EKONOMIA

Viti 2006

Pjesa e parë

KUPTIMI I EKONOMISË Kreu 1 HYRJE NE SHKENCEN E EKONOMISË 1.Definimi i ekonomisë Ekonomia eshte çdokund rreth nesh. Ajo perbehet ne ate se si shoqeria ballafaqeohet me problemin e mungeses.Nuk mund te kemi gjihe çka duam,dhe ajo velen njelloj kure behet fjala per pushime te gjata, harxhime te tepruara ose ajre i paster. Neve me doemos duhet te zgjedhim. Ekonomija eshte shkence qe zgjedh individi dhe shoqerija. Prandaj pernjeher do te themi se ekonomia nuk ka domethenjen vetem te çmimit, fitimit dhe te hollave (parave). Disa here eshte logjike te shfrytezohen tregjet dhe disahere eshte e nevojshme te sillen vendime jashte tregut.Gjegjesishte analiza ekonomike na ndihemon sjelljen e vendimit, kur t’ia leme gjerat tregut,dhe kure perveç atij te marrim edhe instrumente te tjera . Ekonomija eshte shkence per ate si shoqeria udheheq me resurset e saja te rralla. Ne shume shoqeri resurset nuk shperndahen nga nje plan qendrore, pore nepermjet aksioneve te bashkuara te miliona ndermarrjeve dhe amviserive. Prandaj ekonomistet studejojne se si njerzit i sjellin vendimet: sa ata punojne,çka blejne,sa kursejne dhe si i investojne kursimet e tyre. Ekonomistet gjithashtu studjojne si njerzit mvaresishte veprojne njeri me tjeterin. Psh.ata hulumtojne, si shumica e shitesve dhe bleresve te nje te mire bashkarishte e percaktojne çmimin me te cilin do shitet e mira dhe sasija sa do te shitet. Perfundimishte ekonomistet analizojne forcat dhe trendet qe ndikojne mbi ekonomine nepergjithesi, perfeshire ketu edhe rritjen e te ardhurave mesatare, pjese e popullates qe nuk mund te gjej pune dhe shkallen ne baze se te ciles rriten çmimet. Fjala ekonomi rrjedh nga fjala greke “per ate qe udheheq me amviserine “ Ne shikim te pare kjo tingellon jo rendomte. Ne fakt amviserit dhe ekonomia kane shume karakteristika te perbashketa. Amviserija ballafaqohet me shume vendime. Ajo duhet te vendose kush do jene detyrat e çdo anetari te familjes dhe çka do fitoj si demshperblim: Cili do te pregatisi darken ? Cili do laj teshat? Cili do fitoj edhe nje cope embelsire mbas darke . Amviserija medoemos duhet ti shperndaj resurset e veta te rralla ndermjet anetarve te saj, duke i pasur parasyshe aftesit e tyre, perpjekjet dhe deshirat e tyre. Sikurese amviseria dhe shoqeria ballafaqohet me shume vendime. Ajo medoemos duhet te vendosi cilat detyra duhet te kryhen dhe cilat duhet te jene te kryera.. Disa njerez nevoiten per prodhimin e ushqimit, te tjere per te bere veshjen dhe te tretet te dizajnojne softver per kompjutera. Kur njehere njerzit do te ndahen (si toka,ndertesat dhe makinat) ne detyra te ndrysheme punuese,shoqeria duhet ta ndaj prodhimtarine ne te mira dhe sherbime. Ajo duhet te vendosi kush do haje kavjar, dhe kush pasul,kush do ngrah mercedes, dhe kush do udhetoj me autobus. Sipas kesaj,çka eshte ekonomija ?Gjate tridhjet viteve te e fundit lemija e ekonomisë si shkence eshte zgjeruar dhe ne te jane kyqur shume tema. Me te rendesishme jane ata sipas te cilave ekonomija : - Studjon se si ne ekonomi percaktohen çmimet punes, kapitalit dhe toka. - Hulumton sjelljen e tregjeve finansiare, analizojn dhe shpernadajne kapitalin gjegjesishte resurset finansiare. - Analizon pasojat nga intervenimi i shtetit mbi efikasitetin e tregut. - Hulumton shperndarjen e fitimit dhe propozon menyra si tu ndihemohet te verferive pa mos u prishur mundesija e ekonomisë. - Hulumton ndikimin e harxhimit te shtetit, tatimet dhe deficitin buxhetore per rritjen.

-

Studjon ciklusin veperues, papunesine, gjegjesishte zhvillon politike ekonomike per perparim dhe rritje ekonomike. Hulumton modelet per kembim midis shteteve , vlereson pengesat ne kembimin nderkombetare , percjelle dhe analizon rritjen e shteteve ne zhvillim.

Regjistrimin e temave mundemi ta vazhdojme , por primare eshte se te gjitha keto tema mund ti bashkojme ne nje definicion per ekonomine, shikuar ne aspektin e shoqerise: Ekonomija eshte studim shkencore si shoqerija i perdeor mjetet qe te prodhohen mallera te dobishem dhe ti shperndaj te njejtat ne njerez te ndryshem. Ne baze te ketij definicioni per ekonomi jane dy ide kyqe: 1) Te mirat jane te pa mjaftueshme dhe 2) shoqerija duhet me doemos ne menyre efikase ti perdori resurset e veta . Udheheqja me resurset e shoqerise eshte shume e rendesisheme sepese resurset jane te rralla dhe te kufizuara. Rrallitet do te thote se shoqerija ka resurse te kufizuara dhe per ate nuk mund ti prodhoj gjithe te mirat dhe sherbimet qe i duan njerzit. Si qe eshte ne amviseri, amviserija nuk mundet ti japi çdo anetari gjithçka qe ai ose ajo deshiron, ashtu dhe shoqerija nuk mundet qe secilit individi ti ofroj standard te larte jetesor, nga i cili ai ose ajo tenton. Efikasiteti dmth. kur shoqerija fiton me shumte prej resurseve te veta te rralla qe mundet. Ekonomija eshte shkence resurset e veta te rralla. qe na meson se si shoqerija udheheq me

Kur do te mund te prodhohen sasi te pakufizuara te te mirave materiale dhe kur te mund te plotesohen deshirat apsolute te njerezve, njerezit si indivd nuk do te merziteshin per buxhetin e te ardhurave te tyre, firmat nuk do te ishin shqetesuar per lartesine e harxhimeve te tyre, kurse qeverite nuk do te shqetesoheshin per tatimet dhe harxhimin shteteror sepse nuk do te kishte nevoj per zgjedhje dhe kompromis ndermjet efikasitetit dhe drejtesise. Me fjale te tjera, ne kesi parajsi, nuk do te kishte te mira ekonomike,gjegjesishte te mira qe jane te pa mjaftueshme dhe oferta e tyre eshte e kufizuar. Ne kesi kushtesh nuk do te kishte nevoj per ekonomine si shkence. Pore asnje shoqeri nuk e ka arritur utopine per mundesit e pakufizuara.Gjegjesishte te mirat mat. jane te kufizuara kurese deshirat jane te pa kufizuara. Perderisa deshirat jane te pakufizuara,me rendesi eshte qe ekonomija ne menyre me te mire ti perdori resurset e veta te kufizuara. Kjo na sjelle te nocioni vendimtare i efikasitetit. Qensore e ekonomisë eshte te fillioj prje realitetit te pamjaftueshmerise dhe pastaj te gjej menyr se si te rregullohet shoqerija e cila do te sjelli deri te perdorimi me efikas i resurseve. Konkertishte, ekonomija prodhon ne menyre efektive kur nuk mundet te prodhoj me shume se nje te mire pa mos prodhuar ma pak prej te mires tjeter. Ndoshta jeni te habitur , ndoshta si njerz te rendomt nuk keni menduar keshtu per ekonomine si shkence edhe pse ajo eshte e perditeshmje ne jeten tuaj.Tani te mundohemi te ua afrojme principet e ekonomisë nepermjet te ashtuquajtures dhjete principet e ekonomisë. 2.Dhjete principet e ekonomisë Fusha studjuese e ekonomisë bazohet ne disa ide themelore te cilat mund te perdoren ne situata te ndrysheme. Te dhjete principet ne ekonomi jane te rradhitura ne tre grupe :1) si individet sjellin vendime ; 2)si funksionojne individet bashkanrisht(bashkepunojne,konkurohen) ; 3)Si funksionon ekonomija nepergjithesi(princip agregacionit). Per pasqyre me te mire do te hsfrytezojme tabelen ne vijim.

3: njerezit racional mendojne ne margjinat 4: njerezit reagojne ne motivimet NJEREZIT VENDIMET 5: tregetia mund te jete e mire per te gjithe SI VEPROJNE NJEREZIT MVARESISHT rezultatet e tregut 6: tregjet rendomt paraqesin menyre te mire te organizohet aktiviteti ekonomik 7: shteti nganjeher mund ti permiresoj 8: Standardi jetesore ne vend varet prej aftesise se saj qe te prodhoj te mira dhe SI FUNKCIONON sherbime (produktiviteti) 9: kur shteti shtyp shume te holla . do ta fillojme mesimin tone te ekonomisë me kater principet e sjelljes individuale te vendimeve. Me vone do te shikojme se kjo eshte pjese e ekonomisë e njohur si mikroekonomi.sepse jane me te pershtaqem per hyrje ne dijenite e komplikuara por interesante per ekonomine.Tabela nr.1 Dhjet principet e ekonomisë 1: njerezit ballafaqohen me kembim SI I SJELLIN 2:harxhimi i diçkaje eshte ajo nga e cila terhiqeni qe ta fitoni(harxhimi oportun). .1. Do te perqendrohemi ne kater principet e pare te ekonomisë.çmimet EKONOMIA rriten NEPERGJITHESI 10:shoqerija ballafaqohet me kembim(tradeoff) ne afat te shkurter midis ifluacionit dhe papunesise 2.1 Si individet sjellim vendime Meqenese sjellja e ekonomisë e shpreh sjelljen e individeve qe e formojne.

percaktimi i çmimeve me te larta ose ndonje kombinim prej te tre alternativave.shfrytezim) nga e cila duhet te terhiqemi per te fituar diçka tjeter (te mire.shiqim tv.kure qeverija mundohet ta prese peten ekonomike ne me shume pjese te barabarta ajo behet gjithnje me e voge. Shpeshehere kure dizajnohen politikat e qeverive keta dy qellime jane ne kundershtim. Me fjale te tjera efikasiteti nenkupton madhesine e petes ekonomike.punetoreve dhe bleresve.sherbim. Meqenese ky tekst eshte liber. te marrim si shembull studentin i cili me doemods duhet te vendosi si do ta shperndaj resursin e vet.ajo e zvogelon shperblimin per punen e mundimeshme. Poashtu mundet te kursejne pjese prej buxhetit familjare per ditet ne pension ose ti shkollojne femijet e tyre.off) Leksioni i pare per sjelljen e vendimeve eshte permbledhur ne thenjen: “Nuk egziston drek pa te holla” . ose duke punuar honorar per te fituar nje sasi te caktuar. Pershkak te shpenzimeve te medhaja keta ndermarrje ne fund ngelin me profit me te vogel.Ose te shikojme shembullin e prinderve te cilit vendosin si ta harxhojne buxhetin familjare.kohen. Kembim tjeter me te cilen ballafaqohet shoqerija eshte ajo midis efikasitetit dhe drejtesise. njerzit me pak punojne dhe prodhijne me pak te mira materiale dhe sherbime. Ata mund te blejne ushqim.sherbim. rendomte duhet te terhiqemi prej diçkaje tjeter qe po ashtu e duam.Pa marre parasyshe kete respektimi i kembimit te gjerave midis tyre ne jete eshte e rendesisheme . Ligjet te cilet kerkojne nga nderrmarrjet ta zvogelojne ndotjen ti zmadhojne harxhimet e prodhimit te te mirave dhe sherbimeve. Se dobite prej atyre resurseve jane ne menyre te drejte te shperndare midis anetareve t shoqerise. Sjellja e vendimeve kerkon terheqje prej ndonje qellimi ne dobi te qellimit tjeter. Qe te fitojme diçka qe duam. Sa me teper harxhojme per mbrojtjen popullore. Drejtesi dmth.shetitje me velosiped. ose mundet ta shperndaj kohen e vet duke i mesuar te dy lemijet. Ketu eshte e arsyeshme te thekesojme edhe diçka . Si rezultat i kesaj.. Te varferit nuk duhet ti lejme anesh vetem per ate duke i ndihmuar prishet motivacioni i punes.ajo terhiqet prej nje ore te cilen ka mund ta kaloj ne fjetje.shfrytezim). per ti mbrojtur kufijet prej agresorve te huaj (armatim) aq me pak mund te blejme te mira per harxhim per ta zmadhuar standardin tone (gjalpe). Kure njerzit jane te organizuar ne shoqeri ata ballafaqohen me lloj te ndryshme kembimi. Shembull klasik per kembim eshte ai midis “pushkes dhe gjalpit”.mjedisit te paster jetesore dhe nivelit te larte te te ardhurave. Me fjale te tjera . Per çdo ore te kaluar duke mesuar nje lende ai largohet prej ores te cilen ka mund ta kaloj duke mesuar lenden tjeter. Per çdo ore mesimi. ne konflikt.Ai mund te harxhoj gjithe kohen duke studjuar ekonomine.tesha ose te shkojne ne pushim. sjellja e vendimeve kerkon krahasime te shpenezimev edhe dobive nga aksinet e . Studenti nuk duhet te terhiqet nga mesimi i psikologjise vetem per ate se ashtu do ta zmadhonte kohen ne disponim per te studjuar ekonomi. pagesa e rrogave te vogela. ata imponojne dhe harxhim i cili zvogelon te ardhurat e ndermarrjeve .Kure qeverija bene rishperndarjen e fitimit prej te pasurve ne dobi te te varefrive . Per efikasitetin folem me larte.sepse njerzit tentojne te sjellin vendime te mira vetem nese i kuptojne opcionet qe i disponojne.Kure ata vendosin te harxhojne edhe ndoje denare ne keta te mira ata kane nje denare me pak per harxhim per te mira tjera. Pershkak se njerezit ballafaqohen me kembim. Shoqerija nuk duhet te ndalet ta mbroj mjedisin jetesore vetem per ate se aktet ekologjike e zvogelojne standardin tone jetesore. II ) Shpenzimi Oportun Shpenzimi oportune eshte gjithe ajo ( e mire. fakti se njerzit ballafaqohen me kembim vetevetiu nuk na tregojne çfar vendimesh ata do te sjellin ose duhet te sjellin. kurese drejtesia nenkupton si te ndahet peta. Sipas kesaj edhe pse aktet ne lidhje me ndotjen na oferojne dobi prej mjedisit te paster jetesore dhe shendet me te mire i cili vjen me ate. Ne shoqerine moderne me rendesi te madhe eshte edhe kembimi midis .1) Njerzit ballafaqohen me kembim (trade. mundet ta harxhoj duke studjuar vetem matematike.

Ne pjesen tjeter te liberit me poshte do te shohim se duhet te behet dallimi ndermjet fitimit llogarites dhe fitimit ekonomik I cili eshte i korigjuar per shumen e shpenzimeve oportune dhe jo vetem per shpenzimet faktike. ata qe vendosin duhet te jene te vetedijshem ne shpenzimet opartune. Ne boten e resurseve te rralla njerzit çdohere ballafaqohen me mundesin qe te zgjedhin nemes mundesive alternative per perdorimin e resurseve. vendimi juaj nuk perbehet krejtesishte qe ju te hiqni dore nga provimet ose te mesimit 24 ore ne dite. Dobija (fitimi) eshte pasurim intelektual dhe mundesi per te gjetur vende me te mira te punes.ne baze te gjuhes angleze. Problemi i pare i lidhur me kete pergjigje eshte se permbledhja e shpenzimeve te mundeshme perfeshine disa pune qe nuk jane ne kuptimin e vertete shpenzime per studim ne fakultet. Problemi i dyte ne ne logaritjen e shpenzimeve eshte se ajo e mohon shpenezimin ma te madh per shkuarja ne fakulte. Meqenese resurset kane me shume alternativa te mundeshme te perdorimit . nuk mund te shpenzoni kohen tuaj ne ndonje vend pune. Atehere nje gje eshte e sigurte: perderisa ndermjet alternativave te ndryshme per perdorimin e resurseve te kufizuara vendosni per njeren. Shpesh perdoret termi margjinal. Vendimet ne jete pothuajse kurre nuk jane bardhe – zi. Gjegjesishte shpenzimet per banim dhe ushqim ne fakultetin tuaj mund te jete me i vogel se prej qirase dhe te dhenave per ushqim qe do ti paguanit sikur te jetonit ne banesen tuaj.Kjo eshte teza per shpenzimin oportun. dhome dhe udhetim. Ne kete rast kursimet nga banimi dhe ushqimi shfrytezohen per shkuarjaene fakultet.Gjeresa e kaloni vitin duke ndegjuar ligjerata.Por ku qendron shpenzimi? Per tu pergjigjur ne kete pyetje. III) Ndryshimet kufitare (margjinale) Ekonomistet perdorin termin ndryshime kufitare per te pershkruar aftesite e vogela plotesuese te planit ekezistues te aksionit.me siguri do te permendni te hollat e harxhuara per shkollim.kohen tuaj. por a te kaloni edhe nje ore duke i perseritur shenimet nga . Per shumicen e studenteve rrogat nga te cilat terhiqen per te studjuar jane shpenezimi me i madhe per aresimin e tyre. por perfeshijen nijans te perhimet. automatikishte leshoni mundesine per te shfrytezuar alternativat tjera te resurseve.Por edhe nese terhiqeni nga fakulteti. Vendebanimi dhe ushqimi do paraqesin shpenzimet per studimet vetem per shumen qe eshte me e shtrenjet se vendebanimi dhe ushqimi kure studjoni ne krahasim me situaten kure nuk studjon. Gjate afatit te provimeve. Ai me shume e ka çmuar shpenezimin oportun per kohen e humbur per trajnim te basketbollit dhe ne funde i eshte paguar mundi: Te ardhurat e tij si basketbollist profesionist jane shume me te medhaja se sa qe do te mirrte rroge si nje i diplomuar ne universitet.Pore ne shume raste. do te ju duhet vende fjetje dhe ushqim. te cilet e permbajne aksionin e marre.Ai praktikishte eshte i lidhur me humbjen e te ardhurave lidhur me alternativen e perdorimit te resurseve. Shpenzimi oportun ne nje te mire eshte ajo nga e cila duhet te terhiqemi per te fituar nje te mire.libera.ndryshme. A te shkohet ne fakultet. psh. Kur sillen çfaredo vendimi. Psh. duke lexuar libera dhe shkruar pune seminarike. Te marrim rastin per prurjen e vendimit a te shkohet ne fakultet.shpenezimi i nje akscion nuk eshte aq i dukeshem si qe duket ne shikim te pare. Ne literature ceket rasti me basketbollistin e njohtur te NBA-se ne SHBA Kobi Brajan.shpenezimi oportun perhere nderlidhet me me vleren me te larte ose me alternativen me te pershtatur te mundeshme te perdorimit te resuresit perkates. i cili e ka lene kohen per te shkuar ne universitet dhe i eshte perkushtuar trajnimeve per basketboll. Megjithese kjo permbeledhje nuk e pasqyron realishte ate se nga çka jeni terehequr ( larguar) per te kaluar nje vit ne fakultet..

. Dmth. sepese shpenzimi per te blere molle eshte me i madhe.Duke krahasua fitimet e kufizuara dhe shpenzimet e kufizuara mund te vleresoni se sa viti plotesuse i studimeve do te ju paguhet . Psh. vetem dhe neqoftese vetem . Ju keni arsimin paraprak dhe me siguri tani mendoni a te vazhdoni edhe nji apo dy vite ne arsim (shkollim) .si qe do te shikojm ne vazhdim.Si sembull tjeter do te marrim rasin e aviokompanis e cila mendon sa do tu paguaj udhetareve qe jane duke pritur ne rradhe. qe do ta fitoj udhetari plotesues. do te mundeni te vereni se ky krahasim nuk do te ju ndihmoj qe te mund te vendoseni. dhe mjetet te cilat nuk do ti keni gjersa jeni ne shkollim). Nese ne aeroplan ka karrike te lira. atehere njerzit do te vendosin te hajne me teper dardha dhe me pak molle.ata do te munde te kene rezultate te cilet edhe ata nuk i kane paramenduar ashtu.Ne baze te kesaj. Rrypat . Paramendoni nese aeroplani do te duhej te fluturoj me dhjete vende te lira. shume politika i ndryshojne fitimet dhe shpenzimet mbi te cilat ballafaqohen njerezit. A do te duhej aviokompania te shesi bileten ? Kupetohet se duhet ta shesi. efekti i çmimit ndaj sjelljes se blereseve dhe shitesve ne treg ne kete raste ne tregune e molleve eshte e rendesishme te kuptojme funksionimin e ekonomisë. Kure çmimi i molles rritet. per arsye se . sjellja e tyre mund te ndryshoj kur te ndryshojne shpenzimet ose fitimet. ne literature permendet politika publike per sigurimin e trafikut. Me perdorimin e tyre zmadhohet mundesija te mbijetohet fatkeqesia e madhe e nje aksidenti.sepese fitimi (interesi ) prej shitjes se mollave eshte me i madhe. Tani do shohim se si ligji per rrypat sigurues e ndryshonlogarine e fitimeve dhe harxhimeve.te cilen e bene shoferi racional.ligjeratat. Per deri sa ai u bene krahasime per dikend qe ka doktoraturen dhe per nje tjeter qe e ka leshuar shkollimin. Psh. Edhe pse shpenezimi mesatar i nje udhetari eshte 500$. kure fitimi kufitar prej stj aksioni e kalon shpenezimin kufitar. IV) Individet reagojne ne motivimet( motivacion) Per deri sa njerzit sjellin vendime kure bejne krahasim ndermjet fitimit dhe shpenezimt. Kur kereatoret e politikes nuk do te vlersojne drejte se si politika e tyre ndikon ne motivacionet. Per ta sjelle vendimin. Njerezit reagojne ne motivacionet. shpenzimi edhe i nje udhetari eshte i parendesishem. dhe prej atje e ndryshojne sjelljen e tyre. dhe udhetari i cili eshte ne listen e fluturimeve i gatshem per ete vend do te paguaj 300$. shpenezimi kufitar perputhet me çmimin e lançpakektit.000$. Psh. Gjithashtu ai i inkurajon njerezit qe me teper te shfrytezojne transportin publik ne vend qe ata vete te ngrahin veturen edhe ata ata te jetojne me afer vendit te punes. dikush munde te perfundoj se aviokompania asnjhere nuk duhette shesi bileta me çmim ma te vogel se 500$ .asnjhere nuk duhet te harrojne motivimet.000$/ 200.per agjencionin do jete profitabile t’i shesi bileten. Te themi se fluturimi i nje aeroplani me 200 karrike aviokopanise i kushton 100.Kreatoret e politikes. Ne shume raste njerezit i sjellin vendimet me te mira duke menduar per madhesit kufitare.kure mendojne per madhesit kufitare . Njeriu racional merr ndonje aksion. duhet te dini dobit (fitimet) plotesuese qe mund te fitoni gjate nje viti te studimeve( te ardhura me te larta gjate jetes dhe kenaqesi ne mesim ) dhe shpenzimet plotesuese qe do te paraqiten (shkollimi. Te supozojme se kerkoni keshille nga miku juaj per ate se sa vite do tu nevoiten per shkollim .Ne litereture eshte formuar termi per njeriun si „homo economicus“ perndryshe matja e tij per fitimet dhe shpenzimet. Perderisa udhetari ne listen e prtjes paguan me teper se shpenzimi kufitar. ose te shikoni Tv. tatimi i benzines i inkurajon njerezit te ngrahin vetura me te vogela te cilat hrxhojne me pak benzine. Si qe tregojne keto shembuj. Si qe do te shikojm ne vazhdim. individet dhe ndermarrjet mund te sjellin vendime te mira.dhe maksimumi i fitimit pre4j çdo vendimi te atij. ne kete rast shpenezimi mesatar per nje karrike eshte 100. Mirepo aviokompania mund ta zmadhoj fitimin e saj duke menduar ne madhesit kufitare. Ne te njejten kohe pronaret e pemishteve te mollave vendosin te punesojne me shume punetore dhe te mbledhin me shume molle. Ne SHBA as Hulumtimeve te medhaja jane parapare problemet ne trafik dhe kane vendosur qe sigurimi te permiresohet me rrypat sigurues qe i ka çdo veture. ose 500$.

1.çdo shoqeri pamarreparasyshe a eshte e pasur ose e varfer medoemod te zgjedh se si do ti shperndaj resurset sipas principit te kembimit dhe efikasitetit.2 Si veperojne individet bashkanerishte Kater principet e para na treguan se si individet i sjellin vendimet e tyre. me shpejtesi me te madhe dhe kujdes me te vogel gjate vozitjes. Ti shikojme me afer Cilat mallera te prodhohen dhe me çfare sasije Shoqeria medoemos duhet te percaktoje sa prej çdo te mire do te prodhoj prej struktures te shume te mirave. duhet ti keni parasyshe keto principe te makroekonomisë sidomos pershkak te konfiktit dhe mosperputhjeve te politikes makroekonomike prej disa koncepteve te teorise makroekonomike per te cilen do te behet fjale me poshte. jane te perpunuar edhe ne pjesen e mikroekonomisë (kreu 4 oferta dhe kerkesa.1. Rezultati i fundit i ligjit mbi rrypat sigurues prape eshet numer me i madhe i fatkeqesive te komunikacionit. shume nga keta vendime ndikojne jo vetem ne ne individin pore edhe ne njerezit tjer me te cilet jane ne interakcion.sigurues i bejne aksidentet e trafikut me pak te shtrenjet nga aspekti i shoferit. Makroekonomija mirret me rritjen ekonomike (principi 8: standardi jetesore dhe produktiviteti) politiken monetare dhe pyetjet ne lidhje me te hollat (principi 9) dhe problemi i papunesise i cili ne themel ne afat te shkurter perputhet ne zgjedhje (principi 10).keru per ekonomine nderkombetare dhe perparesite komparative. Funksionimi i ekonomisë nepergjithesi ( makroekonomija) Me larte u njoftuam me ate si individet sjellin vendime dhe si individet varesishte ndikojne njeri ne tjeterin. sepese e zvogelojne mundesine per lendim dhe vdekje. principet : 5) tregetija eshte e mire per te gjithe 6) ekonomija e tregut eshte menyre e mire per organizimin e aktivitetit ekonomik 7) shteti i permireson rezultatet e tregut. Tre pyetjet themelore te organizimit ekonomik çka . A do te prodhojme sot ushqim te ngrire ose kemisha. A do ti perdorim resurset e kufizuara per prodhimin e te mirave per harxhim (ushqim te ngrire) te cilat do ta zmadhojne . kreu 9 tregu I faktoreve te prodhimetarise. shpjegojne si indived bashkanrishte veprojn.Sipas kesaj . Me fjale te tjera çdo shoqeri duhet te kete menyre me te cilen do te percaktoj 1) cilat mallera do ti prodhij 2) si do te prodhohen te mirat materiale 3) per cilin do te prodhohet. Ne kete liber . Tre pyetjet qendrore ekonomike Meqenese prodhimetarija e çdo ekonomije eshte e kufizuar prej resurseve te saja dhe diturive teknologjike .ligji per perdorimin e rrypave sigurues zvogelon dobite nga vozitje e ngadalesuar dhe ekujdesur.si . meqenese rruget jetesore (te veprimit) te individeve kryqezohen. Kemisha shume kualitative ose me pak kualitative. 2. Tre perincipet e ardheshem nga tabela 1. dhe kure do ta prodhoje. 2. jane te lidhura me funksionimin e ekonomisë nepergjithesi (makroekonomine).per cilin te prodhohet jane pyetje kyqe edhe sot si qe kane qene ne fillimin e civilizimit bashkohore. Prandaj ketu nuk perqendrohemi me gjeresishte ne te njejtat.shteti dhe bizenesi) pore dhe ne pjesen e makroekonomisë.3. Te gjithe keta vendime dhe interakcione bashkanerishte e perbejne ate qe mund te quhet “mikroekonomi”. 3. Edhepse pyetjet makroekonomike jane ne numer me te madhe se keta tre. 10) ekonomia e mireqenies. Njerezit reagojne ne rrypat sigurues sikurse qe do tereagonin ne permiresimin e kushteve te rruges. Tri principet e fundit prej tabeles 1.

Zmadhimi i çmimit te naftes nxit perseri permes tregut shoqerija te vendosi çka do te prodhoj. Fabrikat kimike zhvillojne supstitute artificiale per imputet petrokimike. si shembull figurativ mirret çmimi i naftes sidomos ne periudhen e krizes se naftes ne vitin 1973/74 . Levizjet dramatike te çmimit te naftes jane te njohtura si gjendje e tmerreshme . Nderrmarrjet dhe amviserite e zvogelojne perdorimin e produkteve te naftes te cilat jane bere shume te shtrejta.1979/80. Me fjale te tjera domth. aviokompanite kerkojne aeroplane me ekonomik . Ne pjesen me te madhe te ketij teksti do te behet fjale si njerezit ndikojne ne ndryshimin e çmimeve. A do te behet shperndarje ndermjet amviserive te ndrysheme . hulumtohen burime energjetike per te cilet nuk eshte e nevojshme nafta. Ne periudhen e pare çmimi eshte zmadhuar tre here ndersa ne rastin e dyte dy here. te cilen me poshte do ta shikojme si hyrje normative dhe pozitive ne ekonomi. a ajo eshte zvogelimi i produkteve te naftes dhe zmadhimi i produkteve substitute: konstruktohen vetura me te vogela. -shperndarja e fitimit. Zmadhimi i çmimit te naftes mund te ndikoj edhe ne ate çka do te prodhohet. Zmadhohet çmimi i substituteve dhe e nxit prodhimintarin e tyre me te madhe.dhe kush me hulumtim. Ne baze te ketyre vendimeve eshte i madhe ndikimi i shpenzimeve te prodhimit ne njesi produkti. Kure behet fjale per çmimin si tregues i varferise ne kuptimin ekonomik ne literaturen . Rregulla eshte kure çmimi i ndonje te mire zmadhohet . si dhe per cilin do te prodhohet do te shfrytezojme dy hyrje(qasje): . . Si do te shperndahet produkti shoqerore.dhe blejne vetura me te vogela dhe me ekonomike.Ndryshimi i çmimit dhe varferija ne kuptimin ekonomik.Gjegjesishte nje reaksion i tille i udhehequr nga çmimi qe ndodhe ne treg eshte pjese e mekanizemit ne baze te cilit nje numer i madhe i shoqerive percaktojne çka . Te perfundojme : çmimet me te larta te naftes e detyrojne ekonomine te prodhoj ne menyre (si ) gjate se ciles do te perdoret me pak nafte. A do te fitohet energjija elektrike prej naftes . Ne perpunimin e dilemes ekonomike. me cilat mjete dhe me çfare teknike prodhuese do ta beje ate.hidroresurseve eres ose do te kemi energji nukleare. Njera prej detyrave kyqe te çdo shoqerije eshte te percaktoj kush do ti perjetoj frytet e mundimeve ekonomike. Amviserit per ngrohje me teper perdorin gazin . Kush do te mirret me bujqesi. harxhuesit mundohen ta shfrytezojne me pak . Te perfundojme. Me pak ose me shume ndotje te mjedisit jetesore.a do te behet midis shume te verferve dhe shume te pasurve. Si do te prodhohen te mirat.Kure çmimi i naftes zmadhohet ne menyre drastike çdo ndermarrje do te mundohet ta zvogeloj shfrytezimin e produkteve q permbajne nafte. Te shikojme si ekonomija prodhon produkte dhe sherbime permes shembullit te naftes.harxhimin sot ose te mira ivestuese (makina dhe aparate per procesin e prodhimit te cilet do ta zmadhojne harxhimin neser.si dhe per cilin te prodhohet.ndryshimi i çmimit te te mires e cila ne menyre transparente paraqet me shume ose me pak varferine ne kuptimin ekonomik. A do te marrin te ardhura te medha menaxheret. Ata qe shkojne ne pune bashkohen ose perdorin transportin publik. çka. Pore çmimet e larta te naftes nuk ishen te perjeteshme. pore prodhuesit mundohen ta shesin (prodhojne ) me shume .Me fjale te tjera çmimet e larta te naftes jo vetem qe e zvogelojne kerkesen per produkte te lidhura me naften por e zmadhojne kerkesen e substituteve. Ketu ne pjes te madhe vjen pyetje e efikasitetit dhe drejtesise. Per cilin do te prodhohen mallerat.rryma elektrike me shume prodhohet ne aparaturat qe perdorin qymyr. Shoqerija duhet te percaktoj kush do ta kryej prodhimetarine . Pse dhe si ndodhi ajo.punetoret ose pronaret e kapitalit dhe tokes. 1.

Distribuimi i te ardhurave.mjetet koorporative ). E para. Per cilin te prodhohet ? Per 16% te popullates e cila jeton ne vendet e zhvilluara industriale. te ardhurat individuale nuk rrjedhin vetem nga puna por edhe nga pronesia mbi mjetet ( toka.me pare duhet te bejme pyetjen Pse ka dallime te medha ne te ardhura midis grupeve te ndara ? Ne vendet e varfera nuk ka mjafte makina ndersa numer i vogel i njerezve kane arsimim teknik dhe profesional. World Developement Report 1998-99 Te ardhurat per banore paraqetperafersishte tregues per standardin jetesore per çdo grupe vendesh. çka . 2. Distribuimi i te ardhurave ( ne nje shtet ose ne bote ) na tregon si te ardhurat ndahen midis grupeve te ndryshem ose individeve. Te ardhurat distributohen ne menyre jo te barabarte ne suazat e nje vendi njelloj si midis vendeve. Pjese me e madhe prej zmadhimit te te ardhurave kane qene te harxhuara per produkte te prodhuara ne vendet perendimore industriale. Popullata boterore dhe te ardhurat Vendet e varfera Vendet me te ardhura Vendet mesatare pasura 1154 15. Ne nje vend te industrializuar puntori mund te perdor paisje per germim dhe te beje per kohe te shkurter detyre per te cilen ne vendet e varfera ka nevoje per shume puneteor po qe se punohet me lopate. Shtetet importuese te naftes hoqen dore nga pjesa e madhe e prodhimetarise se tyre ne kembimin per import te naftes. ndertesat.zmadhimi i çmimit te naftes e zmadhoj fuqine blerese te vendeve te OPEK-ut. me çmimin e naftes do te pergjigjemi dhe ne pyetjen per te cilin prodhohet.si dhe per cilin te prodhohet.1. Te perfundojme: puneteoret ne vendet e varfera jane me pak produktiv sepse punojne ne kushte jo te favorshme. Tabela nr. Distribuimi i te ardhurave eshte ngushte i lidhur me pyetjen per ate. Kure krahasohet e ardhura nacionale nuk eshte me . Me larte pame se si tronditjet e naftes ne OPEK bene alokacion ne resurset e varfera midis konkurenteve te nevojshem. Pergjigjeja per te cillin prodhohet parashikon edhe pyetjen çka te prodhohet. nderesa e zvogeloi fuqine blerese te importueseve te naftes ( Gjermanise dhe Japonise). Prej tabeles mund te shihet se me shume te ardhura ka ne vendet e zhvilluara ne te cilat jeton 165 e popullates boterore. Keta dallime ne te ardhura parashtrojne shume pyetje edhe pere shoqerine edhe per ekonomine.boterore % prej te 2 18 ardhurave boterore Burimi: World bank.Ne fund. Pore ne rastin e nje vendi duhet te mirren edhe dy faketore plotesues. Per tu pergjigjur ne pyetjen si prodhohen produktet .Te ardhurat e OPEK-ut prej shitjes se naftes u zmadhuan prej 35 miljardeve dollare amerikan 1973 pothuajse ne 300 miljarde amerikan 1980 . Dmth. Sipas shembullit prodhimetarija boterore eshte e drejtuar kryesishte kah ata prodhime dhe sherbime qe harxhohen ne vendet e pasura. Faktoret e larte pjeserishte mundet ti pershkruhen edhe rastit te nje vendi.2.690 16 80 e Te ardhura per kok 231 banori %prej 35 49 popull.

E dyta. S’ka nevoj te behet klasifikimi I degeve ekonomike sipas fushes se jetes ekonomike kur interesohem per pyetje standarde: çka .si dhe per cilin te prodhohet.e cila paraqet vetem mbledhjen e aktivitetve e te gjithe sjellsive te vendimeve ne te gjitha tregjet. Psh. . Makroekonomisti mund ti studjoje efektet prej huas nga ana e qeverise .Psh. Makroekonomia eshte shkence per fenomenet ekonomike qe vlejne per gjithe ekonomine. Do te mund ti studjoj efektet prej kontrolles te qirave lidhur me banimin ne Nujork. Ne danimarke ku me te pasurit 20% e popullates fitojne 35% e te ardhurave nacionale. dege e ekonomisë e cila me kohe eshte marre me sjelljen e entiteteve individuale si qe jane: tregjet ndermarrjet dhe amviserite. Ne ekonomine me pronesi private psaurija dhe fuqija koncentrohen ne duaret e nje numeri te vogel njerzish. shume pak njerez munden ti lejojne vetes te punesojne sherbetore. ndryshimet e shkalles se pa punesise me kalimin e kohes se politikat alternative per ta nxitur rritjen e standardit jetesore. Ekonomija tradicionalishte eshte e ndare ne dy fusha te gjera: mikroekonomi dhe makroekonomi.kamaten dhe parat. makroekonomisti mund te studjoj efektin e zvogelimit te tatimit federal ne te ardhura ne prodhimetarine e pergjithshme te te mirave dhe sherbimeve. shfrytezimin e tokes ndertimore. meqenese ndryshimet ne ekonomi mvaren prej vendimeve te miljona individeve eshte e pa mundur te kuptohen levizjet makroekonomike pa shikuar lidhjet midis vendimeve mikroekonomike.transportin etj. Deget e ekonomikes mund ti klasifikojme edhe sipas qasjes qe perdoret. Per ti analizuar keto pyetje ai ose ajo doemos duhet te shikojne si efektet e zvoglimit te shkalles se tatimeve ndikojne ne vendimet e amviserive per ate sa te shpenzojne per te mira dhe sherbime.Per dallim nga mikroekonomia.Ekonomia gjithashtu mesohet ne nivele te ndrysheme. Ekziston ndarje e pergjitheshme e pranuar sipas se ciles kemi qasje ne mikro dhe makro ekonomi. 4. ndryshimet strukturale per shkak te pagesave jo te harmonizuara. Ne Brazil ku 20% e familjeve marrin 64% te te ardhurave . mirepo gjate vleresimit te distribuimit te te ardhurave mbrenda vendit ajo eshte e rendesisheme. Mikroekonomisti psh. produktivitetin e ulet . Ne Maqedoni makroekonomistet mirren me rritjen . Ne Maqedoni mikroekonomia do te mund ta studjoj sjelljen e firmave te privatizuara ne treg ose harxhimin e punetoreve qe jane ne falimentim. Mikroekonomia eshte shkence per ate se si amviserite dhe ndermarrjet sjellin vendime dhe si jane interaksionet etyre ne tregjet konkrete. Mikroekonomia dhe makroekonomija jane ngushte te thurura .rendesi cili anetar i polullit i fiton keto te ardhura. ndikimi I konkurences se huaj ne industrine automobilistike ne amerike ose efektet e mesimit te obligueshem qe ndikojne ne fitimin e punetoreve.shofere dhe sherbeteor.Ne mund ti studjojme vendimet e amviserive individuale dhe nderrmarrjeve ose interakcionin e amviserive dhe ndermarrjeve ne tregjet e te mirave konkrete dhe sherbimeve. Ekonomija e prones shteterore don te krijoj shperndarje proporcionale te te ardhurave dhe pasurise. kursin fiks devizor. Ekonomistet e punes ballafaqohen me problemet e tregut te punes . Mikroekonomia dhe makroekonomia Shume dege te shkences mesohen ne nivele te ndrysheme . Numer i madhe i ekonomisteve jane specializuar per dege te caktuara te shkences ekonomike . Poashtu mund ta studjojme funksionimin e ekonomisë nepergjithesi. Adam Smithi me te drejte mund te llogaritet si themelues i mikroekonomisë (pasurija e poujve 1776). shoqerija mund te sjelle vendim a do te marre hapa per ndryshim te distribuimit te te ardhurave . Ekonomistet urban ballafaqohen me problemet e qytetit. makroekonomia eshte dege e ekonomisë e cila merret me mundesite e pergjitheshme te shoqerise. Makroekonomine ne formen bashkohore e ka kyqur Xhon Majnard Kejnz ne vitin 1936 me liberin : Teorija e pergjitheshme per punesim . Shkalla deri te e cila te ardhurat ne menyre jo te barabart shperndahen ne suazat e nje vendi ne menyre direkte ndikon ne pyetjen per te cilen prodhohen produktet. numeri i madhe i njerezve do te punojne si ndihmes shtepijak.

Kure ata mundohen te ndihmojne ne te mire te saj .Kur ekonomistet mundohen ta sqarojne boten. do te fillojm me studimin e terminologjise.Ekonomia ne asnje menyre nuk guxon te shfrytezohet per tu treguar se nje gjyq normativ eshte i sakte kurse tjeter i gabuar. Ekonomia normative kyq te drejta etike dhe sjelle perfundime te vlefshme per pyetjet çka. . Te bejme sqarim mbi kete. munde ta hedhim perfundimin sepse qeveria duhet ta rrise qiramarrjen minimale (qendrim normativ). Ekonomia pozitive perfeshine sqarime objektive per ate se si funksionon ekonomia. Dallimi kryesore ndermjet qendrimeve normatevi dhe atyre pozitive eshte ajo se si çmohet validiteti i tyre.religjionin. derisa eshte e saket .si . Duke mesuar ekonomine. Ne kete kontekst . nje pjese e mire e ekonomisë mundohet te sqaroj si funksionon ekonomia. Psh. shqyrtim dhe vendim politik. per boten ekzistojne dy lloj qendrimesh.Qendrimi normativ nuk mund te vleresohet vetem ne baze te te dhenave.dhe filozofine politike.5. Ne princip nuk mund ti vertetojme ose ti anulojme qendrimet pozitive me kontrollimin e fakteve. Kjo perfshin edhe shikimet tona mbi etiken. Perkunderejte kesaj vlerat e qendrimeve noremative kyq vlera. Per pyetjet e natyres normative nuk ka pergjigje te drejta dhe jo te drejta sepse ata perfeshine etiken dhe perfundimet me vlere por jo faktet.e gjithe kjo mvaret pre preferencave te individit dhe shoqeris (politikes) te cilet duhet te zgjedhin.Vendimi per ate se çka eshte e mire dhe çka eshte politike e keqe nuk eshte pyetje vetem e shkences. Te perfundojme: Kure njerezit bisedojne per ekonomine shpeshhere bejne gabime duke i perzier pyetjet e fakteve me pyetjet e drejtesis. Ekonomisti munde ta vleresoj qendrimin pozitiv me analizimin e te dhenave per ndryshimin e variableve ekonomike te cilat jane mjete te opservimit (vezhgimit). duhet te kemi parasyshe dallimin ndermjet qendrimeve pozitive dhe nomative. gjuha e tyre ndryshon. ata jane shkenctare. Per ti sqaruar te dy llojet e konomisteve. Psh. A do te duhet te ndalohen lloj lloj produktesh ushqimore ose barera.çka dhe ker kend te prodhohet dhe sjelljen e tyre. dhe jo me vete analizen ekonomike. qendrimet pozitive dhe ata normative mund te jene te lidhura .Ekonomia pozitive dhe normative Ne studimin e ekonomisë rendesi te madhe ka dallimi ndermjet ekonomisë “pozitive” dhe dhe asaj “normative”. Psikologët flasin për egon. Kapitulli 2 METODAT E EKONOMISË 1.ata jane deshmitare. Njeri eshte pozitiv. Per ate nuke eshte rallitet qe qellimi i ekonomisë qe ta permiresoje funksionimin e ekonomisë. Per te sjell vendime do te duhet edhe analiza pozitive dhe perfundime me vlere. integrale dhe fushat e vetktorëve. Qendrimi se qiramarrja minimale paraqet papunesine (qendrim pozitiv). qendrimet tona normative nuk mund te dalin vetem nga analiza normative. si dhe per kend te prodhohet. Matematikanët flasin për aksioma.Ekonomia pozitive pershkruan faktet e nje ekonomie. Marre nepergjithesi . si dhe fakte. Kupetohet. Meqenese skenctaret dhe deshmitaret kane caqe te kunderta. Qendrimet pozitive jane deskritive dhe ata na mesojne si eshte bota. Shikimet tona pozitive per ate se si funksionon bota ndikon ne shikimet tona normative ne ate se kush jane politika te deshirueshme. Megjithe ate . Ata mund te zgjidhen vetem me pyetje. Qendrimet normative jane ne forme te propozimit dhe ata na mesojne se si duhet te te jete bota. Por ekonomia pozitive mund te perdoret per cekjen e detaleve te pasojave nga zgjedhja e bere. Ekonomia normative jep udhezime tabazuara mbi aftesite e gjyqeve objektive ose subjektive. Ekonomisti si shkëncëtar dhe këshilltar Çdo fushë shkencore e ka terminologjinë e vet dhe mënyrën e vet të menduarit.

identitetin dhe disonancën konjuktive. B) Ekonomisti si këshilltar. . do të ballafaqoheni me shumë termine të reja dhe disa fjalë të njohura të cilat ekonomistët i përdorin në mënyrë të specializuar. sa vlen edhe për studimin e gravitacionit të tokës ose evolucioni i llojeve. Në kapitujt që vijojnë. Para se të hymë në përmbajtjen dhe detajet e ekonomisë. epruveta ose teleskopë. Të menduarit si ekonomistë mund ta sundoni tërësisht vetëm nëse. Por. po ashtu edhe për shkencat natyrore. A) Ekonomisti si shkencëtar. Juristët flasin për veprat penale. grumbullojnë të dhëna. veprimtaria komparative. ose jomateriale si aftësia për të servuar gjatë tenisit. e zgjeroni edhe në përdorimin aktiv dhe të përditshëm mbi shembujt praktik. duke u orvatur që t’i verifikojnë ose t’i demantojnë teoritë e tyre. Në shikim të parë tingëllon çuditshëm kur themi se ekonomia është shkencë. ekonomisti si këshilltar kur merrë pjesë në krijimin e politikës ekonomike të qeverisë (qasja normative). Çfarë i bënë të dallohen ekonomistët? Ç’do të thotë të mendohet si ekonomist? Do të thotë këtu bëhet fjalë për veglat e analizës ekonomike. Për shembull. është e dobishme që të japim një pasqyrë për atë se si ekonomistët i prijnë bptës. Oferta. pothuaj në të njëjtën mënyrë si fizikanti i qaset lëndës së hulumtimit dhe biologu i qaset studimit të jetës: zhvillojnë teori. Në këtë kapitull flitet për metodologjinë e ekonomisë si fushë shkencore. megjithatë thelbi i shkencës është metoda shkencore – zhvillimi objektiv dhe testimi i teorive për atë se si funksionon bota. teprica shpenzuese – këto termine janë pjesë nga gjuha e ekonomistëve. pse papunësia është më e madhe te popullata e grave se sa te meshkujt? Ndonjëherë nga ata kërkohet që t’i komentojnë politikat për përmirësimin e rezultateve ekonomike. Do të shihni se vlera e tij gjendet në aftësinë e tij t’ju sigurojë mënyrë të re dhe të dobishme të menduarit për botën në të cilën jetoni. dhe pastaj i analizojnë këto të dhëna. Në të vërtetë duhet ta respektojmë atë se shkenca në tërësi nuk është asgjë më shumë nga rafinimi i të menduarit të përditshëm. Edhe pse qëndrimi i tillë është valide për shkencat shoqërore. ata janë shkencëtarë. si maqinat për prerjen e druve. përveç njohjes dhe pranimit të metodologjisë së ekonomisë. ashti edhe për të mësuarit të mendohet si ekonomist do të duhetë kohë e caktuar. kur lëndës i qaset me objektivitet shkencor (qasje pozitive). Por ekonomisti mund të paraqitet në rol të dyfishtë: ekonomisti si shkencëtar. Prandaj. Veglat mund të jenë materiale. siç është ekonomia. njëherit dhe më i rëndësishëm i këtij libri është t’ju ndihmojë ta mësoni mënyrën e të menduarit të ekonomistëve. Ekonomistët përpiqen ta sqarojnë lëndën e tyre të të shprehurit me objektivitet shkencor. Do të thotë çdo aktivitet. kërkesa. Destinimi i vetëm. Kuptohet. shumica e njerëzve nuk janë mësuar që ta shohin shoqërinë mes syve të shkencëtarit. elasticiteti. Shumë shpesh nga ekonomisti kërkohet që t’i sqarojë shkaqet për ngjarje të caktuara ekonomike. Edhe ekonomia nuk dallohet shumë. Ndikimi i ekonomistëve mbi politikën e tejkalon rolin e tyre si këshilltarë: hulumtimet dhe punimet e tyre shpesh herë në mënyrë indirekte ndikon në politikë. Për shembull. në këtë kapitull do t’i shqyrtojmë disa nga mënyrat (metodat) të cilat i përdorin ekonomistët. deliktet dhe forcën obliguese të premtimit. Ata qasen drejt studimit të ekonomisë. si nuk mund të bëheni brenda natës matematicientë. Për shembull. Kjo metodë e hulumtimit është po aq e zbatueshme në studimin e ekonomisë nacionale. Kur ata përpiqen të ndihmojnë në përmirësimin e tij. më mirë ndjeheni nëse preni dru me sharrë elektrike. kur e zbatojnë qasjen e shkencës që ta provojnë si funksionon ekonomia. ekonomistët nuk shfrytëzojnë teste. Do të thotë në këtë kapitull theks do t’i vëmë sundimit të veglave të zanatit ekonomist. gjegjësisht disiplinë përfshinë edhe veglat. si për shembull fizika. çfarë duhet të bëjë qeveria për ta përmirësuar mirëqenien e grave? Kur ekonomistët përpiqen ta sqarojnë botën. psikolog ose jurist. Gjegjësisht. ata janë shkencëtarë.

Jetojmë në kohë dhe mjedis (jo vetëm në Ballkan) ku shpesh herë flitet për politikën. Ai duhet të jetë matematicient. Ose më konkretisht. Nëpërmjet afrimit të metodave shkencore ndaj çështjeve të politikës. Testimi në vazhdim i teorisë së Njutnit ka dëshmuar se kjo është valide në shumë rrethana. Atje ku politika është e paqartë. filozof – në masë të caktuar. e cila detyrën e tyre e kthen në nxitje të vërtetë: eksperimentet shpesh herë janë të parealizueshme në ekonomi. Në fund. Lënda e saj e studimit është shoqëria – si njerëzit zgjedhin të jetojnë dhe si ata ndikojnë mes veti. teoria dhe dëshmia Observimi. në të cilën vetëm disa njerëz përparojnë! me siguri. Thënë më koncize. Por. por ndonjëherë edhe tokësor si politikan. Argumentet “pro” dhe “kundër” për zgjidhjet e mundshme të problemeve të shoqërisë zgjojnë debat të ashpër. Edhe pse ekonomistët i përdorin teoritë dhe observimet si edhe shekncëtarët e tjerë. ekspertët ekonomistë a mbetet edhe më tej shkencëtarë kur zgjidhen si poltikanë. shkenca bëri (vazhdon të bëjë) progres. sistemore dhe objektive. Ai duhet njëkohësisht të jetë i kushtuar dhe i painteresuar. Observimi. ajo i qaset lëndës objektivisht. historian. ata megjithatë ballafaqohen me një pengesë.shumë e lehtë disiplina në krahasim me degët më të larta të filozofisë ose shkenca e pastër? Disiplinë e lehtë. por të cilado qoftë dy objekte në univerzum. paradoksi e gjen sqarimin e vet në atë se ekonomisti i dalluar duhet të posedojë kombinim të rrallë të talenteve. Ekonomia i kombinon anët pozitive të politikës dhe shkencës.. Asnjë pjesë nga natyra njerëzore ose institucinet e tij nuk guxon tërësisht të qëndrojë jashtë fushës së tij. qasja komplekse dhe suptile në vendosjen metodologjike të ekonomistit si shkencëtar dhe si këshilltar të udhëhequra nga qasja pozitive dhe normative në hulumtimin e ekonomistit të dalluar Xhon Mejnard Kejnz:i Studimi i ekonomisë dket se nuk kërkon ndonjë talent të specializuar nga rangu i lartë i zakonshëm. Ky veprim i përbashkët i teorisë dhe observimit po ashtu është valide edhe për fushën e ekonomisë. Por. por jo vetëm nga ekonomistët si shkencëtarë dhe ekspertë. në arsim jemi të orientuar drejt shkencës. ekonomia përpiqet të bëjë progres në nxitjet me të cilat ballafaqohen të gjitha shoqëritë. Pasiqë teoria e Njutnit ka qenë shumë e sukseshme në sqarimin e observimit. dhe respektimin e tyre. ekonomisti duhet të grumbullojë dhe të analizojë të dhëna për çmimet dhe lëvizjet monetare në më shumë vende të ndryshme. Ai duhet t’i kuptojë simbolet dhe të flasë në mënyrë koncize. Teoria ndoshta do të dëshmojë se inflacioni i lartë del nga shtypi i madj i të hollave nga ana e shtetit. rrebel dhe nepotkupliv si aktor. A nuk është. i cili ballafaqohet me rritjen e shpejtë të çmimeve dhe i nxitur nga ky observim të zhvillojë teorinë e inflacionit. ta prekë abstrakten dhe ta konkretizojë në hovin e njëjtë të mendimit. Fizicientët të cilët e studiojnë . Ai duhet të mendojë për të veçantën si pjesë nga e përgjithshmja. 2. e cila është karakteristikë e shkencës. kur ka parë se si një mollë ka rënë nga druri. Ai duhet ta studiojë të tanishmen nëprëmjet prizmës së të kaluarës për shkak të qëllimeve të ardhmërisë. e cila nuk zbatohet vetëmnë rëniën e mollës në tokë. Ky observim e ka motivuar Njutnin ta zhvillojë teorinë e gravitacionit. bëhet fjalë për apsolvimin e parimeve të ekonomisë. në kohën e tij gjoja është bërë i intriguar. të cilët duhet ta krijojnë politikën ekonomike. Isak Njutnin. Ekonomisti mund të jetojë në shtet. ajo sot ende studiohet në fakultetet për fizikë anembanë botës. burrë shteti.. shkenca është (duhet të jetë) analitike. Që ta testojë këtë teori. shumë e përgjithshme dhe subjektive. Vendosëm të fillojmë me shkencëtarin dhe matematicinetin nga shekulli 17. Derisa debati politik vazhdon pa ardhur deri te ndonjë fund. Hulumtimi i parimeve të ekonomisë i hapë sytë për ndonjë mënyrë tjetër të menduarit.

Por. Që të gjejnë zëvendësim për eksperimentet laboratorike. por në mënyrë shumë të vetëdijshme bënin analiza të pasojave të cilat ajo i krijoi. fenomeni observohet ose krijohet dhe formulohet problemi. Teoritë dhe dëshmitë. mund të kontrollojmë nëse këto ndikime plotësuese kanë rëndësi të vogël kuantitative që të mund çkyqen nga modeli. rrëfimet shumë të njohura historike për hiperinflacionin në Gjermani mes dy luftërave botërore. pasiqë mundësojnë hyrjen në ekonomi në të kaluarën. Testimi ekonomik i të dhënave mund të përdoret për kuantifikimin e faktorëve të cilat janë theksuar në modelin. pasiqë na mundësojnë t’i ilustrojmë dhe vlerësojmë teoritë ekonomike në kohën e tashme. 2. përsëri imponohet zgjedhje e vështirë rreth asaj se si më mirë të reagohet. Supozime dhe parimi “ceteris paribus” . Qëllimi është të kuptohet cila është ajo lidhje dhe pse ajo ekziston. të cilin nuk e kemi vërejtur dhe i cili po ashtu mund të jetë kompaktibil me të dhënat tona.gravitacionin mund të hedhin shumë gjëra në laboratorin e tyre. Ngjarja e tillë e zvogëlon standardin jetësor të shpenzuesve të naftës dhe derivateve të naftës. dhe për të ardhurat nga ky lloj i transporti. kjo jep mundësi të mirë që të studiohen efektet nha resursi kyç natyror mbi ekonomitë në botë. për shkencëtarët ekonomistë. duke menduar për vendimin çfarë lloji transporti do të përdoret. të cilat i ofron historia. ne grumbullojmë edhe të dhëna të tjera. shqyrtimi i episodeve nga historia janë shumë të çmueshme gjatë hulumtimit. Për kreatorët e politikës ekonomike. aq më të sigurtë do të jemi se e kemi gjetur sqarimin e saktë të sjelljes ekonomike për të cilën jemi të interesuar. në mesatare. Është absurde të kriojohet hiperinflacion që të testohet efekti i saj mbi ekonominë. Mund të shkojmë edhe më tutje. vetëm për shkak të nevojës së grumbullimit të informatave. Ekonomistët nuk e krijuan artificialisht krizën energjetike që të hulumtojnë. Prandaj ekonomistët. Nga atje. Mund të vërejmë nëse këta faktorë. për shembull. vërehet se mes variabilave të caktuara ka apo nuk ka lidhje me variabilat e tjera nga dukuria që observohet. Faza e tretë përbëhet në testimin e parashikimeve të teorisë me zbatimin e saj me të informatat ekonomike. Ose për shembull. Kur lufta në Lindjen e Afërme në vitin 1991 e prishi rrjedhën e naftës së papërpunuar. ndërsa kjo mundësi ekziston një kohë të gjatë pas ndërprerjes të ngritjes së çmimeve të naftës. Ndoshta ekziston edhe model tjetër. Ekzistojnë tre faza të ndryshme: E para. dhe që është më e rëndësishme. veprojnë në drejtim i cili është cekur në modelin tonë. por informata të dobishme për shkencëtarët ekonomistë. Përkundër tyre. Faza e dytë përbëhet në atë që të zhvillohet teoria ose modeli që e shpreh thelbin e fenomenit. Por. të cilat ishin e vërtetë e ashpër për njerëzit e rëndomtë. me të cilat do të krijojnë të dhëna për t’i tstuar hipotezat e tyre. ekonomistët ju kushtojnë vëmendje të madhe ekspertimenteve natyrore. Me kalimin e kohës. ende nuk kemi garancë të sigurtë se e kemi gjetur modelin e vërtetë. të cilat me qëllim i kemi lënë pas dore në modelin tonë. ne i identifikojmë faktorët relevantë të cilët ndikojnë mbi numrin e udhëtarëve të cilët janë vozitur me metro. të cilët e studiojnë inflacionin nuk janë në gjendje të manipulojnë me politikën monetare në vend. e cila ndodhi gjatë konfliktit. ekonomistët për shembull. Për shembull. Tani do t’i qasemi rezimimit të mënyrës mes të cilës ekonomistët i qasen analizës së një problemi të caktuar ekonomik. ngjashëm si astronautët. Sa më shumë e krahasojmë modelin tonë me grupe të ndryshmë të dhënave të cilat nuk e mohojnë. të cilat do t’ua japin ndodhitë në botë. Të supozojmë se e kemi krahasuar teorinë tonë me të dhënat dhe kemi ardhur deri te përfundimi se ato janë kompatibile. edhe kur të dhënat nuk e mohojnë modelin tonë. Atëherë themi se nuk e hedhim poshtë teorinë tonë. në botë çmimet e naftës thjesht fluturuan. Me inkuadrimin e disa faktorëve plotësues në hulumtimin tonë ekonomik. duhet të munojnë me të gjitha të dhënat e disponueshme. me qëllim që të arrijmë të rëndomtën. Me të menduarit teorik ose shqyrtimin e shkurtë të informatave )do të flasim për ato më poshtë). ose ajo në RF të Jugosllavisë në fillim të viteve të nëntëdhjeta nga shekulli 20.

Mbi dukuritë dhe proceset ekonomike njëkohëisht veprojnë një numër i madh i faktorëve. Kuptohet. mund të supozojmë se bota përbëhet vetëm nga dy vende dhe se secili vend prodhon vetëm lloje të mirave. Një problem i tillë është i lidhur me parimin “ceteris paribus”. Shkathtësia e të menduarit shkencor. Për hyrje ja një shembull ilustrativ. i cili do të thitë të ruhen të gjitha punët të pandryshuara. Por. Kur do ta kuptojmë tregtinë ndërkombëtare në botën imagjinare me dy vende dhe dy të mira. Nga ajo që u tha më sipër mund të përfundojmë se natyra e ligjeve ekonomike është e tillë që e njëjta vepron si tendencë. gjegjësisht vetëm nën supozimin se faktorët tjerë që e kushtëzojnë kërkesë e mallit (lartësia e çmimit dhe çmimi i supstituteteve) kanë mbetur të pandryshuara. fizicienti me të drejtë do të theksojë se rrezistenca ndaj qelqes ështe qa e vogël. bota reale përbëhet nga më shumë vend. Që këtu. lëshojmë top për plazh nga kulmi i ndërtesës. Por e kemi shumë të qartë se në praksë vjen deri te ndryshime të . Të njohurit e këtij fakti mund të na sjellë të bëjmë supozime të ndryshme gjatë studimit të efekteve nga politika e ndryshuar në horizonte të ndryshme kohore. ndryshojnë vetëm një herë në disa vite. Paramendoni se dëshirojmë të studiojmë çfarë do të ndodhë me ekonominë. e cila bie.Supozime. çmimet e supstituteve (mallrat të cilat mund të shpenzohen në vend të mallit që te observojmë) dhe tjera. lëshime nga ligjshmëria. përfundimi i tillë do të ishte i saktë vetëm nëse plotësohet parimi “ceteris paribus”. që efekti i tij është i parëndësishëm. supozoni se në vend të qelqes. Ta sqarojmë. Shumë çmime në ekonomi nuk ndryshojnë shpesh. për shembull. si mesatare. është e kushtëzuar nga veprimi i këtyre faktorëve: lartësia e çmimit. megjithatë dyke e shfrytëzuar teorinë për vlerat komparative. analiza e efekteve afatgjate të politikës mund të nisë nga supozimi se të gjitha çmimet janë plotëisht fleksibile. është zvogëluar. supozimi i tillë nuk është i saktë. pjesa e rëndësishme e kësaj analize është si do të reagojnë çmimet. ndërtesa është e rrethuar me ajër. për shembull. gjatë së cilës të ndikojë shumë në përgjigjen. Sipas të gjitha gjasave. Në të vërtetë poenta është në atë se supozimi se qelqja bie në vakum ne masë të madhe e thejshtëzon problemin. Por. duke supozuar dy vende dhe dy të mira. Por. është ajo që vendos cilat supozime do të bëhen. sa kohë i nevojitet që të bie ndonjë qelqe nga kulmi i një dhjetëkatëshi. Për shembull. nga të cilat secila prodhon mijëra lloje të ndryshme të mirave. Kuptohet. ne jemi në situatë më të mirë ta kuptojmë tregtinë ndërkombëtare në botën shumë më komplekse në të cilën jetojmë. por jo edhe gjatë studimit të rënies së topit për plazh. si një nga faktorët. Sa për ilustrim. ekonomistët shfrytëzojnë supozime të ndryshme për çështje të ndryshme. Por. Në studimin e efekteve afatshkurte të politikës. përfundimi do të ishte se do të zvogëlohet kërkesa për mallin adekuat. Parim “ceteris paribus”. me disa përjashtime. të ardhurat e disponueshme të konsumatorëve. që e arsyeton përdorimin e supozimeve. supozimi se gravitacioni funksionon në vakum është në vend në rastin e studimit të qelqes. Nëse e pyesni ndonjë fizicient. kur qeveria do ta ndryshojë numrin e dinarëve në qarkullim. që të studiohen efektet nga trgetia ndërkombëtare. mund të supozojmë se çmimet nuk ndryshojnë shumë. Në të vërtetë. Nëse tani supozojmë se të ardhurat e konsumatorëve. i cili i jep rrezistencë qelqes që bie dhe e ngadalëson rëniën e saj. pa marrë parasysh nëse bëhet fjalë për fizikën. të pandryshuara. Kërkesa për çdo mall. ai do t’ju përgjigjet duke supozuar se qelqja bie në vakum. Ekonomistët bëjnë supozime pikërisht nga shkaqet e njëjta: supozimet mund ta bëjnë botën të kuptohet më lehtë. Bile përfunduam se supozimet aplikohen edhe te shkencat natyrore. Megjithatë karakteristikat e ligjeve ekonomike të teoreticientëve të ekonomisë dhe analistëve ju krijon shumë probleme gjatë miratimit të përfundimeve dhe gjatë kumtimit të tyre. Fizikanti ynë do të vërejë se supozimi për mungesën e rezistencës është shumë jo i saktë në këtë rast: topi për plazh ballafaqohet me rezistencë shumë më të madhe se sa qelqja. ne mundësojmë që ta përqëndrojmë të menduarit tonë. ku ligjshmëritë janë më shumë ekzakte dhe të sakta. çmimet e gazetave. biologjinë ose ekonominë. Ngjashëm me këtë. Bile mund të bëjmë edhe supozim ekstrem dhe artificial se të gjitha çmimet janë plotëisht fikse.

Nëse rënia e të ardhurave është e ndjekur edhe me rritjen e çmimeve të mallrave. Diagramet paraqesin një nga shkaqet për shprehjen e marrëdhënieve mes variabilave. Të dhënat ekonomike dhe modelet Të dhënat janë pjesë të evidencës së sjelljes ekonomike. Nga harta e Shkupit janë lënë anash shumë pjesë nga bota reale. Do të thotë na nevojiten fakte – të dhëna. etj. Si dhe çdo shkencëtar të kujdesshëm. Teknika të analizës ekonomike. Zbatimi efektiv i modelit të cilin e shfrytëzon ekonomisti si shkencëtar në analizën pozititve ekonomike është me udhëtarin që e përdor hartën. Të dhënat do të mund të na tregojnë edhe për lidhjet logjike të cilata paraprakisht i kemi lënë anash. siç edhe në mënyra të ndryshme mendimi mund të shprehet me fjalë. do të stagnojë ose do të rritet kërkesa për mallrat nëse çmimet e saja bien në kushte të rënies së të ardhurave. të cilat nëse përhskruhen me rënjë katrorë ose fjalë. do të mund të ishin më pak të qarta. Modeli është i dobishëm pasiqë na tregon cilat fakte me siguri janë më të rëndësishme. Kombinimi i modelit dhe të dhënave është kombinim suptil. E dyta. Shumë nga konceptet të cilat i studiojnë ekonomistët mund të shprehen me numra: çmimi i bananeve. Nga fotografia e këtillë e kontrolluar që e jep modeli ne e zhvillojmë analizën tonë për atë se si funksionon ekonomia. diagramet sigurojnë thjerrëzën nëpër të cilën nga shumë drurë. Diagramet kanë dy dedikime. sasia e shitur e bananeve. Modelet janë korniza për organizimin e mënyrës në të cilën mendojmë për probleme të caktuara. për shembull. të përfundojmë: parimi “nëse faktorët tjerë janë konstantë” paraqet mënyrë të shqyrtimit të lidhjes mes dy variabilave. Modeli paraqet thjeshtëzim të qëllimshëm të realitetit (më shfrytzimin e supozimeve). por nëse e shohim do të fitojmë pasqyrë të saktë për pjesët. gjerësia e saktë e rrugëve dhe ngjashëm. pa marrë parasysh nëse punojmë me teorin ose me të dhëna. ndoshta është e panevojshme që të theksohet se në shumë ura mbi Vardarin mund të ketë rrëmujë e komunikacionit. Që ta zgjedhim rrugën më të mirë duhet të dimë se sa gjatë duhet të presim para çdo ure. shpenzimet e kultivimit të bananeve. para së gjithash paraqitjen grafike të dhënave. Të dhënat ose faktet janë në interaksion me modelet në dy mënyra. Janë të mundshme edhe kombinime të tjera. të dhënat na ndihmojnë t’i testojmë modelet tona. E dyta. rrjetin komunikues dhe mund ta zgjedhim rrugën më të shkurtë mes dy largesave. do të jetë vështirë të vërtetohet në çfarë mase kërkesa është zvogëluar si rezultat i rënies së të ardhurave. ndërsa në çfarë mase si rezultat i rritjes së çmimeve të mallrave. Informatat numerike në mëyra të ndryshme mund të paraqiten grafikisht. ato ofrojnë mënyrë vizuele për shprehjen e ideve. Kur rritet çmimi i bananeve. paraqet seri të supozimeve të simplifikuara nga të cilat del përfundimi se si njerëzit sillen. semaforët. do ta njohim pyllin.Gjatë këaaj nuk do të kemi kurrfarë problemi gjatë vozitjes reale nëpër qytet. E para. më ato kryhet thjeshtëzimi dhe lëshimi i disa detajeve nga bota reale ekonomike me qëllim që të përqëndrohemi në elementet thelbësore. E para. kur elaborohen teoritë ekonomike. kur analizohen të dhënat ekonomike.njëkohshme te më shumë shumë faktorë. njerzit blejnë më pak banane. të dhënat na ndimojnë shumë t’i kuantifikojmë marrëdhëniet mbi të cilat modelet tona teorike e drejtojnë vëmendjen tonë. por duhet të mbahet medn se variabilet tjera janë po ashtu të rëndësishme. gjegjësisht teoria. Shpesh herë këto variabila ekonomike janë të lidhura mes veti. Shkrimtari i mirë zgjedhë fjalë të cilat . Po ashtu do të ishte vështirë të parashikohet nëse do të zvogëlohet. ekonomistët duhet të verifikojnë nëse teoritë e tyre janë të harmonizuara me faktet relevante. diagramet mundësojnë të zbulojmë në të vërtetë si janë të lidhura variabilet. Modeli. 4. Këtu është e domosdoshme që ta potencojmë rëndësinë nga teknika të caktuara të dobishme të analizës ekonomike.

