You are on page 1of 153

Rola wzornictwa w strategii rozwoju polskich miast i regionów

raport

report
4 4

in the strategy for the development

of Polish cities and regions

The role of design

REPORT

EUROPEAN UNION EUROPEAN REGIONAL DEVELOPMENT FUND

The role of design in the strategy for the development of Polish cities and regions

RAPORT
Rola wzornictwa w strategii rozwoju polskich miast i regionów

Instytut Wzornictwa Przemysłowego Sp. z o.o. jest instytucją, jedyną w Polsce i jednocześnie jedną z najstarszych w Europie, która od ponad 60 lat systemowo zajmuje się wzornictwem przemysłowym. Instytut to jednostka naukowa oraz Centrum Badawczo--Rozwojowe prowadzące badania w zakresie wzornictwa i ergonomii. Zajmuje się upowszechnianiem wzornictwa przemysłowego poprzez działalność wystawienniczą i programy promocyjne. Dysponuje największą w kraju biblioteką o profilu wzorniczym oraz prowadzi działalność edukacyjno-kształceniową, w tym na poziomie podyplomowym. Instytut Wzornictwa Przemysłowego jest strategicznym doradcą w zakresie wzornictwa jako narzędzia podnoszącego efektywność przedsiębiorstw. Synergia działań pozwala Instytutowi prowadzić prace analityczne i doradcze – ukierunkowane, o unikatowym profilu – dla przedsiębiorstw, projektantów, organów administracji publicznej i samorządowej. Odpowiednio zaaranżowana i wyposażona przestrzeń publiczna ma wpływ na rozwój miasta i prowadzi do poprawy jakości życia mieszkańców. W raporcie Rola wzornictwa w strategii rozwoju polskich miast i regionów zmierzono się z zagadnieniem, czy i na ile przedstawiciele urzędów miast w Polsce wspierają rozwój wzornictwa oraz czy wykorzystują wzornictwo w tworzeniu i realizacji strategii rozwoju społeczno-gospodarczego miast. Badanie pozwoliło określić główne bariery napotykane w zakresie wykorzystania wzornictwa w strategii rozwoju miast oraz wskazało na potrzebę edukowania społeczności lokalnych i urzędników, w celu przybliżenia im zagadnień dotyczących designu miejskiego oraz jego wpływu na polepszenie warunków życia mieszkańców.

4

4

The report was published as a part of the key project “Design your Profit. Improving Enterprises Competitiveness by Applying Design” conducted by Institute of Industrial Design. Main purpose of the project is to improve the competitiveness of Polish companies through design (process and product innovation). Appropriately arranged and equipped public space influences the city’s development and leads to improvement in the quality of the inhabitants’ life. The report “The role of design in the strategy for the development of Polish cities and regions” constituted an attempt to examine whether and to what extent representatives of Polish city halls support the development of design and whether they use design in the development and implementation of the strategy for the social and economic development of their cities. The study allowed to define main barriers encountered in the area of design use in the strategy for city development and the study showed it was necessary to educate local communities and municipal clerks in order to make them more aware of issues concerning city design and its influence on the improvement in inhabitants’ living conditions. Institute of Industrial Design is a strategic advisor in the area of industrial design, service design and market trends. Institute advises and trains companies from different sectors, as well as local and national governmental institutions. Besides being a consultancy, Institute of Industrial Design undertakes various educational initiatives. Institute is also involved in promoting the effective use of design throughout the Polish businesses and a public sector.
UNIA EUROPEJSKA EUROPEJSKI FUNDUSZ ROZWOJU REGIONALNEGO

Raport powstał w ramach projektu „Zaprojektuj Swój Zysk”, dostarczającego specjalistycznej wiedzy, metodologii i praktycznych rozwiązań przedsiębiorcom i projektantom, aby skutecznie tworzyli innowacyjne wzorniczo produkty i zarządzali wprowadzaniem ich na rynek. „Zaprojektuj Swój Zysk” to skrócona nazwa kluczowego projektu pod nazwą: „Poprawa konkurencyjności przedsiębiorstw poprzez wzornictwo (innowacja procesowa i produktowa)”, realizowanego przez Instytut Wzornictwa Przemysłowego od 1 września 2008 r. do 30 grudnia 2011 r.

R A P O RT

R ol a w zor nic t wa w s t r a tegii r oz woju pol s k ic h mia s t i r egio n ów

Rola wzornictwa w strategii rozwoju polskich miast i regionów Raport z badania przeprowadzonego dla Instytutu Wzornictwa Przemysłowego ARC Rynek i Opinia, kwiecień 2011 r. – Redakcja językowa i techniczna: Agnieszka Jędrzejczak-Sprycha © Copyright by Instytut Wzornictwa Przemysłowego, Warszawa 2011 – Instytut Wzornictwa Przemysłowego Sp. z o.o. ul. Świętojerska 5/7 00-236 Warszawa tel. (22) 860 00 66 iwp@iwp.com.pl http://www.iwp.com.pl ISBN 978-83-930077-8-3 – Opracowanie graficzne, skład i łamanie: Zdanowicz & Pawrowski Druk i oprawa: Dasker – Raport wydany w ramach projektu „Zaprojektuj Swój Zysk” współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka Egzemplarz bezpłatny

R A P O RT

Rola w zornict wa w strategii roz woju polskich miast i regionów

Warszawa 2011

Spis treści

Wstęp Główne wnioski z badań 1. Wzornictwo miejskie a strategie rozwoju miast 2. Praktyki w zakresie wzornictwa miejskiego 3. Promocja wzornictwa w ramach rozwijania działalności kreatywnej w tkance miejskiej 4. Postrzeganie wzornictwa miejskiego w polskich miastach 5. Bariery w rozwoju designu miejskiego Rekomendacje przygotowane w Instytucie Wzornictwa Przemysłowego 1. Rekomendacje dla instytucji publicznych podejmujących działania w zakresie rozwoju wzornictwa w miastach 2. Rekomendacje dla przedsiębiorstw i dostawców usług projektowych Opis metodologiczny 1. Cele badania 2. Realizacja badania 1. Wzornictwo miejskie a strategia rozwoju miast 1.1. Cele strategii rozwoju miast i regionów 1.2. Podmioty zaangażowane w tworzenie strategii miast 1.3. Wzornictwo miejskie w strategii miast i regionów, i wpływ wzornictwa na miasta 1.4. Podmioty zaangażowane w tworzenie strategii wzornictwa miejskiego 1.5. Polityka w zakresie wzornictwa miejskiego 1.6. Proces wyboru projektów i wykonawców, oraz realizacji zadań w zakresie wzornictwa miejskiego 2. Skuteczna promocja wzornictwa miejskiego i jego rola w rozwoju lokalnej gospodarki 2.1. Wspieranie i promowanie wzornictwa w miastach 2.2. Znaczenie wspierania wzornictwa miejskiego 2.3. Realizacja projektów dotyczących problematyki społecznej

11 13 13 13 14 15 15 17 17 18 19 19 19 22 22 22 25 27 28 32 38 38 40 41

3. Stosowanie wzornictwa miejskiego a działalność przedsiębiorców w miastach 3.1. Kontakt miasta z przedsiębiorcami 3.2. Wspieranie i promowanie przedsiębiorców 3.3. Kryteria decydujące o wyborze miejsca dla firmy 3.4. Miasta w opinii przedsiębiorców 4. Stosowanie wzornictwa miejskiego a jakość życia mieszkańców 4.1. Miasta w opinii mieszkańców 4.2. Związek między poziomem życia mieszkańców a stanem oferty wzorniczej miasta 4.3. Badanie potrzeb i satysfakcji mieszkańców w zakresie wzornictwa miejskiego 5. Warunki do rozwoju wzornictwa w miastach

44 44 47 49 50 54 54 56 59 64

5.1. Główne bariery i trudności w zakresie wdrażania wzornictwa, projektowania i realizacji projektów 64 5.2. Potrzeby urzędników oraz oczekiwane działania urzędów w celu efektywniejszego wykorzystywania rozwiązań w zakresie wzornictwa 5.3. Ocena polskich miast pod względem wzornictwa 5.4. Przykłady miast w Polsce i Europie, wzorcowych pod względem designu 5.5. Wizja rozwoju miast 66 68 68 69

6. Aneks – dobre praktyki: przykłady projektów/programów z zakresu wykorzystania wzornictwa w strategii rozwoju miast pod konkretne cele (badanie jakościowe) 72

Spis wykresów

Wykres 1 Wykres 2

| Posiadanie przez miasta strategii rozwoju (respondenci: urzędnicy miejscy) | Rozkład badanej próby urzędników, ze względu na uczestnictwo w tworzeniu strategii rozwoju miasta (respondenci: urzędnicy miejscy) | Grupy, które brały udział w opracowaniu strategii rozwoju miasta (respondenci: urzędnicy miejscy) | Opinie na temat wpływu polityki miasta, związanej z aranżacją i oprawą przestrzeni miejskiej, na rozwój miast (respondenci: urzędnicy miejscy) | Grupy mające największy wpływ na politykę miasta, w zakresie wzornictwa (respondenci: urzędnicy miejscy) | Opinie na temat najważniejszych cech zagospodarowania przestrzeni publicznej (respondenci: mieszkańcy, urzędnicy, przedsiębiorcy) | Opinie na temat uwzględnienia bezpieczeństwa w zagospodarowaniu przestrzeni publicznej (respondenci: mieszkańcy, urzędnicy, przedsiębiorcy) | Opinie na temat uwzględnienia użyteczności w zagospodarowaniu przestrzeni publicznej (respondenci: mieszkańcy, urzędnicy, przedsiębiorcy) | Opinie na temat uwzględnienia estetyki w zagospodarowaniu przestrzeni publicznej (respondenci: mieszkańcy, urzędnicy, przedsiębiorcy) | Opinie na temat uwzględnienia dostępności dla osób niepełnosprawnych w zagospodarowaniu przestrzeni publicznej (respondenci: mieszkańcy, urzędnicy, przedsiębiorcy) | Korzystanie z usług projektantów przez urzędy miast (respondenci: urzędnicy miejscy) | Formy korzystania z usług projektantów przez urzędy miast (respondenci: urzędnicy miejscy) | Opinie na temat wypływu wzornictwa miejskiego na atrakcyjność miasta dla inwestorów (respondenci: urzędnicy miejscy) | Opinie na temat stopnia wpływu wzornictwa miejskiego na atrakcyjność miasta dla inwestorów (respondenci: urzędnicy miejscy) | Opinie na temat wagi przemyślanej organizacji przestrzeni miejskiej, z punktu widzenia przedsiębiorców (respondenci: przedsiębiorcy) | Opinie na temat wpływu wzornictwa miejskiego na funkcjonowanie firm respondentów | Ocena swojego miasta, pod względem zorganizowania przestrzeni publicznej (respondenci: przedsiębiorcy) | Opinie na temat zainteresowania władz miasta problemami i potrzebami przedsiębiorców, w kontekście zaprojektowania i organizowania przestrzeni miejskiej (respondenci: przedsiębiorcy)

23 23 24 26 27 31 31 32 32

Wykres 3

Wykres 4

Wykres 5

Wykres 6

Wykres 7

Wykres 8

Wykres 9

Wykres 10

32 36 36 44 44 45 45 45

Wykres 11

Wykres 12

Wykres 13

Wykres 14

Wykres 15

Wykres 16

Wykres 17

Wykres 18

46

Wykres 19

| Opinie na temat potrzeb konsultacji z przedsiębiorcami, dotyczących zaprojektowania i organizacji przestrzeni miejskiej (respondenci: przedsiębiorcy) | Znajomość form wspierania przedsiębiorczości, organizowanego przez władze miasta (respondenci: przedsiębiorcy) | Opinie na temat wpływu wsparcia przedsiębiorczości, organizowanego przez władze miasta, na firmy respondentów | Ocena wpływu wsparcia przedsiębiorczości, organizowanego przez władze miasta, na firmy respondentów (respondenci: przedsiębiorcy) | Ocena realizacji założeń wzornictwa miejskiego w mieście działalności respondenta (respondenci: przedsiębiorcy) | Ocena wagi realizacji założeń wzornictwa miejskiego w mieście działalności respondenta (respondenci: przedsiębiorcy) | Opinie na temat zdania: „Miasto, w którym mieszkam, to dobre miasto do codziennego życia” (respondenci: mieszkańcy) | Ocena wagi dobrej organizacji przestrzeni miejskiej (respondenci: mieszkańcy) | Ocena wagi elementów wzornictwa miejskiego, z punktu widzenia mieszkańców (respondenci: mieszkańcy)

46 48 48 49 51 51 54 54 55

Wykres 20

Wykres 21

Wykres 22

Wykres 23

Wykres 24

Wykres 25

Wykres 26 Wykres 27

Wykres 28

| Ocena miasta respondentów, pod względem zorganizowania przestrzeni miejskiej (respondenci: mieszkańcy) 55 | Ocena miasta respondentów, pod względem zorganizowania przestrzeni miejskiej (respondenci: urzędnicy miejscy) 55 | Ocena wagi realizacji założeń wzornictwa miejskiego w mieście zamieszkania respondenta (respondenci: mieszkańcy) | Opinie na temat zaspokojenia potrzeb mieszkańców, które dotyczą wzornictwa miejskiego (respondenci: urzędnicy miejscy) | Opinie na temat wystarczalności elementów wzornictwa miejskiego w przestrzeni publicznej (respondenci: mieszkańcy) | Opinie na temat jakości elementów wzornictwa miejskiego w przestrzeni publicznej (respondenci: mieszkańcy) | Poznawanie potrzeb mieszkańców w zakresie projektowania i organizacji przestrzeni publicznej (respondenci: urzędnicy miejscy) | Formy poznawania potrzeb mieszkańców, w zakresie projektowania i organizacji przestrzeni publicznej (respondenci: urzędnicy miejscy) | Opinie na temat zainteresowania władz miasta problemami i potrzebami mieszkańców, w zakresie projektowania i organizacji przestrzeni miejskiej (respondenci: mieszkańcy) | Ocena użyteczności konsultacji urzędów miejskich z mieszkańcami (respondenci: mieszkańcy) | Poznawanie przez urzędy miast opinii mieszkańców, które dotyczą oceny wprowadzanych zmian w przestrzeni miejskiej (respondenci: urzędnicy miejscy) 56 58 58 58 59 59

Wykres 29

Wykres 30

Wykres 31

Wykres 32

Wykres 33

Wykres 34

Wykres 35

Wykres 36

60 60 61

Wykres 37

Wykres 38

8

Przedmowa
Beata Bochińska, Prezes Instytutu Wzornictwa Przemysłowego

Wzornictwo jest postrzegane jako kwestia bardzo ważna dla rozwoju gospodarczego miast i poprawy jakości życia jego mieszkańców, brakuje jednak kompetencji i regulacji do jego wykorzystania.
Badanie IWP przeprowadzone wśród mieszkańców, przedsiębiorców i urzędników – wios­ na 2011 r.

Wartość dodana wzornictwa w strategiach rynkowych przedsiębiorstw jest dosyć dobrze zbadana i powszechnie wykorzystywana przez liderów rynku, ale świado­ mość znaczenia wzornictwa dla rozwoju gospodarczego miast i poprawy jakości życia ich mieszkańców jest dziedziną nową, wymagającą lepszego zrozumienia. Umiejętne wykorzystanie wzornictwa w miastach wpływa m.in. na: dobrą orga­ nizację przestrzeni publicznej, dostrzegalną poprawę jakości życia mieszkań­ ców, a także rozwój branż kreatywnych, co z kolei przyczynia się do większego rozwoju gospodarczego. Takie wnioski płyną z badania przeprowadzonego na zlecenie Instytutu Wzor­ nictwa Przemysłowego, obejmującego blisko półtysięczną grupę mieszkańców, przedsiębiorców i urzędników miejskich z całej Polski. Opinie respondentów wskazują na wysoki potencjał pozytywnego wpływu wzornictwa, a jednocześnie nisko oceniają jego obecne wykorzystanie:

» 74% urzędników i aż 87% przedsiębiorców sugeruje bardzo duże i duże zna­
czenie designu miejskiego dla atrakcyjności miasta dla inwestorów, a jedno­ cześnie tylko 38% przedsiębiorców pozytywnie ocenia w tym kontekście swo­ je miasto. Jeszcze mniej, bo tylko 23%, uważa, że samorząd miejski interesuje się potrzebami i problemami przedsiębiorców w tym zakresie,

»

przedsiębiorcy najwyżej oceniają: praktyczność (funkcjonalność) rozwiązań zastosowanych w przestrzeni miejskiej (85%), wysiłki rewitalizacji zaniedba­ nych budynków i terenów (83%), a także ofertę kulturalną miasta dla pracow­ ników firmy (70%), 89% mieszkańców postrzega jakość organizacji przestrzeni miejskiej jako waż­ ną i bardzo ważną dla nich, z czego 57% pozytywnie ocenia stan dzisiejszy, na atrakcyjność miasta dla mieszkańców najbardziej wpływają takie czynniki, jak: organizacja przestrzeni publicznej (52%), wydarzenia kulturalne związane

» »

9

z estetyką przestrzeni miejskiej (48%), transport publiczny (37%) oraz – w mniej­ szym stopniu – system informacji miejskiej (34%) i meble miejskie (22%),

»

zarówno urzędnicy, jak i mieszkańcy podobnie oceniają priorytety potrzeb w zakresie wzornictwa miejskiego: miejsca dostępne dla wszystkich (100% urzędników i 97% mieszkańców), meble miejskie (99% i 97%), ułatwienia dla osób niepełnosprawnych (96% i 94%) oraz system informacji miejskiej (95% obydwie grupy), mieszkańcy są bardziej wstrzemięźliwi w pozytywnych ocenach stanu obec­ nego: podobnie oceniane jest jedynie wdrożenie systemu informacji miejskiej (powyżej 80% w obydwu grupach), w innych kategoriach różnica wynosi od 25% (organizacja miejsc publicznych) do aż 35% (meble miejskie).

»

Głównymi barierami wdrożenia wzornictwa w miastach są:

»

ograniczenia finansowe, wynikające z innych priorytetów inwestycyjnych miast (infrastruktura drogowa, media), które nie zawsze znajdują potwier­ dzenie w opiniach mieszkańców, ograniczenia dotyczące wyboru wykonawców i projektów, wynikające z Ustawy o zamówieniach publicznych, skutkujące przyjęciem nieodpowiednich kryteriów oceny (najniższa cena), brak wiedzy i świadomości po stronie części zaangażowanych w tę sprawę urzędników, na temat możliwości wykorzystania wzornictwa i zarządzania projektami w tym obszarze, brak jasnej strategii wykorzystania wzornictwa do poprawy atrakcyjności miasta dla mieszkańców i przedsiębiorców, a także regulacji ułatwiających profesjonalizację zarządzania miastem w tym obszarze.

»

»

»

W skali europejskiej i globalnej istnieje wiele programów wspierających i po­ pularyzujących rozwój miast z wykorzystaniem wzornictwa, jak na przykład: UNESCO City of Design, Creative City w Wielkiej Brytanii, Smart City dla ma­ łych i średnich miast w Europie. Instytut Wzornictwa Przemysłowego ma wieloletnie doświadczenie we współ­ pracy z samorządami, w zakresie wykorzystania wzornictwa do budowy strate­ gii rozwoju miast i praktycznej aplikacji wzornictwa dla rozwoju przedsiębior­ czości, w tym szczególnie branż kreatywnych, jak również upowszechniania wzornictwa wśród mieszkańców.

10

Dobrą referencję stanowi współpraca z miastem Gdynia, zapoczątkowana w 2007 roku przygotowaniem strategii rozwoju branż kreatywnych, oraz reali­ zowane od 2008 roku coroczne przedsięwzięcie – Gdynia Design Days, upo­ wszechniające wzornictwo wśród mieszkańców, poprzez wydarzenia w prze­ strzeni publicznej i firmach, w postaci warsztatów kreatywnych. Przeprowadzone badania potencjału wzornictwa i barier jego wdrożenia w stra­ tegiach rozwojowych polskich miast umożliwiają samorządom optymalizację nakładów inwestycyjnych miast, a w wielu wypadkach także zmianę prioryte­ tów, ze wskazaniem na wzornictwo, dla osiągnięcia wysokiej oceny mieszkań­ ców i przedsiębiorców.

11

Wstęp
Niniejsze badanie kompetencji, potrzeb i efektywności w zakresie wykorzysta­ nia wzornictwa w planowaniu strategii rozwoju miasta i regionu zostało prze­ prowadzone na zlecenie Instytutu Wzornictwa Przemysłowego (IWP), w ramach realizacji zadań projektu „Zaprojektuj Swój Zysk”. „Zaprojektuj Swój Zysk” jest programem trzyletnim (01/09/2008–30/12/2011). Re­ alizowany jest zgodnie z osią priorytetową 5 – Dyfuzja innowacji, zgodnie z Dzia­ łaniem 5.2., mającym na celu wspieranie instytucji otoczenia biznesu (IWP), świad­ czącej usługi proinnowacyjne, oraz ich sieci o znaczeniu ponadregionalnym. Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka 2007–2013 (PO IG) to jeden z sześciu programów krajowych Narodowych Strategicznych Ram Odniesienia, który finansowany jest ze środków europejskich. Jest to program skierowany przede wszystkim do przedsiębiorców, którzy zamierzają realizować innowa­ cyjne projekty związane z badaniami i rozwojem, nowoczesnymi technologiami, inwestycjami o dużym znaczeniu dla gospodarki lub wdrażaniem i stosowaniem technologii informacyjnych i komunikacyjnych. Problemem, z którym miało zmierzyć się badanie, była kwestia, czy i na ile przedstawiciele urzędów miast w Polsce wspierają rozwój wzornictwa jako część przemysłu kreatywnego oraz wykorzystują wzornictwo (projektowanie) w tworzeniu i realizacji strategii rozwoju społeczno­gospodarczego miast. To wsparcie jest bardzo ważne, gdyż odpowiednio zaaranżowana i wyposażona przestrzeń publiczna ma wpływ na rozwój miasta i prowadzi do poprawy jako­ ści życia mieszkańców. Dzięki zastosowaniu odpowiedniego wzornictwa miasto nie tylko zyskuje pozytywną atmosferę i funkcjonalną przestrzeń, ale też buduje spójny wizerunek, co może wpływać na atrakcyjność turystyczną, konkurencyj­ ność, wzrost inwestycji i – co się z tym wiąże – przekładać się na rozwój gospo­ darczy miejscowości. W niniejszym raporcie będą często przywoływane pojęcia, które wymagają uprzedniego zdefiniowania. Przestrzeń publiczna – należy przez to rozumieć obszar o szczególnym znacze­ niu dla zaspokojenia potrzeb mieszkańców, poprawy jakości ich życia i sprzyja­ jący nawiązywaniu kontaktów społecznych ze względu na jego położenie oraz cechy funkcjonalno­przestrzenne, określony w studium uwarunkowań i kierun­ ków zagospodarowania przestrzennego gminy1).

1) Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym.

12

Przemysły kreatywne – jednoznaczne zdefiniowanie tego pojęcia jest bardzo trudne, według Creative Industries Task Force, można je określić jako dzia­ łalność, która ma źródło w indywidualnej kreatywności, umiejętnościach oraz talencie i wykazuje potencjał do tworzenia produktu i miejsc pracy poprzez ge­ nerowanie i wykorzystywanie własności intelektualnej2). Do przemysłów kre­ atywnych można zaliczyć: biblioteki, teatr, muzea, dziedzictwo kulturowe, lite­ raturę, muzykę, fotografię, działalność wydawniczą, prasę, telewizję, reklamę, design, gry i nowe media, biżuterię, ceramikę oraz rzeźbę3). Wzornictwo miejskie – interdyscyplinarna dziedzina, która dotyczy trójwy­ miarowego projektowania przestrzeni miejskiej i jednoczenia wszystkich skła­ dających się na nią elementów, łącząc w sobie działania m.in.: architektów, urbanistów, architektów krajobrazu, projektantów wzornictwa, grafików, kon­ serwatorów zabytków, artystów, specjalistów od transportu, prawników i władz samorządowych. Działania te muszą być planowane i realizowane z uwzględ­ nieniem potrzeb mieszkańców, zasad ergonomii, norm prawnych i ograniczeń finansowych oraz funkcjonalności, atrakcyjności, dostępności i jasności przeka­ zu („komunikatywności”) elementów przestrzeni miejskiej4).

2) United Kingdom: Department for Culture, Media and Sport, 2001. 3) European Cluster Observatory (2010). 4) Por. H. Kaniasta, Projektowanie przestrzeni publicznej, http://www.design­silesia.pl/projektowanie­przestrzeni­ publicznej­hanna­kaniasta.php, ostatnia odsłona 27.05.2011 r.

13

Główne wnioski z badań
1. Wzornictwo miejskie a strategie rozwoju miast a) Najczęściej na potrzeby tworzenia strategii powoływane są interdyscyplinar­ ne zespoły robocze dla każdej dziedziny (np. do spraw ochrony środowiska, gospodarki, kultury, architektury, opieki zdrowotnej, szkolnictwa). W trakcie prac organizowane są także konsultacje/spotkania/warsztaty lub badania ja­ kościowe z udziałem przedstawicieli różnych środowisk i instytucji, w tym przedstawicieli przedsiębiorców i z mieszkańcami miast. b) Ankietowani pracownicy urzędów miast deklarują, że wzornictwo jest waż­ nym narzędziem rozwoju gospodarczego, bez którego realizacja części zało­ żonych celów strategicznych jest niemożliwa. c) Z badań wynika, że temat wzornictwa nie jest zazwyczaj literalnie ujmowany w strategii rozwoju miasta, co może stanowić dowód braku strategicznego myślenia o wzornictwie miejskim. Pojawiają się opinie, że strategia miasta jako dokument nie jest na tyle szczegółowa, aby zawrzeć w niej zagadnienia dotyczące rozwoju wzornictwa – uwzględnia jedynie ogólne kierunki rozwo­ ju i podporządkowane im cele, a nie określone działania. d) Nieuwzględnianie tematu wzornictwa w strategii rozwoju miast często skut­ kuje brakiem wytycznych regulujących działania podejmowane w tym obsza­ rze i – co się z tym wiąże – brakiem konkretnych działań w tym zakresie. e) W większości urzędów nie ma wyodrębnionej jednostki, która byłaby odpowie­ dzialna za całokształt wzornictwa w mieście, spajała działania poszczególnych wydziałów i dbała o spójność designu w przestrzeni publicznej. Najczęściej różne osoby są odpowiedzialne za różne działania w obszarze wzornictwa.

2. Praktyki w zakresie wzornictwa miejskiego a) Zdaniem badanych przedstawicieli urzędów, największy wpływ na politykę dotyczącą wzornictwa w miastach mają obecnie władze lokalne/urzędnicy poprzez odpowiednie struktury w urzędzie miasta, tzn. wydziały architekto­ niczne, urbanistyczne, planistyczne, rozwoju miasta, ewentualnie stanowi­ sko plastyka miejskiego. b) Architekci i projektanci objęci badaniem twierdzą, że wpływ urzędników za­ zwyczaj nieposiadających wykształcenia kierunkowego jest zbyt duży i może niekorzystnie odbijać się na designie, skutkując wyborem nieestetycznych,

14

niefunkcjonalnych, przypadkowych i niedostosowanych do obowiązującej stylistyki czy charakteru danego obszaru elementów wzornictwa miejskiego. c) Firmy realizujące zamówienia z dziedziny wzornictwa miejskiego są najczę­ ściej wybierane w ramach przetargów bądź konkursów. d) Z wypowiedzi badanych urzędników wynika, że formą wyboru projektów i wy­ konawców, która najlepiej służy rozwojowi wzornictwa miejskiego, są konkursy. e) Przetargi, często opierające się na kryterium najniższej ceny, są oceniane ne­ gatywnie, jako skutkujące wyborem oferty najmniej wartościowej pod wzglę­ dem jakości. f) Partnerstwo publiczno­prywatne jest niedocenianym i rzadko stosowanym rozwiązaniem w zakresie wzornictwa miejskiego, choć zdaniem responden­ tów mogłoby zapewnić efektywną realizację projektów przy odciążeniu bu­ dżetów miast. Działanie na podstawie partnerstwa publiczno­prywatnego budzi jednak obawy zarówno badanych urzędników, jak i części przedsię­ biorców, co wynika z nieprecyzyjności regulacji prawnych i niedostatecznej wiedzy teoretycznej i praktycznej w tym temacie. g) Urzędnicy deklarowali, że korzystają w zakresie wzornictwa z usług projek­ tantów, a wydając opinię na temat przedstawionych rozwiązań, starają się ko­ rzystać z wiedzy i doświadczenia specjalistów z dziedziny architektury, urba­ nistyki, planowania przestrzennego i projektowania. Wytypowane tą drogą projekty są następnie zatwierdzane formalnie na kolejnych szczeblach władz miejskich, co znacznie spowalnia proces projektowy.

3. Promocja wzornictwa w ramach rozwijania działalności kreatywnej w tkance miejskiej a) Wzornictwo jest postrzegane jako ważny element rozwoju branż kreatywnych w miastach objętych badaniem, w związku z tym urzędy podejmują różnego rodzaju działania mające na celu zapewnienie skutecznego wsparcia dla tej dziedziny (np. poprzez organizowanie konkursów, warsztatów, wystaw, even­ tów kulturalnych i spotkań dotyczących tematyki wzornictwa czy zapewnia­ nie firmom wzorniczym miejsc w parkach technologicznych). b) Działania promocyjne urzędów są oceniane pozytywnie, jednak zdaniem przed­ siębiorców i projektantów objętych badaniem – wymagają zintensyfikowania. c) Według przedstawicieli środowisk projektowych, włączanie ekspertów do prac zespołów urzędniczych, przeprowadzanie szkoleń dla urzędników z zakresu wzornictwa, intensyfikacja współpracy z miejscowymi uczelniami wyższymi

15

oraz wyodrębnianie instytucji odpowiedzialnych za wzornictwo miejskie wpłynęłoby na zwiększenie efektywności promowania tej dziedziny.

4. Postrzeganie wzornictwa miejskiego w polskich miastach a) Oceny mieszkańców i przedsiębiorców w zakresie bezpieczeństwa, dostęp­ ności dla osób niepełnosprawnych, użyteczności czy estetyki przestrzeni publicznej znacznie różniły się od ocen urzędników, którzy zdecydowanie lepiej oceniali swoje miasta pod tymi względami. Świadczy to o tym, że pomi­ mo deklaracji w większości urzędów miejskich nie bada się opinii i potrzeb mieszkańców w efektywny sposób. b) Badania oczekiwań mieszkańców prowadzone przez urzędy miejskie nie są jeszcze wystarczające, dotyczą wzornictwa w zbyt ograniczonym zakresie lub jest ich zbyt mało (brak zainteresowania władz miasta problemami i potrze­ bami mieszkańców i przedsiębiorców w zakresie wzornictwa miejskiego de­ klaruje co trzeci mieszkaniec miasta i co drugi przedsiębiorca, a na potrzebę konsultacji wskazuje aż 94% badanych w obu grupach).

5. Bariery w rozwoju designu miejskiego a) Ograniczenia finansowe urzędów miast. b) Zbyt częste stosowanie w odniesieniu do projektów publicznych przetargów, w których głównym kryterium jest cena, oraz źle zorganizowanych konkur­ sów (często otwartych). c) Brak jasnych zasad i wytycznych, dotyczących wspólnego realizowania strategii rozwoju miast przez urzędy, przedsiębiorstwa i specjalistów z branży wzorniczej. d) Brak systematycznych badań potrzeb mieszkańców i przedsiębiorców w za­ kresie wzornictwa miejskiego. e) Brak działań mających na celu dopracowanie kryteriów wyboru projektów i przepływu informacji w tym zakresie. f) Brak regulacji prawnych dotyczących wzornictwa w przestrzeni publicznej (które obowiązywałyby także prywatnych inwestorów/reklamodawców). g) Brak świadomości na temat korzyści wynikających z zastosowania designu i wynikającej stąd potrzeby edukowania społeczności lokalnych i urzędni­ ków w celu przybliżenia zagadnienia designu miejskiego i jego znaczenia dla rozwoju miast.

