J_

versus I[_I ftJJr1
..,-.:.~ __

~

§

Erqun Aydlnoqlu
Y,ld,z Teknik Oniversitesi Uluslararasr lhskiler ve Siyaset Bilimi bolumande ogretim gorevlisldir. Daha once yaymianml$ kitaplan: Bre:;::ilya 1$~1 Partls; lkneyimi (Bre:ilya I$~j Partisi yonelicileriyle roportajlar). Beige Yaymlari, 1991; Turk Solu (1960-1971): EIe~tird Bir Tarih lknemesi. Beige Yaymlan. 1992; SOylenmeSf! de O/urdu - Bir Slyasi G~menin Otu:;::Yila 01$ ve Dti~ GIClrtlian (Denemeler) Beige Yaymlan, 1996

TURKIYE SOLU
(1960-1980)
"Sir Amnezi~in Anllarl"

••

ErCJun Ayd.noCjlu

~

§

I versus{t]

Versus Kltap (30)

Tirt".,. hi. (1960 - 1980)
" .... AmnNlliln "111"'('

1~lnd.kll.r

Ergun Aydlno(llu

k ..... T........
BOt.nt Arslan

hyl. "utli BOlent An:lan
.... In EZQi Matbaaclllk

6Ns6z

GIRl,
501 Ce~ltlilik Ne Zaman

7

02125019375

ve

Nasil 5agllklt Dlur?

9

5iyasal I$~i Hareketi Meycut Sol ve 50syal Hareket Yoklugunun Kokenleri Darbe Cok Seyi (veya Her $eyi) A~lklar ml? Solun DOnya OI~OsOnde Ya~adlgl Gerilemeler Neo·Llberal Ekonomi PoliUkalan Solu

12
14

ve Sosyal

17 20 23

HarekeU Ge~mi~i Sayesinde Anlamaya Call~mak

Cah~manln Slmrlan Ozerine Birka~ S(lz

26 29
33 35

ISBN: 978-9944-989-29-9 VERSUSKITAP MaYIs 2007
~ Her hakkl mahfuzdur. Albay Faik S6zdener Sk,

a6LOM I VOkSELI,

(1960"'"8)

I- "SOL" DENILDiCINDL ••
TQrkiye'de Sol

39

II" 2T MAYIS1960 DARRESI
27 MaYls 1960'10 Tarihselligini
TKP DI$lndaki Sosyaiistler

v. SOL

BensOfl I, Merllezi No:21/2 Kadlk6y I istanbul 347tO Tel: 02164182702 (pbx) Faks: 0 21641434 42

HOkOmet Oarbesl ml Ordu MGdahalesi mi? DOzeni Ama~lav(p DOzens/zUlli KI~k(rtan Darbe Hisseden Sosyalistler TKP'Hler ye 27 MaYls Darbesi ve 27 Mayls Oarbesi

45 45

49 52
54 59

10· KIEMALlZMIN IETKlsl NI VOKSA "KOMONlZM"IN Mt? Stalinci Bir Oevrim Perspeklifi Otarak "Atamalr Oevrim" "A~amall Oevrim"in Orla ve Uzak Oolju Verslyonlan IV· v6N DUGIsI Yeni Sosyal Hareketlerin Habercisi Olarak YOn Sol'dan YOn'e Bakl$ V· l1kudn Jft:1 PARrisl Sendikacdar Taraflndan Kurulan Yeg3ne Sosyallst Parti Tip Program ve TuzOQO Tip Orgiltlenmesi ve Dye Bile$imi YI- TOIntIY! SOLUM,," KADERININ BELIRLENDiil VILLAR n,...1967) YOn Sayfatarmda "TIp Tarh$malan" YOn'cO "Marksizm" ve TIP'e Ele$lirileri YOn Sayfalannda Stalinci Marksizm Hikmel Klvllclmh ve Tip Tip Cephesinde f;ozulmeler 1. Partinln Slmfsal Temeli Konusundaki Karma$a 2. "Parlamentarizm" Rilyasl 3. Teori Korkusu 4. Tarh~ma Yerine Tasfiyecilik 5. Yasalhk Kayglsl ml? VII· MILLI DEMODATIK DRRiN (MDD) HAREKETt Solun "Resmi Tarih" Konusu Olarak MOD Hareketi MOO'nin OOI}U$u:TOrk Solu Oergisi (Kaslm 1967) MDO'cilik: "TOrkiye'ye Ozgu"mu? I$~i Harekelinde Enteroasyonalizm ve Milliyet-;i Soylem Ba$ka Olkelerin ''MO~'' Hareketleri MOD Harekeilnin Bil&n-;osu 1- "Ku$Oklar" ya da 5iyasal Gelenek Sorunu A~lslndan MOD 2 - MDO'NIN "Teorik Oevrim"i 3 - Program AnlaYI$1 4 - Sfyaset Anlayl$1 5 - MOD ve sosveust Orgut feti~izmi 6 . Sol Siyasal KOItOre MOO'ci Katklfar BiLOW II DIEKOMPOZISYON (1968-'972) I- ~KOSLOVAKVA'N'N I$GALI KAR$'SINDA TORklvE SOLU ·'Mifli Bal}lffislzllk"-;llar: Tip ve Yon MOD: 5tafinci Enternasyonalist navarnsma AOustos 1968: TIP'in Partiden Sekte DOnu$umii 8a~larken

6f 62 66 73 7' 82 87 87 ,4 9'

II· DEV.QIE~: IONUN IIA$LANGIC' Solun Blr Ba!Jka "Resmi Tarih" Konusu Oiarak Oev-Gen-; ve Gerifla Hareketi Tlp'li Gen-;Iertn MOO'cile~mesi Olarak Oe'v-Gen-; Dev-Gen-; ve Sosyat Hareketter Turkiye'si (I968-1971) "Devrimin Temel GucO KoylUiOk"IUuzyonunun Dogulju 1968 Sonraslmn Diger Sosyal Hareketlillkteri III· IMI:K VA DA STALINeI MAIIKslZMIE IY· HlKMET KIYILCIMLI VIE "DOKTOfICULUI(" AIUMININ

211 212 213 216 217 218 221

HIli D6N0$

D06u",

227 237 .... ,. DARBIE 241 251

y. TORKIVIE SOLUNDA MAOCU KOMONlzM 105 107 111 116 119 122 122 125 128 134 VI" 12 MART 1"11 SOLA DIE6k. DAR8IEn 12 Mart Darbesi'ne Solun Tepkileri

138 141
144 147 150 157 161 167 167 170 172 174 179 183

VII" "GUiLLA" VA DA HV~ KV,HINI" SWAUL .... MSlZLAfMASi Siyasal Gerek-;esi Olmayan "SUahh MQcadele" OEV-GENI; ve Gerilla Hareketinin BflAnc;osu 1. Teorik Eklektizm 2. "OrgUl Yaratlclhljl" 3. Siyaset AnlaYI$1 4. Siyasal KOItOr 86LOM HI 1974-1980 D6NEMlNDE TORKlvE SOLU; 6ROOTsOz kITUSELU,ME 1974 sonras: Solun Incelenme Yordarm Ozerine Birkac; Hatlrlatma I- YENI6AGOTLENMELERE D06RU (1973·1974) TOrkiye Sosyalist j~~i Partisi (TSlp) TKP: Yeniden Dol}u~a Ool}ru "Atihrn": 1973'1974 II· 196O'LAR SOLUNUH VENIDEN 6RGOnENMESI (1975·"77) Sosyallst Parti (SP) Tilrkiye Emek~i Partisi (TEP) TOrkiye I~~i Partisi ("'kinci Tip") THKP'C'nin Mirasl THKO: Birlikten B!)IOnmeye TIiKP ve Yeni Maoeu Hareketlerin Dogu~u

257 25' 267 267 269 270 271

275 277 281 285 289 293

189 191 193

1'7
201

299 300 302 303 308 313 315

111- SOSYAL IY-1974 uiusrarerasr

HAREKETIN

MERKEZI

GOCO OLARAK

DIsK

319 329 330 335 338 343 346 350 356 360 367 369 371 375 387 389 392 395 399 407 411

SONRASI

SOLUM 6ZGONLOKLERI

KomOnist (Stallncl) Aklmlann Belirleyiciliiji Kurt Solunun Baijlmslzla~masl Aydin Klthgl, Teorik Gerilik ve Tartrsma Yoklui'ju Sol-i~i <;ati$malarda Yeni sovutrer Anti-fa~ist Hareket Olarak Sol
Y- KITLESELLE$EN SOLDA 6RGOT KITLIGI

Solda iki Temel OrgGtsel Y5neli~: orgOt ve Hareket orgOt-Hareket AYlnmlnm Nedenlari "Hareket"ten "Orgiit"e Yava~ Evrim: Halkrn Kurtulusu, TDKP-io ve TDKP "Hareket"ten "Orgiit"e Yevas Evrim: Kurtulu~ (1976) ve Tiirkiye ve Kuzey Kiirdistan Kurtulu~ Orgiitu (1978) "Hareket"ten "OrgO!"e Evrim Yoklugu: Devrimci Yol "OrgUt"-"Hareket" ikileminde TKP (1974-1977) VI -1974 SONRASI SOLUN SOSYAL TEMELLERI Oniversile ve rasra Gen~liginin Siyasalla~maslOlarak Devrimci Yol KOyden Kopanlarla "K5ylu Devrimi"nin A~mazl: Halkm Kurtulu$u Stalinci i~~i Partisi Modeli Olarak TKP
VII - 12 EYLOL 1980: SONs6z

TURKivE SOLU
(1960-1980)
"Bir Amnezigin Am'arl"

KA~IMILMAZ

DARBE

<;ah~madaKaynak Olarak Verilen Kitaplar listesi

6NS6z

Quebec'li satr Gilbert Langevin, AJorizmalar'mdan btrinde amlannal" diye sorar. Turkiye solunun gecmisi uzerine konusur ya da yazarken, bu sozler bana cok anlamh geliyor. Su nedenle ki, bu o.lkenin solu ve sosyaJ hareketleri uzertne konusmak (ve yazmak) soe konusu oldugunda, sanki her seyden once biraz "unutmak" gerekiyor! 1960·1980 arasmdaki sol ve sosyal hareketlerin, guncel politik sorunlann otesinde tarih, sosyoloji ve kulturel cahsmalar aet· smdan ne kadar bo.yok bir onem ~ldlgl inkar edilemez. Bu yirmi yd boyunca Turkiye'nin modern tarihinde ilk (ve su ana kadar goruldugu kadanyla da son) kez cahsanlar, emekciler, siradan insanlar, siyasal insan olma yolunda kitlesel cabalar sarf ettiler. Eksiklikleri, zaaflan ne olursa olsun, tek basma bu 6zellik bile, bu yinni yrl uzerine soylenecek cok sey oldugunu kamtlar. Gerceklik bu, ama ne yaztk ki gerek sol gerekse universite ortarmrmz, btl donerne iliskin arasurma, incelerne ve tartisma konusunda yeterince enerjik degtl. Hatta "enerjik" ne kelime, solun tarihi konusunda tam bir atalet mevcut. Birkac istisna dismda, bu alanda hala buyuk bir bosluk mevcut. Bu konuda -ornek kuhgmdan oturu- kendi cahsmamdan kalkarak anlamh gordugurn bir seyler soyleyebilecegimi dusunuyorm, Bundan 15 yil kadar
"Kim hatu-Iar amnezigin

once, 1960'Iar Solu uzerine bir cahsmayi tamamlarmsnm.' 0 tarihlerde bu cahsmamn, asagi yukan bes yil boyunca bir guncellik rasiyacagim dusunuyordum. Buna gore, 0 kitapta tartismaya calisugun konular, daha soma yapdacak baska cahsmalarla besalu ytl icinde eskiyecekler ve bu durum bana, cahsmayi yeniden gelistirme gorevini yukleyecekti, Ne var ki yasam bu ongorumu dogrulamadi. 1960'lann ve ozellikle de 1970'lerin sol hareketi, agirhkh olarak "resmi tarih"lerin, roportajlann ve kisisel sohbetlerin konusu olmaya devam etti. Kuskusuz konu sol ve solun tanhi oldugu icin, akademik dunyada bu soruna iliskin rnaddi engeller oldugu dusunulebilir. 0 nedenle universite ortammm bu alandaki uretimsizligi -en azindan yakm zaman lara kadar- anlayisla karsilanabilir. Ama sol ortamm boylestne bir mazereti de yok. Cunku bu konuda cahsmak, sol icin her seyden once siyasal bir gorev olmah, Dahasi, solculannuzm bu donemi arasnrma, inceleme ve ciddi tartisma konusu yapmamalan, bir oncelik sorunundan da kaynaklanrmyor. Tam da tersine solun tarihtne ginnemeh, onlar icin sanki tasarlannus ve dikkatle uygulanan hir siyasal tavrr, Ancak solun tarihine siyasal-teorik duzeyde pek yaklasmayanlar, nedense aym konuda srk stk konusuyorlar, hatta belki de gereginden fazla konusuyorlar, Solun gecrnisi (ya da "eski guzel gunler'T), kisisel sohbetlerin ya da icerik yonunden pek zengin olmayan bir "devrimci'' ajitasyonun veya sayilan luzla artan amlarm onemli rnalzemesini olusturmakta. Ben bugune kadar bu sohbet ve amlann pek cogunu dinler ya da okurken, bu insanlarm "hanrlama" yeteneklerinden hep bir rahatsizhk duydum. Bu alanda sahit oldugum ve okudugum bir dizi am sergilemesinin ardmdan soyle bir sonuca vardun: lnsanlann -muhtemelen cok onem verdikleri- bu tarihsel donem hakkmda saghkh hir degerlendirme yapabilmeleri icin, belki de her seyden once unutmasuu bilmeleri gerekiyor. Belli ki unutmadiklan takdirde, bu donerni layikiyla "hanrlayamayacaklar". lste bu yuzden, bu cahs-

maya to. 0 amlar dum.

btr aft bashk dusunurken, Langevin'in sozleri akhma dusanda birden, ileride herhalde daha da siddetlenecek olan furyasma, simdiden kanlmanm yolunu bulmus gibi 01"8ir Amnezigin Amlan"m kaleme alarakl

1- Tllrk So/u (1960-1971): E/c$lireJ Bir Tarih Denemesi, Beige Yaymlan, Istanbul, 1992.

ERIK ACACr Hir erik agaa durur avluda Oyle clhz, inanmak zor. Cevresinde bir {it var da Kimse ezmiyor neyse.
Bitim haplk boyatamaz. Oysa gonalden ister bunu. Ama nerde, s6ta olmaz

Gane~ gordllgtl yok hi. Erik agaCl olduguna inanmak zor Hi{ erik vermez {Ilnkll Ama yine de erik agaCi i~te Yapraklanndan belli.
Bertolt Brecht

GiRl,

*Berlold Brecht, Ogrenmenin Kitabevi Yaytnlan, 1966, s. 23.

Ovgusn,

ceviren: Hasan Kuruyaarcr,

Ugrak

Bit an kendinizi bir 1 Mayis gunu, Istanbul'da Caglayan'a ya da Kadikoy'e giden bir gosteri yolunda dusunun. Yo! kenanndasunz ve onunuzden, Turkiye solunun cesitli patti, orgut, hateket, grup, cevre ve benzerlerinin kortejleri gecmekte. Eger 0 gunku nispeten buyuk bir gosteri ise, kortejlerin tumunu izlemek icin saatlerce beklemeniz gerekebilir: "Anti Kapitalist Patti On Girisimi, Devrimci Isci Partisi Insa Orgutu, Turkiye KomOnist Partlsi, Ezilenierin Sosyalist Platformu, Kaldirac, Fabrika, Devrimci Sosyalist Isci Partisi, Ozgurluk ve Dayarnsma Partisi, Direnis, Sosyalist Dernokrasi Partisi, 50syalist Emek Hareketi, lsci Partisi, Sosyalist Alternatif, Sosyalist Dayamsma Platformu, Toplumsal Ozgurluk Platformu, Partizan, Devrimci Hareket, Emegin Partisi, Devrimci Halkm Birligi ..." Kuskusuz bu son derece eksik bir ltste. Bunlara yasadisi orgut, hareket vb.Ier de eklenirse, ortaya cikacak listenin ulasacagi dey boyut tahrnin edilebilir. Hie kusku yak ki Turkiye, dunyada bu turden cesitliligiyle dikkat ceken tek ulke degildir. Ama bu acidan ona benzer cok az ulke oldugunu soylemek de bir abartma olmasa gerek. Bu cesitliligin politik anlarm -ve daha ileride de tarihse] kokleri- uzerine konusacagmuza gore, bu noktada once "sol" kavra-

8

ttirkiye

solu

Qir;~

9

rnt uzerinde birkac ~ey soylemekte yarar var.s Bilindigi uzere bu kavram siyasal sozluge, bundan iki yuz kusur yil once Fransrz Ulusal Meclisinde radikal ve devrimci kanat uyelerinin, toplann salonunda oturduklan tarafla ilgrli olarak girmistir. Fransiz devrimi, toplumun turn baskt alnndaki kesimlerintn, eski rejime karst sadece ilk buyuk direnislerini degil, aym zamanda zafere ulasmts direnislerini de Hade eder. 0 nedenle de onu izleyen donemde baskiya ve somuruye karst mucadele yuruten ve radikal toplumsal deglsikhkleri hedefleyen siyasal hareketlerin bu terimle amlmasmda anlasilmayacak bir sey olrnasa gerek. 0 donernlerden beri siyasal dilde bu sozcuk, hemen daima cahsan suuflann siyasal hareketleri icin kuUamla gelmistir. Bu kavram, bugun var olan gercekltgt aciklarnada yeterince i~levli mi? Bu soruda rnesru bir yan var. Kabul etmek gerek ki kavrarmn yetersizligi, konu uzerine sistemli analiz yapmaya baslayan bir kisi tarafmdan kolayhkla fark edilebtlir. Bu sorun, sadece mevcut durumun karmasasmdan degil, aym zamanda son iki yuz yilm siyasal ve sosyal mucadelelerin zenginliginden de kaynaklanmakta. 1789 Fransiz devriminden, IS48'de Komunist Manifesto'nun yaymlanmasma kadarki yaklasik alums yilhk donemde sol, yeni bir topium projest sunan bir siyasal kule hareketi olarak oldukca cihz kalnusnr. Bu acidan Ingiltere'de 19. yuzyilm baslannda dogan (artist hareketi adeta bir istisna gibidir. Bir anlamda 0 yillarda Ingiliz isci sirufr, kapitalist Avrupa'mn cesltli 01kelerindeki i?~i simflannm gelecegini gostermektedtr. 19. yuzyihn ikinci yansmdan itibaren kita Avrupa'smda da baslayan yukselis ise, modem tarihin en buyuk kitlesel siyasal hareketlerini ortaya cikanr. Bu gelisim, politik donum noktasi anlarnmda 1917 Rus devrimiyle taclamr, Bu yukselis doneminde sol, artik bir dizi farkh kavramla trade edilmektedir: Sosyalist,

1({)JT10nist, anarsist, anarko-sendikalist, sosyal dernokrat, devrirnri demokrat, radikal sosyalist, liberter komunist.. 1917 sonrasmda yasana n yeni deneyler VI" ardmdan lkinci I hinya Savasi ertesinde yeni sosyalist rejimlerin kurulusu, farkh «Icolojik kutuplasmalara yol acar ve Marksist-Leninist, Trockist, \I<llind, Titocu, Maocu, Kastrocu, Enver Hoca takipcileri, Yeni Sol gibi yeni nitelerneler ortaya cikar. En nihayet 1960'h yillara ~dindiginde ise, cesitlilik iyice artacaknr. Bir sure soma sol harcketleri krize giren bir dizi ulkede bu ve benzeri kavramlarla ifade edilen hareketler, bu kez yeni alt bolunmelere ugrar. BoylelikIe de, herhangi bir 1 Mayis'ta Istanbul Caglayan meydanmdaki !uha f cesitlil ik siradan bir gerce klik olur. Iste bu nedenle, butun bu si.yasalve ideolojik egilimlen tek bir "sol" kavranu He trade ederek bu konuda aydmlanci olmaya kalkismak ilk bakista pek mannkh gozukmeyebilir. Ama daha iyisinin yoklugunda bu kavram, asagidakt cahsma icin, birbtrine bagh iki nedenden 6tOrO anlamh ve islevli, Birinci olarak bu cahsrna, belli bir tarihsel donemdeki 0960-1980) farkh siyasal ve ideolojik egilimler uzerinde durmasma ragmen, esas olarak 0 donemdeki solun butunselltgmt anlamayr ve degerlendirmeyi hedeflemekte. Ikinci olarak ise tum handikaplanna ragmen "sol" kavrammm, sosyoloji ve styaset iliskisi (ya da suuflar ve siyaset iliskisi) cercevesinde kullamldigi takdirde oldukca islevli bir kavram oldugu da kabul edilmeli,

Sol ~.,Itnllk Ne Zaman va Nasll Saijhkh Olur?
Tekrar 1 Mayis Istanbul Caglayan meydamndaki manzaraya donersek, $U soru hemen gunderne gelebtltr: Bir sol gosteriye egemen olan bu muazzam cesitlilik tek basma bir olumluluk ya da olumsuzluk gostergest olarak ele ahnabilir mi? Elbette kimi ulke ya da tarihsel donemlerde, siyaset yapma tarzlanndaki farkhhklann ya da siyasal programa iliskin aynhklann, alt suuflarca yurutulen siyasetin bir zengtnligi olabilecegi pekala dusunulebilir, Unutmamak gerek ki sol, statukoyu surdurmeyi degil, degisimi -hem de koklu bir degisimi- hedeflemektedir. Meveut duzeni sistemli bir tarzda eiestirmek, olmayan bir duzeni tammlamak ve

2- 1979 tarihli btr lnglltzce sozlukte "solcu" sozciigii. kullarulan sozcuk sayisirun smlrhltgl dikkate ahndigmda oldukca basanh btr tarzda $6.yle ta~lmlamyor: u 51radan insanlarm azgurliik, iktidar ve rcfahlnL dalla do geJJ~tlrmcYI amadayan (e~illi derccelcrdeki SllsyaJ. poUlik vcya ekonomik degJ~jkligi, refornm ya da devnmi savllnan vcya dcstekleyen ki~i" (Collins Diction(lry of tke English Language. Collins. London, 1979.)

10

Wrkiye

'0 Iu

qiris

11 Si0

gerceklestirmek
Ama somuta temelli -kendileri

durumundadir. geldigimizde dikkate oldugu

0 nedenle

bu tarz bir cesitlili-

'"yasal gelenekler va"'ll-orgOtsel

ve verili bir siyasal kultur
0

icinde bulurlar. yuruturler.

gin, sol icin kacuulmaz otuz ytlhk macerasi bir problem

oldugu bile soylenebilir, ve bu duzeyde Turkiye'de solun son ahndiginda, soz konusu cesitlilikte da hissedilebilir, Soyle ki, Turki-

mucadelelennt

verili kosullarda

.uilamda yapnklarmm tumu de olumsuz degtldir. Hatta arada \·ok anlamh bir pratik gerceklestirdikleri de olur. Ama kimi zaman da -cger duklan tarihin ters bir donemine rastlarmslarsaicinde pratiklebulunBu yasayenileIi iyice anlamsizlasabilir, somut gercekligin zuyle kendi cabalanru unnlar bir bakuna .. kurulacak, i kuracaguu onderler soyleyecek, BOlOn bu insanlardan,

ye'deki bu sayisiz orgutlenmenin ezici cogunlugu yasal iktidar rnucadelesi limenin gercek anlammda anlaminda) vermek iddiasmdadrr. (ulkenin

(ya da hepsi) bunu acikca Han etmis olsunlar ya da olmasmlarsiAncak bunlar, keetkilernek hie 01siyasal giindemini

disma cikip, bir cesit soguk tarihci goelbette beklenemez. bolunecek, da. Orgutler

yargilamalan ve militanlar,

kacuulmazdir

siyaset yapmamaktadir.

Eger bu orgutlerden olsalardi,

gelecegt kendi orgutlerinin

mazsa birkaci ulusal olcude siyaset yapabilecek mi etkileyebilecek btr guce sahip olmus

ve siyasal gundebu cesitlilik

orgutler arast rekabet, siyasal yasamm binsi olacak,
VS.

01-

mazsa olmaz ozelltklerinden Ne var ki yasananlann rumlarda I:ger bir ulke solunu risi ulke olcusunde gOndemini lcbilecek bolunmeler, surelerde

vs ...

anlamh, kacmilmaz ve hatta yararh bir olgu olarak gorulebilirdi. Bugun ltalya'dan Portekiz'e, Breztlya'dan, Fransa'ya, oradan Yunanistan'a kadar bir dizi ulkede, bu turden "olumlu" olarak nilelenebilecek bir butun gundemini bir sol cesitlilik var. Oysa gunumuz olarak sol, ne de tek tek sol hareketler, etkileme konumunda. Turkiye'sinde ulkenin ne siyasal

kacrmlmazhgr

arnk bir cesit sacmahga olusturan

bir sey, bunlann bazt duvarrnasi bambaska bir seydir.
hit; bisiyasal bu hicbirisi ulkenin

orgut ya da hareketlerden

siyaset yaparmyor, adeta periyodik sicramalan

etkileyemiyorsa; yeni orgutsel

istisnasiz hepsi, birkac yilla ifade edibolunmeler yasiyorlarsa, ve sol kadrolann saglamaktan politik,

Ve bu olgu, sadece son birkac

yihn degil, son birkac on ytlm karakteristigidir. Rus devriminin onderlerinden Lenin'in siyaset uzerine, bu

rcorik ve entelektOel list, bu olumsuzluklar gini de dusunmek aym zamanda Kammca rasmda

yonden gelismesini

cok, onlan kronikolabilecegercekltkte, va-

baglarnda dikkate ahnmasi gereken
var: "Siyaset, kirlrlerin mektir ki Turkiye'de yasarmnda dikkate

soyle bir degerlendirmesi

daha yetersiz ve yeteneksiz

krhyorsa ve hepsinden

daha da onem-

bulundugu yerde ba~lar; ve dddi siyasetin ba~Jadlgl yer, binlerin degil, milyonlarm oldugu yerdir. "3 Bu desol, neredeyse ceyrek yuzyrldu
0

butun blr tarihsel donem boyunca olarak farklt btr durum lste bu durumda soyledigim

lesmisse, ortada aruk niteliksel gerekebilir. belirli bir rasyonelligi Turkiye

ulke siyasal

belki, biraz once

ahrur bir unsur degildir;

nedenle de yukan-

temsil edebilecegini solunun

da tasviri yapilan orgut bollugunda Iazla bir olumluluk oldugunu iddia etmek son derece gilC olsa gerek. Bu dururnda, bugun acikca ya da dolayh olarak rnilyonlar ya
da on milyonlar leyen orgutlertn once su nedenle hi ve otonomisi adma siyasal mucadele onderlerini, militanlanni, gerekir? vermek istediklerini sempatizanlanm iliskilerin soybtrer basil bir belli

bir akil disihgm bulundugu

da soylenebilir, bugOnlere Ancak 1980 sonb610n-

1967-68 yillanndan

ran evrimi bu ikihgi her zaman banndmmsnr. yasanan solun siyasal zayiflamasi meler nedeniyle bi gozukayor. gerlendiriyorum: nebilecek digmda,

ve kroniklesen

arnk akil disihk aruk iyiden iyiye uste cikrms giBuradan kalkarak solun bugunku Neredeyse bir "tarihsel siyasal konumubiri acismdan donern"

sarlatan olarak rm nitelemek
bileseni ya da turevi degildtr.

