
συνέχεια, κανονικότητα, ομοιομορφία κι ε ν τ α τ ι κ ο π ο ί η σ η τ η ς
εργασίας, π ο υ δ ι α φ έ ρ ο υ ν τελείως α π ό την α π λ ή συνεργασία.
Έ χ ο υ μ ε λ ο ι π ό ν εδώ τον τεχνικό νόμο τ η ς π α ρ α γ ω γ ι κ ή ς δ ι α ­
δικασίας: ότι η εργασία π ρ έ π ε ι ν α είναι κοινωνικά α ν α γ κ α ί α
εργασία (σ. 361).
Οι άνισοι χρόνοι π ο υ α π α ι τ ο ύ ν τ α ι γ ι α κ ά θ ε ε π ι μ έ ρ ο υ ς ε ρ ­
γασία, δημιουργούν την α ν α γ κ α ι ό τ η τ α οι δ ι α φ ο ρ ε τ ι κ έ ς ο μ ά ­
δες εργατών ν α είναι δ ι α φ ο ρ ε τ ι κ ο ύ μεγέθους κι αριθμού (στην
τ υ π ο γ ρ α φ ι κ ή βιοτεχνία: 4 χ ύ τ ε ς και 2 κ ό π τ ε ς γ ι α ι σ τ ι λ β ω ­
τή). Έ τ σ ι η βιοτεχνία δημιουργεί μια μ α θ η μ α τ ι κ ά σ τ α θ ε ρ ή
σχέση στην π ο σ ο τ ι κ ή έ κ τ α σ η μεταξύ των π ο λ λ ώ ν οργάνων
τ ο υ συλλογικού εργάτη και η π α ρ α γ ω γ ή μ π ο ρ ε ί ν α ε π ε κ τ α θ ε ί
μόνο με τ η χρησιμοποίηση ενός π ο λ λ α π λ ά σ ι ο υ τ η ς όλης ο μ ά ­
δας. Ε π ι π λ έ ο ν , ορισμένες λειτουργίες ( ό π ω ς η ε π ι σ τ α σ ί α , η
μ ε τ α φ ο ρ ά των π ρ ο ϊ ό ν τ ω ν α π ό τ ο ένα μέρος σ τ ο άλλο, κ.λπ.)
μ π ο ρ ο ύ ν ν α γίνουν α υ τ ο τ ε λ ε ί ς μόνον α φ ό τ ο υ ε π ι τ ε υ χ θ ε ί ένα
ορισμένο ε π ί π ε δ ο π α ρ α γ ω γ ή ς (σ. 362).
Μ π ο ρ ε ί ε π ί σ η ς ν α π ρ ο κ ύ ψ ε ι ο σ υ ν δ υ α σ μ ό ς δ ι ά φ ο ρ ω ν βι­
οτεχνιών σε μια ενιαία βιοτεχνία, α λ λ ά μέχρι τ ώ ρ α λ ε ί π ε ι η
π ρ α γ μ α τ ι κ ή τεχνική ενότητα, π ο υ γεννιέται μόνο με τ η β ι ο ­
μηχανία (σ. 3 6 3 - 3 6 4 ) ·
Οι μηχανές έκαναν α π ό νωρίς την εμφάνισή τους, σ π ο ­
ραδικά, σ τ η βιοτεχνία (αλευρόμυλοι και κ ο π α ν ι σ τ ή ρ ι α ) , α λ λ ά
ο ρόλος τ ο υ ς ήταν δευτερεύων. Κύρια μηχανή τ η ς βιοτεχνίας
π α ρ α μ έ ν ε ι ο συνδυασμένος συλλογικός εργάτης, π ο υ είναι
π ο λ ύ π ι ο τελειοποιημένος α π ό τον ατομικό χειροτέχνη και
στον ο π ο ί ο ν όλες οι ατέλειες, π ο υ π ο λ ύ συχνά συνοδεύουν

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

την εξειδικευμένη εργασία, μ ε τ α τ ρ έ π ο ν τ α ι σε τελειότητα (σ.
3 6 4 - 3 6 5 ) · Η βιοτεχνία α ν α π τ ύ σ σ ε ι τις δ ι α φ ο ρ έ ς ανάμεσα σ'
α υ τ ο ύ ς τ ο υ ς εργάτες, π ο υ δ ο υ λ ε ύ ο υ ν σε μια ε π ι μ έ ρ ο υ ς δ ο υ ­
λειά είτε είναι εξειδικευμένοι είτε ανειδίκευτοι, κ α θ ώ ς και μια
π λ ή ρ η εργατική ιεραρχία (σ. 3 6 5 - 3 6 6 ) .
Καταμερισμός τ η ς εργασίας:
(ι) Γενικός - αγροκαλλιέργεια, βιομηχανία, ν α υ π η γ ι κ ή ,
κ.λπ.
(2) Ειδικός - κ α τ ά ε π α γ γ ε λ μ α τ ι κ ο ύ ς κ λ ά δ ο υ ς και υ π ο κ λ ά δους.
(3) Λ ε π τ ο μ ε ρ ε ι α κ ό ς - κ α τ ά εργοτάξιο.
Ο κοινωνικός καταμερισμός τ η ς εργασίας α ν α π τ ύ σ σ ε τ α ι
και α π ό διαφορετικές αφετηρίες:
(ι) Μέσα στην οικογένεια και τ η φ υ λ ή ο φ υ σ ι κ ό ς κ α τ α ­
μερισμός τ η ς εργασίας αντιστοιχεί σ τ ο φ ύ λ ο και την
ηλικία, συν τ η δουλεία μέσω τ η ς βίας κ α τ ά των γ ε ι τ ο ­
νικών φυλών, η ο π ο ί α τον επιτείνει (σ. 3 6 7 ) ·
(2) Ανάλογα με τον τ ό π ο , τ ο κλίμα, τ ο πολιτισμικό ε π ί π ε ­
δο, οι διαφορετικές κοινότητες π α ρ ά γ ο υ ν δ ι α φ ο ρ ε τ ι κ ά
π ρ ο ϊ ό ν τ α και τ α α ν τ α λ λ ά σ σ ο υ ν ό π ο τ ε κι ό π ο υ έ ρ χ ο ­
ν τ α ι σ' ε π α φ ή μεταξύ τ ο υ ς (σ. 3 6 8 ) .
Ε π ο μ έ ν ω ς η α ν τ α λ λ α γ ή μ' α υ τ έ ς τις ξένες κοινότητες είναι
ένα α π ό τ α κύρια μέσα διάρρηξης των φ υ σ ι κ ώ ν δεσμών τ η ς
κοινότητας μέσ' α π ό την π ε ρ α ι τ έ ρ ω α ν ά π τ υ ξ η τ ο υ φ υ σ ι κ ο ύ
καταμερισμού τ η ς εργασίας (σ. 3 6 8 ) .
Κ α τ ά σ υ ν έ π ε ι α , ο καταμερισμός τ η ς εργασίας σ τ η βιοτε­
χνία π ρ ο ϋ π ο θ έ τ ε ι έναν ορισμένο βαθμό α ν ά π τ υ ξ η ς τ ο υ κ ο ι ­
νωνικού καταμερισμού τ η ς εργασίας, τον ο π ο ί ο με τ η σειρά
τ η ς α ν α π τ ύ σ σ ε ι α κ ό μ α π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο - ό π ω ς λ.χ. τον ε δ α φ ι κ ό
καταμερισμό της εργασίας (σ. 3 6 9 - 3 7 ° ) ·
Για ό λ ο υ ς α υ τ ο ύ ς τ ο υ ς λόγους υ π ά ρ χ ε ι π ά ν τ ο τ ε η εξής
δ ι α φ ο ρ ά ανάμεσα στον κοινωνικό καταμερισμό τ η ς εργασίας
και τον καταμερισμό τ η ς εργασίας σ τ η βιοτεχνία: ο π ρ ώ τ ο ς
π α ρ ά γ ε ι εμπορεύματα, ενώ στο δεύτερο η ειδικευμένη-μερική
εργασία δεν π α ρ ά γ ε ι ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α . Ά ρ α έχουμε: σ υ γ κ ε ν τ ρ ο 9ΐ

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

π ο ί η σ η κι οργάνωση σ τ η βιοτεχνία* δ ι α σ κ ο ρ π ι σ μ ό κι α ν τ α γ ω ­
νισμό στον κοινωνικό καταμερισμό τ η ς εργασίας (σ. 3 7 0·
Η οργάνωση των π α ν ά ρ χ α ι ω ν ινδικών κοινοτήτων (σ.
3 7 3 ) · Η Γκίλδα (σ. 3 7 4 ) · Ενώ κι εδώ υ π ά ρ χ ε ι καταμερισμός
τ η ς εργασίας μέσα στην κοινωνία, ο καταμερισμός τ η ς ε ρ γ α ­
σίας σ τ η βιοτεχνία είναι μια ιδιαίτερη δημιουργία τ ο υ κ ε φ α λαιοκρατικού τ ρ ό π ο υ π α ρ α γ ω γ ή ς .
Ό π ω ς στην α π λ ή συνεργασία έτσι και σ τ η βιοτεχνία ο
δρων οργανισμός της εργασίας είναι μια μ ο ρ φ ή ύ π α ρ ξ η ς τ ο υ
κ ε φ α λ α ί ο υ . Η π α ρ α γ ω γ ι κ ή δύναμη π ο υ ξ ε π η δ ά ε ι λ ο ι π ό ν α π ό
τ ο σ υ ν δ υ α σ μ ό των εργασιών, εμφανίζεται σαν π α ρ α γ ω γ ι κ ή
δύναμη τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ . Ό μ ω ς , ενώ η α π λ ή συνεργασία δεν
μεταβάλλει γενικά τον τ ρ ό π ο με τον ο π ο ί ο δουλεύει κ ά θ ε
άτομο, η βιοτεχνία τον ε π α ν α σ τ α τ ι κ ο π ο ι ε ί και σακατεύει τον
εργάτη. Μ η μ π ο ρ ώ ν τ α ς ν α π α ρ ά γ ε ι κάτι α υ τ ο τ ε λ ώ ς , ο ε ρ γ ά ­
της καταντάει ένα α π λ ό γρανάζι μέσα στο κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ό
εργοτάξιο. Οι διανοητικές ικανότητες τ η ς εργασίας α ν α π τ ύ σ ­
σονται μ ο ν ό π λ ε υ ρ α ενώ εξαφανίζονται α π ό π ο λ λ έ ς ά λ λ ε ς
π λ ε υ ρ έ ς . Α π ο τ έ λ ε σ μ α τ ο υ καταμερισμού τ η ς εργασίας σ τ η
βιοτεχνία: οι εργαζόμενοι αντικρύζουν τ ο διανοητικό δ υ ν α μ ι ­
κό της εργασιακής διαδικασίας σαν ιδιότητα κ ά π ο ι ο υ ά λ λ ο υ
και σαν εξουσιαστική δύναμη. Α υ τ ή η διαδικασία χωρισμού
αρχίζει μαζί με τ η συνεργασία, α ν α π τ ύ σ σ ε τ α ι σ τ η βιοτεχνία
και ολοκληρώνεται σ τ η σύγχρονη βιομηχανία, η ο π ο ί α δ ι α χ ω ­
ρίζει την ε π ι σ τ ή μ η σαν μια π α ρ α γ ω γ ι κ ή δ ύ ν α μ η ανεξάρτητη
α π ό την εργασία, βάζοντάς την στην υ π η ρ ε σ ί α τ ο υ κ ε φ α λ α ί ­
ου

(σ.