16

Podsumowując, wśród mieszkańców i urzędników można zauważyć rosnące zainteresowanie zarówno tematem wzornictwa miejskiego, jak i wzornictwa w ogóle. Coraz częściej w polskich miastach można też dostrzec pewne pozytywne zmiany wizerunkowe i funkcjonalne, czego dobrym przykładem może być rewitalizacja Krakowskiego Przedmieścia w Warszawie czy wprowadzenie spójnego systemu informacji miejskiej w Bielsku-Białej. Warto jednak zaznaczyć, że w urzędach miejskich nadal brakuje komórek odpowiedzialnych za całość działań dotyczących wzornictwa, przez co przedsięwzięcia w tym zakresie są często fragmentaryczne, niespójne, przypadkowe i nie uwzględniają faktycznych potrzeb mieszkańców. Potrzebne jest wprowadzenie odpowiednich zmian prawnych, które pozwolą na uregulowanie działań dotyczących kształtowania przestrzeni publicznej. Ważne jest też unormowanie zasad dotyczących partnerstwa publiczno-prywatnego w zakresie przedsięwzięć dotyczących wzornictwa miejskiego.

17

Rekomendacje przygotowane w Instytucie Wzornictwa Przemysłowego
1. Rekomendacje dla instytucji publicznych podejmujących działania w zakresie rozwoju wzornictwa w miastach a) Wprowadzenie strategicznych zasad i wytycznych dotyczących kształtowania przestrzeni publicznej z wykorzystaniem wzornictwa. Potrzebny jest zestaw norm, który regulowałby aktywność urzędów oraz ograniczałby dowolność dzia­ łań przedsiębiorców w tym zakresie (aktualnie urzędy nie mają narzędzi, dzięki którym można by wpływać na design elementów wybieranych przez prywatnych inwestorów czy też formę zamieszczanych w przestrzeni publicznej reklam). b) Wprowadzenie w urzędach zmian dotyczących kryteriów przeprowadzania przetargów i konkursów wyboru wykonawców zleceń związanych budowa­ niem szeroko pojętego wizerunku miasta. Przetargi powinny zawierać więcej kryteriów pozacenowych (jakość, spójność, ergonomia przestrzeni, funkcjo­ nalność itp.), konkursy zaś mogłyby być organizowane w formie zamkniętej za pośrednictwem profesjonalnych instytucji zajmujących się doradztwem w zakresie wzornictwa. c) Wprowadzenie regulacji prawnych dotyczących partnerstwa publiczno­pry­ watnego w ramach działań dotyczących kształtowania przestrzeni miejskiej. Mogłoby to wpłynąć na obniżenie kosztów takich przedsięwzięć i wzrost efektywności. d) Przeprowadzanie systematycznych badań potrzeb mieszkańców miast (zwra­ cając uwagę na poszczególne grupy, takie jak: dzieci, starsi, osoby niepełno­ sprawne itp.) w zakresie wzornictwa miejskiego. e) Rozpoczęcie przez urzędy współpracy z eksperckimi jednostkami doradczy­ mi przy opracowywaniu strategii rozwoju miast (w tym wzornictwa miejskie­ go i przemysłów kreatywnych), przeprowadzaniu przetargów, konkursów oraz wszystkich innych działań związanych z kształtowaniem przestrzeni miejskiej. Wpłynie to pozytywnie na profesjonalizację działań urzędów miej­ skich w tym zakresie. f) Włączenie profesjonalnych projektantów do prac urzędów nad planami roz­ woju wzornictwa miejskiego. g) Tworzenie w urzędach miejskich odrębnych komórek odpowiedzialnych za całość wzornictwa miejskiego, co wpłynie na harmonizację działań w tym zakresie.

18

h) Rozpoczęcie współpracy urzędów miejskich z uczelniami wyższymi, szcze­ gólnie ze studentami kierunków takich, jak: architektura, architektura kra­ jobrazu i wzornictwo przemysłowe. Ważne będzie także zwracanie większej uwagi na tematy dotyczące wzornictwa miejskiego podczas tworzenia pro­ gramów studiów na tych kierunkach. i) Edukowanie mieszkańców miast w zakresie wzornictwa miejskiego i wzor­ nictwa w ogóle poprzez organizację różnego rodzaju wystaw, konferencji, warsztatów i targów. j) Organizowanie szkoleń z dziedziny wzornictwa miejskiego dla pracowników urzędów miast, co wpłynie na zwiększenie ich świadomości w tym zakresie oraz profesjonalizację działań.

2. Rekomendacje dla przedsiębiorstw i dostawców usług projektowych a) Korzystanie z doradztwa profesjonalnych instytucji oraz zatrudnianie projektan­ tów przy realizacji zamówień publicznych, wpływających na wizerunek miasta. b) Uwzględnianie potrzeb różnych grup użytkowników (dzieci, osoby starsze, osoby niepełnosprawne itp.) przy projektowaniu i opracowywaniu elementów przestrzeni publicznej. c) Branie pod uwagę charakteru otoczenia podczas realizacji zamówień doty­ czących pojedynczych elementów przestrzeni publicznej. d) Zwracanie uwagi na spójność z przestrzenią publiczną przy realizacji inwe­ stycji prywatnych (w tym reklamowych). e) Szczególne uwzględnianie takich właściwości, jak: funkcjonalność, ergono­ mia i komunikatywność w projektach elementów wzornictwa miejskiego. f) Dokształcanie się w zakresie designu miejskiego poprzez uczestnictwo w od­ powiednich wystawach, targach, warsztatach itp.

19

Opis metodologiczny
1. Cele badania Głównym celem badania było uzyskanie informacji dotyczących następujących kwestii:

» wspieranie »

rozwoju wzornictwa jako czynnika mającego wpływ na rozwój gospodarczy miasta,

stosowanie wzornictwa jako czynnika podnoszącego jakość życia mieszkań­ ców miast, poprzez korzystanie z usług projektantów przy realizacji zamó­ wień usług publicznych (np. projektowania systemu informacji, mebli miej­ skich, zagospodarowania przestrzeni itd.).

2. Realizacja badania Badanie składało się z dwóch części: jakościowej i ilościowej. Zostało przepro­ wadzone od 8 lutego do 30 marca 2011 roku.

»

Część jakościowa badania została zrealizowana metodą indywidualnych wy­ wiadów pogłębionych (IDI) na łącznej próbie N=36 i objęła następujące trzy grupy respondentów: •• przedstawicieli wybranych urzędów miast, odpowiedzialnych za wzornic­ two (N=16 IDI), •• architektów i projektantów mających doświadczenie w zakresie projek­ towania dla urzędów miast (N=10 IDI); w większości byli to właściciele i współwłaściciele pracowni/biur projektowych, •• decyzyjnych przedstawicieli przedsiębiorstw, których firmy świadczyły usługi dla miasta i jego mieszkańców w dziedzinie wzornictwa, w zakresie otwartych przestrzeni publicznych, mebli miejskich oraz systemów infor­ macji miejskiej (N=10 IDI).

Wywiady były przeprowadzane na terenie całej Polski.

»

Część ilościowa badania została zrealizowana metodą wywiadów telefonicz­ nych wspomaganych komputerowo (CATI) na łącznej próbie N=402 i objęła następujące trzy grupy respondentów:

20

•• przedstawicieli wylosowanych urzędów miast odpowiedzialnych za wzornic­ two (N=97 CATI); w jednym urzędzie realizowano jeden wywiad; podział na wielkości miejscowości mierzone liczbą mieszkańców: do 20 tys. mieszkańców N=32, 20–50 tys. mieszkańców N=48 oraz pow. 50 tys. mieszkańców N=17, •• pełnoletnich mieszkańców miast (N=214 CATI); próba była kontrolowana pod względem wielkości miejscowości mierzonej liczbą mieszkańców (do 100 tys. mieszkańców N=69, 101–500 tys. mieszkańców N=78 oraz pow. 500 tys. mieszkańców N=67), •• decyzyjnych przedstawicieli przedsiębiorstw, które świadczyły usługi w za­ kresie wzornictwa dla miasta (N=91 CATI); próba była kontrolowana ze względu na branżę (przemysł, handel, usługi) oraz wielkość firmy, mierzoną liczbą zatrudnionych pracowników (pow. 100 pracowników N=22, 51–100 pracowników N=20, 11–50 pracowników N=25, do 10 pracowników N=24). Próba w części ilościowej badania obejmowała całą Polskę i była kontrolowana brzegowo ze względu na województwa. Na etapie realizacji badania w urzędach napotkano problemy rekrutacyjne, spo­ wodowane podziałem kompetencji w zakresie wzornictwa w miastach. Głów­ nym kryterium rekrutacyjnym w tej grupie badanych było zajmowanie się w naj­ większym stopniu wzornictwem w mieście. Podczas rekrutacji okazało się, że zaangażowanie różnych komórek organizacyjnych urzędów w działania zwią­ zane ze strategią miasta oraz wzornictwem sprawia, iż w urzędach nie ma na ogół jednej osoby mającej kompleksową wiedzę w obu tematach. Ponadto więk­ szość respondentów deklarowała, że jest odpowiedzialna jedynie za wybrane działania w obszarze wzornictwa. W rezultacie, w badaniu wzięli udział naczelnicy i dyrektorzy wydziałów i biur, kierownicy referatów oraz plastycy miejscy, zatrudnieni w jednostkach urzędów związanych z następującymi kierunkami: estetyka, przestrzeń publiczna, ar­ chitektura, urbanistyka, budownictwo, planowanie przestrzenne, planowanie strategiczne, strategia miasta, rozwój miasta, projekty strukturalne, kultura, promocja, informacja. Wywiady IDI zostały przeprowadzone w następujących 16 miastach: Białystok, Gdańsk, Gdynia, Gorzów Wielkopolski, Katowice, Kielce, Kraków, Łomża, Łódź, Opole, Poznań, Rzeszów, Szczecin, Toruń, Warszawa, Wrocław.

Wzornictwo miejskie a strategia rozwoju miast

1.

22

1. Wzornictwo miejskie a strategia rozwoju miast
1.1. Cele strategii rozwoju miast i regionów Strategia jest ogólnym zapisem definiującym wizję, misję i kierunki rozwoju miasta. Główne cele strategii miast, wymieniane przez urzędników, koncentrują się naj­ częściej na kilku obszarach: wzroście atrakcyjności gospodarczej miast – przez co badani rozumieją wzrost atrakcyjności inwestycyjnej i turystycznej – szeroko rozumianym rozwoju społecznym i poprawie jakości życia mieszkańców oraz kształtowaniu przestrzeni publicznej. Cele te są traktowane równorzędnie, jako uzupełniające się.
„Rozwój gospodarki innowacyjnej, podnoszenie atrakcyjności inwestycyjnej, zwiększenie znaczenia miasta jako ośrodka wiedzy, kultury, turystyki i sportu. Poprawa jakości życia oraz atrakcyjności przestrzeni i architektury miasta – to jest to, co mnie najbardziej inte­ resuje”. (pracownik urzędu miasta) „Nasz podział na trzy priorytety był znacznie wyprzedzający tę dzisiaj dosyć powszechną manierę na całym obszarze Unii Europejskiej, bo dzisiaj praktycznie wszystkie unijne strategie rozwoju opierają się właśnie na tych trzech komponentach: gospodarka, społe­ czeństwo i przestrzeń. (pracownik urzędu miasta)

Istnieją różnice w strategiach miast i regionów, które wynikają z różnych po­ trzeb oraz możliwości finansowych, niemniej jednak czynione są starania, aby cele strategii miast i strategii lokalnych były możliwie jak najbardziej zbliżone i uzupełniały się, chociaż nie jest to wymagane przepisami.
„Są cztery podregiony, które charakteryzują się czymś zupełnie innym, więc przyjęto – jako dobrą praktykę – żeby te strategie niższego rzędu, czyli strategie lokalne, były zgodne ze strategiami wyższego rzędu”. (pracownik urzędu miasta)

Ze względu na poziom ogólności tego dokumentu, strategie rozwoju miast naj­ częściej nie uwzględniają poszczególnych obszarów – w tym wzornictwa – i kon­ kretnych zadań, przez które cele strategiczne mają być osiągnięte.

1.2. Podmioty zaangażowane w tworzenie strategii miast Badani przedstawiciele urzędów zaznaczają, że strategia miasta dotyczy wielu dziedzin życia, w związku z czym w jej tworzeniu udział biorą przedstawiciele różnych branż i specjalizacji oraz liderzy grup społecznych.

23

Większość urzędników odpowiedzialnych za wzornictwo deklaruje, że dla ich miasta tego typu dokument funkcjonuje, jednak połowa badanych nie brała bez­ pośredniego udziału w pracach przy jego opracowywaniu.
Wykres 1 Wykres 2

Posiadanie przez miasta strategii rozwoju (respondenci: urzędnicy miejscy)
Czy dla Pana/Pani miasta jest opracowana strategia rozwoju? (N=97)

Rozkład badanej próby urzędników, ze względu na uczestnictwo w tworzeniu strategii rozwoju miasta (respondenci: urzędnicy miejscy)
Czy brał/a Pan/Pani udział w pracach nad strategią rozwoju miasta? (osoby, które w poprzednim pytaniu odpowiadały twierdząco; N=90) Nie Tak

Nie 7% Tak

50% 93%

50%

Źródło: Badanie własne

Najczęściej na potrzeby tworzenia strategii powoływane są duże interdyscypli­ narne zespoły robocze dla każdej dziedziny (np. ds. ochrony środowiska, go­ spodarki, kultury, opieki zdrowotnej, szkolnictwa), w trakcie zaś prac organi­ zowane są konsultacje/spotkania/warsztaty lub badania jakościowe z udziałem przedstawicieli różnych środowisk i instytucji, w tym przedstawicieli przedsię­ biorców i z mieszkańcami miast. Opracowując strategię, urzędy stosunkowo często korzystają także z wiedzy ekspertów zewnętrznych (np. przedstawicieli jednostek naukowych, organi­ zacji zrzeszających grupy zawodowe itp.). Zdarza się, że stworzenie strategii rozwoju miasta powierza się wyspecjalizowanym firmom zewnętrznym, które współpracują z wyznaczonymi grupami roboczymi, w tym z urzędnikami. Po­ zwala to na zaoszczędzenie czasu urzędników, którzy nie są przygotowani do sprawnego przygotowania skomplikowanego – zdaniem niektórych – dokumen­ tu. Zauważono jednak, że efektem prac firmy zewnętrznej może być dokument nieuwzględniający rzeczywistych potrzeb lokalnych społeczności, co wynika z braku dostatecznej wiedzy na temat specyfiki miasta. Obecność innych, poza architektami i projektantami, przedstawicieli przemysłu kreatywnego jest stosunkowo niewielka. Branża ta raczej nie była wymienia­ na przez respondentów wywiadów indywidualnych spontanicznie, choć zdarza

24

się, że w opracowywaniu strategii rozwoju miasta biorą udział przedstawiciele kultury i sztuki (dyrektorzy teatrów, bibliotek, obiektów zabytkowych czy też pracownicy agencji reklamowych, np. w zespole odpowiedzialnym za promocję miasta). Niektórzy badani urzędnicy deklarowali, że niewielki udział przedsta­ wicieli przemysłu kreatywnego w opracowywaniu strategii rozwoju miast jest spowodowany brakiem konsolidacji tego środowiska – branże kreatywne były obecne przede wszystkim za pośrednictwem zrzeszających je instytucji, takich jak: Polski Związek Artystów Plastyków, Stowarzyszenie Architektów Polskich lub władz uczelni artystycznych (Akademia Sztuk Pięknych). Najsłabszą rolę w tworzeniu strategii miast wszyscy respondenci przypisali mieszkańcom oraz przedsiębiorcom lokalnym. Grupy te nie należą do zespołów projektowych, lecz są zapraszane do konsultacji społecznych na etapie prac nad strategią. Należy zauważyć, że w części jakościowej badania, która umożliwi­ ła poznanie spontanicznych odpowiedzi, mieszkańcy i przedsiębiorcy nie byli wymieniani w pierwszej kolejności jako podmioty zaangażowane w tworzenie strategii rozwoju.
Wykres 3

Grupy, które brały udział w opracowaniu strategii rozwoju miasta (respondenci: urzędnicy miejscy)
Czy poszczególne grupy brały udział w opracowaniu strategii rozwoju miasta? (odpowiadali urzędnicy, którzy brali udział w pracach nad strategią rozwoju miasta, odczytywana kafeteria odpowiedzi; N=45) Władze lokalne/urzędnicy Lokalni przedsiębiorcy Mieszkańcy Eksperci/zewnętrzni konsultanci Architekci/projektanci Inni przedstawiciele przemysłów kreatywnych 0 Tak 40% 20 40 Nie 60 87% 84% 76% 71% 49% 80 20% 100% 7% 9% 20% 9% 11% 100 Nie wiem 7% 7% 4%

Źródło: Badanie własne

Według deklaracji urzędników biorących udział w ilościowej części badania, lokalni przedsiębiorcy i mieszkańcy w większości przypadków uczestniczyli w opracowywaniu strategii rozwoju miasta. Należy jednak mieć na uwadze, że do tak rozumianego uczestnictwa urzędnicy mogli zaliczać np. różnego rodzaju konsultacje społeczne, a nie aktywne prace przy opracowywaniu samej strategii.

25

1.3. Wzornictwo miejskie w strategii miast i regionów, i wpływ wzornictwa na miasta Uczestnicy badania jakościowego reprezentujący przedsiębiorców i urzędników rozumieją wzornictwo miejskie jako zagospodarowanie przestrzeni publicznej i aranżację miasta poprzez wyposażenie go w trwałe i atrakcyjne formy użytko­ we, dopasowane do charakteru miasta i podkreślające jego tożsamość. Przeja­ wia się ono w wielu dziedzinach, tzn.: małej architekturze, meblach miejskich, infrastrukturze drogowej i transportowej, miejscach zielonych w mieście, cią­ gach komunikacyjnych dla pieszych, systemie informacji miejskiej itp.
„Całokształt działań ma na celu dopasowanie wzajemnych składowych elementów w jed­ ną całość na obszarze konkretnej, wybranej przestrzeni”. (przedsiębiorca) „Jest to proces twórczy – kreowania, zagospodarowania przestrzeni w taki sposób, żeby była atrakcyjna, spełniała swoją funkcję, żeby mieszkańcy chcieli i umieli z niej korzy­ stać”. (pracownik urzędu miasta)

Zdaniem większości badanych urzędników, wzornictwo jest obecne w strategii miast pośrednio, jako element, bez którego nie jest możliwa kompletna reali­ zacja strategicznych celów, takich jak: poprawa stanu przestrzeni publicznej czy jakości życia mieszkańców, jednak nie jest uwzględnione jako osobny zapis w dokumencie. Pojawiają się opinie, że strategia miasta jako dokument nie jest na tyle szczegółowa, aby zawrzeć w niej zagadnienia dotyczące rozwoju wzor­ nictwa – uwzględnia jedynie ogólne kierunki rozwoju i podporządkowane im cele. Urzędnikom wydaje się oczywiste, że design miejski musi być brany pod uwagę przy kształtowaniu szeroko rozumianej organizacji przestrzeni publicz­ nej, ponieważ poprawia jakość funkcjonowania w otoczeniu, a także buduje wi­ zerunek miasta i regionu, decydując o jego charakterze, estetyce i unikalności. Z wypowiedzi pracowników urzędów miast można wywnioskować, że design miejski jest postrzegany bardzo wąsko, tj. jedynie w kategoriach estetycznych, a nie jako strategia służąca podnoszeniu funkcjonalności, konkurencyjności czy innowacyjności terenów miejskich w aspektach takich, jak np.: zagospodarowa­ nie przestrzeni, oferta kulturalna, infrastruktura dla przedsiębiorców itp.
„W strategii jest wpisane tylko to, że nasze miasto powinno organizować imprezę związa­ ną z designem miasta, ma to być wydarzenie kulturalne, które byłoby takim laboratorium nowoczesnych i innowacyjnych rozwiązań urbanistycznych”. (pracownik urzędu miasta)

W opinii niektórych urzędników zajmujących się wzornictwem miejskim, nie­ uwzględnienie w strategii zapisu dotyczącego wzornictwa skutkuje brakiem wytycznych co do działań w tym obszarze, a co się z tym wiąże – brakiem kon­ kretnych działań. Ujęcie tej tematyki w dokumencie strategicznym nie tylko

26

ułatwiłoby pracę urzędników, ale też wpłynęłoby korzystnie na atrakcyjność i rozwój miasta, funkcjonalność przestrzeni miejskiej oraz poziom życia miesz­ kańców, dzięki wprowadzeniu do przestrzeni przemyślanych elementów tworzą­ cych spójny system. Czasami wskazówki dotyczące wzornictwa są opracowywa­ ne przez urzędników lub uchwalane przez radę miasta i zapisywane w planach inwestycyjnych lub strategiach wykonawczych i operacyjnych. Wyniki badania ilościowego wskazują, że znaczna większość pracowników odpowiedzialnych za wzornictwo w urzędach miast jest zgodna co do tego, iż aranżacja i oprawa przestrzeni ma realny wpływ na rozwój miasta, choć niemal 1/5 nie dostrzega takiego związku.
Wykres 4

Opinie na temat wpływu polityki miasta, związanej z aranżacją i oprawą przestrzeni miejskiej, na rozwój miast (respondenci: urzędnicy miejscy)
Czy elementy polityki miasta, związanej z aranżacją i oprawą przestrzeni miejskich, mają Pana/Pani zdaniem realny wpływ na rozwój miasta? (odpowiadali urzędnicy miast, dla których jest opracowana strategia rozwoju; N=90) Nie 18% Tak

82%

Źródło: Badanie własne

Również w ocenie architektów i projektantów rozwój wzornictwa ma znaczący wpływ na miasta. Ich zdaniem, dzięki zastosowaniu funkcjonalnych i estetycz­ nych form użytkowych i zapewnieniu miejsc do odpoczynku w przyjemnym oto­ czeniu, miasta budują pozytywny klimat, stają się przyjazne mieszkańcom. Po­ nadto elementy wzornictwa nie tylko pomagają w orientacji w mieście, pełniąc funkcję użytkową, ale zarazem kształtują wizerunek miasta i mogą wpływać na jego atrakcyjność turystyczną. W opinii niektórych architektów i projektantów, w Polsce wpływ rozwoju wzor­ nictwa na miasta jest jednak jeszcze zbyt mały. Może to wynikać z braku odpo­ wiedniej jednostki w strukturach miast, która byłaby przygotowana merytorycz­ nie do oceny projektów.
„Przestrzeń, w której żyjemy, oddziałuje na nas bardzo silnie. Jesteśmy w części tacy, jaka jest przestrzeń, która nas otacza. Czy ona jest dobra, przyjazna, wygodna, wesoła,

27

to tacy też jesteśmy dla innych i siebie. Absolutnie ma to znaczenie. Dobre wyposażanie przestrzeni publicznej ma znaczenie najważniejsze”. (architekt/projektant)

Przedsiębiorcy w jakościowej części badania podkreślali ponadto wpływ na miasta firm działających w obszarze wzornictwa. Ich zdaniem, przedsiębiorstwa dostarczające rozwiązania wzornicze, dzięki wprowadzaniu na rynek nowych pomysłów, z których mogą korzystać podmioty decydujące o aranżacji prze­ strzeni (m.in. urzędy), przyczyniają się do rozwoju miast.
„Byłbym raczej za tym, że to my, jako firmy, mamy tutaj szerokie pole do działania. Działa­ my za pośrednictwem inżynierów, architektów i projektantów, którzy razem z nami two­ rzą tę strukturę, zagospodarowują przestrzeń”. (przedsiębiorca)

1.4. Podmioty zaangażowane w tworzenie strategii wzornictwa miejskiego
Wykres 5

Grupy mające największy wpływ na politykę miasta, w zakresie wzornictwa (respondenci: urzędnicy miejscy)
Kto ma największy wpływ na politykę miasta w zakresie wzornictwa? (N=97) Władze lokalne/urzędnicy 17% 17% Architekci/projektanci 1% Lokalni przedsiębiorcy 1% Mieszkańcy 81% 1% Eksperci/zewnętrzni konsultanci 1% Inni przedstawiciele przemysłów kreatywnych Inni

Źródło: Badanie własne

Zdaniem przedstawicieli urzędów, największy wpływ na politykę dotyczącą wzornictwa w miastach mają obecnie władze lokalne/urzędnicy poprzez odpo­ wiednie struktury w urzędzie miasta, tzn. wydziały architektoniczne, urbani­ styczne, planistyczne, rozwoju miasta, ewentualnie stanowisko plastyka miej­ skiego. Należy przy tym zaznaczyć, że istnieją sytuacje, w których urzędnicy wspierają się w zakresie designu miejskiego opiniami specjalistów zewnętrz­ nych (architektów i projektantów).
„Największe znaczenie mają jednak osoby wykształcone w tym kierunku, czyli powie­ działbym głównie projektanci. Mamy bardzo dobrą Akademię Sztuk Pięknych, z nią współpracuję jako architekt, na początku miałem tu kolegów z ASP. Związki między na­ szym ASP a Wydziałem Architektury są bardzo bliskie, i to jest klucz do wzajemnego zrozumienia – te właśnie kontakty. Moim zdaniem, rozumieją to osoby zaangażowane w marketing i reklamę. Ich szkolenia są lepsze, oni już widzą i czują tę potrzebę. Branże

28

reklamowe mają duże znaczenie, a na samym końcu pojawiają się producenci, przemy­ słowcy, którzy sprzedają swój produkt”. (pracownik urzędu miasta)

Zdaniem architektów i projektantów objętych badaniem jakościowym, wpływ urzędników zazwyczaj nieposiadających wykształcenia kierunkowego jest zbyt duży i może niekorzystnie odbijać się na designie, skutkując wyborem nieeste­ tycznych, przypadkowych, niedostosowanych do obowiązującej stylistyki czy charakteru danego obszaru elementów wystroju miasta (np. mebli miejskich). Działania podejmowane przez urzędy w tym zakresie są – w opinii tej grupy – prowadzone fragmentarycznie (realizuje się wybrane zadania z zakresu wzor­ nictwa, np. stworzenie systemu informacji miejskiej, z pominięciem komplekso­ wego planowania działań w innych obszarach), co może skutkować niespójnym wystrojem przestrzeni, podejmowaniem przede wszystkim działań o mniejszym znaczeniu lub niekończeniem realizacji. Niektórzy architekci zwracali uwagę, że nie tworzy się zespołów, do których powoływałoby się specjalistów w dziedzinie projektowania. Mogliby oni decy­ dować o tym, jakie działania w przestrzeni publicznej powinny zostać potrakto­ wane priorytetowo i jak je realizować. Zdarza się jednak, że architekci i projek­ tanci, przystępując do projektu, uświadamiają urzędnikom potrzebę stworzenia szerszej strategii, w ramach której projekt mógłby być realizowany.
„Myśmy ich [urzędników miejskich] przekonali, że warto pomyśleć trochę szerzej o tym – że informacja miejska jest elementem kreowania przestrzeni. A nawet pewnej identy­ fikacji miasta. Że obok tabliczek są różne inne elementy, które to miasto kreują. Że tym elementom, które występują w przestrzeni publicznej, powinny towarzyszyć różnego typu działania organizacyjne i promocyjne. Że to jest pewna całość, którą dobrze jest ogarnąć na początku, opisać w całości. Potem ewentualnie wyjąć z tego poszczególne zadania i je realizować. No i przyznali nam rację. Myśmy napisali im takie opracowanie, które doty­ czyło nie tylko informacji miejskiej, ale w ogóle porządkowania przestrzeni publicznej i różnych działań organizacyjnych”. (architekt/projektant)

Stosunkowo niewielki wpływ na politykę w zakresie wzornictwa mają miesz­ kańcy oraz przedsiębiorcy – zazwyczaj mogą oni zgłaszać swoje uwagi doty­ czące proponowanych rozwiązań czy też, głównie za pośrednictwem mediów, wypowiedzieć się na temat już wprowadzonych zmian.

1.5. Polityka w zakresie wzornictwa miejskiego Zdaniem większości urzędników, polityka w zakresie wzornictwa miejskiego nie jest wystarczająco spójna. Może to wynikać z braku przepisów, które obli­ gowałyby władze miasta do dbałości o jego estetykę, co przekłada się na brak

29

działań w tym zakresie. Brakuje też odgórnych wytycznych w zakresie wzor­ nictwa, którymi można by się kierować – istnieją jedynie ogólne kryteria oceny, takie jak: funkcjonalność, estetyka, wpisywanie się w architekturę miasta, co w rzeczywistości może oznaczać kierowanie się przy wyborze własnym gustem osób oceniających propozycje. Pojawiła się jednak uwaga, że ujęcie w przepi­ sach obiektywnych kryteriów oceny dla wytworów wzorniczych może być trud­ ne ze względu na specyfikę tego tematu. Negatywny wpływ na działania w zakresie wzornictwa może mieć także zmiana władz lokalnych – jest to kojarzone z próbami modyfikacji już realizowanej stra­ tegii, czego efektem może być zaniechanie podjętych działań lub przyjęcie no­ wych standardów, niezgodnych z dotychczas wprowadzonymi rozwiązaniami. Brakuje też formalnych regulacji, które ograniczyłyby dowolność w obszarze in­ westycji prywatnych. Podkreślano, że urzędnicy mogą decydować o pojawieniu się w przestrzeni publicznej elementów, które są finansowane przez miasto, ale nie mają narzędzi, dzięki którym mogliby wpłynąć na design elementów wy­ bieranych przez prywatnych inwestorów czy też formę zamieszczanych w prze­ strzeni publicznej reklam. W znacznym stopniu determinuje to jakość wzornic­ twa i wpływa na estetykę przestrzeni publicznej.
„Każdy przedsiębiorca może sobie wywiesić dowolny szyld czy reklamę, wybudować zróż­ nicowany zewnętrznie architektonicznie dom, krzykliwie go pomalować. I mamy dzia­ łania niemające spójności, powodujące niekorzystny odbiór całokształtu przestrzeni pu­ blicznej. My staramy się już działać na zasadzie łagodnych kontrastów lub spójności. Ale nie jest to jeszcze formalnie uregulowane”. (pracownik urzędu miasta)

Na podstawie wypowiedzi urzędników można wywnioskować, że w aspekcie wyborów dokonywanych przez urzędy zauważalny jest trend ku unifikacji ele­ mentów wzornictwa na danym obszarze. Działania urzędników zmierzają do tego, aby inwestycje miejskie były utrzymane w podobnym charakterze (np. przez wprowadzanie obowiązującego w mieście katalogu mebli miejskich). Z przeprowadzonych wywiadów wynika także, że miasta, które kreują swoje marki lub starają się o miano stolicy europejskiej, w większym stopniu podejmują przemyślane działania w zakresie wzornictwa. Stworzeniu spójnego wizerunku ma służyć wybór projektantów, których prace najlepiej oddają charakter miasta i stosowanie unikatowych wytworów wzorniczych dedykowanych miastu (jak np. specjalnie zaprojektowane pokrywy studzienek kanalizacyjnych).
„Dopiero [stylistyka – red.] zaczyna być spójna. W zeszłym roku została opracowana nowa marka miasta (…), która od początku tego roku jest sukcesywnie wprowadzana i która też określiła nam styl życia w mieście i jakiś kierunek wyglądu i estetyki, którą powin­ niśmy utrzymywać w mieście. I dopiero od niedawna trzymamy się tego i idziemy w tym

30

kierunku, bo wcześniej w pewnej części miasta była stylistyka retro, w innej zupełnie nowocześnie, i nie miało to ze sobą za wiele wspólnego, i było trochę chaotyczne”. (pracownik urzędu miasta)

Podmioty, którym zależy na tym, by polityka w zakresie wzornictwa w prze­ strzeni miasta była spójna, to zdaniem przedstawicieli urzędów: władze lokalne/ urzędnicy (w tym specjaliści w dziedzinie architektury i projektowania zatrud­ nieni w jego strukturach), świadomi mieszkańcy (szczególnie przedstawiciele młodego pokolenia, społecznicy, miłośnicy miasta), którzy oceniają efekty tych działań przez pryzmat swoich potrzeb, oraz lokalni przedsiębiorcy upatrujący w tym szansy na rozwój swojej działalności.
„Na pewno zależy [na spójnej polityce w zakresie wzornictwa] mieszkańcom i młodsze­ mu pokoleniu, bo oni postanowili, że tu zostają, nie uciekają na studia do innych miast i chcieliby, żeby żyło się im przyjemniej. Myślę, że lokalni przedsiębiorcy też starają się, bo jest to istotne dla rozwoju ich firm, żeby miasto rozwijało się z nimi, tworzyło im grunt pod działalność”. (pracownik urzędu miejskiego)

Wyniki ilościowej części badania wskazują, że dla wszystkich grup najważniej­ szym atrybutem przestrzeni miejskiej jest jej bezpieczeństwo i to przede wszyst­ kim tym kryterium powinny się kierować osoby odpowiedzialne za zagospoda­ rowanie przestrzeni publicznej w mieście (zwłaszcza zdaniem mieszkańców). Kolejnymi aspektami istotnym przy planowaniu przestrzeni są użyteczność i es­ tetyka – jako ważne wskazuje je co trzeci mieszkaniec i co trzeci przedsiębiorca oraz niemal połowa przedstawicieli urzędów miast. Dostępność dla osób niepeł­ nosprawnych jest ważna dla ok. 40% mieszkańców i przedsiębiorców, natomiast atrybut ten jako najważniejszy wskazał jedynie co dziesiąty urzędnik miejski. Spośród pozostałych elementów mieszkańcy najbardziej cenią sobie wygodę, przedsiębiorcy – nowoczesność i pozytywne wrażenie, natomiast urzędnicy – koszty zakupu i utrzymania elementów przestrzeni miejskiej. Dla wszystkich powyższych atrybutów budujących przestrzeń publiczną moż­ na zauważyć znaczne rozbieżności w ocenie ich uwzględnienia w miastach – urzędnicy są zdecydowanie bardziej niż mieszkańcy i przedsiębiorcy przeko­ nani, że są one wzięte pod uwagę.