Elbette hayir. Her seyden

ki, siyaset, diger toplurnsal

nu, bu kitabm temel problernatiklerinden uzun bir sureden btr

soyle deniteleve siya-

Siyasetin kendi ozgun yasarm, tari-

olarak

var. Siyasal kadro ve onderler, kendilerini

beri Turkiye solu, sosyoloji

set iliskisi (ya da smiflar ve siyaset iliskisi) cercevesinde yargilan3· Aktaran E.H. Carr, Tarih Nedir?, Birikim Yaymlan, Istanbul, 1980, s, 67.

siyasal simi han~keti olarak mevcut degildir,

12

W,kiye

sotu

q;'i~ 13

Siyasal

i,~1Hareketi

Bir 1 Mayis gunu on binleri bir araya getiren bir hareketi (ya da hareketleri), bir siyasal siruf hareketi olarak "yok" saymca, elbet buna bir aciklama getirmek gerekir ve bu noktada her seyden once, bu cahsmada merkezi bir yer tutan siyasaJ is~j hareheti kavrarru uzerine konusmakta yarar var. Aym zamanda bu aciklarna, sol siyasal ya da teorik cozumlemelerde hazen abarulan, hazen de goz ardi edilen sosyoloji ve siyaset iliskisinin simrlanru ve onemini hatirlatma anlamma da gelebilir. lngiltere'de 1830'lu yillarm sonlannda ortaya cikan Cartist hareketi, esas olarak oy hakkmm yaygmlasunlmasim hedeflernesine ragmen, bir anlamda ilk siyasal isci hareketi ornegidir, Bu hareketle modem tarihte ilk olarak ezilen bir sirul, genel cikarlannt siyasal planda savunmakta ve bir sosyal hareket olarak bu cabaya bir sureklilik kazandmnaktadir. 0 tarihlere kadar cahsanlar, devlet-toplum iliskisinde daima bir nesne olarak yer alrmslardir. Siyaset yapmak ya da devldin isine kansmak, sadece egernenlerin isi ve alarndir. Oysa (artist hareketle isciler, kendilerine ozgO orgutsel-siyasal araclarla, kitlesel olarak siyasal yasarna girmektedir. Aruk onun nesnesi degil, 6znesi olma yolundadirlar. 19. yuzyilm ikinci yansmdaki simf hareketlerinin orgu tsel iladesi, Cartistler'inkinden daha yuksek duzeyleri ifade eder. lsciler aruk "sendika" adi verilen kltle orgutlenmelerine ve "parti" denilen siyasal iktidar araclanna sahtptir. Belli bash Avrupa ulkelerinde daha 20. yuzyila girmeden kuru Ian ve pek cogunda hizla kitlesellesen isci partileri, bu gelismenin kamtlanru verir, CAImanya (1863), lsvicre (1870), Danimarka (1871), Portekiz (1875), lspanya (1879),J3ell,;ika (l885) , Norvel; (l887) , Macaristan (1889), lsvec (1889), Bulgaristan (1891), halya (l893), Romanya (l893), Hollanda (1894), Rusya (1898), Finlandiya (1899), lngiltere (1900) ).4 Bu gelismelenn ardmdan isci partileri 6nemli ideolojik evrimler yasar. 1914'te Birinci Dunya Savasi'rnn patlak vermesi He,
4-Geoff Eley, Forging Democracy - Hi.~/ory of the Left in Europe, 1850·2000. ford University Press. 2002, s. 70. Ox-

..... o~yal demokrasi" olarakbilinen uluslararasi i~l,;ihareketinde hu yu k bir bolunme gerceklesir. Bu surec, birkac yil sonra 1917 I{II~ dcvriminin verdigiivmeHedaha da keskinlesir ve komunist',osyalist aymmi, uluslararasi isci hareketinin neredeyse bir yuzYilina damgasun vuraeak en onemli bolunme anlammi kazamr. Nt" var ki bu ternel bolunmeyeve baska alt-bolunmelere ragmen Kua Avrupasi ulkelerinde siyasal yasarna, cahsma iliskilerine ya 11;\ konomik-sosyal poliukauygulamalanna iliskin bir dizi gosc terge, siyasal isci harekeunm buralarda varhgun idame euirdigiIIi gosterir. Eklemek gerekir ki, bir ulkede siyasal bir isci hareketinin var olrnasi, ekonomik, sosyalya da endustriyel iliskiler dunyasi ile suurh degtldtr. Butun bunlaraaynca, bu toplumlann kolektif hahzasmda yer alan, ~ci kulturune ya da sosyal mucadelelere iliskin elemanlar da eklenrnelidir. Bu kulturun e1emanlan, i~l,;imuradelesi sarkilannm toplumun en gents kesimlerinin folklorik kulturlerinin bir parcasiolmasmdan, sosyal tarihte asagidan insanlann rolunun ders kitaplanndaki yerlerine ya da universitelcrdeki arasurma bolumlerine kadar pek cok yerde kendistru hissettirir, Bu sosyal gercekllgtn mevcut oldugu ve belli bir kahcihga ulasugi ulkeler, esas olarak kita Avrupasi ulkeleridir. Avustralya ve Yeni Zelanda gibi, Ingilizsiyasal ya~ammm etkisi alnndaki gelisrnis ulkedeki isci hareketleri,Hindistan ornegi ve 1965 oncesi Endonezya He 1973 oncesiSili, bu konuda Avrupa dtsmdaki sayih orneklerdendir. Bunlann dismda, henuz tam bir kahcihga ulasmamis da olsa benzer bir surecin, 1970'lerin sonlanndan beri Brezilya'da da yasanmakta oldugu haurlanmah. Sonuc olarak Rusya'yi bir Avrupa ulkesiolarak kabul edersek ve Avrupa dismda iktidara gelmis komunist partilerin hemen tamarmmn esas olarak ulusal kurtulus hareketlerinin temsilcisi oldugu dusunulurse, siyasal isci harekeunin agirhkh olarak Avrupa merkezli bir olgu oldugu dusunulebilir,

14

t(lr~iV.solu

qiri~

15

Mevcut Sol ve S05yal Hareket Yokluijunun Kiikenleri
Bugunku Turkiye solunu siyasal bir isci hareketinin ifadesi olarak, gercek bir siyasal hareket olarak gormuyorum; ama ote yanda bu kavrarmn, Turkiye solunun yakm tarihinin anlasilmasmda anahtar bir kavram oldugunu iddia ediyorum. Hemen fark edilebilecek bu celiskiye btr acikhk getirmek isterim. Turkiye'de sol sadece 1960'h yillarda, gercek bir siyasal isci hareketi olusturrna potansiyelini tasumsnr. Diger bir ifadeyle modern Turkiye'nin tarihinde ilk kez 1960'lt yillarda -sonunda kesintiye ugrayacak da olsa- bir siyasal isci hareketinm olusurn sureci yasarnr, Onu izleyen 1974-1980 doneminde ise Turkiye, siyasal btr isci hareketinin olusmasi acismdan degtl ama, sosyal hareketin gelenek kazanmasi acismdan bayuk zenginlikleri ifade etmektedir. Peki, nasil oldu da oralardan, 2000'li yillann soluna vanldt? Nasil oldu da bu ulkede sosyalist dusunce tarafmdan yonlendirilen sosyal hareket gelenegi ortadan kalkn? Ya da ne oldu da bu ulkede -etnik ternelli suurlamalar icindeki Kurt ulusal hareketi bir yana buaktlIrSa- toplumsal icerikli bir muhalefet gelenegi adeta yok oldu. 1960'h ytllarda entelektuel, 1970'1i yillarda da kitlesel bir dinamizrn yasarms olan sol, ne oldu da bu duruma dustu? Bu mukadder bir sonuc mudur? Yoksa butun bu sorular, eger -Bergson'un unlu Iormulasyonuyla- "gq:mi~e donah bir detenninizmin ilh1zyonu"na dusmek istemiyorsak cevap bekleyen mesru sorular rmdir? Birkac yil kadar once Turkiye'de yeni bir is yasasi kabul edildi. AKp'nin iktidara gelistyle yasamn kabulu arasmda cok kisa bir sure vardrr. Bu demektir ki, yasa uzerinde uzun zamandan beri cahsilrmsnr ve muhtemelen bu nedenle, yasa uzerlnde parlamentoda fazla bir tartisma yapilmanusnr. Bu parlamenter tarnsma azhgl bile, gecmts ve meveut iktidarlann konuya ne kadar ciddiyetle egildigtnin bir karuudrr. Ne var ki iktidarm bu kadar ilgili oldugu bir yasa karsismda, solun ve yasamn oznesi olan cahsanlann tutumu son derece pasiftir. Oysa sOZ konusu olan, bu ulkenin -1999 yilt tstaustiklerine gore- sayilan 11 milyon 500 bini gecen ucretlisini bu kerte yakmdan ilgilendiren bir yasa. 0 kadar ki, yasanm kabul edildigi gun bir gazete (Radikal) hakh

olarak,
',IIIl'

"bugiill hayattmlZ degi~iyor" diye manset atrmsttr. Boyledev bir ucretli kitlesinin yasadigi Turkiye'de, yasamn ctki'.,lIldan once de sonra da, dise dokunur herhangi bir tepki ve hau-kctlilik yoktur. Sanki Turkiye, 2000'lerin degil de, 1950'lerin 1urkiye'sidir ve yine sanki bu ulkede 196O'h ve 70'Ii yillar ya~anmanusur. Bu gero;eklik, Turkiye'de bir zamanlar artik geleneksene~mi~ J.:ihi goro:len sosyal hareket olgusunun neredeyse ortadan kalkuguu gosteriyor. Bir baska ifadeyle, bu ulkenin kagu uzerindeki yurttaslanm gercek yurlt~ ya da gercek siyasaJ illsan haline geurecek kolektif eylemler arnk gundemde degildir. Bu ulkede siyasi parti [aaliyeti sadece, dogrudan maddi ctkan iceren (elimtc!iste) niyet ve saiklerle yapilmaktadrr; sendikalan bolusum kavgasmm gercek aktoru yapan sendikal kultur ve eylemlilik Re~mi~te kalrmstir; yuksek ogrentrn gencligi, toplumun belki de en siyaset-disi kesimidir; grevier, gosteriler, mitmgler ya da "stvii itaatsizlik" eylemleri, milyonlan degil, sadece yuzleri, nadiren hinleri kucaklayabilmektedir. (Yukarida da hatirlanldtgr uzere, Kurt ulusal hareketini ifade eden sosyal ve siyasal hareketi -bir sol hareketi ifade etmemesi ve etnik sunrhhgi nedeniyle-- konuI1lUZ

dismda tutuyorum.) Diger taraftan Turkiye'de sosyal hareket neredeyse yok, ama "sol" halii var. Hem de butun cesitliligiyle. "1 Mayis' gosterilerindeki yuro:yu~ kortejlerinden, kitapcilarda ya da bazen caddelerde satilan dergilerinden, arada nadiren de olsa sesleri duyulan kimi sozculerinden biliyoruz bunu. Ancak bu sol, neredeyse ceyrek yuzytldrr ulkenin siyasal gundemint etkilerne konumunda degtl, Bu acidan solun durumu, sosyal hareketin durumundan da vahimdir. Cunku son yirmi bes yilda Turkiye, sosyal hareketin birkac canlanma denemesine sahit oldu; oysa sol, 19BO'den bugune kadar neredeyse kesintisiz bir sekilde siyasetin drsmdadir. Turkiye'de sosyal hareketin ve solun bugunku durumu ve bunun nedenleri, akademik cevrelerden cok, solun tarnsma konusudur. Kuskusuz solun bile bu konuyu yeterince tartISttgl soylenemez. Ne var ki, tum eksikltklerine ragmen sol hareketlerin bu konuya en azmdan kimi analizlermin detaylannda ya da ken-

dl ozel tarihleri lun "tarihsel degerlendirmelerde

uzerine

yazilanlarda
gelenegt

degindigi

soylenebilir. cahsilan

50bu taI

Darbe ~ok $eyi (veya Her!Jeyi) Alilklar ml?
1,1 l:ylOI1980, gerceklesurdigi

maddeci"

icinde

yapilmaya merkezi

yikim acismdan

kucurnsenmeyebaski aygecirmislerdenetiminsoluk alhedef-

esas olarak su konular ve solun evrimtnde

yer tutmaksiyasalsosyosolun ya da

rk hir askeri darbedir. ardmdan

Darbeci generaller, gelen acik askeri

en siddetli

ta: Sosyal hareketin rihsel donusumler; ideolojik

etkisi olmus buyuk yasanan yasanrms Turkiye'de olarak

V,llianm solu ve Isci hareketini
!liT. Oarbenin

ezmek uzere harekete

ulke ve dOnya olcusunde son ceyrek yuzyilda Bu cercevede oldugu agirhkh donusumler, yasamakta

diktatcrluk donemi

evrim; ve nihayet

vaklasrk 3 yil surer. Ardmdan,
Jtl\nlere kadar gelen Turkiye,

tamamen generallerin
sola ve sendikal tum kaynaklaruu harekete

ekonomik-sosyal ve sosyal hareketin

ill' ",-okpanili duzene ge<;i$ sureci yasamr. Sonucta 1980'den budrrtmamayr, sosyal hareketin kurutmayi

krtzin, nkarukhgm

acmazlann nedenleri laktorler one cikar:

incelenirken,

asagrdaki
olarak

Bir siddet eylerni ve yeni bir siyasal yapmm 12 Eylul 1980 darbesinin yapugi tahribat; 1980 sonrasi ve sendikal hareket

kurucusu

leyen yeni bir anayasa, kultur demektir. Bu deneyi lul'un, sonuclan

yeni bir siyasal duzen ve yeni bir siyasal yardrmci olrnak uzere, yakm tatihin 12 Eydiger iki karstbu 0<; gecisitibave

solda ve sosyal hareket polttikalanmn etkisi;

geleneginde isci hareketi

daha iyi anlamaya itibariyle

ona benzeyen, -Endonezya anlamh

neo-li bera I ekonomi uzerindeki

onemli askeri darbesiyle lasurmah darbe de hedefleri, ... yasal duzen, i lcri ve nihayet

ve Silt darbeleriyleolabilir, Gercekten

ytprauci/yrkici
(ozelltkle

bir degerlendirtlmesi yaratnklan uluslararasi darbest

Solun son ceyrek yuzyilda

de 1989'da Berlin Duvave orgutsel 1980 olum-

gerceklestlrdikleri siyasal kultur, stratejik

ytkrmlar,
causmadaki

"insa" ettikleri konumlan

n'run YlkIlI~1 ile) dunya olcusunde =siyasal, ideolojik planda-. yasadrg: gerilemeler; Bir tarihsel darbesine hareket olarak Turkiye solunun, gelirken

"sivil yonetim'te

12 Eylul

riyle tlgtnc benzerlikler gosterir. 12 EylOl1980 fi,~sol gibi 30 Eyhl1 1965'te Endonezya'da darbelerin II EylOI 1973'te Sili'de gerceklestirtlen de esas hede-

tasidigr siyasal, orgutsel ve entelektuel

suzluklar ya da basks bir deytsle, bizzat solun 1960-80 arasmdaki tarihi. Benim sol hareketin mam, dorduncu isleytslni 1960-1980 ne anlamda kaynagrm yenilenmesini Ancak ondan aciklamayi bu yirmi ydhk evrtmi uzerine hedeflemekte. Bir baska bu cahssolun Iaktoru analitik olarak ortaya koymayi ve bunun ifadeyle

tehduur.

Turkiye'de 12 EylOI, "sag-sol kavgasmi
altmda ezmektir. hareket etmisse 1965'in Endonezya'smda konumunda

onle-

mek" gerekcesi sosyal hareketi Komunist

de esas amaci, solu ve hedef, ulkebuolan

nin en buyuk siyasal orgutlenmesi
Partisi, 1973'On Sili'sinde daha dogrusu lunan "Halk Cephesi",

olan Endonezya

arasmda yasadigi orgu tsel, siyasa I ve ideolojik evrim,
onun bugunku olusturur? olanaksiz yapisal olumsuzluk ve acmazlanmn onun IleVeya solun hangi kriz ya da krizleri, kilan nkanmalan ilade etmektedir? sorular bunlar. genel bir cahsilacak

ise ikndan ele gecirmis onun temel bilesenleri Bu O{: darbede olacagma,

Sili Komunist
ulkelerin generaller

ve Sosyalist

partileridlr.

de surec ya da bu darbeci

icinde "sivil yonetim'te geleceginde

nasil ve ne zaman gecilecegine
ne kadar "dernokrasi" bir sonucu

rideki sayfalarda

cevap geurilmeye once, soruna

daha butunluklu

bir cevap getire-

karar vermistir. causmalann Bu darbeler,

En nihayet bu O~ darbeyi de, sadece ic olarak degil, "Ban dunya-

bilme amaciyla, bu giriste diger uc Iaktor konusunda degerlendirme yapmayi gerekli goruyorum.

sosyal-siyasal rnek gerekir. rasyonlan

si" He "Sosyalist Karnp" arasmdaki
olarak da ele ahnabilir.

causma baglammda

dusunope-

ABO'nin bu bolgelerdeki

stratejik

18

tiirkiye soiu

9iri~

19

Ilginc bir sekilde son 40 yihn dunyasmda solun ve iS~i hareketinin belki de en stddetli yenilgi ve gerilemeler ya$adlgl ulkelerin basmda, yine bu uc ulke gelir. Bu fi~ ulkede de sol ve sosyal hareket, askeri darbelerin ardmdan bir daha eskt konumlanna ulasamazlar. 0 kadar ki, bu sonuca bakrldigmda, bu ulkelerde solun ve sosyal hareketin kaderini sadece darbe olgusu He aciklamak mumkun gozukebiltr.
Askeri darbenin gerceklesngt 1965 yilmda Endonezya Komiinist Partisinin yaklasik 3 milyon uyesi vardir.s Patti bu gucuyle, Sovyetler Birtigi ve Cin Kornunist Partilerinin ardmdan dunyamn ucuncu buyuk kornunist partisidir. Endonezya Komunist Partisi, 1965 darbesini izleyen birkac yil icinde tamamen ortadan kaldmhr. Endonezya ornegt, dey bir siyasal partinin, inamlmaz derecede kisa bir sure de siyaset sahnesinden cikisim gosteren nadir orneklerden biridir. CBu ozelligiyle Endonezya yenilgisi, basta Alman Komunist ardmdan Partisi olmak uzere Alman solunun 1933

d ugu cephe CHalk ortagi

CephesO, 1970 yihnda iktidara gelir. Iktidar

Sili Komunist Parttsi, yuzde yirmilik secmen kitlestyle dunyanm en gO<;lu komunist partilerinden biridir." Sili isci ve
sendika hareketi ise, Latin Amerika kitasmm en gu~lo sosyal or-

gutlenme ve hareketini ifade eder. Sili'de de darbe esas vurusunu isci hareketinin siyasal ifadesi olan bu iki buyuk partiye ve sendika hareketine yonelur. Darbenin muazzam teror dalgasun, neredeyse yirmi ytl surecek olan siddetli bir baski donemi izler ve

sivil siyasal yasama donus bu surecte "yukandan" planlamr. Darbe sonrasi gelismeler itibariyle, Turkiye He kryaslandigmda, Endonezya cok daha olumsuz bir deneydir; Sili ise deyim

ye-

rindeyse daha az olumsuz ulkeler arasmda dunyanm

bir deney. Zira bugunun Endonezya'sr,

sol ve isci hareketi acismdan

benzer sosyo-ekonomik
en geri ulkelertnden

duzeydekt

birisidir. Endo-

sonrasmdaki yok olusunu akla getirir.) Endonezya'da darbenin ordu ve Musluman milislerin i.<;>birligiylegen;ekle.<;>tirilen katliamlarda olenlenn sayisi uzerine yapilan tahminler, 80 binden 1 milyona kadar degisir. 51k sik oldugu gibi bu konuda gozlemci ya da arasnrrnacilar arasmda buyuk anlasmazhklar vardlr.6 Ama bu tarusmalar bir yana, tek basma bu kadar buyuk bir partinin, ulke siyasal yasammdan bir daha geri donmemek uzere ctkmasi bile, yasanan baski ve yok etme kampanyasmm siddeti hakkmda bi r fikir verebilir. 1971 yil ma gelindiginde secimler yaprhr: ancak askeri darbenin onden ve yeni duzenin sernbolu olan General Suharto, otuz yih askm bir sure devlet baskaru olarak kalacakur. 2000'lere gelmdlgtnde ise aruk Suharto gorevde degildir; ama Endonezya'da komunist partisi hala yasakur ve 1965 sonrasmdaki katliamlar hal<'J:arnsilmast zor tabu konulardandrr. t
Sili de ise komOnist yasal yasamimn ve sosyalist partiler, 1973'e kadar ulke siolusturonde gelen aktorlertdir. Bu iki partinin

nezya'da bir siyasal hareket olarak sol, neredeyse tamamen siyaset sahnesinden cekilir. Sendika hareketi ise, ancak 1999'daki degisimtn ardmdan bir yeniden dogus Slued icine girebilecektir.
Oysa Sili'de gerek sol gerekse sendika dir, Ne var ki Silt solu bu surecte rmsnr: Sosyalist ve Komunist Partilerin hareketi

hala yasamaktaHalk Cep-

cok buyuk bir donusum ya$aolusturdugu

hesi gelenegi tarihe kansrrnsur. Arnk Sosyalist Parti secimlere, Hiristiyan Dernokratlar ve iki merkez partisi He birlikte olusturdugu ortak cephe He (concertation) girmektedir. lki sol partinin secmen kitlesinde de buyuk bir daralma yasanrmsnr. Sosyalist partinin yuzde 10. komunist partisinin ise (cevreci ve humanistlerle birlesmis olarak) yuzde 5 dolaylannda bir oy potansiyeli mevcuttur, 8
Endonezya celenmesi ve Sili deneylerimn fazla aynnuh olmayan bir inyok etrnek ya da bile, bir ulkede sol ve isci hareketini

buyuk olcude geriletmek konusunda askeri darbenin belirleyici bir faktor olabilecegini gosterir. Ama otomatik olarak bu tespit,
Turkiye'de sol ve sosyal hareket gelenegintn yok edilmesinin 12

5-Leslie Palmier, Co":,m.llnist~ in ~lIdonesia, Anchor Pres, New York, 1973. s. 235. 6- E.ndonezyah komurustlerm kitle hahnde yok edilmelenyle ilgili olarak bkz. Leshe Palmier, a.g.e., Arnold C. Brackman, The Commullist Collapse ill rndollesia, W. W. Norton, 1969.

7- Manuel Riesco, "Chile, a Quarter of a Century on", Nell'Left Review, Sayt:
238, Kasim-Arahk 1999.

B-The GUQrdian (l2 Arahk 2005), Le Monde (13 Ocak 20(6).

giri,

21

Eylul 1980 darbesiyle h. Her seyden dereceleri arasmda

apklanabilece~i

dusuncestne

vardirmamasiddetin ifa-

hi r uye ve secmen
Ilil rakterine

kitlesine

sahip partilerdir.

Vine tum celiskili ternsil

once, bu askeri darbelerin alu ayda gerceklestirilen olarak binlerce

uyguladiklan

(bir baska ifadeyle burokrauk

diktatorlukleri

dikkate deger bir esusizlik

oldugu unutulrnave yuz binlerle Sili'de

mah. Endonezya'da birkac aytn bilancosu beyi de, modern

runelerine) ragmen, 0 yillarda diinyanm ucte birinde kornunist part Her iktidardadir ve bu burokra ti k kolek ti vizrn deneylerinin
.lunya olcusunde
II

de edilen yok etme kampanyalan,

yine 10 milyon nuluslu olu ve "kayrp",

buyuk cekiciligi vardrr. Mevcut ideolojik etkilenmektedir bir perspektifi, insarun insan ki, kimi buyuk en azmdan tarahndan reformist

iklim sol

bu iki dar-

derece

soldan

tarihin en kanh ir; savaslanna yakm bir konuma

paruler

bile radikal

programlannda sornurulmesine siyasal bir icin

koyar ki, benzer bir durumu abaru olabilir, Kuskusuz saldmlanrun a etmiyorum. sol militan kadrolanrn kartmalar, hareketin

12 EylOI ve sonrasi icin soyiemek
sola ve sosyal harekete kadar hafif oldugunu onderlerini yonelik iddive

korurnaktadtr.? Oysa gunumuzde karst cikmak, hcdefinden unsuru toplumum ldeolojik olarak kolektif bir cylemi temsil eden bir partinin cok, tek tek kisilerin koklu bir donusumu, korunan yasanan ve Reagan'm planda Sol panilerin prank

12 Eylul darbesinin
Tersine hedef alan yapilan

kahci iz btrakarnayacak ve sempatizanlan, sendika

felsefi diinya goruslerinin ezici bir cogunlugu siyasetin tasir.

