Να καταργθκοφν τα κόμματα;

(Μικρι κεωρθτικι δοκιμι.)
Σρίτθ, 29 Νοζμβριοσ 2011

Θεόδωροσ Ι. Ζιάκασ

Θ αίςκθςθ ότι τα κόμματα ζχουν χρεοκοπιςει, προκαλεί ςκζψεισ και ςυηθτιςεισ για
τθν "κατάργθςι" τουσ. Όχι μόνο ςε μασ, που μασ ζχουν ρθμάξει κυριολεκτικά, αλλά
και "αλλαχοφ". Είναι όμωσ θ "κατάργθςθ" μια ορκι και εφικτι πρόταςθ; Ασ τθν
εξετάςουμε.
1. "Αναγκαίο κακό";
Από άποψθ αρχισ δεν τίκεται ηιτθμα. Κανονικά θ φπαρξθ κομμάτων κα ζπρεπε να
απαγορεφεται. Διότι, όπωσ ζγραφε θ ΢ιμόν Βζϊλ: "Αν εμπιςτευόμαςταν ςτο
διάβολο τθν οργάνωςθ τθσ δθμόςιασ ηωισ, δεν κα μποροφςε να φανταςτεί τίποτα
πιο ευρθματικό". -Προκειμζνου, εννοείται, να κάνει τθ ηωι μασ Κόλαςθ.
Θ απόδειξθ τθσ κζςθσ αυτισ δεν ςτοιχειοκετείται μόνο από τθν εμπειρία, αλλά και
από ακλόνθτουσ ςυλλογιςμοφσ, ςαν αυτοφσ που αναπτφςςει θ γαλλίδα φιλόςοφοσ
ςτο βιβλίο*1+ που παρουςιάςαμε ςτισ 14-11-2011 ςτον "Αρμό". ΢τθν πράξθ όμωσ
δεν λαμβάνεται υπόψθ, οφτε θ ςυςςωρευμζνθ αρνθτικι εμπειρία οφτε θ
απορριπτικι κεωρθτικι βάςανοσ. Ο λεγόμενοσ "ρεαλιςμόσ" επιβάλλει τθν αποδοχι
των κομμάτων, με το καταλυτικό επιχείρθμα ότι "δεν υπάρχει τίποτα καλφτερο".
΢ε ζνα πρϊτο επίπεδο, οι "ρεαλιςτζσ" επικαλοφνται το γεγονόσ ότι, ωσ κεςμόσ, τα
κόμματα ςυγκροτοφν το πολιτικό ςφςτθμα του ςφγχρονου πολιτιςμοφ, τθσ
Νεωτερικότθτασ. Δεν είναι τυχαίο που δεν υπιρχαν, λζνε, ςε κανζναν
προγενζςτερο πολιτιςμό. Παράλλθλα, επιςθμαίνουν με νόθμα, πωσ όπου ςυνζβθ
να καταργθκοφν τα κόμματα, είχαμε το χειρότερο: ςτρατιωτικζσ Χοφντεσ.
΢ε ζνα δεφτερο επίπεδο, αμφιςβθτοφν ακόμα και τθ κεωρθτικι δυνατότθτα για κάτι
καλφτερο.

Απορρίπτουν

π.χ.

τθν

προνεωτερικισ-ελλθνικισ

εμπνεφςεωσ

"αμεςοδθμοκρατικι" πρόταςθ. Είτε γιατί είναι "ανεφάρμοςτθ" ςτα ςφγχρονα
πολυάνκρωπα εκνοκρατικά ςφνολα είτε γιατί "δεν προςτατεφει τθ μειοψθφία"!*2+
Όςο για τθ δυνατότθτα μετα-νεωτερικισ εναλλακτικισ λφςθσ, αυτι απορρίπτεται εκ
1

προοιμίου, με το επιχείρθμα ότι δεν υπάρχει τίποτα "πζρα από τθ Νεωτερικότθτα".
Σίποτε που να μπορεί να τεκεί ωσ "νεϊτερον" του "νεωτερικοφ".
Κοντολογίσ: Αν δεν κζλετε να ςτερθκείτε τον αγαπθμζνο ςασ νεωτερικό πολιτιςμό
και να επιςτρζψετε ςτον Μεςαίωνα, πρζπει να δεχκείτε το κομματικό πολιτικό
ςφςτθμα. Ζςτω και ςαν "αναγκαίο κακό"!
2. Η νεωτερικότθτα των κομμάτων
"Ι κόμματα λοιπόν ι χοφντα"! Είναι όμωσ ζτςι;
Θ τρζχουςα εμπειρία διαψεφδει το "δίλθμμα". Για τα μεν μονοκομματικά
ςυςτιματα (Κίνα, Β. Κορζα, Μπάακ κ.ά.) αμζςωσ και αυτονοιτωσ. Για δε τα
πολυκομματικά, εμμζςωσ πλθν δυςνοιτωσ. Παράδειγμα: το δικό μασ ι το ιταλικό
πολυκομματικό ςφςτθμα, για να μθν αναφζρουμε τα επιπζδου ςυμμοριϊν
ανατολικοευρωπαϊκά. Επειδι όπωσ είπαμε, θ εμπειρία μόνο δεν μετράει, αλλά
χρειάηεται και θ βακφτερθ λογικι κατανόθςθ, καλόν είναι να εμβακφνουμε ςτθ
ςχζςθ κομματικοφ πολιτικοφ ςυςτιματοσ και Νεωτερικότθτασ.
Παρατθροφμε, κατ' αρχάσ, ότι θ δυναμικι του κοινωνικοφ πεδίου εμφανίηει πάντοτε
μιαν οιονεί "δικι του βοφλθςθ", παραγόμενθ από τθν "ετερογονία των ςκοπϊν",
ιγουν τισ εκοφςιεσ και ακοφςιεσ ςυνζπειεσ των ατομικϊν αποφάςεων. ΢αν τθ
"ςυνιςταμζνθ" ςτθ Μθχανικι, όπου ζνα ςφςτθμα πολλϊν δυνάμεων κινείται πάντα
ςε άλλθ κατεφκυνςθ από κείνθ που δείχνει θ κάκε μία χωριςτά. Αυτι βζβαια δεν
είναι παρά μια φυςιοκρατικι ερμθνεία. Τπάρχουν και μεταφυςικζσ ερμθνείεσ,
αρκετά αξιοςζβαςτεσ: "άλλαι μεν βουλαί ανκρϊπων άλλα δε Θεόσ κελεφει".[3]
Ανεξαρτιτωσ, πάντωσ, των ερμθνειϊν (εννοθματϊςεων) τθσ διττισ ςυνκικθσ
"αυτονομία του ςυλλογικοφ / ετερονομία των ςυνιςτωςϊν του", το κζμα είναι ότι
τα πολιτικά ςυςτιματα γεννϊνται από τθν ανάγκθ των κοινωνικϊν δρϊντων να
"ςυλλάβουν" και να κζςουν "υπό ζλεγχο" τθν "βουλθτικι" αυτονομία του
κοινωνικοφ πεδίου. Με ςκοπό "να τθν κάνουν δικι τουσ". Να τθν "ηζψουν", κατά
κάποιον τρόπο, ςτθν υπθρεςία αυτοφ, που ςιμερα λζγεται "γενικό ςυμφζρον". Σο
οποίο και ςυγχζουν, εν γζνει, με το "δικό" τουσ (μερικό) ςυμφζρον, όπωσ φυςικά οι
ίδιοι το αντιλαμβάνονται. Θ δικι τουσ όμωσ "παρζμβαςθ", απλϊσ προςκζτει μια
ακόμα δφναμθ ςτο ςφνολο των δυνάμεων, κάνοντασ τθ "ςυνιςταμζνθ" να