31

Wykres 6

Opinie na temat najważniejszych cech zagospodarowania przestrzeni publicznej (respondenci: mieszkańcy, urzędnicy, przedsiębiorcy)
Proszę wskazać dwa najważniejsze elementy, którymi powinny się Pana/Pani zdaniem kierować osoby odpowiedzialne za zagospodarowanie przestrzeni publicznej w Pana/Pani mieście (odczytywana lista elementów; mieszkańcy N=214; przedsiębiorcy N=91, urzędnicy miejscy N=97) Bezpieczeństwo 36% 36% 32% 32% 52% 50% 58%

Użyteczność

44%

Wygląd/Estetyka Dostępność dla osób niepełnosprawnych Wygoda 9% 8% 10% 7% 6% 8% 15%

44% 42% 40%

11% 18%

Nowoczesność

Pozytywne wrażenie Koszty zakupu (pytani tylko urzędnicy) Koszty utrzymania (pytani tylko urzędnicy) 0

16%

12%

14% 10 Mieszkańcy 20 30 Przedsiębiorcy 40 50 60 Urzędy miast

Źródło: Badanie własne
Wykres 7

Opinie na temat uwzględnienia bezpieczeństwa w zagospodarowaniu przestrzeni publicznej (respondenci: mieszkańcy, urzędnicy, przedsiębiorcy)
A w jakim stopniu te elementy, czyli... (odczytane z osobna dwa elementy wskazane w poprzednim pytaniu) są uwzględnione, jeśli chodzi o zagospodarowanie przestrzeni w Pana/Pani mieście? (odczytywane elementy wskazane jako najważniejsze; mieszkańcy N=214, przedsiębiorcy N=91, urzędnicy miejscy N=97) Mieszkańcy (N=68) 7% 23% 46% 0 Zdecydowanie uwzględnione Raczej uwzględnione 20 40 60 Ani uwzględnione, ani nieuwzględnione Raczej nieuwzględnione 32% 43% 44% 80 Zdecydowanie nieuwzględnione Nie wiem/trudno powiedzieć 42% 23% 15% 2% 4% 10% 100 3% 3%

Przedsiębiorcy (N=29) 4% Urzędy miast (N=43)

Źródło: Badanie własne

32

Wykres 8

Opinie na temat uwzględnienia użyteczności w zagospodarowaniu przestrzeni publicznej (respondenci: mieszkańcy, urzędnicy, przedsiębiorcy)
Mieszkańcy (N=68) 5% Przedsiębiorcy (N=29) Urzędy miast (N=43) 0 Zdecydowanie uwzględniona Raczej uwzględniona 33% 33% 20 40 42% 39% 47% 60 80 Zdecydowanie nieuwzględniona Nie wiem/trudno powiedzieć 34% 15% 24% 21% 100 4% 3%

Ani uwzględniona, ani nieuwzględniona Raczej nieuwzględniona

Źródło: Badanie własne
Wykres 9

Opinie na temat uwzględnienia estetyki w zagospodarowaniu przestrzeni publicznej (respondenci: mieszkańcy, urzędnicy, przedsiębiorcy)
Mieszkańcy (N=68) Przedsiębiorcy (N=29) Urzędy miast (N=43) 0 Zdecydowanie uwzględniona Raczej uwzględniona 10% 7% 33% 20 40 Ani uwzględniona, ani nieuwzględniona Raczej nieuwzględniona 38% 46% 21% 58% 60 80 Zdecydowanie nieuwzględniona Nie wiem/trudno powiedzieć 29% 24% 15% 10% 9% 100

Źródło: Badanie własne
Wykres 10

Opinie na temat uwzględnienia dostępności dla osób niepełnosprawnych w zagospodarowaniu przestrzeni publicznej (respondenci: mieszkańcy, urzędnicy, przedsiębiorcy)
Mieszkańcy (N=68) 2% Przedsiębiorcy (N=29) Urzędy miast (N=43) 0 Zdecydowanie uwzględniona Raczej uwzględniona 20 6% 24% 17% 55% 40 60 Ani uwzględniona, ani nieuwzględniona Raczej nieuwzględniona 22% 43% 33% 36% 80 Zdecydowanie nieuwzględniona Nie wiem/trudno powiedzieć 19% 10% 22% 9% 100 2%

Źródło: Badanie własne

1.6. Proces wyboru projektów i wykonawców, oraz realizacji zadań w zakresie wzornictwa miejskiego Z wypowiedzi respondentów ze wszystkich badanych jakościowo grup wynika, że urzędy miast przeprowadzają najczęściej wybór projektów i wykonawców w za­ kresie wzornictwa w drodze przetargów i konkursów ofert. W przypadku projek­ tów o mniejszej wartości (do 14 tys. euro) stosuje się także wybór z wolnej ręki.

33

Partnerstwo prywatno­publiczne, polegające na finansowaniu realizacji inwe­ stycji miejskich przez prywatnego inwestora, z czego obie strony czerpią korzy­ ści, uważane jest za nowość, która nie jest w Polsce, w przeciwieństwie do krajów Europy Zachodniej, stosowana powszechnie. Zdecydowana większość bada­ nych przedsiębiorców nie miała okazji brać udziału w projektach opartych na partnerstwie publiczno­prywatnym, jeśli chodzi o współpracę z miastem – takie doświadczenia są obecnie udziałem firm zajmujących się reklamą zewnętrzną. W opinii przedsiębiorców, partnerstwo prywatno­publiczne jest niedoceniane, a mogłoby zaowocować ciekawymi projektami oraz zapewnić efektywną reali­ zację projektów i oszczędności dla budżetów miejskich. Tym, co powstrzymuje przed stosowaniem takiej formy, jest brak jasnych zasad (np. w kontekście kosz­ tów) – być może przepisy prawa nie określają w wystarczającym stopniu, w jaki sposób taka współpraca powinna przebiegać. Zdaniem przedsiębiorców, urzędy miast nie są przygotowane do takiej formy współpracy. Większość urzędników, dla których ten model wyboru projektów i wykonawców jest nowością, również ma obawy związane ze stosowaniem takiej formy – ich zdaniem bowiem part­ nerstwo publiczno­prywatne może być postrzegane przez opinię publiczną jako pole do nadużyć w procesie wyboru projektów i wykonawców.
„Nie mieliśmy jeszcze przyjemności uczestniczyć w inwestycji na zasadach PPP [Partner­ stwa Publiczno­Prywatnego]. Z tego, co mi wiadomo, to jeszcze niewiele dobrego można powiedzieć o tym układzie inwestycji. Na Zachodzie to działa, ale nie u nas. Wiem, że są problemy natury prawnej, obwarowania, nie jest to też jasno sprecyzowane, jeśli chodzi o koszty inwestycji i późniejszy podział zysków. Problem z tym rodzajem współpracy do­ tyczy też umiejętności, wiedzy i przygotowania urzędników do PPP. Zauważa się zniko­ mą wiedzę w zakresie tego tematu”. (przedsiębiorca) „Dla nich [urzędów miast] jest to nowość. Nie mają narzędzi i wiedzy. Nieporadnie, nie­ sprawnie i nieefektywnie wykorzystują takie narzędzia albo w ogóle ich nie wykorzy­ stują, a powinno to być bardzo atrakcyjne dla samorządów i miast. Na pewno jest tutaj bariera umiejętności posługiwania się tym”. (przedsiębiorca) „Jak najbardziej to jest dobry sposób [PPP], bo czerpią dwie strony – my dajemy coś miastu, miasto w zamian daje coś przedsiębiorcy. Uważam, że to jest bardzo fajny sposób. To jest przyszłość i ratunek dla budżetów miejskich”. (przedsiębiorca)

Przetargi, których najważniejszym kryterium jest cena i ewentualnie szybki ter­ min wykonania, są postrzegane negatywnie – szczególnie przez pracowników urzędów miejskich oraz architektów i projektantów – jako działania skutkujące wyborem najtańszej oferty, a co się z tym wiąże, projektów mało wartościowych. Warto odnotować, że przedsiębiorcy zauważają pewne zmiany w ustalaniu kry­ teriów przetargowych, polegające na sporządzaniu bardziej precyzyjnych opi­ sów przedmiotów zamówień.

34

Zdaniem większości respondentów reprezentujących wszystkie badane środo­ wiska, przetargi będące szybszą i łatwiejszą formą wyboru powinny być stoso­ wane na etapie zakupu elementów wystroju miasta bądź w sytuacjach, kiedy zadanie wymaga technicznej pracy bez wkładu koncepcyjnego, w pozostałych zaś przypadkach, polegających na wyborze projektu, najlepszym rozwiązaniem są konkursy.
„Moim zdaniem, to jest katastrofa dla przestrzenni publicznych w Polsce. Przetargi pu­ bliczne uwarunkowane są w 90% kryterium cenowym. A jeżeli najtańszy projekt wygry­ wa, to wygrywa absolutnie ktoś niekompetentny, ktoś, kto w ogóle nie wie, do czego star­ tuje. Potem są latami wydawane publiczne pieniądze, to się ciągnie – mamy wówczas taki design, jaki mamy dookoła – to każdy widzi”. (architekt/projektant) „Teraz jest już lepiej, bo na początku decydowała głównie cena i zawsze były wybierane naj­ tańsze produkty i wygrywały w przetargach. Od jakiegoś czasu, nie wiem, czy to się wiąże z czymś innym, czy ze świadomością, właśnie miasta stawiają na to, żeby było ciekawie, ładnie i żeby jakiś design był. Wybierają sami, nie mogą wskazać producenta, ale wskazują, jak to ma wyglądać – takie albo równoważne lub podobne, więc bardzo dobrze opisują ma­ teriały, kiedyś tego w ogóle nie robili. Kiedyś było tak, że to ma być ławka i koniec. Jak ktoś wygrywał, to zrobił ławkę, a teraz są dokładne wytyczne, że ma być z takiego materiału, takiej grubości, podany jest gatunek materiału, gatunek drewna, jak ma być lakierowane... Wtedy nieważne, kto wygra, bo powinno być zrobione porządnie”. (przedsiębiorca)

Z wypowiedzi badanych urzędników wynika, że w zakresie małej architektu­ ry (latarnie, kosze na śmieci, ławki), często na etapie opracowania warunków przetargu wybiera się elementy dostępne na rynku z przyjętego przez urząd ka­ talogu. Zaletą takiego rozwiązania jest ograniczenie wyboru do rozwiązań za­ akceptowanych przez osoby posiadające odpowiednie kwalifikacje. Jest to także rozwiązanie tańsze i szybsze, ponieważ zdaniem badanych oferta rynkowa jest bogata, a urząd nie musi przeprowadzać procedury wyboru nowego projektu.
„Jest to zwykle dobierane, ale z katalogu. Czyli te elementy niezbędne: latarnie, kosze, ławki są dobierane z tego, co jest na rynku. Na rynku mamy mnóstwo różnych rozwiązań i z tychże są wybierane najwłaściwsze do zastosowania. Jeżeli jest wyłoniony wykonawca danej przestrzeni, to ten wykonawca ma zadanie wykonania projektu, ale to my, na etapie opiniowania, możemy wskazać pewne rozwiązania, które nas interesują i które docelowo powinny być realizowane, żeby ta przestrzeń wyglądała, według naszego mniemania i świadomości, jak najlepiej”. (pracownik urzędu miasta)

Zaznaczono jednak, że wprowadzenie elementów zaprojektowanych specjalnie do danej przestrzeni (np. projektowanie mebli miejskich w ramach realizacji całościowego projektu) daje efekt ciekawszy i lepszy jakościowo, pozwala na dopasowanie wszystkich elementów do jednej koncepcji. Stąd też formą najle­ piej ocenianą przez zdecydowaną większość uczestników badania i wpływającą

35

ich zdaniem na poprawę wzornictwa miejskiego są konkursy – dopuszczają one udział różnych wykonawców i gwarantują wybór lepszego wariantu projektu, gdyż ocenie podlega wartość merytoryczna koncepcji (estetyka, funkcjonalność, dopasowanie do stylu miejskiego).
„W moim odczuciu to powinien być zawsze konkurs. Ustalone zasady konkursu powinny być przestrzegane nie tylko przez urzędników, bo nie zawsze się na tym znają, nie za­ wsze mają o tym pojęcie, a chcą sprawę szybko załatwić. Ale na przykład w porozumieniu z izbą architektów, z izbą przedsiębiorców albo może jakąś inną jeszcze instytucją – In­ stytutem Wzornictwa – która ma o tym pojęcie”. (architekt/projektant)

Zdaniem urzędników, o wyborze elementów przestrzeni publicznej decydują odpowiednie wydziały urzędu miasta, wprowadzające konkretne inwestycje lub zespoły, które są do tego powołane. Najczęściej podmiotem oceniającym propo­ zycje jest, w zależności od struktury organizacyjnej urzędu, architekt miejski, plastyk miejski lub np. pracownicy Wydziału Planowania Przestrzennego, któ­ rzy oceniając projekty, kierują się nie tylko poczuciem estetyki, ale także wiedzą zdobytą podczas studiów kierunkowych i doświadczeniem.
„Jeżeli chodzi o ławeczki, to była decyzja w dyspozycji osoby zarządzającej marką, przy pozytywnej opinii i stanowisku Architekta Miasta i Wydziału Planowania Przestrzen­ nego. Natomiast w przypadku dużych rozwiązań to jest moja rekomendacja. Oczywiście, muszę zebrać opinie na przykład (…) z Zarządu Dróg i Transportu Miejskiego, Wydziału Gospodarki Komunalnej i Ochrony Środowiska i od Architekta Miasta, i muszę to wpro­ wadzić na kolegium prezydenckie, i gdy decyzja zapada – jest decyzją Pana Prezydenta Miasta”. (pracownik urzędu miasta)

Rozwiązania zaakceptowane przez specjalistów są zatwierdzane formalnie na kolejnych szczeblach władz miasta, co znacznie wydłuża proces decyzyjny. Urzędnicy deklarują, że przy wyborze kierują się oczekiwanym efektem – stwo­ rzeniem konsekwentnej i harmonijnej przestrzeni miejskiej. Decydując się na konkretne rozwiązanie, biorą pod uwagę jego dostosowanie do wizerunku mia­ sta lub obszaru, na którym ma być zastosowane, oraz realne możliwości wpro­ wadzenia go w życie – zarówno techniczne, jak i ekonomiczne.
„Administracja, urząd administracji publicznej, to jest instytucja zhierarchizowana – tu jest pewien schemat sztabowy. Tak funkcjonuje administracja na całym świecie. W związ­ ku z tym to, co gdzieś powstaje na stanowisku urzędniczym, później musi przejść drogę do kierownika takiej małej komórki, którą jest referat, później kierownika wydziału, póź­ niej wiceprezydenta i w końcu prezydenta, i czasami rady miejskiej. Tak wygląda ta droga. Oczywiście, ona czasem ma różne meandry, czasami zatacza koła, bo coś nie zostanie zaakceptowane przez kierownika wydziału, więc wraca i jest uzupełniane, udoskonalone i później wraca. Także to nie idzie tak sprawnie i szybko”. (pracownik urzędu miasta)

36

Projektowanie powierza się zazwyczaj wykonawcom zewnętrznym. Chociaż w strukturach niektórych urzędów funkcjonują pracownie projektowe, liczą one zbyt mało pracowników lub zatrudniają niewystarczająco doświadczoną kadrę, by móc powierzyć jej ważne i duże przedsięwzięcia w tym zakresie. Wyniki badania ilościowego potwierdzają tę tendencję – ponad 3/4 urzędników zadeklarowała, że urząd w obszarze wzornictwa miejskiego korzysta z usług projektantów, przy czym niemal 90% urzędów korzysta z usług projektantów zewnętrznych, niezatrudnionych na stałe w urzędzie.
Wykres 11

Korzystanie z usług projektantów przez urzędy miast (respondenci: urzędnicy miejscy)
Czy urząd miasta korzysta z usług projektantów w zakresie wzornictwa miejskiego? (N=97) Nie 22% Tak

78%

Źródło: Badanie własne
Wykres 12

Formy korzystania z usług projektantów przez urzędy miast (respondenci: urzędnicy miejscy)
Czy projektanci z zakresu wzornictwa miejskiego to…? (odpowiadali urzędnicy, których urzędy korzystają z usług projektantów w zakresie wzornictwa miejskiego; N=75) 11% 0 20 40 89% 60 Projektanci zewnętrzni 80 100

Osoby zatrudnione w urzędzie miejskim na stałe

Źródło: Badanie własne

Jeśli jednostka lub firma wyłoniona w drodze konkursu lub przetargu spełnia oczekiwania zamawiającego, powierza się jej kolejne prace w ramach trybu za­ mówienia z wolnej ręki (o ile zamówienie nie przekracza dozwolonej w Ustawie o zamówieniach publicznych kwoty). Stosując tę formę wyboru, niektórzy urzęd­ nicy zwracają się także do organizacji zrzeszających architektów/projektantów z prośbą o rekomendację kompetentnego podmiotu, który mógłby zostać zapro­ szony do współpracy z urzędem.
„Sięgamy po zasoby zewnętrzne, i jest to pewnego rodzaju reguła. Sięgamy po nie, ponie­ waż my, opiniując, nie możemy jednocześnie projektować. Nie mamy pracowni projekto­ wych”. (pracownik urzędu miasta)

Skuteczna promocja wzornictwa miejskiego i jego rola w rozwoju lokalnej gospodarki

2.

38

2. Skuteczna promocja wzornictwa miejskiego i jego rola w rozwoju lokalnej gospodarki
2.1. Wspieranie i promowanie wzornictwa w miastach Wszyscy respondenci podkreślali wagę promocji wzornictwa w ramach wspiera­ nia szeroko pojętych branż kreatywnych w aspekcie rozwoju miast, przy czym urzędnicy wyżej niż badani projektanci i architekci ocenili udział władz miast w tych działaniach. W opinii większości badanych urzędników, miasta najczęściej wspierają i pro­ mują działalność kreatywną poprzez odpowiednie komórki organizacyjne urzę­ dów (np. Wydział Kultury). Jak wynika z przeprowadzonych wywiadów, nie­ które urzędy wpisują upowszechnianie wzornictwa w filozofię miasta i traktują promowanie designu jako istotne zadanie, które ma służyć osiąganiu celów strategicznych. Wymieniane przez urzędników działania, przez które w miastach wspierane jest wzornictwo, to:

» »

organizowanie konkursów dla artystów, studentów, projektantów (np. kon­ kurs na zagospodarowanie terenu, mebel miejski, tkaninę miejską), organizowanie spotkań z projektantami, gadnienia wzornictwa obywatelom, w tym np.: plenery dla rzeźbiarzy, happe­ ningi, wystawy projektów, koncerty, festiwale designu,

» wydarzenia kulturalne i artystyczne, które mają za zadanie przybliżenie za­

» wykłady na temat stosowania wzornictwa i jego roli, prowadzone przez cenio­
nych specjalistów w tej dziedzinie,

» współpraca miasta z galeriami sztuki w celu wystawiania wyrobów i projek­
tów z dziedziny wzornictwa,

» warsztaty dla studentów wydziału wzornictwa i grafiki użytkowej, architek­
tury i kierunków pokrewnych,

» » »

dofinansowania, np. dotacje z budżetu miasta dla wyższych uczelni, tworzenie odpowiednich grup lub stanowisk w ramach urzędów odpowie­ dzialnych za promocję wzornictwa, zlecanie lokalnym artystom drobnych prac w związku z promocją miasta.

39

„Zaczyna się to dziać z racji tego, że mamy opracowaną nową markę i całą filozofię miasta, i jest to taka filozofia, że miasto jest dla ludzi, dla tzw. wolnych duchów, twórczych osób, dla kreatywnych, i dla nietypowych rozwiązań czy przedsięwzięć”. (pracownik urzędu miasta) „Z inicjatywy oddolnej młodych ludzi pracujących w urzędzie miejskim i Agencji Rozwoju Aglomeracji powstał [...], czyli taka inicjatywa młodych stworzona po to, żeby do [miasta] ścią­ gać na przykład znanych designerów. I mieliśmy dwóch gości z Włoch, którzy mówili o potrze­ bie projektowania designerskiego przestrzeni publicznych”. (pracownik urzędu miasta)

W opinii większości badanych architektów i projektantów, władze miast wspie­ rają i promują działalność kreatywną oraz budują środowisko do rozwoju wzor­ nictwa miejskiego, ale na razie w niedostatecznie zadowalającym stopniu. Według respondentów z tej grupy, miasta nie wychodzą wystarczająco często z taką inicjatywą, leży to raczej w gestii jednostek­społeczników lub instytucji i organizacji, np. muzeów czy stowarzyszeń. Przykładem może być inicjatywa „Planetarium” angażująca środowisko architektów i studentów do dialogu pod­ czas organizowanych spotkań, wystawiania swoich prac w przestrzeni miejskiej i zbierania na ich temat opinii mieszkańców. Zdaniem badanych architektów i projektantów, wsparcie i promocja działalno­ ści wzorniczej następuje przez:

»

organizowanie konkursów na projekty, promujące wzornictwo (Muzeum Narodowe – wystawa polskie­ go designu lat 50., Instytut Wzornictwa Przemysłowego, Centrum Sztuki Współczesnej), działania organów takich jak Wydział Estetyki Miasta, zatrudniających spe­ cjalistów w tej dziedzinie, zwiększanie budżetów w kasie miejskiej na działalność wzorniczą.

» wystawy

» »

Wszelkie działania miasta, mające na celu budowanie środowiska do rozwoju designu, są oceniane pozytywnie, przy czym respondenci reprezentujący środo­ wisko architektów i projektantów uważają, że powinny być zintensyfikowane. Przedstawiciele środowisk projektowych wymienili następujące działania wspierające wzornictwo, których według nich brakuje:

» włączenie do prac specjalistów (obecnie jest to domena urzędników, którzy,
zdaniem badanych, nie mają odpowiedniej wiedzy i/lub doświadczenia),

»

promocja designu, np. przez współpracę z państwowymi placówkami (gale­ rie, muzea),

40

»

zachęcanie młodych ludzi do wybierania kierunków kreatywnych przez udzielanie wsparcia studentom architektury, wzornictwa przemysłowego i kierunków pokrewnych (możliwość projektowania dla konkretnych firm przez najlepszych studentów, wystawy/konkursy dla projektantów), jektowania drobnych form oraz oceny projektów, co mogłoby dać korzyści obydwu stronom (nowe projekty dla miasta, praktyczna wiedza dla studentów dotycząca procedur i projektowania na rzecz miasta),

» współpraca urzędów ze studentami adekwatnych kierunków w obszarze pro­

» » » » »

organizowanie większej liczby konkursów zamiast przetargów, szkolenia z dziedziny wzornictwa miejskiego dla urzędników, stworzenie instytucji odpowiedzialnej za design miasta – jego rozwój, promo­ cję, zasady stosowania, zdefiniowanie, co może się pojawiać w danej przestrzeni miejskiej i jakie kry­ teria powinno spełniać, udostępnienie miejsc w przestrzeni publicznej artystom i usprawnienie proce­ su uzyskiwania zgody na działalność artystyczną w przestrzeni publicznej.

„Instytut [Wzornictwa Przemysłowego] powinien pełnić taką funkcję łącznika między tymi, którzy chcą coś zrobić dla miasta, dla społeczeństwa, dla ludzi, którzy oczekują jakichś dobrych produktów, a firmami, które mogą takie zlecenia wykonać i wprowadzić do masowej produkcji. Połączyć trzeba oczekiwania klienta dotyczące produktu z tymi, którzy za ten produkt odpowiadają od samego początku, czyli producentami. Producenci rzadko decydują się na współpracę z designerami z tego względu, że to kosztuje, ale ten koszt w społeczeństwie się zwraca, bo dobry produkt na rynku na pewno lepiej się sprze­ daje i uwrażliwia konsumentów”. (architekt/projektant)

Zdaniem urzędników, działania urzędów miejskich uwzględniają tworzenie infrastruktury dla funkcjonowania branż kreatywnych, chociaż nie jest to za­ pisane w strategii. Z inicjatywy miast powstają lub mają powstać parki techno­ logiczne, które są najpopularniejszą formą wsparcia infrastrukturalnego (także dla firm z branży kreatywnej). Niekiedy miasta udostępniają także np. zrewita­ lizowane lokale, ale nie jest to jeszcze powszechne działanie.

2.2. Znaczenie wspierania wzornictwa miejskiego Z punktu widzenia architektów i projektantów oraz urzędników wspieranie roz­ woju wzornictwa ma istotne znaczenie dla miasta.

41

W percepcji projektantów i architektów wspieranie rozwoju wzornictwa, a zwłaszcza młodych specjalistów działających w tym obszarze, skutkuje reali­ zacją ciekawych projektów w przestrzeni miejskiej. Przemyślany design miejski i wprowadzanie nowych form powoduje, że miasto staje się ciekawe, bardziej es­ tetyczne i konkurencyjne. Design ożywia i buduje miejski klimat, a tym samym podnosi poziom zadowolenia. Urzędnicy podkreślali rolę tych działań dla kształtowania wizerunku miasta oraz wspierania lokalnej gospodarki, czego efektem jest większe zainteresowa­ nie miastem jako atrakcją turystyczną, a także miejscem inwestycji i działal­ ności kreatywnej. Przynosi to miastu także wymierne zyski – dzięki podatkom zwiększają się fundusze na kolejne inwestycje.

2.3. Realizacja projektów dotyczących problematyki społecznej Z wywiadów przeprowadzonych z respondentami z urzędów miejskich wynika, że większość nowych projektów realizowanych przez miasta ma między innymi na celu rozwiązywanie problemów społecznych oraz poprawę jakości życia miesz­ kańców – elementy rozwiązywania problemów społecznych w mieście i regionie są zawarte w strategii rozwoju dla miasta i regionu. Są to projekty dotyczące:

»

zachowań proekologicznych poprzez działania na rzecz transportu miejskie­ go (budowanie dróg, autostrad, obwodnic), rozwoju transportu rowerowego, ochrony zasobów zieleni i wód występujących na danym terenie, rewitalizacji obiektów: budownictwo mieszkaniowe, kamienice komunalne i podwórka, lotniska, ale też miejsca służące kulturze i rozrywce (centrum miasta jako ośrodek życia społeczno­kulturalnego, port), zapobiegania społecznemu wykluczeniu, np. działania związane ze sztuką w przestrzeni publicznej, adresowane do mieszkańców z rejonów wykluczo­ nych (np. Praga Północ w Warszawie), oszczędności zasobów – ograniczanie zużycia energii przez remontowanie budynków, budowy nowych obiektów użytku publicznego, jak: filharmonie, teatry, atrak­ cyjne osiedla budynków komunalnych, kompleksy rekreacyjne.

»

»

» »

W opinii badanych architektów i projektantów, dobry projekt w przestrzeni miej­ skiej może pośrednio przyczynić się do rozwiązania problemów społecznych. Poprzez zapewnienie mieszkańcom godnych warunków do funkcjonowania

42

na co dzień oraz do spędzania czasu wolnego (np. przez tworzenie miejsc spo­ tkań) można wpływać na poprawę relacji międzyludzkich i integrację społe­ czeństwa. Respondentom wydaje się jednak, że wzornictwo ma znikomy wpływ na rozwiązywanie głębszych problemów społecznych, takich jak: bieda, bez­ robocie, narkomania, alkoholizm. Może to wynikać z braku świadomości sze­ rokich zastosowań technik projektowych w takiej dziedzinie. Doświadczenia brytyjskiego Design Council czy firm projektowo­doradczych, takich jak IDEO, pokazują, że kreatywność projektantów może być skutecznie wykorzystywana w rozwiązywaniu takich kwestii, jak np.: ograniczanie lokalnej przestępczości czy zwiększanie poczucia godności pacjentów szpitali.
„Każde przedsięwzięcie w mieście, jeżeli jest, to przedsięwzięcie infrastrukturalne, wy­ nika z tego, że mieszkańcy mają takie, a nie inne potrzeby. Jest też grupa przedsięwzięć miękkich, które realizowane są z działu polityki społecznej. Są tam przeciwdziałania pro­ blemowi alkoholizmu, współpraca z organizacjami pozarządowymi. Pracujemy nad zinte­ growanym programem rewitalizacji dla jednej z dzielnic”. (pracownik urzędu miasta) „Słyszałem o takim projekcie, by w metrze pozbyć się graffiti – w odległości 10 cm zainsta­ lowano siatkę z oczkami, załóżmy 2 x 2 cm czy 5 x 5 cm. Osoba, która chciała coś napisać sprayem, nie mogła tego zrobić, bo jak z 10 cm pryskała, to nic nie wychodziło, nie było żadnego efektu. To się sprawdziło w metrze”. (architekt/projektant)

Według wiedzy większości badanych architektów i projektantów, w procesach tworzenia aglomeracji miejskich uwzględniających społeczne i indywidualne potrzeby mieszkańców uczestniczą przedstawiciele przemysłów kreatywnych. Odbywa się to na polu rekreacji, kultury, usuwania barier dla osób z niepełno­ sprawnością oraz aktywizacji różnych grup. Ich rola polega najczęściej na opra­ cowaniu koncepcji albo ocenie projektów zgłoszonych do konkursu. Czasami przedstawiciele branż kreatywnych nadzorują też realizację. W zależności od specyfiki projektu są to różne grupy – architekci, projektanci, graficy, artyści, plastycy, malarze. Niektórzy zwracali uwagę, że mimo iż przedstawiciele przemysłów kreatyw­ nych powinni brać udział w tych procesach, występuje ograniczenie spowodo­ wane budżetem urzędów. Zdaniem badanych, brak zrozumienia przez urzęd­ ników funkcji pełnionej przez specjalistów w tych procesach powoduje, że nie ma odpowiednich warunków do współpracy między urzędami a branżami kreatywnymi.

