You are on page 1of 87

Äàìäèíãèéí ÄÀÃÂÀÄÎÐÆ

Æàðãàëûí ÄÎÐÆϯÐÝÂ
Á¿ñæàâûí ÍÀÌÕÀÉÍßÌ

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒИЙГ
СААРУУЛАХ НЬ
(Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã
áóóðóóëàõ øààðäëàãà, áîëîìæ)

Óëààíáààòàð õîò
2010 îí

“Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòийг сааруулах нь: Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã
áóóðóóëàõ øààðäëàãà, áîëîìæ” íýðòýé ýíýõ¿¿ òîâõèìîëûã Óóð àìüñãàëûí
ººð÷ëºëòèéí àñóóäàë õàðèóöñàí Òóñãàé ýë÷èéí àæëûí àëáà, Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë
æóóë÷ëàëûí ÿàìíààñ ýðõëýí õýâë¿¿ëýâ.

Copyright © 2010, Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí àñóóäàë õàðèóöñàí Òóñãàé
ýë÷èéí àæëûí àëáà, Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàì
ISBN: 978-99929-93403-X

Òàëàðõàë
Ýíýõ¿¿ òîâõèìîëä îëîí óëñûí áîëîí ìàíàé îðíû áàéãóóëëàãóóä, ýðäýìòýí
ñóäëàà÷èä, ìýðãýæèëòí¿¿äèéí óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí àñóóäëààð òàâüñàí
èëòãýë, õýâë¿¿ëñýí íîì òîâõèìîë, õèéñýí ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé àæèëä
òóñãàãäñàí ¿íäñýí ñàíàà, ä¿ãíýëò¿¿äèéã àøèãëàñàí áîëíî. Èймä òîâõèìîëä
á¿òýýë, ñóäàëãààíû àæëûí ¿ð ä¿í íü îðñîí íèéò áàéãóóëëàãà, ýðäýìòýí
ñóäëàà÷äàä ã¿í òàëàðõàë èëýðõèéëüå.
Òîâõèìîëûã áè÷èæ, õýâë¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëñýí Äàÿí äýëõèéí áàéãàëü
õàìãààëàõ ñàí, ͯÁ-ûí Õºãæëèéí õºòºëáºðèéí ”Áàéãàëü îð÷íû çàñàãëàëûã
áýõæ¿¿ëýõ” òºñºëä ìºí òàëàðõëàà èëýðõèéëæ áàéíà.

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

ÃàðЧèã

ªìíЄòãЄë

1. Óóð àìüñãàëûí ЄЄðЧëЄëò

8
10

1.1

Äýëõèéí óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò, öààøäûí õàíäëàãà

10

1.2

Ìîíãîë îðíû óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò, öààøäûí õàíäëàãà

13

2.

Àãààð ìàíäàë äàõü õЇëýìæèéí õèé

16

2.1

Àãààð ìàíäàë äàõü õ¿ëýìæèéí õèé, õ¿ëýìæèéí ¿çýãäýë

16

2.2

Äýëõèéí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí õýòèéí òºëºâ

21

2.3

Ìîíãîë îðíû õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò, ò¿¿íèé õýòèéí òºëºâ

23

2.3.1 Õ¿ëýìæèéí õèéí òîîëëîãûí ä¿í

23

2.3.2 Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí õýòèéí òºëºâ

31

3. Óóð àìüñãàëûí ЄЄðЧëЄëòèéã ñààðóóëàõ, õЇëýìæèéí
õèéí Яëãàðàëòûã áóóðóóëàõ øààðäëàãà, áîëîìæ

35

Õ¿ëýìæèéí õèéí õóðèìòëàë, ò¿¿íèéã áóóðóóëàõ áîëîìæ

35

3.1.1 Äýëõèéí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ áîëîìæ

35

3.1.2 Ìîíãîë îðíû õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã
áóóðóóëàõ áîëîìæ

42

Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ áîäëîãî, àðãà õýìæýý

45

3.2.1 Äýëõèéí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ
åðºíõèé ÷èã õàíäëàãà, áîäëîãî, àðãà õýìæýý

45

3.2.2 Ìîíãîë îðíû õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã
áóóðóóëàõ áîäëîãî

48

4. ÕЇëýìæèéí õèéí Яëãàðàëòûã áóóðóóëàõ
õóâèëáàðóóä, õýðýãæЇЇëýõ àðãà ìåõàíèçì

4.1 Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ ¿íýëãýý, òîîöîî

53
53

61

3.1

3.2

4.2 Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ òºñë¿¿äèéã
õýðýãæ¿¿ëýõ ìåõàíèçì

3

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

4.2.1 Êèîòîãèéí ïðîòîêîë

61

4.2.2 Öýâýð õºãæëèéí ìåõàíèçì

62

Öýâýð õºãæëèéí ìåõàíèçìûã Ìîíãîëä õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæ

64

4.3

5. ÕЇëýìæèéí õèéí Яëãàðàëòûã áóóðóóëàõ òåõíîëîãè


5.1 Äýâøèëòýò òåõíîëîãè õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã

áóóðóóëàõ ãîë àðãà áîëîõ íü

5.2 Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûí òåõíîëîãèéí ºíººãèéí áàéäàë

67

67
69

5.3

Ýð÷èì õ¿÷ ¿éëäâýðëýëèéí øèíý òåõíîëîãèóä

70

5.4

Ìîíãîë óëñûí ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãèéí
ºíººãèéí áàéäàë

76

5.5

Ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýýíèé òåõíîëîãèéí ºíººãèéí
áàéäàë áà øèíý÷ëýë

80

5.6

Òýýâðèéí ñàëáàðûí òåõíîëîãè

81

5.7

Àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí òåõíîëîãè

82

5.8

պ人 àæ àõóéí ñàëáàðûí òåõíîëîãè

83

5.9. Ãàçàð àøèãëàëò áà îéí ñàëáàðûí òåõíîëîãè

84

5.10 Õîã õàÿãäëûí ìåíåæìåíòèéí ñàëáàðûí òåõíîëîãè

85

4

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Õ¯ÑÍÝÃÒÈÉÍ ÆÀÃÑÀÀËÒ

Õ¿ñíýãò 1.1

Ìîíãîë îðíû XXI çóóíû àãààðûí äóíäàæ òåìïåðàòóð, õóð
òóíàäàñíû ººð÷ëºëòèéí òîîöîîíû ä¿í (HADLY òºâèéí çàãâàðààð
áîäñîí)

Õ¿ñíýãò 2.1

Õ¿ëýìæèéí õèéí çàðèì ¿ç¿¿ëýëò, øèíæ ÷àíàð

Õ¿ñíýãò 2.2

Äýëõèéí ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýý áà íèéò ñàëáàðûí õ¿ëýìæèéí õèéí
ÿëãàðàëò

Õ¿ñíýãò 2.3

Õàòóó ò¿ëøíèé øàòàëòûí CO2-ûí ÿëãàðàëò, ìÿí.òí, ýçëýõ %

Õ¿ñíýãò 2.4

CO2-ýêâ-ä øèëæ¿¿ëñýí CO2, CH4 áà N2O-èéí íèéò ÿëãàðàëò,
ìÿí.òí-CO2-ýêâ.

Õ¿ñíýãò 2.5

Öåìåíò, øîõîéí ¿éëäâýðëýëèéí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò, ìÿí.òí

Õ¿ñíýãò 2.6

պ人 àæ àõóéí ñàëáàðûí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò, ìÿí.òí

Õ¿ñíýãò 2.7

Ãàçàð àøèãëàëò áîëîí îéí ººð÷ëºëòººñ ¿¿ññýí õ¿ëýìæèéí õèéí
ÿëãàðàëò, ìÿí.òí

Õ¿ñíýãò 2.8

Õîã õàÿãäëûí ìåòàíû ÿëãàðàëò

Õ¿ñíýãò 2.9

1990-2006 îíû õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò (ýõ ¿¿ñâýð, øèíãýýã÷ òóñ
á¿ðýýð)

Õ¿ñíýãò 2.10

Íýã õ¿íä íîîãäîõ õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò

Õ¿ñíýãò 3.1

2030 îíû ò¿âøèíä õ¿ëýìæèéí õèéã áóóðóóëàõ äýëõèéí ýäèéí
çàñãèéí áîëîìæ (“äîîðîîñ-äýýø”(Bottom-up) àðãààð òîîöñîí ä¿í)

Õ¿ñíýãò 3.2

Õ¿ëýìæèéí õèéã áóóðóóëàõ ¿íäñýí òåõíîëîãè

Õ¿ñíýãò 3.3

2030 îíû ò¿âøèíä õàìãèéí áàãà çàðäëààð òîãòâîðæèëòèéí ò¿âøèíä
õ¿ðýõ äýëõèéí ìàêðî-ýäèéí çàñãèéí çàðäëûí òîîöîî

Õ¿ñíýãò 3.4

Áàéãàëü îð÷èíä ýýëòýé áîäëîãî, àðãà õýìæýý

Õ¿ñíýãò 3.5

Öàõèëãààí ¿éëäâýðëýëèéí íèéò ñóóðèëàãäñàí ÷àäàëä ñýðãýýãäýõ
ýð÷èì õ¿÷íèé ýçëýõ õóâü

Õ¿ñíýãò 3.6

Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷èéã äýìæèõ òàðèô

Õ¿ñíýãò 3.7

“100000 íàðíû ãýð” ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéí õýðýãæèëòèéí áàéäàë

Õ¿ñíýãò 4.1

Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðò õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ
õóâèëáàðóóä

Õ¿ñíýãò 4.2

Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ áîëîìæ, çàðäàë

Õ¿ñíýãò 4.3

Êèîòî Ïðîòîêîëûí ãîë àãóóëãà

Õ¿ñíýãò 4.4

ÖÕÌ-ûí òºñëèéí òºðë¿¿ä

Õ¿ñíýãò 4.5

Ìîíãîë óëñàä õýðýãæèæ áàéãàà ÖÕÌ-ûí òºñë¿¿ä

Õ¿ñíýãò 5.1

Ìîíãîë óëñûí í¿¿ðñ îëáîðëîëò áà õýðýãëýý, ìÿí. òîíí

Õ¿ñíýãò 5.2

ÄÖÒ-¿¿äèéí öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýëèéí æèøìýë
ò¿ëøíèé õóâèéí çàðöóóëàëò, ãð.æ.ò/êÂò.ö

5

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

ÇÓÐÃÈÉÍ ÆÀÃÑÀÀËÒ
Çóðàã 1.1

Äýëõèéí ãàäàðãà îð÷ìûí àãààðûí äóíäàæ òåìïåðàòóð (à), äàëàéí
ò¿âøèí (b) áîëîí áºìáºðöãèéí õîéä õàãàñ äàõü öàñàí á¿ðõýâ÷ (c)-èéí
ººð÷ëºëò

Çóðàã 1.2

Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí ÿíç á¿ðèéí õóâèëáàðààð òîîöñîí äýëõèéí
äóíäàæ òåìïåðàòóðûí 2020-2029 (äóíä òàëûí çóðàã) áîëîí 2090-2099
(áàðóóí òàëûí çóðàã) îíû ¿åèéí ººð÷ëºëòèéí çóðàã.

Çóðàã 1.3

Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí À1Â õóâèëáàðààð òîîöñîí 2090-2099 îíû
¿åèéí õóð òóíàäàñíû ºâëèéí óëèðëûí (ç¿¿í òàëûí çóðàã) áîëîí çóíû
óëèðëûí (áàðóóí òàëûí çóðàã) 1980-1999 îíû äóíäàæòàé õàðüöóóëñàí
ººð÷ëºëòèéí çóðàã

Çóðàã 1.4

Ìîíãîë îðíû àãààðûí æèëèéí äóíäàæ òåìïåðàòóð (ç¿¿í çóðàã),
íèéëáýð òóíàäàñíû (áàðóóí çóðàã) îëîí æèëèéí ÿâö

Çóðàã 2.1

Óóð àìüñãàëûí öàöðàãèéí õ¿÷èí ç¿éë

Çóðàã 2.2

Àãààð ìàíäàë äàõü õ¿ëýìæèéí õèéí àãóóëàìæèéí ººð÷ëºëò

Çóðàã 2.3

Àãààð ìàíäàëä ÿâàãäàõ õ¿ëýìæèéí ¿çýãäýë

Çóðàã 2.4

Í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé, ìåòàí áîëîí àçîòûí äóòóó èñëèéí àãààð ìàíäàë
äàõü àãóóëàìæèéí ñ¿¿ëèéí 10000 æèë (òîì çóðàã) áà 1750 õîéøèõ
¿åèéí ººð÷ëºëòèéí (äîòîð òàëûí æèæèã çóðàã) ãðàôèê

Çóðàã 2.5

Äýëõèéí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò, õèéí òºð뺺ð

Çóðàã 2.6

Äýëõèéí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò, ñàëáàðààð

Çóðàã 2.7

Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí ÿíç á¿ðèéí õóâèëáàðààð áîäñîí XXI
çóóíû àãààðûí äóíäàæ òåìïåðàòóðûí ººð÷ëºëò

Çóðàã 2.8

Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûí CO2 –èéí ÿëãàðàëò (ò¿ëøíèé òºð뺺ð), ìÿí.
òí.

Çóðàã 2.9

1990-2006 îíû õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò, ìÿí.òí CO2-ýêâ

Çóðàã 2.10

1990 áà 2006 îíû õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò (õèéí òºð뺺ð)

Çóðàã 2.11

Íýã õ¿íä íîîãäîõ õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò

Çóðàã 2.12

Ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýýíèé õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò

Çóðàã 2.13

Ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýýíèé õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí ºñºëòèéí
èíäåêñ

Çóðàã 2.14

Ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýëèéí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí ºñºëòèéí
èíäåêñ

Çóðàã 2.15

Ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýý áîëîí ¿éëäâýðëýëèéí íèéò õ¿ëýìæèéí õèéí
ÿëãàðàëò

Çóðàã 2.16

Õ¿ëýìæèéí õèéí íèéò ÿëãàðàëòûí ºñºëòèéí òºëºâ

Çóðàã 2.17

Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí ºñºëòèéí òºëºâ, ñàëáàðààð

Çóðàã 2.18

Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí ºñºëòèéí òºëºâ, õèéí òºð뺺ð

Çóðàã 3.1

Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã 2030 îíû ò¿âøèíä áóóðóóëàõ ýäèéí
çàñãèéí íººö áîëîìæèéã ñàëáàð á¿ðýýð áîëîí á¿ñ íóòãààð ãàðãàñàí
¿íýëãýý

6

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Çóðàã 3.2

Ìîíãîë îðíû óñíû ýð÷èì õ¿÷íèé íººöèéí çóðàã

Çóðàã 3.3

Ìîíãîë îðíû ñàëõèíû ýð÷èì õ¿÷íèé íººöèéí çóðàã

Çóðàã 3.4

Ìîíãîë îðíû íàðíû ýð÷èì õ¿÷íèé íººöèéí çóðàã

Çóðàã 3.5

Ìîíãîë îðíû í¿¿ðñíèé íººöèéí çóðàã

Çóðàã 4.1

Öýâýð õºãæëèéí ìåõàíèçìûí àæèëëàõ åðºíõèé çàð÷èì

Çóðàã 4.2

Öýâýð õºãæëèéí ìåõàíèçìûí òºñºë õýðýãæ¿¿ëýõ ¿å øàò

Çóðàã 5.1

Íýãæ äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íä íîîãäîõ ò¿ëøíèé øàòààëòûí
õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò, êã ÑÎ2-ýêâ/ àì.äîë.

Çóðàã 5.2

Ìîíãîë óëñûí ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûí ¿éëäâýðëýëèéí á¿òöèéí
á¿ä¿¿â÷

Çóðàã 5.3

Í¿¿ðñèéã õóóðìàã øèíãýðñýí äàâõðàãàä øàòààõ òåõíîëîãè

Çóðàã 5.4

Óóð-õèéí õîñëîìîë öèêëýýð àæèëëàõ äóëààíû öàõèëãààí ñòàíöûí
ñõåì

Çóðàã 5.5

ÑÎ2–ûã áàðüæ õàäãàëàõ òåõíîëîãè

Çóðàã 5.6

Ò¿ëøíèé ýëåìåíòèéí àæèëëàãààíû á¿ä¿¿â÷

Çóðàã 5.7

Öºìèéí ýð÷èì õ¿÷ýýð àæèëëàõ öàõèëãààí ñòàíöûí ñõåì

Çóðàã 5.8

Íàðíû ýð÷èì õ¿÷ýýð öàõèëãààí ãàðãàõ á¿ä¿¿â÷

Çóðàã.5.9

Íàðààð óñ õàëààõ òºõººðºìæ

Çóðàã.5.10

Óñàí öàõèëãààí ñòàíöûí á¿ä¿¿â÷.

Çóðàã 5.11

Ãàçðûí ã¿íèé äóëààíûã àøèãëàõ äóëààíû íàñîñûí á¿ä¿¿â÷

Çóðàã 5.12

Áèîõèéí áàãà ÷àäëûí òºõººðºìæèéí á¿ä¿¿â÷

Çóðàã 5.13

Øàòààñàí íèéò ò¿ëøíèé äóëààíû àëäàãäëûí á¿òýö

Çóðàã 5.14

Äóëààíû àëäàãäàë áàãàòàé áóþó èõòýé áàðèëãûí ò¿ëøíèé
õýðýãëýýíèé õàðüöóóëàëò

7

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

ªÌͪÒêË
Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí àñóóäàë ºíººäºð äýëõèé íèéòèéí ºìíº
òóëãàð÷ áàéãàà áàéãàëü îð÷èí, íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí íýí òóëãàìäñàí àñóóäàë
áîëæ, äýëõèéí óëñ îðíóóä, ͯÁ-ûí ç¿ãýýñ ýíý àñóóäàëä àíõààðàë õàíäóóëæ
îëîí óëñûí õýìæýýíä çîõèöóóëñàí äîðâèòîé àðãà õýìæýý àâ÷ ýõýëæ áàéíà. Îëîí
óëñûí ýðäýìòýä áîëîí ͯÁ-ûí òºðºëæñºí áàéãóóëàãóóä äýëõèéí óóð àìüñãàë
ººð÷ëºãäºæ áàéãààä 1980-ààä îíû ¿åýñ îíöãîé àíõààðàë õàíäóóëæ, òîäîðõîé
òºñºë õºòºëáºð¿¿ä õýðýãæ¿¿ëýõèéí çýðýãöýý óã àñóóäëûã îëîí óëñûí õýìæýýíä
çîõèöóóëñàí, äýëõèéí óëñ îðíóóäàä äàãàæ ìºðäºõ àðãà õýìæýýíèé îëîí ÷óõàë õóóëü
ýðõèéí àêò, áàðèìò áè÷èã áàòëàí ãàðãàñàí áàéíà. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä îëîí óëñûí
äýýä õýìæýýíèé îëîí ÷óóëãà óóëçàëò äýýð óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí àñóóäëûã
õýëýëöýæ, óëñ îðíóóäûí èðýýä¿éí òîãòâîðòîé õºãæëèéí çîðèëòûã õàíãàõûí òóëä
ýíý àñóóäàëä îíöãîé àíõààðàë õàíäóóëæ, àðãà õýìæýý àâ÷ áàéíà. Óóð àìüñãàëûí
ººð÷ëºëòèéí àñóóäëààðõ Çàñãèéí ãàçàð õîîðîíäûí ìýðãýæèëòíèé õîðîî (IPCC)
1988 îíä áàéãóóëàãäàí äýëõèéí óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí íýãäñýí ¿íýëãýý õèéæ,
òóñãàé èëòãýë¿¿äèéã òîãòìîë ãàðãàæ áàéíà.
Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòºíä äýëõèéí õºãæèæ áàéãàà áîëîí íýí áóóðàé
õºãæèëòýé îðíóóä õàìãèéí èõýýð ºðòºõ íü òîäîðõîé áîëæ áàéíà. Ýíý òàëààð Óóð
àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí àñóóäëààðõ Çàñãèéí ãàçàð õîîðîíäûí ìýðãýæèëòíèé
õîðîîíîîñ 2007 îíä ãàðãàñàí äýëõèéí óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí ¿íýëãýýíèé IV
íýãäñýí èëòãýëä ìàø òîäîðõîé äóðüäñàí áàéíà.
Ìîíãîë óëñ íü ãàçàð ç¿éí áàéðëàë, óóð àìüñãàëûí îíöëîã áàéäàë áîëîí íèéãýìýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí ò¿âøèí, á¿òöýýñ õàìààð÷ óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòºíä èë¿¿
ºðòºìòãèé áàéæ áîëîõ îðíû òîîíä îðäîã. Ò¿¿í÷ëýí ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýëèéí ýõ
¿¿ñâýð, ñàëáàðóóäûí òåõíèê òåõíîëîãèéí ò¿âøèíãýýñýý õàìààð÷ íýãæ á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýõýä íîîãäîõ õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí õýìæýýãýýðýý äýëõèéí äóíæààñ
íèëýýä äýýã¿¿ð áàéäàã.
Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ õàðâàë óóð àìüñãàëûí
ººð÷ëºëò ìàíàé îðîíä äýëõèéí äóíäàæààñ èë¿¿ ýð÷èìòýé èëýð÷ áàéãàà áºãººä óóð
àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí ñºðºã íºëººëºë èë¿¿ äàâàìãàéëàõ òºëºâòýé áàéíà.

8

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Òóõàéëáàë, óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò ìàíàé îðíû óñíû íººö, ìºíõ öýâäýã,
ºíäºð óóëñûí ìºíõ öàñ, áýë÷ýýðèéí ýêîñèñòåìä èõýýõýí íºëººëæ ýíý íü óëñ
îðíû ýäèéí çàñãèéí õºãæèëä ÷ íºëººëºõ òºëºâòýé áàéíà. Èéìä óóð àìüñãàëûí
ººð÷ëºëòèéí ñºðºã íºëººëëèéã áàãàñãàõ, ò¿¿íä äàñàí çîõèöîõ àðãà õýìæýýã öàã
àëäàëã¿é àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãà òóëãàð÷ áàéíà.
ͺ㺺 òàëààð óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí ãîë øàëòãààí áîëîõ õ¿ëýìæèéí
õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõàä ÷èãëýñýí òîäîðõîé àðãà õýìæýý àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ
¸ñòîé áîëæ áàéíà. Ýíý íü ìàíàé îðíû õóâüä ¿éëäâýðëýëèéí òåõíèê, òåõíîëîãèî
øèíý÷ëýõ, õýðýãëýýíèé ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ, áàéãàëü îð÷íû áîõèðäëûã áàãàñãàõ
÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé þì.
Ýäãýýð äàñàí çîõèöîõ áîëîí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõàä
÷èãëýñýí àðãà õýìæýýã îäîî øèíý÷ëýí áîëîâñðóóëæ áàéãàà Óóð àìüñãàëûí
ººð÷ëºëòèéí ¯íäýñíèé õºòºëáºðò òîäîðõîéëîí òóñãàæ áàéíà.
Ýíýõ¿¿ òîâõèìîëä õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíû óëìààñ àãààð ìàíäàëä ÿëãàðóóëæ
áàéãàà õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ øààðäëàãà, áîëîìæ, àðãà çàìûí
òóõàé ìýäýýëëèéã ºðãºí îëîí óíøèã÷äàä çîðèóëàí õ¿ðãýæ áàéíà. Òîâõèìëûí
òàëààðõ ñàíàë áîëîí àñóóæ òîäðóóëàõ ç¿éë áàéõ àâààñ dagvadorj@mne.gov.mn,
mecc@magicnet.mn, nam311@must.edu.mn çýðýã ýëåêòðîí øóóäàíãèéí õàÿãààð
èëãýýíý ¿¿.

Çîõèîã÷èä

9

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

1. ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒ
“Äýëõèéí àãààðûí áîëîí äàëàéí äóíäàæ òåìïåðàòóð ºñ÷, äýëõèé äàÿàð
ìºíõ öàñ ìºñ õàéëàí, äàëàéí äóíäàæ ò¿âøèí äýýøèëñýí çýðýã íü àæèãëàëò
õýìæèëòýýð íîòëîãäîæ, óóð àìüñãàëûí ñèñòåì ººð÷ëºãäºæ áóé íü îäîî õýí
á¿õýíä íýãýíò òîäîðõîé áîëæýý” [Climate Change Assessment Report (AR4IPCC), 2007, IPCC].
1.1 ÄÝËÕÈÉÍ ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ЄЄÐЧËЄËÒ, ÖÀÀØÄÛÍ ÕÀÍÄËÀÃÀ
ªíЄЄãèéí òЄëЄâ áàéäàë
Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí àñóóäëààðõ Çàñãèéí ãàçàð õîîðîíäûí
ìýðãýæèëòíèé õîðîî (ÓÀªÇÃÌÕ - IPCC) -íîîñ 2007 îíä ãàðãàñàí ¿íýëãýýíèé
íýãäñýí IV èëòãýëä äýëõèéí óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí ºíãºðñºí õóãàöààíû òºëºâ
áàéäàë, ò¿¿íèé öààøäûí õàíäëàãûã ¿íýëýí òîãòîîñîí áàéíà. ªíãºðñºí çóóíû
1900 îíîîñ õîéøõè 100 ãàðóéõàí æèëèéí õóãàöààíä äýëõèéí àãààðûí äóíäàæ
òåìïåðàòóð 0.76îÑ-ýýð íýìýãäñýí íü ñ¿¿ëèéí õýäýí àðâàí ìÿíãàí æèëä òîõèîëäîæ
áàéãààã¿é îãöîì ººð÷ëºëò þì. Äýëõèéí óóð àìüñãàëûí ýíýõ¿¿ ººð÷ëºëòèéí ¿íäñýí
øàëòãààí íü õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíû óëìààñ àãààðò èõýýð õóðèìòëàãäàæ áàéãàà
í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé, ìåòàí, àçîòûí äàâõàð èñýë, öàöðàãèéí èäýâõòýé аж ¿éëäâýðèéí
õèé çýðýã õ¿ëýìæèéí õèéí õýìæýý íýìýãäýæ áàéãàà ÿâäàë þì. Ñ¿¿ëèéí 50 æèëèéí
äóëààðàëòûí õýìæýý íü ºíãºðñºí çóóíû ººð÷ëºëòººñ áàðàã 2 äàõèí èõ áàéíà. 1970ààä îíîîñ õîéø èõýýõýí ºðãºí óóäàì íóòãèéã õàìàðñàí, ýð÷èìòýé, óäààí ¿ðãýëæëýõ
ãàí îëîíòîî àæèãëàãäàõ áîëëîî. Ýíý íü ÿëàíãóÿà òðîïèêèéí áîëîí ñóáòðîïèêèéí
á¿ñýä èë¿¿ òîä èëýð÷ áàéíà. Äýëõèéí äóëààðëûí óëìààñ äàëàéí ò¿âøèí íýìýãäýæ,
öàñàí á¿ðõ¿¿ëèéí õýìæýý áàãàñ÷ áàéíà (Çóðàã 1.1).
Èõ õàëàëòòàé õîëáîîòîé õóóðàéøèëò èõýñ÷, õóð òóíàäàñ áóóð÷ áàéãàà íü
ãàí ãà÷èã òîõèîëäîõîä èõýýõýí íºëººëæ áàéíà. Ñ¿¿ëèéí 50 æèëä äýëõèé äàÿàð
¿íýìëýõ¿é èõ õàëóóí áîëîí õ¿éòýí òåìïåðàòóðûí õýìæýý èõýýõýí ººð÷ëºãäºæ
áàéíà. Õ¿éòýí ºäºð/øºíº, õ¿÷òýé õ¿éòðýë öººð÷, õàðèí õýò õàëàëò îëîíòîî
òîõèîëäîõ áîëсон.

10

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь
Çóðàã 1.1 Äýëõèéí ãàäàðãà îð÷ìûí
àãààðûí äóíäàæ òåìïåðàòóð
(à), äàëàéí ò¿âøèí (b) áîëîí
áºìáºðöãèéí õîéä õàãàñ äàõü öàñàí
á¿ðõýâ÷ (c)-èéí ººð÷ëºëò

ÈРЭЭДЇЙН õàíäëàãà
Äýëõèéí óóð àìüñãàëûí
ººð÷ëºëòèéí èðýýä¿éí õàíäëàãà
äýëõèéí àãààð ìàíäàë äàõü
õ¿ëýìæèéí õèéí õóðèìòëàëààñ
øóóä
øàëòãààëíà.
Èéìä
õ¿ëýìæèéí
õèéí
ÿëãàðàëò
ºíººãèéí
ò¿âøèíä
áàéõ,
ýñâýë ò¿¿íýýñ èõ õýìæýýãýýð
öààøèä ÿëãàðàõ íü XXI çóóíû
äóëààðàëòûí ãîë øàëòãààí áîëîõ
áºãººä äýëõèéí óóð àìüñãàëûí
ñèñòåìä èõýýõýí ººð÷ëºëò ãàð÷,
õýìæýý íü XX çóóíä àæèãëàãäñàí
¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã äàâæ ãàðàõ ºíäºð
ìàãàäëàëòàé áàéíà.
Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò
(ÕÕß)-ûí
õóâèëáàðóóäûí
òóõàé òóñãàé èëòãýë (SRES)-ä
äóðüäñàíààð îéðûí õîðèí æèë òóòàìä 0.2îÑ-ààð äóëààðàõ òºëºâòýé áàéíà.
Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí öààøäûí ººð÷ëºëòèéí òóõàé õîéíî òîäîðõîé àâ÷ ¿çýõ
áîëíî.
Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä óëàì ýð÷èìæèæ áàéãàà áºãººä
ýíý õàíäëàãà öààøèä ¿ðãýëæèëæ, ÕÕI çóóíû ýöýñ ãýõýä äýëõèéí àãààðûí äóíäàæ
òåìïåðàòóð äóíäæààð 1.8-4.0îÑ-ýýð íýìýãäýõ òºëºâòýé áàéãààã ýðäýìòýä òîãòîîãîîä
áàéíà (Çóðàã 1.2). Äýëõèéí ãàäàðãà îð÷ìûí àãààðûí äóíäàæ äóëààðàëòûí áîëçîøã¿é
õÿçãààðûã õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò áàãà áàéõ (B1) õóâèëáàðààð äóíäæààð 1.8îÑààð (1.1îÑ-ýýñ 2.9îÑ), ÿëãàðàëò èõ áàéõ (À1FI) õóâèëáàðààð äóíäæààð 4.0îÑ-ààð
äóëààðàõ (2.4îÑ-ýýñ 6.4îÑ) òîîöîî ãàðñàí áàéíà. Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí
èðýýä¿éí õóâèëáàðóóäûí òóõàé ìýäýýëëèéã Íýìýëò òàéëáàð 1 –ýýñ ¿çíý ¿¿.
Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò òîãòâîðæñîí ÷ óóð àìüñãàëûí ÿâöûí öàã õóãàöààíû
õýìæýýñ, õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí íºëººë뺺ñ õàìààðàí õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíààñ
¿¿äýëòýé äóëààðàëò, äàëàéí ò¿âøíèé äýýøëýëò õýäýí çóóíû òóðøèä ¿ðãýëæëýõ
òºëºâòýé áàéíà.

11

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Çóðàã 1.2 Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí ÿíç á¿ðèéí õóâèëáàðààð òîîöñîí äýëõèéí äóíäàæ
òåìïåðàòóðûí 2020-2029 (äóíä òàëûí çóðàã) áîëîí 2090-2099 (áàðóóí òàëûí çóðàã) îíû
¿åèéí ººð÷ëºëòèéí çóðàã.

Õóð òóíàäàñíû õóâüä äýëõèéí ºíäºð ºðãºðºãèéí íóòãóóäàä, ÿëàíãóÿà õ¿éòíèé
óëèðëûí õóð òóíàäàñ íèéëýýä õýìæýýãýýð íýìýãäýõ áîëîìæòîéã çàãâàðûí òîîöîîíû
¿ð ä¿í õàðóóëæ áàéíà (Çóðàã 1.3). Ãýõäýý õóóðàé, õóóðàéâòàð èõýíõ á¿ñ íóòàãò õóð
òóíàäàñíû õýìæýý òàòðàõ, õóóðàéøèõ õàíäëàãà äàâàìãàéëàõ õàíäëàãàòàé áàéíà.

Çóðàã 1.3 Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí À1Â õóâèëáàðààð òîîöñîí 2090-2099 îíû ¿åèéí õóð
òóíàäàñíû ºâëèéí óëèðëûí (ç¿¿í òàëûí çóðàã) áîëîí çóíû óëèðëûí (áàðóóí òàëûí çóðàã)
1980-1999 îíû äóíäàæòàé õàðüöóóëñàí ººð÷ëºëòèéí çóðàã

12

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

1.2 Ìîíãîë îðíû óóð àìüñãàëûí ЄЄðЧëЄëò, öààøäûí õàíäëàãà
ªíЄЄãèéí òЄëЄâ áàéäàë.
Ìîíãîë îðíû ãàçàð íóòàã ãàäààä äàëàé òýíãèñýýñ èõýýõýí àëñëàãäñàí, ýõ
ãàçðûí òºâä òàë á¿ðýýñýý ºíäºð óóë íóðóóãààð õ¿ðýýëýãäñýí, äàëàéí ò¿âøíýýñ
äóíäæààð êèëîìåòð õàãàñ èë¿¿ ºíäºð ºðãºãäñºí çýðãýýñ øàëòãààëàí ýõ ãàçðûí ýðñ
òýñ, õóóðàé, õàòóó øèð¿¿í óóð àìüñãàëòàé. Èéìä óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò äýëõèéí
äóíäàæòàé õàðüöóóëàõàä èë¿¿ ýð÷èìòýé ÿâàãäàõ áîëîìæòîé. Ìîíãîë îðîíä öàã
àãààðûí òºëºâ áàéäàë, óóð àìüñãàëûí áàéíãûí àæèãëàëò õèéæ ýõýëñýí 1940 îíû
¿åýñ ºíººã õ¿ðòýëõ ñóäàëãààãààð ãàçàð îð÷ìûí àãààðûí òåìïåðàòóð 2.140Ñ-ààð,
óóëàðõàã íóòãààðàà èë¿¿ ýð÷èìòýé (2.0-3.70Ñ), ãîâü, òàë õýýðèéí á¿ñýíäýý àðèà
áàãà õýìæýýãýýð (0.7-2.00Ñ) äóëààðñàí áàéíà. Á¿õ íóòãèéí õýìæýýãýýð äóíä÷èëñàí
æèëèéí íèéëáýð õóð òóíàäàñ ñ¿¿ëèéí 70 øàõàì æèëèéí äîòîð îíö ººð÷ëºã人ã¿é
áîëîâ÷ òºâ áîëîí ãîâèéí á¿ñýýð 8.7-12.5 õóâèàð áóóðñàí, ç¿¿í áîëîí áàðóóí òàëûí
íóòãààð 3.5-9.3 õóâèàð ºññºí áàéíà (Çóðàã 1.4).

Зураг 1.4 Монгол орны агаарын жилийн дундаж температур (дээд талын зураг),
нийлбэр тунадасны (доод талын зураг) олон жилийн явц

13

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Õàðèí íàìàð, ºâëèéí õóð òóíàäàñ 5.2-10.7 õóâèàð íýìýãäñýí áîë õàâàð, çóíû
õóð òóíàäàñ 9.1-3.0 õóâèàð áóóð÷ýý. Æèëèéí áîëîí çóíû óëèðëûí õóð òóíàäàñíû
áóóðàëò íü Ìîíãîë îðíû òºâèéí á¿ñ, áàðóóí á¿ñèéí ç¿¿í, ãîâèéí á¿ñèéí äóíä õýñýã,
ç¿¿í á¿ñèéí òºâ õýñãýýð, õàðèí ºñºëò íü íóòãèéí ç¿¿í, ç¿¿í ºìíºä õÿçãààð, Àëòàéí
óóëàðõàã íóòàã, Àëòàéí öààä ãîâèîð àæèãëàãäàæ áàéíà. Õóð òóíàäàñíû õýìæýýíýýñ
ãàäíà çóíû õóð áîðîîíû øèíæ áàéäàë ººð÷ëºãäºæ ç¿ñ áîðîî îðîõ òîõèîëäîë
áàãàñ÷ èõýâ÷ëýí ààäàð áîðîî îðîõ áîëîâ. 1980-ààä îíîîñ õîéø ààäàð áîðîîíû
íèéò õóð áîðîîíû äîòîð ýçëýõ õóâü 20 õóâèàð ºññºí íü àæèãëàãäàæ áàéíà. 2007
îíä õèéãäñýí óëñûí õýìæýýíèé óñíû òîîëëîãûí ä¿íãýýð íèéòäýý 5097 ãîë ãîðõè,
9582 áóëàã øàíä á¿ðòãýãäýæ, 372 ãîë ãîðõè, 1158 áóëàã øàíä øèðãýñýí áàéñàí
íü, íèéò ä¿íãýýðýý 1530 óñò öýã õàòàæ øèðãýñýí áàéíà.
Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò íü Ìîíãîë îðíû áàéãàëèéí íºõöºë (óñíû íººö,
áýë÷ýýð, îé, öàñàí á¿ðõ¿¿ë, öýâäýãøèë ã.ì), ýäèéí çàñàã (ãàçàð òàðèàëàí, ìàë
àæ àõóé ã.ì) íèéãìèéí àìüäðàëä (õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíä, àìüäðàëûí õýâøèë ã.ì)
ìýäýãäýõ¿éö íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéíà.
ÈðýýäЇéí òЄëЄâ
Óóð àìüñãàëûí öààøäûí òºëºâ áàéäëûí ººð÷ëºëòèéã ÀÍÓ, Àíãëè,
Õîëáîîíû Бїгд Найрамдах Ãåðìàí Улс, Àâñòðàëè çýðýã ºíäºð õºãæèëòýé îðíóóäàä
áîëîâñðóóëñàí äýëõèéí óóð àìüñãàëûí ñèñòåìèéí ÿíç á¿ðèéí ìàòåìàòèê çàãâàð
àøèãëàí õèéñýí òîîöîîíû ä¿íãýýñ õàðâàë, XXI çóóíä äóëààðàëò óëàì ýð÷èìæèõ, õóð
òóíàäàñ ººð÷ëºãäºõã¿é ýñâýë áàãà çýðýã èõñýõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Òóõàéëáàë, 20102039 (äóíäæààð 2025) îíä àãààðûí äóíäàæ òåìïåðàòóð 1.4-1.50Ñ-ýýð, 2040-2069 (2050)
îíä 2.4-2.80Ñ-ýýð, 2070-2099 (2080) îíä 3.5-5.00 Ñ-ýýð, ¿¿íèé äîòîð çóíû óëèðàëä
2.0-2.30Ñ, 3.6-3.60Ñ, 4.7-6.40Ñ-ýýð òóñ òóñ íýìýãäýæ äóëààðàõ, æèëèéí õóð òóíàäàñíû
íèéëáýð 2010-2039 (2025) îíä äóíäæààð 4.0 õóâèàð áóóðàõ, 2040-2069 (2050), 20702099 (2080) îíä 17.5-22.8 õóâèàð ºñºõ òºëºâòýé (Õ¿ñíýãò 1.1) áàéíà.
̺í óã õ¿ñíýãòýýñ õàðâàë XXI çóóíä ìàíàé îðîíä ºâëèéí óëèðàëä îðîõ
öàñíû õýìæýý íèëýýä èõ õýìæýýãýýð íýìýãäýõ, õàðèí çóíû õóð áîðîîíû õýìæýý
öààøèä áàãà õýìæýýãýýð íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Ãýâ÷ äóëààðàëòûí óëìààñ
óñàí ãàäàðãà áîëîí õóóðàé ãàçðààñ óóðøèõ óóðøèëòûí õýìæýý íü íýìýãäýõ õóð
òóíàäàñíû õýìæýýíýýñ õàìààã¿é èë¿¿ áàéãàà íü öààøèä õóóðàéøèõ õàíäëàãà
äàâàìãàéëæ áîëçîøã¿éã õàðóóëæ áàéíà.
Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí óëìààñ öàã àãààðûí ãàìøèãò ¿çýãäëèéí äàâòàìæ,
ýð÷èì óëàì íýìýãäýæ áîëçîøã¿é áàéãàà íü ìàíàé îðíû õóâüä, ÿëàíãóÿà õºäººãèéí
àðä èðãýäèéí õóâüä èõýýõýí òààã¿é íºëºº ¿ç¿¿ëæ ìýäýõýýð áàéíà.
Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí èðýýä¿éä èéíõ¿¿ óëàì ýð÷èìòýé ººð÷ëºãäºõ
íü ìàíàé îðíû áàéãàëü ýêîëîãèéí òîãòîëöîî, íèéãýì ýäèéí çàñãèéí ñàëáàðóóäàä
¿ç¿¿ëýõ òààã¿é íºëººëºë óëàì á¿ð íýìýãäýõèéã õàðóóëæ áàéíà. Èéìä óóð àìüñãàëûí
ººð÷ëºëòèéí ýíýõ¿¿ ñºðºã íºëººëëèéã áóóðóóëàõ, óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòºíä óëñ
îðíû íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí àìüäðàëàà äàñàí çîõèöóóëàõàä ÷èãëýñýí àðãà õýìæýýã
14

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Ýíý òàëààðõ ìýäýýëëèéã “Óóð àìüñãàëûí
ººð÷ëºëòºíä äàñàí çîõèöîõóé (Øààðäëàãà, áýðõøýýë, áîëîìæ)” òîâõèìîëîîñ ¿çíý
¿¿.
Õ¿ñíýãò 1.1 Ìîíãîë îðíû XXI çóóíû àãààðûí äóíäàæ òåìïåðàòóð,
õóð òóíàäàñíû ººð÷ëºëòèéí òîîöîîíû ä¿í
(HADLY òºâèéí çàãâàðààð áîäñîí)
Òåìïåðàòóð, 0Ñ
Óëèðàë

Æèë

ªâºë

Çóí

Õóð òóíäàñ, %

20112030

20462065

20802099

20112030

20462065

20802099

A2

1.0

2.7

5.0

2.0

9.0

15.0

A1B

0.9

3.0

4.6

0.0

7.0

16.0

B1

0.8

2.1

3.1

3.0

6.0

11.0

A2

0.7

2.3

4.2

14.0

19.0

55.0

A1B

0.2

2.5

3.8

0.0

23.0

41.0

B1

0.2

1.6

3.0

7.0

14.0

32.0

A2

1.1

3.1

6.3

-2.0

4.0

7.0

A1B

1.4

3.6

5.6

-4.0

3.0

11.0

B1

1.2

2.7

3.7

2.0

0.0

8.0

15

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

2. ÀÃÀÀÐ ÌÀÍÄÀË ÄÀÕÜ Õ¯ËÝÌÆÈÉÍ ÕÈÉ
Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò öààøèä ºíººãèéí ò¿âøèíä õàäãàëàãäàõ, ýñâýë
ò¿¿íýýñ èë¿¿ èõ áàéõ íü XXI çóóíû óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí ãîë øàëòãààí
áîëîõ áºãººä äýëõèéí óóð àìüñãàëûí ñèñòåìä èõýýõýí ººð÷ëºëò ãàð÷, ò¿âøèí
íü XX çóóíä àæèãëàãäñàíààñ äàâæ ãàðàõ ºíäºð ìàãàäëàëòàé áàéíà [Climate
Change Assessment Report (AR4-IPCC) 2007, IPCC]
2.1 Àãààð ìàíäàë äàõü õЇëýìæèéí õèé, õЇëýìæèéí Їçýãäýë
Óóð àìüñãàëûí öàöðàãèéí õЇЧèí çЇéë, õЇëýìæèéí Їçýãäýë
Äýëõèéí àãààð ìàíäàë àçîòûí õèé (78%), õ¿÷èëòºðºã÷ (21%) ãýñýí õî¸ð
õèéíýýñ ¿íäñýíäýý á¿ðäýõ áºãººä ¿ëäñýí íýã îð÷èì õóâèéã ýçýëäýã áàãà àãóóëãàòàé
áóñàä õèéí¿¿ä äýëõèéí óóð àìüñãàë á¿ðäýí áèé áîëîõîä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ,
äýëõèéí ãàäàðãààñ òóÿàðàõ äóëààíû öàöðàãèéã øèíãýýõ, ýñâýë îéëãîõ íºëºº
¿ç¿¿ëäýã. Ýäãýýð öàöðàãèéí èäýâõòýé õèéí¿¿ä íü äýëõèéãýýñ òóÿàðóóëæ áàéãàà
äóëààíû öàöðàãèéã ñàíñðûí óóäàìä àëäàõààñ õàìãààëàõ íýìýëò õààëò áîëæ
áàéâàë çîõèõ õýìæýýíýýñ äóëààí áàéõ íºõöºë á¿ðä¿¿ëäýã. Àãààð äàõü õèéí¿¿äèéí
õýìæýý, òýäãýýðèéí àãóóëãà, õîîðîíäûí õàðüöàà áàéíãà õóâüñàí ººð÷ëºãäºæ, ýíý
íü äýëõèéí óóð àìüñãàëä íºëººëæ áàéäàã àæ. Õ¿í òºðºëõòºíèé íèéãìèéí õàðüöàà
áîëîâñðîíãóé áîëæ, ¿éëäâýðëýë õºãæèõèéí õýðýýð àãààð ìàíäàëä ÿíç á¿ðèéí
õèéí¿¿ä ãàðãàæ, òýäãýýðèéí õýìæýý áàéíãà ººð÷ëºãäºæ èðæýý. Àãààðò ãàðñàí
çàðèì õèéí¿¿ä áóñàä õèéí¿¿äòýé óðâàëä îðæ, áîãèíî õóãàöààíû äîòîð ñàðíèí
àëãà áîëäîã áîë çàðèì òºðëèéí õèéí¿¿ä àãààðò óäààí õóãàöààãààð õóðèìòëàãäàí
äýëõèéí óóð àìüñãàëä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éë áîëæ áàéíà. Àòìîñôåðûí àãààð äàõü
ÿíç á¿ðèéí õèéí¿¿ä, øîðîî òîîñ çýðýã õàòóó õýñã¿¿ä óóð àìüñãàëûã äóëààðóóëàõ
ýñâýë ñýð¿¿ö¿¿ëýõ íºëºº ¿ç¿¿ëäýã (Çóðàã 2.1). Òóõàéëáàë, í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé (CO2),
ìåòàí (CH4), àçîòûí äóòóó èñýë (N2O) (Çóðàã 2.2) áîëîí õëîðôòîðò íýãäë¿¿ä,
ãàëîíû òºðëèéí õèéí¿¿ä íü õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä óëàì èõýýð ÿëãàð÷
õóðèìòëàãäñààð áàéõ áîëíî.
Ýäãýýð õèéí¿¿ä íü äýëõèéã ¿ë ¿çýãäýã÷ “õèéí õºíæèë” ìýò á¿ðõýæ, äýëõèéãýýñ
òóÿàðàõ äóëààíû öàöðàãèéã ñàíñðûí óóäàì ðóó íýâòð¿¿ëýõã¿é õààæ, äýëõèéí óóð
àìüñãàëûã áèé áîëãîäîã áºãººä ýíý íü äýëõèé äýýð àìüä îðãàíèçì îðøèí òîãòíîõ
áàéãàëèéí íºõöºë á¿ðä¿¿ëäýã áàéíà.
16

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Çóðàã 2.1 Óóð àìüñãàëûí öàöðàãèéí õ¿÷èí ç¿éë

Èéìä ýäãýýð õèé íü îãò õýðýãã¿é, õîðòîé õèé áèø áºãººä õýðâýý àãààðò ýäãýýð
õèé áàéõã¿é áàéñàí áîë äýëõèéí äóíäàæ àãààðûí òåìïåðàòóð –20 õýì îð÷èì áàéõ
áàéñàí ãýæ ýðäýìòýä ¿çäýã. Ýíý íü äýëõèé äýýð àìüä îðãàíèçì îðøèí òîãòíîõ,
õýâèéí ºñ÷ ¿ðæèõ áîëîìæã¿é áàéõ áàéñàí ãýñýí ¿ã þì. Ãýâ÷ ºíºº ¿åä ýäãýýð õèéí
õýìæýý, àãóóëàìæ õýò èõñýæ óëìààð äýëõèéí óóð àìüñãàëûã äóëààðóóëàõ øàëòãààí
áîëæ áàéíà.