Edhe nëpër ligjeratat e mëtejshme shumë herë do ta vërtetojmë faktin se ekonomia mund të jetë shumë e dobishme për të gjithë. për shembull. 5. Kjo para së gjithash del nga fakti se a janë kejnizian apo monetarët. 2) dhe saktësia e pamjaftueshme e ekonomisë si shkencë nuk është fakt i cili të njëjtën e bënë vetëm të shkathët. Ka shumë pyetje për ekonominë të cilat ndoshta do ta shqetësojnë kërshërinë tënde. Pasiqë të gjesh punë. Kjo do të thotë të pranohet e njëjta si shkencë me qasje metodologjike. skena – dramatike. edhe më shumë. në të drejtën si edhe çdo shkencë tjetër. me çka do të fitoni zanatin – ekonomist. Po ashtu pamë se subjektivizmi (normativja) ka rrënjë të saka edhe në shkencën ekonomike. Shkaku i dytë të studiohet ekonomia është se do t’ju bëjë pjesëmarrës më të mençur në ekonomi. kjo do të na jetë edhe një lloj pikëpamjesh përfundimtare në këtë kapitull për metodat e ekonomisë. ku kërkuam dhe morrëm përgjigje – pse ndonjë dukuri ekonomike është e tillë. i cili e përdor metodën shkencore të formimit të modelit ekonomik. sjell shumë vendime ekonomike. Një ditë ndoshta do të gjendesh në situatë të udhëheqish biznes të vogël ose korporatë të madhe dhe ti do të vendosish cilat çmime do t’i . duke marrë parasysh se metereologjia është edhe më joekzakte. Ekonomia shkencë dhe shkathtësi. nuk veprojnë si të vërteta të përhershme dhe universale. Kjo do të thotë se. do të vendosish sa nga të ardhurat e tua do t’i shpenzosh. për shkak të primitivizmit të saj në përsosjen e veglave adekuate për hulumtime. por vetëm si tendenca. Ja tre shkaqe për këtë: Shkaku i parë të studiohet ekonomia është se do t’ju ndihmojë ta kuptoni botën në të cilën jetoni sot. ekonomistët shumë shpesh kanë qëndrime të ndryshme mes veti për çështje të njëjta. Këtu vetëm do të konstatojmë se: 1) fakti se ligjet ekonomike veprojmë si tendencë nuk e bëjnë ekonominë më pak shkencore. asnjë bankë serioze nuk do t’i drejtohet ndonjë atsrologu të caktuar me magjia dhe ta parashehë lëvizjen e ardhshme të të ardhurave të popullatës. Ekonomia nuk është shkencë plotëisht ekzakte. vendosish sa vjetë do të studiosh. Gjatë kësaj konstatuam se ligjshmëritë në ekonomi. Duke u njohtuar me metodologjinë e hulumtimeve ekonomike. Ekonomisti i suksesshëm e zgjedh atë tip të diagramit. përhskrimi – solid. derisa si student. E gjithë kjo a na jep të drejtë të përfundojmë se ekonomia është më shumë shkathtësi se sa shkencë. por më shumë do t’i besojë ekonometrit të trajnuar. përgjigja është jo. i cili më mirë e përshkruan. nga e cila varet nga kursimet. sa do të kursesh dhe si do t’i investosh kursimet e tua. 2) ekonomia dhe ekonomistët dhe 3) kritikat e ekonomisë dhe ekonomistëve (shkenca dhe shkencëtarët). Si ecën në jetë. si dhe nga qasja e tyre si këshilltarë ekonomikë kur duhet të deklarohen edhe për gjyqet normative. pasiqë ekzistojnë fakte se edhe në shknecat natyrore ekzistojnë përjashtime nga ligjshmëria dhe normalja (për shembull ligji për transferimin e vetive trashëguese nga prindërit). Ka gjasa të mëdha se nuk do të mund të parashikohet me sukses shkalla e rritjes së prodhimit shoqëror. siç është rasti me të gjitha shkencat shoqërore. Ekonomia si shkencë dhe shkathtësi Këtu parashtrohen tre çështje ose dilema lidhur me ekonominë: 1) nëse ekonomia është shkencë.do ta bëjnë qëndrimin e tij më të qartë. 3) me këtë kritikat e shumta për ekonominë dhe ekonomistët janë vetëm fryt i specifikave të caktuara të ekonomisë si shkencë. e megjithatë shkencë natyrore. para së gjithash në pjesën e ekonomisë pozitive. Nga ajo që u tha më sipër u njohutam me natyrën dhe aftësitë e ekonomisë. Konstatuam se është e dobishme që të studiohet ekonomia. ose. veçanërisht kjo është në pjesën e makroekonomisë. shkalla e lëvizjes së inflacionit. Pse është aq vështirë të gjesh banesë në Ohër gjatë verës? Pse ndonjë artist i njohur është i paguar aq shumë për ta luajtur rolin kryesor në film? Pse standardi jetësor është aq i varfër në shumë vende afrikane? Pse disa vende kanë shkallë të lartë të inflacionit derisa të tjerat kanë çmime stabile? Pse është lehtë të gjesh punë në disa vite e vështirë në tjera? Këto janë vetëm disa nga pyetjet të cilave studimi i ekonomisë do të ndihmojë t’u përgjigjesh. papunësia etj. ndërsa në një pjesë të vogël të makroekonomisë. Tani mund të përgjigjemi pse ju si studentë ta pranoni ekonominë si shkencë dhe ta studioni të njëjtën.

por do të japë disa vegla të cilat do të ndimojnë në këtë përpjekje. Kur do të vendosish cilën politikë ta mbështetish.paguash për prodhimet e tua. metereologët debatuan nëse toka ballafaqohet me “ngrohjen globale” dhe nëse përgjigjja vërtetohet. Në fund do të përfundojmë me disa kritika të zakonshme ndaj ekonomisë dhe ekonomistëve. megjithatë. si më mirë t’i sillni këto vendime. pikëpamjet e ndryshme normative për atë se si politikat duhet të zbatohen. Ekonomia nuk është shkencë eksperimentale. Me kalimin e kohës. Kuptimi dhe shkathtësitë e zhvilluara në kapitujt e ardhshëm do t’ju zbulojë perspektivë të re. Zgjidhja është në kalimin drejt supozimeve me të gjitha pasojat e mundshme të cilat më sipër i sqaruam. vëllimi i mospajtimit mes makro ekonomistëve është shumë i theksuar. Për shembul. Ekonomia është shkencë e re. na befason ajo se ekzistojnë mospajtime të rëndësishme dhe të vazhdueshme në ekonominë pozitive. dhe ende ka edhe shumë punë. Shkaku i tretë që të studiohet ekonomia është ajo se do t’ju ndihmojë më mirë t’i kuptoni potencialet dhe kufizimet e politikës ekonomike. Më vonë do ta vërtetojmë këtë qëndrim. Para disa shekujve astronomët kanë debatuar nëse toka ose dielli janë në qendër të sistemit diellor. Ne deri më tani pamë se ekonomistët edhe të pajtohen për çështje të caktuara nga analiza pozitive ekonomike për atë se si do të funksionojë bota. grumbullues të dhënave dhe hulumtues. Shkenca është hulumtim për njohjen e botës që na rrethon. diskutimet në makroekonomi përpiqen të zënë vend në opinion më shumë se sa në sallë për seminar ose laboratori. Mospajtimi në ekonomi është veçanërisht e shprehur mes makro ekonomistëve. pasi që kanë vlerësime të ndryshme për validitetin e teorive të caktuara ose për madhësinë e parametrave të rëndësishëm. pa marrë parasysh se për çfarë problemi makroekonomik bëhet fjalë. pse është ashtu. Si votues. për shkak të këtij shkaku. (1) Ekonomia nuk është shkencë e vërtetë. Studimi i ekonomisë nuk do t’ju pasurojë vetëm ashtu. të cilat tani duhet të hulumtohen. Ekonomistët mund të kenë vlera të ndryshme dhe që atje. për shkak të tendencës se opinionit dhe mediumeve të fokusohen në çështjet më të vështira dhe më kundërthëse. Është e rëndësishme të bëhet dallim mes ekonomisë normative dhe pozitive. mund të gjendesh në situatë që të pyetesh për çështje të ndryshme për ekonominë. Edhe ekonomistët shpesh herë janë me mendime të ndryshme. megjithatë ka fusha në makroekonomi në të cilat ekziston pajtueshmëri e dukshme. Ekzistojnë dy shkaqe themelore: Ekonomistët mund të mos pajtohen për validitetin e teorive pozitive alternative për atë se si funksionon bota. do të mbetet shumë hapësirë për moskuptim për rekomandimet normative të bazuara mbi gjykimet e vlerave. Pse duket se ekonomistët aq shpesh u japin këshilla konfliktuoze krijuesve të politikës ekonomike. ti ndihmon që të zgjedhet ekonomia e cila do ta udhëheqë alokacionin e resurseve shoqërore. përpjekjet e mijëra analistëve. Para do kohe. Kritika ekonomisë dhe ekonomistëve. mjetet për komunikim publik ndoshta mund të gjejnë ekonomist i cili diskuton për cilëndo qoftë anë të problemit. Aspak nuk na befason fakti se ashtu siç vazhdon hulumtimi. Cilat janë efektet nga tregtia e lirë me vendet tjera? Cila është mënyra më e mirë të kursehet rrethina? Si ndikon deficiti buxhetor i ekonomisë? Mospajtimi i ekonomistëve. në masë të madhe e përmirësuan kuptimin për fenomenet makroekonomike. Por edhe pse ekzistojnë dallime të dukshme mes makro ekonomistëve. Në fund duhet të . Më shumë se sa kontraverzet në fushat e tjera. Dy ekonomistë asnjëherë nuk pajtohen. do të sihte absurde (edhe ekonomikisht shumë shtrenjtë) që të shkaktohet papunësi te gjysma e popullatës që të shihet si atëherë do të funksionojë ekonomia. Deri në masë të caktuar. shkencëtarët filluan të mos pajtohen bile as për drejtimin ku qëndron e vërteta. Ekonomistët ndonjëherë nuk pajtohen.

toka. siç janë: puna. Dallimet e rastësishme në sjellje humben në mesataren. sociologjia dhe psikologjia është e domodoshme që të sigurohet përhskrimi i plotë i sjelljes së njeriut. të ardhurat dhe profiti nuk janë determinantet kryesore të sjelljes. Ekonomia klasike. Ndonjëherë mund të arrijmë shumë larg me model të thjeshtë. që të përgjigjet tri pyetjeve ekonomike. dituritë teknike. por mund të krijohen dhe testohen teori të bazuara mbi sjelljen mesatare ose sistemore. fabrikat dhe veglat. kapitali dhe toka. ekonomisti menjëherë do ta kyçë analizën ekonomike. E pakontestueshme është se mund të shprehim vendime sipas të cilave kjo është vërejtje e saktë. Inputet i quajmë edhe faktorë të prodhimtarisë. E ballafaquar me faktin se të mirat janë të varfëra lidhur me dëshirat. Kjo është më ndryshe nga pohimi se janë të rëndësishme vetëm motivet ekonomike. ekonomia duhet të miratojë vendime për atë se si të ballafaqohet me resurset e kufizuara. Ato nuk kanë kurrfarë lidhje me realitetin. edhe pse jo gjithnjë. martesa është e thjeshtë. Për shembull. e sipas kësaj merren si konstanta. Do të thotë. gjegjësisht faktorët për prodhimtari i ndan në tre kategori të gjera: puna. (4) Njerëzit janë krijesa n jerzore. për shembull në fizikë. Veçmë e dimë se modeli paraqet thjeshtëzim të qëllimtë që të na ndihmojë të mendojmë më qartë. Ekonomia e thekson faktin e motiveve ekonomike pasiqë qëndrimet sociale ndryshojnë ngadalë. energjia etj. Ajo duhet të zgjedhë mes llojeve të ndryshme të mundshme të mirave (çka). mjeksi etj. inputet. Ekonomistët pranojnë se politika. Testi i modelit nuk përbëhet në atë se sa ai është i thjeshtë. Modeli i mirë bënë thjeshtëzim të madh. (3) Njerzit nuk janë materialistë siç pohojnë ekonomistët.konstatojmë se ekzistojnë mospajtime edhe te shkencëtarët nga shkencat natyrore. Autputet si mallra dhe shërbime janë vlera të përdorshme të cilat në mënyrë të drejtëpërdrejtë shkojnë në shpenzim (buka) ose shërbejnë për prodhimtarinë e mëtejshme (lënda e parë në prodhimtarinë e ardhshme). Nuk mund t’i shpieni aksionet e tyre në ligje shkencore. Nëse ndodhë ndonjë ndryshim i dukshëm në qëndrimet sociale. Asnjëherë nuk duhet të sqarohen veprimet mbi bazë të disponimit ose për shkak të asaj se jeni ngritur në këmbën e majtë. Kapitulli 3 ÇËSHTJET THEMELORE EKONOMIKE 1. i detemrinuar nga motive joekonomike. Çmimet. të zgjedhë mes teknikave të ndryshme prodhuese (si) dhe në fund të vendos kush i shpenzon të mirat (për cilin). Autputet (daljet) janë mallra dhe shërbime që fitohen në procesin e prodhimtarisë me kombinim të inputeve. secila ekonomi duhet të vendos për shpenzimet ekonomike (inputet) dhe prodhimet (autputet). por sa ka mundësi ta sqarojë sjelljen e observuar. (2) Modelet në ekonomi janë tejet të thjeshta. Fizicientët pranojnë se molekulat sillen rastësisht. Gjatë vendosjes çka dhe sa të prodhojë ekonomia në realitet vendos si t’i vendosë mjetet e veta në mijëra mallra dhe shërbime të mundshme të ndryshme. Ekonomistët . Inputet (hyrjet) shpesh i definojmë si mallra dhe shërbime që i shfrytëzojnë ndërmarrjet në procesin e prodhimit. por nuk e shtrembëron realitetin shumë. Me kombinim të ndryshëm të inputeve të ndryshme mund të prodhohen mallra dhe shërbime të ndryshme. Ekonomistët si shkencëtarë e kanë qëndrimin e njëjtë në pikëpamje të njerëzve. Inputet dhe autputet në ekonomi Çdo ekonomi ka rezerva të kufizuara të mjeteve. Ekonomistët besojnë se shumica nga fenomenet që i studiojnë janë të determinuar së pari nga motive ekonomike.

1 T. Fiti. Edhe pse ekonomitë reale prodhojnë mijëra të mira dhe shërbime. Është interesante se gjatë kohë sipërmarrja ka qenë e lidhur me pronarët e kapitalit në ndërmarrjet e vogla dhe të mesme. paisje në hollet e prodhimtarisë. të cilat ekonomia mund t’i prodhojë me faktorët e dhënë që i disponon në prodhimtari dhe nivelin ekzistues të teknologjisë. Resurset natyrore Resurset njerëzore Resurset prodhuese Toka Puna dhe sipërmarësia Kapitali Puna përbëhet nga koha e shpenzuar e njerëzve në prodhimtari. fq. Këto janë vegla dhe maqina më të ndryshme.1. toka për ndërtim. Më vonë do të shohim se rritja e të mirave të kapitalit është e rëndësishme për zhvillimin ekonomik. Ja një klasifikim i faktorëve të prodhimtarisë: Tabela 3. Kufinjtë e mundësive prodhuese është diagrami. i cili na i tregon kombinimet e ndryshme të autputit. Klasifikimi i faktorëve të prodhimtarisë. rrugët. Ai lirisht mund të përdoret si sinonim për faktorët për prodhimtari.bashkëkohorë në teori sjellin edhe faktorin e katërt të prodhimtarisë – sipërmarrja (enterpreneurship). 18 . 1999 god. të cilat ndërmarrja mund t’i përdorë që t’i shndërrojë faktorët e prodhimtarisë në autput. Sipërmarrësit janë pronarë të kapitalit. Mijëra operacione afariste dhe detyra në të gjitha shkallët e diturisë. mineralet etj. Juridiko formalisht ai është më i gjerë nga nocioni faktor për prodhimtari. në këtë rast veturat dhe kompjuterët. të bëjnë kombinimin e përhershëm dhe rikombinimin e faktorëve prodhues në kuptim të zëvendësimit të faktorëve më të shtrenjtë me më të lirë. Industria eveturave dhe e kompjuterëve bashkë i shfrytëzojnë të gjithë faktorët e prodhimtarisë në ekonomi. Shkup. gjegjësisht të firmave. kanalet etj. Toka ose më gjerë resurset natyrore janë dhurata kryesore nga natyra. siç janë: ajri. resurset energjetike. vetë hollet e prodhitarisë. kategoria resurse njerzore do të thotë punë plus sipërmarrje. 2. ujërat. Sot është e domosdoshme që në resurset natyrore vëmendje e posaçme t’i kushtohet resurseve për mjedis të shëndoshë. të cilët janë të aftë: të kryejnë zhvendosjen e vazhdimshme të resurseve drejt pikave më prouktive të përdorimit të tyre. V. Filipovski.1 Shumë shpesh e përdorim terminin – resurse. të cilat ekonomia mund t’i prodhojë me faktorët që i disponon në prodhimtari dhe teknologjinë prodhuese që e disponon. Ky faktor prodhues përbëhet nga sipërfaqet e punueshme bujqësore. Kufinjtë e mundësive prodhuese Kufinjtë e mundësive prodhuese është diagram i cili i tregon kombinimet e autputit. Bazat e mikroekonomisë. Ka ardhur deri atje që aplikohet fryma sipëramrrëse edhe në sektorin e shërbimeve publike. uji dhe klima. Fakulteti Ekonomik Shkup. gjegjësisht për inputet. kryhen me punë. Kapitalin e përbëjnë mallra të ndryshme prodhimi të cilat shërbejnë për prodhimtarinë e mallrave dhe shërbimeve të ndryshme. për shembull shëndetësia dhe arsimi. Sot sipërmarrja shkon nga strukturat menaxhere në korporatat e mëdha. megjithatë hipotetikisht të paramendojmë një ekonomi e cila prodhon vetëm dy të mira – vetura dhe kompjuterë. Dhe për ekonominë bashkëkohore industriale është inputi më i zakonshëm dhe më i rëndësishëm. të sjellin inovacione në prodhimtari për shkak të rritjes së profitit dhe në fund ta ndërmarrin rrezikun në punë. Për shembull.

rezultati në pikën D nuk është i mundur.000 1. ekonomia mund të lëvizë nga pika B drejt A. Nëse eliminohet burimi i joefikasitetit. që është e paraqitur në fotografinë me pikën A. Për shkak të shkaqeve të caktuara. Pikat në vetë kufirin e mundësive prodhuese (për dallim nga ato brenda) paraqesin nivele efikase të prodhimtarisë. . shoqëria prodhon më shumë kompjuterë. ekonomia mund të prodhojë në cilëndo pikë të. 3. ndërsa asnjë kompjuter. Për një rezultat thuhet se është efikas. Dy pikat e skajshme të kufirit të mundësive prodhuese i paraqesin këto dy raste ekstreme. ekonomia do të prodhojë 1000 kompjuterë. të cilat janë në vetë kufirin. gjatë së cilës do të rritet prodhimtaria edhen e veturave (në 700) dhe e kompjuterëve (në 2000). ose brenda në hapësirën e kufizuar me kufi të mundësive prodhuese.000 Kufiri i mundësive prodhuese 0 300 600 700 1. por në llogari të prodhimtarisë së zvogëluar të veturave. 3. Pasiqë të vimë deri te pikat e efikasitetit. Nëse të gjitha rseurset përdoren në industrinë e kompjuterëve. atëherë ekziston mënyrë që të prodhojë më shumë nga njëra e mirë. ekonomia prodhon më pak nga ajo që ëhstë mundur të prodhohet me resurset që i ka në disponim: ajo prodhon vetëm 300 vetura dhe 1000 kompjuterë.200 2. e asnjë veturë. Nëse ekonomia i ndan resurset mes dy veprimtarive. të cilat i qëndrojnë në disponim. mënyra e vetme që të prodhohet më shumë nga njëra e mirë është të prodhojmë më pak nga tjetra. me siguri papunësia e madhe. Nëse të gjitha resurset në këtë ekonomi të paramenduar përdoren në industrinë e veturave. Pika B paraqet rezultate joefikas. Me fjalë të tjera.1. Për dallim nga ajo.000 B A 3. ajo do të prodhojë 1000 vetura. për shembull. Kur ekonomia lëvizë nga pika A drejt pikës C. Fotografia nr. nëse ekonomia fiton çdo gjë që është e mundur nga resurset e kufizuara. ajo do të mund të prodhojë 700 vetura dhe 2000 kompjuterë. gjatë së cilës të mos prodhojë më pak nga e mira tjetër.000 Sasia e automjeteve të prodhuara Kufiri i mundësive prodhuese tregon se një ndërrim me një tjetër me të cilën ballafaqohet shoqëria. të themi pika A.1. është shembull për kufirin e mundësive prodhuese. por nuk mund të prodhojë në pikat që gjenden jashtë kufirit. pasiqë resurset janë të kufizuara: ekonomia nuk ka faktorë të mjaftueshëm të prodhimtarisë që ta mbështesë këtë nivel të autputit. Kufiri i mundësive prodhuese Sasia e kompjuterave të prodhuar D C 2. Kur ekonomia prodhon në ndonjërën nga këto pika.Fotografia nr.

Fotografia nr. Kur ekonomia shfrytëzon pjesën më të madhe nga resurset që të prodhojë vetura. Përkundër kësaj. ekonomia realizon rritje të dukshme të numrit të kompjuterëve për çdo veturë nga e cila heq dorë. Thënë më mirë.1. kur ekonomia shfrytëzon pjesën më të madhe të resurseve për të prodhuar kompjuterë. Kjo do të thotë se shpenzimi oportunist i veturave. kufiri i mundësive prodhuese zhvendoset nga jashtë. që e lëvizë ekonominë nga pika A drejt pikës C.Kufiri i mundësive prodhuese e tregon shpenzimin oportunist të njërës së mirë e matur nëpërmjet së mirës tjetër. është nxjerrë jashtë. dhe secila veturë nga e cila heq dorë ekonomia kontribuon vetëm për rritje të vogël të numrit të kompjuterëve. Në këtë rast.2. Kufiri i mundësive të prodhimtarisë e tregon ndërrimin mes prodhimtarisë së të mirave të ndryshme në kohë të caktuar. varet nga ajo se sa ekonomia prodhon nga çdo e mirë. 3. 3. shoqëria mund ta zhvendosë prodhimtarinë nga pika A drejt pikës E. i shprehur nëpërmjet kompjuterëve. Kur shoqëria rialocon një pjesë nga faktorët e prodhimtarisë nga ajo e veturave drejt të kompjuterëve. Pasiqë bile edhe njerëzit dhe maqinat të cilat janë më të pëlqyeshëm për prodhimtarinë e kompjuterëve. Për shkak të kësaj rritje ekonomike. ekonomia mund të prodhojë më shumë kopmpjuterë për cilindo numër të dhënë të veturave. kufiri i mundësive prodhuese është shumë i pjerrët. ajo heq dorë nga 100 vetura me qëllim që të fitojë 200 kompjuterë plotësues. por ndërrimi mund të bëhet gjatë kohës. si në Fotografinë nr.2. Vëreni se kufiri i mundësive prodhuese në Fotografinë 3. resurset të cilat janë më të pëlqyeshme për prodhimtarinë e kompjuterëve janë veçmë në industrinë e kompjuterëve. Si rezultat i kësaj. ndërsa dëshiron të lëvizë në pikën C shpenzimi oportunist i 200 kompjuterëve është 100 vetura. përdoren në prodhimtarinë e veturave. Zhvendosja e lakores së mundësive prodhuese . Për shembull. kur ekonomia është në pikën A. kufiri i mundësive prodhuese është pothuaj e rrafshtë. duke u kënaqur me më shumë kompjuterë dhe më shumë vetura. nëse përparimi teknologjik në industrinë e kompjuterëve e rritë numrin e kompjuterëve që një punëtor mund të prodhojë për njëjavë.

e paraqitur me sjelljen e blerësve. ndërrimi. Ekonomitë perëndimore në masë të madhe mbështeten mbi tregjet dhe çmimet gjatë lokacionit të resurseve mes përdorimeve konkurrente. Shoqëria duhet të gjejë ndonjë mënyrë për të vendosur çfarë. na nevojitet model i një tregu tipik. të cilat shkurtimisht i përmendëm në Kapitullin 1: rrallësi. këto ide përsëri do t’i hasim në forma të ndryshme. si dhe për cilin do të prodhojë. Para se të bisedojmë për sjelljen e blerësve dhe të shitësve. do të mësojmë se çmimet janë instrument me të cilin dora e padukshme e drejton aktivitetin ekonomik. Kufiri i mundësive prodhuese ofron kornizë të thjeshtë për të menduar rreth këtyre temave. ekonomisti Adam Smit e nxorri idenë më të njohur në gjithë shkencën ekonomike: Amvisëritë dhe ndërmarrjet. Karaketiristikat themelore janë kërkesa.000 të prodhuar 3. e paraqitur me sjelljen e shitësve (prodhuesve). shpenzimi oportunist dhe rritja ekonomike. veprojnë si të udhiheqn nga ndonjë “dorë e padukshme”. efikasiteti. Me qëllim që plotëisht ta kuptojmë këtë proces. më hyrjen në ekonomi. së . me cilat ato blihen dhe shiten. Një nga qëllimet e këtij libri të ekonomisë është të shohim se si funksionon “magjia” në këtrë dorë të padukshme të tregut si ambient. të cilat janë të lidhura në mënyrë interaktive në treg. Tregu është grup i blerësve dhe shitësve të një të mire ose shërbimi të caktuar. 2. ndërsa blerësit si grup e determinojnë ofertën e prodhimit. e cila i udhëheq drejt rezultatit të dashur në treg.000 A E 0 700 750 1. Korniza e analizës është shumë e përgjithshme. Si do të hymë në “fshehtësitë” e ekonomisë. Ne e shfrytëzuam për të ilustruar disa nga konceptet. dhe oferta.100 2. Blerësit si grup e determinojnë kërkesën e prodhimit.Sasia e kompjuterave 4. të publikuar në vitin 1776. Interaksioni i kërkesës dhe ofertës e cakton sasinë e mallrave të prodhuar dhe çmimeve. Ekonomia e tregut Në librin e vet Studimi i natyrës dhe shkaqet për pasuritë e popujve. Tregjet dhe konkurrenca.000 Sasia e automjeteve të prodhuara Kufiri i mundësive prodhuese e thjeshtëzon ekonominë komplekse për ta potencuar dhe sqaruar disa ide themelore.000 2.

paraqet aftësi që të fitohet ajo konkurrëncë me garë të hapur tregu. Qëllimi ynë është të shohim si forcat e ofertës dhe të kërkesës e determinojnë: 1) sasinë e të mirës e cila është shitur 2) dhe çmimi i tij.i quajtur oligopol. Tregu është veprimtari komunikimi për shoqërimin e diturive dhe veprimtarive të miliona individëve të ndryshëm. Tregu është sistem në të cilin blerësit dhe shitësit e mallrave dhe shërbimeve veprojnë mes veti që ta caktojnë çmimin dhe sasinë e mallrave dhe shërbimeve. kështuqë secili prej tyre ka ndikim të dukshëm mbi çmimin e tregut. Blerësit me një të mirë të caktuar mund por edhe nuk është e obligueshme të takohen në asnjë moment. mund ta blejnë këtë shërbim vetëm nga një kompani komunale. Uzunov. për shembull marrin pjesë mijëra farmerë të cilat shesin drith dhe milionë konsumatorë të drithit dhe prodhimeve të drithit. asnjë blerës i caktuar i mallit akullore nuk mund të ndikojë mbi çmimin e akullores sepse ai blenë sasi shum të vogël. Përkundrazi. çmimi dhe sasia janë të caktuara nga të gjithë blerësit dhe shitësit nëpër ndikimin e tyre të ndërsjellë në treg. grupi i blerësve të një malli të caktuar dhe shitësit e të njëjtit mall formojnë treg. Shitësit e një malli të caktuar mund të jenë në lokacione të ndryshme dhe të ofrojnë prodhime të cilat pak dallohen.Secili blerës i caktuar ia jep çmimin mallit dhe ndonjë blerës i caktuar vendos sa mall do të blejë në ndonjë nga shitoret. Tregjet e përsosura konkurruese definohen nëpërmjet dy karakteristikave primare: (1) të gjitha të mirat e ofruara për shitje janë të njëjta.pari t’i shohim detajisht çfarë nënkuptojmë me “treg”. Në këtë pikë e hulumtuam si mes veti janë të lidhur blerësit dhe shitësit në tregjet konkurrente. Edhe krahas asaj që kjo nuk është e organizuar. dhe (2) blerësit dhe shitësit janë të shumtë kështuqë asnjë blerës ose shitës i caktuar nuk mund të ndikojë mbi çmimin e tregut. Tregjet nuk janë të organizuara (nuk janë zbulim nga ndonjë njeri apo bashkësi). Shumica e tregjeve në ekonomi janë shumë konkurrente. Çmimi i mallit të caktuar dhe sasia e shitur e të njëjtit mall nuk janë të caktuar nga asnjë blerës apo shitës individual. Disa tregje gjenden mes ekstremeve të konkurrencës dhe monpolit. atje nuk ka dhënie të qartë e cila e cakton çmimin. Shitja e tillë është quajtur monopol.2 Ekzistojnë disa tregje për të cilat supozimi për konkurrencën e përsosur i përgjigjet. si dhe tipet e ndryshme të tregjeve që i hasim në ekonomi. Banorët në një qytet të vogël. Utrinski vesnik. Duhet të bëhet dallim mes termineve konkurrencë dhe konkurrrim. Për shembull. të gjitha të mirat dhe shërbimet nuk shiten në tregje të përsorura konkurrente. Tregu konkurrues është treg në të cilin marrin pjesë shumë blerës dhe shumë shitës. tregu i zgjidh 2 V. e nëse paguan më shumë. ato quhen çmim-pranues. të gjithë e pranojnë çmimin i cili vlen në treg.11 . fq. në atë marrin pjesë shumë shitës të cilët ofrojnë prodhime që dallohen shumë pak. Pasiqë asnjë nga blerësit ose shitësit e caktuar nuk mund të ndikojnë mbi çmimin e drithit. Në disa tregje ekziston vetëm një shitës dhe ai e cakton çmimin. Tregu në kuptimin ekonomik nuk është ngushtë i kufizuar në auksion. Për konkurrencën përsëri. Shitësi nuk ka arsye të paguajë çmim më të ulët nga ajo që është pranuar më gjerë. ka disa shitës të cilët nuk garojnë aq në mnëyrë agresive. Megjithatë. kompania lokale komunale mund të jetë shembull për monopol. Ngjashëm. gjegjësisht. 6 shtator 2004. dhe secili shitës e di se prodhimi i tij është i ngjashëm me atë të cilin e ofrojnë shitësit tjerë. Pasiqë blerësit dhe shitësit e tregjeve të përsosura konkurruese mund ta pranojnë çmimin të cilin e cakton tregu. Një tip tjetër i tregut është tregu konkurrent monopolist. Për shembull. secili shitës i caktuar i mallit akullore ka ndikim të kufizuar mbi çmimin sespse edhe shitësit tjerë ofrojnë prodhim të ngjashëm. Në këtë kapitull ne supozojmë se tregjet janë konkurrentë të përsosur. Tregu funksionon pa llogaritje ose planifikim qendror. me siguri. Secili blerës e di se mund të zgjedhë mes disa shitësve. Konkurrenca është situatë e tregut kur ekzistojnë shumë ofrues të një prodhimi ose shërbimi. Në tregun e drithrave. blerësit do të blejnë në ndonjë vend tjetër. Funksionimi i tregut. ndërsa konkurrimi. Një treg i tillë.

të cilin do ta shqyrtojmë në këtë punim. Kjo i inkurajon ndërmarrjet për prodhimin e naftës që të prodhojnë më shumë benzin. në rastin e tregut të thjeshtë. Po ashtu. Është karakteristike. Ajo paraqet barazpeshë mes të gjithë blerësve të ndryshëm dhe shitësve. T’i shohim këto dy parime. ideja për barazpeshë mes ofertës dhe kërkesës do të jetë adekuate ndaj nevojave tona. Sundon rregulli ekonomik e jo kaosi. Por. ato mund të shkaktojnë ndryshime të tjera të cilat do të mund ta “destabilizojnë” gjithë sistemin. I pari pothuaj tautologjik. Çmimet më të mëdha sjellin deri te zvogëlimi i blerjes së konsumatorëve dhe i inkurajon prodhuesit. Anasjelltas është nëse konsumatorët dëshirojnë më pak nga nodnjë mall i caktuar. ka shumë rezerva dhe prodhuesit i zvogëlojnë çmimet e veturave. huazimet dhe sasitë e prodhimtarisë? Kurdoqoftë që të përpiqemi ta sqarojmë sjelljen e njerëzve. Ne jemi të interesuar pikërisht për këtë çmim të barazpeshës. përdorim kornizë të ndërtuar mbi dy parimet e thjeshta. por ato zakonisht qëndrojnë jashtë fushës së sjelljes ekonomike. kur një person merret vesh me tregtarin që të blejë veturë të përdorur për 4000 dollarë. Këtyre ndryshimeve mund t’u nevojiten kohë e gjatë që të zhvillohen. është e logjikshme të supozohet se ato përpiqen t’i kuptojnë gjërat që i dëshirojnë. në modelet më të përgjithshme janë të nevojshme definicione më të përgjithshme të barazpeshës. çmimet i harmonizojnë vendimet e konsumatorëve dhe të pridhuesve në treg. çmimet do të rriten njëkohësisht duke i dërguar sinjale prodhuesve se është e nevojshme ofertë më e madhe. Në të vërtetë çfarë paraqet barazpesha e tregut. si tregu i cakton çmimet. të cilat mund t’i lejojnë vetes. diçka duhet të ndryshojë. Mekanizmi i çmimeve. derisa i dekurajon udhëtarët që të heqin dorë nga vazhdimi i udhëtimeve të tyre. Çmimet janë rrotë e barazpeshës në sistemin e tregut. Vlen të vërehet se definicioni i përdorur për barazpeshë mund të dallohet te modele të ndryshme. Për shembull. Për shembull. Të përfundojmë. çdo verë kur familjet do të shkojnë në pushim. Në pjesën më të madhe të ekonomisë. Çmimet më të ulta i inkurajonë konsumatorët dhe i dekurajojnë prodhuesit. Po ashtu çmimet shërbejnë dhe si sinjal për prodhuesit dhe konsumatorët. distribuimin dhe caktimin e çmimeve. Parimi i optimizmit: Njerëzit përpiqen t’i zgjedhin kombinimet më të mira të shpenzimit. kërkesa për benzin rritet. Gjithsesi se ekzistojnë përjashtime nga ky parim i përgjithshëm. nëse malli siç janë veturat. Në sistemin e tregut çdo gjë ka çmim. dhe sipas kësaj. Koncepri i dytë është më pa problematik. Të gjitha amvisëritë ose firmat dëshirojnë të blejnë ose të . Sipas kësaj. Një gjë e tillë mund të ndodhë. Tregu u veturave të përdorura e ka caktuar çmimin e veturës së përdorur dhe nëpërmjet tregtisë së lirë e ka përcaktuar atë të mirë personit për të cilën ajo ka vlerë më të madhe. probleme të cilat janë jashtë mundësive edhe të kompjuterëve më të përsorur. shpenzimin. e jo për atë se si tregu vjen deri te kjo barazpeshë ose si do të mund të ndryshojë gjatë periudhave të gjata kohore. duke përfshirë milona të panjohur dhe marrëdhënie. Në ekonominë e tregut asnjë individ ose organizatë nuk përgjigjet për prodhimtarinë. na nevojitet ëqë të kemi kornizë mbi të cilën do të mund ta bazojmë analizën tonë. por zakonisht nuk ndodhë. vetura edhe pse e përdorur vlen më shumë se 4000 dollarë dhe se ato 4000 dollarë për tregtarin vlejnë më shumë se vetura. konsumatorët do të dëshirojnë të kenë më shumë vetura. Çmimet janë kushte në harmoni me të cilat njerzit dhe firmat vullnetarisht i shkëmbejnë mallrat. Të paktën është e kuptueshme se në cilëndo kohë të dhënë kërkesa nga ana e njerëzve dhe oferta nuk janë kompatibile. e jo gjërat që nuk i dëshirojnë.problemet e prodhimtarisë dhe distribuimit. Parimi i barazpeshës: Çmimet akomodohen derisa sasia për diçka që ekziston kërkesë nga ana e njerëzve nuk bëhet e njëjtë me sasiën e ofertës. Çmimi është vlerë e mallit e shëndrruar në të holla. barazpesha do të kërkojë veprime të kryrësve ekonomik të jenë të harmonizuar me sveti. kjo tregon se për atë person. Nëse konsumatorët dëshirojnë më shumë nga cilado e mirë. dhe që është më e keqja.

dividendë të aksioneve. rentat dhe dividendat. rentën e tokës. mënyra më e mirë është që prodhuesit ta plotësojnë konkurrencën e çmimeve dhe ta maksimaliozjnë profitin.) veprojnë bashkë. e cila për shkak të konkurrencës do të bëhet e pashmangshme që të shfrytëzohet. ekonomistët e quajnë çmim i kapshëm për atë person. në masë të madhe varet nga oferta dhe kërkesa e tregut për faktorët e prodhimtarisë. Për cilin do të prodhohen prodhimet. Tregu i faktorëve i përcakton qiratë. Si prodhohen të mirat i cakton konkurrenca mes prodhuesve të dnryshëm. Kjo do të shpiente drejt rritjes edhe të çmimit të supstituteve. Por që ta bëjnë këtë duhet t’i rrisin inputet. gjegjësisht ta rrisin kërkesën e faktorëve të prodhimtarisë. Gatishmëria maksimale e një personi që të paguajë për diçka. Kështu. Ata e kanë dëshminë se profiti i lartë është në veprimtaritë ku ka kërkesë të madhe. por me vendime të përditshme për blerje. Ndonjëherë ndryshimi në metodat është e parëndësishme. kush shpenzon dhe sa. Me fjalë të tjera. Firmat njëkohësisht e rrisin dëshirën për maksimalizimin e profitit. Sa i përket sjelljes së ndërvarhsmërisë së tregut të prodhimeve të ndryshme. maqina me avull i ka zhvendosur kuajt. profiti si neto dallimi mes shitjes së përgjithshme dhe shpenzimeve të përgjithshme. Çmimi më i lartë do t’i inkurajonte prodhuesit të supstituteve që ta rrisin ofertën nëpërmjet prodhimit më të madh. si dhe për cilin do të prodhojë. Tregu vepron si ndërmjetësues i cili i harmonizon shijet e konsumatorëve me aftësitë e teknologjive. kamatat dhe profitin. 2) ndërvarshmëria e tregjeve të mallrave të ndryshëm. Njëkohësisht atje shkojnë edhe firmat e reja. Çmimet tepër të larta do të shkaktonin ngopje me të mirat. Me mbledhjen e të gjitha të ardhurave nga faktorët mund t’i llogarisim të ardhurat e tregut të . Cilat (çfarë) mallra dhe shërbime do të prodhohen e përcaktojnë votat e të hollave. Me adoptimin e shitësve dhe blerësve në tregje të caktuara. Ato tregje veprojnë njëkohësisht për ta caktuar barapeshën e çmimeve dhe prodhimtarinë. Në të vërtetët bëhet fjalë për ndërvarshmëri të tregjeve. veturat. Me të hollat e fituara ndërmarrjet sigurojnë pagesa për mëditjet. Çmimi i kapshëm është çmimi më i lartë të cilin do ta pranojë personi i caktuar dhe akoma do ta blejë të mirën. të cilën shitësit dëshriojnë ta shesin e jep ofertën dhe kërkesën e barazpeshuar. Në të vërtetë barazpesha është realizim i të tre çështjeve.shesin sasia të caktuara në varësi nga çmimi. Me këtë do të rritej edhe çmimi i faktorëve të prodhimtarisë. ndërmarrjet e lëshojnë fushën ku i humbin të hollat. Firmat do t’u përgjigjeshin rritjes së ofertës. Çmimet tepër të ulta do të shkaktonin radhë të gjata para shitoreve dhe mungesë të mallrave. Personi i njëjtë mund të marrë qira nga punësimi. është që t. çfarë. Pamë se si çmimet ndihmojnë që të barazpeshohet konsumimi dhe prodhimi në tregje të caktuara. Ai çmim për të cilin blerësit dëshirojnë ta blejnë atë sasi. rritja e çmimit e një të mire do t’i inkurajonte konsumuesit që të blejnë të mira suptitute (rritja e çmimit të benzinës e rritë konsumimin e gazit). banesat. kapitali etj. Me fjalë të tjera.i mbajnë shpenzimet në minimum me miratimin e metodave më efikase për prodhim.Tregu e gjenë çmimin e barazpeshuar i cili njëkohësisht i plotëson dëshirat e blerësve dhe shitësve. Ndërvarshmëria mund të jetë e dyfishtë: 1) ndërvarshmëria mes tregut të mallrave dhe shërbimeve dhe tregut të faktorëve të prodhimtarisë (inputeve). Çfarë ndodhë kur të gjitha tregjet (benzina. Përfundimi është se tregu i të mirave ndikon mbi tregun e faktorëve të prodhimtarisë. kamatë të depozitave të kursyer pa bile edhe rentë nëse është pronar i tokës. çmimi i kapshëm për një person është çmimi me të cilin atij i duket njësoj nëse do ta blejë të mirën. ndërsa aeroplanët i kanë zëvendësuar trenat në udhëtim në distanca të largëta. por ndonjëherë ekzistojnë zhvendosje drastike në teknologji. Kur tregu i zgjidhë tre problemet ekonomike. ekonomia e tregut njëkohësisht i zgjidhë të tre problemet. Rritja e kërkesës për të mirat do të shkontre drejt rritjes së çmimeve dhe të profitit. dhe atë jo në çdo katër vite si në zgjedhjet.

si për shembull. Do të thotë. 3. Në këto tregje. Më saktë. Më vonë në unazoren e ekonomisë do t’i sjellim sektorët shtet (qeveri) dhe sektorin e jashtëm-tregtar (importi-eksporti). i cili është quajtur diagrami i unazores. Amvisëritë i posedojnë faktorët e prodhimtarisë dhe i konsumojnë të gjitha të mirat dhe shërbimet të cilat do t’i prodhojnë ndërmarrjet. tokën dhe kapitalin e ndërmarrjeve. Që ta kemi më të qartë mundësinë e këtillë të tregut. Në këtë model. . siç janë puna. amvisëritë e blejnë autputin e të mirave dhe shërbimeve. 3 Këtu bëhet fjalë për ligjeratat hyrëse. mëditje për punëtorët e vet. të cilët njëherit janë edhe anëtarë të amvisërive. 3. prezenton një model vizuel të ekonomisë. amvisëritë i sigurojnë ndërmarrjet me inpute. Në tregjet e faktorëve të prodhimtarisë amvisëritë janë shitësit. Unazorja në ekonomi Fotografia nr. në tregjet për të mira dhe shërbime ua shesin amvisërive. ndërsa të mirat dhe shërbimet lëvizin nga ndërmarrjet drejt amvisërive. të cilat nga ana tjetër. Në tregjet për të mira dhe shërbime. Inteaksionet e amvisërive dhe ndërmarrjet ndodhin në dy lloje të tregjeve.3. ndërmarrjet i shfrytëzojnë këto faktorë që të prodhojnë të mira dhe shërbime. Korniza e jashtme e diagramit të unazores e paraqet rrjedhën adekuate të hollave (të ardhurat nominale). ndërsa të ardhurat në formë të mëditjeve. Kështu faktorët e prodhimtarisë lëvizin nga amvisëritë drejt ndërmarrjeve. të cilat nga ana tjetër. Amvisëritë shpenzojnë të holla që të blejnë të mira dhe shërbime nga ndërmarrjet. ekonomia ka dy lloje të vendimmarrësve: amvisëritë dhe ndërmarrjet3. amvisërotë janë blerësit. toka dhe kapitali (objektet e ndërtimtarisë dhe maqinat). Diagrami i unazores ofron mënyrë më të thjeshtë të organizimit të gjitha transaksioneve ekonomike të cilat paraqiten mes amvisërive dhe ndërmarrjeve në ekonomi. të tregut të faktorëve të prodhimtarisë sipas parimit të ligjit për ofertë dhe kërkesë. Këto inpute quhen edhe faktorë të prodhimtarisë. ndërsa ndërmarrjet blerësit. Ndërmarrjet shfrytëzojnë një pjesë të ardhurave nga shitjet e realizuara për mëditjet e faktorëve të prodhimtarisë. shpenzimi për të mira dhe shërbime lëvizë nga amvisëritë drejt ndërmarrjeve. Sipas kësaj. Pastaj.njerëzve. rentave dhe profiti lëvizë nga ndërmarrjet drejt amvisërive. Në tregjet e faktorëve të prodhimtarisë amvisëritë ua ofrojnë punën e vet. ndërsa ndërmarrjet shitësit. Ndërmarrjet prodhojnë të mira dhe shërbime duke i shfrytëzuar inputet. ndërmarrjet e shfrytëzojnë për prodhimin e të mirave dhe shërbimeve. distribuimi i të ardhurave mes popullatës caktohet nga sasia e faktorëve të prodhimit dhe çmimit të faktorëve të prodhimtarisë. Korniza e brendshme e diagramit të unazores e paraqet rrjedhën e të mirave dhe shërbimeve mes amvisërive dhe ndërmarrjeve. që ndërmarrjet i prodhojnë. në vazhdim do ta paraqesim diagramin e unazores në ekonomi. Ajo që mbetet është profiti i pronarëve të ndërmarrjes. në formën e saj më të thjeshtë kur janë të inkuadruar vetëm pjesëmarrësit e tregut konkurrues.

ai për ndërmarrjen bëhet e ardhur. Diagrami i unazores Të hyra TREGU I TË MIRAVE DHE SHËRBIMEVE -Ndërmarrjet shesin -Amvisëritë blejnë Harxhime Të mira dhe shërbime të shitura Të mira dhe shërbime NDËRMARRJET -Prodhojnë të mira dhe shërbime -Punësojnë dhe shfrytëzojnë fatorët e prodhimit AMVISËRITË -Blejnë dhe konsumojnë të mira dhe shërbime -Posedojnë dhe shesin faktorë të prodhimit Inputet për prodhim TREGJET E FAKTORËVE TË PRODHIMIT -Amvisëritë shesin -Ndërmarrjet blejnë Punë. denari nuk mbetet për kohë të gjatë në kafenenë lokale. Por. Nëse dëshironi të blini kafe. renta dhe profiti Të hyra = Rrjedha e të mirave dhe shërbimeve = Rrjedha e dollarëve Tani ta ndjekim unazoren duke i ndjekur të hollat. duke u shtrirë.3. ose t’ua pagojë mëditjen punëtorëve. Kur denari do të vendoset në kasën e kanesë lokale. rrëfimi për unazoren në ekonomi fillon përsëri. ai është prapa në kuletën e dikujt. ashtu siç depërtohet rruga nga një person drejt tjetrit në ekonomi. . tokë dhe kapital Qiraja.3. të themi në kuletën tuaj. pasiqë ndërmarrja e shfrytëzon që të blejë inpute në tregjet e faktorëve të prodhimtarisë. kafeneja lokale mund ta përdorë denarin që t’ia pagojë qiranë pronarit të objektit. denari hynë në të ardhura të ndonjë amvisërie dhe përsëri. Atje ju e shpenzoni për pien tuaj të preferuar. e kjo është kafenea juaj lokale. Paramendoni se denari fillon në amvisëri.Fotografia nr. Në cilindo qoftë rast. ju e shpieni denarin në një treg për të mira dhe shërbime në ekonomi. Në këtë vend. Për shembull.

ose mund të lejojë shfrytëzimin e të ardhurave në të holla. ku kapitali dhe toka janë në pronë private. Shteti e planifikon alocimin e resurseve në tre nivele të rëndësishme: 1) Ajo e planifikon alocimin e resurseve mes konsumimit rrjedhës dhe invetsimin për në ardhmëri. Ekzistojnë tre sisteme globale ekonomike: • • • ekonomi komanduese. nëpërmjet tatimeve dhe subvencioneve. Ekonomitë e tregjeve (the free-market economy). nëpërmjet partneritetit me firmat private etj. Mund t’i distribuojë në mënyrë të drejtëpërdrejtë. të gjitha ekonomitë janë ekonomi të përziera. Pikërisht për shkak të thjeshtësisë së tij. Sot. Ato dallohen sipas vlerësimit si e zgjidhin atë problem. Të gjitha . shkalla e intervenimit të qeverisë është ajo që i bënë të ndryshme sistemet ekonomike. rregullimit. 3) Ajo e planifikon distribuimin e autputit mes konsumuesve. Do të thotë. nacionalizimit. Një nga dallimet më kryesore mes shoqërive është shkalla në të cilën shteti (qeveria) e kontrollon ekonominë. Të gjitha vendimet ekonomike janë nga individë dhe firma. rekomandohet që ta keni ndërmend këtë diagram të unazores. Dy vende mund të jenë të ngjashme sipas shkallës së intervenimit të qeverisë. e pastaj t’ju lejojë individëve të vendosin si do t’i shpenzojnë. Ekonomitë komanduese. ku të gjitha vendimet janë nga ana e qeverisë. ku kapitali dhe toka janë në pronë kolektive. Vendet nga Evropa Lindore edhe sot kanë shkallë të lartë të intervenimit qeveritar. por të jenë plotësisht të ndryshme sipas llojit të intervenimit të qeverisë: qeveritë intervenojnë nëpërmjet planifikimit. ekonomia e tregut. Ajo mund t’i distribuojë të mirat sipas gjyqit për nevojat e popullit. Problemi është në atë se ekzistojnë lloje të ndryshme të intervenimit. ekonomi të tregut të lirë dhe ekonomi të përziera Njëri ekstrem është ekonomia komanduese. Ekziston problem me klasifikimin e sistemeve ekonomike sipas intervenimit të qeverisë.Diagrami i unazores në fotografinë 3. Në këtë tip të ekonomisë aspak nuk ekziston intervenimi i qeverisë. është një model i thjeshtë i ekonomisë. teknika e cila do të zëvendësohet. si dhe puna dhe resurset tjera të cilat do të jenë të nevojshme për secilën degë dhe firmë. ajo e zgjeron shkallën e rritjes ekonomike. Në praksë të gjitha ekonomitë janë përzierje nga këto dy ekstreme. Sistemet e ndryshme ekonomike Të gjitha shoqëritë janë të ballafaquara me problemin e rrallësisë (scarcity). pas procesit të tranzicionit të vendeve nga blloku socialist drejt ekonomisë së tregut. Ekonomitë me treg të lirë shpesh herë asocohen me sistem të pastër kapitalist. ose mund të propagojë iniciativë që të fitojnë më shumë ata të cilët më shumë punojnë. derisa SHBA-të kanë shkallë më të ulët të intervenimit nga qeveria në treg. Në anën tjetër është ekstremi i lirisë. derisa te ekonomitë tradicionale të tregut nga perëndimi nëpërmjet procesit të derregullimit dhe denacionalizimit. Ekonomitë komanduese zakonisht janë në asociacion me sistemet ekonomike socialiste dhe komuniste. Kjo varet nga qëllimet e shtetit. kur mendoni për atë se si bashkë inkorporohen pjesët nga ekonomia. Me heqjen dorë nga konsumimi i tanishëm dhe zhvendosja e resurseve në investime. Është e rëndësishme të vërejmë se pas vitit 1970 ka kthesë të përgjithshme nga ekonomitë komanduese drejt më shumë ekonomive të tregut të lirë. 5. 2) Në nivel mikroekonomik ajo e planifikon inputin për secilën degë dhe firmë. te vendet nga blloku socialist kjo ishte rezultat i procesit të tranzicionit dhe privatizimit.3.

2) konsumuesi ëhstë në hulumti të marrë vlerën më të mirë për të hollat me blerjen. si dhe te J. Nuk ka nevojë nga byrokracija e shtrenjtë dhe komplekse për koordinimin e vendimeve ekonomike. Shkolska knjiga Zagreb. nëse prodhimtaria 4 Problematika me sistemet e ndryshme ekonomike ishte e rëndësishme në literaturën veçanërisht në periudhën traniztore drejt ekonomisë së tregut.Andreeski. Do të thotë bëhet fjalë për probleme të caktuara të ekonomisë së tregut të lirë. Ekonomia. Ekonomia mund t’i përgjigjet shpejtë kushteve të ndryshuara të ofertës dhe kërkesës. Kjo është për shkak të kësaj si vijon: a) çfarë është ekonomi më e madhe dhe më komplekse. Qeveria mund të drejtojë shuma të mëdha nga resurset nacionale sipas qëllimeve të caktuara specifike nacionale. punësimi mund të jetë më i madh nëse qeveria me kujdes i planifikon resurset. Në të vërtetë. të cilat ekzistojnë: egoizmi. në praksë tregu nuk arrin efikasitet maksimal në alocimin e resurseve të varfëra. 4) disa të mira të dëshiruara shoqërore thjesht nuk do të prodhohen nga firmat private (shëndetësia publike).4 Atëherë ku është problemi me ekonominë komanduese? Në atë se këto qëllime mund të arrohen vetëm në shpenzime të dukshme shoqërore dhe konomike. materializmi etj. praksa por edhe ne në këtë kurs të ekonomisë në mënyrë dominante do të udhëhiqemi nga parimet e ekonomisë së tregut të lirë. Mund të arrihen shkalla të mëdha të rritjes. Ohër. 5) ekonomia me treg të lirë mund të shkojë drejt jostabilitetit makroekonomik. dhe pamë se kjo arrihet nëpërmjet efektit të çmimeve. obligim më i madh për grumbullimin dhe përpunimin e informatave. Firmat janë të lira të zgjedhin çfarë do të shesin dhe çfarë do të prodhojnë. 1991g. b) nëse nuk ka sistem të çmimeve. Konsumuesit janë të lirë të vendosin çfarë do të blejnë me të ardhurat e tyre. Më lartë folëm për ekonominë etregut. Këto janë problemet që vijojnë: 1) konkurrenca mes firmave shpesh është e kufizuar (problemi i monpoleve). Supozimet e këtilla bëjnë: 1) firma është në hulumtim ta maksimalizojë profitin. sindikatet dhe pronarët e tokave marrin nga shpenzimet e atyre që nuk kanë fuqi dhe pronësi). planifikimi është si dhe vendosja e përdorimit joefikas të resurseve. R. ose nëse ato arbitrohen. është vështirë të inicohet inkurajim i punëtorëve dhe menaxherëve pa humbje të cilësisë së autputit. koamnda dhe mendimi në ekonomi. 2) mungesa nga konkurrenca dhe profiti i lartë mund t’i zhvendos intencat e firmës që të jetë efikase. Boëles. qeveria mund t’i japë përparësi planeve të saja bile edhe nëse nuk janë të popullarizuara. 3) punëtorët janë në hulumtim t’i maksimalizojnë mëditjet e tyre relativisht në krahasim me shpenzimin e njeriut nga puna në vende të caktuara pune. 1999 . dhe qeveria ndjehet e obliguar që të intervenojë. Megjithatë. Supozohet se individët janë të lirë që t’i sjellin vendimet e tyre ekonomike. SHBA). Edëards. të cilat supozohet se janë në interesin e tyre personal. Shumë vendime të individëve mund të jenë në interes të gjithë shoqërisë. Kuptimi i kapitalizmit (konkurrenca. Ekonomitë komanduese tejkalojnë probleme të caktuara nga ekonomia e tregut të lirë.vendimet ekonomike miratohen nga amvisërotë dhe firmat. 6) një sërë vërejtjesh etike. Për këto qëndrime më shumë te: S. Vlerësimi i ekonomisë konaduese dhe ekonomisë së tregut. 3) fuqia dhe pronësia mund të distribuohen në mënyrë të barabartë (bizneset e mëdha. Të ardhurat nacionale mund të distribuohen në mënyrë më të barabartë dhe më të drejtë. është një nga përparësitë e saja kryesore. Punëtorët janë të lirë nëse dhe sa do të punojnë. Fakti se ekonomia e lirë e tregut funksionon automatikisht. FTH.

2) të ardhurat relative. ajo deri tani la lëvizur nga një e treta e të ardhurave nacionale në SHBA deri te pothuaj dy të tretat në Suedi. Qeveritë e caktojnë kornizën ligjore. secili nuk mund të posedojë armë. Në këtë pikë e kemi detyrën që më saktë ta caktojmë rolin e shtetit në sistemin ekonomik. kontrolli i bankave dhe shkallave të kamatës. Qeveritë në të gjitha nivelet e rregullojnë sjelljen ekonomike. Blerja dhe shitja e prodhimeve dhe shërbimeve. duke vendosur rregulla detajore për funksionimin e bizneseve. Por pasiqë sot edhe ato janë ekonomi të përziera. 2) blerjen dhe shitjen e prodhimeve dhe shërbimeve. Këtu në ligjerimet hyrëse do ta shqyrtojmë vetëm logjikën e intervenimit qeveritar. do të flasim më vonë në më shumë vende. qeveria nuk mund të lejojë teprica dhe mungesa për ndryshimin e dëshirave të konsumuesve. gjegjësisht shkurtimisht për pyetjen çfarë bëjnë qeveritë dhe çfarë duhet të bëjnë. si për shembull. rentave dhe prifitit. Rregullativat përfshinë lejet për planifikimin e tokës. provizioni ose nacionalizimi. arsim. rrugë. për shembull. rregullave dhe rrefullativave. në të vërtetë këtu do të përpiqemi të përgjigjemi në tre pyetje: • • • çfarë bëjnë në të vërtetë qeveritë. 5) përpiqet ta stabilizojë ekonominë. 4) vendosjen e tatimeve. kontrolli i drejtëpëdrejtë të ardhurave dhe kontrolli i kursit devizor. ndërsa konsumuesit janë të lirë që t’i shpenzojnë të ardhurat e tyre. 6. nëpërmjet vënies së tatimeve ose subvencionimit ose nëpërmjet kontrollit të drejtëpërdrejtë. Ekonomia e përzier. 4) problemet makroekonomike të papunësisë. nëpërmjet shfrytëzimit të tatimeve dhe shpenzimeve qeveritare. Qeveritë blejnë dhe prodhojnë numër të madh të prodhimeve dhe shërbimeve. Ç’farë bëjnë qeveritë? Vëllimi i aktivitetit të qeverisë rritet në shekullin e 20. Po ashtu. 6) ndikon në alocimin e resurseve. 3) bëjnë transferin e pagesave. mungesaa nga rritja dhe bilanci i pagesës. rregulla dhe rregullativa. infalicioni. ekzistojnë kufizime në të drejtën e pronësisë. si vendosin qeveritë çfarë të bëjnë (teoria e zgjedhjes publike). si. ose kontrolle të drejtëpëdrejta të mëditjeve. sot është aktuale vërtetimi i pronës private të legalizuar. standardet shëndetësore dhe të sigurisë. Për shembull. vënies së tatimit. qeveritë mund ta përmirësojnë alocimin e resurseve në ekonomi. Pjesëmarrja e qeverive në ekonominë e përzier Në pikën e mëparshme pamë se në ekonomitë perëindimore më shumica e resurseve alocohen nëpërmjet tregjeve. që promovimi i parimeve të ekonomisë së tregut në ish vendet socialiste është e përcjellur me riformulimin e njëkohësishëm të rolit të shtetit me theks të fuqishëm të pranimit të rregullativës me standardet e vendosura në Unionin Evropian. përpjekjet të pengphen bizneset jolegale (ekonomia e zezë) dhe tjera. me shfrytëzimin e tatimit të ardhurave. Bile edhe në ekonomitë më kapitaliste. Në ekonominë e përzier qeveria mund ta kontrollojë këtë: 1) çmimet relative të mirave dhe të inputeve. në mbrojtje. Nuk mund të ndërtojë fabrikë në mjedis urban të paraparë për njësi banesore. e cila i vendos rregullat kryesore për pronësinë e pronës dhe funskionimin e tregjeve. Është intersante. qeveritë kanë rol të madh. Çfarë në të vërtetë bëjnë qeveritë me aq konsumim të lartë publik? Qeveritë i kanë këto aktivitete: 1) miratojnë ligje. të cilat i . ku individët dhe firmat tregtojnë ndërmjet veti. e cila del nga biznesi jolegale me larjen e parave. Miratimi i ligjeve. Si intervenon qeveria dhe cilat janë efektet. 3) forma e prodhimtarisë dhe konsumimi nëpërmjet shfrytëzimit të legjislativës. në parim.është me planifikim. Për shembull.

. pagesa për të papunësuarit etj. Qeveritë bëjnë edhe pagesa transferi.sigurojnë për nevojat e firmave dhe amvisërive. Aktiviteti qeveritar në vitin 2000 (% nga BPV) Britania Madhe Harxhimi. Kryerja e pagesave të transfereve. Tabela 3. Qeveritë mund t’i vendosin tatimet në periudhën e recesionit me shpresë se njerëzit do ta rrisin konsumimin. Pjesa më e madhe e këtyre shërbimeve sigurohen pa pagesën e drejtëpërdrejtë nga shfrytëzuesit. pagesa të sigurimeve sociale. Qeveritë.2. qeveritë duhet të veprojnë si blerës në tregun adekuat sipas mekanizmit të çmimit (ndikojnë në çmimin me ndikim të kërkesës). dhe nga të cilat formojnë të ardhura buxhetore. Çdo ekonomi e tregut kalon nëpërmjet ciklit afarist. Deficiti buxhetor e rritë borxhin publik. Cikli afarist përbëhet nga fluktuimi i prodhimtarisë së përgjithshme. para së gjithash për shërbimet në pushtetin lokal. dhe ai te vende të caktuara arrinë nivel me të vërtetë të lartë. e shoqëruar me fluktacione në nivel të punësimit dhe shkallës së infalcionit. shfrytëzuesit paguajnë në mënyrë të drejtëpëdrejtë. e me këtë edhe në çmim. Qeveritë. për shembull TVSH (VAT) dhe zakonisht plotësohen me tatime lokale. po ashtu. Banka qendrore mund t’i kontrollojë shkallët e kamatës me qëllimin e njëjtë. Pagesat e transferit janë për shembull. Pagesat transfere janë pagesa për të cilat nuk sigurohet (nuk pagohet) shërbimi i tanishëm i drejtëpërdrejtë ekonomik. Economic Outlook Përpjekje që të stabilizohet ekonomia. ndërsa për disa. si dhe firmat private duhet të vendosin çfarë do të blejnë në treg. e me këtë do ta rrisin BPV. Vendosja e tatimeve. Me këtë ato paraqiten si shitës në tregun adekuat me ndikim në anën e ofertës. mallra dhe 21 shërbime Transfer pagesat 20 Të hyrat nga tatimet 41 Deficiti buxhetor 0 e SHBA 17 16 34 -1 Franca 22 32 51 3 Gjermania 20 27 45 2 Burimi: OECD. Qeveritë shpesh herë përpiqen që t’i modifikojnë fluktacionet e ciklit afarist. gjegjësisht BPV. Shpenzimet shtetërore janë shuma të blerjeve qeveritare të mallrave dhe shërbimeve dhe pagesave të transferit. nuk është gjithnjë e mbuluar me shpenzime për rritjen plotësuese të tatimeve. Qeveritë paguajnë për prodhimet që i blejnë dhe për pagesat e transferit me: a) tatime të cilat i vendosin. ose b) me borxh. Tatimet vendosen në nivel nacional. Qeveritë udhëheqin me deficitin buxehtor. duke e financuar me borxh. Me qëllim që ta bëjnë këtë. prodhojnë edhe shesin mallra (për shembull prodhimet për telekomunikacion). në bazë të pronësisë ose madhësisë së amvisërisë (shërbimet komunale). Rritja e vëllimit të aktiviteteve ekonomike të qeverive.

Ajo ndikon edhe në atë se si do të prodhohen mallrat. Me shpenzim dhe vendosjen e tatimeve. Një numër i vogël i ekonomistëve i kundërvihen idesë se qevria teoretikisht do të mund ta përmirësojë alocimin e resurseve me korigjimin e mossuksesit të tregut. faktorët e jashtëm. qeveria në pjesë të madhe vendos çfarë të prodhohet. Qeveria do të thotë ndikon edhe në tregje të caktuara individuale. Procedurat e këtilla . • • • • • • cikli afarist. probleme lidhur me informatat. Në vazhdim do të flasim për mekanizmat që i aplikojnë shoqëritë demokratike gjatë miratimit të vendimeve të tyre faktike rreth tatimimit dhe shpenzimit qeveritar. Si qeveritë sjellin vendime. por përkundrazi vend dominant kanë qëndrimet normative. gjegjësisht ndryshon çfarë të prodhohet. nga shpenzimet për mbrojtje deri te arsimi dhe mbështetja e kulturës. duke e mbajtur afër punësimin e plotë. Makroekonominë do ta studiojmë në pjesë të veçantë. Më gjerëisht për këto faktorë do të flasim në pjesën për ekonominë e mirëqenies. me të cilat disa njerëzve ju merret e ardhura dhe i jepet tjerëve. qeveria luan rol të madh në alocimin e resurseve në ekonomi. Të përsërisim se këtu bëjmë fjalë për arsyeshmërinë teorike të intervenimit qeveritar në ekonominë e tregut. Ndikimi i alokimit të resurseve. ndërsa këtu do të japim vetëm një përfundim. Argumenti kryesor për intervenim të qeverisë është mossuksesi i tregut. Për shembull. ndikon mbi alocimin e resurseve dhe në mënyrë indirekte nëpërmjet tatimeve dhe subvencioneve të cilatr paraqesin tatime negative. Gjegjësisht do t’i përgjigjemi pyetjes: Si qeveritë sjellin vendime. Motivet të cilat ekonomistët ua japin individëve dhe firmave janë të thejshta. mbi çmimet dhe nivelin e prodhimtarisë së tregjeve të caktuara. Arsyetimet për mossuksesin e tregut sigurojnë arsyetijme të pjesërishme teorike pqr interevnimet qeveritare në ekonominë e tregut. Intervenimi është në kundërshtim me rregullat për dorën e padukshme. Sipas tre çështjeve ekonomike. Pse qeveritë duhet të intervenojnë në ekonominë e tregut. Më me rëndësi është menjëherë të potencojmë se qeveritë nuk miratojnë vendime për tatimet dhe shpenzimet mbi bazë të asaj që thonë ekonomistyët (nëpërmjet analizës pozitive ekonomike) për vendimin e tyre. nëpërmjet rregullimit dhe nëpërmjet sistemit juridik. Kjo në mënyrë të drejtëpërdrejtë ndikon mbi alocimin e resurseve. kur qeveria i vendos tatim cigareve. Këtu para së gjithash janë kundër konzervativët. Përveç efekteve të drejtëpedrejta. Në teorinë ekonomike identifikohen gjashtë tipe të përgjithshme të mossuksesit të tregut. të mirat publike. monpoli dhe fuqia e tregut. Firmat punojnë që të sigurojnë profit për pronarët e vet. ajo ndikon mbi atë se për cilin do të prodhohen mallrat nëpërmjet tatimeve të saja dhe pagesave të transferit. Në fund. të cilët thonë se në praksë ekziston mundësi edhe më e madhe që shteti me efikasitet të mos mund t’i alocojë resurset. por me infalcion të ulët. po ashtu. për raportin e shtetit dhe biznesit. ajo ndikon në rritjen e prodhimtarisë së tij. Kur qeveria e subvencionon qumështin. qeveria.Në të vërtetë këto janë politika makroekonomike me të cilat qeveria përpiqet ta stabilizojë ekonominë. Supozohet se individët i zgjedhin këto kombinime të prodhimeve që ua sigurojnë rezultate më të mira. por shumica e kundërshtojnë idenë se qeveria realisht e përmirëson alocimin e resurseve. ajo e zvogëlon prodhimtarinë e tyre. Çfarë duhet të bëjnë qeveritë. ridistribuimi i të ardhurave dhe të mirat e domosdoshme.

por ata janë të ekspozuar edhe në presione të tjera të shumta. S. qeveritë i ndjekin interesat edhe të shoqërisë siç i ndjekin qëllimet e veta. Votuesit i shprehin preferencat e tyre duke i zgjedhur qeveritë të sjellin vendime themelore për konsumimin dhe tatimin. si dhe të gjithë të tjerët. Ta shqyrtojmë si çmimi ndikon mbi sasinë e kërkuar të akullores. Shumë variabla e determinojnë sasinë e akullores të cilën e kërkon individi.5 Ligjdhënësit. nuk janë aktivë vetëm për punë me të cilat thjeshtë kryhen urdhërat e shoqërisë. gjegjësisht modeli i bazuar mbi atë na ndihmon ta kuptojmë si shoqëria sjellë vendime për çështje të caktuara. Që ta përqendrojmë mendimin tonë. Procesi i miratimit të vendimeve te qeveritë nuk mund të sqarohet në mënyrë kaq të thjeshtë. hipotetikisht do të flasim për të mirën konkrete – akulloren. Me aplikimin e supozimit ceteris paribus. Pjesa e dytë MIKROEKONOMIA Kapitulli 4 KËRKESA DHE OFERTA 1. Fisher dhe R. Ky lloj i modelit na ndihmon ta kuptojmë sjelljen e politikanëve. të supozojmë se të gjitha variablat janë konstante me përjashtim të njërës – çmimit. Kjo është teoria e zgjidhjes publike. kjo nuk do të thotë se politikanët do të reagojnë në atë mënyrë që t’i reflektojnë ato qëllime sa është e mundur më realisht. Problemi që shoqëria e zgjedh nëpërmjet proceseve politike është se si të harmonizohen qëndrimet dhe interesat e ndryshme. e para së gjithash përsëri të zgjidhen.49-53.të thjeshta në teori japin mundësi që në pjesën më të madhe ta sqarojnë procesin e miratimit të vendimeve të shpenzuesve dhe bizneseve. Qëllimi është në atë se në sistemet mirë të organizuara në parlamentarizëm stabil demokratik. fq. i cili ka të bëjë në rastet e votimit me shumicë sjellë deri te procesi jokonzistent i miratimit të vendimeve. edhe pse shoqëria mund të ketë qëllime konzistente. të njohur. Nëse të gjithë rezidentët e një vendi kanë mendim të njëjtë. Kërkesa 1. Vendimet nuk miratohen për ndonjë çështje posaçërisht. ose mund të parashtrohen qëllime shumë më konkrete. gjegjësisht sasinë nga ndonjë e mirë të cilën blerësit janë të gatshëm dhe të aftë ta blejnë. Me anë të votimit.1. Procesi i miratimit të vendimeve nëpërmjet kompromiseve ligjdhënëse është shumë i komplikuar. 5 6 Shini më shumë te: D. të miratojnë ligje të reja dhe të sjellin programe të reja rregullatore. Ata mund ta bëjnë këtë duke e kryer detyrën për të cilën mendojnë se është pozitive për opinionin. 2001. i cili tregon se si zgjedhja publike ka tendenca ta shmangë rezultatin ekstrem. Personat e tillë kanë edhe qëllime personale. NIK List. të jenë të fuqishëm. përpiqen ta maksimalizojnë dobinë e vet. Njerëzit të cilët punojnë në qeveri. Në literaturën në gjuhën angleze përdoret termini ”demand shedule”. elektorati i shpreh preferencat e veta për politikat alternative. botimi i gjashtë. rizgjedhja ose avancimi në kierarki. Këtu do t’i përmendim dy karaketristikat e votimit me shumicë: paradoksi i votimit. Votimi. Ekonomia. për dallim nga . edhe pse jo për çdo çështje. Mund të ekzistojë “tregtim” me votat për çështje të caktuara në organet ligjdhënëse. Shkalla e kërkesës6 është tabela e cila e tregon lidhjen mes ndonjë të mire dhe sasisë së kërkuar. si për shembull. Të përfundojmë. Dornbush. Ata dëshirojnë të realizojnë rezultate pozitive. Kur preferencat janë të vetme. Këto do të shqyrtojmë çfarë e determinon sasinë e kërkuar të ndonjë të mire. ndërsa termini ”shkallë” ëhstë përpjekje për përkthim në gjuhën shqipe. Termi i kërkesës dhe lakorja e kërkesës E fillojmë analizën tonë të tregjeve nëpërmjet studimit të sjelljes së konsumuesve (blerësve). atëherë votuesi mesatar. personat zyrtarë të zgjedhur dhe nëpunësit civilë. Beg. Në të vërtetë ky është rrëfim tabelar i vlerave. miratimi publik i vendimeve do të ishte lehtë. veçanërisht nëse për ndonjë çështje është hapur referendum. dhe rezultatin e votuesit mesatar.

blenë 10 akullore. Shkalla e konsumimit të personit N. me çmime të ndryshme të akullores. ai blenë gjithnjë e më pak kornetë. në jetën reale shumë punë ndryshojnë njëkohësisht. Lakorja është vizatuar nën supozimin se të ardhurat e N. çmimi i akullores është treguar në boshtin vertikal. tregon se çfarë po ndodh me sasinë e akullores të cilën e kërkon N.N. kërkesa e tregut varet nga të ardhurat e blerësit.1. në fotografinë 4. kjo varet nga të gjithë faktorët të cilët e determinojnë kërkesën e blerësve individual.1. Edhe pse shprehja ceteris paribus ka të bëjë me gjendjen hipotetike në të cilën supozohet se disa variabla janë konstante. Shkallët e kërkesës në tabelën 4. Linja rënëse e cila e tregon lidhjen mes çmimit dhe sasisë së kërkuar është quajtur lakorja e kërkesës. Pasi që kërkesa e tregut është kryer nga kërkesat individuale. Për secilin çmim në veçanti shkalla e kërkesës së personit A na e jep sasinë e akullores të cilën ai e blenë dhe shkallën e kërkesës së personit B na e tregon sasinë e akullores që ai e blenë. tregon se shkalla e kërkesës së akullores së dy personave – Personi A dhe Personi B. Lakorja e kërkesës së konsumimit të N.Tabela nr.1. Tabela nr. konsumuesi N. Shkalla e kërkesës së individit. Që ta analizojmë si funksionon tregu duhet ta përcaktojmë kërkesën e tregut. Fotografia nr. Deri tani folëm për kërkesën e individual për një prodhim. Fotografia nr.. Kërkesa e tregut përkundër kërkesës individuale. pritjet dhe çmimet e të mirave të ngjashme nuk ndryshojnë. Shkalla individuale dhe e tregut të kërkesës. Me rritjen e mëtejshme të çmimit.00$. 1.. Lakorja e kërkesës është vizatuar duke mbajtur shumë punë të pandryshuara.N. i cili është shumë e të gjitha kërkesave individuale për një të mirë apo shërbim të caktuar. më vonë do të vlejë edhe për ofertën.1 tregon sa akullore blen çdo muaj konsumuesi individual N. tregojnë çfarë ndodh me sasinë e kërkuar gjatë ndryshimit të çmimit derisa të gjitha variablat e tjera të cilat e determinojnë sasinë e kërkuar qëndrojnë konstante. Lakorja e tregut së kërkesës tregon se si ndryshon sasia e përgjithshme e kërkuar nga një e mirë gjatë ndryshimit të çmimit të së mirës. edhe një konsumues i akullores. që ta gjejmë sasinë e përgjithshme të kërkuar për secilin çmim në veçanti i mbledhim sasitë individuale të cilat shfaqen në boshtin horizontal të lakoreve individuale të kërkesës. kur vetëm çmimi i akullores ndryshon (të gjitha kushtet tjera janë të njëjta – ceteris paribus).N hanë 12 akullore. . 4.N. e shndërron në diagram tabelën 4. dxh). Kur çmimi është nga 0.2.N. 4.2. Pasi që ne jemi të interesuar si funksionojnë tregjet.N.1.1. Por ekzistojnë edhe rrëfimi grafikor te lakorja e kërkesës. Kjo do të thotë. Tabela 4. Tabela 4. është shkalla e kërkesës. më shpesh do ta përdorim lakoren e tregut të kërkesës. aspak nuk ble akullore. Lakorja e kërkesës është diagrami i lidhjes mes çmimit të një të mire dhe sasisë së kërkuar. Nëse akullorja është pa pagesë. Kur çmimi arrin 3. N. N. Sqarim të njëjtë.2. pritjet dhe çmimi i të mirave të ngjashme. tabela e tregon lidhjen mes çmimit të një të mire dhe sasisë së kërkuar.50$ për një akullore. sasia e kërkuar në treg do të jetë më e lartë për secilin çmim në veçanti).1. shijet. ndërsa sasia e kërkuar e akullores është treguar në boshtin horizontal. Kërkesa e tregut është përmbledhje e kërkesës së dy personave. Tabela 4. Faktorët që e kushtëzojnë kërkesën Ekzistojnë më shumë faktorë të cilët ndikojnë në kërkesën. Sipas marrëveshjes. Më lartë veç më u njoftuam me njërën – çmimin (Pxh) të së mirës për të cilën formohet kërkesa (XH. (Nëse personi B. Ajo po ashtu varet edhe nga numri i blerësve. 4.N.N. i bashkëngjitet personit A dhe personit B. shijet.2. 4. Kështu.