12 EyIOI'On hemen ardindan

baslayan

gibi algilanmakta.

ve oncu i.<;><;i duzenve sosyal Ne

yol gostericisi sernbolik DOn-

gozaln ve tutuklamalar,
degisikltkler, buyuk elbette olumsuz

yogun isten ciki solun

degil, programlarda Thatcher

bir ilke beyam niteligini bu buyuk iktidara donusumun,

cahsrna yasarmru ve sendikalann

faaliyetlerini

leyen yasalarda

gelislertyle (1979-1980)
arasmda "Sosyalist soylenebilir. GOnOmOz bu

gelecegr uzerinde

etki yaprrusur.

basladig;

ve bu surecin,

1989-1991

var ki 12 EylOI darbesinin, hafiza birikimini sol gelenegin mamen ortadan

sola ve sol harekete aktanlrna

ail bir deney ve Bu darbe He olanaklarmm sol kadrolari,

ya"mn ~6kO.<;>ilyleeni bir ivme kazandigi y Turkiye'sinde ve gerilemeler kendisini dikkate ya cikar, Birinci duzey, Sosyalizm lum projesi olarak mudahale duzeyde giiru ve cahsanlann irdelenmesi celiskih solun ve isr;i hareketinin uzerine dusunen

yok euigtni soylernek kaidmldigi

olanaksrzdir.

yasadigi mevzi kayiplan
dogal olarak

vent kusak ve kadrolara

taon-

bir gozlemci,

da soylenemez.

Endonezya

ve bir 01-

olumsuz gelismelerle bir tur neden-sonuc
alamaz. almakta Ne var ki bu konuda yarar var, Bu aynnn,

iliskisi kurmaktan
"aynnnyi" sol ve

cude de Sili'de yasananlann cu isci ve sendikaci kusaguu panyasi yasanmanusur. BOWn bunlar Turkiye'de ternel dikkate

terslne Turkiye'de

bir onemli

hedef alan fiziki bir yok etme kam12 Eylul 1980 darbesini, mevcut olumsuzluklannm bana an-

dOnya olcusunde

sosyal hareket

olgusunun

iki farkh duzeyde de ahnrnasiyla ortaya da Komunizmin ikinci kazammlanm sonuclar bir gelecek koruma top-

almdigmda

solun ve sosyal hareketin

kaynagi olarak gormek, diger bir ifadeyle 12 Eylul darbesi
dusunmek

algilanmasi; Gunumuz

dazey ise, solun siyasal
potansiyebu iki bir

ile bu alanda cok seyin acrklanabtlecegini lamh gozukmuyor,

Ii olarak tammlanabilir.
de bugOnOn dunyasinda

sol ve iSl;i hareketinin (ya da komunizmin).

ortaya koyar, Gercekten

Solun Dunya 61~iisiinde Valad.O. Gerllemeler
Siyasal ve ideolojik nin dunyasmdan kede, insanm amacla toplumun aeidan gunumuz dunyasi, 30-40 yd oncesison vermeyi, etkileyen bu cok farkh. 1960'h ve 70'li insan tarafmdan somurulmesine koklu bir donusumunu

Sosyalizmin

yillarda pek cok ulsol partiler ve gems

hedeflemis

vardir. Bunlar, iilkelerinin

siyasal gundemini

9- Omegin Fransiz Komurust Partisi, programmdaki Komunist Enternasyonal uyeliginden kahna unlO "proletarya diktatorlugu" Iormalunu 1970'\erill sonuna kadar muhafaza edecektir. lngiliz I~(i Partisi tse, "ureum, dagium ve degi~im araclarmm ortak mulkiyeti'tni savunan unlu 4. Maddeye, 1990'h yitlara kadar programmda yer verir,

22

Hi r~iyesoiu

gifi$

23

gelecek toplum kictliginden radikal bu ugurda

projesi ve dunyayi degistirme konusunda iyimserlik

anlaytsi olarak cedunyanm tasryan duygulan

I 1<;lelikbu konuda
1111'11,

tek kanu kaynagi Latin Amerika geleneginin

da degll.

cok sey yitirdigi soylenebiltr. aktif mucadele gercekcilik

Gunumuxde

',.,<;yalizmin bir gelecek toplum projesi olarak itibar kaybma ragsolun ve sosyaJ hareket mevziler yasadtgt bir diger bolgericilik ideolojik belli bir erozyon azalmalar gercek-

bir degisimi

ve

veren genis cahsan kitlelerin duygusunu zorlamak sosyalizm/komuntzm

varhgmgeleidealine

.t' lit' Avrupa kitasi. Son 25 yihn Avrupa'smda
Illimda onemli kazanrms, sol partiler onemli yll~uml~ ve sendikalasma Ir)lIli~tir. Bu acrdan kitamn IAlda Polonya isci harekeu, oranlarmda en olumsuz lngiltere'de

dan soz etmek,

anlamma

bilir, Elbette bugunun

dunyasmda

bagh kaldigim dusunen
lerini kolektif

on milyonlarca olarak

(ya da belki yuz milyonbu ozlem ve dusunce-

donemi olan 1980'li yrlmadenciler grevi ve bir bu bans hareketi,

larca) insan var olabilir. Ama bu insanlar, bir hareket proje olarak sosyalizm, marjinal

dile getirmedik~e, bir dusunce

btr siyasal
du-

tltd Ban ve Guney Avrupa ulkesinde

guclenen

olarak kalmak

rumundadir. Ote yanda bir gelecek toplum projesi olarak sosyalizrnin cekiciligim yitirrne derecesi hangt boyutlarda olursa olsun, gunumuzde pek cok ulkede solun ve bir butun olarak cahsanlar hesinin sermayenin saldmlanna cepkarst direnisi kucumsenemeyegelecek toplum gerilemesi,

kuada sosyal hareket geleneginin kolay kolay olmeyecegini gaslC'nni~tir. Fransa'da buyuk iSl,;i grevlerinin yasandigi 1995 YIh
1'1(', sosyal hareketler jtOnlerde
mIl"

icin bir donum

noktast

olarak ahnabilir.

0

Le Monde tarafmdan
politikalara ltalya,

"hureselle~meye haq:1 ilh ayahlanpek cok Avrupa ulkesindirenisler sosyal gerceklesir. hareketler karst guclu

diye sunulan Fransa,

bu grevlerin ardmdan Ispanya

,II-, nee-liberal
Ozelltkle
,'IISI

cek duzeylerdedir. 0 anlamda
kaybetmesiyle, likte yasanrmsur. zamanhhk Oysa dunyamn

projesinin itibar
Turkiye'de birbu es ve geripek cok ve ge1970'lekobelki de

ve Portekiz

sol ve sosyal hareketin

Itf,:lsmdan kucumsenemeyecek Latin Amerika'nm lun ya~dlgt gerilemelerin

bir dinamizmi sunrlanm gosteren

ternsil eder. Kisabir dtger ornek Afrive

pek cok baska ulkesinde yillarda dunyanm neredeyse

yam sua gunumuz

Avrupa kuasi da, so-

g6rOlmez.

TOrkiye icin siyasaJ acidan gerihk

cilik donerni olarak tammlanabilecek baska yerinde listirmistir. keri rejimlerin rin sonlanndan nusunda en onemli ulkesinde ta, bugunun Ornegin 1970'lerin

olarak one cikar. T abloyu tamamlamak ka ve Asya'dan Hlndistan'i partiler eklemek gerekebilir. etmektedirler.

uzere bu omeklere,

so\, kitleleri seferber erme gOcOnu korumus ortalannda kontrolu itibaren altmda bulunan Latin Amerika,

tki buyuk ulkeyi, Guney Afrika Cumhuriyeti siyasal yasarnm onemli gozlenen aktoru

tarnarm as-

Bu iki ulkede de gerek kornunist

gerekse isci hareketi,

01.
Av-

askeri diktatorluklerm

gerileulmesi

maya devam

G6rOIdOgii gibi Latin Amerlka.

~arplcl ornekler olgusu, siyasette

sunmaya baslar. Bu gelismenin dey bir isci partisinin sol, yeniden

rupa ve dunyanm sundeki ideolojik

baska ulkelerinde

butun bu gellsmedunya 01.;;0rlis-

Brezilya'da

dogusudur.

let, sol ve sosyal hareketin kisi kurmanm olanaksiz

yasadigr gerilemelerle,
gbstermektedir,

2000'li yillara gelmdiginde Yakm zamanlara dugu bolgelerden

pek cok Latin Amerika altmda bulunan en canh ki-

iklim degi~ikligi arasmda oldugunu

bir neden-sonuc

basat rol oynayan sosyal hareket

bir akim haline gelmistir. geleneginin

kadar askeri diktatorlukler

dunyasmda

011980'ler Turkiye'de lesurmeler, enformel

Neo-L1beral Ekonornl Polltlhalerl
ve 1990'lar, donyamn pek cok ulkesinde politikalan esnekle~tirilmesi", oldugu gibi Ozelde, neo-liberal sektorun ekonomi ydlandu.

bin olarak one cikar, Brezilya, Arjantin, canhhgma Ozelle gunumuz projesi

Vene-

zuella ya da Bolivya, bu alandaki nekler olarak sunulabilir. yalizmin bir gelecek toplum

iliskin en canh orLatin Amerika'si, sosyitirmedogruarasmda

"emek piyasasmm

laseronlasma, basmda yer ahr. ge-

olarak cekicillgini pek cok kamnru

geltsmest, egitim ve saghk tOrO kamu hizmetsiyasal ve sosyal gOndemin

siyle, sol ve sosyal hareketin dan bir baglann

gucu ve potansiyeli

lerinde kisttlamalar,

kurulamayacagnun

sunmakta.

Bu alanda aulan adrmlar her seyden once sendika hareketini,

24

l(irkiye SOlu

Qlrj~

25

nel olarak isci hareketini olurnsuz yonde etkilemistir. menin solun evriminde sunulebilir. Konuyla ketin evrimi arasmdaki once, sendikalann toplu is sozlesmelert de olumsuz bir islev gordugu

Aym geltspekala dohare-

Irk ranlanma,

1995'te kamu sektorundeki

grey dalgasi olur.P Bu neredeyse yaprak krrml-

IIl1lluen sonra ise iSCi smifr cephesinde

II..mayacaktir .
isci ve sendikal gosterir. t Jzerine aynnnh "Imi gozlemcilertn III I~r;i kusagl"nm
_II

ilgili veriler, bu uygulamalarla, zayiflamasmda kapsammdaki kendisini

cahsmalar

yaprlmarms da oisa bu gelismede,
ortaya cikan "yegore

iliskiy! ortaya koyar. Bu iliski her seyden
TOrkiye'de baslannisci sayisi 1980'lerin oranlarmda

lsaret euigi gibi 1990'larda etkisi olabilir. Bu gozlemcilere

sor konucok

olan, gecmis sosyal hareketlerin

sadeee somut deneylerinden Sendikal mucadekosullarda potan-

da 1,5 rnilyonun

uzerinde iken, 2001 yilmda 1 milyonun
sendikalasma

alnna

ltc-gil, kolektif hahzasmdan
M,i'lrt' daha egtumstz

da uzak, ktdemli is~i kadrolanna cok daha elverissiz

d o.srniis tur, Aym gerileme, 10,1 'e iner.i? Kuskusuz gudur. Bu surede

da yasamr. aym do.

bir isci kusagm varhgrdir.

1988'de yuzde 22,2 alan sendikalasma sendikalasma toplam nemde dunyamn neredeyse Turkiye'de artnus yuzde 60 orarunda rna oramndaki siz gelismeler sekillenen madigmi lannda

oraru, 2001 yilmda yuzde oranmda ucretli dususler sayisuun

Ic- konusunda
,Iydinin hrnzeyen rkonomi unsumlerin, mrh oldugunu IQ'50-1980
1111,

gecmtstekilerden

hulunan bu kusagm, yeterince

sosyal hareketi yeniden canlandirma

hemen her yerinde oldugu

rastlanan bir 01.

guclu olmayacagi

dusanelebtltr.w
acismdan TOrkiye'ye nee-liberal doSt·

yaklasik

Aneak sosyo-ekonomik bir dizi baska

gelisme duzeyi

dOsfiniild-ogonde, daha iyi isci ve sendika

sendikalashareketi esit-

ulkede yasanan gelismeler,
hareketi Omegin Latin uzerindeki

dususun

vahlm boyutlan Turkiye'de

gorulebtltr.n
ahndigmkalkyrl-

politikalan ya da uretim sektorlermde gerceklesen
isci ve sendikal gostermekredir. arasmda yillan etkilerinin yuzde sektor kimi gozlemcilere enformel 50-60 arasmda

Ancak aym donemde

de yasar. Ornegm geleneginin

gents kauhrm dikkate hala tam olarak ardmdan gosterir.

gore

da 1989'un "Bahar Eylemleri", isci hareketinde
mOcadele kamtlar. "Bahar Eylemlen'tnin

1960 sonrasmda ortadan 1990-1991 buyuk ge1en iki yil,

Amerika'da

30,Tden Istihda10,1

vnzde 28Tye gerilemis
1990'lann sonlanna ulasmIStlr.'S nulyon
Irka'da

olan tanm-disi dogru yuzde 1990·1993

gibi dey oranlara yaraulan gerceklestiLatin Arnevarhgmda aym kimuhalefetkltlesel bir

bu eylemlerin

bir saman alevi olmadiguu

Yine bu kitada

gerek ozel gerekse kamu sektorundekt desteklemr.

grevler son yirmi boyutlu iti1989'dan

yeni isin yuzde 83'OnOn enformel uretim sektorlerinde yasandigiru harekette benzer askeri tabandan

sektorde sosyal

bes yilm tepe noktasim grey dtsi isci eylemleriyle

ifade eder.1Z Bu grevler, Bir anlamda

rlldigi belirtilmektedir.w drv donusumler 'ada sendikal
It,

Bu veriler, 1980 sonrasmda ve isci sirufmm anlanr, drarnatik diktatorluk gelen Arjantin'in

baren fie; yihn, Turkiye'de iSCi harekennin yeniden dogum sancisr yasadigi yillar oldugu bile soylenebiltr, Ne var ki beklenen dogum gerceklesmeyecektir. Bu hareketli uc yilm ardmdan gelen

Oysa buna ragmen gerilemeler

ya da genet olarak toplumsal kosullarmda

Turkiye'dekine

yasanmarmsnr. ulkesine askeri

1 crsine Brezllya'da
i'oid partisinin
10- ~u sayilarla ilg.ili. ola~k bkz.: Azlz Cehk, "Turkiye'de Sendika Oyeligi ve Sendikalasma lstatistikleri (2824 -2822 sayih yasalar donemi)", www.kristl!lis.org.lr. Ocak 2003. 11- Yuksel Akkaya, "Duzen ve Kalkmma Kiskacmda I~(i Suuh ve Sendikacrhk", Nesecan Balkan, Sungur Savran, Ncoliberalizmill Tahriball tcinde, Metis Yaymlan, lstanbul, 2002, s. 156. .12~ 1990 yihnda 58 bini kamu sektorunde olmak uzere, top lam 166 bin grevci I~(I; 1991 'de ise, 62 bini kamuda toplam 164 bin grevci i~i bulunmaktadir. Bkz. Yuksel Akkaya, "1990·h yillarda Turkiye'de grevler", SBF Derg!si, Cilt: 54, SaYI: 2, Nisan-Hazlran 1999, s. 4. 13- a.y.

dogusu,

pek cok Latin Amerika muhalefetle

rliktatorluklertn ckonornik

geriletilmeleri, sosyal hare-

krizi sirasmda

sahne oldugu

1-1 - Ilu konuda I 'NI.
II,

bkz. DISK-AR, Sanayi l~(isillill KimJigi Ara~tm"asl,

Istanbul,

I'; F. Ulku Selcuk, Orgu(S!l.zlerin Atolye Yaymlan, 2002, 5.33. Ih <I.g.e., s. 52-53.

Grgutlcllmcs - EnJonnal SeklOrde t~(i Org!l.flc-

26

tUrkiye ,olu

giri,

27

ketlilik, son birkac yihn secimlerinde sol partilerin Kttanm neredeyse her yerinde kazandtklan onernli basanlar, Latin Amenka'da sosyal hareketliligin yuksek duzeyini net bir sekilde ortaya koyar.'? Bu kitanm son yirmi bes-otuz yilhk sosyal tarihi, neo-liberal uygulamalarIa sosyal harekeueki gerilemeler arasmda dogrudan bir iliski kurmanm kestirme bir yargl anlamma gelebilecegtne iliskin onernli deneyleri icerir,

kiye solunun kaderi ilk yedi-sekiz ytlda belliolacakur. Bu yillar, hir siyasal isci hareketinin olusrnast ve yerlesmesi actsmdan se\'l'nekleri, buna iliskin catal agtzlan olan brr donemi ifade eder. Hll donemde sol, onunde bulunan seceneklertn en olumsuzlanm vusanus ve bir sure sonra bir siyasal guc olarak yeniden birlesrnesinin olanaksiz oldugu aciga ciknnsur. Sonuc olarak sol acismclan 1967/1968 yillanna kadar olup bitenler, onun bugunlere vamn evrirnini belirlemistir,

Solu ve Sosyal Hareketf Ge~ml,1Sayesinda Anlamaya ~ah,mak
Asagidaki cahsma temel onermesl su: Solun ve sosyaI hareketin bugunku yoklugunun nedenleri, askeri darbenin yikum, sosyaIizmin dunya olcusunde itibar kaybi ya da nee-liberal ekonomi politikalanndan cok, solun kendi ie; krizi ve nkanmalannda aranmahdir. Turkiye'de 1961 He 1967/68 yillan arasmda bir siyasaI isci hareketinin olusum sureci yasanrmsur. Daha dakik konusmak gerekirse ben bu surecin, 1961 yilmda Turkiye Isci Partisi'nin kurulusu ile, bu partinin 1967 yih yazmda Malatya'da toplanan Ucuncu Buyuk Kongresi arasmda yasandtgi kamsmdayim. Bir tarihsel donem olarak tfade edilecek olursa bu surec, 27 Mayis 1960 darbesiyle 1968 yukselisi arasma yerlestirilebilir. Bu acidan bakrldigmda Turkiye'de solun 1960-1980 arasmdaki evrimi su asamalara aynlabilir: 1960-1967/68: Siyasal iSC;i hareketinin olusum sureci; 1968-71: Kitle hareketinin yukselisi ile birlikte bir siyasal hareket olarak solun dekompozisyonu: 1974-1980: Asm bolunmus ve orgntsel zaaflarla malul bir sol, yukselen sosyal hareket ve 12 EylOI 1980 yikimma kacimlmaz
gidis,

Bu asamalandirmaya gore 1960'h yillar, solun butunu uzerine konusulabilecek yegane donem olarak kendisini g6sterir. Vine 27 Mayrs 1960 sonrasmda adeta bir yeniden dogus yasayan 10r-

17- Bu konuda bkz.; Masis Kurkcugjl (der.), Lalin Amerika'nm Kaynayan DamarIan. Ithaki Yaymlan. Istanbul, 2004.

Tam da bu nedenle, bundan on don yil once Turkiye Solu uzerine yapngim cahsma, 1960 ile 1971 arasindaki donerni kapsamaktaydt. Burada, solun 1960'h yillardaki ideolojik-siyasal evriminin, bu ulkede siyasal isci hareketinin olusma potansiyelinin yok edilmesi anlamma geldigini gostermeye cahsmaktaydim, Bu ~l'kliyle 1960-1971 arasmdaki donerni temel alan bu cahsmamn, ..olun bugunlere kadar gelen evrimine de isrk tutacagnu dusunmekteydim, Ancak savundugum tez acismdan cok anlamh buldugum bu rarihsel simrlama, 0 zamanlar farkmda olmadrgim onemli bir pedagojik eksikligi icinde banndirmaktaydi. Cok sonralan solun rarihine ilgi duyanlarm cok buyuk bir cogunlugunun kafasmda ~()ylesine bir on kabul oldugunu fark ettim: Buna gore yirminci yo.zytl TOrkiye'sinde solun, 1968-1971 ve 1974-1980 gibi iki parlak donemi vardir. Bunlardan birincisi (" 1968'ler"), solun kimi clsanevi isimleriyle haurlarda kalrmsnr; ikinci donemse (" 1975'Ie.r"), kahramanlardan cok, dey sosyal hareket olgulanyIII (buyuk kitlesel orgutlenmeler, grevler, direnisler ya da gosterilerle) amlarda yer etmistir. Oysa benim cahsmamda 19611967/68 donernini merkeze ahsun, kacimlmaz bicimde okuyucunun imgelemindeki solu yok sayiyor, dolayisiyla ona cok fazla scy soylemiyordu, Ustelik bu durum, solun bu iki "parlak" donelilt uzerine bilgilerin asm yetersizligi kosullannda daha da karmasiklasiyordu . Btl karmasayi, birkac yil once Ozgur Universite'de bu konuda vcrdigim bir dlzi serninerde cok daha iyi gozlemistim. 0 seminerlerde beni dinleyen bir dlzi gencin, solun 1967-68'e kadar geV'1l sureciyle -kahramanlar ve olgular olarak- pek ilgilenmedigi-

28

tiirl!iv e solu

Qlri~

29

ni fark ettim. Onlann akhnda yer eden ve meraklanm kiskman kahramanlar ve olgular, benim dikkatlerini cekmeye cahsnkln nmdan cok farkhydi. Ben onlann dikkatlerini Mehmet Ali Ay bar, Behice Boran gibi TiP liderlerine ya da MDD'ciligin kurucu su olan Mihri Belli'ye veya ozgun teori ve prangi He Hikrnet KI vilcnnh'ya ve bir batun olarak 1960'lann Tl1rkiye lsci Partisi'ne cekmek isterken, onlar Deniz Gezmis, Mahir Cayan ya da lbrahim Kaypakkaya'nm maceralanm ya da 1974 sonrasmdaki dev kitle hareketlerinin htkayestnt dinlemek istiyorlardi, Benim icinse "1968 kusagi", TIP ve MDD onderlertnin cikmaza soktugu soIun dekompozisyonunu anlamak acismdan onemliydi; bunun otesinde fazla bir tarihsel onemleri yoktu. 1974 sonrasmm dev kitle hareketlerine gelince, bunlan da, siyasal bir i~i hareketini olusturacak bir surecten cok, sonunda ukanmaya mahkOm bir yuksehs olarak gormekteydim, Oysa seminerlerime kaulanlar tersine solun tarihini, "1968 kusagi=mn efsanevi isimlerini daha iyi tamyabilmek ya da 1974 sonrasi gorkemlt sosyal hareketi daha iyi anlayabilmek icin ogrenmek istiyorlardi, Bu durumda ise, "1968 kU$a;gt" ve onun efsanevi kahramanlan kadar, 1974 sonrasmm gorkemli sosyal hareketinin de nasil bit cikmazr ifade ettigini, "1960-1971 Solu" bashgi altmda incelemek belli ki olanaksiz bit i~ti. lste biraz da bu deneylerin etkisiyle, ternel tezimde hicbir degisiklik olmadigr halde, bu cahsmada konuyu 1960-71'in degU, 1960-1980'in Turkiye Solu olarak ele almayi uygun gordum, Boylelikle, 1960'h yillann belirleyiciligini, 1968'den 1980'e kadar uzanan donemle karsilasnrmah olarak sunabilecektim. Son olarak solun bugOnOnO onun tarihi He aeiklama cabamm merkezinde soylesine bir aksiyomun yer aldigim belirtmek isterim: Gunumuzun marjinallesmis, siyaset-drsi ve haddinden fazla parcah solu kacirulmaz degtldtr. Bugunun Turkiye'si pekala, bir (belki de iki) buyuk kitle partisinin solun siyasal hareketini temsit eutgi, diger bir ifadeyle ~~i suufuun siyasal hareketinin var oldugu, cahsanlarm kendi orgutlenmeleriyle ulke siyasetine katkida bulundugu bir ulke olabilirdi, Bana gore Turkiye'nin ekonornik, endustriyel, politik ve kulturel gehsme dOzeyi kadar, sol ve

~o~yal hareket gelenegi de, bu turden bir muhtemel gelismenin nrsnel temellerinin var oldugunu gostermektedir. Peki, solun 1960'}ardan bugunlere gelisi eger kacmrlmaz bit rvrimi ifade etmiyorsa, 0 zaman hangt oznel surec ve mudahaIrlcr onu bugunlere vardmmsnr? Solun kaderi niye 1968'e geltudiginde belli olmustur? Neden 1968 yukselisi ya da 1974 IWmrasmm muazzam sol kitlesellesmesi, bu konuda yeni bir diIIIlmigin olusmasi anlamma gelmemistir? BOllin bu surec boyunca sol onderlerin tarihsel sorumluluklan konusunda neler ~ylenebilir? Bunlar, bu cahsmada cevaplanrn vermeye cahsacagun temel sorular.