Çóðàã 2.2 Àãààð ìàíäàë äàõü õ¿ëýìæèéí õèéí àãóóëàìæèéí ººð÷ëºëò

17

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Äýëõèéí ò¿¿õýí õºãæëèéí òóðøèä îðøèæ èðñýí õ¿ëýìæèéí õèéí¿¿äýä óñíû
óóð, í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé (CO2), îçîí (O3), ìåòàí (CH4), àçîòûí äóòóó èñýë (N2O) îðîõ
áºãººä ýäãýýð íü íèéëýýä áàéãàëèéí õ¿ëýìæèéí ¿çýãäýë ÿâàãäàõ íºõöëèéã
á¿ðä¿¿ëäýã. Äýëõèé ¿¿ñ÷ òîãòñîí ¿åýñ ýäãýýð õèéí¿¿ä íü áàéãàëèéí òîãòâîðòîé
õàðüöààíä îðøèæ äýëõèéí óóð àìüñãàëûí òîãòîëöîîã áèé áîëãîæ áàéâ. Ãýòýë
õ¿íèé ¿éë àæèëëàãàà ýð÷èìæèæ àæ ¿éëäâýð õºãæèõèéí õýðýýð àãààð ìàíäëûí
á¿òýö ººð÷ëºãäºæ, áàéãàëèéí õ¿ëýìæèéí õèéí õýìæýýã íýìýãä¿¿ëæ ýõýëñýí
áàéíà. ͺ㺺 òàëààð äýëõèé äýýð ¿éëäâýðèéí õóâüñãàë ýõëýõýýñ ºìíºõ äýëõèéí
ò¿¿õèéí á¿õèé ë ¿åä àãààðò îãò áàéãààã¿é çàðèì õèéí¿¿ä àãààð ìàíäàëä õàÿãäàæ,
óëìààð õóðèìòëàãäàí áàéãàëèéí õ¿ëýìæèéí õèéí¿¿äòýé àäèë íýìýëò õ¿ëýìæèéí
¿çýãäëèéã áóé áîëãîæ ýõýëñýí áàéíà. Ýäãýýðò õëîð ôòîðò íýãäë¿¿ä (PFCs, SF6),
ãàëîíû òºðëèéí õèéí¿¿ä (HFCs) îðæ áàéãàà áºãººä ýäãýýðèéã àæ ¿éëäâýðèéí õèé
ãýæ íýäëýäýã. Àãààð ìàíäàëä ÿâàãäàõ õ¿ëýìæèéí ¿çýãäëèéí åðºíõèé çàð÷ìûã Çóðàã
2.3- ò ¿ç¿¿ëýâ.

Çóðàã 2.3 Àãààð ìàíäàëä ÿâàãäàõ õ¿ëýìæèéí ¿çýãäýë

ÕЇëýìæèéí õèéí ЄíãЄðñЄí õóãàöààíû ЄЄðЧëЄëò
Õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíû óëìààñ àãààðò ÿëãàð÷ áóé õèéí¿¿äýýñ óóð àìüñãàëûí
ººð÷ëºëòºíä ¿ç¿¿ëýõ íºëººãººðºº õàìãèéí ÷óõàë, ãîë õèé áîë í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé
áºãººä ¿¿íèé äàðàà ìåòàí, àçîòûí äóòóó èñýë îðíî. Àãààð ìàíäàë äàõü ýäãýýð õèéí
àãóóëàìæèéí ñ¿¿ëèéí 10 ìÿíãàí æèëèéí ººð÷ëºëòèéã Çóðàã 2.4-ò ¿ç¿¿ëæýý. Çóðãààñ
õàðâàë äýëõèéí àãààð ìàíäàë äàõü í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéí àãóóëàìæ ¿éëäâýðæèëòèéí
ºìíºõ ¿åä 280 ppmv1 áàéñàí áîë ºíººãèéí ò¿âøèíä 387 ppm áîëæ, äàðóé 35.4%èàð ºññºí áàéíà. Äýëõèéí àãààð ìàíäàë äàõü ìåòàíû àãóóëàìæ ¿éëäâýðæèëòèéí
1

ppтv – агаар дахь сая жижиг хэсгийн хэдийг нь тухай хийн молекуль эзэлж байгааг илэрхийлэх нэгж

18

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

ºìíºõ ¿åýñ (700 ppbv2) 2005 îí õ¿ðòýë
õóãàöààíä 1745 ppb áîëæ ºññºí áàéíà.
Òýãâýë àãààð ìàíäàë äàõü àçîòûí èñëèéí
àãóóëàìæ ¿éëäâýðæèëòèéí ºìíºõ ¿åýñ
2005 îí õ¿ðòýë õóãàöààíä 275 ppb-ýýñ
322 ppb áîëæ ºñ÷ýý (Õ¿ñíýãò 2.1).
Àãààð äàõü õ¿ëýìæèéí õèéí¿¿äèéí
áàñ íýã îíöëîã øèíæ íü ýäãýýð õèéí¿¿ä
àãààðò óäààí õóãàöààãààð îðøèæ, õóãàöàà
ºíãºðºõ òóòàì óëàì õóðèìòëàãäñààð
áàéãàà ÿâäàë þì. Èíãýæ õ¿ëýìæèéí
õèéí¿¿ä
àãààðò
õóðèìòëàãäàõûí
õýìæýýãýýð óóð àìüñãàë äóëààðàõ ÿâö
ìºí àäèë óëàì ýð÷èìòýé ÿâàãäàõ íºõöºë
á¿ðäýæ áàéíà. ͺ㺺òýéã¿¿ð ýäãýýð
õèéí¿¿äèéí óóð àìüñãàë äóëààðàõàä
¿ç¿¿ëýõ íºëººëºë íü õàðèëöàí àäèëã¿é
áàéäàã (Õ¿ñíýãò 2.1).
Äýëõèéí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò
àæ ¿éëäâýðæèëòèéí ºìíºõ ¿åýñ õîéø
òàñðàëòã¿é ºññºí áºãººä òýäãýýðèéí
Äýëõèéã Äóëààðóóëàõ Ïîòåíöèàë (ÄÄÏ)ààð íü æèãíýæ ¿çýõýä çºâõºí 1970-ààñ
2004 îíû õîîðîíä 70%-èàð íýìýãäñýí
áàéíà.
Ýíý ¿ç¿¿ëýëò çºâõºí 1990-2004
îíû õîîðîíä, ººðººð õýëáýë ñ¿¿ëèéí 15
æèëèéí äîòîð 24% -èàð ºññºí áàéíà.
Çóðàã 2.4 Í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé, ìåòàí áîëîí
àçîòûí äóòóó èñëèéí àãààð ìàíäàë äàõü
àãóóëàìæèéí ñ¿¿ëèéí 10000 æèë (òîì çóðàã)
áà 1750 õîéøèõ ¿åèéí ººð÷ëºëòèéí ãðàôèê
(äîòîð òàëûí æèæèã çóðàã). Öýã¿¿ä íü
ìºñòºëèéí öºì (òºðºë á¿ðèéí ñóäàëãààíû
¿ð ä¿íã ººð ººð ºí㺺ð òýìäýãëýæýý) áîëîí
àãààðûí äýýæýýñ (óëààí ºíãèéí øóãàì) àâñàí
¿ð ä¿í áîëíî. Öýã¿¿äýä õàìààðàõ öàöðàãûí
óòãûã òîì çóðãèéí áàðóóí ãàð òàëûí
òýíõëýãýýð ¿ç¿¿ëýâ.

2

ppbv - агаар дахь тэрбум жижиг хэсгийн хэдийг нь тухай хийн молекуль эзэлж байгааг илэрхийлэх нэгж

19

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Õ¿ñíýãò 2.1 Õ¿ëýìæèéí õèéí çàðèì ¿ç¿¿ëýëò, øèíæ ÷àíàð
Õ¿ëýìæèéí õèéí
íýð

¯éëäâýðæèëòèéí
ºìíºõ
¿åèéí
àãóóëàìæ

Àãààð äàõü
ºíººãèéí
àãóóëàìæ

Óóð àìüñãàëûã
äóëààðóóëàõ
íºëººëºë

Àãààðò
õàäãàëàãäàõ õóãàöàà,
æèëýýð

Í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé
(CO2)

280 ppm

387

1

100

Ìåòàí
(CH4)

700 ppb

1745

21

12

Àçîòûí
äóòóó èñýë
(N2O)

275 ppb

322

310

114

CFC12

0 ppt3

533

10900

100

Õºðã¿¿ðèéí øèíãýí

HCFC-22
Çóðãààí
ôòîðò õ¿õýð
SF6

0 ppt

89

1810

12

Õºðã¿¿ðèéí øèíãýí

0 ppt

6.70

22800

3200

Õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààòàé
õîëáîîòîé ¿íäñýí ýõ
¿¿ñâýð
• Ìàëòìàë ò¿ëøíèé øàòàëò
• Ãàçàð àøèãëàëòûí ººð÷ëºëò
• Öåìåíòèéí ¿éëäâýðëýë
• Ìàëòìàë ò¿ëø
• Öàãààí áóäààíû òàðèàëàí
• Õîã õàÿãäàë
• Ìàë àæ àõóé
• Áîðäîî
• ¯éëäâýðèéí ïðîöåññ
• Øàòàëò

Ìàãíèéí ¿éëäâýðëýë

Äýëõèé äýýð õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíû óëìààñ ¿¿ññýí õ¿ëýìæèéí õèéí
ÿëãàðàëòûã òîîöîõîä 1970 îíä 28.7 Ãò4 ÑÎ2-ýêâ áàéñàí áîë 2004 îíä 49 Ãò ÑÎ2-ýêâ
áîëæ ºññºí áàéíà. Õ¿ëýìæèéí õèé òóñ á¿ðèéí ÿëãàðàëòûí ºñºëòèéí ÿâö íü õàðèëöàí
àäèëã¿é áàéíà. ÑÎ2-èéí ÿëãàðàëò íü 1970-ààñ 2004 îíû õîîðîíä îéðîëöîîãîîð 80%
(1990-2004 îíû õîîðîíä 28%) ºñ÷ 2004 îíû áàéäëààð õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíààñ
¿¿ññýí ÕÕß-ûí 77%-èéã ýçýëæ áàéíà (Çóðàã 2.5). Äýëõèéí ÕÕß-ûí õàìãèéí èõ ºñºëò
íü 1970-2004 îíä ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðò (145% ºññºí) ãàðñàí áàéíà.
Äýëõèéí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã ñàëáàðààð òîäîðõîéëñîí ¿ð ä¿íã Çóðàã 2.6-ä
¿ç¿¿ëýâ.

Çóðàã 2.5 Äýëõèéí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò, õèéí òºð뺺ð
3. ppt – àãààð äàõü òðèëëîí æèæèã õýñãèéí õýäèéã íü òóõàé õèéí ìîëåêóëü ýçýëæ áàéãààã èëýðõèéëýõ íýãæ
4. Ãò-Ãåãàòîíí. 1 Ãò= 1 òýðáóì òîíí

20

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Çóðàã 2.6 Äýëõèéí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò, ñàëáàðààð

Îçîí çàäàëäàã áîäèñóóä íü õ¿ëýìæèéí õèéí òºðºëä ìºí òîîöîãäîõ áºãººä
ò¿¿íèéã ÿëãàðóóëàõã¿é áàéõ òàëààð øèéäâýðòýé àðãà õýìæýý àâñíààð ýäãýýð õèéí
ÿëãàðàëò íü 1990 îíîîñ õîéø èõýýõýí áóóð÷ áàéíà. Ýäãýýð õèéí ÿëãàðàëò íü 2004
îíä 1990 îíû ò¿âøèíòýé õàðüöóóëáàë äàðóé 80%-èàð áóóð÷ýý.
Уóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéã ñààðóóëàõàä ÷èãëýñýí áîäëîãî áîëîí óëñ
îðíóóäûí òîãòâîðòîé õºãæëèéí ¿éë àæèëëàãààíû õàíäëàãààñ õàðâàë äýëõèéí
õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò îéðûí õýäýí àðâàí æèëä íýìýãäñýýð áàéõ òºëºâòýé
áàéíà.

2.2 Äýëõèéí õЇëýìæèéí õèéí Яëãàðàëòûí õýòèéí òЄëЄâ
Äýëõèéí óóð àìüñãàëûí èðýýä¿éí õàíäëàãûã óóð àìüñãàëûí ìàòåìàòèê
çàãâàðóóä àøèãëàí òîîöîîëæ ãàðãàäàã. Äýëõèéí óóð àìüñãàëûí èðýýä¿éí ººð÷ëºëòèéã
òîäîðõîéëîõûí òóëä àãààð ìàíäàëä õ¿ëýìæèéí õèé õýðõýí õóðèìòëàãäàõûã
óðüä÷èëàí òîîöîîëîõ øààðäëàãàòàé áîëíî. Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò íü õ¿íèé
íèéãìèéí õºãæëèéí ÿâö, ¿éëäâýðëýëèéí ¿éë àæèëëàãààòàé øóóä õàìààðàëòàé
òóë äýëõèéí õ¿í àìûí ºñºëò, ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ¿íäýñëýí
õ¿ëýìæèéí õèéí õóðèìòëàëûí áàéæ áîëîõ ¿íäñýí 4 õóâèëáàð, ýäãýýðèéã äîòîð íü
õýä õýäýí äýä õóâèëáàðóóäààð õóâààæ íèéò 6 õóâèëáàðûã IPCC-èéí Õ¿ëýìæèéí õèéí
ÿëãàðàëòûí òóñãàé èëòãýëä ãàðãàñàí áàéäàã (IPCC SRES, 2000) (Íýìýëò òàéëáàð 1).
Ñóäàëãààíààñ õàðàõàä õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò öààøèä XXI çóóíû òóðøèä óëàì
á¿ð íýìýãäýõ, ò¿¿íèéã äàãààä äýëõèéí àãààðûí äóíäàæ òåìïåðàòóð óëàì á¿ð ºñºõ
õàíäëàãàòàé áàéíà. (Çóðàã 2.7). Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõàä ÷èãëýñýí
äîðâèòîé àðãà õýìæýý àâààã¿é òîõèîëäîëä 2000-2030 îíû õîîðîíä äýëõèéí
õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò íü 9.7-36.7 ÃòÑÎ2-ýêâ áîëîõ òºëºâòýé áàéíà.
21

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Çóðàã 2.7 Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí ÿíç á¿ðèéí õóâèëáàðààð áîäñîí
XXI çóóíû àãààðûí äóíäàæ òåìïåðàòóðûí ººð÷ëºëò

Òóñãàé èëòãýëä äóðüäñàíààð äýëõèéí ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãöýýíèé 2030 áîëîí
ò¿¿íýýñ õîéøèõ õóãàöààíû èõýíõ õýñãèéã õàòóó ò¿ëøýýð õàíãàõ áàéäàë õýâýýð áàéõ
àæ. Èéì ó÷ðààñ 2000-2030 îíû õîîðîíä ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûí ÑÎ2-ûí ÿëãàðàëò
45-110% õ¿ðòýë ºñºõººð áàéíà. Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûí ÑÎ2-ûí ÿëãàðàëòûí
ýíýõ¿¿ ºñºëòèéí 2/3 – 3/4 -èéã Êîíâåíöèéí Õàâñðàëò I – ä îðîîã¿é îðíóóä, ººðººð
õýëáýë õºãæèæ áàéãàà îðíóóä ÿëãàðóóëàõ áºãººä ýäãýýð îðíû íýã õ¿íä íîîãäîõ
ÑÎ2-èéí ÿëãàðàëò íü 2030 îí ãýõýä 2.8-5.1 òÑÎ2/õ¿í áóþó Õàâñðàëò I-èéí (ºíäºð
õºãæèëòýé) îðíóóäûíõààñ (9.6-15.1 òÑÎ2/õ¿í) ¿ëýìæ áàãà õýâýýð áàéõ áîëíî.
Äýýðõè ñóäàëãààãààð õºãæèíã¿é îðíóóäûí íýãæ äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íä
íîîãäîõ ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýý íü (6.2-9.9ÌÄæ/àì.äîë.ÄÍÁ) Õàâñðàëò-I-ä îðîîã¿é
îðíóóäààñ (11-21.6 ÌÄæ/àì.äîë.ÄÍÁ) ìºí äîîãóóð áàéíà. Äýëõèéí ýð÷èì õ¿÷íèé
õýðýãëýý áà íèéò ñàëáàðûí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí ºñºëòèéí òºëºâèéã 3
õóâèëáàðààð 2030 îí õ¿ðòýë òîäîðõîéëñîí ä¿íã Õ¿ñíýãò 2.2-ä ¿ç¿¿ëýâ.
Õ¿ñíýãò 2.2. Äýëõèéí ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýý áà íèéò
ñàëáàðûí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò
Äýëõèéí
ýð÷èì õ¿÷íèé
áàéãóóëëàãààñ
2004 ãàðãàñàí
õóâèëáàð
SRES A1
õóâèëáàð
SRES B2
õóâèëáàð

22

Ñóóðü íºõöºë áóþó õóâèëáàð

2002

2010

2020

2030

Ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýý

Å-äæîóë (1018 äæîóë)

286.2

334.0

395.0

452.8

Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò

Ã-òîíí (109 òîíí)

23.98

28.33

33.93

39.0

Ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýý

Å-äæîóë (1018 äæîóë)

314.6

405.3

532.0

669.1

Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò

Ã-òîíí (109 òîíí)

25.42

34.81

44.33

52.65

Ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýý

Å-äæîóë (1018 äæîóë)

289.2

350.6

417.6

497.2

Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò

Ã-òîíí (109 òîíí)

24.86

29.1

33.15

37.46

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

2.3 Ìîíãîë îðíû õЇëýìæèéí õèéí Яëãàðàëò, õýòèéí òЄëЄâ
2.3.1 Õ¿ëýìæèéí õèéí òîîëëîãûí ä¿í
Ìîíãîë îðíû ¿éëäâýðëýë, àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿íäñýí ñàëáàðóóäààñ
ÿëãàðñàí áîëîí òýäãýýðèéí øèíãýýñýí õ¿ëýìæèéí õèéí íýãäñýí òîîëëîãûã
(èíâåíòîðè) 1990-2006 îíûã õàìðóóëàí îëîí óëñûí áàòëàãäñàí àðãà ç¿éã àøèãëàí
õèéñýí ä¿íã äàðààõ á¿ëã¿¿äýä ¿ç¿¿ëýâ.
À. Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàð
Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàð áîë Ìîíãîë óëñûí CO2-ûí ÿëãàðàëòûí ãîë ýõ ¿¿ñâýð
þì. Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàð äàõü õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí òîîëëîãûã õ¿ëýìæèéí
ãóðâàí ¿íäñýí õèé áîëîõ í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé (CO2), ìåòàí (CH4) áîëîí àçîòûí äóòóó
èñëèéã (N2O) õàìðóóëàí õèéñýí áàéíà.
CO2-ûí ÿëãàðàëò. 1990–2006 îíû õîîðîíä õàòóó ò¿ëøíèé øàòàëòààñ
¿¿ññýí CO2-ûí ÿëãàðàëòûã òîîöñîí ä¿íã Õ¿ñíýãò 2.3-ò ¿ç¿¿ëýâ. Õ¿ñíýãòýýñ õàðàõàä
1990-2006 îíä ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûí CO2-ûí ÿëãàðàëòûí äèéëýíõè õóâü íü (64–
85%) ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýë áóþó äóëààíû öàõèëãààí ñòàíöóóä, õàëààëòûí
çóóõíóóäàä íîîãäîæ áàéíà. 2006 îíä õàòóó ò¿ëøíèé øàòàëòààñ ¿¿ññýí CO2-èéí
ÿëãàðàëò 7,925 ìÿí.òí áàéñàí. Ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýë, àæ ¿éëäâýð, òýýâýð,
õóäàëäàà, îðîí ñóóö áîëîí õºäºº àæ àõóéí ñàëáàð òóñ á¿ð 79.8%, 3.6%, 2.1%, 2.7%,
8.5%, 0.1%-èéã ÿëãàðóóëñàí áàéíà.
Øèíãýí ò¿ëøíèé øàòàëòûí CO2-ûí ÿëãàðàëò íü áåíçèí, äèçåëü ò¿ëø, ìàçóò,
îíãîöíû ò¿ëø áîëîí øèíãýð¿¿ëñýí øàòäàã õèéí øàòàëòààñ ãàðàëòàé. 1990 îíä
øèíãýí ò¿ëøíèé øàòàëòààñ ¿¿ññýí CO2-ûí ÿëãàðàëò íü 2,540 ìÿí.òí áàéñíàà 1995
îíä 1,020 ìÿí.òí õ¿ðòëýý áóóæ, äàðàà íü ºñ÷ ýõýëñýí áàéíà. 2006 îíä øèíãýí
ò¿ëøíýýñ ¿¿ññýí CO2-ûí ÿëãàðàëò 1,906 ìÿí.òí áîëñîí íü íèéò ò¿ëøíèé øàòàëòûí
16.5%-èéã ýçýëæ áàéíà.
Õ¿ñíýãò 2.3 Õàòóó ò¿ëøíèé øàòàëòûí CO2-ûí ÿëãàðàëò, ìÿí.òí, ýçëýõ %
Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàð
Æèë

1990
1995
2000
2005
2006

Ýð÷èì
õ¿÷íèé
¿éëäâýð

Áîëîâñðóóëàõ àæ
¿éëäâýð

Òýýâýð
õîëáîî

Õóäàëäàà,
¿éë÷èëãýý

Àõóéí
õýðýãëýý

պ人
àæ àõóé

Áóñàä

Íèéò

6,074

1,576

156

412

838

217 259

9,532

63.7
5,444

16.5
974

1.6
132

4.3
293

8.8
190

2.3
38

2.7
314

100%
7,385

73.7

13.2

1.8

4.0

2.6

0.5

4.3

100%

6,123
84.6

284
3.9

100
1.4

314
4.3

278
3.8

4
0.1

136
1.9

7,240
100%

6,346

154

137

258

499

25

151

7,570

83.8

2.0

1.8

3.4

6.6

0.3

2.0

100%

6,328

289

165

211

677

11

244

7,925

79.8

3.6

2.1

2.7

8.5

0.1

3.1

100%

23

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

1990-2006 îíû ÑÎ2-ûí ÿëãàðàëòûã ò¿ëøíèé òºð뺺ð òîîöîæ ¿ð ä¿íã ãðàôèêààð
Çóðàã 2.8-ò ¿ç¿¿ëýâ. Ò¿ëøíèé øàòàëòûí CO2-ûí ÿëãàðàëò 1990-1995 îíû õîîðîíä
îãöîì áóóðñàí íü øèëæèëòèéí ¿åèéí íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí õÿìðàëààñ ¿¿äýëòýé
þì.

Çóðàã 2.8 Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûí CO2-èéí ÿëãàðàëò
(ò¿ëøíèé òºð뺺ð), ìÿí.òí.

CO2, CH4 áà N2O-èéí íèéò ÿëãàðàëò. Ò¿ëø øàòààõ áîëîí í¿¿ðñíèé óóðõàé
àøèãëàõ ÿâöàä ìåòàí ÿëãàðäàã. Ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýë áîëîí ãýð àõóéä ò¿ëø
øàòààõ ÿâöàä àçîòûí äóòóó èñýë ìºí ÿëãàðíà. CH4 áà N2O -èéí ÿëãàðàëòûã CO2 –èéí
ÿëãàðàëòòàé òîîí óòãààð íü õàðüöóóëàõàä º÷¿¿õýí áàãà õýìæýýòýé áîëîâ÷ äýëõèéí
äóëààðàëä ¿ç¿¿ëýõ íºëººëºë íü ºíäºð áàéäàã. Äýëõèéí CO2, CH4 áà N2O-èéí íèéò
ÿëãàðàëòûã CO2-ýêâ-ä øèëæ¿¿ëýí òîîöîæ Õ¿ñíýãò 2.4-ò ¿ç¿¿ëýâ. Õ¿ñíýãòýýñ ¿çýõýä
õ¿ëýìæèéí õèéí íèéò ÿëãàðàëò 1990 îíä 12,529 ìÿí.òí-CO2-ýêâ. áàéñíàà 1995 îíä
8,710 ìÿí.òí-CO2-ýêâ. õ¿ðòýë áóóðààä, äàðàà íü ºñ÷ 2006 îíä 10,220 ìÿí.òí-CO2ýêâ. õ¿ðñýí áàéíà. Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí 1995 îíû õýìæýýã 1990 îíòîé
õàðüöóóëàõàä 30%-èàð áóóðñàí áºãººä 2006 îíûã 1995 îíòîé õàðüöóóëàõàä 14.7%èàð ºñ÷ýý.
Õ¿ñíýãò 2.4 CO2-ýêâ-ä øèëæ¿¿ëñýí CO2, CH4 áà N2O-èéí
íèéò ÿëãàðàëò, ìÿí.òí-CO2-ýêâ.
Õèé

1995

2000

2005

2006

12,072

8,405

8,561

9,274

9,831

CH4

386

246

245

299

324

N 2O

71

59

59

62

65

12,529

8,710

8,865

9,635

10,220

Íèéò

24

1990

CO2

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Íýìýëò òàéëáàð
Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí àñóóäëààðõ Çàñãèéí ãàçàð õîîðîíäûí
ìýðãýæèëòíèé Õîðîîíû Òóñãàé èëòãýë (SRES)-ä îðñîí õ¿ëýìæèéí õèéí
ÿëãàðàëòûí õóâèëáàðóóä /ñöåíàðè/
À1. Ýíý õóâèëáàðò èðýýä¿éä äýëõèéí ýäèéí çàñàã, õ¿í àì õóðäàöòàé ºñ÷, çóóíû äóíä
¿å ãýõýä îðãèëäîî õ¿ð÷, äàðàà íü áóóðàõ, øèíý áºãººä èë¿¿ ¿ð ºãººæ õýìíýëòòýé
òåõíîëîãèóä õóðäàöòàé íýâòðýíý ãýæ òºëºâëºñºí áàéíà. Ýíä ãîë òîìîîõîí
àñóóäëóóä íü ýíýõ¿¿ ºñºëòèéí á¿ñ íóòãóóäûã õàìðàõ áàéäàë, ÷àäàâõèéã á¿ðä¿¿ëýõ,
íèéãýì, ñî¸ëûí õàðèëöàí óÿëäààíû ºñºëòèéí àñóóäàë áîëîí íýã õ¿íä íîîãäîõ
îðëîãûí õýìæýýíèé á¿ñ íóòãóóäûí ÿëãàà áóóðàõ çýðýã àñóóäàë áàéõ áîëíî. À1
á¿ëãèéí õóâèëáàðóóäûã ýð÷èì õ¿÷íèé ñèñòåì äýõ òåõíîëîãèéí ººð÷ëºëòèéí ººð ººð
÷èãëýë¿¿äýýð òîäîðõîéëîãäîõ 3 á¿ëýã õóâèëáàðò õóâààñàí áàéíà. ¯¿íä: ìàëòìàë
ò¿ëø àøèãëàëò ýð÷èìòýé áàéõ - À1FI, ìàëòìàë ò¿ëøíýýñ áóñàä ýð÷èì õ¿÷íèé ýõ
¿¿ñâýðèéã àøèãëàõ -À1Ò, ýð÷èì õ¿÷íèé á¿õ ýõ ¿¿ñâýðèéã òýíöâýðòýé àøèãëàõ -À1Â
õóâèëáàð ãýñýí 3 äýä õóâèëáàðûã àâ÷ ¿çñýí. (Òýíöâýðò áîäëîãî ãýäýãò ýð÷èì õ¿÷íèé
òóõàéí íýã ýõ ¿¿ñâýðò õýòýðõèé èõ ò¿øèãëýëã¿é, õàðèí ýíåðãèéí á¿õ òºðëèéí ýõ
¿¿ñâýðèéí õàíãàëò áîëîí ýöñèéí õýðýãëýýíèé òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýë, õºãæëèéí õóâü
õýìæýý èæèë áàéõ íºõöëèéã àâ÷ýý).
À2. Ýíý õóâèëáàðò äýëõèé äàõèíû õºãæëèéí èõýýõýí æèãä áóñ òºëºâèéã òóñãàñàí
áàéíà. ¯íäñýí ãîë ñàíàà íü îéðîëöîî á¿ñ íóòãèéí óëñ îðíóóä èæèë òºñòýé
áàéäëóóäàà õàäãàëñàí, ººðºº ººðººñºº èõ õàìààðàëòàé áàéõ ÿâäàë þì. Õ¿í
àìûí ºñºëò òàñðàëòã¿é ÿâàãäàõ, ýäèéí çàñãèéí õºãæèë á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä
èë¿¿ ÷èãëýñýí, íýã õ¿íä íîîãäîõ ýäèéí çàñãèéí ºñºëò, òåõíîëîãèéí ººð÷ëºëò¿¿ä
õîîðîíäîî óÿëäààã¿é, õºãæèë íü áóñàä õóâèëáàðóóäààñ èë¿¿ óäààí áàéõ îíöëîãòîé.
Â1. Ýíý õóâèëáàðò äýëõèé äàõèíû õºãæëèéí èõýýõýí æèãä õàíäëûã òóñãàæ, À1
õóâèëáàðûí àäèëààð äýëõèéí õ¿í àìûí ºñºëò ¿ðãýëæëýí, ýíý çóóíû äóíä ¿åä õàìãèéí
èõ õýìæýýíäýý õ¿ðýõ, ¿éë÷èëãýý áîëîí ìýäýýëëèéí ýäèéí çàñàãò ÷èãëýñýí ýäèéí
çàñãèéí á¿òýö õóðäàöòàé ººð÷ëºãäºõ, ìàòåðèàë çàðöóóëàëò áóóðàõ, öýâýð áîëîí
íººöèéã ¿ð àøèãòàé õýðýãëýõ òåõíîëîãè íýâòðýõ çýðýã íºõöëèéã òóñãàñàí áàéíà.
Ãîë ¿íäñýí ñàíàà íü óóð àìüñãàëûí íýìýëò àðãà õýìæýý, ñàíàà÷ëàãà ãàðãàëã¿éãýýð,
ýäèéí çàñàã, íèéãýì, áàéãàëü îð÷íû òîãòâîðòîé õºãæëèéã õàíãàõ æèãä, øóäàðãà
çàð÷ìûã áàðèìòàëñàí äýëõèé íèéòèéí õºãæëèéí øèéäýëä ñóóðèëàõ ÿâäàë þì.
Â2. Ýíý õóâèëáàðò äýëõèé äàõèíû õºãæëèéí àñóóäëûã øèéäâýðëýõäýý îðîí íóòãèéí
õýìæýýíä ýäèéí çàñàã, íèéãýì, áàéãàëü îð÷íû òîãòâîðòîé õºãæëèéí àñóóäëûã
øèéäýãäýõýä ãîëëîí àíõààðàõàä ÷èãëýñýí áàéíà. Ýíä õ¿í àìûí òàñðàëòã¿é ºñºëò
À2 õóâèëáàðààñ áàãà áàéõ, ýäèéí çàñãèéí ºñºëò äóíäàæ õýìæýýíä áàéõ, òåõíîëîãèéí
ººð÷ëºëò Â1, À1 õóâèëáàðò çààñíààñ áàãà õóðäàöòàé, ÿëãàâàðòàé áàéõ íºõöëèéã
àâ÷ ¿çíý. Ýíý õóâèëáàðò ìºí áàéãàëü õàìãààëàõ, íèéãìèéí øóäàðãà çàð÷ìûã õàíãàõ
àðãà õýìæýýã á¿ñ íóòàã áîëîí á¿ñ íóòãèéí ò¿âøèíä èë¿¿ èõ àíõààðàõ áîëíî.
À1Â, À1FI, A1T, A2, B1, B2 ãýñýí çóðãààí á¿ëýã õóâèëáàð òóñ á¿ðò áàéõ ¿íäñýí
íºõöºë, õóâèëáàðóóäûã ãàðãàñàí áàéíà. Á¿õ õóâèëáàðóóäûã õîéøèä àäèë õýìæýýãýýð
àâ÷ ¿çýõ ¸ñòîé.
Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí òóñãàé èëòãýëèéí õóâèëáàðóóäàä óóð àìüñãàëûí
ººð÷ëºëòèéí ýñðýã íýìýëò àðãà õýìæýý, ñàíàà÷ëàãûã îðóóëæ òîîöîîã¿é áîëíî.
ªºðººð õýëáýë, àëü ÷ õóâèëáàðò Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí ͯÁ-ûí ñóóðü
êîíâåíö (UNFCCC)-èéí õýðýãæèëò áîëîí Êèîòîãèéí ïðîòîêîëûí õ¿ëýìæèéí õèéí
ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ çîðèëãóóäûí õýðýãæèëòèéí àñóóäëûã îãò òóñãààã¿é.

25

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Á. Àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàð
Àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí òîîëëîãîä öåìåíò
áà øîõîéí ¿éëäâýðëýëèéí CO2, õ¿íñ, óíäààíû ¿éëäâýðëýëýýñ ¿¿ññýí Ìåòàí
áóñ äýãäýìõèé îðãàíèê íýãäë¿¿ä (ÌÁÄÎÍ)-èéí ÿëãàðàëòûã òîîöîâ. Ìîíãîë
îðíû íºõöºëä ãàí õàéëóóëàõ áà òºìºðëºãèéí ¿éëäâýðëýë áàãà ó÷èð õ¿ëýìæèéí
õèéí ÿëãàðàëòûã òîîöîîã¿é áîëíî. Àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí õ¿ëýìæèéí õèéí
òîîëëîãî õèéõýä óñôòîðòí¿¿ðñòºðºã÷ (HFCs), ïåðôòîðòí¿¿ðñòºðºã÷ (PFCs) áîëîí
çóðãààíôòîðò õ¿õðèéí (SF6) õèéí¿¿äèéã òîîöîõ øààðäëàãàòàé áàéäàã. Ó÷èð íü
íèéò õ¿ëýìæèéí õèéí õýìæýýíä ýäãýýð õèéí¿¿äèéí ýçëýõ îäîîãèéí õóâü õýìæýý
íü áàãà áîëîâ÷, ýäãýýð õèéí¿¿ä íü àãààð ìàíäàëä óäààí õóãàöààíä õóðèìòëàãäàæ,
äýëõèéí äóëààðëûí ìàø ºíäºð ïîòåíöèàëüòàé õèéí¿¿ä þì.
Öåìåíò, øîõîéí ¿éëäâýðëýëèéí ÿâöàä ÿëãàðàõ õ¿ëýìæèéí õèé. Öåìåíò,
øîõîéí ¿éëäâýðëýëèéí õ¿ëýìæèéí õèéã ÿëãàðàëòûã Õ¿ñíýãò 2.5-ä ¿ç¿¿ëýâ. 19902006 îíä CO2-ûí ÿëãàðàëò öåìåíòèéí ¿éëäâýðëýëä 3 äàõèí øîõîéí ¿éëäâýðëýëä
1.7 äàõèí áóóðñàí áàéíà.
Õ¿ñíýãò 2.5 Öåìåíò, øîõîéí ¿éëäâýðëýèéí
õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò, ìÿí.òí
Æèë

1990

1995

2000

2004

2005

2006

Öåìåíò

219.74

54.24

45.71

30.86

55.78

70.19

Øîõîé

93.73

46.77

33.67

27.30

73.89

54.96

Õ¿íñ áîëîí àðõè, óíäààíû ¿éëäâýðëýëèéí ÌÁÄÎÍ-èéí ÿëãàðàëò.
Õ¿íñ áîëîí óíäààíû ¿éëäâýðëýëèéí ÕÕß-ûí òîîöîîã ñïèðò, øàð àéðàã, ìàõ,
íàðèéí áîîâ, òàëõ áîëîí ìàëûí ãàðàëòàé á¿òýýãäýõ¿¿íèé æèëèéí ¿éëäâýðëýëýýñ
õàìààðóóëàí õèéíý. ÌÁÄÎÍ-èéí íèéò ÿëãàðàëò 1990 îíä 1,205 ìÿí.òí. áàéñàí áîë
2006 îíä 806.5 ìÿí.òí. áîëæ áóóðñàí. 2006 îíä ÌÁÄÎÍ-èéí íèéò ÿëãàðàëòûí 75%
íü ñïèðòèéí, 20% íü òàëõíû ¿éëäâýðëýëýýñ ¿¿ññýí áàéíà.
HFCs, PFCs SF6 –èéí õýðýãëýýíèé õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò. Õºðãºëòèéí
áîëîí àãààðæóóëàëòûí òºðºë á¿ðèéí òºõººðºìæèéí ôðåîíû (HFCs) àãóóëàìæèéã
òîîöîîíû àðãààð òîäîðõîéëíî. Õºðã¿¿ð áîëîí àãààðæóóëàëòûí ñèñòåìòýé ìàøèíû
òîîã Ìîíãîëûí Óëñûí Ñòàòèñòèêèéí ýìõýòãýëýýñ, íýãæ òîíîã òºõººðºìæèä íîîãäîõ
ÿëãàðàëòûí êîýôôèöèåíòèéã õ¿ëýìæèéí õèéí ¿íäýñíèé òîîëëîãî õèéõýä çîðèóëæ
ÓÀªÇÕÌÕ-ýýñ 1996 îíä øèíý÷èëæ ãàðãàñàí ãàðûí àâëàãàä çààñàí óòãààð ñîíãîæ
òîîöîî õèéñýí áàéíà.
Â. պ人 àæ àõóéí ñàëáàð
պ人 àæ àõóéí ñàëáàðûí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí äèéëýíõè íü ìàëûí
õîäîîäîíä òýæýýë áîëîâñðîõ (äîòîîä ôåðìåíòàöè) ÿâöàä ¿¿ñýõ ìåòàí þì.
Ìîíãîë îðíû áýë÷ýýðèéí ìàë àæ àõóé æèëèéí òóðøèä áýë÷ýýðèéí ìàëëàãààòàé
26

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

áàéäàã. Ìîíãîë îðíû óóð àìüñãàëûí íºõöºë íü òýæýýëèéí òºðºë áà ìàëûí õîîë
øèíãýýëòýä íºëººëäºã ó÷ðààñ áóñàä îðíû ìàëààñ èõýýõýí îíöëîãòîé. Èéì ó÷ðààñ
äîòîîä ôåðìåíòàöèàñ ¿¿ñýõ ìåòàíû ÿëãàðàëòûí êîýôôèöèåíòèéã Ìîíãîë îðíû
îíöëîã íºõöºëä òîõèðóóëàí áîëîâñðóóëñàí áà ýíý êîýôôèåíòèéã àøèãëàí ÕÕßûí òîîöîîã õèéñýí áàéíà. ̺í ìàëûí ÿëãàäàñ çàäðàõ ÿâöàä èõýýõýí õýìæýýíèé
ìåòàí ÿëãàðäàã. Õ¿÷èëòºðºã÷ã¿é îð÷èíä ìåòàí ¿¿ñãýã÷ áàêòåðè íü îðãàíèê áîäèñûã
ìåòàí áîëãîæ õóâèðãàäàã. Ìåòàíû ÿëãàðàëò íü ÿëãàäñûí òºðºë áîëîí îð÷íû
òåìïåðàòóðààñ èõýýõýí õàìààðíà. Ãàçàð òàðèàëàíãèéí õàÿãäàë øàòààõ áîëîí õºðñ
áîëîâñðóóëàëòûí ÿâöàä ¿¿ñýõ õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã ìºí òîîöîæ ¿ð ä¿íã
Õ¿ñíýãò 2.6-ä ¿ç¿¿ëýâ.
Õ¿ñíýãò 2.6 պ人 àæ àõóéí ñàëáàðûí
õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò, ìÿí.òí
Ìàë àæ àõóé
Æèë

Ãàçàð òàðèàëàíãèéí
õàÿãäàë øàòààõ

Õºðñ
áîëîâñðóóëàëò

Äîòîîä
ôåðìåíòàöè

ßëãàäñûí
ìåíåæìåíò

Íèéò

CH4

CH4

CH4

CH4

CO

NOX

N 2O

1990

265.50

8.69

274.19

0.19

3.93

0.13

6.23

1995

282.30

9.30

291.60

0.08

1.69

0.06

2.93

2000

287.79

9.13

296.92

0.04

0.94

0.03

1.65

2005

249.23

7.40

256.63

0.02

0.50

0.02

1.49

2006

280.72

8.19

288.90

0.04

0.93

0.03

1.27

Ã. Ãàçàð àøèãëàëòûí ººð÷ëºëò áà îé
Ýíý ñàëáàðûí õ¿ëýìæèéí õèéí òîîëëîãîä îé áîëîí áóñàä áóòëàã óðãàìëûí
áèîìàññûí íººöèéí ººð÷ëºëò, îé áîëîí áýë÷ýýðèéí òàëáàéã õóâèðãàæ ãàçàð
òàðèàëàíä àøèãëàõ, òàðèàëàíãèéí ãàçðûã àòàðøóóëàõ ¿éë àæèëëàãàà õàìðàãäàíà.
Îé áà áóñàä áóòëàã óðãàìëûí áèîìàññûí íººöèéí ººð÷ëºëòººñ ¿¿ññýí
CO2 –èéí ÿëãàðàëòûí òîîöîîíîîñ õàðàõàä áèîìàññûí ºñºëò áà ìîä ñóóëãàëò
íü áèîìàññûí íººöèéí õýðýãëýýíýýñ ¿ëýìæ áàãà áàéíà. Ãàçàð òàðèàëàíãèéí
¿éëäâýðëýë çîãñîíãè áàéäàëä îðñíîîñ áîëæ õàãàëñàí ãàçàð àòàðøèõ ÿâö ñ¿¿ëèéí
æèë¿¿äýä èõýññýí. Ãàçàð àøèãëàëò áà îéí ººð÷ëºëòººñ ¿¿ñýõ ÕÕß íü 1990-1993
îíû õîîðîíä áóóð÷ áàéñàí áºãººä àòàðøñàí ãàçðûí õýìæýý íýìýãäýæ áýë÷ýýð
áîëæ áàéãààãààñ øàëòãààëàí 1994 îíä õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò ñºðºã óòãàòàé
áóþó ÿëãàðàëòààñàà øèíãýýëò íü äàâàìãàéëñàí áàéíà. Íèéò ÿëãàðàëò íü 1990 îíä
1,887.4 ìÿí.òí áàéñíàà 1993 îíä 74.42 ìÿí.òí áîëæ îãöîì áóóðñàí. 1994 îíîîñ
ýõëýí øèíãýýëò íü íü äàâàìãàéëàõ õàíäëàãàòàé áîëñîí. Àòàðøñàí ãàçðûí ºñºëò
áà áóóðàëòààñ øàëòãààëàí CO2-ûí øèíãýýëò íü 1994 îíä 538.8 ìÿí.òí áàéñíàà
2006 îíä 2,082.6 ìÿí.òí áîëæ íýìýãäñýí áàéíà (Õ¿ñíýãò 2.7).