2

διαφεφγει και πάλι! Οπότε, θ όποια "επιτυχία" τουσ, μζςω του όποιου πολιτικοφ
ςυςτιματοσ, είναι πάντοτε ελλειμματικι...
Δυςτυχϊσ ι ευτυχϊσ, θ αντίκεςθ ατομικοφ/ςυλλογικοφ δεν επιδζχεται
"κατάργθςθ", αλλά απλϊσ εννοθμάτωςθ / κζςμιςθ. Γι' αυτό άλλωςτε θ Λςτορία
είναι πάντοτε "ανοιχτι" και απροκακόριςτθ. Ο επιτυγχανόμενοσ πάντωσ βακμόσ
"ςφλλθψθσ" τθσ "αυτονομίασ του ςυλλογικοφ" υπολαμβάνεται, εν γζνει, ωσ
"δείκτθσ" κεκτθμζνθσ ατομικισ και ςυλλογικισ ελευκερίασ.
Μποροφμε, ςτθ βάςθ αυτι, να διακρίνουμε τρεισ γενικοφσ τφπουσ πολιτικοφ
ςυςτιματοσ. Ο πρϊτοσ και αρχαιότεροσ, είναι των κολεκτιβιςτικϊν πολιτιςμϊν,
όπου θ "βουλθτικι" αυτονομία του κοινωνικοφ πεδίου ταυτίηεται μυκικά με τθ
κζλθςθ του ελζω Κεοφ Μονάρχθ και "ςυλλαμβάνεται" μζςω του χαρακτθριςτικοφ,
ς' αυτοφσ τουσ πολιτιςμοφσ, πυραμιδοειδοφσ-δεςποτικοφ "πολιτικοφ" ςυςτιματοσ.
Πλθςιζςτερα ςε μασ παραδείγματα είναι θ αρχαία Αίγυπτοσ, θ αρχαία Βαβυλϊνα
και αργότερα, μετά τθν κατάλθψθ τθσ ρωμαϊκισ Δφςθσ από τα νορδικά φφλα, θ
φεουδαρχικι Ευρϊπθ. Ο δεφτεροσ και ο τρίτοσ τφποσ, είναι εκείνοσ των
ατομοκεντρικϊν*4+ πολιτιςμϊν: του ελλθνικοφ και του νεωτερικοφ. Όπου, ςτθ μεν
ελλθνικι εκδοχι, θ αυτονομία του ςυλλογικοφ "ςυλλαμβάνεται", μζςω τθσ
υποκατάςταςθσ τθσ κοινωνικισ δυναμικισ, με τθν εννόμωσ βουλευόμενθ Εκκλθςία
του Διμου. Ενϊ ςτθ νεωτερικι εκδοχι, όπου λόγω καταςτατικισ ιδιωτείασ, θ
κοινωνία δεν ςυγκροτείται ςε Διμο, τον ρόλο του Διμου τον παίηει το εκάςτοτε
κυβερνϊν

κόμμα,

το

οποίο

και

"αντιπροςωπεφει"

τθν

κοινωνία.

Θ

"αντιπροςϊπευςθ" χορθγείται από τθν ιδιωτεφουςα κοινωνία εν είδθ "χρίςματοσ",
κατά τθν εκλογικι διαδικαςία.*5+
Μίλθςα για "καταςτατικι ιδιωτεία" τθσ νεωτερικισ κοινωνίασ, διότι θ ειδοποιόσ
διαφορά του νεωτερικοφ πολιτιςμοφ ζγκειται ςτο ότι: Ωσ ανκρωπολογικό φορζα
του ζχει το Άτομο, το οποίο: α) Είναι υπαρκτικϊσ προςανατολιςμζνο ςτθν
"ελευκερία τθσ ιδιωτικισ απόλαυςθσ". Και β) οιςτρθλατοφμενο από τον
"τεχνολογικό μεςςιανιςμό" του, διαμεςολαβεί τισ κοινωνικζσ ςχζςεισ με
απρόςωπα "ςυςτιματα".*6+ Θ εμμονι αυτι, ςτθν Ιδιωτεία, αφ' ενόσ και ςτθ
μετατροπι τθσ κοινωνίασ ςε Τεχνοςφςτθμα, αφ' ετζρου, είναι ςαφϊσ το
"οντολογικό" πλαίςιο του κομματοπαγοφσ πολιτικοφ ςυςτιματοσ.

3

΢τθ Νεωτερικότθτα τα κόμματα υφίςτανται ωσ πολιτικό ςφςτθμα. Τπ' αυτι τθν
ζννοια είναι αποκλειςτικϊσ νεωτερικό φαινόμενο. Δεν υπιρχαν πριν. Φατρίεσ,
παρατάξεισ, μυςτικζσ εταιρείεσ, υπιρχαν πάντοτε. Ο Κουκυδίδθσ π.χ. μιλά με
ανεπανάλθπτο τρόπο, για το "εταιρικόν", που επιτρζπει το "απροφαςίςτωσ
τολμάν".*7+ Σο "εταιρικόν", οι "δθμοκρατικοί" και οι "ολιγαρχικοί" ςτισ ελλθνίδεσ
πόλεισ, οι "Πράςινοι" και οι "Βζνετοι" ςτον βυηαντινό Λππόδρομο, είναι ςαφϊσ
μορφζσ "κομματικότθτασ", αλλά δεν είναι "κόμματα" με τθ νεωτερικι ζννοια: να
κατεβαίνουν ςτισ εκλογζσ, να εκλζγουν "αντιπροςϊπουσ" και να ςχθματίηουν
κυβζρνθςθ. Οφτε βζβαια οι μυςτικζσ εταιρείεσ, όπωσ οι Καρμπονάροι και θ δικι
μασ Φιλικι Εταιρεία, ι οι Αςαςίνοι ςτο Λςλάμ και θ Μάφια ςτθ ΢ικελία. Οφτε επίςθσ
οι χρθματιςτικζσ ςφθκοφωλιζσ τθσ Γουόλ ΢τρίτ. Αςφαλϊσ οι ποικίλεσ αυτζσ μορφζσ
ιδιοποιοφνται ιςχφ, θ οποία είναι πάντοτε κοινωνικό μζγεκοσ. Και τθν αςκοφν,
κεςμικά ι εξωκεςμικά. Αυτό όμωσ δεν τισ κάνει "κόμματα". Αν όλεσ τισ ςτοιχειϊςεισ
πολιτικισ δφναμθσ, τισ ποφμε "κόμματα", τότε χάνουμε αυτό που είναι θ ειδοποιόσ
διαφορά των ςθμερινϊν κομμάτων: θ "ςυςτθμικι" κομματικότθτα του νεωτερικοφ
πολιτικοφ πεδίου. [8]
Ασ το ςτοχαςτοφμε: Αν επικυμοφμε, οπωςδιποτε, εμείσ να ιδιωτεφουμε και θ
κοινωνία μασ να ςυςτθματοποιείται απρόςωπα (Σεχνικι), αλλά ςυγχρόνωσ να
καμωνόμαςτε πωσ "ζχουμε λόγο" ςτθν "κατεφκυνςθ των πραγμάτων", ευνόθτο
είναι ότι χρειαηόμαςτε μεςολαβθτι: ζνα ιδιαίτερο "ςφςτθμα", ζνα "ςφςτθμα
ελζγχου", το οποίο να μασ "αντιπροςωπεφει". Και ιδοφ το πολιτικό ςφςτθμα τθσ
Νεωτερικότθτασ: το κομματικό πολιτικό ςφςτθμα.
3. Κόμματα και ιδεολογικόσ φενακιςμόσ
Σο Κόμμα, ωσ κεςμόσ, κατάγεται από τισ επαναςτατικζσ λζςχεσ των ιακωβίνων, τισ
ςτοζσ των διαφωτιςτϊν και τθν ολοκλθρωτικι εμπειρία τθσ Κακολικισ εκκλθςίασ.
Από τουσ ιακωβίνουσ πιρε τθν "ριηοςπαςτικι" αυτοεκτίμθςι τουσ ωσ "εκλεκτϊν",
από τουσ διαφωτιςτζσ τθ μθχανιςτικι ςκζψθ και απ' τουσ κακολικοφσ τθν
προπαγάνδα και τθν τυφλι πίςτθ ςτο δόγμα.*9+
Σα ςτοιχεία αυτά πζραςαν ςτο DNA των κομμάτων και τα κάνουν μθχανιςμοφσ
"ολοκλθρωτικοφσ", φφςει και κζςει. Σο κόμμα υποκακιςτά τισ "μάηεσ", θ κομματικι
"νομενκλατοφρα" (θ ςτελεχιακι ιεραρχία) υποκακιςτά το κόμμα και θ θγεςία
4