e mira quhet e mirë normale. Nëse çmimi i akullores rritet në 0. rritja e të ardhurave shpien drejt reduktimit të kërkesës. Të mirat komplementare më shpesh janë çifte të mirave të cilat përdoren bashkë. shijet (T) dhe pritjet (E) dhe faktorët tjerë relevantë (O). të dy të mirat quhen suptitute. do të blini më pak akullore. blini më shumë prej tij. sasia e kërkuar nga e mira zvogëlohet. fanella dhe palltoja.20$ për një top të akullores. në këtë rast. nëse çmimi i një të mire rritet. dhe më e sigurt është se më pak do të voziteni (do të zvogëlohet kërkesa) me autobusë. do të blini edhe më shumë akullore sepse çokolla e shkrirë dhe akullorja përdoren bashkë. si për shembull vyrshtlla dhe qoftja. kompjuteri dhe softueri etj. Nëse çmimi i akullores zvogëlohet për 0. gjatë së cilës ceteris paribus themi se sasia e kërkuar është lidhur në mënyrë negative me çmimin. ekonomistët. Çmimet e të mirave të ndërlidhura. e ne atje atë do të nënkuptojmë. do të blini më shumë çokollatë të shkrirë. Pr. do të blini më shumë. ato janë të mira komplementare. O) ose siç e analizuam më parë kërkesën si pasojë e ndryshimit të çmimit. kryesisht është aq prezent sa ekonomistët e quajnë ligji i kërkesës: Kur faktorët tjerë nuk ndryshojnë. S. e me siguri edhe për pjesën më të madhe të mirave. me siguri do të blini më pak akullore me pemë. Të ardhurat më të ulëta do të thotë se keni më pak për konsumimin tuaj. gjatë së cilës faktorët tjerë janë të pandryshuar: dxh=f (Pxh) ceteris paribus Supozim i ngjashëm funksional ka edhe te oferta e një të mire të caktuar. Megjithatë. Çfarë do të ndodhë me kërkesën tuaj për akullore nëse nuk gjeni punë stinore ndonjë vere? Me siguri. të cilat janë jashtë nga bota e ekonomisë. Për shembull për të mirë inferiore mund të jetë vozitja me autobus. Kur zvogëlimi i çmimit i një të mire e zvogëlon kërkesën për të mirë tjetër. kur faktorët tjerë janë të pandryshuar. E. çmimet e të mirave të ndërlidhura (Pr). si për shembull benzina dhe automjeti. Ligji i kërkesës thotë se ju tani do të blini më pak çaj të ftohtë. E mira inferiore është ajo për të cilën. Sipas ligjit të kërkesës. Sipas kësaj mund të themi se kërkesa e të mirës XH. edhe ëmbëlsirat. kështu që do të duhet të shpenzoni më pak në disa.faktorë të tjerë: të ardhurat (S). Ndoshta do të blini freskues tjetër nga prodhimet e qumështit në vend të akullores. Determinanta më e dukshme e kërkesës suaj është shija juaj. Mendoni për kërkesën për akullore. Njëkohësisht. E mira normale është e mirë për të cilën. Kjo lidhje mes çmimit dhe sasisë së kërkuar është e saktë për shumicën e të mirave në ekonomi dhe. Suptitute janë dy të mira për të cilat rritja e çmimit e njërës të mirë shpie drejt rritjes së kërkesës për tjetrën. ky është funksion nga çmimi. rritja e të ardhurave shpien drejt zmadhimit të kërkesës. Të ardhurat. dxh është në funksion të gjithë faktorëve të përmendur: dxh=f (Pxh. Megjithatë. Nëse dëshironi akullore. T. ndonjëherë hulumtojnë çfarë ndodh kur ndryshojnë shijet. ato i plotësojnë nevojat e ngjashme.20$ për një top. Suptitutet më shpesh janë çifte të mirave të cilat përdoren njëra ne vend tjetrës. Të mirat komplementare janë dy të mira për të cilat rritja e çmimit e njërës së mirë shpie drejt zvogëlimit të kërkesës për tjetrën. Pasi që sasia e kërkuar zvogëlohet me rritjen e çmimit dhe rritet me zvogëlimin e çmimit. Nëse kërkesa për një të mirë zvogëlohet kur bien të ardhurat. . Tani të supozojmë se është zvogëluar çmimi i çokollatës së shkrirë. Ekonomistët zakonisht nuk përpiqen t’i sqarojnë shijet e njerëzve pasi që ato bazohen në forca historike dhe psikologjike. ose buletat për kinema dhe huazimi i video kasetave. Me rritjen e të ardhurave tuaja mundësitë tuaja që të blini automjet ose të voziteni me taksi janë të mëdha. kur faktorët tjerë janë të pandryshuar. Si vendosni sa akullore do të blini çdo muaj dhe cilët faktorë do të ndikojnë mbi vendimin tuaj? Ja disa nga përgjigjet të cilat mund t’i jepni: Çmimi. Pasi që edhe çaji i ftohtë edhe akullorja me pemë janë të ftohta. kjo do të zvogëlohet. Të supozojmë se çmimi i çajit të ftohtë ulet. Shijet.

mund të jeni më pak të gatshëm të blini akullore me çmimin e sotëm. Oferta 2. Sasia e ofruar e një të mire ose shërbimi është sasia të cilën shitësit janë të gatshëm dhe të aftë ta ofrojnë. që ta fokusojmë mendimin tonë.. 4. ta shqyrtojmë shembullin hipotetik për tregun e akullores dhe t’i shohim faktorët të cilët e determinojnë sasinë e ofruar. Lakorja e ofertës së shitësit M. duke i mbajtur konstante të gjitha determinantat tjera të sasisë së kërkuar. shitës i akullores. Zhvendosja e lakores së kërkesës Hipotetikisht të supozojmë se hulumtimet mjekësore kanë ardhur deri ky zbulim: Njerëzit të cilët rregullisht hanë akullore jetojnë më gjatë dhe në mënyrë më të shëndoshë. shijet.2. Tabela nr. Paramendoni si sasia e ofruar ndryshon me ndryshimin e çmimit. lakorja e kërkesës zhvendoset. për çmime të ndryshme të akullores. duke i ruajtur çmimet e inputeve të pandryshuara. Si rezultate nga ky hulumtim do të ndikojnë mbi tregun e akullores? Zbulimi i ndryshon shijet e njerëzve dhe e rritë kërkesën e akullores.4.Pritjet.1. mund të jeni të gatshëm që të shpenzoni një pjesë nga kursimi juaj i tanishëm që të blini akullore.4. secili ndryshim i cili e zvogëlon sasinë e kërkuar gjatë një çmimi të acktuar e zhvendos lakoren e kërkesës majtas. e tregon sasinë e ofruar nga ana e personit M. 2. Vëreni se çmimi luan rol të veçantë në këtë tabelë. Tabela 4.3.M. Pritjet janë shumë të rëndësishmi për kërkesën e tregjeve financiare. kur e paraqesim lakoren e kërkesës në diagram. 4. . Termi për ofertën dhe lakorja e ofertës Tani kalojmë drejt anës tjetër të tregut dhe do ta hulumtojmë sjelljen e shitësve. lakorja e kërkesës zhvendoset. nëse prisni nesër të zvogëlohet çmimi i akullores. 4. Përsëri. 1.M. Kjo tabelë është quajtur shkalla e ofertës. lakorja e kërkesës tregon çfarë ndodh me sasinë e kërkuar nga një e mirë kur çmimi i tij ndryshon. Me çmim më të ulët se 1$ shitësi ynë M. Për shembull.3. ndryshon sasia e kërkuar për secilin çmim në veçanti. nëse prisni që të fitoni të ardhura më të mëdha muajin e ardhshëm. Kur ndonjë nga këto determinante tjera ndryshon. Në të kundërtën. Shkalla e ofertës së individëve Fotografia 4. Me rritjen e çmimit ai ofron sasi gjithnjë më të madhe. Ose shembull tjetër. Siç është treguar në fotografinë nr.3. Determinantat e sasisë së kërkuar Të përfundojmë. i numëron variablat të cilat e determinojnë sasinë e kërkuar të tregut dhe tregon si ndryshimi në variablat ndikojnë mbi lakoren e kërkesës.2. Pasi që çmimi është në boshtin vertikal.M. 4. 4. kjo është paraqitur nëpërmjet lakores së kërkesës. kur ndryshojnë të ardhurat çmimet e të mirave të ngjashme. pritjet ose numri i blerësve.3. me përjashtim të çmimit të mirës. aspak nuk ofron akullore. Njësoj. teknologjinë dhe pritjet. ndryshimi i çmimit nuk e zhvendos lakoren por paraqet lëvizje përgjatë asaj. Zhvendosja e lakores së kërkesës Tabela nr. Tabela nr. Për secilin çmim të dhënë konsumuesit tani janë të gatshëm të blejnë sasi më të madhe të akullores dhe lakorja e kërkesës zhvendoset djathtas. Fotografia nr.. Të priturat tuaja për ardhmërinë mund të ndikojnë mbi kërkesën tuaj të tanishme për një të mirë ose shërbim. Gjithnjë kur cilado determinantë e kërkesës ndryshon. gjatë ndryshimit të pritjeve të ndryshimit të shkallës së kamatës ose kursit të devizave. secili ndryshim i cili e rritën sasinë e kërkuar gjatë një çmimi të caktuar e zhvendos lakoren e kërkesës djathtas.

Në mënyrë plotësuese. Në të kundërtën. firma përdor inpute të ndryshme: qumësht. Si shitës i akullores ju do të punoni më shumë orë. Pasi që sasia e ofruar rritet me rritjen e çmimit dhe bie me zvogëlimin e çmimit. sasia e ofruar e të mirës po ashtu rritet.3. Kur çmimi i akullores është i lartë. teknologjia e disponuar dhe pritjet. Shkalla e ofertës individuale dhe të tregut Ashtu siç edhe te lakorja e ofertës. oferta e tregut është shumë e ofertave e të gjithë shitësve. Lakorja e cila e lidhën çmimin dhe sasinë e ofruar quhet lakorja e ofertës. Ashtu siç kërkesa e tregut është shumë e kërkesave të gjithë blerësve. 4. Çmimi i akullores është një nga determinantet e sasisë së ofruar. themi se sasia e ofruar është pozitivisht e lidhur me çmimin. tregon çfarë ndodhë me sasinë e ofruar gjatë ndryshimit të çmimit derisa të gjitha variablat tjera të cilat e determinojnë sasinë e ofertës janë konstante. 4. oferta e tregut do të zvogëlohet). shitja e akullores është profitabile. Kur çmimi i një ose më shumë . Mund të parashtrohet pyetja çfarë e përcakton sasinë e akullores të cilën ju jeni të gatshëm ta prodhon dhe ta ofroni për shitje? Ka disa përgjigje të mundshme: Çmimi.5. Lakorja e tregut e ofertës tregon si ndryshon sasia e përgjithshme e ofruar e një të mire gjatë ndryshimit të çmimit të së mirës. nëse çmimi i një të mire rritet. (Nëse personi A ose personi B dalin nga biznesi me akullore.Shkalla e ofertës është tabela e cila e tregon lidhjen mes çmimit të një të mire dhe sasisë së ofruar. Çmimet e inputeve. 4. 2.2. nëse çmimi i akullores është i ulët. Tabela nr. aromë. kështu që sasia e ofruar është më e madhe. horizontalisht i mbledhim lakoret individuale të ofertës që ta fitojmë lakoren e tregut të ofertës. Tabela nr. Kjo do të thotë se që ta gjejmë sasinë e përgjithshme të ofruar për çdo çmim të veçantë i mbledhim sasitë individuale të cilat janë shfaqur në boshtet horizontale të lakores individuale të ofertës. Oferta e tregut përkundër ofertës individuale. sheqer. Që ta prodhojë akulloren. Lakorja e ofertës është grafik i lidhjes mes çmimit të një të mire dhe sasisë së ofruar. biznesi juaj është më pak profitabil dhe do të prodhoni më pak akullore.5. Fotografia nr. makina për prodhimin e akullores. çmimi më i lartë do të thotë sasi më e madhe e ofruar. Kjo lidhje mes çmimit dhe sasisë së ofruar quhet ligji i ofertës: Kur faktorët tjerë janë të pandryshuar (ceteris paribus). do të blini makina për bërjen e akullores dhe do të punësoni shumë punëtorë.5. e tregon shkallën e ofertës së akullores të dy prodhuesve të akullores – Personi A dhe Personi B. Lakorja e ofertës ka shkathtësi të rritet pasi që ceteris paribus. oferta e tregut varet nga numri i shitësve. Oferta e tregut është përmbledhje e dy ofertave individuale. Në rastet e çmimeve edhe më të ulëta ndoshta do të vendosni ta braktisni këtë biznes deh sasia juaj e ofruar do të zvogëlohet në zero. Faktorët që e kushtëzojnë ofertën Paramendoni se udhëhiqni me kompani e cila prodhon dhe shet akullore. Oferta e tregut varet nga faktorët e njëjtë të cilët e determinojnë ofertën e shitësve individual. siç janë çmimet e inputeve të përdorur për prodhimin e të mirës. Shkallët e ofertës në tabelën 4. Për secilin çmim të veçantë të ofertës së personit A na e tregon sasinë e akullores që ai e ofron dhe shkalla e ofertës së personit B na e tregon sasinë e akullores që ai e ofron. objekte në të cilat prodhohet akullorja dhe punëtorë të cilët i përziejnë përbërësit dhe operojnë me makinat. e shndërron në diagram lidhjen mes sasisë së ofruar të akullores dhe çmimin.

Zhvendosja e lakores së ofertës Të përfundojmë. ndërsa tani i kombinojmë që të shohim si ato e caktojnë sasinë e një të mire të shitur në treg dhe çmimin e tij. 4. pritjet ose numri i shitësve. Të përsërisim. 4. Teknologjia për shndërrimin e inputeve në akullore është edhe një determinantë e ofertës. Sasia e akullores të cilën e ofroni sot mund të varet nga pritjet tuaja për ardhmërinë.6. lakorja e ofertës zhvendoset. Zhvendosja e lakores së ofertës Hipotetikisht të supozojmë se çmimi i njërës nga inputet për prodhimin e akulloressheqeri ulet. për shembull. Tabela nr. Pritjet. Tabela nr. Baraspesha e ofertës dhe kërkesës Në pikat e mëparshme i analizuam ofertën dhe kërkesën në veçanti. Më vonë do të shohim si pritjet inflatore janë ndryshim i pritur i çmimeve të mirave. Për këtë shkak kur e paraqesim lakoren e ofertës në diagram çmimi është në boshtin vertikal. por paraqet lëvizje përgjatë asaj. oferta e një të mire është negativisht e lidhur me çmimet e inputeve të përdorura për prodhimin e të mirës. Teknologjia. do të ruani një pjesë nga prodhimi juaj i sotëm si rezerva dhe në treg sot do të ofroni më pak. 2. Do të thotë. lakorja e ofertës zhvendoset. çmimi luan rol të veçantë në tabelë. kur ndryshojnë çmimet e inputeve. prodhimtaria e akullores është më pak profitabile dhe firma ofron më pak akullore. Gjithnjë kur ka ndryshime të cilësdo qoftë determinantë të ofertës.4. i numëron variablat të cilat e determinojnë sasinë e ofruar të tregut dhe tregon si ndryshimi në variablat ndikon mbi lakoren e ofertës. Po ashtu.4. Determinantat e sasisë së ofruar..inputeve rritet. duke i mbajtur konstante të gjitha determinantat e sasisë së ofruar (cetris paribus). secili ndryshim i cili e rritë sasinë e ofruar gjatë një çmimi të caktuar e zhvendos lakoren e ofertës djathtas. lakorja e ofertës tregon çfarë ndodh me sasinë e ofruar të një të mire kur çmimi i tij ndryshon. ulja e çmimit të sheqerit e bën prodhimin e akullores më profitabile. Kur ndonjë nga këto determinantat tjera ndryshon. avancimi në teknologji e rritë ofertën e akullores. Në të kundërtën. . ndoshta do të mbyllet firma dhe aspak nuk do të ofrojë akullore. Çmimi i baraspeshuar është çmimi i cili i sjell në baraspeshë ofertën dhe kërkesën. 3. Nëpërmjet zvogëlimit të shpenzimeve të firmës. kjo është paraqitur nëpërmjet zhvendosjes së lakores së ofertës. çdo ndryshim i cili e zvogëlon sasinë e ofruar gjatë një çmimi të caktuar e zhvendos lakoren e ofertës majtas. 4. e zvogëlon sasinë e forcës punuese të nevojshme për prodhimin e akullores. ndryshon sasia e ofruar për çdo çmimi në veçanti. Gjetja e makinës së mekanizuar për prodhimin e akullores. 4.3. Nëse çmimet e inputeve rriten dukshëm. Si ky ndryshim do të ndikojë mbi ofertën e akullores? Pasi që sheqeri është input i rëndësishëm në prodhimin e akullores. teknologjia. Kjo e rritë ofertën e akullores: Për çdo çmim të dhënë shitësit tani janë të gatshëm të prodhojnë sasi më të madhe. Prandaj lakorja e ofertës së akullores zhvendoset djathtas. nëse prisni që çmimi i akullores të rritet në të ardhmen. Siç tregohet në fotografinë nr. Baraspesha është situatë në të cilën oferta dhe kërkesa gjenden në harmoni. dallimi nga çmimi i të mirës.6. ndryshimi i çmimit nuk e zhvendos lakoren. Fotografia nr. Për shembull.

Mungesa është situatë në të cilën sasia e kërkuar është më e madhe nga sasia e ofruar.5. mendoni se çfarë ndodh kur çmimi i tregut nuk është i njëjtë me çmimin e baraspeshuar. Tani të supozojmë se çmimi i tregut është nën çmimin e baraspeshuar. Aktivitetet e konsumuesve dhe shitësve natyrisht i lëvizin tregjet drejt baraspeshës së ofertës dhe kërkesës. Koha për të cilën do të arrihet baraspesha ndryshon nga tregu në treg. për këtë çmim. por nuk munden. e tregon lakoren e ofertës në treg dhe lakoren e kërkesës në treg së bashku. Në fjalorët fjala baraspeshë është definuar si gjendje në të cilën më shumë forca janë në harmoni – kjo po ashtu e sqaron edhe baraspeshën e tregut. Fotografia nr . Baraspesha e ofertës dhe kërkesës Teprica është gjendje në të cilën sasia e ofruar është më e madhe nga sasia e kërkuar. sasia e të mirës të cilën konsumuesit janë të gatshëm dhe të aftë ta blejnë plotësisht përputhet me sasinë që shitësit janë të gatshëm dhe të aftë ta shesin. Sido që të jetë. sasia e ofruar e të mirës (10 kornetë) e tejkalon sasinë e kërkuar (4 kornetë). Kur do të paraqitet mungesa në treg të akullores. për shembull. Si çmimet rriten. konsumuesit kanë blerë çfarë kanë dëshiruar dhe shitësit kanë shitur çfarë kanë dëshiruar. Kur çmimi është 2. Këtu çmimi i baraspeshuar është 2$ për një akullore. në shumicën e tregjeve të lira tepricat dhe mungesat janë vetëm të përkohshme pasiqë çmimet në mënyrë të pashmangshme lëvizin drejt nivelit të baraspeshuar. 4. Për çmim të baraspeshuar. . Çmimi i baraspeshuar ndonjëherë quhet “çmimi i cili e pastron tregun”7. tregu përsëri lëvizë drejt baraspeshës. Çmimi për të cilën këto dy lakore priten quhet çmimi i baraspeshuar. Vëreni se ekziston vetëm një pikë në të cilën lakoret e ofertës dhe kërkesës priten. për shembull. Ata i përgjigjen tepricës me uljen e çmimeve. Ekziston mungesë nga e mira: Konsumuesit nuk janë të aftë të blejnë çdo gjë dëshirojnë me atë çmim. pasi që. Atëherë kur tregu do të vijë në baraspeshë të gjithë konsumuesit dhe shitësit janë të kënaqur dhe nuk do të ketë as presion rritës as ulës të çmimit. aktivitetet e shumë konsumuesve dhe shitësve automatikisht e lëvizin çmimin e tregut drejt çmimit të baraspeshuar. Në këtë rast.5. ndërsa sasia quhet sasia e baraspeshuar. Fotografia nr. varësisht nga ajo sa shpejtë aftësohet çmimi. Kur ekziston teprica e tregut të akullores. çmimi është 1. Së pari të supozojmë se çmimi i tregut është mbi çmimin e baraspeshuar. Që të shohim pse kjo ëhstë kështu. secili në treg është i kënaqur. Ky fenomen i cili është aq prezent quhet ligji i ofertës dhe kërkesës: Ligji i ofertës dhe kërkesës është pohim se çmimi i çdo të mire aftësohet që ta sjellë ofertën dhe kërkesën për atë të mirë në baraspeshë.50$ për një akullore. konsumuesit duhet të presin radhë të gjata që të kenë rast të blejnë një nga ato pak kornete të cilat janë në dispozicion.Sasia e baraspeshuar është sasia e ofruar dhe sasia e kërkuar kur çmimi aftësohet t’i sjellë në baraspeshë ofertën dhe kërkesën. Ndryshimi në baraspeshë i ofertës dhe kërkesës 7 Termi ka rëndësi qendrore në shkollën klasike ekonomike. frigoriferët e shitësve janë plotë me akullore të cilën ata dëshirojnë ta shesin. Ekziston tepricë nga e mira: Ofruesit nuk janë të aftë të shesin çdo gjë që dëshirojnë me atë çmim. Kështu. kjo pikë është quajtur baraspesha e tregut. gjegjësisht gjatë sqarimit të strukturës së tregut të konkurrencës së pastër.50$ për një akullore dhe sasia e kërkuar e tejkalon sasinë e ofruar. Çmimet vazhdojnë të ulen derisa tregu nuk vjen në baraspeshë.4. 4. Në rastin kur shumë konsumues “ndjekin” pak të mira. ndërsa sasia e baraspeshuar janë 7 kornetë akullore. pa iu zvogëluar shitja. shitësit mund t’i përgjigjen mungesës nëpërmjet rritjes së çmimeve të tyre.

Deri më tani pamë se si oferta dhe kërkesa bashkë e determinojnë baraspeshën e tregut. Kur analizojmë si ndonjë ngjarje ndikon mbi tregun. Fotografia nr. baraspesha e tregut ndryshon. rritet edhe sasia e ofruar. çmimi i baraspeshuar dhe sasia vjen nga pozita e lakores së ofertës dhe kërkesës. 4. Shembull: Ndryshimi i ofertës.6. Zjarri ndikon mbi lakoren e ofertës. Me fjalë të tjera. Kjo rritje e sasisë së ofruar është paraqitur nëpërmjet lëvizjes së lakores së ofruar.6. koha e nxehtë e rritë çmimin e akullores dhe sasinë e shitur të akullores. Pasi që koha e nxehtë kontribuon që njerëzit të dëshirojnë të hanë më shumë akullore. Në këtë rast. Rritja në kërkesës shkakton rritje të çmimit të baraspeshuar. Hapi 2. Nëpërmjet zvogëlimit të numrit të shitësve zjarri e ndryshon sasinë e akullores që firmat e prodhojnë dhe shitësit sipas çdo çmimi të dhënë. koha e nxehtë e ndryshon dëshirën e konsumuesve për blerje për çdo çmim të dhënë dhe prandaj e zhvendos lakoren e kërkesës. 4. pa ndryshim të “ofertës”. Hapi 1. që t’i përgjigjemi pyetjes do t’i ndjekim tri hapat tona. Shembull: Ndryshimi në kërkesë Të supozojmë se një vere koha është shumë e nxehtë. Siç tregon fotografia nr. Si kjo ngjarje ndikon mbi tregun e akullores? T’i ndjekim tri hapat tona që t’i përgjigjemi kësaj pyetje.6. lakoren e kërkesës ose në raste të tjera edhe të dy lakoret. e shfrytëzojmë diagramin e ofertës dhe kërkesës që të hulumtojmë si zhvendosjet ndikojnë mbi baraspeshën e çmimit dhe sasisë. Kjo zhvendosje tregon se tani sasia e kërkuar e akullores për çdo çmimi të veçantë është më e lartë. E dyta. lakorja e kërkesës zhvendoset djathtas. Lëvizja përgjatë lakores fikse së ofertës quhet “ndryshim i sasisë së ofruar”. zhvendosja e lakores së ofertës quhet “ndryshim i ofertës”.6. Koha e nxehtë ndikon mbi lakoren e kërkesës nëpërmjet ndryshimit të shijeve të njerëzve për akullore. E treta. Që të shohim si përdoret kjo rregull në tri hapa. Të supozojmë se gjatë ndonjë vere zjarri i ka shkatërruar disa fabrika për prodhimin e akullores. ndërsa lëvizja përgjatë lakores fikse së kërkesës quhet “ndryshim i sasisë së kërkuar”. .50$ dhe sasia e baraspeshuar nga 7 në 10 kornetë. Nga fotografia nr. Lakorja e ofertës nuk ndryshon pasi që koha nuk ndikon drejtpërdrejtë mbi firmat të cilat shesin akullore. oferta nuk ndryshon sepse koha nuk e ndryshon dëshirën e firmës për shitje për çdo çmim të dhënë. ndërsa zhvendosja e lakores së kërkesës quhet “ndryshim i kërkesës”. aplikojmë tre hapa: E para. i cili më tej e cakton çmimin e të mirës dhe sasia e të mirës të cilën konsumuesit e blejnë dhe shitësit e shesin. Përkundrazi. e tregon këtë rritje të kërkesës nëpërmjet zhvendosjes së lakores së kërkesës nga D1 në D2. Fotografia nr. Analiza e ndryshimit të këtillë quhet statistikë komparative pasi që ajo nënkupton krahasimin e dy gjendjeve statike – të mëparshmen dhe baraspeshën e re. ekonomistët thonë se ka ndodhur rritje e “sasisë së ofruar”. Kuptohet. Si kjo ngjarje do të ndikojë mbi tregun e akullores? Përsëri. Kur rritet çmimi. Në shembullin tonë. caktojmë nëse ngjarja e ka zhvendosur lakoren e ofertës. vërehet se kur koha e nxehtë shkakton rritje të çmimit të akullores rritet edhe sasia e akullores të cilën e ofron firma edhe krahas asaj se lakorja e ofertës mbetet e njëjtë. Hapi 1. Hapi 3. derisa. Të përfundojmë. 4. rritja e kërkesës e rritë çmimin e baraspeshuar nga 2 në 2. 4. koha e ndryshon sasinë e akullores të cilën njerëzit dëshirojnë ta blejnë sipas çdo çmimi të dhënë. Kjo do të thotë. “sasia e ofruar” ka të bëjë me sasinë të cilën shitësit dëshirojnë ta shesin. të shqyrtojmë raste të ndryshme të cilat mund të ndikojnë mbi tregun e akullores. caktojmë nëse lakorja zhvendoset djathtas apo majtas. Kur ndonjë ngjarje zhvendos ndonjërën nga këto lakore. Zhvendosja e lakores përkundër lëvizjes përgjatë lakoreve. Ndryshimi i ofertës dhe baraspesha “Oferta” ka të bëjë me pozitën e lakores së ofertës.

Fotografia br. Kur çmimi i bukës rritet. Në të kundërtën. Elasticiteti i kërkesës së secilit treg varet nga ajo se si i përcaktojmë kufijtë e tregut. edhe pse ata ndoshta do të hanë më rrallë. Definicioni i tregut. Elasticiteti është masë për ndjeshmërinë e sasisë së kërkuar ose sasia e ofruar e njërës nga determinantet e tij.1. derisa. Megjithatë.7. njerëzit në mënyrë drastike nuk do ta ndryshojnë numrin e bukëve që e hanë. Kjo do të thotë se ne bisedojmë për drejtimin në të cilin zhvendoset sasia e kërkuar. Dispozicioni i suptituteve të afërta. Për shembull. kur të ardhurat e tyre janë më të larta. 4. kur çmimi i stolisë të arit rritet. Tregjet ngushtë të definuara kanë kërkesë më elastike se sa tregjet gjerë të . Shkaku është se në pjesën më të madhe të njerëzve e llogarisin hajen e bukës për domosdoshmëri. nëse një e mirë është e domosdoshme ose luksoze nuk varet nga cilësitë thelbësore të mirës por nga preferencat e konsumuesit.7. margarina dhe gjalpi ndërrohen lehtë.Lakorja e kërkesës është e pandryshuar pasi që zjarri nuk e ndryshon drejtpërdrejtë akulloren që amvisëritë dëshirojnë ta blejnë. sociale dhe psikologjike. e tregon këtë rënie të ofertës nëpërmjet zhvendosjes së lakores së ofertës nga C1 në C2. kur çmimet e supstituteve të asaj të mire janë më të larta ose kur çmimet e të mirave komplementare janë të më ulëta. Çfarë e përcakton nëse kërkesa për një të mirë është elastike ose jo elastike? Pasi që kërkesa për secilën të mirë varet nga preferencat konsumuese. pasi që vezët janë ushqim pa suptitut të afërt. Rritje të vogël të çmimit të gjalpit. vërejtëm se konsumuesit zakonisht kërkojnë më shumë nga një e mirë kur çmimi i tij është i ulët.. Siç na tregon fotografia nr. Kërkesa për një të mirë thuhet se është elastike nëse sasia e kërkuar reagon dukshëm në ndryshimin e çmimit. Gjatë kësaj. kërkesa e vezëve është me siguri më pak elastike nga kërkesa e gjalpit. duke shkaktuar rënie të madhe të sasisë së shitur të gjalpit. Elasticiteti 5. Elasticiteti i çmimit të kërkesës është masë për atë se sa sasia e kërkuar nga një e mirë reagon në ndryshimin e çmimit të kësaj të mire. por jo për madhësinë e ndryshimit. 4. nën supozimin se çmimi i margarinës është i pandryshuar. Kërkesa thuhet se është jo elastike nëse sasia e kërkuar reagon shumë ngadalë në ndryshimin e çmimit. Elasticiteti i çmimit i kërkesës e matën sa sasia e kërkuar reagon në ndryshimin e çmimit. Hapi 2. Si rezultat i zjarrit çmimi i akullores rritet. të cilat i formojnë dëshirat individuale. sasia e përgjithshme të cilën firmat janë të gatshme dhe të afta ta prodhojnë zvogëlohet. rënia e çmimit të një të mire e rritë sasinë e kërkuar. zhvendosja e lakores së ofertës e rritë çmimin e baraspeshuar nga 2 në 2. Fotografia nr. Sipas ligjit për kërkesën. Ndryshimi i ofertës dhe baraspeshës 5. e llogaritur si ndryshim procedural i sasisë së kërkuar me ndryshim procentual të çmimit. 4.2. e jo sasiore. ndërsa stolinë për luksoz. Këtu do të flasim për elasticitetin e çmimit. ndërsa sasia e ofruar e akullores zvogëlohet. sasia e stolisë së kërkuar dukshëm bie. Lakorja e ofertës zhvendoset majtas pasi që për çdo çmim. Të mirat e domosdoshme zakonisht kanë kërkesa jo elastike. Diskutimi ynë për kërkesës ishte cilësore. Elasticiteti i kërkesës Kur flasim për faktorët e kërkesës në pikën 1. Hapi 3. ne do t’i cekim disa rregulla të përgjithshme për atë çfarë e determinon elasticitetin e çmimit të kërkesës. Të mirat me suptitute të afërta zakonisht kanë kërkesë më elastike pasi që për konsumuesin është më lehtë ta ndërrojnë atë të mirë me një tjetër.50$ dhe e zvogëlon sasinë e baraspeshuar nga 7 në 4 kornetë akullore. të mirat luksoze kanë kërkesa elastike. elasticiteti i çmimit të kërkesës varet nga shumë forca ekonomike. ekonomistët e shfrytëzojnë e konceptin e elasticitetit.7. Që të matet sa reagon kërkesa ndaj ndryshimeve në determinantat e veta. mbi bazë të përvojës. Në të kundërtën. Të mirat e domosdoshme përkundër të mirave luksoze.

Pasi që elasticiteti i çmimor i kërkesës matën sa sasia e kërkuar reagon në ndryshimet e çmimit. ndërsa ndryshimi procentual i sasisë nga 20% është minus 20 për qind (duke reflektuar lirim). kërkesa është shumë elastike. 4. Në këtë rast. Kjo ndodhë kur elasticiteti çmimor i kërkesës afrohet drejt pafundësisë dhe lakorja e kërkesës bëhet horizontale duke e treguar faktin se shumë ndryshime të vogla të çmimit shpijnë drejt ndryshimeve të mëdha të sasisë së kërkuar. Por. kur çmimet e inputeve të tyre ulen ose kur . tregon pesë raste.8. kështu që sasia lëvizë proporcionalisht për të njëjtën shumë si dhe çmimet. sasia e kërkuar e benzinës vetëm pak zvogëlohet në disa muaj të parë. Në këtë libër ne e ndjekim praktikë e pranuar të anashkalimit të shenjës minus dhe shfaqjen e të gjitha elasticiteteve të çmimeve si numra pozitiv. Pas disa viteve sasia e kërkuar e benzinës do të ulet dukshëm. Fotografia nr. pa dallim të çmimit. Kjo do të thotë se. kategori e gjerë. Në këtë shembull ndryshimi procentual i çmimit nga 10% është plus 10 për qind (duke reflektuar rritje). Rregulla e ardhshme ë përgjithshme është doracak i dobishëm: Sa është lakorja e kërkesës më e rrafshët e cila kalon nëpër pikë të caktuar aq elasticiteti çmimor i kërkesës është më e madhe. ka pothuaj kërkesë jo elastike pasi që nuk ekzistojnë të mira të cilat janë suptitute të ushqimit. Për këtë shkak elasticitetet e çmimeve të kërkesës ndonjëherë prezantohen si numra negativ. ka kërkesë shumë elastike pasi që akulloret me shije të tjera pothuaj janë suptitute të përsosura për vanilin. sasia e kërkuar mbetet e njëjtë. Horizonti kohor. Ekonomistët i klasifikojnë lakoret e kërkesës sipas elasticitetit të tyre. Akullorja nga vanilja. me kohë njerëzit fillojnë të blejnë automjete të cilat shpenzojnë më pak lëndë djegëse. Pasi që sasia e kërkuar nga një e mire është negativisht e lidhur me çmimin e tij. kategori shumë e ngushtë.2. (Matematikanët këtë e quajnë vlerë absolute). Ekonomistët e llogarisin elasticitetin e çmimit të kërkesës si ndryshim në përqindje të sasisë së kërkuar të ndarë me ndryshimin në përqindje të çmimit. themi se kërkesa ka elasticitet njësie. ka kërkesë më elastike pasi që është lehtë që desertë të tjerë ta zëvendësojnë me akullore. Fotografia 4. Në ekstremin e kundërt. ndryshimi procentual së sasisë gjithnjë do të ketë shenjë të kundërt nga ai i ndryshimit procentual së çmimit. për shembull. Kur çmimi i benzinës rritet. të shohim më saktë si matet ajo. ta shfrytëzojnë transportin publik dhe shpërngulen më afër vendit ku punojnë. Lloje të ndryshme të elasticitetit të çmimeve të kërkesës Ndryshueshmëria e lakoreve të kërkesës. ajo është ngushtë e lidhur me drejtim të lakores së kërkesës. Sa më e pjerrtë është lakorja e kërkesës e cila kalon nëpër pikë të caktuar aq është më i vogël elasticiteti çmimor i kërkesës. kërkesa është shumë jo elastike dhe lakorja e kërkesës është vertikale. 5.8. Matja. supozoni se rritja e çmimit të akullores për 10% shkakton ulje të sasisë së akullores të cilën ju e blini për 20%.2. kategori e ngushtë. Të mirat kanë kërkesë më elastike në kuadër të horizontit të gjatë kohor. Nëse elasticiteti është pikërisht 1. ushqimi. Elasticitetin tuaj të kërkesës e llogarisim si: elasticitet i kërkesës = 20% /10 % = 2 Në këtë shembull elasticiteti është 2 duke referuar se ndryshimi i sasisë së kërkuar është proporcionalisht dy herë më e lartë nga ndryshimi i çmimit. Elasticiteti i ofertës Kur folëm për faktorët e ofertës në pikën 2. vërejtëm se shitësit e një të mire e rrisin sasinë e ofruar kur çmimet e një të mire rriten. elasticiteti i madh i çmimit implikon ndjeshmëri më të madhe të sasisë së kërkuar drejt çmimit. Për shembull. Me këtë konventë.definuara pa siqë më lehtë është të gjenden suptitute të afërta për të mirat ngushtë të definuara. Kërkesa është elastike kur elasticiteti është më shumë se 1. Në rastin ekstrem kur elasticiteti është zero. kështu që sasia lëvizë proporcionalisht më shumë se çmimi. Akullorja. Kur veçmas flasim për elasticitetin e çmimit të kërkesës. Me rritjen e elasticitetit lakorja e kërkesës bëhet sa më e rrafshët.

Oferta themi se është jo elastike nëse sasia e ofruar reagon vetëm pak në ndryshimin e çmimit. Për shembull. në periudha më të gjata kohore ndërmarrjet mund të ndërtojnë fabrika të reja ose t’i mbyllin të vjetrat.që do të thotë se shumë ndryshime të vogla të çmimit shpijnë drejt ndryshimeve të mëdha të sasisë së ofruar.teknologjia e tyre përmirësohet. determinanta kyçe e elasticitetit çmimor të ofertës është periudha kohore e cila shqyrtohet. Kapitulli 5 TEORIA E ZGJEDHJES SË KONSUMUESIT 1. në afat të gjatë sasia e ofruar mund të reagojë dukshëm në çmim. automjetet dhe televizorët. Ekonomistët e llogarisin elasticitetin çmimor të ofertës si ndryshim procentual i sasisë së ofruar të ndarë me ndryshimin procentual të çmimit: Elasticiteti çmimor i ofertës = ∆ % sasia ofruar / ∆ % ndryshimi i çmimit Ndryshueshmëria e lakoreve të ofertës. kanë oferta elastike pasi që ndërmarrjet të cilat i prodhojnë mund të punojnë më gjatë brenda ditës si përgjigje çmimit më të lartë. ndërmarrje të reja mund të hyjnë në treg dhe ndërmarrjet e vjetra mund të mbyllen. si librat. Ekonomia bashkëkohore llogarit se teoria për zgjedhje të konsumuesit niset nga katër supozime themelore. Teoria për shfrytëzuesin Teoria për zgjedhje të konsumuesit përpiqet t’i zbulojë dhe sqarojë faktorët që e determinojnë sjelljen e konsumuesit. që tregon se sasia e ofruar veçmas reagon në ndryshimet e çmimit. toka afër plazhit ka ofertë jo elastike pasi që është e pamundur që të prodhohet më në atë. Oferta e një të mire themi së është elastike nëse sasia e ofruar reagon dukshëm në ndryshimet e çmimit. kërkesa është shumë elastike. Llogaritja e elasticitetit çmimor të ofertës. Llojet e ndryshme të elasticitetit çmimor të ofertës Fotografia nr. Elasticiteti çmimor i ofertës është masë për të se sa sasi e ofruar nga një e mirë reagon në ndryshimin e çmimit të asaj të mire. Në rastin ekstrem kur elasticiteti është zero.9. Në ekstremin e kundërt. Me rritjen e elasticitetit lakorja e ofertës mbetet më e rrafshët. Që të kalojmë nga studimi cilësor në atë sasior të ofertës. 4. Elasticiteti çmimor i ofertës matën sa sasi e ofruar reagon në ndryshimet e çmimit. Ligji i oefrtës thotë se çmimet më të larta e rrisin sasinë e ofruar. të jemi më të saktë. ne përsëri do ta përdorim konceptin e elasticitetit. Fotografia nr. e llogaritur sipas ndryshimit procentual të sasisë së ofruar e ndarë me ndryshimin procentual të çmimit. tregon pesë raste. sasia e ofruar nuk është shumë e ndjeshme ndaj çmimit. Oferta është zakonisht më elastike në afat më të gjatë se sa në afat të shkurtë. Elasticiteti çmimor i ofertës dhe determinantat e saja. Që atje. sasia e kërkuar mbetet e njëjtë pa dallim në çmim. Që atje. Në këtë rast. Kjo ndodh kur elasticiteti çmimor i ofertës afrohet drejt pafundshmërisë dhe lakorja e ofertës mbetet horizontale. ajo është reflektuar në pamjen e lakores së ofertës. oferta është shumë jo elastike dhe lakorja e ofertës është vertikale. të mirat e prodhuara. Në të kundërtën.9. Elasticiteti çmimor i ofertës varet nga fleksibiliteti i shitësve që ta ndryshojnë sasinë të cilën e prodhojnë nga e mira. në afat të shkurtë. Tani kur veçmas kemi pasqyrë për atë se çfarë është elasticiteti çmimor i ofertës. të cilat njëkohësisht shfaqen edhe si elemente themelore me të cilat sqarohet sjellja e konsumuesit: . 4. Në të kundërtën. Pasi që elasticiteti çmimor i ofertës e matën ndjeshmërinë e sasisë së ofruar të çmimit. Në periudha më të vogla kohore ndërmarrjet nuk mund ta ndryshojnë lehtë madhësinë e faktorëve të tyre që të prodhojnë më shumë ose më pak nga një e mirë. Në shumicën e tregjeve. Plotësisht.

në varshmëri nga shijet e tyre individuale. më së miri i përgjigjet nevojave dhe dëshirave tuaja. Sloman. të vozitni automjete më të mira ose të hani në restorante më të mira. shija e konsumuesit ia mundëson t’i klasifikojë. Nuk ekziston mënyrë që të njihet cila është përvoja e një personi tjetër me konsumimin e të mirës lidhur me personin e parë. 2. ndjek film të mirë etj. Për shembull. e treta. masë e kënaqësisë nga konsumimi i të mirave8. ne do ta matim kënaqësinë nga gota e tretë e lëngut. Termi dobishmëri (utility) do të thotë kënaqësi.e para. gjegjësisht kënaqësia është prezent edhe kur njeriu ka teshë të bukur dhe moderne. Në vazhdim megjithatë do të shfrytëzohemi me të ardhurat e individit dhe çmimet e të mirës. gjithnjë i zgjedh ato të mira dhe shërbime të cilat e maksimalizojnë kënaqësinë e tij personale. Që ta tejkalojmë këtë. e dyta.103 . Prentice Hall. që mund t’i shpenzojë. Kënaqja subjektive. Dobishmëria e përgjithshme është kënaqja e përgjithshëm që personi e merr nga numri i përgjithshëm i njësive të konsumuara të ndonjë të mire në periudhë të caktuar. nëse ndonjë person pinë 10 gota lëng në ditë. do të bëjmë apstrahim. Për shkak të gjendjeve të këtilla e fillojmë analizën tonë të zgjedhjes së konsumuesit me studimin e lidhjes mes të ardhurave dhe shpenzimeve. ose nga gota e njëmbëdhjetë. Kuptohet. Duke konsumuar ushqim njeriu ndjen kënaqësi. Njerëzit subjektivisht dhe në mënyrë të ndryshme i vlerësojnë të mirat dhe shërbime. nëse personi vazhdon të konsumojë lëng. të kufizuara. e kjo është: si ne mund ta matim dobishmërinë. Bëhet fjalë për kënaqësi. konsumuesi i cili disponon me të ardhura të kufizuara. gjegjësisht për të kënaqurit subjektiv nga konsumimi. vlerësojë dhe kombinojë të mirat e ndryshme. i merrni parasysh çmimet e të mirave të ndryshme të cilat ofrohen për shitje dhe blini shportë me të mira. Kuptohet. p. Economics. Që t’i thjeshtojmë gjërat e hulumtojmë vendimin me të cilin ballafaqohet konsumuesi. Kjo veçanërisht ka të bëjë me dobishmërinë subjektive. Ne disponojmë me masë për dobishmërinë me të cilën do të mund t’i përgjigjemi dobishmërisë për të dy personat. i cili blen vetëm dy të mira: lëng dhe picë. për shkak se mjetet tuaja financiare janë të kufizuara nuk mund të blini çfarë të dëshironi. Prandaj. Për shembull. konsumuesi disponon me të ardhura të dhëna. e kjo është se dobishmëria e individit mund të matet me masën dobishmëri jutil (utils). e katërta. Kufizimi buxhetor i konsumuesit Kur hyni në shitore ju ballafaqoheni me mijëra të mira të cilat mund t’i blini. shpenzimi i të mirave ose shërbimeve të caktuara. Duhet të bëhet dallim mes: dobishmëria të përgjithshëm dhe dobishmëria margjinal. aq më shumë individi e vlerëson të mirën adekuate. të cilat në pajtim me buxhetin tuaj. 1997. njerëzit realë blejnë mijëra të mira të 8 J. Njerëzit shpenzojnë më pak se sa që dëshirojnë pasi që shpenzimi i tyre është i kufizuar. të hulumtuara nëpërmjet njësive monetare. Dobishmëria është subjektive. Shumica e njerëzve do të dëshironin ta rrisin sasinë ose cilësinë e të mirave të cilat i konsumojnë – të merrni pushim më të gjatë. Sipas shembullit tonë. gjegjësisht në varshmëri nga ajo që e preferojnë. third edition. gota e tretë e lëngut te personi i parë mund të ketë shfrytëzim të ndryshim individual margjinal për personin e dytë i cili do ta konsumonte. Jutili është njësi margjinale. Shfrytëzimi margjinal është kënaqësi plotësuese e fituar nga konsumimi i edhe një njësie plotësuese brenda në periudhën e dhënë. i cili shpesh përdoret në literaturë. Megjithatë ka vështirësi në sqarimin e kërkesës nëpërmjet periudhës së dobishmërisë (utility approach). dobishmëria e tij e përgjithshme nga lëngu është kënaqësia e fituar nga ato 10 gota lëng. mes të mirave dhe shërbimeve të ndryshme në dispozicion. gjegjësisht i limituar nga të ardhurat e tyre. Nëse intensiteti i plotësimit të nevojave është më i madh. çmimet e të mirave që mund të blihen janë të dhëna dhe të njohura.

Bernanke. Tabela nr.ndryshme. kështu që shpenzimi oportunist për picë është 5 shishe lëng. ndërsa boshti horizontal e matë numrin e picave. S. aq më pak të mira 2 mund t’i lejojë vetes. Radha e parë në tabelë tregon se nëse konsumuesi i shpenzon të gjitha të ardhurat e tija në picë. Tabela nr. Prandaj preferencat e konsumuesit janë pjesa e ardhshme e analizës sonë. Por. 5. 5. ndërsa largesa horizontale është 100 pica. Vetia e kufizimit buxhetor nga 5 e reflekton ndërrimin të cilin tregu ia ofron konsumuesit: 1 picë për 5 shishe lëng. Fotografia nr. konsumuesi blen 50 pica dhe 250 shishe me lëng. shtojca A2. Nga pika A drejt pikës B. Në këtë rast ai e tregon zëvendësimin mes lëngut dhe picës me të cilën ballafaqohet konsumuesi. Në pikën B. ndërsa çmimi i picës është 10$.B. e cila është mu në mes të vijës nga pika A dhe B. Në pikën A. 3. i tregon pakot konsumuese të cilat konsumuesi mund t’i lejojë vetes. konsumuesi nuk blen aspak pica dhe konsumon 500 shishe me lëng. largesa vertikale është 500 shishe. Çmimi i një shishes lëng është 2$.1. I njëjti është eksploatuar gati në çdo libër të ekonomisë. por edhe nga preferencat e tija lidhur me dy të mirat. ai do ta zgjedhë atë pako e cila 9 Drejtimi i funksionit është një nga instrumentet themelore metodologjike për analizën ekonomike. Addison Wesley 1999. këto janë vetëm tri nga kombinimet e shumta të lëngut dhe picës të cilat mund t’i zgjedhë konsumuesi. Të gjitha pikat e vijës nga A deri te B janë të mundshme. Kufizimi buxhetor i konsumuesit Vëreni se vetia e kufizimit buxhetor është i njëjtë me çmimin relevant të dy të mirave – çmimi i një të mire i krahasuar me çmimin e të mirës tjetër. Pika C. Drejtimi mes dy pikave matet si ndryshim i largesës vertikale të ndarë me ndryshimin e largesës horizontale (“rritja mbi kyçje”). Në pikën C. Radha e dytë tregon një pako tjetër të mundshme konsumuese: 90 pica dhe 50 shishe me lëng etj. Pica kushton 5 herë sa një shishe lëng. Kufizimi buxhetor është vetëm një pjesë nga kjo analizë: kjo tregon cili kombinim i të mirave konsumuesi mund t’ia lejojë vetes gjatë të ardhurave të dhëna dhe çmimeve të mirave.000$. vetia është numër negativ. Megjithatë. e quajtur kufizimi buxhetor. drejtimi është 5 shishe për një picë. Boshti vertikal e matë numrin e shisheve të lëngut. Rekomandojmë më shumë të shihni te A. B. është pika në të cilën konsumuesi shpenzon shumën e njëjtë (500$) për lëng dhe picë.1. e shndërron në diagram pakon konsumuese. . konsumuesi nuk blen aspak lëng dhe konsumon 100 pica. zgjedhja e konsumuesit nuk varet vetëm nga kufizimi i tij buxhetor. 5. për nevojat tona mund ta injorojmë shenjën minus). Preferencat dhe lakorja e indiferentes Qëllimi ynë në këtë kapitull është të shohim se si konsumuesit bëjnë zgjedhje. por ai nuk do të mund të blejë lëng aspak.000$ në muaj dhe se ai çdo muaj i shpenzon të gjitha të ardhurat e tija në picë dhe lëng. të cilat konsumuesi mund t’i zgjedhë. Megjithatë. Së pari të shohim si të ardhurat e konsumuesit e kufizojnë shumën të cilën e shpenzon në lëng dhe picë.1. Që atje. Drejtimi i kufizimit buxhetor e matë shkallën për të cilën konsumuesi mund ta shkëmbejë një të mirë për një tjetër9.1. Konsumuesi blen pako të mirave 1 dhe të mirave 2. Sa më shumë blen të mira 1. Kufizimi buxhetor është kufizimi i pakove konsumuese të cilat konsumuesi mund t’i lejojë vetes. Able. supozimi se ekzistojnë vetëm dy të mira në masë të madhe e thjeshton problemin pa i ndryshuar njohuritë themelore lidhur me zgjedhjen e konsumuesve. për shkak se kufizimi buxhetor ka veti rënëse. Nëse konsumuesit i ofroni dy pako të ndryshme. ai mund të hajë 100 pica në muaj. Macroeconomics. Zgjedhja e konsumuesit Fotografia nr. 5. Supozoni se një konsumues ka të ardhura prej 10. tregon disa nga kombinimet e shumta të Pepsit dhe picës të cilat konsumuesi mund t’i blejë. Kjo vijë. (Në të vërtetë. Preferencat e konsumuesit i mundësojnë të bëjë zgjedhje mes pakove të ndryshme të lëngut dhe picës. Secila pako konsumuese në veçanti në tabelë kushton pikërisht 1. Tre pikat janë të shënuara në këtë fotografi. Kuptohet.

Lakoret e indiferencës po ashtu na tregojnë se pika D parapëlqehet lidhur me pikën C pasi që pika D gjendet në lakore më të lartë të indiferencës. Vëreni se për atë shkak se lakoret e indiferencës nuk janë vija të drejta. Lakorja e indiferencës i paraqet pakon konsumuese të cilat e bëjnë konsumuesin njësoj të lumtur. Në këtë rast lakoret e indiferencës i paraqesin kombinimet e lëngurt dhe të picës me të cilat konsumuesi është njësoj i kënaqur. Kjo do të thotë se lakoret e indiferencës mund t’i shfrytëzojmë që t’i rangojmë cilat do dy pako të mirave. Preferencat dhe lakoret e indiferencës së konsumuesit Drejtimi në çdo pikë të lakores së indiferencës është e njëjtë me shkallën për të cilën konsumuesi është i gatshëm ta zëvendësojë një të mirë me një tjetër. B dh C. shkalla për të cilën konsumuesi është i gatshëm ta zëvendësojë picën me lëng varet nga ajo nëse ai është më shumë i uritur ose më shumë i etshëm..2.2. 4. që përsëri varet nga ajo sa pica dhe lëng ka ai. Konsumuesi është indiferent mes kombinimeve A. konsumimi i lëngut duhet të rritet që ai edhe më tej të jetë i kënaqur. secila pikë në veçanti e lakores I2 parapëlqehet në krahasim me secilën pikë në veçanti të lakores I1. Ashtu siç e prezantuam grafikisht kufizimin buxhetor të konsumuesit ashtu mund t’i prezantojmë grafikisht edhe preferencat e tija. se nëse konsumimi i picës të konsumuesit zvogëlohet. . Fotografia nr. Në fotografinë 5. Nëse konsumimi i picës përsëri zvogëlohet nga pika B në pikën C. Shkalla për të cilën konsumuesi është i gatshëm ta zëvendësojë një të mirë për një tjetër varet nga sasia e të mirës të cilën ai veçmas e konsumon. Kjo do të thotë. sasia e lëngut të konsumuar duhet përsëri të rritet. por ai i parapëlqen lakore të caktuara të indiferencës në krahasim me tjerat. Fotografia nr. (Por. të themi nga pika A në pikën B. Këtë e bëjmë me lakoret e indiferencës. ky përfundim është i dukshëm për shkak se pika D e konsumuesit i ofron edhe më shumë pica dhe më shumë lëngje). Nëse për çdo zgjidhje të veçantë të lakoreve të indiferencës vërtetojmë cilat pika qëndrojnë në lakoret më të larta të indiferencës atëherë lehtë mund t’i rangojmë të gjitha kombinimet në veçanti të lëngut dhe picës. Shuma e lakoreve të indiferencës të një konsumuesi jep rangimin e tërësishëm të preferencave të konsumuesit. Në rast edhe dy pakot njësoj t’i përgjigjen shijeve të tija. 5. ai i parapëlqen lakoret më të larta të indiferencës në krahasim me të ulëtat. Për shembull. Lakorja e indiferencës është lakore e cila i paraqet pakot konsumuese të cilat konsumuesit i sigurojnë nivel të njëjtë të satisfakcionit. I kemi dy pjesët e nevojshme për këtë analizë: kufizimi buxhetor i konsumuesit dhe preferencat e konsumuesit. për shkak se pika D gjendet në lakore më të lartë të indiferencës se pika A. tregon dy nga lakoret e shumta të indiferencës së konsumuesit. Konsumuesi është njësoj i kënaqur në të gjitha pikat në cilat do lakore të indiferencës. Është pritur. në atë ka më shumë se sa mjafton pica që ta detyrojë konsumuesin ta parapëlqejë atë pikë. 5. Zgjidhja optimale e konsumuesit (maksimalizimi i dobishmërisë) Qëllimi këtij kapitulli është të kuptojmë si konsumuesi e bën zgjidhjen. Kjo shkallë quhet shkalla e kufirit (margjinale) e suptituteve (MRS). për shkak se të gjitha gjenden në lakore të njëjtë. Edhe krahas asaj që në pikën D ka më pak lëng se sa në pikën C. Shkalla e kufirit (margjinale) e suptituteve është shkallë për të cilën konsumuesi është i gatshëm të zëvendësojë një të mirë me një tjetër. lakorja e indiferencës na tregojnë se pika D parapëlqehet në krahasim me pikën A. themi se konsumuesi është indiferent mes dy pakove.2. Për këtë shkak ai e parapëlqen konsumimin më të madh se sa më të vogël. Në këtë rast shkalla margjinale e suptituteve matën sa lëng i nevojitet konsumuesit si kompensim për reduktimin e konsumimit të picës për një njësi. shkalla e kufirit të suptituteve nuk është e njëjtë në të gjitha pikat e lakores së dhënë të indiferencës.më së miri i përgjigjet shijeve të tija.

e tregon kufizimin buxhetor të konsumuesit dhe tre nga lakoret e tija të shumta të indiferencës. ai nuk mund t’i lejojë vetes atë pikë për shkak se ajo pikë qëndron nën kufizimin e tij buxhetor. Kjo e paraqet thelbin e teorisë së ofertës. të jetë nën atë pasi që kufizimi buxhetor i matën mjetet e përgjithshme të cilat ai i ka në dispozicion. nga kompani gjigante. Ta shohim edhe një herë shembullin tonë me lëngun dhe picën. ndërsa tani do t’i orientohemi ofertës nëpërmjet prodhimtarisë së firmës. Por. Në këtë pikë. ku do t’i përpunojmë strukturat e tregjeve. konsumuesi po ashtu duhet ta gjejë në vetë kufizimin buxhetor ose. e me këtë edhe të ardhurat e firmës që do t’i realizojë. dhe nga çmimet e inputeve të cilat firma duhet t’i paguajë për ato. Vëreni se. Të ardhurat të cilat fitohen nga prodhimtaria varen nga lakorja e kërkesës me të cilën ballafaqohet firma. ndërsa vetia e kufizimit buxhetor është çmim relevant i lëngut dhe picës. PRODHIMTARIA DHE OFERTA Në kapitullin 4 e analizuam kërkesën dhe ofertën në formën e tyre themelore. Pika në të cilën kjo lakore e indiferencës dhe kufizimi buxhetor preken quhet optimum. Faktori kryesor për teorinë e ofertës është supozimi se të gjitha firmat e kanë qëllimin e njëjtë: të realizojnë sa është e mundur më shumë profit. deri te shitësi në rrugë të akullores. Kjo në mënyrë detajore do të sqarohet në këtë dhe dy kapitujt e ardhshëm. Kapitulli 6 SHPENZIMET. e quajtur optimum. Themi se lakorja e indiferencës është tangjentë e kufizimit buxhetor. vetia e lakores së indiferencës është e njëjtë me vetinë e kufizimit buxhetor.3. Zgjedhja optimale e konsumuesit Fotografia nr. Lakorja e kërkesës e determinon çmimin për secilën sasi të dhënë të prodhimtarisë që mund të shitet. për optimumin. në kapitullin 5 u përqendruam më konkretisht në kërkesën nëpërmjet zgjedhjes së konsumuesit. Si firmat sjellin vendime sa të prodhojnë dhe sa të ofrojnë për shitje? Me një teori të vetme për ofertën a mund të përshkruhet sjellja e një numri të madh të prodhuesve. Që atje. Me studimin si të ardhurat dhe shpenzimet ndërrohen me nivelin e .3. Profitet paraqesin tepricë të ardhurave mbi shpenzimet. Për secilin nivel të prodhimtarisë. por kjo pikë gjendet në lakore më të lartë të indiferencës dhe prandaj konsumuesi e siguron kënaqësinë më të vogël. Konsumuesi mund t’i lejojë vetes pikën B. shpenzimet e prodhimtarisë varen nga teknologjia e cila determinon sa sasi të inputeve kanë të nevojshme për prodhimtarinë e asaj sasie.Tani këto dy pjesë i mbledhim dhe do ta shohim vendimin e konsumuesit për atë çfarë do të shpenzojë. Optimumi e paraqet kombinimin më të mirë të konsumimit të lëngut dhe picës e cila është e kapshme për konsumuesin. 5. shkalla e kufirit të suptituteve është e njëjtë me çmimin relevant të dy të mirave. Lakorja më e lartë e indiferencës të cilën mund ta arrijë konsumuesi (I2 në fotografi) është ajo që mezi e prekë kufizimin buxhetor. Vetia e lakores së indiferencës është shkalla e kufirit të suptituteve mes lëngut dhe picës. konsumuesi e zgjedh konsumimin e të dy të mirave për të cilën shkalla e kufirit të suptitutit është e njëjtë me çmimin relevant. Konsumuesi dëshiron ta arrijë kombinimin më të mirë të mundshëm të lëngut dhe picës – gjegjësisht kombinimin i cili gjendet në lakoren më të lartë të mundshme të indiferencës. Për çdo nivel të mundshëm të prodhimtarisë firma duhet t’i përgjigjet këtyre dy pyetjeve: a) sa do t’i kushtojë për ta prodhuar atë sasi dhe b) sa janë të ardhurat me shitjen e tij. 5. Konsumuesi e parapëlqen pikën A. Konsumuesi e zgjedh pikën e kufizimit të tij buxhetor e cila qëndron në lakoren më të lartë të indiferencës. Fotografia nr. Vendimi i firmave për atë se sa do të prodhojë edhe të varen nga shpenzimet e prodhimtarisë dhe të ardhurat të cilat i realizojnë nga shitja e prodhimtarisë.

Firma mund të realizojë profit. siç janë rrobaqepësit ose shitoret e vogla. e jo me negociata të gjata në treg. Kompania paraqet organizatë e cila ka leje ligjore për prodhimtari dhe tregti.92-94 P. NIK. ata kanë mijëra punëtorë dhe mijëra aksionarë. Në kohë të fundit vërehet përpjekja e ekonomistëve që të kuptojnë pse firmat marrin forma të veçanta dhe pse vendimet kanë të bëjnë në hierarkinë e mbikëqyrur të ndërmarrjeve. Të gjithë partnerët nuk duhet të jenë aktivë. duhet të bëjmë analizë të determinancës së të ardhurave dhe shpenzimeve. e ato janë shpenzimi margjinal de të ardhurat margjinale.prodhimtarisë dhe shitjes. fq. McGraw-Hill. List. Bag. Organizata afariste Disa ndërmarrje janë të mëdha. Korporata mund të zgjatë më gjatë nga shekulli jetësor i cilit do nga pronarët e saj. Partneriteti paraqet biznes në pronësi të përbashkët të dy ose më shumë personave të cilët e ndajnë profitin dhe mbajnë përgjegjësi të përbashkët për çfarëdo qoftë humbje. Më së shumti që mund të humbin janë paratë të cilat në fillim i kanë shpenzuar për blerjen e aksioneve. Tregtari individual ka të drejtë për rrogë ose të ardhura nga biznesi dhe është përgjegjës për secilën humbje që e pëson biznesi. firma mund ta zgjedhë nivelin e prodhimtarisë të cilat bëjnë maksimalizimin e profiteve të tyre.. e cila haset në literaturë. Aksionarët e parë janë njerëz të cilët e kanë filluar biznesin. Inc. Ndërmarrje të tjera. Gjatë analizës së çështjeve të shumta nga fusha e ekonomisë çdo gjë që dëshironi të dini për sjelljen e ndërmarrjeve është përmbajtur në ligjin e ofertës. mjetet personale të pronarëve do të duhet të shiten që të kompensohen humbjet të cilat në mënyrë tjetër nuk mund të mbulohen. Dornbush. Pa gjeniun organizativ (menaxhim) të ndërmarrjes sipërmarrëse moderne private. S. Me qëllim që të kuptohet si firma sjell vendime për prodhimtarinë. 2001. ato punësojnë pak punëtorë dhe janë në pronë të një personi ose familjeje. Sipas ndarjes së zakonshme të organizimit institucional të firmave të cilat merren me biznes. Për dallim nga partneriteti. 10 11 D. por të cilët u kanë shitur aksione personave të jashtëm. gjegjësisht pjesë nga shkenca e ekonomisë për atë se si ndërmarrjet sjellin vendime për çmimet dhe sasitë. Kompanitë publike përsëri mund t’i shesin aksionet në bursë të letrave me vlerë. Samuelson. të cilët e ndajnë profitin e ndërmarrjes. botimi gjashtë. W. Fisher. Do të vendosim dy koncepte themelore të teorisë së ofertës. ndërmarrjet janë të gatshme të prodhojnë dhe të shesin sasi më të madhe nga ajo e mirë. Pronësia është e ndarë mes aksionarëve. toka. Kjo është një nga shkaqet pse firmat në të cilën është kyçur besimi. ekzistimi i saj juridik dallohet nga ekzistimi i pronarëve të saj. Shembull për biznes të këtillë është shitorja me ushqim të shëndoshë. 15-th edition. A. në varshmëri nga kushtet e tregut me të cilat ballafaqohet. kështu që reagimi i tyre e sqaron drejtimi rritës i lakores së ofertës. Ekonomia. D. Ndërmarrje individuale paraqet biznes në pronë të një individi. 1995. kompani (coorporation). p. por nëse realizohet humbje ajo i mbulon me gjithë pronën e organizatorit të biznesit. 1. Sipas ligjit të ofertës. janë të vogla. Partneriteti ka përgjegjësi të pakufizuar. si për shembull firmat e avokatëve dhe kontabilistëve. R. partneritet (partnership). Në kapitujt e mëparshëm e përdorën lakoren e ofertës që t’i sumojmë vendimet e ndërmarrjeve për prodhim. Historia tregon se sa organizata afariste është e rëndësishme për arritjen e qëllimeve të njerëzve. firmat sipas organizimit mund të paraqiten si10: tregtar individual (sole proprietorship). Nordhaus. kur çmimi i një të mire është më e lartë. Ekziston një pjesë nga ekonomia. janë organizuar në lloj të partneritetit. Si vendstrehim i fundit. 103 . Economics. puna dhe kapitali do të punonin kot 11. e cila quhet organizata industriale (ekonomia e organizatës). Aksionarët e një kompanie kanë përgjegjësi të kufizuara. Aksionet janë e drejtë për pjesëmarrje në ndarjen e profitit.

Ndërmarrjet janë vetëm subjekte juridike. nëse nuk është interpretuar në mënyrë adekuate. do të mund të kënaqen në qëllimet tjera. në fund.216-238 . qëllimet alternative (veçanërisht gjatë korporatave publike). maksimalizimi i profitit është qëllimi përbashkët. Të ardhurat e përgjithshme. ekzistojnë edhe teori alternative për firmat.. V. por për shitjen. principalët dh agjentët janë pronarë dhe punëtorë në firmë.) quhen teprica të përgjithshme. në bazë të cilave për sqarimin për sjellje e firmave nuk është vetëm maksimalizimi i profitit: problemi me maksimalizimin e profitit. 203 13 Ndoshta këtu është vendi të përmendim se përveç teorisë së maksimalizimit të profitit. profitin do ta definojmë si të ardhurat të përgjithshme minus shpenzimet e përgjithshme të ndërmarrjes. Sloman. Në një korporatë. Principles of Economics. sheqeri. 1991. Plotësisht e logjikshme.) Të shihet më shumë te J. problemi pronat punëtor (principal-agjent problemi) etj. Respektivisht. kështu që ata janë në pozitë të zbatojnë çfarëdo qoftë qëllimi të cilat i kanë gjatë punës në ndërmarrje. Shuma që ndërmarrja paguan që t’i blejë inputet (mielli. Siç do të shohim më tutje. Pronarët e korporatës duhet të definojnë një qëllim. gjegjësisht përgjigjen për organizimin e prodhimtarisë. Firma në shembullin tonë përpiqet të realizojë të ardhura që do t’i tejkalonin nevojat për mbulimin e shpenzimeve.13 Çfarë paraqet profiti i ndërmarrjes? Shuma që ndërmarrja e fiton me shitjen e autputeve të saja (ëmbëlsirat) quhen të ardhurat e përgjithshme. punëtorët. Prodhimtaria në firma mund të kontrollohet ose nga pronari ose nga menaxheri. të cilin do ta ndjekin menaxherët gjatë udhëheqjes me ndërmarrjen. të cilët quhen agjentë – agents. me siguri është se ky person e ka filluar biznesin që të fitojë të holla. Henderson. por nëse kanë qëllime jo profitabile patjetër në vend këtu. and W. dhe ata quhen principal. Poole. Shpenzimi i përgjithshëm është vlera e tregut të inputeve të cilat ndërmarrja i përdor në prodhimtari. Principalët e mundësojnë teknologjinë. ekonomistët supozojnë se qëllimi i ndërmarrjes është ta maksimalizojë profitin dhe ata mendojnë se ky supizim është i saktë për shumicën e rasteve. Përsëri. Gjegjësisht: Profiti = Të ardhurat e përgjithshme – Shpenzimet e përgjithshme 12 Të shihet më shumë te: J. nëse bëhet fjalë për ëmbëltore. me siguri do t’i udhëheqë menaxherët e ndërmarrjeve të zgjedhin aktivitete të cilat janë në interes të pronarëve. p. Prandaj. pronarët janë të interesuar që ta maksimalizojnë profitin e ndërmarrjes së tyre. dhe atëherë më së miri mund t’i shohin nëse ata me të vërtetë i realizojnë qëllimet të cilat i kanë paramenduar pronarët. third ed. ky qëllim. 1997.Në këtë kapitull më detajisht do ta studiojmë sjelljen e ndërmarrjeve. pronarët e tyre shpesh herë dallohen nga menaxherët. Këto individë i udhëheqin të punësuarit. ndërmarrjet janë në pronësi të personave individual. Në ndërmarrjen inokose ose në ndonjë partneritet. Në ekonominë kapitaliste. Zakonisht. furrat etj. p. D. Megjithatë. pronarët e ndërmarrjeve janë ata që përgjigjen për sjelljen e ndërmarrjeve dhe pronarët janë ata të cilët i korrin shpërblimet ose i pranojnë shpenzimet nga sjellja e tillë. 2. Për këtë.12 Pronarët e secilës nga tre llojet e ndërmarrjeve mund të kenë qëllime të ndryshme në pikëpamje të udhëheqjes me punën e ndërmarrjes. Economics. zakonisht ndërmarrin rol të drejtpërdrejtë në udhëheqjen e përditshme aktive të ndërmarrjes.C Heat and Company. Qëllimi i kësaj teme është t’ju ofrojë kuptim më të mirë për vendimet të cilat qëndrojnë prapa lakores së ofertës në treg. Për shembull. pronarët e ndërmarrjes. ka ndarje mes pronësisë dhe kontrollit. shpenzimet e përgjithshme dhe profiti Që t’i kuptojmë vendimet e ndërmarrjes duhet të dimë çfarë orvatet të bëjë. Prentice Hall. ose për shkak të dashurisë së madhe në biznesin me ëmbëlsira. vetë e caktojnë prodhimtarinë. Agjentët në firmë punësohen nga menaxherët dhe ata nuk kujdesen as për formën e prodhimtarisë. është e mundur që një person ta ketë themeluar ndërmarrjen për prodhime të ëmbla për shkak të dëshirës altruiste që t’i sigurojë botës ëmbëlsira.

vendimi i tij asnjëherë nuk do të paraqitet në raportet financiare të kontabilistit.000 ëmbëlsira dhe i ishte me çmim prej 2$ për një ëmbëlsirë. Ngjashëm me këtë. Kujtohuni se si shpenzimi oportun për diçka ka të bëjë me gjërat tjera të cilat duhet të lihen anash që të fitohet ajo.000$ për të blerë diçka tjetër. të ardhurat e tija të përgjithshme janë 20.Qëllimi i firmës sonë është të realizojë sa është e mundur më shumë profit. kontabilistët kanë për detyrë ti regjistrojnë parat të cilat hyjnë dhe dalin nga ndërmarrja. Dallimi mes ekonomistëve dhe kontabilistëve lehtë mundet të shihet në rastin me ëmbëltoren që e kishim si shembull.000$ për miell ato 1. Ndërmarrja mundet ta posedon tërë kapitalin apo të huazon. Të ardhurat e përgjithshme janë pjesa më e lehtë nga detyra: ai është i barabartë me sasinë e autputit që e prodhon ndërmarrja duke e shumëzuar me çmimin sipas të cilit i ishte autputet e saja. Mirëpo ekonomisti në kalkulimet e tij do ti kyçën edhe të ardhurat e lëshuara si harxhim sepse ai do të ndikon në vendimet të cilat pronari i sjellë dhe të cilat kanë të bëjnë me biznesin e tij. Duke pasur parasysh se këto vendime sillen në bazë të harxhimeve eksplicite dhe implicite.000$. Për dallim nga ato. pasi që firma veçmas nuk mund t’i përdorë këto 1. Pasi që nga ndërmarrja nuk dalin para për tu paguar këto harxhime. Në praktikë personat afarist shpesh herë blejnë kapital. ai në të vërtetë heq dorë nga të ardhurat prej 100$. Kapitalin fizik e përbëjnë makinat. Paramendoni se pronari i firmës që e morëm si shembull është ekspert për kompjuterë dhe se kur do të punonte si programor do të mund të fitonte nga 100$ në orë. disa shpenzime oportune të ndërmarrjes janë shpenzime implicite. Kur ekonomistët flasin për shpenzimet e prodhimtarisë të prodhimtarisë së ndërmarrjes të autputetit të tyre të mirave dhe shërbimeve. Ekonomistët e shfrytëzojnë terminin kapital për ti emërtuar prodhimet të cilat nuk harxhohen plotësisht në procesin e prodhimit gjatë një . Kur pronari i ndërmarrjes hekën dorë nga mundësia të fiton para si programues i kompjuterëve. kështu që këto të ardhura të lëna anash janë poashtu pjesë nga shpenzimet e tija. Që të shohim si ndërmarrja e maksimalizon profitin. Kjo ndarje e harxhimeve në eksplicite dhe implicite thekson një dallim të rëndësishëm mes ekonomistëve dhe kontabilistëve të cilët e analizojnë biznesin. Këto shpenzime quhen shpenzime eksplicite. nëse rroga e pronarit sikur të ishte programues rritet prej 100 në 500 dollarë për një orë ai mundet të vendos se biznesi me ëmbëlsira e kushton shumë dhe ta mbyllën punëtorinë që të mundet plotësisht ti dedikohet programimit kompjuterik. Nëse për shembull. Kur firma paguan 1. Për këtë shkak ato i matin vetëm harxhimet eksplicite dhe shpesh herë i harrojnë harxhimet implicite. ekonomistët i kyçin të dy llojet gjatë matjes së harxhimeve të ndërmarrjes. Kapitali dhe amortizimi. Për dallim nga ato. Harxhimet implicite të ndërmarrjes si harxhime oportune nuk paraqesin dalje të parave. do të duhet plotësisht t’i përkushtohemi në caktimin e të ardhurave të tija të përgjithshme dhe shpenzimet e përgjithshme. Shpenzimi oportun dhe teprica kontabiliste Kur i matim shpenzimet e ëmbëltores. rrogat që i jep janë pjesë të shpenzimeve të ndërmarrjes. Ndonjëherë shpenzimet oportune në prodhimtari janë të dukshme. Koncepti i rrjedhave të gatshme. e ndonjëherë jo. Ekonomistët janë të interesuar për ar si ndërmarrja i sjellën vendimet për prodhimtari dhe për formimin e çmimeve. Harxhimet eksplicite për inpute të ndërmarrjes paraqesin dalje të parave. Për dallim nga ai. të cilin e përmendëm në kapitullin e parë. ose thënë me fjalë të tjera kontabilistët e ndjekin rrjedhjen e parave të gatshme në ndërmarrje. shumë e rëndësishme është ta kemi parasysh parimin për shpenzimin oportun. Për çdo orë pune të cilën menaxheri e kalon në fabrikën e tij për ëmbëlsira.000$ janë shpenzim oportun. Rrjedhat e gatshme në një ndërmarrje paraqesin neto shumën e parave të cilat faktikisht janë pranuar gjatë një periudhe të caktuar. që e morëm si shembull. kur firma punëson punëtorë që të prodhojnë ëmbëlsira. firma prodhon 10. matja e shpenzimeve të përgjithshme të ndërmarrjes është detyrë më e ndërlikuar. Për shembull. pajisja dhe ndërtesat të cilat shfrytëzohen në prodhimtari. kontabilisti i tij mendon se nuk ka nevojë që kjo të trajtohet si harxhim për biznesin me ëmbëlsira. ose të ndonjë ndërmarrjeje tjetër.