27

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Õ¿ñíýãò 2.7 Ãàçàð àøèãëàëò áîëîí îé ìîäíû ººð÷ëºëòººñ
¿¿ññýí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò, ìÿí.òí
Îé áà áóñàä áóòëàã
óðãàìëûí áèîìàññûí
ººð÷ëºëòèéí CO2
ÿëãàðàëò

Æèë

Îé áà ãàçàð
àøèãëàëòûí
õ¿ëýìæèéí õèéí
ÿëãàðàëò

Àòàðøñàí ãàçðûí
õ¿ëýìæèéí õèéí
øèíãýýëò

Íèéò
ÿëãàðàëò

1990

2,071.95

926.37

-1110.93

1,887.39

1994

1030.98

393.98

-1963.79

-538.83

1995

907.45

347.21

-2160.18

-905.52

2000

620.21

266.6

-2649.00

-1,762.06

2005

872.08

225.29

-3063.28

-1,965.91

2006

963.96

193.33

-3239.87

-2,082.58

Ä. Õîã хàÿãäëûí ñàëáàð
Õîã õàÿãäëààñ ÿëãàðàõ õ¿ëýìæèéí õèéí òîîöîîíä õàòóó õîã õàÿãäëûí öýã,
àõóéí áîëîí ¿éëäâýðèéí áîõèð óñ, ëàã ãýñýí ãóðâàí ýõ ¿¿ñâýðýýñ ¿¿ñýõ ìåòàíû
ÿëãàðàëòûã òîîöäîã. Õîã õàÿãäëûí ñàëáàðààñ ¿¿ññýí íèéò CH4-èéí ÿëãàðàëò íü 1990
îíä 4.59 ìÿí.òí áàéñàí áîë 2006 îíä 6.55 ìÿí.òí áîëæ ºññºí áàéíà. 1990 îíä CH4èéí ÿëãàðàëòûí 40.5% íü õàòóó õîã õàÿãäëûí öýãýýñ, 59.5% íü õàÿãäàë óñ öýâýðëýõ
¿éë àæèëëàãààíààñ ¿¿ññýí áàéíà (Õ¿ñíýãò 2.8). Õàÿãäàë óñíû ÿëãàðàëòûí 55% íü
¿éëäâýðèéí õàÿãäàë óñ öýâýðëýõ òºõººðºì溺ñ ¿¿ññýí áàéíà. Õàòóó õîã õàÿãäëûí
öýã áîëîí õàÿãäàë óñíû áîëîâñðóóëàëòààñ ¿¿ñýõ CH4-í ÿëãàðàëò íü æèëýýñ æèëä
òàñðàëòã¿é íýìýãäñýýð áàéãàà íü õ¿ñíýãòýýñ õàðàãäàæ áàéíà.
Õ¿ñíýãò 2.8 Õîã õàÿãäëûí ìåòàíû ÿëãàðàëò
Æèë

Õàòóó õîã õàÿãäëûí
öýãýýñ ¿¿ññýí ìåòàí

Àõóéí áîõèð óñíààñ
¿¿ññýí ìåòàí

¯éëäâýðèéí áîõèð óñ
áîëîí ëàãààñ ¿¿ññýí ìåòàí

Íèéò

ìÿí.òí

%

ìÿí.òí

%

ìÿí.òí

%

ìÿí.òí

%

1990

1.86

40.52

1.43

31.15

1.30

28.32

4.59

100

1995

1.91

36.59

1.45

27.78

1.86

35.63

5.22

100

2000

2.12

37.13

1.61

28.20

1.98

34.68

5.71

100

2005

2.38

37.19

1.80

28.13

2.22

34.69

6.40

100

2006

2.43

37.10

1.84

28.09

2.28

34.81

6.55

100

Å. Ìîíãîë îðíû õ¿ëýìæèéí õèéí íèéò ÿëãàðàëò
Ìîíãîë óëñûí 1990-2006 îíû íèéò ÕÕß-ûã CO2-ýêâ-ä øèëæ¿¿ëñýí óòãûã
Çóðàã 2.9-ò ¿ç¿¿ëýâ. 1990 îíä õ¿ëýìæèéí õèéí íèéò ÿëãàðàëò íü 22,535.00 ìÿí.
òí-CO2-ýêâ áàéñàí áîë çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãò øèëæñýí ýõíèé æèë¿¿äèéí ýäèéí
çàñãèéí óíàëòààñ øàëòãààëàí 1995 îíä 15,044.00 ìÿí.òí CO2-ýêâ áîëæ áóóðñàí
áºãººä ò¿¿íýýñ õîéø õýëáýëçýë íü áàãà болж ºñ÷ ýõýëñýí áàéíà. Ãýâ÷ 1990 îíîîñ
õîéø ìàëûí òîî ºññºíòýé óÿëäàæ ìåòàíû ÿëãàðàëò ºññºí áàéíà.

28

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Çóðàã 2.9. 1990-2006 îíû õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò, ìÿí.òí-CO2-ýêâ

Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã õèéí òºð뺺ð íü ÿâ÷ ¿çâýë í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé,
ìåòàí õî¸ð äàâàìãàéëæ áàéíà. 2006 îíû áàéäëààð íèéò ÿëãàðàëòûí 50.4 %-èéã
í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé, 41.8% ìåòàí, 7.8%-èéã N2O áîëîí HFCs õèéí¿¿ä ýçýëæ áàéíà (Çóðàã
2.10). ÕÕß-ûã ýõ ¿¿ñâýð áîëîí øèíãýýã÷ýýð 1990-2006 îíîîð ãàðãàæ Õ¿ñíýãò 2.9-ä
¿ç¿¿ëýâ. Õýðýâ CO2-èéí øèíãýýëòèéã îðîëöóóëæ òîîöâîë 2006 îíä, í¿¿ðñõ¿÷ëèéí
õèéí ÿëãàðàëòûí 98% íü ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðààñ ¿¿ññýí áºãººä ýíä á¿õ òºðëèéí
ò¿ëø øàòààõ ¿éë àæèëëàãàà áàãòàíà. Õýðýâ øèíãýýëòèéã îðîëöóóëàõã¿éãýýð
çºâõºí CO2-èéí ÿëãàðàëòûã òîîöâîë (ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðààñ 9831.10 ìÿí.òí, àæ
¿éëäâýðýýñ 125.15 ìÿí.òí, ãàçàð àøèãëàëò áà îéí ººð÷ëºëòººñ  1157,29 ìÿí.òí)
ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðààñ ÿëãàðàõ CO2-èéí õýìæýý íèéò ÿëãàðàëòûí 88.5 õóâèéã
ýçýëæ áàéíà.

Çóðàã 2.10. 1990 áà 2006 îíû õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò (õèéí òºð뺺ð)

Ìåòàí ÿëãàðóóëàã÷ ¿íäñýí ýõ ¿¿ñâýð íü õºäºº àæ àõóéí ñàëáàð áºãººä
íèéò ìåòàíû ÿëãàðàëòûí 92-93%-èéã ýçýëíý. Õî¸ðäîã÷ òîì ýõ ¿¿ñâýð íü ýð÷èì
õ¿÷íèé ñàëáàð áà íèéò ÿëãàðàëòûí îéðîëöîîãîîð 5-6%-èéã ýçëýõ áîë áóñàä á¿õ
ñàëáàðóóäûí ÿëãàðàëò íü íèéëýýä 2%-èàñ èë¿¿ã¿é áàéíà.
29

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Ìîíãîë óëñûí íèéò ÕÕß íü õàðüöàíãóé áàãà áîëîâ÷ ýõ ãàçðûí õ¿éòýí óóð
àìüñãàë, ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýëä õàòóó ò¿ëø ãîë÷ëîí õýðýãëýäýã, ò¿ëø, ýð÷èì
õ¿÷íèé ñàëáàðûí ¿ð àøèã õàíãàëòã¿é çýðýã øàëòãààíû óëìààñ õºãæèæ áóé áóñàä
óëñòàé õàðüöóóëàõàä íýã õ¿íä áîëîí íýãæ äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íä íîîãäîõ
õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò íü õàðüöàíãóé ºíäºð áàéäàã (Õ¿ñíýãò 2.10).

Çóðàã 2.11 Íýã õ¿íä íîîãäîõ õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò

Õ¿ñíýãò 2.9 1990-2006 îíû õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò (ýõ ¿¿ñâýð, øèíãýýã÷ òóñ á¿ðýýð)
1990
Íèéò ÕÕß (ýõ ¿¿ñâýðýýð)
ÕÕß (ýõ ¿¿ñâýð áîëîí
øèíãýýã÷ýýð)
1. Ýð÷èì õ¿÷
A . Ò¿ëø øàòààëò (ñàëáàðààð)
- Ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýð
-Àæ ¿éëäâýð áàðèëãà
-Òýýâýð
-Àéë ºðõ, õóäàëäàà
¿éë÷èëãýý, պ人 àæ àõóé
-Áóñàä
B. Ò¿ëø îëáîðëîõ ¿åèéí
äýãäýìõèé ÿëãàðàëò
-Í¿¿ðñ
-Ãàçðûí òîñ
2. ¯éëäâýðèéí ïðîöåññ
-Àæ ¿éëäâýð
- HFCs, PFCs, SF6 –èéí õýðýãëýý
3. պ人 àæ àõóé
-Äîòîîä ôåðìåíòàöè
- ßëãàäñûí ìåíåæìåíò
-ÕÀÀ õºðñ
- Ñ¿ðýë øàòààëò

30

1995

2000

2004

2005

2006

23,645

17,205

16,896

16,910

17,582

18,868

22,535

15,044

14,247

13,755

14,519

15,628

12,529
12,334
6,585
1,809
1,786

8,710
8,611
5,600
1,017
905

8,865
8,768
6,231
334
1,214

9,247
9,118
6,247
198
1,591

9,635
9,495
6,421
220
1,643

10,220
10,069
6,399
356
1,887

1,895

775

852

943

1,059

1,181

259

314

136

139

151

244

195

99

98

128

140

150

195
0
326
313
13
7,695
5,576
183
1,932
1

99
0
166
101
67
6,964
5,857
196
909
2

98
0
276
79
197
6,748
6,044
192
511
1

128
0
972
58
914
5,518
4,879
148
490
1

140
0
862
130
732
5,854
5,234
156
463
1

150
0
892
125
767
6462
5895
172
393.7
0.84

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

4. Ãàçàð àøèãëàëòûí
ººð÷ëºëò áà îé
-Îé áà áóòëàã óðãàìëûí
íººöèéí ººð÷ëºëò
-Ãàçàð õàãàëàõ
-Ãàçðûí àòàðøèëò
5. Õîã õàÿãäàë
-Õàòóó õîã õàÿãäàë
-Õàÿãäàë óñ

Õ¿ñíýãò 2.10

1,887

-906

-1,762

-2,112

-1,966

-2083

2,072

907

620

807

872

964

926
-1,111
96
39
57

347
-2,160
110
40
69

267
-2,649
120
45
75

236
-3,155
131
48
82

225
-3,063
134
50
84

193
-3240
138
51
87

Íýã õ¿íä íîîãäîõ õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò

¯ç¿¿ëýëò
Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò, ìÿí.
òí CO2-ýêâ
Õ¿í àìûí òîî, ìÿíãàí õ¿í
ÄÍÁ, òýðáóì 2000 US$5
Íýã õ¿íä íîîãäîõ õ¿ëýìæèéí õèé
ÿëãàðàëò, òîíí/õ¿í
Íýãæ ÄÍÁ-ä íîîãäîõ õ¿ëýìæèéí
õèé ÿëãàðàëò, êã CO2-ýêâ /US$

1990

1995

2000

2004

2005

2006

22.5

15.0

14.2

13.8

14.5

15.6

2103
0.9

2249
0.8

2407
0.9

2533
1.2

2562
1.3

2595
1.4

10.7

6.7

5.9

5.4

5.7

6.0

25.2

18.8

15.8

11.5

11.4

11.1

2.3.2 ÕЇëýìæèéí õèéí Яëãàðàëòûí õýòèéí òЄëЄâ
Ìîíãîë óëñûí ÕÕß-ûí õýòèéí òºëºâèéí òîîöîîã 2020 îí õ¿ðòýë õºãæëèéí íýã
õóâèëáàðààð õèéñýí áàéíà. Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí
õýòèéí òºëºâèéã LEAP математик çàãâàðûã àøèãëàí õèéñýí. Áóñàä ñàëáàðûí
òîîöîîã óðüä îíóóäûí ñòàòèñòèê äýýð ¿íäýñëýí íèéãýì ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí
öààøäûí õàíäëàãà, îäîî õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà áîäëîãî õºòºëáºð¿¿äèéã òîîöîí
òîäîðõîéëсон. ÕÕß-ûí õýòèéí òºëºâèéí ýíýõ¿¿ òîîöîî íü çºâõºí ãàíö õóâèëáàðààð
õèéñýí òîîöîî ãýäãèéã îíöëîõ õýðýãòýé. ÕÕß-ûí õýòèéí òºëºâèéã Ìîíãîë óëñûí
ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí îëîí õóâèëáàð áîëîâñðóóëæ õóâèëáàð òóñ á¿ðýýð òîîöîæ
õîîðîíä íü õàðüöóóëж ä¿í øèíæèëãýý õèéõ øààðäëàãàòàé.
Ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýýíèé õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí õýòèéí
òºëºâ. Àõóéí ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýý íü õ¿í àìûí ºñºëò, ºðõèéí òîî, ºðõèéí
îðëîãûí ò¿âøèíãýýñ õàìààðíà. 2020 îí õ¿ðòýë àõóéí ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýý 1.7
äàõèí ºñºõ òºëºâòýé áàéíà. Óóë óóðõàéí ñàëáàðò Îþó òîëãîé, Òàâàí òîëãîé áîëîí
áóñàä òîìîîõîí òºñë¿¿ä õýðýãæèæ ýõýëæ áàéãàà ó÷ðààñ àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí
ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýý 2020 îíä 4.3 äàõèí ºñºõ õàíäëàãàòàé áàéíà.
Òýýâðèéí õýðýãñëèéí òîî, à÷àà òýýâðèéí õýìæýý èõýýõýí ºñºõ ó÷ðààñ
òýýâðèéí ñàëáàðûí ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýý 2006-2020 îíä 2.3 äàõèí ºñºõ òºëºâòýé
áàéãàà. Ýäèéí çàñàã, õ¿í àìûí ºñºëòòýé óÿëäàí õóäàëäàà ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðûí
ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýý 2.9 äàõèí ºñíº ãýæ òîîöîâ. Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí
õýòèéí òºëºâèéã òîîöñîí ¿ð ä¿íã Çóðàã 2.12, Çóðàã 2.13-ä ¿ç¿¿ëýâ.
5. IEA Statistics, CO2 emissions from fuel combustion. Highlights: 2008

31

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Çóðàã 2.12 Ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýýíèé õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò
Çóðãààñ õàðàõàä Ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýýíèé õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò 2006
îíä 4080 ìÿíãàí òîíí CO2-ýêв áàéñàí áîë 2020 îíä 10400 ìÿíãàí òîíí CO2-ýêв
áîëæ ºñºõ õàíäëàãàòàé áàéíà.
Öàõèëãààí áà äóëààíû ¿éëäâýðëýëèéí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò.
Ýð÷èì õ¿÷íèé ºñºí íýìýãäýæ áàéãàà õýðýãöýýã õàíãàõûí òóëä 2020 îí õ¿ðòýë ýð÷èì
õ¿÷íèé äàðààõ ýõ ¿¿ñâýð¿¿äèéã áàéãóóëíà ãýæ òîîöîâ.
• Óëààíáààòàð хотын äóëààí öàõèëãààíû шинэ òºâ, 300 ÌÂò;
• Ñàëõèòûí Ñàëõèí Ïàðê, 50 ÌÂò;
• Ìîãîéí ãîëûí äóëààíû öàõèëãààí ñòàíö, 60 ÌÂò;
• Õºøººòèéí äóëààíû öàõèëãààí ñòàíö, 36 ÌÂò;
• Òàâàí Òîëãîé Øèâýý Îâîî îð÷èìä баригдах дóëààíû öàõèëãààí Ñòàíö,
300-600 ÌÂò.
Öàõèëãààí áà äóëààíû ¿éëäâýðëýëèéí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò 2006 îíä 7430
ìÿí. òîíí CO2-ýêв áàéñàí áîë 2020 îíä 15290 ìÿí. òîíí CO2-ýêв áîëæ 2 äàõèí ºñºõ
õàíäëàãàòàé áàéíà. Ýíý õóãàöààíä íýãæ ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýëä íîîãäîõ õ¿ëýìæèéí
õèéí ÿëãàðàëò áóóðàõã¿é òºëºâòýé áàéíà. Ýíý íü öàõèëãààí áà äóëààí ¿éëäâýðëýõýä
õ¿ëýìæèéí õèé èõýýð ÿëãàðóóëäàã í¿¿ðñíèé ýçëýõ õóâü òºäèéëýí áóóðàõã¿é, öýâýð
ýð÷èì õ¿÷íèé ýçëýõ õóâü õýìæýý ºñºõã¿é áàéãààòàé õîëáîîòîé. (Çóðàã 2.14).

Çóðàã 2.13 Ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýýíèé õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí ºñºëòèéí èíäåêñ
32

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Õ¿ëýìæèéí õèéí íèéò ÿëãàðàëòûí õýòèéí òºëºâ. Ýð÷èì õ¿÷íèé
õýðýãëýý áîëîí ¿éëäâýðëýëèéí õ¿ëýìæèéí õèéí íèéò ÿëãàðàëòûã Çóðàã 2.15-д
¿ç¿¿ëýâ. Õýòèéí òºëºâèéí òîîöîîíîîñ õàðàõàä õ¿ëýìæèéí õèéí íèéò ÿëãàðàëò
2006-2020 îíä 2 äàõèí ºñºõ òºëºâòýé áàéíà (Çóðàã 2.16). Ýíý õóãàöààíä õºäºº àæ
àõóéí ñàëáàðûí ìåòàí ÿëãàðóóëàëò äóíäæààð 1.8%, õîã õàÿãäëààñ ÿëãàðàõ ìåòàí
3.6%, îé ãàçàð àøèãëàëòûí ººð÷ëºëòººñ ¿¿ñýõ í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéí ÿëãàðàëò 2.9%èàð òóñ òóñ æèë òóòàì ºñºõººð áàéíà (Çóðàã 2.17). Õèéí òºð뺺ð íü àâ÷ ¿çâýë ýíý
õóãàöààíä í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéí ÿëãàðàëò 2.5 äàõèí, ìåòàíû ÿëãàðàëò 25% ºñºõ
ìàãàäëàëòàé áàéíà (Çóðàã 2.18).

Çóðàã 2.14 Ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýëèéí õ¿ëýìæèéí õèéí
ÿëãàðàëòûí ºñºëòèéí èíäåêñ

Çóðàã 2.15 Ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýý áà ¿éëäâýðëýëèéí íèéò
õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò
33

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Çóðàã 2.16 Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí
ºñºëòèéí òºëºâ

Çóðàã 2.17 Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí
ºñºëòèéí òºëºâ, ñàëáàðààð

Çóðàã 2.18 Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí
ºñºëòèéí òºëºâ, õèéí òºð뺺ð
34

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

3. ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒÈÉÃ
ÑÀÀÐÓÓËÀÕ, Õ¯ËÝÌÆÈÉÍ ÕÈÉÍ ßËÃÀÐÀËÒÛÃ
ÁÓÓÐÓÓËÀÕ ØÀÀÐÄËÀÃÀ, ÁÎËÎÌÆ
“Äýëõèéí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí öààøäûí ºñºëòèéã ñààðóóëæ óëìààð
ò¿¿íèé îäîîãèéí ò¿âøèíã îéðûí õýäýí 10 æèëä áóóðóóëàõ ýäèéí çàñàã,
òåõíîëîãèéí õàíãàëòòàé áîëîìæ áàéíà ãýäãèéã ñóäàëãàà õàðóóëæ áàéíà”
[Climate Change Assessment Report (AR4-IPCC), 2007, IPCC].
3.1 ÕЇëýìæèéí õèéí õóðèìòëàë, òЇЇíèéã áóóðóóëàõ áîëîìæ
3.1.1 Äýëõèéí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ áîëîìæ
Äýëõèéí óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéã ñààðóóëæ, óëìààð òîãòâîðæóóëàõûí
òóëä õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã àëü áîëîõ áîãèíî õóãàöààíä, èõ õýìæýýãýýð
áóóðóóëàõ øààðäëàãàòàé íü îéëãîìæòîé. Ãýâ÷ õ¿ëýìæèéí ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ áîëîìæ
õÿçãààðàãäìàë. Ýíý íü óëñ îðíóóäûí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí õýìæýý,òåõíèê
òåõíîëîãèéí ò¿âøèí, çàõ çýýëèéí áîëîí ýäèéí çàñãèéí áîëîìæîîñ õàìààðíà.
Äýëõèéí õýìæýýíä îéðûí õýäýí àðâàí æèëä õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã
áóóðóóëàõàä ýäèéí çàñãèéí õàíãàëòòàé áîëîìæ áàéãàà ãýäãèéã òºðºë á¿ðèéí
ñóäàëãàà õàðóóëæ áàéãàà áºãººä ýíý íü äýëõèéí ÕÕß-ûí ºñºëòèéã ñààðóóëàõ
áóþó ýñâýë îäîîãèéí ò¿âøèíãýýñ äîîãóóð õýìæýýíä áàéëãàõ áîëîìæ áàéíà ãýñýí
¿ã þì. 2030 îíû ¿åä ÕÕß-ã áóóðóóëàõ äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí áîëîìæèéã Õ¿ñíýãò
3.1-ä õàðóóëàâ. 2000 îíû áàéäëààð äýëõèéí ÕÕß 43 ÃòÑÎ2-ýêâ/æèë áàéñàí áîë
ýíý õýìæýý 2030 îíä 68 ÃòÑÎ2-ýêâ/æèë (Ñöåíàðè 1) õ¿ðòýë ºñíº ãýæ ¿çýæ áàéíà.
Õýðýâ ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ çàðäëûã 100 àì.äîë/òÑÎ2-ýêâ õ¿ðòýë íýìýãä¿¿ëáýë 2030
îíû ò¿âøèíä ÕÕß-ûã 16-31 ÃòÑÎ2-ýêâ/æèë-ààð áóóðóóëàõ áóþó 2000 îíû ò¿âøèíä
áàðèõ áîëîìæòîé áàéíà.
Õ¿ëýìæèéí õèé èõýýð ÿëãàðóóëäàã ñàëáàðóóäàä ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ àðãà
õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëýõýä òåõíîëîãèéí òîäîðõîé õ¿íäðýë áýðõøýýë òóëãàðíà. Òóõàéí
ñàëáàðûí õóâüä õ¿ëýìæèéí õèéã áóóðóóëàõ õàìãèéí èõ áîëîìæòîé òåõíîëîãèéí
÷èãëýëèéã Õ¿ñíýãò 3.2-ò ¿ç¿¿ëýâ. ̺í ò¿¿í÷ëýí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã 2030
îíû ò¿âøèíä áóóðóóëàõ ýäèéí çàñãèéí íººö áîëîìæèéã ñàëáàð á¿ðýýð áîëîí á¿ñ
íóòãààð ãàðãàñàí ¿íýëãýýã Çóðàã 3.1-ä ¿ç¿¿ëýâ.
35

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Õ¿ñíýãò 3.1 2030 îíû ò¿âøèíä õ¿ëýìæèéí õèéã áóóðóóëàõ äýëõèéí ýäèéí
çàñãèéí áîëîìæ (“äîîðîîñ-äýýø”(Bottom-up)6 àðãààð òîîöñîí ä¿í)
Êàðáîíû ¿íý7
(àì.äîë/òÑÎ2-ýêâ)

Ýäèéí çàñãèéí
áîëîìæ
(ÃòÑÎ2-ýêâ/æèë)

2030 îíû ò¿âøèíä õ¿ëýìæèéí õèéí
ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ õóâü,%
Ñöåíàðè 1 (À1Â)
(68 ÃòÑÎ2-ýêâ/æèë)

Ñöåíàðè 2 (Â2)
(49 ÃòÑÎ2-ýêâ/æèë)

0

5-7

7-10

10-14

20

9-17

14-25

19-35

50

13-26

20-38

27-52

16-31

23-46

32-63

100

Ýõ ñóðâàëæ: Climate Change Assessment Report (AR4-IPCC) 2007, IPCC

Áîëîìæ

Áîëîìæ

Áîëîìæ

Áîëîìæ

Áîëîìæ

Áîëîìæ

Áîëîìæ

<àì.äîë100/
òÑÎ2-ýêâ:
2.4-4.7 Ãò
ÑÎ2-ýêâ/æèë

<àì.äîë100/
òÑÎ2-ýêâ:
1.6-2.5 Ãò
ÑÎ2-ýêâ/æèë

<àì.äîë100/
òÑÎ2-ýêâ:
5.3-6.7

<àì.äîë100/
òÑÎ2-ýêâ:
2.5-5.5 Ãò
ÑÎ2-ýêâ/æèë

<àì.äîë100/
òÑÎ2-ýêâ:
2.3-6.4 Ãò
ÑÎ2-ýêâ/æèë

<àì.äîë100/
òÑÎ2-ýêâ:
1.3-4.2 Ãò
ÑÎ2-ýêâ/æèë

<àì.äîë100/
òÑÎ2-ýêâ:
0.4-1 Ãò ÑÎ2ýêâ/æèë

Çóðàã 3.1 Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã 2030 îíû ò¿âøèíä áóóðóóëàõ
ýäèéí çàñãèéí íººö áîëîìæèéã ñàëáàð á¿ðýýð áîëîí á¿ñ íóòãààð ãàðãàñàí
¿íýëãýý (Òàéëáàð: ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ ýäèéí çàñãèéí áîëîìæèéí äýýä, äîîä
õÿçãààðûã áîñîî øóãàìààð ¿ç¿¿ëýâ.Îëîí óëñûí àãààðûí òýýâðèéã îðîëöóóëñàí
ó÷ðààñ òýýâðèéí ñàëáàðûã á¿ñ íóòãààð àíãèëàëã¿é çºâõºí äýëõèéí õýìæýýãýýð
¿ç¿¿ëýâ.)
Ýõ ñóðâàëæ: Climate Change Assessment Report (AR4-IPCC) 2007, IPCC
6. “Äîîðîîñ-äýýø” àðãà÷ëàë íü ýäèéí çàñãèéí ñàëáàð òóñ á¿ðò íýâòð¿¿ëæ áîëîõ òåõíîëîãèéí áîëîìæèéã ñóäàëæ
ñàëáàðóóäûí òîîöîîã íýãòãýæ ãàðãàñàí àðãà÷ëàë þì.
7. Êàðáîíû ¿íý ãýäýã íü íýã òîíí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõàä çàðöóóëàõ çàðäëûã õýëæ áàéíà.

36

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Õ¿ñíýãò 3.2 Õ¿ëýìæèéí õèéã áóóðóóëàõ ¿íäñýí òåõíîëîãè
Ñàëáàð

Ýð÷èì
õ¿÷íèé
õàíãàìæ

Òýýâýð

Áàðèëãà

Àæ
¿éëäâýð

Ãàçàð
òàðèàëàí

Îäîîãèéí òåõíîëîãè

2030 îíîîñ ºìíº íýâòð¿¿ëýõ
áîëîìæòîé ¿íäñýí òåõíîëîãè

- õèé, áèîìàññ áà í¿¿ðñýýð
- ýð÷èì õ¿÷íèé õàíãàìæ áà äàìæóóëàëòûí ¿ð àøãèéã
àæèëëàäàã öàõèëãààí
äýýøë¿¿ëýõ;
¿éëäâýðëýã÷ òîíîãëîëóóäààñ
- í¿¿ðñýýñ õèéíä øèëæèõ;
ãàðàõ í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéã
- öºìèéí ýð÷èì õ¿÷;
õóðààæ, õàäãàëàõ;
- ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷ (óñ, íàð, ñàëõè, ãàçðûí ã¿íèé - äýâøèëòýò öºìèéí áà
äóëààí áà áèîýíåðãè);
ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷, ò¿¿íèé
- äóëààí öàõèëãààí õîñëîí ¿éëäâýðëýë;
äîòîð äàëàéí ò¿ðýëòèéí áîëîí
- í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéã õóðààæ, õàäãàëàõ (æèøýý íü,
äàâàëãààíû ýð÷èì õ¿÷, íàðíû
áàéãàëèéí õèéíýýñ ÿëãàðäàã ÑÎ2-ûã õàäãàëàõ ã.ì) ;
ýíåðãèéã äóëààí öàõèëãààí
¿éëäâýðëýõýä àøèãëàõ;
- áèî-ò¿ëøíèé õî¸ðäàõü ¿å;
- ò¿ëøíèé õýìíýëòòýé òýýâðèéí õýðýãñýë;
- ºíäºð ¿ð àøèãòàé àãààðûí
- ãèáðèä ìàøèí;
õºëºã;
- áèî-ò¿ëø;
- îäîîãèéíõîîñ òîì õ¿÷èí
- àâòî çàìààñ òºìºð çàì áîëîí íèéòèéí òýýâðèéí
÷àäàëòàé, öýíýã õóðààãóóð
ñèñòåìä øèëæèõ;
íü íàéäâàðòàé äýâøèëòýò
- ìîòîðã¿é òýýâýð (äóãóé óíàõ, ÿâãàí ÿâàõ);
òåõíîëîãè á¿õèé öàõèëãààí
- ãàçàð àøèãëàëò áà òýýâðèéí òºëºâëºëò;
áîëîí ãèáðèä òýýâðèéí
õýðýãñë¿¿ä;
- ¿ð àøèãòàé ãýðýëò¿¿ëýã áà áàéãàëèéí ãýðýë;
- ýð÷èì õ¿÷ áàãà õýðýãëýäýã àõóéí öàõèëãààí
äóëààíû õýðýãñýë¿¿ä, õºðãºëòèéí õýìíýëòòýé
- õÿíàëò òàâèõ áîëîìæòîé
õýðýãñë¿¿ä;
óõààëàã òîîëóóð çýðýã
- Õîîë óíä áýëòãýõ ñàéæðóóëñàí çóóõ;
òåõíîëîãèéã õýðýãëýñýí
- ñàéæðóóëñàí äóëààëãà;
áàðèëãûí íýãäìýë çàãâàð;
- íàðíû õàëààëò áà õºðãºëòèéí èäýâõèòýé áîëîí
- áàðèëãàä íàðíû çàéí ýð÷èì
èäýâõèã¿é õèéö¿¿ä;
õ¿÷èéã àøèãëàõ;
- õºðãºëòèéí òºðºë á¿ðèéí øèíãýí¿¿ä;
- ôòîðæóóëñàí õèéã ýðã¿¿ëýí àøèãëàõ;

-
-
-
-

¿ð àøèãòàé öàõèëãààí òîíîãëîë ашиглах;
öàõèëãààí áà äóëààíûã ýðã¿¿ëýí àøèãëàõ;
ìàòåðèàëûã äàõèí àøèãëàõ áà îðëóóëàõ;
ÑÎ2 –áóñ õèéí ÿëãàðëûã õÿíàõ áà òåõíîëîãèéí
òóñãàé ïðîöåññóóä;

- õºðñíèé í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õàäãàëàëòûã
íýìýãä¿¿ëýõèéí òóëä òàðèàëàíãèéí áîëîí
áýë÷ýýðèéí ãàçðûí ìåíåæìåíòèéã ñàéæðóóëàõ;
- íàìãàðõàã áîëîí ýâäýðñýí ãàçðûã ñýðãýýõ;
- öàãààí áóäàà òàðèàëàõ àðãà áàðèëûã ñàéæðóóëàõ;
- ÑÍ4-èéí ÿëãàðëûã áóóðóóëàõàä ìàëûí ÿëãàäñûí
ìåíåæìåíòèéã íýâòð¿¿ëýõ;
- N2O ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ ¿¿äíýýñ àçîòûí
áîðäîîíû òåõíîëîãèéã ñàéæðóóëàõ;
- õàòóó ò¿ëøèéã îðëóóëàõ ýð÷èì õ¿÷íèé òàðèàëàí;
- ýð÷èì õ¿÷íèé ¿ð àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõ;

- ýð÷èì õ¿÷íèé ¿ð àøãèéã
äýýøë¿¿ëýõ äýâøèëòòýé
òåõíîëîãè;
- öåìåíò, àììèàê áà ãàí
¿éëäâýðëýëèéí ¿åä
í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéã õóðààõ,
õàäãàëàõ;
- õºíãºí öàãààí ¿éëäâýðëýëä
èíåðòèéí ýëåêòðîäèéã
õýðýãëýõ;

- Íýãæ òàëáàéãààñ àâàõ óðãàöûí
õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõ

37

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Îé ìîä

Õîã
õàÿãäàë

-
-
-
-

îéæóóëàõ, îéã íºõºí ñýðãýýõ;
îéí ìåíåæìåíò;
îé óñòãàõûã áàãàñãàõ;
ìîäîí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ìåíåæìåíò; õàòóó ò¿ëøèéã
îðëóóëàõ áèîýíåðãèéã ãàðãàæ àâàõàä îéí
á¿òýýãäõ¿¿íèéã àøèãëàõ

- õîãíîîñ ìåòàí ãàðãàõ;
- õàÿãäàë àøèãëàæ ýð÷èì õ¿÷ ãàðãàõ;
- îðãàíèê õàÿãäàëûã öóãëóóëàõ, áîõèð óñûã
öýâýðëýõ, õàÿãäëûã áóóðóóëæ, ýðã¿¿ëýí àøèãëàõ;

- áèîìàññûí á¿òýýìæ áà
í¿¿ðñòºðºã÷èéã øèíãýýõèéí
òóëä ìîäíû òºðºë ç¿éëèéã
íýìýãä¿¿ëýõ;
- óðãàìàë áà õºðñíèé
í¿¿ðñòºðºã÷èéí øèíæèëãýý áà
ãàçàð àøèãëàëòûí áàéäëûã
õÿíàõ àëñûí çàéí ìýäðýã÷èéã
ñàéæðóóëàõ;
- ÑÍ4-èéí èñýëäýëòèéã îíîâ÷òîé
áîëãîõûí òóëä áèî-á¿òýýëò áà
áèî-ø¿¿ã÷èéã õýðýãëýõ;

Ýõ ñóðâàëæ: Climate Change Assessment Report (AR4-IPCC) 2007, IPCC

Àãààð ìàíäàë äàõü õ¿ëýìæèéí õèéí àãóóëàìæèéã 445-710 ppm ÑÎ2-ýêâ
îð÷èìä òîãòâîðæóóëàõûí òóëä 2030 îíû ò¿âøèíä õ¿ëýìæèéí òºðºë á¿ðèéí õèéã
áóóðóóëàõàä çàðöóóëàãäàõ ìàêðî-ýäèéí çàñãèéí çàðäàë íü äýëõèéí ÄÍÁ-èé
áóóðàëòûí 3%-ààñ áàãà áàéõààð òîîöñîí áàéíà (Õ¿ñíýãò 3.3). Ãýõäýý á¿ñ íóòãèéí
õóâüä ãàðàõ çàðäàë íü äýëõèéí äóíäæààñ íèëýýä çºðºõ ìàãàäëàëòàé.
Õ¿ñíýãò 3.3 2030 îíû ò¿âøèíä õàìãèéí áàãà çàðäëààð òîãòâîðæèëòèéí
ò¿âøèíä õ¿ðýõ äýëõèéí ìàêðî-ýäèéí çàñãèéí çàðäëûí òîîöîî
ÄÍÁ-èé
áóóðàëòûí
õÿçãààð

ÄÍÁ-èé æèëèéí äóíäàæ
ºñºëòèéí õóðäíû
áóóðàëò

(%)

(ïðîöåíòèéí öýã¿¿ä)

-0.6-1.2

<0.06

Òîãòâîðæèëòèéí
ò¿âøèí

ÄÍÁ-èé áóóðàëòûí
äóíäàæ

(ppm ÑÎ2-ýêâ)

(%)

590-710

0.2

535-590

0.6

0.2-2.5

<0.1

445-535

áîëîìæã¿é

<3

<0.12

Ýõ ñóðâàëæ: Climate Change Assessment Report (AR4-IPCC) 2007, IPCC

Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéã ñààðóóëàõ çîðèëãîîð ÕÕß-ûã 2030 îí õ¿ðòýë
áóóðóóëàõ áîëîìæ8:
• Õ¿ì¿¿ñèéí àìüäðàëûí õýâ ìàÿã áîëîí óäèðäëàãûí àðãà áàðèëûí ººð÷ëºëò
íü õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõàä òóñ äºõºì áîëíî.
- Àìüäðàëûí õýâ ìàÿãèéí ººð÷ëºëò íü áàéãàëèéí íººöèéã õýìíýõ, áàãà
í¿¿ðñòºðºã÷òýé ýäèéí çàñãèéã õºãæ¿¿ëýõýä õóâü íýìðýý îðóóëíà.
- Ýð÷èì õ¿÷íèé ¿ð àøèã, ÿëàíãóÿà ò¿¿íèé áóñàä àðãà õýìæýýòýé õîñîëñîí
õóâèëáàðûã çàõ çýýëä íýâòð¿¿ëýõýä ó÷ðàõ ñààäûã äàâàí òóóëàõàä áîëîâñðîë
áà ñóðãàëòûí õºòºëáºð¿¿ä òóñëàõ áîëíî.
- Òýýâðèéí ñàëáàðûí ìåíåæìåíò íü (õîò òºëºâëºëò, ìýäýýëëèéí áà ñóðãàëòûí
òåõíèê õàíãàìæ) ÕÕß-ûã áóóðóóëàõàä ÷óõàë íºëººòýé.
8. Executive Summary for Policymakers: Climate Change Assessment Report (AR4-IPCC) 2007, IPCC