υποκακιςτά τθν "νομενκλατοφρα". Ο "αντιπροςωπευτικόσ" ρόλοσ του κόμματοσ
αρκρϊνεται, ζτςι, ςτθν τριπλι αυτι υποκατάςταςθ, τθσ οποίασ θ ιςχφσ δεν
αναιρείται, ακόμα και ςτθν περίπτωςθ που δεν αναφερόμαςτε ςε ζνα
οφκαλμοφανϊσ αυταρχικό κόμμα, "κόμμα αρχϊν" ι μθ, αλλά και όταν μιλάμε για
κόμματα - "ςυνδικάτα ατομικϊν ςυμφερόντων", "ακροίςματα καιροςκόπων", ι
"οικογενειοκρατικά φζουδα", όπωσ τα ελλθνικά "κόμματα εξουςίασ".
΢κοπόσ του κόμματοσ, παγκοίνωσ αποδεκτόσ, είναι θ κατάλθψθ τθσ εξουςίασ,
προκειμζνου -εννοείται- να "προωκιςει" το "γενικό ςυμφζρον". Και ακριβϊσ, θ
επίκλθςθ του "γενικοφ ςυμφζροντοσ" είναι που "νομιμοποιεί" τθν εξουςιαςτικι του
αξίωςθ. Επειδι όμωσ ςτο νεωτερικό δομικό πλαίςιο, όπωσ επιγραμματικά ιδθ το
περιγράψαμε, το αλθκινό "γενικό ςυμφζρον" (το κοινό/κοινωνικό) δεν ςυμπίπτει
οφτε με το παραγόμενο, ωσ τζτοιο, από τθν δυναμικι τθσ τεχνοςυςτθμικισ δόμθςθσ
του κοινωνικοφ πεδίου, οφτε μ' αυτό που κατορκϊνει το κόμμα να "προωκιςει" ωσ
"γενικό ςυμφζρον", αλλά και οφτε ςυμπίπτει, προφανϊσ, με το "μερικό ςυμφζρον"
των δυνάμεων που υποςτθρίηουν το κόμμα, για να ωφελθκοφν απ' αυτό, θ
λειτουργικότθτα του κομματικοφ πολιτικοφ ςυςτιματοσ εξαρτάται, οπωςδιποτε,
από τθ ςυγκάλυψθ και τον φενακιςμό των τριϊν μεγάλων αυτϊν αντινομιϊν. Αν
αφιςουμε κατά μζροσ τθν πρϊτθ και τθ δεφτερθ, των οποίων θ ςυγκάλυψθ είναι
ςχετικά εφκολθ, επειδι οφτωσ ι άλλωσ δεν είναι ορατζσ διά γυμνοφ οφκαλμοφ και
επιπλζον εξαιρετικά δυςνόθτεσ, όλα εξαρτϊνται από τθ μεταμφίεςθ τθσ τρίτθσ και
πιο προςιτισ ςτον κοινό νου: τθσ αντίκεςθσ ανάμεςα ςτο "μερικό" (κομματικό)
ςυμφζρον και ςτο "γενικό" (κοινό/κοινωνικό) ςυμφζρον, όπωσ αυτά διακλϊνται
και ςυλλαμβάνονται μζςα από το πρίςμα τθσ κατ' επίφαςθ "αντιπροςϊπευςθσ" των
απόντων, ωσ τθν επόμενθ εκλογι, ιδιωτϊν "εντολζων". Θ αναγκαία αυτι
μεταμφίεςθ και ςυγκάλυψθ, επιτελείται μζςω τθσ πολιτικισ ιδεολογίασ του
κόμματοσ, ο ρόλοσ τθσ οποίασ είναι, ακριβϊσ, να λειτουργεί ςαν "ςυμπλιρωμα
δικαίωςθσ"

των

παραπλανθτικϊν

"ταυτίςεων",

"αντιπροςωπεφςεων"

και

διαμεςολαβιςεων, των διενεργοφμενων μζςω των υποκαταςτάςεων τθσ μάηασ από
το κόμμα, των μελϊν από τα ςτελζχθ, των ςτελεχϊν από τθν θγεςία. Και τοφτο,
ανεξαρτιτωσ του "περιεχομζνου" τθσ κομματικισ ιδεολογίασ: εκνικιςτικισ,
ςοςιαλδθμοκρατικισ,

κομμουνιςτικισ,

εκνικοςοςιαλιςτικισ,

φιλελεφκερθσ,

νεοφιλελεφκερθσ ι όποιασ άλλθσ. Και ςε άκρα βεβαίωσ αντίκεςθ με τουσ Ζλλθνεσ,
5

όπου θ ιδεολογία ιταν παντελϊσ άγνωςτθ, μια και ςτθν κοινωνία τουσ, των
αδιαμεςολάβθτων ςχζςεων, δεν υπιρχε τίποτα που να χρειάηεται ςυγκάλυψθ,
ςυςκότιςθ και φενακιςμό, ϊςτε να μπορεί να ψευτο-αντιπροςωπευκεί.
Εννοείται, ότι ςτο νεωτερικό πολιτιςμικό ςφςτθμα, όλα αυτά προχποκζτουν τθ
λεγόμενθ

"κρατικι

μθχανι",

μια

δεςποτικι

πυραμίδα

προνεωτερικισ

προελεφςεωσ, διατθρθμζνθσ και τεχνοςυςτθμικϊσ ανακαινιςμζνθσ, μζςω τθσ
οποίασ κακίςταται δυνατι θ "κατοχι" τθσ "εξουςίασ" από το "κυβερνϊν" κόμμα,
είτε ωσ "άςκθςι" τθσ είτε ωσ "νομι" τθσ.
Θ αναφορά ςτθν ελλθνικι εκδοχι πολιτικοφ ςυςτιματοσ διαυγάηει το κζμα, επειδι
το ηθτοφμενο ιταν εκεί, ρθτϊσ, όχι θ κατάλθψθ τθσ εξουςίασ, αλλά θ κατάργθςθ
τθσ εξουςίασ, το "μθ άρχεςκαι υπό μθδενόσ", κατά τθν εφγλωττθ διατφπωςθ του
Αριςτοτζλθ. Θ πολιτικι διαδικαςία ιταν εκεί ζτςι διαμορφωμζνθ, ϊςτε θ διάκριςθ
"μερικοφ" και "γενικοφ" ςυμφζροντοσ να αίρεται, προβαλλόμενθ άμεςα ςτο φωσ
τθσ πολιτικισ ςκθνισ και θ "άρςθ" τθσ να επαλθκεφεται επί τόπου. Αντίκετα, ςτθ
νεωτερικι περίπτωςθ, όπου θ κοινωνία αυτοκεςμίηεται ωσ ιδιωτεφουςα και
ςυςτθμικά

διαμεςολαβθμζνθ,

θ

άρςθ

τθσ

αντίκεςθσ

δεν

μπορεί

να

πραγματοποιθκεί, οπότε ανάγκθ πάςα, να ςυγκαλφπτεται και να φενακίηεται
ιδεολογικά από τθν κομματικι πολιτικι διαδικαςία.
4. Η κρίςθ των κομμάτων
Θ κρίςθ του κομματικοφ πολιτικοφ ςυςτιματοσ ςτισ μζρεσ μασ ςυμβαδίηει με τθν
εξάντλθςθ και κατάρρευςθ των κομματικϊν ιδεολογιϊν. Αυτόσ είναι άλλωςτε και ο
ακριβισ οριςμόσ τθσ κομματικισ κρίςθσ.
Πρζπει όμωσ να παρατθριςουμε ότι θ "κατάρρευςθ τθσ ιδεολογίασ" δεν ςυμπίπτει
με μια αντίςτοιχθ "άνοδο" τθσ "ςυνειδθτότθτασ" και του "κριτικοφ πνεφματοσ" των
"πολιτϊν", όπωσ προςπακοφςαν να μασ πείςουν τα μεγάφωνα του "τζλουσ των
ιδεολογιϊν", αλλά με τθ γενικευμζνθ "απολιτικοποίθςθ", "παραίτθςθ" και
"πακθτικοποίθςι" τουσ. Μια "κατάςταςθ" ςφμφυτθ με αυτό που ζχει καταγραφεί
ωσ μετάβαςθ τθσ Νεωτερικότθτασ ςτθ "μεταμοντζρνα μαηικι δθμοκρατία".
Δφο κακοριςτικζσ αλλαγζσ, χαρακτθριςτικζσ τθσ "μεταμοντζρνασ κατάςταςθσ",
επθρεάηουν αποφαςιςτικά, κακιςτϊντασ μάλλον ανικεςτθ, τθν κρίςθ του
κομματικοφ πολιτικοφ ςυςτιματοσ.
6