Gjegjësisht harxhimi oportun është i barabartë me kamatën e cila paguhet për kredinë e marrë nga banka (harxhim eksplicit prej 10. kontabilisti i ndërmarrjes këto 15. Për dallim nga ai.000 dollarë nga kursimet e veta për të blerë punëtori për ëmbëlsira. Këto 15.000 dollarë janë vetëm një pjesë e harxhimeve implicite oportune të biznesit të ndërmarrjes.000 dollarë nga kursimet e tij dhe njëkohësisht ka marrë kredi nga banka në shumë prej 200.000 dollarë paraqet harxhim për biznesin e pronarit. Sipas kësaj për tu bërë pronar i ëmbëltores personi i cili e ka blejtë (pronari i ri) ka hequr dorë nga të ardhurat e kamatës në shumë prej 15.000 dollarë nuk do ti paraqet si harxhim sepse sipas tij nuk ka dalje të dukshme të parave nga ndërmarrja. Edhe pse bëhet fjalë për harxhim implicit. Harxhimi i kapitalit financiar si harxhim oportun. ata kanë mendime të ndryshme edhe për profitin. Si duhet të trajtohet harxhimi për një të mirë kapitale gjatë kalkulimit të fitimit dhe harxhimeve? Harxhimi i të mirave kapitale rrjedhë nga shfrytëzimi dhe jo nga blerja e të mirës. dhe kjo në veçanti vlen për trajtimin e harxhimit të kapitalit.000 dollarë. Duke pasur parasysh se ekonomistët dhe kontabilistët në mënyrë të ndryshme i trajtojnë harxhimet. Ekonomisti e matën profitin ekonomik si dallim mes të ardhurave të përgjithshme të ndërmarrjes dhe harxhimeve oportune (eksplicite dhe implicite) të prodhimit të të mirave dhe shërbimeve të cilat shiten. ekonomistët mendojnë se të ardhurat e kamatës në shumë prej 15. Mirëpo. Sipas ekonomistit. Energjia elektrike nuk paraqet kapital sepse harxhimi i saj në vitin 2004 nuk ripërtërihet në vitin 2005.000 dollarë) plus kamata e lëshuar nga kursimet (harxhim implicit prej 5. Kjo pjesë e amortizuar (harxhuar) paraqet harxhim gjatë atij viti. Më lartë cekëm se ekonomistët dhe kontabilistët në mënyrë të ndryshme i trajtojnë harxhimet. Fitimi ekonomik për kundër fitimit kontabilist.cikli të prodhimtarisë. Si harxhim kalkulohet vetëm amortizimi i të mirave kapitale.000 dollarë. Nëse supozojmë se harxhimi i të mirës kapitale gjatë një viti e ka zvogëluar vlerën e saj për 1. për të qenë një biznes fitim . ekonomistët e shfrytëzojnë terminin – të mira të përhershme apo mjete fizike me qëllim që ti përshkruajnë të mirat kapitale. Nëse në vend të kësaj pronari i depononte këto para në bankë. Nëse ndërmarrja e blen pajisjen kapitale në vlerë prej 8. Për shembull.000 dollarë. i cili është investuar në biznes. ku merret kamatë prej 5%. Të supozojmë se pronari i ëmbëltores nuk ka pasur 300. Ndërtesat dhe automjetet janë kapital sepse munden përsëri të shfrytëzohen vitin e ardhshëm. sipas ekonomistëve.000 dollarë.000 dollarët si harxhim për blerjen e të mirave kapitale gjatë kalkulimit të harxhimeve dhe fitimit për atë vit.000 dollarë në vit. Kontabilisti e matën profitin kontabilist të ndërmarrjes si dallim mes të ardhurave të përgjithshme të ndërmarrjes dhe harxhimeve eksplicite Të cekim se për shkak asaj që kontabilisti nuk i kalkulon harxhimet implicite profiti kontabilist është më i madh se profiti ekonomik. është harxhim i rëndësishëm implicit për çdo biznes. harxhimi oportun i biznesit është akoma 15. si pjesë e harxhimeve të ndërmarrjes gjatë një viti. Amortizimi paraqet humbje të vlerës e cila është rezultat i përdorimit të pajisjes kapitale. Për të vazhduar me hulumtimin e dallimit mes ekonomistëve dhe kontabilistëve do të marrim edhe një shembull tjetër. të supozojmë se pronari i ndërmarrjes nga shembulli i më lartë ka harxhuar 300.000 dollarë për ta blerë punëtorinë dhe në vend të kësaj ai ka shfrytëzuar 100. tani do ti kalkulon kamatat prej 10.000 dollarë).000 dollarë në vit në bazë të kredisë bankare si harxhim sepse kjo shumë del nga ndërmarrja. Harxhimi oportun i kapitali financiar.000 dollarë me kamatë prej 5%. Tani të kthehemi në qëllimin e ndërmarrjes – profiti. Kontabilisti i ndërmarrjes i cili i regjistron harxhimet eksplicite. harxhimet e saj në pjesën e pajisjes kapitale do të jenë vetëm pagesa e rentës. për një vit ai do të fiton 15. Ka dy situata: a) nëse blihet e mira kapitale dhe b) nëse huazohet e mirë kapitale. Nëse ndërmarrja e huazon gjithë pajisjen e vet kapitale. Amortizimi paraqet harxhim gjatë periudhës së përdorimit të të mirës kapitale dhe jo çmimi i tij blerës. Gjithashtu. ajo nuk duhet ti kalkulon këto 8.

Është me rëndësi të dimë sa duhet të jetë prodhimtaria. Definicioni ekonomik i profitit kërkon që ti vlerësojmë të gjitha inputet dhe autputet si harxhim oportun i tij. Zakonisht. 6. gjegjësisht harxhimet eksplicite dhe implicite.çmimi të cilën duhet ta paguani për të marrë me qira makinë për një periudhë të caktuar. Analogjia me makinat do të jetë qiraja . Për shembull. Kaq orë pune shumëzuar me javën e punës dhe kaq orë pune të makinës për një javë do të prodhojnë kaq autput javor. 6. Të ardhurat. ajo tokë duhet të vlerësohet sipas çmimit të tregut me qëllim që të kalkulohen harxhimet ekonomike. sa është blerë në fillim inputi. harxhimi margjinal dhe të ardhurat margjinale. Qëllimi është të maksimizohet profiti me zgjidhjen e nivelit optimal të prodhimit. Sipas natyrës së vet rrogat shprehen me dollarë në orë. Harxhimi margjinal paraqet rritje të harxhimeve të përgjithshme kur prodhimtaria rritet për një njësi. Ka shumë variacione kur bëhet fjalë për përdorimin e terminit “profit”. harxhimet dhe profiti Minimizimi i harxhimeve. nëse një person punon në ndërmarrje e vet atëherë mundi i tij është input dhe duhet të kalkulohet si pjesë e harxhimeve.1. sa do të kushton inputi nëse blihet tani. japim një shembull hipotetik për të ardhurat. për dallim nga harxhimi ekonomik. sepse ndërmarrjet zakonisht e blejnë pajisjen e tyre kapitale. Gjatë paraqitjes së harxhimeve duhet të sigurohemi se i kemi kyçur të gjithë faktorët e prodhimit të cilat i shfrytëzon ndërmarrja. Tabela nr. Në këtë rast duet patjetër ta kalkulojmë qiranë implicite duke e kalkuluar sa do të na kushton që të blihet makina në fillim të periudhës dhe të shitet në fund të periudhës. maksimizimin e profitit. Zakonisht mendojmë se inputet maten si rrjedhime. Të ardhurat margjinale paraqesin rritje të të ardhurave të përgjithshme kur prodhimtaria zmadhohet për një njësi. Huti tjetër e cila ndonjëherë paraqitet është rezultat i përzierjes së periudhave të ndryshme kohore.2 Caktimi i nivelit të prodhimtarisë . Ngjashëm me këtë nëse një bujk posedon një hapësirë të tokës dhe e shfrytëzon për prodhim. të vlerësuara sipas çmimit të tyre në treg. Atëherë çmimet e faktorëve do të maten në njësi të cila përshtaten me blerjen e atyre rrjedhave.1. Ndërmarrja e njeh teknikën adekuate dhe sa do ta kushton çdo faktor i prodhimit. ndërmarrja duhet ta zmadhon prodhimtarinë. të ardhurat e përgjithshme patjetër duhet ti mbulojnë harxhimet oportune. Derisa të ardhurat margjinale i tejkalojnë harxhimet margjinale. Rroga e tij është vlera në treg e mundit të tij të cilën mundet ta fiton nëse e shet mundin e tij në tregu e hapur të fuqisë punëtore. Nuk donë të thotë se profitet sipas kontabilistëve i matin edhe profitet ekonomike sepse ato zakonisht shfrytëzojnë harxhime historike. Në tabelën nr. Ndërmarrja e dinë lakoren e vet të kërkesës. kjo është shumë evidente. Kjo donë të thotë se prodhimtaria dhe shitja e një njësie plotësuese më shumë i zmadhon të ardhurat e përgjithshme se sa harxhimet e përgjithshme. por ne gjithmonë do ta përdorim definicionin ekonomik. gjegjësisht sa do të fiton me shitjen e sasive të ndryshme të prodhimit gjatë çdo çmimi të mundshëm. ndërsa kjo digjet nëpërmjet harxhimit margjinal dhe të ardhurave margjinale. mirëpo në rastet kur në ndërmarrje pronari është edhe menaxher disa faktorë mundet merren parasysh. 6. Në fakt bëhet fjalë për: minimizimin e harxhimeve. harxhimet dhe profitin e një ndërmarrjeje. Harxhimet prodhuese dhe kushtet në kërkesë janë në interakcion. Tabela nr.prurës. duke e determinuar prodhimtarinë e ndërmarrjes e cila është e orientuar kah maksimizimi i profitit. me çka zmadhohet profiti i përgjithshëm. Ndryshimi i prodhimtarisë ndikon në harxhimet e prodhimit dhe në të ardhurat nga shitja. Në shumë raste nuk ekziston treg mirë i zhvilluar për marrjen me qira të makinave.

Outputi është prodhimi i gatshëm që fitohet me përdorimin e inputeve të ndryshme. Funksioni prodhues Për shumë njerëz thelbi i ekonomisë është në prodhimtarinë.3. të energjisë solare etj. nivelin e kapitalit dhe numrin e punëtorëve të ekonomisë) dhe 14 T. funksionet e prodhimit vjetrohen shumë shpejt pas përdorimit. Me kombinimin e ndryshëm të faktorëve të ndryshëm të prodhimtarisë është e mundshme të fitohen prodhime të ndryshme. Funksioni prodhues paraqet shprehje matematikore që e lidhë vëllimin e outputit prodhues me sasitë e përdorura të kapitalit dhe forcës punëtore. që i tregojnë harxhimet e tyre (harxhimet fillestare të kapitalit. Faktorët prodhues (lëndët e para. Filipovski. Njerëzit dhe shoqëria në tërësi nuk mund të mbijetojnë pa prodhimtarinë dhe pa harxhimin e të mirave të ndryshme materiale të shfrytëzueshme dhe të shërbimeve. Një shembull për funksionimin e prodhimtarisë është prodhimi i energjisë elektrike. punëtorët e njëjtë me lopata mund të gërmojnë 10 metra. Fakulteti Ekonomik Shkup. Libri me karakteristikat teknike na i tregon kombinatorikën e turbinave. Funksioni prodhues në ekuacionin e dhënë më sipër zbatohet edhe në ekonomi si tërësi (ku Y.1. Praktikisht. ndërkaq me eskalatorë 100 metra. pesë punëtorë me duar mund të gërmojnë 150 centimetra në ditë. Të gjitha bashkërisht e kumulojnë funksionin për prodhimin e energjisë elektrike. konsumimi i derivatit të naftës dhe sasia e nevojshme e krahut të punës për punën e turbinave) dhe sasia e tyre e prodhimit (sasia e energjisë së prodhuar elektrike). kjo mund të bëhet për instalime të reparteve nukleare. Ose ta shohim detyrën rrëmihje e istikameve. forcës punëtore dhe tokës. Ajo definohet për gjendje të dhënë të teknikës dhe njohurisë teknike. siç janë për shembull telekomunikimet. 102 . ku ekonomia ndryshon shpejt. Pjesa më e madhe e tyre nuk janë të shënuara askund. Por prodhimtaria nuk mund të ekzistojë pa ekzistimin e faktorëve bazë të prodhimtarisë: kapitalit. Funksioni për prodhimin e istikameve mund të na tregojë se. A = numër që e matë produktivitetin e plotë. mund të themi se efikasiteti me të cilin përdoren kapitali dhe forca punuese mund të rezymohet me raportin e quajtur funksion prodhues. K = nivel e kapitalit. Më tej. K dhe N kanë të bëjnë me outputin.14 Funksioni i prodhimtarisë tregon se sa është sasia maksimale e prodhimtarisë që mund të arrihet me sasi të dhëna të resurseve konsumatore. për shembull. V. Gjatësia e istikamit që mund brenda ditës të rrëmihet varet nga numri i punëtorëve që janë në dispozicion (fuqisë punëtore) dhe kapitalit me të cilin punëtorët duhet të punojnë. ose sasi e kapitalit që përdoret në përiudhën. Megjithatë. forca punëtore) paraqiten si inpute në prodhimtari. Ekzistojnë me miliona funksione prodhuese. energjia. N ) ku Y = outputi real i prodhuar në periudhë të caktuar kohore. që i tregojnë harxhimet dhe prodhimin. funksioni prodhues mund të shkruhet në këtë mënyrë: Y = AF ( K . Bazat e mikroekonomisë. Bazat e teorisë së prodhimit 3. Në njërën anë janë specifikat e madhësive të ndryshme të turbinave të benzinës. praktikisht nga një për secilin prodhim. Fiti. Do të thotë. F = funksion që e lidh outputin Y me kapitalin K forcën punuese N. Faqja tjetër është përfshirja e përshkrimit të madhësive të ndryshme të instalimeve të qymyrit. N = numri i punëtorëve të punësuar në periudhën. Në fushat. Shkup 1999 faq. Raporti ndërmjet sasive të inputeve të përdorura për t’u fituar një sasi e caktuar e prodhimit – output quhet funksioni prodhues. ekonomistët kanë vërejtur se funksionet prodhuese janë mjet i dobishëm për përshkrimin e aftësive prodhuese të firmave. makina.

mund të prodhohet më shumë output. Prodhimi Margjinal. Ky faktikisht është edhe funksioni prodhues për llojin e këtillë të aktivitetit prodhues. Kur na është dhënë prodhimi i përgjithshëm lehtë mund të vijmë në prodhimin margjinal.3. Krahu punues është faktor i ndryshueshëm. kështu që prodhimtaria e punëtorit të tretë është 4. kështu që prodhimi i përkufizuar i punëtorit të dytë është 3 ëmbëlsira.MP) i cilitdo input në procesin prodhues është rritja e sasisë së outputit.tokën dhe krahun e punës. Tabela nr. Nëse e shqyrtojmë tabelën do t’i nxjerrim këto përfundime relevante: Prodhimi margjinal rritet deri sa prodhimi i plotë rritet me progres rritës.2. Kjo ide ka rëndësi të jashtëzakonshme për kuptimin e vendimeve të ndërmarrjes për atë se sa punëtorë do të angazhohen dhe sa output do të prodhohet.një firme individuale. prodhimi i plotë rritet edhe më tej. Prodhimtaria fillon me një punëtor. deri në katër njësi plotësuese.3 prodhimi i përgjithshëm.TP). Në këtë pjesë vepron ligji i prodhimeve rritëse. e më pas edhe të shënojë rënie. por tani me progres të rënies. Gjatë kësaj nisemi nga supozimi se për prodhimin e një prodhimi shfrytëzojmë dy faktorë prodhues . Toka paraqet faktor fiks dhe ai në të gjitha rastet mbetet i pandryshuar (1 hektar). kapitalin dhe numrin e punëtorëve firmës. kjo ndodhë me shkallë të zvogëluar. Me angazhimin e punëtorëve shtesë. ku Y. hapi ynë i ardhshëm është kolona e pestë e tabelës nr.3. prodhimi i plotë do të fillojë të stagnojë. Pjerrtësia e funksionit prodhues bëhet më e butë prej majtas djathtas. 6. mesatar dhe margjinal Prodhimi i përgjithshëm. Prodhimi margjinal fillon të bije kur prodhimi i plotë fillon të rritet sipas progresit rënës. Pjerrtësia e funksionit prodhues zbulon se. prodhimi margjinal Këtu përmes tabelës nr. Shembulli na konfirmon se në fillim. Po jo vazhdimisht. do t’i fusim termet: prodhim i përgjithshëm. . Kolona e tretë e tabelës nr. K dhe N kanë të bëjnë me outputin. Kur numri i punëtorëve rritet prej 1 në 2 prodhimtaria rritet prej në 5. Biznesmenët si njerëz racionalë mendojnë në kufizime. 6. Faktikisht bëhet fjalë për prodhimtarinë e plotë të shprehur në njësi fizike. Prodhimi margjinal është zero kur prodhimi i plotë e arrin maksimumin e vet. prej 5 në 9 njësi. Po qe se numri i punëtorëve rritet prej 2 në 3 prodhimtaria rritet prej 5 në 9. Pikërisht për këtë. me shtimin e njësiteve shtese nga faktori i ndryshueshëm rritet edhe atë me progres rritës prej 2 në 5 njësi.3. Nga tabela shohim se me përdorimin e faktorit fiks dhe me angazhimin e punëtorëve shtesë rritet prodhimtaria e plotë. 6. Prodhimi margjinal (marginal product . 6. Po qe se vazhdon shtimi i njësive shtesë input të faktorit ndryshues. Ky është rezulata i ligjit të prodhimeve rënëse. gjatë faktorit të dytë fiks. Pastaj angazhohen njësi plotësuese të krahut të punës kështu me radhë deri në 8 punëtorë. ku është shfaqur prodhimi i përkufizuar për një punëtor. Prodhimi i përgjithshëm. Ekzistojnë dy cilësi në numrin më të madh të funksioneve prodhuese: Funksioni prodhues lëvizë lartë prej majtas djathtas. që është fituar me angazhimin e njësisë plotësuese nga ky input. 3. prodhimi mesatar. Kjo cilësi tregon se edhe pse kapitali më i tepërt gjithmonë çon ndaj outputit më të madh. që është rezultat i përdorimit të faktorit fiks (tokë) dhe numrit të ndryshëm të punëtorëve. Prodhimi margjinal hyn në zonën e vlerave negative kur prodhimi i plotë fillon të bije. Prodhimi margjinal e matë vetëm efektin plotësues si rezultat i angazhimit të njësisë plotësuese nga faktori i ndryshueshëm i prodhimtarisë. me rritjen e nivelit të kapitalit. mesatar dhe margjinal. e paraqet prodhimin e përgjithshëm (total product .

te i shtati është 0. Nëse kemi sipërfaqe të kufizuar tokë. forca punuese ka gjithnjë e më pak faktorë të prodhimtarisë me të cilët mund të bashkëpunojë. Analiza e harxhimeve Firmat nuk e ndalojnë punën çdoherë kur fillojnë të realizojnë humbje. respektivisht nuk ndryshojnë. afat që forma mund tërësisht të adaptohet ndaj ndryshimeve të kërkesës dhe harxhimeve. në fillim me shtimin e punëtorëve të rinj është normale që deri në një pikë të caktuar prodhimi të rritet. Prodhimi mesatar (average product . edhe pse nuk është universal. Prodhimi mesatar është maksimal kur barazohet me prodhimin margjinal. kanë ndikim vendimtar ndaj suksesit të punës së secilës ndërmarrje. Në këtë pikë më afër do t’i shqyrtojmë harxhimet dhe ndikimin e tyre ndaj prodhimit të firmave. Shumë punëtorë në sipërfaqe të përkufizuar të tokës nuk munden më tej ta rrisin prodhimtarinë. Në të vërtetë. respektivisht nëpër lëshime të shumta. në bazë të së cilës qëndron lartësia e harxhimeve. respektivisht shtesat në të holla për faktorët e angazhuar. Ligji për prodhime rënëse. Në kushte kur disponojmë me 1 hektar tokë me shtimin e një njësie të faktorit të ndryshueshëm. te punëtori i dytë është 3. pajisja). kur dihet se përfitimi është dallim ndërmjet të ardhurave të përgjithshme (që del nga trajektorja e kërkesës për një prodhim të caktuar gjatë çdo çmimi) . duhet të angazhojë inpute. Megjithatë.AP) fitohet kur prodhimi i plotë ndalet me faktorin variabël.3. siç është rasti edhe me ligjet tjera ekonomike. do të shohim pse trajektoret e harxhimeve dallohen në afat të shkurtër. Ligji i prodhimeve rënëse.te i katërti është 3. gjithmonë duhet të kemi parasysh se ky ligj. prodhimi i tij margjinal. Asnjë firmë nuk do të mbetet në biznes nëse pret që vazhdimisht të shënojë humbje. vlen për një numër të madh të prodhimeve.4. dhe në afat të gjatë. mund të shohim se prodhimi mesatar tregon tendencë të rritjes derisa është më i vogël se prodhimi margjinal (në shembullin deri në punëtorinë e tretë). te i gjashti është 1. nën supozimin se faktorët tjerë të prodhimtarisë janë konstante. Prodhimtaria domosdo do të bije. respektivisht pagesat që firma duhet t’i bëjë.3. te i pesti është 2. pa marrë parasysh formën e organizimit. te i treti . pastaj bije . Kjo qartë mund të shihet nga shembulli në tabelën nr. është i lidhur me shtesat në të holla. respektivisht pse ndikon ligji i prodhimit rënës? Përgjigja është e thjeshtë. 4.Prodhimi mesatar. Është e kuptueshme. Raportet ndërmjet prodhimit mesatar dhe atij margjinal mund të shfaqen në këtë mënyrë: MP>AP=>AP# MP<AP=>AP# MP=AP=>AP = max 3. afat në të cilin firma nuk ka mundësi që tërësisht të reagojë ndaj ndryshimeve në kushtet. ose konsiderojnë se duke e marrë parasysh kohën e dhënë do të mund në masë të mjaftueshme t’i zvogëlojnë harxhimet prodhuese me qëllim që sërish të realizojnë përfitim. respektivisht është zero po që se nuk ka prodhimtari. respektivisht faktorë të prodhimit. Secila ndërmarrje. Logjika e njëjtë vlen kur bëhet fjalë për prodhimtarinë industriale. Meqë përveç tokës dhe inputeve të tjera janë të kufizuara (makinat. 6. ndërsa zvogëlohet kur është më i madh se prodhimi margjinal. 6. Nëse angazhimi i punëtorëve shtesë vazhdon prodhimi margjinal hyn në zonën negative. Angazhimi i faktorëve të prodhimit megjithatë. Do të bëjmë dallimin ndërmjet vendimeve afatshkurta dhe afatgjate për nivelin e prodhimit. tregon tendencë të rënies. me kohën. siç tregojnë matjet praktike. Ligji i prodhimeve rënëse është një nga ligjet ekonomike bazë. prodhimi i saj margjinal në fillim rritet. Por më vonë toka është e stërmbushur me punëtorë. Nganjëherë ato presin të rritet kërkesa. Rëndësia e tij përbëhet prej: me shtimin e njësive shtesë të njërit faktor të prodhimtarisë. Ai gjithmonë është pozitiv.3. Harxhimet. Nga tabela nr. vepron si tendencë. Pse efektet plotësuese të angazhimit të njësive plotësuese të faktorit variabël me kohën bije.

gjatë prodhimit të supozuar të limonadës. 3) pagesa e kamatave për kreditë e mara paraprakisht. të quajtura harxhime fikse. Harxhimet tjera të ndërmarrjes quhen harxhime variabile. Edhe pse harxhimi i përgjithshëm mesatar na e tregon harxhimin sipas njësive të prodhimit. kur ndërmarrja ta rrisë prodhimin për 1 njësi output. i cili do të jetë i angazhuar për pagesën e llogarive të saj. pavarësisht faktin se çfarë kombinimi i faktorëve prodhues është bërë për të fituar një sasi të caktuar të prodhimit. në harxhimet fikse të firmës hyjnë qiraja që do të paguhet për lokalin sepse ky harxhim është i njëjtë pa marrë parasysh faktin se sa limonadë do të prodhojë firma. harxhimi variabil është barazi me zero. sa më shumë limonada bën firma. pa marrë parasysh sasinë e prodhuar. nëse ndërmarrja e ndryshon nivelin e prodhimtarisë. Me qëllim të gjetjes së harxhimit të bërë për një njësi të prodhuar do t’i ndajmë harxhimet e ndërmarrjes me sasinë e outputit që ajo e prodhon. ku është shprehur sasia për të cilën rritet harxhimi i përgjithshëm. Për dallim prej tyre. ose thënë me fjalë të tjera. reagojnë në mënyra të ndryshme ndaj ndryshimeve të vëllimit të prodhimtarisë (outputit). gjatë prodhimit të supozuar të limonadës. para se gjithash rrogat e menaxhuesve. në harxhimet variabile të firmës hyjnë harxhimet për limon dhe sheqer. Harxhimi i përgjithshëm i ndarë me sasinë e outputit quhet harxhim i përgjithshëm mesatar. Nëse firma nuk prodhon asgjë. dhe ato ndryshojnë varësisht nga ndryshimi i sasisë prodhuese të outputit. nëse prodhon 1 gotë limonadë harxhimi variabil veçmas është numër pozitiv. Nga aspekti i këtillë. . Harxhimet fikse dhe variabile Harxhimet e ndryshme të firmës sillen në mënyra të ndryshme.4. makinave dhe pajisjes tjetër. firmat i kanë këto lloj harxhimesh fikse: 1) qiraja për ndërtesat e huazuara. nëse ndërmarrja duhet të angazhojnë më shumë punëtorë që të mund të prodhojë më shumë limonada. nëse prodhon 2 gota ai ësht numër më i madh pozitiv e kështu me radhë. harxhimet. Duke marrë parasysh faktin se harxhimi i përgjithshëm është mbledhje e harxhimeve fikse dhe variabile. Pikërisht për këtë harxhimi i plotë është barazi me harxhimin fiks plus harxhimi variabil. Për shembull. harxhimet mesatare paraqesin harxhimet e përgjithshme në njësi të prodhimit. 5) lloje të caktuara të harxhimeve për forcën punuese.dhe harxhimeve të tërësishme për një prodhim të caktuar. Ato bëhen madje edhe kur ndërmarrja nuk prodhon asgjë. i ndajmë në fikse dhe variable. harxhimi i përgjithshëm pjesëtar mund të shprehet si mbledhje e harxhimit mesatar fiks dhe harxhimit mesatar variabil. 6. e zvogëlon dallimin ndërmjet të ardhurave të tërësishme dhe harxhimeve të tërësishme të formës. 2) amortizimi. Për shembull. nuk ndryshojnë. Harxhimet e përgjithshme. megjithatë ai nuk do të na tregojë se si do të ndryshojë harxhimi i përgjithshëm. atëherë rroga e kontabilistit është harxhim fiks duke mos marrë parasysh faktin se çfarë sasie e prodhimeve do të prodhohet. Ky numër quhet harxhim margjinal. Përveç kësaj. 4. 4. Tërësia e harxhimeve. Këtë mund ta shohim nga kolona 5 në tabelën nr. mesatare dhe margjinale Për vëllim të ndryshëm të prodhimtarisë nevojiten sasi të ndryshme të faktorëve prodhues.. Harxhimi i plotë i ndërmarrjes është mbledhje e harxhimeve fikse dhe variabile. Respektivisht çdo rritje e harxhimeve të formës. Do të thotë harxhimi i tërësishëm përbëhet prej dy llojeve të harxhimeve. e paraqesin harxhimet e përgjithshme.2. Thënë në përgjithësi. Respektivisht. aq më tepër limon dhe sheqer duhet blerë. Harxhimi mesatar fiks është harxhimi fiks i ndarë me sasinë e outputit. nëse kjo firmë angazhon një kontabilist në marrëdhënie të rregullt pune. në kushte të tjera të pandryshueshme. atëherë edhe rrogat e këtyre punëtorëve do të paraqesin harxhime variabile. 4) pagesa e sigurimit. nevojiten madhësi të ndryshme të harxhimeve. Më tej. Njëri lloj i harxhimeve. të shqyrtuar në afat të shkurtër.1. ndërsa harxhimi mesatar variabil është harxhimi variabil i ndarë me sasinë e outputit.

Qëllimi i kësaj pike ishte krijimi i një instrumenti që mund ta përdorim gjatë hulumtimit se si ndërmarrjet i marrin vendimet për prodhimin dhe formimin e çmimit.4. Megjithatë. keni parasysh se këto koncepte nuk i japin informata të reja prodhuesit për harxhimet e tij të prodhimit. prodhimi margjinal i punëtorit plotësisht të angazhuar është i madh ndërsa harxhimi margjinal për njësinë e prodhimit plotësisht të prodhuar (një gotë limonadë) është i vogël. MC – harxhimet kufitar.1 janë paraqitur harxhimet e ndërmarrjes. AVC – harxhimet mesatare variabile. Tani duhet të dini çka nënkuptojnë ekonomistët me termin harxhime dhe si harxhimet ndryshojnë varësisht nga sasia e outputit që e prodhon ndërmarrja. Tabela nr. harxhimi mesatar i përgjithshëm dhe harxhimi margjinal vetëm e shprehin në një mënyrë të re informatën që veçmas është ngërthyer në harxhimin e përgjithshëm të ndërmarrjes së tij. ndërsa abshisa vertikale i tregon harxhimet margjinale dhe mesatare. abshisa horizontale e tregon sasinë të cilën e prodhon ndërmarrja. Gjatë zmadhimit të sasisë së prodhuar rritet harxhimi margjinal i ndërmarrjes i cili në fakt i përket karakteristikës të prodhimit rënës kufizues. gjegjësisht në bazë të llojeve të ndryshme të harxhimeve. me definicionet e tyre dhe përshkrimet matematikore. 6. Harxhimi margjinal rritës. 4.sasia e prodhimit.4.Në tabelën nr. harxhimi mesatar variabil (AVC) dhe harxhimi margjinal (MC).5. VT – harxhimet e përgjithshme variabile. 6. Lakoret e harxhimeve të cilat janë paraqitur këtu kanë karakteristika të caktuara të cilat janë karakteristik e lakoreve të harxhimeve të shumë ndërmarrjeve në ekonomi. Kur ndërmarrja nga shembulli ynë prodhon sasi më të vogël të limonadës ajo angazhon më pak punëtorë dhe përveç kësaj një pjesë e madhe pajisjes së saj ngelën pa përdorë. japim një shembull hipotetik të lëvizjes së harxhimeve të ndara. TC – harxhimet e përgjithshme.5. mirëpo këto punëtorë duhet patjetër të punojnë në hapësirë të plotë dhe me siguri se duhet të presin për të ardhur në radhë për ta . Gjegjësisht. kur do të flasim për strukturat e tregut. harxhimi mesatar fiks (AFC). Ndoshta është e dobishme t’i sistematizojmë të gjithë harxhimet. Nënkuptohet se trajektoret e harxhimeve të ndërmarrjes vetvetiu nuk na tregojnë se çfarë vendimesh do të marrë ndërmarrja. Konkretisht ne do të analizojmë tre karakteristika: forma e harxhimit margjinal. Megjithatë. Tabela nr. AFC – harxhimet mesatare fikse. Llojet e harxhimeve Konceptet e harxhimit mesatar të përgjithshëm dhe harxhimit margjinal janë me rëndësi të jashtëzakonshme për çdo sipërmarrës në biznes. ato paraqesin një pjesë jashtëzakonisht të rëndësishme të këtij vendimi. Në diagram janë paraqitur këtë lakore: harxhimi i përgjithshme mesatar 9(ATC).3. Në fotografinë në 6. sipas ligjit (por jo edhe me vlera reale) të sjelljes nga tabela 6. forma e harxhimit të përgjithshëm mesatar dhe proporcioni mes harxhimit të përgjithshëm margjinal dhe mesatar. Në të kundërtën kur ndërmarrja prodhon sasi të madhe të prodhimit (limonadë) hapësira punuese e saj është e mbushur me punëtorë dhe pjesa më e madhe e pajisjes përdoret. në çka do të bindemi në kapitujt në vijim. Ndërmarrja mundet të prodhon më shumë limonadë me angazhimin e punëtorëve të rinj. Këtë e bëjmë në tabelën nr. FC – harxhimet e përgjithshme fikse. AC – harxhimet mesatare të përgjithshme. Lëvizja e llojeve të harxhimeve të ndara Legjendë: Q . 6. kur ai vendosë se sa prodhime të prodhojë.4. 6. Pasi që ndërmarrja jonë mundet lehtë ti fus në funksion këto resurse të papërdorura. Lakoret e harxhimeve të veçanta Siç pamë në kapitujt e më lartë prezantimi grafik i ofertës dhe kërkesës është e leverdishme për analizën e sjelljes së tregjeve ashtu edhe prezantimi grafik i harxhimit mesatar dhe margjinal do të jetë e një leverdie të madhe për analizën e sjelljes s ndërmarrjeve.

shfrytëzuar pajisjen. Kur harxhimi margjinal është më i madh se harxhimi mestar i përgjithshëm atëherë zmadhohet harxhimi i përgjithshëm mesatar. ajo është karakteristik e të gjitha lakoreve të harxhimeve të ndërmarrjeve. Në afat të shkurtë ekzistojë disa faktorë të prodhimit të cilat janë të fiksuara në nivele paraprakisht të caktuara. do të prodhon më shumë grurë por në afat të shkurtë ai është i kufizuar me tokën të cilën e posedon. . ndërsa me këtë edhe të gjitha llojet e harxhimeve fitojnë karakter variabil. Ndoshta është e saktë ajo se nëse bujku posedon më shumë tokë. Për shembullin nga tabela 6. harxhimi mesatar i përgjithshëm është i lartë sepse harxhimi fiks shpërndahet në vetëm disa njësi të prodhuara. Kjo karakteristikë e lakoreve të harxhimeve të ndërmarrjes nuk është rastësi e cila i takon zgjedhjes të rastësishme të numrave në këtë shembull. Pra. 6. Lakorja e harxhimit mesatar të përgjithshëm ka formën U.4 do të vërejmë diçka e cila në shikim të parë është befasuese. Kur ndërmarrja e kalon këtë kufi të prodhimtarisë harxhimi i përgjithshëm mesatar përsëri fillon të rritet sepse dukshëm zmadhohet harxhimi mestar variabil. të rikujtohemi se harxhimi i përgjithshëm mesatar është shumë e harxhimit fiks mesatar dhe harxhimit variabil mesatar. ia 13 -5 13-5 Lakorja e harxhimit margjinal e pret lakoren e harxhimit të përgjithshëm mesatar në pikën më të ulët të harxhimit të përgjithshëm mesatar. Me zmadhimin e prodhimit harxhimi mesatar i përgjithshëm zvogëlohet deri sa prodhimtaria e ndërmarrjes nuk arrijë një nivel ta caktuar të prodhimtarisë ku harxhimi i përgjithshëm mesatar fillon të zmadhohet.4 vëllimi efikas është 11 apo 12 njësi të prodhimit. Harxhimet në afat të shkurtë dhe të gjatë Analiza jonë e deritanishme e harxhimeve ishte në drejtim afat shkurtë. Nëse ndërmarrja prodhon më shumë ose më pak se vëllimi efikas atëherë harxhimi i përgjithshëm mesatar i saj do të zmadhohet mbi minimumin prej 7. Harxhimet e përgjithshme mesatare e pasqyrojnë formën e harxhimit mesatar fiks por edhe të harxhimit mesatar variabil. Harxhimi fiks mesatar gjithnjë zvogëlohet gjatë zmadhimit të prodhimtarisë sepse harxhimi fiks shpërndahet në më shumë njësi të prodhuara.1. Bujku i përshkruar paraprakisht në pikën 3. Kjo sasi e prodhimit quhet edhe vëllim efikas i ndërmarrjes. Gjatë nivelit të ulët të prodhimit siç janë 1 ose 2 limonada të prodhuara orë. Për të kuptuar pse kjo është kështu.4 ose tabelën 6. Kuptohet se me zmadhimin e prodhimtarisë zmadhohen edhe harxhimet variabile mesatare sepse zvogëlohet prodhimi margjinal. Lakorja e harxhimit të përgjithshëm mesatar të ndërmarrjes – ka formën e germës U. Proporcioni mes harxhimit margjinal dhe harxhimit të përgjithshëm mesatar. Gjegjësisht kur harxhimi margjinal është më i vogël se harxhimi mestar i përgjithshëm atëherë zvogëlohet harxhimi mestar i përgjithshëm. Lakoret e llojeve të veçanta të harxhimeve Forma U e harxhimit të përgjithshëm mesatar. të cilat duhet të mbahen mend: Fotograf Me rritjen e sasisë së prodhimit rritet harxhimi margjinal. Fotografia nr. Fundi i lakores me formën U shfaqet në atë sasi të prodhimit gjatë kujt minimizohet harxhimi i përgjithshëm mesatar. lakoret e harxhimeve të çdo ndërmarrjeje i posedojnë tre karakteristikat universale. Sipas kësaj kur sasia e prodhuar e limonadës është e madhe. prodhimi margjinal i punëtoritë plotësisht të angazhuar është i vogël ndërsa harxhimin margjinal për një gotë plotësuese të limonadës është i madh. Mirëpo në afat të gjatë të gjithë faktorët e prodhimtarisë bëhen variabile. përkundrazi.2 mundet të shqyrton vetëm plane prodhuese të cilët përfshijnë hapësirë fikse të tokës (1 ha). Nëse e shohim fotografin 6.28 dollarë. 5.

Nga ana tjetër, në afat të gjatë, bujku ka mundësi të blen më shumë tokë ose ta shet një pjesë të tokës të cilën e posedon. Ai mundet ti përshtatën resurset me nivelin e tokës me qëllim që ta maksimizon fitimin e vet. Ekonomistët bëjnë dallim mes afatit të gjatë dhe atij të shkurtë, sipas të cilit: në afat të shkurtë ka të paktën një faktor të prodhimit i cili është i fiksua (tokë e fiksuar, punëtori e fiksuar, numër i fiksuar i makinave ose diçka tjetër). Në afat të gjatë, të gjithë faktorët e prodhimtarisë mundet të ndryshojnë (të jenë variabile). Këtu nuk është përdorur ndonjë afat kohor i posaçëm. Dallimi mes afatit të shkurtë dhe atij të gjatë varet nga ajo lloj të prodhimtarisë shqyrtojmë. Në afat të shkurtë, të paktën një pjesë e faktorëve janë fikse në nivel të dhënë, mirëpo në afat të gjatë sasia e përdorur e këtyre faktorëve mundet të ndryshon. Për shumicën e ndërmarrjeve ndarja e harxhimeve të përgjithshme në fikse dhe variabile varet nga horizonti kohor. Për shembull, ta shohim prodhuesin e automobilave Citroen. Në një periudhë disa mujore Citroeni nuk ka mundësi ta ndërron numrin apo madhësinë e fabrikave të tij për automobila. Mënyra e vetme të prodhon numër plotësues të automobilave është të angazhon më shumë punëtorë në fabrikat e tij. Sipas kësaj në afat të shkurtë ky harxhim për këto fabrika është harxhim fiks. Në rast të kundërt në periudhë disa vjeçare Citroeni mundet ti zgjeron fabrikat, të ndërton fabrika të reja apo ti mbyllën ato që i ka. Prandaj harxhimi për fabrikat e tij në afat të gjatë është harxhim variabil. Në kushte kur kemi teknologji dhe çmime të dhëna, ndërmarrja ka mundësi ti minimizon harxhimet e përgjithshme mesatare me zgjidhjen e sasisë së prodhimit, gjegjësisht me madhësinë e autputit. Në bazë të kësaj ndërmarrja mundet ta cakton dhe grafikisht ta prezanton të ashtu quajturën lakoren e harxhimeve të përgjithshme në afat të gjatë.15 Na këtu e tregojmë të njëjtën në formë të adaptuar. Duke pasur parasysh faktin se shumë vendime lidhur me prodhimtarinë janë fikse në afat të shkurtë, por variabile në afat të gjatë, lakoret e harxhimeve të ndërmarrjes në afat të gjatë dallojnë nga lakoret e harxhimeve në afat të shkurtë. Fotografia 6.2 ilustron një shembull të tillë.16 Në të janë paraqitur tre lakore afat shkurte të harxhimit të përgjithshëm mesatar: për fabrikë të madhe, të mesme dhe të vogël. Gjithashtu në fotografi është paraqitur edhe lakorja e harxhimeve të përgjithshme mesatare në afat të gjatë. Kur ndërmarrja lëvizën gjatë lakores afat gjate, ajo në fakt e përshtatën madhësinë e fabrikës sipas sasisë të cilën e prodhon. Diagrami na tregon si është proporcioni mes harxhimeve afat shkurte dhe atyre afat gjate. Lakorja e harxhimit të përgjithshëm në afat të gjatë ka formën U me një bazë më të gjerë se sa lakorja e harxhimit të përgjithshme mesatar në afat të shkurtë. Përveç kësaj të gjitha lakoret afat shkurte shtrihen në apo mbi lakoren afat gjate. Këto karakteristika vijnë nga fleksibiliteti të cilën e kanë ndërmarrjet në afat të gjatë. Në fakt, në afat të gjatë ndërmarrja ka mundësi ta zgjedhën at lakore afat shkurte e cila më shumë i përgjigjet. Për shembull, në afat të shkurtë ajo është e detyruar të ketë at lakore afat shkurte të cilën e ka zgjedhë në të kaluarën. Fotografia 6.2 ilustron një shembull i ndryshimi i prodhimtarisë i ndryshon harxhimet e ndërmarrjes në horizonte të ndryshme kohore. Kur Fordi dëshiron ta zmadhon prodhimtarinë nga 1.000 në 1.200 vetura ai në afat të shkurtë nuk ka se zgjidhje tjetër përveç se të angazhon më shumë punëtorë në fabrikën ekzistuese e cila është me madhësi të mesme. Për shkak të prodhimtarisë margjinal rënëse harxhimi i përgjithshëm mesatar ritet prej 10.000 dollarë në 12.000 dollarë për një veturë. Mirëpo, në afat ë gjatë Fordi mundet ta zgjeron fabrikën dhe ta rritën fuqinë punëtore ndërsa harxhimi i përgjithshëm mesatar të ngelën në nivelin prej 10.000 dollarë..

15

Burms, Stone, Economics, fourth ed., Scott, Foresman Company, Glenview, Illinois London, 1989, p. 458463. 16 Më tepër në: N.G. Mankiw, Principles of Economics, second ed., Harcourt College Publishers, 2001, p. 304307.

Sa kohë i nevojitet ndërmarrjes që vjen në afatin e gjatë? Përgjigja varet nga vet ndërmarrja. Ndërmarrjes, e cila është prodhues i madh, siç është një kompani e automobilave, i nevojitet një vit apo më shumë për të ndërtuar fabrikë më të madhe. Për dallim nga ajo, personi nga shembulli paraprak, i cili ka stendë me limonadë, mundet ë shkon dhe të blen edhe një enë vetëm për një orë, ndoshta edhe më pak. Sipas kësaj nuk ekziston një përgjigje për at se sa kohë i nevojitet nj ndërmarrjeje u përshtatet kapaciteteve të veta prodhuese. Fotografia 6.2. Harxhimi i përgjithshëm në afat të shkurtë dhe të gjatë Ekonomi dhe dis-ekonomi të vëllimit. Më lartë pamë se ligji për prodhimtari rënëse vjen në shprehje kur zmadhohen inputet e faktorit variabil, nën supozim se faktorët tjerë ngelin pa ndryshuar. Këtu shohim se për ekonomistët është me rëndësi çka ndodh me prodhimtarinë kur njëkohësisht ndryshojnë të gjithë faktorët.. Forma e lakores së harxhimit të përgjithshëm mesatar në afat të gjatë përmban informata për teknologjinë e prodhimit në nivel të caktuar. Kur me zmadhimi e prodhimtarisë bie lakorja e harxhimit të përgjithshëm mesatar në afat të gjatë atëherë themi se ekzistojnë ekonomi të vëllimit. Kur me rritjen e prodhimtarisë rritet edhe lakorja e harxhimit të përgjithshëm mesatar në afat të gjatë thuhet se ekzistojnë dis-ekonomi të vëllimit. Kur, pa marrë parasysh nivelin e prodhimtarisë lakorja e harxhimit të përgjithshëm mesatar në afat të shkurtë nuk ndryshon, themi se ekzistojnë Drinos konstante të vëllimit. Në shembullin tanë, Citroeni realizon ekonomi të vëllimit gjatë nivele të ulëta të prodhimtarisë, prodhimtari konstante të vëllimit gjatë niveleve mesatare të prodhimtarisë dhe dis-ekonomi të vëllimit gjatë niveleve të larta të prodhimtarisë. çka e shkakton paraqitjen e ekonomive të vëllimit? Dukuria e ekonomive të vëllimit shpeshherë rrjedhë nga ajo se nivelet më të larta të prodhimtarisë mundësojnë specializimin e punëtorëve, gjegjësisht çdo punëtori i mundësohet të bëhet më i aftë në realizimin e detyrave të punës së tij. Për shembull, me prodhimtarinë moderne serike nevojitet një numër i madh i të punësuarve. Kur Citroeni do të prodhonte sasi të vogël të veturave , ndërmarrja nuk mundet ti shfrytëzon përparësitë e këtij modeli dhe do të ketë harxhim mesatar të përgjithshëm më të madh. Dis ekonomitë e vëllimit zakonisht rrjedhin nga problemet në koordinim, të cilët janë të pranishme në çdo organizatë më të madhe. Sa më shumë vetura prodhon Citroeni aq më shumë zmadhohet menaxhmenti, ndërsa vetë menaxherët janë më pak efikas në mbajtjen e harxhimeve të ulëta të ndërmarrjes. Koj analizë tregon pse lakoret e harxhimit të përgjithshëm afat gjatë zakonisht kanë formën U. Gjatë niveleve të ulëta të prodhimit ndërmarrja ka leverdi nga rritja e prodhimtarisë sepse realizon specializim më të madh. Gjatë kësaj problemet me koordinimin janë akoma më evidente. Mirëpo, gjatë niveleve të larta të prodhimtarisë, përparësitë e specializimit veç më janë të shfrytëzuara, dhe siç rritet ndërmarrja rriten edhe problemet me koordinim dhe bëhen më evidente. Sipas kësaj, gjatë niveleve të ulëta të prodhimtarisë harxhimi i përgjithshëm mesatar në afat të gjatë zvogëlohet për shkak të specializimit të rritur, ndërsa rritet gjatë niveleve të larta të prodhimtarisë për shkak të problemeve gjithnjë më të mëdha në koordinim. Kapitulli 10 EKONOMIA E MIRËQENIES (SHTETI DHE BIZNESI) 1.Hyrje

Sot asnjë individ serioz dhe ndërmarrje ose bashkësi serioze nuk dyshon në përparësitë e ekonomisë së tregut. Por megjithate ekzistojnë kategori: mosukses i tregut dhe eksternale që mund ta ftojnë shtetin të kyçet për t’i përmirësuar rezultatet e tregut. Mossuksesi i tregut është një situatë kur tregu, vetvetiu, nuk arrin që me efikasitet t’i alocojë resurset. Eksternalja është ndikimi i një personi mbi mirëqenien e perosnit tjetër të involvuar. Edhe pse tregjet zakonisht janë mënyrë e mirë për t’u organizuar aktiviteti ekonomik, ky rregull ka disa përjashtime të rëndësishme. Ekzistojnë dy arsyje më të mëdha për intervenimin e shtetit në ekonomi: Promovimi i efikasitetit dhe promovimi i drejtësisë. Me fjalë të tjera, numri më i madh i politikave kanë për qëllim ose ta rrisin piten ekonomike ose ta ndëryshojnë mënyrën e ndarjes së pites. Dora e padukshme zakonisht tregjet i udhëheq drejt një alokimi efektiv të resurseve. Megjithatë, për arsye të ndryshme, dora e padukshme ndonjëherë nuk funksionon. Ekonomistët e shfrytëzojnë terminologjinë mossukses i tregut, për ta përshkruar situatën kur tregu vetvetiu nuk ka sukses që me efikasitet t’i alocojw resurset. Koncepti i harxhimeve oportuniste i krijon (është inkarnim) i forcave ekonomike. Forcat ekonomike janë forca të raritetit, kur diçkaja nuk është në sasi të mjaftueshme, e njëjta duhet të racionalizohet. Racionalizimi është mekanizëm strukturor që determinon atë që fiton. Një nga zgjidhjet e rëndësishme që duhet ta bëjë shoqëria është nëse këtyre forcave ekonomike t’iu lejojë të veprojnë lirshëm ose të përpiqet të njëjtat t’i frenojë. Në një situatë kur shoqëria forcave ekonomike iu jep liri në të vepruarit ato shndërrohen në forca të tregut, resektivisht ato tani punojnë përmes tregut. Forcat ekonomike bëjnë racionalizimin e ndryshimit të rallë tejmase të çmimit. Ku ka mungesë çmimet rriten, kur ka tepricë çmimet ulen. Tregu punon si dorë e padukshme (invisible hand) duke i çuar frcat ekonomike drejt koordinimit të aksioneve individuale dhe duke i kahëzuar resurset e rralla. Do të thotë, dora e pduksshme është mekanizmi i çmimeve. Shoqëria nuk mund të zgjedhë nëse do t’iu lejojë forcave ekonomike të veprojnë, ato gjithmonë veprojnë. Atë që mund ta zgjedhë shoqëria është nëse forcave të tregut t’iu lejojë të jenë dominuese. Ekzistojnë edhe forca të tjera që luajnë rol të rëndësishëm në të vendosurit nëse forcave të tregut do t’iu lejohet të veprojnë. Siç janë vërejtur në literaturë, sipas analogjisë së dorës së paduksshme, të njëjtat mund t’i quajmë: përshëndetje e padukshme (invisible handshake) kur veprojnë edhe forcat sociale edhe ato historike dhe këmbë e padukshme (invisible foot) që i përfshin forcat politike dhe juridike. Realiteti ekonomik është i përcaktuar nga të vepruarit të këtyre tre llojeve të forcave që veprojnë në forcat ekonomike. Në ekonomi idetë barten përmes metaforave, e kështu “dora e padukshme” e Adam Smithit është qendrore në ekonomi qysh nga viti i lashtë 1776. Por në vitin 1970 dhe 1980 ekonomistë të numërt bashkëkohor përpiqen t’i zgjerojnë dimensionet e analizës ekonomike. Njëjtë edhe ata zbatojnë metafora në shfaqjen e ideve çka të bëhet. Terminologjia “invisible handshake” është zbatuar nga ekonomisti Artur Okun (Arthur Okun). Ai argumenton se forcat sociale dhe historike shpesh i pengojnë të pënuojnë foract e tregut dhe mekanizmin e çmimeve. Terminologjia “invisible foot” u zbatua nga ekonomisti Stefan Megi (Stephen Magee) i cili i ka sintetizuar argumentet se një numër i madh i ekonomistëve si individë shpesh e shfrytëzojnë politikën për ta fituar atë që e dëshirojnë. Aksionet e Qeverisë që të jenë mirëbërës, të dobishme për grupe të posaçme që janë me ndikim, është thembrra e padukshme. Nga viti 1980 dy terminologjitë plotësuese përveç dorës së padukshme jan në përgjithësi të përdorura nga ekonomistët të cilët dëshirojnë ta integrojnë lulëzimin e ekonomisë përmes kyçjes edhe të thelbit të ndikimeve sociale dhe politike.17 Përfundimi është se shoqëria edhe pse nuk mund ta pengojë ndikimin e forcave ekonomike, rregullisht në të vepruarit e forcave të tregut i konfronton të vepruarit e forcave sociale, historike, politike dhe kulturore. Me këtë arrijmë në tezën për ekonominë si art (art of
17

Të shikohet më tepër në: D. C. Colander, “Economics”, Irëin, Homeëood, Boston Inc., 1993, p. 18-20.

paraqet gjykim të pastër të të vlerësuarit. Njëra nga qëllimet gjatë studimit të ekonomisë është t’iu ndihmojw të sillni gjykimin tuaj se kur politika e qeverisë për përmirësimin e efikasitetit ose drejtësisë është e arsyeshme. Drejtësi dhe efikasitet Ekonomia e mirëqenies paraqet degë të ekonomisë që i përfshinw çështjet normative. po qe se nuk është e mundshe një alokim tjetër. të cilët nuk janë plotësisht të informuar. Efikasiteti është cilësi e alokimit të një resursi për ta maksimizuar tepricën e plotë që e fitojnë të gjithë anëtarët e shoqërisë. respektivisht përshkrim të plotë të asaj se kush çka bën dhe kush sa fiton. Në përpjekjet që sa më shumë që është e mundshme ta veçojmë diskutimin për drejtësinë nga diskutimi për efikasitetin. në të cilin pozita ekonomike e disa personave do të përmirësohet. Të thuhet se shteti përkohësisht mund ti përmirësojë rezultatet e tregut. që është larg përsosshmërisë Ndonjëherë politikat janë të disenjuara për ta shpërblyer atë që është politikisht i fuqishëm Ndonjëherë ato janë të krijuara prej liderëve qëllimmirë. Alokimi është pareto efikas gjatë shijeve të dhëna të konsumatorwve.economics). Theksojmë se tregjet nuk paraqesin mënyrë të vetme të alokimit të resurseve. ekonomia bashkëkohore e mirëqenies e shfrytëzon idenë për Pareto efikasitetin. resurseve dhe teknologjisë. Ekzistojnë: drejtësi horizontale dhe vertikale. 2. nuk do të thotë që ai do ta bëjë këtë përherë. kornizën që e përdorim dhe drejtimin përmes të cilit e interpretojmë evidencën empirike janë pasqyrim i gjykimeve të të vlerësuarit që e reflektojnë prapavijën tonë. Arti i ekonomisë është në tentativën për zbatimin e njohurive nga ekonomia pozitive në arritjen e qëllimeve të caktuara me ekonominë normative. por të vlerësojë se sa mirë ajo funksionon. Politika publike nuk wshtw e krijuar nga engjujt. Kjo mund të bëhet edhe nga një diktator ose për shembull planifikues qëllimmirë shoqëror. Shumë lehtë mund të bëhet një kalim nga mendimi i ekonomistit në qëndrimin e shoqërisë. Pas fjalimeve të gjata të mëposhtme këtë do ta arsyetojmë. Ruajtja e objektivitetit është më i rëndë në ekonominë normative. Më së vështiri është ruajtja e objektivitetit në artin e ekonomisë. por nga procesi politik. Drejtësia horizontale e përjashton diskriminim racor ose gjinor të njerëzve karakteristikat performanse ekonomike të të cilëve janë plotësisht identike. Prej këtu më shumë diskutime për politikën bien nën artin e ekonomisë. Ruajtja e objektivitetit është i lehtë në ekonominë pozitive. Me fjalën alokim të resurseve në një ekonomi nënkuptojmë listë. për arsye se ajo është frymëzim i të gjitha problemeve edhe të ekonomisë pozitive edhe të asaj normative. Qëllimi i saj nuk është përshkrimi se si të funksionojë ekonomia. Nga tri veprat nga fusha e ekonomisë ekonomistët si profesionistë përpiqen t’i ndajnë gjykimet e tyre personale në të vlerësuarit nga analizat e tyre objektive. për arsye se është e lehtë që të përpiqemi të kuptojmë se si punon ekonomia. “sa më shumë që është e mundur”. Qëndrimi rreth asaj nëse cilidoqoftë prej këtyre koncepteve të drejtësisë është i dëshirueshëm. që dëshiron të formojë alokim planësor që do të jetë edhe i drejtë. respektivisht të drejtën. Drejtësia vertikale paraqet trajtim të ndryshëm të njerëzve të ndryshëm me qëllim të zvogëlimit të pasojave nga këto dallime të brendshme. ndërsa pozita e askujt nuk do të përkeqësohet. Drejtësia vertikale paraqet parimin e marrjes nga të pasurit për t’iu dhënë të varfërve. Të gjithë ne jemi prodhim i rrethimit tonë dhe pyetjet që i parashtrojmë. e kur jo. . Drejtësia është barazia në distribuimin e mirëqenies në mesin e pjesëtarëve të shoqërisë. Drejtësia horizontale paraqet trajtim identik të njerëzve identik. Ndërsa këtu japim vetëm një hyrje të shkurtër. Ekonomistët përdorin koncepte të ndryshme për drejtësinë.

ndërsa trajektorja e ofertës i reflekton harxhimet e shitësve.tregu i aluminit. planifikuesi së pari duhet duhet të vendosë se si do ta masë mirëqenien ekonomike të shoqërisë Një masë e mundshme është mbledhja e tepricës konsumatore dhe tepricës së prodhuesit. 18 E prezantuar sipas idesë në: N. G. faq. Që ta konkretizojmë analizën tonë do të shqyrtojmë një shembull hipotetik të tregut konkret . Ngjashëm. titull i cituar. në analizën tonë zbatojmë personalitet të ri. mbani mend se kreatorët e politikës ekonomike në realitet shpesh përkujdesen edhe për barazinë. ndërsa teprica e prodhuesit është dobia që e fitojnë shitësit. Sasi e barazpeshuar. Teprica konsumatore dhe teprica e prodhuesit janë instrumentet bazë që i shfrytëzojnë ekonomistët për studimin e mirëqenies së blerësve dhe shitësve në një treg. themi se alokimi lind efikasitet. Në këtë kapitull ne do të koncentrohemi në efikasitetin si qëllim i planifikuesit shoqëror. 2001. Vlerësimi i barazisë së rezultatit të tregut është më i vështirë sesa vlerësimi i efikasitetit. Megjithate. alokimi nuk është efikas nëse e mira nuk është konsumuar nga blerësit që më së shumti e vlerësojnë. në mungesë të eksernaleve. që e quajmë tepricë të plotë.10. është i gjithfuqishëm dhe diktator qëllimmirë Planifikuesi dëshiron ta maksimizojë mirëqenien ekonomike të secilit pjesëtar të shoqërisë veç e veç. Foto nr. i tregon trajektoret e ofertës dhe kërkesës të një tregu konkret . Kjo do të thotë se ata përkujdesen edhe për madhësinë e pites ekonomike edhe për ate se si pitja ndahet në pjesë dhe distribuohet midis anëtarëve të shoqërisë. atëherë disa nga përfitimet nga këmbimi ndërmjet blerësve dhe shitësve nuk realizohen. Sipas kësaj. Pyetja e efikasitetit është nëse pitja është e madhe aq sa është e mundshme. Trajektorja e kërkesës e pasqyron vlerën për blerësit. Teprica e plotë e tregut është vlera e plotë për blerësit e të mirave. Lmarket e maksimizon vlerën e përgjithshme për blerësit minus harxhimet e përgjithshme të shitësve. Pyetja e barazisë është nëse pitja është ndarë drejt. Principles of Economics.tregu i alunminit. lëvizja e vetëdijshme (me intervenim të shtetit) e prodhimtarisë nga prodhuesi me harxhim të lartë ndaj prodhuesit me harxhim të ulët do ta zvogëlojë harxhimin e plotë të shitësve dhe do ta rrisë tepricën e plotë. hipotettik. Si plotësim të efikasitetit. fitimet nga këmbimi i ndonjë tregu janë si pite që duhet të distribuohet ndërmjet pjesëmarrësve të tregut. Nëse alokimi nuk është efikas. Kurse efikasiteti është qëllim objektiv që mund të vlerësohet në baza reptësisht pozitive.161-163 . ai mundet ta rrisë mirëqenien ekonomike përmes ndryshimit të rezultatit të tregut në ndonjë mënyrë? Për t’iu përjigjur kësaj pyetje. është më se e natyrshme ta shfrytëzojmë tepricën e plotë si masë tw mirëqenies ekonomike të shoqërisë.18 Planifikuesi qëllim mirë shoqëror din gjithçka. planifikuesi shoqëror mund gjithashtu të përkujdeset edhe për barazi . Çka mendoni se duhet bërë ky planifikues? Nëse duhet t’i lëjë blerësit dhe shitësit në barzbeshën që natyrshëm e arrijnë vet ata? Ose. e matur përmes gatishmërisë së tyre të paguajnë. Për shembull. minus harxhimi i plotë i shitësve që i sigurojnë këto të mira. Në thelb. Këto instrumente mund të na ndihmojnë t’i përgjigjemi pyetjes themelore ekonomike: Vallë alokimi i resurseve që i determinojnë tregjet e lira është në çfarëdo mënyre i volitshëm? Që t’i vlerësojmë rezultat e tregut. alokimi nuk është efikas nëse një e mirë nuk është prodhuar nga shitësit me harxhim më të vogël Në këtë rast. Po qe se alokimi i resursve e maksimizon tepricën e plotë. Mankië. barazpesha e tregut është efikas. Teprica konsumatore është dobia që e fitojnë blerësit nga pjesëmarrja në një treg.1.Efikasiteti i tregut. Në këtë rast lëvizja e vetëdijshme(me intervenim të shtetit) të harxhimit të së mirës nga blerësi me vlerësim të ulët drejt blerësit me vlerësim të lartë do ta rrisë tepricën e plotë. Për këtë.drejtësia e distribuimit të mirëqenies ekonomike ndërmjet blerësve dhe shitësve të ndryshëm. njëllojshmëria involvon gjykime normative që shkojnë jasht ekonomisë dhe hyjnë në botën e filozofisë politike. i quajtur planifikues qëllimmirë shoqëror.

ata blerës që e vlerësojnë më pak se çmimi (të paraqitura me vizën nga pika e barazpeshës e tatpjetw dhe djathtas nga trajektorja e kërkesës) nuk e blejnë. Ngjashëm. Trajektorja e kërkesës për alumin e tregon vlerën. Në çfarëdo sasie të dhënë lartësia e trajektores së kërkesës e tregon gatishmërinë e blerësit kufitar qw të paguajë.Foto nr. Tregu i barazpeshuar me efikasitet të tregut Çmimi i aluminiumit Oferta (Harxhimi privat) Barazpesha Kërkesa (Vlera private) 0 Qmarket Sasia e aluminiumit Siç mund të përkujtoheni nga pjesa për barazpeshën e trgut. Ngjashwm me këtë. që alumini e ka për konsumatorët.10. e tregon vlerën e njësitit të fundit të blerë të aluminit për blerësin.1. Me fjalë të tjera. e matur përmes çmimeve që ata janë të gatshëm t’i paguajnë. Gjatë çfarëdo qoftë sasie lartësia e trajektores së ofertës i tregon harxhimet e prodhuesit për njësitin e fundit të shitur të aluminit. Ata blerës që e vlerësojnë të mirën më shumë se çmimi (të prezantuara me vizën nga pika e barzpeshës edhe lartë edhe majtas në trajektoren e kërkesës në Foto 10.) zgjedhin ta blejnë të mirën.1. trajektoret e ofertës dhe kërkesës ngërthejnë infromata të rëndësishme për harxhimet dhe dobitë. trajektorja e ofertës i reflekton harxhimet e prodhimtarisë së aluminit. mbani mend se kur tregu është në barazpeshë çmimi përcakton se cilët blerës dhe shitës marrin pjesë në treg. Nëse është efikas ky alokim i barazpeshuar i resurseve? Nëse ai e maksimizon tepricën e plotë? Që t’i përgjigjemi këtyre pyetjeve. ata shitës harxhimet e të cilëve janë më të ulëta se çmimi (të paraqitura me vizën nga pika e barazpeshës dhe tatpjet dhe majtas trajektores së ofertës) zgjedhin .

Pikë së dyti. Efektet e tilla anësore.paaftësia e disa tregjeve joregullare t’i alokojnë me efikasitet resurset. duke e patur parasysh atë që është prodhuar dhe sasinë e shitur për barazpeshën e tregut. Instrumntet e ekonomisë së mirëqenies që i ka zhvilluar teoria dhe praktika në masë të madhe i janë adaptuar kësaj përpjekjeje.Mossuksesi i tregut Këtu i futëm instrumentet bazë të ekonomisë së mirëqenies . Kjo aftësi e të ndikuarit mbi çmimet quhet fuqi e tregut. Fuqia e tregut dhe Eksternalet janë shembuj për fenomenin e përgjithshëm të quajtur mossukses i tregut . Meqë blerësit dhe shitësit nuk i marrin parasysh këto efekte anësore kur të vendosin se sa të harxhojnë dhe të prodhojnë. ata shitës harxhimet e të cilëve janë më të mëdha se çmimi (të paraqitura me vizën nga pika e barapeshës e lartë dhe djathtas trajektores së ofertës) nuk e bëjnë këtë. Shkurtimishtt’i shohim dy supozime që janë midis më të rëndësishmëve. blerës ose shitës i vetëm(ose një grup i vogël i tyre) mund të jetë i aftë t’i kontrollojë çmimet e tregut. • Tregjet e lira e alokojnë kërkesën për të mirat ndaj shitësve që mund t’i prodhojnë me harxhime më të ulëta. Ne treguam se forcat e ofertës dhe kërkesës i alokojnë resurset me efikasitet. matur sipas gatishmërisë së tyre që të paguajnë. Ndotja është shembull klasik e rezultatit të tregut që ndikon mbi njerëzit që nuk janë në treg. është efikase në kuprimin e maksimizimit të grumbullimit të tepricës së prodhuesit dhe tepricës harxhuese. në realitet. Mikroekonomistët përkushtojnë përpjekje të madhe në studimin se kur është i mundshëm mosuksesi i tregut dhe cilat lloje të politikave janë më të mirat në korrigjimin e mossukseseve të tregjeve. dora e padukshme i çon bashkë drejt barazpeshës që i maksimizon përfitimet e përgjithshme të blerësve dhe shitësve.1.teprica konsumatore dhe teprica e prodhuesit-dhe i përdori për ta vlerësuar efikasitetin e tregjeve të lira. Në disa tregje. planifikuesi shoqëror nuk mund ta rrisë mirëqenien ekonomike përmes ndryshimit të alokimit të konsumimit ndërmjet blerësve ose alokimin e prodhimtarisë në mesin e shitësve. vendimet e blerësve dhe shitësve ndonjëherë ndikojnë mbi njerëzit të cilët as nuk janë pjesëmarrës të tregut. Këto observime çojnë drejt dy përfundimeve për rezultatet e tregut: • Tregjet e lira e alokojnë ofertën e të mirave ndaj blerësve që i vlerësojnë më së shumti. Prej këtu. analiza jonë supozonte se tregjet janë jashtëzakonsht konkurrente. 3.ta prodhojnë dhe shesin të mirën. Vijon një paralajmërim. Pikë së pari. megjithate. . Kjo do të thotë edhe përkundër asaj se çdo blerës dhe shitës është i brengosur vetëm për mirëqenien e tij ose të saj. konkurrenca ndonjëherë është larg përsoshmërisë. barazpesha e tregut mund të jetë joefikase nga pikëpamja e shoqërisë si tërësi. politika publike ka potencial ta shërojë problemin dhe ta rrisë efikasitetin ekonomik. Fuqia e tregut mund të shkaktojë që tregjet të jenë joefikase për arsye ajo i mban çmimin dhe sasinë jashtë barazpeshës së ofertës dhe kërkesës. Kur këto supozime nuk janë të fuqishme. respektivisht. Sasia që është prodhuar dhe harxhuar në barazpeshën e tregut. Në realitet. shkaktojnë mirëqenia e tregut të varet edhe prej gjërave të tjera përveç se nga vlera për blerësit dhe harxhimi i shitësve. tregu i alocon resurset në mënyrën në të cilën maksimizohet vlera e përgjithshme për konsumatorët që blejnë dhe shfrytëzojnë alumin minus harxhimet e plota të prodhuesve që prodhojnë dhe shesin alumin.. përfundimi ynë se barazpesha e tregut është efikase mund më të mos jetë i vërtetë. analiza jonë supozonte se rezultati i një tregu ishte i rëndësishëm vetëm për blerësit dhe shitësit e atij tregu. Në mungesë të intervencës që qeverisë çmimi adaptohet që t’i sjellë në barazpeshë ofertën dhe kërkesën e aluminit. ne kemi bërë disa supozime për atë se si funksionojnë tregjet. Kur tregjet do të hedhen. megjithate. të quajtura Eksternale. Për ta realizuar përfundimin se tregjet jan efikase. e shfaqur si Lmarket në foton 10.

barazpesha e tregut nuk korr sukses që ta maksimizojë përfitimin e plotë për shoqërinë si tërësi. Për këtë arsye sasia maksimale e aluminit.2 Ndotja dhe optimumi shoqëror .Eksternalet paraqiten kur një person zbaton ndonjë aktivitet që ndikon në mirëqenien e atyre që janë të pranishëm. Meqë ky tym është i rrezikshëm për shëndetin e atyre që e thithin ajrin kjo është Eksternale negative.10.Eksternalet. harxhimi shoqëror për prodhimin e aluminit i tejkalon harxhimet private. Eksternalet negative në prodhimtari. është më e vogël se sasia e barazpeshës Lmarket. Eksternalet dallojnë shumë njëlloj sikurse politikat që tentojnë t’ia dalin mbanë me mosukseset e tregut. Loptimum. Ndërmarrjet për prodhimin e të mirave me teknologji që ndotë. ai quhet Eksternale negative. ndërsa njëkohësisht as nuk paguan e as nuk fiton kompensim për këtë ndikim.kjo gjithashtu e kyç ehe mirëqenien e subjekteve në të cilat ndikohet. quhet Eksternale pozitive. Si kjo Eksternale ndikon në efikasitetin e rezultatit të tregut? Në prani të Eksternaleve negative të prodhimtarisë.Tani të supozojmë se fabrikat e aluminit janë ndotës: Me çdo njësi të prodhuar të aluminit sasi e caktuar e tymit futet në atmosferë. lëshimi i dioksid karbonit në mjedisin e jetesës është Eksternale negative. nëse është i volitshëm. Për shembull.4. në prani të Eksternaleve interesi i shoqërisë për rezultatin e tregut shtrihet më larg mirëqenies së blerësve dhe shitësve të tregut . Foto nr. Për shkak se blerësit dhe shitësit i anashkalojnë ndikimet e jashtme të ndikimit të tyre gjat vendosjes së asaj se sa të ofrojnë ose të kërkojnë. Eksternalja është ndikim i pakompenzueshëm i të veruarit të ndonjë personi ndaj mirëqenies së subjekteve ndaj të cilave ndikohet. të interesuar për veten nuk do ta marrin parasysh harxhimin tërësishëm e ndotjes që e shkaktojnë dhe për këtë do të ndosin në masë më të madhe po qe se Qeveria nuk i pengon për një gjë të këtillë. Mossukseset e tregut që do t’i shqyrtojmë në këtë kapitull i takojnë kategorisë së përgjithshme e quajtur Eksternale. nëse ndikimi mbi atë që është i pranishëm është i pavolitshëm.