38

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

- Àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðò ñóðãàëò ÿâóóëàõ, øàãíàë óðàìøóóëëûí ñèñòåì
íýâòð¿¿ëýõ, áàéíãûí õÿíàëò òàâèõ çàìààð ¿éëäâýðëýëèéí çîõèîí
áàéãóóëàëòûã ñàéæðóóëæ, ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýýã áàãàñãàæ óëìààð ÕÕß-ûã
áóóðóóëæ ÷àäíà.
• ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ íü àãààðûí áîõèðäëûã áóóðàõàä òîäîðõîé õóâü íýìýð
îðóóëàõ ó÷èð ¿¿íýýñ ãàðàõ õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäèéí äàâõàð ¿ð àøèã íü ¿ëýìæ õýìæýýòýé
áàéõ òóë ãàðàõ çàðäëûí íèëýýäã¿é õýñãèéã õààæ áîëîõ þì.
- Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿ð àøãààñ ãàäíà, ýð÷èì õ¿÷íèé àþóëã¿é áàéäàë, õºäºº àæ
àõóéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéí ºñºëò çýðýã íü öààøèä çàðäëûã õýìíýõ
áîëîìæ îëãîíî.
- Àãààðûí áîõèðäîëòûã áóóðóóëàõ àðãà õýìæýýã óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí
áîäëîãîòîé íýãòãýñíýýð ýäãýýðèéã òóñ òóñàä íü õýðýãæ¿¿ëñýíòýé õàðüöóóëàõàä
àñàð èõ çàðäàë õýìíýõ áîëîìæ á¿ðäýíý.
• Õºãæèæ áóé îðíóóä äàõü ýð÷èì õ¿÷íèé øèíý äýä á¿òöèéí õºðºí㺠îðóóëàëò,
õºãæèíã¿é îðíóóäûí ýð÷èì õ¿÷íèé äýä á¿òöèéí ºñºëò, ýð÷èì õ¿÷íèé àþóëã¿é
áàéäëûã äýìæèõ áîäëîãî çýðýã íü èõýíõ òîõèîëäîëä ñóóðü ò¿âøèíòýé õàðüöóóëàõàä
ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ áîëîìæèéã îëãîíî. Íýìýëò äàãàâàð ¿ð àøèã íü òóõàéí îðíû
îíöëîãîîñ õàìààðàõ áîëîâ÷ ãîëäóó àãààðûí áîõèðäëûã áóóðóóëàõ, õºäºº îðîí
íóòàãò îð÷èí ¿åèéí ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éë÷èëãýýã õ¿ðãýõ áîëîí àæëûí áàéð íýìýãä¿¿ëýõ
çýðýã áîëíî.
- Ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éë÷èëãýýíèé õýðýãöýýã õàíãàõûí òóëä íèéë¿¿ëýëòèéã
íýìýãä¿¿ëýõýýñ èë¿¿ ýöñèéí õýðýãëýã÷èéí ýð÷èì õ¿÷íèé ¿ð àøãèéã
äýýøë¿¿ëýõýä õºðºí㺠îðóóëàõ íü ÿìàãò çàðäàë áàãàòàé áàéäàã. ¯ð àøãèéã
äýýøë¿¿ëýõ íü ýð÷èì õ¿÷íèé àþóëã¿é áàéäàë, îðîí íóòãèéí áà á¿ñ íóòãèéí
àãààðûí áîõèðäëûã áóóðóóëàõ, àæëûí áàéðûã íýìýãä¿¿ëýõýä ýåðýã íºëºº
¿ç¿¿ëíý.
- Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷ íü ýð÷èì õ¿÷íèé àþóëã¿é áàéäàë, àæëûí áàéð
íýìýãä¿¿ëýõ áà àãààðûí áîõèðäëûã áóóðóóëàõàä ýåðýã íºëººòýé. Ýð÷èì
õ¿÷ýýð õàíãàõ áóñàä õóâèëáàðòàé õàðüöóóëàõàä ñýðãýýãäýõ öàõèëãààí ýð÷èì
õ¿÷ íü 2005 îíä íèéò õàíãàìæèéí 18% áàéñàí áîë 2030 îíä 30-35% õ¿ð÷
í¿¿ðñòºðºã÷èéí ¿íý íü 50 àì.äîë/òÑÎ2-ýêâ áîëíî.
- Öºìèéí ýð÷èì õ¿÷ íü 2005 îíä öàõèëãààíû íèéò íèéë¿¿ëýëòèéí 16%-èéã
ýçýëæ áàéñàí áîë 2030 îíä 18% áîëîõ áà ýíý ¿åä í¿¿ðñòºðºã÷èéí ¿íý íü
50 àì.äîë/òÑÎ2-ýêâ áîëîõ àâ÷ àþóëã¿é áàéäàë, çýâñýãëýëèéí ºñºëò, õàÿãäàë
çýðýã õ¿íäðýëòýé àñóóäëóóä áàéñààð áàéõ áîëíî.
• Òýýâðèéí ñàëáàðûí õóâüä ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ îëîí õóâèëáàð áàéäàã áîëîâ÷
ýäãýýð àðãà õýìæýý íü õýðýãëýã÷äèéí äàâóó ýðõ, áîäëîãî çîõèöóóëàëòûí õ¿íäðýë
çýðýã îëîí áýðõøýýëòýé òóëãàðäàã.
- Òýýâðèéí õýðýãñëèéí ¿ð àøãèéã íýìýãä¿¿ëæ, ò¿ëø õýìíýõ íü èõýíõ òîõèîëäîëä
¿ð ä¿íä õ¿ðäýãã¿é, áóóðóóëàõ áîëîìæèéã ¿íýëýõýä õàíãàëòòàé ìýäýýëýë
áàéäàãã¿é. Èéìýýñ ò¿ëøíèé ¿íèéí ºñºëòèéã îðîëöóóëààä çàõ çýýëèéí õ¿÷èí
39

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

ç¿éëñ íü äàíãààðàà ÕÕß-ûã äîðâèòîé áóóðóóëæ ÷àäàõã¿é
- Áèî ò¿ëø íü òýýâðèéí ñàëáàðò ÕÕß-ûã áóóðóóëàõàä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ
÷àäàõ þì. Áèî ò¿ëøèéã áåíçèí áà äèçåëèéí ò¿ëøèíä íýìýëò áóþó ýñâýë
îðëóóëàõ çàìààð 2030 îíû ò¿âøèíä òýýâðèéí íèéò ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãöýýíèé
3% áàéõààð òîîöîîëæ áàéíà.
- Àãààðûí òýýâðèéí ñàëáàðò ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ äóíä õóãàöààíû áîëîìæ
íü ò¿ëøíèé ¿ð àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõ çàìààð õýðýãæèõ áà ¿¿íä òåõíîëîãè,
àøèãëàëò áîëîí õºäºë㺺íèé óäèðäëàãà áàãòàíà.
- Òýýâðèéí ñàëáàðò ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ íü çàìûí ò¿ãæðýë, àãààðûí ÷àíàð áîëîí
ýð÷èì õ¿÷íèé àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõàä äàâõàð àøèã òóñòàé.
• Øèíý áîëîí õóó÷èí áàðèëãûí ýð÷èì õ¿÷íèé ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ
õóâèëáàðóóä íü ýäèéí çàñãèéí àøèãòàé áºãººä ÑÎ2-ûí ÿëãàðëûã ¿ëýìæ õýìæýýãýýð
áóóðóóëíà. Ýíýõ¿¿ áîëîìæèéã àøèãëàõàä îëîí áýðõøýýë áàéãàà ÷ äàâõàð ¿ð àøèã
íü èõ þì.
- 2030 îí ãýõýä áàðèëãûí ñàëáàð äàõü ÕÕß-ûí 30%-èéã ýäèéí çàñãèéí öýâýð
àøèãòàéãààð áóóðóóëàõ áîëîìæòîé.
- Ýð÷èì õ¿÷íèé ¿ð àøèãòàé áàðèëãà íü ÑÎ2-ûí ºñºëòèéã õÿçãààðëàõààñ ãàäíà
äîòîð áîëîí ãàäíà àãààðûí ÷àíàðûã ñàéæðóóëæ, íèéãìèéí áàÿëãèéã ºñãºõººñ
ãàäíà ýð÷èì õ¿÷íèé àþóëã¿é áàéäëûã íýìýãä¿¿ëíý.
- Áàðèëãûí ñàëáàðò ÑÎ2-ûí áóóðàëòûã áîäèò àæèë áîëãîõ áîëîëöîî áàéãàà
÷ îëîí ñààä áýðõøýýë áàéíà. Òýäãýýðò òåõíîëîãèéí îëäîö, ñàíõ¿¿æèëò,
ÿäóóðàë, ºíäºð ¿íý, íàéäâàðòàé ìýäýýëýë, áàðèëãûí õèéö áîëîí áîäëîãî,
õºòºëáºðòýé õîëáîîòîé õÿçãààðëàëòóóä áàãòàíà.
- Äýýð äóðäñàí áýðõøýýë¿¿ä íü õºãæèæ áàéãàà îðíóóäàä èõ áàéäàã ó÷ðààñ
òýäíèé õóâüä áàðèëãûí ñàëáàðò ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ áîëîìæ íü õÿçãààðàãäìàë
áàéäàã.
• Àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýý èõòýé ¿éëäâýð¿¿äýä ýäèéí
çàñãèéí áîëîëöîî íèëýýä ºíäºð áàéäàã. ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ õóâèëáàðóóäûã õºãæèíã¿é
áîëîí õºãæèæ áàéãàà îðíóóäûí àëü àëü íü á¿ðýí àøèãëàæ ÷àäàõã¿é áàéíà.
- Õºãæèæ áàéãàà îðíóóäûí îëîí ¿éëäâýð ÕÕß áàãàòàé òåõíîëîãè õýðýãëýæ áàéãàà
áîëîâ÷ îëîí òîîíû õóó÷èðñàí, ¿ð àøèã áàãàòàé техник технологи õýðýãëýñýýð
áàéíà. Ýäãýýð òîíîãëîëûã øèíý÷ëýõ çàìààð ÕÕß-ûã ¿ëýìæ áóóðóóëæ áîëíî.
- ͺºö õºðºíãèéí ýðãýëòèéí õóðä óäààí, ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí òåõíèêèéí íººö
äóòàãäàëòàé, ÿëàíãóÿà äóíä áîëîí æèæèã ¿éëäâýð¿¿äèéí õóâüä òåõíîëîãèéí
ìýäýýëëèéã ¿íýëæ, øèíãýýõ ÷àäâàð õÿçãààðëàãäìàë áàéãàà íü îäîîãèéí
áàéãàà ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ õóâèëáàðóóäûã á¿ðýí àøèãëàõàä ãîë ñààä áîëæ
áàéãàà þì.
• պ人 àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãàà íü áàãà çàðäëààð õºðñíèé í¿¿ðñòºðºã÷
øèíãýýëòèéã íýìýãä¿¿ëýõ, ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ áîëîí ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýýíä
áèîìàññûí ò¿¿õèé ýäèéã àøèãëàõ çýðãýýð óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéã ñààðóóëàõàä
¿ëýìæ õóâü íýìýð îðóóëàõ áîëîìæòîé.
40

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

- պ人 àæ àõóéä ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ áîëîìæèéí èõýýõýí õýñýã áîë (áèîýíåðãèéã
îðîëöóóëàëã¿éãýýð) õºðñíººñ í¿¿ðñòºðºã÷èéã ÿëãàí àâàõ àðãà áºãººä ýíý àðãà
õýìæýý íü ãàçàð òàðèàëàíãèéí òîãòâîðòîé àæèëëàãààòàé èõýýõýí õîëáîîòîé
òóë óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòºä ýìçýã áàéäëûã áóóðóóëàõ áîëîìæ îëãîíî.
Õºðñºíä õóðèìòëàãäñàí í¿¿ðñòºðºã÷ íü ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëò áîëîí óóð
àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí íºëººãººð äàìæèí àëäàãäàõ àþóëòàé.
- Ãàçàð òàðèàëàíãèéí çàðèì ñèñòåì äýõ ìåòàí áîëîí àçîòûí äóòóó èñëèéí
ÿëãàðëûã áóóðóóëñíààð óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéã ñààðóóëàõ áîëîëöîîã
íýìýãä¿¿ëýõ áîëîìæòîé.
- պ人 àæ àõóéí õàÿãäàëààñ ãàðñàí áèîìàññ áîëîí ýð÷èì õ¿÷ ãàðãàõàä
çîðèóëñàí òàðèìàë íü áèîýíåðãèéí ÷óõàë ò¿¿õèé ýä áîëîâ÷ ¿¿íèé ÕÕß-ûã
áóóðóóëàõàä îðóóëàõ õóâü íýìýð íü òýýâðèéí ñàëáàð áîëîí ýð÷èì õ¿÷íèé
íèéë¿¿ëýëòýýñ ¿¿ñýõ áèîýíåðãèéí ýðýëò õýðýãöýý, óñíû õàíãàìæ, õ¿íñíèé
¿éëäâýðëýëä øààðäàãäàõ ãàçðûí õýðýãöýý çýðãýýñ èõýýõýí õàìààðíà. Ýð÷èì
õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýëä çîðèóëæ áèîìàññ ¿éëäâýðëýõýä õºäºº àæ àõóéí ãàçðûã
àøèãëàõ íü ãàçðûí áóñàä õýðýãëýýòýé çºð÷èëäºõ, õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë
áîëîí áàéãàëü îð÷èíä ýåðýã áà ñºðºã ¿ð äàãàâàð ó÷ðóóëæ áîëîõûã àíõààðàõ
øààðäëàãàòàé áîëíî.
• Îéí ñàëáàðòàé õîëáîîòîé óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéã ñààðóóëàõ ¿éë
àæèëëàãàà íü ýõ ¿¿ñâýð¿¿äýýñ ãàð÷ áàéãàà ÕÕß-ûã ¿ëýìæ áóóðóóëæ, ÑÎ2-ûã áàãà
çàðäëààð øèíãýýæ óëìààð òîãòâîðòîé õºãæèë áîëîí äàñàí çîõèöîõ ÿâäëûã ò¿ðãýñãýõ
áîëíî.
- ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ íèéò áîëîìæèéí 65% (100 àì.äîë/òÑÎ2-ýêâ) íü õàëóóí
îðíû á¿ñýä íîîãäîõ áºãººä 50% íü îé ìîäûã îãòîëñíîîñ ¿¿ñýõ ÿëãàðëûã
áóóðóóëñíààñ ãàðàõ áîëîìæòîé.
- Îé ìîäòîé õîëáîîòîé áóóðóóëàõ õóâèëáàðóóäûã äàñàí çîõèöîõ ¿éë ÿâöòàé
óÿëäóóëàí çîõèîí áàéãóóëæ, õýðýãæ¿¿ëæ áîëîõ áà ýíý íü õ¿ì¿¿ñèéí àæèë
ýðõëýëò áà îðëîãûã íýìýãä¿¿ëýõ, áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäàë, ãîë ìºðíèéã
õàìãààëàõ, ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé õàíãàìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ áîëîí ÿäóóðëûã
áóóðóóëàõàä ¿ëýìæ õóâü íýìýð áîëíî.
• Õîã õàÿãäàë íü äýëõèéí íèéò ÕÕß-ä áàãà õóâü (<5%) ýçëýõ áîëîâ÷ áàãà
çàðäëààð ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ áîëîí òîãòâîðòîé õºãæëèéã äýìæèõýä ýåðýã íºëºº
¿ç¿¿ëíý.
- Õàÿãäëûí ìåíåæìåíòèéí îäîîãèéí ïðàêòèê íü ýíý ñàëáàðûí ÕÕß-ûã ¿ð
á¿òýýëòýé áóóðóóëàõ áîëîìæèéã îëãîæ ÷àäíà. ßëãàðàëòûã áóóðóóëæ,
íèéãìèéí ýð¿¿ë àõóé áîëîí àþóëã¿é áàéäëûã äýýøë¿¿ëæ, õºðñ õàìãààëàõ,
áîõèðäëîîñ ñýðãèéëýõ, ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëýõ çýðýã àøèã
òóñòàé îëîí òîîíû , áàéãàëü îð÷èíä õàëã¿é òåõíîëîãè íü çàõ çýýëä áýëýí
áàéíà.
- Ýð÷èì õ¿÷ áîëîí ìàòåðèàë õýìíýõ çàìààð õàÿãäàëûã áàãàñãàæ, ýðã¿¿ëýí
àøèãëàõ íü ÕÕß-ûã áóóðóóëàõàä ÷óõàë õîëáîãäîëòîé.
41

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

3.1.2 Ìîíãîë îðíû õїëýìæèéí õèéí яëãàðàëòûã áóóðóóëàõ áîëîìæ
Ýðчèì õїчíèé ñàëáàð
Ìîíãîë îðíû ÕÕß-ûí ãîë ýõ ¿¿ñâýð íü í¿¿ðñíèé øàòàëò þì. Èéìýýñ ÕÕß-ûã
áóóðóóëàõ áîäëîãî íü í¿¿ðñèéã áàéãàëü îð÷èíä õàë áàãàòàé òåõíîëîãèîð øàòààõ,
ìºí ººð ýõ ¿¿ñâýðýýð îðëóóëàõ çàìààð í¿¿ðñíèé õýðýãëýýã áóóðóóëàõàä ÷èãëýõýýñ
ãàäíà í¿¿ðñ øàòààæ ¿éëäâýðлэсэн öàõèëãààí áà äóëààíû ýð÷èì õ¿÷èéã ¿ð àøèãòàé
õýìíýëòòýé çàðöóóëàõ, ýð÷èì õ¿÷ áàãà õýðýãëýäýã òîíîã òºõººðºìæ àøèãëàõàä
чиглэгдэх ¸ñòîé áîëíî. Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷ áîëîí áóñàä öýâýð ýð÷èì õ¿÷íèé ýõ
¿¿ñâýðèéã àøèãëàí õàòóó ò¿ëøíèé õýðýãöýýã ¿ëýìæ áàãàñãàõ áîëîëöîî áàéíà.
Ñýðãýýãäýõ ýðчèì õїчíèé íєєö
Ìîíãîë óëñ íü óñ, íàð, ñàëõè çýðýã ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé õàíãàëòòàé
íººöòýé.Ìàíàé óëñ 3800 îð÷èì ãîë, ãîðõèòîé áºãººä ýíý áîëîìæîî àøèãëàí
ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä õýä õýäýí áàãà îâðûí ÓÖÑ áàéãóóëæ, òîì ÷àäëûí ÓÖÑ-ûã áàðèõ
ñóäàëãàà õèéãäýæ áàéíà. Óñíû ýð÷èì õ¿÷ íü õ¿ëýìæèéí õèéí øóóä ÿëãàðàëò áàéõã¿é
ýð÷èì õ¿÷íèé öýâýð ýõ ¿¿ñâýð þì. Èéìä í¿¿ðñýýð àæèëëàäàã öàõèëãààí ñòàíöûí
¿éëäâýðëýõ áàéñàí öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷èéã îðëîí ¿éëäâýðëýñíýýð õ¿ëýìæèéí õèéí
ÿëãàðàëòûã èõýýõýí õýìæýýãýýð áóóðóóëíà ãýñýí ¿ã. Ìîíãîë îðîí íü ñàëõèíû ýð÷èì
õ¿÷íèé ¿ëýìæ íººöòýé. Ãîâü áîëîí õýýðèéí á¿ñ íóòàãò ñàëõèíû æèëèéí äóíäàæ
õóðä íü 4 ì/ñ-ýýñ äýýø áàéäàã. Ìîíãîëûí íóòàã äýâñãýðèéí 48% íü ñàëõèíû ýð÷èì
õ¿÷èéã àøèãëàõ áàéãóóëàìæ áàðèõ “ºíäºð áîëîìæòîé” á¿ñýä òîîöîãääîã. ßëàíãóÿà
ºìíº ç¿ãèéí àéìãóóäàä æèëèéí ñàëõèòàé áàéõ õóãàöàà íü 4000-5000 öàã ¿ðãýëæèëæ,
150-200 Âò/ì2 õóâèéí ÷àäàëòàé ñàëõèíû ãîðèìòîé áàéäàã.

Çóðàã 3.2 Ìîíãîë îðíû óñíû ýð÷èì õ¿÷íèé íººöèéí çóðàã

Ìàíàé óëñûí íóòàã äýâñãýðèéí 10%-èàñ èë¿¿ íü ñàëõèíû ýð÷èì õ¿÷èéã
àðèëæààíû çîðèóëàëòààð àøèãëàõ áîëîìæ ºíäºð áàéäãèéã òîîöîîëæ ãàðãàñàí
áàéíà. Ìîíãîë îðíû çàðèì íóòàãò 30–50 MÂò ÷àäàëòàé õýä õýäýí ñàëõèí ïàðê
áàéãóóëàõ áîëîìæèéã ñóäàëæ áàéíà. Ýäãýýð òºñëèéí çîðèëãî íü ñàëõèíû ýð÷èì
42

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

õ¿÷èéã àøèãëàí öàõèëãààí ¿éëäâýðëýõ çàìààð í¿¿ðñýýð àæèëëàäàã öàõèëãààí
ñòàíöûí ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýëèéã áàãàñãàí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã
áóóðóóëàõ ÿâäàë þì.

Çóðàã 3.3 Ìîíãîë îðíû ñàëõèíû ýð÷èì õ¿÷íèé íººöèéí çóðàã

Íèéò íóòàã äýâñãýðèéí õýìæýýíä õèéñýí íàðíû æèëèéí öàöðàãèéí
¿íýëãýýãýýð íàðíû ýð÷èì õ¿÷íèé íèéò íººöèéã 2.2 x 1012 êÂòö-ò õ¿ðýõ áîëîìæòîé
ãýæ ¿çäýã. Ìîíãîëûí ººð ººð á¿ñ íóòàãò íàðíû ýð÷èì õ¿÷íèé áîëîìæèò íººö íü
1,200-1,600 êÂòö/ì2*æèë-èéí õîîðîíä õýëáýëçäýã áàéíà. Ìàø òîì ÷àäàëòàé íàðíû
ñèñòåìèéã (VLC-PV ) Ìîíãîë îðíû ãîâèéí á¿ñýä ñóóðèëóóëàõ áîëîìæòîé áºãººä
ýíý íü õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò áîëîí àãààðûí áîõèðäëûã áóóðóóëàõààñ ãàäíà á¿ñ
íóòãèéí õºãæèëä à÷ òóñòàé þì. Òºìºð çàìûí äàãóóõ ãàçðóóäàä òóðøèëò, ñóäàëãààíû
òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé áºãººä ýíý íü èðýýä¿éä Ìîíãîëûí ãîâü öºëèéí
á¿ñýä VLC-PV ñóóðèëóóëàõ áîëîìæèéã ñóäëàí òîãòîîõ áîëîìæ îëãîíî.

Çóðàã 3.4 Ìîíãîë îðíû íàðíû ýð÷èì õ¿÷íèé íººöèéí çóðàã

43

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Ýðчèì õїчíèé ãîë ýõ їїñâýð áîëîõ íїїðñ
Ìîíãîë óëñûí õóâüä õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ õàìãèéí ÷óõàë.
Эõíèé ýýëæèíä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ àñóóäàë áîë í¿¿ðñ çýðýã ýð÷èì õ¿÷íèé óëàìæëàëò
ýõ ¿¿ñâýðýý èë¿¿ ¿ð àøèãòàé õýðýãëýõ ÿâäàë þì. Ñóäàëãààãààð òóñ óëñàä
í¿¿ðñíèé 320 îð÷èì îðä áîëîí èëýðö áàéäàã. Í¿¿ðñíèé ãåîëîãèéí íèéò íººöèéã
îéðîëöîîãîîð 150 òýðáóì òîíí ãýæ ¿çäýã áºãººä ¿¿íýýñ 24 òýðáóì òîíí íü õàéãóóëààð
ñóäëàãäñàí áàéíà. Ìîíãîë óëñûí öàõèëãààí áà äóëààíû ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýýíèé
îéðîëöîîãîîð 98 õóâèéã í¿¿ðñýýð àæèëëàäàã äóëààíû öàõèëãààí ñòàíöóóä õàíãàæ
áàéãàà áºãººä, 0,8%-èéã äèçåëü öàõèëãààí ñòàíö, 0.5%-èéã ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé
ýõ ¿¿ñâýð¿¿ä (óñ, ñàëõè, íàð ã.ì)  ýçýëæ áàéíà.
Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðò öàõèëãààí ñòàíö áîëîí õàëààëòûí çóóõàíä õàòóó
ò¿ëøèéã ¿ð àøèãòàéãààð õýðýãëýõ, õýðýãëýã÷èéí ýð÷èì õ¿÷íèé ç¿é çîõèñòîé õýðýãëýýã
äýìæèõ çàìààð õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ ¿ëýìæ áîëîëöîî áàéãàà
þì. Ìîíãîëûí óäààí ¿ðãýëæèëäýã õ¿éòýí ºâëèéí óëèðàëä àëáàí áàéãóóëëàãà,
áàéð ñóóöíû õàëààëò íü àõóé àìüäðàë áà ýäèéí çàñãèéí ¿éë àæèëëàãààã òîãòâîðòîé
áàéëãàõ ãîë íºõöºë болдог. Ìîíãîëûí õ¿éòíèé óëèðàë íü áàðàã 8 ñàð ¿ðãýëæèëæ,
çàðèì ¿åä -30-ààñ -400C õ¿ð÷ õ¿éòýðäýã. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä òºâ ñóóðèí ãàçàð
ðóó òýì¿¿ëñýí èõ í¿¿äëýýñ ¿¿äýí õîòûí õ¿í àìûí òîî îãöîì ºñ÷, Óëààíáààòàð
áîëîí áóñàä õîòóóäàä í¿¿ðñýýð àæèëëàäàã õàëààëòûí æèæèã çóóõíû òîî ¿ëýìæ
íýìýãäñýíèé óëìààñ õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò ýðñ íýìýãäýõèéí çýðýãöýýãýýð
îð÷íû àãààðûí áîõèðäîë íîöòîé õýìæýýíä õ¿ðòýë ºññººð áàéíà.

Çóðàã 3.5 Ìîíãîë îðíû í¿¿ðñíèé íººöèéí çóðàã

Ýðчèì õїчíèé áóñ ñàëáàðóóä
Àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàð íü ýð÷èì õ¿÷íèé õàìãèéí òîì õýðýãëýã÷ áºãººä
îéðîëöîîãîîð ¿éëäâýðëýñýí öàõèëãààíû 70%, äóëààíû 28%-ûã õýðýãëýäýã.
Àæ ¿éëäâýðèéí ãàçðóóä íü õýäèéãýýð òîîíû õóâüä öººí áîëîâ÷ á¿òýýãäýõ¿¿í
44

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

¿éëäâýðëýëèéí õóâüä õàðüöàíãóé òîìä îðíî. Æèøýý íü, Ìîíãîë óëñûí òàòâàðûí
îðëîãûí ãóðàâíû íýãèéã á¿ðä¿¿ëýã÷ Ýðäýíýòèéí Çýñèéí Óóëûí áàÿæóóëàõ ¿éëäâýð
íü öàõèëãààí õýðýãëýýíèé 36% áîëîí ýð÷èì õ¿÷íèé îðãèë à÷ààëëûí 15%-ã
õýðýãëýäýã áàéíà.
Õ¿ëýìæèéí õèéí 2006 îíû òîîëëîãîîð àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàð íü íèéò CO2-ýêâ.
ÿëãàðàëòûí îéðîëöîîãîîð 6.0%-èéã ýçýëæ áàéâ. Ýíýõ¿¿ ÿëãàðàëò íü áîëîâñðóóëàõ
¿éëäâýðèéí òåõíîëîãèä õýðýãëýñýí í¿¿ðñ áà äèçåëèéí ò¿ëøíèé øóóä õýðýãëýýíýýñ
¿¿ññýí áàéíà. Öàõèëãààí áà äóëààíû ¿éëäâýðëýëýýñ ¿¿ññýí õ¿ëýìæèéí õèéí
ÿëãàðàëò íü ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðò õàìààðíà.
Îé ìîä íü Ìîíãîëûí íèéò íóòàã äýâñãýðèéí 8 îð÷èì õóâü áóþó 17.5 ñàÿ ãà
òàëáàéã ýçýëäýã. Îé ìîäíû èõýíõ õýñýã íü ìàíàé îðíû õîéä áîëîí òºâ õýñãèéí
óóëàðõàã íóòàãò îðøäîã. 1995 îíä áàòëàãäñàí Îéí Õóóëèàð, îé ìîäòîé íóòãèéã
òóñãàé, õàìãààëàãäñàí áîëîí ¿éëäâýðëýëèéí ãýñýí 3 á¿ñò õóâààñàí áàéíà. Òóñãàé
îé íü íèéò îé ìîäíû îéðîëöîîãîîð 6%-èéã ýçëýõ áºãººä ¿¿íä îéí äýýä á¿ñë¿¿ð
áîëîí Óëñûí Äàðõàí Öààçàò Ãàçðûí ñ¿ëæýýíä õàìðàãäñàí ãàçàð íóòàã áàãòàíà.
Õàìãààëàãäñàí îé íü íèéò îé ìîäíû 48%-èéã ýçëýõ áà ¿¿íä íîãîîí á¿ñ, õîðèîòîé
çóðâàñ, øèëì¿¿ñò îé, áàÿíá¿ðä çýðýã 100 ãà õ¿ðòýëõ òàëáàéã õàìàðñàí æèæèã îé
ìîä á¿õèé ãàçàð áîëîí 30 ãðàäóñààñ äýýø õàçàéëòòàé óóëûí áýë á¿õèé îé áàãòàíà.
¯éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòààð àøèãëàõ áóþó ãóàëèí áýëòãýõ îé íü íèéò îé ìîäíû
46%-èéã ýçýëäýã áàéíà.
2006 îíä áèîìàññûí ºñºëò áà îé ìîäíû ñóóëãàöààñ ¿¿ñýõ æèëèéí CO2 –ûí
øèíãýýëò íü 140 ìÿí.òí áàéñàí áàéíà. Ãýõäýý æèëèéí áèîìàññûí õýðýãëýýíýýñ
¿¿ññýí CO2 –ûí ÿëãàðàëò íü 1103 ìÿí.òí áàéãàà íü Ìîíãîëûí íèéò õ¿ëýìæèéí
õèéí ÿëãàðàëòûí 7.0% áîëæ áàéíà. Áèîìàññûí õýðýãëýýã áàãàñãàæ, îé ìîä ñóóëãàõ
çàìààð õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ áîëîìæ áàéãàà þì.
պ人 àæ àõóéí ñàëáàð áóþó ÿëàíãóÿà ìàë àæ àõóé íü Ìîíãîëä õ¿í àìûí òàë
øàõàì õóâèéí àìüæèðãààíû ¿íäñýí ýõ ¿¿ñâýð áîëäîã. Óëñ îðíû õºãæèë íü õºäºº
àæ àõóéí ñàëáàðûí ¿éëäâýðëýë áà õºãæ뺺ñ èõýýõýí õàìààðíà. Ìåòàíí ¿íäñýí
ýõ ¿¿ñâýð íü õºäºº àæ àõóéí ñàëáàð áºãººä íèéò ìåòàí ÿëãàðàëòûí 92- 93%-èéã
ýçýëæ áàéíà.
3.2 ÕЇëýìæèéí õèéí Яëãàðàëòûã áóóðóóëàõ áîäëîãî,
àðãà õýìæýý
3.2.1 Äýëõèéí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ åðºíõèé ÷èã
õàíäëàãà, áîäëîãî, àðãà õýìæýý
Óëñ îðíóóä ÕÕß-ûã áóóðóóëàõàä ÷èãëýñýí ººðñäèéí îíöëîã íºõöºëä çîõèöñîí
áîäëîãî áîëîâñðóóëàí, ºðãºí õ¿ðýýòýé àðãà õýìæýý àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà.
Òýäãýýðèéí õýðýãæèëò íü òóõàéí óëñûí îíöëîã, óëñ îðíû õàìòûí àæèëëàãààíû
ò¿âøèí, õàðèëöàí óÿëäàà, îéëãîëöëîîñ èõýýõýí õàìààðàõ áîëîâ÷ çàðèì îðîí áà

45

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

ñàëáàðò õýðýãæ¿¿ëñýí òóðøëàãààñ õàðàõàä àëèâàà àðãà çàì íü ººðèéí äàâóó áîëîí
ñóë òàëтай áàéíà.9
Áîäëîãî áà àðãà õýìæýýã ¿íýëýõýä äàðààõ ¿íäñýí 4 øàëãóóðûã õýðýãëýäýã:
1) áàéãàëü îð÷èíä ñºðºã íºëººã¿é,
2) çàðäàë õÿìä,
3) ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõ áîëîìæòîé (¿¿íä õºðºí㺠áàãòàíà),
4 çîõèîí áàéãóóëàëòûí õóâüä áîëîìæòîé áàéõ.
ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ áîäëîãûí ¿éë àæèëëàãààíû íèéòëýã ç¿éëñ íü:
- Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí òàëààð áàðèìòëàõ áîäëîãûã õºãæëèéí ºðãºí
õ¿ðýýòýé áóñàä áîäëîãóóäòàé óÿëäóóëàõ íü õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîí ñààä
áýðõøýýëèéã äàâàí òóóëàõàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëíý.
- Ä¿ðýì æóðàì, ñòàíäàðò íü ÕÕß-ûí ò¿âøèíã òîäîðõîé áîëãîõîä íºëºº ¿ç¿¿ëíý.
Ãýâ÷ òýäãýýð íü øèíýëýã áîëîí èë¿¿ áîëîâñðîíãóé òåõíîëîãèéã áèé áîëãîæ
÷àäàõã¿é þì.
- Òàòâàð, õóðààìæ íü ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ ¿éë àæèëëàãààíû ò¿âøíèé ¿íýëãýý
áîëæ ÷àäàõã¿é. ÕÕß-ûí ¿íèéã òîãòîîõ ¿ð ä¿íòýé àðãà áîë òàòâàð ãýæ çàðèì
õýâëýëä òîäîðõîéëñîí áàéäàã.
- Ñàíõ¿¿ãèéí óðàìøóóëëûã (òàòààñ áà òàòâàðûí õºíãºëºëò) øèíý òåõíîëîãèéã
áîëîâñðóóëàí äýëãýð¿¿ëýõ áîëîí äýìæèõýä Çàñãèéí ãàçàð áàéíãà àøèãëàäàã.
Ýäèéí çàñãèéí çàðäàë íü äýýð äóðäñàí àðãà õýðýãñë¿¿äèéã áîäâîë åðºíõèé人
ºíäºð áàéäàã ó÷ðààñ ñààä áýðõøýýëèéã äàâàõàä ýäãýýð íü øèéäâýðëýõ
¿¿ðýãòýé.
- Àæ ¿éëäâýð áà Çàñãèéí ãàçðûí õîîðîíäîõ ñàéí äóðûí ÿðèà õýëýëöýýð,
õàìòûí àæèëëàãàà íü óëñ òºðèéí õóâüä íààøòàé áºãººä ñîíèðõîã÷ òàëóóäûí
äóíä îéëãîëöëûã íýìýãä¿¿ëýõýýñ ãàäíà ¿íäýñíèé õýìæýýíèé áîäëîãóóäûã
õºãæ¿¿ëýõýä ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Èõýíõ ãýðýý õýëýëöýýð íü æèðèéí áèçíåñèéí
çàð÷ìààð õèéãääýã òóë ÿëãàðàëòûã áóóðóóëæ ÷àääàãã¿é. Ãýõäýý çàðèì
îðíóóäàä õèéãäñýí ãýðýýí¿¿ä íü õàìãèéí øèëäýã òåõíîëîãèéí õýðýãëýýã
õóðäàñãàñàí, ÿëãàðàëòûí áóóðàëòûã ìýäýãäýõ¿éö íýìýãä¿¿ëñýí òóðøëàãà
áàéäàã.
- Ìýäýýëëèéí àðãà õýðýãñýë íü (æèøýý íü, ñóðòàë÷èëãààíû êîìïàíè) õîëáîãäîõ
øààðäëàãàòàé ìýäýýëëýýð õàíãàõ çàìààð áàéãàëü îð÷íû ÷àíàðò ýåðýãýýð
íºëººëºõ áîëîâ÷ ìýäýýëýë ñóðòàë÷èëãàà ÿìàð íºëºº ¿ç¿¿ëýõèéã òîîí
¿ç¿¿ëýëòýýð ¿íýëýõýä áýðõøýýëòýé þì.
- Ñóäàëãààíû àæèë, áîëîâñðóóëàëò, ¿ç¿¿ëýí òàíèëöóóëàõ ¿éë àæèëëàãàà
íü òåõíîëîãèéí äýâøëèéã óðàìøóóëæ, çàðäëûã áóóðóóëàí, òîãòâîðæèëòûã
õàíãàõàä äýâøèë ãàðãàæ ÷àäíà.

9. Executive Summary for Policymakers: Climate Change Assessment Report (AR4-IPCC) 2007, IPCC

46

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Õ¿ñíýãò 3.4 Áàéãàëü îð÷èíä ýýëòýé áîäëîãî, àðãà õýìæýý
Ñàëáàð

Áàéãàëü îð÷èíä ýýëòýé áîäëîãî, àðãà
õýìæýý
Õàòóó ò¿ëøíèé òàòààñûã áóóðóóëàõ

Õàòóó ò¿ëøèíä íîãäóóëàõ òàòâàð,
Ýð÷èì õ¿÷íèé í¿¿ðñòºðºã÷èéí òàòâàð
õàíãàëò
Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé õºðºíãº
îðóóëàëòûã äýìæñýí òàðèô
Ò¿ëø õýìíýõ, áèîò¿ëøèéã õýðýãëýõ, çàì
òýýâýðò ÑÎ2-ûí ñòàíäàðò òîãòîîõ

Òýýâýð

Ìàøèí õóäàëäàæ àâàõ, á¿ðòã¿¿ëýõ,
àøèãëàõàä òàòâàð àâàõ, õºäºëã¿¿ðèéí
ò¿ëøèíä òàòâàð íîîãäóóëàõ, çàìûí áà
çîãñîîëûí ¿íý òîãòîîõ
Ãàçàð àøèãëàëòûí æóðàì áîëîí äýä
á¿òöèéí òºëºâëºëòººð äàìæóóëàí
õºäºë㺺íèé çîõèöóóëàëòàä íºëººëºõ
Íèéòèéí òýýâðèéí çîõèñòîé õýðýãñýë
áîëîí õºäºëã¿¿ðã¿é òýýâðèéí õýëáýðò
õºðºí㺠îðóóëàõ
Òîíîã òºõººðºìæèéí ñòàíäàðò áà
øîøãîëîëòûí õýðýãëýý
Áàðèëãûí íîðì áà ãýð÷èëãýýæ¿¿ëýëò

Áàðèëãà

Õýðýãëýýíèé ìåíåæìåíòèéí õºòºëáºð¿¿ä
Õóäàëäàí àâàëòûã îðîëöóóëñàí çàñãèéí
ãàçðûí õºòºëáºð¿¿ä
Ýð÷èì õ¿÷íèé õýìíýëòèéí (ESCO)
êîìïàíèóäûã äýìæèõ
Õàðüöóóëàõ ìýäýýëëýýð õàíãàõ
¯éë àæèëëàãààíû ñòàíäàðò
Òàòààñ, òàòâàðûí õºíãºëºëò

Àæ ¿éëäâýð

Àðèëæààíû çºâøººðë¿¿ä

Ñàéí äóðûí õýëöë¿¿ä

¯íäñýí ñààä áýðõøýýë áà áîëîìæóóä
Îëîí æèë òîãòñîí ñîíèðõîëûí çºð÷èë
íü òýäãýýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä õ¿íäðýë
ó÷ðóóëíà.
Áàãà ÿëãàðóóëàëòòàé òåõíîëîãèä
çîðèóëñàí çàõ çýýë áèé áîëãîõ íü
çîõèìæòîé áàéæ áîëîõ þì.
Òýýâðèéí õýðýãñëèéí ïàðêèéí çºâõºí
çàðèì íýã õýñãèéã õàìðàõ íü ¿ð ä¿íã
õÿçãààðëàæ áîëíî.
ªíäºð îðëîãîòîé áàéõàä ¿ð ä¿í áóóðàõ
òàëòàé

Òýýâðèéí ñàëáàð íü õºãæèæ ýõýëæ áàéãàà
óëñóóäûí õóâüä òîõèðîìæòîé

Õýðýãöýýòýé ñòàíäàðòûã òîãòìîë ýðãýí
õàðàõ
Øèíý áàðèëãàä çîõèìæòîé áîëîâ÷ ìºðäºõ
íü õýö¿¿ áàéíà
¯éë÷ëýã÷ áàéãóóëëàãàä àøèãòàé áàéõààð
æóðàì áîëîâñðóóëàõ
Çàñãèéí ãàçðûí õóäàëäàí àâàëò íü
ýð÷èì õ¿÷íèé õýìíýëòòýé á¿òýýãäõ¿¿íèé
ýðýëòèéã íýìýãä¿¿ëíý
Ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí ñàíõ¿¿æèëòûã àâàõ
Òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýëòèéã óðàìøóóëàõàä
õýðýãòýé áàéõ òàëòàé. Îëîí óëñûí
òàâöàíä ºðñºëäºõºä ¿íäýñíèé áîäëîãûí
òîãòâîðòîé áàéäàë ÷óõàë.
Õºðºí㺠îðóóëàëòàíä óðüä÷èëàí õàðæ
áîëîõóéö õóâààðèëàëòûí ìåõàíèçì
áîëîí ¿íèéí òîãòâîðòîé áàéäàë ÷óõàë
Àìæèëòûí õ¿÷èí ç¿éëñ íü: òîäîðõîé
çîðèëãî, øèíý ñàíàà áîëîâñðóóëàõ, õÿíàõ
ìîíèòîðèíã õèéõýä ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéã
îðîëöóóëàõ, Çàñãèéí ãàçàð áîëîí àæ
¿éëäâýðèéí õîîðîíäîõ íÿãò õàìòûí
àæèëëàãàà

47

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Ãàçðûí ìåíåæìåíòèéã ñàéæðóóëàõ,
õºðñíèé í¿¿ðñòºðºã÷èéí àãóóëàìæèéã
òîãòîîõ, áîðäîîã ¿ð àøèãòàé õýðýãëýõ áà
óñæóóëàëòàä ñàíõ¿¿ãèéí óðàìøóóëàë,
çîõèöóóëàëò õèéõ
Îéí íººöèéã èõýñãýõ, îéã õàìãààëàõ
Îéí àæ àõóé,
Ãàçàð àøèãëàëòûí õóóëü æóðàì áà
îé ìîä
ò¿¿íèéã ìºðäºõ
Õàÿãäàë áîëîí áîõèð óñíû ìåíåæìåíòèéã
ñàéæðóóëàõ, ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã¿¿ä
Õîã
Õàÿãäàëûí
ìåíåæìåíò Õàÿãäëûí ìåíåæìåíòèéí æóðìóóä
պ人 àæ
àõóé

Òîãòâîðòîé õºãæëèéí ñàíààã äýìæèõ áà
¿¿ãýýðýý óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòºä ýìçýã
áàéäëûã áóóðóóëæ, õýðýãæ¿¿ëýõ ñààä
òîòãîðûã äàâàõ áîëíî
Õºðºí㺠îðóóëàëò áîëîí ãàçàð ºì÷ëºëèéí
áàéäàë íü ãîë áýðõøýýë áîëíî. ßäóóðëûã
áóóðóóëàõàä òóñàëæ ÷àäíà.
Òåõíîëîãè äýëãýð¿¿ëýõèéã äýìæèíý.
Õýðýãæ¿¿ëýõ ñòðàòåãèòýé óÿëäàí
¿íäýñíèé ò¿âøèíä ¿ð àøèãòàéãààð
õýðýãëýõ áîëîìæòîé