Stosowanie wzornictwa miejskiego a działalność przedsiębiorców w miastach

3.

44

3. Stosowanie wzornictwa miejskiego a działalność przedsiębiorców w miastach
3.1. Kontakt miasta z przedsiębiorcami Spośród urzędników zajmujących się wzornictwem, ponad 1/4 badanych uznaje, że wzornictwo nie stawowi elementu mogącego wpływać na atrakcyjność mia­ sta dla inwestorów.
Wykres 13

Opinie na temat wypływu wzornictwa miejskiego na atrakcyjność miasta dla inwestorów (respondenci: urzędnicy miejscy)
Czy Pana/Pani zdaniem wzornictwo miejskie może wpływać na atrakcyjność miasta dla inwestorów? (N=97) Nie Tak 26%

74%

Źródło: Badanie własne
Wykres 14

Opinie na temat stopnia wpływu wzornictwa miejskiego na atrakcyjność miasta dla inwestorów (respondenci: urzędnicy miejscy)
W jakim stopniu wzornictwo miejskie może wpływać na atrakcyjność miasta dla inwestorów? (odpowiedzi osób, które w poprzednim pytaniu odpowiedziały twierdząco; N=72) 22% 0 20 Zdecydowanie w wysokim stopniu Raczej w wysokim stopniu 40 58% 60 80 Ani w niskim, ani w wysokim stopniu Raczej w niskim stopniu 15% 4% 100

Źródło: Badanie własne

Tymczasem aż 87% przedsiębiorców uznaje design miejski za sprawę dla nich istotną, a ponad 45% ocenia, że kwestie związane z wzornictwem mają realny wpływ na funkcjonowanie ich firmy.

45

Wykres 15

Opinie na temat wagi przemyślanej organizacji przestrzeni miejskiej, z punktu widzenia przedsiębiorców (respondenci: przedsiębiorcy)
Proszę powiedzieć, na ile istotne jest z punktu widzenia przedsiębiorcy, aby przestrzeń miejska była zorganizowana w przemyślany sposób? (N=91) 71,43% 0 20 Zdecydowanie istotne Raczej istotne 40 60 Ani istotne, ani nieistotne Raczej nieistotne 16,48% 80 5,49% 3,30% 3,30%

100

Zdecydowanie nieistotne

Źródło: Badanie własne
Wykres 16

Opinie na temat wpływu wzornictwa miejskiego na funkcjonowanie firm respondentów
Czy sfera wzornictwa miejskiego, czyli kwestie związane z organizacją i wyposażeniem przestrzeni miejskiej mają realny wpływ na funkcjonowanie Pana/Pani firmy? (N=91) Nie Tak

53,85%

46,15%

Źródło: Badanie własne

Chociaż ocena miast pod względem zorganizowania przestrzeni publicznej, wśród przedsiębiorców z części ilościowej badania, nie jest wysoka – pojawiło się zaledwie 38% ocen pozytywnych (zdecydowanie i raczej dobrze) i aż 28% ocen negatywnych (zdecydowanie i raczej źle) – niemal połowa badanych przedsta­ wicieli firm jest zdania, że władze miasta nie są zainteresowane ich problemami i potrzebami, jeśli chodzi o przestrzeń miejską.
Wykres 17

Ocena swojego miasta pod względem zorganizowania przestrzeni publicznej (respondenci: przedsiębiorcy)
Jak Pan/Pani ocenia swoje miasto pod względem zorganizowania przestrzeni publicznej? (N=91) 7,69% 0 29,67% 20 Zdecydowanie dobrze Raczej dobrze 40 Ani dobrze, ani źle Raczej źle 32,97% 60 23,08% 80 5,49% 1,10% 100

Zdecydowanie źle Nie wiem/trudno powiedzieć

Źródło: Badanie własne

46

Wykres 18

Opinie na temat zainteresowania władz miasta problemami i potrzebami przedsiębiorców, w kontekście zaprojektowania i organizowania przestrzeni miejskiej (respondenci: przedsiębiorcy)
Czy Pana/Pani zdaniem władze miasta interesują się problemami i potrzebami przedsiębiorców, jeśli chodzi o zaprojektowanie i organizację przestrzeni miejskich, czy też nie? (N=91) 5% 0 Zdecydowanie tak Raczej tak 18% 20 19% 40 Ani tak, ani nie Raczej nie 35% 60 80 18% 5% 100

Zdecydowanie nie Nie wiem/trudno powiedzieć

Źródło: Badanie własne

Tymczasem w opinii aż 96% przedsiębiorców, konsultacje z nimi w zakresie wzornictwa miejskiego są potrzebne.
Wykres 19

Opinie na temat potrzeb konsultacji z przedsiębiorcami, dotyczących zaprojektowania i organizacji przestrzeni miejskiej (respondenci: przedsiębiorcy)
Czy w Pana/Pani opinii konsultacje z przedsiębiorcami dotyczące zaprojektowania i organizacji przestrzeni miejskich są potrzebne, czy też zbędne? (N=91) 51,65% 0 20 Zdecydowanie potrzebne 40 Raczej potrzebne 60 41,76% 80 6,59% 100 Raczej niepotrzebne

Źródło: Badanie własne

Przedsiębiorcy wykonujący elementy wzornicze wskazują, że urzędy miast preferują raczej większe firmy, jeśli chodzi o projektowanie i organizację prze­ strzeni miejskiej. Jak zauważyła część badanych, do konsultacji, seminariów czy spotkań dochodzi raczej z inicjatywy przedsiębiorców. Tego typu spotkania dotyczą często prezentacji określonych produktów lub rozwiązań oferowanych przez firmę, a ponadto skupiają się na wypracowaniu zasad współpracy i po­ znaniu wzajemnych oczekiwań. Niektórzy zauważają, że czasami urzędnicy zwracają się z prywatną prośbą o pomoc w rozwiązaniu sytuacji problemowej na etapie przygotowywania zapytania ofertowego – ponieważ jednak nie ma możliwości, aby urząd oficjalnie mógł zwrócić się o pomoc do przedsiębiorcy, są to pojedyncze przypadki. Zdaniem badanych, kontakt miasta z przedsiębiorcami jest potrzebny, ponieważ w drodze konsultacji przedsiębiorcy mogą otrzymać wskazówki dotyczące uży­ cia materiałów, stosowanych parametrów produktów, nowych rozwiązań. Z dru­ giej strony, celem konsultacji bywa także pomoc urzędnikom w opracowaniu koncepcji przed samym rozpisaniem konkursu – określenie potrzeb i doradztwo

47

w wyborze najlepszej formy przeprowadzenia całego projektu. Zdarza się, że przedsiębiorcy są zatrudniani jako eksperci w procesie planowania zadań i oce­ ny projektów.
„Jakieś konsultacje są. A czego miasto oczekuje od nas? Jest strategia rozwoju miasta i miasto chce, żebyśmy tam wpisali swoje projekty. To jest bardziej na zasadzie i poziomie konsultacji, czyli dotyczy projektu urbanistycznego miasta – my się możemy wpisać w tę strategię rozwoju miasta, takiego architektoniczno­przestrzennego”. (przedsiębiorca) „To się czasem zdarza, że przedstawiciele firm piszą do nas, bo w tym roku będą zamawiali jakiś kosz i chcieliby się dowiedzieć, jakie występują w standardzie, który będzie wy­ trzymały, jaką ma pojemność, sposoby wyjmowania, opróżniania i trwałość np. drewna”. (przedsiębiorca)

3.2. Wspieranie i promowanie przedsiębiorców Większość badanych przedsiębiorców realizujących zlecenia urzędów miast w zakresie wzornictwa jest zdania, że nie otrzymuje wsparcia od miasta, cho­ ciaż znane są im takie jego formy, jak np. konkursy. Niektórzy respondenci wyrażają opinię, że polityka w większych miastach w większym stopniu uwzględnia tworzenie środowiska dla funkcjonowa­ nia przedsiębiorców niż w małych miejscowościach. Zdecydowana większość przedsiębiorców uczestniczących w badaniu jakościowym nie zetknęła się jed­ nak z działaniami polegającymi na tworzeniu inkubatorów przedsiębiorczości czy centrów wiedzy, nie biorą też udziału w szkoleniach lub warsztatach dla przedsiębiorców, organizowanych przez miasta. Może to wynikać z braku ta­ kich działań lub braku informacji na ten temat, kierowanych przez urzędy do przedsiębiorców. Nieliczni uważają również, że oferta szkoleniowa nie jest sa­ tysfakcjonująca w aspekcie proponowanych tematów. Pojawiają się też opinie, że przedsiębiorcy nie są traktowani jak partnerzy, którzy mogą dostarczyć miastu dobrych i potrzebnych produktów lub rozwiązań. Przeszkadza brak jasnych za­ sad i wytycznych, brak przepisów oraz wyczerpującej informacji, np. dotyczącej realizowania strategii, co mogłyby zaowocować dobrą współpracą z urzędami.
„Wystarczy powiedzieć jasno, jakie się ma oczekiwania w stosunku do partnera. I jasno egzekwować wszelkie zasady i wszelkie reguły. A reguły powinny być stałe. Jeśli tak będzie, to można powiedzieć o akcji wspierania przedsiębiorców przez miasta. To jest bardzo ważne, bo my też działamy w miastach, w części przestrzeni miejskiej, i właśnie my jesteśmy tą częścią. Dla nas w takim zakresie, o jakim powiedziałam, bardzo ważne są jasne zasady współpracy, chęć dogadania się i porozumienia. Dla nas ten rodzaj wspar­ cia jest bardzo ważny. Na razie jest, jak jest. Wsparcia jednak nie widać w tym zakresie”. (przedsiębiorca)

48

Jedna trzecia badanych przedstawicieli firm w ogóle nie dostrzegała żadnych działań władz swoich miast w zakresie wspierania rozwoju lokalnej przedsię­ biorczości. 43% badanych deklarowało, że inicjatywy takie jak wystawy/targi/ spotkania branżowe czy też tworzenie infrastruktury typu: parki technologicz­ ne lub centra badań i rozwoju nie mają wpływu na działalność ich firm, jednak wśród pozostałych 57% prawie wszyscy ocenili wpływ tych działań jako pozy­ tywny. To pokazuje, jak ważna jest skuteczna promocja takich przedsięwzięć i jak ważne jest uświadamianie przedsiębiorców w zakresie pozytywnych skut­ ków partycypacji w nich.
Wykres 20

Znajomość form wspierania przedsiębiorczości, organizowanego przez władze miasta (respondenci: przedsiębiorcy)
Czy według Pana/Pani wiedzy władze miasta podejmują działania, w takich obszarach jak:...? (N=91) Wystawy, targi, spotkania branżowe Tworzenie inkubatorów przedsiębiorczości Tworzenie parków technologicznych Tworzenie centrów badań i rozwoju Żadne z powyższych 0 10 20 30 19,78% 32,97% 40 50 60 43,96% 39,56% 50,55%

Źródło: Badanie własne
Wykres 21

Opinie na temat wpływu wsparcia przedsiębiorczości, organizowanego przez władze miasta, na firmy respondentów
Czy tego typu inicjatywy mają wpływ na działalność Pana/Pani firmy? (odpowiadały osoby, zdaniem których władze miasta podejmują jakiekolwiek wskazane działania; N=91) Nie Tak

43%

57%

Źródło: Badanie własne

49

Wykres 22

Ocena wpływu wsparcia przedsiębiorczości, organizowanego przez władze miasta, na firmy respondentów (respondenci: przedsiębiorcy)
Czy wpływ ten jest pozytywny, czy negatywny? (odpowiedzi przedsiębiorców, którzy ocenili, że tego typu inicjatywy mają wpływ na działalność ich firm; N=35) 34% 0 20 Zdecydowanie pozytywne 40 Raczej pozytywny 60 63% 80 3% 100 Raczej negatywny

Źródło: Badanie własne

Respondenci w części jakościowej badania, mówiąc o pozytywnym „szumie” wokół miasta (np. związanym z dążeniem do uzyskania przez miasto miana stolicy europejskiej), oceniali, że jest on swego rodzaju promocją, budowaniem wizerunku, co wpływa korzystnie na podejmowanie działań ze strony urzędów w kierunku rozwoju miasta, także w obszarze wzornictwa. Owocuje to zara­ zem napływem zleceń dla przedsiębiorstw, co przekłada się na wzrost zysku dla firm. Jednocześnie większa konkurencja na rynku motywuje przedsiębiorców do inwestowania w parki maszynowe i nowe technologie, dzięki czemu w dal­ szej perspektywie powstają lepsze wyroby, które mogą zostać wprowadzone do przestrzeni publicznej. 3.3. Kryteria decydujące o wyborze miejsca dla firmy Najważniejsze kryteria, jakimi kierują się przedsiębiorcy, decydując o wybo­ rze miejsca dla swojej firmy (wymienione spontanicznie przez przedsiębiorców w części jakościowej badania), to:

» »

dobra lokalizacja (dobra komunikacja, bezpieczeństwo, nieuciążliwość dla sąsiadów, możliwość rozbudowy zakładu produkcyjnego), dogodne położenie na międzynarodowych szlakach komunikacyjnych – dro­ gowym i kolejowym – zapewniające transport surowców i wytworzonych produktów, możliwość zatrudnienia fachowców i pracowników wykwalifikowanych, dobre perspektywy rozwoju gospodarczego oraz dobry klimat dla biznesu (przyjazna polityka miasta, niskie koszty prowadzenia działalności, mała konkurencja), rynek zbytu.

» »

»

50

Przyciągają także inwestycje realizowane przez miasto, a ich brak może odpy­ chać przedsiębiorców, szczególnie jeśli prowadzą działalność lokalnie.
„Czy inwestycje przyciągają? Na pewno tak. Wysokie wsparcie infrastrukturalne dla przedsiębiorców, tak. Myśmy się właśnie tą infrastrukturą kierowali, osadzając firmę tu­ taj. (...). Inwestycje wspierają rozwój przedsiębiorczości. Brak inwestycji w jakiś sposób też może odpychać. Jest to bardzo widoczne – są problemy z dojazdem, komunikacją, za­ sięgiem – czyli technologią komunikacji. Miasta zachęcają swoimi działaniami innych przedsiębiorców, ci zaś nieformalnie zachęcają inne firmy. Na pewno tak. Ma to wpływ na rozwój przedsiębiorczości na terenie danego miasta”. (przedsiębiorca)

Kryteria takie, jak: informowanie przedsiębiorców o strategii rozwoju miasta czy też planowanych działaniach w zakresie rozwoju wzornictwa w mieście są ważne, ale niedeterminujące. Ułatwiają działalność firm, bo informują o potrze­ bach miasta i mogą pomóc w planowaniu. Rozwój wzornictwa ma znaczenie dla firm, które działają w tej dziedzinie, po­ nieważ zapewnia zlecenia i przychody, jednak zazwyczaj firmy nie ograniczają się do działań na określonym terenie, ale szukają rynku zbytu dla swoich towa­ rów i usług w całym kraju. Zauważono, że korporacje, wybierając lokalizacje na swoje biura, zwracają więk­ szą uwagę na atrakcyjność miasta w aspekcie architektonicznym czy wzorni­ czym. Miasta zapewniające dostęp do rekreacji i kultury mogą być bowiem dla przedsiębiorców bardziej atrakcyjne pod kątem benefitów pozapracowniczych. Ponadto przedsiębiorcy zapewniają, że prywatnie preferują przebywanie w es­ tetycznym i dobrze zaprojektowanym, funkcjonalnym środowisku, które wywo­ łuje potrzebę pozostania w danym miejscu na dłużej.
„Miło jest i przyjemnie, jeśli widzimy, że miasto rozkwita fizycznie. Chodzi tu o zadbaną zieleń, wyremontowane budynki, ulice, nowe ławki, ścieżki rowerowe. Podtrzymywana jest historia miejsca, eksponowane zabytki, zauważalny jest też rozwój technologii in­ formacyjnych. Miło jest, gdy otaczamy się pięknem, sztuką, kolorem i technologią, któ­ ra ułatwia życie. Dobrze jest, jeśli mamy gdzie wyjść i sobie pogadać, gdy gdzieś mo­ żemy pobiegać, popływać czy obejrzeć mecz na żywo, pójść na wystawę lub wernisaż”. (przedsiębiorca)

3.4. Miasta w opinii przedsiębiorców Wyniki ilościowej części badania pokazują, że przedsiębiorcy dość surowo oceniają miasta, w których prowadzą działalność gospodarczą, pod względem elementów składających się na wzornictwo. Szczególnie negatywnie oceniono rewitalizację zaniedbanych budynków i terenów (38% negatywnych wskazań)

51

oraz ofertę kulturalną miasta (23% ocen negatywnych). Lepiej oceniono elemen­ ty dotyczące zastosowania interesujących rozwiązań dotyczących przestrzeni miejskiej i jej wyposażenia oraz ich praktyczność.
Wykres 23

Ocena realizacji założeń wzornictwa miejskiego w mieście działalności respondenta (respondenci: przedsiębiorcy)
Jak Pan/Pani ocenia miasto, w którym działa Pana/Pani firma, pod względem… (N=91) Oferta kulturalna miasta 5% Praktyczność rozwiązań/projektów zastosowanych w przestrzeni miejskiej 8% Interesujące rozwiązania/projekty dotyczące przestrzeni miejskiej i jej wyposażenia 5% Rewitalizacja/przywrócenie do życia zaniedbanych, nieużytkowanych budynków/terenów 10% 0 Zdecydowanie dobrze Raczej dobrze 35% 41% 24% 19% 20 40 33% 60 49% 29% 80 33% 30% 18% 5% 21% 16% 9% 3% 1% 4% 1% 100

Ani źle, ani dobrze Raczej źle

Zdecydowanie źle Nie wiem/trudno powiedzieć

Źródło: Badanie własne

Niskie oceny przedsiębiorców są tym bardziej istotne, że oceniane obszary mają według deklaracji tej grupy respondentów duże znaczenie.
Wykres 24

Ocena wagi realizacji założeń wzornictwa miejskiego w mieście działalności respondenta (respondenci: przedsiębiorcy)
Proszę powiedzieć, na ile ważna dla Pana/Pani jako przedstawiciela firmy jest… (N=91) Oferta kulturalna miasta Praktyczność rozwiązań/projektów zastosowanych w przestrzeni miejskiej Interesujące rozwiązania/projekty dotyczące przestrzeni miejskiej i jej wyposażenia Rewitalizacja/przywrócenie do życia zaniedbanych, nieużytkowanych budynków/terenów 0 Zdecydowanie ważny Raczej ważny 37% 54% 48% 59% 20 40 60 Ani ważny, ani nieważny Raczej nieważny 33% 12% 31% 36% 24% 80 13% 4%

4% 5% 5% 7% 5% 2%1% 3% 10% 2% 1% 100

Zdecydowanie nieważny Nie wiem/trudno powiedzieć

Źródło: Badanie własne

Stosowanie wzornictwa miejskiego a jakość życia mieszkańców

4.

54

4. Stosowanie wzornictwa miejskiego a jakość życia mieszkańców
4.1. Miasta w opinii mieszkańców Mieszkańcy uczestniczyli jedynie w części ilościowej projektu. Większość badanych deklarowała, że ich miasto jest dobrym miastem do codzien­ nego życia. Jedynie co dziesiąty respondent oceniał swoje miasto negatywnie.
Wykres 25

Opinie na temat zdania: „Miasto, w którym mieszkam, to dobre miasto do codziennego życia” (respondenci: mieszkańcy)
Proszę powiedzieć, na ile zgadza się Pan/Pani z odczytanym stwierdzeniem. Proszę posłużyć się skalą od 1 do 7, gdzie 1 oznacza „zdecydowanie się nie zgadzam”, a 7 „zdecydowanie się zgadzam”. „Miasto, w którym mieszkam, to dobre miasto do codziennego życia”. 30% 0 20 1 zdecydowanie się zgadzam 2 17% 40 3 4 5 60 6 32% 80 7 zdecydowanie się nie zgadzam 10% 8% 1% 2% 100

Źródło: Badanie własne

Wyniki badania wskazują, że mieszkańcy cenią sobie przemyślany sposób zor­ ganizowania przestrzeni miejskiej. Spośród zapytanych osób dziewięć na dzie­ sięć oceniało ten element jako zdecydowanie lub raczej istotny.
Wykres 26

Ocena wagi dobrej organizacji przestrzeni miejskiej (respondenci: mieszkańcy)
Na ile istotne jest Pana/Pani zdaniem, aby przestrzeń miejska była zorganizowana w przemyślany sposób? (N=214) 66,4% 0 20 Zdecydowanie istotne Raczej istotne 40 60 Ani istotne, ani nieistotne Raczej nieistotne 23,4% 80 7% 1,9% 1,4% 100

Zdecydowanie nieistotne Nie wiem/trudno powiedzieć

Źródło: Badanie własne

14% mieszkańców twierdziło, że przestrzeń w ich miastach jest zorganizowana zdecydowanie dobrze, 43% wskazywało zaś, że jest ona zorganizowana raczej dobrze (łącznie 57% pozytywnych ocen). Ponadto dwoma elementami (spośród pięciu), które były najczęściej wybierane przez respondentów – jako mające największy wpływ na atrakcyjność miasta z punktu widzenia mieszkańców – są: organizacja przestrzeni publicznej oraz wydarzenia kulturalne.

55

Wykres 27

Ocena wagi elementów wzornictwa miejskiego, z punktu widzenia mieszkańców (respondenci: mieszkańcy)
Spośród odczytanych z listy proszę wskazać dwa elementy, które Pana/Pani zdaniem najbardziej wpływają na atrakcyjność Pana/Pani miasta z punktu widzenia jego mieszkańców (N=214) Organizacja przestrzeni publicznej Wydarzenia kulturalne związane z estetyką przestrzeni miejskiej Transport publiczny System informacji miejskiej Meble miejskie 0 10 20 22% 30 40 50 60 37% 34% 48% 52%

Źródło: Badanie własne
Wykres 28

Ocena miasta respondentów, pod względem zorganizowania przestrzeni miejskiej (respondenci: mieszkańcy)
Jak Pan/Pani ocenia swoje miasto pod względem zorganizowania przestrzeni miejskiej? (N=214) 14% 0 20 Zdecydowanie dobrze Raczej dobrze 43% 40 Ani dobrze, ani źle Raczej źle 60 28% 80 11% 2% 1% 100

Zdecydowanie źle Nie wiem/trudno powiedzieć

Źródło: Badanie własne

W tym kontekście warto przyjrzeć się wynikom ilościowej części badania w urzędach miast (poniżej) – niemal 1/5 spośród badanych urzędników oce­ niała zorganizowanie przestrzeni miejskiej w swoich miastach bardzo dobrze, a ponad połowa twierdziła, że jest ona zorganizowana raczej dobrze (łącznie 71% pozytywnych ocen).
Wykres 29

Ocena miasta respondentów, pod względem zorganizowania przestrzeni miejskiej (respondenci: urzędnicy miejscy)
Jak Pan/Pani ocenia swoje miasto pod względem zorganizowania przestrzeni publicznej? (N=97) 19% 0 20 Zdecydowanie dobrze Raczej dobrze 40 Ani dobrze, ani źle Raczej źle 52% 60 23% 80 7% 100

Źródło: Badanie własne

56

Mieszkańcy szczególnie wysoko oceniają swoje miasta pod względem propono­ wanej oferty kulturalnej (ponad połowa wskazań pozytywnych). Również prak­ tyczność rozwiązań zastosowanych w przestrzeni miejskiej (np. parków, placów zabaw, mebli miejskich, systemu informacji miejskiej) jest dobrze przez nich po­ strzegana (niemal połowa wskazań pozytywnych). Najsłabiej oceniano elementy dotyczące zastosowania interesujących rozwiązań dotyczących przestrzeni miej­ skiej i jej wyposażenia oraz rewitalizacji zaniedbanych budynków i terenów.
Wykres 30

Ocena wagi realizacji założeń wzornictwa miejskiego w mieście zamieszkania respondenta (respondenci: mieszkańcy)
Proszę powiedzieć, jak Pan/Pani ocenia swoje miasto pod względem... (N=214) Oferta kulturalna miasta Praktyczność rozwiązań/projektów zastosowanych w przestrzeni miejskiej Interesujące rozwiązania/projekty dotyczące przestrzeni miejskiej i jej wyposażenia Rewitalizacja/przywrócenie do życia zaniedbanych, nieużytkowanych budynków/terenów Zdecydowanie dobrze Raczej dobrze 12% 9% 10% 26% 41% 34% 29% 20 40 30% 60 38% 21% 80 37% 22% 34% 8% 3% 4%

10% 2% 2% 9% 4% 6% 8% 3% 100

0 Ani dobrze, ani źle Raczej źle

Zdecydowanie źle Nie wiem/trudno powiedzieć

Źródło: Badanie własne

4.2. Związek między poziomem życia mieszkańców a stanem oferty wzorniczej miasta Zdaniem wszystkich architektów i projektantów, istnieje związek między sta­ nem oferty wzorniczej miasta a poziomem życia mieszkańców. Związek ten po­ lega na działaniach służących poprawie jakości życia mieszkańców oraz relacji społecznych przez stworzenie estetycznego, użytecznego i wygodnego środo­ wiska. Rolą sektora projektowego w rozwoju poziomu życia mieszkańców miast jest dostarczanie projektów stworzonych z myślą o potrzebach przyszłych użyt­ kowników (funkcje użytkowe i estetyczne). Ważnym, poruszanym w tym kon­ tekście tematem jest opór niektórych mieszkańców wobec finansowania działań tego sektora i oczekiwanie raczej przeznaczania środków budżetowych na inne inwestycje służące mieszkańcom (np. poprawę stanu infrastruktury drogowej). Zadania, jakie powinien pełnić sektor projektowy, by rósł poziom życia miesz­ kańców miast, to:

57

Według architektów i projektantów – edukacja społeczeństwa w dziedzinie wzornictwa, – udział przedstawicieli sektora projektowego w dialogu społecznym i budowanie świadomości społecznej, – kreowanie dobrych wzorców przez pokazywanie i promowanie dobrych przykładów, – współpraca sektora projektowego z sektorem publicznym w celu wprowadzania w życie nowych pomysłów.

Według przedsiębiorców – wpływanie na poprawę infrastruktury miejskiej, np. oświetlenie miasta, lepsza jakość budownictwa, – działania na rzecz systemu informacji miejskiej, – projektowanie z uwzględnieniem realiów finansowych oraz poszukiwanie źródeł dofinansowania swoich działań, – uwzględnianie nowych technologii w procesie projektowania, – współpraca z miastem w celu wprowadzania w życie swoich pomysłów.

Badanie ilościowe pokazało, że oceny władz miasta i mieszkańców w zakresie istotnych elementów wzornictwa są spójne. Obie grupy pytano o ważność tych samych elementów – tabela zawiera porównanie procentowe liczby wskazań na: „zdecydowanie ważne” i „raczej ważne”.
Urzędy miast Jak ważne jest dla władz miasta, by w Pana/Pani mieście był/y... Meble miejskie Ułatwienia dla osób niepełnosprawnych System informacji miejskiej 99% (75% zdecydowanie i 24% raczej) 96% (73% zdecydowanie i 23% raczej) 95% (74% zdecydowanie i 21% raczej) Mieszkańcy Jak ważne jest, by w mieście były… 5) 97% (75% zdecydowanie i 22% raczej) 94% (80% zdecydowanie i 14% raczej) 95% (74% zdecydowanie i 21% raczej)

Jednocześnie jednak można zaobserwować znaczną rozbieżność stopnia zaspo­ kojenia potrzeb mieszkańców w tym zakresie w opinii urzędników i samych mieszkańców miast. Urzędnicy częściej byli przekonani, że potrzeby mieszkań­ ców w zakresie wzornictwa zostały już zaspokojone. Z kolei wyniki badania mieszkańców miast wskazują, że wiele obszarów wymaga jeszcze zaangażo­ wania władz miasta w poprawę wzornictwa zarówno pod względem liczby po­ szczególnych elementów w przestrzeni miejskiej, jak i ich poziomu.

5) Dotyczy także wykresów 32–33 Dokładna treść pytania zadawanego mieszkańcom brzmiała: Jak ważne jest by w mieście był/­y... 1. rzeczy przeznaczone do codziennego użytku mieszkańców (takie jak: ławki, latarnie, kosze na śmieci, wiaty przystankowe) 2. system informacji miejskiej (np. tablice kierunkowe i adresowe, informacje o patronach ulic, ważnych miejscach) 3. ułatwienia dla osób mających trudności z przemieszczaniem się (np. osób niepełnosprawnych, matek z małymi dziećmi) 4. otwarte dla wszystkich mieszkańców przestrzenie publiczne (np. parki, place zabaw) Pytanie było rotowane.