377)·

Ενδεικτικές π α ρ α θ έ σ ε ι ς α π ο σ π α σ μ ά τ ω ν (σ. 3 7 8 - 3 8 0 ) .
Α π ό τ η μια μεριά η βιοτεχνία είναι μια ορισμένη οργάνωση
τ η ς κοινωνικής εργασίας κι α π ό την ά λ λ η δεν είναι π α ρ ά μια
ιδιαίτερη μέθοδος α π ό σ π α σ η ς σχετικής υ π ε ρ α ξ ί α ς (σ. 381)·
Η ιστορική της σημασία.
Ε μ π ό δ ι α στην α ν ά π τ υ ξ η τ η ς βιοτεχνίας α κ ό μ α και κ α τ ά
την κ λ α σ ι κ ή της π ε ρ ί ο δ ο : ο περιορισμός τ ο υ αριθμού των
ανειδίκευτων εργατών σε σχέση με των εξειδικευμένων* ο
92

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

περιορισμός τ η ς εργασίας των γ υ ν α ι κ ό π α ι δ ω ν εξαιτίας τ η ς
α ν τ ί σ τ α σ η ς των ανδρών* η εμμονή στις μ ε θ ό δ ο υ ς μαθητείας
έως και π ρ ό σ φ α τ α , α κ ό μ α κι όταν είναι περιττοί* η διαρκής
α ν υ π ο τ α ξ ί α των εργατών, μιας και ο συλλογικός εργάτης δεν
έχει α κ ό μ α ένα π λ α ί σ ι ο ανεξάρτητο α π ό τ ο υ ς εργάτες* η μ ε ­
τ α ν ά σ τ ε υ σ η των εργατών (σ. 384)·
Εξάλλου, η βιομηχανία δεν κ α τ ό ρ θ ω σ ε ν α ε π α ν α σ τ α τ ι κ ο π ο ι ή σ ε ι τ ο σύνολο τ η ς κοινωνικής π α ρ α γ ω γ ή ς , ούτε έστω ν α
τ ο κ α θ υ π ο τ ά ξ ε ι . Η σ τ ε ν ή τεχνική βάση τ η ς σ υ γ κ ρ ο ύ ε τ α ι με
τις π α ρ α γ ω γ ι κ έ ς α π α ι τ ή σ ε ι ς , π ο υ η ίδια δημιούργησε. Έ τ σ ι
έγιναν αναγκαίες οι μηχανές και η βιοτεχνία είχε κιόλας μάθει
π ώ ς ν α τις φτιάχνει (σ. 3 8 5 ) ·

4.

ΟΙ Μ Η Χ Α Ν Ε Σ ΚΙ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ
Α. Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ Μ Η Χ Α Ν Ω Ν
Η ε π α ν ά σ τ α σ η στον τ ρ ό π ο π α ρ α γ ω γ ή ς , π ο υ ξεκίνησε σ τ η
βιοτεχνία με την εργασιακή δύναμη, ε δ ώ έχει α φ ε τ η ρ ί α τ α
εργαλεία ή π α ρ α γ ω γ ι κ ά μέσα.
Κ ά θ ε α ν ε π τ υ γ μ έ ν η μηχανική ε γ κ α τ ά σ τ α σ η α π ο τ ε λ ε ί τ α ι
από:
(ι) Το μηχανισμό κίνησης"
(2) τ ο μηχανισμό μετάδοσης*
(3) την εργαλειομηχανή ή εργασιομηχανή (σ. 3 8 8 ) .
Η βιομηχανική ε π α ν ά σ τ α σ η τ ο υ ι 8 ο υ αιώνα ξεκίνησε με
την εργασιομηχανή. Α υ τ ό π ο υ τ η χαρακτηρίζει, είναι ότι τ ο
π α ρ α γ ω γ ι κ ό μέσο - μ ε μια π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο ή λιγότερο τ ρ ο π ο ­
π ο ι η μ έ ν η μ ο ρ φ ή - π ε ρ ν ά ε ι α π ό τον ά ν θ ρ ω π ο σ τ η μηχανή και
δουλεύει σαν μηχανή κ ά τ ω α π ό την ε π ί β λ ε ψ η τ ο υ α ν θ ρ ώ ­
π ο υ . Τελικά δεν έχει καμμιά σημασία αν κινητήρια δ ύ ν α μ η
είναι ο ά ν θ ρ ω π ο ς ή μια φ υ σ ι κ ή δύναμη. Η ε ι δ ο π ο ι ό ς δ ι α φ ο ρ ά
βρίσκεται στο ότι ο ά ν θ ρ ω π ο ς χρησιμοποιεί τ α δικά τ ο υ ό ρ 93

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

γ α ν α και μόνον, ενώ η μηχανή μ π ο ρ ε ί ν α χρησιμοποιεί, μέσα
σε ορισμένα όρια, ό σ α εργαλεία χρειάζονται (το ροδάνι είχε ι
αδράχτι, η κλωστική μηχανή «Jenny» 12 έως ι 8 αδράχτια).
Στο ροδάνι, η βιομηχανική ε π α ν ά σ τ α σ η δεν τ ρ ο π ο π ο ί η σ ε
αρχικά τ ο π ο δ ο κ ί ν η τ ο π ε ν τ ά λ ι , δ η λ α δ ή την κινητήρια δ ύ ν α ­
μη, α λ λ ά τ ο αδράχτι. Ο ά ν θ ρ ω π ο ς ε ξ α κ ο λ ο υ θ ο ύ σ ε ν α είναι
η κινητήρια δύναμη κι ε π ι σ τ ά τ η ς τ η ς μηχανής. Α π ε ν α ν τ ί α ς η
ε π α ν ά σ τ α σ η τ η ς εργασιομηχανής έκανε αναγκαία την τ ε λ ε ι ο ­
π ο ί η σ η τ η ς ατμομηχανής και σ τ η συνέχεια τ η χρησιμοποίησε
(σ. 3 8 9 - 3 9 ° ) ' ε π ί σ η ς σ. 3 9 " 3 9 ·
Έ χ ο υ μ ε δ υ ο είδη μηχανικής ε γ κ α τ ά σ τ α σ η ς σ τ η σύγχρονη
βιομηχανία:
(ι) Είτε συνεργασία ομοειδών μηχανών (μηχανές ύ φ α ν ­
σης, μηχανές δ ι π λ ώ μ α τ ο ς , π ο υ σ υ ν δ υ ά ζ ο υ ν τ η δουλειά
π ο λ λ ώ ν επιμέρους εργατών μέσ' α π ό τ ο σ υ ν δ υ α σ μ ό
π ο λ λ ώ ν διαφορετικών εργαλείων). Εδώ η τεχνική ε ν ό ­
τ η τ α ε π ι τ υ γ χ ά ν ε τ α ι μέσα α π ό τ η δ ύ ν α μ η μετάδοσης ή
την κινητήρια δύναμη.
(2) Είτε σύστημα μηχανών, συνδυασμός διαφορετικών ε π ί
μέρους μηχανών (μηχανικός αργαλειός).
Φ υ σ ι κ ή β ά σ η τ η ς σύγχρονης βιομηχανίας είναι ο βιοτεχνι­
κός καταμερισμός εργασίας. Α λ λ ά η βιοτεχνία και η βιομη­
χανία δ ι α φ έ ρ ο υ ν ουσιαστικά. Σ τ η βιοτεχνία, κ ά θ ε ε π ι μ έ ρ ο υ ς
διαδικασία έ π ρ ε π ε ν α π ρ ο σ α ρ μ ο σ τ ε ί στον εργαζόμενο. Α υ τ ό
δεν είναι π ι α αναγκαίο σ τ η σύγχρονη βιομηχανία: η ε ρ γ α σ ι α ­
κ ή διαδικασία μ π ο ρ ε ί ν ' αναλυθεί αντικειμενικά σ τ α σ υ σ τ α ­
τ ι κ ά μέρη της, κι α υ τ ό αναλαμβάνει ν α τ ο κάνει η ε π ι σ τ ή μ η
ή η τεχνική εμπειρία, ώστε ν α τ ο αναλάβουν σ τ η συνέχεια οι
μηχανές. Ε δ ώ η π ο σ ο τ ι κ ή σχέση ανάμεσα στις διαφορετικές
ομάδες εργατών γίνεται σχέση μεταξύ των δ ι α φ ο ρ ε τ ι κ ώ ν ο μ ά ­
δων μηχανών (σ. 3 9 5 ) ·
Και στις δ υ ο π ε ρ ι π τ ώ σ ε ι ς το εργοστάσιο α π ο τ ε λ ε ί ένα μ ε ­
γ ά λ ο μηχανικό αυτόματο ( π ο υ μόνο π ρ ό σ φ α τ α τ ε λ ε ι ο π ο ι ή θ η ­
κε σε τέτοιο βαθμό) κι α υ τ ή είναι η μ ο ρ φ ή π ο υ τ ο υ αρμόζει
(σ. 396)· Η π ι ο εξελιγμένη μ ο ρ φ ή τ ο υ είναι η ε γ κ α τ ά σ τ α σ η
Ι

2

94

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

α υ τ ό μ α τ ω ν μηχανών, π ο υ κατάργησε τ η χειροτεχνική και βι­
οτεχνική βάση τ η ς μεγάλης βιομηχανίας και δημιούργησε την
ολοκληρωμένη μ ο ρ φ ή τ η ς βιομηχανικής π α ρ α γ ω γ ή ς (σ. 3 9 ^ 397)·

Σ ύ ν δ ε σ η μεταξύ τ η ς ε π α ν α σ τ α τ ι κ ο π ο ί η σ η ς των δ ι α φ ό ρ ω ν
κ λ ά δ ω ν και τ ω ν μέσων π α ρ α γ ω γ ή ς (σ. 3 9 8 - 3 9 9 ) ·
Σ τ η βιοτεχνία ο σ υ ν δ υ α σ μ ό ς των εργατών είναι υ π ο κ ε ι μ ε ­
νικός. Σ τ η βιομηχανία υ π ά ρ χ ε ι ένας αντικειμενικός μηχανικός
π α ρ α γ ω γ ι κ ό ς οργανισμός, τον ο π ο ί ο ν βρίσκει έτοιμο α π έ ν α ­
ντι τ ο υ ο εργάτης και π ο υ μ π ο ρ ε ί ν α λειτουργήσει μόνο μέσ'
α π ό συλλογική εργασία. Ο συνεργατικός χ α ρ α κ τ ή ρ α ς τ η ς ε ρ ­
γ α σ ι α κ ή ς διαδικασίας είναι π λ έ ο ν μια τεχνική α ν α γ κ α ι ό τ η τ α

