You are on page 1of 31

BN HALDUNUN TARHSELC DEVLET KURAMI

Mustafa YILDIZ*
ZET Felsefe tarihinde ilk kez bn Haldunla birlikte tarih felsef bir disiplin olarak ele alnm ve bilimsel temelleri aratrlmaya balanmtr. O, tarihsel olgular ve bunlarn toplumsal yaam alanndaki tezahrlerini, toplumun douu, gelimesi ve klerini ve bunlarn nedenlerini olgusal bir yntemle ilk kez inceleyip ortaya koyan kiidir. Bylece kendisinin de farknda olduu ve belirttii zere yeni bir bilim dalnn kurucusu olarak kabul edilir. Bu anlamda bn Haldun, kurmu olduu bu yeni bilim dalnn yntemini, temel kavram ve problemlerini, blmlerini ve bu blmlerde ilenen konular belirler. Bu yeni bilim dalnn konusu insann toplumsal hayatdr; malzemesi ise tarihsel ve gzlemlenebilir toplumsal olgulardr. Bu tarihsel malzeme ayrca bn Haldunun bir devlet kuram oluturmasna yardmc olur. Bu kurama gre devletin kuruluundan kne kadar geirdii tm aamalar nedensellik zinciriyle birbirine balanmtr. Anahtar Szckler: Tarih, tarihselcilik, toplum, devlet, bn Haldun

(Ibn Khalduns Historical State Theory)


ABSTRACT History, in the history of philosophy, had been priorly started to be taken up as a philosophical discipline and been inquired to expose its scientific foundations by bn Khaldun. He is the first thinker that investigates historical facts and their manifestations in social life with a method which would help to discover them in their causality. Therefore Ibn Khaldun is accepted as the founder of a new science as he was also aware. In this respect he designates the method, the basic concepts and problems, and the subjects and subsubjects of this new science. The subject of this new science is the social life of human being; and its material is the observable historical and social facts. Furthermore this historical material enables him to constitude an authentic state theory. According to this theory, all of the stages of the state that passed from its establishment to its collapsing are tied up to each other with the chain of causality. Keywords: History, historicism, society, state, Ibn Khaldun
*

Erciyes niversitesi Edebiyat Fakltesi Felsefe Blm retim yesi

FLSF (Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi), 2010 Gz, say: 10, s. 25-55. ISSN 1306-9535, www. flsfdergisi.com

26 bn Haldunun Tarihselci Devlet Kuram

Giri
bn Haldun, dnce tarihinde (1) toplumsal olgu ve olaylar aydnlatmaya ynelik kendisinden nceki dnrlerden farkl bir yntem ortaya koymas, (2) toplumun ve devletin doal bir kkeni olduu ve doal bir tarihsel geliim sreci geirdiini ileri srmesi, (2) bu tarihsel geliim srecinin betimlemesini yaparak bir devlet kuram ortaya koymas bakmndan dnce tarihinde nemli bir yere sahiptir. Onun, slam dnyasnda dnsel retimin azald bir dnemde (XIV. Yzyl) slam felsefesinin geleneksel yapsndan ayrlarak toplumsal ve politik sorunlara zgn bir bak asyla ortaya koyduu grleri ge de olsa zellikle Batda yanksn bulmutur. Bu adan bn Haldunun, dnce tarihinde, kkenini Eski Yunanda Platon ve Aristotelesten alan ve slam Dnyasnda Farabi ve bn Sina tarafndan temsil edilen Aristotelesi felsefe geleneinden kopuu ve Batda Rnesans ile balayan yeni dnme biiminin ncln temsil ettii sylenebilir.1 Onun sosyal bilimler alanndaki bu nclnn Batda Rousseaudan Lockea uzanan doal hukuk okuluna, Herderden Diltheya uzanan Alman tarih okuluna, Comte pozitivizmi ve Marksizme dein pek ok akma etkisi olmu ve bu durum birok aratrmada vurgulanmtr.2 Ancak unu belirtmek gerekir ki, bn Haldunun Batdaki haleflerinin onun eserinde bilimsel olarak grdkleri ey, klasik felsefe
Henry Corbin, slam Felsefesi Tarihi-bn Rdn lmnden Gnmze, (ev. Ahmet Arslan), letiim Yay., stanbul 2007, s. 61-62 2 Hilmi Ziya lken; slam Dncesi: Trk Dncesi Tarihi Aratrmalarna Giri, lken Yay., stanbul 2000, s. 253. Sleyman Uluda; Giri: bn Haldun ve Mukaddime, Mukaddime-I iinde, Dergah Yay., stanbul 1988, s. 146. Sezgin Kzlelik; Sosyoloji Tarihi, An Yay., Ankara 2006, s. 2-3. St el-Husr, bn Haldun zerine Aratrmalar, Yayna Hazrlayan: Sleyman Uluda, Dergah Yay., stanbul 2001, s. 116. Zakir Kadiri Ugan; nsz: Eseri Yazann Hal Tercmesi, Mukaddime-I iinde, MEB Yay., stanbul 1989, s. XII. Roger Graudy; Sosyalizm ve slamiyet, (ev. D. Avcolu, E. Tfeki), Yn Yay., stanbul 1965, s. 61-62. mit Hassan; bn Haldunun Metodu ve Siyaset Teorisi, Toplumsal Dnm Yay., stanbul 1998, s. 28-29. mer Ferruh, Tarih Fikri elArab il Eyyami bn Haldun, Beyrut, 1983, s.695697.
1

Mustafa YILDIZ

27

geleneinde hi dikkate alnmam bir konudur. Bu konu elbette tarih olarak adlandrlmtr. Bu makalede bn Haldunun tarihi yorumlay biimi ile devlet kuram arasndaki ilikiyi aa karmak ve onun siyaset felsefesi balamnda klasik felsefe geleneinden kopuunu genel hatlaryla deerlendirmek amalanmtr. Bu ama dorultusunda makalemizde bn Haldun iki ynyle aratrlacaktr. Bunlardan birincisi onun tarihi kimliidir. Dieri ise ortaan sonlarnda yetimi bir toplum ve devlet kuramcs olmas yndr. Elbette bu iki yn birbirini tamamlamaktadr. bn Haldun tarihe yaklarken kendi ann toplumsal ve siyasal sorunlarn, zellikle slam dnyasnda yaanan atmalar ve blnmln nedenlerini tarihsel bir bak asyla aydnlatmay amalar. Nitekim tarihin ne olduuna ynelik bir soru kanlmaz biimde kiinin iinde yaad toplum hakkndaki dncelerinin bir parasn oluturur.3 Bu yzden burada bn Haldunun tarihi incelerken iinde yaad tarihsel koullar altnda bir devlet kuram oluturduunu vurgulamak istiyoruz. bn Haldun ve Tarih Aratrmalar bn Haldun 1332 ylnda Tunusda domutur. Kendisi Mukaddimede Hadram nisbesini kullanm; bununla birlikte Tunusta domu olmas Tuns, hayatnn byk ksmn Kuzey Afrikada geirmesi Marib nisbeleriyle anlmasna neden olmutur.4 bn Haldun, et-Tarif bi bn Haldun adl otobiyografik eserinin banda soyu ile ilgili geni bilgiye yer verir. Ailesinin kkeninin biliyeden geldiini, mildi 13. yyn az ncesinde de Tunusa getiini bildirir. Atalarn saydktan sonra nesebinin Hadramutta Yemen Araplarndan, Arap sekinlerinden bilinen ve sahabeden olan Vail bin Hucra dayandn ifade eder.5 bn Haldun reniminin banda Kuran- ezberlemi ve Kuran ilimleri (kraat, nahiv, siyer, hadis, fkh, fkh usul, kelm) almtr. Ayrca mantk, felsefe ve matematik dersleri almtr. Bylece gerek fkh ve kelamclarn gerekse de filozoflarn insan ve toplum ile ilgili grlerini
3 Edward Hallett Carr, Tarih Nedir?, (ev.: Misket Gizem Grtrk), letiim Yay., stanbul 1993, s. 13 4 Uluda, Sleyman, bn Haldun maddesi, slm Ansiklopedisi, TDV, stanbul 1999, C.19, s.538. 5 bn Haldun, Et-Tarifu bi-bni Haldun ve Rhletehu Garben ve arken, Kahire, 1951, s.12.

28 bn Haldunun Tarihselci Devlet Kuram


zmsemitir. Yaad dnem itibariyle slam dncesinin fkh, kelam, tasavvuf ve felsefe gibi farkl disiplinlerinde nemli lde yetkinlie ulalm ve epistemolojik adan tm bu sistemler birbirinden net bir biimde ayrlmtr. Bu dorultuda bn Haldun tm bu sistemlere eletirel adan yaklam, kuramsal ve uygulama asndan eksikliklerini belirleyerek kendi tarihselci toplum ve devlet kuramn ortaya koymutur. bn Haldun felsefede Farabi, bn Sina, bn Rd ve Nasreddin Tusi gibi filozoflarn oluturduu Aristotelesi gelenekten beslenmekle birlikte bu gelenee nemli eletiriler getirmitir. Uzun bir dnem Malik Mezhebi Kadln yapm olmas da onun fkh alanndaki yetkinliini gstermektedir. Fakat o sadece bir kuramc deildir. Uzun yaam boyunca devletin eitli kademelerinde yneticilik grevinde bulunmu ve gzlem ve deneyimleri onun kuramn oluturmada birincil kaynak olmutur.6 Bu adan onun dnya gr felsefe, fkh ve kelam kitaplarndaki kuramsal erevenin snrlarn aarak nominalist bir sistemin kaplarn aralar.7 unu da belirtmek gerekir ki bn Haldunun yaad dnem ve kendisinin Bat olarak adlandrd blgede slam dnyasnda ar bir k ve ykl yaanmtr. savalar, Endlste slam egemenliinin yok oluu, bo inan ve hurfelerin yaygnlamas ve sonunda her eyi silip spren veba salgn -ki bu salgn sonucunda bn Haldun da ailesini ve hocalarnn bir ounu kaybetmitir- bn Halduna nemli lde k psikolojisi ieren bir eser yazmasna neden olmutur. Bat slam dnyasnda yaanan kntnn bn Halduna verdii umutsuzluk ancak Tanrnn versetiyle alabilecektir. O bu konuda yle der:

Hayat iin ayrca bkz. bn Haldun, Mukaddime, (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1988, I, 1768; Z. Fahri Fndkolu, timaiyyat, II, 5658; Hilmi Ziya lken, timain Doktrinler Tarihi, stanbul 1941, s. 3637; Harun Han irvani, slamda Siyasi Dnce ve dare, (ev. Kemal Kuu), stanbul 1965, s.126 127; Sezgin Kzlelik, Sosyoloji Teorileri, Konya 1992, I, 25; Huriye Tevfik Mcahid, Farabiden Abduha Siyasi Dnce, (ev. Vecdi Akyz), stanbul 1995, s. 185192; brahim Keskin, bn Haldunda Sosyal Deime ve Sosyal Deime Kavramlar, (Baslmam lisans tezi), Uluda niversitesi lahiyat Fakltesi, Bursa 1995, s. 14; Mnir Kota, bn Haldunun Mukaddimesine Dair Baz Mahedeler-I, Din retimi, sy. 14, (Ocak, ubat, Mart 1988), s. 9498. 7 T. J. Boer, slamda Felsefe Tarihi, (ev. Yaar Kutluay), Anka Yay., stanbul 2004, s. 241.