~all,rnanln 5Inlrl.'1 OZ8,ln. BI'ka~ 5iz
rurkiye Solu (1960-1980) bashgnu tasrmasma ragmen bu cahsma
kacnnlmaz olarak bir dizi onemli sirnrlamayr icermekte, Her ~eyden once bu cahsma solun butununu degtl, onun "radikal sol" litye tammlanabilecek kesimini konu almakta. Bunu "sosyalist", "devrimci" ya da "komunist sol" olarak nitelemek de mumkun, Kuskusuz aym yillarm Turkiye'sinde bu kategoriye girmeyecek, lima gerek siyasal pratik gerekse siyaset bilimi acismdan sol olarak kabul edilebilecek egtlim ve orgatler de mevcuttu. Omegm 1969-1971 arasmda Dogan Avcioglu'nun yaymladigi Devrim der~isi ya da 1974 sonrasmda Sosyal Demokratlasma surecine girnus CHP, pekala bir sol olgu olarak ele ahnabilir. Ne var ki, Devrim dergisi de 1974 sonrasmda Sosyalist Enternasyonal'in uyesi olmus CHP de bu cahsma icinde yer alnuyorlar; cunkn bunlan, Turkiye'de bir siyasal iK:i hareketinin olusumu surecinin yaPIC) uktorleri olarak gormuyorum. Her iki olgu da, Turkiye'de solun butunluklu bir siyasal hareket olusturma surecinin sona ermesinden sonra ortaya cikrmsur. Aynca 1974 sonrasmm CHP'sinde, klasik sosyal demokrasinin en ternel ideolojik ve sosyal karakteristiklerini gozlernek mumkun degildir, Ban sosyal demokrasisinin tersine, Marksist dusunce, i~C;;i hareketi ve sendikalar, CHP'nin evriminde merkezi bir yet tutmaz, Bu durumda radikal (devrimci) Turkiye solunun incelenmesine CHP'yi eklernek, ca-

hsmarun cercevesini buynk olcude bozacak ve ortaya konmak istenen tezi karmasiklasnracakn. 0 nedenle CHP'nin cahsma disi birakrlmasi, konuyu daha net bir sekilde ortaya koyma kaygisrnlll bir sonucu olarak gorulmell. Cahsma kapsanu He ilgili bir dtger smtrlama da, Kurt solu He ilgili. Bu cahsma, Turkiye'de 1960'lann sonlanndan itibaren baglmStz bir olgu olarak ortaya ciknus bulunan Kurt solunu kapsarm dismda birakryor. Ozellikle 1974 sonrasmda Kurt solunun sosyal harekeder icindeki yeri dikkate ahndiginda. bu oldukca onernli bir eksiklik olarak gorulebilir. Ne var ki, oznel ve nesnel nedenlerle bu srmrlamada da bir kacuulmazhk oldugunu dusunOyorum. Oznel neden anlarmnda, bir arasttrrnaci ve yorumcu olarak ancak bu siru rlar icinde, 1960-1980 arasmda ki sol un incelenmesinin ustesinden gelebilecegimi hissettirn. Bu derece genis ve az Islenmis bir konuda bu tarz bir sunrlama cabasi anlasilabillr bir sey olmah. Ote yanda nesnel nedenler dolayisryla, bu eksikligin, cahsmamm ternel tezini zayiflatacak bir niteligi olmadiguu dusunuyorum. Turkiye'de Kurt solu, 1960'lann sonlannda dogmaktadir. Oysa aym tarihlerde ulkede bir siyasal isci hareketinin olusma sureci geri donusu olmayan bir sekilde kesintiye ugrarmstir. Aynca 1974 sonrasmda ortaya cikan Kurt sol orgutlerinin onemli bir kisnu, gecmisin sol orgut ve akrmlarryla dogrudan ideolojik, siyasal ve orgutsel baglanu tasrmadiklan gibi, KUrt solunun 1980 sonrasi evrimi de bambaska bir dogrultuda yasanacakur. Butun bunlar, hem Kurt solunun bagunsrz bir caltsma nesnesi olarak dusunulmesi gerektigini ortaya koymakta hem de bu konudaki sunrlamamm kacimlmaz ve gerekli oldugunu gostermektedir. *** Bu Giris'te son olarak cahsmamn dili ve terminolojisiyle ilgili sorunlara bir at;1 klama getirmesi amaciyla, aym konuda 1992 YIhnda yaymlanan cahsmamm girisindeki SU degerlendtrmeyt aktarmak istiyorum:

"Bu cahsmaya basladigimda, ne Berlin duvan yrkilrms, ne Dogu Avrupa'da burokrasinin diktatorlukleri cokmus, ne de Moskova'da 1991 Agustos'unun "darbe-devrirn" Iarsi sahneye konmustu, Son derece krsa bir sure icinde yasanan bu tarihsel olaylar, dlger seyler yarunda, "sol" denilen gercekligtn tum kendini tarumlarna elemanlanIII da siddetle sarsn, 0 nedenle bu cahsrnada ge~en kimi problemaIlk, konu, argurnan hatta kavrarn ve terimler, bugun aruk demode, anlamstz, ana.kronik gel ebilir .» "Ama yapacak bir $ey yok. Cunku onlann bir kisnumn "moda'stnm tekrar gelmesi icin, goncellesmeleri icin bir seylerin gecrnesi, yasanmasi gerekmekte. Aynca baztlan ebediyen anakronik kalacaklar." "Bu noktada su haurlatma yararh olabilir. Bu cahsma btr am denemesi olmadsgi icln, benim Berlin duvan ya da Sovyet sistemi karsismdakt siyasal konumumun hie bir onemi yok. Yasanan dey altustlukler $U ya da bu kistyt, <;evreyi, grubu ya da partiyi degil, bir bntun olarak solu, belki de on YIUan alacak bir metarnorfoz surecine sokmus bulunmakta. Dolayistyla bu kosullarda, eaplma uygun dusmeyen yeniden icatlara kalkisma durumunda degillm. Aynca belirtmem gerek ki, yakm zamanlara kadar bizim kusagm sahtp oldugu, gen(ligin epistemo!ojik roW yetenegimiz de bir Ylpranma sureci icinde. Diger bir ifadeyle, btzirn kusaktan pek cok klmse gibi benim de, eski standartlann hemen disma cikabilme yetenegim, ozellikle bu turden durgunluk sartlannda arnk eskisi gibi guclu olrnayabilir." "Bu kosullarda, 1990'lann baslarmda Turk solunun 1960'h yillanna ait bir cahsma, aslmda ya cok ge~ kalrms olacaknr ya da henuz sunulmak icin erkendir. Benimkisinin, galtba daha cok gee kalrrus niteltgi agtr basmakta. Bunu, ozellikle yazarken de cok hissettim, Bir zamanlar polemik niyetiyle aldigim nice not, gelistlrdig:im pek cok arguman, tasarlayip kenara not ettigtm nice deginme, tum bu dey altustlugun garultusu tcinde bana anlamsiz gozuktu, Bu nedenle, cahsmamn "iki arada bir derede" kalnus bir halt mevcut. Eg:er akademik arnach bir cahsmayi hedeflese idim, belki ortaya daha degerli bir seyler cikacaku. Ne var ki boylesine bir degtstm icin yeterince dusunme zamamm olamadi. Aynea her zamankt gtbi, politik amac yine ustun gelmekteydi, Sonucta, talihsiz bir dbneme de rastlarms olsa, onu bu sekliyle sunrnak bana gene de yararh gozuktu. "IS
lfl- Aydmoglu, c.g.e., s. 23-24.

32

Wrkiye

501~

Bunlan yazdiktan yaklasik on iki }'II sonra solun tarihi konusuna tekrar donerken, yukanda tammladigtm rarden bir rahatsizhga arnk sahip olmadignm fark ettim, Aradan gecen surede. tabiri caizse Duvar-SQnrQSt Dunya'ya tam anlamtyla gecmistik Ne var ki, sosyalizmin 0 olumsuz orneklerinin ortadan kalkmaSI, ne yazik ki ideal sosyalizmin yeniden yesermesi anlamma gelmedi. Bu konuda hala buyuk belirsizlikler var. Sosyalizmin idealligi ve utopisi kadar, bir zamanlar basansrz bir deney olusu da, yeni kusaklar tarafmdan yeterince net algilanmryor; ya da algilamak bir yana, butun bunlar, gene kusaklarm gents kesimlerini ilgilendiren konular degil arnk. Bu kitabm okuyuculan arasmda, Berlin Duvan yrkildigmda henuz ilkokula bile baslamarms olanlann bulunabilecegi ve 0 genclerin Duvar Sosyalizmi konusunda neredeyse her seyi sadece televizyondan ve nitellksiz basmdan ogrendikleri dikkate ahndigmda, cahsmamn dili ve terminolojisinin hala onemli bir problern kaynagr olabtlecegi dusunulebilir, 0 nedenle bu yeni versiyonda, 1992 tarihli cahsmada yapngumn tersine -cok onemli gordOgOm "siyasal isei hareketi" gibi birkac kavram dismda- soli{i problematiklerin asm ozgun kavramlan He konusmaktan kacmmaya gayret ettim. Bunlann yerine agirhkh olarak, klasik besert bilimler kavramlanyla okumaya ve dusunmeye ahsnus bir okuyucuya hitap etmeye cahsnm,

BOLOM I
VOKSELi$ (1960-1968)

I
IJSOL" DENiLDi6iNDE •••

1960'b yillara vanldigmda dunya olcusunde "sol" deni ldtgtnde akla iki temel ideolojik, siyasal ve orgutsel kumelenme gelmelidir: "Komunistler" ve "Sosyal-Demokratlar". Siyasi partilerden sendikalara, oradan entelektuel ve kulturel birikimine kadar turn so! miras, agirhkh olarak bu iki kumelenme icinde yet ahr, 0 YIIlarm komunist hareketinin belki de en onemli karakteristigi, dunya olcusundeki birligidir. 0 gunlerin deyimiyle ortada, dunyamn bircok ulkesinde orgutlenmis, bazrlan iktidarda bulunan kornunist ya da i~c;i partilerinin olusturdugu bir "uluslararasi komunist hareket" vardir. Bu dey uluslararasi hareketin oncusu ve y6nlendiricisi, donemln en eski ve en buyuk "sosyalist ulkest ulan Sovyetler Birligi'nin kornunist partisidir. Bu "oncu" gucun ardmda ise, Cin'den Dogu Almanya'ya kadar bir dizi "sosyalist ulke" ya da "halk Cumhuriyeti"nin iktidar partileri ve dunyamn kapitalizm alunda yasayan ulkelerindekt komunist ve isci partileri gelir. Sosyal-demokrat kumelenmede ise esas gucu, Bah Avrupa'daki isci, sosyal dernokrat ya da sosyalist partileri olusturur, Bu partner. Sosyalist (ya da lkinci) Enternasyonal'in nyestdtr, Ne var ki Sosyalist Enternasyonal'in, komunist harekette olan turden bir "oneii"sii yaktur. Vine Sosyalist Enternasyonal, uluslara-

36

Wrkiye

sotu

yOksell~

37

rasi komunist
oldukca uzaknr,

harekeun

ifade euigi disiplin

ve hiyerarsiden dernokrat)

de aym-

IIhll ..cmis

sosyal demokrat

partiler

vardir, Sosyal demokratlara
fiilen ortadan canlandmrlar,

I.'illll·e, onlar da bir sure sonra, 1914 Agustos'unda (ya da komunist-sosyal basma dayamr. "isci", "sosyalist"
10.111 I, III 1$ bulunan
hU1II1

Komunist-sosyalist mmm kokleri yuzyilm

Ikinci Entemasyonali komunist ve ideolojik 1960'h gelir. olarak yiilara lkinci

Boylelikle
partiler, bir

Aymm, birinci dunya sa1914 yihnda, dunyaEnya da "sosyal dernokrat" tamarru, Sosyalist uyesidirler, Bu uluslararasavasa konu-

izleyen donemde

ve sosyal-demokrat

vasmm padak vermesi He ortaya cikrmsur. nm don bir yanmda adlt partiler temasyonal vardir ve bunlann neredeyse

IIIIIM asia orgutsel
Sosyal Dernokrasi,

yan yana gelemeyecek tarusmalar hala (Almanya, unsuru ve al-

_kllllian ifade edeceklerdir. buyuk

adh blr dunya orgutunun son birkac kongresi, uluslararasi

w ..rlukler
muktadtr.

yasamadan
Ozelllkle

Enternasyonal ve lskandinav en merkezi

yasalngilolmayi

St orgutlenmerun karst iS~i suufmm lannda

savasm onlenmesi, saglanmasi

bir dizi Avrupa ulkeslnde Avusturya yasamm siyasal

dayamsmasmm Agustos

trrr. Belcika, Hollanda,
\Ilsyal Demokrasi, _llrdurur_ Komunist

ulkelerinde)

net kararlar

alrmsur. Ne var ki Sosyalist Entemasyonal'e
1914'te "vatan savunbu dey savasta

bagh partilerin ezici cogunlugu,

masi'tna aktif olarak
kendi burjuvazilerinin nasyonal'in 1917 Ekim'inde tilerin 1914'ten lestirir. nm yanma, sosyalist sunda

kanldiklanm

Han ederek

cephenin

evrimi ise daha karmasiknr. bolunmesi, 1920'lerin kadar ge~en surecte

Bu hareketortalarmdan Rus-

yanmda yer ahr. Bu durum

lkinci Enter-

Irki Stalinizm-Trockizm

fiilen olumu demektir. gerceklesen Rus Devrimi, isci ve sosyalist paroldugu bolunmeyi ayrmu daha da derinaynnuKomuisci ve beri yasamakta

il> 10'lu ytllann
YII'da devrimci

baslarma

gerceklesir.

Savasm yol a.;tlgl milliyetcilik-enternasyonalizm bu kez devrim-reform 1920'de

da eklenmistir.
ikinci Kongresi,

nist Enternasyonal'in

toplanan

partilerin Komunist Enternasyonal'e kanlmalari konu"21 kosul" saptar. Reformist iktidar stratejilerinin terk
komunist partilerin "demokratik merkeaiyetcilik" esagruplannm patti yonetimine devrim-reform iliskisinin devrimci bir tarzda yokarst mucadele, yasal ve ya-

hukumetin politikalan ve dunya olcusundeki pulitik gelismeler, uluslararasi komunist hareketin gundemine YI'lIi sorunlar getirmtsttr. Sovyet devletinde burokratiklesme, "l)mOrge ve yan somurge ulkelerde devrim stratejisi, endustrt11·~mi.$ ulkelerde sunfsal mucadele taktikleri, tek ulkede sosyaltzmin kurulusunun olanakh olup olmadigi gibi konular, yeni
anlasmazhklann YIlDal partilerine yolunu yanstyan acrmsnr, Once Sovyetler Birligi komu-

edilmesi,

sma gore orgutlenmesi, parlamento

tabi krlmmasi,
rumlanmasi, sadist cahsmarun

"sosyal yurtseverlik?e desteklenmesi derinligini

birlestirilmesi ya da somurgelerdeki ulusal kurgibi ilkeleri iceren bu kosuloldugu kadar kahcihgnu da

tulus hareketlerinin lar, yasanan

bolunmenin

gostermektedir.w Arnk bir yanda, sosyalizme devrimler yoluyla varmayi hedefleyen komunist par tiler, diger yanda ise, sosyalizmi tedrici reformlarla hnda denetlemeye gerceklestireceklerini bir kapitalizm iddia eden, ama asalnnda yasamayi becahsnklan

turn Komunist Enternaszaferle cikan, Stalrncilik olacaknr. Bu olguyu, Sovyetler Birligi'nde yukselen burokrasinin egernenligini percinlemesi olarak nitelemek mumkundur. Uyguladigi baski ve teror politikasiyla birlikte Sovyet burokrasisinin, ulkedeki ve SBKP aracihgryla uluslar arasi komunist hareket uzerindeki egemenligtni temel bir politikaya horclu oldugu soylenebilir. Bu politika, uretlm araclanrun kolrktif mulkiyetint tavizsiz savunmak ve kapitalizrnin yeniden ycsermesine siddetle direnmek olarak tammlanabilir. Sovyetler lIirligi'nde burokrasinin bu egemenligi, bir zumre egernenligiIIi ternsil ediyor ve gercek bir isci suuh ikudan taralmdan tehbu tartismalardan dit ediliyorsa da, onun kolektif savunusu, mulkiyet ve kolektivist hernen ekonotum komiyi tavizsiz her seyden dunyanm

uist parttsinde ortaya cikan, ardmdan

19- Bu kosu llarla iIgili olarak bkz.: Theses Resolutions and Mauifestos of (he First Four Cougress of (he Third International. Holland. Ink links 1980.

38

ro rkiye ~olu

y(ikseli~

39

munist partilerince desteklenmesi icin yeterli olrnaktadrr.sv Uluslar arasi kornunist hareketin Trocki onderligindeki sol
kanadt ise, ..1933 yilmda Almanya'da ardmdan yilmda Ucuncu Dorduncu Enternasyonal'in fasizmin iktidara gelmesinin olumunu Han eder ve 1938 bir untse,

~l'n,:eve, 1960 yilma gelindiginde, men konumdadir t;lmentosunu 1960'iarm
\'1'

ufak revizyonlarla komunist hareketin

hala egebirliginin komunist orgutlenme Partisinin orgut-

ve uluslararasi

olusturur. baslannda, dunyanm dort bir yanmdaki
olusturdugu bir uluslararasi olsunlar

Enternasyonali kurar. Ne var ki, bu yeni Enisci hareketinde itibaren tamamen Stalinci onderlik ardmdan daima marjinal surdurecektir. Kornunist Enternasyonal

radikal sol partilerin

ternasyonal, 1920'ierin

uluslararasr sonlanndan

yoktur, Ne var ki, ister iktidarda purtilerin ezici cogunlugu, karakteri klcolojik ve politik Aln burokratik "l'1 anlamda
Ill'

isterse muhalefette, bu Mevcut birli(ve ayru zadenetimiyonelislerini ahnmahdir.

sur olarak varhgnu

Sovyetler Birligi Kornunist kabul etmektedtr. ahndigmda Partisinin dikkate

Sovyetler Birligi Komu-

onculugunu,

nist Partisinin denetiminde burokratik bir ha sonra da (l943'te) lkinci Dunya Savasmm ya'mn sosyalist sistemden

aygu haline gelir; dafeshedilir.

bu onculuk,

tarafmdan

da Sovyetler Birligi Komunist gelir. 0 nedenle komunistlerin

"tek sosyalist ulke'tden "sosilk sarsmu, 1948'de YugoslavAma esas buPar"Stalin'in yogerceklesir.

numda da Sovyet devletinin) acik olmak anlamma olurlarsa nlkeden olsunlar-

etkisine, kimi durumlarda politik

yalist sis tern "e gecilir. Bu sistemde

1960'h yillarda -hangi

aynlmastyla sundugu

yuk sarsmu,
suclan rumu
"01

1956'da Kruscev'in bu raporla

Sovyetler raporla

Birligi Komunist yasanacaknr,

dl'~erlendirirken,

bu tarihsel gelenegin

rolu dikkate

tisl'nin 20. Kongresi'ne aciklayan

Stalin acik bir sekilde mahknm

Turklye'de Sol
11)60 yihnm Turkiye'sindeki Komunist "sol'ta gelince, ilk dikkate Partisinin (TKP) kadrolandir, ahnmasi Uzun f(t'reken, Turkiye
IlIU~

edilmektedir. Ne var ki, mahkum edilen Stalin'in Marksizm
lin elestirileri dtktatorlugunu esas olarak, Sovyetler Birligi'nde

degtldir. Kruscev'tn 20. Kongre Raporu ve onu izleyen Staburokrasisinin
uyguladigi kanh idarne ettirrnek uzere Stalin'in

blr tarihsel donem boyunca bu ulkede solun en onernli orgutu otolan TKP, bir zamanlar onderlerinin ovunerek en eski siyasi partisi'tdir. ugrarmsnr. Kurulus

soyledtgt gtkongresini 10 alan

yonetirn metodunu

hedef almaktadir,

Sovyetler Birligi'ni otuz

YI-

hi, "Turkiye'nin

h askm bir sure yonetmis olan diktatorun olumu ve Sovyet sisteminin kazandigi istikrar, 1956 ytlmda aruk bu basktct yonenm
geleneginin Raporu, yumusanlmasma olanak vermektedir, anlamma gelmese de 20. Kongre bubir dizi "Halk gerceklestr. Ne Stalincilikle yuk sarsmnlar CumhuriyeH"nde var ki, butun harekeueki tilerinde tam bir kopusrna yaraur.

I-ylul 1920'de Baku'de yapan TKP'nin orgutsel yasarm ve siyasal
litilliyederi sik sik kesintiye '1, Kongresi'ne "'·(,.-ilenonder kadrolan munist tevkifatlar"mdan Merkez Komitesi'nin "Turkiye masasi'tnm 19S4'de toplanacak kadar parti tarihini, aracihgiyla 1925'ten kongreleri ve bu kongrelerde

izlemek olanakh

degildir. Bu"kobir

dunyamn

dort bir yamndaki (Dogu Almanya,

kornunist partilerinde
Polonya

iltin yerine TKP tarihini,

beri sik sik tekrarlanan bagh muhtemel

Aym yil Dogu Avrupa'nm

ya da Sovyetler Birligi Komunist Partisi
dis iliskiler burosuna
dosyalanndan izlemek cok daha gercekci

ve Macarlstan'da), komunist par-

komunist yonetimlere karst halk ayaklanmalan
bu geltsmeler, Stalinciligin Partisinde egernenltgtnt olusturduklan zedelemeyecektir, burokrank

uluslararasi

lnr yaklasim olabilir. TKP kadrolanmn
mcsru olan, ama yasalarca her yeniden rlirilmistir.

tarihsel

ve siyasal olarak
sona erparDiger tasadik

Stalin ve yandaslanve diger komunist

gayri mesru kabul edilen, neredeyse

nm Sovyetler Birligi Komunist

orgutlenrne ginstmt, polis operasyonlanyla

yapt ve ona yon veren teorik

0 nedenle TKP'ye yonelik bu polis operasyonlan, itibaren Sovyetler komunist

linin orgutsel faaliyeti hakkinda cok sey anlatmaktadir.

raftan TKP, kurulusundan
20- Leon Trocki'mn SQvyet DevleUnjn SmifKarakUri adh merni bu konudaki en onemli anahzlerden btristdir (Enternasyonal Yaymlan, Istanb~l, 1979).

Birligi Komunist hareketin

I'artisinin

onculuk

euigt uluslararasi

40

turkiye solo

yukseli.

41

bir uyesidir. Ancak daha da otede bu partinin, Sovyetler
gi'ntn komsusu anlasmazhklar ideolojik olan bir ulkenin iliskileri komunist olmustur. orgutlenmesi SBKP ile dalma imtiyazh gu, SBKP'yi bir "kardes ve siyasal SBKP ilgili burolarmm polis operasyonlanndan

Birli-

hmuesi
','11

anlamma

gelen bu ilginc karann, olmasi nedeniyle ise, partinin

0

donem

TKP'sinin uygulamayasadi-

olarak

~ok kucuk bir orgutlenme konuldugu soylenebilir. I"KP'nin ikinci dagilmasi ~rkle;;ir. Bu tutuklamalann

rahathkla

Kendi aralanndaki ezici cogunlutarnsmasiz bir 0 yuzden

ne olursa olsun TKP kadrolannm parti" olmanm olarak kabul dokumanlan sonraotesinde, onder

1980 oncesinde

AI ell buyuk polis operasyonu rluha uzun vadeli olacakur.
1111"

olan 1951 tutuklamalan

etmislerdlr.

yol acugi dagrlmanm

Turkiye'deki anlastlmasmi saglayacak onernli birer kaynak olarak one cikmaktadtr. TKP tarihi, surekli olarak yeniden insa surecleri, bolunme ve daguukhklarla doludur. Parti 1920'de kurulmus, 1925'te yasadi-muhtemeldir TKP tarihini sma itilmis ve 3. Kongresi'ni kor sayilabilecek uzun surede 1932'de yapml~ur. Partinin son konBu demektir ki TKP, belkl de retoplayamanus, bu atamasiyla gresi ise, 1986'da toplanacakur.

0 derece
partiden

hoyunca

kimlerin

TKP yoneticisi

lin olrnadigi

ya da kimlerin

.lIdcce polis sorgulannm degtl, bizzat Imdaki -genellikle sonuc almarnayanulucaknr,
TKP'nin yll mahkum siyaseuen drslandigi,

He gersonuclan cok ki, 1951 sonrasmda on YIIya da uyesi oldugu, kimleihrac edildigi gibi sorular, komunistlerin kendi aralatarusmalann da konusu

kucuk bir yasadisi cevre olmatek aykmhk, 1946 siyaNe var ki, bunun bir soru pek bu sancekinmez:

bir sure (54 yil) kongresini TKP tarihinin

edildigi uzun tarihsel donemdeki hrsanm yakalarms gozukurler,

yonetirn kadrolanm
kuskusuz

parti onderliginin bu tuhafhgmda

Ylhnda yasananlardir. INIIbir etkinlik lnr "donem"

Bu yihn birkac aymda TKP kadrolan,

(kooptasyon) yenilemistir.
hk kosullan paninin glmslz sayilabilecek

yasadtsibabirincisi,

onemli rol oynamisnr.