(σ. 4°0·
Οι π α ρ α γ ω γ ι κ έ ς δυνάμεις π ο υ α π ο ρ ρ έ ο υ ν α π ό τ η σ υ ν ε ρ ­
γ α σ ί α και τον καταμερισμό τ η ς εργασίας, δεν κοστίζουν τ ί ­
π ο τ ε σ τ ο κ ε φ ά λ α ι ο . Οι φ υ σ ι κ έ ς δυνάμεις (ατμός, νερό) ε π ί ­
σης δεν τ ο υ στοιχίζουν τ ί π ο τ α . Ούτε κι οι δυνάμεις π ο υ α ν α ­
κ α λ ύ π τ ε ι η επιστήμη. Ό μ ω ς α υ τ έ ς εδώ οι δυνάμεις μ π ο ρ ο ύ ν
ν α χ ρ η σ ι μ ο π ο ι η θ ο ύ ν μόνον αν υ π ά ρ χ ε ι ένας π ο λ υ δ ά π α ν ο ς
και κ α τ ά λ λ η λ ο ς εξοπλισμός. Παρομοίως, οι εργασιομηχανές
κοστίζουν π ο λ ύ π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο α π ό τ α π α λ ι ά εργαλεία. Ό μ ω ς
α υ τ έ ς οι μηχανές έχουν π ο λ ύ μεγαλύτερο χρόνο ζωής και π ε ­
δίο π α ρ α γ ω γ ι κ ή ς δ ρ ά σ η ς α π ό τ α εργαλεία. Ε π ο μ έ ν ω ς μεταβι­
βάζουν σ τ α π ρ ο ϊ ό ν τ α τ ο υ ς συγκριτικά π ο λ ύ μικρότερη π ο σ ό ­
τ η τ α αξίας α π ' όση τ α εργαλεία. Έ τ σ ι οι μηχανές λειτουργούν
σχεδόν δωρεάν σε σχέση με τ ο εργαλείο (σ. 4 0 2 - 4 0 2 ) .
Η μείωση τ ο υ κ ό σ τ ο υ ς μέσ' α π ό τ η σ υ γ κ ε ν τ ρ ο π ο ί η σ η τ η ς
π α ρ α γ ω γ ή ς είναι π ο λ ύ μεγαλύτερη σ τ η σύγχρονη βιομηχανία
α π ' ό,τι στην βιοτεχνία (σ. 4 ° 3 ) ·
Οι τιμές των μηχανοποίητων π ρ ο ϊ ό ν τ ω ν α π ο δ ε ι κ ν ύ ο υ ν
π ό σ ο π ο λ ύ έρριξε η μηχανή τ ο κ ό σ τ ο ς τ η ς π α ρ α γ ω γ ή ς . Α π ο ­
δεικνύουν ε π ί σ η ς ότι τ ο π ο σ ο σ τ ό αξίας π ο υ οφείλεται σ τ α
π α ρ α γ ω γ ι κ ά εργαλεία αυξάνεται μεν σχετικά, α λ λ ά μειώνε­
ται α π ό λ υ τ α . Η π α ρ α γ ω γ ι κ ό τ η τ α τ η ς μηχανής μετριέται με
τ ο βαθμό στον ο π ο ί ο ν α ν τ ι κ α θ ι σ τ ά την α ν θ ρ ώ π ι ν η εργασία.
95

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

Π α ρ α δ ε ί γ μ α τ α (σ. 4 ° 5 4 ° 7 ) ·
Α ς υ π ο θ έ σ ο υ μ ε π ω ς ένα ατμοκίνητο αλέτρι α ν τ ι κ α θ ι σ τ ά
150 εργάτες, π ο υ ο ετήσιος μισθός τ ο υ ς φ τ ά ν ε ι τις 3·οοο £.
Α υ τ ό ς ο ετήσιος μισθός δ ε ν α ν τ ι π ρ ο σ ω π ε ύ ε ι ό λ η την εργασία
τ ο υ ς , α λ λ ά μόνο την α ν α γ κ α ί α εργασιακή δ ύ ν α μ η και βέβαια
κ α θ ό λ ο υ την υ π ε ρ ε ρ γ α σ ί α τους. Αν όμως τ ο ατμοκίνητο α λ έ ­
τρι στοιχίζει 3·οοο £> α υ τ έ ς οι 3>οοο £ είναι π ρ α γ μ α τ ι κ ά η
χρηματική έ κ φ ρ α σ η όλης τ η ς εργασίας π ο υ εμπεριέχεται σε
α υ τ ό . Ό τ α ν λ ο ι π ό ν η μηχανή στοιχίζει όσο κι η εργασιακή
δ ύ ν α μ η την ο π ο ί α αντικαθιστά, τότε η α ν θ ρ ώ π ι ν η εργασία
π ο υ εμπεριέχεται σ' αυτήν είναι π ά ν τ ο τ ε π ο λ ύ λιγότερη α π ό
εκείνη την ο π ο ί α α ν τ ι κ α θ ι σ τ ά (σ. 4 ° 7 ) ·
Η μηχανή ως μέσο γ ι α τ η μείωση τ ο υ κ ό σ τ ο υ ς τ η ς π α ­
ραγωγής π ρ έ π ε ι ν α κοστίζει λιγότερο α π ό την εργασία π ο υ
αντικαθιστά. Για τ ο κ ε φ ά λ α ι ο όμως, η αξία τ η ς π ρ έ π ε ι ν α
είναι μικρότερη α π ό την εργασιακή δύναμη π ο υ αντικαθιστά.
Ε π ο μ έ ν ω ς , μηχανές π ο υ δεν α π ο φ έ ρ ο υ ν κ έ ρ δ η στην Αγγλία
μπορεί ν α είναι κ ε ρ δ ο φ ό ρ ε ς στην Αμερική - π.χ. μηχανές π ο υ
σ π ά ζ ο υ ν την π έ τ ρ α . Άρα: έ π ε ι τ α α π ό ορισμένους νομικούς
περιορισμούς, μπορεί ξ α φ ν ι κ ά ν α μ π ο υ ν σε χ ρ ή σ η μηχανές
π ο υ π ρ ο η γ ο υ μ έ ν ω ς δεν ήταν α π ο δ ο τ ι κ έ ς γ ι α τ ο κ ε φ ά λ α ι ο (σ.
_

408-409).

Β. Η Ι Δ Ι Ο Π Ο Ι Η Σ Η ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΚΗΣ ΔΥΝΑΜΗΣ ΜΕΣΩ
ΤΩΝ Μ Η Χ Α Ν Ω Ν
Ε φ ό σ ο ν οι μηχανές εμπεριέχουν την κινητήρια δύναμή τους,
η αξία τ η ς μυϊκής δύναμης π έ φ τ ε ι . Εργασία των γ υ ν α ι κ ό ­
π α ι δ ω ν . Άμεση α ύ ξ η σ η τ ο υ αριθμού των μισθωτών ε ρ γ α ζ ό ­
μενων με την ένταξη όλων τ ω ν μελών τ η ς οικογένειας, π ο υ
π ρ ο η γ ο υ μ έ ν ω ς δεν εργάζονταν ως μισθωτοί. Έ τ σ ι η αξία τ η ς
α ν θ ρ ώ π ι ν η ς εργασιακής δύναμης α π λ ώ ν ε τ α ι σε ό λ η την ο ι ­
κογένεια, δ η λ α δ ή π έ φ τ ε ι . Τώρα π ι α , π ρ ο κ ε ι μ έ ν ο υ ν α ζήσει
μια οικογένεια, π ρ έ π ε ι 4 εργασιακές δυνάμεις αντί μίας όχι
96

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

μόνο ν α εργάζονται, α λ λ ά ν α υ π ε ρ ε ρ γ ά ζ ο ν τ α ι γ ι α λογαριασμό
τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ . Έ τ σ ι αυξάνεται ο βαθμός τ η ς ε κ μ ε τ ά λ λ ε υ ­
σης μαζί με τ η διεύρυνση τ ο υ α ν θ ρ ώ π ι ν ο υ εκμεταλλεύσιμου
υ λ ι κ ο ύ (σ. 4 ) ·
Προηγουμένως, η α γ ο ρ ά κι η π ώ λ η σ η τ η ς εργασιακής δ ύ ­
ναμης ήταν μια σχέση μεταξύ ελεύθερων ενήλικων π ρ ο σ ώ ­
π ω ν . Τώρα εξαγοράζονται και οι ανήλικοι ή τ α π α ι δ ι ά . Ο ε ρ ­
γ ά τ η ς π ο υ λ ά ε ι π ι α τ η γ υ ν α ί κ α τ ο υ και τ ο π α ι δ ί τ ο υ - γίνεται
δ ο υ λ έ μ π ο ρ ο ς . Π α ρ α δ ε ί γ μ α τ α (σ. 4 4 ) ·
Η θ ι κ ή κ α τ ά π τ ω σ η (σ. 4 4 4 5 ) · Ε κ π α ι δ ε υ τ ι κ ή νομοθεσία
και α ν τ ί σ τ α σ η των χειροτεχνών (σ. 4 5 4 7 ) ·
Η είσοδος των γ υ ν α ι κ ώ ν και των π α ι δ ι ώ ν στο εργοστάσιο
σ π ά ε ι τελικά την α ν τ ί σ τ α σ η των ανδρών εργατών α π έ ν α ν τ ι
στην κυριαρχία τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ (σ. 4^)·
Αν οι μηχανές μειώνουν τ ο ν χρόνο εργασίας π ο υ είναι
α π α ρ α ί τ η τ ο ς γ ι α την π α ρ α γ ω γ ή ενός αντικειμένου, σ τ α χέρια
τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ γίνονται τ ο ισχυρότερο ό π λ ο γ ι α την π α ρ ά τ α ­
σ η τ η ς εργάσιμης ημέρας π ο λ ύ π έ ρ α α π ό κ ά θ ε φ υ σ ι κ ό όριο.
Α π ό τ η μια μεριά δημιουργούν νέες συνθήκες, π ο υ ε π ι τ ρ έ ­
π ο υ ν κάτι τέτοιο σ τ ο κ ε φ ά λ α ι ο , κι α π ό την ά λ λ η δίνουν ν έ α
κίνητρα π ρ ο ς α υ τ ή την κ α τ ε ύ θ υ ν σ η .
Οι μηχανές έχουν τ η δ υ ν α τ ό τ η τ α ν α κινούνται ατέρμονα.
Περιορίζονται μόνον α π ό την αδυναμία και τ α φ υ σ ι κ ά όρια
τ η ς ε π ι β λ έ π ο υ σ α ς α ν θ ρ ώ π ι ν η ς εργασιακής δύναμης. Μια μ η ­
χ α ν ή π ο υ φ θ ε ί ρ ε τ α ι σε 7 , 5 Χ(?°ν δ ο υ λ ε ύ ο ν τ α ς 2ο ώρες την
ημέρα, α π ο ρ ρ ο φ ά ε ι σ τ ο μισό χρόνο γ ι α τον κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η
τ ό σ η υ π ε ρ ε ρ γ α σ ί α , ό σ η μια ά λ λ η π ο υ θ α φ θ α ρ ε ί σε 15 χ ρ ό ­
ν ι α δ ο υ λ ε ύ ο ν τ α ς ί ο ώρες την ημέρα (σ. ^ 9 ) Έ τ σ ι η, τ ρ ό π ο ς τ ο υ λέγειν, «ηθική» φ θ ο ρ ά τ η ς μηχανής
[εξαιτίας τ η ς π τ ώ σ η ς τ η ς α ν τ α λ λ α κ τ ι κ ή ς αξίας της] είναι λ ι ­
γ ό τ ε ρ ο π α ρ α κ ι ν δ υ ν ε υ μ έ ν η (σ. 4 ° ) ·
Ε π ι π λ έ ο ν : μεγάλη π ο σ ό τ η τ α εργασίας α π ο ρ ρ ο φ ά τ α ι χ ω ­
ρίς ν ' αυξάνονται οι ε π ε ν δ ύ σ ε ι ς σε κτιριακές ε γ κ α τ α σ τ ά σ ε ι ς
και μηχανές. Έ τ σ ι όχι μόνον αυξάνεται η υ π ε ρ α ξ ί α μέσω π α ­
ρ ά τ α σ η ς τ η ς εργάσιμης ημέρας, α λ λ ά μειώνονται αναλόγως
1 0