Mustafa YILDIZ

29

Ben Doudaki lkeleri dahi mamurluu nisbet ve miktarnda bu felaketlere katlanm gibi gryorum. Varln dili leme: Adn sann batsn, kurusun! diye barm ve lem de bu emre boyun eerek arabuk kurumu gibi oldu. Yeryzne ve yeryznde yaayanlara Tanr vris olur, yani yeryz ve onda yaayan btn mahlklar helk olur, yalnz Tanr fni olmaz.8 Ancak unu da belirtmek gerekir ki, bn Haldunun Dou slam dnyasndaki, zellikle Trk dnyasndaki gelimeler konusunda bilgisi snrl grnmektedir. Kendisi de bu belirtmek gerektiini duyumsayarak eserini yazmaktaki amacnn ancak Bat slam dnyasnda kurulan devletlerin tarihiyle snrl olduunu ifade eder.9 bn Haldunun Bat olarak isimlendirdii blge, gerekten o devirde harabeye dnm olan Badat, Basra ve Kfeden Kuzey Afrikaya geerek Endlse uzanan blgedir.10 bn Haldunu tarihi kimliiyle ortaya koyduu 7 ciltlik abidev eseri Kitbl-ber ve Divnl-Mbted vel-Haber f Ahbr- Mulkil-Arab vel-Acem vel-Berber ve men srahum ZevisSultnil-Ekber blme ayrlmaktadr: Esere nn kazandran blm (1. cilt) Mukaddime adn tar ve psikolojik, sosyal ve siyasi pek ok gzlemle yorulan bir tarih felsefesi eliinde bn Haldunun devlet kuramn ierir. kinci blmde (2-5. ciltler) bn Haldunun kendi zamanna kadar olan genel slam tarihi aktarlr. Son blm (6. ve 7. ciltler) ise kendisinin de ifade ettii zere zel olarak kuzeybat Afrika tarihini ele alr.11 bn Halduna bir devlet kuramcs kimliini kazandran zgnl ise, bu eserinin Mukaddime (Giri) blmnde ortaya koyduu biimiyle tarihsel olgularla toplumsal yaam biimleri arasndaki ilikiden yola karak devletin kayna, ilevi ve geliimi zerine kuramsal grleridir. Mukaddimenin 6 byk ksmda toplumun oluumunu, insanlarn temel gereksinimlerini karlamak
bn Haldun; Mukaddime, C: I, (ev.: Zakir kadiri Ugan), Milli Eitim Bakanl Yay., stanbul 1989. s. 76-77 9 bn Haldun; Mukaddime, C: I, s. 77 10 Fahrettin Olguner; Ulu Bey Devri lim-Felsefe Zihniyeti: Tarihi Kkleri ve Sebepleri, Trkiyat Aratrmalar Dergisi, Say 4, Konya 1997, s. 140. 11 Abdurrahman Lakhassi, bn Haldun, (ev. amil al, Hasan Tuncay Baolu), slam Felsefesi Tarihi iinde, C. I, ed. Seyyid Hseyin Nasr, Oliver Leaman, Alm Kitap, stanbul 2007, s. 416-417.
8

30 bn Haldunun Tarihselci Devlet Kuram


amacyla rgtlenmesinden balayarak sanat ve bilimleri elde etmesi ve meden hayata nasl ykseldiklerini, sonunda nasl ke girdiklerini, krsal uygarlklar, ynetim biimleri ve kurumlar, ehir uygarlna dayanan toplumlar, ekonomik artlar ve olaylar, bilimleri ve edebiyat, ksacas bugn kltrel tezahrler olarak adlandrlan konular inceler.12 Bu balamda bn Haldunun tarihe yaklam semeci bir nitelik tar. O, bir tarih kitab yazmadan nce, tarihe nasl baktn aklama gereini duymutur. Ona gre bir olayn tarihsellii, toplumun rgtlenme biimine ve sonuta medeniyete katksna gre deerlendirilir. Bir baka deyile tarih, olgu ya da olaylarn bir sralamas deildir; toplumu ve devleti anlamann bir yoludur. Dolaysyla bn Haldun tarihsel olgu ve olaylar kendi dncesi balamnda yeniden yorumlamak ve bylece toplum ve devlet kuramn temellendirmek iin kullanmtr. te yandan kukusuz bn Haldun ncelikle bir tarihidir ve Kitabl-ber bir tarih kitabdr. Bu bakmdan tarihin doru anlalabilmesi iin bugnn toplumsal koullaryla ilikilendirilmesi gerekir. Baka bir deyile bn Haldunun bu tarih kitabnn giri ksmn yazmaya balamasyla birlikte zihninde beliren tarihsel olaylarn gerekleme biimi ile bu olaylar ynlendiren yasa ve nedenler arasndaki uyum sorunu olduu, eserin ilk blmlerinden itibaren grlebilir. Mukaddimenin hemen bandaki nceki tarihilere ynelttii eletiri zellikle bu ynde gelimektedir. bn Halduna gre nceki tarihiler olduka bilinsiz biimde kendilerine gelen ahbrn doruluunu, yani doal ve nedensel ilkelere uygunluunu aratrmakszn aktarmlardr.13 bn Haldun bu sorunu zmek iin yeni bir bilim kurmann gerekliliini duymu ve bu yeni bilimin konusunu, yntemini ve ilkelerini belirlemitir. Bu yeni bilimin konusu umran, yani toplumsal yaam ve rgtlenme biimleridir. Baka bir deyile toplumsal gelimenin tarihsel betimlemesini yapmak ve siyasal evrelerini ortaya koymaktr. Tarihsel olaylarn doru biimde anlalmas iin bu bilim, tarihi ncelemek durumundadr. Baka bir deyile umrn ilmi, tarihin lt ve temeli

12

Henry Corbin; slam Felsefesi Tarihi-bn Rdn lmnden Gnmze, s. 63. T. J. Boer; slamda Felsefe Tarihi, s. 244 13 bn Haldun; Mukaddime, C: I, s. 19 vd.

Mustafa YILDIZ

31

olmak durumundadr.14 yle ki umran ilmi araclyla tarih, yceltme ya da yermenin konusu olarak deil, nesnellii iinde alglanabilecek, efsane ve hurafelerden arndrlabilecektir. Bylece bn Haldun yaad dnem itibariyle tarihe yeni bir bak as getirerek bir tarih felsefesinin olumasnda nc olmutur. Ondan nce tarih yazm, nakil ve rivayetlerden ibaret grlmtr. Oysa bn Haldunun umran ilmi adn verdii yeni bilim, tarihi, toplumsal olaylar arasndaki neden sonu ilikisi iinde kavramann gerekliliini vurgulamaktadr. Bylece bn Haldun toplumlarn tarihsel geliimine yeni bir yntem ve kendi iddiasyla yeni bir bilimle yaklamtr. Bu durumu slam dnyasnda genelde tarihe verilen anlamla ilikilendirmek yararl olacaktr. yle ki bn Haldun iinde yaad kltr evrenindeki tarih anlayn pek ok bakmdan eletirmi olsa da, bu anlayn yetkin bir takipisi durumundadr. ncelikle belirtmek gerekir ki slam dini, Yahudi-Hristiyan tarih anlayn eskatolojik anlamda srdrmesine karn, birok adan yeni denilebilecek unsur getirmitir. Bunun en nemli nedeni, slamn ortaya k koullaryla ilgili olduu kadar iman, Yahudilik ve Hristiyanla gre daha aklc ve eletirel biimde temellendirmi olmasdr. Bu adan Mslmanlarn tarih anlaylarnn belirlenmesinde u etkenler ortaya konulabilir: 1. slam tarih anlay bir bakmdan Yahudi-Hristiyan izgisel tarih anlayn devam ettirir. Bu bakmdan Kuran, ilk Peygamber Hz. Ademden balayarak son peygamber Hz. Muhammede kadar olan peygamberlerin ve onlarn iinde yaadklar toplumlara verdikleri tevhit mcadelelerinin tarihini hikaye eder. Burada, nceki peygamberlerin hikye biiminde aktarmndan beklenen en nemli ilev, dinsel ve ahlaksal ders karmak olduu gibi, son peygamberin getirdii dinin nceki dinlerin tmn ierdii ve tarih iindeki sapmalar dzelttiidir. Bu bakmdan bir Mslman iin tarihi okumak ve anlamak, manevi bir eitimdir; doru yoldan kmamak iin ondan ibret almak demektir. Bu balamda bn Haldunun eserinin adndaki anahtar szck iberdir (tekili ibret).15 bn Haldunun bu eseri yazmaktaki amac yalnzca tarihsel olaylar kaydetmek deil, toplumlarn ve bireylerin
Ann K. S. Lambton, State and Government in Medieval Islam, Oxford University Press, New York 1991, p. 155-156 15 Ann K. S. Lambton, State and Governmet in Medieval Islam, p. 155
14