Sipas kësaj. e tregon harxhimet shoqërore për prodhimin e aluminit. dhe kështu harxhimet shoqërore janë më të vogla se sa ao private/ Një rast i tillë ëhstë. që po ndryshon shpejt.Çmimi i aluminium it Harxhime shoqërore Harxhimi nga ndotja Oferta (Harxhimi privat) Optimumi Barazpesha Kërkesa (Vlera private) 0 Qoptimum Qmarket Sasia e aluminiumit Për shkak të Eksternales harxhimet për prodhimin e aluminit të shoqërisë janë më të mëha se harxhimet e prodhuesve të aluminit. Në këto tregje eksternalja është në dobi të të prabishmëve. Për çdo njësi të prodhuar alumin harxhimet shoqërorei përfshijnë harxhimet private të prodhuesve të aluminit plus harxhimet e personave të pranishëm ndaj të cilëve ndtja ndikon negativisht. Edhe pse në disa tregje harxhimet shoqërore të prodhimatrisë i tejkalojnë harxhimet private. Për këtë arsye sasia optimale e gjërave. Eksternalet pozitive në prodhimtari. tegu i gërave industriale. Arsyeja për këtë mosefikasitet është ajo që barazpesha e tregut i pasyqron vetëm harxhimet private yë prodhimtarisë. me uljen e prodhimtarisë dhe konsumimin e aluminit nën nivelin e barazpeshës së tregut rritet mirëqenia e tërësishme ekonomike. Shftytëzimi i tatimit të tillë quhet internalizim i Eksternales për arsye se i stimulon blerësit dhe shitësit e tregut që të mbajnë llogari për ndikimet eksterne në veprimatritë e tyre. Si mundet planifikuesi shoqëror ta arrijë rezultatin optimal? Një nga mënyrat është tatimi i prodhuesve të aluminit për ]do ton të shitur të aluminit. Në barazpeshën e re të tregut prodhuest e aluminit do të prodhojnën sasi shoqërore optimale të aluminit. Loptimum është më i madh se sasia e barazpeshuar. Foto nr.10. në tregje të tjera ekziston rast i kundërt. Dallimi ndërmjet këtyre dy trajektoreve i reflekton harxhimet e ndotjes. Në barazpeshën e tregut konsumatori kufitar e vlerëson aluminin më pak se harxhimet shoqërore për prodhimine tij. Në prani të Eksternales pozitive të prodhimtarisë. Trajektorja e harxhimeve shoqërore është mbi trahektoren e ofertës për arsye se i merr parasysh edhe harxhimet eksterne që i janë imponuar shoqërisë nga prodhuesit e aluminit.2. Gjithmonë kur një ndërmarrje konstruon robot ekiston mundësia për zbulumin e disenjti . Prodhuesit e aluminit në të vërtetë do t'i marrin parasysh harxhimet e ndotjes gjatë vendosjes se sa alumin të sigurojnë sepse tani tatimi i detyron të paguajnë për këto harxhime ekseterne. Në të vërtetë. trajektorja e re e ofertës do të përputhet me trajektoren e harxhimit shoqëror. Nëse tatimi në mënyrë precize e reflekton harxhimin shoqëror të tymit të lëshuar në atmosferë. Po vërenise sasia e barazpeshuar e aluminit. Gjërat janë fjala e fundit e teknologjisë. Tatimi do ta kishte zhvendosur trajektoren e ofertës së aluminit lartë sipas madhëssisë së tatimit. për shembull. në Lmarket trajektorja e kërkesës gjendet nën trajektoren e harxhimeve shoqërore. është më e madhe se sasia optimale shoqërore Loptimum. harxhimi shoqëror i prodhimit të gjërave është më i vogël se harxhimi privat. Lmarket. Lmarket.

si ajo me arsimin. subvensioni duhet të jetë i barabartë me vlerësn e derdhjes teknologjike. ndërsa kjo zhvendosje do ta rrisë sasinë e barazpeshuar të gjërave. në rast të eksernaljes pozitive të konsumimit. Për t. Teknologjia dhe optimumi shoqëror Çmimi i robotit Vlera e vërshimit të teknologjisë Oferta (Harxhimi privat) Harxhime shoqërore Barazpesha Optimumi Kërkesa (Vlera private) 0 Qmarket Qoptimum Sasia e robotëve Në këtë rast qeveria mund ta intensifikojë Eksternalen përmes subvensionimit të prodhimit të gjërave.më të ri dhe më të mirë. . Eksternalet e konsumimit. Analizimi i Eksternaleve të konsumimit është e ngjashme me analizën e Eksternaleve prodhuese. më hollësisht. 10.. por edhe shoqëria në tërësi. Konsumimi i alkoholit. harxhimi shoqëror për prodhimin e një roboti është harxhimi privat i zvogëluar për vlerësn e derdhjes teknologjike.3. në rast të Eksternales negative të konsumimit. Megjithate. vlera shoqërore është më e madhe se vlera private dhe sasia shoqërore optimale është më e madhe nga sasia e caktual nga tregu privat. konsumimi në arsim sjell Eksternale pozitive për arsye se popullata më e arsimuar çon drejt qeevrisë m të mirë. Foto nr. Nëse qeevria iu jep ndihmë ndërmarrjeve për çdo robot të prodhuar. trajektorja e ofertës do të zhvendoset tatpjetë për vleërsn e subvensionit. Ky lloj i eksetrnaljes pozitive është quajtur derdhje e teknologjisë. Analiza e Eksternaleve pozitive është e ngjashme me analizën e Eksternaleve negative. kurse sasia shoqërore optimale është më e vogël se sasia e caktuar nga tregu privat. Për këtë arsye. në këtë rast harxhimi shoqëror ëpr prodhim është më i vogël nga harxhimi privat i shfaqur përmes trahjektoret së ofertës. planifikuesi shoqëror do të zgjedhë të prodhojë sasi më të madhe të gjërave nga tregu privat. 10.u siguar barazi e barazpeshës së tregut me optimumin shoqëror. Eksternalet për të cilat diskutuam deri tani janë të lidhura me prodhimin e të mirave. siç është ajo që ka të bëjë me alokoholin. e tregon tregun e gjërave. nga e cila kanë dobi të gjithë. Me këtë disenj do të fitojë jo vetëm ndërmarrja. vlera shoqërore është më e vogël se vlera private. sjell Eksternale negative nëse konsumatorët më shpesh vozisin nën ndikimin e tij dhe e rrezikojnë jetën e të tjerëve.3. Ngjashëm me këtrë. Trajektorja e kërkesës nuk e tregon vlerën e të murave në shoqëri. Foto nr. disa Eksternale janë të lidhura me konsumimin. për arsye se disenji do të hyjë në fondin shoqëror të njohurive teknologjike. pë shembull.

Megjithate. uji. resurset energjetike (nafta.akullore. në këtë pikë do t'i studjojmë problemet që rrjedhin te të mirat pa çmim të tregut. peshqit nuk janë e mirë përjashtuese sepse është e vështirë t'iu apguhet peshkatarëve për peshqit që i zëjnë. ndërsa përjekimi i së mirës publike nga një person nuk e zvogëlon përjektimin në të të personit tjetër. Për shembull. flor dhe fauna në natyrë. Për shembull. megjithate. kur një perosn e gëzon f\dobinë nga mbrojtja nacionale ai askujt nuk ia vogëlon dobinë. eksernaljes negative i nevojitet tatim. Eksternalet pozitive në prodhinmatrinë ose konsumimin i ]ojnë tregjet drejt prodhimit të sasive më të vogla se sa i nevojiten shoqërisë. Të mirat private njëherit janë edhe përjashtuese edhe rivale.hulumtimet baike. ndërsa arsimimi është në masë të amdhe e subvencionuar përmes shkollave publike dhe bursave të qeverisë. Ja për shembull ta shohim rastin me të mirën . Në të vërtetë. kjo është pikëriht politika që e përcjell qeveria: pijet alokoholike janë në mesin e prodhimeve me tatim më të lartë në ekonominë tonë. Resurse më të rëndësishme të përbashkëta janë ajri i pastrt dhe uji.u zgjidhur problemi qeveria mund ta internalizojë Eksternalen përmes tatimit të të mirave që kanë Eksternale negative dhe subvencionimine t mirave që kanë Eksternale pozitiv. Akullorja është e përjashtueshme për arsye se është e mundshme që ndokush të pengohet të hajë akullore (thjesht nuk i jepni). reagimi adekuat në rast të Eksternaleve të konsumimit është e ngajshme me atë në rast të Eksternaleve prodhuese. zvogëlimi i varfërisë. Nëse e mira është rivale?Rivaliteti është cilësi e së mirës kur përdorimi nga një person e zvogëlon shfrytëzimin e personit tjetër. Që të zhvendost barazpesha e tregut më afër optimumit shoqëror. ku blerësit paguajnë për atë që e fitojnë. ëkto shembuj të Eksternaleve çojnë në disa përfundime të ëprgjithshme: Eksternalet negative në prodhimtarinë ose konsumimin i çojnë tregjet drejt prodhimit të sasive më të mëdha sesa është e volitshme për nga aspekti shoqëror.Të mirat publike dhe resusret e përbashkëta Të mirat falas janë nxitje e posaçme për analizën ekonomike. Për këto të mira çmimet janë sinjal që i kahëozn vendimet e blerësve dhe të shitësve. Numri më i madh i të mirave në ekonomi janë të mira private.Sërish. Numri më i madh i të mirave në ekonominë tonë alocohen në tregjet. Të mirat publike nuk janë as përjashtuese as rivale. Akullorja është rivale për arsye se nëse një person e han tjetri eprson nuk mund ta hajë konrnetën e njëjtë. kur të mirat mund të merren falas mungojnë forcat e tregut të ilat zakonsiht i alokojnë resurset në ekonominë tonë. Resurset e përbashkëta janë rivale por nuk janë përjashtuese. mbrojtja kombëtare është e mirë publike Kur vendi mbrohet nga gresorët e huaj është e pamundshme t pengohet që cilido qoftë perosn të kënaqet në dobitë e mbrojtjes. kurse eksternalja pozitive kërkon subvencion nga qeevria. . në mënyrë implicite supozuam se të mirat janëpërjashtuese dhe rivale. Kur mendojmë për të mirat e ndryshme në ekonomi është e dobishme t'i grupojmë në bazë të dy aktegorive: Nëse e mira është e përjashtueshme?Përjashtimi është cilësi e të mirës që të mudnet personi të ëprjashtihet nga përdorimi. Për t. Siç mund të vëreni. Kur analizuam ofertën dhe kërkesën dhe efikasitetin e tregut. Kjo do të thotë se njerëzit nuk mund të pengohen mga përdorimi i të mirës publike. Përveç kësaj. Të mirat më të rëndësishme publike janë: mbrojtja kombëtare. 5. qymyri) rrugët publike. qeveria mund t'i përmirësojë mangësitë e tregut përmes nxitjes së pjesëmarrësve të tregut ta internalizojnë Eksternalen. ndërsa shitësit paguhen për atë që e sigurojnë. peshqit në liqe janë e mirë rivale: kur një person peshkon do të ketë më pak peshqi për personin tjetër i cikli dëshiron të opeshkojë.

A dëshironi të jepni kontribut ? Do të vizitojë rreth pes mijë familje në fqinjësi. 564-584. me fjalë të tjera. Të mirat publike dhe problemi me kalorësin e lirë (free rider). ta stidiojmë rastin me mbrojtjen zjarrfikëse në një qytet të vogël. Qeveria mund ta zgjidhë problemin me zvogëlimin e resurseve të përbashkëta përmes rregullimit ose tatimeve. Ky është rrëfim që jep ilustrim për atë se pse resurset e përbashkëta shfrytëzhen më shumë se sa është e dëshirueshme nga aspekti i shoqërisë. me atë që qyteti e pgaun mbrojtjen zjarrfikëse harxhimi plotësues nga mbrojtyja edhe të një shtëpie është i vogël. Principles of Economics. Sipas kësaj. Pa marrë parasysh se a ju pengon tymi. Resurset e përbashkëta. Tragjedia e të mirave të përbashkëta është rrëfim me mësim të përgjithshëm : kur një person shfrytëzon resursin e përbashkët ai e zvogëlon të gëzuarit e personave të tjerë. p. por jo rivale. resurset e përbashkëta janë rivale :shfrytëzimi i resurseve të përbashkëta nha një person e zvogëlon gëzimin e tyre nga personat e tjerë. Pa marrë parasysh se të tjerët kanë paguar. Problemi qëndron në atë se të gjithë mendojnë kështu. Të hollat që do t’i grumbullojë do t’i jepen fabrikës për pakësimin e tymit. kështu është e vogël gjasa se mbrojtja esdhe e një shtëpie do ta zvogëlojë mbrojtjen e shtëive të tjera. Shmangja e shkatërrimit të barishteve varet nga aksioni kolektiv e barinjve. ata mundeshin ta zvogëlonin numrin e dhenëve që e Nesërmja mund ta bartë. edhe pse situata do të ishte përmirësuar po qe se paguhej. Alternativisht. Kur të sigurohet e mira kreatorët e politikës ekonomike duhet tëjenë të brengosur për atë se sa gjatë do të shfrytëzohet. Tymi nuk mund të bije vetëm mbi rrethojen tuaj dhe të pakësohet prania e tij te ata që kanë paguar. Duke marrë parasysh faktin se njerëzit e anashkalojnë këtë Eksternale negative kur vendosin se sa dhenë të kenë rezultati është numër tejmase të dhenëve. njëllojë sikurse edhe të mirat publike. resurset e përbashkëta shkaktojnë problem të ri.19 Në të vërtetë Tragjedia e të mirave të përbashkëta paraqitet si rezultat i Eksternales. Zjarrfikësit kalojnë një kohë bukur të mirë të tyre duke pritur të ndoh një zjarr. nuk janë të përjashtueshme : ato janë të kapshme falas për secilin që dëshiron t’i shfrytëzojë. Mjedisi i pastër ekologjik janë termin si e mirë publike dhe kërkohet që tjetri të kujdeset për të (sipas rregullit shteti) Tragjedia e resurseve të përbashkëta. Heath and Company. Por mbrojtja zjarrfikëse nuk është e mirë rivale. Çka e nxiti tragjedinë ? Pse barinjtë iu kanë lejuar dhënve të shumohen në një numër të atillë dhe ta shkatërrojnë Të nesërmen ? Arsyeja qëndron në ate se motivim shoqëror dhe privat dallohen ndërmjet veti.Poole. Gjatë « kalërimit falas ». Ky problem do të kutohet më së miri përmes rrëfimit klasik i quajtur Tragjedia e të mirave të përbashkëta (the Trageds of the Commons).Kur e mira është përjashtuese. Paramendoni se dikush ju troket në derë dhe ju thotë : Grumbulloj kontribut nga njerëzit të cilëve iu pengon tymi i fabrikës që bien mbi rrethojet e tyre. askush nuk mund t’ju pengojë ta shfrytëzoni mjedisin më të pastër. në të vërtetë ju voziteni falas. ju nuk jeni të motiuar për të dhënë kontribut. individi duke vërejtur se nuk mund të përjashtohet nga konsumimi i një prodhimi. V. Por. nuk ka motiv për ta blerë. Kur tufa e ndonjë familjeje han bari në tokë të përbashkët kjo i pakëson barishtet në të cilat kanë qasje edhe familjet tketa. qeveria ndonjëherë mund ta shndërrojë resursin e përbashkët në të mirë private. përgjigjja do të jetë se nuk do të japish të holla. Henderson and Ë. . asnjë familje nuk është e motivuar ta zvogëlojë numrin e tufës së vet për arsye se çdo tufë paraqet vetëm një pjesë të vogël të problemit. Për shkak të kësaj Eksternale negative resurset e përbashkëta shfrytëzohen në mënyrë t tejmase. 19 Të shihet më tepër në: J. Nëse barinjtë vepronin bashkarisht. megjithate. Për shembull. Që të përjashtohen njerëzit nga të gëzuarit e kësaj të mire publike është lehtë: Sektori zjarrfikës thjesht mund t'i lërë të digjen shtëpitë e njerëzve. 1991. që don të thotë se askush nuk do të paguajë. Ndërsa logjika është kjo : nëse të gjithë të tjerët paguajnë dhe fabrika e pakëson sasinë e tymit. ky është shembull i monopolit natyror.

Në të gjitha rastet tregu nuk arrin që me efikasitet t’i alocojë resusret për arsye se të drejtat pronësore nuk janë mirë të konfrmuara. Kurse makroekonomisë pashmangshëm i interesojnë këto reaksione. askush nuk ka të drejtë t’i caktojë një çmim dhe të përfitojë nga përdorimi i tij. ajo mund të kontribuojë për alokim më efikas të resurseve dhe prej këtu. e vendos theksin në kuptimin e hollësishëm të tregjeve të caktuara. zgjidhja është që qeveria të ofojë të mirë që tregu nuk arrinë ta ofrojë. Ndonjëherë. për shembull. në këtë pikë dhe në pikën parapake pamë se ekzitojnë disa « të mira » që tregu nuk i siguron në mënyrë adekuate. ta rrisë mirëqenien ekonomike. Tregjet nuk sigurojnë që ajri të jetë i pastër ose toka të mbrohet nga agrestorët e huaj. ne e injorojmë pyetjen për atë se çka bën qeveria me të ardhurat nga tatimi. anashkalohen një numër i madh i interaksioneve me tregjet e tjera. siv është sigurimi i mbrojtjes kombëtare. sipas të cilës edhe janë formuar emrat me prefikse greke mikro dhe makro. në të gjitha rastet. zgjidhja është që qeveria të ndihmojë në definimin e të drejtave pronësore dhe në këtë mënyrë t’i lirojë forcat e tregut. Makroekonomia dhe mikroekonomia kanë qasje të ndryshme për ta përmbajtur analizën funksionale. Thelbi i makroekonomisë Makroekonomia është studim i ekonomisë në tërësi. Fabrika ndot tejmase për arsye se askush nuk ia paguan fabrikës për ndotjen që e emeton. dhe . Në raste të tjera. Edhe pse problemet që i shqyrtuam në këto kapituj paraqiten në shumë tregje të ndryshme ata kanë pikë të përbashkët. Në makroekonomi është ndryshe edhe qëllimi i analizës. edhe pse askush nuk dyshon se « e mira » ajr i pastër ose mbrojtja kombëtare kanë vlerë. Duke u nisur nga modeli dhe teoria si instrumente kryesore ekonomike. të cilat janë në fushën e shkallave të kamatës dhë kursi devizor. Dallimi ndërmjet mikroekonomisë është më i madh se dallimi ndërmjet ekonomisë së vogël dhe ekonomisë së madhe. Kur mungesa e të drejtave pronësore shkakton mossukses në treg qeveria është ajo që do të mund ta zgjidhë problemin. zgjidhja është që qeveria ta rregullojë sjelljen private. Makroekonomia merret me detaje për prodhime ose industri të caktuara. Mikroekonomia. tregu nuk siguron mbrojtje kombëtare për arsye se askush nuk mund t’ua paguajë ayre që mbrohen për dobitë që i gëzojnë. shoqëritë mbështetn në qeverinë me qllim të mbrojtjes së mjedisit të jetesës dhe të sigurohet mbrojtja kombëtare.Në konkluzën do të potencojmë se në rastine të mirave publike dhe resurseve të përbashkëta shumë të rëndësishme janë të drejtat pronësore. nëse poltika është e planifikuar mirë dhe e zbatuar. siç e pamë. do të mund të zgjedhet njw qasje në bashkimin me pjesët e analizës tonë të mikroekonomisë. Pjesa e tretë MAKROEKONOMIA kapitulli 11 HYRJE NË MAKROEKONOMI 1. kur me analizën mikroekonomike konfirmojmë se tatimi i automjeteve e zvogëlon barazpeshimin e sasisë së automjeteve. siç është rasti gjatë shitjes së lejeve për ndotje. Modeli i cili do të rezultonte do të ishte i stërvëllimshëm dhe do të ishte vështirë që të përcillen të gjitha forcat ekonomike të cilat veprojnë këtu. Kjo do të thotë se një gjë që ka vlerë nuk ka pronar me të drejtë ligjore të zotërojë me te. Për shembull. Që të arrihet një detajim i këtillë. Në raste të treta. siç është kufizimi i sozinit për gjah. në vend të kësaj.

Përdorimi i agregacionit dhë theksimit të sasive agregate. titull i cituar. Nga perspektiva 20 21 D. Makroekonomia është studim për 1) strukturat dhe performancat e ekonomive nacionale dhe 2) politikat të cilat shtetet i zbatojnë në përpjekjet që të ndikojnë në performansat ekonomike. mish viçi apo mish pule. Ekonomia. investime agregate dhe prodhim agregat janë faktorët primarë të cilat e dallojnë makroekonominë prej mikroekonomisë. Përcjellja e garës me dylbi është më mirë për të parë detajet. në analizat e tyre. viti 2003 faq. Mikroekonomia deri diku i ngjan përcjelljes së garave me kuaj përmes dylbive. Të përfundojmë. dallimi mes tyre është në nivelin në të cilën studijohet ekonomia. 329. S. respektivisht bartësit e politikave makroekonomike me përdorimin e instrumeneteve të politikave më të rëndësishme makroekonomike po përpiqen të ndikojnë në situata të caktuara(rritja. 2. Addison Ëesley.. cila është lënda e hetimit dha analizës së saj. Për shembull. makroekonomistat nuk iu intereson se konsumatorët blejnë video rekordere apo dvd plejere. punësimi dhe ngjashëm). B. Fiti. Pyetjet makroekonomike. B. . R. Rritja afatgjate ekonomike. Bernanke. Macroeconomics. faq. Beg. inflacioni. Procesi i mbledhjes së disa variablave të veçanta ekonomike për të fituar tërësinë në nivelin e ekonomisë nacionale quhet agregacion. shtëpitë dhe mbrojtja shëndetësore që janë të pranishme te qytetërt më të varfër të vendeve të pasura. Makroekonomia dhe mikroekonomia kan më tepër ideja themelore ekonomike dhe metoda të përbashkëta. gjegjësisht. Makroekonomistat e injorojnë distinksionin e mprehtë ndërmjet shumicës mallrave të ndryshme. Fakulteti e Ekonomisë Shkup.janë të nxitura nga vendimi i qeverisë që të huazojë më pak para në tregun finansiar ose ti rrisë tatimet. Makroekonomia i shqyrton këto çështje:21 Çka e determinon rritjen ekonomike afatgjate të një ekonomie nacionale? Përse disa ekonomi nacionale rriten më shpejtë. Çka nxitë që aktiviteti ekonomik i një ekonomie kombëtare të fluktuojë? Çka e nxitë papunësinë ? Cilat janë arsyet për rritjen e çmimeve ? Si ndikon të qenurit pjesë e sistemit të përgjithshëm ekonomik në ekonomitë kombëtare ? Nëse politikat shtetërore mund të shfrytëzohen me qëllim të përmirësimit të performansave të ekonomisë nacionale ? T’i kthehemi secilës nga këto pyetje. Makroekonomia është njëra nga dy fushat e gjëra në suaza të fushës së ekonomisë. punëtorët dhe firmat individuale. 4-th ed. p. shpesh e paraqesin situatën mesatare për njerëzit e një vendi në zhvillim. Shkup. NIK List. Makroekonomia merret me agregate më të gjëra. Çështjet makroekonomike njëkohësisht janë edhe objektiva të makroekonomisë. ata i shtojnë harxhimet e konsumatorëve të të gjitha mallrave dhe shërbimeve që të fitohet shuma e përgjithshme e cila quhet kosnumim agregat. Makroekonomia i thjeshton pjesët e mozaikut me qëllim që të fokusohet në atë se si ata ndëmjet vete përputhen dhe ndikojnë njëra në tjetrën. Makroekonomia. me ç’rast secili prej këtyre është tepër i vogël që të ndikojë në ekonominë nacionale.2001. Të shihet:T. nr. Mikroekonomistat fokusohen në konsumatorët. kurse disa tjera ekonomi nacionale relativisht stagnojnë. Dornbush. 3. A. S. Fisher. firmave dhe tregjeve të cilat ekzistojnë në ekonomi dhe fokusohen në tërësinë e ekonomisë nacionale. Këtu po përpiqemi t’i japim përgjigje pyetjes se me çka merret makroekonomia.20 Edhe makroekonomia mbështetet në thjeshtime të ndryshme për ta mbajtur analizën më funksionale. pepsi apo koka kolë. për ta vërejtur interaksionin e pjesëve të ndryshme të ekonomisë. tjetra është mikroekonomia. por nganjëherë kemi pamje më të qartë për garën nëse shikojmë me sy. 2001. duke ju siguruar qytetarëve të vet rritje të vazhdueshme të standardit jetësor. Abel. Problemet e ushqimit jo të barabartë. Në vend të asaj. sikur se është konsumimi agregat .

Për shembull. Makroekonomistët investojnë shumë mund në përpjekjen që të vlerësojnë se cilat janë arsyet për ciklet afariste dhe të vendosin se çfarë mund ose duhet bërë. kombet e tjera të industrializuara kanë pasur shkallë të ngjashme. recesionet. Përse. Për fat të kqe. e madje edhe krulturore. dallimi ndërmjet kombeve të pasura dhe kombeve në zhvillim mund të shumohet me atë që do të themi se kombet e pasura deri në një masë të caktuar në historinë e tyre kanë përjetuar periudha të rritjes së shpejë ekonomike. Determinante tjetër e rëndësishme e rritjes që e përpunojnë është shkalla nëpër të cilën ndryshimi teknolojik dhe faktorët tjerë ndihmojnë për rritjen e produktivitetit të makinave dhe punëtorëve.makroekonomike. megjithate. ushtarake. për arsye se thujase secili politikanë dëshiron të rizgjedhet. makroekonomistët e përdorin terminin cikël afarist që t‘i përshkruajnë kontraksionet dhe ekspanzionet afatshkurte. quhet recesion. problemi i papunësisë është problemi i tretë kryesor në makroekonomi. të varfurit me resurse Japonia dhe Koreja kanë realizuar shkallë të rritjes që për një ose dy gjenerata i transformuan nga kombe të lodhura nga luftërat në forca industriale. periduha më e gjatë dhe më e madhe e papunësisë ishte gjatë Depresionit të madh në vitet e 30-ta. Me që shkallët e rritjes së prodhimtarisë dhe. kurse. nëse grumbullohet rritja e prodhimtarisë së ekonomisë së SHBA-ve prej vitit 1869 deri sot do të fitojmë të dhëna që janë impresive : në shekullin e kaluar dhe një të tretën. e nganonjëherë edhe të ashpra të aktivitetit ekonomik. por se kombet më të varfura ose asnjëherë nuk kanë përjtuar rritje të qëndrueshme ose kanë kaluar nëpër periudha të rritjes së kompenzuar me periudha të rënies ekonomike. ndërsa gjasat për rizgjedhje janë më të mira po qe se ekonomia kombëtare është në ekspanzion. nëse shikoni në historinë e prodhimtarisë së vendeve të zhvilluara dhe të vendeve të pazhvilluara. një nga qëllimet më të rëndësishme të makroekonomisë është të zbulohet se çka e determinon rritjen. shkiuar në korniza botërore. që ndodhi gjatë Luftës së dytë botërore dukshëm e zvogëloi papunësinë.Një aspekt i rëndësishëm i recesioneve është se ato zakonisht janë të përcjella me rritjen e papunësisë. nëse përqëndrohemi në shembullin e SHBA-ve. numri më i madh i makroekonomistëve besojnë se shkallët e kursimit dheinvestimit janë të rëndësishme për rritjen. se sa në rënie. Cikli afarist. Faza e tatpjetshme e ciklit afarist. Papunësia. rritja e hatashme e aktivitetit ekonomik. për shembull. posaçërisht. Kjo rritje e madhe e prodhimtarisë së ekonomive të industrializuara është një nga faktet qendrore të historisë moderne dhe ka pasur implikime të mëdha politike. ose me rritjen e numrit të njerëzve që janë në disponim që të punojnë dhe në mënyrë aktive kërkojnë punë. prodhimtaria vjetore e mallrave dhe shërbimeve në SHBA është rritur për më shumë se 75 herë. Madje. recesionet nënkuptojnë kushte të vëshira ekonomike për shumë njerëz. Recesionet çonin drejt rritjeve të mëdha të papunësisë në periduhën e pasluftës. të prodhimtarisë për një punëtor në fund të fundit përcaktojnë se nëse kombi do të jetë i pasur ose i varfur. gjatë së cilës prohimtaria kombëtare mund të bije ose ndoshta shumë dobët të rritet. në këtë libër në një kapitull të veçantë. . Përskaj rritjes sdhe cikleve afariste. edhe kur janë relativisht të matura. dis kombe nga Amerika Latine të pasura me resurse kanë rritje të ndryshueshme madje edhe negative në disa vitet e fundit ? Edhe përkundër asaj se makroekonomistët nuk kanë asgjë të përafërt me dhënien e përgjigjes pyetjes se çka i determinon shkallët e ritjes ekonomike. Performanset e ekonomisë së SHBA-ve nuk janë unikate. përkundrazi. do të vëreni se ritja e prodhimtarisë nuk lëviz njëlloj por se ka maje dhe rënie. gjithashtu janë brenga kryesore politike. shpjegimi se pse rriten ekonomitë nuk është i lehtë. përshkruajmë shumë karakteristika të cikleve afariste. që është mbi 30 për qind. sociale. pro nuk mund të gjen\jnë vende pune. Për shembull.. republika e Maqedonisë në tërë periudhën e tranzicionit ka shkallë të lartë të punësimeve. e në disa raste edhe shkallë më të larta të rritjes gjatë periudhës së njëjtë koore. krahasojmë sqarime alternative për fluktacionet ciklike dhe i vlerësojmë opcionet politike që i disponojmë e që ndikojnë në rrjedhën e ciklit.

në vende (siç janë RS e Jugosllavisë dhe Argjentina në kohën më të re) që përjetojnë hierinflacione ose inflacione ekstreme. thuhet se ekonomia përballet me inlacion. të sinqerta.Kur çmimet e më shumë mallrave dhe shërbimeve rriten me kohën. A dëshirojmë në kurs më të madh ose më të vogël devizor? A dëshirojmë ne barazpeshë ose suficit në bilancin pagesor ? A nuk është më mirë të kihet deficit në bilancin pagesor ? Në thelb pyetja ka të bëjë me qëllimet lidhur me kursin devizor dhe qëllimet lidhur me bilancin tregtar me vendet e huaj. Rritja e përqindjes së nivelit mesatar të çmimeve gjatë një viti quhet shkallë e inflacionit. qëllimet vendore duhet dukshëm të dominojnë në agjendën politike. Qëllimet makroekonomike ndërkombëtare. Shpesh vendi i përgjigjet qëllimeve ndërkombëtare vetëm kur bashkësia ndërkombëtare e detyron ta bëjë një gjë të tillë. Prej më herët pamë se makroekonomia intersohet pë performanset më të vogla makroekonomike. Makroekonomistët i stidiojnë modelet e ekonomisë ndërkombëtare dhe huazimet. Kur shkalla e inflacionit arrinë një nivel ektrem të lartë. Shkallët e inflacionit mund dukshëm të ndryshojnë gjatë kohës dhe në disa vende. atëherë mesatarisht çmimet e mallrave që i blejnë konsumatorët rriten ëpr 10 për qind në nivel vjetor. gjithashtu. ka shumë më pak dakordime për atë se çka duhet të jenë qëllimet vendore ndërkombëtare. me çmime që ndryshojnë çdo ditë ose çdo orë atëherë ekonomia funksion keq. Për shembull. të zvogëlohet papunësia. kur eksporti i një ekonomia kombëtare dukshëm zvogëlohet në krahasim me importin paraqitet teprië e eksportit mbi importin. Por ekzistojnë shumë debate për atë se çka don të thotë arritja e qëllimeve të atilla. ose ekonomi që realizon lidhje ekstenzive tregtare ose financiare me ekonomi të tjera kombëtare.Inflacioni. . prej 1 ose 2 për qind në vit në vende me inflacion të ulët (siç është Zvicrra) deri në 1000 për qind e më shumë për qind. Madje edhe nëse ekzitojnë mospërcaktime rreth qëllimeve shtetërore ndërkombëtare. të ndershme se qëllimet makroekonomike të vendit. Sot. Deficiti tregtar dhe kursi devizor në ata ndikojnë në mënyrë të tërthortë. që i detyron njerëzit që sa më shpejtë t’i harxhojnë të hollat e tyre menjëherë sa t’i marrin. Inflacioni i lartë. Për shembull temë e rëndësishme në makroekonomi është se si marrëdhniet e tregtisë ndërkombëtare dhe huazimit mund të ndihmojnë që t’i bartin ciklet afariste nga një vend në tjetër.Qëllimet makroekonomike ndërkombëtare janë më oak të hapura. Ekzton dakordimi i përgjithshëm për qëllimet e vendit të politikës makroekonomike : të zvogëlohet inflacioni. Ekonomia e mbyllur nuk ka lidhshmëri ekonomike me pjesën tjetër të botës. Çështje tjetër për të cilat mendimet ndërkombëtare janë qendrore janë debalanst tregtare. me qëllim që mirë t’i kuptjnë lidhjet ndërmjet ekonomive kombëtare. secila ekonomi e madhe është ekonomi e hapur. të rritet shkalla e rritjes. papunësia dhe rritja ndikojnë mbi banorët e vendit drejtpërdrejt. Inflacioni. Shumë ekonomistë dakordohen (ndërsa politikanët pranojnë) se qëllimet ndërkombëtare të politikës akroekonomike duhet të kahëzohen drejt ruajtjes së pozitës të vendit në ekonominë botërore. Bartësit e politikës makroekonomike përpiqen me formimin e instrumentariumit të politikave të rëndësishme të politikave makroekonomike të ndikojnë mbi të njëjtat. ndërsa është e njohur se në politikë qëllimet e tërthorta e zënë sediljen e pasme. Ngjashëm. Megjithate. paraqitet suficiti tregtar. Për këtë arsye do të flasim në një vend tjetër në këtë libër. kur vndet e tjera të botës do të paralajmërojnë një tendencë për ta kufizuar importin nga Japonia. Çka i shkakton këto debalanse tregtare ? A janë ato të këqia për ekonominë e vendit ose për ekonomitë e partnerëve tregtarë të vendit ? Këto janë disa nga pyetjet që makroekonomistët po përpiqen t’iu përgjigjen. Po qe se shkalla e inflacionit të çmimeve të të mirave konsumatore është për shembull 10 për qind. atëherë Japonia do të ndërmarrë hapa që të rritet vlera e jenit dhe ta zvogëlojë suficitin tregtar. Ekonomia ndërkombëtare. don të thotë se fuqia blerëse e të hollave shpejt brehet. Kur eksporti e tajkalon importin. nëse vendet në zhvillim huazojnë shumë të holla nga vendet e tjera ata nuk janë në gjendje vet ta vendosin si qëllim kyç zgjidhjen e deficitit të tyre tregtar. ose deficit tregtar.

Analiza makroekonomike Analistët makroekonomik e mbikqëyrin ekonominë dhe mendojnë për implikimet e ngjarjeve rrjedhimore ekonomike. analizën makroekonomike. që përfshin qeveri nacionale dhe rajnale dhe agjenci ndërkombëtare. . me shkrimin e raporteve që i vërtetojnë dhe i hulumtojnë problemet e nryshme makroekonomike dhe me identifikim dhe vlerësim të opcioneve të mundshme politike. organizatat joprofitabile dhe biznesin privat. or gjithashtu edhe për shkak se nuk është e mundshme të merren parasysh të gjithë faktorët . përveç se për një numër relativisht të vogël të specialistëve për parashikim. etj. gjithashtu punëson shumë analistë makroekonomik. Do të thotë se tri aktivitetet kryesore të makroekonomistëve janë: • parashikimi makroekonomik • analiza makroekonomike • hulumtimi makroekonomik Parashikimi makroekonomik. Në vend se të parashikojnë se çka do të ndodhë. siç është banka Botërore dhe FMN-ja. Meteorologjia është shembull i fushës në të cilën parashikimi është i vështirë (nëse definitivisht do të jetë i mirë moti këtë funjdavë?). hulumtimet bazë dhe zhvillimin e të dhënave për shtetin. numri më i madh i makroekonomistëve janë të angazhuar në analizimin dhe shpjegimin e ngjatjeve derisa ndodhin (analiza makroekonomike) ose tentojnë ta kuptojnë strukturën e ekonomisë në përgjithësi (hulumtime makroekonomike). në kërkesën për prodhimet e tyre. Si meterologët edhe mjekët. kardiologët zakonisht nuk mund të parashkojnë nëse dhe kur pacienti do të ketë sulm në zemër .për shembull. ndërsa parashikimi i sjelljes së sistemit edhe më i vështirë. siç janë bankat ose korporatat e mëdha. po ashtu edhe ekonomistët po ndeshen me një sistem komplekshmëria e të cilit bën që të kulpruarit e plotë të jetë e vështirë. në mesin e kreatorëve të politikës së SHBA-ve. Në të vërtetë. Funskioni kryesor i analistëve në sektorin publik është të ndihmojnë gjatë krijimit të politkës . Në Republikën e Maqedonisë është formuar Këshilli . parashikimi është vetëm një pjesë e vgël e asaj që e punojnë makroekonomistët. Edhe vende të caktuara kanë qasje të ngjashme. por ky është vërtet qëndrim i parealtë.që mund të ndikojnë në trendet e ardhshme ekonomike. Analistët e sektorit privat po përpiqen të përcëktojnë se si trendet e ërgjithshme ekonomike do të ndikojnë në investimet financiare të punëdhënësve të tyre. përfshirë parashikimet. a don të thotë se kjo është fushë e paktuprimtë për studim? Disa njerëz mund të mendojnë kështu. Nëse fakti që makroekonomia nuk mund të përdoret që të bëhen parashikime shumë të sakta të aktivitetit ekonomik. Shumë analistë janë të punëduar në sektorin privat. por këtu ka gjithashtu njohuri shumë të rëndësishme (meteorologët ndihmojnë në zbulimin harxhimit të shtresave në ozonin e tokës dhe i theksuan rreziqet për një gjë të këtillë).ÇKA PUNOJNË MAKROEKONOMISTËT Si i përdorin shkathtësitë e tyre makroekonomistët dhe çka bëjnë ata me të gjitha të dhënat që i marrin dhe me të gjitha teoritë që i zhvillojnë? Makroekonomistët angazhohen në spektër të gjerë të aktiviteteve. Sektori publik.3. Njëra nga arsyet që makroekonomistët nuk e theksojnë parashikimin është asj se në thelb ata nuk janë jashtëzakonisht të mirë në këtë! Parashikimi është i vështirë jo vetëm për arsye se mirëkuptimi ynë për atë se si funksionon ekonomia nuk është perfekte. Për shembull. Shumë njerëz besojnë se ekonomistët pjesën më të madhe të kohës së tyre e harxhojnë duke tentuar që t’i parashikojnë performansat e ekonomisë.ata vetëm mund të flasin për mundësi. në mundësitë e tyre për ekspanzion.shumica e tyre nuk janë ekonomikisht të pastra. nëpunësit qe e konfirmojnë politikën monetare mund të thirrin në nihmë disa mijëra doktorë të ekonomisë të punësuar në Sistemin rezerv federal. Ngjashëm.

Për shkak të kompleksivitetit të ekonomisë. nga analizat abstrakte matematike dhe eksperimentimeve psikologjike deri në projekte të mëdha për gëlltitjen e numrave në të ciat superkopjutorët përdoren për ërpunimin e shumave të mëdha të të dhaneve ekonomike. qëllimi i të gjitha hulumtimeve makroekonomike është që të bëhen raporte të ërgjithshme për atë se si funksionon ekonomia. Në të vërtetë. Meqë kjo e formon bazën për aktivitte siç janë analiza ekonomike dhe parashikimi. në vitet e fundit. Teoria makroekonomike Historia e ekonomisë është mikroekonomia. zakonisht e krijojnë politikën ekonomike. linja ndërmjet analizës ekonomike dhe hulumtimit makroekonomik është shumë më i mjegulluar. në më shumë vende të Evropës Juglindore. Vlera e aktiviteteve të vazhdueshme hulumtuese qëndron në atë se numri më i madh i rezultateve dhe ideve që iu nevojiten do të jenë të kapshme në libra ose gazeta profesionale ose do të qarkullojnë në formë jo të publikuar. Pasqyrat e përgjithshme për ekonominë të fituara nga hulumtimi i suksesshëm formojnë bazë për analizimin e problemeve specifike ekonomike. në institucione joprofitabile dhe në sektorin publik (agjenci qeveritare dhe ndërkombëtare). Por në të njejtën kohë. Sjellje racionale dhe tregtare (konkurente) e individit ose firmës sot është plotësisht e apsolvuar. Edhe krahas asaj që ndihma e këtillë me siguri është e domosdoshme për miratimin e vendimeve të mira poltike. politikave dhe situatave. si dhe parashikimi makroekonomik. se sa e nënvizuam ne këtu. Hulumtimi makroekonomik Hulumtimi makroekonomik zë spektër të madh të formave. Posaçërisht në sektori publik. Në numrin më të madh të këtyre rasteve. Politikanët janë më oak të intersuar për dëshirën abstrakte të politikës. e jo ekonomistët. Kështu nga fundi i vitit 1990 bisedimet ndërkombëtare që kishin për qëllim zvogëlimin e barrikadave ekonomike nuk patën sukses. Edhe krahas kësaj. edhe pse thuajse të gjithë ekonomistët kërkonin heqje e barrikadave. Po qe se një vend ka analistë makroekonomikë shumë mirë të stërvitur. e jo për mikroekonominë. makroekonomia është e “paramenduar” për politikanët. analiza e politikës makroekonomike. në kuptimin e vërtetë hulumtimi makroekonomik është lokomotivë që e tërheq tërë kompleksin e aktiviteteve të makroekonomisë.ekonomiko-social që përkujdeset për problematikën makroekonomike. Amerikës Latine dhe vendee të tjera po ndërmerren refora radikale të ekonomive të tyre. . për këtë e rëndësishme bëhet tërësia e jo njësia. Por sipas të gjitha gjasave makroekonomia është ende “primitive”. Përfundimi është se është e pashmangshme inkuadrimi i ndikimit të politikës në krijimin e politikës ekonomike. Arsyeja është ajo se shumë ekonomistë lëvizin para-prapa midis analizës së problemeve secifike(siç është problemi i inflacionit të vendit të lartëpërmendur Afrikan) dhe hulumtimit makroekonomik bazë (analiza e përgjithshme e inflacionit). Me siguri. Shoqëria dhe aktiviteti ekonomik sot janë aktivitete intensive dhe të ndërlikuara. ndërsa edhe e këshillon Qeverinë. politikanët. më saktë kreatorët e politikës ekonomike. për shembull. a don të thotë kjo se politika e saj makroekonomike çdoherë do të jetë intelegjente dhe largpamëse? Për fat të keq përgjigjja është “jo”. shpesh është i vështirë dhe i pasigurt. Makroekonomia është pjesë e re e shkencës ekonomike. mospajtimet më të mëdha janë në lidhje më qëndrimet për makroekonominë. 4. madje edhe më e rëndësishme. sesa për efektet e drejtpërdrejta të politikës në pjesët e saj përbërëse. liderët e vendeve kërkojnë ndihmë teknike nga ekonomistë të vendit dhe të huaj dhe ky këshill është vendimtar në krijimin e politikës. për arsye se vendet evropiane vërtetuan se është politikisht e parapranueshme të zvogëlohen pagesat e larta për subvencione për fermerët e tyre. Hulumtimi makroekonomik vendin e vet e merr para se gjithash n kolegje dhe universitete. posaçërisht nëse shqyrtohen ndryshimet dramatike.

ithtarët e qasjes klasike përpiqen që të ndërtojnë modele të makroekonomisë të cilat janë konzistente me të dhënat. nuk do të thote se askush në ekonominë e tregut nuk do të mbetet i uritur ose i pakënaqur. çmimet duhen të ulen për ta sjellur tregun në barazpeshë. Si propozim pozitiv. do ta rriste çmimin e tyre dhe e stimulon prodhimin e tyre. së pari nga ekonomisti i njohur skocez Adam Smith (Adam Smith). Me këto dy supozime si bazë. Pasuritë e popujve (The Wellth of Nations). të supozojmë se lufta jashtë vendit e ka turbulluar importin e naftës. Qasja klasike. Çmimi më i lartë i naftës do të jetë më fitimprurwse për ofruesit vendor të naftës për të nxjerre më tëpër naftë dhe për të gjurmuar më tepër burime. njezore dhe teknologjike) dhe distribuimin e tyre fillestar të pasurisë. sikur se janë kufizimet e mëditjës minimale dhe shkallat e kamatave.Makroekonomia është në funskion të politikës ekonomike . Fleksibiliteti i mëditjeve dhe çmimet janë kruciale për idenë e dorës së padukshme. ekonomia në tërësi do të funksionojë mirë. Posaçërisht mëditjet dhe çmimet duhen të adaptohen mjaft shpejt për ta mirbajtur barazpeshën . më saktësisht. përshtatja e çmimeve ndihmon ekonomitë në tregjet e lira të përgjigjet në mënyrë konstruktive dhe më të koordinuar në fillimin e turbullimeve të ofertës. Pasi që supozimet klasike nënkuptojnë se dora e padukshme funksionon mirë. si duket janë të udhëhequr nga dora e padukshme për ta maksimizuar pasurinë e tëresishme të të gjithve në ekonomi. Tregjet në të cilat ekziston më tepër mall në dispozicion sesa që njerëzit dojnë të blejnë. në të cilën ai e sugjeroi konceptin e “dorës së padukshme”. Kështu. Çmimi më i lartë i naftës njejtë do ti shtyentë harxhuesit e vendit për ta kursyer më tepër naftën dhe të kalojnë në burime alternative të energjisë. tregjet e forcës puntore dhe tregjet e mallrave dhe shërbimeve. përdorimi i tregjeve të lira do ti bënte njerëzit ekonomikisht sa më të fortë. ajo është e paramenduar për të njejtën. Rrënjët e qasjes klasike datojnë më herët se dy shekuj. luftës ose jostabilitetit politik. sikur se janë kontrollat e shtetit mbi çmimet. Ideja e dorës së padukshme është. rrol të kufizuar në ekonomi. më së tepërmi. Smithi e publikoi veprën e tij. e tj. Sikurse e theksoi Smithi. nuk duhet që ta ritheksojmë atë që Smithi e pohon: Të thuhet se dora e padukshme është prezente. idea për dorën e padukshme thotë se me resurset e dhëna të vendit (natyrore. As që dora e padukshme mund të sundojë me eksiztimin e dallimeve të mëdha mes të pasurve dhe të vobektëve. Qasja klasike në makroekonomi. Në këtë pjesë shkurtimisht do ti shqyrtojmë dallimet ndërmjet të dy qasjeve. Por ekziston mojpajtim për principet e makroekonomisë. tregjet e lira nuk munden ta mbrojnë kombin nga efektet e thatësirës. ndryshimet në mëditjet dhe çmimet janë sinjale të cilat i koordinojnë aksione e njerëzve në ekonomi. ekonomistët klasik shpesh pohojnë (si propozim normativ) se shteti duhet të ketë. Rritja e kërkesës për burime alternative të energjisë. ai e ka marrë si të dhënë distribuimin fillestar të pasurisë në mesin e kombit. duhen të funsionojnë në mënyrë të përkryer dhe pa kufizime. Kjo renie e ofertës do ta rriste çmimin e naftës. Shfrytëzimi i qasjes klasike sjell me vete disa imlikime të fuqishme në politikë. Në tregjet ku sasia që kërkohet e tejkalon saisënë që ofrohet. në mungesë të kufizimeve. nëse ekzistojnë tregje të lira dhe individë të cilët i zbatojnë aktivitetet e tyre ekonomike për interesin e tyre më të mirë. Sa për ilustrim. Validiteti i idesë për dorën e padukshme varët nga supozimi kyq: tregjet e ndryshme në ekonomi. sepse në sistemin e tregut të lirë. poashtu shpesh pohojnë se politikat shtetërore do të jenë . çmimet duhet të rriten për barazpeshuar tregun. individët në ekonominë tregtare. Megjithatë. Shum më tepër. ekonomistët klasik. përfshirë edhe tregjet finansiare. Politikanët mund makroekonominë ta kuptojnë “subjektivisht” dhe “vullnetarisht”. Klasikët përkundër Kejnsijasit Qasja klasike dhe qasja Kejnsijaste janë dy tradita kryesore inelektuale në makroekonomi.situatë në të cilën sasitë që kërkohen dhe ofrohen janë të njejta në të gjitha tregjet. gjersa i zbatojnë inetresat e tyre. sepse në analizat e Smithit. Në vitin 1776. bazohet në supozimet themelore të Smithit se: 1) njerëzit i kryejnë interesat personale ekonomike dhe 2) se çmimet shpejt përshtaten për ta arritur barazpeshën në të gjitha tregjet.

e cila quhet “stagflacion” ose stagnim me infalcion. Problemet kryesore të makroekonomisë dukeshte se ishin të zgjidhura. Përskaj kësaj. u paraqit në vitin 1936 . do ti detyronte sipërmarrjet që të punësojnë më tepër punëtorë. Libri i cili i bën hyrje. Evolucioni i polemizimeve ndërmjet klasikëve dhe Kejnsijastëve. qasja Kenjsiaste dominonte në teorinë dhe politikën makroekonomike që nga lufta e dytë botërore e deri reth vitit 1970. Kështu. Interest. Nga pikpamja e vitit 1936. sikur se është në traditën klasike Kejns supozoi se mëditjet dhe ngadal adaptohen. Për shkak që depresioni i madh fuqishëm e tronditi besimin e ekonomistëtëve të shumtë në qasjen klasike.160 vite pas Pasuris se kombëeve të Adam Smithit. Ekonomistët të cilët punuan tradicionin klasik i përmirësuan sqarimet e tyre për cikluset afariste dhe papunësinë. Në librin e tij Kejnsi ofroi sqrim për ekzistimin e papunsisë së lartë. shteti mund të promovojë rritje ekonomike duke i ikur inflacionit ose recesionit. qasja klasike e modernizuar përjetoi ringjallje të madhe në mesin e hulumtuesve ekonomik. Teorija gjenerale për punsimin. teoria klasike u bë seriozish jokonzistente me të dhënat. Por. Derisa qasja Kejnsiaste ishte i sulmuar. ishte e kritikuar se është pa bazë të shëndoshë teorike. nga ekonomisti britanez Xhon Majnard Kejns (John Maynard Keynes). Më thjeshtë. Duke filluar prej fillimit të viteve të 1970-ta. qasja kensijaste është relativisht më e re. Adaptimi i ngadalshëm i mëditjeve dhe i çmimeve do të thotë se tregjet do të jenë jasht barazpeshës . me nevojën e futjes së vëtem disa detajeve. Kejnsiastët punuan në zhvillimin e bazave të shëndosha teorike për përshtatjen e ngadalëshme të mëditjeve dhe çmimeve dhe tani modeli Kejnsiast mund të . Zgjidhja e ofruar e Kejnsit për papunsinë e lartë është që shteti ti rrisë furnizimet me mallra dhe shërbime të cilët do ta rrisnin kërkesën për prodhim. edhe pse makroekonomistët klasik nuk e arritën dominimin të cilën Kejnsiastët e kishin në vitet e pasluftës. në vitet e 70-ta SHBA-të vuanin prej papunësisë së lartë edhe prej inflacionit të lartë . Kejnsiastët mundohen të jenë më skeptik për dorën e padukshme dhe e mbrojnë qëndrimin për rolin e shtetit në pëemirësimin e performancave makroekonomike. Në njëzet e pesë vitet e fundit ithtarët e të dyja qasjeve zelshëm punuan për ti menjanuar dobësitë e tyre. Kejns e siguroi atë teori. për shembull. Krahasuar me qasjen klasike. papunësia ekziston sepse mëditjet dhe çmimet nuk adaptohen me shpejtësi të mjaftueshme për ta barazuar numrin e njerëzve që firmat kanë nevojë që ti punësojnë me numrin ë njerëzvë të cilët kërkojnë punë. Në teorinë Kejnsisaste. Në vend të supozimit se mëditjet dhe çmimet shpejt adaptohen për të arritur barazpeshë në secilin treg. Kjo dukuri më tepër e dobësoi besimin e ekonomistëve dhe krijuesve të politikave në qasjen tradicionale Kajnsiaste.me sasi të cilat kërkohen të mos jenë të jenë të njejta me sasitë të cilat ofrohen . që është thelbësisht ndryshe nga supozimi klasik. përkundër klasikëve. dhe në këtë mënyrë do të krijohej burim i ri i kërkesës për prodhimet. sepse kërkesa e rritur e prodhimeve. që mëtej do ta rriste punësimin. shkallën e kamatës dhe paratë (The General Theory of Employment. supozimi Kejnsiast se çmimet dhe mëditjet ngadalë përshtaten.joefektive ose kundërproduktive në arritjen e synimeve të tyre të caktuara.në afat më të gjatë kohor. Poashtu. Kejnsi ka parashikuar se të punsuarit e rinjë do të kenë më tepër të ardhura për të shpenzuar. and Money). kështu që tregjet mund të mos jenë në barazpeshë. Në vitin 1936 bota vuante nga depresioni i madh: shkalla e lartë e papunësisë prekën pjesën më të madhe të ekonomive në botë dhe dora e padukshme në tregjet e lira dukeshte përgjithsisht joefikase. sesa që depresioni i madh e tronditi qasjen tradiocionale klasike. Këtë sqrim ai e bazoi në supozimin për përshtajen e mëditjeve dhe çmimeve. duke krijuar nevojë për teori të re makroekonomike. Qasja Kejnsiaste. Kejnsi pohonte se kjo politikë do ta zvogëlonte papunësinë. shumica e klasikëve besojnë që shteti nuk duhet të përpiqet që aktivisht ta eliminojë ciklusin afarist. ndodhitë në teorinë ekonomike e bënë makroekonominë klasike të duket më interesante dhe atraktive për shumë ekonomistë. Në zenitin e ndikimit Kejnziast ekonomistët gjërësisht besonin se përmes përdorimit të mirë të politikave makroekonomike.

Ne veçmë konstatuam se makroekonomia është ende shkencë “primitive”. Faktor tjetër i rëndësishëm.1. politika monetare a duhet të krijohet mbi bazë të rregullave ose mbi bazë të diskrecionit. të cilat i zbaton shteti. e njohur si banka qendrore.ballafaqohet me stagfalacionin. Politika monetare e determinon shkallën e rritjes së ofertës së të hollave në një ekonomi nacionale dhe është nën kontrollin e institucionit shtetëror. kapitalin e tyre (ndërtesat dhe maqinat). indivdual dhe të përbashkët. Politikat makroekonomike. 11. Ato janë: • • • • • kreatorët e politikës monetare dhe fiskale a duhet të përpiqen ta stabilizojnë ekonominë. e determinuar në nivel nacional – shtetëror dhe lokal. duke përfshirë edhe resurset e tyre natyrore dhe njerëzore. Çfarë është politika makroekonomike. Perfsormansat ekonomike të një kombi varen nga më shumë faktorë. po zbatohet hulumtim i shkëlqyeshëm në të dyja qasjet me atë që mes tyre po zhvillohet komunikim i rëndësishëm dhe shkëmbim i ideve. synimi i bankës qendrore a duhet të jetë zero inflacioni. Në momentn. interesohet për shpenzimet e shtetot dhe tatimin. Politika fiskale. ligjet tatimore a duhet të riformohen për shkak të nxitjes së kursimit. Prej atje të gjitha temat e cekura diskutabile për shfrytëzimin e makroekonomisë në udhëheqjen e politikës ekonomike kemi argumente për dhe argumente kundër. Dy llojet kryesore të politikave makroekonomike janë politika fiskale dhe politika monetare. kreatorët e politikës fiskale a duhet ta reduktojnë borxhin publik. Dilemat e politikës makroekonomike . Politikat makroekonomike ndikojnë në performansat e ekonomisë si tërësi. Tabela nr. që ndikon në performansat ekonomike është pakoja e politikave makroekonomike. Ndërsa cilat janë debatet tipike dhe dilemat.ii 5. teknologjinë e tyre dhe zgjidhjen ekonomike të bërë nga qytetarët.

Ekonomija mund të ritet 3.Shtypje tenalt ndaj shkallës së kamatës.Kursi devizor mund restriktive të ritet 2.Opcioni Politika monetare Përparësitë Mungesat 1. Kur udhëheqin (real-ëorld) politikë makroekonomike. Deficiti tregtar mund të zbresë Pasiqë efektet e politikës janë aq të papërcaktuara.1.Ritje e ngadalshme Politikë monetare 1.Mundësitë janë të vështira për marrjen e huasë shtetërore në të ardhmen 3. ekonomistët janë të vetëdijshëm se relacionet ekonomike nuk janë të caktuara dhe se udhëheqja e politikës makroekonomike është art e jo shkencë.Ritje e ngadalësuar (Reduktimi i 2. edhe krahas ndryshimeve. Mund të ndihmojë që të zgjidhen harxho) problemet e të bërit politikë afat-shkurte 3.Deficiti buxhetor keqësohet 2.Ndihmon në luftë me inflacionin 3.Ritja e papunësisë inflacionin 3. Politikë fiskale 1. ekziston edhe divergjenca mes pikëpamjeve të ndryshme. Mund të lejojë një deficitit) miks më të mirë për politikën fiskale monetare 3. shumë ekonomistë janë të gatshëm të bëjnë supozime të dykuptimtë për politikën. 11.Kursi devizor mund të zbresë 3. në tabelën nr. Zëvendësimet e paraqitura në tabelën 11.Deficiti tregtar mund të ulet 4.Deficiti tregtar mund të zgjerohet 1. Gjegjësisht ekziston më shumë pajtueshmëri për këtë që vijon: . Mund të ndihmojë 1. Në praktikimin e “artit të politikës makroekonomike”. ne do t’ua tregojmë ato zëvendësime.Deficiti tregtar mund të ritet 4.Shkalla doganore ekspanzive mund të ulet 2.Rrjedhje të kapitalit Politika fiskale Politika fiskale 1. Por ata bëjnë ndjenja për ato efekte nga një politikë e caktuar edhe për shkëmbimin (trade-off).Ndoshta ritja do të ekspanzive vazhdojë (Merr hua dhe 2.Rrjedhje të kapitalit 4.Rezik nga recesioni restriktive në luftën me 2. duhet të interpretohen me kujdes.Ulja e papunësisë 1.Ulja e papunësisë Politika monetare 1. e cila secila nga ato do të involvohet.Rreziku nga recesioni 2.Zgjerimi i papunësisë 3.1.Mund të keqësohet inflacioni 2.

ai i përdor çmimet e tregut. ata e shfaqin vlerën e atyre të mirave. Politika ekspansive monetare dhe fiskale janë të gatshëm ta rrisin deficitin tregtar. Definicioni në dukje është shumë i thjeshtë. BPV përpiqet të jetë gjithëpërfshirëse. BPV bazohet në supozimin se pronari. Prandaj. kështuqë renta është e inkuadruar edhe në shpenzimet e tija edhe në të ardhurat e tija. .Definimi i bruto prodhimit të vendit (BPV) Bruto prodhimi i vendit BPV (Gross Domestic Product – GDP) është kategori qendrore dhe shumë e rëndësishme. Në këtë kuptim ai është treguesi më sintetik i aktivitetit makroekonomik i çdo vendi. • Politika ekspansive monetare dhe fiskale kanë kanë efekt potencial afatgjatë të inflacionit. kryesisht. Kjo do të thotë. Politika ekspansive monetare dhe fiskale shkakton lëvizje të mjaftueshme në kursin devizor. Me siguri e keni dëgjuar fjalën e urtë “nuk mund të përzieni buaj dhe bretkoca”. Për këtë shkak çmimet e tregut e masin shumën të cilën njerëzit janë të gatshëm ta paguajnë për të mira të ndryshme. Politika ekspansive monetare dhe fiskale ka efekte të dymendimta mbi kursin devizor. atëherë molla kontribuon për BPV dy herë më shumë se sa portokalli. librave dhe filmave. Ai i përfshinë të gjitha gjërat e prodhuara në ekonomi dhe legalisht të shitura në tregjet. Definicioni për bruto prodhimin e vendit përmban disa karaketristika të rëndësishme: BPV është vlerë tregu. Megjithatë. BPV e matë vlerën e tregut jo vetëm të mollës dhe portokajve por poashtu edhe të dardhave dhe citronëve. Me ndihmën e saj matet aktiviteti i përgjithshëm ekonomik i një vendi. BPV i grumbullon bashkë shumë lloje të prodhimeve në një masë të vetme të vlerës së aktivitetit ekonomik. BPV është masë për prodhimtarinë e përgjithshme të mirave dhe shërbimeve. Kapitulli 12 MATJA E AKTIVITETIT TË PËRGJITHSHËM EKONOMIK 1. • • • • Politika monetare është politikisht më e lehtë për shfrytëzim se sa politika fiskale. berberëve dhe mbrojtjen shëndetësore. shumë njerëz janë pronarë në vendet ku jetojnë dhe prandaj paguajnë rentë. Por. i paguan rentë vetvehtes. në të vërtetë shumë çështje të rëndësishme paraqiten gjatë llogaritjes së BPV të ekonomisë. Për shembull. ta shqyrtojmë me vëmendje të posaçme çdo pjesë të veçantë në këtë definicion. e ashtu me rradhë. Qeveria e inkuadron banimin në banesat personale në BPV nëpërmjet vlerësimit të vlerës së tij të rentës. Megjithatë.• Politika ekspansive monetare dhe fiskale në afat të shkurtë kanë veprim stimulues të të ardhurave. nëse çmimi i mollës është dyfish më e lartë se çmimi i portokallit. Bruto prodhimi i vendit është vlerë tregu i të mirave dhe shërbimeve finale të prodhuara në vend në periudhë të caktuar kohore. Për shtëpitë e huazauara kjo vlerë lehtë llogaritet – renta është e njëjtë edhe në shpenzimet e qirave dhe të ardhurat e pronarëve. Që ta bëjë këtë. BPV e bënë pikërisht këtë. BPV po ashtu e përmban vlerën e tregut të shërbimeve të banimeve të siguruara nga saisa e shtëpive në ekonomi.