Ancak bundan

mi yoksa bir "an" rot oldugu yolundaki Ornegln eski bit sosyalist, uzerine yoksunlugu

iki etken daha vardir. Bu etkenlerin

ItnlnmslZ olmamah, yltpma olanaklanndan '"' sahip olabildikleri ",aliler!

kusagrrnn siyaset

193 Tde ve 1951'de yasadigi iki fitH dagilma; ikincisi ise, Komunist EnternasyoBu karaAvrupa'da EnternasyoTurkiye beltrKaradestek-

konusurken,

solun 1960'h yillarda TKP'den bagrmsiz olarak geltsmesidtr, TKP'nin bir orgut olarak ilk dagrlmasi, nal'in 1936 ythnda aldlgt bir karar uzerine en ilgtnc sayfalanm yukselmesi gundeme nn 193 Tde hayata gecirilmesi, nin muhtemelen Iasist hareketin nis Cephe" nal-muhtemelen gibi Sovyetler'e gerceklesir.

sureyi bir-iki yilla smrrlamaktan

'" 9J9 ile 27 Mayls anayasasl donemi arasltldahi nispi ozgti.rluh

TKP'nin henuz

yazilmarms tarihi-

olusturacaknr, Komunist

yan yana geti rilirse, biZ ya~takiler gibi ogrenimlerini lkinci '>tlnya Sav~ltla dogru tamamlayanlann eline buflTsatln bir-iki Y11~ I'ml Jazla ge(:medigi goriiluT. " 22
Ikinci DOnya Savasi'nda "demokrasi cephesi"nin zaferi, Turkiegeyeni bir y("nin siyasal yasanum da etkilemistir. Bu tarihte Turkiyeli iliskilerine

karsismda "Halk Cephesi" ya da "Gegetiren dlkte etmesiyle-, faaliyetlerini CHP'nin

taktiklerini

Sovyet hukumetinin "dost" ulkelerdeki ve partinin

mcnler, savastan galip cikrms banh devletlerle duzen verme durumundadirlar.

komunist

Tek patti duzenine

son vennek,

siz bir sure icin durdurma n" olarak bilinen

karan ahr.Z1 "Desantralizasyon fiilen dagltllarak

21- Ilgint; btr sekilde TKP'de onemh sorumluluklar alnus komunistler bu karardan pek fazla SOzetmezler. Olumunden az Once parti tarihi uzerine pek cok sey yazan Kivilcrmh bu konu iizerinde uzmanlanmn bile anlayamayacagl bir sekllde konusmaktadrr. (Bkz.: Hikmet Klvl\clmil, Kim Su~Jaml$?- Brt'jnt'v'c MchlUp, Yol Yaymlan, Istanbul, 1979,). "TKP yUrld~1 burosu" gelenekll Zekl Basumar lse aym konuya, Nisan 1962 tarihll TKP-MK Dl~ Buro Konleransi'nda degintr ve

1m karan, aslmda Komintern Onder! Dlmilrov'un reddemgt ve tam olarak uygulimamaml~ olan blr proje olarak takdim eder. (TKP MK Dl$ Bjjrosu 1962 Konfe!,m\l, TOSTAV Yaymlan, Istanbul, 2002, s. 67). Mihrl Belli ise 1990'lann baslaIIII.h, kalerne aldlgl "Turkiye KomuniSl Parnsi" ~hkh makalede bu soruna kt__nl degmtr. ancak bu karann siyasal ve orgatsel olarak TKP i..n ne anlama geli IlljllnJen SOZetmez; sadece Ikind Donya ~Vll?t"nm baslamasr nedentyle kararm uygulanamaz oldugunu vurgular. ("TKP~ Uzerine', Sosyalitm ve Toplumsal MilI,.,I.-/dt'r An5ihloped15i, llenstm YaYlnlan, Cilt 6, lstanbul, 1988,5. 1934). II Muvaffak Serer, TIlrkiye ve Sosyalitm, Istanbul, 1968, s. 8.

dunyamn Millet lnonu, Cahsma Oernekler

yeni atmosferine acihs

uyum gayretini konusmasmda gerekliligine

ifade eder. Alman or
'.01 ve isci hareketinin,

dusu 7 Mayis 1945'te teslim olmustur, 1 Kasim 1945 tarihindc Medisinin muhalefet Cumhurbaskarn Haziran

1920-1960

arasmda

yasadtgi bu en ha-

Ismcr
1946'd"

u-krtli donern sadece birkac ay surmustur,
,,,I :I~·]smdan birkac cihz orgutsel deneyden
IIll11ra

Bunu izleyen yillarsa, fazlasuu ifade etmez. 1954~ 195 7 arasmda-

partilerinin

isaret eder. Birkac ill' crkisiyla, yeni

sonra, 7 Ocak 1946'da Demokrat Kanununun

Parti kurulur.

rvlul I 950'de kurulan Dernokrat Isci Partisi, 1954 sectmlerinden
[iilen faaliyetine Krvilcimli'run son verir. Ardmdan, onculugunde

Bakanhgi ve SosyaJ Guvenlik kanununun

kabuiu arasmda sadece iki gun vardir. Yeo

kl

Ilikmet

kurulan

Vatan Partisi de-

ni yasa, smif esasma dayanan orgurlenme yasagim ortadan kaldinr, boylelikle sol partilerin VI" sendikalann da yolu acihr. 1946'nm ikinci yansinda, sendikalarla birlikte bir dizi sol parti de kurulur: Turkiye Sosyalist Partisi, Turkiye Emekci ve KoyPar10 Sosyalist Partisi, lsci Ciftci Partisi, Turk Sosyal Demokrat Panisi.23 Ancak bu yedi partiden
VI"

IIl'yi gelir. Ancak bu girisim de bir tutuklama (;i)ruldOgu gtbi. solun merkezi cihzdir.

dalgasi ill" sona erer.

orgOtii olarak kabul edilebiledonem boyunca

"I ',on derece
1,,11 ibarettir. kiW duzineyle uuuklamalan" ortaya koyar.

'rk ulan TKP'nin yaklasik

kirk yilhk orgutsel ve politik bilanco-

Ashnda bu uzun tarihsel

tisi, Sosyalist lsci Partisi, Sosyal Adalet Partisi, Liberal Sosyalist
sadece ikisi, mevcut yanlarma ceker, onculuk Sefik Husnu'nun sol kadro Bunlar, ettigi geleneklerin tarihsel onemli bir kisrmm

1111 partinin kadrolan, -cevresindeki sempatizanlar ya da "yo I arkllt\;I.$lan" da dahil olmak uzere- birkac yOz kisilik bir toplulukHareketin merkezinde 1950'lere ise, sayilan muhtemelen bir cekirdek kadar kadro gerceklesen birifade edilebilecek listeleri, bulunur.

TKP'nin Turkiye

onderlerinden

11JlO'lerin baslanndan

"kornunist

Emekci ve Koylu Sosyalist Partisi (TEKSP) tle Esat Adil

bu niceliksel

zaYlfhgl carpict bir sekilde enola-

Mustecabhoglu
I;lkl.o;;

onderhgtnde kurulan Turkiye Sosyalist Partisidir
legale ifade eder; TSP ise, esas olarak TKP gelenegt dismkadrolan bir araya getiren bir can konumundadir. sol icin oldugu noktasi gibidir, gibi, sendika 1908 devrimi 1946'da yapilan ilk muhalefet demokrasi hareketi sonraorgutgenel partisi haline Secimis-

(TSP). TEKSP, yaklasik yirmi yildir yasadisi olan TKP'nin cabasnu daki sosyalist icin de tarihsel lenmeye secimlerle,

Aym donemde

genel olarak solun ozel olarak da TKP'nin gelince, vermistir,
0

rrlcktuel birikimine
nrhnesine lurkce'ye olanak

konuda

da olurnlu konusmak Marksist

uuklr degtldtr. Siddetli yasaklar, cok az saytda aydmm partiye yo- ,
Aym yasaklar, eserlerin teorik yecevrilmesini de onlemis ve parti kadrolannm Entelektuel hareket

1946 yili, Turkiye'de

bir donum

smdan beri ilk defa olarak, gents isci kitleleri sendikalarda ba.o;;lar.z4 Ne var ki, 21 Temmuz Demokrat
VI"

I'Aitimi, birkac Marksist metinle n-rsizlik konusunda rJ,temenligini nlbaren I nrkiye komurust hareketi, hie tarusmasrz

smirh kalrmsur, komunist yorumunu

bir diger etken Ise, uluslararasi uluslararasi

kaynakhdrr, icinde rubtr yondaha basmdan elestirel

Parti parlamentoya "yukandan"

olarak girmis cma ulasrmsnr, getirecek

boylelikle

girisimt ama-

kuran Stalinci Marksizm berrimsemistir.

Onu "asagidan" bekleyense
VI"

ve gercek bir demokrasi teror ve siddet olacakur, tutuklamr.

Marksizmin

gelismeleri

hunu yok eden bu yorum, Turk komunistleri uer gibi tarihsel onderleri, biraz

icin tarusmasiz

lerden birkac ay sonra, bir dizi yasal sosyalist parti ill" birlikte ci sendikalan da kapanhr yoneticileri

krluvuz islevini gorur. TKP'nin Sefik Husnu ve Resat Puat Bara-

da bu nedenle entelektuel
olmayan
VI"

tlt·u zayif ve hicbir teorik onjinallikleri
Daha sonra yetisen Zeki Basnmar ondcrler runh'nm
lilt"

militanlardrr,

Mihri Belli gibi yeni kusak

~3- Bu pa~t!lerd~n TSP ile ilgili aynnnh bir cahsma icin bkz.: Ozgur Gokmen, Cok-Partili Rejtrne Gecerken Sol: Turkiye Sosyahzmmtn Unutulmus Parttsi" Toplum ve BiJim, SaYI:78 (1998), s. 16l-l86. ' 24- Bu konuda aynnuh bilgi tcin bkz.: Kemal Sulker, Turkiye'de Grey Hakkl ve Grevler. TUSTAV Yaymlan, Istanbul, 2004.

de benzer durumdadir. farkh bir konumda

Bu alanda sadece, Hikmet KIVII-

oldugu soylenebilir.

lcerdigt sorun-

hir yana Kivilcimh'mn

teorik cahsmalan,

her seyden once ifa-

,It, l.'ttigi elestirel ruh acismdan dikkat ceker. Bunun da otesinde,

devasa bir ansiklopedik zengtn kavramlanyla bulunan teorik iiretimde partinin

bilgiyi de tceren entelektuel Kivilcimh, kelimenm gercek

birikimi

VI

anlarmnd.i kill itibareu

bir Marksist olarak, TKP kadrolan Ancak 1920'lerin sonlarmdan

de ozel bir yere sahiptir. merkezinden le, Krvrlcunh'nm gi soylenemez.

uzaklastmlnus

bir militan olmasi nedeniy TKP'ye fazla bir sey verdi ve entelektuel kiyaslandigmda sol kadrolar, bilancosu

II
27 MAVIS 1960 DARBESi ve SOL

teorik zenginliginin bu zayif orgutsel

Ne var ki, TKP'nin ten olumludur.

bile, kendi dismdaki diger sol kadrolarla Turkiye'de TKP dismdaki man bu partin in temsil etugt sureklilige lardrr, Bu uzun tarihsel donem boyunca sadece, -belkt de "grup" cevrelerinden
0

nispc
hicbir za

ve nicelige ulasamamisvarhgmi surdurebtlenler olanaksizkilavuz

olarak

bile adlandmlmasi birikim, Marksizmin

soleu arkadas

ibarettir.

ote yanda TKP'nin

kabul ettigi Stalinci teorik-politik lamma da gelse, hareketle lararasi planda donemde baglannhdrr. uretilen bereketsiz

inkan an-

tum dunya olcusunde yorumlan topragmda devrimci gelmistir.

mevcut sosyal ulus1II1\?

Hiikiimet Darbes) mi Ordu Mudahalesl ml?
I%{)'ian konusmaya yllpmadan, onun herhalde 27 Mayts darbesi He baslamamak noktasi uzerine mumkun incelemeye Yakm tarihin bu donum acihsim olanaksiz. bugune kadar genel1ikle yorumculayargilandi bir degerlendirme solunu

Diger bir ifadeyle Stalinci hareketin en siradan Turkiye anlamh

bile, sosyal mucagozlemleri ili~ve

dele acismdan ifade edebilir.
rrn Avrupa

yapugi donernin

Gecmis isci hareketlerine Turk Marksistleri anlamma kadanyla

ve 1920'li ve 30'lu yillamucadelelerine icin yine de onemli

kulkrsmak

ve Asya ulkelerindeki

n Mayis

askeri darbesi,

kin Stalinci yorumlar, islevli bir bilgi birikimi TKP'nin ozumledigi nanmasi, kadrolan nsmda lecektir. smda solun

11111n guncel politika kaygilanyla
Jo:llamyor. Bu durum, darbeyi ~'t'r1i.Bu yaklasimlann

ve hala da oyle yaricin de geTurkiye'nin cok, bugunun ordu, siHatta dikte darbenin

ovenler kadar yerenler yerini arastirmaktan iliskisini Cunku

bu siyasal ve teorik birikimin Kuskusuz cekenler, TKP'nin 1960'lann

si-

temel karakteristigi, siyasetle

1960 sonrasmda ilk yukselisinin Onlann degildir.

yasanacaktir. basuu

1960 sonracekirdek ikinci yaiki farkh sida gebu farkh konularda

..Iyasal ve sosyal evrimindeki

l urkiye'sinde
y;\sal yasarmn jlklt)rliikten uundan
YLS

ordunun

yargilama knr, Elbette Turkiye'de birisidir. kosullanm

sola m udahalesi,

J.l Mayis bu acidan da ele ahnabtlir. adeta vazgecilmez de ore, kendisintn,

gerceklesecek Sol kadrolann

ve bu mudahale,

aym zamanda

aktorlerinden

yasal ve teorik gelenegm
geleneklerin

cansmasi ve yansmasi
27 Mayis ihtilaline

anlamma

siyasal yasamm varsaymaktadir. ordu-siyaset

tepkilerinde, ve orgutsel

rtme hakkma sahip oldugunu
1960 darbesinin, hanrlatugi Turkiye'de

0 nedenle bu kunoktasi olan 27 Mailiskisi cercevesinde kryafeti giymis sadece Turki-

izleri kendisini

hisseuinr. Gelecek on ydda sol siyaburalarda yakalanabilir,

gelen ve onemli bir tarihsel donum anlasilmaz

set anlayisi, program,

siyasal strateji-taktik ilk ipuclan

ortaya cikan egilimlerin

tkp,crlendirilmesinde larih~inin

bir yan yok. En nihayet pek cok bir yana, eger uzerin-

uzere "turn tarih, karnaval soma 27 Mayis darbesine,

~aP.da~ tari htir". Anca k bu anlasilabilirlik

tim kirk yil ge~tikten

46

tiirkiye

soiu

yiiksell$

47

ye'de ordu-siyaset olaym anlasilma len donemi, ayncahgi,

iliskileri cabasmda

cercevesinde

bakihyorsa,

bu tarih-.« I Ardmdan g\'

hll hukumet

darbesi ya da askeri darbe iken, 12 Mart 1971, 12 ve biri dtgertrun sonueu olarak ortaya <;1ikinve heprogram

onernli zaaflar var demektir. iliskileri acisindan bir tarihsel degil, cok dol yol a\birakil solun vr olan 1960· ba-

!"'yllli 1980 ve 28 Subat 1997, birer ordu mudahalesidir,
lIu aymmi belirleyen
~IUl iki

27 Mayis 1960, siradan bir askeri darbe degildir, sadece ordu-siyaset etkllemis ha farkh boyutlarda ulkenin nus olrnasidir.

ternel eleman vardrr: Birinci olarak ordu hiyerarsisi, siyasete mudahale eden kadrolann Bir silahh orgut olarak orduyu hiyerarsinin

olaydir, Bu darbenin

II olaraksa, drlkri.

egemen siyaset tarzmda bir kopusmaya ge1eneksel olarak siyaset-disi Bu anlamda Turkiye'de 27 Mayis'm ardmdan baslanusur. surekliligi

ordu yapan temel ozellikmerkezi yeridir. "Adam 01-

Turkiye'de

lrrdcn birisi, bu orgutte

nus bir cogunluk, siyasete yonelmeye sosyal hareketlerin 1980 donerni glmslz olarakkede, bu alanda

gel en yirrni yil boyunc«

durme sananru uygulayacak bir kurumu hiyerarsisiz dusunmek olunaksizdtr. Oysa askeri darbeler, bu merkezi olguyu yok sayan

ifade ettigi tek donern niyetlerinden

yn da saymak zorunda kalan eylemlerdir.
Askeri darberun
.1,

-elbette

darbecilerin

tamamen

bu ozelligi, bir bakima iktidann

onun en gO<;lo ve en yok sayilrnaolanak eyle-

27 MaYIs 1960'm eseridir. k11o;11k ir azmligm isi oldugu bir 01b bir nkamkhgt gidermeyi hedefleyen, yasanan

IUYlf yarndir. En guclu yanidtr; cunku htyerarsinin
az sayida asker ve silahla gate IUlp,lar. Ordular, duzenli savasa ya da mevcut rurzda "koruma ~ islevine ""reken, bir dizi tutuklama cahsamaz yaptlanmrsnr.

27 Mavis 1960, siyasetin ama bunu yaparken, iki buyuk altustlugu

ele gecirilmesine Oysa darbe

duzeni statik bir turn yapmasr

yapictlanmn

hie akhna gelmeyen gelismeTurkiye'de 1960 oncesinin ve cok paroryetersialtgini Ham (1923)

leri de kiskirtnus bir askeri darbedir. olan curnhuriyetin ulilige gecis (1946), tadan kaldiracak verme olgusu dismda de kaldi. Iste 1950'lerin mi. aym zamanda isteyen subaylar, zmi da ifade etmekteydi. baruru genisleten

uunde ordu, ordu olarak kullamlmaz.
yoluyla merkezlerlni tesirsiz kilmak, haberlesme

Darbeeilerin

siyasal ve askeri kumanda ve yaym kuruluslanrnn bunlann baztlanru

siyasal yasamm bu kronik yaratamadilar.

bir dinamigi

Dort yilda bir oy tekelinaetnata-

"Inir merkezlerini

hale getirmek,

siyaset, daima k11o;11k ir azmhgm b sonlannda Siyasetteki temelindeki nkarukhga siyasetin acnuslardir. hem geleneksel cunku darhgm

krize giren Turk siyasal yasacozum getirmek sosyolojik

karnuoyuna seslenmek icin denetim altma almak ve kendilerini tktidar olarak Han etmektir. Hukumet darbesi sanau, bir ordunun ifade euigi devasa asker ve silah gOeunun cok kucuk hir kisunum kullamlmasim ongorur. Bu ise, sayrsiz orneklerinin nispeten kolaylikla gosgeru-rdigt uzere, ihtilalci subay gruplannm

siyasetin sosyolojik

farkma bile varmadan, bir surecin de yolunu

27 Mayis 1960 darbesi, ulke tarihinde yegane olan bir olgudur. dern tarihinde mudahaleleri, gerceklikttr. ordunun Gelenekse1dir,

hem de mobir si-

\l'kle~tirebildigi bir seydir. Ole yanda darbelerin bu azmhk eylemi karakteristigi, rn zayif yanlanm gccirenler, hedefleri h,'inde de azinhgm programa durumlan olamn, sahip da ortaya cikanr. itibartyle, azmhgtdtrlar. olduklanm Ani bir vurusla

onlann ele

Turkiye'nin

iktidan

ve ordu kadrolannm

siyasete dogrudan

sadeee ordu icinde degil, toplum Bir gizh orgut olarak darbecileyoktur) ya da boyle bir Ancak bu konuda de bir hukumet olmadigi hemen ama Bu du-

en siradan gozlemcinin

bile fark edebilecegi icin, ordunun

Ne var ki, 27 Mayis'ta, bu acidan da yegane olan bir mudahalelerlni

rin program Ian olabilir

(ki genellikle

ozellik de vardir. Bu ozellig] ortaya koyabilmek yasete dogrudan tegoride

zannedebilirler. ellerinde bir program karmasa

-biraz kavram zorlamasi
cercevesinde,

gibi de T11r-

ne olursa olsun, darbeyi gerceklestirip on milyonlara sunulaeak

gozukse- "hukumet
kiye yakm tanhinde

darbesi" ve "ordu mudahalesi" silahh kuvvetlerin merkezinde

olarak iki kayer aldigi

orgarn olarak ortaya <;lkttklarmda,
lark edilir. lkttdardadirlar, en net olmalan

(ya da kafalannda)

ele almak yararh olabilir. Bu ayinm

her seye kadir gibi gozukurler, icindedirler.

don bUyOk olayi, bu iki kavramla

simflandmrsak,

27 Mavis 1960

gereken bir konuda

48

tUrk

iye solu

yilkseli~

49

rumda

girisimlerine

toplumsal bulunmayan

bir ternel yaratmak, darbecilerm,

darbecile. altmda hie-

.111111 kutsalhgma

gbsterilen

saygl, bu yasalhgm ordunun yasalanm

temel taslandir. girtsenler, korumaya

icin en can ahci so run olarak onaya cikar, Ellerintn bir ciddi orgutlenme ya demagoji He basarmalan

1111 haska deyisle anayasal bir hu kumeti devirmeye ~c' vasalanm yok sayarken, lIo\ll'Tirler. Ordu sefleri, toplum karsismda 11"lrken bile, ordunun lIir askeri
1'111 p

u1ozen

bu isi belagat ve(yani ik-

olanakh degildir. Yerlerinde

en yasadisi islere gihedefler hie de bir

tidarda) kalmak istiyorlarsa, i~ yapmak zorundadirlar. Buna gtristiklertnde ise, genellikle hie dusunmedikleri gelismeleri kiskirtma durumunda keri darbe, zorundadir. ulkenin kahrlar. BiT bakima basanya ulasmis her asacmak yasasiyasal-sosyal "Pandora ulkenin Kutusu'tnu siyasal-sosyal

butunu karsismda "yasal" konurndadirlar.
farkh olarak en maceraci ordu mudahalesi, Aralannda eylemine girtsmelen anlasrms bir

darbeden dunyarnn

~cHlusunda da net olmak durumundadir. subaym,

Bu ise bazr dururnlarda, atrnosferine

unkansiz degildir. Oysa yeterinee net olmayan hir programla
urdunun rdilcrnez. bunmunu askeri mudahaleye alacaklan yonlendirmek Ordu sefleri, toplum icinde hangi guclere ve kimleri

mma, ideolojik

tansiyeli tfade edebilir. tam da budur. Bugun Turkiye

buyuk bir dinamizm vereeek bir po27 Mayis 1960 He Turkiye'nin yasadigi
onemli bir donemec noktasi olan 27 asBu

hayal bile dayanacakAynea isin ve yenisinin konuupge-

11m, kimleri karsrlanna ulasip ulasmadigi' sorusu, "operasyon" 111111 edilmest-

tarafstzlasnracaklan

tanhinde

kouusunda kumar oynama sansma sahip degtllerdir.
kismi -rnevcut hukumetin devrilmesi gerceklesurildikten net olmahdirlar. alunda sonra aulacak Bu programatik

Mayis 1960 darbesinm 'hedeflerine hnda cevabi olmayan konuda bir sorudur. verilen tum cevaplar,

Ya da soyle de denilebilir:

adunlar

yeterslz, hatta yanlis olmak zorunhedefgerceklesnnlenler Darbenin reformdan arasmdaki hedefleri, ne-

..linda da yeterince lI)meleri denetim
IIi azaltmaya

acikhk,

dadir. Cunku boylesi bir soruya verileeek cevap, darbenin
lenni somutlamak iliskileri onaya sinde, sorunun lenlere gelince, ve bu hedeflerle koymak zorundadrr.

kl hiyerarsiye saygi gibi, ordu rnudahalelerinde
olanak verir. Turkiye'mn hayati olanm gorulebihr. son seksen darbeler Hiyerarst

daha sonraki

tutmaya ve surpriz geltsme ihrimalleriyilma yukandaki siyasetteki problema-

Oysa 27 Mayis 1960 darbeGerceklestinya da siyasal yenilenmeortaya cikpek

her iki yam da belirsizdir. bunlar bir dizi anayasal

Modern mcsinde rahathkla

redeyse her komploeu kadro degisirnmden

subaya gore degismekredir. cok, ulkenin siyasal kulturunun hedefleri

ukler acismdan

bakrldigmda,

ordunun

degil, ordu

rolunu yurutmudahaleleri oldugu gercek-

dist darbeler, siyasal yasamm bir
ulasrr, Digerkaldiracak

si ve farkli siyasal perspektife

sahip siyasal kadrolann

tur yol kazalandir, lcsir ve sadece.bir da Turkiye'de

Bunlann

tumu 1960 ve 1971 arasmda

mastdrr ki, bunlann darbecilerin bir iliskisinin olmadrgi aciknr. Ordunun belerin yol etkenler orduyu, bir kurum

(veya niyetleriyle)

tanesi -27 Mayis 1960- basanya disi darbe gelenegini ifade ederler.

led (22 Subat 1962, 21 Mayis 1963 ve 9 Mart 1971) ise, sonunise, dar(ya da orolan hiyerarsi ortadan gelismelen basmda, azaltan ya da yok eden hiyerarsiye ve iktidann dusunulemez, ustu ortulu hir surekli basansrzhgt

olarak siyasete mudahalelertnde Bunlann

acngi ongorulernez
saygl ve program

soz konusudur. bir butun

du yasalhgina) ne yonlendirmek, ye'de yasanrms kuvvetlerin

netligi gelir, Dev bir kurum olmadan

Diizeni Ama~laYlp Diizensizliijl KI,klrtan
"Vatam kurtarmak" Mayisci subaylar 1960'm Turkiye'sinde, ya ulasurabilmenin )2.1 ve yeteneksizligi, icin gizli orgut kuran ashnda fazla hayalci ve ihtilale degtllerdir.

Darbe
gtrisen 27 Kuskusuz olanakith-

olarak ve hizla siyasetin ordu yasalhgi

rnerkeziTurkiya da acik gore-

her ordu mudahalesinde,

bir darbe ile "vatam kurtarma"nm kosullan mevcuttur, Siyasal aktorlerin

bir bicirnde, Ordu lc Hizmet Talimatnamest'nde "vatam ve eumhuriyeti nedensiz korumak vi"nin haurlanlmasi deglldtr.

yer alan silahh ve hiyerar-

AI yoktur; ne var ki, aym yillarda, tipik bir askeri darbeyi basanbeklenmedik yeni aktorlere (darbecilere)

ve kollamak

Bu hattrlatma

50

yiik,elj~ Wrkive soto

51

mesruluk verebilmektedir.
ligi, ulkenin ktt aktorlu

Bu anlamda bir grup subaym darbeci siyasal kulturuyle uyum icindedir, "kacirulmaz" Turkiye degildir ilk aylannda biraz da pekala aym yll "cok partili demok-

.'I Mayts 1960 sonrasmm ~lIir~orinin .umasmda I...lulendigi (ve onlann
0

Turkiye'sinde,

siyasetin

iki yeni ozbu iki ulke 1960 siyasete

III'~i vardir: Subaylar ve emekciler, 1960'b yillar boyunca sozcusu konumundaki Bir bakima aydmlann) aydmlann

Diger taraftan 27 Mayis 1960 darbesi Demokrat Patti yone ticilerini n 1960'lann
ha sogukkanh davranrnalan sartlannda, bir gene! secime gidebilir ve 1950 sonrasmm

_I )'11'1' Iinde onemli yerleri
doneme rOtlt'li~lerinin,

0 lacaknr,

dek gorulrnemis

bir yogunlukta

bu iki yeni siyasal oznenin ortaya crkisi tarafmdan Ote yanda bu iki yeni siyasal oznenin da ifade eder. Siyasete acar.

rasisi" bu kez CHP onderliginde bir sure daha surdurebilirdi. Bu contingent karakteriyle 27 Mayis 1960, surpriz gelismeleri de birlikte geurecektir. Darbeden yaklasik bir bucuk yil sonra Turkiyc
lsci Partisinin baskanhgma geurilecek Cemal Gursel'e olan Mehmet Ali Aybar, Kasrm 1960'ta orgeneral yolladigi bir mektupta,

soylenebiltr.

yOlU'li~leri muthis bir tarihsel aykmhgi yntlt'kn subaylar, Ill)tundeme getirirken; Turkiye, emekciler,

en azmdan bir on yil icin yeni saray darbelerimodern siyasetin yolunu ulkelerinin styasetin
0

IUClO'1tyillarda

aym anda hem Ortadogu

anizle-

"Yurtta nr zamandlY hasreri (ehilen ilerid, hatta sol bir hava esmeye ba~ladl. o derece hi, ytllarca en sag politihalar yii.rUtma~, sol dfi~unce ve hareheti amanslZca ezmi~ olan Halk Partisi bile, program ve tii.zugane sosyalist bir {q:ni venneye halhl~tl. Daha hir yd once sosyalizan tekliJIer ileri sardakleri i{in, birkar; ayesini sai dl~t eden Millet Partisi de aym yolu t«ttu. "25
darbe sonrasi atmosferi su sozlerle tasvir etrnektedir:
Oysa Demokrat Cemal Gursel'in hava estirme" ketlenmeleri
YIS

uhf! siyasetinin,
Mlldl ile siyasete

hem de Batt Avrupa tarzi modern yon vermenin gosteriler hesaplanru stradan

tlul hir arada tasir, Bir yanda gittikce artan sayida subay, silah
yaparken, insanlar donerne ~.td;\t siyaset disma itilmis bulunan 1'!l'liler, mitingler,
IIlII'!

sendikalar,

ve muhalif yaym yoluyla siyaset ala-

tinier.