32 bn Haldunun Tarihselci Devlet Kuram


dnyay bayndr duruma getirmelerinin doal gidiatna ve gemiteki durumla imdiki durumu karlatrmak suretiyle hataya dmekten ve doru yoldan sapmaktan kurtulmann yollarn gstermektir.16 Bu bakmdan ibret, tarihsel olaylarla onlarn doas ve nedenleri arasnda bir kpr konumundadr ve tarihin zhir ynnden batin doasna doru bir anlama etkinlii olarak yorumlanabilir.17 Yine bu adan bn Haldunun Gemiler gelecee suyun suya benzemesinden daha ziyade birbirine benzer.18 szyle ifade ettii homojen tarih anlay, tarihe yaklarken onu bugn ve gelecek asndan deerlendirmeye bal klmann gerekliliine yaplan bir vurgudur. yle ki gemi, efsanelerle bezenerek insana bugnn koullarndan tmyle ayr bir dnya tasavvur ettirmeye yatkndr. Bu yzden gemie ilikin rivayetleri bugn ile karlatrmak ve ondan bugne ilikin ibretler almak gerekir. Bu anlamda tarihten ibret almak, gemiten hareketle bugn renmek ve bugnn sorunlar balamnda gemie ynelmek demektir. 2. Mslmanlarn tarih anlaylarn belirleyen ikinci nemli etken Hz. Muhammedin beerlik ynyle ilikilidir. yle ki Hz. Muhammed Tanrnn elisi olmann tesinde beer st hibir nitelie sahip deildir. Bu yzden Mslmanlarn kulland hicr takvim, onun douunu deil, bir devlet kurduu aama olan hicreti balang olarak alr. Bylelikle Mslman toplumun kuruluu ve dzenli bir rgtlenmeye kavumas tarihin de balangc gibidir. Bu balamda slam dnyasnda tarih ile toplumsal aratrmalar birbirine kout olarak gelimitir. Bunun da en yetkin rnei, bn Haldunun Kitbl berinde grlmektedir. 3.Hz. Muhammedin iinde yaad putperest toplumla giritii tevhid mcadelesinin sonucunda baarya ulamas ve ok ksa bir sre iinde geni bir blgeye yaylmas daha sonrakilerin bu dnemi asr- saadet olarak alglamalarna ve srekli olarak ona dn zlemi duymalarna yol amtr. Bu da Mslmanlarn tarih anlaylarnda olmas gerekenin tarihte gereklemi olduu ve yaplmas gerekenin bu
bn Haldun, Mukaddime, C: I, s. 18-19 Muhsin Mahdi; Ibn Khalduns Philosophy of History: A study in the Philosophic Foundation of the Science of Culture, George Allen & Unwin, London 1957, p. 71. 18 bn Haldun, Mukaddime, C. I, s. 20
17 16

Mustafa YILDIZ

33

dnemi olabildiince yeniden yaama geirmeyle snrlandrlmas gerektii dncesine yol amtr. bn Haldunun dnce sisteminde de bu durumu grmek olanakldr. Nitekim o, ilerde grlecei zere slam devletlerinde grlen k nedenini zellikle halifelik kurumunun salt hkmdarla ya da baka bir deyile din olandan uzaklaarak salt akl ilkelerle yrtlen siyasete brakmasna balamaktadr. 4.slam dnyasnda yaygn olarak kullanlan Hicr takvimin en nemli zellii Ayn hareketlerine gre dzenlenmesi ve devr olaylarn yl iinde sabit kalmamasdr. Ayrca etimolojik adan Arapa tarih szcnn de Ay ve Ayn grlmesiyle ilgili bir anlam vardr.19 Mslmanlar iin nemli olan kutsal gn ve geceler, aylar, bayramlar vs. yl iinde sabit deildir. Szgelimi Kurann indirilmi olduu Kadir Gecesi, Ramazan aynda tam olarak belli olmayan bir gece olup, bu da srekli olarak gne ylna gre her yl farkl bir gne tekabl etmektedir. Kukusuz burada greceli bir devrlik sz konusudur. Bu tr bir grecelik Mslmanlarn tarihsel olaylar zamann koullarndan bamsz olarak dnmelerine yol amtr. Bu balamda bn Haldunun devlet kuram da, devletin kurulu gelime ve k aamalarndan geerek yerini baka bir devlete brakmas gibi bir devrlik ierir. Yine bu devrlik iinde bn Haldun, nedensellik zerinde youn biimde durulmasna ramen olaylarn kronolojik olarak belirlenmesi zerine hemen hemen hi durmamaktadr. 5. Abdullah Larauinin de belirttii zere bir bilginin doruluu zerine tankla bavurmak, slam dininin tek temeli deilse de, temellerinden biridir. nk Kuran gvenilir bir tank olan peygamber
Arapa bir kelime olan tarih lgatte vaktin bilinmesi anlamn ifade eder. Bu anlamda tarih, her eyin zamannn kendisinde sona erdii gayesi ve vaktidir. Tarihin konusu da zaman ve insandr. Tarih kelimesinin asl konusunda baka grler de vardr. Bir gre gre tarih, Smi dilinden bir kelime olup v-r-h kknden tremitir ve branicede yreah ay kelimesiyle ifade edilmektedir; zaman ve insanla ilgili olgular aklamakta kullanlmaktadr. Bu yzden kullanl ok eskilere uzanr. Bu durumda, tarihin anlam, zaman birimi olarak ayn tanm olur; bir yandan bir hdisenin, tarihi vakann tespitini ve sresinin belirlenmesini, dier yandan ise, zaman srecini, kronolojisini ifade eder. Bir ksm tarihiler ise, tarih kelimesinin Arapa olmayp, Farsa mh rzdan (ayn grlmesi) alnarak Arapalatrlm olduunu sylerler; bu kelimede ay balanglarnn belirlenmesi anlam olduunu grlerine gereke gsterirler. Ayn ekilde tarih kelimesinin Arapa asll olmad ve Mslmanlarn onu Ehl-i Kitaptan aldklar belirtilir. (Sabri Hizmetli, slam Tarihilii zerine, Diyanet leri Bakanl Yay., Ankara 1991, s. 1-2).
19

34 bn Haldunun Tarihselci Devlet Kuram


tarafndan insanlara aktarlr. Akas Mslmanlarn kutsal kitab olan Kuran bir dorudan tanklk biimine sahiptir. Bu durumun tarihsel alandaki yansmas ahbrn, gvenilir tankla dayanlarak kabul edilegelmesi ve tarihilerin en nemli kaynann tanklk olmasdr. Bu tanklk, dinle ilgili konularda olduu gibi hukuki konularda da temel ilkelerden biri olarak kabul edilmitir. Bu bakmdan Mslman tarihilerin birou hukuku kimliine de sahiptiler.20 Bununla birlikte tankln nemli bir kaynak olarak kabul edilmesi, slam dnyasnda yalanc tanklk biiminde birok yanl inancn girmesine de neden olmutur. Bu yolla uydurma hadisler toplum iinde yayld gibi, bu hadislere dayanarak birok yanl mezhep de ortaya kmtr. Yine bn Halduna gre tarihiler ve tefsirciler, Tanrnn kitabn aklamada tarafszlk ilkesine uymamalar, zan ve tahmine gre nakil yapmalar, olaylar karlatrma yntemlerini bilmemeleri ve hepsinden nemlisi umrann, yani toplumsal yaamn doasn (tabl-umrn) bilmemeleri nedeniyle kendilerine gelen haberlerin doruluunu aratrmadklar, felsefe ve hikmet bakmndan incelemedikleri ve doa yasalarna gre lp olabilirliklerini aratrmadklar iin byk hatalar yapmlardr.21 Bu bakmdan bn Haldunun nesnel ve nedensellik ilkesine dayal bir tarih aray iinde olmas, slam dnyasnda yaygnlk kazanm bo inanlar ortadan kaldrmak adna tankla eletiri ynteminin uygulanmasnda nemli bir adm olarak grlebilir. 6. Yukardaki klarla balantl olarak slam dnyasnda tarih blme ayrlmtr. slamiyetten nceki dnem cahiliyye olarak adlandrlr ve bu dnem hemen hemen bo ve nemsiz bir tarih ncesi dnem olarak nitelenir. kinci dnem Hz. Muhammedin yaad dnemdir ve bir ekirdek ilevi grmtr. Bu merkez blm daha sonra slam dnyasnda ortaya kan tm frkalarn kendilerini hakl gsterirken yapt tm hesaplarn inasnda bir model grevi grmtr. nc dnem ise, peygamberin lmnden sonraki slam tarihidir. Bu dneme kar Mslman tarihilerinin tutumu iki ynde gelime gstermitir. Birinci yn kart toplumsal gruplar btnletirmeye ve birletirmeye ynelik olarak bir grubun tekeline bal olmayan evrensel ve nesnel bir tarih anlaynn domasdr. kinci yn ise, farkl siyasal gruplarn kendi
20

Abdullah Laraui; Tarihselcilik ve Gelenek, (ev.: Hasan Bacanl), Vadi Yay., Ankara 1993, s. 48. 21 bn Haldun; Mukaddime, C: I; s. 19, 8284.

Mustafa YILDIZ

35

gemilerini yceltirken kart gruplarn gemilerine de rasyonel eletiri yntemini uygulayarak tarih yazmnda formel mantn ve tankla eletiri ynteminin domasdr.22 Bu adan da bn Haldunun konumu olduka nemlidir. Nitekim o, bir yandan Ortodoks/Ehl-i Snnet anlaya zarar vermeme gibi bir kaygyla nesnellii temel ilke olarak ele alm; dier yandan da yukardaki kta da belirtildii gibi tankla eletiri yntemini uygulayarak farkl politik hareketlerin kendilerini hakllatrmada kullandklar kaynaklar boa karmtr. Tm bu aklamalara gre bn Haldunun slamn geleneksel tarih anlayn srdrd ve hatta bunun en yetkin rneklerinden birini sergiledii sylenebilir. Bununla birlikte onun geleneksel tarihilerden ayrld nokta, ncelikli sorun olarak siyasal ve toplumsal olaylarn altnda yatan yasalarn ne olduu aratrmas ve tarihin bu yasalara gre yazlmas gerektiini ileri srmesidir. Bu sorun bn Haldunun da eserinin eitli yerlerinde ifade ettii zere nceki tarihiler tarafndan ele alnmamtr. nceki tarihiler tarihsel olaylarn dorulanmasnda hadisilerin tadil ve cerh (nakledeni dorulama ve zayf bulma) yntemiyle yetinmilerdir. Fakat bu yntem tarihsel olaylar iin yetersiz kalmaktadr. nk tarihsel bir olay iin, onu nakledenin gvenilirliinden ok daha nemli olan, bu olayn gerekleme olanann olup olmamasdr.23 Dolaysyla tarihsel olaylara ilikin bilgilerin doruluunu anlamann yntemi, umrnn yasalarna uygun olup olmadna bakmaktr. unu belirtmek gerekir ki toplumsal ve politik olaylarn yasalarnn ne olduu sorunu, temelde klasik felsefe geleneinde felsef aratrmalarn son blmnde pratik felsefe bal altnda ele alnan bir konudur ve nemli bir yere sahiptir. Ancak bu soruna bn Haldun filozoflarn speklatif aklamalarn yeterli bulmayarak kendisinin icad ettii yeni bir bilim ile zm aradn ifade eder. Ona gre bu bilimde incelenen konular ne Retorikte ne de Aristotelesin Politika adl eserinde yeterli dzeyde ele alnmtr.24