Θ πρϊτθ, ζγκειται ςτο γεγονόσ, ότι το νεωτερικό Άτομο διαλφεται ςε μαηικι
κλίμακα, πριν απ' όλα ςτα ιςτορικά κζντρα του. Θ αυκεντία προςϊπων και κεςμϊν
εξατμίηεται εκεί απαρατιρθτα τισ πρόςφατεσ δεκαετίεσ. Θ θκικι ευκφνθ χάνεται και
οι εκνοκρατικοί εξουςιαςτικοί μθχανιςμοί αποςακρϊνονται ακόρυβα εκ των ζνδον.
Πρόκειται για γενικευμζνθ ςιψθ, πράγμα εντελϊσ φυςιολογικό, αφ' θσ ςτιγμισ θ
περιςτολι του νοιματοσ ςτθν ιδιωτικι απόλαυςθ, επικουροφμενθ από τθν
μεταφυςικι τεχνολογικι χίμαιρα, "ζκανε τθν κατανάλωςθ αξία και τισ αξίεσ
καταναλωτικά αγακά", κατά τθν προςφυι διατφπωςθ του Π. Κονδφλθ. Θ
κατάρρευςθ των κομματικϊν ιδεολογιϊν ςυμπίπτει με τθν αποςφνκεςθ των
οραματικϊν διεξόδων τθσ Νεωτερικότθτασ μζςα ςτο ανκρωποςφαγείο του 20ου
αιϊνα, του μεγαλφτερου τθσ Λςτορίασ. Και ιρκε ςαν ζνα από τα ςυμπτϊματα τθσ
γενικότερθσ ανκρωπολογικισ αποςφνκεςθσ, αφινοντασ ακάλυπτο το κομματικό
πολιτικό ςφςτθμα. Γι' αυτό, κατά βάκοσ, ακοφει κανείσ, όπου κι αν ςτραφεί, ότι
"όλοι το ίδιο είναι": "απατεϊνεσ", "ψεφτεσ" και "κλζφτεσ". Και πϊσ να ζχουν άδικο,
όταν "ςε ςυνκικεσ πανχρθματοποίθςθσ, οι ψυχζσ δεν είναι αςκενείσ αλλά
πουλθμζνεσ";
Θ δεφτερθ κακοριςτικι αλλαγι, ζγκειται ςτο γεγονόσ, ότι θ δυναμικι του διεκνοφσ
κοινωνικοφ πεδίου κατιςχφει πλζον τθσ κακζκαςτα εκνοκρατικισ, ερχόμενθ ςε
ευκεία αντίκεςθ με τα ωσ τϊρα εκνοκρατικά κεκτθμζνα, πράγμα ιδθ αιςκθτό
ςτθν απολυταρχία των λεγόμενων "αγορϊν". Αφανείσ ιςχυροί δρϊντεσ,
αντιμετωπίηοντασ το ίδιο πρόβλθμα "ςφλλθψθσ" και "ελζγχου" τθσ αυτονομίασ του
κοινωνικοφ πεδίου, αλλά ςτθν υπερεκνικι τϊρα διάςταςι του, επιχειροφν να το
λφςουν με τθν διαμόρφωςθ και επιβολι του αντίςτοιχου υπερεκνικοφ "πολιτικοφ
ςυςτιματοσ", το οποίο και προςεγγίηουν με όρουσ "παγκόςμιασ διακυβζρνθςθσ"
κακαρϊσ δεςποτικοφ τφπου. Κυριολεκτϊντασ, κα μποροφςαμε να ορίςουμε το
γενεςιουργό φαινόμενο, ωσ "αςφμμετρθ ςχάςθ" του γενικοφ ςυμφζροντοσ ςε
"εκνικό" και "υπερεκνικό", ενϊ δεν είναι βζβαια κακόλου ςαφζσ τι το κακζνα
περιλαμβάνει και πϊσ κα μποροφςαν να "ςυγκεραςτοφν". Πϊσ δθλαδι κα
μποροφςε να "ενοποιθκεί" το εκνοκρατικό και βαςιςμζνο ςτα εκνικά κόμματα
πολιτικό ςφςτθμα, με το υπερεκνικό και ακόμθ προ-πολιτικό ςφςτθμα, που ενϊ
αναπτφςςει βακιά τα "πλοκάμια" του μζςα ςτα εκνοκρατικά ςυςτιματα,
"υπεριπτάμενο" τουσ διαφεφγει. -"Προ-πολιτικό" βεβαίωσ, γιατί είναι ακζςμιςτο:
7

διακινοφμενο από ςχζςεισ ωμισ δφναμθσ, απειλϊν, πιζςεων και εκβιαςμϊν,
ςυςτατικϊν τθσ "ανωμαλίασ" που όλοι ξορκίηουν ωσ "δεςποτιςμό των αγορϊν".
Σο πρόβλθμα δεν είναι απλό, όςο εκ πρϊτθσ όψεωσ φαίνεται. Ασ κυμθκοφμε τθν
αντίςτοιχθ ζκφραςι του ςτθν εξουκενωτικι ςχάςθ "πολεοκρατικοφ" και
"οικουμενικοφ" γενικοφ ςυμφζροντοσ, ςτθν ςαφϊσ μικρότερθσ κλίμακασ, αλλά όχι
και μικρότερθσ πολυπλοκότθτασ, ελλθνικι εμπειρία. Θ οποία, ειριςκω εν παρόδω,
πολλά κα μποροφςε να διδάξει τον ςφγχρονο κόςμο, ωσ προσ το κεφαλαιϊδεσ αυτό
πρόβλθμα τθσ κζςμιςθσ πολιτικοφ ςυςτιματοσ ςε επίπεδο οικουμζνθσ.
Γεγονόσ πάντωσ είναι, ωσ προσ το κζμα μασ, ότι θ πραγματικι αυτι και ανεξζλεγκτθ
ςχάςθ του "γενικοφ ςυμφζροντοσ" ςε "εκνικό" και "υπερεκνικό", περιπλζκει
απελπιςτικά τθν κρίςθ τθσ κομματοπαγοφσ πολιτικισ και κάνει τουσ πολιτικοφσ μασ
να παραπαίουν τελείωσ ανιμποροι. "Ψυχζσ αδφναμεσ και ακατάλλθλεσ για ρόλο
ςτον πολιτικό ςτοχαςμό ι ςτθν διακυβζρνθςθ".
Μπροσ ςτθν κατάςταςθ αυτι ζπεςε και το τελευταίο ιδεολογικό ψιμφκιο: τα
κομματικά "Προγράμματα". Τποτίκεται δθλαδι, ότι θ ειδοποιόσ διαφορά ενόσ
κόμματοσ από τα άλλα, εκτόσ από τθν "δικι του ιδεολογία", είναι και το "δικό του
Πρόγραμμα", που τθν "εξειδικεφει". Σο κομματικό "Πρόγραμμα" είναι μια
μθχανιςτικι καταςκευι, όπου καταγράφεται ο "ςτρατθγικόσ ςκοπόσ" και μαηί θ
αλλθλουχία των "ενδιάμεςων ςτόχων" και "βθμάτων" κατά "τομζα", που κα
"εξαςφαλίςουν", υποτίκεται, τθν "υλοποίθςθ" των ενδιάμεςων "ςτόχων" και μζςω
αυτϊν, του "ςτρατθγικοφ ςκοποφ". Ουδζποτε βζβαια είχε κάποιο πραγματικό
περιεχόμενο θ βαρφγδουπθ αυτι ζννοια. Ο βαςιλιάσ ιταν γυμνόσ. Επειδι όμωσ
τουσ ιταν απαραίτθτοσ, καμϊνονταν με περιςςι ςοβαροφάνεια, πωσ τον ζβλεπαν
ντυμζνο... Κακϊσ όμωσ ζγινε βουνό ολόκλθρο θ αρνθτικι εμπειρία και ςυνάμα
εντάκθκε το ηόριςμα, θ ςφμβαςθ πιγε περίπατο. Κι ο πιο χαηόσ καταλαβαίνει πλζον
τι είναι τα κομματικά "προγράμματα": "εξειδικεφςεισ" του ιδεολογικοφ Τίποτα.
Ο προβλθματιςμόσ για τθν "κατάργθςθ των κομμάτων" πρζπει να ςυνδεκεί, λοιπόν,
τόςο με τθν ουςία του γενικότερου φαινομζνου που ονομάηουμε "μεταμοντζρνο
μθδενιςμό", όςο και με το φαινόμενο τθσ αδυναμίασ να χειραγωγθκεί πολιτικά θ
λεγόμενθ