Megjithatë, ekzistojnë disa prodhime të cilat BPV nuk i përfshinë për shkak se janë vështirë të maten. BPV i përjashton gjërat të cilat janë prodhuar dhe shitur në mënyrë të paligjshme, siç janë narkotikët e paligjshëm. BPV po ashtu i përjashton gjërat të cilat janë prodhuar dhe shitur në vend dhe për shkak të asaj se asnjëherë nuk arrijnë në treg. Perimet të cilat i blini në shitore dhe në treg ëhstë përfshirë në BPV; perimet të cilat i kultivoni në kopshtin tuaj nuk janë përfshirë. BPV është mbledhje e të mirave dhe shërbimeve finale. BPV e përfshinë vetëm vlerën e të mirave finale. Shkaku qëndron atje se çmimi i të mirave intermediare veçmë është kyçur në çmimet e të mirave finale. Shtimi i vlerës së tregut në letrën e vlerës së tregut të urimit do të ishte llogaritur dyfish. Kjo do të thotë, kjo (jo drejtë) e llogarit letrën dy herë. Përjashtim i rëndësishëm në këtë rregul dnodh kur ndonjë e mirë intermediare është prodhuar dhe në vend të përdoret ajo i shtohet rezervave të mirave në një firmë që të përdoret ose të shitet më vonë. Në këtë rast, e mira intermediare llogaritet si të jetë “finale” në këtë moment, ndërsa vlera e saj si investim në rezerva i shtohet BPV. Më vonë, kur rezervat e të mirave intermediare do të përdoret ose shitet, investimi i ndërmarrjes në rezervat është negative dhe trahsëgëuese, BPV për atë periudhë të vonshme reduktohet. BPV i pranon të mirat dhe shërbimet e prodhuara në vend. BPV e matë vlerën e prodhimtarisë në kuadër të kufinjve gjeorgrafik të një vendi. Kur shtetas i huaj punon përkohësisht në Maqedoni, prodhimtaria e tij është pjesë e BPV të Maqedonisë. Kur shtetasi amerikan është pronar i një fabrike në Maqedoni, prodhimtaria e kësaj fabrike nuk është pjesë e BPV të SHBA-ve. (Kjo është pjesë e BPV të Maqedonisë). Që atje, gjërat janë përfshirë në BPV të vendit nëse janë prodhuar në vend, pa dallim të kombësisë së prodhuesit. BPV është tregues për një periudhë kohore prej një viti. BPV i përfshinë të mirat dhe shërbimet të cilat janë prodhuar në kohë ta tanishme. Ai nuk i përfshinë transakcionet me gjërat të cilat janë prodhuar në të kaluarën. BPV e matë vlerën e prodhimtarisë e cila zhvillohet në interval konkret kohor. zakonisht ai interval është një vit ose një tremujorsh. BPV e matën rrjedhën ekonomike të ardhurave dhe shpenzimeve në atë interval. Si plotësim, kur qeveritë e shpallin BPV tremujorëshe, ajo i prezanton të dhënat pasiqë janë modifikuar me procedurat statistikore, e cila quhet aftësimi stinor. Të dhënat e paaftësuara qartë tregojnë se ekonomia prodhon më shumë të mira dhe shërbime në periudhë të caktuar të vitit se sa në tjera. Gjatë ndjekjes së situatës së ekonomisë, ekonomistët dhe krijuesit e politikës shpesh herë deshirojnë të shohin prapa ndryshimeve stinore. Prandaj statistikët qeveritare i aftësojnë të dhënat tremujorëshe që ta prishin ciklin stinor. të dhënat për BPV të cilat shpallen në opinion gjithnjë janë të aftësuara nw stina. BPV i përfshinë në vete vetëm prodhimtaritë legale. Disa mallra dhe shërbime jashtë tregut pjesërisht janë përfshirë në masat e BPV zyrtar. Shembull janë aktivitetet të cilat zhvillohen në të ashtuquajturën ekonomi nëntokësore, jolegale. Ekonomia jolegale përfshinë edhe aktivitete legale, të fshehura nga evidenca e shtetit (që t’i shmanget pagimit të tatimeve ose harmonizimin me rregullativën) dhe aktivitete jolegale, siç është tregtia me drogë, prostitucioni, (e në disa raste) edhe bizhozi. Natyrisht, edhe krahas kësaj, shërbimet nga moleri të cilit i paguhet në të holla të gatshme që të shmanget tatimi duhet të përfshihen në BPV. Statistikat shtetërore rregullisht i aftësojnë numrat e BPV që t’i përfshinë vlerësimet nga madhësia e ekonomisë jolegale. Pasiqë të hollat e gatshme është mjet lehtwseues për pagesën e transaksioneve, të cilat janë jashtë nga evidenca, një masë për madhësinë e ekonomisë së zezë është shuma e të hollave të gatshme në qarkullim. 2. Metodat e llogaritjes së BPV

Llogaritë e të ardhurave nacionale. llogaritë e të ardhurave nacionale bazohen në idenë se vëllimi i aktivitetit ekonomik që paraqitet gjatë një periudhe kohore mund të matet lidhur me: vëllimin e prodhimtarisë së prodhuar, përveç prodhimtarisë e cila shfrytëzohet në faza intermediare të prodhimtarisë (qasja prodhuese); të ardhurat të cilat i marrin prodhuesit (qasja e të ardhurave); dhe vëllimi i shpenzimit nga ana e blerësve të fundit (qasja shpenzuese). Çdo qasje jep pikëpamje të ndryshme të ekonomisë. Qasja prodhuese, e të ardhurave dhe shpenzimeve janë tre mënyra të ndryshme nëpërmjet të cilave vimë deri te përgjigja e kësaj pyetje, të gjitha sjellin deri të përgjigja e njëjtë. Që të shohim pse, së pari shihni se vlera e tregut të mallrave dhe shërbimeve të prodhuara në një periudhë të caktuar kohore, sipas definicionit është e njëjtë me vlerën të cilën blerësit duhet ta paguajnë që t’i blejnë të njëjtat. Vlera e tregut e mallrave dhe shërbimeve për harxhimin e atij malli ose shërbimi gjithnjë janë të njëjta, kështu që qasja prodhuese (i cili i matën vlerat e tregut) dhe qasja shpenzuese (i cili i matën vlerat e shpenzimit) duhet ta japin masën e njëjtë të aktivitetit ekonomik. Shihni se atë që e merr shitësi duhet të barazohet me atë që e shpenzon blerësi. Të ardhurat e shitësit, për kthim barazohet me fitimin e përgjithshëm të gjeneruar nga aktiviteti ekonomik, duke përfshirë edhe të ardhurat e paguara punëtorëve dhe furnizuesve, tatimet e paguara shtetit, dhe profiti (sa do që të mbetet). Kështu, shpenzimet e përgjithshme duhet të barazohen me të ardhurat e përgjithshme të gjeneruara, që nënkputon se qasja e shpenzimit dhe të ardhurave, po ashtu, duhet ta japin përgjigjen e njëjtë. Më në fund, pasiqë vlera e prodhimtarisë dhe të ardhurat barazohen me shpenzimet, ato duhet të jenë të barabarta. Llogaritja e BPV. Duke e vështruar në mënyrë sintetike, ekzistojnë dy metoda themelore për llogaritjen e bruto prodhimit të vendit: BPV si përmbledhje e vlerës së të mirave dhe shërbimeve finale (metoda shpenzuese e prodhimtarisë); BPV si përmbledhje e shpenzimeve për inputet e angazhuara të prodhimtarisë (metoda e të ardhurave). Metoda shpenzuese e prodhimtarisë e llogaritjes së BPV. Siç pamë më parë, BPV sipas definicionit është përmbledhje e vlerës së të mirave dhe shërbimeve të prodhuara. Që ta kuptojmë këtë mënyrë të llogaritjes së BPV është e dobishme që ta parashtrojmë pyetjen: kush shpenzon mallra dhe shërbime finale në vend. Përgjigja është se shpenzojnë katër sektorë në ekonomi: sektori amvisëri – mallra për shpenzim personal (C); sektori ndërmarrje – shpenzim investues (I); sektori shtetëror – shpenzim publik (G) dhe sektori i jashtëm-tregtar, në neto bazë si dallim mes importit dhe eksportit (XH – M = NXH). BPV (S) = C + I + G + NF (XH-M) Shpenzimi. Shpenzimi e paraqet harxhimin e amvisërive në ekonominë nacionale të mallrave dhe shërbimeve finale, duke i përfshirë edhe ato të prodhuara jashtë vendit. Kjo është komponenta më e madhe e shpenzimeve, e cila zakonisht ka vlerën e dy të tretave nga BPV te të gjitha vendet. Shpenzimet e harxhimit janë të grupuara në tre kategori: të mira të shpenzuara të përhershme, të cilat janë gjëra të shpenzuara afatgjate, siç janë veturat, televizorët, mobiljet dhe aparatet e rëndësishme për amvisërinë (por jo shtëpitë, të cilat klasifikohen si investime); të mirat shpenzuese, të cilat janë kategori afatshkurte, siç është ushqimi, veshja dhe lënda djegëse; dhe

shërbimet, siç janë arsimi, mbrojtja shëndetësore, shërbimet financiare dhe transporti. INvestimet. INvestimet e përfshijnë shpenzimin e të mirave të reja kapitale, të qaujtura investime fikse, dhe rritja e rezervave që i kanë firmat, të qaujtura investime në rezerva. Investimet fikse, kanë dy komponenta kryesore: investime në mjete fikase, që paraqesin shpenzim të ndërmarrjes në ndërtim (për shembull, fabrika, depo dhe ndërtesa për zyra) dhe paisje (siçjanë maqinat, automjetet dhe mobiljet); dhe investime në banesa, që paraqet shpenzim për ndërtimin e shtëpive të reja dhe ndërtesave me apartamente. Shtëpitë dhe ndërtesat me apartamente trajtohen si të mira kapitale, pasiqë sigurojnë shërbime (strehim) për periudhë të gjatë kohore. Si dhe shpenzimi, investimet e përfshijnë shpenzimin e mallrave të prodhuara jashtë vendit. Siç përmendëm, rritja e rezervave janë përfshirë në shpenzimet e investimeve, pa marrë parasysh nëse rezervat janë rritur. veçanërisht nëse firma prodhon mallra që nuk mund t’i shesë, rritja e rezultuar e rezervave llogaritet si investime të firmës. Për qëllimet e kontabilitetit të ardhurave nacionale, firma, në të vërtetë, vetë nga vetvetja i ka blerë të mirat e pashitura. Kjo rregull kontabiliteti është e dobishme, sepse garanton se prodhimtaria dhe shpenzimet do të jenë të barabarta gjithnjë në llogari të ardhurave nacionale. Çdo gjë që është prodhuar, sipas definicionit duhet të blihet nga ana e konsumatorit ose “të blihet” nga vetë firma. Furnizimet shtetërore të mallrave dhe shërbimeve. Furnizimet shtetërore të mallrave dhe shërbimeve, të cilat përfshinë çfarëdo shpenzimi të bërë nga ana e shtetit për mallin ose shërbimin e prodhuar në rrjedhë, e huaj ose nga vendi, janë komponenta e tretë e shpenzimit. Të gjitha furnizimet shtetërore nuk janë bërë për blerjen e mallrave dhe shërbimeve Transferet, kategoria që i përfshinë pagesat shtetërore për sigurinë sociale dhe mbrojtja mjekësore, sigurimi nga papunësia, pagesa për mirëqenie etj. pagohen (kryesisht ndaj individëve) nga ana e shtetit të cilat nuk janë bërë për shkëmbimin për mallrat dhe shërbimet rrjedhëse. Si rezultat i kësaj, ato janë përjashtuar nga kategoria furnizime shtetërore dhe nuk llogariten në BPV, siç janë llogaritur sipas qasjes shpenzuese. Ngjashëm me këtë, pagesat e kamatave për borxhin nacional nuk llogariten si pjesë nga furnizimet shtetërore. Shumë ngjashëm me përkufizimet mes konsumumit dhe investimit të sektorit privat, nje pjesë nga furnizimet shtetërore shkon për nevojat rrjedhëse (si për shembull rrogat e të punësuarve), ndërsa një pjesë dedikohet për furnizimet e mallrave kapitale (si për shembull ndërtesat afariste). Neto eksporti. Neto eksporti paraqet eksport minus import. Eksporti paraqet mallra dhe shërbime të prodhuara në kuadër të vendit, të cilat blihen nga të huajt; importi paraqet mallra dhe shërbime të prodhuara jashtë, të cilat blihen nga ana e rezidentëve në vend. Neto eskporti është pozitiv nëse eksporti është më i madh se importi ose është negativ nëse importi e tejkalon eksportin. Eksporti i shtohet shpenzimit të përgjithshëm sepse paraqet konsumim (nga ana e të huajve) në mallrat dhe shërbimet finale të prodhuara në vend. Importi hiqet nga konsumimi i përgjithshëm sepse shpenzimi, investimi dhe furnizimet shtetërore janë ashtu të definuara, t’i përfshijnë mallrat dhe shërbimet e importuara. heqja e importit siguron se shpenzimi i përgjithshëm, C+I+G+NXH e tregon vetëm shpenzimin e autputeve të prodhuara në vend. Për shembull, rritja e importit mund të thotë se amerikanët blejnë vetura japoneze në vend të veturave amerikane. Për këtë shkak, për shpenzimin e përgjithshëm të vendit nga ana e rezidentëve të vendit mund të thuhet se rritja e importit, e zvogëlon shpenzimin e prodhimit të vendit. Metoda e të ardhurave për llogaritjen e BPV. Mënyra e dytë për matjen e BPV është qasja e të ardhurave. Ai e llogrit BPV me mbledhjen e të ardhurave të fituara nga prodhuesit duke i përfshirë fitimet dhe tatimet e paguara ndaj shtetit. Pjesa kyçe e qasjes të ardhurave është koncept i njohur si të ardhurat nacionale. Të ardhurat nacionale janë shumë e pesë llojeve të ardhurave:

Disa kategori të ndryshme të ardhurave. është e nevojshme që të llogariten edhe tri kategori të tjera: tatime indirekte të aktivitetit afarist. që e fitojnë individët nga aktivitetet afariste dhe burime të jashtme të zvogëluara për kamatën që e paguajnë individët. Kështu. që të llogariten të ardhurat e përgjithshme ose bruto. paraqet të ardhura të fituara nga ana e individëve. 3. për shkak se e matin prodhimtarinë e përgjithshme të një ekonomie nacionale ose autputin e mallrave dhe shërbimeve pa minusimin e depreciacionit. Tatimet indirekte të aktivitetit afarist nuk paraqiten në asnjë nga pesë kategoritë e të ardhurave.12. rrogat dhe kontributet e të punësuarve (duke i përfshirë kontributet për pensione) dhe kontributet e të punësuarve për sigurim social. ndërsa pagohen nga aktiviteti afarist – bizneset e shtetit dhe pushtetit lokal. Të ardhurat nga renta. duhet ta kyçim prapa depreciacioni. 2. po ashtu janë përfshirë në këtë kategori. Pjesa që mbetet nga profiti korporativ pas vënies së tatimit dhe dividendave. Të ardhurat e pronarit. më parë të përshkruara. Neto kamata. të ardhurat e pronarit. Profitet korporative janë profite të fituara nga korporatat dhe paraqesin ajo që ka mbetur nga të ardhurat e korporatave sipas mëditjeve. Neto kamata paraqet kamatë. të ardhurat e pronarit e përfshinë të ardhurat nga forca e punës dhe të ardhurat nga kapitali. janë tatimet e shitjes dhe akcizat. Tatime indirekte të aktivitetit afarist. Të ardhurat e pronarit janë të ardhurat e vetë të punësuarve të pabashkuar. artistët dhe të tjerë. Tabela nr. siç janë honoraret e autorëve. Kompensim për të punësuarit. Bruto prodhimi nacional dhe bruto prodhimi i vendit quhen bruto. duhet t’i shtohen të ardhurave nacionale që të maten të ardhurat e përgjithshme të ekonomisë nacionale. Kompensimi për të punësuarit janë të ardhurat e punëtorëve (duke mos i marrë parasysh vetë të puënsuarit) dhe i përfshinë mëditjet. të cilët posedojnë tokë ose ndërtime që i huazojnë të tjerët. Pasiqë shumica e të vetë punësuarve posedojnë kapital të caktuar (për shembull traktori i bujkut ose aparati për rendgen i stomatologut).1. që të fitohet BPV. Shuma e neto prodhimit nacional dhe depreciacioni. 4. Deprecioacioni-amortizimi (po ashtu i njohur si konsumim i kapitalit fiks) paraqet vlerën e kapitalit i cili shpenzohet gjatë periudhës në të cilën matet aktiviteti afarist. Profitet korporative shfrytëzohen që të pagohen tatimet e dedikuara për korporatat. paraqesin bruto prodhimin nacionale (BPN). depreciacioni është minusuar nga të ardhurat e përgjithshme ose bruto. 5. Si plotësim i pesë komponentave të përshkruara të ardhurave nacionale. kamatave. rentave dhe shpenzimeve të tjera të paguara. siç është tatimi nga të ardhurat e korporatës dhe të pagohen dividendat e aksionarëve. BPV sipas dy qasjeve Metoda harxhuso-prodhuese Harxhimi i amvisërive (C) Metoda e të hyrave Rroga . por për shkak të asaj se ato janë të ardhura të shtetit. Të ardhurat nga renta e individëve. ruhet nga ana e korporacionit. profiti korporativ dhe të ardhurat nga renta). i quajtur fitim i parishpërndarë.1. depreciacioni. kategori e vogël. Gjatë llogaritjeve të komponentave të ardhurave nacionale (më konkretisht. Profiti korporativ.

në pjesën që është rezultat nga shfrytëzimi i inputeve maqedonase. ato prodhojnë autpute dhe fitojnë të ardhura. Dallimi mes BPN dhe BPV ka të bëjë me trajtimin e autputeve të prodhuara me kapital dhe forcë pune të cilat nuk vijnë nga ekonomia nacionale. vlera e rrugëve të ndërtuara nga kompania e ndërtimit të SHBA-ve në Maqedoni e matur nga provizionet të cilat kompanitë e ndërtimit i marrin nga shteti maqedonas. por jo në BPN të SHBA-ve (ato janë llogaritur në BPN të vendit të huaj). një pjesë nga profiti që ai e realizon atje do të transferohet në Maqedoni. Po ashtu kjo vlen për qytetarët e huaj që posedojnë aksione në firmat maqedonase. paraqitet. për shkak se ato nuk e paraqesin prodhimtarinë që zhvillohet në kuadër të SHBA-ve. Duke e shfrytëzuar këtë koncept. por jo edhe në BPV të SHBA-ve. kamata. Dividenda e fituar mund të transferohet në vendin e tij. Kur kapitali dhe forca e punës së SHBA-ve po ashtu të quajtura faktorë të prodhimtarisë. Për shembull. për shembull. ndërsa nuk e përmendëm kategorinë – bruto prodhim nacional (Gross National Product – GNP). Termi neto të ardhura nga jashtë vendi na tregon për të ardhurat që e fitojnë qytetarët e huaj mbi bazë të posedimit të pronës në ndonjë vend tjetër. në vlerën e BPV të Maqedonisë. Bruto prodhimi nacional (BPN) përkundër Bruto prodhimit të vendit (BPV). Në analizën e deritanishme kryesisht e elaboruam konceptin e bruto prodhimit të vendit. që është BPV). Bruto prodhimi nacional (BPN) është masë për aktivitetin e përgjithshëm ekonomik të një vendi me përfshirje më të madhe.+ bruto investimet vendore (I)) +Profite. Më konkretisht. shfrytëzohen jashtë vendit. . renta dhe të hyra të tjera nga prona + shteti (G) + neto eksport (X-M) Totalja = (GDP) +tatimet indirekte + amortizimi Totalja= (GDP) 3. Ngjashëm me këtë. Neto pagesat e faktorëve nga jashtë (NFP) i definojmë si të ardhura të paguara faktorëve të vendit të prodhimtarisë nga pjesa që mbetet në botë i zvogëluar për të ardhurat e paguara të faktorëve të huaj të prodhimtarisë nga ekonomia e vendit. llogaritet në BPN të SHBA-ve. Këhstu. por jo edhe në vlerën e BPV të SHBA-ve. bruto prodhimi nacional është vlerë tregu e mallrave dhe shërbimeve të reja të prodhuara me faktorë prodhimi nga vendi gjatë periudhës rrjedhëse (përkundër pordhimtarisë e cila zhvillohet në kuadër të vendit. qytetari maqedonas ka fabrikë të vet në Gjermani. kur kapitali huaj ose forca e punës shfrytëzohet në SHBA. Ky autput dhe të ardhurat janë të përfshira në BPN të SHBA-ve. Nëse për shembull. por jo edhe në BPV të SHBA-ve. autputi i prodhuar dhe të ardhurat e fituara janë pjesë nga BPV të SHBA-ve (pasiqë prodhimtaria zhvillohet në SHBA). e shprehim lidhjen mes BPV dhe BPN si BPV=BPN – NFP Të rezimojmë: vlera e krijuar nga firma amerikane ndërtuese në Maqedoni. por jo në BPN të SHBA-ve. hynë. pjesa nga vlera e veturave japoneze të bëra në SHBA që i llogaritet kapitalit dhe menaxhmentit japonez llogaritet në BPN të Japonisë dhe BPV të SHBA-ve. BPN fitohet kur vlera e BPV rritet për vlerën e të ashtuquajturës neto të ardhura nga prona jashtë vendit.

Që ta llogarisim BPV-në reale për vitin 2002 i përdorim çmimet e të dy të mirave në vitin 2001 (viti themelor) dhe sasinë e dy të mirave të prodhuara në vitin 2002. hynë në vlerën e Bruto prodhimit nacional (BPN) të SHBA-ve. çmimet në vitin themelor sigurojnë bazë për realizimin e sasisë në vite të ndryshme. BPV-ja reale tregon si ndryshon gajtë kohës prodhimtaria e përgjithshme në të mira dhe shërbime në ekonomi. e përdorim BPV real. Konkretisht. ose siç quhet më ndryshe – neto të ardhurat pronësore nga jashtë. BPV-ja reale jep përgjigje në një pyetje hipotetike: Cila do të ishte vlera e të mirave dhe shërbimeve të cilat janë prodhuar në këtë vit nëse këto të mira dhe shërbime i vlerësojmë sipas çmimeve të cilat kanë mbizotëruar në ndonjë vit të caktuar në të kaluarën? Nëpërmjet vlerësimit të prodhimtarisë rrjedhëse me shfrytëzimin e çmimeve të cilat janë fiksuar në nivele të mëparshme.profiti që është krijuar nga ana e kompanisë amerikane dhe i cili ëhstë transferuar në SHBA. BPV e matë konsumimin e përgjithshëm të mirave dhe shërbimeve në të gjitha tregjet në ekonomi. që ta llogarisim BPV reale për vitin 2003 i përdorim çmimet në vitin 2001 dhe sasitë në vitin 2003. Ngjashëm. kështuqë shpenzimet për të mirën B janë po ashtu të barabarta me 100$. hipotetikisht do të supozojmë se në vitin 2001 janë shitur 100 të mira A me çmim prej 1$. Më tej. kështuqë shpenzimet për të mirën A janë të barabarta me 100$. Me fjalë të tjera. është quajtur BPV-ja nominale. BPV-ja reale gjithnjë është e barabartë me BPV nominale). Që ta fitojmë masën për vlerën e krijuar mbi të cilën nuk ndikojnë ndryshimet e çmimeve. sipas kësaj kategorie bruto prodhimi nacional (BPN) ka përfshirje më të gjerë nga kategoria bruto prodhimi i vendit (BPV) pikërisht për shumën e profitit të transferuar nga jashtë. BPV nominale dhe reale Siç pamë. Vitin e njëjtë janë shitur 50 të mira B për 2$ për copë. një nga dy punët e ardhshme duhet të jetë e vërtetë: (1) ekonomia prodhon autput më të madh të mirave dhe shërbimeve ose (2) të mirat dhe shërbimet shiten me çmime më të vogla. Nëse konsumimi i përgjithshëm rritet nga viti në vit. i përdorim çmimet e të mirave A dhe të mirave B në vitin themelor që ta llogarisim vlerën e të mirave dhe shërbimeve në të gjitha vitet e tjera. Sot në të gjitha vendet në botë shumë shpesh përdoret kategoria BPV se sa BPN. për dallim nga BPN i cili qëndron në fluktacionet e mëdha nga ana e investuesve të huaj. por jo edhe në vlerën e BPN të Maqedonisë. ata kërkojnë masë të sasisë së përgjithshme të mirave dhe shërbimeve të cilat i prodhon ekonomia. i cili ëhstë i barabartë me prodhimtarinë e të mirave dhe shërbimeve e vlerësuar sipas çmimeve ekzistuese. Që ta bëjnë këtë ekonomistët përdorin masë të quajtur BPV reale. prodhimtaria e të mirave dhe shërbimeve e vlerësuar sipas çmimeve rrjedhëse. për vit themelor. BPV-në reale e llogarisim ashtu që së pari zgjedhim jë vit si vit themelor. 4. Shkaku kryesor i cili kontribuon që BPV të llogaritet për tregues më të saktë për aktivitetin e përgjithshëm ekonomik të një vendi është në atë se kjo kategori është shumë më stabile. Që ra llogarisim konsumimin e përgjithshëm në ekonomi do t’i shumëzojmë sasitë e të mirave A dhe të mirave B me çmimet e tyre. Kur fitojmë se BPV-ja reale është rritur nga 200$ në vitin . (Prej atje. Pastaj. Shpenzimet e përgjithshme në ekonomi – shuma e shpenzimeve për të dy të mirat janë 200$. Kjo shumë. Që ta llogarisim BPV real për vitin 2001 i përdorim çmimet e të mirës A dhe të mirës B në vitin 2001 (viti themelor) dhe sasitë e të mirës A dhe të mirës B të prodhuara në vitin 2001. Pastaj mund t’i shfrytëzojmë çmimet e të mirës A dhe të mirës B në vitin 2001 që ta llogarisim vlerën e të mirave dhe shërbimeve të prodhuara në vitin 2001. 2002 dhe 2003. Gjatë studtimit të ndryshimeve në ekonomi gjatë kohës ekonomistët angazhohen që t’i veçojnë këto dy efekte. e cila nuk është nën ndikim të ndryshimeve në çmime të atyre të mirave dhe shërbimeve. Supozimi se në vitin 2001 e zgjedhim vitin themelor në shembullin tonë.

e dimë se rritja ka të bëjë me sasitë e prodhuara. BPV nominale i shpreh edhe çmimet e të mirave dhe shërbimeve dhe sasitë e të mirave dhe shërbimeve të cilat i prodhon ekonomia. kështu që deflatori BPV është 100. Të përfundojmë: BPV-ja nominale përdor çmime rrjedhëse gjatë vlerësimit të prodhimtarisë të mirave dhe shërbimeve në ekonomi. i cili i shpreh çmimet e të mirave dhe shërbimeve. me mbajtjen e çmimeve konstante në nivel nga viti themelor. ndryshimet e BPV-së reale i reflektojnë vetëm ndryshimet e sasive të prodhuara. Për atë se BPV nominale dhe reale duhet të jenë të njëjta në vitin themelor. Deflatori BPV është llogaritur në këtë mënyrë: Për vitin 2001 BPV reale është 200$ dhe BPV reale është 200$. e jo me sasitë. deflatori BPV për vitin themelor është 100. Edhe kur ata bisedojnë për rritjen e ekonomisë. në të dy rastet. Deflatori BPV. Prej atje. BPV-ja reale është masë për prodhimin e të mirave dhe shërbimeve në ekonomi. E para. Deflatori BPV e matë nivel rrjedhës të çmimeve në krahasim me nivelin e çmimeve në vitin themelor. BPV faktike dhe potenciale . të quajtur deflatori BPV. Deflatori BPV llogaritet në këtë mënyrë: Deflatori BPV = BPV nominale/BPV reale x 100 Tani të kthehemi në shembullin tonë numerik për të mirën A dhe të mirën B. Kur ekonomistët bisedojnë për BPV-në e një ekonomie. Që të shohim pse kjo është e vërtetë të shohim disa shembuj të thjeshtë. Në të kundërtën. Për atë se deflatori BPV rritet në vitin 2002 nga 100 në 171. ndërsa çmimet mbeten të njëjta. Në vend të kësaj. por jo edhe sasitë e prodhuara. ata e matin rritjen si ndryshim në përqindje të BPV-së reale nga një periudhë në tjetër. BPV reale i reflekton vetëm sasitë e prodhuara. ata zakonisht mendojnë se BPV-ja reale. Qëllimi ynë është në llogaritjen e BPV-së dhe të vlerësojmë si funksionon ekonomia e përgjithshme. mund të themi se niveli i çmimeve është rritur për 71%. BPV-ja reale përdor çmime ekzistuese nga viti themelor gjatë vlerësimit të prodhimtarisë së mirave dhe shërbimeve në ekonomi. por sasitë e prodhuara mbeten të njëjta. Deflatori BPV është masë të cilën ekonomistët e shfrytëzojnë gjatë ndjekjes së nivelit mesatar të çmimeve në ekonomi. për shkak se çmimet janë fikse në nivel të vitit themelor. Vëreni se. paramendoni se sasitë e prodhuara në ekonomi rriten gjatë kohës. Për vitin 2002 BPV niminale është 600$ dhe BPV reale është 350$. Për këtë shkak BPV-ja reale nuk është nën ndikim të ndryshimit të çmimeve. tani supozoni se çmimet rriten gjatë kohës.2001 në 350$ në vitin 2002 dhe pastaj në 500$ në vitin 2003. Nga këto dy statistika mund ta llogarisim të tretën. Në këtë rast të dytë BPV nominale rritet. Deflatori BPV pët vitet e ardhshme e matë rritjen e BPV nominale në krahasim me vitin themelor. Në këtë rast edhe BPV nominale dhe reale rriten bashkë. ashtu që deflatori BPV është konstant. BPV-ja reale është vlerësim më i mirë për mirëqenien ekonomike se sa që është BPV-ja nominale. por BPV reale mbetet e njëjtë ashtuqë deflatori BPV po ashtu rritet. Për shkak se BPV-ja reale e matën prodhimtarinë e të mirave dhe shërbimeve në ekonomi. i cili nuk mund t’i përshkruhet rritjes së BPV reale. kështu që deflatori BPV është 171. 5. ai e reflekton aftësinë e ekonomisë që t’i plotësojë nevojat dhe dëshirat e njerëzve/ Prej atje. Deflatori BPV = 600/350 x 100 = 171 Deflatori BPV është masë e nivelit çmimor të llogaritur si proporcion i BPV nominale dhe BPV reale e shumëzuar me 100. deflatori BPV reflekton çfarë ndodh me çmimet. e jo për BPV-në nominale. Siç e pamë pak më parë.

sektori shtetëror (G) dhe sektori i jashtëm-tregtar (M-XH). i cili nëse zgjatë kohë të gjatë dhe thellohet. sektori i amvisërive (C). Me të mëparshmen vërtetuam se ekonomia në mënyrë më racionale dhe më efikase i shfrytëzon resurset që i ka në dispozicion kur funksionon mbi BPV e vet potencial. reale. Unazorja tregon se si shkëmbehen resurset reale dhe pagesat financiare mes firmave dhe amvisërive. ndërrimi i ekspansioneve me recesionet dhe anasjelltas. ekonomia është në recesion. ekonomia interesohet edhe për tendencat afatgjate të BPV. gjegjësisht i reflekton të ashtuquajturat cikle ekonomike dhe biznese në ekonomi. mund të kalojë në depresion. dhe realizohet autputi optimal agregat. Atëherë të gjithë faktorët e prodhimtarisë janë lartë të angazhuara dhe lartë të arsimuara.1. Ai. . lidhja mes sektorëve të veçantë janë në shumë drejtime. Dallimi mes BPV faktike dhe potenciale gjatë një viti quhet jazi BPV (GDP gap). fluktacionet. e liruar nga ndryshimet afat shkurte dhe fluktacionet. BPV faktike praktikisht vazhdimisht flukton. paraqet vendosjen e raportit të ndërlikuara e komplekse mes pjesëmarrësve në aktivitetin ekonomik. ekonomia është në ekspansion. vitin tjetër është më e ulët ose stagnon. njësitë e pushtetit lokal dhe qendror. pika 4. Ekonomia si tërësi është e përbërë nga më shumë miliona njësi individuale ekonomike: firmat. ekonomia në mënyrë efikase i shfrytëzon të gjitha resurset që i ka në disponim në vend. të bruto prodhimit të vendit nga viti në vit. Unazorja në ekonomi Në kapitullin 3. Të gjithë sektorët. nga viti në vit – një vit shkalla e rritjes është e lartë. Prandaj BPV potenciale shpesh herë quhet – bruto prodhimi i vendit në nivel të punësimit të plotë. Prandaj BPV faktike shpesh herë quhet edhe – bruto prodhimi i vendit aktual. ekonomistët më së shpeshti shërbehen me dëftimin e unazores në ekonomi në modelin trisektorial. Prandaj një nga qëllimet më të rëndësishme të politikës makroekonomike është të veprojë drejt afrimit më të madh të mundshëm të autputit faktik dhe potencial dhe në atë mënyrë t’i shmanget fluktacioneve të dëmshme nga aktiviteti ekonomik. ndryshon. Kjo është treguar në fotografinë nr. Prandaj edhe themi se BPV faktike i shpreh vetëm ndryshimet afat shkurte. ndërsa vitin e tretë mund të jetë edhe negative. Në këtë mënyrë. në formë të thjeshtuar. Kur ekonomia funksionon në BPV e vet potenciale. i cili mund të kalojë në inflacion të lartë dhe të pakontrolluar. Lëvizja e aktivitetit të përgjithshëm ekonomik në nivel të gjithë vendit. Koncepti i BPV e imponon qasjen e tillë. në mënyrë aktive marrin pjesë në krijimin dhe konsumimin e bruto prodhimit të vendit. Që të kuptohet varshmëria e ndërsjellë e pjesëmarrësve në aktivitetin ekonomik në nivel të gjithë vendit. amvisëritë. E vërteta është se duhet të kyçen edhe qeveritë dhe sektori i huaj. (Unazorja në ekonomi). sektori i ndërmarrjeve (I). sipas asaj zvogëlohet në shkallë mesatare afatgjate të BPV faktike të një ekonomie. Ai vazhdimisht ndryshon. Gjatë kësaj. Vendimet e tyre individuale e reflektojnë konsumimin e përgjithshëm të ekonomisë. 6. për lëvizjen e tij në afat të gjatë. 12.iii Kur BPV faktike është mbi potencialin. BPV faktike është BPV e vërtetë.Ekonomistët bëjnë dallim të qartë mes BPV faktike dhe potenciale. Kur BPV faktike është në potencialin. Treguesi për tendencën afatgjate të BPV është – bruto prodhimi i vendit potencial. Megjithatë. i realizuar gjatë një viti. Është i qartë përfundimi. de fakto vepron edhe mbi rritjen afatgjate të ekonomisë. por edhe të ardhurat e saja të përgjithshme (të ardhurat). mbi dhe nën BPV potenciale. e aplikuam unazoren e të ardhurave dhe të pagesave mes firmave dhe amvisërive. se lëvizja e BPV faktike mbi dhe nën potencialin e reflekton vetë zhvillimin ciklor të ekonomisë. BPV potenciale na i tregon mundësitë e vërteta pordhuese të vendit.

Për faktorët e blerë të prodhimtarisë. Njëkohësisht. çmimet e tregut në vete i inkuadrojnë tatimet indirekte (Te). Në këtë mënyrë formohet kategoria: të ardhurat në disponim të amvisërive – S = B + Td. Kështu arrihet deri te kategoria C + I + G i cili praktikisht e paraqet bruto prodhimin e vendit sipas çmimeve të tregut. gjegjësisht blerjen e të mirave të ndryshme shpenzuese (ushqim. doganat. Kur nga BPV sipas çmimeve të tregut minusohen tatimet indirekte praktikisht fitohet BPV sipas çmimeve faktoriale (C+I+G-Te). do të thotë amvisëritë. kamata. TVSH.12. Oferta e faktorëve e krijojnë pronarët e tyre. Drejt këtyre dy komponentave të kërkesës agregate dhe bruto prodhimit të vendit (C+I) kyçen edhe konsumimi buxhetor (G). ndërmarrjet i paguajnë të ardhura pronarëve të tyre (rroga. buxehti u paguan transfere sociale (B) një pjese të amvisërive. renta. të ardhurat (S) “rrjedhë” nga ndërmarrjet drejt amvisërive. pasiqë shteti nëpërmjet buxehtit shpenzon të mira dh shërbime të ndryshme (letër. dhe një pjesë për kursim (C). profit). gjegjësisht supozojmë ekonomi të mbyllur. Nga ashtu të ardhurat e fituara amvisëritë se dolzhni buxhetit të shtetit t’u paguajnë tatime direkte (Td). Pjesa për konsumim personal (C) vazhdon të fuksionojë në unazoren e ekonomisë.Fotografia nr. ndërsa pjesa për kursim njëkohësisht del nga unazorja. Si faktike zhvillohet unazorja në nivel të ekonomisë së përgjithshme? Të përkujtojmë se në ekonominë e tregut ndërmarrjet i blejnë faktorët e prodhimtarisë së tregut të faktorëve për prodhimtari. tanke dhe aeroplanë). Në këtë mënyrë. Unazorja në ekonomi Familja Qeveria Firmat Apstrahoemi nga ekzistimi i sektorit të jashtëm. veshje. gjegjësisht akcizat.1. kompjuterë dhe vetura. të mira të përhershme shpenzuese etj). Të ardhurat në disponim amvisëritë e përdorin për dy dedikime: për konsumim personal (C). Unazorja vazhdon me vetë faktin se ndërmarrjet përsëri në amvisëri do t’i paguajnë të ardhura për faktorët e blerë të prodhimtarisë.të cilat paguhen nëpërmjet blerjes së të mirave dhe shërbimeve finale dhe të cilat shitësit e atyre të mirave dhe shërbimeve duhet t’i paguajnë në buxhetin shtetëror. Kështu formohet kërkesa e faktorëve të prodhimtarisë në nivel të gjithë ekonomisë. që përsëri më vonë të kyçet në formë të investimeve (I). Por. .

kështu që duhet ta zvogëlojnë prodhimin. Cikli përbëhet nga ekspansione të cilat paraqiten njëkohësisht në më shumë aktivitete ekonomike. Të punësuarit lëshohen nga puna. Rrjedhjet me shfrytëzimin e të ardhurave që nuk kthehen si të ardhura në firmat e vendit. Kjo periudhë kur të ardhurat zvogëlohen ndërsa papunësia rritet quhet recesion ndërsa nëse është më i dukshëm atëherë quhet depresion. Cikli afarist paraqet lëkundje afat shkurte e prodhimit të përgjithshëm rreth shtegut të vet të trendit. Prodhimi faktik lëkundet rreth këtij shtegu hipotetike të trendit.2. 12. Lëkundjet e këtilla afat shkurte janë ato që ekonomistët i quajnë cikle ekonomike apo cikle afariste. Kur ekonomia prodhon më pak të mira dhe shërbime BPV-ja reale dhe masat tjera të të ardhurave zvogëlohen. Kuptimi për ciklin afarist Aktiviteti ekonomik ndryshon nga viti në vit. Ciklet afariste janë një lloj lëkundje. Zhvillimi i këtillë i mundëson çdo individi të arrijë standard jetësor më të lartë. Ndërmarrjet papritmas vijnë në situatë kur nuk munden ti shesin të gjitha të mirat dhe shërbimet që i ofrojnë.Nga kjo më sipër shohim se ekzistojnë faktorë të cilët dalin nga unazorja në ekonomi. Tabela nr. Injeksionet në unazore janë të hollat që hyjnë në firmat pa qarkulluar nëpërmjet amvisërive. Si rezultat i rritjes së fuqisë së punës. papunësia rritet ndërsa fabrikat ngelin të pa shfrytëzuara. mbas të cilave në përgjithësi vijojnë recesione të ngjashme dhe ringjallje të cilat i bashkëngjiten fazës së ekspansionit në ciklin e ardhshëm. Prodhimi në afat të gjatë manifeston tendencë të rritjes edhe përpos rënies në afat të shkurtë. Megjithatë ka vite kur zhvillimi i zakonshëm nuk ndodhë.12. të cilat nuk rrjedhin nga firmat.2 Inekcionet Investimet Harxhimet buxhetore eksporti Skadimi i afateve kursimet tatimet importi Kapitulli 14 CIKLI EKONOMIK (CIKLI AFARIST) 1. rritjes së fondit kapital dhe përparimit të diturisë në teknologji ekonomia me kalimin e kohës mundet të prodhon gjithnjë e më shumë. Të njëjtën mund ta shohim në tabelën nr. Por nga ana tjetër ka edhe faktorë të cilët kanë efekt të injeksionit nga unazorja e ekonomisë. Po ashtu. sekuenca e ndryshimeve përsëritet . Në shumicën e viteve prodhimi i të mirave dhe shërbimeve rritet. injeksionet me pagesat që i fitojnë firmat. Dalja nga unazorja tek këto të holla të cilat veçmë qarkullojnë nuk kthehen nga amvisëritë ose firmat. Me terminologjinë e më larme kjo quhet BPV-ja potenciale. karakteristik për aktivitetet agregate ekonomike të popujve të cilët e organizojnë punën e tyre nëpërmjet ndërmarrjeve. Afati kohor nga një recesion në tjetër paraqet cikël ekonomik. Shtegu i trendit është rruga e “rrafshuar” të cilën prodhimtaria e ndjekë në një afat më të gjatë pasi që të përputhen lëkundjet afat shkurte.

siç janë punësia dhe variablat e tregut financiar. Aktiviteti agregat ekonomik. konsumimin e investimeve. aktiviteti agregat ekonomik fillon përsëri të zvogëlohet. Aktiviteti agregat ekonomik nuk matet nëpërmjet një variable prandaj edhe nuk ekziston një formulë e thjeshtë e cila do tu tregojë ekonomistëve kurrë ashtë arritur maja apo pika e poshtme. Në kuadër të këtij definicioni për ciklin ekonomik duhet të qartësohen dhe të theksohen disa pika: 1. prodhimi industrial. ato paraqiten në shumë të dhëna makroekonomike. shitjen e amvisërive. ndërsa vija e plotë i tregon zmadhimet dhe zvogëlimet e aktivitetit ekonomik vijues. Fotografia 14. Pjesa më e madhe e variablave makroekonomike të cilat matin ndonjë lloj të të ardhurave ndryshojnë bashkërisht. Vija e ndërprerë e tregon shtegun mesatar apo normal të rritjes së aktivitetit agregat ekonomik.mirëpo jo në mënyrë periodike. shitjen me pakicë. Edhe pse ndoshta BPV-ja reale është variabla e vetme e cila më së afërmi e matën aktivitetin agregat ekonomik megjithatë është me rëndësi të shqyrtohen edhe treguesit tjerë të aktiviteti.1). Majat dhe pikat më të ulëta të cilit ekonomik janë të njohura si pika kthesë. BPV-ja gjithashtu i matën të ardhurat e përgjithshme të çdo individi në ekonomi. 14. Pas arritjes së pikës më të lartë të ekspansionit (pika P). Periudha kohore gjatë së cilës aktiviteti agregat ekonomik zvogëlohet quhet kontrakcion apo recesion. Duke e pasur parasysh se recesionet janë fenomen i përhapur në ekonomi. Nëse recesioni është shumë i madh atëherë ai kalon në depresion.1 Fazat e ciklit ekonomik . BPV-ja është variabla e cila përdoret më shpesh për ndjekjen e ndryshimeve afat shkurte në ekonomi për shkak se ajo është masa më e plotë për aktivitetin ekonomik. etj. Lëvizje e përbashkët. Kur BPV-ja hynë në recesion e njëjta gjë ndodhë edhe me të ardhurat personale. konsumimin privat. Edhe përpos faktit që shumë variabla makroekonomike ndryshojnë bashkërisht ato ndryshojnë me madhësi të ndryshme. Fotografia nr. Njëri nga qëllimet e hulumtimit të ciklit ekonomik është të identifikohet kur paraqiten pikat e kthesës.1 paraqet një diagram tipik të ciklit ekonomik dhe na ndihmon të kuptojmë çka nënkuptohet me ekspansion dhe kontrakcion. BPV-ja e matën vlerën e të gjitha të mirave dhe shërbimeve përfundimtare të prodhuara në një periudhë të caktuar kohore. 3. Kjo mund të shihet në fotografinë 14. profitin e korporatave. Pas arritjes së pikës më të ulët të depresionit (pika T) atëherë aktiviteti agregat ekonomik fillon të rritet. kohëzgjatja e cikleve ekonomike është prej një deri dhjet apo dymbëdhjetë vite. 2. Ciklet ekonomike janë të përcaktuara si lëkundje të “aktivitetit agregat ekonomik” dhe jo si lëkundje të një variable ekonomike siç është BPV-ja reale. Periudha kohore gjatë së cilës aktiviteti agregat ekonomik rritet quhet ekspansion. shitjen e automobilave. Sekuenca e përgjithshme e rënies e shoqëruar me rritje dhe e matur nga njëra pikë e larme deri te tjetra apo nga njëra pikë e poshtme deri te tjetra quhet cikël ekonomik.1 (18. Ekspansioni dhe kontrakcioni. Megjithatë me sa duket për ndjekjen e lëkundjeve afat shkurte nuk është shumë me rëndësi se cilën masë të aktivitetit ekonomik e shqyrtojmë.

Qëndrueshmëri. Ndryshimet ekonomike janë jo të rregullta dhe nuk mund të parashihen. 5. Nga ana tjetër kur BPV-ja zvogëlohet bizneset hasin në probleme. Kur BPV-ja reale zmadhohet në mënyrë rapide biznesi funksionon mirë. Gjatë recesioneve pjesa më e madhe e ndërmarrjeve ballafaqohen me rënie të shitjes dhe profitit. Të përsëritshme por jo periodike. kurse parashikimi i tij është shumë i rëndë.Vlera agregate e aktivitietit ekonomik h Vlera agregate e aktivitetit ekonomik Rritja normale Ekspanzioni Kontraksioni Ekspanzioni Koha 4. 6. Siç na sugjeron edhe ky termin lëkundjet ekonomike përputhen me ndryshimet në mjedisin afarist. . Cikli ekonomik nuk është periodik gjegjësisht nuk paraqitet në intervale të zakonshme dhe nuk zgjatë në periudhë paraprakisht të caktuar kohore. Edhe pse cikli ekonomik nuk është periodik ai është i përsëritshëm. Ndërmarrjet janë të vetëdijshme se kanë shumë klientë dhe se profiti rritet. Megjithatë termini cikël ekonomik na çon deri në përfundim të gabueshëm sepse ai sugjeron se lëkundjet ekonomike ndjekin një shteg të drejtë i cili mundet të parashihet. Kohëzgjatja e ciklit ekonomik mund të ndryshon në masë të madhe edhe atë nga një vit deri në më tepër se një dekadë. Kjo donë të thotë se modeli standard recesion – pika më e ulët – ekspansion – pika më e lartë përsëritet në ekonomitë industriale. Në fakt lëkundjet ekonomike aspak nuk janë të drejta dhe pothuaj se është e pamundur që të parashihen me saktësi të madhe.

parashikuesit ekonomik gjithnjë i kërkojnë pikat e kthesës.1. të cilat mundet të tregojnë se kur ndodhën ndryshimi i drejtimit të lëvizjes së aktivitetit ekonomik. Pasi që lëvizjet e aktivitetit ekonomik karakterizohen me qëndrueshmëri. një vit a ndoshta edhe më gjatë. Fakte për ciklin ekonomik Duhet të kihet parasysh se sqarimi i lëvizjeve të variablave reale në fazat e ciklit ekonomik janë të thjeshtësuara.iv Në fund të cekim se ekzistojnë edhe hulumtime tjera për faktet e ciklit ekonomik. rrogat. Variabla ekonomike është varibla kryesore në qoftë se ka tendencë të lëvizë para aktivitetit agregat ekonomik. Në makroekonominë moderne flitet për të ashtu quajturat fakte të stilizuara. . E para është drejtimi në të cilën lëvizën varibla makroekonomike në krahasim me drejtimin e aktivitetit agregat ekonomik. Ngjashëm me këtë. papunësia. Tendenca ku zvogëlimi i aktiviteteve ekonomike ndiqet nga zvogëlime të mëtutjeshme ndërsa zmadhimi i aktivitetit ekonomik ndiqet me zmadhime të mëtutjeshme quhet qëndrueshmëri. Me fjalë të tjera pikat e larme dhe të poshtme te variabla kryesore paraqiten më herët se të cikli ekonomik. si një nga problemet kyçe makroekonomike akoma ngelën temë aktuale. Papunësia do të zmadhohet mirëpo me një vonesë kohore. Kjo është kështu sepse në fillim të recesionit porositë zvogëlohen gradualisht. një pjesë e të punësuarve vazhdojnë të punojnë mirëpo me orar të shkurtuar të punës. 2. Variablat të cilat nuk tregojnë ndonjë mënyrë të zakonshme të sjelljes gjatë ciklit ekonomik quhen aciklike. kur do të fillojë ekspansioni ai zakonisht zgjat një periudhë të caktuar kohore. Variabla e cila lëviz në drejtim të kundërt nga aktiviteti agregat ekonomik është kundër ciklike. investimet. Tabela nr. Analizat ekonomike te këto hulumtime kanë qenë të ndryshme dhe pohimet e disa autorëve më vonë janë bërë problematike. konsumimi. Së fundi variabël e vonuar është ajo pikat e larme dhe të poshtme të së cilës paraqiten më vonë në krahasim me pikat e ciklit ekonomik.Sidoqoftë kur recesioni fillon atëherë ekonomia tenton kah mbajtja e kontrakcionit për një periudhë të caktuar kohore. Me fjalë të tjera ekziston një i ashtuquajtur “time-lag”. Gjatë analizës sonë të fakteve për ciklet ekonomike është me rëndësi të theksojmë dy karakteristika të sjelljes ciklike të variablave makroekonomike. Në vazhdim do ta japim shembullin nga hulumtimi i bërë në SHBA në lidhje me indikatorët e ciklit ekonomik i cili shpallet çdo muaj. vonesë në kohë në mes ndryshimeve në BPV dhe në papunësi. Kjo vetëm vërteton se problematika e ciklit ekonomik. Për shembull kur hulumtohet lëvizja e BPV-së reale dhe papunësisë gjatë një cikli ekonomik mund të vërehet se ndryshimit të autputit i paraprijnë ndryshimet e papunësisë. Gjegjësisht në kushte të recesionit rënia e BPV-së nuk ndiqet menjëherë nga zmadhimi i papunësisë. etj. produktiviteti etj) gjatë ciklit ekonomik. Karakteristika e dytë është koha e pikave të kthesës së variablave në krahasim me pikat e kthesës të ciklit ekonomik. Variabël e rastësishme është ajo variabël pikat e larme dhe të poshtme të së cilës paraqiten përafërsisht në kohë të njëjtë si edhe ato të ciklit ekonomik. 14. rezervat e mallrave të pa shitura zmadhohen gradualisht. Fakti që disa variabla ekonomike gjatë tërë kohës e udhëheqin ciklin ekonomik tregon se ata mundet të përdoren për parashikimin e drejtimit të ardhshëm të lëvizjes së ekonomisë. gjegjësisht gjatë ekspansionit dhe recesionit. Variabla ekonomike e cila lëviz në drejtim të njëjtë me aktivitetin agregat ekonomik (së larti gjatë ekspansionit dhe te poshtë gjatë recesionit) është pro ciklike. të cilat japin sqarim si është lëvizja e variablave të caktuara ekonomike (prodhimi.

4% kurse përqindja e papunësisë është rritur prej 4% në 9% dhe gjatë recesionit të viteve 19811982 BPV-ja është zvogëluar për 2. Cikli ekonomik deri në depresionin e madh. Intensiteti i recesioneve. Modifikimi i ciklit afarist të pasluftës. Pas dekadës në vitet 1920. i cili kontribuoi mjaft në zhvillimin e teorisë moderne të ciklit ekonomik.8% ndërsa përqindja e papunësisë është rritur prej 7 në 11%. Paraqitje historike e cikleve ekonomike. duke i . Kontrakcioni më i madh ekonomik në historinë e SHBA-ve ishte Depresioni i madh në vitin 1930. Në krahasim me rënien e BPV-së prej 30% dhe përqindjes së papunësisë prej 25% gjatë Depresionit të madh. Në periudhën prej pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore deri në fundin e viteve të gjashtëdhjeta ekonomitë e shteteve të zhvilluara lëviznin kah lartë dhe kjo konjukturë e volitshme goditej nga recesione afat shkurte. Që të shihet sa i ashpër ishte Depresioni i madh do ta krahasojmë me dy recesionet më të mëdha pas Luftës së Dytë Botërore. janë shumë jo-stabile në relacion me jo-afatgjatat(harxhueset) Harxhimet Të të harxhuarit prociklike koincidente Investime fikse prociklike koincidente Investime per banim prociklike udhëheqëse Investime në furnizime prociklike udhëheqëse Prokurime shtetërore prociklike Nuk eshte e percaktuar Investimi është më jo-stabil nga harxhimet Variable në tregun e fuqisë punëtore Punësimi prociklike koincidente Papunësia prociklike Nuk eshte e percaktuar Produktiviteti mesatar i fuqisë punëtore prociklike udhëheqëse Rroga reale prociklike Nuk eshte e percaktuar Oferta të parave dhe të inflacionit Masa e parave prociklike udhëheqëse Inflacioni prociklike udhëheqëse Variabli financiar Çmimet e letrave me vlerë prociklike udhëheqëse Shkallët nominale doganore prociklike udhëheqëse Shkallët nominale të kamatave aciklike Nuk eshte e percaktuar 3. Ekonomisti i famshëm Alvin Hansen. ka vërtetuar se në periudhën prej vitit 1795 deri në vitin 1937 në SHBA janë paraqitur 17 cikle më të mëdha të cilët mesatarisht kanë zgjatur 8.2 vite. gjegjësisht me recesionet e viteve 1973-1975 dhe 1981-1982. aktiviteti agregat ekonomik në gusht të vitit 1929 e arriti pikën më të lartë. duke i përfshirë këtu edhe ato që kishin fat të punojnë me orar të shkurtuar pune. gjatë recesionit të viteve 1973-1975 BPV-ja është zvogëluar për 3. Depresioni i madh ekonomik i viteve 1929-1933 në historinë e mënyrës kapitaliste të prodhimit do të mbahet mend për nga intensiteti dhe pasojat katastrofale që i shkaktoi. dy muaj para rënies së tregut letrave me vlerë në tetor të vitit 1929.Sjellje pro-ciklike e disa variablave në SHBA Varijable Kahja Tajmingu Prodhimtaria Prodhimtaria industriale prociklike koincidente Industritë e të mirave afat-gjate. Nga pika më e lartë në vitin 1929 deri në pikën më të ulët në vitin 1993 BPV-ja u zvogëlua përafërsisht për 30%. Gjatë kësaj periudhe përqindja e papunësisë është zmadhuar prej rreth 3% në përafërsisht 25%.

Paraqitja e stagflacionit me sa duket është modifikimi më i rëndësishëm i ciklit afarist të pas luftës. 3) nga shoku i parë deri në shokun e dytë të naftës. Mirëpo. Komponent e dytë e ciklit ekonomik është modeli për atë se si ekonomia reagon në goditjet e ndryshme. Për shembull mësimi i sjelljes ciklike të variablave kyçe makroekonomike u ndihmon parashikuesve në projektimin e drejtimit të ekonomisë. Marrë në përgjithësi teoritë për ciklet afariste kanë dy komponentë. Kjo ishte kështu sepse a) kërkesa në këto shtete mbahej në nivel më të lartë për shkak të akumulimit dhe anulimit gjatë luftës. 4) nga shoku i dytë i naftës deri në fillim të viteve të tetëdhjeta. e cila kryesisht u zhvillua në Evropë. ekonomistët i quajnë shoke. Recesionet në shtetet e Evropës Perëndimore ishin me intensitet më të vogël në krahasim me ato në SHBA. kohëzgjatja e ciklit ekonomik u përgjysmua nga 8 në 4 vjet. E para është përshkrim i llojeve të faktorëve që kanë efekte më të mëdha në ekonomi. nga viti 1960 deri në fund të viteve të tetëdhjeta. Pikat e modifikimit të ciklit ekonomik pas luftës janë: 1. c) për shkak të efekteve të shkaktuara nga integrimi i shteteve të Evropës Perëndimore në BEE. recesionet ishin relativisht të vogla duke i falënderuar efikasitetit të masave të intervenimit shtetëror në ekonomi të cilat ishin të natyrës kenziane. Kronistët e cikleve ekonomike kanë vërejtur se në shtetet anëtare të OECD-së. 3. ishte shumë më i dobët në krahasim me atë të periudhës para luftës. 2. por ata duan edhe të dinë pse ky cikël paraqitet. Transferimi i recesioneve gjegjësisht ekspansioneve nga shteti në shtet pas luftës bëhej shumë më shpejt për shkak të ndarjes ndërkombëtare të punës në kuadër të ekonomisë botërore. investimeve dhe punësimit. b) për shkak të ndihmës së madhe financiare të cilën SHBA-t i ja dhanë Evropës menjëherë pas luftës. 5) prej fillimit deri në fund të viteve të tetëdhjeta. zbulime të reja. Në literaturë kjo shpjegohet me . çrregullimet ekonomike në periudhën pas vitit 1970 janë të kushtëzuara edhe nga ndikimi i të ashtuquajturave shoku i parë dhe i dytë i naftës dhe shoku i kamatës. Këto ndryshime janë në aspekt të kohës së fillimit dhe mbarimit të ciklit ekonomik. Për shembull këshillat që makro ekonomistët ua japin kreatorëve të politikës ekonomike për atë si të reagojnë në kushte të recesionit varet nga ajo se çarë e ka shkaktuar recesionin. 5. për shembull lufta. në aspekt të kohëzgjatjes së fazave të tij themelore: recesionit dhe ekspansionit dhe në aspekt të intensitetit dhe pasojave ndaj faktorëve real: prodhimit.falënderuar masave kundër ciklike të intervenimit shtetëror në ekonomi. Zakonisht këto fuqi të cilat e godasin ekonominë. Prania në të njëjtën kohë e ngecjes ekonomike. Dëshira për ti kuptuar ciklet ekonomike nuk është vetëm një kuriozitet i zbrazët intelektual. makro ekonomistët nuk janë të interesuar vetëm me at që ndodhën gjatë ciklit afarist. 4. Modeli themelor i ciklit afarist – baraspesha makroekonomike Faktet që u prezantuan në këtë kapitull janë shumë të vyeshëm. praktikisht nga viti 1945 deri në vitin 1973. korrje e dobët dhe ndryshime në politikën qeveritare. janë paraqitur pesë cikle ekonomike: 1) nga mesi i viteve të gjashtëdhjeta deri në fund të gjashtëdhjetave. Njohja e fakteve të ciklit gjithashtu është shumë me rëndësi për personat afarist gjatë prurjes së vendimeve për investim dhe punësim por gjithashtu edhe për investitorët financiar të cilët orvaten të zgjedhin portofolin i cila do ti siguron të ardhura të nevojshme. Në mes dy shteteve por edhe në kuadër te një shteti nuk ekzistojnë dy cikle ekonomike të njëjta. 4. Siç cekëm fenomeni i cikleve ekonomike është mjaft i komplikuar. 2) nga fundi i gjashtëdhjetave deri në shokun e parë të naftës. inflacionit dhe papunësisë është dukuri e cila shkaktoi humbjen e reputacionit të kenzianistëve dhe depërtimin e monetarëve gjegjësisht neo-klasikëve. Në periudhën pas luftës.

Madhësia.2. Sipas këtij modeli niveli i çmimeve dhe sasia e prodhimit përshtaten për ta sjellë kërkesën agregate dhe ofertën agregate në baraspeshë. variabla e dytë është niveli i përgjithshëm i çmimeve e matur nëpërmjet deflatorit të BPV-së. Modeli i kërkesës dhe ofertës agregate është modeli të cilin e përdorin shumica e ekonomistëve për ti shpjeguar lëkundjet afat shkurte në aktivitetin ekonomik rreth trendit afatgjatë. Oferta agregate dhe kërkesa agregate . ky model shpjegon si komponentët e automobilit (gumat dhe amortizatorët) i dobësojnë apo i përforcojnë tronditjet e udhëtarëve. Lëkundjet në ekonomi si tërësi do ti analizojmë me modelin e kërkesës agregate dhe ofertës agregate i cili është ilustruar në fotografinë 14. Prandaj na nevojitet teoria makroekonomike. Ky model i lëkundjeve ekonomike afat shkurte bazohet në sjelljen e dy variablave: variabla e parë është prodhimi i të mirave dhe shërbimeve në ekonomi. Në abshisën horizontale ndodhet sasia e përgjithshme e te mirave dhe shërbimeve.14. sasia e kërkuar do të zvogëlohet sepse blerësit do ti përdorin të ardhurat për të blejtë mallra tjera në vend të atij malli. të cilën duhet ta sqarojë modeli ynë. Ta paramendojmë ekonominë si një automobil i cili lëvizën në një autostradë jo mirë të mirëmbajtur. Fotografia nr. e matën sasinë e përgjithshme të prodhuar në gjitha tregjet në ekonomi. e cila matet nëpërmjet BPV-së reale. Ky ndryshim mikroekonomik nga një treg në një tjetër nuk mund të ndodhë kur ekonominë e analizojmë si tërësi. Lakorja e kërkesës agregate e tregon sasinë e të mirave dhe shërbimeve të cilën amvisëritë. Në shikim të parë duket si e logjikshme që kërkesën agregate dhe ofertën agregate ta hulumtojmë vetëm si një version më të madh të modelit të kërkesës në treg dhe ofertës në treg të cilën e shpjeguam në pjesën e mikroekonomisë. ndërmarrjet dhe qeveria dëshirojnë ta blejnë për çdo nivel të çmimit. Në qoftë se rritet çmimi i mallit.2. Paramendoni goditjet si birra në rrugë. Qëllimi ynë i ardhshëm është zhvillimi i një teorie të tillë.lëvizjen e automobilit në autostradë. Megjithatë ky model ndryshon nga ai i mëparshmi. Në fakt bëhet fjalë për përdorimin e lakoreve të kërkesës agregate dhe ofertës agregate dhe arritjen e baraspeshës makroekonomike. Kur e shqyrtojmë kërkesën dhe ofertën të një tregu konkret sjellja e blerësit dhe shitësit varet nga aftësia e resurseve të lëvizin nga një treg në një tjetër.

Pse rënia e nivelit të çmimeve e zmadhon sasinë e kërkuar të të mirave dhe shërbimeve? Për tu përgjigjur duhet të rikujtojmë se BPV-ja (të cilën e emërtojmë me Y) është shumë e konsumimit privat (C). e ilustruar në fotografinë 14. Tre komponentët tjera – konsumimi privat. investimeve dhe neto eksportit. Lakorja e kërkesës agregate . Kjo tregon se kur faktorët tjerë janë të barabartë. investimeve (I). A) Drejtim rënës i lakores së kërkesës agregate.3.1. Siç tregon fotografia 14. Të gjitha këto komponentë kontribuojnë në kërkesën agregate të të mirave dhe shërbimeve. konsumimit publik (G) dhe neto eksportit (NX): Y = C+ I +G +NX.Çmimi Oferta Agregate Niveli i barazpeshimit të qmimit Kërkesa Agregate Barazpeshimi i Autputit Sasia 4. Lakorja e kërkesës agregate Lakorja e kërkesës agregate na tregon sasinë e të gjitha të mirave dhe shërbimeve e cila kërkohet në ekonomi për çdo nivel te çmimit. 14. Fotografia nr.3. Për momentin dot supozojmë se konsumimi publik është i fiksuar. investimet dhe neto eksporti varen nga kushtet ekonomike dhe konkretisht nga niveli i çmimeve.3 lakorja e kërkesës agregate ka drejtim rënës. rënia e nivelit të çmimeve në ekonomi (prej pikës P1 në P2) e zmadhon sasinë e kërkuar të të mirave dhe shërbimeve (nga Y1 në Y2). Prandaj për ta kuptuar drejtimin rënës të lakesës së kërkesës agregate patjetër është të dimë se si niveli i çmimeve ndikon në sasinë e të mirave dhe shërbimeve e cila kërkohet për shkak të konsumimit privat.

Niveli i çmimeve dhe investimeve (efekti i përqindjes së kamatës). Nga kjo mund të përfundojmë se niveli më i ulët i çmimeve e zvogëlon përqindjen e kamatës. Efekti i përqindjes së kamatës: Niveli më i ulët i çmimeve e zvogëlon përqindjen e kamatës ndërsa kjo e inkurajon harxhimin për investime. inkurajon konsumim më të madh të të mirave dhe prandaj e zmadhon sasinë e kërkuar të të mirave dhe shërbimeve. Në të dy rastet. Të flasim për parat që i keni në kuletë dhe në llogarinë tuaj bankare. Kur çmimet zvogëlohen këto para kanë vlerë më të madhe sepse me ato mundeni të blini më shumë të mira dhe shërbime. Niveli i çmimeve dhe neto eksporti (efekti i kursit të devizave). Për shembull me . kur familjet orvaten që një pjesë të parave ti kthejnë në mjete të cilat sjellin kamatë ata inkurajojnë rënie të përqindjes së kamatës. Për shembull një familje mundet ta shfrytëzon tepricën e parave të veta duke blejtë letra me vlerë apo mundet ti deponon në bankë ndërsa banka do ti shfrytëzon këto para për të aprovuar më shumë kredi.Qmimi Zvoglimi I nivelit të qmimit… Kërkesa Agregate Sasia …e rrit sasinë e kërkuar për shërbime dhe mallra Pse lakorja e kërkesës agregate ka drejtim rënës? Ekzistojnë tre ndikime: Efekti i pasurisë: Niveli më i ulët i çmimeve e zmadhon pasurinë reale. Rritja e konsumimit privat donë të thotë kërkesë më të madhe të të mirave dhe shërbimeve. Ndërsa përqindjet më të ulëta të kamatës e inkurajojnë marrjen e kredive nga ana e ndërmarrjeve te cilat duan të investojnë në fabrika dhe pajisje të re dhe nga ana e amvisërive të cilat duan të investojnë në shtëpi të reja. Vlera nominale e këtyre parave është fikse mirëpo vlera reale nuk është fikse. Efekti i kursit të devizave: Niveli më i ulët i çmimeve shkakton deprecesion të kursit të devizave ndërsa kjo e inkurajon harxhimin për neto eksport. Prandaj ulja e nivelit të çmimeve bën që konsumatorët të ndjehen më të pasur kurse kjo i inkurajon që të harxhojnë më shumë. Prandaj kur niveli i çmimeve zvogëlohet amvisëritë orvaten ta zvogëlojnë shumën e parave të cilën e ruajnë nëpërmjet dhënies borxh të një pjese. ndërsa kjo e inkurajon harxhimin për konsumimin privat. Sa më i ulët që është niveli i çmimeve aq më pak para u nevojiten amvisërive për ti blejtë të mirat dhe shërbimet që u nevojiten. Niveli i çmimeve dhe konsumimi privat (efekti i pasurisë). Prandaj disa nga investitorët vendas në kërkesë të të ardhurave më të mëdha investojnë jashtë shtetit. Siç pamë më lartë niveli më i ulët i çmimeve e zvogëlon përqindjen e kamatës në vend. Niveli i çmimeve është njëra nga përcaktimet për sasinë e kërkuar të parave.

ndonjë fond për investime të përbashkëta mund ti shet këto letra me vlerë me qëllim që të blen letra me vlerë jashtë shtetit. ndërsa ky deprecijim e stimulon neto eksportin e Maqedonisë dhe në këtë mënyrë e zmadhon sasinë e kërkuar të mallrave dhe shërbimeve. i cili është i barabartë më eksportin minus importin. kursi real i devizave deprecon. Zvogëlimi i konsumimit publik i mallrave dhe shërbimeve (zvogëlimi i harxhimeve për mbrojtje ose ndërtimin e autostradës) e lëviz lakoren e kërkesës agregate në të majtë. përveç kësaj. Zvogëlimi i konsumimit për neto eksport për nivelin e dhënë të çmimeve (recesion në shtetet tej oqeanike) e lëviz lakoren e kërkesës agregate në të majtë. Kur ndërmarrjet investojnë më pak për nivelin e dhënë të çmimeve (pesimizëm për të ardhmen. Për shkak se me çdo njësi të valutës vendore mund të blihen më pak njësi të valutave të huaja. lakorja e ofertës agregate kryesisht varet nga horizonti kohor i cili shqyrtohet. 4. rënie e bursës) lakorja e kërkesës agregate lëviz në të majtë. Kur konsumatorët harxhojnë më pak për nivelin e dhënë të çmimeve (zmadhimi i tatimeve. (3)Lëvizje të cilat janë rezultat i konsumimit publik: Rritja e konsumimit publik të mallrave dhe shërbimeve (harxhime më të mëdha për mbrojtje apo për ndërtimin e autostradës) e lëviz lakoren e kërkesës agregate në të djathtë. (2)Lëvizje të cilat janë rezultat i investimeve: Kur ndërmarrjet investojnë më shumë për nivelin e dhënë të çmimeve (optimizëm për të ardhmen. (4)Lëvizje të cilat janë rezultat i neto eksportit: Zmadhimi i konsumimit për neto eksport për nivelin e dhënë të çmimit (deprecijim i kursit të devizave) e lëviz lakoren e kërkesës agregate në të djathtë. Këto faktorë kategorizohen sipas asaj se në cilën komponent të konsumimit ndikojnë direkt. edhe shumë faktorë tjerë ndikojnë në sasinë e kërkuar të mallrave dhe shërbimeve. gjithashtu zmadhohet. Lakorja e ofertës agregate Lakorja e ofertës agregate na tregon sasinë e përgjithshme të mallrave dhe shërbimeve të cilën e prodhojnë dhe e shesin ndërmarrjet për çdo nivel të dhënë të çmimit. Prandaj kur ulja e nivelit të çmimeve në Maqedoni shkakton ulje të përqindjes së kamatës në Maqedoni. . Kur njeri nga këto faktorë ndryshon atëherë lakorja e kërkesës agregate do të lëvizë.zvogëlimin e përqindjes së kamatës të letrave qeveritare me vlerë. rritje e përqindjes së kamatës si rezultat i zvogëlimit të ofertës për para) e lëviz lakoren e kërkesës agregate në të djathtë. B) Lëvizje e lakores së kërkesës agregate. Kur ky fond orvatet ti transferon mjetet financiare jashtë vendit ai faktikisht e zmadhon ofertën e valutës vendore në tregun e devizave. Kjo rritje e ofertës shkakton depreciacion të valutës vendore në krahasim me valutat tjera. Neto eksporti.m. Për dallim nga lakorja e kërkesës agregate e cila çdo herë ka drejtim rënës. ndërsa në afat të shkurtë lakorja e ofertës agregatet ka drejtim zmadhues. d. Në afat të gjatë lakorja e ofertës është vertikale. për nivelin e dhënë të çmimeve. Këto faktorë janë paraqitur vijim: (1)Lëvizje të cilat janë rezultat i konsumimit: Kur konsumatorët harxhojnë më shumë për nivelin e dhënë të çmimeve (zvogëlim i tatimeve) lakorja e kërkesës agregate lëviz në të djathtë. Drejtimi rënës i lakores së kërkesës agregate tregon se rënia e nivelit të çmimeve e zmadhon sasinë e përgjithshme të mallrave dhe shërbimeve e cila kërkohet. Për ti kuptuar lëkundjet afat shkurte ekonomike dhe për të kuptuar si sjellja afat shkurte e ekonomisë dallon nga sjellja afat gjate është e nevojshme ta shqyrtojmë lakoren e ofertës agregate në afat të gjatë dhe lakoren e ofertës agregate në afat të shkurtë. Mirëpo.th mallrat e huaja bëhen më të shtrenjta nga ato të vendit. Pse mundet të lëvizë lakorja e kërkesës agregate? Ekzistojnë më shumë faktorë të cilët e lëvizin lakoren e kërkesës agregate.2. rënie e përqindjes së kamatës si rezultat i rritjes së ofertës për para) e lëviz lakoren e kërkesës agregate në të djathtë. Ky ndryshim i kursit real të devizave (çmimi real i të mirave vendore dhe të huaja) e zmadhon eksportin vendor të mallrave dhe shërbimeve dhe e zvogëlon importin vendor të mallrave dhe shërbimeve.

materiale dhe resurse tjera nga prodhimi i të mirave tjera. Për shkak se niveli i çmimeve nuk ndikon në këto përcaktime afat gjate të BPV-së reale. Lakorja e ofertës agregate në afat të gjatë është në përputhje më këtë ide sepse ajo implikon se sasia e prodhimtarisë (variabël reale) nuk varet nga niveli i çmimeve (variabël nominale). Kjo sasi e ofruar është fikse pavarësisht nga niveli i çmimeve. Çka e përcakton sasinë e ofruar të mallrave dhe shërbimeve në afat të gjatë? Në mënyrë indirekte i u përgjigjëm kësaj pyetje paraprakisht në këtë libër kur e analizonim procesin e zhvillimit ekonomi. Shkaku është se oferta e disa mallrave dhe shërbimeve varet nga çmimet relative çmimet e atyre mallrave dhe shërbimeve në krahasim me çmimet tjera në ekonomi. resurset natyrore dhe teknologjia në një ekonomi e përcaktojnë sasinë e ofruar të mallrave dhe shërbimeve. kapitali. 14. në afat të gjatë fuqia e punës. Ndoshta pyeteni pse lakoret e ofertës agregate për disa mallra dhe shërbime të caktuara kanë drejtim rritës kur lakorja e ofertës agregate në afat të gjatë është vertikale. Prandaj lakorja e ofertës agregate në afat të gjatë është vertikale. Teoria klasike makroekonomike bazohet në supozimet se variablat reale nuk varen nga variablat nominale. Në afat të gjatë prodhimi i mallrave dhe shërbimeve në ekonomi (BPV-a reale) nga oferta e punës.A) Oferta agregate në afat të gjatë. Shumica e ekonomistëve besojnë se ky princip funksionon mirë kur ekonomia hulumtohet një periudhë më të gjatë. C. lakorja e ofertës agregate në afat të gjatë është vertikale.4. etj. Lakorja e ofertës agregate në afat të gjatë Çmimi Oferta agregate afatgjate 1.4. Me fjalë të tjera. Fotografia nr 14. kapitalit dhe resurseve natyrore në ekonomi dhe nga teknologjia e cila shfrytëzohet për kthimin e këtyre faktorëve në mallra dhe shërbime. . siç është ilustruar në fotografinë nr. Për shembull kur rritet çmimi i të mirës A ofertuesit e asaj të mire e rrisin prodhimtarinë duke marrë fuqi punëtore.Ndryshim i nivelit të çmimit … 2…. por jo edhe kur hulumtohen ndryshimet në periudhë një vjeçare. e mira B.nuk ndikon nw sasin e ofruar tw mallrave nw periudha afatgjate Shkalla e prodhimit natyror Sasia Lakorja vertikale e ofertës agregate në afat të gjatë në fakt është aplikim praktik i dikotomisë klasike dhe neutralitetit monetar. Prodhimtaria e përgjithshme e të mirave dhe shërbimeve në ekonomi është e kufizuar nga fuqia punëtore.

Pasi që prodhimtaria në modelin klasik varet nga fuqia punëtore. lëvizjet e lakores së ofertës agregate në afat të gjatë mundemi ti kategorizojmë sipas këtyre llojeve të lëvizjeve. resurset natyrore dhe teknologjia. ndërsa kur niveli i çmimeve do të bie nën at që është pritë atëherë prodhimtaria bie nën nivelin natyror. Pozita e lakores së ofertës agregate na afat të gjatë e tregon sasinë e të mirave dhe shërbimeve që është parashikuar nga ana e teorisë klasike makroekonomike. Siç konstatuam më herët lakorja e ofertës agregate afat gjate është vertikale. çka e shkakton këtë lidhje pozitive mes nivelit të çmimeve dhe nivelit të prodhimtarisë? Makro ekonomistët propozojnë tre teori për drejtimin rritës të lakores së ofertës agregate afat shkurte. kapitali. B) Lëvizja e lakores së ofertës agregate në afat të gjatë. siç është ilustruar në fotografinë 14. Zbulimi i ndonjë xeheje të re e lëviz lakoren e ofertës agregate afat gjate në të djathtë. Prandaj kur gjithë çmimet në ekonomi rriten bashkërisht nuk ndryshohet sasia e përgjithshme e ofruar e të mirave dhe shërbimeve. Lëvizje të cilat janë rezultat i resurseve natyrore. Si rezultat i kësaj lakorja e ofertës agregate në afat të gjatë do të lëvizë në të djathtë. Që të më preciz edhe do ta quajmë përqindja natyrore e prodhimtarisë sepse kjo tregon çka prodhon ekonomia kur papunësia është në përqindjen e saj natyrore apo normale. xehet dhe klima. Kur niveli i çmimeve do të rritet mbi nivelin e pritur prodhimtaria zmadhohet mbi nivelin natyror.5. Mirëpo nëse shumë punëtorë e lëshojnë vendlindjen dhe shkon jashtë atëherë lakorja e ofertës agregate në afat të gjatë do të lëviz në të majtë.kapitali. Mirëpo nëse zvogëlimi i fondit kapital në ekonomi e zvogëlon produktivitetin atëherë edhe sasia e ofruar e të mirave dhe shërbimeve do të zvogëlohet duke e lëvizur lakoren e ofertës agregate në afat të gjatë në të majtë. . Përqindja natyrore e prodhimtarisë është niveli i prodhimtarisë ku synon ekonomia në afat të gjatë. Prandaj lakorja e ofertës agregate afat gjate lëviz në të djathtë. E kundërta nga kjo në afat të shkurtë lakorja e ofertës agregate ka drejtim rritës . Rritja e fondit kapital në ekonomi e zmadhon produktivitetin me çka rritet edhe sasia e ofruar e të mirave dhe shërbimeve. Lëvizje të cilat janë rezultat i fuqisë punëtore. Niveli i prodhimtarisë ndonjëherë emërtohet edhe si prodhimtari potenciale apo prodhimtari në kushte të punësisë së plotë. Për shembull shpikja e kompjuterit na ka mundësuar të prodhojmë më shumë të mira dhe shërbime me nivelin e dhënë të fuqisë punëtore. V) Oferta agregate afat shkurte Tani vijmë deri te dallimi kyç mes ekonomisë në afat të shkurtë dhe afat të gjatë: sjellja e ofertës agregate. Lëvizje të cilat janë rezultat i teknologjisë. Prodhimtaria në ekonomi varet nga resurset e saj natyrore të cilat janë toka. Sipas këtyre teorive një papërsosuri e caktuar e tregut shkakton që ekonomia e ofertës të sillet ndryshe në afat të shkurtë dhe ndryshe në afat të gjatë. resurset natyrore dhe teknologjia. Lëvizje të cilat janë rezultat i kapitalit. Kjo tregon se në periudhë prej një deri dy vjet rritja e nivelit të përgjithshëm të çmimeve në ekonomi do ta zmadhon sasinë e ofruar të të mirave dhe shërbimeve ndërsa zvogëlimi i nivelit të çmimeve do ta zvogëlon sasinë e ofruar të të mirave dhe shërbimeve. Paramendoni se në një ekonomi ekziston rritje e imigrimit jashtë vendit. Edhe pse këto teori dallojnë ata kanë ide të përbashkët themelore: Sasia e ofruar e prodhimtarisë dallon nga niveli i saj natyror ose afat gjatë atëherë kur niveli i çmimeve dallon nga niveli i çmimeve të cilën e kanë pritur njerëzit. Për shkak se numri i të punësuarve do të rritet sasia e ofruar e të mirave dhe shërbimeve do të rritet. Shkaku më i rëndësishëm pse ekonomia sot prodhon më shumë se sa ka prodhuar një gjeneratë më herët është zhvillimi i teknologjisë. Si rezultat i kësaj lakorja e ofertës agregate në afat të gjatë lëviz në të djathtë. çdo ndryshim në ekonomi i cila shkakton ndryshime në përqindjen natyrore të prodhimtarisë e lëvizë lakoren e ofertës agregate në afat të gjatë. Ndryshimi i klimës e cila është jo e volitshme për bujqësinë e lëviz lakoren agregate afat gjate në të majtë. kapital dhe resurse natyrore.