22 Abdullah Laraui; Tarihselcilik ve Gelenek, s. 51-53; Kemal nan; nc Dnya: Tarallktan Evrensellie, Tarihselcilik ve Gelenek iinde, Vadi Yay., Ankara 1993, s. 7-9. 23 bn Haldun, Mukaddime, C: I, s.85-90. Muhammed bid el-Cbir, Felsef Mirasmz ve Biz, (ev: Said Aykut) Kitabevi Yay., stanbul 2000, s. 365 . 24 bn Haldun; Mukaddime, C: I, s. 9194

36 bn Haldunun Tarihselci Devlet Kuram


Bu durumda bn Haldunun kendisinin de iddia ettii zere kurmu olduu ve umrn ilmi adn verdii yeni bilimde gerekten yeni olan nedir? Bu sorunun yantnn bn Haldunun klasik felsefe geleneiyle att noktada yer ald sylenebilir. Bu bakmdan bn Haldun topluma ve devlete ilikin grlerini klasik felsefe geleneinden daha ok tarihsel olay ve olgulardan hareketle kurmaya alm, bu anlamda da slam dnyasnda felsefeden kopuun Gazliden sonra ikinci dnm noktasnda yer almtr.25 Bu adan bn Haldun iin geleneksel felsefenin metafizie dayanan yapsn ykarak tercihini gerek ynnde yap vgs yaplmaktadr. Ancak burada sorulmas gereken soru, bn Haldunun yneldii bu gerein anlamnn ne olduudur. Nitekim klasik filozoflarn hikmet kavram altnda ele ald gerek ile bn Haldunun gereki hangi bakmdan birbirinden ayrlmaktadr? Kukusuz bn Halduna bu adan bakanlar, onu filozoflarn Faal Akl retisi ile ilikilendirilebilecek olan toplum grleri yerine tarihsel yasalarla ifade edilebilecek olan bir tr laikletirilmi toplum gr ortaya koyduunu ileri srmlerdir.26 Bu balamda bn Haldunun bak asn belirleyen klasik felsefe geleneinin doruluk lt olarak ald mantksal karmlardan daha ok deneyimdir. Bu deneyim insanln ortak deneyimini de ieren lde genitir. Bu nedenle bn Haldun aratrmalarn zellikle tarih zerine younlatrmtr. Bylece o, toplumsal ve politik olaylar incelerken ve yasalarn ortaya koymaya alrken en nemli kaynak olarak tarihi almtr. Ona gre tarih, nsanlarn ve kavimlerin hal ve durumlarnn nasl deimi olduunu, devlet snrlarnn nasl genilemi, kuvvet ve kudretlerinin nasl artm bulunduunu, lm ve yklma a gelinceye kadar yeryzn nasl imar ettiklerini bize bildirir. Bu tarihin zahiri manasdr. Tarihin iinde saklanan mana ise incelemek, dnmek, aratrmaktan ve varln (kainatn) sebep ve illetlerini dikkate almak ve hadiselerin vuku ve cereyannn sebep ve tertibini inceleyip bilmekten
25 bn Haldun Mukaddimenin eitli blmlerinde filozoflarn grlerine yapt eletirinin yan sra bu konuyu Mukaddimenin Felsefenin bo ve yanl bir ey olduuna ve bu bilgiyle uraanlarn yanl bir yola sapm olduklarna dair adl zel bir blmde ele alr. (bn Haldun; Mukaddime, C: III, (ev.: Zakir kadiri Ugan), Milli Eitim Bakanl Yay., stanbul 1970, s. 101-113). 26 Henry Corbin, slam Felsefesi Tarihi, C: 2, s. 64

Mustafa YILDIZ

37

ibarettir. te bundan dolay tarih ereflidir. Ve hikmetin iine dalmtr. Bundan dolay tarih, hikmet=felsefe ilimlerinden saylmaya layktr.27 Bu balamda bn Haldun tarihin amacnn stn ve yararl bir bilim olduunu ifade eder. u var ki sadece nakil ve rivayete dayanan bir tarih anlay eletiri szgecinden geirilmedii iin kiiyi yanlgya srkleyecek vehim ve hatadan kurtaramayacaktr.28 Bylece tarih biliminin hikmet ve felsefe bakmndan kurulmas gerektiini belirterek gzlem ve eletiriye dayandran, olaylar doa yasalarna gre deerlendirilmesi gerektiini ilk kez ileri sren bn Haldun olmutur.29 Yine bu balamda bn Haldunun szn ettii tarihin zahiri anlamnn altndaki btin anlamna nfuz etme abasnn bir teodise (Tanrnn kt olmadnn savunusu) olup olmad sorulabilir. bn Haldun sz konusu olduunda bu soruya olumlu yant vermek zordur. Nitekim Aziz Augustinein Tanr Devleti, Bossuetin Evrensel Tarih zerine Sylev ya da Viconun Yeni Biliminde grlen, Tanrnn insana yaklamnn savunulmas ve zellikle de tarihin seyrinin ilah takdir anlayn kabul etmeyle elimeyen bir biimde yorumlanabileceini gstermek30 gibi bir kayg bn Haldunda yoktur. nk bn Haldunun tarihsel olaylarn batn yn olarak grd nedenler aratrmas, metafizik ilkelerden daha ok doal ve toplumsal nedenler anlamna gelmektedir. Bu balamda bn Haldun, hem olaylar hikye tarznda aktaran ve nedensellik ilikilerini gzetmeyen rivayeti tarihilerden hem de tarihe doast bir anlam ve ama veren teolojik tarihilerden ayrlmaktadr. Bununla birlikte unu da belirtmek gerekir ki bn Haldunun tarihi felsef ilimler iine sokma abas klasik felsefe geleneinin tarih anlayyla tam anlamyla atr. Her ne kadar Platon ve Aristotelesin toplum ve devlet grlerinde de tarihsel bir takm geler varsa da, onlar tarihi zel ve tekil olana yneldii iin bilgeliin bir dal olarak grmezler. Bu anlamda szgelimi Aristotelese gre iir tarihe gre ok

bn Haldun, Mukadime, C: I, s. 5 bn Haldun, Mukadime, C:I, s. 1819 29 Zeki Velidi Togan, Tarihte Usul, Enderun Yay., stanbul 1985, s. 159 30 W. H. Walsh, Tarih Felsefesine Giri, (ev.: Yusuf Ziya elikkaya), Hece yay., Ankara 2006, s. 141
28

27

38 bn Haldunun Tarihselci Devlet Kuram


daha felsef ve stndr; nk tmel ve evrensel olanla ilgilenir.31 Yine Farabi ve bn Sinann bilimler snflandrmasnda da tarihin hibir yeri yoktur. Nitekim klasik felsefe adan tarihin bir bilim olarak ortaya konulmasnda nemli glkler vardr. Bu glklerin banda tarihin nesnesinin belirlenemez nitelii yer alr. yle ki tarih gemie ilikin bir bilme etkinliidir. Oysa gemiin olduu haliyle karmzda bir nesne olarak bulunmas olanakszdr. kincisi, tarih bir sreci ya da daha ak bir ifade ile bir sre ierisinde meydana gelen deiimi konu edinir. Oysa yine bilim deieni deil, deimeyeni konu edinir. Bu balamda Platon ve Aristotelesin tarihi bilim olarak grmemeleri sistemlerinin bir gereidir. nk onlara gre gerek bilgeliin konusu deimeyen nesnelerdir: Platonda dealar Evreni, Aristoteleste ise Devinmeyen Devindirici. Tarihin bir bilim olmasndaki dier bir glk nedensellik ilkesinin uygulanabilirliinde ortaya kmaktadr. Nitekim bn Halduna kadar tarihiler bu ilkeye hi de riayet etmemilerdir. Bu balamda bn Halduna gre tarihinin ncelikli aratrmas olaylarn nedenlerinin ne olduunu ve bu nedenlerden dolay nasl bir dzenle sralandn ortaya koymaktr. Ancak klasik felsefe geleneindeki nedensellik dncesi ile bn Haldundaki nedensellik dncesi bu balamda tam bir kartlk ierir. Geleneksel felsefede nedensellik, tm nedenlerin kendisine baland bir lk Neden dncesine yol aar ve felsefenin asl konusu bu lk Nedeni temaa etmektir. Oysa bn Haldunda nedensellik somut olgu ve olaylar alannda kurulur. Bylece nedenselliin tarihe uygulanmasyla olaylarn geriye doru gidi zinciriyle tarihsel ve dolaysyla toplumsal yasalar ortaya konulabilir. Buna gre yaplmas gereken tarihsel olaylarn doruluklarn denetlemek iin nedensellik ilkesine bal kalmak ve onlar toplumsal doalarna gre anlamak ve aklamaktr. Bunu salayacak bilim ise umran ilmidir. Umran ilmi ile tarihte neyin olanakl neyin olanaksz olduu hakknda bir zorunlu yasa bilgisine ulalr ki, bu ayn zamanda tarihilerin aktara geldikleri haberlerin doruluk ve yanllklarn snama olana verir.32

31 32

Aristoteles, Poetika, (ev. smail Tunal), stanbul 2002, s. 30. Ahmet Arslan, bn Haldun, Vadi Yay. Ankara 2002, s. 9293