"παγκοςμιοποίθςθ":

θ

αυτονομθμζνθ

ιςχφσ του υπερκρατικοφ

παγκόςμιου ςυςτιματοσ, ιςχφσ θ οποία εδράηεται, ςυν τοισ άλλοισ, -ασ το

8

ςθμειϊςουμε αυτό- ςτθν ιδθ επιτευχκείςα κατακρεουργθματικι ενςωμάτωςθ τθσ
Βιόςφαιρασ ςτθν Τεχνόςφαιρα.
5. Τεχνοφαςιςτικι υποςτροφι
Αν λοιπόν Κόμμα και Νεωτερικότθτα ςυνδζονται τόςο οργανικά και αν το
ηθτοφμενο δεν είναι να αντικαταςτιςουμε τα κόμματα με τθ δικτατορία κάποιων
δικεν "ςωτιρων", τότε το ερϊτθμα "μετά το Κόμμα τι;" παραπζμπει ςτα
ερωτιματα: "Μετά τθ Νεωτερικότθτα τι;" "Μετά το Άτομο τι;" Τπάρχει
πολιτιςμικόσ/ανκρωπολογικόσ τόποσ "πζρα" από τθ Νεωτερικότθτα; "Πζρα από το
Άτομο"; Αν όχι, θ όλθ ςυηιτθςθ ςταματάει εδϊ. Αν ναι, μποροφμε ίςωσ να
ςυνεχίςουμε.
Πριν όμωσ αρχίςουμε να ςκεπτόμαςτε το "μετά", ασ δοφμε πρϊτα ποιά είναι θ
"κυρίαρχθ τάςθ" ςιμερα. Προσ τα ποφ δθλαδι πθγαίνει "το ρζμα τθσ ιςτορίασ".
Ώςτε να προςζξουμε μθ "μασ παραςφρει". -Όςουσ από μασ ξαναπροςπακιςουμε να
το "αλλάξουμε" ι να το "μπαηϊςουμε". Χρθςιμοποιϊ επίτθδεσ μια διατφπωςθ του
Ηιςιμου Λορεντηάτου, για να ειρωνευτϊ, όχι όςουσ "μάχονται για τθν αλλαγι",
αλλά μόνο εκείνουσ εξ αυτϊν, που βαριοφνται να ςκεφκοφν τι ακριβϊσ είναι αυτό
που "κζλουν" να "αλλάξουν", αν επιδζχεται αλλαγι και προσ ποια "κατεφκυνςθ".
Αλλά ασ μθ μακρυγορϊ: Αυτό που βλζπω είναι θ γενικευμζνθ υποςτροφι ςε ζναν
πρωτόγνωρο

τεχνοφαςιςτικό

δεςποτιςμό,

με

ζντονα

φεουδαρχικά

χαρακτθριςτικά.
Ζχω γράψει γι' αυτιν εν εκτάςει.*10+ Θ υποςτροφι είναι ςυνζπεια τθσ
ανκρωπολογικισ ολοκλιρωςθσ τθσ Νεωτερικότθτασ ςτα ιςτορικά κζντρα τθσ και
τθσ τεχνοςυςτθμικισ ολοκλιρωςισ τθσ ςε πλανθτικό επίπεδο. Θ ανάλυςθ είναι
μεγάλθ για να τθν επαναλάβω εδϊ. Κα περιοριςτϊ μόνο ςε δυο ςυντομογραφικζσ
επιςθμάνςεισ και ςτο ανακφπτον ςυμπζραςμα.
α) Θ ανκρωπολογικι ολοκλιρωςθ, ωσ καταναλωτικι κατίςχυςθ τθσ ιδιωτικισ
απόλαυςθσ, ζναντι τθσ καταγωγικισ του νεωτερικοφ πολιτιςμοφ ςωτθριολογικισ
επίμοχκθσ παραγωγικισ εργαςίασ, διζλυςε το άλλοτε "προμθκεϊκό" Άτομο,
κακιςτϊντασ το βακμιαία ανίκανο, -όλο και πιο ανίκανο- να επωμιςτεί με επάρκεια
τθν αναπαραγωγι των υπερκείμενων γιγάντιων ςυςτθμάτων. Ο Λάκθσ Προγκίδθσ
ςυνοψίηει καίρια τθν εν λόγω ανκρωπολογικι ολοκλιρωςθ: "Στον 20ο αιϊνα, τθσ
9

ψυχανάλυςθσ βοθκοφςθσ, ο ανκρωπολογικόσ φορζασ, το Άτομο, μετακινείται από
τον χϊρο τθσ ιδιωτικισ "απόλαυςθσ" ςτον χϊρο τθσ ιδιωτικισ "επικυμίασ".
Θεωρϊ τοφτθ τθ διευκρίνθςθ κεμελιακι για τθν φαινομενολογία του
Καταναλωτι. Ασ μθ ξεχνάμε ότι ο Καταναλωτισ είναι θ μόνθ μασ "νζα" υπαρξιακι
εμπειρία ςε ςχζςθ με όλο το παρελκόν τθσ ανκρωπότθτασ. Απολφτωσ νζα. Δεν
ζχω βζβαια ςτο μυαλό μου το απαρχαιωμζνο μοντζλο τθσ "καταναλωτικισ
κοινωνίασ", αλλά τον άνκρωπο που "καταναλϊνει" τθν κοινωνία του (και ό,τι
άλλο βρει μπροςτά του)." Ακόμα και τον ίδιο τον εαυτό του. -Είναι ακριβϊσ το
φαινόμενο που ονομάηω "κρίςθ τθσ νεωτερικισ εξατομίκευςθσ" και το ςυςχετίηω
με το "τζλοσ" τθσ νεωτερικισ ανκρωπολογικισ διαδρομισ. Προςκζςτε ς' αυτιν και
τθν διόλου άςχετθ δθμογραφικι γιρανςθ / κακίηθςθ του "αναπτυγμζνου" κόςμου
και κα ζχετε υποβλθτικι τθν εικόνα τθσ. Είναι θ κρίςθ που κάνει τουσ "δοκοφντεσ
άρχειν των εκνϊν" να μθν ξζρουν τι τουσ γίνεται.
β) Θ διεκνισ τεχνοςυςτθμικι ολοκλιρωςθ επζτρεψε ςτο ΢φςτθμα να ενςωματϊςει
όχι μόνο τθν πρϊθν ΢οβιετία, αλλά και αχανείσ κολεκτιβιςτικζσ περιφζρειεσ, όπωσ θ
Κίνα, θ Λνδία και θ Βραηιλία, μζςω τθσ εκεί μεταφοράσ των βαςικϊν παραγωγικϊν
δραςτθριοτιτων του. Κυνθγϊντασ το χαμθλότερο δυνατό εργατικό κόςτοσ,
μετζτρεψε τον "πανάκριβο", "κακομακθμζνο" και "επικίνδυνο" δυτικό παραγωγό,
ςε μονοδιάςτατο καταναλωτι, που ηει με επιδόματα και δανεικά. Και δεν μπορεί,
φυςικά, μετά τον παραγωγικό/αναπαραγωγικό αυτό ευνουχιςμό, να υπεραςπίςει
και να ςυγκρατιςει το βιοτικό του επίπεδο, τα δικαιϊματα και τισ ελευκερίεσ του.
Προςδεχόμενο, παράλλθλα, νζεσ δυνάμεισ από τθν κολεκτιβιςτικι περιφζρεια,
δυνάμεισ ανυπόμονεσ να ειςζλκουν ςτο τοφνελ τθσ εξατομίκευςθσ, προκειμζνου να
φτάςουν κι αυτζσ ςτον καταναλωτικό παράδειςο, το ΢φςτθμα αντιςτακμίηει
αναπάντεχα τθν ανκρωπολογικι αποςφνκεςθ ςτα κζντρα του. Θ ςυντελοφμενθ
υποςτροφι, ζρχεται ζτςι ωσ απολφτωσ φυςιολογικι-αυτοςυντθρθτικι προςαρμογι
του ΢υςτιματοσ ςτα δφο νζα αυτά ανκρωπολογικά δεδομζνα, θ φφςθ των οποίων
κακορίηει μια βάςθ ζδραςθσ αναγκαςτικά αρχαϊκότερθ-δεςποτικότερθ. -Εξ ου και ο
όροσ "υποςτροφι". Εξ ου και οι καινοφανείσ όροι: "κινεηοποίςθ των όρων ηωισ" ι
"νεοφεουδαρχιςμόσ ςε ςυνκικεσ υψθλισ τεχνολογίασ". -Όροι που περιγράφουν
ιδθ ορατζσ ςυνζπειεσ και υπαινίςςονται επικείμενθ τθν "δουλοπαροικιοποίθςθ"