Ι Ι _

Ι

_

1 2

Ι

Ι

ια

2

97

-

Ι

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

και τ α έξοδα π ο υ α π α ι τ ο ύ ν τ α ι γι' αυτήν. Α υ τ ή η π α ρ ά τ α σ η
έχει α π ο φ α σ ι σ τ ι κ ό τ ε ρ η σημασία σ τ η μεγάλη βιομηχανία, δ ι ­
ότι εδώ τ ο π ο σ ο σ τ ό τ ο υ σ τ α θ ε ρ ο ύ κ ε φ α λ α ί ο υ είναι γενικά
μεγαλύτερο (σ. 4 ) ·
Κ α τ ά την π ρ ώ τ η π ε ρ ί ο δ ο τ η ς εκμηχάνισης, όταν α κ ό μ α
έχει μ ο ν ο π ω λ ι α κ ό χ α ρ α κ τ ή ρ α , τ α κέρδη είναι τεράστια. Ο π ό ­
τε μεγαλώνει κι η δ ί ψ α γ ι α π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ α , γ ι α α π ε ρ ι ό ρ ι σ τ η
π α ρ ά τ α σ η τ η ς εργάσιμης ημέρας. Κ α θ ώ ς όμως γενικεύεται η
χρήση τ ω ν μηχανών, α υ τ ή η μ ο ν ο π ώ λ η σ η των κερδών ε ξ α ­
φανίζεται κι ε π ι β ά λ λ ε τ α ι ο νόμος, ο ο π ο ί ο ς καθορίζει π ω ς
η υ π ε ρ α ξ ί α δεν π η γ ά ζ ε ι α π ό την εργασία π ο υ έχουν α ν τ ι ­
καταστήσει οι μηχανές, α λ λ ά α π ό την εργασία π ο υ α υ τ έ ς
απασχολούν* δ η λ α δ ή α π ό τ ο μεταβλητό κ ε φ ά λ α ι ο . Έ χ ο υ μ ε
λ ο ι π ό ν ν α κάνουμε εδώ με μια εγγενή α ν τ ί φ α σ η τ η ς κ ε φ α λ α ι οκρατικής χρήσης των μηχανών: γ ι α μια ορισμένη μάζα κ ε φ α ­
λαίου, μεγεθύνουν τ ο ν ένα π α ρ ά γ ο ν τ α τ η ς υ π ε ρ α ξ ί α ς τ ο υ (το
π ο σ ο σ τ ό υ π ε ρ α ξ ί α ς ) μειώνοντας τον ά λ λ ο (τον αριθμό των
εργατών). Α π ό τ η στιγμή π ο υ η αξία ενός μηχανοποίητου
ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ ο ς γίνεται η ρυθμιστική κοινωνική αξία τ ο υ , α υ τ ή
η α ν τ ί φ α σ η έρχεται στο φ ω ς και τ α υ τ ό χ ρ ο ν α σπρώχνει στην
π α ρ ά τ α σ η τ η ς εργάσιμης ημέρας (σ. 4 4 3 ) ·
Η εκμηχάνιση, με την α π ό λ υ σ η των εργατών π ο υ α ν τ ι ­
κ α θ ι σ τ ο ύ ν οι μηχανές και την ένταξη στην π α ρ α γ ω γ ή των
γ υ ν α ι κ ό π α ι δ ω ν , π α ρ ά γ ε ι ένα π α ρ α π α ν ί σ ι ο εργατικό π λ η θ υ ­
σμό π ο υ αναγκάζεται ν α υ π α κ ο ύ ε ι στο νόμο τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ .
Έ τ σ ι η εκμηχάνιση α ν α τ ρ έ π ε ι ό λ α τ α η θ ι κ ά και φ υ σ ι κ ά όρια
τ η ς εργάσιμης ημέρας. Έ χ ο υ μ ε λ ο ι π ό ν το π α ρ ά δ ο ξ ο ότι τ ο
ισχυρότερο μέσο γ ι α τ η συντόμευση τ ο υ χρόνου εργασίας
είναι τ α υ τ ό χ ρ ο ν α και τ ο π ι ο α π ο τ ε λ ε σ μ α τ ι κ ό μέσο γ ι α τ η μ ε ­
τ α τ ρ ο π ή ολόκληρης της ζωής τ ο υ εργάτη και τ η ς οικογένειάς
τ ο υ σε διαθέσιμο εργάσιμο χρόνο π ο υ αυξάνει την αξία τ ο υ
κ ε φ α λ α ί ο υ (σ. 4 3 ) ·
Έχουμε ήδη εξετάσει με ποιόν τ ρ ό π ο αντιδρά εδώ η κοινω­
νία καθορίζοντας την κανονική εργάσιμη ημέρα. Σ' α υ τ ή τ η βάση
αναπτύσσεται τώρα η εντατικοποίηση της εργασίας (σ. 4 4)·
2 1

2 2 _

2

2

2

98

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

Αρχικά με την α ύ ξ η σ η τ η ς τ α χ ύ τ η τ α ς των μηχανών ε ν τ α ­
τικοποιείται η δουλειά και τ α υ τ ό χ ρ ο ν α π α ρ α τ ε ί ν ε τ α ι ο χ ρ ό ­
ν ο ς εργασίας. Σ ύ ν τ ο μ α όμως έρχεται μια στιγμή ό π ο υ τ ο ένα
α π ο κ λ ε ί ε ι τ ο άλλο. Ό τ α ν μειωθεί ο εργάσιμος χρόνος, τ ό τ ε
μ π ο ρ ε ί ν ' αυξηθεί μόνον η έ ν τ α σ η τ η ς δουλειάς. Μ έ σ α σε ίο
ώρες θ α γίνει εντατικά μια δουλειά, π ο υ κ ά τ ω α π ό κ α ν ο ν ι ­
κές σ υ ν θ ή κ ε ς χρειαζόταν 12 ώρες. Α υ τ ή η ε ν τ α τ ι κ ο π ο ι η μ έ ν η
εργάσιμη ημέρα λογαριάζεται ότι ισχυροποιεί την εργασιακή
δύναμη. Έ τ σ ι η εργασία δεν μετριέται α π λ ώ ς α π ό τ ο χρόνο
εργασίας α λ λ ά α π ό την έ ν τ α σ ή τ η ς (σ. 4 5 ) · Σε 5 ώρες α ν α ­
γ κ α ί α ς εργασίας συν 5 ώρες υ π ε ρ ε ρ γ α σ ί α ς π α ρ ά γ ε τ α ι η ίδια
υ π ε ρ α ξ ί α π ο υ θ α π α ρ α γ ό τ α ν με 6 ώρες α ν α γ κ α ί α ς συν 6
ώρες υ π ε ρ ε ρ γ α σ ί α ς χαμηλότερης έ ν τ α σ η ς (σ. 4 5 ) ·
Με ποιο τρόπο εντατικοποιείται η εργασία; Έ χ ο υ μ ε α π ο ­
δείξει ότι σ τ η βιοτεχνία (υποσημείωση 159» · 4 6 ) > ·Χ·
α γ γ ε ι ο π λ α σ τ ι κ ή , κ.λπ., αρκεί η α π λ ή σ υ ν τ ό μ ε υ σ η τ η ς εργάσι­
μης ημέρας γ ι α ν ' αυξηθεί σ τ ο έ π α κ ρ ο η π α ρ α γ ω γ ι κ ό τ η τ α τ η ς
εργασίας. Α υ τ ό είναι α κ ό μ α π ι ο σίγουρο σ τ η μηχανική ε ρ γ α ­
σία. Αλλά: βλ. την α π ό δ ε ι ξ η τ ο υ R. Gardner (σ. 4 6 4 7 ) ·
Μόλις κατοχυρωθεί δια νόμου η συντόμευση της ε ρ γ ά ­
σιμης ημέρας, η μηχανή έρχεται σαν τ ο μέσο εκείνο, με τ ο
οποίο το κεφάλαιο απομυζά περισσότερη εντατικοποιημένη
εργασία α π ό τον εργάτη, είτε χ ά ρ η στην α ύ ξ η σ η τ η ς τ α χ ύ τ η ­
τας, είτε με τ η χ ρ η σ ι μ ο π ο ί η σ η λιγότερων εργατικών χεριών σε
σχέση με τον αριθμό τ ω ν μηχανών (σ. 4 7 ) · Παραδείγματα (σ.
4 8 ~ 4 3 ) · Είναι π ρ ο φ α ν έ ς π ω ς ο π λ ο υ τ ι σ μ ό ς κι η ε π έ κ τ α σ η
τ ο υ εργοστάσιου α ν α π τ ύ σ σ ο ν τ α ι τ α υ τ ό χ ρ ο ν α μέσα σ' α υ τ ό
τ ο π λ α ί σ ι ο (σ. 4 3 4 3 3 ) ·
2

2

σ

π

2

2

-

τ

η

ν

2

2

2

1

2 _

Γ. ΤΟ ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΟ ΣΤΗΝ Κ Λ Α Σ Ι Κ Η ΤΟΥ Μ Ο Ρ Φ Η
Σ τ ο εργοστάσιο η μηχανή αναλαμβάνει τον κ α τ ά λ λ η λ ο χ ε ι ­
ρισμό των εργαλείων. Έ τ σ ι κ α τ α ρ γ ο ύ ν τ α ι εδώ οι π ο ι ο τ ι κ έ ς
δ ι α φ ο ρ έ ς τ η ς εργασίας, π ο υ είχαν α ν α π τ υ χ θ ε ί με τ η β ι ο 99

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

τεχνία. Η εργασία ι σ ο π ε δ ώ ν ε τ α ι όλο και π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο , με
μόνη τ ο π ο λ ύ π ο λ ύ δ ι α φ ο ρ ο π ο ί η σ η α υ τ ή μεταξύ ηλικιών
και φ ύ λ ο υ . Ο καταμερισμός τ η ς εργασίας συνίσταται ε δ ώ σε
μια κ α τ α ν ο μ ή τ ω ν εργατών στις ειδικευμένες μηχανές και οι
εργάτες χωρίζονται σε βασικούς (εκείνους π ο υ χειρίζονται
τις εργαλειομηχανές) και β ο η θ ο ύ ς (αν και α υ τ ό ισχύει μόνο
γ ι α τις α υ τ ό μ α τ ε ς κλωστικές μηχανές Jenny, λιγότερο γ ι α τις
Throstle [βάτερ] κι ελάχιστα γ ι α τ ο μηχανικό αργαλειό Mule)
- π ρ έ π ε ι ν α π ρ ο σ θ έ σ ο υ μ ε τ ο υ ς ε π ι σ τ ά τ ε ς , τ ο υ ς μηχανικούς
κι α π ο θ η κ ά ρ ι ο υ ς , τ ο υ ς συντηρητές, κ . λ π . Έ χ ο υ μ ε δ η λ α δ ή
ν α κάνουμε με μια τάξη, π ο υ μόνον εξωτερικά ενώνεται σ τ ο
εργοστάσιο (σ. 4 3 ^ - 4 3 7 ) ·
Η α ν α γ κ α ι ό τ η τ α π ρ ο σ α ρ μ ο γ ή ς τ ο υ εργάτη σ τ η συνεχή
κίνηση ενός α υ τ ό μ α τ ο υ μηχανισμού επιβάλλει την τεχνική
ε κ π α ί δ ε υ σ η α π ό την π α ι δ ι κ ή ηλικία, χωρίς όμως α υ τ ό ν α
σ υ ν ε π ά γ ε τ α ι ότι ο εργάτης π α ρ α μ έ ν ε ι ισόβια σε μια και μόνη
α π ο σ π α σ μ α τ ι κ ή δουλειά, ό π ω ς συνέβαινε σ τ η βιοτεχνία. Το
π ρ ο σ ω π ι κ ό μπορεί ν ' αλλάζει α κ ό μ α και στην ίδια ε ρ γ α λ ε ι ο μηχανή (Relay system: α λ λ α γ ή βάρδιας) κι ε π ε ι δ ή χρειάζεται
ελάχιστος κ ό π ο ς γ ι α ν α ε κ π α ι δ ε υ τ ε ί κανείς σ τ ο χειρισμό τ ω ν
μηχανών, οι ίδιοι εργάτες μπορεί ν α δ ο υ λ ε ύ ο υ ν σε δ ι α φ ο ρ ε ­
τ ι κ ά είδη μηχανών. Η εργασία τ ω ν βοηθών είτε είναι π ο λ ύ
α π λ έ ς δουλειές, είτε α ν τ ι κ α θ ί σ τ α τ α ι όλο και π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο
α π ό μηχανές. Ωστόσο ο βιοτεχνικός καταμερισμός τ η ς ε ρ γ α ­
σίας διαιωνίζεται μέσα σ τ ο εργοστάσιο και γίνεται ι σ χ υ ρ ό τ α ­
τ ο ό π λ ο εκμετάλλευσης σ τ α χέρια τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ . Ο εργάτης
γίνεται ισόβιο εξάρτημα μιας α π ο σ π α σ μ α τ ι κ ή ς , εξειδικευμέ­
ν η ς μηχανής (σ. 4 3 ^ ) ·
Ό π ω ς τ ο έχουμε δει μέχρι στιγμής, ό λ η η κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή π α ρ α γ ω γ ή δεν είναι μόνο μια εργασιακή διαδικασία α λ λ ά
και μια διαδικασία αύξησης τ η ς αξίας τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ . Κοινό
σημείο κ ά θ ε κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή ς π α ρ α γ ω γ ή ς είναι ότι ο ε ρ γ ά ­
τ η ς δεν χρησιμοποιεί ο ίδιος τ α μέσα εργασίας, α λ λ ά α ν τ ί θ ε ­
τ α τ ο ν χρησιμοποιούν εκείνα. Μόνον όμως μέσ' α π ό την ε κ ­
μηχάνιση α υ τ ή η δ ι α σ τ ρ ο φ ή γίνεται μια τεχνική, χ ε ι ρ ο π ι α σ τ ή
ιοο