5. Lakorja e ofertës agregate afatshkurte Çmimi Oferta agregate afatshkurtër 1. Në qoftë se niveli i çmimeve P zvogëlohet nën nivelin e parashikuar. Teoria e rrogave të “ngadalshme”. Adaptimi i ngadalshëm i rrogave nominale varet edhe nga marrëveshjet afat gjate mes të punësuarve dhe ndërmarrjeve të cilët i fiksojnë rrogat nominale.e zvoglon sasinë e ofruar të mallrave Sasia Teoria e perceptimeve të gabuara. Pasi që rrogat përbëjnë një pjesë të madhe të harxhimeve prodhuese të ndërmarrjes. Sqarimi i dytë për drejtimin rritës të lakores së ofertës agregate afat shkurte është teoria e rrogave të “ngadalshme”. Si rezultat i këtyre perceptimeve të gabuara afat shkurte ofertuesit reagojnë në ndryshimet e çmimeve dhe për shkak të këtyre reaksioneve lakorja e ofertës agregate afat shkurte ka drejtim rritës. atëherë rroga më e lartë reale do ti zmadhojë harxhimet reale të ndërmarrjes. Ndërmarrja reagon në këto . Gjegjësisht niveli më i ulët i çmimeve shkakton perceptime të gabuara për çmimet relative ndërsa këto perceptime të gabuara i shkaktojnë që ofertuesit të reagojnë nëpërmjet zvogëlimit të sasisë të të mirave dhe shërbimeve të cilat i ofrojnë. ndërsa rroga nominale ngelën në nivelin W atëherë rroga reale W/P do të zmadhohet mbi nivelin të cilën ndërmarrja ka planifikuar ta paguan. Sipas kësaj teorie lakorja e ofertës agregate afat shkurte ka drejtim rritës për shkak se rrogat nominale në afat të shkurtë adaptohen ngadalë. Që ta shohim cila është rëndësia e rrogave të “ngadalshme” nominale për ofertën agregate të paramendojmë se një ndërmarrje paraprakisht është marrë vesh me të punësuarit tu paguan rrogë të caktuar nominale në bazë të nivelit të ardhshëm të çmimeve. Për shembull punëtorët mund ta vërejnë zvogëlimin e rrogave të tyre nominale para se ta vërejnë rënien e çmimeve të të mirave të cilat i blejnë. ndonjëherë edhe në periudhë tre vjeçare.Fotografia 14. Kur ofertuesit do të shohin se çmimet e prodhimeve të veta zvogëlohen ata mundet të besojnë se janë zvogëluar çmimet e tyre reale . zvoglimi I nivelit të çmimit… 2…. Sipas kësaj teorie ndryshimet e çmimeve në nivelin e përgjithshëm përkohësisht mund ti detyrojnë ofertuesit të sjellin vendim të gabuar për atë se çka ndodhë në tregjet individuale ku ata i shesin prodhimet e veta. Kështu që ata mund të vijnë në përfundim se rroga për punën e tyre përkohësisht është e ulët dhe do ta zvogëlojnë sasinë e punës të cilën ata e ofrojnë. Njëra nga teoritë e lakores së ofertës agregate afat shkurte është teoria e perceptimeve të gabuara. Përveç kësaj ky adaptim i ngadalshëm mund të vjen edhe nga normat sociale të cilat ndikojnë në përcaktimin e rrogave dhe të cilat ndryshojnë shumë ngadalë më kalimin e kohës. Që të shohim si funksionon kjo në praktikë do të supozojmë se niveli i përgjithshëm i çmimeve është nën nivelin të cilën e kanë pritur njerëzit.

Lëvizjet të cilat janë rezultat i fuqisë së punës: Rritja e sasisë së fuqisë punëtore (ndoshta për shkak të rënies së përqindjes natyrore të papunësisë) e lëviz lakoren e ofertës agregate në të djathtë. Me fjalë të tjera për shkak se çmimet nuk adaptohen menjëherë në ndryshimet e shkaktuara. Lëvizje të cilat janë rezultat i nivelit të pritur të çmimeve: Zvogëlimi i nivelit të pritur të çmimeve e lëviz lakoren e ofertës agregate afat shkurte në të djathtë. niveli më i ulët i çmimeve bën që punësimi dhe prodhimtaria të jenë më pak fitimprurëse. Lakorja e ofertës agregate afat shkurte e tregon sasinë e të mirave dhe shërbimeve e cila është ofruar në afat të shkurtë në nivelin e dhënë të çmimeve. Kjo teori potencon se çmimet e disa të mirave dhe shërbimeve gjithashtu adaptohen ngadalë si pasojë e ndryshimeve ekonomike. rënia e papritur e çmimeve shkakton që disa ndërmarrje të kenë çmime që janë më të larta se sa duhet. Këtë lakore mundemi ta paramendojmë si lakore e cila është e ngjashme me lakoren e ofertës agregate në afat të gjatë. Zvogëlimi i kapitalit fizik apo njerëzor e lëviz lakoren e ofertës agregate në të majtë. Rritja e nivelit të pritur të çmimeve e lëviz lakoren e ofertës agregate afat shkurte në të majtë. Teoria e çmimeve të “ngadalshme”. G) Lëvizja e lakores së ofertës agregate afat shkurte. rrogat e “ngadalshme” dhe çmimet e “ngadalshme”. Për shkak se këto ndërmarrje që ngelin mbas kanë çmime shumë të larta.harxhime më të larta ashtu që punëson më pak fuqi punëtore dhe prodhon sasi më të vogël të të mirave dhe shërbimeve. Zvogëlimi i sasisë së fuqisë punëtore (ndoshta për shkak të rritjes së përqindjes natyrore të papunësisë) e lëviz lakoren e ofertës agregate në të majtë. Zvogëlimi i teknologjisë (ndoshta për shkak të ndonjë vendimi shtetëror) e lëviz ofertën agregate afat shkurte në të majtë. Me qëllim që ti shohim ndikimet e çmimeve të “ngadalshme” ndaj ofertës agregate do të supozojmë se çdo ndërmarrje në ekonomi i lajmëron çmimet e veta paraprakisht në bazë të kushteve ekonomike për të cilat ajo mendon se do të mbisundojnë. Ekziston edhe sqarim i tretë për lakoren e ofertës agregate afat shkurte e cila quhet teoria e çmimeve të “ngadalshme”. Për shkak të këtyre harxhimeve çmimet njëlloj si edhe rrogat mund të ndryshojnë ngadalë në afat të shkurtë. Lëvizje të cilat janë rezultat i resurseve natyrore: Zmadhimi i resurseve natyrore e lëviz lakoren e ofertës agregate në të djathtë. Lëvizje të cilat janë rezultat i teknologjisë: Zhvillimi i teknologjisë e lëviz lakoren e ofertës agregate afat shkurte në të djathtë. Prandaj kur mendojmë për atë se çka mund ta lëviz lakoren e ofertës agregate afat shkurte duhet ti shqyrtojmë të gjitha ato variabile të cilat e lëvizin lakoren e ofertës agregate në afat të gjatë plus edhe një variabilë të re – niveli i pritur i çmimeve – i cili ndikon në perceptimet e gabuara. Këto çmime më të larta e zvogëlojnë shitjen dhe i detyrojnë ndërmarrjet që ta zvogëlojnë sasinë e të mirave dhe shërbimeve të cilën e prodhojnë. mirëpo e cila ka drejtim rritës për shkak të pranisë së tre teorive të ndikimit të cekura më lartë. Lëvizje të cilat janë rezultat i kapitalit: Rritja e kapitalit fizik apo kapitali njerëzor e lëviz lakoren e ofertës agregate në të djathtë. Ky adaptim i ngadalshëm i çmimeve pjesërisht shkaktohet edhe për shkak të ekzistimit të harxhimeve për adaptimin e çmimeve. Edhe pse disa ndërmarrje menjëherë i ulin çmimet e veta si kundër përgjigje e ndryshimeve në kushtet ekonomike. ndërmarrjet tjera dëshirojnë që ti ikin meny harxhimeve prandaj përkohësisht mund të ngelin mbas. Këto harxhime quhen meny harxhime. Zvogëlimi i resurseve natyrore e lëviz lakoren e ofertës agregate në të majtë. Këto meny harxhime përbëhen nga harxhimet për botimin dhe shpërndarjen e katalogëve dhe prej kohës që është e nevojshme për tu mënjanuar tiketat e çmimeve. Pastaj. Me fjalë tjera për shkak se rrogat nuk adaptohen menjëherë me nivelin e çmimeve. shitja e tyre zvogëlohet. Shitja e zvogëluar më tutje i detyron këto ndërmarrje që ta zvogëlojnë prodhimtarinë dhe numrin e të punësuarve. pasi që çmimet të shpallen në ekonomi ndodh një recesion i papritur i ofertës së parave e cila në afat të gjatë e zvogëlon nivelin e përgjithshëm të çmimeve. ndërsa kjo i inkurajon ndërmarrjet ta zvogëlojnë sasinë e të mirave dhe shërbimeve që i prodhojnë. .

rrogat dhe çmimet patjetër të jenë të adaptuara ashtu që prerja e kërkesës agregate me ofertën agregate afat shkurte duhet të përputhet me prerjen e kërkesës agregate me ofertën agregate afat gjate.3.4. rrogat dhe çmimet janë plotësisht të adaptuara ndaj kësaj baraspeshe afat gjate. Për këtë pikë.6. ndodhitë në lidhje me lëvizjet e ofertës agregate kanë dy ndikime: Lëvizjet e ofertës agregate mund të shkaktojnë stagflacion – kombinim i recesionit (rënia e prodhimtarisë) dhe inflacionit (rritja e çmimeve). e cila në fotografi është ilustruar me pikën A. Po ashtu. Baraspesha afat gjate makroekonomike Tani mundemi ta tregojmë baraspeshën afatgjate. Kjo na tregon se ku ekonomia ndodhet në baraspeshën e saj afatgjate perceptimet. Fotografia 14.6. prodhimtaria ndodhet në nivelin e saj natyror. Lëvizja e kërkesës agregate dhe oferta agregate mund të shkaktojnë lëkundje ekonomike në ekonomi. Kreatorët e politikës ekonomike të cilët mund të ndikojnë në kërkesën agregate nuk munden që njëkohësisht ti neutralizojnë këto dy efekte negative. Lakorja e ofertës agregate në afat të shkurtë gjithashtu kalon nëpërmjet kësaj pika duke na treguar se perceptimet. Baraspesha afat gjate e ekonomisë Çmimi Oferta agregate afatgjate Oferta agregate afatshkurtër Niveli I barpeshimit të çmimit Kërkesa Agregate Shkalla e prodhimit natyror Sasia Kreu 15 . ndodhitë në lidhje me lëvizjet e kërkesës agregate na mësojnë dy gjëra: Në afat të shkurtë lëvizjet e kërkesë agregate shkaktojnë lëkundje në prodhimin e të mirave dhe shërbimeve në ekonomi. Fotografia nr 14. Prodhimtaria e baraspeshuar dhe niveli i çmimeve janë të përcaktuara nga prerja e lakores së ofertës agregate dhe lakores së kërkesës agregate në afat të gjatë. tregon një ekonomi e cila ndodhet në baraspeshë afat gjate. Në afat të gjatë lëvizjet e kërkesës agregate ndikon në nivelin e përgjithshëm të çmimeve por nuk ndikojnë në prodhimtari. Pra.

KONSUMIMI, KURSIMI DHE INVESTIMET 1. Konsumimi, kursimi dhe investimet Në këtë kapitull do të ndalemi në faktorët të cilët ndikojnë në kërkesën e përgjithshme të mallrave dhe shërbimeve në ekonominë e përgjithshme. Me fjalë të tjera kalojmë prej asaj që e mësuam për at se sa është prodhuar në ekonomi kah mësimi i asaj se si kjo prodhimtari përdoret. Të rikujtohemi në kapitullin ku flisnim për matjen e BPV-së, ku definuam se kërkesa agregate (harxhimi) në ekonomi përbëhet nga katër komponentë: 1) kërkesa për mallra dhe shërbime nga amvisëritë (konsumimi), 2) kërkesa për të mira të reja kapitale nga ndërmarrjet (investime) 3) blerja e mallrave dhe shërbimeve nga ana e shtetit, 4) neto kërkesa për mallrat vendore nga ana e të huajve (neto eksporti). Duke ditur se niveli i shitblerjeve nga ana e shteti është kryesisht e përcaktuar nga procesi politik, analiza makroekonomike këtë komponent të konsumimit e trajton si të dhënë. Në këtë kapitull gjithashtu do të supozojmë se ekonomia është e mbyllur, gjegjësisht neto eksporti është i barabartë me zero (supozimin për ekonomi të mbyllur do ta lejmë në kapitullin ku dot flasim për ekonominë ndërkombëtare. Sipas kësaj ngelin 2 komponentë kryesor të harxhimit – konsumimi dhe investimet – për të cilat do të flasim në këtë kapitull. Në procesin e prurjes së shumë vendimeve ekonomike duke i përfshirë këtu edhe ato për të cilët flitet në këtë kapitull, njerëzit duhet të bëjnë ndërrim në mes të sotmes dhe ardhmërisë. Për shembull amvisëria në procesin e prurjes së vendimeve sa të harxhon dhe sa të kursen patjetër e ka ti matën përfitimet e të harxhuarit më tepër sot përkundër përfitimeve ti ruan një pjesë të të ardhurave si kursim për të ardhmen. Ngjashëm si kjo gjatë prurjes së vendimit sa të investon, menaxheri i ndërmarrjes e ka patjetër të vlerëson sa të harxhon sot për ta zmadhuar kapacitetin e ndërmarrjes në një, pesë apo edhe njëzet vitet e ardhshme. Kur e bëjnë këtë ndërrim, amvisëritë apo ndërmarrjet duhet ti kenë parasysh parashikimet e tyre për ardhmërinë e ekonomisë, duke i përfshirë këtu edhe parashikimet e politikës qeveritare. Shkaku pse duhet të mësohet konsumimi është sepse vendimi i individit apo i amvisërive për atë sa të harxhojnë është i lidhur ngushtë me një vendim tjetër të rëndësishëm ekonomik, vendimi sa të kursehet. Për një nivel të caktuar të të ardhurave, vendimi sa të harxhohet dhe sa të kursehet është një vendim i njëjtë. Sepse vendimet sa të harxhohet dhe sa të kursehet janë si dy anët e një paraje. Në tekstin në vijim këto dy vendime do të analizohen bashkërisht. Për perspektivën makroekonomike me rëndësi janë konsumimet dhe kursimet agregate apo nacionale. Duke marrë parasysh se ekonomia e mbyllur nuk është e kyçur në tregtinë ndërkombëtare, importi dhe eksporti janë zero. Prandaj neto eksporti (NX) është zero. Në këtë rast kemi: Y = C + I +G Ky barazim tregon se BPV-ja është shumë e konsumimit personal, investimeve dhe konsumimit publik. çdo njësi e shitur në ekonominë e mbyllur harxhohet, investohet apo blihet nga ana e qeverisë. Për ta parë rëndësinë e këtij barazimi në analizën e tregjeve financiare do ta anulojmë C dhe G nga të dy anët e barazimit. Tani kemi: Y-C-G=I

Në anën e majtë të barazimit (Y-C-G) janë të ardhurat e përgjithshme në ekonomi i cili ngelën pas pagesës së konsumimit individual dhe publik. Kjo shumë quhet kursim nacional (të ardhurat e përgjithshme në ekonomi të cilat ngelin pas pagesës për konsumimin individual dhe publik), ose vetëm kursim dhe shënohet me S. Nëse tani S e zëvendësojmë me Y-C-G atëherë do të fitojmë: S=I Ky barazim na tregon se kursimi është i barabartë me investime, gjegjësisht për ekonominë në përgjithësi kursimi patjetër të jetë i barabartë me investimet. Për ta kuptuar rëndësinë e kursimit nacional duhet ta përpunojmë barazimin e më lartë. Të supozojmë se T-ja është shuma të cilën qeveria e mbledh nga amvisëritë në formë të tatimeve minus shumën të cilën ua paguan amvisërive në formë të pagesave me transfero ( për shembull sigurimi social dhe mbrojtja sociale). Tani mundemi kursimin nacional ta paraqesim në dy mënyra: S=Y-C-G apo, S = (Y - T - C) + (T - G). Këto barazime janë të njëjtë sepse dy T në barazimin e dytë anulohen. Mirëpo, këto barazime ofrojnë mënyra të ndryshme të të menduarit për kursin nacional. Më saktësisht barazimi i dytë e ndanë kursimin nacional në dy pjesë: kursim privat (Y-T-C) dhe kursim publik (T-G). Ti shqyrtojmë tani të dy llojet e kursimeve. Kursimi privat është shuma e të ardhurave që u ngelën amvisërive pas pagesës së tatimeve dhe pagesës së konsumimit. Më saktësisht pasi që amvisëritë realizojnë të ardhura Y, paguajnë tatime T dhe harxhojnë C për konsumim individual, atëherë kursimi privat është Y-T-C. Kursimi publik është shuma e të ardhurave nga tatimet të cilat i ngelin qeverisë pas pagesës së konsumimit të vetë. Qeveria merr T në formë të të ardhurave tatimore dhe harxhon G për të mira dhe shërbime. Nëse T e tejkalon G atëherë qeveria realizon suficit buxhetor sepse fiton më tepër para se sa harxhon. Suficiti T-G në fakt është kursimi publik. Nëse qeveria harxhon më shumë se sa mbledhin tatime atëherë G është më e madhe se T. Në këtë rast qeveria realizon deficit buxhetor , ndërsa kursimi publik T-G është numër negativ. 2. Kursimi si kategori ekonomike Këtu do të ndalemi në analizën e sektorit më të rëndësishëm të ekonomisë – sektorin e amvisërive. Në mes kategorive të ardhura, konsumim dhe kursim ekziston lidhje e ndërsjellë. Ata janë të lidhura ngushtë mes veti dhe varen njëra nga tjetra. Më lartë mësuam se amvisëritë fitojnë ta ardhura (rroga, kamata, profit dhe renta) në bazë të pronësisë të faktorëve të prodhimit. Të ardhurat me të cilat disponojnë amvisëritë përbëhen nga të ardhurat e fituara nga pronësia e faktorëve të prodhimit (fuqi punuese, kapital dhe sipërmarrësi) i zmadhuar për transferimet e fituara nga shteti (transferime sociale nga buxheti) dhe të zvogëluara për tatimet në formë të tatimeve të drejtpërdrejta në buxhetin shtetëror. Të ardhurat e fituara në këtë mënyrë amvisëritë munden ti përdorin për dy qëllime: 1) konsumim dhe 2) kursim.

Konsumimi është ajo pjesë e të ardhurave të cilën amvisëritë e përdorin për blerjen e llojeve të ndryshme të të mirave dhe shërbimeve (ushqim, veshmbathje, banesa, shërbime shëndetësore, rekreacion, etj.) me qëllim që ti kënaqin nevojat e veta. Kursimi është ajo pjesë e të ardhurave i cili nuk është harxhuar. Gjegjësisht: Kursimi = të ardhurat - konsumimi. Amvisëritë, në mënyrë të veçantë ato me të ardhura më të mëdha nuk i shfrytëzojnë të gjitha të ardhurat për konsumim. Një pjesë ngelën pa u përdorë dhe për këtë pjesë themi se e kanë kursyer. Në këtë kuptim kursimi faktikisht është një lloj konsumimi i anuluar. Pra pjesë e të ardhurave të cilat do të shfrytëzohen jo në moment por në të ardhmen. Në tabelën nr.15.1 janë prezantuar të dhëna hipotetike, nga të cilat do të sjellim disa përfundime. Tabela nr.15.1. Konsumimi dhe kursimi i amvisërive me të ardhura të ndryshme Amvisëri Të hyra dispozicion në Neto kursim(+) Kursim negative (-) -110 0 +150 +400 +760 +1.170 +1640 24.100 25.000 25.850 26.600 27.240 27.830 28.360 Harxhimet

A B C D E F G

24.000 25.000 26.000 27.000 28.000 29.000 30.000

Nga tabela mund të vërejmë se disa amvisëri harxhojnë më shumë se të ardhurat që i kanë (kursim negativ – 110), ka edhe amvisëri me baraspeshë, barazi mes të ardhurave dhe konsumimit (kursimi është në zonën zero, pikën zero) dhe në fund ka amvisëri me kursim pozitiv, ku të ardhurat janë më të mëdha se konsumimi. Nga tabela mund të bien disa përfundime relevante: Amvisëritë e varfra jo që nuk munden të kursejnë por shpesh herë hyjnë në zonën e kursimit negativ, ata duhet të marrin borxh për ta siguruar ekzistencën e vet; Në pikën ku barazohen të ardhurat me konsumimin, kursimi është zero; Me rritjen e të ardhurave të amvisërive rritet edhe mundësia e amvisërive që njëkohësisht më shumë edhe të harxhojnë edhe të kursejnë; Është evidente se të ardhurat janë përcaktimet themelore të konsumimit dhe kursimit. Fjalët kursim dhe investim ndonjëherë mund të jenë konfuze. Shumica e njerëzve i përdorin këto fjalë në jetën e përditshme dhe ndonjëherë i përdorin si të njëjta. Për dallim nga këto, makro ekonomistët, të cilët i përpilojnë llogaritë nacionale, këto fjalë i shfrytëzojnë me vëmendje dhe bëjnë dallim mes të njëjtave.

për investime bëhet fjalë kur blihet kapital i ri.1. Ti shohim këto relacione nëpërmjet shembullit me nivele të ndryshme të të ardhurave. Tani na intereson cilën pjesë të këtij zmadhimi të të ardhurave prej 1. Sipas kësaj Prirja margjinale për kursim është 0. Sipas kësaj logjike mund të definohet dhe prirja margjinale për kursim: Prirja margjinale për kursim (Marginal Propensity to Save – MPS) e tregon shumën plotësuese për kursim e cila del nga çdo njësi plotësuese e të ardhurave të realizuara.000 dollarë dhe janë më të mëdha për 1.Të shohim tani një shembull. duke i falënderuar faktit se amvisëria D ka fituar 1.850 = 750). Për ta njehsuar prirjen margjinale për konsumim dhe prirjen margjinale për kursim duhet ta caktojmë cilën pjesë nga këto 1. Pasi që pjesa e pa harxhuar e të ardhurave është kursim. Thënë më konkretisht Prirja margjinale për konsumim na tregon se cilën pjesë nga të ardhurat plotësuese individi apo amvisëria do ta përdorin për konsumim. Kalkulimet e njëjta mund të bëhen edhe për familjet tjera. kjo mundet mos vlen kur bëhet fjalë për çdo amvisëri individuale apo ndërmarrje. 3.850 dollarë dhe kursen 150 dollarë. të themi mes amvisërive C dhe D. Me gjuhën e makroekonomisë. si për shembull pajisje apo objekte ndërtimore. Njehsimin e bëjmë në bazë të të dhënave që i kemi në tabelë. Prirja margjinale për kursim dhe konsumim Prirja margjinale për konsumim (MPC) e tregon shumën plotësuese të konsumimit e cila del nga çdo njësi plotësuese e të ardhurave. Nga kjo që u tha më lartë rrjedhë një përfundim mjaft relevant: shuma e koeficientit të prirjes margjinale për konsumim dhe prirjes margjinale për kursim gjithmonë është i barabartë me një. Pasi që të ardhurat e individit e tejkalojnë konsumimin e tij. kjo amvisëri do ti përdorën për konsumim plotësues dhe cilën pjesë për kursim plotësues. Kur individi huazohet në bankë për të ndërtuar një shtëpi të re ai kontribuon në investimet nacionale. Të ardhurat të cilat i ka në diskonim amvisëria D janë 27. gjegjësisht: MPC + MPS = 1 Nga kjo del se: MPS = 1 . mirëpo makro ekonomistët këtë mënyrë të individit do ta quajnë kursim dhe jo investim.000 dollarët të ardhura të realizuara në amvisërinë D. Prirja margjinale për kursim na tregon se cilën pjesë të të ardhurave plotësuese individi apo amvisëria do ta kursejnë. Të supozojmë se individi fiton më shumë se sa harxhon dhe pjesën e pa harxhuar të të ardhurave e investon në bankë ose e shfrytëzon për të blejtë letra me vlerë apo aksione të ndonjë korporate. Kursimi i individit mund të jetë më i madh se sa investimet e tij dhe këtë tepricë ai mundet ta investon në bankë. Në bazë të këtyre definicioneve nuk është rëndë që ti analizojmë këto dy kategori (MPC.600 .000 dollarë amvisëritë do ta përdorin për konsumim plotësues dhe cilën pjesë do ta kursejnë.35. konsumimi i amvisërisë D është më i madh nga konsumimi i amvisërisë C për 750 dollarë (26. Kjo do të thotë se amvisëria D nga 1. ai kontribuon në kursimin nacional. Individi ndoshta mendon se i “investon” paratë e tij.000 dollarë realizon konsumim prej 25. Kursimi i individit mund të jetë më i vogël se investimet e tij dhe ai mundet ta plotësojë këtë mungesë duke u huazuar në bankë. MPS) nëpërmjet shembullit me shtatë amvisëritë të paraqitura në tabelën 15.MPC . Pra. Bankat dhe institucionet tjera financiare i bëjnë të mundshme dallimet individuale mes kursimit dhe investimeve duke mundësuar që me kursimin e një personi ti financojnë investimet e një personi tjetër.000 dollarët plotësuese të të ardhurave 750 dollarë i ka përdorur për konsumim plotësues ndërsa 250 dollarë i ka përdorur për kursim plotësues. të ardhurat e çdo amvisërie së ardhshme zmadhohen për 1.000 dollarë.000 dollarë. Kolona e parë e tabelës tregon se si siç lëvizim prej amvisërisë A kah amvisëria G.2. Amvisëria C me të ardhura prej 26. Edhe pse barazimi S=I tregon se kursimi dhe investimet janë të barabarta për ekonominë si tërësi.000 dollarë më shumë të ardhura.

Kejnzi ka vërtetuar se me rritjen e të ardhurave rritet edhe efikasiteti margjinal i kapitalit. Duke e ditur se ai për kursimin e vet fiton përqindje të kamatës reale r. Në bazë të kësaj Kejnzi vjen deri në dy përfundime të rëndësishme: 1) Prirja margjinale për konsumim është më e madhe te klasat më të varfra të popullatës sepse pjesën më të madhe të të ardhurave ata i shfrytëzojnë për ta siguruar ekzistencën e duhur. Vendimi për harxhim dhe kursim Hulumtimet për atë se si sillen vendimet për konsumim dhe kursim në nivel individual do të ndihmojnë që më mirë ti identifikojmë faktorët të cilët ndikojnë në konsumimin dhe kursimin në nivel nacional. njerëzit duhet të bëjnë mënjanim të se sotmes me të ardhmen. gjegjësisht menaxheri i ndërmarrjes duhet patjetër të vendosë sa të harxhon sot me qëllim që ta zmadhoj kapacitetin e ndërmarrjes në një. Të fillojmë nga një individ (do ta quajmë NN) i cili fiton 20. Për shembull amvisëria gjatë procesit të prurjes së vendimit sa të harxhon dhe sa të kursen duhet patjetër ti masë përfitimet për të harxhuar më shumë sot përkundër përfitimeve që një pjesë të të ardhurave ti kursen për të ardhmen.000 dollarë në vjet. Formimi i vendimeve. Në qoftë se NN harxhon më pak sot do të ketë mundësi të konsumon më shumë në të ardhmen dhe e kundërta. dollarin të cilin do ta kursen sot vitin e ardhshëm do të vlen 1+r.000 dollarët ti harxhon duke blerë mallra dhe shërbime çdo vjet. (ndërrim mes të tashmes dhe ardhmërisë). Mirëpo. pesë apo edhe njëzet vitet e ardhshme. Ngjashëm është edhe gjatë prurjes së vendimit për investim. Ndërsa të klasat më të pasura të popullatës kjo preferencë është më e vogël sepse ata për konsumim shfrytëzojnë pjesë më të vogël të të ardhurave shprehu në përqindje. personi NN ka edhe dy mundësi të tjera.Ekonomisti i famshëm Kejnz në librin e tij “Teoria e përgjithshme e punësimit. 2) në makro plan Prirja për konsumim rritet me dinamik më të ulët se rritja e të të ardhurave nacionale. Kur e bëjnë këtë ndërrim. Së pari ai mundet të kursen nëse harxhon më pak se 20. Përqindja me të cilën personi NN i mënjanon konsumimet sot dhe në të ardhmen varet nga përqindja reale e kamatës e cila është aktuale në ekonomi. Në procesin e prurjes së shumë vendimeve ekonomike duke i përfshirë këtu edhe ato për harxhim dhe kursim. kamatave dhe parave” u jepte mjaft rëndësi këtyre dy kategorive sepse mendonte se ata kanë ndikim të madh në kërkesën efektive (kërkesën agregate). amvisëritë apo ndërmarrjet duhet patjetër ti kenë parasysh parashikimet e veta për ardhmërinë e ekonomisë duke përfshirë këtu edhe parashikimet për politikën qeveritare. Nëse supozojmë se NN do ta shfrytëzon tepricën prej 1+r dollarë për ta zmadhuar konsumimin vitin e ardhshëm. kurse nëpërmjet asaj ndikojnë edhe në të ardhurat nacionale dhe punësimin në një ekonomi. Ai mundet që këto 20. Të supozojmë se NN me kursimet e tij mund të fitojë përqindje të kamatës vjetore reale r dhe të supozojmë se nëse ai huazohet do të duhet ta paguan të njëjtën përqindje reale të kamatës r. Këto përfundime janë shumë të rëndësishme për analizën e cikleve ekonomike dhe për masat e politikës makroekonomike të natyrës kensijane. 4. . Së dyti NN mundet të konsumon më shumë se sa fiton nëpërmjet huazimit ose nëse i harxhon kursimet e akumuluara në të kaluarën. mirëpo me dinamik më të vogël se rritja e të ardhurave. Prandaj në vazhdim vëmendja do të jetë në sjelljen e popullatës kur bëhet fjalë për konsumimin gjegjësisht kursimin.000 dollarë në vjet. Për shembull personi NN sot e zvogëlon konsumimin për një dollar në këtë mënyrë ai do ti zmadhon kursimet e veta për një dollar. ai në mënyrë efikase ka mënjanuar konsumim prej një dollari sot për konsumim prej 1+r dollarësh vitin e ardhshëm. Sipas këtyre supozimeve donë të thotë se NN mundet të ndërron një njësi të konsumimit vijues për 1+r njësi të konsumimit të ardhshëm (vitin e ardhshëm). Personi NN mundet të konsumon më shumë se sa fiton nëpërmjet huazimit ose nëse i harxhon kursimet e akumuluara në të kaluarën. Me fjalë tjera ai ballafaqohet me vendimin e ndërrimit në mes të konsumimit vijues dhe konsumimit në të ardhmen.

Pasi që të ardhurat e tij nuk kanë ndryshuar . personi NN mundet ta mënjanon konsumimin e ardhshëm prej 1+r dollarësh real me konsumim plotësues prej një dollari sot. Për shembull nëse përqindja e kamatës reale është 0.000 dollarë dhe se personi NN pasi e ka paguar tatimin i kanë ngelë edhe 3. (1) Efekti i mënjanimit të të ardhurave rrjedhëse. Problemi i kësaj strategjie është se kur do ta paguan kredinë personi NN nuk do të jetë në gjendje të konsumon asgjë në të ardhmen. Qasja tjetër e kundërt por po ashtu ekstreme është që personi NN ta kursen tërë fitimin. Në të kundërtën ai mundet ta kursen shpërblimin me çka konsumimi i tij vijues do të ngelën i njëjtë ndërsa shpërblimin dhe kamatën e fituar do ti shfrytëzon për rritjen e konsumimit të ardhshëm. Për ta ilustruar efektin e ndryshimeve të të ardhurave të ardhshme do të supozojmë se personi NN në vend që të fitojë 3.000 dollarë më shumë.Ngjashëm me këtë.000 dollarë. Nëse ai e harxhon gjithë shpërblimin konsumimi i tij vijues do të zmadhohet për 3. Në fund resurset që do ti ketë në dispozicion vitin e ardhshëm si . (2)Efekti i mënjanimit të të ardhurave të pritura. Sa për ilustrim do të supozojmë se personi NN fiton një shpërblim në shumë prej 3. Ai mund ta realizon këtë nëse sot merr borxh dhe konsumon një dollar më shumë. konsumimi i tij vitin e ardhshëm do të jetë 1+r dollarë më pak se sa zakonisht. Faktorë të cilët ndikojnë në konsumim dhe kursim. zvogëlimi i kursimeve rrjedhëse për 1. Për shembull këtë vit NN mund të vendosë të harxhon 1. Për një vjet ai duhet ta paguan kredinë me kamat ose gjithsej 1+r dollarë. krahasuar me gjendjen kur kursimet e tij nuk ndryshojnë për 1. Kështu që “çmimi” të cilën NN e paguan për dollarin plotësisht të konsumuar sot.000 dollarë është ekuivalent me zvogëlimin e kursimit vijues për 1.000 dollarë do ti zvogëlon resurset e NN vitin e ardhshëm për 1.05) = 1. Shpërblimi i premtuar është i obligueshëm dhe NN nuk dyshon se do ti fitojë këto të ardhura plotësuese vitin e ardhshëm.050 dollarë. (në këtë rast do ta injorojmë tatimin e të ardhurave ose do të supozojmë se shpërblimi është më i madh se 3. Në vend të kësaj ai do të harxhon një pjesë të shpërblimit duke e zmadhuar kështu konsumimin vijues ndërsa pjesën tjetër do ta kursen kështu që atij do ti mundësohet rritje e konsumimit në të ardhmen. kur konsumimi i tij vijues i tejkalon të ardhurat rrjedhëse nëpërmjet shfrytëzimit të mjeteve të akumuluara ose me huazim).000 dollarë.000 dollarësh cili do ti zmadhon të ardhurat e tij në vitin vijues për 3. mirëpo pasi që nuk e zmadhon kursimin konsumimi i tij i ardhshëm do te ngelën e pa ndryshuar. Përqindja e kamatës reale r paraqet çmimin relativ të konsumimit vijues dhe atij të ardhshëm. Pasi që ai duhet të paguan 1+r dollarë vitin e ardhshëm.000 dollarë (1+r). vlen 1+r dollarë konsumim i ardhshëm.000 dollarë do ti zvogëlon resurset të cilat do ti ketë në dispozicion personi NN vitin e ardhshëm. zmadhimi i konsumimit vijues prej 1.000 dollarë) çka do të bën ai me tepricën e të ardhurave? NN mundet ta harxhon gjithë tepricën në mallra luksoze.000 (1. Vendimi i sotëm për konsumim mund të varet jo vetëm nga të ardhurat rrjedhëse por edhe nga të ardhurat të cilat pritet të realizohen në të ardhmen. Zmadhimi i konsumimit vijues për 1.05. Kjo strategji do ti mundëson konsumim të lartë në të ardhmen mirëpo me kusht që të ngelë i uritur sot. NN me siguri nuk do ta realizoj asnjërën nga këto dy strategjitë ekstreme. Të ardhurat rrjedhëse janë faktor i rëndësishëm i cili ndikon në vendimin për konsumim dhe kursim. Si do të ndikon kjo informatë në konsumimin dhe kursimin e personit NN këtë vit? AI mundet ta zmadhon konsumimin e tij vijues edhe përpos faktit se të ardhurat e tij rrjedhëse nuk kanë ndryshuar edhe atë nëpërmjet zvogëlimit të kursimit të tij vijues (ai mundet edhe mos të kursej ose të ketë kursim vijues negativ.000 dollarë këtë vit ai kupton se gjatë vitit të ardhshëm do të fiton shpërblim prej 3. Mirëpo për shkak të motivit për qetësimin e konsumimit.000. Nëse ky çmim relativ është i dhënë atëherë si do të vendosë personi NN sa të harxhon sot dhe sa në të ardhmen? Njëra nga mundësitë ekstreme të cilën e ka në dispozicion është që të huazohet shumë dhe të harxhojë shumë më tepër se të ardhurat që i fiton sot.000 dollarë.

për ti zvogëluar tatimet për 10. e cila mund të përdoret për konsumim të zmadhuar vitin e ardhshëm apo në vitet në vijim.000-1050= 1. Të supozojmë se për shembull qeveria do ti paguan harxhimet plotësuese prej 10 miliardë dollarë të dedikuara për mbrojtje nëpërmjet zmadhimit të tatimeve rrjedhëse për të njëjtën shumë.th. pyetja kryesore është si tatimet e zvogëluara ndikojnë në të ardhurat rrjedhëse dhe ato të ardhmet të subjekteve ekonomike? Zvogëlimi i tatimeve për 10 miliardë dollarë në mënyrë të drejt për drejtë i zmadhon të ardhurat rrjedhëse (pasi të paguhet tatimi) për 10 miliardë dollarë. Pasi që borxhi publik prej 10 miliardë dollarësh në të ardhmen duhet të paguhet me kamatë.000 dollarë. si përgjigje e zmadhimit të tatimeve për 10 miliardë dollarë konsumatorët munden ta zvogëlojnë konsumimin vijues për 6 miliardë dollarë. zmadhimi i konsumimit vijues është i barabartë me zvogëlimin e kursimit të tij vijues për të njëjtën shumë. Në analizën e deri tanishme për të ardhurat reale të cilat i fitojnë kursimtarët akoma nuk e kemi marrë parasysh njërën nga temat më të rëndësishme në praktikë: për të ardhurat e kamatave (dhe të ardhurat tjera që vijnë nga kursimi) paguhet tatim. sepse ata ndikojnë në tatimet që i paguan sektori privat. Tani më e dimë se konsumatorët në kushte kur të ardhurat e tyre rrjedhëse zvogëlohen reagojnë me zvogëlimin e konsumimin e tyre.000 dollarë.000 dollarët plotësues për ta zmadhuar konsumimin e ardhshëm.m. Përsëri.950 dollarë.miliardë dollarë sot. edhe zvogëlim i konsumimit dhe zmadhim i kursimit. ajo duhet ti zmadhon huazimet rrjedhëse për 10 miliardë dollarë. mirëpo njëkohësisht do të zvogëlohen për 1.th. Të fillojmë me zbulimin e efektit të cilën furnizimet e zmadhuara shtetërore e kanë në konsumim. Siç cekëm më lartë ndryshimet në furnizimet shtetërore ndikojnë në konsumim. Pasi që një pjesë e të ardhurave nga kamatat duhet të paguhet në formë të tatimeve. Në këtë mënyrë zmadhimi i pasurisë e zmadhon konsumimin vijues dhe e zvogëlon kursimin vijues. kështu që do të zmadhohet edhe konsumimi i pritur për diçka më pak se 10 miliardë dollarë.050 dollarë për shkak të zvogëlimit të kursimit vijues. Faktor tjetër i cili ndikon në konsumim dhe kursim është pasuria. Për amvisëritë kjo donë të thotë të ardhura më të ulëta në të ardhmen. Shkaku është: pasi që konsumimi i qeverisë nuk ndryshon. D. Mirëpo zvogëlimi i tatimeve për 10 miliardë dollarë duhet të shkakton që njerëzit në të ardhmen të presin të ardhura më të ulëta në të ardhmen. ai do ta shfrytëzon këtë rritje të pasurisë për ta zmadhuar konsumimin e tij vijues në shumë jo më të madhe se 3. (3)Efekti nga ndryshimi i pasurisë. Kjo mënyrë e të menduarit na çon deri te përfundimi se zvogëlimi i pasurisë d. Siç ndodhi edhe me rastin kur erdhi deri në rritje të të ardhurave rrjedhëse të personit NN. Nëse çdo gjë ngel njëlloj zvogëlimi i të ardhurave të ardhshme do të shkakton zvogëlim të konsumimit sot dhe kështu do të anulohet efekti pozitiv i zmadhimit të të ardhurave rrjedhëse ndaj konsumimit të ardhshëm. tatimet e ardhshme do të duhet të jenë më të lartë. (5)Tatime. si për shembull amvisëria apo i tërë populli. të ardhurat reale të kursimtarëve janë më të vogla për dallimin mes përqindjes së kamatës nominale dhe inflacionit të pritur. (4)Furnizime shtetërore. Pasi që zmadhimi i pasurisë (shembull trashëgimi të aksioneve) nuk ndikon në të ardhurat rrjedhëse të NN. Për autputin e dhënë (para se të paguhet tatimi) Y. Personi NN mundet ta shfrytëzon zmadhimin e të ardhurave të pritura si për zmadhimin e konsumimit vijues ashtu edhe për konsumimin e ardhshëm. është e barabartë me mjetet minus obligimet. kjo rritje e tatimit shkakton zvogëlim të të ardhurave rrjedhëse (pasi të paguhet tatimi) të konsumatorëve për 10 miliardë dollarë.m. Këtu duhet të cekim se pasuria e /do subjekti. kështu që do të mundet të shfrytëzoj një pjesë nga 3.rezultat i shpërblimit do të rriten për 3. edhe pse ky zvogëlim është më i vogël në krahasim me zvogëlimin e të ardhurave rrjedhëse. Kjo do të rezulton me neto rritje të resurseve prej 3. . Prandaj në princip zvogëlimi i tatimeve rrjedhëse – me çka zmadhohen të ardhurat rrjedhëse por i zvogëlon të ardhurat e ardhshme – mundet ose ta zmadhon ose ta zvogëlon konsumimin e sotshëm të pritur.

Kur ndërmarrja bën investime kapitale ajo i investon resurset e veta rrjedhëse (të cilat në të kundërtën do të mundeshe ti përdorën për ndonjë qëllim tjetër. Kursimi nuk ndryshon në qoftë se konsumatorët nuk e marrin parasysh zvogëlimin e tatimeve në të ardhmen: Kursimi zmadhohet kur konsumatorët nuk e marrin parasysh zvogëlimin e tatimeve në të ardhmen dhe nuk e zvogëlojnë konsumimin vijues.G. për shembull tu paguan aksionarëve dividend më të madhe) për ta zmadhuar kapacitetin e prodhimit të vet dhe për të realizuar profit në të ardhmen. gjatë një cikli afarist lëkunden shumë më ashpër duke u zvogëluar gjatë recesionit dhe duke u zmadhuar në periudhat e zhvillimit ekonomi. Cili është efekti i furnizimeve shtetërore në kursimin e pritur nacional? Furnizimet e zmadhuara shtetërore ndikojnë në kursimin nacional. banesa si edhe objekte tjera. do të rritet ndërsa kursimi nacional i pritur.C . do të zvogëlohet. Së pari investimet në krahasim me komponentët tjerë të konsumimit agregat. Prandaj sqarimi i sjelljes së investimeve është e rëndësishme për ti kuptuar ciklet afariste. Rezultati i njëjtë vlen edhe për nivelin makroekonomik: në qoftë se njerëzit presin se të ardhurat agregate Y do të zmadhohen në të ardhmen. shkalla më e lartë e investimeve donë të thotë se vëllimi i kapitali zmadhohet me shpejtësi të madhe. Siç ishte rasti me vendimet për konsumim dhe kursim ashti edhe vendimi për atë se sa do të investohet në masë të madhe varet nga ardhmëria e. Edhe pse investimet përbëjnë vetëm një të gjashtën e BPV-së. Sjellja e individit është shembull për formimin adekuat të madhësive agregate të konsumimit dhe kursimit të ekonomisë nacionale. S. zmadhimi i C do të jetë më i vogël në krahasim me zmadhimin e Y. 5. në kushte të recesionit më shumë se gjysma e rënies së përgjithshme të konsumimit vjen nga rënia e investimeve. Në përgjithësi. Të ardhurat agregate dhe konsumimi agregat i reflekton vendimet e milionë individëve dhe amvisërive. (1) Efekti i ndryshimit të të ardhurave rrjedhëse. Nga aspekti makroekonomik ka dy shkaqe kryesore pse mësohet sjellja gjatë investimit. Zmadhimi i të ardhurave të ardhshme të individit me siguri do të çojë deri në zmadhimin e konsumimit vijues dhe zvogëlimin e kursimeve rrjedhëse. si edhe për plotësimin e rezervave. kështu që krejt at që e mësuam nëpërmjet shembullit me personin NN mundemi ta praktikojmë në nivel makroekonomik. atëherë konsumimi vijues. kapitali (i ndërmarrjes apo i një shteti) ndryshon me kalimi e kohës edhe atë nëpër dy kanale të kundërta. Ashti siç zmadhimi i të ardhurave të personit NN solli deri në konsumim të zmadhuar ashtu mund të presim që të ardhurat e zmadhuara agregate Y të sjellin deri në zmadhimin e konsumimit agregat të pritur C. C. Pasi që investimet krijojnë të mira të reja kapitale. Në qoftë se çdo gjë ngel pa ndryshuar. (4)Tatime. (2)Efekti i ndryshimit të të ardhurave të pritura. (3)Furnizimet shtetërore. makina dhe pajisje të cilat shfrytëzohen gjatë procesit të prodhimit. Pasi që Prirja margjinale për konsumim është më e vogël se 1. Kursimi nacional ngelën njësoj apo zmadhohet. në mënyrë të drejt për drejtë nëpërmjet rritjes së G (konsumimit shtetëror) dhe në mënyrë indirekte nëpërmjet zvogëlimit të konsumimit. Kapitali është njëri nga dy faktorët më të rëndësishëm të prodhimtarisë (faktori tjetër është puna). prodhimtaria në një ekonomi e cila ka investuar shpejtë dhe në këtë mënyrë kë krijuar nivel të lartë të kapitalit do të jetë më e madhe në krahasim me ekonominë e cila nuk ka akumuluar kapital të madh. Shkaku i dytë pse mësohet sjellja e investimeve është ajo se ato luajnë rolin kryesorë në përcaktimin e kapacitetit afat gjatë prodhues të një ekonomie. Ajo që është e përbashkët për investimet dhe konsumimin është ideja për ndërrim mes të sotshmes dhe të ardhmes.Përfundim – cili është mësimi për konsumimin dhe kursimin nacional. Y . Të rikujtohemi se investimet nënkuptojnë blerje apo ndërtim të të mirave kapitale. Së pari. C. Nëse zmadhimi i Y nuk harxhohet krejt atëherë kursimi i pritur nacional S gjithashtu do të zmadhohet kur Y zmadhohet. Klasifikimi i investimeve Tani të bisedojmë për komponentin e dytë me rëndësi për konsumimin: investimet e ndërmarrjeve. blerja apo ndërtimi i kapitalit të ri e zmadhon nivelin e kapitalit. .

personat e pensionuar. i jepet një nga këto tre kategori: I punësuar . Ekzistimi i papunësisë na tregon se në çdo kohë nuk janë krejt resurset e fuqisë punëtore në shoqëri të kyçur aktivisht në prodhimin e të mirave dhe shërbimeve. Prandaj për tu vlerësuar shkalla e papunësisë në një shtet. i cili është mbi moshën e caktuar. Papunësia nuk mundet të definohet si numri i personave që janë pa punë. 2) shkalle e pjesëmarrjes. amviset dhe personat e pensionuar). mirëpo emri i saktë është bruto investime. në qoftë se personi nuk ka punuar gjatë javës së kaluar mirëpo ka kërkuar punë në katër javët e fundit. Sigurisht se në realitet jo çdo njëri që donë të punon mund të gjen vend pune. Faktorët të cilët i përcaktojnë investimet në mënyrë më detale janë shpjeguar në pjesën ku flitet për mikroekonominë. çdo muaj një institucion adekuat për statistikën e fuqisë punëtore anketon një numër të caktuar të amvisërive (metoda e anketimit të fuqisë punëtore). Ndryshimi i kapitalit gjatë një viti – ose dallimi mes bruto investimeve dhe amortizimit – quhet neto investime. kapitali amortizohet. gjegjësisht harxhohet dhe kjo e zvogëlon nivelin e kapitalit. amviset. por edhe ato personat të cilët thjesht nuk duan të punojnë dhe nuk kërkojnë punë. kështu që investimet janë pozitive dha kapitali rritet. Disa masa të cilat mund të përdoren për tregun e fuqisë punëtore janë: 1) shkalla e papunësisë. Këtu vetë do ti cekim më të rëndësishmit: shkallën e kamatës. kursimi dhe të priturat.por jo çdo vit. çdo personi në amvisërinë e anketuar. Së dyti. Na makro plan vendosëm ti prezantojmë këto tre faktorë: shkallën e kamatës reale.në qoftë se personi punon me orar të plotë të punës ose punon me honorar gjatë javës (ose është në pushim mjekësor ose në pushim vjetor). Ky definicion i gjënë në vete do ti përfshinte fëmijët dhe të rinjtë . apo Nuk bën pjesë në fuqinë punëtore. Megjithatë ky model i tregut të fuqisë punëtore bazohet në supozimin e fortë se kur tregu i fuqisë punëtore është në baraspeshë. duan të punojnë dhe aktivisht kërkojnë punë pro nuk munden të gjejnë punë. të sëmurit. . kapitali zmadhohet. Matja e papunësisë Në pjesën ku flitet për makroekonominë e prezantuam modelin e ofertës dhe kërkesës për fuqi punëtore. I papunësuar.Deri tani furnizimet e përgjithshme ose ndërtimin e të mirave të reja kapitale të cilat realizohen çdo vit i quanim “investime”. nëse personi nuk ka punuar gjatë javës së kaluar dhe nuk ka kërkuar punë në katër javët e fundit (studentët e rregullt. 3)proporcioni i punësimit dhe 4) periudha e papunësisë. Prandaj do të jetë më saktë nëse thuhet se: në të papunësuarit bëjnë pjesë ato persona të cilët janë të aftë për punë. Shpesh herë. të gjithë punëtorët që duan të punojnë për rroga të cilat mbisundojnë kanë mundësi të gjejnë punë. bruto investimet janë më të mëdha se amortizimi. shkallën efektive tatimore. Ndikimi i përbashkët i këtyre faktorëve është i dhënë në tabelën e më poshtme. gjegjësisht në pjesën për tregun e faktorëve të. A do të zvogëlohet apo do të zmadhohet kapitali gjatë një viti varet nga ajo se a janë bruto investimet më të mëdha apo më të vogla se amortizimi gjatë një viti. por gjithmonë ekziston një përqindje e caktuar e papunësisë. Proporcioni mes neto dhe bruto investimeve është: neto investime = bruto investime – amortizim. kur bruto investimet janë më të mëdha se amortizimi. dhe produktiviteti margjinal i kapitalit MPK. Kreu 17 PAPUNËSIA DHE INFLACIONI 1.

8% paraqet papunësi ndërsa 33. Shkurtimisht do ti sqarojmë edhe shkaqet kryesore të cilat i përcaktojnë këto lloje të papunësisë.9%. eksperienca. të papunësuarit kronik pjesën më të madhe të kohës janë papunë. Kur të gjithë punëtorët dhe të gjitha vendet e punës janë identike. qëllimet. Prej 35. mirëpo kjo me siguri nuk do të ndikon seriozisht në standardin e tij jetësor. Punëtorët dallojnë për nga talenti. Papunësia fiktive.1 % e përfaqësojnë popullatën e cila nuk bën pjesë në fuqinë punëtore. 2. Fuqia e përgjithshme punëtore është e përbërë nga personat e punësuar dhe të papunësuar. Llojet themelore të papunësisë Këtu dot ndalemi vetëm në tre lloje themelore të papunësisë: fiktive. Proporcioni i punësisë paraqet pjesëmarrjen e të punësuarve në popullatën e rritur. Me proporcion të punësisë prej 64. Periudhat e gjata të papunësisë dhe papunësia kronike nuk mundet që ti lehet si problem procesit . kushtet e punës. Për shkak të këtyre dallimeve personi i papunësuar mund të kërkon punë disa javë apo edhe më gjatë para se të gjen punë adekuate. gjithmonë ekziston kjo papunësi fiktive. Ajo fitohet si proporcion mes numrit të personave të papunësuar dhe fuqisë së përgjithshme punëtore. strukturale dhe ciklike. për shkak të rëndësisë që e ka. një pjesë e madhe e popullatës e aftë për punë e cila nuk punësohet në një periudhë të caktuar kohore thuhet se nuk bën pjesë në fuqinë punëtore dhe jo se është e papunësuar. Kjo shkallë fitohet si proporcion mes fuqisë së përgjithshme punëtore dhe personave të rritur. shkurtimisht do ta sqarojmë edhe shkallën natyrore të papunësisë. Një shembull. periudha e papunësisë prej një jave do ti kushton punëtorit fitim njëjavor. Problemi qëndron aty se as vendet e punës as punëtorët nuk janë identik. Pjesëmarrja e popullatës së moshuar në fuqinë punëtore paraqet shkallën e pjesëmarrjes.1% në gusht të vitit 1999. orët e punës dhe rrogat. sepse punëtorët lidhen me vende adekuate të punës. në gusht të vitit 1999. 35. Personat e papunësuar kërkojnë vend adekuat të punës ndërsa ndërmarrjet të cilat kanë vende të lira të punës kërkojnë punëtorë adekuat. Koha kur personi është i papunësuar quhet kohëzgjatje. Pra. Përpos këtyre. këto kërkesa do të jenë të shkurta dhe të lehta: personat e papunësuar do të gjenin shumë lehtë ndërmarrje të cila kanë vende të lira të punës dhe ata do të angazhohen menjëherë në punë. aftësia.9% e popullatës e aftë për punë nuk ka qenë e punësuar. Përpos atyre të cilët në periudhë të gjatë kohore vuajnë nga papunësia. në rastin e SHBA-ve. Pasi që ekonomia është dinamike me vende pune të cilat vazhdimisht krijohen dhe zhduken dhe punëtorë të cilët vazhdimisht hyjnë apo dalin nga fuqia punëtore. ngjashëm me këtë ndërmarrja munde të kërkon punëtor një kohë të caktuar para se të punëson punëtor adekuat. Për shembull. Periudha kohore në të cilën individi është vazhdimisht pa punë quhet periudhë e papunësisë. Kohëzgjatja e periudhës së papunësisë në masë të madhe e përcakton shkallën e vuajtjes të punëtorit të papunësuar. lokacioni. 2.Shkalla e papunësisë është pjesa e fuqisë punëtore e cila nuk është e punësuar. Papunësia strukturale.4 milion të punësuar pjesëtuar me 208. lokacioni gjeografik dhe koha dhe energjia të cilën janë në gjendje ta japin në vendet e tyre të punës.1% (133. shumë persona janë të papunësuar në mënyrë kronike. Ngjashëm me këtë vendet e punës dallojnë për nga kualifikimet dhe eksperienca e kërkuar.0 milion popullatë e aftë për punë. Tregu i fuqisë punëtore karakterizohet me kërkesë të madhe të punëtorëve dhe ndërmarrjeve. Edhe pse periudhat kohore kur nuk janë të punësuar mund të ndërpriten nga periudha të shkurta kur janë të punësuar apo periudha kur janë jashtë fuqisë punëtore. koeficienti i punësisë ka qenë 64. Nga ana tjetër periudha e papunësisë e cila zgjat disa muaj do ta detyron punëtorin e papunësuar ti harxhon kursimet e tij jetësore ose ta shet veturën apo shtëpinë e tij. Papunësia e cila krijohet kur punëtorët kërkojnë vende adekuate të punës ndërsa ndërmarrjet kërkojnë punëtorë adekuat quhet papunësi fiktive.

Kur industritë do të shohin se nuk ekziston kërkesë për prodhimet e tyre ose nuk janë më konkurrent (për shembull prodhuesit amerikan të televizorëve të cilët e humbën një pjesë të madhe të tregut nga prodhuesit nga Japonia). Më konkretisht. disa punëtorë të pakualifikuar asnjëherë nuk do të kalojnë në punësim afat gjatë dhe ngelin të papunësuar kronik. Shkalla natyrore e papunësisë e paraqet papunësinë e cila është rezultat i shkaqeve fiktive dhe strukturale. për të fituar vend pune më të sigurt dhe më afat gjatë. Së pari. gjegjësisht siç dot shohim ajo mund të .të lidhjes. 3. mundet tu mundësohet trajnim apo eksperiencë. punëtorët e këtyre industrive i humbin vendet e punës. Disa punëtorëve. ku (u) është shkalla aktuale e papunësisë. posaçërisht në ato grupe ku shkalla e papunësisë është e lartë. Njerëzit në situata të këtilla nuk duket se kërkojnë punë në mënyrë shumë intensive dhe kryesisht nuk gjejnë punësim afat gjatë. Vendet e punës të cilat janë të lira zakonisht ofrojnë rroga relativisht të ulëta dhe mundësi të vogla për trajnim dhe përparim. Ajo nuk është zero edhe atëherë kur ekonomia është në nivel të punësisë së plotë. Shkalla natyrore e papunësisë. të cilët nuk janë të kualifikuar sa duhet. Pas disa muajve marrëdhënia e punës mund të ndërpritet ose punëtori mund të jep dorëheqje apo të lëshohet nga puna duke hyrë kështu në periudhë të re pa punë. Papunësia ciklike. Për ta kuptuar papunësinë strukturale do të fillojmë me analizën e papunësisë e cila paraqitet si rezultat i ligjeve të rrogave minimale. punëtorët e pakualifikuar apo jo sa duhet të kualifikuar shumë shpesh nuk janë në gjendje të fitojnë vende afat gjate të punës të cilat ata i dëshirojnë. Njëkohësisht disa industri të cilat janë në zhvillim (për shembull mbrojtja shëndetësore dhe zhvillimi i softuerëve kompjuterik) punësojnë persona. Për shkak të kombinimit të papunësisë fiktive dhe strukturale shkalla e papunësisë në ekonomi asnjëherë nuk është zero. Analizimi i rrogave minimale është pika fillestare natyrore. papunësia ciklike = u − u . Edhe pse rrogat minimale nuk janë shkaku kryesor për papunësinë në ekonomitë e shteteve të zhvilluara. Shkalla e papunësisë e cila mbisundon kur papunësia është në nivel të punësisë së plotë quhet shkalla natyrore e papunësisë ( u ). Me problemin e papunësisë strukturale më drejt për drejtë është i lidhur fakti se vendet e punës të punëtorëve të pakualifikuar nuk zgjasin gjatë. është e nevojshme që punëtorët të cilat i kanë humbur vendet e punës në industritë të cilat janë në rënie në ndonjë mënyrë të lidhen me vendet e punës në industritë të cilat janë në zhvillim. Për tu ndërpre rritja e papunësisë. Papunësia afat gjate dhe kronike e cila ekziston edhe atëherë kur ekonomia nuk është në recesion quhet papunësi strukturale. Dallimi mes shkallës aktuale të papunësisë dhe shkallës natyrore të papunësisë quhet papunësi ciklike. ndërsa ( u ) është shkalla natyrore. ndërsa negative është kur autputi dhe punësimi e tejkalojnë nivelin e punësimit të plotë. Lidhja mund të përfshinë një periudhë më të gjatë të papunësisë. Ashtu siç lëviz autputi rreth nivelit të punësimit të plotë ashtu edhe shkalla e papunësisë lëkundet rreth shkallës natyrore. Tani të shohim si paraqitet papunësia strukturale në raste kur numri i vendeve të punës është më i vogël se numri i të punësuarve. ata kanë ndikim të dukshëm në grupe të caktuara. Mirëpo për shkak të faktorëve siç janë edukimi joadekuat. Edhe pse nuk ekziston një masë zyrtare për shkallën natyrore të papunësisë shumica e ekonomistëve besojnë se shkalla natyrore ka qenë prej 4% deri 5% gjatë viteve 1950 dhe gradualisht është zmadhuar në rreth 6% në vitet e tetëdhjeta. Rroga minimale si shkak për papunësi Më lart pamë se si papunësia fiktive paraqitet si rezultat i procesit të përputhjes së punëtorëve me vende adekuate të punës. posaçërisht nëse nevojitet që punëtorët të trajnohen për vendin e ri të punës. Papunësia strukturale paraqitet si pasojë e dy shkaqeve. Papunësia ciklike është pozitive kur autputi dhe punësia në ekonomi janë nën nivelin e punësimit të plotë. Shumë ekonomist mendojnë se shkalla natyrore e papunësisë është zvogëluar në 5. diskriminimi dhe pengesat gjuhësore. Burimi i dytë i papunësisë strukturale është realokimi i fuqisë punëtore nga industritë të cilat janë në rënie ose rajone të pazhvilluara në rajone të cilat janë në zhvillim.5% gjatë viteve të nëntëdhjeta.

c dhe kjo e paraqet papunësinë. Ekziston tepricë e fuqisë punëtore.1. ai e zmadhon sasinë e ofruar të fuqisë punëtore dhe e zvogëlon sasinë e kërkuar të fuqisë punëtore në krahasim me nivelin e baraspeshës. ndërsa sasia e kërkuar e fuqisë punëtore zvogëlohet në LD. ndoshta për shkak të ligjit për rrogë minimale. është e vizatuar për ta treguar ndikimin e ligjit për rrogën minimale. Fotografia nr.17.shfrytëzohet për ti kuptuar shkaqet tjera për papunësinë strukturale. Fotografia nr 17. Në të kundërtën nëse rroga me forcë mbahet mbi nivelin e baraspeshës. Teprica e fuqisë punëtore e cila fitohet është LS .1. Pasi që ka me shumë punëtore të cilët duan të punojnë se sa ka vende pune disa punëtorë janë të papunësuar. Rroga minimale e cila është mbi nivelin e baraspeshës Qiraja Teprice e punes = Papunesi Qiraja minimale Oferta per pune WE Kerkesa per pune 0 LD LE LS Sasia e punes Edhe përpos asaj se fotografia 17. sasia e ofruar e fuqisë punëtore rritet në L S.1 e tregon logjikën themelore të rrogës minimale. Në këtë treg të fuqisë punëtore rroga për të cilën oferta dhe kërkesa janë në baraspeshë është Ë E. Për këtë rrogë edhe sasia e ofruar e fuqisë punëtore edhe sasia e kërkuar e fuqisë punëtore është LE. Kur ligji për rrogat minimale e detyron rrogën të ngelën mbi nivelin i cili i bie në përputhje ofertën dhe kërkesën.LD. ajo gjithashtu tregon edhe një gjë tjetër: Nëse rroga për ndonjë shkak qëndron .

Pse lëkundja është e rëndësishme për ndërmarrjet? Përgjigja është sepse angazhimi dhe trajnimi i punëtorëve të rinj kushton shumë për ndërmarrjet. të dalin pre fuqisë punëtore. Prandaj ndërmarrja mundet ta zvogëlon lëkundjen e punëtorëve të saj duke u dhënë rroga më të larta. 4. Shëndeti i punëtorit. dhe të cilët i përmbajnë përfitimet që i kanë punëtorët nga lëshimi i vendit të punës apo nga ngelja në punë. Mirëpo këtu duhet të ndalemi dhe të cekim se papunësia strukturale e cila paraqitet kur rrogat janë mbi nivelin e baraspeshës dallon shumë nga papunësia fiktive e cila paraqitet gjatë procesit të kërkimit të vendit të punës. Kjo teori e rrogave për efikasitet është më relevante për ndërmarrjet e vendeve më pak të zhvilluara ku ushqimi joadekuat është problem normal. Punëtorët të cilët janë mirë të paguar ushqehen më mirë. Në kuptimin e teorisë së rrogave për efikasitet duhet të dihet se dhënia e rrogave të larta mund të jetë e vyeshme sepse këto rroga mundet ta rrisin efikasitetin e punëtorëve në ndërmarrje. Në këto shtete ndërmarrjet mund të friken se zvogëlimi i rrogave në fakt do të ndikon negativisht në shëndetin dhe produktivitetin e punëtorëve të tyre. Teoria e parë dhe më e thjeshtë për rrogat për efikasitet e thekson lidhjen mese rrogave dhe shëndetit të punëtorit. punëtorët kërkojnë vende pune të cilat më mirë u përgjigjen shijeve dhe aftësive të tyre. ndërsa punëtorët të cilët ushqehen më mirë janë më të shëndetshëm dhe më produktiv. Normalisht ne presim që ndërmarrjet të cila duan ta maksimizojnë profitin duan që harxhimet (këtu hyjnë edhe rrogat) ti kenë sa më të vogla. Pse ndërmarrjet do të donin ti mbajnë rrogat e larta? Në një mënyrë ky vendi ndoshta duket i çuditshëm sepse rrogat përbëjnë një pjesë të madhe të harxhimeve të ndërmarrjes. Prandaj . kur rroga është mbi nivelin e baraspeshës sasia e ofrua e fuqisë punëtore e tejkalon sasinë e kërkuar të fuqisë punëtore dhe punëtorët janë të papunësuar sepse ata presin që të hapen vende të lira të punës. Punëtorët japin dorëheqje në vendet e punës për shkak të shumë shkaqeve (pranojnë punë në ndërmarrje tjera. çdo teori ofron sqarimin e vet për atë se pse ndërmarrjet kanë fitim nga dhënia e rrogave të larta. Sa më shumë rrogë që u jep ndërmarrja punëtorëve të vet aq më rrallë punëtorët do të vendosin ta lëshojnë vendin e punës. Sa shpesh punëtorët japin dorëheqje varet nga një numër i madh i faktorëve me të cilat ato ballafaqohen. Kur kërkimi i vendit të punës është shkak për papunësinë . Për shembull papunësia është e lartë në qytetet e shumë shteteve të varfra amerikane. Me fjalë të tjera kujdesi rreth ushqimit na tregon pse ndërmarrjet nuk i zvogëlojnë rrogat edhe përpos tepricës së fuqisë punëtore. Po ashtu punëtorët e rinj edhe nëse janë mirë të trajnuar nuk mundet të jenë produktiv sa punëtorët me eksperiencë. Rrogat për efikasitet janë rroga mbi nivelin e baraspeshës të cilat ndërmarrjet i japin për ta zmadhuar produktivitetin e punëtorit. Ekzistojnë edhe dy shkaqe tjera pse rrogat mund të jenë mbi nivelin e baraspeshës – sindikatat dhe rrogat për efikasitet.mbi nivelin e baraspeshës rezultati është papunësi. Teoria tjetër për rrogat për efikasitet e thekson lidhjen mes rrogave dhe lëkundjeve të punëtorëve. Ekzistojnë më shumë teori për rrogat për efikasitet. Lëkundjet e punëtorëve. Nevoja për të kërkuar punë nuk është rezultat i mossuksesit të rrogave për ti sjellë në baraspeshë ofertën e fuqisë punëtore dhe kërkesën e fuqisë punëtore. Teoria e rrogave për efikasitet Sipas kësaj teorie ndërmarrjet funksionojnë në mënyrë më efikase nëse rrogat janë mbi nivelin e baraspeshës. Prandaj për ndërmarrjet mund të jetë më fitimprurëse ti mbajnë rrogat në nivel të lartë edhe atëherë kur ekziston tepricë e fuqisë punëtore. etj). Ligjet për rrogat minimale janë vetëm një shkak pse rrogat mund të jenë “shumë të larta”. Ndërmarrja dot kupton se është më mirë të jep rroga të larta dhe të ketë punëtorë produktiv dhe të shëndetshëm se sa të paguan rroga të ulëta dhe të ketë punëtorë më pak produktiv dhe të shëndetshëm. Në të kundërtën.

Më saktësisht sipas ligjit të Okunit dallimi mes autputit në ekonomi kur kemi punësim të plotë dhe nivelit të tij aktual zmadhohet për 3 për qind për çdo 1 për qind zmadhim të shkallës së papunësisë. kontribuon në çrregullime serioze në shëndetin fizik dhe psikik të personave të papunësuar. Nëse rrogat janë në nivel i cili ofertën dhe kërkesën e sjellë në baraspeshë. Sot ekonomistët mendojnë se proporcioni 1 : 3 është ndryshuar në 1 : 2. Për këtë shkak ndërmarrjet i ndjekin mundimet e të punësuarve të tyre dhe punëtorët të cilët nuk punojnë pushohen nga puna. Mirëpo nuk mundet që të gjithë punëtorët të cilët nuk punojnë të kapen njëkohësisht pasi që mbikëqyrja e punëtorëve kushton shumë dhe nuk është efikas. punëtorët do të kenë më pak dëshirë të punojnë për shkak se nëse pushohen nga puna punëtorët lehtë mund të gjejnë punë tjetër me të njëjtën rrogë. numri i orëve të punës gjatë një jave. Ndërmarrjet këtë problem mundet ta zgjedhin duke dhënë rroga të cilat janë mbi nivelin e baraspeshës. Harxhime ekonomike (Ligji i Okunit). Kjo donë të thotë se rënia e BPV-së faktike për 2% në krahasim me BPV-n potenciale do të shkakton rritje të shkallës së papunësisë për 1% plotësues. Teoria e katërt dhe e fundit për rrogat për efikasitet e thekson lidhjen mes rrogave dhe kualitetit të punëtorëve. Kur ndërmarrja angazhon punëtor të rinj ajo nuk mundet që ta vlerësojë kualitetin e punëtorëve në mënyrë perfektë. numri i personave në fuqinë punëtore. 2) harxhimet sociale të papunësisë dhe 3) harxhimet e kasës shtetërore. Teoria e tretë për rrogat për efikasitet e thekson lidhjen mes rrogave dhe mundit të punëtorit. Rrogat e larta bëjnë që punëtorët të jenë më të vendosur në mbajtjen e vendeve të punës dukë u dhënë punëtorëve dëshirë për ta zmadhuar efikasitetin në punë. Në shumë vende pune punëtorët vendosin vetë sa do të orvaten në vendin e punës. Kualiteti i punëtorit. Ndoshta pyeteni pse rritja e shkallës së papunësisë prej 1 për qind sipas ligjit të Okunit çon kah rënia e autputit që është përafërsisht për dy herë e gjysmë më i madh i shprehur në përqindje. Në vitet e gjashtëdhjeta të shekullit XX mes ekonomistëve ekzistonte konsensus se në nivelin e dhënë të zhvillimit teknologjik dhe në nivelin e dhënë të tregut të fuqisë punëtore. Harxhimet sociale. 5. shkalla e papunësisë prej 4% përputhet me shfrytëzimin e plotë të resurseve (shkalla natyrore e papunësisë). Ekzistimi i papunësisë ekonomive moderne të tregut u shkakton shumë dëme. Gjatë shqyrtimit të harxhimeve të përgjithshme shoqërore të cilat dalin nga papunësia. çka ndodhën me personat të cilët nuk mund të punojnë apo me ato të cilët e kanë humbur vendin e punës? Hulumtimet e shumta të medicinës dhe psikologjisë në shtetet e zhvilluara pa dyshim tregojnë se papunësia. Prandaj ndërmarrjet i rrisin rrogat mbi nivelin e baraspeshës dukë shkaktuar papunësi dhe duke siguruar që punëtorët nuk do tu ikin obligimeve të veta. Me dhënien e rrogave të larta ndërmarrja e tërheqë pjesën më të mirë të punëtorëve që të aplikojnë për vendet e saj të punës. do të ndalemi të: 1) harxhimet ekonomike të papunësisë. Ekonomisti i njohur amerikan Artur Okun në vitin 1961 ka vërtetuar se: çdo zvogëlim i BPV-së faktike nën BPV potenciale për 3% shkakton rritje të shkallës së papunësisë për 1%. posaçërisht kur është afat gjate. Ndërmarrja mundet të kupton se ka më shumë leverdi nëse paguan rroga mbi nivelin e baraspeshës me qëllim që ta zvogëlon lëkundjen e punëtorëve. Këto harxhime në fakt janë të lidhura me problemet humane dhe psikologjike të cilat janë rezultat i papunësisë. produktiviteti mesatar i fuqisë punëtore gjithashtu zvogëlohen me çka zmadhohet efekti i rritjes së papunësisë. Shkaku qëndron se kur papunësia ciklike rritet faktorët tjerë të cilët e përcaktojnë autputin. Ky lloj i harxhimeve të papunësisë shumë rëndë matet gjegjësisht është rëndë për tu kuantifikuar. Harxhimet e papunësisë Papunësia është një nga problemet kryesore makroekonomike. .ndërmarrjet me lëkundje të lartë kanë harxhime më të larta të prodhimit. Mundi i punëtorit.