10

και των δυτικϊν των λαϊν (μζςω του επαχκοφσ δανειςμοφ των κρατϊνκαταναλωτϊν).
Αυτά βζβαια πόρρω απζχουν από τισ ευφρόςυνεσ "πραγματϊςεισ" τθσ
"μεταμοντζρνασ μαηικισ δθμοκρατίασ", μπροσ ςτισ οποίεσ εκςταςιάηονταν οι
κιρυκεσ του "τζλουσ τθσ ιςτορίασ" και τθσ εφεξισ "αιϊνιασ ειρινθσ", που κα μασ
ζφερνε θ "παγκοςμιοποίθςθ". ΢το κλαςικό ζργο του για τθν "Παρακμι του αςτικοφ
πολιτιςμοφ" ο Π. Κονδφλθσ διζβλεπε, αντίκετα, τον επερχόμενο κλυδωνιςμό από
πρωτόγονεσ ςυγκροφςεισ και χλεφαηε τουσ υμνθτζσ τθσ.*11+
Απζφευγε όμωσ να μιλιςει για πολιτιςμικι διζξοδο. Μ' αυτι τθν ζννοια παρείχε,
ίςωσ, πικανότθτεσ μακροθμζρευςθσ ςτθ "μεταμοντζρνα μαηικι δθμοκρατία". Ποφ
να φανταςτεί, πόςο γριγορα κα άρχιηε θ ραγδαία αποδόμθςθ τθσ καταναλωτικισ
ευωχίασ ςε Ευρϊπθ και ΘΠΑ, ι τθν ανάδειξθ τθσ Κίνασ ςε ατμομθχανι τθσ
παγκόςμιασ οικονομίασ και του οργανικοφ τεχνοφαςιςμοφ τθσ ςε διεκνϊσ
γενικεφςιμθ προοπτικι. Είναι κι αυτό μια απόδειξθ, για το πόςο ζχει "επιταχυνκεί"
(προσ τα πίςω πλζον) ο ιςτορικόσ χρόνοσ, ςτθν κατά τα άλλα "προοδευτικι", ακόμα
"άχρονθ" μεταμοντζρνα εποχι μασ!
Θ ςυντελοφμενθ υποςτροφι καλφπτει πλιρωσ το πολιτικό πεδίο. Θ κρίςθ των
κομμάτων, ωσ ιδεολογικι αποςάκρωςθ και προϊοφςα ανυπολθψία, είναι δομικι
ςτιγμι ςτο κακοδικό ςπιράλ τθσ υποςτροφισ. Είναι κρίςθ του νεωτερικοφ πολιτικοφ
ςυςτιματοσ. ΢τθν επόμενθ ςπείρα τθσ θ εικόνα των κομμάτων κα είναι ακόμα
χειρότερθ. Αν δεν καταργθκοφν τελείωσ, το πικανότερο είναι να ξεπζςουν όλα ςε
μαφίεσ ανατολικοευρωπαϊκοφ τφπου. Όταν φτάςουμε εκεί (όχι μόνο εμείσ, που
μετεωριηόμαςτε τϊρα ςτο μάτι του κυκλϊνα, αλλά και οι λοιποί "εταίροι", που μασ
κουνάνε το δάχτυλο), κα αναπολιςουμε, ίςωσ με νοςταλγία, τθ ςθμερινι
κομματικι ακλιότθτα, ζναντι τθσ οποίασ δικαίωσ βεβαίωσ εξεγειρόμαςτε.
Σο ςυμπζραςμά μου είναι, λοιπόν, ότι θ εξζλιξθ τθσ νεωτερικισ "αιρετισ τυραννίασ"
είναι νοθτι, πλζον, μόνο προσ τα πίςω, προσ τθν "κανονικι" τυραννία! Θ
καταςτατικι ιδιωτεία τθσ νεωτερικισ κοινωνίασ και θ διαμεςολάβθςθ τθσ δθμόςιασ
ςφαίρασ από τθν ςυςτθμικι απροςωπία, κάνουν ϊςτε θ αρχαϊκι (με τα ελλθνικά
κριτιρια) μορφι-κόμμα, να είναι αξεπζραςτθ οροφι, για τθ Νεωτερικότθτα. Εξ ου
και δυνατότθτα "κατάργθςθσ των κομμάτων", με τθν ζννοια τθσ αντικατάςταςισ
τουσ από ζνα πραγματικά αντιπροςωπευτικό πολιτικό ςφςτθμα ι ακόμα
11

περιςςότερο, από ζνα ςφςτθμα κυριολεκτικισ δθμοκρατίασ, δεν υφίςταται, παρά
μόνο αν υπερβακεί το υφιςτάμενο αυτό δομικό εμπόδιο (ιδωτεία /
τεχνοςυςτθμικι απροςωπία). Μόνο αν πάμε, δθλαδι, ςε ζναν μετα-νεωτερικό
πολιτιςμό.
6. Αντί επιλόγου
Αν είναι ζτςι τι κάνουμε; Προφανϊσ τίποτα δεν μποροφμε να κάνουμε, όςο δεν
καταλαβαίνουμε ότι είναι ζτςι.
Θ κρίςθ είναι κατά βάκοσ πνευματικι, ανκρωπολογικι. Δεν είναι κρίςθ ιδεϊν, αλλά
κρίςθ ψυχϊν. Δεν λείπουν οι ςωςτζσ ιδζεσ και οι επαρκείσ προτάςεισ, αλλά οι
άνκρωποι που τουσ αντιςτοιχοφν. Ο μζγασ Πφργοσ, που αρχίςαμε να χτίηουμε από
τθν αυγι των Νζων Χρόνων, με ςκοπό να "κατακτιςουμε τον ουρανό" και ςφμφωνα
με τθν προγραμματικι διακιρυξθ του Marlow, "να ςφάξουμε τουσ κεοφσ", όςο
ψιλωςε ψιλωςε. Δεν πάει άλλο. Λόγω τθσ απίςτευτθσ όςο και ανεξιγθτθσ
"ςφγχυςθσ γλωςςϊν", ανάμεςα ςτουσ "αρχιτζκτονεσ" και τα "ςυνεργεία" τουσ,
είναι κζμα χρόνου ο επακόλουκοσ "διαςκορπιςμόσ"...
Σο αλθκινό μασ ηθτοφμενο είναι θ μετάβαςθ ςε ζναν άλλο πολιτιςμό. Θ ζλευςθ
όμωσ ενόσ μετα-νεωτερικοφ πολιτιςμοφ προχποκζτει μιαν αντίςτοιχθ μετα-φυςικι
επανάςταςθ ςτα μυαλά των ανκρϊπων, ικανι να ςτοιχειϊςει μετα-ατομικό
ανκρωπολογικό "παράδειγμα": ζναν τφπο ανκρϊπου "πζρα από το Άτομο". Θ
ςκζψθ ςτζκει βεβαίωσ αμιχανθ εδϊ, μπροσ ςτο επιςτθμολογικό μεταίχμιο, όπου το
παλιό ξόφλθςε, αλλά το καινοφργιο δεν φαίνεται ακόμθ. Όμωσ δεν ζχει διαφυγι, αν
κριτιριό τθσ είναι θ αλικεια και το αγακό και όχι οι καιροςκοπικοί υπολογιςμοί του
ςυρμοφ. Δεν πρζπει να κάνει πίςω, όςο κι αν διαβλζπει "ςτενι και τεκλιμμζνθ" τθν
"οδό" που οδθγεί ςτο "ξζφωτο". Είναι βζβαιο ότι "διορκϊςεισ" ι "βελτιϊςεισ", ςε
τοφτο ι εκείνο το ςθμείο, δεν χωροφν πλζον. Ζχουν ανατραπεί βάναυςα τα
φυςιολογικά όρια. ΢ε όλεσ τισ μεγάλεσ ςχζςεισ που ρυκμίηουν τθ ηωι ςτον πλανιτθ
μασ: τθ ςχζςθ με τον Θεό, τον Άνκρωπο, τθν Φφςθ και τθν Ιςτορία. Επιτζλουσ
πρζπει να το βάλλουμε βακιά ςτο μυαλό μασ: "πιραμε τθ ηωι μασ λάκοσ" και είναι
ϊρα "να αλλάξουμε ηωι"! Θ αλλαγι αρχίηει από τθν ανα-ρφκμιςθ των εν λόγω
μεγάλων ςχζςεων, μζςα κι ζξω μασ, ςτο προςωπικό και ςτο ςυλλογικό επίπεδο.