58

Wykres 31

Opinie na temat zaspokojenia potrzeb mieszkańców, które dotyczą wzornictwa miejskiego (respondenci: urzędnicy miejscy)
Na ile Pana/Pani zdaniem potrzeby mieszkańców w tym zakresie zostały już w Pana/Pani mieście zaspokojone... (N=97) Miejsca dostępne dla wszystkich Meble miejskie Ułatwienia dla osób niepełnosprawnych 4% System informacji miejskiej 0 Zdecydowanie zaspokojone Raczej zaspokojone 23% 20 40 Ani zaspokojone, ani niezaspokojone Raczej niezaspokojone 33% 25% 50% 56% 60 80 53% 39% 13% 51% 13% 21% 2% 1% 1% 1% 5% 1% 1% 6% 1% 1% 100

Zdecydowanie niezaspokojone Nie wiem/trudno powiedzieć

Źródło: Badanie własne
Wykres 32

Opinie na temat wystarczalności elementów wzornictwa miejskiego w przestrzeni publicznej (respondenci: mieszkańcy)
Czy Pana/Pani zdaniem w mieście jest wystarczająca liczba… (poszczególne elementy), czy też nie? (N=214) Miejsca dostępne dla wszystkich Meble miejskie 9% 24% 23% 0 Zdecydowane tak Raczej tak 20 Ani tak, ani nie Raczej nie 40 21% 34% 28% 52% 60 39% 18% 18% 26% 25% 13% 80 16% 5% 13% 16% 1% 1% 2%

Ułatwienia dla osób niepełnosprawnych 5% System informacji miejskiej

9% 2% 1% 100

Zdecydowanie nie Nie wiem/trudno powiedzieć

Źródło: Badanie własne
Wykres 33

Opinie na temat jakości elementów wzornictwa miejskiego w przestrzeni publicznej (respondenci: mieszkańcy)
Czy… (poszczególne elementy) są przyjazne mieszkańcom, dobrze zaprojektowane i zorganizowane, czy też nie? (N=214) Miejsca dostępne dla wszystkich Meble miejskie Ułatwienia dla osób niepełnosprawnych System informacji miejskiej 0 Zdecydowane tak Raczej tak 17% 15% 12% 16% 20 Ani tak, ani nie Raczej nie 44% 46% 52% 40 60 49% 22% 22% 21% 80 18% 12% 16% 10% 3% 1% 4% 1% 5% 5% 7% 1% 4%

100

Zdecydowanie nie Nie wiem/trudno powiedzieć

Źródło: Badanie własne

59

4.3. Badanie potrzeb i satysfakcji mieszkańców w zakresie wzornictwa miejskiego Wyniki części jakościowej projektu wskazują, że dedykowane badania potrzeb mieszkańców w zakresie wzornictwa miejskiego są rzadkością. Zdarza się nie­ kiedy, że pytania o rozwiązania z tego obszaru pojawiają się przy okazji badań poświęconych innym zagadnieniom, ale są to incydentalne przypadki dotyczą­ ce projektów szczególnie ważnych, które mogą angażować społeczność lokalną (np. place publiczne, meble miejskie związane z ruchem rowerowym itp.). Jeśli to możliwe, urzędy korzystają z wyników badań przeprowadzanych przez inne instytucje, np. przez placówki naukowe. Badania potrzeb, o ile są przeprowadza­ ne, są realizowane przez same urzędy lub zlecane wyspecjalizowanym firmom. Tymczasem wyniki części ilościowej projektu wskazują, że aż 83% urzędów pró­ buje na różne sposoby poznać potrzeby mieszkańców w zakresie wzornictwa. Urzędy organizują w tym celu spotkania z mieszkańcami (69%), przesyłają an­ kiety (30%), a także posługują się innymi metodami pozyskiwania informacji (75%), spośród których najczęściej wymieniane są: Internet (24 wskazania), pra­ sa (12 wskazań), rady/komitety osiedlowe (10), konsultacje społeczne (9) oraz wyłożenie planów (7 wskazań).
Wykres 34

Poznawanie potrzeb mieszkańców w zakresie projektowania i organizacji przestrzeni publicznej (respondenci: urzędnicy miejscy)
Czy urząd miasta stara się poznać potrzeby mieszkańców w zakresie projektowania i organizacji przestrzeni miejskiej, czy też nie? (N=97) 83% 0 Tak 20 40 Nie 60 80 Nie wiem 11% 6% 100

Źródło: Badanie własne
Wykres 35

Formy poznawania potrzeb mieszkańców, w zakresie projektowania i organizacji przestrzeni publicznej (respondenci: urzędnicy miejscy)
W jaki sposób? Proszę wymienić wszystkie sposoby stosowane przez urząd miasta (odpowiadały osoby, które w poprzednim pytaniu odpowiedziały twierdząco; N=80) Spotkania z mieszkańcami Ankiety w formie papierowej Inne 0 10 20 30 40 50 60 70 30% 75% 80 69%

Źródło: Badanie własne

60

W opinii 64% badanych mieszkańców, władze miast wykazują zainteresowanie ich problemami i potrzebami w zakresie projektowania i organizacji przestrze­ ni miejskich, jednak niemal 1/3 respondentów nie odczuwa zainteresowania ze strony władz miasta. Tymczasem aż 94% mieszkańców ocenia, że tego typu kon­ sultacje są potrzebne.
Wykres 36

Opinie na temat zainteresowania władz miasta problemami i potrzebami mieszkańców, w zakresie projektowania i organizacji przestrzeni miejskiej (respondenci: mieszkańcy)
Czy Pana/Pani zdaniem władze miasta interesują się problemami i potrzebami mieszkańców w zakresie projektowania i organizacji przestrzeni miejskich, czy też nie? (N=214) 17,8% 0 Zdecydowanie tak Raczej tak 20 46,3% 40 Raczej nie Zdecydowanie nie 60 23,8% 80 7,5% 4,7% 100

Nie wiem/trudno powiedzieć

Źródło: Badanie własne
Wykres 37

Ocena użyteczności konsultacji urzędów miejskich z mieszkańcami (respondenci: mieszkańcy)
Czy w Pana/Pani opinii konsultacje urzędów miejskich z mieszkańcami są potrzebne, czy też są zbędne? Proszę ocenić na skali od 1 do 4, gdzie 1 oznacza „są zdecydowanie niepotrzebne”, zaś 4 „są zdecydowanie potrzebne” (N=214) 62,6% 0 20 Zdecydowanie potrzebne Raczej potrzebne 40 60 Raczej niepotrzebne Zdecydowanie niepotrzebne 30,8% 80 2,8% 1,4% 2,3% 100

Nie wiem/trudno powiedzieć

Źródło: Badanie własne

Z kolei pomiary satysfakcji z życia w mieście (np. barometry) są przeprowadza­ ne przez urzędy nieco częściej, ale w niewielkim stopniu zostają poświęcone rozwiązaniom w zakresie wzornictwa. Według respondentów przyczynami ta­ kiego stanu rzeczy są:

» » »

brak czasu na prowadzenie badań przez urzędników, brak wymiany informacji między urzędnikami na temat działań w tym obsza­ rze oraz brak komórki organizacyjnej odpowiedzialnej za ten obszar, brak możliwości dostosowania działań korygujących do zgłoszonych potrzeb mieszkańców, co zdaniem niektórych decyduje o nieprzydatności badań.

Często podkreślano, że urzędy monitorują skuteczność swoich działań w dzie­ dzinie wdrażania rozwiązań wzorniczych, analizując doniesienia z mediów, które oceniają efekty prac urzędników miejskich.

61

„Urząd prowadzi badania potrzeb mieszkańców, ale mam wrażenie, że jeśli chodzi o wzor­ nictwo to chyba nie. Tego mi brakuje, bo działając na rzecz zaspokajania potrzeb miesz­ kańców, powinniśmy stworzyć mechanizm służący poznawaniu tego, co myślą miesz­ kańcy w wielu sprawach. Podejmowane decyzje powinny w jakimś zakresie uwzględniać preferencje mieszkańców”. (pracownik urzędu miasta) „Robimy cykliczne badania sondażowe jakości życia w mieście. Dotyczą wielu tematów – bezpieczeństwa, jakości życia, jakości transportu, ale nie są to badania dedykowane wzornictwu miejskiemu”. (pracownik urzędu miasta) „Zawsze nasze działania monitoruje gazeta lokalna. Opisane jest takie czy inne rozwiąza­ nie. Zawsze wiemy, na bieżąco, czy się coś mieszkańcom podoba, czy niekoniecznie. (…) Jeśli tyko są organizowane albo wychodzą nowe projekty zamawiane przez urząd miejski, to jest to opiniowane i komentowane przez dziennikarzy. Potem można na stronie interne­ towej przeczytać, co ludzie myślą na ten temat”. (pracownik urzędu miasta) „Staramy się podążać za tymi wytycznymi w granicach rozsądku i możliwości. Jeśli coś mija się zupełnie z celem, to staramy się badać problem i zrozumieć, co było odebrane ne­ gatywnie, a co pozytywnie, i wyciągać z tego jakieś wnioski”. (pracownik urzędu miasta)

Również wyniki ilościowej części projektu wskazują na mniejsze zaintereso­ wanie urzędów poznaniem satysfakcji mieszkańców z wprowadzonych w prze­ strzeni miejskiej zmian – jeden na cztery urzędy nie podejmuje działań zmierza­ jących do zapoznania się z opinią mieszkańców w tym zakresie.
Wykres 38

Poznawanie przez urzędy miast opinii mieszkańców, które dotyczą oceny wprowadzanych zmian w przestrzeni miejskiej (respondenci: urzędnicy miejscy)
Czy urząd miasta stara się poznać opinie mieszkańców na temat oceny wprowadzanych zmian w przestrzeni miejskiej? (N=97) 60% 0 Tak 20 40 Nie 60 26% 80 14% 100 Nie wiem/trudno powiedzieć

Źródło: Badanie własne

Warunki do rozwoju wzornictwa w miastach

5.

64

5. Warunki do rozwoju wzornictwa w miastach
5.1. Główne bariery i trudności w zakresie wdrażania wzornictwa, projektowania i realizacji projektów Z wypowiedzi przebadanych projektantów, przedsiębiorców oraz urzędników miejskich wynika, że do głównych barier i trudności napotykanych w zakresie wdrażania strategii wzornictwa, projektowania i realizacji projektów należą:

» »

ograniczenia finansowe po stronie urzędów miast, które skutkują niepodej­ mowaniem działań, ograniczenia dotyczące wyboru wykonawców i projektów wynikające z Ustawy o zamówieniach publicznych, skutkujące przyjęciem nieodpowiednich kryteriów oceny (najniższa cena) i źle przygotowanymi konkursami lub prze­ targami, co zniechęca potencjalnych wykonawców do brania w nich udziału, brak wiedzy i świadomości po stronie części zaangażowanych urzędników na temat wzornictwa i możliwości wynikających z jego stosowania, a co się z tym wiąże, potrzeby kładzenia nacisku na wzornictwo i stałej współpracy z projektantami, architektami, np. w aspekcie określania warunków konkur­ sowych, planowania przedsięwzięć, oceny rozwiązań.

»

Architekci i projektanci oraz przedsiębiorcy podkreślają również:

»

niedopracowanie warunków konkursów lub przetargów – zbyt krótkie terminy realizacji i nierealne oczekiwania na etapie konkursu (np. przygotowanie peł­ nej koncepcji z materiałami) lub realizacji – nieprzemyślane efekty końcowe, skupienie się urzędników na formalnościach, biurokracja wymagająca od przedsiębiorców przygotowywania i przedstawiania dużej liczby dokumentów, zła komunikacja z urzędami/brak przepływu informacji, np. na temat kryte­ riów, jakie są brane pod uwagę przez komisję przetargową, brak wiedzy na temat potrzeb społeczeństwa w zakresie inwestycji, w tym wzornictwa (brak badań).

» » »

Zarówno urzędnicy, jak i architekci/projektanci zwracają też uwagę na nie­ zgodną z oczekiwaniami jakość wykonania lub wprowadzanie modyfikacji przez wykonawców bez uzgodnienia z urzędem i projektantem odpowiadają­ cym za koncepcję.

65

Inne wymienione bariery i trudności to:
Według urzędników – pewna niechęć społeczeństwa wobec działań podejmowanych w zakresie wzornictwa i finansowanych ze środków publicznych (wynikająca z braku wiedzy na temat jego roli i korzyści dla użytkowników) – jest to sprzeczne z wynikami badania ilościowego, różnica może wynikać z braku wiedzy urzędników na temat potrzeb mieszkańców; – brak szerokiej bazy oferty rynkowej (brak bazy podmiotów działających w zakresie wzornictwa); – niedostatecznie wykształcony rynek (relatywnie uboga oferta, brak konsolidacji środowiska); – problem z wyborem wykonawców (nie wszystkie ogłoszone konkursy cieszą się zainteresowaniem potencjalnych wykonawców, co wpływa na przesunięcia terminów realizacji lub zmusza do zatrudniania podmiotów, które niekoniecznie mogą zaproponować najciekawszy wariant spełniający oczekiwania zamawiającego – powodem takiego stanu rzeczy może być niewłaściwe opracowanie zasad konkursu po stronie urzędu, np. na etapie formułowania ogłoszenia); – brak wytycznych i kryteriów formalnych, które ułatwiłyby podejmowanie decyzji o wprowadzaniu do przestrzeni konkretnych rozwiązań, np. w aspekcie łączenia nowoczesnych form z zabytkowymi; – składanie przez wykonawców źle przygotowanych ofert, co wpływa na przedłużanie się spodziewanych terminów procedur i opóźnia realizację. Według architektów i projektantów – zbył mało konkursów w stosunku do przetargów, w których głównym kryterium jest najniższa cena, a brakuje kryterium kompetencji i kreatywności; – niebranie pod uwagę zdania specjalistów, np. Izby Architektów czy IWP, w przypadku oprotestowywania źle sformułowanych przetargów; – brak strategicznego, przemyślanego, spójnego działania (działanie wyrywkowe); – brak skutecznej procedury patentowania pomysłów, dlatego lepiej działać na rzecz prywatnych inwestorów, co daje gwarancję chronienia pomysłu; – niestosowanie się wykonawców do wytycznych projektów. Według przedsiębiorców – brak spójnych zasad współpracy z jednostkami zarządzającymi budżetami publicznymi.

„Myślę, że główna jest bariera finansowa, polegająca na tym, że po prostu wielu projektów nie ma jak wdrożyć, bo nie ma na nie pieniędzy. Pewne projekty mają wpływ kulturo­ twórczy i podnoszą poziom świadomości i decydentów, i wykonawców, i użytkowników. I mogą być wzorem przy realizacji kolejnych miejsc, jak na przykład, rewitalizacja Placu Grzybowskiego w Warszawie, gdzie jest bardzo dużo designerskich, specjalnie zaprojek­ towanych elementów wyposażenia”. (pracownik urzędu miasta) „Może jednostki związane z wzornictwem powinny bardziej skutecznie docierać do mieszkańców czy też przedstawicieli miasta. Nie chodzi o ludzi młodych, bo oni są już wyedukowani i rozwinięci na tyle, że wiedzą, iż takie rzeczy jak wzornictwo jednolite dla miasta jest czymś oczekiwanym w dobie rozwoju. Świadomość wśród niektórych władz

66

miasta tego, że takie działania podniosą jakość życia mieszkańców, jest tutaj za mała”. (pracownik urzędu miasta) „To są wszystko jakieś takie miejscowe, wyrywkowe działania. To, co się dzieje w urzę­ dach miast, zależy w dużej mierze od aktywności miejscowych profesjonalistów i chęci poszczególnych urzędników, a nie od jakiejś sensownie realizowanej polityki własnej”. (przedsiębiorca) „Na poziomie dyskusji i dialogu z tymi urzędnikami, którzy nie do końca rozumieją istotę tego, jak ważne jest właśnie wzornictwo i jakość realizowanego projektu, jak ważne jest to dla całego społeczeństwa, bo myślą przez pryzmat sztywnych reguł, którymi się kieru­ ją, bo tak jak wcześniej wspomniałem – urzędnik ma zadanie wykonać plan przy jak naj­ niższym wydatkowaniu, i to jest problem. Projekty są, tylko one wszystkie są realizowane, niestety, najniższymi środkami”. (architekt/projektant) „Niewiedza, z powodu braku świadomości, czym jest projektowanie, brak świadomości dotyczącej całej procedury projektowania, te konkursy, jeżeli już nawet się pojawiają, są organizowane niewłaściwie często. Stwarza się takie kryteria udziału w tych kon­ kursach, które powodują, że część ludzi, którzy się znają na tym, którzy byli w różnych przedsięwzięciach, nie bierze w nich udziału, bo widzi, że to przedsięwzięcie nie ma szans. (…) Jak już zrobią przetarg na informację miejską, to każą zaprojektować wszyst­ ko. (…) Nikogo na to po prostu nie stać. Nikt, kto ciężko pracuje w zawodzie, ma zlecenia, czyli zna się na rzeczy, nie weźmie w tym udziału, bo nie jest w stanie za to zapłacić – zwyczajnie. W związku z czym wiele tych konkursów omijamy. One są źle zorganizo­ wane. Albo są podane np. jakieś wariackie terminy, albo trzeba pokazać kilka koncepcji”. (architekt/projektant)

5.2. Potrzeby urzędników oraz oczekiwane działania urzędów w celu efektywniejszego wykorzystywania rozwiązań w zakresie wzornictwa Wymieniane przez respondentów działania, dzięki którym urzędy miast mogły­ by efektywniej wykorzystywać rozwiązania w zakresie wzornictwa, to:

»

edukowanie i aktywizacja społeczeństwa w dziedzinie wzornictwa przez np. organizowanie wystaw/warsztatów, podejmowanie działań nastawionych na zmianę postrzegania wzornictwa przez mieszkańców, edukacja urzędników w dziedzinie wzornictwa (w formie szkoleń i warszta­ tów) i dążenie do zwiększenia ich świadomości, że powinni współpracować i konsultować się ze specjalistami w dziedzinie projektowania i przedsiębior­ cami działającymi w tej branży, wymiana informacji między podmiotami zaangażowanymi w działania na rzecz wzornictwa, np. organizowanie seminariów, w których mogliby

»

»

67

uczestniczyć ludzie zainteresowani wprowadzeniem dobrych rozwiązań słu­ żących jakości życia społecznego (decydenci i projektanci),

» »

przeprowadzanie większej liczby konkursów wykorzystujących w przypadku projektów o wartości estetycznej inne kryteria oceny niż cena, stworzenie kompetentnej, wyposażonej w narzędzia prawne jednostki odpo­ wiedzialnej za design miejski, która opiniowałaby plany urzędów i brałaby udział w ocenie projektów, uwzględniając estetykę i potrzeby miast.

Przedstawiciele urzędów miejskich oraz środowiska architektów i projektantów zwracają też szczególną uwagę na znaczenie współpracy urzędów z uczelnia­ mi i studentami kierunków związanych z projektowaniem. Zarówno urzędnicy, jak i przedsiębiorcy podkreślają ponadto konieczność precyzyjnego określania oczekiwań urzędów w stosunku do oferentów i efektu końcowego, np. określe­ nie, w jakim stylu ma być wykonany projekt. Inne propozycje to:
Według urzędników – uregulowanie prawem wytycznych w zakresie działań w przestrzeni publicznej. Według architektów i projektantów – dążenie do stworzenia zapisu prawnego, który zobowiązałby inwestora do skorzystania z usług profesjonalnego projektanta, jeśli chodzi o drobne formy czy architekturę krajobrazu (tak jak jest w przypadku usług architektonicznych); – zapewnienie dialogu branż, instytucji i zespołów powoływanych przez miasto, który mógłby pomóc w ustaleniu kryteriów wyboru projektów i zapewnić lepsze przeprowadzenie procesu. Według przedsiębiorców – określenie wizji działania miast w zakresie wzornictwa i realizowanie jej konsekwentnie, poza wpływami politycznymi; – ustalanie realnych budżetów na inwestycje; – dokładne precyzowanie oczekiwań w stosunku do oferentów; – przeprowadzanie badań potrzeb w zakresie wzornictwa (aby producent mógł na nie odpowiedzieć); – wprowadzenie elektronicznego obiegu dokumentów.

„Przeprowadzanie rozmów na zasadzie wolnej dyskusji z firmami specjalistycznymi mo­ głoby powiększyć świadomość osób, które biorą udział w wyborze tych rozwiązań – po­ prawić dialog i połączyć kompetencje różnych specjalistycznych firm z zespołami, które wybierają rozwiązania tych przedsięwzięć, i takie wspólne szukanie rozwiązań, jak moż­ na to zrobić w najlepszy sposób. Ale to powinno być jawne i na zasadzie wyboru kryte­ riów, które w rzetelny sposób wskazują na to, które rozwiązanie jest najbardziej korzystne. A niekoniecznie najbardziej korzystne są te, które są najtańsze”. (architekt/projektant) „Trzeba precyzyjnie formować temat. Jest zawsze bardzo mało czasu i to powinno być bardziej przemyślane ze strony urzędu. Odpowiednie do zadania, odpowiednio dobrane i sformułowane realne warunki. Tak, żeby ta praca, która wróci do nich w formie koncep­ cji/propozycji, była faktycznie rzetelnie wykonana. By ta informacja była pełniejsza ze strony urzędu – czego oczekuje i co chce otrzymać”. (architekt/projektant)

68

„Zacząć trzeba od określenia polityki, czyli oczekiwań środowiska w stosunku do prze­ strzeni miejskich – wyjścia do mieszkańców. Trzeba wyjść do wielu środowisk, bo miesz­ kańcami są też: uczelnie, instytuty, przedsiębiorcy, środowiska twórcze, inne instytucje, które są w stanie profesjonalnie podzielić się wiedzą ekspercką i wskazać kierunek. Na­ zwijmy to społeczne konsultacje – oczekiwania co do zagospodarowania przestrzeni pu­ blicznej. Na bazie takiej wiedzy można zbudować dobrą politykę rozwoju. Ona powinna być niekoniunkturalna, odnosić się do przestrzeni, do charakteru miasta. To będzie reali­ zowane niezależnie od tego, kto, gdzie, kiedy i jak zarządzi”. (przedsiębiorca)

5.3. Ocena polskich miast pod względem wzornictwa Wszyscy badani przedstawiciele urzędów zaznaczali, że choć w ich miastach istnieją obszary do poprawy w zakresie wzornictwa, to widoczne są pozytyw­ ne zmiany dzięki dotychczasowym działaniom, np. wprowadzeniu systemu in­ formacji miejskiej, stosowaniu lepszej jakości i nowoczesnych mebli miejskich, umieszczanych w przestrzeni przeznaczonej do codziennego użytku, rewitali­ zacji starych obiektów, udostępnianiu miejsc rekreacji i odpoczynku, wykorzy­ stujących atrakcyjne formy wzornicze. Za przykład miasta, które stosuje to z powodzeniem, podawano Warszawę i jej system informacji miejskiej oraz rewitalizację Krakowskiego Przedmieścia.

5.4. Przykłady miast w Polsce i Europie, wzorcowych pod względem designu Miasta, które mogą stanowić wzór w zakresie wzornictwa wymieniane przez respondentów reprezentujących urzędy, wyróżniają się ze względu na ład ar­ chitektoniczny i przestrzenny, efektowne łączenie starych, zabytkowych form ze współczesnymi rozwiązaniami, ujednolicenie form użytkowych i elementów dekoracyjnych budynków, kolorystyki – podporządkowanie dużej i małej archi­ tektury oraz detali wzorniczych. Do takich miast zdaniem respondentów nale­ żą: Paryż, Amsterdam, Birmingham, Barcelona, miasta niemieckie, szwajcar­ skie i skandynawskie. Polskie miasta, które podawano jako przykłady, to – poza Warszawą – Kraków i Wrocław.
„Wzorem dla nas, dość powszechnie traktowanym jako przykład pozytywny, była moder­ nizacja Krakowskiego Przedmieścia w Warszawie”. (pracownik urzędu miasta) „To są rozwiązania związane z identyfikacją wizualną tego miasta [Amsterdam]. To jest to, co się dzieje w przestrzeni miejskiej – charakter i detale. Ale nawet detale, które pojawiają się, np. na hydrantach czy kratkach ściekowych, czy gdziekolwiek, są spójne, wychodzą

69

z jednej myśli brandingowej. I to jest bez dwóch zdań dla mnie wzór, do którego chciał­ bym dążyć”. (pracownik urzędu miasta)

5.5. Wizja rozwoju miast Badani urzędnicy wyrazili nadzieję, że na przestrzeni kilku następnych lat ich miasta będą całościowo bardziej uporządkowane pod względem architektonicz­ nym oraz wzorniczym, nie tylko w obszarze wyznaczonych dzielnic lub ulic. Chcieliby, żeby ciekawy i przemyślany design w postaci projektów autorskich był jednym z elementów zintegrowanego rozwoju miast, wpisując się w prze­ strzeń i decydując o jej estetyce oraz tworząc spójny wizerunek miasta. Działania, które powinny być zrealizowane, to:

»

rewitalizacja i modernizacja ważnych obiektów użytku publicznego (np. dworców),

» wprowadzenie systemów informacji miejskiej, »
zagospodarowanie przestrzeni zielonych,

» wyposażenie miast albo ich części w meble miejskie, » wypracowanie zasad umieszczania przestrzeni reklam miejskich w celu upo­
rządkowania miasta w tym obszarze.
„Chciałabym, aby miasto było wyposażone w sprzęty i elementy małej architektury, i żeby to miało najwyższą jakość, aby mówiło o nas, że mamy zapotrzebowanie na tego typu roz­ wiązania. Aby grafika, która nas otacza, była dowodem kunsztu i najwyższych ludzkich umiejętności w tym zakresie”. (pracownik urzędu miasta)

Aneks – dobre praktyki: przykłady projektów/programów z zakresu wykorzystania wzornictwa w strategii rozwoju miast pod konkretne cele (badanie jakościowe)

6.

72

6. Aneks – dobre praktyki: przykłady projektów/programów z zakresu wykorzystania wzornictwa w strategii rozwoju miast pod konkretne cele (badanie jakościowe)
Przykłady projektów/programów z zakresu wykorzystania wzornictwa w strate­ gii rozwoju miast na potrzeby rekreacji – według urzędników:

»

zagospodarowanie obszarów służących rekreacji nad zbiornikami wodnymi – zagospodarowanie terenów nad rzekami, np. bulwary, plaże miejskie, ośrod­ ki wypoczynkowe zapewniające uprawianie sportów wodnych, tworzenie nowych oraz rewitalizacja istniejących parków miejskich – przez wprowadzenie specjalnych elementów oświetleniowych czy elementów wy­ posażenia o podwyższonym standardzie architektonicznym, tworzenie ścieżek rowerowych i infrastruktury związanej z ruchem rowero­ wym (projektowanie stojaków rowerowych), tworzenie miejsc do uprawiania sportów, np. ścianek wspinaczkowych, skateparków.

»

» »

„Projekt przekształcenia bulwarów nad Wisłą, w których są elementy rekreacyjności, for­ my architektoniczne, detale, meble uliczne, był bardzo istotny z powodów wybrania wła­ śnie takiej, a nie innej koncepcji w konkursie. Jest to projekt ewidentnie służący rekreacji. Przy rewitalizacji istniejących parków miejskich wprowadzane są specjalnie elementy oświetleniowe i elementy wyposażenia, które mają podwyższony standard architekto­ niczny i standard projektowy. To nie są elementy, które były najtańsze i najbardziej efek­ tywne, ale takie, gdzie istotna była forma”. (pracownik urzędu miasta)

Przykłady dobrych rozwiązań w zakresie wykorzystania wzornictwa w miastach na rzecz rekreacji – według architektów i projektantów:

» Francja: parki miejskie – tematyczne i zróżnicowane – place miejskie, prze­
strzenie zieleni, np. Park La Violet, Park Citroen,

» Hiszpania

(Barcelona): place miejskie, skwery, nabrzeża, promenady nad­ morskie wykorzystujące ciekawe formy architektoniczne i wzornicze, takie jak np.: schody, fontanny,

» Budapeszt:

plac miejski usytuowany poniżej poziomu ulicy, co pozwala na życie nocne,

73

» Londyn:

rewitalizacja nabrzeża, portów, parki, place, ciekawe rozwiązania w poszczególnych dzielnicach, np. fragment miasta, który został pomalowany w jednym kolorze, miejsca na wszelkiego rodzaju aktywności (strefa sportu, tańca). Podmiejska strefa rekreacji, dzięki czemu nie trzeba wyjeżdżać 100 km z miasta, aby od­ począć w atrakcyjnym otoczeniu,

» Monachium: rekreacja w ramach struktury miejskiej w postaci zielnego kina,

» Kanada: park rozrywki Wonderland.
Przykłady projektów/programów z zakresu wykorzystania wzornictwa w strate­ gii rozwoju miast na potrzeby kultury – według urzędników:

» » »

budowanie lub rewitalizacja obiektów kulturalnych, takich jak: siedziba or­ kiestry, opery, teatry i amfiteatry, muzea, biblioteki, książnice, galerie sztuki, organizowanie festiwali, np. sztuk audiowizualnych, projekty typu street art, np. malowania murali pod patronatem miejskim.

Przykłady dobrych rozwiązań w zakresie wykorzystania wzornictwa w miastach na rzecz kultury – według architektów i projektantów:

» Warszawa: Muzeum Powstania Warszawskiego, Zamek Królewski, » Nowy Jork: muzeum MOMA – jako przykład ciekawego projektu architekto­
nicznego,

» Wrocław: Muzeum Współczesne, sala koncertowa, »
Skandynawia: opera lub filharmonia otwarta – jako obiekt dla zwiedzających, wkomponowana w otoczenie, usytuowana nad wodą, Nowy Jork, Paryż – happeningi wykorzystujące ciekawe formy wzornicze.

» Londyn,

Przykłady projektów/programów z zakresu wykorzystania wzornictwa w strate­ gii rozwoju miast na potrzeby usuwania barier dla osób z niepełnosprawnością – według urzędników:

» wprowadzanie elementów nawierzchni ulic i chodników pomocnych dla osób
z dysfunkcją wzroku,

74

»

projektowanie mebli miejskich i innych drobnych elementów (np. słupków blokujących) z myślą o bezpieczeństwie i wygodzie osób z dysfunkcjami – przede wszystkim ruchowymi i wzrokowymi – w konsultacji ze środowiska­ mi osób niepełnosprawnych, potrzeb osób z niepełnosprawnością (niskie podłogi, elementy ułatwiające wjeżdżanie wózkami),

» wprowadzanie pojazdów komunikacji miejskiej (autobusy) dostosowanych do

» wprowadzanie systemu informacji miejskiej, który uwzględnia potrzeby osób
niepełnosprawnych,

»

udostępnianie budynków głównie użyteczności publicznej przez niwelowa­ nie poziomów, występujących w przestrzeni publicznej (stosowanie pochylni, dostosowanych schodów, podnośników).

Przykłady dobrych rozwiązań w zakresie wykorzystania wzornictwa w miastach na potrzeby usuwania barier dla osób z niepełnosprawnością, według urzędni­ ków i projektantów to: nowoczesne podjazdy, atrakcyjne schody i podjazdy, któ­ re współgrają z architekturą miasta (Szwajcaria, Niemcy, Londyn, Nowy Jork, Amsterdam, Haffen City w Hamburgu). Przykłady projektów/programów z zakresu wykorzystania wzornictwa w strate­ gii rozwoju miasta na potrzeby aktywizacji osób młodych, starszych, grup osób wykluczonych społecznie – według urzędników:

»

projekty placów zabaw i parków, które wykorzystują nowe wzornictwo i formy przestrzenne,

» windy prowadzące do przejść podziemnych, »
ośrodki promujące tworzenie sztuki i obecności kultury w przestrzeni publicznej.

„Osoby, które do tej pory były wykluczone, na przykłady rodzice z małymi dziećmi w wóz­ kach czy osoby starsze, nie wszędzie mogły dotrzeć. Elementy transportu publicznego i ich projektowanie są zwrócone właśnie w stronę tej grupy”. (pracownik urzędu miasta) „Wymusiliśmy na projektantach, aby oprócz zapewnienia elementów funkcjonalnych i sprawnych pod względem technicznym, dopracowali formę architektoniczną i wzorniczą szybów windowych i kiosków, które są widoczne na zewnątrz”. (pracownik urzędu miasta)

75

Przykłady dobrych rozwiązań w zakresie wykorzystania wzornictwa w mia­ stach na rzecz aktywizacji różnych grup społecznych – według architektów i projektantów:

» Paryż, gdzie jest dużo obiektów, które są związane z działalnością socjalną.
Parki tematyczne będące odpowiedzią na potrzeby lokalnej społeczności,

» Düsseldorf

– dwupoziomowy bulwar nad rzeką, który jest miejscem odpo­ czynku, organizowania akcji,

» Warszawa – zrewitalizowany park na Grochowie, gdzie jest miejsce dla róż­
nych grup wiekowych, wyposażony np. w sprzęty do gimnastyki z myślą o starszych osobach,

» Portugalia – duży, nabrzeżny plac parkowy – park nauki z obiektami dla dzieci
oraz urządzeniami do uprawiania sportu, przeznaczony dla starszych osób.