Mustafa YILDIZ

39

zetle bilim ile tarih arasndaki ayrm amann yolu bn Haldunda, tarihi, tarihsel olaylar toplayan ve kaydeden bir bilim olarak deil, nedenlere ve sonulara ilikin genellemelerden oluan bir bilim olarak grmektir. Bu adan bn Haldunun kuram tm Ortaa sresince bilim ve felsefenin konusu olarak deimez olana ynelen Aristotelesi bilim anlayndan farkl olarak tarihsel gelime ve k srecini de felsefenin konusu iine katm olmasdr. Burada unu belirtmek gerekir ki, bn Haldunun bir yandan klasik felsefeye kar tutum ve eletirisi, dier yandan da tarihi felsef bir disiplin olarak kurma abas Mukaddimenin btnl iindeki en belirgin elikidir. Bu eliki zellikle Mukaddimeye klasik bir tarih kitab olmasnn tesinde deer kazandran umran ile ilgili blmlerde grlebilir. Nitekim o, her ne kadar farkl bir terminoloji kullanmaya alsa da, Farabi ve bn Sinann terminolojisinden tamamen kopamad gibi onlarn toplum ve devlet ile ilgili grlerinden byk lde yararlanr. nsann Toplumsal Doas Yukarda ifade edildii gibi bn Haldun her ne kadar filozoflarn mantksal karmlarn eletirerek toplumsal olaylarn yasalarn deneyim yoluyla elde etmenin gerekliliini vurgulasa da, kendisiyle eliir biimde tarihsel aratrmasnn balang noktasna mantksal bir karmn sonucu olan ve kaynan Platon ve Aristotelesten alarak slam felsefesinde Farabi ve bn Sina tarafndan benimsenen insann doal olarak toplumsal/meden olduu nermesini koyar. Bu balamda bn Haldun insanlarn bir araya gelmesinin doal bir zorunluluk olduunu, Tanrnn bu suretle insanlar araclyla dnyay bayndr durumuna getirme ve onlar yeryznde kendisinin halifesi yapma iradesinin yerine geldiini ifade eder.33 Yine buradan hareketle bn Haldun, bn Sinann, aklamalarn srdrerek insanlar arasnda onlara egemen olan bir yasakya yani devlete duyulan gereksinimin de doal bir zorunluluk olduunu belirtir. Ancak filozoflarn mantksal yntemlerle ortaya koyduklar bu bilginin yetersiz olduunu ekler. nk bn Halduna gre filozoflar bu yasaky peygamberle snrlandrmlar ve peygamberlii
33

bn Haldun; Mukaddime, C: I, s. 100103,

40 bn Haldunun Tarihselci Devlet Kuram


kantlamada kullanmlardr. Oysa bu durum, kitab olmayan ve devlet kurarak yeryzn bayndr duruma getiren Mecus ve daha bir ok toplum rneinde olduu gibi, gzlem ve deneyimlerimize aykrdr.34 Bununla birlikte bn Haldun, iinde yaad slam toplumunun kurulu ve geliiminde peygamberin merkez konumunun bilincinde olarak peygamberin siyasal ilevine de deinmitir. Onun bu konudaki grleri, filozoflardan daha ok kelamclara (mtekellimn) dayanmakla birlikte yine de bn Sinadan pek ok e tar. Ona gre doal dnyadaki varlklar arasnda bir gei ve basamaklanma vardr ve insan bu basamaklanmann en st konumundadr; peygamber de insan varolu basamaklarnn en st derecesindedir.35 Toplumsal Yaam Biimleri bn Haldunun ele ald ikinci sorun insanolunun kurmu olduu toplumsal yaam biimleridir. Bu sorun karsnda bn Haldun ilkel/bedev ve gelimi/hadar olmak zere iki trl toplumsal yaam biimini/umrn birbirinden ayrr. Bu ayrm zellikle toplumsal retimin yneldii amacn farkllamasna dayanr. Bedev yaam biimi, yaamn srdrlebilmesi iin gerekli olan eylerin retimi ile snrldr. Toplumsal retimde g, zenginlik, rahatlk ve bo zaman arzusuyla art deerler arttka hadar yaam biimine doru ilerler. Bu bakmdan bedev yaam biimi, tarihsel adan hadar yaam biimini nceler. nk yaam srdrmek iin gerekli olan eyleri elde etmekle ie balamak yaam yetkinletirmek iin gerekli olan eylerden nce gelir.36 Bu adan bn Haldunun yaklam Farabinin zorunlu toplumerdemli toplum ayrmn anmsatmaktadr.37 Nitekim Farabiye gre, toplumlamann ilkel biimi yaam srdrmek iin yardmlama ve dayanma iinde bulunan zorunlu toplumdur. Yaam her ynden yetkin bir duruma getirmek iin yardmlaan toplum ise erdemli toplum anlamna gelmektedir.38 Yine Farabi, zorunlu toplumdan art deerler
34 35

bn Haldun; Mukaddime, C: I, s. 104106 bn Haldun; Mukaddime, C: 1, s. 229238; Kr. bn Sina; Kitbn-Nect, (ner.: Macid Fahri), Beyrut 1985, s. 320. 36 bn Haldun; Mukaddime, C: I, s. 302 37 Mustafa Yldz; Farabinin Toplum ve Devlet Gr, Erciyes niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, Baslmam Doktora Tezi, Kayseri 2009, s. 38 Farabi; Fusln Mntezea, (ner: Fevzi Mitri Neccar) Beyrut 1993, s. 45

Mustafa YILDIZ

41

arttka dier toplum trlerine ve nihayet erdemli topluma gei srecini betimler.39 u var ki Farabinin snflandrmasnda, toplumun yneldii ama ve deerler dizgesi temel lttr. Oysa bn Haldun kltrn daha ok maddi elerindeki art lt olarak almtr. Burada unu belirtmek gerekir ki, bn Haldun btn tarihselci toplum ve devlet kuramn umrann bedev ve hadar biimleri arasndaki elikiye dayandrr. Nitekim bu biimler arasndaki iliki tarihin genel akdr. Tarih, devletin oluum aamas srecinde bedevlikten hadarlie doru bir aktr ve bu ak her zaman dairesel bir nitelik tar. bn Halduna gre bu, umrnn doasdr. Devletin Kuruluu Devletin kuruluu balamnda bn Haldunun ortaya koyduu en temel kavram asabiyedir. bn Haldun toplumsal birliin olumas ve srdrlmesini, Arapa tutmak, bal olmak anlamna gelen asabe kknden gelen bu kavramla temellendirir. Farkl aratrmaclar tarafndan yaknlk ba, topluluk duygusu, dayanma duygusu, ortak ruh, toplumsal uyuma, toplumsal dayanma, milliyetilik fikri, asker ruh gibi karlklar verilen bu kavram,40 bn Haldunun dnce sisteminde toplumlar ilkellikten uygarla doru ilerleyiinin temel gdleyici toplumsal ba olarak yorumlanabilir. Nitekim toplumsal ve hukuksal dzenin kurulup srdrlmesi olduu kadar, ilkel toplumsal yaam biiminden devlet kurmaya ve uygarla doru ilerlemeye ynelten g de asabiyedir. Asabiye balar sayesinde i ve d saldrlara kar engel olan yasak, toplumun btnne egemen olur ki bunun da ad devlettir. Baka bir deyile asabiyenin sonu ve amac devlet kurmaktr.41 Asabiyenin olumasn salayan en temel ba, kan ba ya da nesep badr. Doal bir ba olan bu ba sayesinde insanlar kendi yaknlarnn uradklar saldrya kar onlar korumak zere harekete geer.42 Bunun
Farabi; Kitb ri Ehlil-Mednetil-Fzla, (ner: Albert Nasri Nader), Beyrut 1991, s. 131133. 40 mit Hassan; bn Haldunun Metodu ve Siyaset Teorisi, s. 205-208; Orhan Hlag; Farabi ve bn Haldunda Devlet Dncesi, Krkambar Yay., stanbul 1999, s. 69-70. 41 bn Haldun; Mukaddime, C: I, s. 353 42 a.g.e., C: I, s. 323324
39

42 bn Haldunun Tarihselci Devlet Kuram


da en ak rneinin nesepleri karmam olan Arap bedevleri arasnda olduunu iddia eden bn Halduna gre, bu ban zayflamasyla asabiyetin yok olacan, glenip dier kabilelere stn gelerek eitli soylar iine alacak derecede genilemesiyle riyasete/bakanla dayal bir toplumsal dzen kurulacan belirtir.43 Burada riyaset kavramnn ieriini bn Haldun daraltarak bedev yaam biimine zg bir ynetme sistemi olarak ele alr. Nitekim Farabide bu kavram tm ynetim biimlerinde sz konusu edilmektedir. Oysa bn Haldunda yerleik yaama geilmesiyle, riyaset yerini mlke/hkmdarla brakr. Riyasetle hkmdarlk arasndaki temel ayrm, gcn meru kullanmnda aa kar. Riyasette egemenliin gle srdrlmesi sz konusu deildir. Oysa hkmdarlk, egemenlii gcn kullanmyla salar.44 Bu durum asabiye kavramnn ieriinde de deiiklie yol aacaktr. yle ki, bedev yaam biimine sahip olan insanlar temel ihtiyalarnn tesinde zenginlik ve genilik elde ettiinde yerleik yaama ynelirler ve bylece kentler kurulmaya, pek ok soy ve boy tek bir yerleim biriminde yaamaya balar.45 te bu aamada pek ok boy ierisinde asabiye ba dierlerinden gl olan boy, devlet kurma baarsn gsterir ve tm dier boylar byk bir asabiye haline getirir. Bu yeni asabiye sayesinde de baka boylar kendisine boyun edirmek ister. Bylece gc kendisine denk baka bir devletle karlancaya kadar bu ekilde yaylma zellii gsterir.46 Buna gre bir geni bir toplumsal btndeki farkl toplumsal gruplar iinde asabiye ba en gl olan grup, sre ierisinde toplumsal btnn belirleyicisi durumuna gelmektedir. Ancak bu belirleyicilii korumann ve srdrmenin yolu kan bann yerine baka bir ba koymakla mmkn olacaktr. nk kan bana dayal asabiye, devlet kurmak; devletin snrlarnn genilemesi ve yeni bir uygarln kurulmas iin yeterli deildir. Eksiklikleri ortadan kaldrp toplumsal dayanmay arttracak yeni bir gce ihtiya duyulur. Bu noktada asabiye bedev yaam biiminde olduu gibi sadece korunmaya ynelik deildir; baka toplumlara da egemen olmasn salayacak bir gce sahip olma amacn
43 44

a.g.e., C: I, s.331332 a.g.e., C: I, s. 353 45 a.g.e., C: I, s. 303304 46 a.g.e., C: I, s. 354