12

Ωσ προσ τα κόμματα: Αποδείξαμε νομίηω, ότι δυνατότθτα ενόσ "καλφτερου"
πολιτικοφ ςυςτιματοσ, "δίχωσ κόμματα", δεν υφίςταται εντόσ τθσ φςτερθσ
Νεωτερικότθτασ. Ο Καταναλωτισ δεν είναι ςε κζςθ να αποςταςιοποιθκεί από τθν
κανατογόνο ιδιωτικι επικυμία του.*12+ Πόςο μάλλον να "αλλάξει το ΢φςτθμα" με
το οποίο είναι διαςωλθνωμζνοσ. Αποκαλφπτοντασ τθ φφςθ των κομμάτων δεν
κθρφςςουμε, παρά ταφτα, τθν "πολιτικι αποχι". Σθν "κομματικι αποχι" είναι που
μάλλον "κθρφςςουμε". Γιατί δεν είναι "κόμμα" το κατάλλθλο όργανο για τθν
αναγκαία πολιτικι δράςθ, -τθν πολιτικι με τθν κυριολεκτικι ςθμαςία του όρου.
΢υλλογικι δράςθ ναι. "Κομματικι" όχι, γιατί κα ανακυκλϊναμε το αδιζξοδο, ακόμα
πιο βακιά ςτου κακοφ τθ ςκάλα. Ασ μθ δελεαςτοφμε αδελφοί απ' τον κυςιαςτικό
μθχανιςμό, που υποδαυλίηει, με τθν κομματικι τςιμπίδα, τθ δίκαιθ ι άδικθ οργι
μασ. Για να εξαπολφςει, φυςικά, τθ γνωςτι δολοφονικι του πατζντα, από τθν οποία
ποτζ κανζνασ λαόσ δεν βγικε κερδιςμζνοσ. ΢ε καιροφσ μεταιχμιακοφσ, ςαν τουσ
ςθμερινοφσ, όπου το μεν προλθπτικό ςφςτθμα -θ Κρθςκεία- ζχει τεκεί εκποδϊν, το
δε καταςταλτικό -θ Δικαιοςφνθ- ζχει εκφυλιςκεί, ο μθχανιςμόσ αυτόσ, ο "εξ αρχισ
ανκρωποκτόνοσ", εφκολα μπορεί να πυροδοτθκεί. Γι' αυτό, ιρεμοι ασ αφιςουμε
τουσ κομματικοφσ νεκροφσ να κάψουν τουσ νεκροφσ τουσ. Κι ασ καταπιαςτοφμε με
το "εν ου εςτι χρεία".
Κλείνοντασ, κα πρόςκετα, ςαν υςτερόγραφο, ότι αν κζλει κανείσ να προβλθματιςτεί
πάνω ςτθν ιδιαιτερότθτα τθσ δικισ μασ κομματικισ χωματερισ, δεν ζχει παρά να
ανατρζξει ςτουσ "Χαλαςοχϊρθδεσ" του Παπαδιαμάντθ και ςτθν περί ελλθνικϊν
κομμάτων χλεφθ του Ροίδθ. Σα λζνε όλα. Σο κζμα είναι εξαντλθμζνο από τον 19ο
αιϊνα. Και τοφτο γιατί μπικαμε ςτον νεωτερικό πολιτιςμό, όντασ ιδθ Άτομα
ξεςκολιςμζνα από αιϊνεσ. -"Ζϊα πολιτικά" και περίπου "πρόβατα λογικά", όςο
ηοφςαμε ςτθν αμεςοςχεςιακι "Αυλι" των παραδοςιακϊν οικοςυςτθμάτων μασ:
των πολιτικο-εκκλθςιαςτικϊν Κοινϊν. -Θεριά όμωσ ανιμερα, τζρατα αναρχικοφ
ατομικιςμοφ, κλζφτεσ και αρματολοί, αφότου μασ ζβγαλαν με το ηόρι ζξω απ'
αυτά! Μιπωσ όμωσ, τϊρα που το κομματικό μασ ςφςτθμα κατζςτρεψε το
νεωτερικό μασ κράτοσ, δεν ζχουμε άλλθ επιλογι παρά να ξαναχτίςουν τα Κοινά
μασ;
Αν κζλουμε μια ιδζα, για το πϊσ μπορεί εκεί να λειτουργιςει αντιπροςϊπευςθ
"χωρίσ κόμματα", μποροφμε να ςτακοφμε ςτθν πρόταςθ τθσ ΢ιμόν Βζϊλ: Προςωπικι
13

και μόνο κάκοδοσ των υποψθφίων ςτισ εκλογζσ. - Θεματικζσ και μόνο ςυμμαχίεσ
μεταξφ των βουλευτϊν. Για περιςςότερα όμωσ χρειάηεται να βάλλουμε μεγάλο
μπελά ςτο κεφάλι μασ: να προςφφγουμε ςτθν ελλθνικι γραμματεία, αρχίηοντασ
φυςικά από το "Σφνταγμα" του Ριγα. Μόνο ςτθν ελλθνικι γραμματεία υπάρχει
αυκεντικι πολιτικι γνϊςθ, ικανι να μασ ξεςτραβϊςει.
Σθμειϊςεισ
1

+ ΢ιμόνθ Βζιλ, Για την κατάργηςη των κομμάτων, Αρμόσ, Ακινα 2011. Μετάφραςθ ΢ωτ. Γουνελάσ.

2

[ + Είναι τόςθ θ άγνοια τθσ ελλθνικισ εμπειρίασ, που τα εν λόγω αςτεία επιχειριματα μοιάηουν
ατράνταχτα. (Ο αναγνϊςτθσ, που ενδιαφζρεται για μια τεκμθριωμζνθ διεξοδικι ανάλυςθ των
ηθτθμάτων αυτϊν, δφναται να ανατρζξει ςτο ζργο του Γ. Κοντογιϊργθ: Η Δημοκρατία ωσ ελευθερία.
Δημοκρατία και Αντιπροςώπευςη. Πατάκθσ, Ακινα 2007.)
3

[ + Λδοφ μερικζσ τυπικζσ εκδοχζσ: Πρόνοια κεϊκι και αντι-πρόνοια διαβολικι. Σφχθ και Ανάγκθ.
Ειμαρμζνθ και Κιςμζτ. Πονθρία του Λόγου, του Πνεφματοσ ι τθσ Λςτορίασ. Ι: "νομοτελειακι" γενικϊσ
"εξζλιξθ", -ςφμφωνα με τουσ "νόμουσ" τθσ φυςικισ επιλογισ, τθσ ταξικισ πάλθσ, των παραγωγικϊν
δυνάμεων, των παραγωγικϊν ςχζςεων, τθσ Σεχνικισ...
4

[ + Διευκρίνιςθ: Θ διάκριςθ κολεκτιβιςτικοφ / ατομοκεντρικοφ πολιτιςμοφ παραπζμπει ςτθ
κεμελιϊδθ κζςμιςθ - ρφκμιςθ τθσ αντίκεςθσ ατομικοφ / ςυλλογικοφ. ΢τον κολεκτιβιςμό μετράει
μόνο το ςυλλογικό. Σο άτομο είναι αναλϊςιμο. ΢τον ατομοκεντριςμό, αντίκετα, θ ελευκερία του
ατόμου και θ "ανάπτυξθ τθσ προςωπικότθτάσ του", τίκενται ωσ "ςκοπόσ" του ςυλλογικοφ.
5