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α . Μ έ σ α α π ό τ η μ ε τ α τ ρ ο π ή τ ο υ σε α υ τ ό μ α τ ο
σε ό λ η την εργασιακή διαδικασία, τ ο ίδιο τ ο εργαλείο δ ο υ ­
λειάς υ ψ ώ ν ε τ α ι α π έ ν α ν τ ι στον εργάτη σαν κ ε φ ά λ α ι ο , δ η ­
λ α δ ή σαν ν ε κ ρ ή εργασία π ο υ κυριαρχεί π ά ν ω σ τ η ζ ω ν τ α ν ή
εργασία και την α π ο μ υ ζ ά έως τέλους. Ό π ω ς τ ο έχουμε π ε ι ,
οι διανοητικές δυνάμεις τ η ς π α ρ α γ ω γ ι κ ή ς διαδικασίας ε μ φ α ­
νίζονται σαν εξουσία τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ π ά ν ω στην εργασία. Η
ε π ί μέρους δεξιότητα τ ο υ μεμονωμένου χειριστή τ η ς μηχανής
εξαντλείται σαν κάτι τ ο ασήμαντο σε σύγκριση με την ε π ι ­
στήμη, με τις τεράστιες φ υ σ ι κ έ ς δυνάμεις και την κοινωνική
μάζα τ η ς εργασίας, π ο υ ενσωματώνονται σ τ ο σ ύ σ τ η μ α των
μηχανών (σ. 439)· Πειθαρχία «με τ ο βούρδουλα» μέσα σ τ ο
εργοστάσιο, εργοστασιακός κώδικας (σ. 4 4 ° 4 4 θ · Οι υ λ ι κ έ ς
σ υ ν θ ή κ ε ς τ ο υ εργοστασίου (σ. 4 4 4 4 3 ) ·
_

2_

Δ. Η Π Α Λ Η ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙΑ ΣΤΟ ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΑΚΟ
ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΑΙ ΤΗΝ Ε Κ Μ Η Χ Α Ν Ι Σ Η
Η π ά λ η α υ τ ή , π ο υ υ π ά ρ χ ε ι α π ό τις καταβολές τ η ς κ ε φ α λ α ι οκρατικής κοινωνικής σχέσης, εμφανίζεται αρχικά σαν μια
εξέγερση εναντίον τ η ς μηχανής π ά ν ω στην υ λ ι κ ή βάση τ ο υ
κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ο ύ τ ρ ό π ο υ π α ρ α γ ω γ ή ς . Αργαλειοί ταινιών (σ.
444~445)· Οι Λ ο υ δ ί τ ε ς (σ. 445)· Μόνον αργότερα οι εργάτες
αρχίζουν ν α διακρίνουν τ α υ λ ι κ ά μέσα π α ρ α γ ω γ ή ς α π ό την
κοινωνική μ ο ρ φ ή τ η ς εκμετάλλευσης τους.
Σ τ η βιοτεχνία, ο βελτιωμένος καταμερισμός τ η ς εργασίας
δεν ήταν π α ρ ά ένα μέσον π ο υ α ν α π λ ή ρ ω ν ε εικονικά τ ο υ ς
εργαζόμενους (σ. 4 4 5 4 4 6 ) · ( Α π ο δ ι ά ρ θ ρ ω σ η τ η ς γεωργίας,
εσωτερική μετανάστευση, σ. 44^)· Με την εκβιομηχάνιση, ο
εργάτης π ρ α γ μ α τ ι κ ά ε κ τ ο π ί ζ ε τ α ι κ α θ ώ ς οι μηχανές τον α ν τ α ­
γωνίζονται άμεσα. Βαμβακοϋφαντουργοί (σ. 447)· Παρομοίως
στην Ινδία (σ. 44^)· Α υ τ ό συμβαίνει α κ α τ ά π α υ σ τ α , διότι η
εκβιομηχάνιση αναζητάει διαρκώς νέες σ φ α ί ρ ε ς π α ρ α γ ω γ ή ς .
Η α υ τ ο τ ε λ ή ς κι α π ο ξ ε ν ω μ έ ν η μ ο ρ φ ή π ο υ δίνει σ τ α π α ρ α γ ω -

ιοι

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

γικά μέσα η κ ε ω α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή π α ρ α γ ω γ ή χ ρ η σ ι μ ο π ο ι ώ ν τ α ς
τ α εναντίον τ ο υ εργαζόμενου, εξελίσσεται σε σκληρό α ν τ α ­
γωνισμό. Γι' α υ τ ό και ο εργαζόμενος εξεγείρεται π ρ ώ τ α ε ν α ­
ντίον των εργαλείων δουλειάς (σ. 4 4 8 ) .
Λ ε π τ ο μ έ ρ ε ι ε ς π ά ν ω στον ε κ τ ο π ι σ μ ό τ ω ν εργατών α π ό
τις μηχανές (σ. 4 4 8 - 4 4 9 ) · Η μηχανή ω ς μέσο για ν α σ π ά σ ε ι
η α ν τ ί σ τ α σ η των εργατών εναντίον τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ με τον
ε κ τ ο π ι σ μ ό τ ο υ ς (σ. 4 4 9 ~ 4 5 4 ) ·
Οι αστοί οικονομολόγοι ισχυρίζονται π ω ς η μηχανή, ε κ τ ο ­
π ί ζ ο ν τ α ς τ ο υ ς εργάτες, α π ε λ ε υ θ ε ρ ώ ν ε ι την ίδια στιγμή κ ε ­
φ ά λ α ι ο , το ο π ο ί ο μπορεί ν α τ ο υ ς α π α σ χ ο λ ή σ ε ι . Α π ε ν α ν τ ί α ς
όμως, κ ά θ ε φ ο ρ ά π ο υ εισάγεται μια μηχανή στην π α ρ α γ ω γ ή
τ ο κ ε φ ά λ α ι ο δεσμεύεται, μειώνοντας τ ο μεταβλητό σκέλος
τ ο υ κι α υ ξ ά ν ο ν τ α ς τ ο σ τ α θ ε ρ ό . Η εκμηχάνιση δεν κάνει λ ο ι ­
π ό ν τ ί π ο τ ε άλλο α π ό το ν α μειώνει την ικανότητα τ ο υ κ ε ­
φ α λ α ί ο υ ν ' α π α σ χ ο λ ε ί εργάτες. Μ' α υ τ ό τον τ ρ ό π ο π ρ ά γ μ α τ ι
(κι α υ τ ό εννοούν οι α π ο λ ο γ η τ έ ς τ η ς κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ί α ς ) δεν
α π ε λ ε υ θ ε ρ ώ ν ε τ α ι κ ε φ ά λ α ι ο α λ λ ά τ α μέσα σ υ ν τ ή ρ η σ η ς των
α π ο λ υ μ έ ν ω ν εργατών. Οι εργάτες α π ο κ ό β ο ν τ α ι α π ό τ α μέσα
συντήρησής τ ο υ ς κι α υ τ ό ε κ φ ρ ά ζ ο υ ν οι α π ο λ ο γ η τ έ ς όταν
λένε π ω ς η μηχανή α π ε λ ε υ θ ε ρ ώ ν ε ι μέσα συντήρησης των
εργατών (σ. 4 5 4 ~ 4 5 5 ) ·
Περαιτέρω εξέλιξη α υ τ ή ς τ η ς διαδικασίας ( π ο λ ύ κ α λ ό για
την Fortnightly )
(σ. 4 5 6 4 5 7 )
ανταγωνισμός, π ο υ είναι
α ν α π ό σ π α σ τ ο ς α π ό την κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή χ ρ η σ ι μ ο π ο ί η σ η
των μηχανών, είναι α ν ύ π α ρ κ τ ο ς γ ι α τ ο υ ς α π ο λ ο γ η τ έ ς , διότι
δεν π ρ ο κ ύ π τ ε ι α π ό τις ίδιες τις μηχανές α λ λ ά α π ό την κ ε ­
φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή χρησιμοποίησή τ ο υ ς (σ. 458)·
Ε π έ κ τ α σ η τ η ς π α ρ α γ ω γ ή ς άμεσα κι έμμεσα χ ά ρ η στις μ η ­
χανές και ε π ο μ έ ν ω ς α ύ ξ η σ η τ ο υ αριθμού των α π α σ χ ο λ ο ύ ­
μενων εργατών: ορυχεία, σκλάβοι στις βαμβακοφυτείες των
νότιων Πολιτειών των Η.Π.Α., κ . λ π . Α π ό την ά λ λ η μεριά, στην
2

_

:

2

0

Fortnightly Review: το περιοδικό στο οποίο δημοσιεύτηκε η «Σύ­
νοψη» [σ.τ.μ.]
Ι02

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

Ιρλανδία και τ η Σ κ ω τ ί α διώχνονται α π ό την ύ π α ι θ ρ ο όσοι
α σ χ ο λ ο ύ ν τ α ν με τ α π ρ ό β α τ α , ώστε ν α ι κ α ν ο π ο ι η θ ο ύ ν οι ε π ι ­
τ α γ έ ς τ ω ν εριοβιομηχάνων (σ. 4 5 9 4 6 ° ) ·
Η μηχανική π α ρ α γ ω γ ή οξύνει τον κοινωνικό καταμερισμό
τ η ς εργασίας π ο λ ύ π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο α π ό τ η βιοτεχνία (σ. 4 6 1 ) .
_