R E P O RT

Th e r ole o f d e s ign in t h e s t r a teg y for t h e d evelop m en t o f Poli s h c i t ie s an d r egio n s

The role of design in the strategy for the development of Polish cities and regions Study Report prepared for the Institute of Industrial Design ARC Rynek i Opinia, April 2011 – Technical and linguistic editor: Agnieszka Jędrzejczak-Sprycha © Copyright by Instytut Wzornictwa Przemysłowego, Warszawa 2011 – Institute of Industrial Design co. Ltd Świętojerska Street 5/7 00-236 Warsaw, Poland Tel. +48 22 860 00 66 fax +48 22 831 64 78 e-mail: iwp@iwp.com.pl http://www.iwp.com.pl ISBN 978-83-930077-8-3 – Graphic design, typesetting and layout: Zdanowicz & Pawrowski Print and binding: Dasker – The report published within the “Design Your Profit” project co-funded by the European Regional Development Fund within the Innovative Economy Operational Programme Free copy

R EP O RT

The role of design in the strategy for the development of Polish cities and regions

Warsaw 2011

Table of contents

Introduction Main conclusions from the study 1. City design and strategies for city development 2. Practice in the field of city design 3. Design promotion in the development of creative activity in the city tissue 4. Perception of city design in Polish cities 5. Barriers to the development of city design Recommendations prepared by the Institute of Industrial Design 1. Recommendations for public institutions taking actions in the area of design development in cities 2. Recommendations for companies and design service providers Methodological description 1. Aims of the study 2. Performance of the study 1. City design and a strategy for city development 1.1. The objectives of strategies for city development 1.2. Entities involved in creating city strategies 1.3. City design in the strategy of cities and regions and the influence of design on cities 1.4. Entities involved in creating city design strategies 1.5. Policy in the field of city design 1.6. The process of design and contractor selection and task implementation in the area of city design 2. Effective promotion of city design and its role in the development of local economy 2.1. Supporting and promoting design in cities 2.2. The importance of supporting city design 2.3. Implementation of projects concerning social issues

11 13 13 13 14 15 15 17 17 18 19 19 19 22 22 22 24 27 28 32 38 38 40 41

3. Use of city design and the activity of entrepreneurs in cities 3.1. Contact of the city with entrepreneurs 3.2. Supporting and promoting entrepreneurs 3.3. Criteria determining the selection of a place for the company 3.4. Cities according to entrepreneurs 4. Use of city design and the quality of life of the inhabitants 4.1. Cities according to inhabitants 4.2. Relationship between the inhabitants’ standard of living and the design condition of the city 4.3. There are no regular surveys concerning the needs of inhabitants and entrepreneurs in the area of city design. 5. Conditions for developing design in cities 5.1. The main barriers and difficulties in design implementation, designing and project implementation. 5.2. The clerks’ needs and expectations of city hall activity to use design solutions in a more effective way 5.3. Assessment of design in Polish cities 5.4. Examples of Polish and European cities where the use of design is exemplary 5.5. City development vision 6. Annex – good practice: examples of designs/programmes in the area of design use in the strategies for city development for specific purposes (qualitative study)

44 44 47 49 50 54 54 56 59 64 64 66 68 68 68 72

Index of diagrams

Diagram 1 Diagram 2

| Existence of developmental strategy in cities (respondents: municipal clerks) | Distribution of the sample of municipal clerks according to their participation in the formation of city strategy (respondents: municipal clerks) | Groups that took part in the preparation of a developmental strategy for a city (respondents: municipal clerks) | Opinions on the influence of the city’s policy connected with the arrangement and decoration of the city space on the development of cities (respondents: municipal clerks) | Groups having the greatest influence on the city’s policy in the area of design (respondents: municipal clerks) | Opinions on the most important features of public space development (respondents: inhabitants, municipal clerks, entrepreneurs) | Opinions on taking account of safety in public space development (respondents: inhabitants, municipal clerks, entrepreneurs) | Opinions on taking account of the usability criterion in public space development (respondents: inhabitants, municipal clerks, entrepreneurs) | Opinions on taking account of aesthetics in public space development (respondents: inhabitants, municipal clerks, entrepreneurs) | Opinions on taking account of the availability for disabled people in public space development (respondents: inhabitants, municipal clerks, entrepreneurs) | Use of designer services by city halls (respondents: municipal clerks) | Forms of using designer services by city halls (respondents: municipal clerks) | Opinions on the influence of the municipal design on the city’s attractiveness for investors (respondents: municipal clerks) | Opinions on the level of influence of the municipal design on the city’s attractiveness for investors (respondents: municipal clerks) | Opinions on the importance of well-thought-out organisation of public space from the point of view of entrepreneurs (respondents: entrepreneurs) | Opinions on the influence of municipal design on the operation of respondents’ companies | Evaluation of one’s own city in terms of the organisation of public space (respondents: entrepreneurs) | Opinions on the city authorities’ interest in the problems and needs of entrepreneurs in the context of designing and organizing city space (respondents: entrepreneurs) | Opinions on the need for consultations with entrepreneurs concerning design and organization of city space (respondents: entrepreneurs)

23 23 24

Diagram 3

Diagram 4

26 27 30 31 31 31 32 35 36 44 44 44 45 45

Diagram 5

Diagram 6

Diagram 7

Diagram 8

Diagram 9

Diagram 10

Diagram 11 Diagram 12 Diagram 13

Diagram 14

Diagram 15

Diagram 16

Diagram 17

Diagram 18

45 46

Diagram 19

Diagram 20

| Familiarity with the forms of supporting entrepreneurship organised by city authorities (respondents: entrepreneurs) | Opinions on the influence of entrepreneurship support organised by city authorities on respondents’ companies | Evaluation of the influence of entrepreneurship support organised by city authorities on respondents’ companies (respondents: entrepreneurs) | Evaluation of the implementation of city design assumptions in the city of the respondent’s activity (respondents: entrepreneurs) | Evaluation of importance of the implementation of city design assumptions in the city of the respondent’s activity (respondents: entrepreneurs) | Opinions on the sentence: “The city where I live is a good place for everyday life” (respondents: inhabitants) | Opinions on the importance of good organisation of public space (respondents: inhabitants) | Evaluation of importance of elements of the city design from the point of view of the inhabitants (respondents: inhabitants) | Evaluation of respondents’ city in terms of the organisation of public space (respondents: inhabitants) | Evaluation of respondents’ city in terms of the organisation of public space (respondents: municipal clerks) | Evaluation of importance of the implementation of city design assumptions in the city of the respondent’s residence (respondents: inhabitants) | Opinions on the satisfaction of inhabitants’ needs concerning city design (respondents: municipal clerks) | Opinions on the sufficiency of elements of city design in public space (respondents: inhabitants) | Opinions on the quality of elements of city design in public space (respondents: inhabitants) | Becoming familiar with inhabitants’ needs as regards design and organisation of city space (respondents: municipal clerks) | Forms of becoming familiar with inhabitants’ needs as regards design and organisation of city space (respondents: municipal clerks) | Opinions on the city authorities’ interest in the problems and needs of inhabitants in the area of designing and organising city space (respondents: inhabitants) | Evaluation of the usefulness of consultations of city halls with inhabitants (respondents: inhabitants) | Finding out inhabitants’ opinions concerning the evaluation of changes introduced in city space by city halls (respondents: municipal clerks)

48 48 48 50 51 54 54 55 55 55 56 58 58 58 59 59

Diagram 21

Diagram 22

Diagram 23

Diagram 24

Diagram 25

Diagram 26

Diagram 27

Diagram 28

Diagram 29

Diagram 30

Diagram 31

Diagram 32

Diagram 33

Diagram 34

Diagram 35

Diagram 36

60 60 61

Diagram 37

Diagram 38

8

Preface
Beata Bochińska, President of Institute of Industrial Design

Design is perceived as a very important issue for the economic development of cities and the improvement of life quality of their inhabitants. However, there are not enough competences or regulations to use it. The IWP study conducted among inhabitants, entrepreneurs and municipal clerks – Spring 2011 The added value of design in market strategies of companies is quite well-researched and commonly used by market leaders. However, the awareness of the importance of design for the economic development of cities and improvement of the quality of life of their inhabitants is a new field which requires a better understanding. A skilful use of design in cities affects, among other things: good organization of public space, noticeable improvement of the inhabitants’ quality of life, as well as development of the creative sector, which, in turn, contributes to a broader economic development. Such conclusions can be drawn from a survey ordered by the Institute of Industrial Design (Instytut Wzornictwa Przemysłowego) which encompassed nearly five hundred inhabitants, entrepreneurs and municipal clerks from all over the country. The respondents’ opinions show a high potential of the positive influence of design and their current use receives low ratings:

» 74% municipal clerks and as many as 87% of entrepreneurs suggest very high
and high importance of city design for the city’s attractiveness for investors, and, at the same time, only 38% of entrepreneurs have a positive opinion of their city in this respect. Even fewer of them - only 23% think that the local government is interested in the needs and problems of entrepreneurs in this scope;

» Entrepreneurs rate highly the practical value (functionality) of the solutions used
in the city space (85%), revitalization efforts regarding squalid buildings and areas (83%) as well as the city’s cultural offer for their company’s employees (70%);

»

89% of inhabitants perceive the quality of the city space organization as impor tant and very important for them, of which 57% has a positive opinion of the current condition;

9

» Factors which have the greatest influence on making the city attractive for its
inhabitants are the following: the organization of the public space (52%), cultural events connected with city space aesthetics (48%), public transport (37%) and – to a lesser extent - a city information system (34%) and city furniture (22%);

» Both

municipal clerks and inhabitants have a similar opinion on priorities concerning the needs in the area of city design: places available for everybody (100% of municipal clerks and 97% of inhabitants), city furniture (99% and 97%), facilities for disabled people (96% and 94%) and a city information system (95% in both groups);

» Inhabitants

are more sparing in praise of the current condition: only the implementation of the city information system is assessed in a similar way (over 80% in both groups); in other categories, the difference ranges from 25% (organization of public places) to as much as 35% (city furniture).

The major barriers to design implementation in cities include:

» Financial limitations resulting from the city’s other investment priorities (road infrastructure, utilities), which are not always confirmed by inhabitants’ opinions;

» Limitations

concerning the selection of contractors and designs resulting from the Public Procurement Act, as a result of which inappropriate criteria of selection are adopted (the lowest rating); regards the possibility of the use of design and project management in this area;

» Lack of knowledge and awareness among some clerks involved in this issue as » There is no clear strategy for using the design to improve the city’s attractiveness for inhabitants and entrepreneurs or regulations which would facilitate professional city management in this area. There are numerous programmes supporting and popularizing the development of cities using design in Europe and in the world, such as UNESCO City of Design, Creative City in Great Britain, Smart City for small and medium-sized cities in Europe. The Institute of Industrial Design has long-standing experience in the cooperation with local governments in the area of using design to develop cities’ developmental strategies and practical application of design for the development of entrepreneurship, including especially the creative sectors as well as popularization of design among inhabitants.

10

Cooperation with the city of Gdynia is a good reference here - it was started in 2007 by preparing a strategy for the development of creative sectors and since 2008 - Gdynia Design Days, which popularize design among inhabitants by events organized in public space and at companies in the form of creative workshops, have been held annually. The study of the design potential and barriers to its implementation in developmental strategies of Polish cities makes it possible for local governments to optimize cities’ investment expenditure and, in many cases, it also allows for changing priorities in favour of design to achieve high ratings among inhabitants and entrepreneurs.

11

Introduction
This study of competences, needs and effectiveness in the area of design use in the strategies for city and region development was ordered by the Institute of Industrial Design within the implementation of the tasks of “Design Your Profit” project. “Design Your Profit” is a three-year programme (01/09/2008–30/12/2011). It is implemented in accordance with priority axis 5 – Diffusion of innovations, Operation 5.2, aimed at supporting the business environment institution (IWP) providing pro-innovative services and their network with supraregional importance. The ‘Operational Programme’ Innovative Economy 2007-2013 (OP IE) is one the six national programmes of National Strategic Reference Framework financed from EU funds. It is a programme targeted primarily at entrepreneurs who intend to implement innovative projects connected with research and development, modern technologies, investments of high economic importance or implementation and application of IT and communications technologies. The problem which the study was supposed to measure was the question whether and how far representatives of city halls in Poland support the development of design as part of the creative industry and use design (designing) for devising and implementing strategies for their city’s social and economic development. This support is very important, as properly arranged and equipped public spaces affect the city development and lead to an improvement in the quality of life for the city inhabitants. Owing to the application of appropriate design, the city does not only gain a positive atmosphere and functional space, but it also develops a consistent image, which may influence its attractiveness for tourists, competitiveness, an increase in investments and, in consequence, translate into the city’s economic development. The notions below, which are frequently referred to in this report, require previous definition. Public space – is to be understood as an area with special importance for satisfying the needs of the inhabitants, improvement of the quality of their life, favouring the establishment of social contacts due to its location as well as functional and spatial characteristics defined in the commune’s study of land use conditions and directions of spatial development1).

1) Act of 27 March 2003 on spatial planing and development

12

Creative industries – it is very difficult to define this notion in an unambiguous way. According to the Creative Industries Task Force, they can be described as activity having its source in individual creativity, skills and talent and showing a potential for creating products and jobs by generating and using intellectual property 2). Creative industries include: libraries, theatres, museums, cultural heritage, literature, music, photography, publishing activity, press, television, advertising, design, games and new media, jewellery, ceramics and sculpture3). City design – an interdisciplinary area concerning three-dimensional design of city spaces and uniting all of their components, combining the actions of architects, urban planners, landscape planners, designers, graphic artists, transport specialists, lawyers and local governments. These actions must be planned and implemented, taking into account the inhabitants’ needs, principles of ergonomics, legal standards and financial limitations as well as functionality, attractiveness, availability and clearness of the message (“communicativeness”) of the elements of city spaces4).

2) United Kingdom: Department for Culture, Media and Sport, 2001 3) European Cluster Observatory (2010) 4) Cf. H. Kaniasta, Projektowanie przestrzeni publicznej (Public Space Design), http://www.design-silesia.pl/projektowanie-przestrzeni-publicznej-hanna-kaniasta.php , last revised 27.05.2011

13

Main conclusions from the study
1. City design and strategies for city development a. Usually, interdisciplinary working teams are appointed for the needs of strategy development for each area (e.g. environmental protection, economy, culture, architecture, health care, education). During the work, consultations/ meetings/workshops or qualitative studies are also organized with the participation of representatives of various environments and institutions, including representatives of entrepreneurs and city inhabitants. b. The employees of city halls taking part in the survey declare that design is an important tool for economic development, without which the implementation of some of the assumed strategic goals is impossible. c. It results from the study that design is not usually included literally in the developmental strategy of the city, which may be regarded as evidence for a lack of strategic thinking in city design. There appear opinions that the city’s strategy, as a document, is not detailed enough to include issues concerning the development of design – including only general directions of development and their objectives and not specific actions. d. Failure to include design in the development, which often results in a lack of guidelines regulating the actions undertaken in this area and, in consequence – lack of specific actions in this area. e. In the majority of city halls, there is no separate entity which would be responsible for entire design in the city, unite the actions of individual departments and take care of the coherence of the public space design. Usually, various persons are responsible for various actions in the field of design.

2. Practice in the field of city design a. In the opinion of the representatives of city halls taking part in the survey, local authorities/clerks have the greatest influence on the design policy in cities through appropriate structures in the city hall, i.e. architecture, urban planning, city development departments and, possibly, the position of the city visual artist. b. Architects and designers taking part in the study claim that the influence of city clerks, who usually do not have formal education in this area, is too big and it may have unfavourable effect on the design, resulting in the selection of city design elements, which are unaesthetic, non-functional, accidental or do not conform to the style of character of a given area.

14

c. Companies providing city design services are usually selected in public procurement or contest procedures. d. It results from the statements of the clerks surveyed that contests are the form of selecting designs and contractors which best serves the development of city design. e. Tender procedures, frequently based on the lowest-price criterion, receive poor ratings as they result in the selection of the lowest-quality bid. f. Public-private partnership is an underestimated and rarely used solution in city design, although, according to respondents, it could ensure effective project implementation reducing the costs for city budgets. Activity on the basis of public and private activity raises concern among both clerks and some entrepreneurs taking part in the study resulting from imprecise legal regulations and insufficient theoretical and practical knowledge in this area. g. The clerks declared that they use designers’ services in the field of design and issuing opinions on the solutions presented. They try to use the knowledge and experience of specialists in the field of architecture, urban planning, spatial planning and design. Designs selected in this way are then formally approved on higher levels of city authorities, which considerably slows down the design process.

3. Design promotion in the development of creative activity in the city tissue a. Design is perceived as an important element of the development of creative sectors in the cities under analysis, and therefore, city halls take various actions aimed at ensuring effective support for this area (e.g. by organizing competitions, workshops, exhibitions, cultural events and meetings concerning design and ensuring a place in technology parks to design companies). b. Promotional actions of city halls are evaluated positively, however, according to entrepreneurs and designers taking part in the study – they require intensification. c. In the opinion of design environment representatives, the inclusion of experts in the work of teams of clerks providing design training to clerks, intensification of cooperation with local universities and designating institutions responsible for city design would result in an increase in the effectiveness of the promotion of this area.

15

4. Perception of city design in Polish cities a. The judgements of inhabitants and entrepreneurs as regards safety, availability for disabled people, usability or aesthetics of public spaces differed considerably from the clerks’ opinions, who gave their cities definitely higher ratings in these respects. This shows that, despite declarations, the majority of city halls do not survey the inhabitants’ opinions and needs in an effective way. b. Surveys of inhabitant expectations conducted by city halls are insufficient, they concern design in too limited a scope or there are too few of them (lack of the authorities’ interest in the problems and needs of inhabitants and entrepreneurs in the area of city design is declared by every third inhabitant and every second entrepreneur, while the need for consultations is recognized by as many as 94% of those surveyed in both groups).

5. Barriers to the development of city design a. Financial limitations of city halls. b. Public procurement procedures in which the price is the most important criterion and badly organized contests (often open ones) are too frequently used for projects. c. There are no clear rules or guidelines concerning common implementation of city development strategies by city halls, companies and design sector specialists. d. There are no regular surveys concerning the needs of inhabitants and entrepreneurs in the area of city design. e. There are no actions aimed at refining the criteria for the selection of designs and information flow in this area. f. There are no legal regulations concerning design in public spaces (which would be applicable also to private investors/advertisers). g. There is no awareness of benefits resulting from the application of design and of the need to educate local communities and clerks to introduce the issue of city design and its importance for city development.

16

In summary, a growing interest in both city design and design in general can be observed among inhabitants and clerks. Some positive image and functional changes can be more and more often observed in Polish cities. Such changes are exemplified by the revitalization of Krakowskie Przedmieście in Warsaw or the introduction of a coherent city information system in Bielsko-Biała. However, it is worth noting that there are still too few units responsible for all design-related actions in city halls, which is why undertakings in this area are still fragmentary, inconsistent, accidental and they do not take into account the actual needs of inhabitants. It is still necessary to introduce appropriate legal changes, which will make it possible to regulate actions concerning the shaping of public spaces. It is also important to regulate the principles concerning public-private partnership in the area of undertakings in the area of city design.

17

Recommendations prepared by the Institute of Industrial Design
1. Recommendations for public institutions taking actions in the area of design development in cities a. The introduction of strategic principles and guidelines concerning the shaping of public spaces by means of design. It is necessary to introduce a set of standards which would regulate the activity of city halls and limit the freedom of actions taken by entrepreneurs (at present, city halls do not have tools allowing them to influence the design of elements selected by private investors or the form of advertisements placed in public spaces). b. The introduction of changes in the criteria for public procurement and contests aimed at selecting contractors for orders connected with the development of a broadly understood city image. Public procurement procedures should include more criteria other than the price (quality, coherence, space ergonomics, functionality, etc.), while contests could be organized in the closed form through professional institutions specializing in consulting services in the area of design. c. The introduction of legal regulations concerning public-private partnership within the framework of activities concerning the shaping of city spaces. This could result in the reduction of costs of such undertakings and an increase in effectiveness. d. Regular surveys of the needs of city inhabitants (paying attention to individual groups, such as: children, elderly people, disabled people, etc.) in the area of city design. e. Starting cooperation between city halls and expert consulting entities in devising developmental strategies of city development (including city design and creative industries), organizing public procurement procedures, competitions and other actions connected with the shaping of city spaces. This will have a positive effect on the professionalization of the activity of city halls in this area. f. Inclusion of professional designers in the work of city halls on the city design development plans. g. Creating separate units responsible for all design-related actions in city halls, which will have a favourable influence on the harmonization of actions in this area. h. Starting cooperation between city halls and universities, especially with students majoring in architecture, landscape architecture and industrial design.

18

It will also be important to pay greater attention to the topics concerning city design while developing curricula for these specializations. i. Educating city inhabitants in the field of city design and design in general by organizing various exhibitions, workshops and fair events. j. Organizing training in the area of city design for city hall employees, which will have a positive effect on increasing their awareness in this field and professionalization of their actions.

2. Recommendations for companies and design service providers a. The use of consulting services of professional institutions and employing designers in the implementation of public procurement procedures affecting the image of the city. b. Taking into account the needs of various groups of users (children, elderly people, disabled people, etc.) while designing and preparing elements of public spaces. c. Taking into account the character of the surrounding area during the fulfilment of orders concerning single public space elements. d. Paying attention to the coherence with the public space in the implementation of private projects (including advertising). e. In particular, taking into account properties, such as: functionality, ergonomics, communicativeness in projects concerning city design elements. f. Education in the area of city design by taking part in appropriate exhibitions, fair events, workshops, etc.

19

Methodological description
1. Aims of the study The main aim of the study was to obtain information concerning the following issues:

»

Supporting the development of design as a factor capable of influencing the city’s economic development; use of design as a factor increasing the quality of life of city dwellers by using designer services in the implementation of public procurement (e.g. designing an information system, city furniture, spatial development).

» The

2. Performance of the study The study consisted of two parts: a qualitative and a quantitative one. It was performed from 8 February to 30 March 2011.

» The

qualitative part was conducted using the method of individual depth inter views (IDI) with the total sample number N=36, and it included the following three groups of respondents:

•• Representatives of selected city halls responsible for design (N=16 IDI); •• Architects and designers experienced in designing for city halls (N=10 IDI), owners and co-owners of design studios/planning and design companies constituted the majority of the respondents; •• Decision-making representatives of companies which provided design services to the city and its inhabitants in the areas of open public spaces, city furniture and city information systems (N=10). Interviews were performed nationwide.

» The quantitative part was conducted using the method of computer-assisted
telephone interviews (CATI) with the total sample number N=402, and it included the following three groups of respondents: •• Representatives of randomly selected city halls responsible for design (N=97 CATI); one interview was performed in one city hall; categorization according to the size of the city measured by the number of inhabitants:

20

up to 20 thousand inhabitants (N=31), 20-50 thousand inhabitants (N=48) and above 50 thousand inhabitants (N=17); •• Adult city inhabitants (N=214 CATI); the sample was controlled in terms of the size of the city measured by the number of inhabitants (up to 100 thousand inhabitants (N=69), 101-500 thousand inhabitants (N=78) and above 500 thousand inhabitants (N=67); •• Decision-making representatives of companies, which provided design services to the city (N=91 CATI); the sample was controlled in terms of the sector (industry, commerce, services) and the size of the company, measured by the number of employees (above 100 employees (N=22), 51-100 employees (N=20), 11-50 employees (N=25), up to 10 employees (N=24)). The sample in the quantitative part of the study encompassed the entire country and it was controlled in terms of province boundaries. The study encountered problems at the recruitment stage caused by division of competences in the area of design in cities. The largest degree of responsibility in the city’s design constituted the main recruitment criterion in the group of respondents. During the recruitment process, it turned out that there is usually no single person having comprehensive knowledge about both subject areas, due to the involvement of various organizational units of city halls in actions connected with the city’s strategy and design. Moreover, the majority of respondents declared that they were responsible only for selected actions in the area of design. As a result, the study encompassed head officers and directors of departments and offices, unit heads and city visual artists employed in departments connected with the following areas: aesthetics, public spaces, architecture, urban planning, construction, spatial planning, strategic planning, urban strategy, city development, structural projects, culture promotion, information. IDIs were conducted in the following 16 cities: Białystok, Gdańsk, Gdynia, Gorzów Wielkopolski, Katowice, Kielce, Kraków, Łomża, Łódź, Opole, Poznań, Rzeszów, Szczecin, Toruń, Warszawa, Wrocław.

City design and a strategy for city development

1.

22

1. City design and a strategy for city development
1.1. The objectives of strategies for city development A strategy is a general record defining the vision, mission and directions for a city’s development. The main objectives of cities’ strategies listed by clerks usually focus on a few areas: an increase in the city’s economic attractiveness – understood by the respondents as an increase in the investment and tourist activity, broadly understood social development and improvement in the quality of life of inhabitants and shaping public spaces. These objectives are treated as equal or complementary.
“The development of innovative economy, raising the investment attractiveness, increasing the city’s importance as a centre of knowledge, culture, tourism and sport. Improvement in the quality of life and attractiveness of the city’s space and architecture – this is what interests me the most.” (City hall employee) “Our division into three priorities was considerably ahead of this trend, which is now quite common all over the EU, because today, virtually all EU developmental strategies are based on these three components: economy, society and space. (City hall employee)

There are differences in the strategies of cities and their regions resulting from various needs and financial possibilities; nevertheless, attempts are being made to make the objectives of city strategies and local strategies as close as possible and complementary to each other, although this is not required by law.
“There are four subregions which are characterized by something quite different, so it has been adopted – as a good practice – to make these lower-order strategies, i.e. local strategies consistent with the higher order strategies.” (City hall employee)

Due to the level of generality of this document, city development strategies usually do not encompass the individual areas – including design – and specific tasks through which strategic objectives are to be achieved.

1.2. Entities involved in creating city strategies Representatives of city halls taking part in the study emphasize that a city strategy concerns numerous areas of life and therefore, representatives of various sectors and specialization as well as social group leaders take part in its development. The majority of clerks responsible for design declare that such a document is in operation for their city; however, a half of the respondents did not take an active part in its development.

23

Diagram 1

Diagram 2

Existence of developmental strategy in cities (respondents: municipal clerks)
Has a development strategy been devised for your city? (N=97)

Distribution of the sample of municipal clerks according to their participation in the formation of city strategy (respondents: municipal clerks)
Did you participate in the work on the city’s development strategy? (persons who answered yes to the previous question; N=90) No Yes

No 7% Yes

50% 93%

50%

Source: Own survey

Usually, for the needs of strategy development, large interdisciplinary working teams are appointed for each field (e.g. environmental protection, economy, culture, health care, education) and consultations/meetings/workshops or qualitative studies are organized during such work with the participation of various environments and institutions, including representatives of entrepreneurs and city inhabitants. City halls devising a strategy relatively rarely use the knowledge of external experts (e.g. representatives of research entities, professional organizations, etc.). It sometimes happens that the task of preparing a city’s developmental strategy is entrusted to specialized external companies which cooperate with designated working groups, including clerks. This makes it possible to save the clerks’ time, as they are not prepared for efficient preparation of a complicated – according to some respondents – document. It was noticed, however, that an external company may deliver a document which does not take into account the actual needs of local communities, as a result of the lack of sufficient knowledge about the specificity of the city. The presence of other representatives of the creative industry, apart from architects and designers, is relatively small. This sector was not listed by respondents of individual interviews spontaneously, although it happens that representatives of arts and culture take part in the preparation of city development strategies (directors of theatres, libraries, monuments or advertising agency employees, e.g. on a team responsible for promotion of the city). Some clerks surveyed declared that the small participation of representatives of the creative industry in the preparation of the city development strategy is caused by the lack of consolidation in this environment – creative sectors were present mostly through institutions

24

for artists, such as: the Association of Polish Artists and Designers, the Union of Polish Architects or the authorities of artistic schools (Academy of Fine Arts). The weakest role in the preparation of city strategies was attributed to the inhabitants and local entrepreneurs. These groups do not belong to design teams, but they are invited for social consultations at the strategy development stage. It should be noted that in the qualitative part of the study, which made it possible to become familiar with spontaneous answers, inhabitants and entrepreneurs were not mentioned as entities involved in the preparation of the development strategy in the first place.
Diagram 3

Groups that took part in the preparation of a developmental strategy for a city (respondents: municipal clerks)
Did the individual groups take part in the preparation of the city development strategy? (The question was answered by clerks taking part in work on the city development strategy, a cafeteria-style checklist was read, N=45) Local authorities/clerks Local entrepreneurs Inhabitants Experts/external consultants Architects/designers Other representatives of creative industries 0 Yes 40% 20 40 No 60 87% 84% 76% 71% 49% 80 20% 100% 7% 9% 20% 9% 11% 100 I don't know 7% 7% 4%

Source: Own survey

According to declarations of clerks participating in the quantitative part of the study, local entrepreneurs and inhabitants in the majority of the cases took part in the preparation of the city development strategy. However, it should be remembered that the participation could be understood by the clerks as, for example, various social consultations and not active work on the strategy itself.

1.3. City design in the strategy of cities and regions and the influence of design on cities Participants of the qualitative study representing companies and clerks understand city design as the development and arrangement of public spaces by providing it with permanent and attractive functional art forms which are adjusted to the character of the city and emphasize its identity. City design is manifested in numer-

25

ous areas, i.e. small architecture, city furniture, road and transport infrastructure, green spaces in the city, pedestrian zones, city information system, etc.
“All actions are aimed at combining the individual elements to become a whole in the area of a specific, selected space.” (Entrepreneur) “It is a creative process of spatial development and arrangement in a way that makes it attractive, makes it fulfil its function and makes the inhabitants want and know how to use it.” (City hall employee)

In the opinion of the majority of clerks taking part in the study, design is currently present in the city strategy indirectly, as an element without which it is not possible to fully implement strategic objectives, such as improvement in the public space conditions or in the quality of life of the inhabitants. However, this is not included as a separate provision in the document. There appear opinions that the city’s strategy, as a document, is not detailed enough to include issues concerning the development of design – it includes only general directions of development and their objectives. It seems obvious to clerks that city design must be considered in the process of shaping the broadly understood public spaces as it improves the quality of its function and also builds the image of the city and region by determining its character, aesthetics and uniqueness. It can be concluded from the statements of city hall employees that city design is perceived in a very narrow way, i.e. only in aesthetic categories and not as a strategy used to raise the functionality, competitiveness or innovativeness of urban areas in aspects such as spatial development, cultural offer, business infrastructure, etc.
“The strategy only includes information that our city should organize an event connected with city design that it is supposed to be a cultural event which would be a laboratory of modern and innovative urban solutions.” (City hall employee)

In the opinion of some of the clerks dealing with city design, failure to include design in the development often results in a lack of guidelines regulating the actions undertaken in this area and, in consequence, lack of specific actions. The inclusion of this subject area in the strategy document would not only make the clerks’ work easier, but it would also have a beneficial effect on the attractiveness and development of the city space and the standard of living of the inhabitants owing to the introduction of well-thought-out elements creating a coherent system into the space. Sometimes, guidelines concerning design are devised by clerks or adopted by the city council and included in investment plans or executive and operational strategies.

26

The results of the qualitative study show that a vast majority of employees responsible for design at city halls agree that the arrangement and setting of space has a real influence on the development of the city, although nearly 20% of them do not notice such an relationship.
Diagram 4

Opinions on the influence of the city’s policy connected with the arrangement and decoration of the city space on the development of cities (respondents: municipal clerks)
In your opinion, do elements of the city’s policy connected with the arrangement and setting of public spaces have a real influence on the development of the city? (answered by clerks in cities for which a development strategy has been devised; N=90) No 18% Yes

82%

Source: Own survey

Also, in the opinion of architects and designers, the development of design has a significant influence on cities. They think that, owing to the application of functional and aesthetic art forms and ensuring rest areas in nice surroundings, cities build a positive climate and become inhabitant-friendly. Moreover, design elements not only help in the orientation in the city, while being functional, but at the same time, they also shape the image of the city and may influence its tourist attractiveness. Some architects and designers are of the opinion that the influence of design on cities is still too small in Poland. This may result from the lack of appropriate entity in the city structures which would be prepared to assess projects in a content-related way.
“The space in which we live has a very strong influence on us. In part, we are the same as the space surrounding us. If it is good, friendly, comfortable and cheerful, we act in the same way towards ourselves and others. It is absolutely important. Good equipment of the pubic space is the most important”. (Architect/designer)

The entrepreneurs taking part in the qualitative part of the study also underlined the influence of design companies. In their opinion, enterprises providing design solutions, owing to the introduction of new ideas to the market, which can be used by entities that decide on space arrangement (city halls, among other things), contribute to the development of cities.