Parti hukumetini devirme eylemine ve diger ihtilalci subaylann, Turkiye'de

girisirken
"sol bir

ya da ulke gercekliginde

yeri olmayan sosyal harebelirleyen soguk Ama dayasal bir savunave deteola-

kiskirtma gibi bir niyetleri yoktur. Tersine 27 MatUm11, siyasal bakis acilanru olacak onderleri,
0

girer ve modern yurttas olma yolunda onemli mesafe kayTurkiye aym anda hem askeri cunta orgutlenmelennin Jtt'llt de sendika ve sol parti orgutlenmelermin, grevlerin, gosterth-rm ve sol basmm ulkesi oIur. Soruna bu acidan bakildigmda. bu birlikteligin, sonradan sik .uk hanrlauldigi uzere, 0 donern sol onderlerinin niyetleriyle bir
Bu olguyu, her iki yonelisin bir on yil soniyice netlesen

darbecilerinin

II~isi olmadigi acikur,
111

savasci ideoloji nedeniyle tavizsiz anti-komunistlerdir. ha sonra cumhurbaskam kornunist bilmistir, mokrat riminin panisinin Cemal Gursel'in Turkiye'de ictenlikle en liberal gerekliligini tarihlerde

tarihsel kaderleri sok daha iyi kamtlayacaknr. i inaya cikislan aym tarihsel rnomente de rastlasa, bu iki egilimin
tnrihsel kaderleri son derece farkhdir. Subay kadrolanrnn siyase1\' mudahale egilimleri, 1962 ve 1963 darbe tesebbuslerinden "CIl1ra uzun btr duraklama donemine girer; daha soma 1960'lann "Plilma dogru yeniden canlarur; ve nihayet 9 Mart 1971 'le sona r rrr. Ne var ki, Turkiye'de askeri darbecilik tanh sahnesmden

bu tavn, donernin

sivil politikacilan icin bile dusunulemez
tumu, yeni anayasaya karst" girmesini, "komOnizme ideolojik

bir seydir. Vine

27 Mayis ihtilalcilerinin rak gormusler,

"milliyetcilik"
bir kalkan

ama birkac ay sonra yaptlacak

anayasa referandu-

~Tkilirken,

onu ortadan

kaldiran

ordu mudahaleciligi

de kendi

mu icin, "toprahslz koylaye zirlatabl lmislerdir. 26

toprah", "i~\iye grev" diyen afisler haMucaddesi - 27 MaYls ve Kurucu Medisin Perde Arkasl. ;ore: Ikvlc! Yayinevi, Ankara, 1976, s, 299-332; 1961 Anayasa ref~randumuna eve! ~Il~i ile ilgi\i olarak bkz: Turkiye Sosya1is! KUlfiirAnsikJ?pcdlSl, s. 1998, ak~aran: Nlh;ll Sargm, TiP'1i Ylllar 1961-1971 Amlar-Belgeler, cu. 2, Felis Yaymevi, An~;lr;l, 2001, s. 1087.
',{"II Mi1liyri(ilill

Sosyal;zm Demokrasi, Gercek Yaymlan, Ista~~ul, 1968, s. 179. .
26- Kurucu Meclis'teki anayasa tarnsmalan
I{:m

25- Mehmet Ali Aybar, 'Cernal Gursel'e Mektup', 19 Kasun 1960, &.,glmm:hk bkz.: Abdulhadi Toplu, AtJaya-

52

llirkiye

solu

yijkseli~

53

gelenegint tikrarh rak onu

-bugiinlere

kadar varacak

bir tarzda-

kurmakradir. isgecici olaardmdan,

nndan lerinden

olan Hikmet ragmen,

Kivilcnnh, sonralan

aym partinin baslannda

1950'lerdeki

onder-

lkinci egilim olan sol ve sosyal hareketlerse, kesilir,

1960'lar boyunca

Mihri Belli ve 1950'Ierin

TKP He bir tur dir-

bir sekilde yOkselir; 12 Mart 1971 harekauyla ama O~ yilhk bir baskt donerninin yentden itibariyle 27 Mayis darbesi, cikarlan acismdan

sek ternasma Hikmet paninin tarihten

bagimsiz bir sosyalist aydm kim-

ltglm tasmus olan Mehmet Ali Aybar'dir.
riyet cocugu"

1974 sonrasmda

ve daha buyuk btr ivme kazamr. 1961 anayasasikusursuz bir bash ile yapilmis bir anayasa degildir, tarzmm siyasal cercevesini de onayisiyasal yasarmbir nlteliktedir. elinde baniyet aktif

Siyasal sonuclan Muhtemelen

dir. Elbette bu, "asagidan" anayasa da degildir, cizmesi iubariyle mn

Kivilcimh (1903-1971), Belli ve Aybar gibi "Cumhusayilmaz. TKP'ye 1920'lerin baslarmda yonelm is ve 1925'teki kongresinde merkez komitesine girmistir. Bu
baslarma kadar siyasal yasarm, esas olarak yagecer, TKP 1937 yilmda fiilen Iesicindedir, kahr. Aym yil 1950'de on uc yil cezaevinde yeniden orgutlemekredir; hapishane yasal yaym Iaaltyen

"asagidakiler"In

1950'lerin

Yeni bir birikim

sadist faaliyet ve tutuklulukla hedildiginde, tutuklanmasuun tahliye oldugunda, cunh'yi Kivrlcimh ardmdan

1961 anayasasi, onemli

modern burjuvazinin Turkiye'nin islev gorecek

nt alnusnr. Ne var ki, aym anayasa, modernlesmesinde atmosferinde 1960'lann

TKP'nin tarihsel onderi Sefik Husnu Degmer, ancak Kivtlkatmaz.27 Bir yil sonra "1951 TKP ttldismda kalan nadir deneyKivilcunh, 1954 yilmda eder. Saonderlik

bu anayasa, egemen guclerin

partiyi yasadrsi kosullarda bu orgutlenmeye yasandiginda, tuklamalan" Vatan Partisi cirnlerine tuklamr. gecirrnis si dismda

sit bir ara1; olarak kalmarms, ve tahminlerinden lerde oy vermenin partl uyeligiyle, modern mamn olanaklanm nn bizzat kullanmaya Tam da bu nedenlerle sik yirmi ytl boyunea mustur, 1960'b tisi, Komunlzrnle kes'in ulkucu tum siyasetini

tersine, onu kaleme alanlann degil, sendikayla, bildiriyle, dernekle,

bagimsiz olarak, sadece dort yilda bir secimsokak gosterisiyle, yaymla siyaset yap1961 anayasasr,

li komunistlerden

birtsi de Ktvilcunh'du.

adh yasal bir partinin kurulusuna
girisiminde bulunur

buyuk olcude genisletmisur, ilk defa "pleblerin", 1961 anayasasmm kalkisugi egemenler

dece birkac ilde cthz bir sekilde orgutlenebilen katilma

bu partt, 1957 se-

TOrkiye tarihinde

asagrdan insanla-

\Ie aym ytl resmi makamKtvrlcnnh, siya-

bir anayasa olarak nitelenebilir.

larca yasaklamr.

Basta Ktvilctmh olmak uzere tum yoneticileri tubulundugu kirk ytlm yirmi birini eezaevinde ve TKP tarihimn "komumst

degistirilmesl, yakla-

27 Mayis 1960 darbesi gerceklestiginde bulunmakradir. Uzun cezaevi ydlan

icin stratejik bir siyasal hedef olmilitanlan ya da T11rkay-

sal Iaaliyet icinde Qzg(dlo.go. nedeniyle

yillar boyunca Suleyman Demirel ve Adalet ParMucadele Oerneklerinin cetelen, sikiyoneumci generaUer ve muhtemelen

Kivilcunh'yi,

partisi orgutlenme-

kalmis bir TKP'Ii" olarak tammlamak 1915). kornunist Amerika Birlesik Devletleri'nde tutukludur.

is adarnlan,

yanhs olmaz.
1930'lu yillaTurkiardmdan gecen tarusrmsnr,

hep birlikte bu anayasayi

tum kotuluklerin

Mihri Belli (dogurnu: nn sonlannda ye'ye dondog-o. 1941 Ekim 1946 arasmda don yilm ardmdan

hareketle

nagi olarak g6rmiisler ve ortadan kalkmasr icin caba harcarmslardir. 27 Mayis'a ve 1961 Anayasasma karst bu uzun ve israrh restorasyon cabasuun kesin zafere ulasmasi icin, 1980'de buyuk
caph bir askeri mudahale gerekecektlr,

yilmda TKP He iliskiye gecer. Ekim 1944 ile
Serbest birakrlmasmm bir kisnu Yunanistan'da

tekrar ulke disma cikar. Onemli

Eyliil 1950'de Turkiye'ye

doner ve TKP or-

TarihselllOlni Hlsseden Sosyanstler
Darbenin ertesinde solunun ihtilalci subaylara yaklasik
0

27 MaYls 1960'ln

seslenmeye

cahsan

tic; sol-

eu, Turkiye temsilcileridir.

40 ydhk geleneginin donemdeki

farkh kusak

Bunlar, TKP'nin

en yash militanla-

27- Hikmet Ktvilcunh, bu konuyla ilgili olarak ilk VI" son kez, olumunden birkac ay Once kaleme aldlgl amlannda konusur VI" Sefik Hasnn Degmer tarafmdan bilin~1i bir sekilde bu orgurlenmerun distnda nuuldugunu soyler. Ancak bunun nedenleri uzerlne ll(:lk bir yorumda bulunmaz, (Kivilcnnh, Kim Su~laml~ ... , u.g.e., s, 18-33).

54

r Ijr kiye sory

ylikseri~

55

gutlenmesinin tuklamr derleri

merkezinde

yer ahr. 1951 Kasnn'mda te krar tuhemen tamammi, ve surgunde TKP'nin gecirir. diger on27 Mayis Ancak hakolarak siyasal hapiste

tesine

Mektuplar"mda

ifade edecektir.

Haurlatmak

gerekehilir

ve 1950'1i yillann gibi esas olarak gerceklestiginde mahkumiyet

ki, Krvilcimh'nm Gerekcesi", lanrrusnr.

1954 yihnda yaymladigi

"Vatan Partisi Program mucadelelerine yaygmdir. refeOr-

1kinei Kuvayi Miliiyeciligimiz bashgi altmda yaymTurkiye Cumhuriyeti'nin TKP kadrolan kurulus icinde oldukca

1960 darbesi kinda verilmis haklardan Mehmet

Mihri Belli ozgurdur. karannm bir parcasi gelince, 1946'nm

rans, bu donemde nan bir programda, topJanma Kivilcunh'm

yoksundur. Ali Aybar'a (1908-1995) olarak tammr, Aybar, onun solla iliskisi, sol partilerinden denk duser. Daha cok "rnuhalif bir ancak aym yil yapilan bagimsiz milletvekielestiren bir yazrsi neyasave yine

negin Nazrm Hikrnet,

Bizim Radyo'da Agustos 1959'da yaymla"kuvayi milliye bayragl altmda" ikinci kez
yapngi degerlendirmeler, almrrusnr. 1954 tarihinde, gerceklestirilmest Kivtlcrmh'mn esas ola0

Ikinci Dunya Savasi sonrasma so leu aydm" Turkiye Sosyalist Partisi'ne genet secirnlerde Ii adayt olrnustur. Demokrat

~agnsl yapmaktadir.t? bu iki mektupta progicin,

yakm durmus, Parti listesinden hukumett kalacakur.

rak Vatan Partisi programmdan ramm hayata gecirilmesi goren Kivilcunh, Bu mektuplann cilerinin, Krvilcunh Milli Birlik Komitesini

icin bir isci partisi iktidanm

sart olarak I,;agmr. bu girisi-

1949 yihnda

bu kez aym programm iceriklerine girmeden,

deniyle aln ay cezaevinde dl~l TKP He muhtemelen

Mehmet Ali Aybar'm iliskisi olmus

hemen bir siyasi parti kurmaya

1950'li yillarda

muhtemelen 1956 sonrasmda ya ba~laml~tlr.Z8

resmi parti cizgisinden Hikmet

uzaklasmaKivilcunh 57,

minin buyuk bir naifligi ilade ettigi soylenebilir. gibi ytllannus bir komuniste Iigindeki marjinal naksizdir. bit sey de yoktur. bir grup subaym rinden ve hepsinden bir cevreye kulak vereceklerini

27 Mayis ihtilalve onun onderdusunmek olaanlasilmaz ardmdan, yerleGeeicine girmis

27 Mayis 1960 darbesi gerceklestiginde lamda hicbiri olduklan araclanna genl,; degildir.

Mehmet Ali Aybar 52, Mihri Belli ise 45 yasmdadrr, Siyasal deney acismdan getirecegi
0

Biyolojik ancok yoksul

Ne var ki, KIVIIClmh'nm bu iyimserliginde On ytllar suren siyasal durgunlugun rnudahalesi ile ulkenin bir alrustluk

soylenernez. uzaknrlar,

Ancak 1960 oncesinden Pek cok seyi, donernin

gelen tum soleusola yonelen genl,;-

siyasal kadrolan gelmtsur.

lar gibi onlar da, yeni donernin leriyle birlikte

siyasal faaliyet bicim ve

edilmis, siyasal yasam muazzam onemlisi,

yeni bir anayasa gundeme duygulanmn

ilk kez yasayacaklardir.

mis yillan siyasal acidan son derece olumsuz ler icin bu sartlarda iyimserlik anlastlabilir . Diger taraftan Kivilcunh'run maym, paru kurun ozetlenebilecek hareketinin ikliminde konuda 1954'te cagnsmm

yasarms komunistone cikmasr elbeue "iktidart birak-

TKP'lIIer ve 27 MaYls Darbesi
Hikmet KIVIIClmh, darbenin hemen ertesi gunu, MilJi Birlik Komitesi'ne "1hind Kuvayi MilHye Gazanlz kutlu olsun. Gen;:ek Demoh raside Allah Yam/tmas m" sozleriy le bi ten bir telgraf gondenr, Bir hafta soma lerini, 7 Temmuz ise, Vatan Partisi adma, aym komiteye ve 24 Agustos kisa bir destek mesaji daha yollar. Ktvilcimh bu konuda esas soyleyecek-

ihtilalci subaylara

ve koklil refonnlan nedenlerini, degil, donemin

gerceklesurm" uluslararasi

seklinde ideolojik bu

sadece TOrkiye kornunist 0 tarihlerde Ortadogu

ozel tarihinde de aramak

gerekmektedir.

1960 tarihli "Milli Birlik Komi-

ilgtnc gelismelere sahne olur. MISJr'da Gene Subaylar kralhgs devirrnis, ardmdan daha da radikalleserek
millne~tinni~ ve lngiliz-Fransia somur-

28- Mehmet Ali Aybar'm TKP ile iliskisi, aym parunln iki eskl uyesi olan Mihri Belli ve Nihat Sargrn tarafmdan yakmlarda dile geunlmtsur. (Mihri Belli, Insanlan Tanrd!m, Cilt I, Milliyet Yaymlan, Istanbul, 1990, s. 340-343; Sargm, a_g,c., s. 44-50). Aybar muhternelen 1956 Macaristan olaylarmdan sonra TKP'den uzaklasrms ve bagunsrz bir sosyalist olarak tamnrnaya baslarrusnr.

1956'da Suveys kanahm

29- Saime G6ksu - Edward Timms, RtJlIlantik KornliniSl - Na:l:lrn Hihrntt'in mt ve Es(ri, Dogan Kitap 1999, s. 378.

Ya~-

56

Wrt<iy .. solu

yuksel;~

57

gectltginm kalmttlarma siddetli bir darbe indirmislerdir. lrak'ta ise 1958 yihnda kralhga son veren Albay Kasrm, Ball dunyasmi rahatsiz eden uygulamalar icindedir. Sovyetler Birligi yavas yavas bir dizi Ortadogu ulkesiyle iliskilerini gelistirmekredtr. Muhtemelen Ktvtlcnnh, 0 tarihlerde Turkiye icin de henzer senaryolar duslemektedir, Milli Birlik Komitesi'ne ikinci mektubunda ayru Kivilcimh, T Orkiye'nin sosyalist blok He yapngi dis ticaretin, Ban blogu He ticaretine gore cok daha karh oldugunu aynnuh btr ~ekilde goze baurmaya cahsir. 30 Boylelikle 0 tarihlerde Sovyetlerle yakm iliskiler icine girmekte olan ucuncu dunya ulkelerinin yonelirnleri, ihtilalci subaylara dolayh bit sekilde haurlanlmaktadir. Darbeci subaylara seslenme cabasma bir diger ornek de Mihri Belli'dir. Yeni Yol adh bir dergide yaymlanan makalesinde Belli, Milli Birlik Komitesi'ni koklu bit toprak reformu yapmaya caginr.31 Bu makaleden rahathkla anlasilabilecegi gibi, Belli de 27 Mayts ihtilalcilerinin devnmci adunlar atabileceklerinden umutluduro Bunlann yam sira bu makale, TKP gelenekli kornunistlerin program anlayislanmn Marksist karakterini ortaya koyan bir belge olarak da kabul edilebilir. Bu makalede toprak ve koyh; meselesinin, 1961'in Yon Bildirisi'nde veya 1964'tin TlP Progranu'nda yapilandan oldukca farkh bir formtilasyonu soz konusudur. Mihri Belli, koylu meselesinin siyasal yaruna onern vermeyen ve onu basit bir uretim arusi oJgusuna tndirgeyen "teknokrat" anlayisin hayli uzagmdadir. Ona gore toprak reformunun esas amaci, "{anmsal uretirnin arunlmast" ya da "issizligin gidenlmesi" degil, kirsal alanda gericiligin terne] dayanaklannm yok edilmesi ve koylulugun demokratik devrim saflanna cekilmesidir. Belli, "koy111, nkilabm lazimi gayri mufarikidir" (devrimin olmazsa olmazii dir) diyerek, 20. yuzyt] sosyal devrimlerinin temel karakteristigini dile getinr. Aynca 0 donem siyasal partilerinin onde gelen liderlerinin hemen tumunun "ciftlik beyi" oldugunu haurlatarak, konuyu egemen simflar ve iktidar problemine baglamaktadir.

Turkiye Komunist Partisinin ulke dismdaki cevrelerine gehnce, bunlann darbe konusunda celiskili bir evrim yasadigr gorulur. Darbenin hemen ertesinde Biom Radyo'da 27 Mayis darbesini "Iasist" bir hareket olarak niteleyen degerlendirmeler yapihr. uc }'II sonra bir pard belgesinde bu yaklasim soyle elestirilecektir:

"Radyo grubu 27 MaYls'a, onun yarattlgl siyasi ortama zamanmda gen;:eh ve dogru deger vercmcdigi i(in bir Slra taktih hatalara drl~rti. 27 MaYls', 1a~jst' bir ortam yaratmakla sw;ladl. (. ..) 27 MaYls asJuri hiikiimctini tutan ilcrici sendikacdara kar~l olumsuz tutum aldl. Cunta idaresinin pkardlgl baZl ileriei harar ve gc{ici kanunlara kar~1yersiz tcnkitlerde bulundu. Bu yuzden 27 MaYls'tan sonm ilcriei huvvetlerc gerekcn yardtmlan yapamadl. "32 Aneak bir sure
soma aym cevreden, 27 Mayis konusunda daha yumusak degerlendirmeler gelecektir. Omegin gocmen TKP onderlerinden binsi, uluslararasi komunist hareketin bir yaymmda 27 Mayis askeri hukumetini, "Turkiye'nin NATO uyehgt" ve "Turkiye'deki ABO usleri" konulanna iliskin olarak yargilar. Aym yazida darbecilerin "Ataturk yoluna yonelme" hedefleriyle, 27 Mayis sabahi yaymladiklan bildiride gec;en "NATO ve CENTO'ya baghhk" vaatleri arasmdaki "celiski'ye isaret edilir. Vine "Turkiye'nin saldirgan paktlara kaulmasrmn (... ) Ataturk prensiplerine aykm" oldugu soylenir ve askerler, Sovyetlerle iyi iliskiler surdurmus bulunan Ataturk'un bagimsizhkci tutumu ile, onu izleyenlertn Ball yanhsi politikalan arasmda bir secim yapmaya c;agnhr. Dikkat edilecegi uzere bunlar, Turkiye'nin komsulanyla =ozellikle de Sovyetler Birligi ile- ilisktlerini ilgilendiren konulardir. Turkiye'deki ani bir iktidar degisikligintn, TKp'nin g6\;men kadrolan tarafmdan ozellikle Sovyetler Birligi acismdan degerlendirmesi, bu kadrolar icin son derece anlamh bir refleksi Hade eder. 1960 Mayis'mda soz konusu gocmen komunistler, 0.1ke icinde orgutsel olarak tamamen ortadan kalkrms bir partiyi

32- Bu saurlar, 30·Hikmet Krvrlcrrnh, Ikin,i Kuvayi Milliyeciligimiz (M.B.K'ne iki a(lk mekwp). Tarihsel Maddecilik Yaymlan, Istanbul, 1965, s. 24-35. 31· Bu ruakale daha sonra Tllrl1 Solu dergisinin 16 Nisan 1968 tanhli 22. sayi-

1963 yihnda

Naztm

Hikmet'in

olurnunden

sonra

TKP MK DI~

Burosu'na ahnacak olan Bilan Sen'in, Man 1963·te hazuladrgi bir seminer notunda yer almaktadir (~Kom(lnisl ve I~(i Hareketi lcindeki Ters Akimlar Uzerine",
h(i-Dcmolmlsi

smda yeniden yaymlanrrusur

Ian, lstanbul,

Harekeri vr TIP icinde, 2003. s, 55.)

Derleyen

Erden Akbulut:

TUSTAV Yaym-

58

turk lye $Olu
ylikSeli~

59

yurtdismda

yasatmaya
0

cahsmaktadrrlar. donemde

Gercekte

bu parumn ibarettir. Andi-

uyeleri, ulke dismda yasayan bir avuc kornunisuen cak bu sozde partinin, yeri vardir. ni, agirhkh Varhgun "uluslararasi ye amlan ve SBKP tarafmdan borclu alan bu orgutlenme, riyle degerlendirmeye TKP'nin gocmen alan Nazrm Hikmet, znn Hikmet'e denetlenen Turkiye'de

TKP Dllindakf Sosyallstler ve 27 MaYls Darbesi
Subat 1962'de Turkiye Isci Partisi'nin tum altrmsh baskanhgma getirilecek ve yillar boyunca sol harekette seslenme

isci hareketi"

dev hareket Icinde bir
Birligi'ne yasanan iktidar degisimianlarm itiba-

onernli bir rol oynayabit "mekso34

neredeyse

her seyiyle Sovyetler

cak olan Mehrnet Ali Aybar da, 27 Mayis lhtilalcilerine tu p" araciligryla yaklasik cabasi ici ndedir. bes ay soma Cerna I GOrsel'e yolladigi

Aybar, darbeden mektubunda

olarak onun Sovyetler Birligi acismdan cahsmaktadir. kadrolan arasmda
0

yillarda aktif bir elernan

ze, cesitli Milli Birlik Komiresi uyelerinin "toprak reformu", "egilim seferberligi", "ekonominin planlanmasi" gibi tasanlanm overek baslar. beklentisi Ancak mektubun butunune cozumu bakildrgmda Aybar'in, pek sosyo-ekonomik cok daha gercekci lerin belirleyici npki Kivilcnnh sorunlann konusunda Ktvilcimh Komite'den

aym donernde

Bizim Radyo icin

yazdrgi bir
Naernekci kit50-

yazida, 27 Mayisci subaylarm
lelere yakm subaylarm rl hom homne dinleyen nunda egemenlere subaylarm

"ikili karakterini"

dile getirir,

gore 27 MaYIs, sosyal kokeni itibariyle eseridir; ama aym subaylar,

yak gibidir.

Bu noktada

ve Belli'nin tersine askeriktidave Bel-

halki "emirieicin

gozukrnektedir, oldugunu
0

bir uniforma Ylgml" olarak gorurler ve
Ancak Nazim Hikmet

Ne var ki, Aybar, yeni siyasal yapmm olusturulrnasmda bir konumda ve Belli gibi [ark etmistir. da, Milli Birlik Kornitesi'nin isternez. Ancak Kivilcnnh tum beklentisi,

hizmet edebilirler.