Ε. Μ Η Χ Α Ν Ε Σ ΚΑΙ ΥΠΕΡΑΞΙΑ
Π ρ ώ τ ο α π ο τ έ λ ε σ μ α τ η ς εκμηχάνισης: α ύ ξ η σ η τ η ς υ π ε ρ α ξ ί α ς
με τ α υ τ ό χ ρ ο ν η α ύ ξ η σ η τ η ς μάζας τ ω ν π ρ ο ϊ ό ν τ ω ν , σ τ α ο π ο ί α
ενσωματώνεται η υ π ε ρ α ξ ί α κι α π ό την ο π ο ί α ζει η κ ε φ α λ α ι οκρατική τ ά ξ η κι οι σ υ ν ο δ ο ι π ό ρ ο ι της. Ε π ο μ έ ν ω ς , α ύ ξ η σ η
τ ο υ αριθμού των κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ώ ν και ζήτηση γ ι α ν έ α είδη
π ο λ υ τ ε λ ε ί α ς και τ ω ν μέσων π ο υ τ α π α ρ ά γ ο υ ν . Αύξηση τ η ς
π α ρ α γ ω γ ή ς ειδών π ο λ υ τ ε λ ε ί α ς και μέσων συγκοινωνίας ( π ο υ
π α ρ ' ό λ α α υ τ ά α π ο ρ ρ ο φ ο ύ ν π ο λ ύ λίγη εργασιακή δ ύ ν α μ η
στις π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ε ς α ν ε π τ υ γ μ έ ν ε ς χώρες - α π ό δ ε ι ξ η , σ. 462)·
Τελικά μεγαλώνει η υ π η ρ ε τ ι κ ή τάξη, οι σύγχρονοι οικιακοί
δούλοι, π ο υ τ ο δυναμικό τ ο υ ς στελεχώνεται α π ό τ ο υ ς α π ο ­
λυμένους εργάτες (σ. 4 6 3 ) · Στατιστικά στοιχεία.
Οικονομικές αντιφάσεις (σ. 464)·
Οι μηχανές π α ρ έ χ ο υ ν τ η δ υ ν α τ ό τ η τ α για α π ό λ υ τ η α ύ ξ η σ η
τ η ς μάζας εργασίας σ' ένα κλάδο. Ιδιότητες α υ τ ή ς τ η ς δ ι α δ ι ­
κ α σ ί α ς (σ. 4 6 5 ) ·
Τεράστια ελαστικότητα, δ υ ν α τ ό τ η τ α γ ι α ξ α φ ν ι κ ή ε π έ κ τ α ­
σ η τ η ς μεγάλης βιομηχανίας σε καταιγιστικό βαθμό α ν ά π τ υ ­
ξης (σ. 4^7)· Α ν τ ί δ ρ α σ η στις χώρες π ο υ π α ρ ά γ ο υ ν π ρ ώ τ ε ς
ύλες. Μ ε τ α ν ά σ τ ε υ σ η εξαιτίας τ η ς α π ό λ υ σ η ς εργατών. Δ ι ε ­
θ ν ή ς καταμερισμός τ η ς εργασίας στις βιομηχανικές και τις
αγροτικές χώρες. Περιοδική ε ν α λ λ α γ ή κρίσεων και ευημερίας
(σ. 4 7 ° ) · Σ' α υ τ ή τ η διαδικασία ε π έ κ τ α σ η ς οι εργάτες ά λ λ ο ­
τε α π ω θ ο ύ ν τ α ι κι ά λ λ ο τ ε π ρ ο σ ε λ κ ύ ο ν τ α ι (σ. 4 7 0· Ιστορικές
λεπτομέρειες (σ. 4 7 4 7 5 ) ·
Κ α τ ά ρ γ η σ η τ η ς συνεργασίας και τ η ς βιοτεχνίας α π ό τ η
2 _

ιο3

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

βιομηχανία (και τ α ενδιάμεσα στάδια, σ. 4 7 6 - 4 7 7 ) · Ε π ί σ η ς :
κ α τ ά ρ γ η σ η τ ω ν π α ρ α γ ω γ ι κ ώ ν μονάδων π ο υ δεν δ ο υ λ ε ύ ο υ ν
ε ρ γ ο σ τ α σ ι α κ ά όλοι οι εργοστασιακοί κλάδοι π ρ ο σ α ρ μ ό ζ ο ν τ α ι
σ τ ο π ν ε ύ μ α τ η ς μεγάλης βιομηχανίας - η οικιακή βιοτεχνία
γίνεται εξωτερικό π α ρ ά ρ τ η μ α τ ο υ εργοστασίου (σ. 4 7 7 ) · Στην
οικιακή κ α ι τ η σύγχρονη βιοτεχνία η ε κ μ ε τ ά λ λ ε υ σ η είναι π ι ο
αναίσχυντη α π ' ό,τι σ τ α ίδια τ α εργοστάσια (σ. 4 7 8 ) · Π α ρ α ­
δείγματα: τ υ π ο γ ρ α φ ε ί α τ ο υ Λονδίνου (σ. 4 8 0 ) , βιβλιοδεσία,
δ ι α λ ο γ ή τ ω ν κουρελιών (σ. 4 8 0 ) , τ ο υ β λ ο π ο ι ί α (σ. 4 8 0 ) . Ο ι κ ι α ­
κ ή βιοτεχνία: δ α ν τ ε λ ο π ο ι ΐ α (σ. 4 8 3 ) , π λ ε κ τ ι κ ή ψ ά θ ι ν ω ν ειδών
(σ. 4 8 6 ) . Μ ε τ α τ ρ ο π ή τ η ς σε ε ρ γ ο σ τ α σ ι α κ ή π α ρ α γ ω γ ή με α π ε ­
ριόριστη εκμετάλλευση: η π α ρ α γ ω γ ή ειδών ιματισμού με τ η
ρ α π τ ο μ η χ α ν ή (σ. 4 8 7 ) · Π ε π ι τ ά χ υ ν σ η α υ τ ή ς τ η ς μ ε τ α τ ρ ο π ή ς
με τ ο Σ υ μ π λ η ρ ω μ α τ ι κ ό Νόμο γ ι α τ α Εργοστάσια (Factory
Acts Extension Act), π ο υ έβαλε τ έ λ ο ς στην έως τ ό τ ε α π ε ρ ι ό ­
ριστη ε κ μ ε τ ά λ λ ε υ σ η (σ. 4 9 3 ) · Παραδείγματα: α γ γ ε ι ο π λ α σ τ ι κ ή
(σ. 4 9 3 ) ' π α ρ α γ ω γ ή σ π ί ρ τ ω ν (σ. 493)· Π ώ ς έδρασαν ε π ι π λ έ ο ν
οι Νόμοι γ ι α τ α Εργοστάσια π ά ν ω σ τ η δουλειά π ο υ γινόταν
χωρίς α υ σ τ η ρ ο ύ ς ρ υ θ μ ο ύ ς εξαιτίας τ ω ν συνηθειών τ ω ν ε ρ ­
γατών, τ ω ν ε π ο χ ώ ν κ α ι τ ω ν συρμών (σ. 4 9 7 ) · Περίοδοι ε ξ α ­
ντλητικής δουλειάς κ α ι π ε ρ ί ο δ ο ι χ α λ ά ρ ω σ η ς α ν ά λ ο γ α με τις
ε π ο χ έ ς στην οικιακή π α ρ α γ ω γ ή κ α ι τ η βιοτεχνία (σ. 4 9 7 ) ·
Διατάξεις γ ι α την υγεία σ τ ο υ ς Νόμους γ ι α τ α Εργοστάσια
(σ. 498)· Διατάξεις γ ι α την ε κ π α ί δ ε υ σ η (σ. 5 ° ° ) ·
Α π ο λ ύ σ ε ι ς εργατών α π λ ώ ς κ α ι μόνον εξαιτίας τ η ς ηλικίας
τ ο υ ς α π ό τ η στιγμή π ο υ ενηλικιώνονται κ α ι δεν μ π ο ρ ο ύ ν π ι α
ν α δ ο υ λ έ ψ ο υ ν , ούτε και ν α ζουν με μισθούς ανηλίκων, ενώ
την ίδια στιγμή δεν τ ο υ ς δίνεται η δ υ ν α τ ό τ η τ α ν α μ ά θ ο υ ν
κ ά π ο ι ο ά λ λ ο ε π ά γ γ ε λ μ α (σ. 5 ° ) ·
Η σ ύ γ χ ρ ο ν η βιομηχανία μ ε τ α τ ρ έ π ε ι την π α ρ α γ ω γ ι κ ή δ ι ­
α δ ι κ α σ ί α σε συνειδητή ε φ α ρ μ ο γ ή τ ω ν φ υ σ ι κ ώ ν νόμων κ α ι
διαλύει τ α mystères και την π α ρ α δ ο σ ι α κ ή α π ο λ ί θ ω σ η τ η ς
βιοτεχνίας κ α ι τ η ς χειροτεχνίας. Γι' α υ τ ό , μόνον η σ ύ γ χ ρ ο ­
ν η βιομηχανία είναι ε π α ν α σ τ α τ ι κ ή α π έ ν α ν τ ι στις π α λ ι ό τ ε ρ ε ς
μορφές (σ. 5 ° 3 ) · Σαν κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή μ ο ρ φ ή όμως, δ ι α ι ω 2

3

ιο4

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

νίζει τον α π ο σ τ ε ω μ έ ν ο καταμερισμό τ η ς εργασίας και σ α κ α ­
τεύει τον εργάτη, σ τ ο βαθμό π ο υ α ν α τ ρ έ π ε ι καθημερινά τις
π α λ ι έ ς βάσεις τ ο υ π α λ ι ο ύ καταμερισμού εργασίας. Α π ό την
ά λ λ η μεριά, σ' αυτήν ακριβώς την α ν α τ ρ ε π τ ι κ ό τ η τ ά της, σ τ ο
ότι τ ρ ο π ο π ο ι ε ί α ν α γ κ α σ τ ι κ ά τις δραστηριότητες τ ο υ ίδιου
εργάτη, βρίσκεται τ ό σ ο η ά κ ρ α τ η ε π ι θ ε τ ι κ ό τ η τ α τ η ς σ ύ γ ­
χρονης βιομηχανίας όσο και οι δ υ ν α τ ό τ η τ ε ς γ ι α κοινωνική
ε π α ν ά σ τ α σ η (σ. 5 ° 5 ) ·
Η ανάγκη ε π έ κ τ α σ η ς τ η ς εργοστασιακής νομοθεσίας σε
ό λ ο υ ς τ ο υ ς κ λ ά δ ο υ ς , π ο υ δεν δουλεύουν σ' ε ρ γ ο σ τ α σ ι α κ ή
βάση (σ. 5 ° 7 ) · Ο Νόμος τ ο υ 1 8 6 7 (σ. 5 ° 9 ) · Ορυχεία, υ π ο σ η ­
μείωση (σ. 5 ) ·
Οι Νόμοι γ ι α τ α Εργοστάσια σ υ γ κ ε ν τ ρ ο π ο ι ο ύ ν τ ο κ ε φ ά ­
λαιο και τ ο εργοστασιακό σύστημα. Γενίκευση τ η ς ε ρ γ ο σ τ α ­
σιακής π α ρ α γ ω γ ή ς κι ε π ο μ έ ν ω ς τ η ς κλασικής μ ο ρ φ ή ς τ η ς
κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή ς π α ρ α γ ω γ ή ς . Ό ξ υ ν σ η των εσωτερικών τ η ς
αντιφάσεων, ωρίμανση των στοιχείων π ο υ α π α ι τ ο ύ ν τ α ι γ ι α
την α ν α τ ρ ο π ή τ η ς π α λ ι ά ς κοινωνίας και των στοιχείων π ο υ
διαμορφώνουν την καινούργια (σ. 5 ΐ 9 5 ° ) ·
Γεωργία. Εδώ ο ε κ τ ο π ι σ μ ό ς των εργατών εξαιτίας τ ω ν
μηχανών είναι α κ ό μ α οξύτερος. Ο γεωργός α ν τ ι κ α θ ί σ τ α τ α ι
α π ό τον αγρεργάτη. Κ α τ α σ τ ρ ο φ ή τ η ς αγροτικής οικιακής βι­
οτεχνίας. Ό ξ υ ν σ η τ η ς αντίθεσης μεταξύ τ η ς Π ό λ η ς και τ η ς
Υ π α ί θ ρ ο υ . Διασκορπισμός κι εξασθένηση των αγροτών, ενώ
οι εργάτες τ η ς π ό λ η ς μειώνονται σ τ ο ελάχιστο. Την ίδια σ τ ι γ ­
μή κ α τ α λ ή σ τ ε υ σ η τ ο υ ε δ ά φ ο υ ς : η α π ο θ έ ω σ η τ ο υ κ ε φ α λ α ι ο κρατικού τ ρ ό π ο υ π α ρ α γ ω γ ή ς υ π ο ν ο μ ε ύ ε ι όλες τις π λ ο υ τ ο ­
π α ρ α γ ω γ ι κ έ ς π η γ έ ς , τ η γ η και τον εργαζόμενο (σ. 5 5 3 ) ·
1 2