27

“I would be in favour of a solution allowing us, companies, to have a free hand. We act together with engineers, architects and designers who co-create this structure and develop the space with us.” (Entrepreneur)

1.4. Entities involved in creating city design strategies
Diagram 5

Groups having the greatest influence on the city’s policy in the area of design (respondents: municipal clerks)
Who has the greatest influence on the city’s policy in the area of design? (N=97) Local authorities/clerks 17% 17% Architects/designers 1% Local entrepreneurs 1% Inhabitants 81% 1% Experts/external consultants 1% Other representatives of creative industries Others

Source: Own survey

In the opinion of the representatives of city halls, local authorities/clerks have the greatest influence on the design policy in cities through appropriate structures in the city hall, i.e. architecture, urban planning, city development departments and, possibly, the position of the city visual artist. It should be mentioned here that there exist situations in which clerks take advantage of the opinions of external specialists (architects and designers).
“However, persons educated in this area are of the greatest importance, i.e. I would say mostly designers. Our Academy of Fine Arts is very good and I cooperate with it as an architect, at the beginning I had friends from the Academy of Fine Arts here. Relationships between our Academy of Fine Arts and the Architecture Department are very close and this is the key to mutual understanding – these contacts. In my opinion, people involved in marketing and advertising understand it. Their training is better and they already see and feel this need. The advertising sector is very important and at the very end, manufacturers, industrialists who sell their product appear.” (City hall employee)

Architects and designers taking part in the qualitative study claim that the influence of city clerks who usually do not have formal education in this area is too big and it may have unfavourable effects on the design, resulting in the selection of city design elements which are unaesthetic, non-functional, accidental or do not conform to the style or character of a given area (e.g. city furniture). Actions

28

taken by city halls in this area, are, in the opinion of this group, performed in a fragmentary manner (selected design tasks are implemented, e.g. creating a city information system without comprehensive planning of actions in other areas), which can result in inconsistent arrangement of the city space, and first of all, taking actions of lesser importance and unfinished implementation. Some architects drew attention to the fact that no teams including design specialists are created. They could decide which actions in the public space should be treated as a priority and how to implement them. However, it happens that architects and designers, while starting the project, make the clerks aware of the need of creating a broader strategy within which the project could be implemented.
“We convinced them [municipal clerks] that it is worth thinking about in a bit broader manner – that city information is an element of creating public spaces. And even some city identification. That there are various other elements, apart from plates, which create this city. That these elements occurring in the public space should be accompanied by various organizational and promotional actions. That this is a certain whole which should be comprehended and fully described at the beginning. Next, it is possible to extract individual tasks from it and implemented them. And they agreed that we were right. We wrote a study for them which included not only city information but, in general, the ordering of public spaces and various organizational actions.” (Architect/designer)

Inhabitants and entrepreneurs have a relatively small influence on the design policy – they can usually submit their remarks concerning planned solutions or express opinions about changes which have already been presented in the media.

1.5. Policy in the field of city design In the opinion of the majority of clerks, the city design policy is not consistent enough. This may result from the lack of provisions which would oblige city authorities to take care about the city’s aesthetics, which translates into lack of actions in this area. There are no top-down design guidelines either, which could be used – there are only general evaluation criteria, such as: functionality, aesthetics, fitting in the general architecture of the city, which can mean – depending on the own taste of the persons – evaluating the proposals. However, it may be difficult to include objective evaluation criteria for design products in regulations due to the specificity of this subject area. A change of the local authorities can have a negative effect on action in the area of design – this is associated with attempts to modify a strategy which is already being implemented, and this can result in abandoning some of the actions taken or adopting new standards, inconsistent with the solutions introduced so far.

29

There are no formal regulations, either, which would limit the freedom in the area of private investments. It was emphasized that clerks can decide about the appearance of elements funded by the city, but they do not have any tools which would allow them to affect the design of elements selected by private investors or the form of advertisements placed in public spaces. This determines the quality of design and affects the aesthetic of public spaces and the organization of public spaces.
“Every entrepreneur can hang any signboards or advertisements, build a house with diversified external architecture, and paint it bright. And we have inconsistent actions causing a negative reception of the entire public space. We try to act according to the principle of soft contrasts or coherence. But it has not been formally regulated yet.” (City hall employee)

It can be concluded from the clerks’ statements that in the aspect of choices made by city halls, a trend towards unification of design elements in a given area can be observed. The actions of clerks are aimed at keeping a similar character of urban investments (e.g. by introducing a mandatory catalogue of city furniture). The interviews show that cities which create their brands or try to become a European capital take design actions which are well thought out to a greater extent. The selection of designers whose works best depict the character of the city and the use of unique design products dedicated to the city (e.g. specially designed drain covers) serve the purpose of creating a consistent image.
“[The style – ed.] is only beginning to be consistent. Last year, the city’s new brand was devised (...) which has been gradually introduced since the beginning of this year and which has defined the city lifestyle for us and some direction for the looks and aesthetics which should be maintained in the city. And we have kept to it only since recently and we are going in this direction because previously, there was a retro style in one part of the city and a quite modern style in another part and it all did not have much in common and the effect was a bit chaotic.” (City hall employee)

According to representatives of city halls, entities caring about consistent design policy in the city include local authorities/clerks (including architecture and design specialists employed in the city hall structures), inhabitants made aware (especially representatives of the young generation, social activists, city fans), who assess the results of these actions from the perspective of their own needs and local entrepreneurs considering it an opportunity to develop their activity.
“Inhabitants and the younger generation certainly care [about the consistent policy] because they have decided to stay here and not to escape to other cities to study and they would like to have more pleasant lives here. I think that local entrepreneurs also try hard because for the development of their companies, the simultaneous development of the city is very important, as it creates the basis for their activity.” (City hall employee)

30

The results of the quantitative part of the research show that safety is the most important characteristic of city spaces and people responsible for the development of public spaces in the city should primarily use this criterion (especially in the opinion of the inhabitants). Other aspects which are significant for public space planning include functionality and aesthetics – they are identified as important by every third inhabitant and every third entrepreneur and nearly a half of the representatives of city halls. Accessibility for disabled people is important for approximately 40% of inhabitants, while this characteristic was identified as the most important by only every tenth municipal clerk. From among other elements, inhabitants value comfort the most highly, entrepreneurs – modernity and positive impression, while clerks value the costs of purchase and maintenance of city space elements. Considerable discrepancies can be noticed in the evaluation of their importance in cities for all of the aforementioned elements making up a public space – the clerks are much more convinced that they have been taken into account than inhabitants and entrepreneurs.
Diagram 6

Opinions on the most important features of public space development (respondents: inhabitants, municipal clerks, entrepreneurs)
Please show the two most important elements, which, in your opinion, the persons responsible for public space development should take into account in your city. (a list of elements was read, inhabitants (N=214); entrepreneurs (N=91); municipal clerks (N=97)) Safety 36% 36% 32% 32% 52% 50% 58%

Functionality

44%

Appearence/aesthetics Accessibility to the disabled Comfort 9% 8% 10% 7% 6% 8% 15%

44% 42% 40%

11% 18%

Modernity

Positive impression Purchase costs (only clerks were asked) Maintenance costs (only clerks were asked) 0

16%

12%

14% 10 Inhabitants 20 30 Entrepreneurs 40 50 City halls 60

31

Diagram 7

Opinions on taking account of safety in public space development (respondents: inhabitants, municipal clerks, entrepreneurs)
And to what extent do these elements, i.e. ... (two elements identified in the previous question were read separately) are taken into account as regards public space development in your city? (elements identified as the most important were read, inhabitants (N=214); entrepreneurs (N=91); municipal clerks (N=97)) Inhabitants (N=68) 7% 23% 46% 0 Definitely taken into account Rather taken into account 20 40 60 Neither taken into account nor not taken Rather not taken into account 32% 43% 44% 80 Definitely not taken into account I don’t know/difficult to say 42% 23% 15% 2% 4% 10% 100 3% 3%

Entrepreneurs (N=29) 4% City Halls (N=43)

Diagram 8

Opinions on taking account of the usability criterion in public space development (respondents: inhabitants, municipal clerks, entrepreneurs)
Inhabitants (N=68) 5% Entrepreneurs (N=29) City Halls (N=43) 0 Definitely taken into account Rather taken into account 33% 33% 20 40 42% 39% 47% 60 80 Definitely not taken into account I don’t know/difficult to say 34% 15% 24% 21% 100 4% 3%

Neither taken into account nor not taken Rather not taken into account

Diagram 9

Opinions on taking account of aesthetics in public space development (respondents: inhabitants, municipal clerks, entrepreneurs)
Inhabitants (N=68) Entrepreneurs (N=29) City Halls (N=43) 0 Definitely taken into account Rather taken into account 10% 7% 33% 20 40 Neither taken into account, nor not taken Rather not taken into account 38% 46% 21% 58% 60 80 Definitely not taken into account I don’t know/difficult to say 29% 24% 15% 10% 9% 100

32

Diagram 10

Opinions on taking account of the availability for disabled people in public space development (respondents: inhabitants, municipal clerks, entrepreneurs)
Inhabitants (N=68) 2% Entrepreneurs (N=29) City Halls (N=43) 0 Definitely taken into account Rather taken into account 20 6% 24% 17% 55% 40 60 Neither taken into account nor not taken Rather not taken into account 22% 43% 33% 36% 80 Definitely not taken into account I don’t know/difficult to say 19% 10% 22% 9% 100 2%

Source: Own survey

1.6. The process of design and contractor selection and task implementation in the area of city design It results from the statements of all groups of respondents taking part in the qualitative study that city halls usually select designs and contractors by means of public procurement procedures and beauty contests. For lower value projects (up to 14 thousand euros), non-tendered orders are also used. Public-private partnership consisting in funding investments by private investors, from which both parties draw benefits, is considered a novelty, which is not commonly used in Poland, as opposed to Western European countries. A vast majority of entrepreneurs taking part in the study had not had an opportunity to participate in projects based on public-private partnership as regards cooperation with cities – only companies specializing in external advertising had had some experience in this area. According to the entrepreneurs, public-private partnership is underestimated despite the fact that it could result in interesting projects and ensure effective project implementation ensuring savings to city budgets. The lack of clear rules (e.g. in the context of costs) prevents the application of such a form – perhaps legal regulations do not sufficiently define how such cooperation should look. In the entrepreneurs’ opinion, city halls are not prepared for this form of cooperation. The majority of clerks for whom this model of design and contractor selection is new also have some concerns connected with the application of such a form – in their opinion public-private partnership can be perceived by the public opinion as an opportunity for abuse in the process of design and contractor selection.
“We haven’t had the pleasure of participating in PPP investments (Public-Private Partnership). For all I know, there is not much good to say about this kind of initiative. It works in the West but not in Poland. I know there are some legal issues, restrictions and this is not defined clearly as far as costs of the investment and the subsequent division of profits are concerned.

33

The problem with this kind of cooperation also concerns the clerks’ skills, knowledge and preparation for PPP. Scant knowledge about this topic can be observed.” (Entrepreneur) “It is new for them [City halls]. They do not have tools or knowledge. They use such tools in an awkward, inefficient and ineffective manner or do not use them at all and it should be very attractive for local governments and cities. There is certainly a barrier of not being able to use it.” (Entrepreneur) “This is certainly a good method [PPP] because both parties benefit from it – we give something to the city and the city gives something to the entrepreneur in return. I think this is a very good way. This is the future and a hope for city budgets.” (Entrepreneur)

Public procurement procedures in which the price is the most important criterion and possibly the quick delivery date are perceived in a negative way – especially by city hall employees and architects and designers, as actions resulting in the selection of the cheapest bid and, as a result, low-value products. It is worth noting that entrepreneurs notice certain changes in the establishment of tender criteria consisting in the preparation of more precise descriptions of orders. In the opinion of the majority of the respondents representing all groups taking part in the survey, tenders, constituting a faster and easier form of selection should be used at the stage of purchasing city decoration elements or in situations when the task requires technical work without conceptual contribution, while in all other cases consisting in the selection of a design, contests are the best solution.
“In my opinion, this is a disaster for public spaces in Poland. Public procurement procedures depend on the price criterion in 90%. And if the cheapest design wins, it means somebody incompetent wins, somebody that has no idea what they are embarking on. Then, public money is spent for years – it lasts and then the design around us looks the way it looks – everybody can see it.” (Architect/designer) “It is better now, because at the beginning only the price was decisive and the cheapest products were always selected and they won tenders. For some time, I don’t know if it is connected with something else or just the awareness, it is cities that put emphasis on nice and interesting appearance and the presence of some kind of design. They choose themselves, they cannot select the manufacturer, but they define how this should look – like that or equivalent or similar, so they describe materials very well. They didn’t use to do it. They used to say that they wanted a bench and that was it. Somebody won because they made a bench, and now there are detailed guidelines what material it should be made of, how thick, the material is specified, the kind of wood, the method of varnishing – all this is defined... Then it is not important who will win because it should be made properly.” (Entrepreneur)

It results from the clerks’ statements that as regards small architecture (street lamps, waste bins, benches), elements available on the market from the catalogue adopted by the city hall are often selected at the preparatory stage of tender

34

conditions. Limiting the choice to solutions approved by people with appropriate qualifications is an advantage of this solution. This is also a cheaper and faster solution, as, according to the respondents, the market offer is rich and the city hall does not have to conduct the procedure of selecting a new project.
“This is usually selected, but from the catalogue. This means the necessary elements: street lamps, waste bins and benches are selected from what is available on the market. There are lots of various solutions on the market and the most appropriate ones are selected out of them. If a contractor for a given space is selected, this contractor’s task is to implement this project, but we – at the opinion-giving stage – can show them certain solutions which we are interested in and which should be implemented in the project to make this space look as good as possible in our opinion and to the best of our knowledge.” (City hall employee)

However, it was indicated that the introduction of elements designed especially for a given space (e.g. designing city furniture within the implementation of the entire project) results in a more interesting and better-quality effect, making it possible to adopt all elements to one concept. Hence, contests are the form which receives the highest ratings by the vast majority of the participants of the study and has a positive effect, in their opinion, on the improvement in city design – they allow the participation of various contractors and guarantee the best version of the design as the content-related value of the concept is evaluated (aesthetics, functionality, adjustment to the city style).
“I feel that it should always be a contest. The established rules of the contest should be observed not only by the clerks, because they are not always experts in this area, they don’t know much about it and want to deal with the issue quickly. But, for example, in cooperation with the chamber of architects, chamber of entrepreneurs or perhaps another institution – the Institute of Design – which knows what it is about.” (Architect/designer)

According to the clerks, appropriate departments of the city hall decide about the selection of the elements of public spaces, introducing specific investments or teams which have been appointed for this purpose. It is usually the city architect, visual artist or employees of the Spatial Planning Department, depending on the city hall’s organizational structure, that assess the project, using not only their sense of aesthetics, but also their knowledge gained during appropriate studies and subsequent experience.
“As far as the benches are concerned, this was the decision of the person managing the brand with the positive opinion and approval of the City Architect and the Spatial Planning Department. And it is my recommendation as far as big solutions are concerned. Of course, I need to collect some opinions, for example, (…) from the Municipal Roads and Transport Authority, Municipal Services and Environmental Protection Departments and the City Architect and I have to bring this issue up at the presidential meeting and when the decision is taken, this is a decision of the President of the City.” (City hall employee)

35

Solutions approved by specialists are then formally approved on higher levels of city authorities, which considerably slows down the decision-making process. Clerks declare that they use the expected effect as the criterion for the selection – creating a coherent and harmonious city space. Deciding to adopt a specific solution, they take into account its adjustment to the image of the city or the area in which it is to be applied and the actual possibilities of its implementation – both technical and economic.
“Administration, public administration office is a hierarchical institution – there is a certain pattern to be followed. This is how administration operates all over the world. So something created by a clerk must go through the manager of such a small unit, then the head of the department, then the vice-president and finally the president and sometimes, the city council. This is how this road looks. Of course, it is sometimes winding and it sometimes goes in circles because something is not approved by the head of the department, so it comes back and is completed, improved and then it goes back. So it doesn’t go so quickly and smoothly.” (City hall employee)

Designing is usually entrusted to external contractors. Although design studios operated the structures of some city halls, they have too few employees or employ staff that are not experienced enough to be able to entrust big and important undertakings to them. The results of the qualitative study confirm this tendency – over ¾ of the clerks declared that the city hall used designer services in the area of city design and nearly 90% of city halls use the services of external designers which are not employed by the city hall.
Diagram 11

Use of designer services by city halls (respondents: municipal clerks)
Does the city hall use services of designers in the area of city design? (N=97) No 22% Yes

78%

36

Diagram 12

Forms of using designer services by city halls (respondents: municipal clerks)
Are the designers responsible for city design...? (clerks whose city halls use services of designers in the area of city design; N=75) 11% 0 20 40 89% 60 External designers 80 100

Persons with permanent employment at the city hall

Source: Own survey

If an entity or company selected in a contest or a tender meets the ordering party’s expectations, it receives subsequent non-tendered orders (as long as the value of the order does not exceed the amount allowed by the Public Procurement Act). Using this form of selection, some clerks also turn to organizations of architects/designers with a request to recommend a competent entity which could be invited to cooperate with the city hall.
“We use external resources and it is a kind of rule. We use them because we, as the assessing entity, cannot design at the same time. We do not have design studios.” (City hall employee)

Effective promotion of city design and its role in the development of local economy

2.

38

2. Effective promotion of city design and its role in the development of local economy
2.1. Supporting and promoting design in cities All respondents emphasized the importance of design promotion in the area of broadly understood creative sectors in the aspect of city development, but the clerks rated the participation of city authorities in these actions higher than the designers and architects taking part in the study. In the opinion of the majority of the clerks taking part in the study, cities usually supported and promoted creative activity by appropriate organizational units of city halls (e.g. the Department of Culture). It can be concluded from the interviews that the propagation of design is part of the city’s philosophy for some city halls and they treat the promotion of the design as an important task serving the achievement of strategic purposes. Actions mentioned by the clerks used by the cities to support design include:

» » »

Organization of contests for artists, students and designers (e.g. an area development contest, a piece of city furniture, city fabric); Organization of meetings with designers; Cultural and artistic events aimed at making inhabitants familiar with the design, including, for example, plein-air workshops for sculptors, happenings, exhibitions of designs, concerts, design festivals; in this area;

» Lectures on design application and its role delivered by renowned specialists » The
city’s cooperation with art galleries to display design products and projects; majors;

» Workshops for students of design and functional art, architecture and related »
Co-funding, e.g. subsidies for universities from the city budget; appropriate groups or positions within offices responsible for design promotion;

» Establishing »

Ordering small jobs in connection with city promotion to local artists.

39

“It is beginning to happen because we have devised a new brand and a whole philosophy of the city and this philosophy assumes that the city is for people, for the so-called free spirits, creative people and for atypical solutions or undertakings.” (City hall employee) “It was created as a result of the bottom-up initiative of young people working at the City hall and the Agglomeration Development Agency [...], i.e. such an initiative created to attract well-known designers to the [city]. We had two guests from Italy who talked about the need to design public spaces in an exclusive manner.” (City hall employee)

In the opinion of the majority of architects and designers, the city authorities support and promote creative activity and build an environment for the development of city design, but so far, this has been unsatisfactory. According to the respondents from this group, cities do not take such initiatives frequently enough and it depends more on individual involved citizens or institutions and organizations, e.g. museums or associations. The “Planetarium” initiative can be an example here, which involves architects and students to discuss their works displayed in the city space during organized meetings and collecting inhabitants’ opinions. According to the architects and designers, support and promotion of the designing activity occurs by:

»

Organization of contests for the best designs; 1950s design, Institute of Industrial Design, Contemporary Art Centre);

» Design-promoting exhibitions (the National Museum – exhibition of the Polish » Actions of authorities, such as the City Aesthetics Department employing specialists in this area;

» Increasing the city budget for design activity.
All actions of the city aimed at creating an environment for design development are evaluated in a positive way; however, the respondents representing architects and designers think that they should be intensified. Representatives of design environments mentioned the following actions supporting the design, which, in their opinion, are missing:

» Inclusion

of specialists in the works (at present, it is the domain of clerks, who, in the respondents’ opinion, do not have appropriate knowledge and/or experience);

» Design promotion, e.g. by cooperation with state facilities (galleries, museums); » Encouraging young people to choose creative studies by granting support to
students of architecture, industrial design and related majors (the possibility

40

of designing for specific companies by the best students, exhibitions/contests for designers);

»

Cooperation of city halls with students of appropriate majors in the area of small form design and assessment of designs, which could be beneficial for both parties (new designs for the city, practical knowledge for students concerning the procedures and designing for the city); Organization of a larger number of contests instead of tenders;

»

» Training in the area of city design for municipal clerks; » Establishing an institution responsible for city design – its development, promotion and rules of application;

» Defining what can appear in a given city space and what criteria it should meet; » Making places within public spaces available to artists and facilitating the
process of gaining approval for artistic activity in public spaces.
“The Institute of Industrial Design should fulfil the function of an intermediary between those who want to do something for the city, for the society, for people who expect some small products and companies which can fulfil such an order and mass produce it. The client’s expectations concerning the product with the expectations of those who are responsible for it from the very beginning, i.e. the manufacturers. Manufacturers rarely decide to cooperate with designers due to the fact that it costs money, but you get a return on this investment because a good product on the market certainly sells better and makes consumers more sensitive.” (Architect/designer)

In the clerks’ opinion, the activity of city halls takes into account the creation of infrastructure for the operation of creative sectors, although it has not been included in the strategy. Technological parks are created or are going to be created, which are the most popular form of infrastructural support (also for companies from the creative sector). Some towns also make available revitalized facilities, for example, but this action is not common yet.

2.2. The importance of supporting city design From the point of view of architects and designers as well as clerks, supporting the development of design plays an important role for the city. In the perception of designers and architects, the support of the development of design and especially of young specialists active in this area enables the implementation of interesting projects in the city space. Well-thought-out city

41

design and the introduction of new forms makes the city more interesting, more aesthetic and more competitive. Design enlivens and creates the city climate, thus increasing the level of satisfaction. The clerks emphasized the role of these activities in the shaping of the city’s image and supporting local economy, which results in a greater interest in the city as a tourist attraction as well as a place for investment and creative activity. This brings measurable profits to the city – owing to the taxes, there are greater funds for subsequent projects.

2.3. Implementation of projects concerning social issues It results from interviews with the city hall respondents that the majority of new projects implemented by cities are aimed, among other things, at solving social problems and improving the quality of life of the inhabitants – the elements of the strategies of problem-solving in the city and the region are included in the developmental strategy for the city and the region. These projects concern:

» Pro-ecological behaviour by activities promoting public transport (construction of roads, motorways, ring roads), development of bike transport, protection of green areas and waters occurring in a given area;

» Revitalization of various facilities: residential buildings, municipal tenement
houses and yards, airports as well as cultural and entertainment places (city centre as the centre of the social and cultural life, port);

» Prevention of social exclusion, e.g. actions connected with public space art
addressed to inhabitants of excluded areas (e.g. Praga Północ in Warsaw);

» Resource saving – limiting the electric power consumption by renovation of
buildings;

»

construction of new public utility buildings – concert halls, theatres, attractive public housing estates, recreational grounds.

In the opinion of architects and designers taking part in the study, a good city space project can indirectly contribute to some solving social problems. Ensuring inhabitants good standards of living and ways of spending their leisure time (e.g. by creating meeting places) may improve interpersonal relations and integration of the community. However, the respondents think that the design has a limited influence on the solution of deeper social problems, such as: poverty, unemployment, drug addiction, alcoholism. This may result from the lack of

42

awareness of the broad applications of designer techniques in such an area. The experience of the British Design Council or design and consulting companies, such as IDEO, show that creativity of designers can be used effectively in solving such issues as, for example, the reduction in local crime rates or increasing the sense of dignity of hospital patients.
“Each undertaking in the city, if it is an infrastructural undertaking results from the inhabitants’ needs. There is also a group of soft undertakings which are implemented by the social policy department. They include actions aimed at alcoholism prevention, cooperation with non-governmental organizations. We are working on an integrated programme of revitalization of one of our districts.” (City hall employee) “I heard about a project aimed at getting rid of graffiti in the underground – a net was installed 10 cm away from the wall, say 2 x 2 cm or 5 x 5 cm. A person who wanted to spray paint something could not do so because if they sprayed from the distance of 10 cm, it didn’t work. This worked well for the underground.” (Architect/designer)

According to the knowledge of the majority of architects and designers taking part in the study, representatives of creating industries participate in the processes of creating urban agglomerations taking into account individual needs of inhabitants. This takes place in the area of recreation, culture, removing barriers to disabled people and activation of various groups. Their role usually consists in devising a concept or assessing designs submitted for a contest. Representatives of creative sectors sometimes also supervise their implementation. Depending on the specificity of the project, these are various groups – architects, designers, graphic designers, artists, visual artists, painters. Some respondents underlined that although representatives of creative industries should take part in these processes, there are some limitations caused by the city hall budget. In the respondents’ opinion, the lack of understanding of the function fulfilled by specialists in these processes results in a situation in which there are no appropriate conditions for the cooperation between city halls and creative sectors.

Use of city design and the activity of entrepreneurs in cities

3.

44

3. Use of city design and the activity of entrepreneurs in cities
3.1. Contact of the city with entrepreneurs From among the clerks dealing with design, over ¼ of the respondents think that design is not an element which could affect the attractiveness of the city to investors.
Diagram 13

Opinions on the influence of the municipal design on the city’s attractiveness for investors (respondents: municipal clerks)
In your opinion, can city design influence the attractiveness of the city to investors? (N=97) No Yes 26%

74%

Diagram 14

Opinions on the level of influence of the municipal design on the city’s attractiveness for investors (respondents: municipal clerks)
To what extent can city design influence the attractiveness of the city to investors? (answers of respondents who answered yes to the previous question; N=72) 22% 0 20 Definitely to a large extent Rather to a large extent 40 58% 60 80 Neither to a large extent nor to a small extent Rather to a small extent 15% 4% 100

Source: Own survey

At the same time, as many as 87% of entrepreneurs consider city design to be significant for them and over 45% think that issues connected with the design have a real influence on the operation of their company.
Diagram 15

Opinions on the importance of well-thought-out organisation of public space from the point of view of entrepreneurs (respondents: entrepreneurs)
Please say, how significant, from an entrepreneur’s point of view, it is for city spaces to be organized in a well-thought-out manner? (N=91) 71,43% 0 Definitely significant Rather significant 20 40 60 Neither significant, nor insignificant Rather insignificant 16,48% 80 Definitely insignificant 5,49% 3,30% 3,30%

100

45

Diagram 16

Opinions on the influence of municipal design on the operation of respondents’ companies
Do the area of city design or issues connected with organizing and equipping city spaces have a real influence on the operation of your company? (N=91) No Yes

53,85%

46,15%

Source: Own survey

Although the evaluation of the cities in terms of the organization of the public space is not high among entrepreneurs in the quantitative part of the study – there were just 38% of positive opinions (definitely and rather well) and as many as 28% of negative ratings (definitely and rather badly) – almost half of the company owners taking part in the study think that the city authorities are not interested in their needs and problems as far as city spaces are concerned.
Diagram 17

Evaluation of one’s own city in terms of the organisation of public space (respondents: entrepreneurs)
How do you evaluate your city as regards city space organization? (N=91) 7.69% 0 Definitely well Rather well 29.67% 20 40 32.97% 60 Neither well, nor badly Rather badly 23.08% 80 5.49% 1.10% 100

Definitely badly I don't know/difficult to say

Diagram 18

Opinions on the city authorities’ interest in the problems and needs of entrepreneurs in the context of designing and organizing city space (respondents: entrepreneurs)
In your opinion, are the city authorities interested in entrepreneurs needs and problems as regards the design and organization of city spaces or not? (N=91) 5% 0 Definitely yes Rather yes 18% 20 19% 40 Neither yes, nor no Rather not 35% 60 80 18% 5% 100

Definitely not I don't know/difficult to say

Source: Own survey

46

At the same time, as many as 96% of entrepreneurs think that consultations with them in the area of city design are needed.
Diagram 19

Opinions on the need for consultations with entrepreneurs concerning design and organization of city space (respondents: entrepreneurs)
In your opinion, are consultations with entrepreneurs as regards the design and organization of public spaces needed or are they unnecessary? (N=91) 51,65% 0 Definitely needed 20 40 Rather needed 60 41,76% 80 6,59% 100 Rather unnecessary

Source: Own survey

Entrepreneurs preparing design elements show that city halls prefer larger companies as far as city space design and implementation is concerned. As some of the respondents observed, consultations, seminars or meetings are usually held on the initiative of entrepreneurs. Such meetings often concern the presentation of specific products or solutions offered by a company and they also focus on establishing rules of cooperation and becoming familiar with mutual expectations. Some respondents notice that sometimes clerks ask them privately for help in solving some problematic situation at the preparatory stage of an inquiry, but since it is not possible for the city hall to ask an entrepreneur for help in an official way, these are single cases. According to the respondents, contacts between cities and entrepreneurs are needed by means of consultations, entrepreneurs can receive guidelines concerning the use of materials, product parameters and new solutions. On the other hand, consultations are sometimes aimed at helping clerks to devise concepts before announcing a contest – determining the needs, consulting concerning the selection of the best form of the project. It happens that entrepreneurs are employed as experts in the process of planning tasks and project evaluation.
“There are some consultations. And what does the city expect of us? There is a strategy for the city development and the city wants us to enter our projects there. This is more at the consultation level, i.e. it concerns the city’s town design – we can take part in this strategy for the development of the city, in terms of architecture and space.” (Entrepreneur) “It sometimes happens that representatives of companies write to us because they will be ordering some bin this year and they would like to know what bins are available in the standard, which one will be more durable, what capacity they have, methods of removing them, emptying them, the resistance of the material, e.g. wood.” (Entrepreneur)

47

3.2. Supporting and promoting entrepreneurs The majority of entrepreneurs fulifling city hall orders in the area of design think that they do not receive support from the city, although various forms of support are known, e.g. contests. Some respondents express an opinion that the policy in big cities involves the creation of a favourable environment for entrepreneurs more than in small towns. A vast majority of entrepreneurs taking part in the qualitative study did not encounter activities involving the creation of entrepreneurship incubators or centres of knowledge, they do not take part in training or workshops for entrepreneurs organized by cities. This can result from the lack of such activities or lack of information about their being addressed to entrepreneurs by city halls. Few respondents think that the training offer is not satisfactory as regards the proposed topics. There are also opinions that entrepreneurs are not treated like partners capable of providing the city with good and needed products or solutions. Problems include the lack of clear rules and guidelines, lack of regulations and exhaustive information, e.g. concerning the implementation of strategy which could result in good cooperation with city halls.
“It is enough to say clearly what expectations you have of your partner. And to observe all rules and principles. And the rules shouldn’t change. If the situation becomes like that, it will be possible to talk about entrepreneurs being supported by cities. It is very important because we also operate in cities, in a part of the city space and we are part of it. Rules of cooperation, the willingness to come to an agreement and understanding are very important for us within the scope I’ve mentioned above. This kind of support is very important for us. At present, it is the way it is. You can’t see any support in this area.” (Entrepreneur)

One-third of company representatives taking part in the study did not notice any activity at all on the part of the authorities of their cities which would support the development of local entrepreneurship. 43% of the respondents declared that such initiatives as exhibitions/fair events/meetings within the sector or creating infrastructure, such as: technology parks and research and development centres do not affect the activity of their companies. However, among the remaining 57%, almost everybody regarded the effect of these activities as positive. This shows how important effective promotion of such undertakings is and how important it is to make entrepreneurs aware of the positive effects of participating in them.

48

Diagram 20

Familiarity with the forms of supporting entrepreneurship organised by city authorities (respondents: entrepreneurs)
Do, according to your knowledge, the city authorities take any actions in areas such as...? (N=91) Exhibitions, fair events, meeting within sector Creating entrepreneurship incubators Creating technology parks Creating research and development centres None of the above 0 10 20 30 19,78% 32,97% 40 50 60 43,96% 39,56% 50,55%

Diagram 21

Opinions on the influence of entrepreneurship support organised by city authorities on respondents’ companies
Do such initiatives influence your company’s activity? (this question was answered by persons according to whom city authorities undertake any of the activities listed above; N=91) No Yes

43%

57%

Diagram 22

Evaluation of the influence of entrepreneurship support organised by city authorities on respondents’ companies (respondents: entrepreneurs)
Is this influence positive or negative? (answers of entrepreneurs who think that such initiatives have favourable influence on the activity of their companies; N=35) 34% 0 Definitely positive 20 40 Rather positive 60 63% 80 Rather negative 3% 100

Source: Own survey

The respondents in the qualitative part of the study, while talking about the positive “noise” around the city (e.g. connected with the city’s striving to become a European capital), thought that it is a kind of promotion, building an image, which has a favourable influence on taking actions by city halls aimed at the development of the city, also in the area of design. This results in a larger number

49

of orders for companies, which translates into higher profits for companies. At the same time, greater completion in the market motivates entrepreneurs to invest in their machinery stock and new technologies, owing to which better products are created, which can be introduced into public spaces in the long run.