Mustafa YILDIZ

43

tar. te, bn Halduna gre bu gc salayacak olan ba, dindir. Din araclyla farkl kan bana dayal asabiyeler arasndaki ekimeler sona ererek tek bir ama etrafnda birleme olur. Amalar bir ve hepsi iin de eit olduu iin, amalarna ulamalar da kanlmaz olur.47 u da var ki, bn Haldun, kan bana dayal asabiye olmakszn dine arnn baarsz olacan ekler.48 Baka bir deyile din, kan bana dayal asabiyesi en gl grup iinde geliir ve sonra dier gruplara yaylr. Bylece toplumsal btn iin yeni bir dayanma biimi oluur. Bu grleriyle bn Haldun bir devletin kurulu ve srekliliini salayan nedenin ne olduuna ynelik aratrmasnda ncelii manevi ykseli ya da de ykler. Bunu da asabiye ve din kavramyla aklamaya alr. Devletin Byme, Olgunlama ve kme Aamalar bn Haldunun ele ald bir dier tarihsel-toplumsal sorun, devletlerin kurulduktan sonra genileyip bymeleri ve daha sonra da kmelerinin doal bir nedenselliinin olup olmaddr. bn Halduna gre bir devlet kurulduktan sonra byme, olgunlama ve yklmann doal ve zorunlu yasasna tabi olur. Mukaddimede bir devletin kurulu, ykseli ve k aamalar zetle u ekilde betimlenir: lk aama, yerleik bir ynetimin elinden asker stnlkle devleti ele geirme, yani fetih aamasdr. Bu aamada asabiye balar olduka gldr. kinci aamada hkmdar, egemenlii sadece kendine zg klacak biimde ynetimi akrabalk ilikilerinden soyutlama iine giriir ve gc tekeline alarak mutlak hkmdar olur. nc aama ykseli aamas olup ekonomik refahn artt ve buna paralel olarak kltrel unsurlarn gelitii aamadr. Drdnc aama istikrar ve barn egemen olduu, ynetimde yeniliki hibir hareketin grlmedii eski ynetimlerin taklit edildii ve bundan ayrlmann devleti ykacana inanld aamadr. Son olarak k aamas ise, hkmdarn ekonomik ve toplumsal ilikileri kiisel arzularna gre ynetmeye balamasyla birlikte devlette iyilemesi olanakl olmayan

47 48

a.g.e., C: I; s. 402403 a.g.e., C: I, s. 405

44 bn Haldunun Tarihselci Devlet Kuram


hastalklarn ortaya kmaya balad ve devletin ykla getii aamadr.49 Bu son aamada rahatlk ve savurganlk hastalklara ve ahlaki bozulmalara yol aar. Toplum ilkel yaamn atlgan ve cesur biimine tmyle yabanclar. Bylece toplum d saldrlara kar gsz der. Ar vergiler ve d saldrlara kar gvensizlik altnda ezilen toplumda umutsuzluk yaylmaya balar. nsanlar uzun vadeli planlar yapmaz ve doum oran der. Fiziksel adan zayflam ve kalabalk ehirlerde yaayan toplumda hastalklar artar ve veba salgnlar balar. Bylece ekonomi ker, paral askerler ve brokraside evrilen entrikalarla hkmdar yetkilerini kullanamaz duruma gelir. Sonunda dardan baka bir devletin ya da gebe bir toplumun saldrsyla devlet yklr.50 Bylece bn Haldun, devletin doal mrn, asabiyenin gl olduu kurucu, asabiye balarnn zayflad srdrc ve asabiye balarnn kaybolduu ykc olmak zere kuan ortalama 120 yllk mryle snrlar.51 bn Haldun devletin geirdii bu aamalarda her ne kadar toplumsal ve siyasi koullardan dolay bir takm deiiklikler olabileceini ifade etse de kat bir belirlenimcilik sz konudur. Bu aamalar dngsel bir srete her devlette srekli tekrarlanr. Ayn zaman diliminde farkl devletlerde farkl aamalar yaanyor olabilir. Bir devlet kuruluyor ya da geliiyorken bir dieri ke gemi olabilir. Ancak tm devletler iin bu aamalar geirmek doal ve zorunlu bir sretir.52 Bu aamalar arasndaki geii toplumsal yapdaki doal glerle aklayan bn Halduna gre bu tarihsel sre bir toplumsal yasadr ve kiilerin iradesine bal deildir.53 Bu grleriyle bn Haldun Farabinin ilerlemeci grnn karsnda yer alr. Her ne kadar Farabi de erdemli devletten sonra ortaya kabileceini dnd deimi, fask ve dlle gibi devlet trlerine iaret etse de, erdemli devleti toplumsal rgtleniin en yetkin rnei olarak grr; bu devlet trlerini ise birer sapma olarak niteler ve
49 50

a.g.e., C: I, s. 444447 a.g.e., C: II, s. 127129; Muhsin Mahdi; bn Khalduns Philosophy of History, p. 208-209 51 bn Haldun; Mukaddime, C: I, s. 431435 52 Hilmi Ziya lken, Ziyaeddin Fahri; bn Haldun, Kanaat Kitabevi, stanbul 1940, s. 148 53 bn Haldun; Mukaddime, C: I, s. 422436

Mustafa YILDIZ

45

devletin doal gelime srecinin yasas olarak grmez. Bu bakmdan Farabide erdemli devlet toplumsal ilerlemenin amac ve sonucudur. Oysa bn Haldunun dngsel tarih anlaynda bu tr bir ama yoktur. Yine Farabi de organizmac bir gre sahip olmakla birlikte bn Haldunla arasnda nemli bir fark vardr. Farabi toplumun rgtleni biiminin organizmaya benzerlii vurgularken bn Haldun toplumun doal geliim ve ykln organizmaya benzetir. Siyaset Biimleri bn Haldunun devletlerin doal tarihsel srecini betimledikten sonra ele ald en nemli sorun devletin ayakta kalmasn salayacak ve onu kten kurtaracak enin ne olduudur.54 Bu balamda bn Haldun toplumsal ve politik sorunlarn zmek ve devletin kmekten kurtulmas iin ounluun boyun eecei kesin ve uyulmas zorunlu yasalar koymann gerekliliini ifade eder. Bunun da iki yolu vardr: Birincisi, devletin ileri gelenleri, akl ve basiret sahipleri tarafndan yasa olarak konulup topluma uygulanan akl siyasettir. Bu anlamda siyaseti, akla dayanarak dnyev karlar gz nnde bulunduran ve kimi zaman sadece yneticinin iyiliini kimi zaman da ynetimin, yani tm toplumun iyiliini elde etmenin yollarn aratran kiidir. kincisi ise, peygambere Tanr tarafndan bildirilen yasalarla yrtlen er siyasettir. nsanlarn hem bu dnya hem de ahiretleri iin faydal olan bu siyaset, peygamberler ve sonra onlarn yerine geen halifeler tarafndan yrtlr.55 Bu iki ynetim biiminin hem ortak iyi hem de adalet anlaylarnn ieriinde nemli farkllklar vardr. Akl siyasette ortak iyi, bedenin rahat, korunmas ve toplumsal yaamn salad yararlardan alnan hazlarn srdrlmesidir. er siyasette ise bu amalar ikincildir; ortak iyi ruhun yetkinlii ve gerek mutluluudur. Akl siyasette adalet dnyevi kar ve hazlarn kazanmna dayaldr. er siyasette ise adalet, erdemlerin kazanmna dayaldr.56 Ak bir biimde er siyasetin akl siyasetten stnln vurgulayan bn Haldun, devletin kuruluunda en nemli etken olan
54 55

a.g.e., C: II, s. 478479 a.g.e., C: I, s. 479481 56 a.g.e., C: I, s. 480481

46 bn Haldunun Tarihselci Devlet Kuram


asabiye kavram nda slam tarihine yeni bir yorum getirerek peygamber ve halifelerin yrtt er siyasetten saltanata geii ele alr. Bu konuda Ehl-i Snnetin halifelik konusundaki yaklamn srdren bn Haldun, ncelikle halifelikle imamln ayn anlama geldiini ifade eder. Bu da dini korumak ve dnya ilerini er siyasetle ynetmek zere yasa koyucu olan peygamberin yerini almaktr. Ona imam denilmesi toplumun banda bulunmasndan; halife denilmesi ise peygamberin kurmu olduu toplumsal dzene halef olmasndan kaynaklanr.57 Bu tr bir halefliin gereklilii nedir? Bu sorunun bn Haldunun dnce sisteminde nemli bir yeri vardr. nk dier toplumlardan farkl olarak slam toplumu varln din ve dnyev liderlii birlikte yrtm olan peygambere borludur. Dier toplumlarda ise dnyev/akl bir siyaset yrtldn gzlemleyen bn Haldun, slam toplumunun peygamberin lmnden sonra varlnn devam etmesinin, ancak peygamberin yrrle koyduu din yasalarn uygulamasn srdrecek bir halifelikle ve bununla birlikte sahip olduu asabiye sayesinde toplumu kendisine boyun edirerek vergiler toplayan, delegeler gnderen, snrlar koruyan ve genileten bir hkmdarlkla salanabileceinin temellendirmesini yapar. Bu balamda bn Haldun asabiyenin gerei olarak Muaviyenin ve oullarnn halifelik ve hkmdarl birlikte kendi ahsnda toplamasnn meriyetini gstermeye alr. Ancak mer b. Abdlazizden sonra halifelik makamna geen Emev hanedann er siyasetten ayrlarak dnyev amalara yneldiini ve sonunda Abbaslerin bu makam ele geirdiklerini ifade eder. Benzer durumun Abbaslerde de Mutasmn saltanatyla birlikte yaanarak, bundan sonra Arap asabiyesinin yok olduunu belirtir.58 Bu balamda bn Haldun slam devletinin geliimini dneme ayrr: lk dnemde devlet halifelik biimindedir; ikinci dnemde halifelik ve hkmdarlk birbiriyle iiedir; nc dnemde ise bsbtn hkmdarla geilmitir. Bu konuda milliyeti bir bak asna sahip olan bn Haldun halifelikten hkmdarla geii de Arap asabiyetinin ortadan kalkarak yerine hkmdarlk asabiyeti, yani Arap asabiyetine yabanc olan hkmdarl koruyan dier glerin tremi