-

2

2 Ι _

2

«Μυστήρια». Έτσι ονομάζονταν έως το ι8ο αιώνα τα διάφορα
χειροτεχνικά επαγγέλματα, διότι μπορούσε να τα ασκήσει μόνον ο
επαγγελματικά μυημένος [σ.τ.μ.]
3

ios

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ΜΕΡΟΣ Π Ε Μ Π Τ Ο
ΠΕΡΑΙΤΕΡΩ ΕΞΕΤΑΣΗ
Τ Η Σ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΥΠΕΡΑΞΙΑΣ
[το χειρόγραφο σταματάει εδώ]

ιο6

ΕΠΙΜΕΤΡΟ
Τα λακωνίζειν δεν είναι αυτό το οποίο ακριβώς
νομίζεις, το να γράφει δηλαδή κάποιος λίγες λέξεις,
αλλά λίγες σχετικά με π ά ρ α πολλά (θέματα). Έτσι εγώ
και π ο λ ύ σύντομο στο λόγο ονομάζω τον Όμηρο και
αξεπέραστο τον Αντίμαχο. Πώς; Κρίνοντας το μήκος
του λόγου ως προς τη θεματολογία και όχι με την
ποσότητα των γραμμάτων.
Γρηγόριος Ναζιανζηνός

Η σ ύ ν ο ψ η τ ο υ π ρ ώ τ ο υ τόμου τ ο υ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ» α π ο ­
τελεί τ η λ α κ ω ν ι κ ή έ κ φ ρ α σ η ενός έργου 5 4 σελίδων, ό π ο υ
π ο λ λ ά π ρ ά γ μ α τ α δ ι α τ υ π ώ ν ο ν τ α ι με π ε ρ ι λ η π τ ι κ ό τ ρ ό π ο .
Η έ κ δ ο σ η α υ τ ή ς τ η ς εργασίας τ ο υ Φρ. Έ ν γ κ ε λ ς στην ε λ ­
ληνική γ λ ώ σ σ α υ π α γ ο ρ ε ύ ε τ α ι α π ό την κ ρ α τ ο ύ σ α κοινωνική
π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α . Ζ ο φ ε ρ ή μεν, α λ λ ά π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α , π ο υ
προσδιορίζεται α π ό την ε π ί θ ε σ η τ ο υ κ ε φ α λ α ί ο υ ενάντια σ τ α
στοιχειώδη εργατικά δικαιώματα, τις ελαστικές σχέσεις ε ρ γ α ­
σίας, την κ α τ ά ρ γ η σ η τ ο υ δ ώ ρ ο υ , την ανεργία, την π τ ώ σ η τ η ς
τιμής τ ο υ μεροκάματου κ.λπ.
Κατ' αρχήν π ρ ο τ ά σ σ ο ν τ α ι οι ε π ι σ κ ο π ή σ ε ι ς τ ο υ « Κ Ε Φ Α ­
ΛΑΙΟΥ» α π ό τον Έ ν γ κ ε λ ς , π ο υ δείχνουν στον α ν α γ ν ώ σ τ η
τον τ ρ ό π ο π α ρ ο υ σ ί α σ η ς τ ο υ π ρ ώ τ ο υ τόμου, σε δ ι ά φ ο ρ α
έ ν τ υ π α τ η ς ε π ο χ ή ς και σε διαφορετικές χώρες. Α π ε υ θ ύ ν ο ­
νται σε αναγνώστες με ο π ο ι α δ ή π ο τ ε π ο λ ι τ ι κ ή τ ο π ο θ έ τ η σ η ,
ό π ω ς και η π α ρ ο ύ σ α έκδοση.
Α κ ο λ ο υ θ ε ί η κύρια εργασία «ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ Κ Ε Φ Α Λ Α Ι ­
ΟΥ» τ ο υ Έ ν γ κ ε λ ς . Σ κ ο π ό ς τ η ς είναι, όχι μόνο η π ε ρ ι λ η π τ ι κ ή
π α ρ ο υ σ ί α σ η βασικών σ υ μ π ε ρ α σ μ ά τ ω ν , α λ λ ά και η π α ρ α κ ί ν η ­
σ η τ ο υ α ν α γ ν ώ σ τ η σ τ η μελέτη τ ο υ π ρ ώ τ ο υ τόμου τ ο υ « Κ Ε 2

ιο7

ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ

ΦΑΛΑΙΟΥ». Βεβαίως στις μέρες μας «επιβάλλεται» η μελέτη
ό λ ο υ τ ο υ έργου - κ α ι των τριών τόμων τ ο υ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»
και φ υ σ ι κ ά τ ο υ θεωρούμενου ως τ έ τ α ρ τ ο υ τόμου «ΘΕΩΡΙΕΣ
ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ» (βτομου έργου).
Κεντρικό θ έ μ α τ ο υ έργου είναι η ε κ μ ε τ ά λ λ ε υ σ η μιας τ ά ξ η ς
α π ό μια ά λ λ η και όχι ενός εργάτη α π ό έναν κ ε φ α λ α ι ο κ ρ ά τ η .
Βέβαια ο π ρ ώ τ ο ς τόμος τ ο υ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ» μόνος τ ο υ είναι
α ρ κ ε τ ό ς γ ι α την π α ρ ο υ σ ί α σ η τ ω ν βασικών οικονομικών θ ε ­
ωριών. Ό μ ω ς δεν κ α λ ύ π τ ε ι όλο τ ο φ ά σ μ α τ η ς οικονομικής
α ν ά λ υ σ η ς τ ο υ Μαρξ.
Ε π ε ι δ ή π ο λ ύ ς λόγος γίνεται μόνο για τον π ρ ώ τ ο τόμο
- ό π ω ς η σ ύ ν ο ψ η τ ο υ Κ. Καούτσκι, α λ λ ά και εργασίες ή δ ι α ­
σ κ έ ψ ε ι ς στις μέρες μ α ς - είναι διαλεκτική α π α ί τ η σ η η μελέτη
όλου τ ο υ έργου. Διότι ο Μαρξ στο «ΚΕΦΑΛΑΙΟ» εισάγει τ ο
κριτήριο τ η ς π ρ α κ τ ι κ ή ς σ τ η θ ε ω ρ ί α τ η ς γνώσης. Α π ο κ α λ ύ ­
π τ ε ι τον οικονομικό νόμο κίνησης τ η ς σύγχρονης κοινωνίας,
ο ο π ο ί ο ς επιβεβαιώνεται καθημερινά και π α γ κ ό σ μ ι α στην
π ρ ά ξ η . Α σ φ α λ ώ ς τ ο «ΚΕΦΑΛΑΙΟ» δεν είναι μόνο ένα κ ο ­
λοσσιαίο οικονομικό έργο. Ενδείκνυται ν α μελετηθεί και α π ό
φ ι λ ο σ ο φ ι κ ή , π ο λ ι τ ι κ ή , λογοτεχνική, λογική, κοινωνιολογική,
ιστορικοϋλιστική κ.α. ά π ο ψ η ή π ε ρ ί δικαίου, κράτους, α ν ­
θ ρ ώ π ι ν ο υ δυναμικού, π α γ κ ο σ μ ι ο π ο ί η σ η ς κ . λ π . θεώρηση.
Με τ η μελέτη τ ο υ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ», ο ενδιαφερόμενος
μ π ο ρ ε ί ν α π ρ α γ μ α τ ο π ο ι ή σ ε ι δημιουργική εργασία, δ η λ α δ ή ν α
κρίνει τ ο ε π α ν α σ τ α τ ι κ ό περιεχόμενο τ ο υ .
Είναι γ ν ω σ τ ό ότι σ τ η χ ώ ρ α μας κ υ κ λ ο φ ο ρ ο ύ ν τ ο υ λ ά χ ι ­
στον έ ν δ ε κ α βιβλία με α π ο κ λ ε ι σ τ ι κ ό θ έ μ α τ ο «ΚΕΦΑΛΑΙΟ»
τ ο υ Μαρξ. Φ υ σ ι κ ά είναι π ο λ ύ π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ α τ α βιβλία π ο υ
π ε ρ ι λ α μ β ά ν ο υ ν π α ρ ο υ σ ι ά σ ε ι ς τ ο υ κ ο ρ υ φ α ί ο υ έργου τ ο υ και
εκατομμύρια ιστοσελίδες στο διαδίκτυο.
Ε φ ό σ ο ν δεχόμαστε ως διαλεκτική τ η θ έ σ η τ ο υ Λένιν ότι:
«χωρίς ε π α ν α σ τ α τ ι κ ή θεωρία δεν μ π ο ρ ε ί ν α υ π ά ρ ξ ε ι και ε π α ­
ν α σ τ α τ ι κ ό κίνημα» και τ η θ έ σ η τ ο υ Μάρξ ότι: «το Κ Ε Φ Α ­
Λ Α Ι Ο είναι έργο κομματικό, δ η λ α δ ή θεμελίωση τ η ς τ α κ τ ι κ ή ς
και στρατηγικής γ ι α την τ α ξ ι κ ή π ά λ η τ ο υ π ρ ο λ ε τ α ρ ι ά τ ο υ » ,
ιο8