[ + Σο κεωροφμενο ωσ "αντιπροςωπευτικό" τοφτο είδοσ πολιτικοφ ςυςτιματοσ, μοιάηει με τθν
αρχαϊκι μορφι του ελλθνικοφ υποδείγματοσ, τθν γνωςτι ωσ "αιςυμνθτεία" και τθν οποία ο
Αριςτοτζλθσ χαρακτθρίηει "αιρετι τυραννίδα". Εξουςιοδοτοφμε δθλαδι κάποιον, να αποφαςίηει ςτθ
κζςθ μασ για ζνα προκακοριςμζνο χρονικό διάςτθμα, χωρίσ ενδιαμζςωσ να ζχουμε δικαίωμα να
άρουμε τθν εξουςιοδότθςθ. Θ διαφορά τθσ νεωτερικισ-κομματικισ "αιςυμνθτείασ" από τθν αρχαία,
ζγκειται ςτο ότι δεν είναι πολιτικι μορφι εκτάκτου ανάγκθσ, όπωσ εκείνθ, αλλά καταςτατικι
ςυνκικθ, με περιοδικά επαναλαμβανόμενθ τθν επιλογι του κόμματοσ - "αιςυμνιτθ" (-"αιρετοφ
τυράννου"). (Γ. Κοντογιϊργθσ, ό.π. ς.170 κ.ε.)
6

[ + "Σεχνολογικόσ μεςςιανιςμόσ" είναι θ μεταφυςικι πίςτθ ότι θ "εξζλιξθ τθσ Σεχνικισ" είναι ςε κζςθ
να λφςει όλα τα προβλιματα του ανκρϊπου. Θ πίςτθ ςτθν Σεχνικι (επιςτιμθ και τεχνολογία) είναι θ
"επικρατοφςα κρθςκεία" του νεωτερικοφ πολιτιςμοφ. Είναι θ πιο ιςχυρι, αλλά και θ πιο πετυχθμζνθ,
μορφι ειδωλολατρίασ ςτθν Λςτορία. Προνομιακό πεδίο αςκιςεϊσ τθσ είναι οι κοινωνικζσ ςχζςεισ και
πρωτίςτωσ οι εργαςιακζσ ςχζςεισ, οι οποίεσ κεςμίηονται αλγορικμικά ωσ λογικζσ μθχανζσ
απρόςωπων ρόλων / λειτουργιϊν. Μ' αυτό τον τρόπο γίνονται "ςφςτθμα", με το ειδικά νεωτερικό
νόθμα, που δεν το ζχει θ λζξθ ςτθν κακομιλουμζνθ. ΢φςτθμα είναι επίςθσ και το χαοτικό μόρφωμα
που παράγεται από τον ανταγωνιςμό των ςυςτθμάτων, όπωσ π.χ. θ λεγόμενθ "Αγορά".
7

[ + Κουκυδίδου Ιςτορίαι Γ' 82.

14

8

[ + Θ κομμουνιςτικι αριςτερά επινόθςε τθν λεγόμενθ "αρχι τθσ κομματικότθτασ", ςτθν οποία και
προςζδωςε κακολικι ιςχφ. Για να μπορεί, φυςικά, να ξετρυπϊνει τον "εχκρό" ςε κάκε "τομζα" του
επιςτθτοφ, "όςο κι αν είναι καλά κρυμμζνοσ". Ζτςι, θ "κομματικότθτα ςτθ φιλοςοφία" απζρριψε, ωσ
εκ προοιμίου "αντιδραςτικι" / "δουλοκτθτικι", τθ φιλοςοφία του Πλάτωνα. Ενϊ, θ "κομματικότθτα
ςτθ βιολογία," εξφψωςε τον Λυςζνκο ςε φωςτιρα τθσ "προλεταριακισ" επιςτιμθσ. Σον ίδιο που
κατακριμνιςε αργότερα, ωσ "ολετιρα" τθσ ςοβιετικισ γεωργίασ... Κατά τα ανωτζρω και θ εδϊ
κριτικι μου ςτθν "αρχι" τθσ κομματικότθτασ, κακϊσ υπόκειται ςτθν αξίωςι τθσ για "κακολικι" ιςχφ,
απορρίπτεται ωσ "γνωςιολογικά ψευδισ" και "πολιτικά αντιδραςτικι"... Με άλλα λόγια: Ηϊντασ ςτο
κοινωνικό πεδίο, το εξ οριςμοφ διεπόμενο από αξιϊςεισ ιςχφοσ, το υποκείμενο "δεν δικαιοφται" να
διεκδικεί αξιολογικι ελευκερία, διότι "δεν δφναται να τθν ζχει". Οφείλει, δθλαδι, να υποτάςςεται
οπωςδιποτε ςε κάποιο κόμμα! Κι αν δεν το κάνει ςυνειδθτά, τότε το κάνει αςυνείδθτα! Είναι το
"επιχείρθμα" εναντίον του Κονδφλθ, του ςθμαντικότερου ςφγχρονου κεωρθτικοφ τθσ οντολογίασ τθσ
ιςχφοσ και ςυνάμα τθσ αξιολογικισ ελευκερίασ του υποκειμζνου. Θ "αρχι τθσ κομματικότθτασ",
ςφμφυτθ

με

τθν

ιδζα

του

"κόμματοσ",

είναι

μια

αξίωςθ

ιςχφοσ

αναγόμενθ

ςτθν

κολεκτιβιςτικι/δεςποτικι κζςμιςθ τθσ ςχζςθσ/αντίκεςθσ ατομικοφ/ςυλλογικοφ.
9

[ + ΢ε αντίκεςθ όμωσ με το κρθςκευτικό δόγμα, που είναι ρθτά διατυπωμζνο και λίγο πολφ ξζρεισ τι
ςου γίνεται, το κομματικό "δόγμα" είναι ςκοπίμωσ αςαφζσ, ϊςτε αφ' ενόσ να είναι
"πολυςυλλεκτικό" και αφ' ετζρου, να ερμθνεφεται δεςμευτικά μόνο από τθν κομματικι θγεςία, κατά
το εκάςτοτε δοκοφν του Αρχθγοφ.
10

[ +Κεόδωροσ Λ. Ηιάκασ, Πέρα από το Άτομο, Αρμόσ, 2003.
11

[ + «Όμωσ ακόμα και μια ολοκλθρωτικι εξαφάνιςθ των ιδεολογιϊν ςε όλεσ τουσ τισ μορφζσ δεν
μπορεί να ςθμαίνει αυτόματα ότι μαηί τουσ κα εξαφανιςκοφν και οι ςυγκροφςεισ. Γιατί είναι βζβαια
δυνατζσ ςυγκροφςεισ ςε κακαρά υπαρξιακι βάςθ χωρίσ κανζνα ιδεολογικό ψιμφκιο, κι αυτζσ ίςωσ
.

να ιςαν ακόμθ πιο τραχειζσ και αμείλικτεσ απ’ όςεσ ζχουν ιδεολογικά κίνθτρα το "τζλοσ των
ιδεολογιϊν" κα είχε τότε ωσ ςυνζπεια όχι το "τζλοσ τθσ ιςτορίασ" προσ τθν κατεφκυνςθ ενόσ
ακτινοβόλου μεταϊςτορικοφ μζλλοντοσ, αλλά τθν επιςτροφι τθσ ιςτορίασ ςτο πρωτόγονο ςτάδιο τθσ
ςτοιχειακισ υπαρξιακισ αντιπαράκεςθσ». (Παναγιϊτθσ Κονδφλθσ, Η παρακμή του αςτικοφ
πολιτιςμοφ, ς.331. Κεμζλιο, Ακινα 1995.)
12

[ + Ο ΢ωτιρθσ Γουνελάσ μασ κφμιςε πρόςφατα τθν διαλεκτικι τθσ υποταγισ ςτθν ιδιωτικι επικυμία,
με τθ φοβερι φράςθ του αγίου Λακϊβου του αδελφοκζου: «ζκαςτοσ δε πειράηεται, υπό τθσ ιδίασ

επικυμίασ εξελκόμενοσ και δελεαηόμενοσ είτα θ επικυμία ςυλλαβοφςα τίκτει αμαρτίαν, θ δε
αμαρτία αποτελεςκείςα αποκφει κάνατον» (Μακ. 1, 14-15).

Πθγι:

http://www.antifono.gr/portal/Πρόςωπα/Ηιάκασ/Ομιλίεσ-΢υηθτιςεισ/3211-

Να-καταργθκοφν-τα-κόμματα.html

15