57 58

a.g.e., C: I, s. 481482 a.g.e., C: I, s. 521522

Mustafa YILDIZ

47

olmasn gsterir.59 Buna ek olarak bn Haldun bedev yaam biimine sahip olan Araplarn dnyev/akl bir siyaset gelitirmekten uzak olduunu belirterek Arap devletlerinin kuruluunda ve geliiminde dinin merkez konumunu teyid eder. Ona gre Araplar ancak dinin etkisiyle ve din eitimin bir sonucu olarak doalarnda meydana gelen deiiklikten sonra dnyay bayndr duruma getirmeye tevik eden er siyasete gre bir devlet kurup snrlarn geniletmilerdir.60 Baka bir deyile Araplarn bedevlikten hadarlie geiinde, asabiyeden sonra gelen en nemli etken din olmutur. Bu grleriyle bn Haldun slam dnyasnda meydana gelen atmalar da ncelikle asabiye balarnn zayflamasna daha sonra da hadar yaam biimin, zellikle de halifeliin salt hkmdarla dnt aamada meydana gelen rahatlk ve lkse dknlk sonucu oluan ahlak ve dinsel duygulardaki zayflamaya balayarak Snn bak asnn halifelikle ilgili grlerine zarar vermeden aklamaya alr. unu da belirtmek gerekir ki, ynetimi halifelik ve hkmdarlk olarak ikiye ayrmas, bn Haldunu fkhlardan daha ok filozoflara yaklatrr.61 Ancak hkmdarl er siyasetten bir sapma, gcn ktye kullanlmas olarak grmekle de filozoflardan uzaklar. bn Halduna gre hkmdarlk, ancak halifelikle birletiinde geerli bir ynetimdir. Bu balamda Farabinin kurduu felsefe geleneinde erdemli devlet iin ngrlen akla dayal ynetim (es-siysetlmedeniyye), bn Haldun tarafndan, tarihsel bir gereklii olmad iddiasyla reddedilir.62 yle ki bn Haldun, hkmdarln nasl olmas gerektiinden daha ok ne olduuyla ilgilenir. Bu balamda bn Haldunla ilgili olarak sylenebilecek husus, onun olan ile olmas gereken ayrmnn bilincinde olup, toplumun ne olmas gerektii ile deil de, ne olduuyla ilgilenen bir bilim aray iinde olduudur.63

59 60

a.g.e., C: I, s. 528 a.g.e., C: I, s. 387 61 Ann K. S. Lambton; State and Government in Medieval Islam, s. 164. 62 bn Haldun; Mukaddime, C: II, s. 130. 63 Doan zlem; Tarih Felsefesi, s. 38.

48 bn Haldunun Tarihselci Devlet Kuram

Tarihselcilik Dncesine bn Haldunun Etkisi Yukarda betimlendii ve deerlendirildii gibi bn Haldun devletin kayna, geliim sreci, ilevi, baars ve k gibi siyaset felsefesinin temel problemlerine klasik felsefe geleneinin yaklamndan olduka farkl bir bak asyla yaklamtr. Bu farklln temelinde zellikle onun tarihi bir kaynak olarak almas gelmektedir. Bu adan onun kuram tarihselci bir nitelik tar. Nitekim tarihselcilik, genelde, tarihin nemini vurgulayan ve nesnelerin her zaman tarihsel gelimenin seyri iinde grlmeleri gerektiini savunan; zelde ise, insan doasn ve toplumunu tarih d bir perspektiften anlamann imknsz olduunu ve insana zg sorunlarn tarihsel bir karakter sergilediini savunan grtr.64 Bu adan bn Haldun klasik filozoflarn Faal akl retisi ile temellendirdikleri devlet grlerinin yerine, tarih ile temellendirilen bir devlet kuram ortaya koymaya almtr. bn Haldunun bu yeni perspektifinin bir benzerini, Batda birka yz yl sonra Vicoun (1668-1744) Yeni Bilim adl eserinde grmek mmkn olmutur. Toplumsal geliimin sreklilii, tarihe toplumsal adan bakmann gereklilii, filozoflarn ortaya knn uygarlk ve politik rgtlenmeye bal olmas, devletin geirdii aamalar gibi konularda bu iki dnrn grleri arasndaki benzerliklere eitli aratrmalarda deinilmeden geilmemitir.65 Vico ile bn Haldunun grlerindeki benzerliklerinin yan sra etkileri balamnda da bir benzerlik gze arpmaktadr. Tpk bn Haldun gibi Viconun da yaad yzylda herhangi bir etkisi olmam, Montesquieu, Hamann ve Goethe tarafndan tannm olmasna ramen ancak 1822 ylnda eserinin Almancaya evrilmesi ve Fransada Micheletin 1827 ylnda yaynlanan Tarih Felsefesinin lkeleri adl eserinde Viconun grlerini zetlemesi sonucunda sosyal bilimler alannda Viconun etkisi balam ve sosyal bilimlerin nclerinden biri olarak kabul edilmitir.66

64

Ahmet Cevizci; Felsefe Szl, Tarihselcilik maddesi, Paradigma Yay., stanbul 2005, s. 1589 65 mit Hassan; bn Haldunun Metodu ve Siyaset Teorisi, s. 3739 66 Julien Freund; Beer Bilim Teorileri, s. 10

Mustafa YILDIZ

49

Bununla birlikte Vico ile bn Haldunun dncelerini olutururken ve savunurken hesaplamak zorunda olduklar sistemler birbirinden olduka farkldr. ncelikle slam dnyasnda bn Haldun zamanna kadar fkh, tefsir ve hadis gibi dini ilimlerin de elik ettii ciddi bir tarihilik gelenei vardr ve bn Haldun bu gelenein kulland ynteme kar eletirilerini sergilemitir. kinci olarak bn Haldun, Farabi ve bn Sina tarafndan temsil edilen klasik felsefenin metafizie dayal siyaset kuramlarna kar gzlem ve deneyime dayal bir kuram gelitirmeye almtr. Buna karlk Viconun iinde yaad Bat dnyasnda tek san bilim olarak matematiksel-fiziksel doa bilimini kabul eden ve deneye birincil derecede nem veren bir bilim anlay egemendir. Viconun abas bu bilim anlaynn insan ve topluma uygulanamayacan ortaya koymak ve insn-tarihsel dnyay anlamak iin yeni bir bilim ve yntem gelitirmektir. Yeni bilim, filozoflarn imdiye kadar doal dnyada grmeye altklar tanrsal kayray insann tin dnyasnda grmesini salayacaktr.67 Bu adan Vico, bn Haldundan farkl olarak teolojik nitelikte bir tarih anlayna sahiptir. Baka bir deyile Batda Descartesin etkisiyle 17. yzyldan itibaren egemen olan bilim anlay erevesinde doa yasalarnn toplumsal ve politik olgular iin de geerli olduu, insan dnyasnda olan bitenlerin mekanik doa yasalarna bal olduu grne kar Vico, bu doa yasasn tanrsal kayrayla zdeletirerek tarihsel geliime uygulamtr. Bylece tarihin doa biliminden farkl bir yntemle ele alnmas gerektii gryle Hegel ve Diltheyn habercisi olmutur. Bu adan bn Haldunun kuram, Bat dncesinde toplumun ve devletin doal bir kkeni olduu, dolaysyla toplumsal ve politik olgularn da doadakine benzer nitelikte yasalara bal olduunu ileri sren Montesquieunun yasalar retisine, Voltairein tarih felsefesine, Herderin tarihin belli bir amaca doru ilerledii grne ve Herbert Spencer ve Oswald Spenglerin organizmac toplum grne daha yakndr. Montesquieu (1689-1755), Romallarn Byklnn, Ykseliinin ve knn Nedenleri stne Dnceler adl kitabnda k noktas olarak her krall ykselten, srdren ya da ykan manev ya da maddi genel nedenlerin olduu ve tarihte olanlarn bu nedenlerle gerekletii
67

Doan zlem; Tarih Felsefesi, s. 264270

50 bn Haldunun Tarihselci Devlet Kuram


ilkesini temel almtr. Birka yl sonra da Yasalarn Ruhu adl kitabnda bu dncesini gelitirerek insan davranlarnn nesnelerin doasndan gelen belirli yasalar ve ilkeleri izlediini ileri srmtr.68 Bu adan Montesquieu ile bn Haldunun toplumsal ve politik olgular doal nedenlerle aklama abas birbiriyle rtr. Ayrca Montesquieunun bir toplumun genel ruhu kavram ile bn Haldunun asabiye kavram da birbiriyle karlatrlabilir. Yine Montesquieunun iklimin insann biyo-psiik yaps zerindeki farkllatrc etkisi ve bunun da toplumsal kurumlara yansmas ynndeki grleri de,69 ondan ok daha nce slam felsefesinde ilkin Farabi tarafndan daha sonra da bn Haldun tarafndan ele alnmtr. Voltairein (1694-1778) zellikle kendi tarih yazcl ile ilgili grleri de bn Haldunun tarihi felsef ilimler iine sokma abasnn Batdaki rnei olarak grlebilir. Nitekim Voltaire, felsef yazlm bir tarihe duyulan ihtiyatan sz ederek keyf deerlendirmeler ve dinsel dogmalarla dolu tarih yazcl karsnda tarih yazma iinin filozofa bir etkinlii gerektirdiini ileri srmtr. bn Haldunun umran ilminin altnda yazlmasn nerdii tarih yazclna benzer biimde, Voltaire de tarihin uluslarn genel idelerine ynelmesi gerektiini savunmutur. nk bu ideler toplumlarn yaamlar zerinde, doa yasalarnn doa olaylarn belirlemesine benzer bir belirleme gc tarlar.70 Herderin (1744-1803) tarihin amacn humanite olarak grmesi ile bn Haldunun asabiyenin amacn hadar yaam biimine geme ve devlet kurma olarak grmesi arasndaki benzerlik de ilgi ekicidir. u farkla ki, bn Halduna gre uygarlamann belli bir basamanda yozlama ve k kanlmazdr. Oysa Herdere gre insanlk, deien derece ve orantda hep humaniteye, yani akl ve adalete doru ilerlemeye alr. Bu amaca ynelmi olan glerin dengesi bozulursa, insanlk zorlu sarsntlarla bile olsa, bu dengeyi yeniden kurmaya alr.71 Tm bunlarn tesinde bn Haldunun organizmac yaklam ile Comte, Spencer ve Spengler gibi sosyologlarn yaklam arasndaki
Edward Hallett Carr, Tarih Nedir?, s. 104 lker Grkan; Montesquieu ve Kanunlarn Ruhu, Ankara niversitesi Hukuk Fakltesi Dergisi, Yl: 1988, C: 40, Say: 1-4, Ankara 1988, s. 12,17 70 Doan zlem; Tarih Felsefesi, s. 6061 71 Macit Gkberk; Kant ve Herderin Tarih Anlaylar, Yap Kredi Yay., stanbul 1997, s. 148-149
69 68