Ýõ ñóðâàëæ: Executive Summary for Policymakers: Climate Change Assessment Report
(AR4-IPCC) 2007, IPCC

3.2.2 Ìîíãîë îðíû õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ áîäëîãî
Ìàíàé îðíû õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí íèéò õýìæýý õàðüöàíãóé áàãà
áîëîâ÷ Ìîíãîë óëñ áóñàä óëñûí íýãýí àäèë õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ
¿íäýñíèé ñòðàòåãè, áîäëîãî áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ áîäëîãî,
àðãà õýìæýý íü çºâõºí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõàä ÷èãëýýä çîãñîõã¿é,
õ¿ëýìæèéí õèé èõýýð ÿëãàðóóëäàã ñàëáàðóóäàä ýð÷èì õ¿÷, äóëààíû õýðýãëýýíèé ¿ð
àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ, áàéãàëü îð÷èíä ýýëòýé òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýõýä ÷óõàë ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýíý.
Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ áîäëîãî íü äàðààõ àñóóäëóóäàä
òºâëºðíº10. ¯¿íä:
(a) Á¿òöèéí îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ, áàéãóóëëàãóóäûí õàìòûí àæèëëàãààã
õàíãàõ: ªìíº äóðüäñàíû äàãóó ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàð íü õ¿ëýìæèéí õèéí ãîë ýõ
¿¿ñâýð áºãººä ýð÷èì õ¿÷íèé àñóóäëóóä íü óëàì á¿ð èë¿¿ îëîí òàëòàé áîëæ
áàéãààãààñ õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ áîäëîãî íü ñàëáàð äóíäûí
íàðèéí óÿëäàà õîëáîîã õàíãàñàí, õàðèëöàí çîõèöóóëàëò øààðäàíà. Ýð÷èì õ¿÷òýé
õîëáîîòîé àñóóäëààð øèéäâýð ãàðãàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ, ¿¿ðýã íü Ýðäýñ áàÿëàã, ýð÷èì
õ¿÷íèé ÿàìàíä (ÝÁÝÕß) áàéäàã áîë õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ àæëûã
çîõèîí áàéãóóëàõ òîëãîéëîõ áàéãóóëëàãà íü Áàéãàëü îð÷èí àÿëàë æóóë÷ëàëûí
ÿàì (ÁÎÀÆß) áàéíà. Èéìä õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõàä ÷èãëýñýí
òºñºë, àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëýõ, áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ õýðýãæ¿¿ëýõ áàéãóóëëàãà
õîîðîíäûí ìàø òîäîðõîé õàðèëöàí óÿëäààã õàíãàõ ÿâäàë ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé.
(b) Ñàíõ¿¿æèëòèéí äàðààëàë òîãòîîõ: ÕÕß- ûã áóóðóóëàõ àðãà õýìæýý
íü èõ õýìæýýíèé õºðºí㺠îðóóëàëò øààðäàíà. Ìîíãîëûí ýäèéí çàñãèéí ÷àäàâõè
õÿçãààðëàãäìàë òóë áîëîìæòîé õºðºíãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã çàðöóóëàõ äàðààëëûã
¿íäýñíèé òºëºâëºëòèéí ò¿âøèíä ìàø òîäîðõîé òîãòîîõ, òýäãýýð ýõ ¿¿ñâýðèéã
10. Ìîíãîë óëñ: Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí ¿íýëãýýíèé èëòãýë-2009. Óëààíáààòàð 2010

48

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

òîäîðõîé ýäèéí çàñàã, òåõíèêèéí øàëãóóðààð õóâààðèëñàí áàéõ íü ìàø ÷óõàë.
ßëàíãóÿà, ñàíõ¿¿æèëòûã ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà áàéãóóëëàãóóäàä øóóä
øèëæ¿¿ëæ áàéõààð õóâààðèëàõ ¸ñòîé. Õàìòðàí àæèëëàõ áàéãóóëëàãóóäûí õóâüä
ìºí íîîãäîõ ñàíõ¿¿æèëòèéã õóâààðèëàõ øààðäëàãàòàé.
(c) Ýðõ ç¿éí ¿íäñèéã á¿ðä¿¿ëýõ: Çàñãèéí ãàçàð íü óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí
ýñðýã àâàõ àðãà õýìæýýíèé çîõèîí áàéãóóëàã÷, äýìæèã÷èéí õóâüä ýðõ ç¿éí áîëîí
á¿òöèéí îð÷íûã á¿ðä¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé. Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ
òºñë¿¿ä íü ãîëäóó ºðòºã çàðäëûí õóâüä èõýýõýí õýìæýýíèé àíõíû õºðºíãº
îðóóëàëò øààðäñàí, îð÷èí ¿åèéí òåõíîëîãèéã øààðääàã. Èéìä õ¿ëýìæèéí õèéí
ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ àðãà õýìæýýí¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä òîäîðõîé õýìæýýíèé
ýäèéí çàñãèéí áîëîí áîäëîãûí ìåõàíèçìóóä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý. Òóõàéëáàë,
ýäèéí çàñãèéí íýã ìåõàíèçì íü õºðºí㺠îðóóëàëòûí ñààä áýðõøýýëèéã äàâàí
òóóëàõàä ÷èãëýñýí òàòâàð, òàòâàðûí õºíãºëºëò áîëîí áóñàä íºõºí îëãîâîðóóä
áàéæ áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä, èë¿¿ ¿ð àøèãòàé òåõíîëîãè, í¿¿ðñòºðºã÷ áàãàòàé
ýð÷èì õ¿÷íèé ýõ ¿¿ñâýð, íººöèéí àøèãëàëòûí õàìãèéí ñàéí ìåíåæìåíò çýðãèéã
õýðýãæ¿¿ëýõ ¸ñòîé. Òàòâàðûí õºíãºëºëòèéã ÿëàíãóÿà ýð÷èì õ¿÷ àøèãëàëòûí ¿ð
àøèãòàé òîíîã òºõººðºìæèéã èìïîðòëîõ, ëèçèíãýýð àâàõàä õýðýãëýäýã. Ò¿¿í÷ëýí
òîäîðõîé õºíãºëºëò¿¿äèéã äàðààõ àðãà õýìæýýí¿¿äèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä õýðýãëýæ
áîëíî. ¯¿íä:
• Øèíý òåõíîëîãèéí ñóäàëãàà áîëîí áîëîâñðóóëàëò õèéõýä;
• Áàãà õ¿¿òýé çýýë îëãîõîä;
• Ýð÷èì õ¿÷íèé õýìíýëòòýé òîíîã òºõººðºìæ íýâòð¿¿ëýõýä;
• Îëîí íèéòèéí áîëîâñðîë, ìýäýýëëèéí ¿éë àæèëëàãàà çýðýã áîëíî.
Çîõèöóóëàõ ìåõàíèçì á¿ðä¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà íü äàðààõ ç¿éëä òºâëºðíº.
¯¿íä:
• Ýð÷èì õ¿÷íèé õýìíýëòèéí ñòàíäàðò áîëîí áàéãàëèéí íººöèéí ìåíåæìåíòèéí
¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîîòîé øèíý çîõèöóóëàëò, ä¿ðýì æóðàì áîëîâñðóóëàõ;
• ªíººãèéí ìºðäºãäºæ áàéãàà ä¿ðýì æóðìûí õýðýãæèëòèéã ñàéæðóóëàõ.
Òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýõ ñàíàë ñàíàà÷ëàãà íü ýð÷èì õ¿÷íèé õàíãàìæ,
õýðýãëýýíèé ñàëáàðûí ýð÷èì õ¿÷íèé ¿ð àøãèéã ñàéæðóóëàõ ¿éë àæèëëàãààã
äýìæèõýä ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Îëîí íèéòèéí áîëîâñðîë áîëîí ¿éëäâýðëýã÷, õýðýãëýã÷
õîîðîíäûí íÿãò õàìòûí àæèëëàãàà íü îðîí ñóóö áîëîí àëáàí áàéãóóëëàãóóäûí
áàðèëãà áàéøèíãèéí ñàëáàðò õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ àðãà
õýìæýýí¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä ÷óõàë õ¿÷èí ç¿éë þì. ¯¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä òîíîã
òºõººðºìæèéí ¿ð àøãèéí òýìäýãæ¿¿ëýëò õèéõ, áàéøèí áàðèëãà ýçýìøèã÷äýä
çîðèóëñàí ìýäýýëýë ñóðòàë÷èëãààíû òîâõèìîëóóä ãàðãàõ, ðàäèî, òåëåâèçèéí
ñóðòàë÷èëãààíû íýâòð¿¿ëýã ÿâóóëàõ çýðýã ºðãºí õ¿ðýýíèé áîëîâñðîë, ìýäýýëëèéí
àðãà õýðýãñýëèéã àøèãëàõ õýðýãòýé áîëíî. Ò¿¿í÷ëýí óëñ îðíû ýð÷èì õ¿÷íèé ñ¿ëæýýã
ºðãºæ¿¿ëýõ, óñàí öàõèëãààí ñòàíöûí òºñë¿¿äèéã ºðãºíººð áîëîâñðóóëàõ, ñàëõèí
áîëîí íàðíû ýð÷èì õ¿÷íèé ñèñòåìèéã àøèãëàõ çýðýã íü õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã
áóóðóóëàõ àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëýõýä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýýä çîãñîõã¿é õºäºº
49

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

îðîí íóòàãò òîãòâîðòîé õºãæëèéã õàíãàõàä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Ýð÷èì õ¿÷íèé
ñàëáàðò õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîîòîé õýä
õýäýí áîäëîãûí áàðèìò áè÷èã, õóóëü, õºòºëáºð õýðýãæèæ áàéíà.
Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé ¿íäýñíèé õºòºëáºð
Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûã ýð÷èìòýé õºãæ¿¿ëýõ äýëõèé íèéòèéí
õºãæëèéí õàíäëàãà, ìàíàé îðíû õºãæèëä ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷èéã ò¿ëõ¿¿ àøèãëàõ
õýðýãöýý øààðäëàãûã õàðãàëçàí Ìîíãîë Óëñûí Èõ õóðëûí 2005 îíû 6 äóãààð ñàðûí
9-íèé ºäðèéí 32 äóãààð òîãòîîëîîð “Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé ¿íäýñíèé õºòºëáºð”èéã áàòàëñàí. Ìîíãîë Óëñûí ýð÷èì õ¿÷íèé õàíãàìæèä ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé
ýçëýõ õóâü õýìæýýã íýìýãä¿¿ëæ, ýð÷èì õ¿÷íèé õàíãàìæèéí á¿òöèéã ñàéæðóóëàõ,
õºäºº îðîí íóòãèéã öàõèëãààíæóóëàõàä ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷èéã ºðãºí àøèãëàõ
çàìààð ýêîëîãèéí òýíöâýðòýé áàéäëûã õàíãàõ, ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ,
àæèëã¿éäýë, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ, íèéãìèéí òîãòâîðòîé õºãæëèéã õàíãàõ íºõöºëèéã
á¿ðä¿¿ëýõýä ýíýõ¿¿ õºòºëáºðèéí çîðèëãî îðøèíî.
Ýíýõ¿¿ õºòºëáºðò ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýëä ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé ýçëýõ
õóâü õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõ çîðèëòûã øàò äàðààòàé õýðýãæ¿¿ëýí, 2010 îíû ò¿âøèíä
óëñûí ýð÷èì õ¿÷íèé íèéò ¿éëäâýðëýëèéí 3-5 õóâü, 2020 îíû ò¿âøèíä 20-25 õóâèéã
ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷èéã àøèãëàí ¿éëäâýðëýõ çîðèëò äýâø¿¿ëñýí.
“Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õó÷íèé ¿íäýñíèé õºòºëáºð”-èéí ýõíèé ¿å øàò /2005-2010
îí/-ûã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûí õ¿ðýýíä Ìîíãîë Óëñàä íèéòäýý 131 ñàÿ $-ûí õºðºíãº
îðóóëàëòààð ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðèãäàæ, ºíººãèéí
áàéäëààð ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷ íü ìàíàé óëñûí ýð÷èì õ¿÷íèé ñóóðèëñàí ÷àäëûí
4.34 %-èéã ýçëýõ õýìæýýíä õ¿ðýýä áàéíà.
Õ¿ñíýãò 3.5 Öàõèëãààí ¿éëäâýðëýëèéí íèéò ñóóðèëàãäñàí ÷àäàëä
ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé ýçëýõ õóâü
Äóëààíû
öàõèëãààí
ñòàíö

ÌÂò
%

827.4
95.67

Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷ýýð öàõèëãààí
¿éëäâýðëýõ õ¿÷èí ÷àäàë
Óñ

Íàð

Ñàëõè

Íèéò

28.3
3.27

5.32
0.62

3.8
0.44

37.42
4.33

Íèéò
ñóóðèëàãäñàí
÷àäàë

864.82
100

Ýõ ñóðâàëæ: Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé ¿íäýñíèé ôîðóì.
Èëòãýëèéí ýìõýòãýë, Óëààíáààòàð, 2010

Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé õóóëü
Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé ¿íäýñíèé õºòºëáºðò äýâø¿¿ëñýí ýíýõ¿¿ çîðèëòûã
õýðýãæ¿¿ëýõ õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ çîðèëãîîð Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé
òóõàé õóóëèéã 2007 îíû 1-ð ñàðûí 11-íä Óëñûí Èõ Õóðëûí íýãäñýí ÷óóëãàíààð
áàòàëñàí.
50

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé õóóëèàð áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ, õºäºº
îðîí íóòãèéí õºãæëèéã ò¿ðãýòãýõ çîðèëãîîð ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷èéã àøèãëàõàä
òýðã¿¿ëýõ à÷ õîëáîãäîë ºã÷ õºãæ¿¿ëýõ, ýíý ÷èãëýëýýð ãàäààä äîòîîäûí õºðºíãº
îðóóëàëòûã õºõè¿ëýí äýìæèõ, òºðèéí áîëîí õóâèéí õýâøëèéí àæ àõóéí íýãæ
ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé çàõ çýýëä ºðãºíººð îðîëöîõ òààòàé íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëæ
áàéíà. Ýíýõ¿¿ õóóëèéí ãîë îíöëîã íü Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé ýõ ¿¿ñã¿¿ðèéã áàðüæ
áàéãóóëàõàä ãàäààä äîòîîäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷äàä òààòàé íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ
çîðèëãîîð äàìæóóëàõ ñ¿ëæýýíä õîëáîãäñîí áîëîí áèå äààñàí ñýðãýýãäýõ ýð÷èì
õ¿÷íèé ¿¿ñã¿¿ðýýð ¿éëäâýðëýí íèéë¿¿ëýõ ýð÷èì õ¿÷íèé ¿íý, òàðèôûã òîãòîîñîí.
Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé ¿íý òàðèôèéã òîãòîîõäîî ýíý ñàëáàðò òýðã¿¿ëýõ à÷
õîëáîãäîë ºã÷ õºãæ¿¿ëýõ øààðäëàãà, áîäèò çàðäàë, áóñàä îðíóóäàä áàðèìòàëæ
áàéãàà ¿íèéí ò¿âøèíã õàðãàëçàí òîãòîîæ, ò¿¿íèéã òîãòâîðòîé ìºðä¿¿ëýõ çàð÷èì
áàðèìòàëñàí áàéíà.
Äàìæóóëàõ ñ¿ëæýýíä õîëáîãäîõ ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé ¿¿ñã¿¿ðýýð
¿éëäâýðëýñýí öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé ¿íèéí çºð¿¿ã ýð÷èì õ¿÷ ¿éëäâýðëýí
äàìæóóëàõ ñ¿ëæýýíä íèéë¿¿ëäýã áóñàä òóñãàé çºâøººðºë ýçýìøèã÷äèéí õóäàëäàõ
ýð÷èì õ¿÷íèé ¿íýä øèíãýýí çîõèöóóëàõààð çààñàí.
Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé ñàíãèéí õºðºíãèéã Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé òóõàé
õóóëüä çààñíû äàãóó Áèå äààñàí ¿¿ñã¿¿ðýýð ¿éëäâýðëýñýí öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé
¿íèéí çºð¿¿ã Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé ñàíãààñ îëãîõîîð çààñàí áàéíà.
Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé ¿íý, òàðèôûã ýíý õóóëü õ¿÷èí òºãºëäºð áîëñîí
ºäðººñ ýõëýí 10-ààñ äîîøã¿é æèëèéí õóãàöààíä òîãòâîðòîé ìºðäºíº ãýæ õóóëèíä
çààñàí íü óðàìøóóëëûí ÷óõàë ìåõàíèçì þì.
.
Õ¿ñíýãò 3.6 Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷èéã äýìæèõ òàðèô
Äàìæóóëàõ ñ¿ëæýýíä õîëáîãäîîã¿é áèå
äààñàí ¿¿ñã¿¿ð, Äîë/êÂòö

Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé ýõ
¿¿ñã¿¿ðèéí òºðºë

Äàìæóóëàõ
Ñ¿ëæýýíä
õîëáîãäñîí
Äîë/êÂòö

Óñàí öàõèëãààí ñòàíö (5000 êÂò
õ¿ðòýë)

0.045-0.06

Ñàëõèí öàõèëãààí ¿¿ñã¿¿ð

0.08-0.095

0.10-0.15

Íàðíû öàõèëãààí ¿¿ñã¿¿ð

0.15-0.18

0.20-0.30

500 êÂò
õ¿ðòýë

5001-2000 êÂò

2001-5000
êÂò

0.08-0.10

0.05-0.06

0.045-0.050

Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé ñàí áàéãóóëàõ, á¿ðä¿¿ëýõ, ñàíãèéí õºðºíãèéã
çàðöóóëàõ, ã¿éöýòãýëèéã òàéëàãíàõòàé õîëáîãäñîí õàðèëöààã Çàñãèéí ãàçðûí
òóñãàé ñàíãèéí òóõàé õóóëèàð çîõèöóóëàõààð çààñàí. Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé
ñàíãèéí òóõàé õóóëèàð çîõèöóóëàãäàõ ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé ñàí íü ñýðãýýãäýõ
ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýë, õýðýãëýýã õºãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð óëñûí òºñ⺺ñ îëãîñîí
õºðºíãº; îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, õàíäèâëàã÷ îðîí, ãàäààä óëñûí áîëîí Ìîíãîë
óëñûí áàéãóóëëàãà, õóóëèéí ýòãýýä, èðãýäèéí õàíäèâ, òóñëàìæ; Óóð àìüñãàëûí
51

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

ººð÷ëºëòèéí òóõàé ͯÁ-ûí ñóóðü êîíâåíöèéí Êèîòîãèéí ïðîòîêîëûí äàãóó
õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí áàòàëãààæñàí áóóðóóëàëòûã áóñàä îðîíä õóäàëäàõ
¿éë àæèëëàãààíààñ òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èò áàéãóóëëàãóóäàä îðîõ
îðëîãûí 50 õóâü áîëîí áóñàä îðëîãîîñ á¿ðäýíý.
“100,000 íàðíû ãýð” ¿íäýñíèé õºòºëáºð
Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàð õºäººãèéí àðä èðãýäèéã 纺âðèéí öàõèëãààí
¿¿ñã¿¿ðýýð õàíãàõ çîðèëãîîð “100,000 íàðíû ãýð” ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéã 2001 îíîîñ
ýõëýí õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. Ýíý àæëûí õ¿ðýýíä 30-70 Âò-ûí ÷àäàëòàé ñàéí ÷àíàðûí
íàðíû öàõèëãààí ¿¿ñã¿¿ðèéã ìàë÷äàä 50%-èéí õºíãºëºëòòýé㺺ð íèéë¿¿ëýõ
àæëûã Ýðäýñ áàÿëàã ýð÷èì õ¿÷íèé ÿàìíààñ çîõèîí áàéãóóëæ áàéíà. Õýðýãæèëòèéí
áàéäëûã Õ¿ñíýãò 3.7-ä ¿ç¿¿ëýâ.
Õ¿ñíýãò 3.7 “100000 íàðíû ãýð” ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéí
õýðýãæèëòèéí áàéäàë
Õýðýãæ¿¿ëñýí ¿å øàò

2001-2002

2003-2005

2007-2008

2009-2011

Нийт

Íàðíû öàõèëãààí ¿¿ñã¿¿ðýýð
õàíãàãäñàí ºðõèéí òîî

1032

31790

40400

26778

100000

Õóâü

1.0%

31.8%

40.4%

26.8%

100%

Íèéò õóâü

1.0%

32.8%

73.2%

100%

100%

Ýõ ñóðâàëæ: Ýðäýñ áàÿëàã, ýð÷èì õ¿÷íèé ÿàì, Ýð÷èì õ¿÷íèé ãàçàð

52

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

4. Õ¯ËÝÌÆÈÉÍ ÕÈÉÍ ßËÃÀÐÀËÒÛÃ
ÁÓÓÐÓÓËÀÕ ÕÓÂÈËÁÀÐÓÓÄ, ÕÝÐÝÃƯ¯ËÝÕ
ÀÐÃÀ ÌÅÕÀÍÈÇÌ
“Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí ͯÁ-ûí ñóóðü êîíâåíö, ò¿¿íèé Êèîòîãèéí
Ïðîòîêîëûí ãîë ¿ð ä¿í íü óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòºä äýëõèé íèéòèéí
àíõààðëûã õàíäóóëæ, ¿íäýñíèé öîãö áîäëîãî, àðãà õýìæýýã äýìæèí,
í¿¿ðñòºðºã÷èéí îëîí óëñûí çàõ çýýëèéã áèé áîëãîí, õ¿ëýìæèéí õèéí
ÿëãàðàëòûã öààøèä áóóðóóëàõ õ¿÷èí ÷àðìàéëòûí ¿íäñèéã òàâüñàí ÿâäàë
þì” [Climate Change Assessment Report (AR4-IPCC), 2007, IPCC].

4.1 ÕЇëýìæèéí õèéí Яëãàðàëòûã áóóðóóëàõ Їíýëãýý, òîîöîî
Хїлэмжийн хийн ялгаралтыг (ÕÕß) áóóðóóëàõ ¿íýëãýý ãýäýã íü òóõàéí îðíû
õóâüä õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ ÿíç á¿ðèéí òåõíîëîãè áîëîí ïðàêòèê
àðãà õýìæýýí¿¿äýä ä¿í øèíæèëãýý ºãºõ ÿâäàë þì. Èíãýæ ¿íýëãýý õèéõäýý òóõàéí
óëñûí õýòèéí õºãæëèéí õýä õýäýí õóâèëáàð (ñöåíàðè) áîëîâñðóóëæ òýäãýýðèéã
õîîðîíä íü õàðüöóóëæ øèíæëýõ àðãà õýðýãëýäýã. Õºãæëèéí ñóóðü ñöåíàðèéã ÕÕß-ûã
áóóðóóëàõ ñöåíàðòàé õàðüöóóëæ ä¿í øèíæèëãýý õèéíý. Õºãæëèéí ñóóðü ñöåíàðè íü
ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ òàëààð ÿìàð íýãýí àðãà õýìæýý àâààã¿é òîõèîëäîëä ÕÕß öààøäàà
õýðõýí ºñºõèéã õàðóóëäàã.
ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ ãýäãèéã óëñ îðíóóäûí õóâüä õàðüöàíãóé óòãààð îéëãîõ
íü ç¿éòýé þì. Ýíä äàðààõ õî¸ð îéëãîëò áàéíà. Íýãä¿ãýýðò, Êèîòîãèéí ïðîòîêîëûí
õ¿ðýýíä ºíäºð õºãæèëòýé îðíóóä õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòàà 1990 îíû ò¿âøèíãýýñ
òîäîðõîé õóâü õýìæýýãýýð áóóðóóëàõ õóóëü÷èëñàí ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí. Õî¸ðäóãààðò,
õºãæèæ áàéãàà îðíóóäûí õóâüä ÕÕß-ûí îäîîãèéí õýìæýýãýý öààøèä øóóä áóóðóóëàõ
¸ñòîé ãýñýí øààðäëàãà òàâèãääàãã¿é. Ó÷èð íü ýäãýýð îðíóóä òîãòâîðòîé õºãæëèéí
áîäëîãîî õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä ÕÕß íü öààøèä òîäîðõîé õóãàöààíä ºñ÷ áîëîõûã
¿ã¿éñãýæ áîëîõã¿é þì. Èéìä ýäãýýð õºãæèæ áàéãàà îðíóóä õºãæëèéí õýâèéí íºõöºëä
áàéæ áîëîõ ÕÕß-ûí õýìæýýãýý ÿìàð íýãýí àðãà õýìæýý àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ çàìààð
òîäîðõîé õóâü õýìæýýãýýð áóóðóóëàõ çîðèëò äýâø¿¿ëæ áàéíà. ªºðººð õýëáýë ýäãýýð
îðíóóäûí õóâüä ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ õàðüöàíãóé çîðèëò òàâüæ àæèëëàíà ãýñýí ¿ã þì.
53

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàð
Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðò õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ áîëîìæòîé
õóâèëáàðóóäûã Õ¿ñíýãò 4.1-ä ¿ç¿¿ëýâ.
Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûí ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ ¿íýëãýýã “Àçè òèâä õ¿ëýìæèéí
õèéí ÿëãàðàëòûã áàãà çàðäëààð áóóðóóëàõ ñòðàòåãè” (ALGAS) íýðòýé á¿ñèéí
òºñëèéí õ¿ðýýíä õèéñýí áàéíà. Ýíýõ¿¿ ñóäàëãààãààð ÕÕß-ûí òîîëëîãî áîëîí ò¿¿íèé
õýòèéí õàíäëàãûã ¿íäýñëýí õ¿ëýìæèéí õèéã áóóðóóëàõ áîëîìæòîé ãîë ñàëáàðóóäûã
òîäîðõîéëñîí áàéíà. Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðò ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ áîëîìæèò õóâèëáàðûí
äýëãýðýíã¿é æàãñààëòûã ãàðãàæ, ÷àíàðûí øàëãóóðûí ¿ç¿¿ëýëòèéã àøèãëàí øèíæèëãýý
õèéñýí áàéíà. Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ õàìãèéí áàãà çàðäàë á¿õèé
õóâèëáàðûã áîëîâñðóóëàõàä òºëºâëºëòèéí òîîöîîíû EFOM-ENV áà MEDEE/S-ENV
çàãâàðóóäûã àøèãëàæýý. Ýäãýýð çàãâàðóóäààð áîëîìæèò îëîí õóâèëáàðûã, òóõàéëáàë
ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýë, õýðýãëýýíèé ¿ð àøãèéã ñàéæðóóëàõ, õ¿ëýìæèéí õèé áàãà
ÿëãàðóóëäàã ýð÷èì õ¿÷íèé íººöèéã ò¿ëõ¿¿ àøèãëàõ õóâèëáàðóóäûã àâ÷ ¿çýõ íü Ìîíãîë
îðíû õóâüä õýðýãæ¿¿ëýõýä èë¿¿ áîëîìæòîé ãýæ ¿çñýí áàéíà.
Õ¿ñíýãò 4.1 Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðò õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã
áóóðóóëàõ õóâèëáàðóóä
Ñàëáàð

Õóâèëáàð
Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé
õýðýãëýýã íýìýãä¿¿ëýõ

Õàëààëòûí çóóõíû ¿ð
àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ
Ýð÷èì
õ¿÷íèé
õàíãàìæ

Ãýð àõóéí çóóõ áîëîí
ïèéøèíã ñàéæðóóëàõ,
ò¿ëøèéã ñîëèõ
Í¿¿ðñíèé ÷àíàðûã
ñàéæðóóëàõ
ÄÖÑ –ûí ãîðèì,
àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ

Ýð÷èì
õ¿÷íèé
õýðýãëýý

54

Áàðèëãûí äóëààëãûã
ñàéæðóóëàõ
Àæ ¿éëäâýðò ýð÷èì
õ¿÷íèé ¿ð àøãèéã
ñàéæðóóëàõ

Áóóðóóëàõ àðãà òåõíîëîãè
Óñàí öàõèëãààí ñòàíö
Ñàëõèí ïàðê
Íàðíû öàõèëãààí ¿¿ñã¿¿ð (PV)
Íàðíû êîëëåêòîð
Îäîî àæèëëàæ áàéãàà õàëààëòûí çóóõíóóäûí ¿ð àøãèéã
äýýøë¿¿ëýõ
Øèíý òåõíîëîãèîð ¿éëäâýðëýñýí, ºíäºð ¿ð àøèãòàé çóóõûã
ñóóðèëóóëàõ
Õàëààëòûí çóóõûã æèæèã ÷àäëûí äóëààíû öàõèëãààí ñòàíö
(ÄÖÑ) áîëãîí õóâèðãàõ
Ãýð àõóéí çóóõ, ïèéøèíã ò¿ëø áàãà çàðöóóëäàã ºíäºð ¿ð
àøèãòàé çóóõààð ñîëèõ
Ãýð àõóéí çóóõ, ïèéøèíãèéí ò¿ëøèéã ñîëèõ
Í¿¿ðñèéã áàÿæóóëàõ
Óóðõàé äýýð í¿¿ðñ îëáîðëîõ ¿ð àøèãòàé òåõíîëîãè áà òîíîã
òºõººðºìæèéã íýâòð¿¿ëýõ
¯ð àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõ
Äîòîîä õýðýãöýýã áóóðóóëàõ
Áàðèëãûí äóëààí òóñãààðëàãûã ñàéæðóóëàõ
Áàðèëãûí äóëààí õàíãàìæèéí ñèñòåìèéã ñàéæðóóëàõ
Ãýðýëò¿¿ëãèéí ¿ð àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõ
Ìåíåæìåíòèéã ñàéæðóóëàõ
Õºäºëã¿¿ðèéí ¿ð àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõ
Òåõíîëîãèéí ººð÷ëºëò õèéõ (æèøýý íü, öåìåíòèéí
¿éëäâýðò õóóðàé òåõíîëîãèéã íýâòð¿¿ëýõ ã.ì)

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûí CO2-ûã áóóðóóëàõ àðãûã äàðààõ ¿íäñýí õî¸ð á¿ëýãò
õóâààæ áîëíî. ¯¿íä: (1) ýð÷èì õ¿÷íèé õýìíýëò áóþó ¿ð àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõ; (2)
í¿¿ðñòºðºã÷èéí àãóóëàìæ èõòýé ýð÷èì õ¿÷íèé ýõ ¿¿ñâýðèéã áàãà í¿¿ðñòºðºã÷
àãóóëñàí ýõ ¿¿ñâýðýýð îðëóóëàõ.
Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ áîëîìæòîé õóâèëáàðóóäûã äàðààõ
øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã àøèãëàí ñîíãîñîí áàéíà:
• ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ õýìæýý;
• Õýðýãëýõ õ¿ðýý áà õÿçãààð;
• Áýëýí áàéäàë/áèçíåñèéí áýëýí áàéäàë;
ALGAS òºñ뺺ð ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ õàìãèéí èõ áîëîìæòîé ãýæ ¿íýëñýí
õóâèëáàðóóä11 íü:
• Í¿¿ðñèéã áàÿæóóëàõ;
• Ò¿ëøíèé øàòàëòûí ¿ð àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõ;
• Äóëààí öàõèëãààíû òºâèéí äîòîîä õýðýãöýýã áóóðóóëàõ;
• Äàìæóóëàõ áà ò¿ãýýõ ñ¿ëæýýíèé àëäàãäàëûã áóóðóóëàõ;
• Áàãà äóíä îâðûí ñàëõèí ¿¿ñã¿¿ð àøèãëàõ;
• Áèîìàññûã õèéæ¿¿ëæ àøèãëàõ;
• Áàãà îâðûí ÓÖÑ-ûí òºñë¿¿ä õýðýãæ¿¿ëýõ;
• Äóëààí áà öàõèëãààíû õîñîëñîí ¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëýõ;
• Öàõèëãààí õºäºëã¿¿ðèéí ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ;
• Í¿¿ðñíèé õýìíýëòòýé çóóõ íýâòð¿¿ëýõ;
• Öàõèëãààíû õýìíýëòòýé ãýðýëò¿¿ëýã íýâòð¿¿ëýõ;
• Áàðèëãûí äóëààëãûã ñàéæðóóëàõ;
• Òýýâðèéí õýðýãñýëèéí ò¿ëøíèé õýðýãëýýíèé ¿ð àøãèéã ñàéæðóóëàõ çýðýã þì.
Í¿¿ðñíèé áàÿæóóëàëò. Í¿¿ðñ íü Òºâèéí ýð÷èì õ¿÷íèé ñèñòåìèéí (ÒÝÕÑ)
öàõèëãààí, äóëààíû ¿éëäâýðëýë áîëîí îðîí íóòãèéí äóëààí ¿éëäâýðëýëä õàìãèéí
õÿìä ò¿ëø õýâýýð áàéíà. Óóðõàéíóóä äýýð í¿¿ðñ áàÿæóóëàõ òåõíîëîãè áàéõã¿é.
Í¿¿ðñèéã áàÿæóóëàõ òåõíîëîãèéã íýâòð¿¿ëñíýýð ñóóðèí ãàçðûí àãààðûí áîõèðäëûã
áóóðóóëàõ, ¿íñíèé õóðèìòëàë áîëîí õ¿õðèéí èñëèéí ÿëãàðàëòûã áàãàñãàõ, í¿¿ðñ
òýýâýðëýëòèéí ¿ð àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõ çýðýã äàâõàð à÷ õîëáîãäîëòîé. Öàõèëãààí
ñòàíö äýýð ñàéí ÷àíàðûí í¿¿ðñ øàòààñíààð ýð÷èì õ¿÷ ¿éëäâýðëýëèéí ¿ð àøèã
äýýøëýíý.
Äóëààíû öàõèëãààí ñòàíöûí “äîòîîä õýðýãöýý”. Ìîíãîëûí äóëààíû
öàõèëãààí ñòàíöóóä (ÄÖÑ) íü öàõèëãààí áà äóëààíû ýð÷èì õ¿÷èéã õîñëîí
¿éëäâýðëýõ òåõíîëîãèîð àæèëëàäàã. ̺í òîìîîõîí ¿éëäâýð¿¿äèéí óóðûí õýðýãöýýã
ÄÖÒ-ººñ õàíãàäàã. ÄÖÒ-èéí ýð÷èì õ¿÷íèé äîòîîä õýðýãöýý íü õàðüöàíãóé ºíäºð.
ÄÖÒ-èéí äîòîîä õýðýãöýýã áóóðóóëàõ àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëñíýýð õ¿ëýìæèéí
õèéí ÿëãàðàëò áóóðàõààñ ãàäíà öàõèëãààí ñòàíöûí àøèãò àæèëëàãàà äýýøèëæ,
ýäèéí çàñãèéí ¿ç¿¿ëýëò ñàéæèðíà.
11. Эх сурвалж: Asia Least-cost Greenhouse Gas Abatement Strategy (ALGAS)-MONGOLA, ADB

55

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé äàìæóóëàëò, ò¿ãýýëòèéí àëäàãäàë. Ìîíãîë
óëñûí ÒÝÕÑ-èéí äàìæóóëàõ ñèñòåì íü 220 áîëîí 110 êÂ-ûí àãààðûí øóãàìààñ
á¿ðäýíý. Ò¿ãýýõ ñ¿ëæýý íü 110 êÂ-îîñ äîîø õ¿÷äýë á¿õèé öàõèëãààí äàìæóóëàõ
øóãàì áà òýäãýýðò õîëáîãäñîí äýä ñòàíöóóäààñ á¿ðäýíý. Öàõèëãààí äàìæóóëàõ,
ò¿ãýýõ ñèñòåìèéí àëäàãäëûã áóóðóóëàõ ãýäýã íü àøèãëàëòàä áàéãàà õóó÷èí øóãàì
ñ¿ëæýýã øèíý÷ëýí ñàéæðóóëàõ, õóó÷èðñàí, àëäàãäàë èõòýé òðàíñôîðìàòîðóóäûã
ñîëèõ, ãîðèì àæèëëàãààã îíîâ÷òîé áîëãîõ çýðýã àðãà õýìæýý àâíà ãýñýí ¿ã þì.
Íýìýëò òàéëáàð:
Í¿¿ðñ, áàéãàëèéí õèé çýðýã îðãàíèê áîëîí áèîìàññûí ò¿ëø øàòààæ
¿¿ññýí äóëààíû ýíåðãèéí òóñëàìæòàéãààð öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷ ¿éëäâýðëýäýã
¿¿ñã¿¿ðèéã Äóëààíû öàõèëãààí ñòàíö (ÄÖÑ) ãýíý. Äóëààíû öàõèëãààí
ñòàíöûã àæèëëàãààíû çàð÷èì, õàìðàõ õ¿ðýýãýýð íü Äóëààí öàõèëãààíû òºâ
áà Êîíäåíñàöûí öàõèëãààí ñòàíö ãýæ àíãèëíà.
• Äóëààí öàõèëãààíû òºâ (ÄÖÒ)- Òîì õîòîä áàéãóóëàãäàõ áºãººä öàõèëãààí
áà äóëààíû ýð÷èì õ¿÷èéã õîñëîí ¿éëäâýðëýæ óã õîòûã äóëààíààð, á¿ñ
íóòãèéã öàõèëãààíààð õàíãàíà. Ýíý òºðëèéí äóëààíû öàõèëãààí ñòàíöûã
áèä ãîë òºëºâ îðîñ íýðýýð ÒÝÖ ãýæ õýëäýã.
• Äóëààíû êîíäåíñàöûí öàõèëãààí ñòàíö (ÄêÖÑ)- Í¿¿ðñíèé óóðõàéí äýðãýä
áàéãóóëàãäàõ áºãººä çºâõºí öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷ ¿éëäâýðëýæ á¿ñ íóòãèéã
öàõèëãààíààð õàíãàíà. Ýíý òºðëèéí äóëààíû öàõèëãààí ñòàíö Ìîíãîë
óëñàä îäîîãîîð áàéõã¿é, õàðèí îéðûí ¿åä áàðèõààð òºëºâëºæ áàéãàà.
Äóëààíû ñ¿ëæýýíèé àëäàãäàë. Äóëààíû ñ¿ëæýýíèé àëäàãäàëûã áóóðóóëàõûí
òóëä óñ àëäàëòûã çîãñîîõ, õààëòóóäûã ñîëèõ, øóãàìûí äóëààëãûã ñàéæðóóëàõ çýðýã
àðãà õýìæýý àâàõ øààðäëàãàòàé. Äóëààíû ñ¿ëæýýã õóâüñàõ çàðöóóëàëòûí íàñîñûí
ñèñòåìä øèëæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áºãººä èíãýñíýýð îðãèë à÷ààëëûí õýðýãöýýã
èõýýõýí áóóðóóëæ ÷àäíà. Ýíý õóâèëáàð íü Ìîíãîë îðíû õóâüä ìàø áîëîìæòîé
ñîíãîëò áàéæ áîëîõ áºãººä ýíý õóâèëáàðûí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ
¿ð íºëºº íü èõ. Äóëààíû ñ¿ëæýýíèé øèíý÷ëýëèéí õýä õýäýí òºñºë Óëààíáààòàð
õîòîä õýðýãæñýí áàéíà.
Ò¿ëø øàòàëòûí ¿ð àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõ. Ýíý õóâèëáàð íü áàãà îâðûí
õàëààëòûí çóóõíû øàòàëòûí ïðîöåññèéã ñàéæðóóëàõ àðãà çàìûã àâ÷ ¿çäýã. Áàãà
îâðûí õàëààëòûí çóóõ íü èõýâ÷ëýí îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû ìýäýëä áàéäàã
áºãººä ýìíýëýã, ñóðãóóëü çýðýã òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãàä äóëààí ºãºõ
çîðèóëàëòòàé. Òåõíîëîãè íü õîöðîãäñîí, àøèãëàëò,çàñâàð ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð ìóó
çýðãýýñ øàëòãààëàí çóóõíû ¿ð àøèã (40-60)% áàéíà. Ýíãèéí, õÿëáàð øèíý÷ëýëèéí
àðãààð çóóõíû ¿ð àøãèéã (75-85)% áîëòîë íýìýãä¿¿ëæ áîëîõûã çàðèì áèå äààñàí
ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í õàðóóëæ áàéíà. Ýäãýýð çóóõûã îð÷èí ¿åèéí çóóõààð ñîëèõ íü ìºí
áîëîëöîîòîé õóâèëáàð þì. Ýíý õóâèëáàðò õàìààðàõ òåõíîëîãè áîëîí àðãà õýìæýý
íü ºíäºð ¿ð àøèãòàé ãàëûí õîòîë, øàòàëòûí ïðîöåññèéí õÿíàëò, ìîíèòîðèíãèéí
ñèñòåìèéã àøèãëàí õýìíýëòòýé, àðâè÷ áàéäëûã õýâø¿¿ëæ íýâòð¿¿ëýõ ÿâäàë þì.
56