0 nedenle

yasadigi bu ikilik, pekala uTurh halkmm du~manlan ve

somuriieuler lehine" cozulebilir: ~Milli Birlih Komitesi'ndeki gen{ subaylann {ogu halk (ocuklandlr. Fakir ve orta tabakalann {ocuklan, halkm evlatlan olan Turk subaylan hir yandan halkm dertlerini, aellanm kendi aHelerinin gunluk yasaY1smda duyarlar. Bundan dolaYI halkm rahata, horriyete kavusmasmt isterler. Bundan dolaYl devrimlere (In ayak olurlar. Ama ote yandan btl subaylar halklmlzm biiyuk {ogunlugunu, fakir hoyliiyii ord« saflannda, emir!eri korii kOrUnedinleyen bir uniforma YIg,"1 halinde gOrUrier. Bundan dolaYI da Mehmet{ihlerin emir almadan, iiniformaslZ hir hareket yapabilecehlerini sanmazlar. Buna subaylanmtzm asheri ok«llarda aldlklan yanh~ ve onlan halktan uzahlasttnn terbiyeyi de hatm. Buna riube biiyiidak{e zengin slmflarla kurulan baglan da ekleyin. Iste 0 zaman halkm i{inden phan subaym ruhundaki ikiligi anlarslnlZ. (...) c;iiriimemek i{in, halkm cdladl, milli baglmslzhgIn sailelS1 olmamak icin tek {are var: .$ehirde, kc;ydc ya$ayan vatam vatan, orduyu ordu yapan halka gavenmeh, inanmak!"J3

n hemen sivillere devretmesini tik bir siyasal yapmm soyle ozetler:

li'den farkh olarak onun ihtilalcilerden temellerinin

dernokra-

aulmasidtr. Aybar rnektubuniki farkh yolunu

da, ihtilalcilerin gorevi sivillere devretmelerinin

"Birincisi, eldeki politika ortaml degi$lirilmeden, sol kanat olmadan secime gidilir. Bu laktirde maddi manevi tam bjr iflasla sonu{lanan 1946-1960 denemesini yenileyeeegiz demehtir. Ikincisi, politik ortam degistirHir; sol hanadtn hanun gavenligi allmda bjr politil~ kuvvet olarak ortaya t;:lkabilmesi i{in gerekli sartlar saglamr ve set;:imlere oyle gidilir. (...) ls{iler emeht;:ihalh ylgmIan hendi partilerini serbesrce hurup, ya~atabiJmelidir. Grev hakkl, hem de hlsmtlslz olarah, lal1lnmaltdlr. Sol gazete ve dergiler {lkabilmelidir. Ve bu hak ve hiirriyetlerin hepsi hanun leminatl altInda bulunmahdlr."35
Aybar'm derinden, Gursel'den somut bir talebi de vardtr. Darbenin kurulmasuu onsaglasoleu
lam ruetni

"sol kanadi alan bir demokrasi"nin

mak uzere, Kurucu

Meclise ve onun cesitli komisyonlarma

3~.NaZlm ~ikmet, ~Tilrk Subaymm Facjasi: Dalmdan Kopup Curnyen Elma", BI<:lm RadY(lda Na<:lm Hikmrl, TUSTAV YaYlnlan, Istanbul. 2002, s. 137.

34- Aybar'm Cemal Gursel'e 19 Kasun 1960 tarihli acik mektubunun icin bkz.: Aybar, Baglmm:hk ... , Istanbul, 1968, s. 179-188. 35- Aybar, BaglmsJlllk ... , s.181.

60

\Urklye

soiu

aydmlarm davet edilmesini ister. Aybar'a gore demokratik bir anayasa aneak soldan katkryla olusturulabilir, Bu talebini formule ederken Aybar'm yapugi "soleu aydm" tamrm oldukca ilginctir: "Sol aydmlann piyasada goriinmemesi, yohluklanna delalet etmez, ddeve ,agnlacah sol aydmlann adlanm ve adreslerini Emniyet dosyalanndan ogrenmek habildir. "36 Goruldugu uzere bu tammda, yeni donemde kendllerinden gorev beklenen solcular konusunda hicbir aymm yapilmamaktadir. Bu olumlu yaklasim, 1965 sonrasmda aym Aybar'm, TKP gelenekli komiinistlerin TlP'e mudahalelerine gosterdigi olumsuz tepkiler dikkate almdigmda daha da dikkat cekici olmaktadir.

III
KENALlzMIN ETKlsl NI YOKSA "KOMONizM"IN Mi?

27 Mayis 1960 darbesinin genel olarak TOrkiye ozel olarak Tur-

kiye solu lcin olumlulugu konusunda donernin solunda herhangi bir anlasmazhk yok gibidir. Hikmet Kivilcrmh ve Mihrl Belli gibi TKP'liler icin oldugu gibi, Mehmet Ali Aybar ve Behice Boran gibi birkac yrl sonrasmm TIP onderleri icin de 27 Mayis, sol ve ernekciler icin olumlu sonuclar dogurmus bir tarihsel olaydu.31 Bu yaklasrmm nedenleri fazla karmasik degtldir. Aneak aym darbenin, ordunun yakm geleeekteki devrimci yonelislerinin habercisi olup olmadigi konusuna gelince, mevcut fikir birligi ortadan kalkmaktadir. Aybar ve Boran gibi solculann tersine TKP gelenekli soleular, 1971 yilma kadar ordunun Turkiye'nin devrimei geleceginde onemli bir yeri olacagrm savunacaklardir. Bu anlamda TKP gelenekli soleulann 27 Mayis darbesine iyimser yaklasimlan, 1960'h yillar boyunea solun onemli bir kesiminin "ordunun devrimci islevi" konusundaki beklentilerinin habereisi olarak gorulebilir. 1960'h yillarda Turkiye'de solun (ozellikle TKP kokenlt solun), ordunun "devrimci potansiyel"ine verdtgt onem, daha son-

36- Aybar,

Baglmm:hk._.,

s.187.

37- Aybar, TIp Tarthi, BDS Yaymlan, Istanbul. 1988, s.73; Behice Beran, Turkiye vc Sosyalizm Sonmlan, Gun Yaymlan, Ankara, 1968, s, 51-57.

62

!(lrkiye

solu

yukseli\

63

ralan genellikle lanrrusnr. sal eginmlert gorulebilir. behrleyen Iasmun strateji TKP'hleri, kapitalizmle olan nekten ulkelerin

"sol uzerinde Kemalizm'in etkisi" tarzmda yorumTKP kadrolannm ideolojik ve siyaetkilensolcuBu yakdevrimci 1960'lann konumda konuda Partisinin bir paracismdan ele aldignmzda, "Kernalizm'den ki, TKP gelenekli kaynakltdtr. hareketlnin gerekir.

devrirni,

feodal toplumdan insasmm kurdugu

cikist belirler yine bir sirufh

ve endustrilesmis toplumdur. yaratugi

o;;ag-

Ne var ki, konuyu

das toplumun

yolunu acar. Bu devrim eski toplumu devrimin

Yl-

kar, ama yerine toplumdan devrim, cadelelen

Sosyalist modern
Bu

me" iddiasuun sadece bir yakisnrrnadan Her seyden once su nedenle etkenler, nedenlenni, ekonomik iliskileri lann ordudan

ibaret oldugu rahatlikla
iliskin beklentilerini

devrim ise, bizzat burjuva demokratik isci sirufi tarafmdan yasanacakur.

sirulstz toplurna geo;;i~isaglayacak gero;;ekle:itirilir.38

olan devrirndir.

gelecek radikal mudahalelere ulusal degil uluslararasi donernin kornunist aramak

20. yuzyihn baslannda, burjuva devrimleri" ettigi devrimler toprak kanlmasi ugruna

bu klasik sernaya uymayan devrim muBir dizi ulkede, bir yanda "burjuvazisiz devrimci sarsmtilar, diisci sirufmm onculuk

ve simfsal itufak anlayismda acismdan Cunku

olarak nltelenebilecek azmhgiru olusturan

ve sosyal gelisme duzeyleri Turkiye hemen hicbir

ve uluslararasi ternel

ger yanda da toplumun

ile benzer

gundeme

gelir. Vine bircok devrim

ulkede koylulugun
stratejisinde hesaba mu-

komunistlerinden

verdigt mucadeleler, ve yan-sornurgede

farkh dusunmezler. gelmektedir: denetimindeki

hepsi aym ideolojik kornunist hareketin

ve siyasal geleorganik

gereken yeni bir unsur olarak ortaya cikar. En nihayet yasanan anu-kolonyalist kapitalizmin

hepsi Sovyetler

Birligi Komunist egitilmi~lerdir.

pek cok somurge

uluslararasi

cadeleler, Marksist devrtm stratejisi anlaytsma yeni boyutlar katar. Butun bu yeni olgularm temelinde, si yatrnaktadir. donusumlerin sundeki Marksistlerine nih bulunan donusumu, Dunyamn esitsiz gellsmedevrimci Donemin devrimci dunya 610;;0.farkh bolge ya da ulkelerdeki tarafmdan kulturune belirlenmektedir. sahip bir ulkenm

casidir ve yine hepsi Stalinci Marksizmle Konuya bu acidan bakrldigmda rin devrimci nunun

1950'li ve 60'h yillarda, Turkikomunistlesu iki koraicin devanlayikaylu merkezmde Komunistler

ye de dahil olrnak uzere bircok geri kalnus ulkede, strateji ve ittifak sorunlannm "Asamah devrim" potansiyeli. komunist devnmci yer aIdtgl gorulur: uluslararast

snulsal ve sosyal i~erigi, kapitalizrnin gore ileri derecede endustnlesmis, ve demokrasi endustriyel

esitsiz gelisrnesi

ve asker kokenli

guo;;10bir i$<,;i is

dikal hareketlerin rimci strateji, malanndan
~I

hareketin

en buyuk tarnsgelince, hemen

yonden gelismemis bir koylu ulkesini bekteorisyenleri, "asamalt devrim" halinde perspekbulunan ileri

birine konu olmus bulunan ele almacaknr, olmadigi vardir.

"asamah devrim"

Ieyen devrimden tifiyle,
0

niteliksel olarak farkh olmak durumundadir. henuz bir anlamda embriyon ve siyasal demokrasi Buradan kalkarak

cercevesinde

Itnfak sorununa merkezinde,

Ikiuci Enternasyonal tarihlerde bu soruna

hareketlerinin kornunistlerin

geri kalrms ulkelerin

hepsinde

ittifak cahsmalanmn

ordu kaynakh

bir cevap sunarlar. gOndemindedir.

Buna gore sosyalist

devrim,

radikal hareketler

derecede endustrilesmis
olan ulkelerin hr: Ekonomik ci simflan, ler. Bunun burjuvazinin

kulturune

sahip

su sonuca vanulkelerin

Stallncl Sir Devrlm Perspektlff Olarak "A,amall Devrlm"
Teorik olarak "asamah devrim" teorisyenleri anlayisi, 20. yuzyihn "demokratik iki devrimci tastr. Burjuva baslannda devrirn" ve sunfi olan demokratik

ve sosyal olarak yeterince devrim surecinde

gelismemis

isicin

demokrattk iktidanna

iktidan hedefleyernezsistemi olusturmasi

yerine geliskin bir kapitalist hazirlayacak kosullan

Iktnct Enternasyonal
Bu anlayism ve "sosyalist sosyalist burjuvazi temelinde, devrim"

tarafmdan

sekillendirtlmisrir.

olanak vermeli ve boylelikle kendi sosyayaratmahdirlar.

klasik Marksizmin aymrm bulunur. toplumun damgasmi

list devrimlerini
38- Bu tarnsmalann
IJnd

Buna gore demokratik

devrimler,

modern

ve isci smifuun

Combined
1982.

genis bir aciklamass icin bkz.: Michael Lowy, Politics of Uneven Deve/opmenl,- The Theory of Permanenl Revolution, london

64

tijrkiye

solu

yukseli.

65

1905'te patlak veren Rus devrimt, neyi kosullannda fmm iktidan tarusilmasnu

sorunun

somut

devrim

de-

1919'da kurulan devrim devrim" konusunu

Komunist

Enternasyonal,

geri kalrms ulkelerde "asarnah gundetarusmaBu durum,

saglar. Trocki,

Rusya'da i~~i smt-

ell.' ahrken,

Ikinci Enternasyonalin yeniden

ele gecirme potansiyelinin

burjuvaziye

kiyasla cok devrim" anlagecen tsci i~Ci

perspektifini

eskimis btr teori olarak bir kenara atar. yepyeni kosullarda "tek ulkede yapilmaktadrr.

daha guclu oldugunu yismm karsisma,

ve 1905 devrim deneyinin klasik "asamah anlayisuu devrim"

hunu kannladigctirmektedir.39 ile karsilasacaknr. sorunu baska

Bu konu, Bu tarihlerde

1925 yihnda (in devrimi vesilesiyle Sovyet devrimi,

gmt iddia eder. Trocki boylelikle, "surekli Buna gore Rusya'da sunfi, kacunlmaz Bu durumda simfmm bir zaman iktidanrun bir duzeye demokratik
VI.'

me gelir. Ama aruk tarnsma,

sosyalizm

devrim icin harekete almalidir.

si''na yol acan bir tarihsel yolagamda mesine yol acar. Stalin devriminin onderligtndekt hguu savunur. gelece~ini, muhalefet baglar "Asamah devrim" Lenm'm
VI.'

bulunmaktadrr. onderltgindeki donerni

bir sekilde iktidar problemi niceliksel

Sovyetler Birtigi Komunist Partisi icinde iki temel gorO~o.n belirBuharin

iktidan alabilir
tasiyarak gelecegi,

Ote yanda Trocki,

kanat, Sovyet
VI.'

toplumdaki

zaytfhgl konusunu,

bir icine kapanma

Sovyetler

ell.' ahr. Ona gore devrim sorunu sorunu daha sonra Avrupa'da kanlan

zaten hie-

Birtigi simrlan icinde sosyalizmin ni dunya devrimine ge ulkelerde tarusrldigmda,
VI.'

insasi olarak gorOrler. Trocki

tek bir ulkenin

degtldir. Rusya'da olusan i$Ci
patlak veren devrim"Rus Devriminde lkinci Enternasadeta bir bekyedek go-

kanadi ise, Sovyet devriminin
VI.'

gelecegiolanaksiz-

tek ulkede sosyalizmin
VI.'

lerle garanti alnna ahnacaknr. Aym donernde bu tarusmaya Lenin, Sosyal Demokrasinin yonal teorisyenlerinin orta yol bulmaya leyen demokratik gucu rolunu list devrime lorlOgit"nit olusmasiru (arhgl mesine ri"nde yaklasrr, devrim Iki Takligi" adh kitabmda, tezi ile, Trocki'nin

devrim" ya da "sornurge 1925 (in

yan somuryine yaolan Stalin

sorunu,

devrimi vesilesiyle savunuculan dogru bir donus

"tek ulkede sosyalizm"in yerine ve zamanma yeterine olanaksizhguu kaderini,

tezi arasmda

Buharin,

1905 tarihli tezlerine

cahsmaktadir. devrimde

Buna gore Carhk Rusya'smi Ama yapmasl gereken,

parlar. Bu donas, ni bir tarzda, iktidan

gore hazen aClk hazen zrmendustrilesmernis savunmak kosullara ulkelerde gelir. anlamma

i~r;i snufi elbette burjuvazinin

iSCi suufmm

ustlenmemehdir. kalkismak kurmakur saglayacak

bir sosyadiktaifa-

ell.' almasmm

da olamaz. Lenin'e gi'lrc i~t;i smrlmm birlikte bir "isci-koylu demokratik

Buna gore, bu turden ulkelerde etmemelidir; juvaziden tersine devrimin yoksul

isci sunfi, sosyalist devrimi hayal gore, milli burbir dizi (opium sal kesimle ardmdan komuko-

revi, yoksul koylulukle

ki, bu sadece sosyalist dcvrim kosullanmn yeni bir tarihsel asamanm Lenin'in kaleme baslangicim

koylo.Iug,e kadar

de edecektir.w

paylasmak durumundadu. Stalin VI.' Buharin'in bu g6rOsieri once Sovyetlerde, Komunist Enternasyonal'de kesin bir sekilde kizm ise, orgutsel olarak yenilgiye ugraularak, nist hareketin ren "asamah rnunistler lkinci 6rgo.tlenmesinden devrim" anIaYIS1, arnk dunyanm ve stratejik itibaren btuminden uluslararast

yikan 1917 Subat devrimi,
yol acar,
41

bu tezini degisur"Nisan Tezlepozisyonuna ise, surekli geleeektir.

uste crkar. Troc-

1917 Nisan'mda 1905'ten

akhgi

Lenin, Trocki'nin teorisinin tarihsel

ben savundugu Ekim devrimi anlamma

tasfiye edilir.42 Bu tarihten itibaher yerindeki ilke halini ahr. bir dizi somurge

Bir sure soma gerceklesen

dogrulanmasi

icin temel btr programatik Dunya Savasimn

39- Leon Trocki, Surekll Devrirn- SQnll~I"r ve OI(ls!hkJllr. K6z Yaymlan, Istanbul. 1976. Trocki bu yaklasum bir bakuna Alman sosyal dernokran Parvus'tan alnustlr. Ancak Parvus'ta sezgisel bir y(meli~ olan VI.' Iazla geli$lirilml.'mi~ olan bu kavram, Trocki tarahndan cok daha yetkinlestirilecekttr. 40- V.1. Lenin, Dcmokr(ltih Devrimde SosYIlI-Demokrasil1inlki Tak/igi, Sol YaymIan, Ankara, 1970. 41· V. I. Lenin, NiS(ln Te:z:lcriVI' Ekirn Devrinu, Sol Yaymlan, Ankara, 1970.

42- Bu konunun Ur;un(u Enternasyonal'de tarusilmasiyla i\gili olarak bkz.: L~on Trocki, unin'den Sonw O~uncll EJllent(lsyon(l/: Kominlem programmm.~/ql!: nsl, Tarih Bilinci Yaymevi, 2001. Bu noktada haur.lalIn~kta yarar olabllir kl: "asamah devrim" anlayisunn en onemh teorik meunle~n?en. YellI Dern?krasl (Mao Zedung) J 965'de, Ik; Taktih (Lenin) 1968'de VI' Lell1l11:z:mmTeme1len (Stalin) 1969'de, Mihri Belli VI.' yakm cevresi tarahndan Turkce'ye kazandmlacakur.

yukseli,

67

Stalin'in ve yan-somurgede rnucadeleleri plan temelinde rim" bagunsrzhk, ulusal kurtulus yukanda
VI"

1953'te olumu ve Sovyetler'in

"yumusarna"

politika-

modernlesme tarihsel arka

yukseldiginde, kendi

ozetlenen klasik uyarlamaya bu devrimci

bu ulkelerin komunistleri, gercekliklerine en temel sorun,

anlayisiru

"asarnah devginsiler. Bu
yukselislerin

Ian, bir dizi Arap ulkesinde buyuk siyasal-sosyal altustluklere denk duser, Bu yeni surecte asker kokenli devrimcilere karst takmilacak tavir, komunist partilerin en temel sorununu olusturur. Bir dizi yalpalamanm rolunu edilecek jmdan lislerini, ustleneceklerdir. ardmdan Arap komunist partilerinin onderler, hemen hepsi, Arap dunyasmdaki bu yeni oncu gucun destekcisi "Milli burjuvazi" ve milliyetci

uyarlama reketinin

cabasmda muazzam

onculugunun da burjuvazinin tiler, lahzda pektifini

belirlenmesidir.

Cin, Vietnam, Kore gibi, koylu hatasidrgi, arna ote yankomunist devrim" parpersustlecok yikan

bir devrimci potansiyel da, pratikte

aruk komunistler icin mucadele edilmesi gereken
ya da desteklenecek kornunist anndmlarak, icin milhyetcllik, gelenegin

degil, ittilak ima-

son derece cihz oldugu ulkelerde "asamalt koyulurlar.

gucler halini ahr. Yine bu partiler

sahip ciksalar

bir kenara atar ve

koylu devriminin

tarumladrgi olumsuz
milliyetcilige

onculugunu sorun

benirnsenmesi

gereken panileri

bir deger haline gebu yonesurdurerek 1955 Yl-

nen bir iktidar stratejisini uygulamaya Misrr, Suriye, Irak ya da Endonezya daha
VI"

tirilir. Ilgtnc btr sekilde komunist Sovyetler Birligi'ne somurgectlige devrimci gett;ekle$tirirler. Suriye Kornunist

gibi ulkelerde partileri, asker

tarnsmasiz

sadakatlerini

karmasiknr. okuyan,

Buralarda bagunsizhgi atihmlanna

komunist kalkisan Uzak Asya

meydan kadrolarla

gerceklestiren,

monarsileri kokenli

Partisi onderlerinden

Halit Bektas,

modernlesme

karst karsiyadirlar.

ulkelerinden farklt ola-

gi Komunist Partisi'nin
nunu ortaya koymak

gu <;1. koylu hareketleri yoktur. Sovyetler Birli0 sadik takipcisi olan partilerin bu ozgun duruma yarun, Stalinci "asamah devrim" anlayisuun birversiyoolur. Buna gore milliyetci
VI"

rak bu ulkelerde

subaylar,

milli

kurtulus tansiyeline

hareketine sahiptir.
VI"

demokratik

devrime

onculuk

yapma po-

KomOnist partilerinin

gorevi ise, bu onculu-

go tammak

onlarla saglarn bir ittifak yapmaknr,

yapugr konusmada, komunistler olarak politikalarmm"tt1m samimi milliyett;:ilerle farkhhk degil, anla~ma noktalan aramak uzerine temellendigini" soyler. Bektas'a gore icinden gecilmekte olan "ulusal kurtuJu~ ve demokrasi ~amast"nda komunist programm temel taslan sunlardrr: "Bag1ms1Zilk ve egemenligin gut;lendirilmesi, dunya ban$U1a katkl, emperyalist oyunlann bo~a t;lkanlmast, demokrasinin gut;!endiri!mesi, ekonominin geli$tirilmesi, tanm reformu ve t;alt$anlann ya$am standartlanmn yukseltilmesi." 44 Hath Bektas'm bu sozlerini, anhk bir
hnda Suriye parlamentosunda taktik yonelisin iladesi ya da uzun yasadist ilk kez girmis bir komunisun mumknn deglldir. on ytl kadar once yaymladigi faaliyetin ardmdan cakormmist, parlamentoya bu tarihten "ihmh" gozukme

JJA,amah Devrim"in
Arap dOnyasmda munist partileri, komunist Sovyetler rul ur. Btl tarihlerden rer takipcisi

Orta ve Uzak Dofju Versiyon.arl
partiler, 1920'li ve 30'lu

yillarda kusadik bi7. Kongresadece ile de so-

basi olarak gormek

Aym Suriyeli

1989' daki buyuk altustluge Birligt Komunist Komunist

kadar Ara p ko-

Partisi'nin bu partileri,

olacaklardir,

Enternasyonal'in

"Komunivn ve Yurtseverlih" adh brosurunde, komunist partisinin, ~yenilmez hir gUt; olma surecinde mill! duygulan geli$tinne g6revini us!lendigini"soylemektedir. konusunda peryalizmin
45

si'nin "Iasist tehlike'yi milli burjuvazileri bans yapmaya yoneltir.

one cikaran kararlan, Bu politika, kahr.43

Bektas, 1950'Ii yillarda "milli devrim" in onculugu ortalannda artik emcikrms bulunan Misir ve Suriye mil-

ill" degil, Ingiliz ve Fransiz emperyalizmi

da nettir: Ona gore 1950'lerin yoti'mgesinden

1939 tarihli (ve kisa omur-

10) Stalin-Hitler

pakti donemi harte, Ikinci Dunya Savasmm

nuna kadar gundemde
43· M. S. Agwani, Communism

44· Bektas'm bu sO:zlerii,in bk:z.: Agwani, (I. y., s, 5? " 45- Rent Gallisot, "Liberauon nationale et commumsme dans Ie monde arabe , Michel Dreyfus, Le sitek des eommullismfS, Points, Paris 2004 i~inde, s. 395.
House, 1969, s, 181.

in the Arab East, Asia Publishing

68

I(;rkive solu

yijk$eli~

69

li burjuvazisi, "ulusal bagrmslzligm gfrl;:ekle~ttrilmesi yolunda Amp kurtulu$ harekettne onCillilk edebilecek konumda~dlr; 0 nedenle de komunistler. "geni$, gu(lu ve saglam bir milli cephe ve bu cephenin kabul edilebilir bulacagr orlak bir yurtsever progmm"a gore yerlerini iyi saptamahdir.ss
Irak Komunist yalist dalganm yapar. Cephenin icerir: ~Tam Partisi ise, Suveys krizinin yaratngi yukselisi programl, ortammda anti-em perBirlestk Milli Cephe

oiarak gorulen

Amer Abdallah,

bu yaklasimi

soyle lorrnule eder:

"Demohratik bir burjuva devlerinin kundmasl amaClyJa partirniz, milli burjuvazinin ekonomih pkarlanm destekler. Devrimin gorevi, kapitalist urerim ili~hileri cercevesinde sosyal ve ekonomih refomlann ger{ekle~lirilmesidir." 49
Misrrh komunistlere hayata gectrtlrnesindeki sonuclar ama varacaklan fiyesini selamlayan subaylann anlasmasuun muhalefetlerini sanan gelismeier, ra itecektir. usizlar yardum yaklasik otokratik rerler. Ardmdan gelince, onlann evrimleri cok daha bu stratejik perspektifin ve daha yavas, olacaknr. daha zikzakh

cagnsi

1950'Ii ve 60'h yillarda arnk klasiklebir devrimin temel gorevlerini

net ve curetkar

secek olan milli ve demokratik

1952 Temmuz'undaki

Ozgur Subaylar darbesini ve kralhgm tasMisirh komunistler, yonetimine bir sure sonra milliyetci icine giSuveys ile irnzaladigt karst acik bir muhalefet oldugunu

siyasal ve ekonomik bag1ms1zhk; Bagdat Paktl 'mn feshi; Sterlin alamndan pkl$; Feodalizrnin ortadan kaldlYllmasl; Demokratik hak ve ozgurlilklerin saglanmasl; Emperyalizm ve Siyonizm'e kar$1 Amp dayam$masl; Sosyalist ulkelerle dostluk ve i~birHgi."
47

Nasrr'm

1954'te Ingiltere bir karakterde

teslimiyetci

iddia eder ve

Irak Komunist

Partisi, birkac yil soma (1958)

gerceklekesilip yam siacar, 25

daha da siddetlendirirler.

Ama bir sure soma yatoplanan Baglanbuyuk

sen asked darbeyle, gunu dusunur. aulmasi

bu stratejiyi uygulayacagi reformlann

kosuilann olustu-

onlan muazzam

teorik ve siyasal yalpalamalaHe birlikte ucuncu Misir'in

Kralhgm yikilmast,

Ingiltere ile iliskilerin

1955 Nisan'inda

Nasir, Bandung'da

ve demokratik

gerceklesnrilmestnin

Konferansmda anlasmast

Tho ve Nehru boylelikle

ra bu darbe, 1934'ten beri yasadisi olan Irak Komunist ozgur siyasal Iaaliyete baslayip hula guclenmestnin Irak, 1950'lerin denetimi ve binlerce sonlarmda 7 milyon nufuslu bin uyesi, uye sayisi yuz bine varan Genclik koylu birligindeki
0

Partisi'nin

lider konumundadir.