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

ε π ι β ά λ λ ε τ α ι ν α κατανοήσουμε τ η δ ι δ α σ κ α λ ί α της υ π ε ρ α ξ ί α ς ,
π ο υ είναι ο ακρογωνιαίος λ ί θ ο ς τ η ς οικονομικής θ ε ω ρ ί α ς τ ο υ
Μαρξ.
Τον 19° αιώνα την θ ε ω ρ ί α της υ π ε ρ α ξ ί α ς α π έ ρ ρ ι π τ α ν οι
αγοραίοι οικονομολόγοι σαν τ ο Σένιορ, τ ο ν Μ π έ ν θ α μ ή τ ο ν
Λόρια και τον 2θ° αιώνα ο υ π ο υ ρ γ ο π ο ι η θ ε ί ς σ ο σ ι α λ δ η μ ο κ ρ ά ­
τ η ς Ρ. Χίλφερντινγκ και ο σημερινός υ φ υ π ο υ ρ γ ό ς οικονομι­
κ ώ ν Π έ τ ρ ο ς Δούκας.
Σ τ η σ ύ ν ο ψ η ο μελετητής θ α κατανοήσει όρους ό π ω ς τ ο
εμπόρευμα, τ ο χρήμα, έννοιες ό π ω ς ο νόμος τ η ς αξίας, η
υ π ε ρ α ξ ί α και οι δ ι ά φ ο ρ ε ς μορφές της, η μ ε τ α τ ρ ο π ή τ η ς υ π ε ­
ραξίας σε κ ε φ ά λ α ι ο , η ανεργία, η κ ε φ α λ α ι ο κ ρ α τ ι κ ή σ υ σ σ ώ ­
ρ ε υ σ η και ο εργατικός μισθός.
Με τ η μελέτη τ ο υ τ ε ρ ά σ τ ι ο υ α υ τ ο ύ έργου, μπορεί ν α
π ρ α γ μ α τ ο π ο ι η θ ε ί η ά π ο ψ η τ ο υ Μαρξ γ ι α τ ο «ΚΕΦΑΛΑΙΟ»,
ότι είναι τ ο π ι ο φοβερό βλήμα π ο υ έ π ε σ ε ε π ά ν ω στο κ ε φ ά λ ι
τ ω ν α σ τ ώ ν και τ ω ν γαιοκτημόνων μαξί.
Έ χ ο ν τ α ς ως οδηγό τ η δ ι α τ ύ π ω σ η τ ο υ Μαρξ: «ανελέητη
κριτική τ ω ν π ά ν τ ω ν , ανελέητη με την έννοια ότι η κριτική
α υ τ ή δεν θ α κάνει π ί σ ω ούτε μ π ρ ο σ τ ά σ τ α ίδια τ η ς τ α σ υ ­
μ π ε ρ ά σ μ α τ α , ούτε μ π ρ ο σ τ ά στην α ν τ ί θ ε σ ή της, με τις κ α ­
τεστημένες δυνάμεις», η κοινωνική χρησιμότητα α υ τ ή ς τ η ς
έκδοσης συνίσταται, στο ν α συγκροτεί ένα εργαλείο για τις
σύγχρονες διεκδικήσεις τ ο υ εργατικού κινήματος. Ταυτόχρονα
α π ο τ ε λ ε ί την ιδεολογική αφετηρία, π ρ ο κ ε ι μ έ ν ο υ ν α ανοίξει ο
διάλογος για τ ο κοινωνικό γίγνεσθαι τ η ς ε π ο χ ή ς μας.
Γκιόκας Θανάσης
Σεπτέμβρης 2007

ΙΟ9

Σ Υ Μ Π Λ Η Ρ Ω Μ Α ΕΠΙΜΕΤΡΟΥ A '

ΕΚΔΟΣΗΣ

Είναι π ο λ ύ ευχάριστο τ ο γεγονός ότι, σ' α υ τ ο ύ ς τ ο υ ς δ ύ σ κ ο ­
λ ο υ ς καιρούς, εξαντλείται η Α' έ κ δ ο σ η τ ο υ π α ρ ό ν τ ο ς βιβλί­
ου, των 1500 α ν τ ι τ ύ π ω ν , μόλις ένα χρόνο α π ό την κ υ κ λ ο ­
φορία του.
Η έ κ δ ο σ η είχε π ρ α γ μ α τ ο π ο ι η θ ε ί λίγους μήνες π ρ ι ν ξ ε ­
σ π ά σ ε ι η π α γ κ ό σ μ ι α κ α π ι τ α λ ι σ τ ι κ ή κρίση και ε ξ υ π η ρ ε τ ο ύ σ ε
την α ν ά γ κ η ν α φωτιστεί θ ε ω ρ η τ ι κ ά η ε π ί θ ε σ η τ ο υ κ ε φ α λ α ί ­
ου ενάντια στην εργασία, π ο υ έχει εκδηλωθεί εδώ και π ο λ λ ά
χρόνια σ τ α π λ α ί σ ι α τ ο υ νεοφιλελευθερισμού. Η κρίση, π ο υ
εμφανίστηκε λίγους μήνες αργότερα, ε π έ β α λ ε ακόμη π ε ρ ι σ ­
σότερο την ανάγκη ν α μελετηθεί α υ τ ό τ ο φαινόμενο, η ε ρ μ η ­
νεία τ ο υ ο π ο ί ο υ έχει εγείρει μεγάλες α ν τ ι π α ρ α θ έ σ ε ι ς .
Στο προηγούμενο διάστημα κυριαρχούσαν οι ιδέες για τ ο
«τέλος της ιστορίας», την «αιωνιότητα» και τ ο «άτρωτο» τ ο υ
συστήματος, την οικονομική και κοινωνική «ευφορία» και «γα­
λήνη», για τ ο τέλος τ ο υ σοσιαλισμού κ.λπ. Και ό λ α α υ τ ά β α ­
σισμένα στην π α ν ά κ ε ι α της ανταγωνιστικότητας π ο υ - υ π ο τ ί ­
θ ε τ α ι - θ α εξασφάλιζε την αειφόρο α ν ά π τ υ ξ η . Ωστόσο, τ ο γ ε ­
γονός της κρίσης διέλυσε μονομιάς ό λ α τ α ιδεολογήματα και
έφερε ξανά στην ε π ι φ ά ν ε ι α την ωμή πραγματικότητα.
Η θεωρία του Μάρξ για τις κρίσεις επιβεβαιώνεται
ξανά
και αποτελεί τη μοναδική σύγχρονη επιστημονική
απάντηση.

Τα γ ε γ ο ν ό τ α α υ τ ά έγιναν αιτία ν α π α ρ α κ ι ν η θ ο ύ ν οι ε ρ γ α ­
ζόμενοι ν α μελετήσουν τον μαρξισμό, για ν α π ρ ο σ δ ι ο ρ ι σ τ ο ύ ν
α υ τ ο τ ε λ ώ ς στο οικονομικό και κοινωνικό γίγνεσθαι τ η ς ε π ο ­
χής μας και ν α α ν τ ι λ η φ θ ο ύ ν τις σύγχρονες εξελίξεις.
Η α π ο δ ο χ ή , φ υ σ ι κ ά , τ ο υ έργου τ ο υ Μάρξ δεν π ε ρ ι ο ρ ί ­
ζεται μόνο σ τ ο υ ς εργαζόμενους, α λ λ ά α ν τ α ν α κ λ ά τ α ι σ τ ο υ ς
α σ τ ι κ ο ύ ς θ ε σ μ ο ύ ς (ακαδημίες, π α ν ε π ι σ τ ή μ ι α , fora κ.α.) και
ιιο

ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ «ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ»

σ τ ο υ ς α σ τ ο ύ ς οικονομολόγους, α π ό τ ο υ ς ο π ο ί ο υ ς είναι α δ ύ ­
νατον ν α αγνοηθεί. Είναι χαρακτηριστικό τ ο π α ρ ά δ ε ι γ μ α τ ο υ
αμερικανού κ α θ η γ η τ ή Ρίτσαρντ Β ό λ φ , τ η ς οικονομικής ε π ι ­
θ ε ώ ρ η σ η ς «Rethinking Marxism».
Βεβαίως, διάφοροι αστοί οικονομολόγοι είναι σε ιδεολογι­
κ ή π ά λ η μεταξύ τ ο υ ς και δ ι α φ ω ν ο ύ ν στο εάν, σήμερα, έ χ ο υ ­
με π α γ κ ό σ μ ι α κρίση ή κ ά μ ψ η ή ύ φ ε σ η και α π ο π λ η θ ω ρ ι σ μ ό ,
ό π ω ς οι Ν ο μ π ε λ ί σ τ ε ς Ρ ό μ π ε ρ τ Σόλοου και Π ο λ Σ ά μ ι ο υ ε λ σον, μαζί με τ ο υ ς Ρ ό μ π ε ρ τ Μ π ά ρ ο , Πίτερ Μ π ε ρ ν σ τ ά ι ν κ.α.
Ε π ί σ η ς , ο Ν ο μ π ε λ ί σ τ α ς Π ο λ Κρούγκμαν ( ε π ι σ κ έ φ θ η κ ε
π ρ ό σ φ α τ α τ η χ ώ ρ α μας), ο Ντιν Μ π α ί η κ ε ρ κ.α., κρίνοντας
υ π ο τ ί θ ε τ α ι α π ό τ α «αριστερά», π ρ ο σ π α θ ο ύ ν ν α ε ρ μ η ν ε ύ ­
σουν και ν α π ρ ο τ ε ί ν ο υ ν «λύσεις» γ ι α την έξοδο α π ό την κ α ­
π ι τ α λ ι σ τ ι κ ή κρίση.
Α π ό την ά λ λ η , είναι ο μαρξισμός ο ο π ο ί ο ς , εδώ και π ά ρ α
π ο λ λ ά χρόνια, α π ο φ α ί ν ε τ α ι ότι ο κ α π ι τ α λ ι σ μ ό ς , π ο υ κ υ ρ ι α ρ ­
χείται α π ό αντιφάσεις και αντιθέσεις, δεν μ π ο ρ ε ί ν α λ ε ι τ ο υ ρ ­
γήσει και ν α υ π ά ρ ξ ε ι χωρίς αυτές. Είναι ένα σ ά π ι ο σ ύ σ τ η μ α
και δεν μ π ο ρ ε ί ν α κρύβει την α λ ή θ ε ι α με δικαιολογίες για τ η
χ ρ η μ α τ ο π ι σ τ ω τ ι κ ή κρίση, την κρίση στο real estate κ.λπ., ω ς
αιτίες τ η ς συνολικής τ ο υ κρίσης.
Η ίδια η ζωή μας π ε ί θ ε ι ότι η ανεργία, η φτώχεια των ε ρ γ α ­
ζομένων, η αύξηση της εντατικοποίησης τ η ς εργασίας, η κ α τ α ­
π ά τ η σ η των στοιχειωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων και π ο λ λ ά
άλλα, είναι σ ύ μ φ υ τ α με τον καπιταλισμό, ως σύστημα.
Στις μέρες μας, α υ τ ά π α γ ι ώ ν ο ν τ α ι στις συνειδήσεις τ ω ν
λ α ώ ν π ο υ αναζητούν την α λ ή θ ε ι α σε βιβλία ό π ω ς α υ τ ό . Και
γ ι α τ ο λόγο α υ τ ό εύχομαι ν α ακολουθήσει σύντομα και η
Γ' έκδοση.
Γκιόκας Θανάσης
Απρίλης 2009

III

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ
«ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ "ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ"»
ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΘΗΚΕ ΑΠΟ ΤΟΝ
ΣΩΤΗΡΗ ΓΚΕΚΑ. ΤΗΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ
ΤΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ ΕΙΧΕ Ο
ΚΩΣΤΑΣ ΑΝΑΣΤΟΠΟΥΛΟΣ.
Η Β' ΕΚΔΟΣΗ ΤΥΠΩΘΗΚΕ ΑΠΟ
ΤΟΝ ΜΑΚΗ ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟ ΚΑΙ
ΒΙΒΛΙΟΔΕΤΗΘΗΚΕ ΑΠΟ ΤΟΝ
ΝΙΚΟ ΚΑΡΑΚΩΣΤΑ ΤΟ ΜΑΪΟ ΤΟΥ
2009 ΣΕ 2000 ΑΝΤΙΤΥΠΑ

Σ' αυτή την ανέκδοτη μέχρι τώρα στην
Ελλάδα Σύνοψη του Κεφαλαίου, ο
Ένγκελς παρουσιάζει εύγλωττα και με
απλό τρόπο θεμελιώδης έννοιες του
έργου του Μάρξ- Παρόλο που συνόψι­
ζα μόνο τα τέσσερα από τα έξι κεφά­
λαια του πρώτου βιβλίου- του Κεφα­
λαίου, καταφέρνει να αποδώσει πιστά
τόσο το πνεύμα του Μαρξ όσο και το
κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο ανα­
φέρονταν η ανάλυ<τη του, μέσα αΐΐό
χαρακτηριστικά παραδείγματα, Η δια­
χρονικότητα αυτής της σύνοψης έγκει­
ται στην παρουσίαση των βασικών νό­
μων του πρώιμου καπιταλισμού και
παρέχει τα απαραίτητα εργαλεία για
την. κατανόηση της σημερινής πολύ­
πλοκης οικονομικής και κοινωνικής
πραγματικότητας.

ISBN: 978-960-6679-05-6