Mustafa YILDIZ

51

benzerlie de deinmeden geemeyeceiz. Bilindii gibi, Bat dncesinde 19. yzyldan itibaren Descartesn mekanist grnn toplum bilimlerine uygulanmasndaki glkler nedeniyle ve Darwinin de olaanst etkisiyle, toplum bilimlerinde organizmac gr belli bir arlk kazanmtr. Bu ynde Darwinin grnn bilimsel dnceye katks, toplum bilimcilerin biyolojiden esinlenerek toplumu bir organizma olarak dnmelerine yol amasdr. Daha da nemlisi, tarihi bilimin iine sokmasdr. Darwinle birlikte bilim artk, duraan ve zaman d bir eyle deil, deiim ve geliim sreciyle ilgilenmeye balamtr.72 Bylece Comte, Spencer, Spengler, Durkheim, Marx, Pareto ve Malinowski gibi sosyologlar toplumun yaps ve geliimi ile organizma arasndaki benzerliklere eitli alardan yaklamlardr. u var ki bu dnrler daha ok ilerlemeci bir anlaya sahiptir ve toplumorganizma benzerliini, Farabide olduu gibi yapsal adan ele alrlar. Bunlar iinde Spenglerin yaklam ise bn Halduna daha yakndr. yle ki Spengler, toplumlarn da tpk canllar gibi doup, geliip, ldklerini ileri srmtr.73 Sonu bn Haldun Ortaa slam dncesinde Aristotelesi felsefe geleneinin tm etkilerinin silindii bir dnemde toplumsal ve politik olgulara yeni bir bilim dalyla yaklama iddiasyla ortaya kmtr. O, kendisinden sonra gelenlerin de bu yeni bilimin problem alann geniletmelerini ve daha derin bir aratrma srecine girmelerini beklemitir. Ancak bn Haldunun bu beklentisi slam dnyasnda gereklememitir. Bat dnyasnda ise ancak 17. yzylda bn Haldununkine benzer nitelikte kuramlar kmtr. Batda Vico, Dilthey, Herder, Spengler, Toynbee, Comte, Max Weber gibi dnr ve filozoflar tarafndan ortaya konan kuramlarla bn Haldunun kuramnn etki balamnda deil, fakat paralellikler ve farkllklar balamnda karlatrlmas zellikle slam dnyasnda sosyolojik dncenin geliememesinin nedenlerini zmlemede nemli katk salayacaktr.

72 73

Edward Hallett Carr, Tarih Nedir?, s. 68 Oswald Spengler; nsan ve Teknik, (ev: Kamil Turan), Tre-Devlet yay., stanbul 1973, s. 17.

52 bn Haldunun Tarihselci Devlet Kuram


bn Haldunun seleflerinden ayrlan zellii, toplumsal olgular doal ve tarihsel geliim koullarna uygulamas ve onun yasalarn yeni bir bilim dalnn konusu ierisinde gsterme baarsdr. u var ki bn Haldun, bu yeni bilim dalyla Farabi ve bn Sina izgisindeki geleneksel felsefeden kopuun da Gazaliden sonraki nemli bir duranda yer alr. bn Haldun zellikle Bat Afrika slam devletlerindeki zln doruk noktasna ulat, halk iinde bo inanlarn yayld ve yerletii bir zamanda yaamas ve klasik felsefe geleneinin ortaya kan toplumsal sorunlara zm getiremeyii karsnda yeni bir paradigma nermektedir. Nesnellik ve doal nedensellik ilkeleriyle biimlenmi bu yeni paradigmada metafiziin yerini tarihsel olaylar almtr. u var ki nceki filozoflar tarafndan doruluu zayf bir bilme etkinlii olduu iin bilimler snflamasnda dahi herhangi bir yeri olmayan tarih, bn Haldunun dncesinde nesnel bir zemine oturtulmaya ve umran ilmi sayesinde snanabilir alana ekilmeye allmtr. Bu balamda bn Haldunun toplumsal ve politik olgularn zmlemesine iki adan yenilik getirdii sylenebilir: Birincisi tarihsel olaylarn denetlenmesi amacyla ortaya koyduu ve umran ilmi adn verdii yeni bir bilim daln ortaya koymas, kincisi ise yntemsel adandr: bn Haldun umran ilminin konusu olan sosyal ve siyasal olgular tarihsel adan deerlendirme ynnde yntemini aklc ve eletirel bir zemine oturtur. Bylece bn Haldun sosyal bilimlerdeki yntem sorununa ve zellikle tarih-sosyoloji olmak zere sosyal bilimlerin birbirleriyle ilikileri sorununa zgn bir katk salamtr. Toplumsal aratrmalar ve tarihsel aratrmalar birbirinden kopuk ele alnamaz. nk toplumsal aratrmalar tarihsel olgularn denetlenmesinde en gvenilir malzemeyi sunar. Bylece bir teoria etkinliine dnen tarih de toplumsal ve politik olgular anlamann gvenilir yolu olur. Umran ilmi ile tarih arasda kurulan bu ilikinin baars, kukusuz, toplumsal olgularn bugnk ileyii ile bu olgularn tarihsel geliimi arasnda kurmaya alt uyumdur. Bylece bir toplum kendi gemiine daha uygun ve gereki bir tavrla yaklaabilecektir. Bunun yan sra bn Haldunun kuram, kendi zaman balamnda k halinde olan Bat slam devletlerine umutsuzca bakn yanstr. Trk dnyasndaki gelimelerle ilgili snrl bilgisi olan bn Haldun bu yzden nemli lde k psikolojisi ieren bir eser yazmtr. Bu

Mustafa YILDIZ

53

durum bn Haldunu da ycelterek Mukaddimeyi kendi tr ierisinde en byk eser olarak niteleyen Arnold Toynbeenin I. Dnya sava sonras umutsuzca ortaya koyduu dngsel teorisiyle karlatrlabilir. Yine bu balamda bn Haldunun kendisinden sonra takipisinin olmamasnn en nemli nedeninin de eserinde hissedilen bu umutsuzluk olduu dnlebilir. Nitekim Osmanl tarihileri ve devlet adamlar da bn Halduna 17. yzyla kadar gerekli deeri vermemilerdir. nk tarihte gzlemlenen ilerlemelerin zamanca ve mekanca srekli olmad ynnde bir dnce, ilerleme halinde olan bir devlette ok fazla itibar grmeyecektiR.

54 bn Haldunun Tarihselci Devlet Kuram


KAYNAKA ARSTOTELES; Poetika, (ev. smail Tunal), Remzi Kitabevi, stanbul 2002. ARSLAN, Ahmet; bn Haldun, Vadi Yay. Ankara 2002. CARR, Edward Hallet; Tarih Nedir?, (ev.: Misket Gizem Grtrk), letiim Yay., stanbul 1993. CEVZC Ahmet; Felsefe Szl, Paradigma Yay., stanbul 2005. CORBN, Henry; slam Felsefesi Tarihi-bn Rdn lmnden Gnmze, (ev. Ahmet Arslan), letiim Yay., stanbul 2007. DE BOER, T. J.; slamda Felsefe Tarihi, (ev. Yaar Kutluay), Anka Yay. stanbul 2004. EL-CBR, Muhammed bid; Felsef Mirasmz ve Biz, (ev: Said Aykut) Kitabevi Yay., stanbul 2000. FARAB; Fusln Mntezea, (ner: Fevzi Mitri Neccar) Beyrut 1993. FARAB; Kitb ri Ehlil-Mednetil-Fzla, (ner: Albert Nasri Nader), Beyrut 1991. GKBERK, Macit; Kant ve Herderin Tarih Anlaylar, Yap Kredi Yay., stanbul 1997. GRKAN, lker; Montesquieu ve Kanunlarn Ruhu, Ankara niversitesi Hukuk Fakltesi Dergisi, Yl: 1988, C: 40, Say: 1-4, Ankara 1989. HASSAN, mit; bn Haldunun Metodu ve Siyaset Teorisi, Toplumsal Dnm Yay., stanbul 1998, s. 28-29 HZMETL, Sabri; slam Tarihilii zerine, Diyanet leri Bakanl Yay., Ankara 1991. HLAG, Orhan; Farabi ve bn Haldunda Devlet Dncesi, Krkambar Yay., stanbul 1999. BN HALDUN, Et-Tarifu bi-bni Haldun ve Rhletehu Garben ve arken, Kahire 1951. BN HALDUN; Mukaddime, C: I, (ev.: Zakir kadiri Ugan), Milli Eitim Bakanl Yay., stanbul 1989. BN HALDUN; Mukaddime, C: II, (ev.: Zakir kadiri Ugan), Maarif Basmevi, Ankara 1954. BN HALDUN; Mukaddime, C: III, (ev.: Zakir kadiri Ugan), Milli Eitim Bakanl Yay., stanbul 1970.

Mustafa YILDIZ

55

NAN, Kemal; nc Dnya: Tarallktan Evrensellie, Tarihselcilik ve Gelenek iinde, Vadi Yay., Ankara 1993. LAKHASS, Abdurrahman, bn Haldun, (ev. amil al, Hasan Tuncay Baolu), slam Felsefesi Tarihi iinde, C. I, ed. Seyyid Hseyin Nasr, Oliver Leaman, Alm Kitap, stanbul 2007. LAMBTON, Ann K. S., State and Government in Medieval Islam, Oxford University Press, New York 1991. LARAU, Abdullah; Tarihselcilik ve Gelenek, (ev.: Hasan Bacanl), Vadi Yay., Ankara 1993. MAHD Muhsin; Ibn Khalduns Philosophy of History: A study in the philosophic foundation of the science of culture, George Allen & Unwin, London 1957. OLGUNER, Fahrettin; Ulu Bey Devri lim-Felsefe Zihniyeti: Tarihi Kkleri ve Sebepleri, Trkiyat Aratrmalar Dergisi, Say 4, Konya 1997, s. 139-146. ZLEM, Doan; Tarih Felsefesi, nklap Yay., stanbul 2001. SPENGLER, Oswald; nsan ve Teknik, (ev: Kamil Turan), Tre-Devlet Yay., stanbul 1973. TOGAN Zeki Velidi, Tarihte Usul, Enderun Yay., stanbul 1985. ULUDA, Sleyman, bn Haldun maddesi, slm Ansiklopedisi, TDV, C.19, stanbul 1999. LKEN, Hilmi Ziya, Ziyaeddin Fahri; bn Haldun, Kanaat Kitabevi, stanbul 1940. LKEN, Hilmi Ziya; slam Dncesi: Trk Dncesi Tarihi Aratrmalarna Giri, lken Yay., stanbul 2000. WALSH W. H.; Tarih Felsefesine Giri, (ev.: Yusuf Ziya elikkaya), Hece yay., Ankara 2006.