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Áàãà îâðûí óñàí öàõèëãààí ñòàíö. Óñíû ýð÷èì õ¿÷ íü àëñëàãäñàí áºãººä
õÿçãààðëàãäìàë òîîíû õýðýãëýã÷äèéí öàõèëãààíû õýðýãöýýã õàíãàõ àðãóóäûí íýã
þì. Îäîîãèéí áàéäëààð Òàéøèð (11 MÂò) áà ĺðãºíèé (12 MÂò) Óñàí öàõèëãààí
ñòàíö (ÓÖÑ) àæèëëàæ áàéãàà áºãººä ýäãýýðýýñ ãàäíà (5-110) ÌÂò ÷àäàëòàé óñíû
ýð÷èì õ¿÷ àøèãëàõ áîëîìæòîé 20 ãàðóé ãàçðûã òîãòîîñîí áàéíà. Ýíýõ¿¿ õóâèëáàð
íü Ìîíãîë îðíû õóâüä äóíä çýðãèéí áîëîìæòîé þì. Ýíýõ¿¿ õóâèëáàðûí õ¿ëýìæèéí
õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ íºëººëºë íü ºíäºð áîëîâ÷ áàéãàëü îð÷èíä ¿ç¿¿ëýõ
ñºðºã íºëººëëèéã óðüä÷èëàí ñàéòàð ñóäëàõ øààðäïëàãàòàé.
Íàðíû öàõèëãààí ¿¿ñã¿¿ð (PV). Ìîíãîë îðîí íü íàðíû ýð÷èì õ¿÷ýýð áàÿëàã
á¿ñ íóòàãò îðøäîã áºãººä åðºíõèé人 æèëä 2,250-3,300 öàã íàðòàé áàéäàã.
Îäîîãîîð íàðíû ýð÷èì õ¿÷èéã õºäººãèéí ìàë÷èí ºðõ¿¿ä èë¿¿ õýðýãëýæ áàéíà.
Ñ¿¿ëèéí 10 æèëèéí õóãàöààíä òºðºë á¿ðèéí áàãà îâðûí íàðíû öàõèëãààí ¿¿ñã¿¿ðèéã
õºäººãèéí ìàë÷èí ºðõ¿¿äýä íýâòð¿¿ëæ áàéíà. Íàðíû öàõèëãààí ¿¿ñã¿¿ðèéí ñèñòåì
íü áåíçèíýýð àæèëëàäàã áàãà îâðûí ãåíåðàòîðòàé õàðüöóóëàõàä áàãà çàðäàëòàé
õóâèëáàð þì. Îäîîãèéí áàéäëààð áàãà îâðûí íàðíû öàõèëãààí ¿¿ñã¿¿ðèéã (101,000 Âò) àëñëàãäñàí ãàçàðò àøèãëàæ áàéíà. Ìîíãîë îðíû õóâüä í¿¿äýë÷èí ºðõèéí
áàãà õýìæýýíèé ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýýíä íàðíû öàõèëãààí ¿¿ñã¿¿ð íü ýð÷èì õ¿÷íèé
óëàìæëàëò ýõ ¿¿ñâýðòýé ºðñºëäºõ¿éö áîëîìæòîé ãýñýí ¿íýëãýýã õèéñýí áàéíà.
Ñàëõèí öàõèëãààí ãåíåðàòîð. Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé òåõíîëîãèóä
äóíäààñ îëîí óëñûí ýð÷èì õ¿÷íèé çàõ çýýë äýýð ñàëõèíû ýð÷èì õ¿÷ íü ºðòºãèéí
õóâüä õàìãèéí ºðñºëäºõ¿éö ãýæ õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí áàéäàã. Ìîíãîë óëñ íü
ñàëõèíû ýð÷èì õ¿÷ àøèãëàõ òóðøëàãà áàãàòàé. Ìîíãîë îðíû ñàëõèíû ýð÷èì
õ¿÷íèé áîëîìæèéí ¿íýëãýýíèé õýä õýäýí ñèñòåì÷èëñýí ¿íýëãýý áàéäàã. Ýð÷èì
õ¿÷íèé ñèñòåìýýñ àëñëàãäñàí áºãººä ñàëõèíû íººöòýé ñóìûí òºâ¿¿äýä 100-150
êÂò ÷àäàëòàé ñàëõèí òóðáèíûã îäîî àøèãëàæ áóé äèçåëü ãåíåðàòîðòîé çýðýãöýý
àæèëëóóëàõ áîëîìæòîé. ¯¿íèé òóëä òåõíèê-ýäèéí çàñãèéí ¿íäýñëýëèéã íàðèéí
ãàðãàõ, ñóóðèëóóëàõ ãàçðàà çºâ ñîíãîõîîñ ãàäíà òîíîã òºõººðºìæèéí ñîíãîëòîä
îíöãîé àíõààðàõ õýðýãòýé. ̺í ò¿¿í÷ëýí òîì õ¿÷èí ÷àäëûí ñàëõèí ïàðê áàðüæ
ýð÷èì õ¿÷íèé ñèñòåìä õîëáîõ òºñëèéã Ìîíãîëä õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé.
Áèîìàññûã õèéæ¿¿ëýõ òåõíîëîãè. Áèîìàññûã õèéæ¿¿ëæ öàõèëãààí ãàðãàæ
áóé èõýíõ îðîíä õºäººãèéí öàõèëãààíû îäîîãèéí áîëîí èðýýä¿éí õýðýãöýýã
õàíãàõ áîëîìæèò õóâèëáàð õýìýýí ¿çäýã. Øààðäëàãàòàé öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷ýý
¿éëäâýðëýõèéí òóëä àëñëàãäñàí æèæèã ñóóðèíãóóäàä áèîìàññò ñóóðèëñàí öàõèëãààí
¿éëäâýðëýëèéí ñèñòåìèéã áàéãóóëàõ áîëîìæòîé þì. Îéí ìîä óðãàìëûí õàÿãäàë
èõòýé áîëîí ãàçàð òàðèàëàí ýðõýëäýã àëü ÷ ãàçàðò áèî öàõèëãààíû ñèñòåìèéã
ñóóðèëóóëæ áîëíî. Ìîíãîë óëñûí àëñëàãäñàí ñóìäûí öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé
õýðýãëýý íü îéðîëöîîãîîð 150-250 êÂò áàéäàã.
Ãýðýëò¿¿ëãèéí ¿ð àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõ. Ýíýõ¿¿ õýðýãëýýíèé òàëûí
ìåíåæìåíòèéí õóâèëáàð íü ¿ð àøèã ìóóòàé óëàéñàõ ÷èéäýíã ýð÷èì õ¿÷íèé
õýìíýëòòýé êîìïàêò ºäðèéí ãýðëýýð (CFL) áîëîí áóñàä õýìíýëòòýé ÷èéäýíãýýð
îðëóóëàõ ÿâäàë þì. CFL íü óëàéñàõ ÷èéäýíòýé àäèë õýìæýýíèé ãýðýë ãàðãàõ
57

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

áîëîâ÷ îéðîëöîîãîîð 70%-èàð áàãà öàõèëãààí õýðýãëýäýã. Õýäèéãýýð CFL íü
óëàéñàõ ÷èéäýíã áîäâîë èë¿¿ ¿íýòýé áîëîâ÷ ýäýëãýý óäààíòàé ó÷èð öàõèëãààíû
çàðäëûí õýìíýëòýýðýý ýäèéí çàñãèéí õóâüä èë¿¿ õýìíýëòòýé áàéäàã. Ìîíãîë
îðíû õóâüä ýíýõ¿¿ õóâèëáàðûí ýäèéí çàñãèéí áîëîìæèéã îäîîãîîð äóíä çýðýã ãýæ
¿íýëæ áàéãàà áºãººä ó÷èð íü ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä ò¿¿íèéã çºâõºí õÿçãààðëàãäìàë
òîîíû õýðýãëýã÷èä õóäàëäàí àâàõ áîëîìæòîé þì. Çàñãèéí Ãàçàð ýð÷èì õ¿÷íèé
õýìíýëòèéã äýìæèõ áîäëîãî ÿâóóëæ áàéãàà ó÷ðààñ áîäëîãûí ñààä áýðõøýýë íü
áàãà ãýæ ¿íýëñýí áîëíî. Ýíýõ¿¿ õóâèëáàðààð ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ íºëººëëèéã äóíä
çýðýã ãýæ ¿íýëñýí áàéíà.\
Ãýðèéí õýìíýëòòýé çóóõ. Ìîíãîë óëñ íèéò ºðõèéí 40 орчим хувь íü í¿¿ðñýýð
ãàëëàäàã áàãà îâðûí çóóõ õýðýãëýäýã. Àéìàã, ñóìä áîëîí õîòûí çàõûí õîðîîëëûí
àéë ºðõ íü æèëä äóíäæààð 4.0 òîíí í¿¿ðñ, 2.5 ì3 ò¿ëøíèé ìîä õýðýãëýæ áàéíà.
ªðõèéí õýðýãëýýíèé æèæèã çóóõíû ¿ð àøèã íü äîîãóóð áºãººä îéðîëöîîãîîð
(25~30)% áàéäàã. Îäîî àøèãëàæ áóé çóóõûã ñàéæðóóëàõ áóþó ýñâýë èë¿¿ ¿ð àøèãòàé
çàãâàðààð ñîëèõ çàìààð òýäãýýðèéí ¿ð àøãèéã 45% õ¿ðòýë íýìýãä¿¿ëæ áîëíî. Õîò
ñóóðèí ãàçðûí àãààðûí áîõèðäîëûã áóóðóóëàõàä ýíýõ¿¿ õóâèëáàðûí îðóóëàõ õóâü
íýìýð íü èõ þì. Ýíýõ¿¿ õóâèëáàðûí ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ íºëººëëèéã äóíä çýðýã ãýæ
¿íýëñýí áàéíà.
Áàðèëãûí äóëààëãûã ñàéæðóóëàõ. Ìîíãîë óëñàä õîò ñóóðèí ãàçðûí òîìîîõîí
áàéøèí áàðèëãà íü òºâëºðñºí äóëààí õàíãàìæèéí ñèñòåìä õîëáîäñîí. Ìîíãîë
óëñûí èõýíõ áàðèëãóóä äóëààíû àëäàãäàë èõòýé áàéãààã ñóäëàà÷èä íîòîëæ
áàéíà.
Òóñ óëñûí áàðèëãûí ñòàíäàðòûí ñóäàëãààãààð îðîí ñóóöíû áàðèëãûí
äóëààíû õýðýãöýýã îéðîëöîîãîîð 40-60%-èàð áóóðóóëàõ áîëîìæòîé ãýñýí ä¿ãíýëò
ãàðñàí áàéäàã. Ìîíãîë îðíû õóâüä ýíýõ¿¿ õóâèëáàðûí áîëîìæèéã èõýýñ äóíä çýðýã
õ¿ðòýë ãýæ ¿íýëñýí áàéíà. Çàñãèéí Ãàçàð ýð÷èì õ¿÷íèé õýìíýëòèéã äýìæèõ áîäëîãî
ÿâóóëæ áàéãàà ó÷ðààñ áîäëîãûí ñààä áýðõøýýë íü áàãà ãýæ ¿íýëñýí áîëíî. Ýíýõ¿¿
õóâèëáàðûí ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ íºëººëëèéã äóíä çýðýã ãýæ ¿íýëñýí áàéíà.
¯éëäâýðèéí öàõèëãààí õºäºëã¿¿ðèéí ¿ð àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõ. Àæ ¿éëäâýð
íü Ìîíãîëûí öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýýíèé õàìãèéí òîì õýðýãëýã÷èéí íýã
þì. Öàõèëãààí õºäºëã¿¿ð áîëîí íàñîñ íü àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí öàõèëãààíû
¿íäñýí õýðýãëýã÷èä áîëíî. Èõýíõè ¿éëäâýðèéí ãàçðóóäûí îäîî àøèãëàæ áóé
õºäºëã¿¿ð áîëîí íàñîñ íü õóó÷èðñàí ó÷ðààñ òýäãýýðèéí ¿ð àøèã íü ìàø äîîãóóð
áàéäàã. Ãîëëîõ ¿éëäâýðèéí ãàçðóóäàä õèéñýí ýð÷èì õ¿÷íèé àóäèòûí ñóäàëãàà íü
öàõèëãààí õºäºëã¿¿ð áà íàñîñíû ¿ð àøãèéã 20%-èàñ èë¿¿ õýìæýýãýýð íýìýãä¿¿ëýõ
áîëîëöîî áàéãààã õàðóóëñàí áàéíà. Ýíýõ¿¿ õóâèëáàðûã õýðýãæ¿¿ëñíýýð ÕÕß-ûã
áóóðóóëàõ áîëîìæèéã ºíäºð ãýæ ¿íýëñýí áàéíà.
Òýýâðèéí õýðýãñýëèéí ò¿ëøíèé õýðýãëýýíèé ¿ð àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõ. Ìîíãîëä
àøèãëàãäàæ áàéãàà èõýíõ òýýâðèéí õýðýãñýë íü õóó÷èí ó÷ðààñ ò¿ëøíèé çàðöóóëàëò
íü ºíäºð áàéäàã. Õÿëáàð òºõººðºìæ ñóóðèëóóëàõ, õºäºëã¿¿ðèéí òîõèðãîî õèéõ, çîõèõ
¿éë÷èëãýýã öàã òóõàéä íü õèéõ çàìààð ò¿ëøíèé íýãæ çàðöóóëàëòûã îéðîëöîîãîîð
58

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

(10-20)%-èàð áóóðóóëàõ áîëîìæòîéã ñóäàëãààãààð òîãòîîñîí áàéíà. Ýíýõ¿¿
õóâèëáàðûã õýðýãæ¿¿ëñíýýð ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ íºëººëëèéã äóíä çýðýã ãýæ ¿íýëñýí
áàéíà. Óã õóâèëáàðûí õýðýãæ¿¿¿ëñíýýñ ãàðàõ ¿ð àøèã íü ÕÕß-ûã áóóðóóëàõààñ
ãàäíà àãààðûí áîõèðäëûã áóóðóóëàõàä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé.
Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûí äýýð äóðüäñàí õóâèëáàðóóäûí õ¿ëýìæèéí õèéí
ÿëãàðàëòûí áóóðóóëàëòûí ¿íýëãýý. Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéã ñààðóóëàõ
¿íäýñíèé ñòðàòåãèéã áîëîâñðóóëàõàä òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõèéí òóëä ALGAS òºñëèéí
ñóäàëãààãààð ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ áîëîìæèò õýìæýý áà áóóðóóëàõàä øààðäàãäàõ
çàðäëûã òîîöîæ ãàðãàæýý. Èéì òºðëèéí òîîöîîã ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ õóâèëáàðóóäûã
ñîíãîõäîî òýäãýýðèéí ýäèéí çàñãèéí ¿ð íºëººã îéëãîõîä íü øèéäâýð ãàðãàã÷äàä
òóñëàõ çîðèëãîîð õèéäýã.
Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ áîëîìæèò õýìæýý ãýäýã íü õ¿ëýìæèéí
õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýýã¿é òîõèîëäîëä ÿëãàðàõ
áàéñàí õ¿ëýìæèéí õèéí ñóóðü õýìæýý áà ýäãýýð àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëñýí
òîõèîëäîëä ÿëãàðàõ õ¿ëýìæèéí õèéí õýìæýý õî¸ðûí õîîðîíäûí çºð¿¿ þì. Ýíýõ¿¿
òîîöîîã EFOM-ENV çàãâàðûã àøèãëàí ALGAS òºñëèéí õ¿ðýýíä õèéñýí áàéíà. ÕÕßûã áóóðóóëàõ áîëîìæèò õýìæýý áà çàðäëûã õóâèëáàð òóñ á¿ðýýð ãàðãàæ Õ¿ñíýãò
4.2-ò ¿ç¿¿ëýâ.
Õ¿ñíýãò 4.2 ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ áîëîìæ, çàðäàë
Õ¿ëýìæèéí õèéã áóóðóóëàõ õóâèëáàðóóä
Ãýðýëò¿¿ëãèéí ¿ð àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõ
Áàðèëãûí äóëààëãûã ñàéæðóóëàõ
Äóëààíû øóãàì ñ¿ëæýýíèé àëäàãäàëûã áóóðóóëàõ
Áàãà îâðûí çóóõíû ¿ð àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõ
Òýýâðèéí õýðýãñýëèéí ò¿ëøíèé õýðýãëýýíèé ¿ð àøãèéã ñàéæðóóëàõ
Öàõèëãààí äàìæóóëàõ, ò¿ãýýõ ñ¿ëæýýíèé àëäàãäàëûã áóóðóóëàõ
Áèîìàññûí ò¿ëøèéã ýð÷èì õ¿÷èíä àøèãëàõ
Öàõèëãààí õºäºëã¿¿ðèéí ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ
Í¿¿ðñ áàÿæóóëàëò
Ñàëõèíû ýð÷èì õ¿÷
Íàðíû ýð÷èì õ¿÷
Óñíû ýð÷èì õ¿÷

Áóóðóóëàõ
çàðäàë12
àì.äîë/òîíí
CO2
-2.48
-1.73
-1.71
-1.43
-0.39
-0.33
-0.22
0.31
2.26
2.41
4.46
10.32

Áóóðóóëàõ
áîëîìæ13
ñàÿ òîíí
CO2
4.35
9.08
12.74
6.34
12.77
3.31
0.70
21.53
10.17
0.36
0.19
1.47

Ýõ ñóðâàëæ: Asia Least-cost Greenhouse Gas Abatement Strategy (ALGAS)-MONGOLA, ADB.

Ýð÷èì õ¿÷íèé áóñ ñàëáàð
¯éëäâýðèéí ñàëáàðò ýð÷èì õ¿÷èéã õýìíýëòòýé, ¿ð àøèãòàé õýðýãëýõ
ìåíåæìåíòèéã íýâòð¿¿ëýõ: Ìîíãîë óëñûí ¿éëäâýðèéí ñàëáàðò ýð÷èì õ¿÷èéã
12. Ñóóðü ñöåíàðè áà áóóðóóëàõ ñöåíàðè õî¸ðûí çàðäëûí çºð¿¿
13. Òºñººëºë õèéæ áàéãàà õóãàöààíû (1993-2020 ) òóðøèä õóðèìòëàãäàõ ÕÕß-ûí áóóðàëòûí íèéò õýìæýý (EFOM
çàñâàðààð õóâèëáàð á¿ðèéã òóñàä íü òîîöîæ ãàðãàñàí òîîöîîíû ¿ð ä¿í)

59

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

õýìíýëòòýé õýðýãëýõ ìåíåæìåíòèéã íýâòð¿¿ëñíýýð èõýýõýí ýð÷èì õ¿÷ õýìíýõ
áîëîìæ á¿ðäýíý. Ýð÷èì õ¿÷ õýìíýõ “ýíãèéí, õÿëáàð” àðãààð ýð÷èì õ¿÷èéã 15-20%èàð õýìíýæ áîëíî.
Óóð õýìíýõ òåõíîëîãè (óóð áàðèã÷, õàÿãäàë äóëààíûã ýðã¿¿ëýí àøèãëàõ,
øóãàì õîîëîéã äóëààëàõ ã.ì): Ýíýõ¿¿ òåõíîëîãè íü óóð áàðèã÷, äóëààëãà áîëîí
õààëò àðìàòóðûã çàñâàðëàõ, ìºí êîíäåíñàòûã áóöààõ çýðýã óóðûí ñèñòåìèéã
øèíý÷ëýëèéí àæëûã õàìàðíà. Àæ ¿éëäâýðèéí äóëààíû õýðýãöýýíèé 30%-èéã óóðûí
õýðýãëýý ýçýëäýã áºãººä óóð õýìíýõ áîëîìæèéã 25% ãýæ òîîöîîëñîí áàéíà.
Öåìåíòèéí ¿éëäâýðò õóóðàé òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýõ: Öåìåíòèéí
¿éëäâýðëýëèéí íîéòîí òåõíîëîãèéã õóóðàé òåõíîëîãèîð ñîëüñîíîîð èõ õýìæýýíèé
ýð÷èì õ¿÷èéã õýìíýõ áîëîëöîîòîé. ¯¿íèéã õ¿ëýìæèéí õèéã áóóðóóëàõ Öýâýð
õºãæëèéí ìåõàíèçìèéí òºñëèéí õ¿ðýýíä õèéñýí òåõíèê-ýäèéí çàñãèéí ¿íäýñëýëèéí
ñóäàëãààãààð áàòàëñàí þì. Öåìåíòèéí íîéòîí òåõíîëîãè íü öåìåíò ¿éëäâýðëýõýä
1,500-1,700 êêàë/êã-êëèíêåð äóëààí øààðäàõ áîë õóóðàé òåõíîëîãè íü çºâõºí
1,000-1,200 êêàë/êã-êëèíêåð äóëààí øààðääàã. ¯¿ãýýð öåìåíòèéí ¿éëäâýðëýëèéí
í¿¿ðñíèé õýðýãëýýã 40%-èàð áóóðóóëàõ áîëîìæòîé þì.
Ìàë àæ àõóéä õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ áîëîìæèò õóâèëáàðóóä:
Ìàë àæ àõóé íü ìîíãîë îðíû ìåòàíû ÿëãàðàëòûí ãîë ýõ ¿¿ñâýð áºãººä íèéò ìåòàí
ÿëãàðàëòûí 90-93%-èéã ýçýëäýã.
Ìàë àæ àõóéä ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ áîëîìæèò õóâèëáàðóóä:
• Íèéò ìàëûí òîîíû ºñºëòèéã õÿçãààðëàõ, ñ¿ðãèéí á¿òöèéã îíîâ÷òîé áîëãîõ,
• Ìàëûí òºðºë òóñ á¿ðèéí áîëîí ÿëàíãóÿà ¿õýð ñ¿ðãèéí àøèã øèìèéã
äýýøë¿¿ëæ ýð÷èìæñýí, ¿éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòòàé ìàë àæ àõóéã õºãæ¿¿ëýõ
Ãàçàð àøèãëàëò áà îéí ººð÷ëºëò: Îé ìîä áîë ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí áîëîí
áàéãàëü îð÷íû îëîí òàëûí ¿ð àøèã á¿õèé èæ á¿ðäýë ýêîñèñòåì þì. Ìîíãîëûí
îé íü ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøãààñ ãàäíà áèîëîãèéí òºðºë ç¿éëèéã õàìãààëàõ áîëîí
á¿ñ íóòãèéí í¿¿ðñòºðºã÷èéí áàëàíñûã áàðèõàä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã. Òîäîðõîé
õýìæýýíèé í¿¿ðñòºðºã÷ îé ìîäîíä ò¿ð õóãàöààíä õàäãàëàãääàã ó÷ðààñ îéí ò¿éìýð,
ÿëçðàë, ìîä áýëòãýë çýðýã ¿éë àæèëëàãààíààñ ¿¿ñýõ ÿëãàðàëò áà ò¿¿íèé ºñºí
íýìýãäýëòèéã øèíãýýõ ÿâö íü õî¸óëàà àãààð ìàíäàëä í¿¿ðñòºðºã÷ õóðèìòëàãäàõàä
íºëºº ¿ç¿¿ëäýã.
Îéí ñàëáàðûí õ¿ëýìæèéí õèéã áóóðóóëàõ áóþó øèíãýýëòèéã íýìýãä¿¿ëýõ
õóâèëáàðóóä:
• Áàéãàëèéí íºõºí ñýðãýýëò õèéõ,
• Ìîä òàðèõ;
• Îéæóóëàëò, îéã íºõºí ñýðãýýõ,
• Íîãîîí õýðýì õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýõ,
• Áèî ýð÷èì õ¿÷ õýðýãëýõ
Ýäãýýð õóâèëáàðóóäûí çàðäëûí ¿íýëãýýíèé òîîöîîã ÑÎÌÀÐ çàãâàðûã
àøèãëàí òîîöîæ ãàðãàñàí áàéíà14. Õóâèëáàðóóäûã çàðäëûí õýìæýýãýýð íü
14. Asia Least-cost Greenhouse Gas Abatement Strategy (ALGAS)-MONGOLA, ADB.

60

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

ýðýìáýëñýí áàéäëààñ ¿çýõýä áàéãàëèéí íºõºí ñýðãýýëò íü íýã òîíí í¿¿ðñòºðºã÷èéí
áóóðàëòàä íîãäîõ õàìãèéí áàãà çàðäàëòàé áîë (0.8 àì.äîë/òC áóóðàëò), îéæóóëàëò
(0.9 àì.äîë/òC áóóðàëò) áîëîí îé ìîä ñóóëãàõ (1.1 àì.äîë/òC áóóðàëò) çýðýã
õóâèëáàðóóä íü çàðäëûí õóâüä áàéãàëèéí íºõºí ñýðãýýëòòýé õàðüöóóëàõóéö
áàéíà. Íîãîîí õýðýì (2.0 àì.äîë/òC áóóðàëò) áàéãóóëàõ áîëîí áèî ýð÷èì õ¿÷íèé
(2.4 àì.äîë/òC áóóðàëò) õóâèëáàð íü áóñàä õóâèëáàðòàé õàðüöóóëàõàä õàðüöàíãóé
ºíäºð çàðäàëòàé áàéíà.
Õîã õàÿãäëûí ìåíåæìåíò: Õîã õàÿãäëûí àñóóäàë íü õîò ñóóðèí ãàçðóóäûí,
ÿëàíãóÿà Óëààíáààòàð õîòûí ãàçàð àøèãëàëò áà ýð¿¿ë àõóéí ¿¿äíýýñ àâ÷ ¿çýõýä
òóëãàð÷ áàéãàà õ¿íäðýëòýé àñóóäàë þì.
Õîã õàÿãäàëààñ ÿëãàðàõ ìåòàíû ÿëãàðàëò íü õàðüöàíãóé áàãà áàéäàã. Ãýâ÷
ýíý ñàëáàðò äàðààõ áóóðóóëàõ õóâèëáàðóóäûã õýðýãëýæ áîëîõ þì. ¯¿íä:
• Õàÿãäàëààñ ìåòàí ãàðãàæ àâàõ;
• Õîã õàÿãäëûí ìåíåæìåíòèéã ñàéæðóóëàõ
• Õîã õàÿãäëûã äàõèí áîëîâñðóóëàõ

4.2 ÕЇëýìæèéí õèéí Яëãàðàëòûã áóóðóóëàõ
òЄñëЇЇäèéã õýðýãæЇЇëýõ ìåõàíèçì

4.2.1 Êèîòîãèéí ïðîòîêîë
Êèîòîãèéí ïðîòîêîë íü õ¿ëýìæèéí õèé èõýýð ÿëãàðóóëæ áóé õºãæèíã¿é
îðíóóäàä ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã ýðõ ç¿éí õ¿ðýýíä îíîãäóóëñàí.
Ýäãýýð îðíóóäûã Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí ͯÁ-èéí ñóóðü êîíâåíöèéí (ÓÀªÑÊ)
Õàâñðàëò I-èéí îðíóóä ãýæ íýðëýäýã. Ýäãýýð îðíóóä íèéëýýä ÕÕß-ûã 2008-2012 îíû
äóíäæààð 1990 îíòîé õàðüöóóëàõàä 5.2%-èàð áóóðóóëàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí. Êèîòîãèéí
ïðîòîêîëîîð õºãæèæ áóé îðíóóäàä òîäîðõîé ¿¿ðãèéã îíîãäóóëààã¿é.
Óã ïðîòîêîëîîð ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ äàðààõ ìåõàíèçìóóäûã áóé áîëãîñîí:
• Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã óëñ õîîðîíä õóäàëäààëàõ (Emission Trading),
• Õàìòðàí õýðýãæ¿¿ëýõ (Joint Implementation),
• Öýâýð õºãæëèéí ìåõàíèçì (Clean Development Mechanism)
Ýäãýýð ìåõàíèçìûí çîðèëò íü Êèîòîãèéí ïðîòîêîëä çààñàí çîðèëòóóäûã
õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä Òàëóóäàä õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ õàìãèéí
îíîâ÷òîé áîëîìæèéã ñîíãîõ, áóñàä îðíóóäòàé õàìòðàí àæèëëàõ, òóõàéëáàë
õ¿ëýìæèéí õèéã áóóðóóëàõ çàðäëàà áàãàñãàõ áîëîìæèéã îëãîõ ÿâäàë þì.

61

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Õ¿ñíýãò 4.3 Êèîòîãèéí Ïðîòîêîëûí ãîë àãóóëãà
Õýìæýýã íü áóóðóóëàõààð
çîðèëò òàâüñàí õ¿ëýìæèéí
õèéí¿¿ä
Ñóóðü îí

Í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé (ÑÎ2),
Ìåòàí (ÑÍ4),
àçîòûí èñýë (N2O),
HFC, PFC, SF6
1990 - ÑÎ2, ÑÍ4, N2O
1995 - HFC, PFC, SF6

Áóóðóóëàõààð çîðèëò òàâüñàí
õóãàöàà

2008 – 2012 îíû äóíäæààð

Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã
áóóðóóëàõ õýìæýý

ÓÀªÑÊ-ûí Õàâñðàëò I-ä îðñîí óëñóóä àãààð ìàíäàëä õàÿãäàæ
áàéãàà õ¿ëýìæèéí õèéí õýìæýýã 2012 îíû ò¿âøèíä 1990 îíòîé
õàðüöóóëàõàä äóíäæààð 5.2%-èàð áóóðóóëíà. Óëñ îðíóóäûí õóâüä
ÿëãàâàðòàé ¿¿ðýã íîîãäóóëñàí, òóõàéëáàë ßïîí - 6%, ÀÍÓ-7%,
Åâðîïèéí õîëáîî - 8% ãýõ ìýò.

4.2.2 Öýâýð õºãæëèéí ìåõàíèçì
Öýâýð Õºãæëèéí ìåõàíèçì (ÖÕÌ) -èéí çîðèëãî áîë Õàâñðàëò I-ä îðñîí
õºãæèíã¿é îðíóóä íü õºãæèæ áàéãàà îðíóóäûí ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðòîé õºãæèëä
äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çàìààð òóõàéí îðíîîñ ÿëãàð÷ áàéãàà õ¿ëýìæèéí õèéã áóóðóóëàõàä
÷èãëýñýí òºñë¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëíý. Èíãýñíýýð õî¸ð òàë õàðèëöàí àøèãòàé àæèëëàõ
áîëîìæ á¿ðäýíý. Ó÷èð íü õºãæèæ áàéãàà îðíóóäàä òºñºë õýðýãæ¿¿ëñíýýð òóõàéí
îðíû ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðòîé õºãæèëä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ áºãººä õºãæèíã¿é îðíóóä
íü Êèîòîãèéí Ïðîòîêîëûí äàãóó ÕÕß-ûã áóóðуулàõ ¿¿ðãèéíõýý òîäîðõîé õóâèéã
òóõàéí îðîíä хэрэгжїїлнэ ãýñýí ¿ã þì. Ó÷èð íü õºãæèíã¿é îðíóóäàä õ¿ëýìæèéí
õèéã ÿëãàðóóëàã÷ ãîë ýõ ¿¿ñâýð áîëäîã ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýë, õýðýãëýýíèé
õýìíýëòòýé òåõíîëîãè èõýíõ òîõèîëäîëä íýâòýð÷èõñýí áàéäàã òóë ò¿¿íèéã öààøèä
óëàì ñàéæðóóëàõ çàìààð ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ áîëîëöîî èõýýõýí õÿçãààðëàãäìàë
áàéäàã. Èéì ó÷ðààñ õ¿ëýìæèéí õèéã áóóðóóëàõûí òóëä õºãæèæ áàéãàà áîëîí çàõ
çýýëèéí ýäèéí çàñàãò øèëæèæ áàéãàà îðíóóäàä ýð÷èì õ¿÷íèé õýìíýëòòýé øèíý
òåõíèê, òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýõ çàìààð õ¿ëýìæèéí õèéã áóóðóóëàõ çîðèëãî á¿õèé
Öýâýð Õºãæëèéí Ìåõàíèçì òºñë¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëýõèéã õºãæèíã¿é îðíóóä èõýýõýí
ñîíèðõîõ áîëñîí.
ÖÕÌ-ûí òºñë¿¿ä äýëõèé äàõèíä, ÿëàíãóÿà Àçè òèâä àìæèëòòàé õýðýãæèæ
áàéíà. ÖÕÌ-ûí àæèëëàõ åðºíõèé çàð÷ìûã Çóðàã 4.1-¿ç¿¿ëýâ. Õºãæèæ áàéãàà
îðíóóä ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ òºñëèéã ÖÕÌ-ûí òºñºë áîëãîæ ÓÀªÑÊ-ûí ÖÕÌ-ûí
ÿéöýòãýõ òîâ÷îîíä áàòëóóëñíààð ÕÕß-ûí áàòàëãààæñàí õóâü õýìæýýã çàõ çýýëä
áîðëóóëàõ áîëîìæòîé áîëíî. Çàõ çýýëä áîðëóóëàõ ýðõ àâñàí ÕÕß-ûã ßëãàðàëòûí
áàòàëãààæñàí áóóðàëò (ßÁÁ) ãýæ íýðëýäýã.

62

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Çóðàã 4.1 Öýâýð õºãæëèéí ìåõàíèçìûí àæèëëàõ åðºíõèé çàð÷èì

ÖÕÌ-ûí òºñºë áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëýõ íü îëîí øàò äàìæëàãàòàé ¿éë
àæèëëàãàà øààðäàíà. ÖÕÌ-ûí òºñºë õýðýãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí ¿å øàòûã Çóðàã 4.2-ò
¿ç¿¿ëýâ. Òºñºë õýðýãæ¿¿ëýã÷ íü ýõëýýä òºñëèéí áàðèìò áè÷ãýý áîëîâñðóóëæ
òóõàéí îðíû ÖÕÌ-ûí ¿íäýñíèé òîâ÷îîãîîð áàòëóóëíà. Äàðàà íü õºíäëºíãèéí
õÿíàëò õèéëãýõ áà ¿¿íèé äàðàà ÓÀªÑÊ-ûí ÖÕÌ-ûí ÿéöýòãýõ òîâ÷îîíä á¿ðòã¿¿ëíý.
Ýíý õ¿ðòëýõ ¿å øàò íü òºñºë áîëîâñðóóëàõ ¿å øàò áîëîõ áà ¿¿íèé äàðàà òºñëèéã
õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæ á¿ðäýíý. Òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëñíèé äàðàà ìºí õºíäëºíãèéí
õÿíàëò õèéëãýæ ßÁÁ-ûã áàòàëãààæóóëàí áîðëóóëàõ ýðõýý àâíà. ßÁÁ-àà çàõ çýýëä
áîðëóóëæ æèë á¿ð ÖÕÌ-ûí òºñ뺺ñ òîäîðõîé õýìæýýíèé îðëîãî îëíî.
ÖÕÌ-ûí òºñºë áîëîâñðóóëàõ ¿éë àæèëëàãààã õÿëáàð÷ëàõûí òóëä ÕÕßûí õýìæýý íü áàãà òºñë¿¿äèéã “æèæèã òºñºë” ãýäýã àíãèëàëò îðóóëæ òóñãàé
õÿëáàð÷èëñàí àðãà÷ëàë õýðýãëýæ òºñë¿¿äèéã áîëîâñðóóëàõ áîëîìæòîé. ÖÕÌ-ûí
æèæèã òºñë¿¿äèéã äàðààõ 3 òºðºëä õóâààäàã:
• 15 ÌÂò-ààñ äîîø ÷àäàëòàé ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé òºñë¿¿ä;
• Æèëä áóóðóóëæ áàéãàà ýð÷èì õ¿÷íèé õýìæýý íü 60 ÃÂò.ö/æèë-ýýñ áàãà
áàéãàà ýð÷èì õ¿÷íèé õýìíýëòèéí òºñë¿¿ä
• Õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíààñ õàìààðàëòàé ÕÕß-ûí æèëèéí áóóðàëòûí õýìæýý
íü 60000 òîííÑÎ2-ýêâ/æèë-ýýñ áàãà áóñàä òºñë¿¿ä.
Îëîí æèæèã òºñë¿¿äèéã íèéë¿¿ëýí íýã áàãö òºñºë áîëãîí õýðýãæ¿¿ëæ
áîëäîã. ̺í ò¿¿í÷ëýí ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ áîëîìæòîé òîìîîõîí àðãà õýìæýýí¿¿äèéã
õºòºëáºðò ¿éë àæèëëàãàà ãýäýã òóñãàé àíãèëëààð ÖÕÌ-ûí òºñºë áîëãîí õýðýãæ¿¿ëæ
áîëíî. ÖÕÌ-ûí ýäãýýð òºðë¿¿äèéí îíöëîãèéã Õ¿ñíýãò 4.4-ò ¿ç¿¿ëýâ.

63

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Çóðàã 4.2 Öýâýð õºãæëèéí ìåõàíèçìûí òºñºë õýðýãæ¿¿ëýõ ¿å øàò

Õ¿ñíýãò 4.4 ÖÕÌ-ûí òºñëèéí òºðë¿¿ä
Íýã òºñºë

Òºñë¿¿äèéí áàãö

Õºòºëáºð

Íýã ãàçàð õýðýãæèíý

Îëîí ãàçàð õýðýãæèíý

Á¿õ íóòãèéã õàìàðñàí ìàø îëîí ãàçàð
õýðýãæèõ áîëîìæòîé

Òºñºëä îðîëöîã÷ íü íýã
áàéíà.

Òºñºëä îðîëöîã÷ íü
îëîí áàéíà.
Íýã áàãö òºñºë
òîäîðõîé õóãàöààíä
õýðýãæèíý
ßÁÁ-ûã íýãäñýí íýã
òîäîðõîé õóãàöààíä
áîðëóóëíà

Íýã òºñºë òîäîðõîé
õóãàöààíä õýðýãæèíý
ßÁÁ-ûã òîäîðõîé õóãàöààíä
áîðëóóëíà

Òºñºëä îðîëöîã÷ íü îëîí áàéíà.
Õºòºëáºð õýðýãæèõ á¿õ õóãàöààíä ¿éë
àæèëëàãààíóóä íýìýãäýæ îðæ èðýõ áîëîìæòîé
Áèå äààñàí ¿éë àæèëëàãàà á¿ð ßßÁ-ûã
áîðëóóëàõ ººð ººð õóãàöààòàé

4.3 Öýâýð õЄãæëèéí ìåõàíèçìûã Ìîíãîëä
õýðýãæЇЇëýõ áîëîìæ

Ìîíãîë îðíû õóâüä ÖÕÌ-ûã àøèãëàí ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûã òîãòâîðòîé
õºãæ¿¿ëýõ, ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷ çýðýã öýâýð ýð÷èì õ¿÷èéã àøèãëàõ, õóó÷èðñàí
òåõíèê òåõíîëîãèî øèíý÷ëýõýä ÓÀªÑÊ-ûí Õàâñðàëò I-èéí îðíóóäòàé õàìòðàí
àæèëëàõ á¿ðýí áîëîìæòîé.
64

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Õýäèéãýýð õ¿í àì áîëîí ýäèéí çàñãèéí õýìæýý íü áàãà ÷ ãýñýí, áàéãàëü
öàã àãààðûí õ¿÷èí ç¿éë (õ¿éòýí ºâºë), áîëîí ýð÷èì õ¿÷íèé ¿íäñýí ýõ ¿¿ñâýðèéí
îíöëîãîîñ øàëòãààëæ Ìîíãîë óëñûí õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò íü õàðüöàíãóé
ºíäºð þì. Òóõàéëáàë õàòóó ò¿ëøèéã îðëîõ ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé õàíãàëòòàé
íººöèéã àøèãëàõ, õàòóó ò¿ëø õýðýãëýäýã äóëààíû õóó÷èðñàí òåõíîëîãèéã èë¿¿ ¿ð
àøèãòàé øèíý òåõíîëîãèîð ñîëèõ, àæ ¿éëäâýðèéí ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýýíèé ¿ð
àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõ çýðýã õóâèëáàðóóäàä èë¿¿ àíõààðàë õàíäóóëàõ õýðýãòýé þì.
ÖÕÌ íü Ìîíãîëûí ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðòîé õºãæèëä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ, îð÷íû
áîõèðäëûã áóóðóóëàõ, ýäèéí çàñãèéã èë¿¿ ºðñºëäºõ¿éö ÷àäâàðòàé áîëãîæ, àæëûí
áàéðûã íýìýãä¿¿ëæ, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëíý.
ÖÕÌ-ûí áîëîìæèéã èë¿¿ ºðãºí àøèãëàõûí òóëä ìàíàé óëñ õºãæèíã¿é
îðíóóäûí ñîíèðõëûã ÖÕÌ-ûí òºñºëä õºðºí㺠îðóóëàõ õýëáýðýýð, ýñâýë ßëãàðàëòûí
áàòàëãààæñàí áóóðàëòûã (ßÁÁ) õºãæèíã¿é îðíóóäàä õóäàëäàõ õýëáýðýý𠺺ðòºº òàòàõ
áîëîìæòîé. ªºðèéí áîëîìæîî àøèãëàõûí òóëä Ìîíãîë óëñ íü ÖÕÌ-èéí òºñë¿¿äèéã
õýðýãæ¿¿ëýõ òààëàìæòàé îð÷íûã áèé áîëãîõ õýðýãòýé. ÖÕÌ-ûã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä
þóíû ºìíº òóõàéí îðîí Êèîòîãèéí ïðîòîêîëûã õ¿ëýýí çºâøººð÷ íýãäýí îðñîí áàéõ
¸ñòîé. ̺í ò¿¿í÷ëýí òóõàéí îðîí ÖÕÌ-ûí ¯íäýñíèé òîâ÷îî (Designated National
Autority) áàéãóóëæ àæèëëóóëàõ øààäëàãàòàé áàéäàã. Ýíý íºõöï¿¿ä Ìîíãîëä íýãýíò
á¿ðäñýí. Ìàíàé óëñ Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàìíû äýðãýä ÖÕÌ-ûí
¯íäýñíèé òîâ÷îîã áàéãóóëàí àæèëëóóëæ áàéíà. ¯íäýñíèé òîâ÷îî íü Ìîíãîë óëñàä
õýðýãæèõ ÖÕÌ-èéí òºñë¿¿äèéí ¿éë àæèëëàãààã óÿëäóóëàí óäèðäëàãààð õàíãàæ,
òýäãýýðèéã àëáàí ¸ñîîð áàòëàí, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãàä òàâüæ á¿ðòã¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé
òóë Ìîíãîëä ÖÕÌ-èéí òºñë¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä ÷óõàë ¿¿ðýãòýé.
¯íäýñíèé òîâ÷îî íü äàðààõ ¿¿ðãèéã õ¿ëýýíý:
- Ìîíãîë óëñûí ÖÕÌ-èéí òºñëèéã õàðèóöàã÷ààð àæèëëàõ;
- Òºñëèéã áîëîâñðóóëàõàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ;
- Òºñºë õýðýãæ¿¿ëýã÷äýä òåõíèêèéí çààâàð çºâëºãºº ºãºõ;
- Òºñë¿¿äèéã áàòëàõ;
- Çàõ çýýëèéí ñóäàëãàà õèéõ áà òºñºë õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èãëýë¿¿äèéã òîäîðõîéëîõ;
- Õÿíàëò-øèíæèëãýýíèé ñèñòåìèéã õýðýãæ¿¿ëýõ;
- Äîòîîäûí áîëîí îëîí óëñûí õàìòûí àæèëëàãààíû õ¿÷ ÷àðìàéëòàà
ºðãºæ¿¿ëýõ (òóõàéëáàë, õîëáîãäîõ êîìïàíè áîëîí áàéãóóëëàãàòàé õàìòðàí
óóëçàëò, ñåìèíàð, õóðàë çîõèîí áàéãóóëàõ; êîìïàíèóä áà áóñàä ãóðàâäàã÷ òàëóóäûã
Êèîòîãèéí ïðîòîêîëòîé õîëáîîòîé ìýäýýëëýýð õàíãàõ);
- Õºãæèíã¿é îðíóóäòàé îëîí óëñûí õàìòûí àæèëëàãààãàà õºãæ¿¿ëýõ.
Îäîîãèéí áàéäëààð ÖÕÌ-èéí òºñºë áîëæ ÓÀªÑÊ-èéí ÖÕÌ-ûí ÿéöýòãýõ
òîâ÷îîãîîð áàòëàãäñàí, áàòëóóëàõààð ñàíàë áîëãîñîí òºñë¿¿äèéã Õ¿ñíýãò 4.5-ä
¿ç¿¿ëýâ.
Ýäèéí çàñãèéí õºãæèë áà áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ õ¿÷ ÷àðìàéëòûã íýãòãýõ
çàìààð Ç¿¿í õîéä Àçèéí á¿ñ íóòàãò ÖÕÌ-ûí õ¿ðýýíä õàìòðàí àæèëëàæ Êèîòîãèéí
ïðîòîêîëîîñ ¿ð àøèã õ¿ðòýõ áîëîëöîî èõ áàéíà. Ç¿¿í õîéä Àçè íü Õàâñðàëò I-ä
65

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

îðñîí áà óã õàâñðàëòàíä îðîîã¿é óëñóóäûã áàãòààñàí, ýäãýýð óëñ íü á¿ãäýýðýý
Êèîòîãèéí ïðîòîêîëûã áàòëàìæèëñàí óëñóóä þì. Óã ìåõàíèçìûã íèéò á¿ñ íóòãèéí
õ¿ðýýíä àæèë õýðýã áîëãîõ á¿ðýí áîëîìæòîé þì. Äýëõèéí àæ ¿éëäâýðèéí òýðã¿¿ëýã÷
îðíóóäûí íýã áîëîõ ßïîí óëñ íü Êèîòîãèéí ïðîòîêîëûí äàãóó ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ
¿¿ðýã õ¿ëýýñýí îðîí. ¯¿íèé çýðýãöýý Ç¿¿í õîéä Àçèéí áóñàä îðíóóäàä ¿ð àøèã
áàãàòàé, ¿ðýëãýí, áàéãàëü îð÷èí áîõèðäóóëäàã õàÿãäàë èõòýé ¿éëäâýðëýëèéí
òåõíîëîãèä ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýý ºíäºð òîíîã òºõººðºìæ äàâàìãàéëñàí áàéäàã.
Èéì ó÷ðààñ òóñ á¿ñ íóòàãò Êèîòîãèéí ìåõàíèçìèéã õºãæ¿¿ëýõ ýðýëò áà õýðýãöýýíèé
øààðäëàãà íü á¿ðýí òîõèð÷ áàéãàà þì.