3.3. Criteria determining the selection of a place for the company The most important criteria employed by entrepreneurs while deciding on a place for their company (enumerated spontaneously by entrepreneurs in the qualitative part of the study) include:

» »

Good location (good transport, safety, no nuisance for neighbours, possibility of extending the manufacturing plant); Convenient location at international traffic routes – both road and railway – ensuring transport of raw materials and manufactured products;

» Possibility of employing professionals and skilled workers; »
Good prospects for economic development and a good climate for business (business-friendly policy of the city, low operational costs, little competition);

» Ready market.
Also, project implemented by the city attract entrepreneurs and lack of them can discourage entrepreneurs, especially if they conduct their activity locally.
“Do investment projects attract companies? They certainly do. High infrastructural support for entrepreneurs, yes. We decided to establish our company here because of this infrastructure. (...). Investment projects are supported by the development of entrepreneurship. Lack of investments can discourage in a way. It can be seen very clearly – there are problems with access, transport, range – i.e. with technology and communications. Cities encourage other entrepreneurs with their actions, and they, in turn, informally encourage other companies. They certainly do. It influences business development in a given city”. (Entrepreneur)

Criteria, such as: informing entrepreneurs about the city development strategy or planned activities in the area of design development in the city is important, but it does not determine the final results. Cities facilitate the activity of companies because they inform about the needs of the city and can help them with planning. The development of design is important for companies operating in this area because it ensures orders and revenues; however, the activity of companies is not usually limited to actions in a given area, but they look for markets for their products and services all over the country.

50

It was noticed that corporations pay more attention to the attractiveness of the city in the architectural and design aspects, while selecting locations for their offices. Cities ensure access to recreation and culture, they can be more attractive for entrepreneurs in terms of extra-employee benefits. Moreover, entrepreneurs assure that they prefer to stay in an aesthetic, well-designed and functional environment privately, which makes them want to stay at a given place for longer.
“It is nice to see the city flourish. It is about well-tended green areas, renovated buildings, streets, new benches, bicycle paths. The history of a place is remembered, monuments are shown off, the development of IT is also noticeable. It is nice to be surrounded by beautiful things, art, colour and technology, which make life easier. It is good to have somewhere to go to have a chat, a place to run, to go for a swim or to see a football match, to go to an exhibition or vernissage”. (Entrepreneur)

3.4. Cities according to entrepreneurs The results of the quantitative part of the study show that entrepreneurs evaluate the cities in which they conduct their business activity quite harshly as regards elements making up design. Their assessment is particularly negative as far as revitalization of squalid buildings and neglected areas is concerned (38% of negative opinions) and the city’s cultural offer (23% of negative opinions). Elements concerning the employment of interesting solutions concerning the city space and its equipment and their practicality received higher ratings.
Diagram 23

Evaluation of the implementation of city design assumptions in the city of the respondent’s activity (respondents: entrepreneurs)
How do you evaluate the city in which your company operates in respect of...? (N=91) City's cultural offer 5% Practicality of solutions/projects applied in city space 8% 24% 19% 20 40 33% 60 35% 41% 49% 29% 80 33% 30% 18% 5% 21% 16% 9% 3% 1% 4% 1% 100

Interesting solutions/projects 5% concerning city space and its equipment Revitalization/restoration to life 10% of squalid/neglected/disused buildings/areas 0 Definitely well Rather well

Neither well nor badly Rather badly

Definitely badly I don't know/difficult to say

Source: Own survey

Low ratings given by the entrepreneurs are all the more significant as the evaluated areas are of considerable importance, according to the declaration of this group of respondents.

51

Diagram 24

Evaluation of importance of the implementation of city design assumptions in the city of the respondent’s activity (respondents: entrepreneurs)
Please say how important ... is for you as a company’s representative? (N=91) City's cultural offer Practicality of solutions/projects applied in city space Interesting solutions/projects concerning city space and its equipment Revitalization/restoration to life of squalid/neglected/disused buildings/areas 0 Definitely important Rather important 37% 54% 48% 59% 20 40 60 Neither important nor unimportant Rather unimportant 33% 12% 31% 36% 24% 80 13% 4%

4% 5% 5% 7% 5% 2%1% 3% 10% 2% 1% 100

Definitely unimportant I don't know/difficult to say

Source: Own survey

Use of city design and the quality of life of the inhabitants

4.

54

4. Use of city design and the quality of life of the inhabitants
4.1. Cities according to inhabitants Inhabitants participated only in the quantitative part of the project. The majority of the respondents declared that their city was a good place for everyday life. Only one tenth of the respondents had a negative opinion of their city.
Diagram 25

Opinions on the sentence: “The city where I live is a good place for everyday life” (respondents: inhabitants)
Please say to what extent you agree with the statement. Please, use the scale from 1 to 7, where 1 means “I definitely agree” and 7 means “I definitely disagree”. “The city where I live is a good place for everyday life.” 30% 0 1 "I definitely agree" 20 217% 40 3460 5632% 80 10% 8% 1% 2% 100

7 means "I definitely disagree"

Source: Own survey

The results of the study show that inhabitants value a well-thought-out way of organizing the city space. Among those surveyed, nine out of ten persons said this element was definitely or rather important.
Diagram 26

Opinions on the importance of good organisation of public space (respondents: inhabitants)
Please say, how significant it is, in your opinion, for city spaces to be organized in a well-thought-out manner? (N=214) 66,4% 0 Definitely important Rather important 20 40 60 Neither important nor unimportant Rather unimportant 23,4% 80 Definitely unimportant I don't know/difficult to say 7% 1,9% 1,4% 100

Source: Own survey

14% of the inhabitants said that the space in their cities is definitely well-organized, 43% said that it is organized quite well (altogether 54% of positive opinions). Moreover, two elements (out of five), which were the most frequently selected by the respondents as having the greatest influence on the attractiveness of the city from the inhabitants’ point of view, include the organization of the public space and cultural events.

55

Diagram 27

Evaluation of importance of elements of the city design from the point of view of the inhabitants (respondents: inhabitants)
From the list which is going to be read to you, please choose two elements which, in your opinion, have the strongest influence on the attractiveness of your city from the point of view of its inhabitants (N=214) Organization of public space Cultural events connected with city space aesthetics Public transport City information system City furniture 0 10 20 22% 30 40 50 60 37% 34% 48% 52%

Diagram 28

Evaluation of respondents’ city in terms of the organisation of public space (respondents: inhabitants)
How do you evaluate your city as regards city space organization? (N=214) 14% 0 Definitely well Rather well 20 43% 40 60 Neither well nor badly Rather badly 28% 80 11% 2% 1% 100

Definitely badly I don't know/difficult to say

Source: Own survey

In this context, it is worth looking at the quantitative results of the study in the city halls (below) – nearly 1/5 of the clerks taking part in the study gave very good ratings to the organization of the city space in their towns, and over a half of them said it was organized rather well (altogether 71% of positive opinions).
Diagram 29

Evaluation of respondents’ city in terms of the organisation of public space (respondents: municipal clerks)
How do you evaluate your city as regards city space organization? (N=97) 19% 0 Definitely well Rather well 20 40 Neither well nor badly Rather badly 52% 60 23% 80 7% 100

Source: Own survey

Inhabitants gave particularly high ratings to their cities as regards the cultural offer (over a half of positive opinions). Also, the practicality of the solutions

56

applied in the city space (e.g. parks, playgrounds, city furniture, city information system) is well evaluated by them (nearly a half of positive opinions). Elements concerning the employment of interesting solutions concerning the city space and its equipment and the revitalization of squalid buildings and neglected areas received the lowest ratings.
Diagram 30

Evaluation of importance of the implementation of city design assumptions in the city of the respondent’s residence (respondents: inhabitants)
Please say how you evaluate your city in respect of...? (N=214) City's cultural offer Practicality of solutions/projects used in city space Interesting solutions/projects concerning city space and its equipment Revitalization/restoration to life of squalid/neglected/disused buildings/areas Definitely well Rather well 12% 9% 10% 26% 41% 34% 29% 40 30% 60 38% 21% 80 37% 22% 34% 8% 3% 4%

10% 2% 2% 9% 4% 6% 8% 3% 100

20 0 Neither well nor badly Rather badly

Definitely badly I don't know/difficult to say

Source: Own survey

4.2. Relationship between the inhabitants’ standard of living and the design condition of the city In the opinion of all architects and designers, there is a relationship between the conditions of the city’s design offer and the inhabitants’ standard of living. This relationship consists in actions aimed at improving the quality of life of the inhabitants and social relations by creating an aesthetic, functional and comfortable environment. The role of the design sector in the improvement in the inhabitants’ standard of living is provision of projects created for future users (functional and aesthetic values). Some inhabitants’ resistance to funding activities of this sector and their expectations that budget funds will be used for other projects beneficial for the inhabitants (e.g. improvement in the condition of the road infrastructure) is an important topic here.

57

Tasks which should be performed by the design sector for the inhabitants’ standard of living to increase include:
According to architects and designers According to entrepreneurs

Society’s education in the area of design; Influencing the improvement in the urban infraParticipation of representatives of the design sector structure, e.g. lighting of the city, better quality of in the social dialogue and building social aware- construction industry; ness; Actions for the city information system; Creating good models by showing and promoting designing, taking into account the financial situgood examples; ation and looking for sources of funding for their Cooperation of the design sector with the public actions; sector in order to introduce new ideas. Taking into account new technologies in the designing process; Cooperation with the city to introduce their ideas.

The quantitative study showed that the ratings given by the city authorities and by inhabitants are consistent as regards significant elements. Both groups were asked about the importance of the same elements – the table contains a comparison of the percentage values of answers: “definitely important” and “rather important”.
City halls How important is it for the city authorities that there are ... in your city City furniture Facilities for disabled people City information system, 99% (75% definitely and 24% rather) 96% (73% definitely and 23% rather) 95% (74% definitely and 21% rather) Inhabitants 5) How important is it that there are ... 99% (75% definitely and 22% rather) 94% (80% definitely and 14% rather) 95% (74% definitely and 21% rather)

At the same time, a considerable discrepancy can be observed between the clerks’ and inhabitants’ opinions as regards the degree of satisfying the inhabitants’ needs. The clerks were more often convinced that the needs of the inhabitants regarding design have already been satisfied. The results of the inhabitants’ study show that there are numerous areas requiring greater involvement on the part of the city authorities in design improvement both as regards the number of the individual elements in the city space and their level.

5) How important is it for the city to have... 1. objects intended for everyday use by the inhabitants (such as benches, street lamps, waste bins, bus shelters) 2. a city information system (e.g. address and direction plates, information about street patrons, important places) 3. facilties for people having difficulty moving around (e.g. disabled people, mothers with small children) 4. public spaces open to all inhabitants (e.g. parks, playgrounds) The questions were rotated.

58

Diagram 31

Opinions on the satisfaction of inhabitants’ needs concerning city design (respondents: municipal clerks)
To what extent, in your opinion, have the needs of the inhabitants regarding design been satisfied in your city... (N=97) Places accessible for everybody City furniture Facilities for disabled persons 4% City information system 0 Definitely satisfied Rather satisfied 23% 20 40 Neither satisfied nor unsatisfied Rather unsatisfied 33% 25% 50% 56% 60 80 Definitely unsatisfied I don't know/difficult to say 53% 39% 13% 51% 13% 21% 2% 1% 1% 1% 5% 1% 1% 6% 1% 1% 100

Diagram 32

Opinions on the sufficiency of elements of city design in public space (respondents: inhabitants)
Are there, in your opinion, a sufficient number of ... (individual elements) or not? (N=214) Places accessible for everybody City furniture 9% 24% 23% 0 Definitely yes Rather yes 20 Neither yes nor no Rather not 40 21% 34% 28% 52% 60 39% 18% 18% 26% 25% 13% 80 Definitely not I don't know/difficult to say 16% 5% 13% 16% 1% 1% 2%

Facilities for disabled people 5% City information system

9% 2% 1% 100

Diagram 33

Opinions on the quality of elements of city design in public space (respondents: inhabitants)
Are ... (individual elements) inhabitant-friendly, well-designed and well-organized or not? (N=214) Places accessible for everybody City furniture Facilities for disabled people City information system 0 Definitely yes Rather yes 17% 15% 12% 16% 20 Neither yes nor no Rather not 44% 46% 52% 40 60 49% 22% 22% 21% 80 Definitely not I don't know/difficult to say 18% 12% 16% 10% 3% 1% 4% 1% 5% 5% 7% 1% 4%

100

Source: Own survey

59

4.3. There are no regular surveys concerning the needs of inhabitants and entrepreneurs in the area of city design. The results of the qualitative part of the project show that dedicated research of the inhabitants’ needs as regards design is very rare. Unfortunately, it sometimes happens that questions about solutions in this area appear in studies devoted to other issues, but these are incidental cases concerning particularly important projects in which the local community can become involved (e.g. public squares, city furniture connected with cycling, etc.). It is possible that city halls use results of research performed by other institutions, e.g. by research centres. Research of needs, if it is conducted, is performed by city halls themselves or ordered to a specialized company. At the same time, the results of the quantitative part show that as many as 83% of the city halls try to become familiar with the inhabitants’ needs in the area of design in various ways. For this purpose, city halls organize meetings with inhabitants (69%), send surveys (30%) and also use other methods of getting information (75%), these usually include: the Internet (24 opinions), the press (12 opinions), housing estate boards/councils (10), social consultations (9) and releasing plans for review (7 opinions).
Diagram 34

Becoming familiar with inhabitants’ needs as regards design and organisation of city space (respondents: municipal clerks)
Does the city hall try to become familiar with the inhabitants’ needs in the area of designing and organizing the city space or not? (N=97) 83% 0 Yes 20 40 No 60 80 I don’t know 11% 6% 100

Diagram 35

Forms of becoming familiar with inhabitants’ needs as regards design and organisation of city space (respondents: municipal clerks)
How? Please list all methods used by the city hall. (answers of respondents who answered yes to the previous question; N=80) Meetings with inhabitants Paper surveys Other 0 10 20 30 40 50 60 70 30% 75% 80 69%

Source: Own survey

60

In the opinion of 64% of the inhabitants who took part in the study, the city authorities showed interest in their problems and needs as regards designing and organizing city spaces, however, nearly 1/3 of the respondents does not feel the interest of the authorities. At the same time, as many as 94% of the inhabitants feel that such consultations are needed.
Diagram 36

Opinions on the city authorities’ interest in the problems and needs of inhabitants in the area of designing and organising city space (respondents: inhabitants)
In your opinion, are the city authorities interested in inhabitants’ needs and problems as regards the design and organization of city spaces or not? (N=214) 17,8% 0 Definitely yes Rather yes 20 46,3% 40 Rather not Definitely not 60 23,8% 80 7,5% 4,7% 100

I don't know/difficult to say

Diagram 37

Evaluation of the usefulness of consultations of city halls with inhabitants (respondents: inhabitants)
In your opinion, are consultations of city halls with inhabitants as regards the design and organization of public spaces needed or are they unnecessary? Please, use the scale from 1 to 4, where 1 means “they are definitely unnecessary” and 4 means “they are definitely needed”. (N=214) 62,6% 0 Definitely needed Rather needed 20 40 Rather not needed Definitely not needed 60 30,8% 80 2,8% 1,4% 2,3% 100

I don't know/difficult to say

Source: Own survey

On the other hand, the measurements of satisfaction from life in the city (e.g. barometers) are performed a bit more often, but they are devoted to design solutions only to a small degree. According to the respondents, this is caused by:

» The clerks’ lack of time to perform such research; » No information exchange between clerks about actions in this area and the
lack of an organizational unit responsible for this area;

» The lack of possibility of adopting corrective actions to the submitted needs of the
inhabitants, which, according to some people, makes the research redundant. It has been frequently emphasized that city halls monitor the effectiveness of their activity in the area of implementing design solutions, analyzing reports from the media which analyze the effects of the work of municipal clerks.

61

“The city hall analyzed the needs of the inhabitants, but I have the impression that this does not apply to design. I miss this because we should create a mechanism aimed at finding out what inhabitants think in many cases in our attempts to meet the inhabitants’ needs. Decisions made should take into account the preferences of the inhabitants.” (City hall employee) “We perform cyclical surveys of the quality of life in the city. They concern numerous subjects – safety, quality of life, quality of transport, but they are not studies devoted to urban design.” (City hall employee) “Our actions are always monitored by the local newspaper. Some suggested solutions are described. We always know, on an ongoing basis, whether the inhabitants like it or not really. (…) If new projects are organized or implemented which have been ordered by the city hall, journalists present their opinion and comments. And then you can read on the Internet what people think about it.” (City hall employee) “We try to follow these guidelines as far as it is reasonably possible. If there is something wrong, we try to investigate the problem and understand what was negatively received and what was positive and to draw some conclusions from it.” (City hall employee)

Also, the results of the qualitative part of the project show a lesser interest on the part of the city halls in finding out the inhabitants’ satisfaction from the changes introduced in the city space – one in four city halls does not take actions aimed at becoming familiar with the opinion of inhabitants on this matter.
Diagram 38

Finding out inhabitants’ opinions concerning the evaluation of changes introduced in city space by city halls (respondents: municipal clerks)
Does the city hall try to become familiar with the inhabitants’ opinions on the changes introduced in the city space? (N=97) 60% 0 Yes 20 40 No 60 26% 80 14% 100 I don't know/difficult to say

Source: Own survey

Conditions for developing design in cities

5.

64

5. Conditions for developing design in cities
5.1. The main barriers and difficulties in design implementation, designing and project implementation. It results from the statements of the designers surveyed, entrepreneurs and municipal clerks that main barriers and difficulties encountered in the process of design strategy implementation, designing and project implementation include:

» Financial limitations on the part of city halls, which result in failure to take
action;

» Limitations

concerning the selection of contractors and designs resulting from the Public Procurement Act, as a result of which inappropriate criteria of selection are adopted (the lowest price) and badly organized contests or tenders discouraging potential contractors from taking part in them; resulting from its application, and, as a result, the need to put emphasis on design and constant cooperation with designers and architects, e.g. in the aspect of determining contest conditions, planning of undertakings, assessment of solutions.

» The clerk’s lack of knowledge and awareness about design and possibilities

Architects and designers as well as entrepreneurs also emphasize:

» Failure to refine the conditions of contests or tenders – too short order fulfilment
times and unrealistic expectations at the contest stage (e.g. preparation of the full concept with materials) or implementation – ill-considered final effects;

» The clerks’ focus on formalities, bureaucracy requiring from entrepreneurs
preparation and submission of a large number of documents;

» Bad communication with authorities/lack of information flow, e.g. about criteria taken into account by the tender committee;

» Lack of knowledge about society’s needs in the area of investment projects,
including design (no research). Both clerks and architects/designers also pay attention to the quality of craftsmanship below the expectations or introduction of modifications by contractors without the approval of the city hall and the designer responsible for the concept. Other barriers and difficulties include:

65

According to clerks – Certain dislike in society for design activity undertaken from public funds (resulting from lack of knowledge about its role and benefits for the users) – this is against the results of quantitative study, the difference may result from the clerk’s lack of knowledge about the inhabitants’ needs; – Lack of a broad market offer (no base consisting of entities specializing in design); – Insufficiently educated market (relatively poor offer, lack of consolidation of the environment); – Problem with selecting contractors (contractors are not interested in all announced contests, which necessitates changes of deadlines or employing contractors who not necessarily are capable of proposing the most interesting variant that can meet the ordering party’s expectations; improper preparation of the contest by the city hall can be the reason for such a situation, e.g. at the stage of announcement preparation); – No guidelines or formal criteria which would facilitate taking decisions about the introduction of some solutions into the city space, e.g. in the aspect of combining modern forms with historic ones; – Submission of poorly prepared bids by contractors, which extends the deadlines for the procedures and delays completion.

According to architects and designers – Too few contests, compared to tenders in which the price is the most important criterion and there is no creativity and competence criterion; – Not taking into account opinions of specialists, e.g. the Chamber of Architects or the Institute of Industrial Design, in the case of protest in badly formulated tenders; – No strategic wellthought-out action (random actions); – No effective procedure of patenting ideas, which is why it is better to work for private investors guaranteeing the protection of the project; – Contractor’s failure to comply with project guidelines.

According to entrepreneurs – Lack of consistent rules of cooperation with entities administrating public budgets.

“I think that the main problem lies in the financial barrier – numerous projects cannot be implemented simply because there is no money to do so. Some projects have a cultural influence and raise the level of awareness among decision-makers, contractors and users. And they can be a model for the implementation of other projects, e.g. revitalization of the Grzybowski Square where there are a lot of designers and specially prepared elements of equipment.” (City hall employee) “Perhaps entities connected with design should reach inhabitants or city hall representatives in a more effective way. I don’t mean young people because they are sufficiently educated and developed to know that such things as uniform design are expected in a city these days. The awareness of some city authorities that such actions will raise the quality of life of the city inhabitants is too low here”. (City hall employee) “These are all some local, random actions. What’s going on at city halls largely depends on the activity of local professionals and the willingness of individual clerks and not on some reasonably implemented own policy.” (Entrepreneur) “At the level of discussion and dialogue with these clerks who do not quite understand how important the design and the quality of an implemented project is, how important it

66

is for the entire society, because they see it from the angle of rigid rules which they use, because, as I said before, a clerk’s task is to execute a plan with the lowest expenses and that’s the problem. There are design projects, but they are all implemented using the lowest funds, unfortunately.” (Architect/designer) “Lack of skills due to lack of awareness of what designing is, lack of awareness concerning the entire designing procedure, these contests – even if they do appear – they are organized with improper frequency. Criteria for participation in these contests are created in a way preventing some people, who are competent and have participated in various projects, from taking part in them, because they can see that this project cannot be successful. (...) And if they organize a city information tender, they want you design everything. (...) Nobody can afford it simply. Nobody who works hard in this profession and has orders, which means that they know what they are doing, will take part in it, because they simply cannot pay for it. As a result, we steer clear of a lot of these contests. They are badly organized. Either some crazy deadlines are quoted or you have to present several concepts.” (Architect/ designer)

5.2. The clerks’ needs and expectations of city hall activity to use design solutions in a more effective way Actions mentioned by the respondents which would make it possible for city halls to use design solutions more effectively include:

»

Society’s education and activation in the area of design by, e.g. organization of exhibitions/workshops, taking actions aimed at changing the perception of design by inhabitants; shops) and striving to increase their awareness that they should cooperate and consult specialists and entrepreneurs active in this sector about design;

» Education of clerks in the area of design (in the form of training and work-

» Exchange of information between entities involved in design-promoting activity, e.g. organization of seminars in which people interested in the introduction of good solutions improving the quality of social life could participate (decision-makers and designers);

» »

Organization of larger number of contests with assessment criteria for projects with aesthetic value – not only the price; Creating a competent unit having appropriate legal tools responsible for city design, which would give its opinion on city hall plans and would participate in project assessment, taking into account the aesthetics and needs of the city.

67

Representative of city halls and the environment of architects and designers draw particular attention to the importance of cooperation of city halls with universities and students of design-related majors. Both clerks and entrepreneurs emphasize the necessity of precise specification of city hall expectations of the bidders and the final effect, e.g. defining the style of the design. Other suggestions include:
According to clerks – Legal regulations of guidelines on public space activity. According to architects and designers – Striving to create legal regulations which would oblige the investor to use services of a professional designer, as far as small forms or landscape architecture are concerned (the way it is for architectural services); – Ensuring a dialogue between sectors, institutions and teams appointed by the city to help to determine criteria for project selection and ensure a more effective implementation of the process. According to entrepreneurs – Defining the vision of city activity in the area of design and its consistent implementation outside political influences; – Determination of realistic investment budgets; – Accurate formulation of expectations of bidders; – Conducting studies of needs in the area of design (so that manufacturers can respond to them); – Introduction of electronic document circulation.

“Talks in the form of free discussion with specialist companies could increase the awareness of persons that take part in the selection of these solutions – improve the dialogue and combine competences of various specialist companies with teams selecting the solutions of these projects and looking for solutions together to find out how to do it the best way. But this should be open and according to the selection of criteria which clearly show which solution is the most beneficial. And the cheapest solutions are not necessarily the best.” (Architect/designer) “The subject has to be formulated in a precise manner. There is always very little time and this should be better thought out by the city hall. Realistic conditions appropriate for the task, are appropriately selected and formulated. This is so that the work coming back to them in the form of concepts/proposals is actually well done. The city hall should present fuller information – what they expect and what they want to get.” (Architect/designer) “One should start from determining the policy, i.e. the expectations of the environment of city spaces – opening to inhabitants. You have to open to numerous environment because inhabitants also include universities, institutes, entrepreneurs, artistic circles, other institutions, which are capable of sharing their expert knowledge in a professional way and showing the direction. Let’s call it social consultations – expectations of social space development. It is possible to build good developmental policy on such knowledge. It should be long-lived and apply to the space, to the character of the city. And it should be implemented, regardless of the fact who, where and when and how will manage it.” (Entrepreneur)

68

5.3. Assessment of design in Polish cities All representatives of city halls taking part in the study underlined that although there were areas in their cities whose design required improvement, positive changes could be seen, as a result of actions taken so far, e.g. introduction of the city information system, the use of better quality, modern city furniture placed at places intended for everyday use, revitalization of old facilities, making rest and recreation places available where attractive designs have been used. Warsaw and its city information system and revitalization of Krakowskie Przedmieście were quoted as an example of a city which uses design successfully.

5.4. Examples of Polish and European cities where the use of design is exemplary Cities which can be a model in the area of design mentioned by respondents representing city halls are distinguished by their architectural and spatial order, effective combination of old historical forms with contemporary solutions, unification of functional forms and decorative elements of buildings, colours – small and large architecture as well as design details following the same patterns. In the respondents’ opinion, such cities include Paris, Amsterdam, Birmingham, Barcelona, German, Swiss and Scandinavian cities. Cracow and Wrocław are Polish cities which were given as examples, apart from Warsaw.
“The modernization of Krakowskie Przedmieście in Warsaw is a model for us. It is quite commonly treated as a positive example. (City hall employee) “These are solutions connected with visual identification of this city [Amsterdam]. Everything happens in the city space – the character and the details. But even details which appear, for example, on hydrants or drain covers or wherever are consistent and represent the same branding thought. And this is definitely a model for me which I would like to achieve.” (City hall employee)

5.5. City development vision Clerks taking part in the study hoped that in a few years their cities would be generally more ordered in terms of architecture and design, not only in the area of some designated districts or streets. They would like interesting and wellthought-out design in the form of original projects to be one of the elements of integrated city development becoming part of the city space and determining its aesthetics and creating a consistent image of the city.

69

Actions to be taken include:

» Revitalization

and modernization of important public utility facilities (e.g. railway stations);

» Introduction of city information systems; » Development of green areas; » Providing city furniture to cities or parts of them; » Defining rules of city advertisement placement to order the city in this area.
“I would like the city to have equipment and small architecture elements of the highest quality and I would like people to say that there is a demand for such solutions in our city. I would like the graphics that surround us to be a proof of artistry and top human skills in this area.” (City hall employee)

Annex – good practice: examples of designs/programmes in the area of design use in the strategies for city development for specific purposes (qualitative study)

6.

72

6. Annex – good practice: examples of designs/programmes in the area of design use in the strategies for city development for specific purposes (qualitative study)
Examples of designs/programmes in the area of design use in the strategies for city development for recreational purposes – according to clerks:

» Development

of waterfront recreational areas – development of riverside areas, e.g. boulevards, city beaches, recreational centres with water sports facilities; Creation of new and revitalization of existing city parks – by introducing special lighting elements or elements of equipment with higher architectural standards; Creating bicycle paths and infrastructure connected with bicycle traffic (designing bicycle stands); Creating places for doing sports, e.g. climbing walls, skate parks.

»

» »

“The project of transforming Vistula boulevards, including recreational elements, architectural forms, details, city furniture was very important because this concept was selected in the contest, and not another one. This design obviously serves recreational purposes. Special lighting elements and equipment elements are introduced during revitalization of the existing city parks which have higher architectural and design standards. These are not elements which were the cheapest or the most effective, but such where the form was significant.” (City hall employee)

Examples of designs/programmes in the area of design use in the strategies for city development for recreational purposes – according to architects and designers:

» France: city parks – thematic and diversified – city squares, green areas, e.g.
Park La Violet, Park Citroen;

»

Spain (Barcelona): city squares, quays, seaside promenades using interesting architectural and design forms, such as: steps, fountains;

» Budapest: city square situated below the street level allowing for night life; » London: revitalization of embankments and ports, parks, squares, interesting
solutions in individual districts, e.g. an area in the city painted one colour;

73

» Munich:

recreation within city structures – green cinema, a place for all kinds of activity (sports zone, dance zone). Suburban recreational zone, thanks to which inhabitants do not have to drive 100 km to rest in attractive surroundings; Canada: Wonderland Amusement Part.

»

Examples of designs/programmes in the area of design use in the strategies for city development for cultural purposes – according to clerks:

»

Construction or revitalization of cultural facilities, such as: facilities for orchestras, operas, theatres and amphitheatres, museums, libraries, book collections, art galleries; Organization of festivals, e.g. audiovisual arts; Street art projects, e.g. painting murals under the city’s auspices.

» »

Examples of good solutions in the area of design use in the strategies for city development for cultural purposes – according to architects and designers:

» Warsaw: Warsaw Rising Museum, Royal Castle; » New York: MOMA museum – as an example of an interesting architectural
design;

» Wrocław: Contemporary Museum, concert hall; »
Scandinavia: open-air opera or concert hall as a facility for visitors, which integrated into the landscape with waterfront location;

» London, New York, Paris – happenings using interesting design forms.
Examples of designs/programmes in the area of design use in the strategies for city development for removing barriers to disabled people – according to clerks:

» Introduction of street and pavement surface elements helpful for people with
visual impairment;

» Designing city furniture and other small elements (e.g. blocking posts), ensuring safety and comfort to the disabled – primarily for the visually impaired or those suffering from motor dysfunctions – following consultations with the environment of disabled people;

74

» Introduction

of public transport vehicles (buses) adapted to the needs of wheelchair users (low floors, elements facilitating the entry of wheelchairs); of a city information system taking into account the needs of disabled people;

» Introduction » Ensuring

accessibility of public utility buildings by adjusting the levels in public spaces (introduction of ramps, adjusted steps, lifts).

Examples of good solutions in the area of design use in the strategies for removing barriers to disabled people – according to architects and designers include: modern ramps, attractive steps and ramps harmonizing with the city’s architecture (Switzerland, Germany, London, New York, Amsterdam, Haffen City in Hamburg). Examples of designs/programmes in the area of design use in the strategies for city development for the activation of young people, elderly people, socially excluded groups according to clerks:

» Design projects of playgrounds and parks using new design and spatial forms; » Lifts leading to underground passages; »
Centres promoting creation of arts and the presence of culture in public spaces.
“People who used to be excluded, for example parents with small children in prams or the elderly, could not reach all places. Elements of public transport and their design are targeted at this group of people.” (City hall employee) “We have made designers refine the architectural and design form of lift shafts and kiosks which can be seen from the outside, apart from ensuring functional and technically efficient elements.” (City hall employee)

Examples of designs/programmes in the area of design use in the strategies for activation of various social groups – according to architects and designers:

» Paris with a lot of facilities connected with social activity. Theme parks as
a response to the needs of the local community;

» Düsseldorf

– two-level riverside boulevard, which is a resting place and a place for event organization;

75

» Warsaw

– revitalized park in Grochów with room for various age groups, equipped, for example, with gymnastic equipment for the elderly; children and equipment for doing sports intended for the elderly.

» Portugal – a large, waterfront park square – a science park with facilities for