Sa i përket harxhimit shoqëror nga papunësia përsëri bëhet dallim mes papunësisë vullnetare dhe jo vullnetare. Shkalla e inflacionit (Ir) fitohet kur niveli i çmimeve në vitin rrjedhës (Pt) zvogëlohet me nivelin e çmimeve në vitin e mëparshëm (Pt-1). mirëpo humbje është ajo se ndihma e dhënë të papunësuarve u është marrë personave tjerë. Së dyti. Kur papunësia është vullnetare individët kanë leverdi më të madhe nga mos puna se sa nga puna. Në fakt të gjitha pasojat negative të cekura më lartë i takojnë papunësisë jo vullnetare. Një studim i vitit 1996 ka zbuluar se inflacioni është termini më i përdorur ekonomik në gazetat në SHBA (shumë më shpesh se papunësia dhe produktiviteti). Kur individët janë vullnetarisht të papunësuar. Me rëndësi është të bëhet dallim mes punësisë vullnetare dhe asaj jo vullnetare. ky dallim pjesëtohet me nivelin e çmimeve të vitit të kaluar dhe në fund shumëzohet me 100: Ir = Pt . mirëpo kjo nuk vlen edhe për shoqërinë (shtetin). Prandaj shoqëria lufton për ta zvogëluar papunësinë vullnetare. Ai është sëmundje moderne e ekonomive bashkëkohore. shpesh herë është shkak për depresione të rënda psikike. ne debatet për politikën ekonomike mbisundonte inflacioni. Me këto të ardhura ata kanë mund të blejnë mallra gjegjësisht të ndikojnë në konsumim dhe në prodhimtarinë e ekonomisë. E gjithë kjo është harxhim të cilën individi por edhe shoqëria duhet patjetër ta paguajnë. Por çka është inflacioni? Inflacioni është gjendje në ekonomi kur fondet e parave i tejkalojnë fondet e mallrave.Pt-1 / Pt-1 x 100 Në pjesën kur flisnim për prezantimin dhe matjen e BPV-së reale konstatuam se shfrytëzohet BPV deflatori për ta eliminuar madhësinë e BPV-se nominale e cila është rezultat i ndryshimit të nivelit të çmimeve. nuk duhet ta harrojmë vlerën e kohës së lirë.Papunësia e përforcon ndjenjën e nënçmimit. ai përsëri ngeli variabël ekonomike që ndiqeshe me vëmendje. Inflacioni i frikëson njerëzit sepse ai kontribuon për rritjen e vazhdueshme të çmimeve të prodhimeve dhe shërbimeve ndërsa kjo shkakton uljen e standardit jetësor. Definicioni dhe matja e inflacionit Inflacioni radhitet në dukuritë më të komplikuara dhe më komplekse ekonomike. Ata shpesh u ballafaquan edhe me hiperinflacion. Në periudhat kur papunësia është e lartë buxheti shtetëror humbën mjete nga më shumë aspekte: 1) zmadhohen transferimet sociale për të papunësuarit. Në vitet e shtatëdhjeta kur inflacioni në SHBA arriti në rreth 10 %. Duke refuzuar vendin e punës disa persona zbulojnë se koha e lirë vlen më shumë dhe munden këtë ta shfrytëzojnë. Të gjitha vendet të cilat e kaluan procesin e tranzicionit u ballafaquan me inflacionin në kalimin prej ekonomisë komande në ekonomin e tregut. Në këtë situatë harxhimi privat i papunësisë (mos marrja e rrogës) është më i vogël se leverdia private të jesh i papunësuar. Harxhimet e kasës shtetërore – buxheti. Tani është momenti që të bëjmë dallim mes harxhimit privat dhe shoqëror të papunësisë. Leverdia shoqërore nga ndihma e cila u jepet të papunësuarve (të dhëna të transferuara) qëndron në faktin se zvogëlohet vetëdija negative për varfërinë. Cila është kjo leverdi? Së pari. Këtu do ta shqyrtojmë harxhimin privat të papunësisë. Në fakt kjo është edhe metoda matematiko-statistikore për njehsimin e . Inflacioni ekziston në të gjitha shtetet me ekonomi të tregut. 2) zvogëlohen të ardhurat nga tatimet e të ardhurave të cilat nëse nuk ekziston papunësia njerëzit do ti paguajnë. nëse paraqitet e shkatërron ekonominë e një shteti. 3) humben kontributet e sigurimit social të cilat i paguajnë të punësuarit. ata zbulojnë se e kanë më mirë të jenë të papunësuar se sa të pranojnë të punojnë me rrogën rrjedhëse. Inflacioni matet nëpërmjet shkallës së inflacionit. inferioritetit. prandaj vjen deri në rritjen e nivelit të përgjithshëm të çmimeve. individi ka të drejtë në të ardhura të transferuara për shkak se nuk punon për një kohë më të shkurtë apo më të gjatë. Hiperinflaconi nga ana tjetër edhe pse është një dukuri e rrallë. për sëmundjet e zemrës etj. 6. Kur njerëzit janë të papunësuar jo vullnetarisht kemi situatë tjetër. Edhe pse në vitet e nëntëdhjeta inflacioni ishte i ulët.

Mirëpo qeveria mundet ta paguan konsumimin e vet edhe nëpërmjet imitimit të parave të cilat janë të nevojshme. i ndryshon çmimet relative dhe e shkatërron sistemin monetar të shtetit. Mirëpo. Ai është i vjetër aq sa janë të vjetra edhe ekonomitë e tregut. ai mund të jetë: umeren. Kur ekonomia hyn në inflacion galopues atëher ky inflacion e ushqen vetveten. Harxhimet e inflacionit Harxhimet e inflacionit në radhë të parë varen nga aftësia e konsumatorëve. Inflacioni galopues është gjendje në ekonomi kur çmimet fillojnë të rriten shpejtë dhe shkallët vjetore të inflacionit në fillim janë dyshifrore ndërsa më vonë edhe treshifrore. Sa për ilustrim të kësaj pikëpamje do të shqyrtojmë dy raste ekstreme: inflacion të cilin çdokush mundet ta parashikon dhe inflacion i cili është befasi e plotë. Sipas mënyrës tjetër nivelin e çmimeve mundet ta kuptojmë si masë për vlerën e parave. Kur qeveria shtypën para. . sepse askush nuk merr faturë nga qeveria për këtë lloj të tatimi. Kur niveli i çmimeve rritet njerëzit janë të detyruar të paguajnë më shumë për të mirat dhe shërbimet të cilat i blejnë. Hiperinflacioni është forma më serioze dhe më e rrezikshme e inflacionit. shkalla e kamatës reale është minus 5%. atëherë pse shtetet ballafaqohen me hiperinflacion? Gjegjësisht pse bankat centrale të këtyre shteteve vendosin të shtypin aq para vlera e të cilave dihet me siguri se shumë shpejt do të zvogëlohet me kalimin e kohës? Përgjigja është se qeveritë e këtyre shteteve e shfrytëzojnë krijimin e parave si një mënyrë për ta paguar konsumimin e vet. tatimi i inflacionit është kategori më suptile. Për dallim nga tatimet tjera. Ndoshta shprehja matematikore do të ndihmon në sqarimin e këtyre ideve. sepse me çdo dollar në kuletën tuaj tani mund të blini më pak sasi të të mirave dhe shërbimeve. Ke ky lloj i inflacionit shkallët e kamatës shumë shpesh hyjnë në zonën e vlerave negative. Nëse inflacioni është lehtë për ta sqaruar. Sipas kësaj kur rritet niveli agregat i çmimeve. Me fjalë të tjera nëse P është çmimi i të mirave dhe shërbimeve i shprehur me para. Të themi se P është niveli i çmimeve i paraqitur nëpërmjet indeksit të çmimeve për konsumim ose BPV deflatorit. siç janë tatimi personal i të ardhurave dhe tatimi i tregtisë dhe duke u huazuar me shitjen e letrave me vlerë. galopues. ti paguan rrogat e policisë apo të bëj pagesa për të varfrit dhe të moshuarit. Pasojat e hiperinflacionit janë katastrofale. Kur qeveria dëshiron të ndërton rrugë. Inflacioni umeren paraqet rritje të vogël të çmimeve të të mirave në ekonomi. dikundi më e lartë. Dokundi është shumë e ulët. ndërsa në kohën më të re inflacioni në RS të Jugosllavisë në vitin 1993. atëherë 1/P është vlera e parave e shprehur me të mira dhe shërbime. në këtë gjendje çmimet rritën për miliona por edhe miliarda për qind në vjet. 7. rritet niveli i çmimeve kurse dollarët në kuletën tuaj janë më pak të vlefshme. Sot inflacioni është fakt për të gjitha ekonomit. Niveli agregat i çmimeve në ekonomi mundet të analizohet në dy mënyra. të nevojshëm për të blerë sasi të caktuar të të mirave dhe shërbimeve. Rritja e nivelit të çmimeve nënkupton edhe vlerë më të vogël të parave. tatimi i inflacionit nuk është si tatimet tjera. së pari duhet ti mbledhë mjetet e nevojshme. Tani ta analizojmë këtë ide në drejtim të kundërt: sasia e të mirave dhe shërbimeve e cila mund të blihet me 1 dollar është 1/P. Ai shkakton rishpërndarje të pasurisë nacionale. Për shembull nëse shkalla e kamatës nominale është 10% ndërsa inflacioni arrin në 15%. dhe hiperinflacion. ndërsa dikundi shumë e lartë. investitorëve. Inflacioni ka një histori të gjatë. Deri tani nivelin e çmimeve e shihnim si çmim i shportës së mallrave dhe shërbimeve. thuhet se ajo mbledh tatim të inflacionit.inflacionit. Nga aspekti i lartësisë së inflacionit dhe dinamikës zhvillimore të inflacionit. Kur qeveria mbledh të ardhura nëpërmjet emisionit të parave. Sipas kësaj tatimi i inflacionit është një lloj tatimi për të gjithë ata qa mbajnë para. vlera e parave zvogëlohet. Rast i këtillë është inflacioni në Gjermani në periudhën mes dy luftërave botërore. punëtorëve dhe ndërmarrjeve për ta parashikuar paraqitjen e kësaj dukurie. Atëherë P e tregon numrin e dollarëve. Normalisht qeveria e bën këtë duke mbledhë tatime. Ky inflacion është njëshifror në nivel njëvjeçar. Ndryshon vetëm shkalla e inflacionit.

Mirëpo hulumtimet e mëtutjeshme të kësaj problematike do të zbulojnë iluzion në këtë përgjigje. ndërsa pjesa më e vogël dot ju ngelën në kuletë ku inflacioni e shkatërron vlerën e parave tuaja. Kjo për SHBA-t është pak më tepër se 25 miliardë dollarë në vit. Në fillim do ta shqyrtojmë rastin kur publiku mundet plotësisht ta parashikon inflacionin. Për shembull harxhimet për “këpucët e grisura” kur inflacioni i parashikuar plotësisht është 10%. Kur çmimet rriten çdo dollar i fituar blen më pak të mira dhe shërbime. Për shembull. B) Inflacioni i paparashikuar. zhvillimi teknologjik siç është përdorimi i skenerëve elektronik në shitore e zvogëlon harxhimin gjatë ndryshimit të çmimeve. Pasi që shumica e njerëzve i fitojnë të ardhurat e veta duke shitur të mirat dhe shërbimet e veta. Nëse e pyetni njeriun e rëndomtë pse inflacioni është i keq. Ky është harxhimi i parë kur kemi inflacion të parashikuar plotësisht i quajtur iluzion i inflacionit për zvogëlimin e fuqisë blerëse. Harxhimet e kohës dhe fuqisë punuese të shkaktuara nga tendenca e njerëzve dhe e ndërmarrjeve për ta zvogëluar vëllimin e parave të gatshme quhen harxhime për “grisjen e këpucëve”. Njëra prej mënyrave si të arrihet kjo është që më shpesh të shkoni në bankë. Pra fuqia blerëse në këtë rast nuk është zvogëluar. SI mundet mos paguhet tatimi i inflacionit? Pasi që inflacioni e shkatërron vlerën reale të parave në kuletën tonë. Prandaj vetëm inflacioni si dukurii nuk e zvogëlon fuqinë blerëse të njerëzve. Inflacioni i papritur e rishpërndan pasurinë mes popullatës në mënyrë e cila nuk varet nga ndonjë gjë e merituar apo nga ndonjë nevojë. Ashti siç është rasti edhe me tatimet tjera ashtu edhe tatimi i inflacionit shkakton neto humbje. Sipas kësaj inflacioni në mënyrë të drejtpërdrejtë e zvogëlon standardin jetësor. Harxhimi i dytë i cili paraqitet kur kemi inflacion të parashikuar plotësisht rrjedh nga harxhimet që bëhen me ndryshimin e çmimeve nominale (harxhime për meny).3% të BPV-së. Kur çmimet rriten blerësit e të mirave dhe shërbimeve paguajnë me shumë për atë që e blejnë. Për shembull në vend që të tërhiqni 200 dollarë në çdo katër javë mundeni të tërhiqni çdo javë nga 50 dollarë. Mirëpo në të njëjtën kohë shitësit e të mirave dhe shërbimeve fitojnë më tepër për at që e shesin. pse inflacioni i cili plotësisht parashikohet do të shkaktonte harxhime? çmimet të cilat i paguajmë për prodhimet ushqimore. ai shkakton harxhime plotësuese. Për këtë shkak të ardhurat nominale rriten së bashku me çmimet. por gjithashtu do të zmadhohet edhe rroga nominale apo vlera nominale e mallrave dhe shërbimeve që prodhohen. janë rreth 0. ndërmarrjet të cilat punojnë me porosi nëpërmjet postës duhet patjetër të botojnë dhe të dërgojnë katalogë për ta shpallur rritjen e çmimeve. Duke e bërë një gjë të tillë pjesa më e madhe e pasurisë do të ngelën në bankë dhe ju do të fitoni kamatë.A) Inflacion plotësisht i parashikueshëm. Deri tani folëm se harxhimet e inflacionit paraqiten edhe atëherë kur inflacioni është stabil dhe i parashikueshëm. Harxhime për “grisjen e këpucëve”. Edhe pse disa ndërmarrje ballafaqohen me harxhime të dukshme për meny. Atëherë. Meny harxhimet. Iluzioni i inflacionit. Në vazhdim. shitësit e mallrave dhe shërbimeve duhet patjetër të shfrytëzojnë resurse për ti ndërruar çmimet nominale. ai dot ju thotë se përgjigja është evidente: inflacioni e zvogëlon fuqinë blerëse të parave të tij të fituara me djersë. Mirëpo kur inflacioni vjen si befasi. Kur shkallët e inflacionit janë më të vogla. bileta për kinema dhe mallra të tjera do të rriten për 4% në vjet. Do të supozojmë se nuk ka ndryshime në çmimet relative ashtu që çmimet e mallrave dhe shërbimeve të përgjithshme individuale gjithashtu rriten për 4% në nivel vjetor. Përveç kësaj ekzistojnë edhe dy lloje të harxhimeve: “harxhimet nga prishja e këpucëve” dhe meny harxhimet. inflacioni i të ardhurave është në hap me inflacionin e çmimeve. sepse njerëzit i harxhojnë resurset e rralla duke u orvatur ti ikin këtij tatimi. për ekonominë në përgjithësi këto harxhime janë të vogla. Gjatë rritjes së vazhdueshme të inflacionit dhe çmimeve. . tatimit të inflacionit mundeni ti ikni nëse mbani më pak para. këto harxhime janë të vogla por duhet të kihen parasysh. Do ta marrim shembullin kur secili do ta dinte se shkalla e inflacionit do të jetë 4% në vjet. siç është fuqia punëtore.

ajo është sinjal se konsumatorët duhet të kalon në shfrytëzimin e misrit ndërsa prodhuesit të prodhojnë më shumë grurë. ndërsa humbja juaj është fitim për punëdhënësin. popullata e ndjenë si keqësim të situatës dhe prandaj kjo mundësi paraqet harxhim nga inflacioni i paparashikuar. mirëpo ajo është 6% në vjet. ndërsa popullata e cila merr kredi me kamata fikse ose duhet të realizon pagesa fikse nominale fiton nga inflacioni i paparashikuar. ju humbni si rezultat i inflacionit të paparashikuar. Cili është efekti i këtij inflacioni prej 6% nëse: 1) nëse priteshe inflacion prej 4% dhe nëse 2) keni 7% kamatë për parat në bankë? Kur inflacioni është 6% në vend 4% në vjet. Pasi që një pjesë e popullatës nuk dëshiron të rrezikon. Megjithatë këto harxhime munden të eliminohen me nënshkrimin e marrëveshjeve të indeksuara sipas nivelit të çmimeve. ashti si çmimi i grurit që është relativ në krahasim me çmimin e misrit. në këtë rast shkalla e kamatës reale të cilën do ta fitoni do të jetë më e madhe se ajo që e keni pritur. në qoftë se gruri është më i shtrenjtë se misri. Për shembull. Këto shembuj tregojnë se efekti primar i inflacionit të paparashikuar është transferimi i pasurisë prej një personi apo ndërmarrje në një tjetër. Në qoftë se shkalla e inflacionit është më e ulët se ajo që është pritur do të kemi situatë të kundërt.Harxhimet e rishpërndarjes të të ardhurave. Për ekonominë si tërësi transferimi i pasurisë nga një grup në një tjetër është humbje e njëjtë e resurseve dhe sipas kësaj ky transferim nuk është harxhim i vërtetë apo real. Popullata ka averzion më të madh ndaj inflacionit të papritur – inflacion i cili dallon nga shkalla e pritur e inflacionit. kamata reale e realizuar në bankë është vetëm 1% ne vit (kamata nominale prej 7% minus 6% shkalla e inflacionit) në vend që të jetë 3% në vit. resurset të cilat popullata i shfrytëzon në parashikimin e inflacionit duke dashur të mbrohet nga rreziqet të cilat i sjellë inflacioni i paparashikuar paraqesin harxhim plotësues. Harxhimet e lakimit të çmimeve reale. Të përfundojmë – kur paraqitet inflacioni i paparashikuar vjen deri te efekte negative të lidhura me rishpërndarjen e të ardhurave dhe pasurisë në mes kategorive të veçanta të shfrytëzuesve të të ardhurve dhe pronarëve të pasurisë. Edhe një harxhim i lidhur me inflacionin e paparashikuar është i lidhur me faktin se çmimet shërbejnë si sinjale në ekonominë e tregut. edhe atë: Prej shfrytëzuesve të të ardhurave fikse dhe të punësuarve në organizata me sindikata të dobëta të punëtorët me sindikata të forta. Prej kreditorë kah kredi marrësit . rreziku për fitim apo humbje të mjeteve financiare si rezultat i inflacionit të paparashikuar nuk është i dëshiruar. në qoftë se të gjithë presin që shkalla e inflacionit të jetë 4% në vjet. Nëse inflacioni është më i lartë nga se është pritur atëherë vlera reale e rrogës suaj është më vogël. Në vazhdim. prej atyre që paguajnë tatim te qeveria prej të punësuarve në sektorin publik te të punësuarit në sektorin privat. Ngjashëm me këtë është nëse supozojmë se rroga juaj nominale është paraprakisht e përcaktuar. Megjithatë çmimet të cilat paraqesin sinjale në ekonomi janë çmime relative. Megjithatë. atëherë inflacioni i paparashikuar është 2% në vjet. mundësinë për fitime apo humbje të dukshme të cilat rrjedhin nga inflacioni i paparashikuar. Duke fituar kamatë reale më të vogël. Popullata e cila huazon mjete financiare ose kursen me kamata fikse (kreditor) dhe ato të ardhurat e të cilëve janë të përcaktuara në kushte nominale pësojnë dëmtime nga inflacioni i paparashikuar. Kur inflacioni është i paparashikuar popullata mundet ta mënjanon ndryshimin e çmimeve e cila vjen nga ndryshimi i nivelit gjeneral të çmimeve me ndryshimin e çmimeve të cilat vijnë nga ndryshimet në ofertën dhe kërkesën për mallra të . Informata e cila na tregon se gruri kushton aq shumë dollarë nuk u ndihmon konsumatorëve dhe prodhuesve në sjelljen e vendimeve të mira ekonomike në qoftë se nuk e njohin edhe çmimin e misrit. Për shembull. Në qoftë se inflacioni është me i ulët nga se është parashikuar atëherë ju fitoni kurse punëdhënësi humb. nga aspekti i individit dhe ndërmarrjeve në ekonomi. Megjithatë humbja juaj është fitim për bankën sepse ajo paguan kamatë më të ulët reale nga ajo që është pritur.

Pasi që edhe sinjalet të cilat i japin çmimet mund të jenë të çrregulluara si rezultat i inflacionit të paparashikuar. Prandaj. A është e mundur që një ekonomi e tregut njëkohësisht të sigurojë prosperitet. përgjatë lakores së ofertës agregate afat shkurte. në afat të gjat inflacioni dhe papunësia në masë të madhe nuk janë probleme të lidhura mes veti. (Filipsi e ka hulumtuar inflacionin e rrogave nominale dhe jo inflacionin e çmimeve. një lloj kompromisi. Kur kreatorët e politikës ekonomike e zvogëlojnë kërkesën agregate dhe në këtë mënyrë e lëvizin ekonominë te poshtë përgjatë lakores së ofertës afat shkurte.5%. Filips botoi një shkrim në revistën britanike Economica. me punësim të lartë dhe çmime stabile gjegjësisht inflacion të ulët. Edhe përpos faktit që marrëdhëniet mes papunësisë dhe inflacionit janë inverse. ata në fakt e zvogëlojnë papunësinë për një kohë të shkurtë mirëpo nga ana tjetër rritet inflacioni. Nga ana tjetër nëse shkalla e papunësisë është 1 për qind shkalla e inflacionit do të jetë 7.5% Duke marrë parasysh se lakorja zbuloi se ekzistojnë marrëdhënie stabile nëpërmjet shembullit me Britaninë e Madhe edhe atë për një periudhë shumë të gjatë prej 100 vitesh. Nga ana tjetër shkalla e inflacionit në radhë të parë varet nga rritja e ofertës të parave e cilat kontrollohet nga banka qendrore e shtetit. 1861-1957. Proporcioni mes inflacionit dhe papunësisë Inflacioni dhe papunësia janë dy treguesit kë relevant të suksesit të një ekonomie. Këto dy masa të inflacionit zakonisht lëvizin bashkërisht. Gjegjësisht Filipsi tregoi se në vitet me papunësi të ulët inflacioni është i lartë. Për qëllimet tona ky fakt nuk është i rëndësishëm. 8. ky shkrim Filipsin e bëri ta famshëm. Atje pamë se shkalla natyrore e papunësisë varet nga më shumë karakteristika të tregut të fuqisë punëtore. Si janë të lidhur në mes veti këto dy tregues të suksesit të një ekonomie? Paraprakisht në këtë libër biseduam për përcaktimet afat gjate të papunësisë dhe përcaktimet afatgjate të inflacionit. Është evidente se mes shkallës së papunësisë dhe shkallës së inflacionit ekziston i ashtuquajturi mënjanim (trade off) gjegjësisht ekziston varësi inverse.”. Në raste kur ekziston pasiguri në lidhje me shkallën e inflacionit popullata e ka patjetër të harxhoj kohë dhe mund në mësimin e çmimeve të ndryshme. ajo u ndihmon qeverive dhe bartëseve të politikës të vijnë deri te kompromise të pranueshme për shoqërinë që kanë të bëjnë me shkallën e papunësisë dhe shkallën e inflacionit . siç janë ligjet për rrogat minimale. mënjanim – papunësi e vogël inflacion i lartë dhe e kundërta. Në vitin 1958 ekonomisti A. ekonomia e tregut është më pak efikase në këto raste. V. në afat të shkurtë. fuqia e sindikatave. Në këtë shkrim Filipsi tregoi se ekziston korrelacion negativ mes shkallës së inflacionit dhe shkallës së papunësisë. për shembull nëpërmjet krahasimeve gjatë blerjes.janë të lidhura në mënyrë të cilën ekonomistët ma para nuk e kanë vlerësuar. ata në fakt e zvogëlojnë inflacionin por nga ana tjetër përkohësisht rritet papunësia. Hulumtimet ekonomike por edhe praktika e ekonomive bashkëkohore të tregut vërtetojnë se arritja e punësimit të plotë i cili njëkohësisht do të shoqërohet me shkallë të ulët të inflacionit. Kur kreatorët e politikës fiskale dhe monetare e rrisin kërkesën agregate dhe në këtë mënyrë e lëvizin ekonominë te lartë. janë dy qëllime të kundërta. Në këtë kapitull më detalisht do ta analizojmë këtë mënjanim Lakorja e Filipsit në afat të shkurtë.caktuara. Filipsi ka ardhë në përfundim se dy varijablat e rëndësishme ekonomike – inflacioni dhe papunësia. në fillim theksohej shumë rëndësia e saj e madhe për analizën ekonomike për shkak se: Ajo i tregon marrëdhëniet e ndryshimit mes papunësisë dhe inflacionit. Titulli i shkrimit ishte “Lidhja mes papunësisë dhe shkallës së ndryshimit të rrogave në Britaninë e Madhe. roli i rrogave për efikasitet dhe efektiviteti i këkrimit të vendit të punës. Lidhja afat shkurte mes inflacionit dhe papunësisë shpesh herë quhet Lakorja e Filipsit. Lakorja origjinale e Filipsit na tregon se nëse inflacioni është zero për qind shkalla e papunësisë do të jetë 5. ndërsa në vitet me papunësi të lartë inflacioni është i ulët.

mirëpo.2. bartësit e politikës ballafaqohen me ndryshimin mes inflacionit dhe papunësinë kurse Lakorja e Filipsit e tregon po atë zavendësim. Edmund Felps. Pika B na jep papunësi të ulët dhe inflacion të lartë. Mirëpo teoria klasike gjithashtu na mëson se rritja monetare nuk shkakton efekte reale – ajo vetëm i ndryshon të gjitha çmimet dhe të ardhurat nominale në mënyrë proporcione. Bartësit e politikës mundet të preferojnë edhe inflacion edhe papunësi të ulët. rritja monetare nuk ndikon në ato faktorë të cilët e përcaktojnë .2. Konkretisht. Të rikujtojmë se teoria klasike ofertën e parave e përcakton si determinant primare të inflacionit. përveç se në afat të shkurtë. Nëpërmjet ndryshimit të politikës monetare dhe fiskale me qëllim që të ndikojnë në kërkesën agregate bartësit e politikës munde ta zgjedhin cilën do pikë nga kjo lakore. Punimi i titulluar si “Roli i politikës monetare” përmbante pjesë për atë se “çka mundet të bëjë politika monetare” dhe “çka nuk mundet të bëjë politika monetare". Fridmani pohonte se një gjë të cilën politika monetare nuk mund ta bëjë. Në vitin 1968 ekonomisti Milton Fridman e botoi punimin e tij në American Economic Revieë. pak kohë pasi Semjuelsoni dhe Solou e hapën debatin rreth Lakores së Filipsit dhe politikës makroekonomike. Pika A na jep papunësi të lartë dhe inflacion të ulët. Kjo mundet të shihet në fotografinë 17. gjithashtu botoi një punim në të cilën demanton se ekziston zavendësim afat gjat mes inflacionit dhe papunësisë. 17. Mirëpo a ngelën kjo zgjedhje njëlloj me kalimin e kohës? A paraqet lakorja e Filipsit instrument në të cilën bartësit e politikës munden të mbështeten? Ekonomistët i trajtuan këto pyetje në vitet e vona të gjashtëdhjetave të shekullit XX. Lakorja e Filipsit u ofron bartësve të politikës zgjidhje të rezultateve të mundshme: inflacion-papunësi. Lakorja e Filipsi në afat të shkurtë Shkalla e inflacionit (% vjetore) 6 B 2 A Lakorja e Filipit 0 4 7 Shkalla e papunësisë (%) Konkretisht. të dhënat historike të prezantuara në Lakoren e Filipsit tregojnë se ky kombinim është i pamundur. Sipas ekonomistit Semjuelson dhe Solou. Pothuaj në të njëjtën kohë një ekonomist tjetër. Fridmani dhe Felpsi i bazojnë përfundimet e veta në principet klasike të makroekonomisë. lakorja e Filipsit u ofron kreatorëve të politikës zgjidhje mes rezultateve të mundshme ekonomike. në bazë të fjalimit që e mbajti si kryetar i Shoqatës Amerikane të Ekonomistëve.Fotografia nr. është zgjedhja e kombinimit të inflacionit dhe papunësisë ne lakoren e Filipsit. Lakorja e Filipsit na afat të gjatë.

si për shembull ligjet për rrogat minimale. Po ashtu edhe shkalla natyrore e papunësisë nuk është konstante me kalimin e kohës. Kjo papunësi është “natyrore” jo pse është e mirë por për shkak se është jashtë kontrollit të politikës monetare. në afat të gjatë. kjo vetëm do të sjellë deri te inflacioni më i madh. Megjithatë shkalla natyrore e papunësisë nuk përputhet gjithmonë me atë që është pranuar nga shoqëria.shkallën e papunësisë në ekonomi. Lakorja e Filipsit në afat të gjatë . Për shembull të supozojmë se një sindikatë i cili sapo është formuar e shfrytëzon fuqinë e tij në treg për ti rritur rrogat reale të disa punëtorëve mbi nivelin e baraspeshës.3. Më herët në këtë libër shqyrtuam si instrumentet e ndryshme të tregut të fuqisë punuese. sigurimi në raste të papunësisë dhe programet për trajnim në vendin e punës. roli i rrogave për efikasitet apo procesii kërkimit të punës. Fotografia 17. Në të dy rastet shkalla e papunësisë është afër nivelit të saj normal që quhet shkalla natyrore e papunësisë. Rritje më rapide monetare nuk do ta zvogëlon forcën e sindikatës në treg apo nivelin e papunësisë. çka është aq “natyrore” në shkallën natyrore të papunësisë? Fridmani dhe Felpsi e shfrytëzojnë këtë shtojcë për ta përshkruar shkallën e papunësisë rreth së cilës graviton ekonomia në afat të gjatë. prodhimtaria dhe papunësia në afat të gjat ndodhen në shkallët e tyre natyrore. Këto pikëpamje kanë implikim të rëndësishëm për Lakoren e Filipsit. Konkretisht ato implikojnë se politika monetare ballafaqohet me Lakoren e Filipsit e cila është vertikale. shkalla e inflacionit është e lartë dhe ekonomia do të ndodhet në pikën B. ndikojnë në shkallën natyrore të papunësisë. Lakorja vertikale afat gjate e Filipsit e ilustron konkluzionin se papunësia në afat të gjat nuk varet nga rritja monetare a parave dhe nga inflacioni. sasia e ofruar e të mirave dhe shërbimeve do të jetë më e madhe për çdo nivel të dhen të çmimeve. Për ta zvogëluar shkallën natyrore të papunësisë kreatorët e politikës duhet të shfrytëzojnë politika të cilat eë përmirësojnë funksionimin e tregut të fuqisë punuese. Nëse BQ e zmadhon ofertën e parave shpejtë. për shkak se papunësia më e vogël donë të thotë se më shumë punëtorë janë të angazhuar në prodhimin e të mirave dhe shërbimeve. Ndryshimi i politikës me çrast do të zvogëlohet shkalla natyrore e papunësisë njëkohësisht do ta lëviz lakoren afat gjate të Filipsit në të majtë. kështu që lakorja e ofertës agregate afat gjate do të lëviz në të djathtë. shkalla e inflacionit është e ulët dhe ekonomia do të ndodhet në pikën A. është e lidhur me shkallën e papunësisë. Pa dallim se çarë politike monetare implementon BQ-ja. siç është në fotografinë 17. Po ashtu. Rezultat i kësaj është tepricë e punëtorëve dhe normalisht shkallë më e lartë natyrore e papunësisë. Edhe përpos asaj që politika monetare nuk mundet të ndikon në shkallën natyrore të papunësisë. siç është fuqia e sindikatave. ligjet për bisedime kolektive. disa politika tjera kanë ndikim. Fridmani dhe Felpsi kanë ardhë në përfundim se nuk ekziston shkaku që të mendojmë se shkalla e inflacionit. Atëherë në ekonomi do të ekziston papunësi më e vogël dhe prodhim më i madh për /do shkallë të dhen të rritjes monetare dhe inflacionit.3. Nëse BQ e zmadhon ofertën e parave ngadale.

Buxheti i qeverisë përshkruan cilat mallra dhe shërbime qeveria do ti blen në vitin që vijon. por në fund. Buxhetet si plane vjetore të të ardhurave dhe ta dalave të . Buxheti është pamje vjetore gjegjësisht plan i të ardhurave dhe të dalave shtetërore gjegjësisht publike. ndërmarrje apo shteti. Argumentimi i tyre bazohet në teori. çarë pagesa me transferime do të bën dhe si do ti paguan ato... Inflacion i ulët B A 2.. shkalla e inflacionit ritet. Nga ana tjetër korrelacioni negativ i vërtetuar nga ana e Filipsit.Shkalla e inflacionit vjetor (% vjetor) Lakorja e Filipit në afat më të gjatë Inflacion i lartë 1. Semjuelsonit dhe Solout të na bindin ta refuzojmë konkluzionin e teorisë klasike për neutralitetin monetar? Fridmani dhe Felpsi ishin plotësisht të vetëdijshëm për këto pyetje dhe ata ofruan mënyrë por ta pajtuar teorinë e makroekonomisë klasike me zbulimin e Lakores së Filipsit me kahje rënëse e formuar sipas të dhënave nga Britania e Madhe dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës. POLITIKA FISKALE 1. Atehere kur XHB do ta rise shkallen e ritjes per oferten e parave..por papunesia mbetet ne te njejtin nivel per afat me te gjate. Zakonisht qeveria planifikon pjesën më të madhe të harxhimeve të veta ti paguan ashtu që do ti detyron njerëzit të paguajnë tatime. Pse ndonjëri duhet të beson se kreatorët e politikës ballafaqohen me Lakoren vertikale të Filipsit kur realiteti ofron Lakore të Filipsit me kahje rënëse? A nuk duhet zbulimet e Filipsit. KREU 19. Shkalla e papunesise (%) 0 Shkalla natyrale e papunesise Refuzimi i Fridmanit dhe Felpsit se ekziston zëvendësim afat gjatë mes inflacionit dhe papunëisë në shikim të parë ndoshta duket bindës. Ata pohonin se lidhja negative mes inflacionit dhe papunësisë është e saktë në afat të shkurtë. megjithatë papunësia kthehet në shkallën e saj natyrore. Me fjalë të tjera kreatorët e politikës në afat të shkurtë munden të çojnë politikë monetare ekspansive. Semjuelsonit dhe Solout bazohet në të dhëna praktike. ndërsa politika ende më ekspansive monetare çon kah inflacion më i madh. por ajo nuk mundet të përdoret nga ana e kreatorëve të politikës në afat të gjatë.. Definicioni dhe karakteristikat themelore të buxhetit Fjala buxhet paraqet përshkrim i planeve për harxhim dhe financim të një individi.

3) suficiti apo deficiti buxhetor. etj). Në të shumtë e rasteve kontributet për punëtorët caktohen nga ana e punëdhënësit. 2) kontribute për sigurim social. Këtu do ti sqarojmë tre aspektet kryesore të buxhetit shtetëror: 1) të dalat ose harxhimet. pensionet. etj). Koncepti i dytë për deficitin i quajtur deficit primar në buxhetin shtetëror e largon neto kamatën nga të dalat shtetërore: . administrative. kështu që zvogëlimi që është treguar në listën e rrogave të punëtorëve është vetëm gjysma e tatimeve të paguara. Në pjesën e të ardhurave të buxhetit shtetëror janë të ardhurat nga tatimet. për shembull kredit shtetërore për studentët apo bujqit. Shembull për transferime janë pagesat e kontributeve për sigurim social. për të ardhurat mbi këtë kufi nuk paguhet tatim. para së gjithash tatimi i tregtisë. të cilat para së gjithash janë tatimet e të ardhurave personale dhe tatimet e pasurisë. Sipas kësaj të ardhurat dhe të dalat publike gjithnjë na përkujtojnë në rishpërndarje të rëndësishme të BPV-së në ekonomitë bashkëkohore. Rritja e kontributeve për sigurim social është rezultat i rritjes në shkallën e kontributeve dhe kufijtë e të ardhurave për të cilat paguhet tatim.përgjithshme publike kanë fuqinë e ligjit. Të ardhurat kryesore qeveria (shteti) i siguron nga tatimet. Neto pagesat për kamata (INT) paraqesin kamatë e cila u paguhet pronarëve të letrave me vlerë minus kamata të cilën e fiton shteti.T. policia. në propozim të qeverisë i aprovon parlamenti si trup ligjdhënës. 4) tatime për korporatat. qofshin ato tatime direkt (për shembull tatimi personal. 2) të ardhurat tatimore dhe të ardhura të tjera. doganat. Ekzistojnë katër kategori themelore të të ardhurave nga tatimet: 1) tatime personale. akcizat. Për ta kuptuar më lehtë këtë koncept. mallra dhe shërbime të ndryshme të nevojshme për resorët qeveritar (qeveria është konsumator i madh. etj). Praktikisht të dalat publike janë harxhim i mjeteve buxhetore për qëllime të ndryshme: rroga për administratën publike (armata. Harxhimet shtetërore. klasifikohen në tre kategori themelore: furnizime shtetërore. Kur tatimet dhe të ardhurat jo tatimore janë më të mëdha se të dalat atëherë themi se kemi suficit buxhetor. pagesa e ndihmës sociale dhe mbrojtja shëndetësore. arsimi. apo tatime indirekte (TVSH. Sot shtetet nëpërmjet buxhetit. sigurime për të papunësuarit. Ato. Kategoria e tretë e të ardhurave tatimore janë tatimet indirekte për ndërmarrjet. Të ardhurat publike. pagesa me transferime dhe pagesa e neto kamatës. Kategoria më e madhe e tatimeve janë tatimet personale. definicionin e deficitit do ta paraqesim si: deficit = të dala – të ardhura tatimore = (furnizime shtetërore + transferime + neto kamata) – të ardhura tatimore = (G + TR + INT) . tatimi i profitit. Furnizimet shtetërore (G) janë të dala shtetërore për prodhimtarinë rrjedhëse të mallrave dhe shërbimeve. etj). Pagesa me transferime (TR) janë pagesa ndaj personave fizik për ti cilat shteti nuk merr mallra apo shërbime. Të dalat publike. 3) tatime indirekte për ndërmarrjet. të dalat e përgjithshme të shtetit në një periudhë të caktuar kohore. Harxhimeve shtetërore nuk u nevojiten çdo herë të ardhura tatimore të barabarta. ajo furnizohet me prodhime të ndryshme – prej letrës deri te aeroplanët). qeveria realizon investime të shumta në infrastrukturë. Shteti siguron të ardhura edhe prej të ashtu quajturave: profite të ndërmarrjeve publike. Kontributet për sigurim social paguhen si përqindje fikse nga rrogat e të punësuarve deri në një kufi të caktuar. etj. taksa të ndryshme (gjyqësore. veçënarisht tatimi për profitin e korporatave. Kategoria e fundit e të ardhurave tatimore është tatimi për korporatat. përfshijnë një pjesë të rëndësishme të të ardhurave të cilat janë në dispozicion në ekonomitë bashkëkohore dhe pastaj i harxhojnë për qëllime të ndryshme. si instrument themelor i politikës fiskale. Furnizimet shtetërore me mallra dhe shërbime. zakonisht ndahen në dy pjesë a) investime shtetërore dhe b) të dalat shtetërore për konsumim. Suficiti dhe deficiti buxhetor. Rreth 7080 % nga të ardhurat e përgjithshme publike shtetet bashkëkohore i sigurojnë nëpërmjet tatimeve.

Nëse ekonomia ndodhet në ekspansion vjen deri te rritja e përgjithshme e nivelit të çmimeve e me këtë edhe deri te rritja e të ardhurave nominale të pjesëmarrësve në jetën ekonomike. Në këtë rast flasim për ekzistimin e zbrazëtirës inflatore (inflatory gap). sepse AD = C+I+G+(X-M). tatimet e zmadhuara dot përfshijnë pjesën më të madhe të të ardhurave nga amvisëritë (më pak konsumim personal – I). Politika fiskale dhe kërkesa agregate Politika fiskale paraqet përdorimin e të ardhurave dhe të dalave shtetërore (qeveritare) për të ndikuar në agregatet makroekonomike gjegjësisht të ndikon në aktivitetin e përgjithshëm ekonomik. Deficiti primar na tregon se: a mundet shteti të siguron mjete për programet e tij rrjedhëse? Nëse deficiti primar është zero. Ekonomistët theksojnë tre mënyra kryesore me të cilat vendimet për të dalat dhe tatimet shtetërore munden të ndikojnë në varijablat ekonomike siç janë prodhimtaria.Deficiti primar = të dalat – neto kamata – të ardhurat tatimore = (furnizimet shtetërore + transferimet) – të ardhurat tatimore = (G + TR) . atëherë shteti mbledh vetëm aq të ardhura tatimore sa për ti paguar furnizimet rrjedhëse të mallrave dhe shërbimeve dhe programe e saj rrjedhëse sociale (të paraqitura nëpërmjet pagesave me transferime). 2. Rritjen e tatimeve. me çka në afat të shkurtë do të vjen deri te zvogëlimi i autputit real. Rezultati përfundimtar i politikës restriktive fiskale duhet të jetë suficiti buxhetor. deficiti primar plus pagesat për neto kamatën është deficiti. Në këtë rast në ekonomi ekziston zbrazëtirë e recesionit (recessionary gap). Nëse deficiti primar është më i madh se zero. Për tu ngadalësuar aktiviteti ekonomik dhe për tu penguar inflacioni shteti do të duhet të praktikon politikë restriktive fiskale. Nga ana tjetër kur BPV-ja reale është nën BPV-në potenciale ekonomia është në recesion. atëherë zvogëlimi i kërkesës agregate është direkt. . gjegjësisht: Rritje të konsumimit publik. 3) motivimi. Kombinimi i opsionit të parë dhe të dytë. do të çon në zvogëlimin e kërkesës agregate. Pagesat për neto kamatë nuk merren parasysh në deficitin primar sepse ato nuk janë harxhime për programet rrjedhëse por janë harxhim për të dalat e kaluara të cilat kanë qenë të financuara nëpërmjet huazimit shtetëror. Politika restriktive mundet të realizohet nëpërmjet njërit nga këto tre opsioneve: Zvogëlimin e konsumimit shtetëror.T Deficiti primar është shuma për të cilën furnizimet shtetërore dhe transferimet i tejkalojnë të ardhurat tatimore. gjegjësisht zvogëlimin e konsumimit publik dhe njëkohësisht zmadhimin e tatimeve. 2) akumulimi i kapitalit shtetëror. punësimi dhe çmimet: 1) kërkesa agregate. Deficiti standard ose deficiti i përgjithshëm buxhetor na tregon: sa shteti momentalisht duhet të huazohet për ti paguajtur të dalat e përgjithshme? Nëse matet nominalisht deficiti në periudhë njëvjeçare është shuma plotësuese e dollarëve të cilat shteti duhet ti huazon gjatë atij viti. Kur BPV-ja reale është mbi BPV potenciale ekonomia është në ekspansion – rritje e aktivitetit ekonomik me çmime dinamike dhe shtypje inflatore. prandaj BPV-ja faktike gjithnjë ndryshon mbi dhe nën BPV potenciale. Rasti i kundërt është nëse ekonomia është në recesion. furnizimet shtetërore dhe programet sociale kushtojnë më shumë se të ardhurat e mbledhura tatimore të dedikuara për pagesën e tyre. Qeverisa mundet të përcaktohet për cilën do qoftë nga këto tre opsione. Ne këtu do të ndalemi vetëm në ndikimin nëpërmjet kërkesës agregate Ekonomitë bashkëkohore nuk funksionojnë në mënyrë ideale. Nëse pranohet metoda e dytë. Nëse qeveria vendos ta zvogëlon konsumimin publik (G). por është me rëndësi të ceket se cilën do që ta zgjedhën.rënie e aktivitetit ekonomik me rritje të papunësisë. nëse realizohet. Atëherë qeveria do të realizon – politikë ekspansive fiskale. zvogëlimin e nivelit të përgjithshëm të çmimeve dhe ngadalësimin e aktivitetit ekonomik. Pse ekzistojnë dy koncepte për deficitin? Shkaku është se këto dy koncepte japin përgjigje të pyetjeve të ndryshme.

në përgjithësi nuk akordohen me këtë konkluzion. kensijanët pohojnë se shfrytëzimi i politikës fiskale për stabilizimin e ekonomisë dhe mbajtjen e punësimit të plotë për shembull nëpërmjet zvogëlimit të tatimeve dhe zmadhimin e të dalave kur ekonomia është në recesion. . Në afat të gjatë të gjitha furnizimet shtetërore patjetër të paguhen nëpërmjet tatimeve. Klasikët zakonisht e pranojnë premisën e Rikardit për barazi22. kjo sjell deri te zmadhimi i kërkesës agregate. Kjo premisë thotë se ndryshimet tatimore nuk ndikojnë në kursimin nacional e sipas kësaj nuk kanë ndikim në lakoren e investimeve edhe kursimit ose në kërkesën agregate. Rritja apo zvogëlimi i menjëhershëm i të dalave shtetërore me qëllim që të arrihet stabilitet makroekonomik nuk mundet të arrihet pa harxhim të kot apo rrezikimin e ndonjë qëllimi tjetër to politikës fiskale. Politika fiskale diskrecionale. Politika fiskale mundet të ndikon në aktivitetin ekonomik nëpërmjet ndikimit të saj në shumën e përgjithshme të të dalave në ekonomi ose në kërkesën agregate. 2. Një pjesë e madhe e të dalave shtetërore shpërndahen vite më parë (programet për zhvillimin e armëve) apo edhe dekada më parë (si për shembull benefitet për sigurim social. si për shembull ruajtjen e pasurisë nacionale. Për dallim nga kjo. Problem i rëndësishëm është mungesa e fleksibilitetit. Ekonomistë klasik dhe ato kensijan kanë mendime të ndryshme për efektin e ndryshimeve tatimore në kërkesën agregate. Edhe në modelin klasik edhe në at kensijan rritja e furnizimeve shtetërore e zvogëlon nivelin e dëshiruar të kursimit nacional dhe e lëviz lakoren e kërkesës agregate në të djathtë. Me fjalë të tjera këtu flitet për politikë fiskale aktive stabilizuese të cilën qeveria e përpilon dhe e realizon për tu ikur pasojave të 22 Ideja për barazinë e Rikardit shkurtimisht mundet të sqarohet në këtë mënyrë. Kombinim i dy varianteve të larme. është e leverdishme. zvogëlimi i tatimeve rrjedhëse mundet të ndikon në kohën e mbledhjes së tatimeve por jo edhe në pagesën përfundimtare të tatimeve nga ana e konsumatorëve. Rezultati përfundimtar do të jetë krijimi i deficitit buxhetor. ndërsa kërkesa agregate do të zmadhohet.Zvogëlim të tatimeve. urra dhe objekte publike) dhe dhënien e shërbimeve shtetërore (arsim dhe shëndetësi). Megjithatë edhe kensijanët pranojnë se shfrytëzimi i politikës fiskale si instrument për stabilizim është rëndë të realizohet. zhvillimin e infrastrukturës së vendit (rrugë. Politika fiskale diskrecionale është e drejtë e qeverive të ekonomive bashkëkohore të propozojnë dhe të aplikojnë ndryshime në të dalat publike (shkalla tatimeve) dhe në programet e konsumimit publik në varësi nga faza e ciklit ekonomik. Kështu nëse furnizimet e planifikuara rrjedhëse dhe të ardhshme të shtetit nuk ndryshojnë. Klasikët në përgjithësi nuk i pranojnë orvatjet për qetësimin e cikleve afariste nëpërmjet politikës fiskale ose me mjete tjera. Klasikët dhe kensijanët gjithashtu nuk pajtohen rreth çështjes për at se a duhet të shfrytëzohet politika fiskale si mjet kundër ciklit afarist. sigurimin e përkrahjes të të ardhurave për grupe te posaçme. Zvogëlimi rrjedhës i tatimeve në kushte kur furnizimet shtetërore nuk ndryshojnë nuk është shumë e leverdishme për konsumatorët (çdo zvogëlim i tatimeve sot baraspeshohet nëpërmjet rritjes së tatimeve në ardhmëri). Kensijanët. mirëpo ligjet për tatimet gjithashtu kanë qëllime shumë të ndryshme dhe mundet të jenë rezultat i kompromiseve politike të cilat nuk mundet të ndryshohen lehtë. kështu që ata nuk kanë asnjë arsye të përgjigjen në zvogëlimin e tatimeve nëpërmjet ndryshimit të konsumimit të tyre të dëshiruar. Buxheti shtetëror ka edhe shumë qëllime tjera përveç stabilizimit makroekonomik. Mospajtimet e shkollave kryesore makroekonomike. sipas tyre zvogëlimi i tatimeve do ta stimulon konsumimin e dëshiruar dhe do ta zvogëlon kursimin e dëshiruar nacional. gjegjësisht ringjallje e aktivitetit ekonomik. me çka lakorja e kërkesës agregate do të lëvizë te lartë dhe në të djathtë. Më lehtë është të ndryshohen tatimet se sa të dalat. Rezultati i çdo opsioni do të jetë rritje e kërkesës agregate.

Faktikisht vonesat në politikën fiskale vijnë nga këto lloje të prolongimit kohor: Prolongim informativ i kushtëzuar nga nevoja për mbledhjen dhe analizimin e informatave për diagnostifikim të gjendjes ekonomike. kur BPV-ja rritet stabilizatorët automatik shkaktojnë ulje të të dalave apo zmadhim të tatimeve duke mos pasur nevojë për aprovimin e ligjit. Problemi i jo fleksibilitetit është problem i vonesave të gjata i cili është rezultat i procesit të ngadalshëm politik nga i cili përbëhet politika fiskale. megjithatë qëndron fakti se kjo politikë fiskale ballafaqohet me dobësi dhe kufizime të shumta. Kështu që “zvogëlimi automatik i tatimeve” e amortizon . recesioni mundet të ketë mbaruar deri atëherë. Kjo vonesë e bën të rëndë shfrytëzimin efektiv kundër ciklik të politikës fiskale sepse derisa të fillojnë të ndikojnë në ekonomi masat fiskale të cilat ndërmerren për pengimin e recesionit. Stabilizatorët automatik janë kategori në buxhet të cilat shkaktojnë rritje automatike të të dalave shtetërore ose zvogëlim të tatimeve – pa prurjen e ligjit – kur BPV-ja zvogëlohet. Mangësi të cilat janë rezultat i pamundësisë se shkencës ekonomike me siguri ti parashikon ndodhitë në të ardhmen. Prolongim i cili ka të bëjë me kohën e cila nevojitet për sjelljen e vendimeve për ndryshimet në politikën fiskale (decision lag). ndërsa ndonjëherë e bëjnë edhe kundër produktive. Kur ekonomia hyn në recesion . Njëra nga mënyrat për ti tejklaur problemet e jo fleksibilitet të politikës fiskale dhe vonesat e gjata të cilat e pengojnë përdorimin e politikës fiskale kundër ciklike është të ndërtohen stabilizator automatik në buxhet. gjegjeshit ekonomia të funksionon në nivelin e BPV-së potenciale . stabilizatori më i rëndësishëm automatik është sistemi i tatimit të të ardhurave. Shembull i mirë për stabilizator automatik është sigurimi i të papunësuarve. Vonesa e kohës e përfshinë periudhën nga njoftimi inicial i recesionit dhe inflacionit nëpërmjet ndryshimeve në politikat stabilizuese dhe aplikimi i tyre e deri te efektet e para të cilat ekonomia do ti ndjenë nga ato. Koha nga propozimi i të dalave ose tatimeve deti te hyrja e tyre në fuqi rallë herë është më e shkurtë se 11 muaj. Ekzistojnë dy grupe të faktorëve kufizues me të cilët ballafaqohen qeveritë gjatë përpilimit dhe implementimit të politikës fiskale diskrecionale : Mangësi të cilat vijnë nga ekzistimi i të ashtu quajturave vonesa në përpilimin dhe implementimin e politikës fiskale diskrecionale (time lag). Ekonomia bashkëkohore akoma nuk disponon me njohuri të nevojshme për parashikim preciz kohor të ndryshimeve. të cilat paguhen automatikisht duke mos u dashur të aprovohet ligj nga ana e parlamentit. Vonesë e cila ka të bëjë me periudhën mes vënies në ligj të ndryshimeve të politikës fiskale dhe aplikimi i tyre praktik (execution lag).padëshirueshme të fazave të ciklit ekonomik. 4. Qeveria mundet të parashikon por jo edhe të vërteton me siguri se sa do të jetë intensiteti i ndryshimeve në fazën e ciklit ekonomik. Nga aspekti kuantitativ. të cilat e zvogëlojnë efikasitetin e saj. Edhe pse sot një numër i madh i ekonomistëve mendojnë se qeveria ka të drejtë legjitime dhe obligim të bën implementim të politikës fiskale diskrecionale në kushte të recesioneve dhe ekspansioneve. Grupi i dytë i kufizimeve vjen nga dobësia në parashikimin e kahjes s ekonomisë në të ardhmen. Stabailizator automatik të politikës fiskale. Sistemet bashkëkohore financiare në vetë përmbajnë të ashtu quajtur stabilizator të cilët në mënyrë të pavarur kyçen dhe ndikojnë në mënyrë kundër ciklike në ekonomi duke mos e pritur qeverinë dhe parlamentin për ti aprovua vendimet e rënda për ndryshimin e shlkallës së tatimeve dhe të dalat publike. ndërsa papunësia zmadhohet më shumë njerëz marrin kontribute si të papunësuar. Kështu kjo komponentë e transferimeve (sigurim për të papunësuarit) zmadhohet gjatë recesionit me çka automatikisht vjen deri te një politikë më ekspansive fiskale. gjegjësisht fazën dhe karakterin e ciklit ekonomik. Kur ekonomia hyn në recesion të ardhurat e njerëzve zvogëlohen dhe ato paguajnë më pak tatim të të ardhurave. Ngjashëm me këtë.

Ndryshimet fiskale ekspansive. Deficiti i punësisë së plotë tregon sa ka qenë deficiti buxhetor në kushte të politikës tatimore apo të të dalurave e cila momentalisht është në fuqi. deficiti gjatë punësisë së plotë është nën ndikimin para së gjithash të ndryshimeve të politikës fiskale e reflektuar në ligjet e reje. Kensijanistët pohojnë se kjo politikë fiskale automatike është shkaku më i madh për stabilitetin e rritur të ekonomisë prej Luftës së Dytë Botërore e deri sot. Sa përket çmimeve politika ekspansive fiskale e zmadhon kërkesën agregate dhe i rritën çmimet e eksportit vendor.zvogëlimin e të ardhurave dhe (sipas kensijanistëve) e pengon zvogëlimin e kërkesës agregate sa më shumë që mundet. Ngjashëm me këtë deficiti zvogëlohet kur ekonomia është në ekspansion. Dimensioni ndërkombëtar i politikës fiskale A) Ndikimi i politikës fiskale në kursin e devizave Ngjashëm si politika monetare. shteti mbledh më shumë tatime të të ardhurave me çka kontrollohet zmadhimi i kërkesës agregate. edhe politika fiskale mundet të ndikon në kursin e devizave nëpërmjet tre mënyrave: nëpërmjet të ardhurave. nëse ekonomia funksionon në gjendje të papunësisë së plotë. Për të bërë dallim mes ndryshimeve në deficit i cili është rezultat i recesionit apo rritjes nga ndryshimet të shkaktuara nga faktorë tjerë. disa ekonomist e përkrahin përdorimin e masave deficitare të quajtura deficit i punësisë së plotë. Politikë ekspansive fiskale (G) G ## i ## kursi i devizave ## (?) G ## Y ## importi ## kursi i devizave ## (?) G ## P ## konkurrenca ## kursi i devizave në afat të gjatë ## (?) Politikë restriktive fiskale (G) G ## i ## kursi i devizave ## (?) G ## Y ## importi ## kursi i devizave ## (?) G ## P ## konkurrenca ## kursi i devizave në afat të gjatë ## (?) Politika ekspansive fiskale i zmadhon të ardhurat e me këtë e zmadhon importin duke e zmadhuar deficitin tregtar dhe duke e zvogëluar kursin e devizave. e rrisin deficitin buxhetor në gjatë punësisë së plotë. Pasi qa ajo i eliminon efektet e stabilizatorëve ekonomik. nëpërmjet çmimeve dhe nëpërmjet shkallës së kamatës. 5. si për shembull rritja e programeve për të dalat shtetërore apo (në modelin kensijan) zvogëlimi i shkallës së tatimeve. Politika restriktive fiskale i zvogëlon të ardhurat me çka zvogëlohet importi dhe zmadhohet kursi i devizave. Efekt shoqërues i stabilizatorëve ekonomik është ajo se deficitet buxhetore të shtetit ndikojnë në zmadhimin e recesionit sepse të dalat shtetërore automatikisht zmadhohen ndërsa tatimet automatikisht zvogëlohen me zvogëlimin BPV-së. kjo çon deri te zvogëlimi i konkurrencës e cila nga ana tjetër e zvogëlon kursin e . ndërsa ndryshimet kontraktive fiskale e zvogëlojnë deficitin gjatë punësisë së plotë. Gjithashtu kur të ardhurat e njerëzve zmadhohen gjatë zhvillimit ekonomik.

kjo dot ndikon që kursi i devizave të zvogëlohet. Efekti nëpërmjet çmimeve është efekt në afat të gjatë. Politika restriktive fiskale ndikon në mënyrë të kundërt. dy ndikojnë në afat të shkurtë: efekti i të ardhurave dhe efekti i shkallës së kamatës. Politika ekspansive fiskale për dallim nga politika ekspansive monetare e rritën shkallën e kamatës sepse qeveria shet letra me vlerë për ta financuar deficitin. Sipas kësaj është e paqartë cili është efekti i politikës ekspansive fiskale apo politikës restriktive fiskale. Shtegu i çmimeve është në afat të gjatë. B) Efekti i politikës fiskale në deficitin tregtar Efekti i politikës fiskale në deficitin tregtar shihet nëpërmjet efektit të të ardhurave dhe çmimeve. politika ekspansive monetare synon kah zmadhimi i deficitit tregtar dhe zvogëlimin e kursit të devizave. Këto të ardhura më të mëdha e zmadhon importin me çka zmadhohet deficiti tregtar. Tani mundet ti shohim neto efektet. politika ekspansive fiskale e rritën nivelin e çmimeve duke e rritur çmimin e eksportit vendor dhe duke e zvogëluar konkurrencën. Politika restriktive fiskale e zvogëlon deficitin tregtar. Politika fiskale në afat të shkurtë synon kah zmadhimi i deficitit tregtar ndërsa efektet në kursin devizorë janë kundërthënëse. Politika restriktive fiskale e zvogëlon shkallën e kamatës sepse zvogëlohet shitja e letrave me vlerë. neto efekti është i qartë: Politika ekspansive fiskale e zmadhon deficitin tregtar. Sa i përket efektit nëpërmjet çmimeve. Shkalla e kamatës më e lartë shkakton hyrje të kapitalit të huaj në vend me çka kursi devizave në vend rritet. Politikë ekspansive fiskale G ## Y ## importi ## deficiti tregtari # G ## P ## konkurrenca ## deficiti tregtar # Politik restriktive fiskale G ## Y ## importi ## deficiti tregtar # G ## P ## konkurrenca ## deficiti tregtar # Ngjajshëm si me politikën ekspansive monetare. Politika restriktive fiskale ndikon në mënyrë të kundërt. Efekti i politikës restriktive fiskale në kursin e devizave nëpërmjet shkallës së kamatës ndryshon nga efekti i politikës monetare.devizave. Pasi që këto dy efekte të politikës fiskale në deficitin tregtar ndikojnë në drejtim të njëjtë. politika ekspansive fiskale i rritën të ardhurat. 6. Nga këto tre efekte. Në afat të shkurtë. Kjo çon kah zmadhimi i deficitit tregtar. Shkalla më e ulët e kamatës ndikon në derdhjen e kapitalit jashtë vendit. Deficiti buxhetor dhe borxhi publik . Të dy këto efekte punojnë në kahje të kundërta edhe prandaj neto efekti i politikës fiskale është i dykuptimtë (?). Duke e pasur parasysh se efektet e politikës fiskale në kursin e devizave janë të paqarta atëherë këto efekte nuk duhet të vlerësohen. Rasti i kundërt është me politikën restriktive fiskale.

Deficiti buxhetor u zmadhua në vitet e gjashtëdhjeta të shekullit XX dhe kjo lidhet me doktrinën ekonomike të mirëqenies në ekonomi – në të cilën shteti duhet tu siguron qytetarëve të vet punësim të plotë. deficiti i çdo viti (i shprehur në para apo në mënyrë nominale) është i barabartë me ndryshimin e borxhit në atë vit. Borxhi publik është vlera e përgjithshme e obligimeve shtetërore në tregtinë publike në çdo moment të dhënë.Kuptimi për borxhin publik. nivel të lartë të të mirave materiale. Rritja e borxhit publik në ekonomitë bashkëkohore. Nëse kjo është kështu. në fund të vitit të dhjetë borxhi publik do të jetë i barabartë me deficitin e akumuluar buxhetor – 20 miliardë dollarë. (1)Barra e borxhit publik në gjeneratat e ardhshme. kështu që ata do të marrin pjesën më të madhe të kamatës dhe ratave. Kjo është subjekt i shumë dilemave dhe pikëpamjeve të kundërta. buxheti ka realizuar suficit buxhetor prej 1 miliard dollarë në vit. Cilat janë efektet ekonomike të deficitive të mëdha buxhetore dhe borxhit publik? Kjo pyetje është veçënarisht aktuale në literaturën bashkëkohore ekonomike në 20 vitet e fundit. Nga kjo del se borxhi publik është i barabartë me deficitet e akumuluara buxhetore i zvogëluar për suficitin kumulativ buxhetor. Nga ky aspekt shkallët e larta të huazimeve shtetërore arritën shuma të cilat e “vjedhin ardhmërinë” për tu paguar të dalat shtetërore të cilat janë shumë të larta apo tatimet të cilat në momentin e dhënë janë shumë të ulëta. Nëse tani supozojmë se në dy vitet e ardhshme. Për shembull të supozojmë se në një shtet të ardhurat buxhetore vjetore janë 10 miliard dollarë. gjegjësisht shuma e borxhit të ri publik. Pasi që suficiti i të dalave shtetërore mbi të ardhurat është i barabartë me shumën e huazimeve të reja të cilat shteti është patjetër ti bën. etj. Deficiti buxhetor shtetëror është dallimi mes të dalave dhe të ardhurave tatimore në çdo vit fiskal. Në kapitalizmin liberal deficiti buxhetor është trajtuar si dukuri shumë negative dhe e dëmshme. në fund të vitit të dymbëdhjet borxhi publik do të jetë 18 miliard dollarë (10 vite deficit buxhetor X 2 miliard dollarë – 2 vite suficit buxhetor x 1 miliardë = 18 miliardë dollarë). këto obligues tatimor të ardhshëm gjithashtu do ti trashëgojnë edhe letrat me vlerë. Ky argument konvencional duhet ta ketë parasysh faktin se në pronë të kujt janë pjesa më e madhe e letrave me vlerë të cilat i emiton shteti dhe a janë ato në duart e qytetarëve vendas. Sipas kësaj borxhi publik krijohet kur shteti huazohet te sektori privat për ta mbuluar deficitin e krijuar buxhetor. Në një mënyrë ne borxhin shtetëror ja kemi hua vetvetes. Në këtë periudhë deficitet buxhetore në SHBA dhe në vendet e zhvilluara evropiane ishin shumë të mëdha. Kur shteti harxhon më shumë mjete se sa ka mbledhur në buxhet krijohet deficit buxhetor. Qeveria emiton letra me vlerë të cilat i shet në treg. Proporcioni mes borxhit publik dhe deficitit buxhetor mundemi ta prezantojmë nëpërmjet ∆ B = deficiti buxhetor nominal ku ∆ B është ndryshimi në vlerën nominale të letrave me vlerë të shtetit në tregtinë publike. të cilët një ditë do të duhet ti paguajnë këto borxhe nëpërmjet tatimeve. Rritja enorme e deficitit buxhetor dhe borxhit publik në shtetet e zhvilluara është një fenomen i kohë së fundit. Efektet ekonomike të borxhit publik. Shpesh herë njerëzit janë të brengosur se borxhi i madh publik do të shkakton barrë shkatërrues financiar në shpinën e fëmijëve dhe nipave. Kjo filozofi u ndryshua në mënyrë radikale me paraqitjen e mësimit ekonomik të Kejnzit. ndërsa të dalat buxhetore vjetore janë 12 miliard dollarë. Ekziston dallim mes deficitit buxhetor shtetëror dhe borxhit publik ( i quajtur edhe si borxh nacional). kështu . Ai e toleronte deficitin buxhetor dhe e propozonte si ilaç efikas kundër recesionit. Thënë në mënyrë të thjeshtë qeveria huazohet te sektori privat me qëllim që ta mbulon deficitin buxhetor. Në shtetet me ekonomi të zhvilluar të tregut dhe treg të zhvilluar të kapitalit mbulimin e deficitit buxhetor shteti e bën me huazim të mjeteve financiare nga sektori privat (nga qytetarët apo institucioneve financiare). sigurim social dhe barazi. Nëse kjo gjendje vazhdon edhe në 10 vitet e ardhshme. Saldoja negative e buxhetit shtetëror duhet të mbulohet. edhe pse gjeneratat e ardhshme një ditë do të duhet të ballafaqohen me obligimet e rënda për ti paguar kamatat dhe ratat e borxhit publik.

Në cilat raste deficiti i zmadhuar buxhetor shkakton zvogëlim të kursimit nacional? Të gjithë ekonomistët pajtohen me faktin se rritja e deficitit i shkaktuar nga rritja e furnizimeve shtetërore e zvogëlon kursimin nacional dhe i ekonomisë i shkakton barrë reale.që borxhi nuk paraqet barrë në kuptimin e njëjtë si edhe borxhi i cili duhet tu paguhet personave nga jashtë. ajo gjithashtu shkakton rritje të shkallës së kamatës. Të rikujtohemi se përkrahësit e Barazisë së Rikardit pohojnë se zvogëlimet e tatimeve ose zvogëlimet e transferimeve nuk ndikojnë në kursimin nacional. Zvogëlimi i kërkesës agregate e cila shfaqet atëherë kur ekspansioni fiskal e zmadhon shkallën e kamatës quhet efekti i na shtyrjes. pyetja se a e zvogëlon kursimin nacional deficiti i shkaktuar nga zvogëlimi i tatimeve rrjedhëse apo nga zmadhimi i transferimeve rrjedhëse. Nëse ky argument është i saktë atëherë deficitet duhet ta zvogëlojnë standardin jetësor të gjeneratave të ardhshme. Derisa zmadhimi i furnizimeve shtetërore e stimulon kërkesën agregate të të mirave dhe shërbimeve. Megjithatë. atëherë çrregullimet të cilat janë rezultat i kësaj munden të shkaktojnë që ekonomia të funksionon në mënyrë më pak efikase. si rezultat i kësaj ato zgjedhin që pjesën më të madhe të pasurisë së vet ta mbajnë në formë likuide. Siç konstatuam ky zmadhim i kërkesës i zmadhon të ardhurat e të punësuarve dhe të pronarëve në këtë ndërmarrje (ndërsa për shkak të efektit të multiplikatorit zmadhohen edhe të ardhurat e ndërmarrjeve tjera). ky transferim mundet të neutralizohet me tatime tjera dhe politika të transferimeve. ekonomia akumulon më pak kapital vendas dhe shumë pak mjete të huaja për dallim kur deficiti është më i vogël. ndërsa kundërshtarët e tyre nuk pajtohen me këtë. nuk është shumë e qartë. Për shkak se banka qendrore nuk e ka ndryshuar ofertën e parave. ose aspak nuk ruajnë letra me vlerë që emitohen nga shteti (përveç se në mënyrë indirekte nëpërmjet fondeve për pension). lakorja vertikale ngelën e njejtë. Zvogëlimi i standardit të ardhshëm jetësor do të krijon barrë të vërtetë nga borxhi publik. Kjo është kështu sepse ata do të trashëgojnë më pak kapital por gjithashtu do të duhet të paguajnë kamatë më të lartë personave të huaj. nëse shkallët e tatimeve duhet patjetër dukshëm të zmadhohen në të ardhmen për tu pagur borxhi. Kjo donë të thotë se rritja e të ardhurave e shkaktuar nga ekspansioni fiskal e zmadhon kërkesën për para. Efekti i rritjes së kërkesës për para është prezantuar na fushën (a) në fotografinë 19. kështu që nevoja për ta servisuar borxhin publik do të sjellë deri në transferimin e mjeteve prej relativisht më të varfërve kah relativisht më të pasurve. (3)Shtyrja e investimeve nga sektori. Do ta marrim shembullin me qeverinë e SHBA-ve e cila blen aeroplanë nga Boing-u. Kur niveli më i lartë i të . Efekti i shtyrjes është proces i neutralizimit të kërkesës agregate e cila shfaqet kur politika ekspansive fiskale e zmadhon shkallën e kamatës dhe në këtë mënyrë i zvogëlon investimet. Ekonomistët na mësojnë për disa mënyra sipas të cilave borxhi publik mundet të bëhet barrë për gjeneratat e ardhshme: Së pari. Për të pa si shfaqet efekti i shtyrjes të shohim se çka ndodhë në tregun e parave kur qeveria bën furnizime publike. njerëzit të cilët kanë më shumë letra me vlerë që emitohen nga shteti do të fitojnë më shumë kamatë dhe principatë . gjegjësisht kur shteti ballafaqohet me deficit. Pronarët e letrave me vlerë mesatarisht janë më të pasur se ato të cilët nuk posedojnë letra me vlerë. për shembull nëpërmjet zmadhimit të tatimeve për njerëzit të cilët kanë të ardhura më të larta.1. shumica e njerëzve në ekonomitë me tregje të zhvilluara financiare ose ruajnë shumë të vogël të letrave me vlerë. ndërsa shkalla më e lartë e kamatës i zvogëlon investimet dhe e zvogëlon kërkesën agregate. (2)Deficiti buxhetor dhe kursimi nacional. Së dyti. Megjithatë. me çka dot rriten harxhimet për gjeneratat e ardhshme. Me rritjen e të ardhurave amvisëritë planifikojnë të blejnë më shumë të mira dhe shërbime. Në të ardhmen njerëzit të cilat kanë disa letra me vlerë ose aspak nuk kanë letra me vlerë do të duhet të paguajnë tatime më të mëdha për ta pagur borxhin publik. Argumenti i tretë me siguri është më i rëndësishmi: shumë ekonomist pohojnë se deficitet shtetërore e zvogëlojnë kursimin nacional.

19. 20 miliard Kërkesa aggregate AD1 Sasia e prodhuar .1.Kur rritja e furnizimeve shtetërore e rrit kërkesën agrëgate… Kërkesa për para MD1 Sasia e parave 4…. shkalla e kamatës është patjetër të rritet nga r1 në r2 me qëllim që ta mbajë ofertën dhe kërkesën në baraspeshë. Efekti i shtyrjes Tregu i parave Oferta në para 2…rritja e shpenzimeve e rrit kërkesën për para Shkalla kamatore 3…e kjo e rrit barzpeshën për shkallën kamatore Sasia e fiksuar nga ana e CB (b) Zhvendosja e kërkesës agregate qmimi 1. Çka pjesërisht e neutralizon rritjen fillestare të kërkesës agregate.ardhurave e lëviz lakoren e kërkesës së parave në të djathtë nga MD1 na MD2. Fotografia nr.

kërkesa për investime rezidente dhe afariste zvogëlohet. .1. mirëpo kur do të ndodh shtyrja. Konkretisht. pasi që huazimi është më i shtrejntë. Ky efekt i shtyrjes pjesërisht e neutralizon ndikimin e furnizimeve shtetërore në kërkesën agregate. Kjo donë të thotë se nga njëra anë rritja e furnizimeve shtetërore e zmadhon kërkesën për të mira dhe shërbime por nga ana tjetër gjithashtu mundet ti zvogëlon investimet.Zmadhimi i shkallës së kamatës në vazhdim e zvogëlon sasinë e kërkuar të të mirave dhe shërbimeve. siç është tregua në fushën (b) në fotografinë 19. lakorja e kërkesës agregate përsëri kthehet mbas kah AD3. Ndikimi inicial i rritjes së konsumimit publik është lëvizje e lakores së kërkesës agregate nga AD1 në AD2.

4th ed. 13 Pwr shkollat makroekonomike bashkwkohore dhe kyccja e tyre nw zgjidhjen e problemeve themelore makroekonomike. iii T. 2001. Harcourt College Publishers. Mankië. t. citiran naslov. second ed. Makroekonomija. Fiti. Ëesley. Bemanke: Macroeconomics.. 2003 god.. mw shum mund tw gjeni te: T. ii . Makroekonomija. p. citiran naslov. 2001. Abel. str.i N.2. G. 54 iv Andreë B. Addison. str. Principles of Economics. 8. Ben S. Fiti. 312-330.. 2003god.