Õýðýãæñýí
ãàçàð

Òºâëºðñºí áóñ
äóëààí õàíãàìæèéã
ñàéæðóóëàõ òºñºë

Óëààí
Áààòàð

ĺðãºíèé óñàí
öàõèëãààí ñòàíöûí
òºñºë

Õîâä

Òàéøèðûí óñàí
öàõèëãààí ñòàíöûí
òºñºë
Ñàëõèò
Ñàëõèí ïàðê

Äýä
òºðºë

Àðãà÷ëàë

1000
òîííCO2ýêâ
/æèë

Òºñëèéí íýð

Á¿ðòã¿¿ëñýí
îãíîî

Õ¿ñíýãò 4.5 Ìîíãîë óëñàä õýðýãæèæ áàéãàà ÖÕÌ-ûí òºñë¿¿ä

2006
7-ð ñàð
28

Õàëààëòûí
çóóõ

AMS-II.B.

12

Á¿ðò
ã¿¿ëñýí

2007
3-ð ñàð
23

ÓÖÑ

AMS-I.D.

29

11.0

Á¿ðò
ã¿¿ëñýí

2007
3-ð ñàð
16

ÓÖÑ

AMS-I.D.

30

50.0

¯íýëãýý

СЦС

ACM2

181

ÌÂò

Áàéäàë

Á¿ðò
ã¿¿ëñýí
12.0

Ãîâü-Àëòàé
Òºâ

ÖÕÌ-èéã àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä äàðààõ ¿éë àæèëëàãààã ÿâóóëàõ
øààðäëàãàòàé. ¯¿íä:
- ÖÕÌ-èéí òºñë¿¿ä õýðýãæ¿¿ëýõ ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõийн тулд áîäëîãî
áîëîâñðóóëàã÷èä, Çàñãèéí ãàçðûí àëáàí õààã÷èä, ÖÕÌ-èéí ¯íäýñíèé òîâ÷îî,
òºñºë ñàíàà÷ëàí õýðýãæ¿¿ëýã÷, òºñëèéí ñàíõ¿¿æ¿¿ëýã÷, ÒÁÁ áà ñóäàëãààíû
áàéãóóëëàãóóä, õóâèéí ñàëáàðò àíõààðëàà ÷èãë¿¿ëýõ;
- ÖÕÌ-èéí òºñëèéã òîäîðõîéëîõûí òóëä õóâèéí áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðòàé
õàìòðàí àæèëëàõ, áèçíåñ òºëºâëºãººã òîìú¸îëîõ, õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòàæ,
òºñëèéí ¿éë àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëýõ;
- Òîãòâîðòîé õºãæèë áóþó ÿëàíãóÿà ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðò ñóóðèëñàí ÖÕÌèéí òºñëèéí ìýäýýëëèéí ñ¿ëæýýã áèé áîëãîõ;
- ÖÕÌ-ûí òàëààð ñóäëàà÷, áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷, òºñºë õýðýãæ¿¿ëýã÷
áîëîí ÒÁÁ õîîðîíäûí õýëõýý õîëáîîã áýõæ¿¿ëýõ.
Öààøèä Ìîíãîë îðíû ºâºðìºãö îíöëîãò òîõèðñîí æèæèã òºñë¿¿äèéã
õýðýãæ¿¿ëýõýýñ ãàäíà îëîí æèæèã òºñë¿¿äèéã áàãöëàí íýã áàãö áîëãîí õýðýãæ¿¿ëýõ,
õºòºëáºðò ¿é àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé.

66

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

5. Õ¯ËÝÌÆÈÉÍ ÕÈÉÍ ßËÃÀÐÀËÒÛÃ
ÁÓÓÐÓÓËÀÕ ÒÅÕÍÎËÎÃÈ
Äýëõèéí íèéò óëñ, îðíû ºìíº òóëãàð÷ áóé ãîë çîðèëòóóäûí íýã óóð
àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéã õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëûã áóóðóóëàõ çàìààð
ñààðóóëàõ ÿâäàë áèëýý. Ýíýõ¿¿ çîðèëòûã çºâõºí áàéãàëü îð÷èíä õàëã¿é, øèíý
òåõíîëîãè áèé áîëãîæ íýòð¿¿ëýõ çàìààð õýðýãæ¿¿ëæ ÷àäíà. Îëîí óëñûí
áàéãóóëàãà, ýðäýìòýä ýíý àñóóäàëä èõ àíõààð÷ àìæèëòòàé àæèëëàæ áàéíà.
Øèíý òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýõ àñóóäàë èõýýõýí õºðºí㺠ñàíõ¿¿ øààðäàõ ó÷ðààñ
íèëýýä áýðõøýýëòýé òóëãàðäàã.
5.1 ÄÝÂØÈËÒÝÒ ÒÅÕÍÎËÎÃÈ ÕЇËÝÌÆÈÉÍ ÕÈÉÍ

ЯËÃÀÐÀËÒÛÃ ÁÓÓÐÓÓËÀÕ ÃÎË ÀÐÃÀ ÁÎËÎÕ ÍÜ

Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéã ñààðóóëàõ, õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã
áóóðóóëàõàä áàéãàëü îð÷èíä ýýëòýé, òýðã¿¿íèé òåõíîëîãè ìàø ÷óõàë ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýíý. Ìîíãîë óëñàä àíõ óäàà 2005-2006 îíä äýä á¿òýö áà õºäºº àæ àõóéí
ñàëáàðûí Òåõíîëîãèéí òîéì ¿íýëãýýã ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ øààðäëàãàä òóëãóóðëàí
õèéñýí. Äîòîîäûí íýãæ íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íä íîîãäîõ ò¿ëøíèé øàòààëòààñ ¿¿ññýí
í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéí ÿëãàðàëò 2006 îíû áàéäëààð 7.5 êãÑÎ2/àì.äîëëàð áàéãàà íü
äýëõèéí äóíäæààñ äàðóé 10 äàõèí ºíäºð áàéíà. Ýíýõ¿¿ ¿ç¿¿ëýëò íü Ìîíãîë îðíû
õóâüä òåõíîëîãèéí ò¿âøèí, ¿ð àøèã òºäèéëýí ñàéí áèø áàéãààã íîòîëæ áàéíà.

Çóðàã 5.1 Íýãæ äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íä íîîãäîõ ò¿ëøíèé øàòààëòûí
õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò, êã ÑÎ2 /àì.äîë

Ìîíãîë óëñûí õóâüä óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéã ñààðóóëàõ, ÕÕß-ûã
áóóðóóëàõàä ÷èãëýñýí àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëýõýä îëîí òºðëèéí òåõíîëîãè
67

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

õýðýãòýé áîëíî. Òåõíîëîãèéí ¿íýëãýýíä òóëãóóðëàí ñàëáàð á¿ðò íýí øààðäëàãàòàé
äýâøèëòýò òåõíîëîãèéí æàãñààëò ãàðãàñàí áºãººä Ìîíãîë îðíû õóâüä òýäãýýð
òåõíîëîãèéã íýâòð¿¿ëýõýä ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí áîëîâñîí õ¿÷íèé
áýðõøýýë òóëãàðíà.
Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðò ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ ãîë àðãà áîë í¿¿ðñ, ãàçðûí òîñ ìýò
îðãàíèê ò¿ëøíèé õýðýãëýýã õÿçãààðëàõ, äýâøèëòýä òåõíèê, òåõíîëîãèä ñóóðèëñàí
¿¿ñã¿¿ðèéã íýâòð¿¿ëýõ, ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé ýõ ¿¿ñâýð¿¿ä, òóõàéëáàë íàð,
ñàëõè, óñ, ãàçðûí ã¿íèé ýíåðãèéã àëü áîëîõ ºðãºí àøèãëàõ; ¿éëäâýðëýñýí ýð÷èì
õ¿÷èéã àëäàãäàë áàãàòàé, ¿ð àøèãòàé õýðýãëýõ çàìààð áóóðóóëàõ ÿâäàë.
̺í ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò ìàëûí àøèã øèìèéã íýìýãä¿¿ëæ
òîî, òîëãîéã õÿçãààðëàõ, íýãæ òàëáàéãààñ àâàõ óðãàöûã íýìýãä¿¿ëýõ çàìààð õàãàëàõ
ãàçðûí òàëáàéã áàãàñãàõ, àçîòûí áîðäîî àëü áîëîõ õýðýãëýõã¿é áàéõ áîäëîãî
õýðýãæ¿¿ëýõ õýðýãòýé áîëíî. 1990 îíîîñ ºìíº æèëä 1,3 ñàÿ ãà õ¿ðòýë òàëáàéä
òàðèàëàëò õèéäýã áàéñàí. 1990-2008 îíä æèëèéí äóíäàæ òàðèàëàëòûí òàëáàé 300
ìÿíãàí ãà õ¿ðýõã¿é áîëòîë áóóð÷ýý. Ìîíãîë óëñ õºðñ õàìãààëàõ áîäëîãûí ¿¿äíýýñ
æèë á¿ðèéí òàðèàëàíãèéí ýðãýëòèéí òàëáàéã 650 ìÿíãàí15 ãà-ààñ õýòð¿¿ëýõã¿é áàéõ
áîäëîãî áàðüæ áàéíà.
Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûí õºãæëèéí èðýýä¿éí õàíäëàãà, òºëºâ
Ìîíãîë óëñûí ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí áîäëîãûí ãîë çîðèëò íü 2010-2020
îíä ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã æèëä äóíäæààð 12-14 õóâüä áàðüæ íýã õ¿íä íîîãäîõ
äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèéã 5000 àì.äîëëàðò õ¿ðãýõ ÿâäàë þì.
Çýñ-ìîëåáèäåí, í¿¿ðñ áîëîí ãàçðûí òîñíû îëáîðëîëòûã ýðñ íýìýãä¿¿ëýõèéí
çýðýãöýý íåôòü, í¿¿ðñ, ôîñôîð áîëîâñðóóëàõ õèìèéí, ìºí òºìºð áà çýñèéí ¿éëäâýð¿¿ä
øèíýýð áàðèõààð òºëºâëºæ áàéãàà íü ¿éëäâýðëýë, áîëîâñðóóëàëòûí ò¿âøèí îãöîì
íýìýãäýõèéã õàðóóëæ áàéíà. Àæ ¿éëäâýðèéí ¿ñðýíã¿é õºãæèëòýé óÿëäàí öàõèëãààí
ýð÷èì õ¿÷ áà í¿¿ðñíèé õýðýãöýý îãöîì íýìýãäýõ áîëíî. Í¿¿ðñ îëáîðëîëò 2020 îíä 50
ñàÿ òîíí, õýðýãëýý 13 ñàÿ òîíí16 áîëîõ ìàãàäëàëòàé áàéíà.
Îéðûí èðýýä¿éä öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé 88-90 õóâèéã í¿¿ðñ øàòààõ
òåõíîëîãèä ñóóðèëàñàí ÄÖÑ-ä ¿éëäâýðëýíý. Èéì ó÷ðààñ í¿¿ðñ øàòààõ òåõíîëîãèéã
áîëîâñðîíãóé áîëãîõîä èë¿¿ àíõààðàõ õýðýãòýé áîëæ áàéíà. Ìîíãîë óëñûí õóâüä
ÕÕß-ûã áóóðóóëàõ íººö èõòýé, áîëîìæ ºíäºðòýé ñàëáàð áîë ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàð
þì. Îäîîãèéí áàéäëààð ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýë á¿õýëäýý, áàðàã 98 õóâü íü í¿¿ðñ
øàòààõ òåõíîëîãèä ñóóðèëàí ÿâàãäàæ áàéíà. Èéìä ò¿ëøíèé õýðýãëýýã áóóðóóëàõ
ÿâäàë õàìãèéí ÷óõàë çîðèëò áîëæ áàéíà. Õàðüöàíãóé áàãà ò¿ëø øàòààæ ýð÷èì
õ¿÷íèé ºñºí íýìýãäýõ õýðýãöýýã õàíãàæ ÷àäàõ øèíý äýâøèëòýò òåõíîëîãèéã áèé
áîëãîõ, íýâòð¿¿ëýõýä èë¿¿ àíõààðàõ õýðýãòýé.
Ìîíãîë îðíû íºõöºëä îéðûí èðýýä¿éä ò¿ëø áàãà çàðöóóëæ öàõèëãààí áà
äóëààí ¿éëäâýðëýõ, ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷ àøèãëàõ, äóëààíû àëäàãäàë áàãàòàé
15. Ãàçàð òàðèàëàíãèéí òàëààðõ òºðèéí áîäëîãî, 2008 îí
16. Ìîíãîë óëñûí í¿¿ðñ õºòºëáºð,2008 îí

68

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðèõ, áàðèëãûí õàëààëòûí äóëààíûã òîîöîõ-òîõèðóóëàõ
ñèñòåì, öàõèëãààí áà äóëààíû ýð÷èì õ¿÷èéã õýìíýëòòýé õýðýãëýõ òåõíîëîãè ýõíèé
ýýëæèíä íýí ÷óõàë õýðýãöýýòýé áàéíà.
Ìîíãîë óëñûí õóâüä îéðûí èðýýä¿éä í¿¿ðñýíä òóëãóóðëàñàí ýð÷èì õ¿÷íèé
¿éëäâýðëýë ãîëëîõ ¿¿ðýãòýé õýâýýð áàéõ áîëîâ÷ ñýðãýýãäýõ áîëîí öºìèéí ýíåðãèéí
ýõ ¿¿ñâýðèéã àøèãëàõ ÿâäëûã ºðãºæ¿¿ëýõ íü ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûí õºãæëèéí íýã
ãîë ÷èãëýë áàéõ áîëíî.
5.2 ÝðЧèì õЇЧíèé ñàëáàðûí òåõíîëîãèéí ЄíЄЄãèéí áàéäàë
2008 îíû áàéäëààð 320 îð÷èì í¿¿ðñíèé îðä áà èëýðö áàéãàà áà ýäãýýðèéí
ãåîëîãèéí íººö íü 150 òýðáóì òîíí, ò¿¿íèé 24 òýðáóì òîíí17 íü áàòàëãààæñàí
íººö þì. Óëñûí í¿¿ðñ îëáîðëîëò áà õýðýãëýýíèé ä¿íã Õ¿ñíýãò 5.1-ä ¿ç¿¿ëýâ. Íèéò
õýðýãëýñýí í¿¿ðñíèé 60 õóâü Äóëààí öàõèëãààíû òºâ¿¿äýä (ДЦТ) íîãäîæ áàéíà.
ДЦТ-д í¿¿ðñèéã òîîñ áîëãîæ øàòààõ òåõíîëîãèîð цахилгаан ба дулааны эрчим
хїчийг ¿éëäâýðëýæ áàéíà.
Õ¿ñíýãò 5.1 Ìîíãîë óëñûí í¿¿ðñ îëáîðëîëò áà õýðýãëýý, ìÿí. òîíí
2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

Îëáîðëîëò
Ýêñïîðò

5186.0
0.6

5141.0
1.9

5344.4
10.9

5666.1
435.4

6865.0
1635.1

7517.1
2217.8

8074.1
2456.6

9237.6 10071.9 14442.1
3268.1 4169.3 7113.2

2007

2008

Хýðýãëýý

5211.4

5189.0

5535.3

5161.5

5188.5

5472.6

5691.2

5906.1

5843.2

2009

6609.6

Ìîíãîë óëñûí ýð÷èì õ¿÷íèé ýõ ¿¿ñâýðèéí õýðýãëýýíèé á¿òýö áà ¿éëäâýðëýëèéí
á¿ä¿¿â÷èéã Çóðàã 5.2-ò ¿ç¿¿ëýâ.

Çóðàã 5.2 Ìîíãîë óëñûí ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûí
¿éëäâýðëýëèéí á¿òöèéí á¿ä¿¿â÷
17. Ã.Òóëãà: Coal Resources of Mongolia

69

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

5.3 ÝðЧèì õЇЧ Їéëäâýðëýëèéí øèíý òåõíîëîãèóä
Äóëààíû ¿éëäâýðëýëèéí ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ, õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã
áóóðóóëàõ àñóóäàë ò¿ëø øàòààõ òåõíîëîãèîñ øóóä õàìààðäàã ó÷ðààñ èðýýä¿éä
äàðààõ òåõíîëîãèóäûã òîì ÷àäëûí äóëààíû ñòàíöûã øèíý÷ëýõ, áóþó øèíýýð
áàðèõàä ñîíãîæ ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýëä íýâòð¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà.
Í¿¿ðñ øàòààæ äóëààí ãàðãàõ òåõíîëîãè
Í¿¿ðñèéã õóóðìàã øèíãýðñýí äàâõðàãààð øàòààõ òåõíîëîãè (fluidized bed
combustion). Ýíýõ¿¿ òåõíîëîãèéã õýðýãëýñíýýð õàðüöàíãóé íàì, ººðººð õýëáýë
8500Ñ-ààñ áàãà òåìïåðàòóðò ÷àíàð ìóóòàé ÿíç á¿ðèéí òºðëèéí í¿¿ðñèéã øàòààæ
áîëíî (Çóðàã 5.3).

Çóðàã 5.3 Í¿¿ðñèéã õóóðìàã øèíãýðñýí äàâõðàãàä øàòààõ òåõíîëîãè

Íýìýëò òàéëáàð:
Äóëààí áà öàõèëãààíû ýð÷èì õ¿÷èéã õîñëîí ¿éëäâýðëýõ òåõíîëîãè
Óëñûí öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé íèéò ¿éëäâýðëýëèéí 98 ãàðóé õóâèéã Äóëààí
öàõèëãààí òºâ¿¿äýä (Combined heat and power plant-CHP) ¿éëäâýðëýæ
áàéíà. Àæèëëàæ áóé ýäãýýð ÄÖÒ-¿¿äèéí öàõèëãààí ¿éëäâýðëýëèéí ¿ð àøèã
íü 30 õ¿ðýõã¿é øàõàì õóâü áºãººä òåõíîëîãèéí õóâüä ò¿¿íýýñ äýýø áàéõ
áîëîìæã¿é.
Í¿¿ðñèéã øàòààõ àðãà, òåõíîëîãè
Ìîíãîë óëñàä ºíººäºð í¿¿ðñèéã äàðààõ õî¸ð àðãà, òåõíîëîãèîð øàòààæ áàéíà.
1. Á¿õýë í¿¿ðñèéã òàâèóð áóþó óë øèðìýí äýýð áàéðëóóëæ àãààðààð ¿ëýýõ
çàìààð øàòààõ. Ýíýõ¿¿ òåõíîëîãèä í¿¿ðñèéã óðüä÷èëàí áîëîâñðóóëàõã¿é
øóóä øàòààíà. Äóíä, áàãà ÷àäëûí õàëààëòûí çóóõíóóä, ìºí ãýðèéí çóóõ
áóþó ïèéøèíä øàòààëòûí ýíý àðãûã õýðýãëýäýã.
2. Í¿¿ðñèéã óðüä÷èëàí íóíòàãëàæ õàòààñíû äàðàà øàòààõ àðãà. Ýíýõ¿¿
àðãûã áîãèíî õóãàöààíä í¿¿ðñèéã ýð÷èìòýé øàòààõ çîðèëãîîð òîì
÷àäëûí Äóëààíû öàõèëãààí ñòàíöûí óóðûí çóóõíóóäàä õýðýãëýíý.
Íóíòàãëàñàí í¿¿ðñíèé òîîñûã çóóõíû ãàëûí õîòîë ðóó ¿ëýýæ äýãäñýí
áàéäëààð øàòààäàã.

70

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Çóóõíû ãàëûí õîòîëûí äîîä òàëààñ õàðüöàíãóé ºíäºð äàðàëòààð àãààð
øàõàæ óë äýýð áàéãàà æèæèãëýñýí í¿¿ðñèéã áóöàëæ áàéãàà ìýò áàéäàëä îðóóëæ
øàòààíà. Ýíý ¿åä çóóõíààñ ãàðàõ óòààíû õèéí íàéðëàãàä àçîòûí èñýë-N2O áàðàã
áàéõã¿é áîëæ õ¿õðèéí èñëèéí SOx àãóóëàìæ ýðñ áàãàñíà;
Í¿¿ðñíèé ìåòàíûã àøèãëàõ òåõíîëîãè. Í¿¿ðñíèé ìåòàíûã äîòîð íü óóðõàéí
(Coal mining methane-CMM) áà äàâõðàãûí (Coal bed methane-CBM) ãýæ àíãèëäàã.
Ãàçàð äîîðõ í¿¿ðñíèé çàé çàâñàð àãóóëàãäàõ ìåòàíûã óóðõàéí ãýæ íýðëýõ áºãººä
òýð íü îëáîðëîëòûí ¿åä àãààðò äýãäýíý. Ãàçðûí ãàäàðãóóãààñ îëîí çóóí ìåòðèéí
ã¿íä ìåòàí õèéí àñàð òîì õýìæýýíèé îðîí çàé áàéõ òîõèîëäîë áèé. Òýðõ¿¿ õèéã
í¿¿ðñíèé äàâõðàãûí ìåòàí ãýäýã. Íàëàéõûí óóðõàéä äýýðõè òºðëèéí õèéí¿¿ä
áàéãààã ñóäàëãààãààð òîãòîîñîí. Áóñàä óóðõàéíóóä ÷ ìåòàí õèé áàéõ ìàãàäëàë
ºíäºð áàéãàà. Ãàäààäûí îðíóóäàä ìåòàí õèéã ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýëä õýðýãëýõ
òåõíîëîãè,òóðøëàãà àðâèí áèé.
Óóð-õèéí õîñëîìîë öèêë (Integrated-coal gasification combined-cycle); Ýõëýýä
òóñãàé òºõººðºìæèä í¿¿ðñýý õèéæ¿¿ëæ, äàðàà íü ò¿¿íèéã õèéí òóðáèíä îðóóëæ
øàòààíà. Ýíý ¿åä õèéí òóðáèí àæèëëàæ öàõèëãààí ¿éëäâýðëýõ áà ò¿¿íýýñ ãàðàõ
õèé çóóõ ðóó îðæ óóð ¿¿ñãýí, óóð íü òóðáèíä îðæ ìºí öàõèëãààí ¿éëäâýðëýíý
(Çóðàã 5.4). Ýíýõ¿¿ òåõíîëîãèéã íýâòð¿¿ëñíýýð ÑÎ2-ûí ÿëãàðàëòûã îäîîãèéí
òåõíîëîãè õýðýãëýõ ¿åèéíõýýñ 20-28 õóâèàð áóóðóóëàõ áîëîìæòîé áºãººä í¿¿ðñíèé
íººö èõòýé, ýäèéí çàñàã íü ýð÷èìòýé õºãæèæ áóé Õÿòàä óëñ, Ýíýòõýã óëñ èõýýõýí
ñîíèðõîæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ öèêëèéí À¯Ê 45-48 õóâü áóþó áèäíèé îäîî õýðýãëýæ áóé
öèêëèéíõýýñ 15 îð÷èì õóâèàð ºíäºð áîëíî.

Çóðàã 5.4 Óóðûí-õèéí õîñëîìîë öèêëýýð àæèëëàõ äóëààíû öàõèëãààí ñòàíöûí ñõåì

Í¿¿ðñèéã óñ-í¿¿ðñíèé ñóñïåíç áàéäàëä øàòààõ òåõíîëîãè (combustion by
water-coal suspension). Í¿¿ðñíèé íóíòàãûã óñòàé õîëüæ çóóðìàã áýëòãýõ áà ò¿¿íèéã
çóóõàíä øàòààíà. Ýíýõ¿¿ òåõíîëîãè íü àçîòûí èñëèéí N2O ÿëãàðàëûã 1,5 äàõèí
áóóðóóëàõ áîëîìæ îëãîíî.
71

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Ò¿ëøíèé øàòàëòààñ ¿¿ñýõ ÑÎ2–ûã áàðüæ õàäãàëàõ (Carbon capture and
Storage-CCS) òåõíîëîãè. Í¿¿ðñ, áàéãàëèéí õèé ìýòèéí ò¿ëøíèé øàòàëòààñ ¿¿ñýõ
ÑÎ2–ûã àãààð ìàíäàë ðóó äýãä¿¿ëýõã¿é áàðüæ õàäãàëàõ òåõíîëîãè íü õ¿ëýìæèéí
õèéí ÿëãàðàëòûã òýã áîëòîë áóóðóóëàõ íºõöëèéã áèé áîëãîíî (Çóðàã 5.5). ÑÎ2–ûã
äýãä¿¿ëýõã¿é áàðèõ áà õàäãàëàõ äóëààíû ñòàíöûí òåõíîëîãè ìàø ºíäºð ºðòºãòýé,
ãýõäýý 2050 îí ãýõýä íýã òîíí ÑÎ2 òóòàìä íîãäîõ ºðòºã 25 äîëëàðîîñ äîîø áóóõ
ìàãàäëàëòàé.
Ò¿ëø øàòààõ ¿åä ¿¿ñýõ í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéã ÿíäàíãààð ãàðãàõã¿é, òóñãàé
õîîëîéãîîð äàìæóóëàí ãàçðûí ã¿í áóþó äàëàéí ¸ðîîëä áàéãàà íåôòü áà õèéí îðîí
çàé ðóó ºíäºð äàðàëòààð øàõàæ îðóóëíà. Øàõàëòûí íºëººãººð õèé áóþó íåôòü
äýýøýý ãàð÷ îðîíä íü ÑÎ2 ¿ëäýæ õàäãàëàãäàíà.

Çóðàã 5.5 ÑÎ2–ûã áàðüæ õàäãàëàõ òåõíîëîãè

Öýâýð ýð÷èì õ¿÷íèé òåõíîëîãè
Ò¿ëøíèé ýëåìåíò. Ò¿ëøíèé ýëåìåíò áîë öàõèëãààí ã¿éäýë ãàðãàõ õèìèéí
ýõ ¿¿ñâýðèéí àíãèëàëä õàìààðíà. Ò¿ëøíèé ýíåðãè øóóä öàõèëãààí áîëæ õóâèðíà.
Ò¿ëøíèé ýëåìåíò õî¸ð ýëåêòðîä (àíîä áà êàòîä) áà ýëåêòðîëèòýýñ á¿ðäýíý.
Óñòºðºã÷ õ¿÷èëòºðºã÷òýé íýãäýæ õèìèéí óðâàëä îðîõ ¿åä öàõèëãààí ¿¿ñíý.
Ýíýõ¿¿ óðâàëûã ÿâóóëàõûí ºìíº òóñãàé òºõººðºìæèä óñòºðºã÷èéã äàíãààð íü
ãàðãàæ áýëòãýõ øààðäëàãàòàé áºãººä ýíý ¿éë àæèëëàãàà òèéì àìàð áèø áàéäàã.
Öàõèëãààí ¿éëäâýðëýõ ýíýõ¿¿ àðãûí ¿åä õ¿ëýìæèéí õèé ÿëãàðàõã¿é. À¯Ê 40 õóâü18
îð÷èì áàéíà.

18. - ru.wikipedia.org

72

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Çóðàã 5.6 Ò¿ëøíèé ýëåìåíòèéí àæèëëàãààíû á¿ä¿¿â÷

Áèî ò¿ëø áà óñòºðºã÷èéí ò¿ëø. Óðãàìàëààñ ýòàíîë ãàðãàí àâàõ òåõíîëîãè
àìæèëòòàé õýðýãæèæ áàéíà. Óñòºðºã÷èéã ò¿ëø áîëãîí õýðýãëýñíýýð ÑÎ2 îãò
ÿëãàðàõã¿é áºãººä ò¿¿íèéã äàíãààð íü ãàðãàí àâàõ òåõíîëîãè èõýýõýí õºðºíãº
îðóóëàëò øààðäàíà. Èðýýä¿éä óñòºðºã÷èéí ò¿ëø ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðò õóâüñàë
ãàðãàõ ìàãàäëàëòàé. 2050 îíä òýýâðèéí ñàëáàðûí ò¿ëøíèé õýðýãëýýíèé 30 îð÷èì
õóâèéã áèî áà óñòºðºã÷èéí ò¿ëø õàíãàõ òºëºâòýé áàéíà. Èíãýñíýýð íåôòèéí õýðýãëýý
áàãàñ÷ ÑÎ2-ûí ÿëãàðàëò òýýâðèéí ñàëáàðò 10-ààä õóâèàð áóóðàõ áîëîìæ á¿ðäýíý.
Öºìèéí ýð÷èì õ¿÷. Ìîíãîë óëñàä öºìèéí ýð÷èì õ¿÷èéã öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷
¿éëäâýðëýõ çîðèëãîîð àøèãëàõ èõýýõýí áîëîìæ áèé (Çóðàã 5.7). Ýíýõ¿¿ òåõíîëîãèéã
áîäèò àæèë áîëãîæ ÷àäâàë á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëûã èõ
õýìæýýãýýð áóóðóóëàõ, óëìààð óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéã ñààðóóëàõàä áîäèòîé
õóâü íýìýð îðóóëæ ÷àäíà. Ãýõäýý çàðèì óëñ îðíóóä öºìèéí ýð÷èì õ¿÷ àøèãëàõ íü
àþóë îñëûí ýðñäýëèéã áèé áîëãîíî ãýæ ¿çäýã òóë îëîí óëñûí ò¿âøèíä õ¿ëýìæèéí
õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ íýã õóâèëáàð áîëãîæ õýðýãëýõèéã çºâëºìæ áîëãîäîãã¿é.

Çóðàã 5.7 Öºìèéí ýð÷èì õ¿÷ýýð àæèëëàõ öàõèëãààí ñòàíöûí ñõåì

73

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷ àøèãëàõ òåõíîëîãèóä
Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷èéã àøèãëàõ ÿâäàë áàãà ÷àäëûí, áèå áèåñýý àëñ
áàéðëàäàã õýðýãëýã÷ îëîíòîé ìàíàé îðíû õóâüä íýí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Èéì
ó÷ðààñ ìàíàé óëñ ñàëõè, íàð, óñ, ãàçðûí ã¿íèé áîëîí áèîìàññûí ýíåðãèéí àðâèí
èõ íººöèéã àøèãëàõ òàëààð ìàø èõ àíõààðàõ øààðäëàãàòàé áàéíà (Çóðàã 5.85.10). Êèîòîãèéí ïðîòîêîëûí Öýâýð õºãæëèéí ìåõàíèçìä ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé
òºñë¿¿ä õàìðàãäàõ ìàãàäëàë èë¿¿ áàéäãûã àíõààð÷ ýíýõ¿¿ áîëîìæèéã á¿ðýí
àøèãëàõ õýðýãòýé þì.

Çóðàã 5.8 Íàðíû ýð÷èì õ¿÷ýýð öàõèëãààí ãàðãàõ á¿ä¿¿â÷

Çóðàã.5.9 Íàðààð óñ õàëààõ òºõººðºìæ

Çóðàã.5.10 Óñàí öàõèëãààí ñòàíöûí á¿ä¿¿â÷.

Ñàëõè, íàð, óñíû ýð÷èì õ¿÷èéã àøèãëàõ àðãà, òåõíîëîãèéí òóõàé ºìíºõ á¿ëýãò
òîäîðõîé äóðüäñàí áîëíî.
Ãàçðûí ã¿íèé äóëààí. Öàöðàã èäýâõèò ýëåìåíòèéí çàäðàë áîëîí õèìèéí
óðâàëûí íºëººãººð äýëõèéí áºìáºðöºãèéí òºâ õýñýãò àñàð èõ õýìæýýíèé äóëààí
ÿëãàð÷ áàéäàã. Ãàçðûí ãàäàðãóóãààñ äîîø 3.5 ì ã¿í òóòàìä õºðñíèé òåìïåðàòóð
10Ñ -ààð íýìýãääýã. Õºðñíèé ãåîëîãèéí á¿òöýýñ õàìàð÷ äóëààíû óðñãàëûí íÿãò
äýëõèéí ÿíç á¿ðèéí õýñýãò õàðèëöàí àäèëã¿é áàéõ áºãººä äóíäæààð 6.23.10-2 âò/ì2
áàéíà. Ãàçðûí ã¿íèé äóëààíûã áàðèëãà îðîí ñóóö äóëààöóóëàõàä àøèãëàõûí òóëä
“Äóëààíû íàñîñ” õýìýýõ òºõººðºìæ õýðýãëýíý.
74

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Äýëõèéí Ýð÷èì õ¿÷íèé Õîðîî (ÄÝÕ)-îîñ õèéñýí õýòèéí òºëºâèéí òºñººëºëººð
2020 îíä õºãæèëòýé îðíóóä äóëààöóóëãà áà õýðýãöýýíèé õàëóóí óñíû äóëààíû
õýðýãëýýíèé 80 õ¿ðòýë õóâèéã äóëààíû íàñîñîîð øèéäâýðëýíý ãýæ ¿çýæ áàéíà.
ªíººäºð äóëààí õàíãàìæèéíõàà 60 õóâèéã çºâõºí äóëààíû íàñîñîîð øèéäâýðëýæ
áàéãàà óëñ áîë Øâåä áºãººä ýíý ¿ç¿¿ëýëòýýð äýëõèéä òýðã¿¿ëæ áàéíà. Ýíý óëñàä
äóëààíû íàñîñ íèéò àðä èðãýäèéí äóíä õ¿ëýýí çºâøººðºãäºí òàðõñàíààñ ãàäíà
òîì ÷àäëûí õî¸ð òîì äóëààíû íàñîñíû ñòàíö (320 áà 200 ÌÂò ) àæèëëàæ áàéíà.
ÀÍÓ, Øâåéöàðè, ßïîí, Ôðàíö çýðýã õºãæèëòýé îðíóóäàä ìºí ýíý ñàëáàð ýð÷èìòýé
õºãæèæ áàéíà

Çóðàã 5.11 Ãàçðûí ã¿íèé äóëààíûã àøèãëàõ äóëààíû íàñîñûí á¿ä¿¿â÷.

Òàéëáàð:1-Äóëààíû íàñîñ; 2-õàëààãóóð. Óëààí ºíãºòýé øóãàìààð ãàçàð
äîðîîñ õàðüöàíãóé ºíäºð òåìïåðàòóðòàé óñ äóëààíû íàñîñ ðóó î÷èæ äóëààíàà
ºãººä õºõ ºíãºòýé øóãàìààð áóöàæ ãàçàð ðóó îðíî. Äóëààíû íàñîñîîñ öààø
õàëóóí óñ õàëààõ õýðýãñýëýýð äàìæèí ºðºº òàñàëãààã äóëààöóóëíà.
Áèîõèé. Ìàë áà àìüòíû ÿëãàäàñ, àõóéí õàÿãäàë, ¿ð òàðèà, ñ¿ðýë çýðãèéã
àãààðã¿é îð÷èíä òîäîðõîé õóãàöààíä áàéëãàõàä äýýä çýðãèéí öýâýð ò¿ëø áîëîõ
áèîõèé ¿¿ñíý. Áèîõèéí íàéðëàãûí 70 îð÷èì õóâü íü ìåòàí, ¿ëäñýí íü í¿¿ðñ õ¿÷ëèéí
õèé áàéäàã. Øèíæ áàéäëààðàà áàéãàëèéí õèéòýé òºñòýé, äóëààí ÿëãàðóóëàõ
÷àäâàð íü 5000-6500 êêàë/êã. Ìàëûí áààñ ìýòèéí õàÿãäëûã óñààð øèíãýëýí ýíýõ¿¿
òºõººðºìæ ð¿¿ õèéæ áèò¿¿ìæèëíý. ¯¿ññýí õèé õîîëîéãîîð äàìæèí õýðýãëýã÷ ð¿¿
î÷íî. Õèéãýý ÿëãàðóóëæ äóóññàí ¿ëäýãäýë õýñãèéã àâ÷ îðîíä íü øèíý õàÿãäëûã õèéõ
çàð÷ìààð àæèëëàíà (Çóðàã 5.12).

75

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Çóðàã 5.12 Áèîõèéí áàãà ÷àäëûí òºõººðºìæèéí á¿ä¿¿â÷

Áèîõèéã öàõèëãààí ¿éëäâýðëýõ, äóëààí ãàðãàõ çîðèóëàëòààð àøèãëàæ áîëíî.
Íýã òîíí ¿õðèéí ÿëãàäàñíààñ äóíäàæààð 50-60 êã áèîõèé ¿¿ñýõ áà íýã êã áèîõèé íü
0.6 ëèòð áåíçèí, 1.5 êã ìîä, 3 êã àðãàë ò¿ëñýíòýé òýíö¿¿ äóëààí ÿëãàðóóëíà. Ìîíãîë
óëñàä ¿õðèéí ÿëãàäàñ, áîã ìàëûí õºðçºí õîðãîë ãýõ ìýòèéí íººö àñàð ýëáýã áàéäàã.
¯¿íèéã àøèãëàõ ºðãºí áîëîìæòîé áîëîâ÷ òîìîîõîí õýðýãëýã÷èéí õóâüä òýýâðèéí
çàðäàë ºíäºð ãàðàõ ìàãàäëàëòàé.
5.4 Ìîíãîë óëñûí ýðЧèì õЇЧíèé Їéëäâýðëýëèéí
òåõíîëîãèéí ЄíЄЄãèéí áàéäàë
Ìîíãîë óëñûí ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûí òåõíîëîãèéí ºíººãèéí áàéäàëä
¿íýëãýý ºãñºí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í Ìîíãîë óëñûí ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûí òåõíîëîãè
á¿õýëäýý äýëõèéí õºãæëèéí ºíººãèéí ò¿âøèíýýñ èõýýõýí õîöðîãäîæ áàéãààã
íîòîëæ áàéíà. Ìîíãîë îðíû íºõöºëä Ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýë áà õýðýãëýýíèé
¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ, õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõàä íýí ÷óõàë à÷
õîëáîãäîëòîé òåõíîëîãèóä, òýäãýýðèéã õýðýãæ¿¿ëñíýýð áèé áîëîõ óðüä÷èëñàí ¿ð
ä¿íã ºìíº äóðüäñàí.
Óëñûí õýìæýýíèé äóëààíû ýð÷èì õ¿÷íèé íèéò ¿éëäâýðëýëèéí 70 õóâèéã ÄÖÒ¿¿ä, 20 õóâèéã äóíä áà áàãà ÷àäëûí äóëààíû ñòàíö, 10 îð÷èì õóâèéã ãýðèéí æèæèã
çóóõ òóñ òóñ ýçýëæ áàéíà. Ìîíãîë óëñûí ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýëèéí ¿ð àøèã ìàø
äîîãóóð áàéíà. Ò¿ëøíèé øàòàëòààñ ¿¿ñýõ äóëààíû çºâõºí 45 õóâèéã ¿ð àøèãòàé
õýðýãëýäýã áîëîõûã ñóäàëãàà õàðóóëæ áàéíà. Äóëààíû ýð÷èì õ¿÷íèé ò¿ãýýëò
(òýýâýð), õýðýãëýýíèé ¿åèéí àëäàãäëûã çóðàã 5.13-ä ¿ç¿¿ëýâ. Íèéò àëäàãäëûí 70
ãàðóé õóâü íü ¿éëäâýðëýëèéí ¿å øàòàíä ¿¿ñ÷ áàéíà. Èéì ó÷ðààñ ºíäºð ¿ð àøèãòàé
çóóõíû òåõíîëîãè íýí ÷óõàë áîëæ áàéíà.

76

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Çóðàã 5.13 Øàòààñàí íèéò ò¿ëøíèé äóëààíû àëäàãäëûí á¿òýö

Í¿¿ðñ áîëîâñðóóëàõ òåõíîëîãèéí ºíººãèéí áàéäàë
Ìîíãîë óëñûí í¿¿ðñíèé õýðýãöýý îéðûí ¿åä ýðñ íýìýãäýæ, óëìààð õ¿ðýýëýí
áóé îð÷èíä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã íºëººëëèéã áóóðóóëàõ àñóóäàë õóðöààð òàâèãäàæ
áàéãààòàé óÿëäàí í¿¿ðñ áîëîâñðóóëàõ îð÷èí ¿åèéí òåõíîëîãè ýçýìøèõýä îíöãîé
àíõààð÷ äàðààõ àæëóóä õèéãäýæ áàéíà.
• Í¿¿ðñ êîêñæóóëàõ, õèéæ¿¿ëýõ áà øèíãýð¿¿ëýõ ¿éëäâýð¿¿ä áàðèõ;
• í¿¿ðñíýýñ ýêîëîãèéí öýâýð-øàõìàë ò¿ëø ãàðãàõ;
• Êîêñæèõ í¿¿ðñèéã èæ á¿ðýí áîëîâðóóëàõ ¿éëäâýð áàéãóóëàõ.
Öàõèëãààí õàíãàìæ
Ìîíãîë óëñûí õ¿í àìûí õàãàñ îð÷èì íü àìüäàðäàã òºâèéí á¿ñ íóòàãò îðøèæ
áóé õîò, ñóóðèíãèéí öàõèëãààí áà äóëààíû õýðýãöýýã õàíãàõ ¿¿ðãèéã òºâèéí ýð÷èì
õ¿÷íèé ñèñòåì (ÒÝÕÑ) ã¿éöýòãýæ áàéíà. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä Ìîíãîë óëñûí Ýð÷èì
õ¿÷íèé íýãäñýí ñèñòåì áàéãóóëàõ õºòºëáºð õýðýãæèæ îëîí çóóí êì öàõèëãààí
äàìæóóëàõ ñ¿ëæýý áàéãóóëàãäàí íèéò õ¿í àìûí 80 îð÷èì õóâü îðøèí ñóóäàã
íóòãèéã õàìàð÷ áàéíà. Öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýýíèé 90 õóâèéã ÒÝÕÑ-ýýñ
õàíãàæ áàéíà.
ÄÖÒ-¿¿äèéí öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýëèéí æèøìýë ò¿ëøíèé
õóâèéí çàðöóóëàëòûã õ¿ñíýãò 5.2- ä ¿ç¿¿ëýâ. Ìîíãîë óëñûí ÄÖÒ-¿¿äèéí öàõèëãààí
ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýëèéí æèøìýë ò¿ëøíèé õóâèéí çàðöóóëàëò 370-400 ãð.æ.ò/
êÂò.ö áàéãàà. Öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýëèéí æèøìýë ò¿ëøíèé õóâèéí
çàðöóóëàëò íü ÄÖÒ-¿¿äèéí ¿ð àøãèéí ò¿âøíèé øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áºãººä èæèë
íºõöºë, òåõíîëîãèòýé ÎÕÓ-ûí ÄÖÒ-ûíõýýñ 80-100 ãð.æ.ò/êÂò.ö-ààð èõ áàéíà.
Õ¿ñíýãò 5.2 ÄÖÒ-¿¿äèéí öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýëèéí æèøìýë
ò¿ëøíèé õóâèéí çàðöóóëàëò, ãðàìì æ.ò/êÂò.ö
Îí

Äóíäàæ

1980

1985

1990

1995

2000

2001

2002

2004

2005

2006

398.0

370.1

347.8

435.7

420.8

408.6

414.3

389.5

378.4

366.7

77

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

ÒÝÕÑ-èéí íàéäâàðòàé àæèëëàãààã õàíãàõ, ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøèãòàé ãîðèìîîð
àæèëëóóëàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ çîðèëãîîð ýð÷èì õ¿÷íèé ýõ ¿¿ñâýðèéí îäîîãèéí
á¿òöýä ººð÷ëºëò õèéõ, òóõàéëáàë ýð÷èì õ¿÷íèé ñèñòåìèéí îðãèë à÷ààëëûí ¿åä
àæèëëàõ ÷àäâàðòàé óñàí öàõèëãààí ñòàíö, ýñâýë óñàí öýíýãò öàõèëãààí ñòàíö
àæèëóóëàõ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé áàéíà. Èíãýñíýýð öàõèëãààí ñòàíöóóäûí
ãîðèì ñàéæèð÷ äýýð ºã¿¿ëñýí ò¿ëøíèé õóâèéí çàðöóóëàëò èõýýõýí áóóð÷ í¿¿ðñíèé
çàðöóóëàëò áàãàñ÷ õ¿ëýìæèéí õèé ÿëãàðàëò áóóðíà. ̺í óñàí öàõèëãààí ñòàíö
áàðèõ òºñëèéã öýâýð õºãæëèéí ìåõàíèçìûí òºñºëä õàìðóóëàí õýðýãæ¿¿ëñíýýð
õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã èõýýõýí õýìæýýãýýð áóóðóóëæ, æèë á¿ð èõýýõýí
õýìæýýíèé âàëþòèéã îëîí æèëèéí òóðøèä ( 10-20 æèë) îëîõ áîëîìæòîé.
Ìîíãîë óëñûí ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðò èðýýä¿éä í¿¿ðñýýð àæèëëàõ ÄÖÑ-óóä ãîë
¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ ó÷ðààñ òýäãýýðèéí òåõíîëîãèéã øèíý÷ëýõ çàìààð áàéãàëü îð÷èíä
¿ç¿¿ëýõ ñºðºã íºëººëëèéã, òóõàéëáàë õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëûã áóóðóóëàõûí
òóëä äýýð äóðüäñàí òåõíîëîãèóäààñ öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýëä çîðèóëæ
ìàíàé óëñûí íºõöºë áàéäàëä íèéöýõèéã íü ñîíãîæ ýçýìøèõ íü íýí ÷óõàë áàéíà.
Ýõíèé ýýëæèíä íýâòð¿¿ëæ áîëîõ òåõíîëîãèóä:
• í¿¿ðñèéã õóóðìàã øèíãýðñýí äàâõðàãàä øàòààõ;
• óóð-õèéí õîñëîìîë öèêë(í¿¿ðñèéã õèéæ¿¿ëæ õèéí áà óóðûí òóðáèí
àæèëëóóëàõ);
• Öºìèéí ýð÷èì õ¿÷èéã àøèãëàõ;
• í¿¿ðñíèé óóðõàéí ìåòàí àøèãëàõ;
• óñ-í¿¿ðñíèé ñóñïåíç áàéäëààð í¿¿ðñèéã øàòààõ
Äóëààí õàíãàìæ
Ìîíãîë óëñûí òîì õîòóóäàä äóëààíæóóëàëòûí ñèñòåì¿¿ä àæèëëàæ áàéíà.
ÄÖÒ ýõ ¿¿ñã¿¿ðòýé òºâëºðñºí äóëààí õàíãàìæèéí ñèñòåìèéã äóëààíæóóëàëòûí
ñèñòåì ãýíý. ÄÖÒ-ûí óóðûí çóóõíóóä õóó÷èðñàí ó÷ðààñ òýäãýýðèéí ¿ð àøãèéã
ñàéæðóóëàõ, øèíý òîíîã òºõººðºìæ ñóóðèëóóëàõ çýðãýýð äýâøèëòýä òåõíîëîãè
íýâòð¿¿ëýõ òàëààð íèëýýä îëîí òºñºë õýðýãæñýí íü ¿ð ä¿íãýý ºã÷ ýð÷èì õ¿÷íèé
íàéäâàðòàé àæèëëàãàà, ¿ð àøèã äýýøèëæ áàéíà. ßìàð òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýõ
øààðäëàãà áàéãààã äýýð òîäîðõîé äóðüäñàí.
Äóíä ÷àäëûí äóëààí õàíãàìæèéí ñèñòåìèéí ¿ð àøãèéí ò¿âøèí ñàéí áèø
áàéãàà áºãººä ýíý ÷èãëýëýýð äàðààõ òåõíîëîãèóäèéã íýâòð¿¿ëýõ áîëîìæòîé:
• öºìèéí äóëààíû ñòàíö áàðèõ;
• í¿¿ðñèéã õóóðìàã øèíãýðñýí äàâõðàãààð øàòààõ òåõíîëîãèéã õýðýãëýõ
• í¿¿ðñíèé çóóõûã ººð òºðëèéí ò¿ëøýýð àæèëëàäàã çóóõààð ñîëèõ
Áàãà ÷àäëûí äóëààí õàíãàìæèéí ñèñòåìèéí çóóõíû À¯Ê áàãà, íýã Ãêàë
äóëààíûã 600-715 êã í¿¿ðñýýð ¿éëäâýðëýäýã. Ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéã òºâëºðñºí äóëààí
õàíãàìæèéí ñèñòåìòýé õàðüöóóëàõàä 3-3.5 äàõèí ºíäºð áàéíà. Í¿¿ðñèéã àëñ
õîëîîñ àëäàãäàë èõòýé àâòî ìàøèíààð òýýâýðëýæ áàéãààãààñ äóëààíû ¿íý ºíäºð,
2006 îíû áàéäëààð 40-50 àì.äîëëàð/Ãêàë áàéíà.
78

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Îéðûí ¿åä äàðààõ òåõíîëîãèéã íýâòð¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà,
• Öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé íýãäñýí ñèñòåìä õîëáîãäîîã¿é íóòàãò À¯Ê ºíäºðòýé
áîëîâñðîíãóé õèéöèéí çóóõ ñóóðèëóóëàõ;
• Í¿¿ðñíèé óóðõàéãààñ àëñëàãäñàí, ãýâ÷ öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé íýãäñýí
ñèñòåìä õîëáîãäñîí ñóì, ñóóðèí ãàçðûí äóëààí õàíãàìæèéã öàõèëãààí áîéëåð
áóþó äóëààíû íàñîñîîð øèéäâýðëýõ. Ýíýõ¿¿ òåõíîëîãèéã íýâòð¿¿ëñíýýð
õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áîäèòîéãîîð áóóðóóëæ ÷àäíà;
• Óñ õàëààãóóðûí çóóõíû àøèãëàëòûí ¿åä çóóõ áà õîîëîéí ãàäàðãóó äýýð
óñíààñ õàã õóñàì òîãòîõ àþóëûã àðèëãàõûí òóëä óñ áîëîâñðóóëàõ òåõíîëîãèéã
õýðýãëýõ
• Õýðýãëýã÷èä äýýð äóëààíû òîîëóóð ñóóðèëóóëæ äóëààíû ýð÷èì õ¿÷íèé
áîðëóóëòûí òîîöîîã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ;
• Õèé, øèíãýí ò¿ëø ìýòèéí áîëîâñðîíãóé ò¿ëø õýðýãëýäýã çóóõ àøèãëàõ.
Äýýðõ àðãà, òåõíîëîãèéã øààðäëàãàòàé ãàçðóóäàä íü èæ á¿ðýí íýâòð¿¿ëñíýýð
ýíý òºðëèéí çóóõíóóäûí ò¿ëøíèé õýðýãëýý 35-40 õóâèàð áóóðàõ áîëíî.
Ýíãèéí çóóõ, ïèéøèí
Íèéò õ¿í àìûí 55 îð÷èì õóâü õîò áà àéìãèéí òºâ¿¿äýä, 14 õóâü ñóìûí òºâ
áà ñóóðèí ãàçàðò, 31 õóâü õºäººä í¿¿äýëëýæ àìüäàðäàã. Íèéò õ¿í àìûí 70 õóâü
330-360 ìÿíãàí ãýð áóþó õóâèéí ñóóöàíä àæ òºðäºã. Õîò áà àéìãèéí òºâèéí õ¿í
àìûí 50 ãàðóé õóâü ãàëëàãààòàé ãýð áóþó õóâèéí ñóóöàíä àìüäàð÷ òýäãýýðò íèéò
160 ìÿíãàí çóóõ àøèãëàäàã. Õîò, ñóóðèí ãàçðûí õóâèéí ñóóö áóþó ãýðò àìüäàðäàã
íýã àéë áàéð ñóóöàà äóëààöóóëàõ, õîîë õ¿íñýý áýëòãýõýä æèëä 7.5-10 Ãêàë äóëààí
хэрэглэнэ (2005 îíû áàéäëààð). Ïèéøèí áóþó ýíãèéí çóóõíû À¯Ê îéðîëöîîãîîð
30-40 õóâü áàéãàà íü ìàø äîîãóóð ¿ç¿¿ëýëò þì. Ãýð áóþó õóâèéí ñóóöíû çóóõíû ¿ð
àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõèéí òóëä:
• Óðüä÷èëàí áîëîâñðóóëñàí áðèêåò, õèé çýðýã áàéãàëü îð÷èíä õàë áàãàòàé
ò¿ëø õýðýãëýõ;
• Öàõèëãààí õàëààãóóð áà äóëààíû íàñîñ àøèãëàõ;
• Ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷ àøèãëàõ
Äýýðõè àðãà õýìæýýíèé ¿ð ä¿íä õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò áóóð÷, ò¿ëøíèé
õýðýãëýý áàãàñàæ àãààðûí áîõèðäîë áóóð÷ àðä èðãýäèéí ýð¿¿ë àõóéí îð÷èí
ñàéæèðíà.
Äóíä áà áàãà ÷àäëûí õàëààëòûí çóóõíóóä, ìºí ãýð õîðîîëîëûí àéëóóäûí
æèæèã çóóõàíä í¿¿ðñèéã ò¿¿õèéãýýð øàòààõ õîöðîãäñîí òåõíîëîãèéã õýðýãëýõã¿é
áàéõ òàëààð íýí ÿàðàëòàé ¿ð ä¿íòýé àðãà õýìæýý àâàõ õýðýãòýé áàéíà.

79

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

5.5 ÝðЧèì õЇЧíèé õýðýãëýýíèé òåõíîëîãèéí
ЄíЄЄãèéí áàéäàë áà øèíýЧëýë

Öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýýíèé ñèñòåì
Öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýã÷äèéã õºäºëã¿¿ð, äóëààíû òºõººðºìæ,
ãýðýëò¿¿ëýã, öàõèëãààí õýðýãñýë ãýñýí ¿íäñýí á¿ëýãò õóâààæ òåõíîëîãèéí ¿íýëãýýã
òóñ á¿ðýýð õèéñýí áàéíà.
Öàõèëãààí õºäºëã¿¿ð áà äàìæóóëãà
Ìîíãîë îðíû àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðò öàõèëãààíû ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýýíèé
70 ãàðóé õóâèéã öàõèëãààí õºäºëã¿¿ðò çàðöóóëæ áàéíà. Öàõèëãààí õºäºëã¿¿ðèéí ¿ð
àøãèéí ò¿âøèí õºãæèëòýé îðíóóäûíõààñ èõýýõýí äîîãóóð áàéàã. Áàðàã á¿õ ¿éëäâýð,
¿éë÷èëãýýíèé ãàçàð öàõèëãààí õºäºëã¿¿ð áà äàìæóóëãûí ÷àäëûã ñîíãîæ àâàõäàà
èõ íººöòýé, ºíäðººð ñîíãîäîã ó÷èð ÷àäàë àøèãëàëò 20-30 õóâèàñ õýòýðäýãã¿é.
Öàõèëãààí õºäºëã¿¿ðèéí ¿ð àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõ òåõíîëîãè:
-ýð÷èì õ¿÷ áàãà õýðýãëýäýã õºäºëã¿¿ð ñîíãîõ;
-÷àäëûí êîýôôèöèåíòèéã íýìýãä¿¿ëýõ;
-ýðãýëòèéí õóðäûã ººð÷ëºäºã ýëåìåíò á¿õèé õºäºëã¿¿ð àøèãëàõ;
Öàõèëãààí ãýðýëò¿¿ëэг
Уëàéñàõ ëàìïûí îðîíä ýð÷èì õ¿÷ áàãà õýðýãëýäýã îð÷èí ¿åèéí ãýðýëò¿¿ëãèéí
õýðýãñëèéã àøèãëàõ
Äóëààíû ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýýíèé ñèñòåì
Äóëààíû ýð÷èì õ¿÷èéã õî¸ð ¿íäñýí ÷èãëýëýýð õýðýãëýæ áàéíà.
1. Áàéøèí áàðèëãà, îðîí ñóóöûã äóëààöóóëàõ, õàëóóí óñ áýëòãýõ;
2. Òåõíîëîãèéí, ººðººð õýëáýë àæ ¿éëäâýðò òºðºë á¿ðèéí á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýõ, õîîë õ¿íñ áýëòãýõ.
Äóëààíû ýð÷èì õ¿÷èéã îðîí ñóóö, íèéãýì àõóéí áàðèëãûã äóëààöóóëàõ,
á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ, àõóéí õýðýãöýýíèé õàëóóí óñ áýëòãýõ ÷èãëýëýýð õýðýãëýäýã
õýäèé ÷ 90 ãàðóé õóâèéã íü çºâõºí äóëààöóóëãàä àøèãëàäàã íü ìàíàé îðíû îíöëîã
þì. Èéì ó÷ðààñ äóëààíû ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýýíèé ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõèéí òóëä
áàðèëãûí õàøèõ õèéöèéí äóëààëãûã ñàéæðóóëàõ õýðýãòýé.
Áàðèëãûí äóëààëãûí òåõíîëîãè
Áàðèëãûí äóëààíû àëäàãäàë àãààðûí òåìïåðàòóð áà ñàëõèíû õóðäààñ ãàäíà
óã áàðèëãûí äóëààëãûí ÷àíàðààñ èõ õàìààðíà (Çóðàã 5.14).

80

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Çóðàã 5.14 Äóëààíû àëäàãäàë áàãàòàé áóþó èõòýé áàðèëãûí ò¿ëøíèé
õýðýãëýýíèé õàðüöóóëàëò

Áàðèëãà, îðîí ñóóöàíä äîòîð àãààðûí òåìïåðàòóðûã òîõèðóóëàõ õýðýãñýë
áàéäàãã¿é íü ýëäýâ áýðõøýýë, ¿ð àøèãã¿é áàéäàë áèé áîëäîã. Äóëààíû àëäàãäàë
èõòýé áàðèëãà, îðîí ñóóö ìàíàéä çîíõèëæ áàéíà. Äýýðõ çóðãààñ õàðàõàä ýõíèé
áàéøèíãèéí äóëààëãà ñàéí ó÷ðààñ äóëààíû àëäàãäàë íü áàãà, óëìààð ò¿ëø áàãà
õýðýãëýæ òèéì èõ áèø óòàà ¿¿ñãýæ áàéãàà çóðãààñ õàðæ áîëíî.
Îäîî àøèãëàæ áóé áàðèëãóóäûã ñòàíäàðòûí õýìæýýíä õ¿ðòýë äóëààëñàí
òîõèîëäîëä óëñûí õýìæýýíèé í¿¿ðñíèé õýðýãëýý æèë á¿ð 1.2-1.4 ñàÿ òîííîîð áóþó
25 õóâèàð áóóðàõ áîëíî.
Íèéòèéí îðîí ñóóöíû äóëààíû õÿíàëò-òîõèðóóëãûí öîãöîëáîð
2000 îíîîñ Óëààíáààòàð, Äàðõàí ìýòèéí òîì õîòóóäûí ¿éëäâýð, ¿éë÷èëãýýíèé
áàéãóóëàãóóäàä äóëààíû òîîëóóð íýâòýð÷ äóëààíû ýð÷èì õ¿÷èéã õýìíýõ ñîíèðõîë áèé
áîëæ ýõýëæ áàéíà. Õàðèí õºäººãèéí òºâ ñóóðèí ãàçàð òºäèéëýí íýâòðýýã¿é áàéíà.
Ìîíãîë óëñàä õ¿í àìûí 30 îð÷èì õóâü òºâèéí äóëààíû ñèñòåìä õîëáîãäñîí
íèéòèéí îðîí ñóóöàíä àìüäàðäàã. Íèéòèéí îðîí ñóóöàíä àìüäàðäàã àéëóóä äóëààíû
òîîëóóð áàéõã¿é, äóëààíû ¿íèéã òîîöîîíû àðãààð òîãòìîë òàðèôààð òºëäºã. ̺í
àéëóóä äóëààíû õýðýãëýýãýý ººðºº òîõèðóóëàõ òåõíèê õýðýãñýëã¿éãýýñ òàñàëãààíû
òåìïåðàòóð íýìýãäñýí ¿åä öîíõîî îíãîéëãîæ èë¿¿äýë äóëààíàà ãàäàãø ãàðãàõàä
õ¿ðäýã áàéíà.
5.6 Òýýâðèéí ñàëáàðûí òåõíîëîãèéí òЇâøèí
Ìîíãîëûí ºðãºí óóäàì íóòàãò õàðüöàíãóé òàðìàã áàéðëàëä àìüäàðäàã õ¿í
àìûí õóâüä õàìãèéí ÷óõàë ç¿éëèéí íýã áîë òýýâðèéí ñàëáàð þì.
Òºìºð çàìûí òýýâýð. Ìîíãîëûí òºìºð çàìûí òýýâýð ¿íäýñíèé à÷àà ýðãýëòèéí
96 õóâèéã ÎÕÓ áà Õÿòàä óëñûí õèëèéí õîîðîíäûí Ñ¿õáààòàð Äàðõàí, Óëààíáààòàð,
Ýðäýíýò, Çàìûí–¯¿ä õîòóóäààð äàéðàõ 1815 êì óðò çàìààð ã¿éöýòãýæ áàéíà.

81

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Àâòî òýýâýð. Àâòî ìàøèíû òîî æèëýýñ æèëä íýìýãäýæ áàéíà. Ñ¿¿ëèéí 20
æèëä Ìîíãîë óëñàä ßïîí, Ñîëîíãîñ, Ãåðìàí óëñàä àøèãëàãäàæ áàéñàí õóó÷èí
ìàøèí èõ õýìæýýãýýð îðæ èðñýí íü õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëò íýìýãäýõ íýã øàëòãààí
áîëæ áàéíà.
Àãààðûí òýýâýð. 1996 îíîîñ äîòîîäûí çîð÷èã÷èéí áèëåòèéí ¿íý îãöîì
íýìýãäñýíýýñ ¿¿äýí àãààðûí òýýâýð óíàëòûí áàéäàëä îðæ îðîí íóòãèéí çîð÷èã÷èä
ãîë òºëºâ àâòî ìàøèíààð ÿâäàã áîëñîí. Õàðèí îëîí óëñûí íèñëýãèéí òîî
íýìýãäñýí.
Òýýâðèéí ñàëáàðûí òåõíîëîãèéí ¿íýëãýý
Ìîíãîëûí òýýâðèéí ñàëáàð èõýýõýí õîöðîãäñîí òåõíîëîãè õýðýãëýæ áàéíà.
Æèøýýëáýë, òºìºð çàìûí òýýâýðò õýò õóó÷èðñàí, îäîî ¿éëäâýðëýõýý áîëüñîí äèçåëü
ò¿ëøýýð àæèëëàäàã ç¿òã¿¿ð¿¿ä àøèãëàæ áàéãàà ó÷ðààñ ò¿ëø ìàø èõ çàðöóóëæ áàéíà.
Èéìä îéðûí õóãàöààíä öàõèëãààí ç¿òã¿¿ð íýâòð¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà.
Àâòî òýýâðèéí ñàëáàðò äîîðõ òåõíîëîãèéã íýâòð¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé:
• õýò ºíäºð øàòàõóóí çàðöóóëäàã, òàíñàã õýðýãëýýíèé ìàøèí õýðýãëýõýýñ
òàòãàëçàõ, øàòàõóóí áàãà çàðöóóëäàã ìîòîð àøèãëàõ,
• Óëààíáààòàð õîòîä àâòî çàìûí ñ¿ëæýýã ñàéæðóóëàõ;
• ò¿ëøíèé õýðýãëýýíèé ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõèéí òóëä àâòîìàøèíû ¿éë÷èëãýýã
ñàéæðóóëàõ
• íèéòèéí áà ãàçàð äîîðõ òºìºð çàìûí òýýâýð (ìåòðî) áàéãóóëàõ çàìààð àâòî
ìàøèíû õýðýãëýýã áàãàñãàõ
• öàõèëãààí õóðèìòëóóðò àâòî ìàøèí;
5.7 Àæ Їéëäâýðèéí ñàëáàðûí òåõíîëîãè
1960–ààä îíîîñ Ìîíãîë óëñàä ìàë àæ àõóéí ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýä áîëîâñðóóëàõ
÷èãëýëèéí ¿éëäâýð¿¿ä ýð÷èìòýé áàðèãäñàí. Ýäãýýð ¿éëäâýð¿¿ä äîòîîäûí çàõ
çýýëèéã õàíãààä çîãñîõã¿é á¿òýýãäýõ¿¿íýý ýêñïîðòîîð ãàðãàäàã áàéâ. Ìîíãîë îðíû
àæ ¿éëäâýðèéí ãîë íýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë 1990-2003 îíóóäàä îëîí
äàõèí áóóðñàí. Õàðèí 2003 îíîîñ ¿éëäâýðëýë ààæìààð ñýðãýæ áàéíà. Ìîíãîë
óëñûí àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàð äîîðõ äºðâºí ¿íäñýí õýñãýýñ á¿ðäýíý. ¯¿íä:
Ýðäýíýòèéí Óóëûí Áàÿæóóëàõ ¿éëäâýð. Ýíý íü Ìîíãîë óëñûí õàìãèéí òîì
õàìòàðñàí ¿éëäâýð áºãººä óëñûí àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí öàõèëãààí ýð÷èì
õ¿÷íèé 65, í¿¿ðñíèé 47 õóâèéã õýðýãëýäýã.
Áóñàä òîìîîõîí ¿éëäâýð¿¿ä. Äîòîîäûí çàõ çýýëèéí õýðýãöýýã õàíãàõ
çîðèëãîîð óëñ íèëýýä õýäýí òîì ¿éëäâýð áàéãóóëñàí. Òýäãýýðèéí èõýíõ íü õ¿íñ,
íýõìýë áà íîîñ ýäëýë, áàðèëãûí ìàòåðèàë ¿éëäâýðëýõ ÷èãëýëýýð àæèëëàäàã.
Æèæèã ¿éëäâýð¿¿ä. Èéì òºðëèéí ¿éëäâýð 6000 îð÷èì àæèëëàäàã ãýñýí ñòàòèñòèê
ìýäýý áàéãàà. Òýäãýýðèéí íèëýýä íü ñóì, ñóóðèí ãàçàðò õ¿íñ áà ìîäíû ¿éëäâýðëýë
ÿâóóëäàã áºãººä òýäíèé ºíººãèéí áàéäëûí òàëààð ìýäýýëýë õîìñ áàéäàã.
82

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Îð÷èí ¿åèéí ¿éëäâýð¿¿ä. Äîòîîäûí çàõ çýýë áîëîí ýêñïîðòûí õýðýãöýý õàíãàõ
çîðèóëàëòûí îð÷èí ¿åèéí æèæèã, àâñààðõàí ¿éëäâýð¿¿ä øèíýýð áèé áîëæ áàéíà.
Öåìåíòèéí ¿éëäâýð
Ìîíãîë óëñàä öåìåíòèéí õî¸ð ¿éëäâýð àæèëëàæ áàéíà. Ñ¿¿ëèéí æèëä
áàðèëãûí ¿éëäâýðëýë ñýðãýæ öåìåíòèéí õýðýãöýý èõ ºññºí. Ãýâ÷ Õÿòàä óëñààñ
îðóóëæ áóé öåìåíòèéí ¿íý õàðüöàíãóé õÿìä áàéãààãààñ äîòîîäûí ¿éëäâýðëýë
íýìýãäýæ ÷àäàõã¿é áàéíà. 2008 îíä öåìåíòèéí æèëèéí õýðýãëýý 550 ìÿí òîíí áîëæ
ºññºíèé äºíãºæ 25 õóâèéã ¿íäýñíèé ¿éëäâýð õàíãàñàí áàéíà. Öåìåíò ¿éëäâýðëýëèéí
“íîéòîí” òåõíîëîãè àøèãëàäàã.
Ýð÷èì õ¿÷íèé õýìíýëò áà òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýëòèéí òàëààð õèéñýí
ñóäàëãààãààð, Äàðõàíû áà Õºòºëèéí öåìåíòèéí ¿éëäâýðò “õóóðàé” òåõíîëîãè
íýâòð¿¿ëæ õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áóóðóóëàõ áîëîìæ èõ áàéãààã òîãòîîñîí.
5.8 ÕЄäЄЄ àæ àõóéí ñàëáàðûí òåõíîëîãè
Ìàë àæ àõóé áîë Ìîíãîë îðíû õóâüä óëàìæëàëò àìüäðàëûí õýâøèë, õºäºº
àæ àõóéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ãîë ýõ ¿¿ñâýð áîëäîã. 2007 îíû áàéäëààð õºäºº àæ àõóéí
ñàëáàð Ìîíãîë óëñûí äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé 20 õóâèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéíà.
Ìàë àæ àõóé õºäºº àæ àõóéí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé 80 õóâèéã ¿éëäâýðëýíý. Ìàëûã
õóâü÷èëñàíààð ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ìàëûí òîî, ÿëàíãóÿà ÿìàà òàñðàëòã¿é íýìýãäýæ
áàéíà.
Ìîíãîë ìàë áîë ãàçàð íóòãèéí áîëîí öàã óóðûí ºâºðìºö íºõöºëä çîõèöñîí,
õîîë òýæýýëýý áàéãàëèàñ ººðºº îëæ èääýã îíöëîãòîé. Èéì ó÷ðààñ ò¿¿íýýñ ãàðàõ
àëèâàà á¿òýýãäýõ¿¿í íü ýêîëîãèéí õóâüä òóéëûí öýâýð àíãèëàëä õàìààðíà.
Áýë÷ýýð19. Ìîíãîë óëñàä 125,8 ñàÿ ãà áýë÷ýýð, 17,5 ñàÿ ãà îé áà îéí á¿ñ áèé.
Ìîíãîë÷óóä îëîí çóóíû òóðøèä ãàçðûã ãîë òºëºâ ìàëûí áýë÷ýýðèéí çîðèóëàëòààð
àøèãëàæ èðñýí ò¿¿õòýé. Áýë÷ýýðèéã ìàëûí òîî, òºðëèéã òîõèðóóëàí ç¿é çîõèñòîé
àøèãëàæ áàéñàí. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ÿìààíû òîî õýò íýìýãäýæ áýë÷ýýð àøèãëàëòàíä
ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëýõ áîëîâ. Ìîíãîë óëñûí ìàëûí òîî 2009 îíû ýõíèé áàéäëààð 40
ãàðóé ñàÿ áîëñîí. Íèéò ìàëûí äîòîð ÿìàà 2006 îíä 41.8 õóâü, 2008 îíä 48.0 õóâèéã
òóñ òóñ ýçýëæ áàéíà.
Ìîíãîë óëñûí íóòàã äýâñãýðèéí 80 îð÷èì õóâü áýë÷ýýð áîëîâ÷ èõýýõýí
ýëýãäýëä îðæ ºâñ íîãîîíû óðãàö ìóóäàæ áàéíà. Ýíý áàéäàë öààøèä óäààí
¿ðãýæëýâýë õºäºº àæ àõóéãààñ áýëòãýäýã õ¿íñíèé õîìñäîë ¿¿ñýõ ìàãàäëàëòàé áàéíà.
Ãîë ãîðõè áóëàã øàíä øèðãýæ áàéäëûã óëàì õ¿íäð¿¿ëæ áàéãàà. Ìîíãîë óëñûí á¿õ
àéìãèéí íóòàã äýâñãýðò áýë÷ýýðèéí áàëàíñûí ñóäàëãàà õèéãäñýí. Ñóäàëãààãààð
îëîí àéìàãò áýë÷ýýðèéí äààö õýòýðñýí áà ýäãýýð àéìàãò óñíû õîìñäëîîñ áîëæ
áýë÷ýýðèéí óðãàö ìóóäàæ áàéíà. Ò¿¿íýýñ ãàäíà, áýë÷ýýðèéí íýã ãà òàëáàé òóòìûí
æèëèéí äóíäàæ ºâñíèé óðãàö õóóðàé ìàññààð 500 êã20 õ¿ðýõã¿é áîëñîí.
19. Ìîíãîë óëñûí óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí ¿íäýñíèé õºòºëáºð, 2000 îí
20. M.Тємєржав. Монголын бэлчээрийн мал аж ахуй: Бїтээмж, биологийн онцлог. Улаанбаатар хот 1989 он

83

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Áýë÷ýýðèéí äîðîéòîë õî¸ð ¿íäñýí øàëòãààíòàé, íýãä¿ãýýðò, óóð àìüñãàëûí
ººð÷ëºëò, õî¸ðäóãààðò, ìàëûí, ò¿¿íèé äîòîð ÿìààíû òîî ºññºíòýé õîëáîîòîé
öºëæèëò ýð÷èìæèæ áàéíà.
Áýë÷ýýðèéí
äîðîéòîë,
öºëæèëòèéã
ñààðóóëàõàä
÷èãëýñýí
òåõíîëîãèóä:
• Áýë÷ýýðèéí ìàë àæ àõóéã (ýêîëîãèéí öýâýð á¿òýýãäýõ¿¿í) ºíººãèéí íºõöºëä
çîõèöóóëàí õºãæ¿¿ëæ, ìàëûí àøèã øèìèéã íü íýìýãä¿¿ëýõ, òîîã öººð¿¿ëýõ;
• Ãàçàð òàðèàëàíãèéí á¿ñ íóòàãò ºíäºð àøèã øèìòýé ìàëûí ñóóðèí àæ àõóéã
áèé áîëãîæ õºãæ¿¿ëýõ;
• Ìàë òîî òîëãîéí á¿òöèéã îíîâ÷òîé áîëãîõ, òóõàéëáàë ÿìààíû òîîã çîõèñòîé
áîëãîõ;
• Áýë÷ýýðèéí àøèãëàëòûí ìåíåæìåíòèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ.
5.9

Ãàçàð àøèãëàëò áà îéí ñàëáàðûí òåõíîëîãè

Ìîíãîë îðíû ýäýëáýð ãàçðûí õýìæýý 2005 îíû áàéäëààð 113,500.00 ìÿíãàí
ãà áºãººä ò¿¿íèé 99 õóâü õàäëàí áýë÷ýýðèéí òàëáàé þì. Ìîíãîë óëñ 1958 îíîîñ
ãàçàð òàðèàëàí õºãæ¿¿ëýõýä îíöãîé àíõààð÷ áýë÷ýýðèéã òàðèàëàíãèéí òàëáàé
áîëãîí õóâèðãàæ ýõýëñýí. Òýð ¿åýñ àòàð ãàçàð õàãàëàõ ¿éë àæèëëàãàà 1980 îí õ¿ðòýë
òàñðàëòã¿é ÿâàãäàæ 1958-1990 îíä íèéò 1.3 ñàÿ ãà áýë÷ýýðèéã õàãàëæ òàðèàëàíãèéí
òàëáàé áîëãîñîí. Ñ¿¿ëèéí 26 æèëèéí äîòîð òàðèàëàíãèéí òàëáàé æèë òóòàì
òàñðàëòã¿é áóóð÷ èðñýí. Ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñàëáàð óíàëòàíä îðæ ¿ð òàðèà, õ¿íñíèé
íîãîîãîî ãàäààäààñ èìïîðòîîð àâäàã áîëîâ. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä Ìîíãîë óëñûí
Çàñãèéí Ãàçðààñ ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò ýð÷èìòýé ººð÷ëºëò ãàðãàõ ÿâäëûã ãîë
÷èãëýë áîëãîæ òîäîðõîéëñîí. Òàðèàëàíãèéí òàëáàé îðõèãäîæ àòàðøèæ ñ¿¿ëèéí 16
æèëèéí òóðø îéðîëöîîãîîð 140 ìÿíãàí ãà ãàçàð àòàðøñàí áàéíà.
Óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàíä îðñîí 61 ãàçðûí 35 áóþó 58.3 õóâü íü îé á¿õèé
ãàçàð þì. Òóñãàé õàìãààëàëòàíä õàìðàãäàæ áàéãàà îéí ñàí á¿õèé 3.32 ñàÿ ãà
òàëáàéí 1.8 ñàÿ ãà íü øèëì¿¿ñò,1.54 ñàÿ ãà íü çàãàí îé þì.
2006-2007 îíä Ìîíãîë îðíû îéí ñàíãèéí 1,138,108 ãà òàëáàéä îéí õºíººëò øàâæ,
ºâ÷èí òàðõñàí21. Îé á¿õèé ãàçðóóäàä îéí õºíººëò øàâæíû òàðõàëòûã õÿçãààðëàõ, òýìöýõ
òåõíîëîãèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ àæèëä íóòãèéí èðãýäèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõýä
÷èãëýñýí àðãà õýìæýýã Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàìíû òºâëºðñºí àðãà
õýìæýýíèé çàðäëûí õºðºíãº, îðîí íóòãèéí òºñºâò õºðºíãº, Äýëõèéí õ¿íñ õºäºº àæ
àõóéí áàéãóóëëàãóóäûí òºñëèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð ã¿éöýòãýñýí áàéíà.
Ò¿éìýð. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò, õóóðàéøèëò, õ¿íèé ¿éë
àæèëëàãààíààñ áîëæ ò¿éìýð èõñýæ áàéíà. Òóõàéëáàë 2005 îíä 391.8 ìÿíãàí ãà îé,
5,202.2 ìÿíãàí ãà õýýð ò¿éìýðò ºðòæýý.
Îé àøèãëàëò. 2005 îíä 609.9 ìÿíãàí øîî ìåòð ìîä, ò¿¿íèé äîòîð 39.9 ìÿíãàí
øîî ìåòð õýðýãëýýíèé, 570.0 ìÿíãàí øîîìåòð ò¿ëýýíèé ìîä áýëòãýæ, õàðèóä íü
21. Áàéãàëü îð÷íû òºëºâ áàéäëûí òàéëàí, 2006-2007 îí, Óëààíáààòàð, 2008

84

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

3.26 ñàÿ øèðõýã ìîä ñóóëãàñàí.
Îéðûí ¿åä îéí òºëºâ áàéäëûã ñàéæðóóëàõ çîðèëãîîð íýâòð¿¿ëáýë çîõèõ
äýâøèëòýä òåõíîëîãèóä:
-îé õàìãààëàëòûã ñàéæðóóëàõ;
-îéæóóëàëò;
-óñæóóëàëòûã õºãæ¿¿ëýõ;
-Ãà òóòìààñ àâàõ óðãàöûã íýìýãä¿¿ëýõ çàìààð òàðèàëàõ òàëáàéã áàãàñãàõ
5.10 Õîã õàЯãäëûí ìåíåæìåíòèéí ñàëáàðûí òåõíîëîãè
Àõóéí õàòóó õîã õàÿãäàë22. Óëñûí íèéò õ¿í àìûí òàë íü õîò ñóóðèí ãàçàð
àìüäàðäàã, õàòóó õîãîî çàäãàéãààð 纺âºðëºí õîãèéí öýã¿¿äýä õàÿäàã. Ìîíãîë
óëñàä ºíººäºð õóóðàé õîã öóãëóóëàõ 3,015 ìåòð êâàäðàò òàëáàé á¿õèé 490 öýã
áàéãàà ãýñýí ñóäàëãàà áàéíà. Óëààíáààòàð õîò 1.1 ñàÿ õ¿í àìòàé, äóíäàæààð
õîíîãò 1,500-1,800 øîî ìåòð, æèëä 650-700 ìÿíãàí øîî ìåòð õàòóó õîã õàÿãäàë
ãàðãàäàã. Óëààíáààòàð õîòîä ãóðâàí öýãò õîãèéã çàäãàé õàÿæ áàéíà. Íèéò õîãèéí
75 îð÷èì õóâèéã òîõèæèëò ¿éë÷èëãýýíèé êîìïàíèóä, 15 õóâèéã áàéãóóëëàãà, àæ
àõóéí íýãæ¿¿ä ººðèéí òýýâðèéí õýðýãñëýýð õîãûí öýãò õ¿ðãýäýã. ¯ëäñýí 10 õóâü
íü òýýâýðëýãäýõã¿é ¿ëääýã áàéíà. Óëààíáààòàð õîòûí íýã õ¿í 2007 îíû áàéäëààð
ºäºðò 0.334 êã õîã ÿëãàðóóëæ áàéíà.
Óëñûí õýìæýýíä õàòóó õîã õàÿãäëûã àíãèëàõ, àðèóòãàõ, äàõèí áîëîâñðóóëàõ,
ýðã¿¿ëýí àøèãëàõ, äàðæ óñòãàõ ¿éë àæèëëàãàà òºäèéëºí õèéãäýõã¿é áàéãàà áºãººä
õîãèéã øóóä 纺æ õîò ñóóðèíãèéí îð÷èìä çîðèóëàëòûí áóñ ãàçàð õàÿäàãààñ áîëæ
õîãèéí öýãèéí òàëáàé óëàì á¿ð òýëæ îð÷íû õºðñ, óñ, àãààðûã èõýýð áîõèðäóóëàõ
íýãýí ýõ ¿¿ñâýð áîëæ áàéíà. Òîìîîõîí òºâ ñóóðèí ãàçðóóä, íèéñëýëèéí õýìæýýíä
õîã õàÿãäëûí ìåíåæìåíòèéã îíîâ÷òîé øèéäâýðëýæ ÷àäààã¿é áàéíà.
Îéðûí ¿åä íýâòð¿¿ëáýë çîõèõ òåõíîëîãèóä
1. õàòóó õîã õàÿãäëûã öóãëóóëàõ, òýýâýðëýõ, àíãèëàí ÿëãàõ òåõíîëîãè
2. äàõèí àøèãëàõ, ýð÷èì õ¿÷ ¿éëäâýðëýõ
Áîõèð óñ. Õîòûí õ¿í àìûí áîëîí ¿éëäâýðèéí óñíû õýðýãöýýã ãàçðûí ã¿íèé
öýâýð óñààð õàíãàæ áàéíà. Óëààíáààòàð õîòûí õóâüä 80 îð÷èì êì çàéãààñ íàñîñîîð
óñûã õîò ðóó øàõàæ íýãäñýí ñèñòåìýýð õýðýãëýã÷èä ò¿ãýýæ áàéíà. Óñ àøèãëàëò ìàø
õàíãàëòã¿é ãýæ ¿çäýã. 2000 îíîîñ óñíû òîîëóóð íýâòð¿¿ëýõ àæëûã ýð÷èìòýé çîõèîí
áàéãóóëñàí, ¿¿íèé ä¿íä óñíû õýðýãëýý ìýäýãäýõ¿éö áóóð÷ ¿ð ä¿íãýý ºã÷ áàéíà.
Ãýõäýý õàíãàëòòàé áóñ. Óëààíáààòàð õîòîä íèéòèéí îðîí ñóóöàíä àìüäàðäàã íýã
õ¿í õîíîãò 240-350 ëèòð, ãýð õîðîîëëûí íýã õ¿í 5-9 ëèòð óñ õýðýãëýæ áàéãàà ãýñýí
ñóäàëãàà áèé. Äóëààíû öàõèëãààí ñòàíöóóä ººðòºº óñ õàíãàìæèéí ñèñòåìòýé.
Õîòûí íèéò áîõèð óñûã íýã äîð òºâëºð¿¿ëýí öýâýðëýõ õ¿÷èí ÷àäàëòàé áàéãóóëàìæ
àæèëëàæ áàéíà.
22. World Health Organization report, 2002

85

ÓÓÐ ÀÌÜÑÃÀËÛÍ ªªÐ×˪ËÒийг сааруулах нь

Àõóéí áîõèð óñ. Óëààíáààòàð õîòûí 4 æèæèã, 1 òîì ÷àäëûí öýâýðëýõ
áàéãóóëàìæ õîíîãò 230 ìÿí. òîíí àõóéí áîëîí ¿éëäâýðèéí õàÿãäàë áîõèð óñ
öýâýðëýõ õ¿÷èí ÷àäàëòàé. Íèéñëýëèéí óñ öýâýðëýõ òºâ áàéãóóëàìæèéí òåõíîëîãè
ºíººãèéí øààðäëàãûã õàíãàõã¿é áàéíà. Öýâýðëýãýýãýýð îðîîä ãàð÷ áóé óñíû
÷àíàð øààðäëàãà õàíãàõã¿é, óëìààð Òóóë ãîëûã èõ õýìæýýãýýð áîõèðäóóëæ áàéíà.
Íýí ÿàðàëòàé äýâøèëò òåõíîëîãè, òóõàéëáàë áîõèð óñíû àíåîðîáèê òºõººðºìæ
íýâòð¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà.
¯éëäâýðèéí áîõèð óñ. Óëààíáààòàð õîòîä ìàë àæ àõóéí ãàðàëòàé àðüñ øèð,
íîîñ áîëîâñðóóëàõ áîëîí õ¿íñíèé ¿éëäâýð¿¿ä îëîí àæèëëàæ áàéãàà. Òýäãýýð
íü ººðòºº óñ áîëîâñðóóëàõ òºâëºðñºí áàéãóóëàìæòàé (“Õàðãèà”) áîëîâ÷ òýð
íü òåõíîëîãèéí õóâüä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ áîëîìæã¿é áîëñîí. ¯éëäâýð¿¿ä
áîëîâñðóóëààã¿é áîõèð óñàà íóóöààð òºâ áàéãóóëàìæ ðóó øàõàæ áàéíãà áýðõøýýë,
õîõèðîë ó÷ðóóëäàã. Íèéñëýëä àðüñ øèð áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð áàéëãàõã¿é áàéõ
áîäëîãî áàðèìòàëæ áàéíà.

86