Aym yil Nasir, Cekoslovakya imzalar,

He ilk silah yolunu

yolunu bir ulkedir.

Sovyet Blogu He

yirmi yil surecek

askeri ve siyasal dostlugunun

Cephesi uzerindeki

acar. 1956 Temmuz'unda

yasanan Suveys krizi ise, Misrrh komuen gOr;IO karu-

varhgi He Irak Komunist

nistler icin Nasir'm radikal anti-emperyalizminin

Partisi, Ortadogu'nun

en gOC;lo kornunist partisidir. tarihlerde "Irak'm dunyanm

Donemin
en teh-

CIA baskaru Allen Dulles,

likeli yeri" oldugunu soylemektedir.se Ama bu gucune ragmen Irak Kornunist Partisi'nin temel hedefl -ustelik kendisine hukumeue yer verilmedigi halde- "devrimcl subaylar"la iuifakim korumakttr. Cunku parti, lrak'm milli ve dernokratik devrimden
gecmek zorunda yal devrim oldugunu, iscilerin ancak bunun getirebileceklerini ardmdan soskonusunu gundeme dusunmekte-

udir. 0 anda onlan hukumeti aktif btr sekilde desteklernekten ahkoyan tek sey, Nasir'm komunistlere karst mesafeli ve hazen son derece dusmanca olan tutumudur.s? 1961 Temmuz'unda
MISIr hukumen, ekonomik millilestirme ve devletlestirrneleri kalkugmda, iceren radikal kimi Misirh koprogramml uygulamaya

munistlere gore Nasir, "birinci devrim asamasrrnn en onemli gorevlerini yerine getiren bir anhrn icindedir, "Tum j~lelmelerin harlannm yuzde 25'inil1 i~{ilerle payla~tlmast"; "i~{i'erin i~yeri yo-

dir. 1961' e kadar Irak Kom unist Partisinin

onde gelen teorisyeni

netimine llal!hrnlanmn saglanmast", "ucretlere ust snur konulma49- "Uprising and Betrayals: A Brief History of the left in Iraq», Felix Zorba ~ Roberto Sarti, 29 Nisan 2003 On Defense of Marxism web sitesi: www.rnarxist.con1fMidd!eEast!iraqi~cp~history .htm!). 50- Selma SOlman, The Rise of Egyptian Commun ism 1939-1970. Syracuse Uni. Press, 1988, s. 140-144.

46- Agwani, a.g.c., s. 184. 47- Agwani, o.g.e., s. 114. 48- Hanna Batatu. The Old Sodal Clas,Ies and tile Revo[uUonwy M(>vrmClils oj Iraq, Princeton. 1978, s, 1213, aktaran: Anne Alexander, ..Daring for vic tory: Iraq in revolu lion 1946-1959, Imernational Socialism journ(ll, 99. summer 2003.

70
51",

tur~iye sofu

yilk.eli~

71

"artan oranlt gdir vergisi", "toprah mulhllmln srmrlandmlmasr", "kira/ann sfirckli olarah dondurulmasl ", "149 buyiih ~jrkc!in dcvlct miilhii halinc gctirilmesi" gibi hedefler iceren bu anlnnlar,
cagdas Misir'm evrimine munistleri h kornunistler, rak gormeye "asamah devrim" gozluguyle mucadelesinin bakan koola'~a~utacak btr radikalliktedlr.v Birkac yil soma MISlrbir oncusu teort ve Birle-

yal devrim beklentilerini harekete ait bu deneyler besi gerceklestiginde,

degerlendirirken,

uluslararasi

komunist

Nasir'i sosyalizm
baslarlar, Onlara

dikkate ahnmahdir. 27 Mayis 1960 daryaklasik olarak Hikmet Krvtlcrmh yirmibes, Mihri Belli ise on yildir orgutsuzdur. TKP onlar icin fiilen mevcut degildir, Dolayisiyla bu kadar uzun bir suredir, bu iki komunistin n yoktur. komunist uluslararast komunist hareketle de orgutsel baglanulaAncak surasi da acik ki, KlVIIClmh da Belli de, npkt Sukomuntstleri gibi uluslararast gecmislerheharehareketin siyasal ve ideolojik egitiminden

gore "Nasrrci Devrim"in kapatarak, Nasir'm kurdugu

pratigl, "bilimsd
sl"dlr.S2 Buradan, stk Sosyalist yetecektir.

sosyalist programm bilin{li bir uygulanmapartilerini icin sadece birkac adim atmalan partilerin milli kurtulus yakmhklan Komunist hareke-

riye, lrak, Misrr ya da Endonezya dir. 0 nedenle men ardmdan ketin ideolojik basanh yillardaki

Parti'e kaulmalan komunist

de bu eski TKP'liIerin, gosterdiklert ve siyasal gelenegiyle

27 Mayis darbesinin komunist mukemmel

tavirla, uluslararasi

1950 ve 1960'larda, ti onderleri 1950'letin YISI ile,
0

uyum saglayan Aynca ekletum 1960'h

ve asker kokenli radikallere baslannda donernde yedi-sekiz Partisi,
(>0

konusundaPartisi'dir. uyesi olan Enen

bir dogaclama ideolojik

icinde olduklan

soylenebilir, dogaclamayi,

ki Uzak Dogu'dan

bit omek ise, Endonezya

mek gerek ki eski TKP'liler bu basanh

bin dolaylannda komurnst

ve siyasal yonelislermde

de sfird6receklerdit.

donezya Komunist
partilerinden Endonezya usmasiz Konferanst tarnsmasiz Kornunist karlanndan

yrl icinde iki milyonu askm uye sahareketin Komunist

uluslararasi hareketinin

buyuk
Partisi, tar-

btri haline
bagrmsizhk

ge1it.S3 Endonezya Sukarno'nun girisimleri, idn yeterli

onderi olan Sukarno'yu Bandung politik tavri.Hollanda komuntstlenn nedenlerdir. milltyetci

desteklemektedir. millilestirme

Baglannsizlar sirketkendisini 1961 ythnda hukumeti des-

ile baslayan uluslararasi desteklernesi Partisi

lertne yonelik

hdert Aidit, paninin
aciklarken,

tekleme polinkasrm

"rnilli cikarlann

parti ve smif ci-

one ahnmasmm

gerektigitni soylemekredtr.ss

***
27 Mayis 1960 darbesinin lanrun darbecilere hemen ertesinde ve eski TKP militan-

karsi tutumlanm

ozelltkle de onlardan sos-

51- Tareq Y. lsmael ve Rifa'al EI-Sa'id, The Communisl Movemen, in Egypt, 19201980, Syracuse University Press, 1990. s. 121-122. '2- Agwani, a.g.e., s, 191. 53- A mold C. Brackman, Indonesian Communism - A History. N.Y., 1963, s, 301. 54- leslie Palmier, a. y., s. 213.

IV
YON DERGiSi

Tek basma haftahk bir dergi, ulusal duzeyde siyaset -hem de sol siyaset- yaprlabilir mil Bir dergi, ulkenin siyasal gundemmt etkileyebilir mil Daha da onernlisi, birkac ytl icinde farkh kusaklann siyasal eg,itiminde onemli bir rol oynanabilir mi? Bu sorularla, hayal edilmesi olanaksiz bir sol yaymcihk olaymdan bahsedildigi dusunulebilir. Oysa modem Turkiye tarihinde bu boyutta bir islevi yerine geurmts bir dergi vardir: Y6n. 1961-1967 yillannm Yon dergisi, kelimenin gercek anlammda ulke gundemini etkilemenin ve sol kadrolann siyasal eg,itimine katkida bulunmanm go.~lo.bir ornegini verrnistir. Yon, her seyiyle bir aydm dergisidir. Hem aydmlar tarafmdan cikanhr, hem de esas olarak aydmlara hitap eder. Bu noktada aydm tamrm ve aydmlann radikal siyasetle iliskisi konulan one ctkar. "Aydin nedir?" ya da "kimlere aydm denilir?" sorulan -"kafalkol emegt" gibi kavramlan veya ogrenim duzeyi turunden olcutleri one cikartan- bir dizi sosyolojik tarumda cevaplanm bulur. Bu tammlarm, aydmlann siyasal mudahalelerinin anlasilmasmda her zaman anlamh islevleri olmaz. Cunku bir sosyal kategori olarak aydmlann ya da daha dogrusu "aydm" olarak tanunlanan bir grup insanm, siyasetin oznesi olarak ortaya crkislan, her zaman yasanan ya da stk gerceklesen bir olgu degtldtr. Siya-

74

Wrkiye

SOlu

y(ikseli$

75

sal caba ve yonelis icinde olmadiklan donemlerde bu insanlar, sadece belirli mesleklerin uyeleri olarak gorulurler. Bu cercevede Maurice Blanchot'nun tamrm, sozu edit en siyasal aydm oznesine getirilebilecek en iyi tammiardan biri olarak gorulebilir: "Oyie

gozuhuyor hi aydtn, ne her zaman ne de tam anlamlyla olunabileceh hir ~eydir." 5S
Modern Turkiye'de aydmlann muhalif siyasal aktor rolleri dikkate ahndlg,mda, bu tamm daha da anlamh gozukebiltr. Bir sosyal kategori olarak aydmlar, bu uzun tarihsel donemde sadece iki kez bir siyasal ozne olarak ortaya crkrmslardir. Bunlardan blrincisine -birbirlerinin de varm olarak dusunulebilecek olanJon Turk, lttihat ve Terakki ve Kemalist hareket damgasmi vurur. Aydm kimltgiyle behrlenen bu muhalefet hareketi, Cumhuriyetin kurulmasi.daba dogrusu bir grup aydmm iktidan He sona erer. Bir sonraki siyasal aydm hareketlenmesi lcin, neredeyse yanm yUzYIIbeklemek gerekecektir. Bu yeni dalga ise, 1960'larda ortaya cikar. 27 Mayis 1960 darbesintn ivme verdigi bu yeni aydm bareketlenmesi, yaklasik on yrl sureyle varhgmi hissettirecek ve 12 Man 1971 darbesi He tarih sahnesinden cekilecekur, lste 1960'lann Turkiye Isci Partisi He birlikte Yon dergisi, yuzyilda neredeyse iki kez rastlanrms bir tarihsel olgunun ifade bicimlerinden birist olarak gorulmelidir. Yon, donemin radikal siyasetinde, farkh duzeylerde iki degtsik rol ustlenir. Bir yamyla bu dergi, Turkiye solunda 1960'lt yillarda oldukca etkilt olacak bir siyasal ctzgintn ifadesidir, On yil boyunca Turktye'de, kii-;fik burjuva radikalizmi diye nitelendirilebilecek olan bir hareket ya da "yukandan devrim" ozlernleri veya buyuk sosyal donusumlerin yolunu acmak uzere askeri darbe hayaIleri denildiginde, akla 1961-67'nin Yon'O gelmelidtr.w Bu sekliyle Yon'O" 27 Mayis'm hemen ertesinde boy vermis, ay55- Maurice Blanchet, Les intdleallds en quesllon, Farrago, Paris, 2001. s. 14. 56- Bu konuda Yon ile birlikte, bir anlamda onun devarm sayslabilecek olan 1969-71'in DEVRIM dergtslni de hanrlatrnak gerekebiltr. Ama onde gelen yazar kadrosunun ayruhgma ragmen bu iki dergiyi, ayni zincirin basil birer halkast olarak kabul etmek yamlnci olur. Yon'de DEVRIM'ibutunuyle bulmak olanakhdir, Ama tersi, yani DEVRIM'de Yon'Otumuyle bulmak olanakh degildlr. Cunku DEVR/M, tek bir styasal akumn yaym orgamdrr,

dmlann onculugunde bir radikal cizginin dergisi olarak tammlamak mumkundur. Bir anlamda bu cizginin, 12 Man 1971 darbesi He ortadan kalkisma kadar yasayacagt bagunsu bir evrimi mevcuttur, Yon, bu siyasal ve ideolojik hareketin evriminde onernli bir mevzi ve aracnr. Bu yamyla Yon'O, 1930'larm Ko.dro dergisinin bir devamr olarak nitelemek belki mumkun olabilir. Kemalist devrimin ve kazammlanmn yOceltmesi ya da kapitalizmle sosyalizrn arasmda ucuncu bir yol 6zlemi nedeniyle, Yon He gecmistekl Kadro arasmda ideolojik bir baglann ve devamhhk bulmak elbette olanakhdtr. Ne var ki, bu baglann oldukca onemli smirlamalar da icerir. Her seyden once iki derginin ortaya ciknklan tarihsel baglam. bu turden bir dogrudan iliskiyi yipratacak niteliktedtr. Kadro'nun yaymlandigi 1930'lar, tasizmin ve otoriter tek parti rejimlerinin dunya olcnsunde yukselmekte oldugu, liberal dernokrasinin buyuk bir kriz yasadigi ve Sovyetler Birligi'nin yeni bir toplumu olusturma hamlesinin henuz cok baslannda oldugu bir donemi ifade eder. Kadro, bu ozgun dunya kosullannda, bir muhalif hareket olarak degil, mevcut Kernalist iktidan destekleyen btr hareket olarak, ona ideolojik bir cerceve olusturma cabasi icindedir, Yon'un ortaya ~Iktlgt donem ise, liberal demokrasinin ileri kapita list ulkelerde koklestigi, bu ulkelerin pek cogunda Sosyal Demokrasi'nin siyasal ya~mm onemli bir unsuru haline geldigt, sosyalist ulkelerin bir dunya sistemi olusturma surecinde oldugu ve nihayet geri kalnus ve somurge ulke halklannm siyasetin yeni bir oznesi olarak ortaya ciknklan bir donemi ifade eder. Bu kosullarda Kadro'nun tersine bir muhalefet hareketi olarak dogan ve gelisen Yon'un, Kadroculugun yeni versiyonu ya da "yukandan devrim ~ ozlernlerinin savunucusu olarak degerlendtrilmesi 6nemli bir eksikliktir, Yon'de elbette bu ozellikler bulunabilir; ama 1960'iann Yiin'u sadece bunlarla aciklanamaz. Bu dergi, 27 Mayis 1960 gibi onemli bir siyasal altustlugun ardmdan olusmus bir styasal-sosyal fermantasyon ortamimn unsuruanlamma da gelmelidir. Bir bakima derginin tarihsel onemi de, daha cok bu noktada kendisini gostenr. Yon, donemin Turkiye siyaseti acismdan "iddiah" sayilabile-

76

jur kive solu

cek bir cikisla yayma baslar. Derginin genis bir trnzaci listesinin soz konusu cikrms lu'nun bir metin kaleme degtldir.

birinci sayismda, sonucu Dogan

alnnda ortaya AVClOgdunyaya acismaltmsosyal

Bu acidan bakildigmda, "cuntaci" olarak da amlacak sal belgesini denk dustugu rokrasisinin bu ozelligini

1971'e kadar "tepeden inmeci'

ya da

bulundugu
Buyuk
0

bir Bildiri yer ahr. Ashnda

olan akim, Y6n bildinsi He ilk siyauygun bir sosyaltemel ezici cogunluguYOIl Bildirisi'nin

olan, uzun cahsma ya da tarusmalar bir ihnmalle donem aldigr bu bildiri,

yaymlarms gibidir. Bildiri'nin 164 kisilik ilk imzaci
bu siyasal yonelisin de dusunulebilir, olusturmustur, "kapikulu" Ilk imzacilann kullanarak,

listesine bakildigmda, nu tipik aydmlar

aydmlannm anlasilmasr

bakisiarmm

ve onu degtsurme

yordamlanmn

Hikmet Krvrlcrmh, Osrnanh bu-

dan buyuk bir zenginligt kompozisyonunu Ylin Bildlrisi'ne bu gozlemle

ifade eder. Viger yanda Bildiri'nin 1960'lar solunun

kavramim

da yer alan imzaci listesi ise, bir bakuna anla tmaktadir. "kemalist eklemek devrimcilik" gerekir

egemen gibidir. Ancak Turkiye'sinde

"lmza atanlara bahmca, Yon'un bir haplhulu atmosJeri i{illde dogdugu ve bir haplhulu dergisi olacagJ anla~lhyordu. "57
su sozlerle tarnmlamaktadtr: Ancak bu soylenenler, turmamahdir. lan"mn, ifade ettigtni anlamma Y6n dergisi icinde daha cikistan egilimlerin varligim iribaren var olan baska ideolojik-siyasal kemalistlerin, soylemek, da unut-

birlikte

ki, 1960'lar

Kemalist mirasm ikili bir karakteri vardir. Kernalizrn bir yamyla,
zafere ulasrms bir burjuva da bu anlarmyla, olusturmus yal hareketlerin bu mirasm devletin rumda Turkiye'nin devrimciligini modern kolektif ternsil eder. Zaten tam tarihmde hafizada halinde

Y61l bildinsi ya da Y6n dergisinin, askeri darbecilerin derginin tarihsel da otesinde,

sadece "kapikulyonelimini kucumsernek haber ve0 neden-

guclu

bir gelenek 50s0 lcin Ote Bu du-

ideolojik islevini

ve bu ozelligiyle

yer etmistir. bulunduklan

henuz sadece embriyon olusturmasi ve idamesi

gelir. Y61l, bunlann

bir bakirna tum 1960'h gelisini

yillarda ise, dunyayi degistlrme referans

ozlemi duyan aydm kadrolar bu nedenle anlamma kacmilmazdir.

yillarda sol muhalefetin
ren ve yine bunlara

ve sosyal hareketlerin

bir olcude arachk eden bir olgudur.

yanda zafere ulasmis bir ideoloji olarak Kemalizm, kurulusu onun mirasma mevcut statiikoyu Bu nedenlerle olusturrnaktadir. Kemalizm'in korumak

bir -burjuva-

Ie de Yon'u, icindeki farkh sol egilimlerin

yeri ve etkisini dikka-

da gelmektedir.

cikrlmaktadrr. ferans noktasi Kuskusuz cilerdir. ardmdan settiren Koklu

27 Mayis ertesinde

Kemalizm,

icin de sahip do-

te alarak degerlendirmek gereklr. Bu acidan bakildigmda, Y6n'de O~ farkh sol egilim vardir. Bir kez her seyden once, 1960'iann mi bu derginin ce, bunun kin eglhmler merkezinde "yukandan devrimci" radikalizyayer almaktadir. Ne var ki, Y6n deyinve Marksizme

zenin savunuculan

gibi, yeni bir duzeni ozleyenler

icin de bir redevrimcihemen radikasunar. oalem, keskincok ozle-

yam stra, klasik sosyal demokrasiye de akla gelmelidir,

temsil ettigi tarihsel burjuva girenler, statukocular

ligiyle yaranci bir rezonansa
Bunlann filizlenmts

degil devrim57- Hikmet KIVIiClmh. 27 Mayrs ve Yon Harekelinin Srmfsal Elqlirisi, Ant YaymIan. Istanbul. 1970, sAO. Krvilcunh, ozgun ad] Yon'em ¥onCiolan cahsmasmm hemen glrisinde bu degerlendirmesine $oyle bir acikhk getirir: "Modem sosyalizm. de bir sosyal Slmf olmayan aydmlar: Yon sosyalizminde % 96,5'dir1er. Bun/ann %34,8'i a(lk memur, %37,05'; serbest mes!ek/i (orU1ICi memur), %28.25'i ogrenci (gdecek memur) olmah ilzere hepsi kaplhuludur." ? Ger~eklen de Ktvilctrnh'mn analiz konusu ettig; ilk birkac saymm 531 kisilik imza listesi, bu yarglyl dogrular bir nitelik tasunaktadrr. Ktvrlcunh, bu 531 ki!;;iyiu~kategoriye aymr: Birinci olarak, 363 kisilik "sorurnlular" listesi (1 general. 2 prolesor, 4 milletvekili, 5 senator. 9 subay, 10 docent, 35 asistan, 31 muhendis, 23 avukat, 19 doktor, 17 iknsatci, 3 ressam, 3 rejisor, 3 ev kaduu, 1 lutbolcu, 80 yazar, 48 ogretmen, 59 memur, 4 eski memur); lkincl olarak 150 kisilik "sorumsuzlar" Iistesi (12 hukuk ogrencisi, 28 siyasal bi\giler ogrencisi. 27 iktisat ogrencisi ve 23 lise ogre nets i) : ucuncu olarak da 18 kisilik "sosyal suuflar" listesi (1 Olga.2 ciftci, 6 tuccar, 9 is.;:i)

Hade ettigi siyasal egtlim, 27 Mayis'm tipik bir aydm ya da kucuk burjuva Y61l Bildirisi'nde donusumlere kendisini bu gozlerne guclu kanular duyulan buyuk

lizmi olarak nitelenebilir. sosyo-ekonomik devrimcilik=e

acikca his-

kimi karakteristikler,

"yukandan lesme utopik

baghhgi ifade eden bir elirizm anlayisi, telas, demagojik olmaktan yaratma

smif olgusunun

yok sayihsi, modern suuf mucadelesinin duyulan bir "simfsiz toplum

belirtilerinden

olarak nitelenebilecek

mi" vb. gibi.

(a.y.)

78

tiirklve

solu

y(ikseti$

79

Klasik sosyal demokrasiye yakm egilimin kokeninde, 1950'lerin Forum dergisinin oldugu soylenebtlir. Yon'Onpek cok yazan, kesinlikle radikal bir muhalefet hareketi olmayan olan bu dergi ortammda yetismistir. Forum'dan gelen bu Yon'culer arasmda, 1960 sonrasmda Ban Avrupa tarz: bir sosyal demokrasiyi savunmaya kalkisanlar kucuk bir azmhgi olusturur, Cogunluk, 27 Mayis'm etkisiyle luzla radikallesir ve "tepeden inmeci" egilimin saf1annda yer ahr. Kuskusuz bu Iki egtltm arasmda 0 stralarda, sadece ideolojik duzeyde etktlesimler degil, kadro akiskanhklan da son derece gucludOr. Ornegin Yon dergisinin, 22 Subat 1962 ve 11 Mayis 1963 darbe tesebbuslerinin oncusu Albay Talat Aydernir'i kapak yapan, ama darbenin yenilgisi uzerine imha edilen saytsma iliskin soylentller cikabilmistir. Oysa hemen aym tarihlerde dergide, Avrupa sosyaI demokrat partilennin deneyleri aynnnh bir sekilde tamnlmaktadir. Kuskusuz, birkac ytl sonrasmm gosterecegi gibi, sosyal demokrat egilimin Yon ortammdaki gelecegi pek parlak degildir. Cunkn 196O'lar Turkiyesi, sosyal demokrasi icin elverish bir topragi ifade etmemektedir. Ancak buna ragmen, Bildiri'nin ilk imzacilan arasmda sosyal demokrat reformcularm sirurh da olsa yer aldigr belirtilmelidir.58 Yon'de var olan OCOncO egilim lse, birkac ytl icinde isci sunfina ve Marksizme yonelecek olanlarca olusturulur. Bu unsurlar, haztrhgma kanlmadrklan Bildiri'ye gonderdiklert imzalarla, gelecek yillardaki sosyalist eylemdliklerini adeta haber verirler. Bir bakima bu kadrolar, Yon'Oncikisuu izleyen bir-iki yrl icindeki siyasal evrimlerinin gosterecegi uzere, ashnda Bildiri'de soylenenlerden baska seyler de anlamaktadirlar. Bu imza sahipleri, gelecek yiliann rtP ve Milli Demokratik Devrim hareketlerinin on saflannda yer alacaklardtr.P?

Goruldugu gibi daha ilk sayilarmdan ttibaren Yon, herhangi bir dergiden cok daha baska seylere aday gibi gozOkmektedir. Bu dergiyi, icinde "merkez sol "dan "radikal sol "a dek tum solun yer aldigr bir ideolojik-politik fermantasyon ortanu olarak nitelemek yanhs olmaz. Yon BHdirisi'nin tmzacr listeleri, 1960'larda yasanacak siyasal hareketlenmelerin sosyal dokusu hakkmda da hayli anlamh gosrergeler sunar. Bildirinin bini askm lmzacismm sosyolojik bir smtllandmlmast, herhangi bir "burokrat" (ya da "kapikulu") Iisresinden cok baska bir seyle karst karsiya olundugunu hissettlrir. "Gazeted"den "ernekli hava generali"ne, "muhendis"e, "oksijen kaynakcrsi''na ya da "sendikacr'ya, "kaymakam"dan "universite ogretim uyesi'lne, oradan "hava tegmeni"ne, "kunduraci", "rnakina ustasr", "memur", "bahkci", "og:retmen" ve "ogrenct'ye kadar uzanan bu liste, gelmekte olan donemin bir on habercisi gibtdir. Bildirt imzacr listesinin lfade etugt sosyal dokuyu, rum 1960'lar so lunda bulmak kabil olacakur.

Yeni Sosye' Hereketlerln Haberelsl Olarak Yon
Denebilir ki Yon, TOrkiye'de ilk defa isci suufi, sosyal demokrasi, Kurt sorunu ve kadm sorunu gibi, 0 donern icin son derece yeni konulan de alma onurunu tasiyan bir dergidir. Kuskusuz Yon Bildirisi, ornegin is!;i snuh konusunda sessizdir. Bu metinde "6zne"ler, sosyal smillarla degil, "millet kaderine hakim olabilecek duruma gehnis bulunanlar", "Turk halki", "kutleler", "nufus" vb. terimlerle ifade edilir. Bu cesitlilikte, bir nesne anlammda bile isci suuhndan soz edilmez. Bu konuya dolaylt olarak degtntldtgi dusunulebilecek sendikalar konusunda ise Bildiri, "sen-

dikalann kuvvedendirilmesi, C.') modern devlet,iligin odevidir ve bunlar ancak devlet mudahalesi ile ba~anlabilir." diyerek. acikca
korporatist bir yaklasun sergilemektedir.60 Bir sure soma dergi, bu benzeri konularda farkh bir yaklasnn icine girmeye baslar. Yon sayfalannda iS~i hareketi He ilgili kavram ve sorunlar onemli bir yer ahr. Kuskusuz bu degtslmde, i.$~i harekettndeki canlanmamn etkisi vardir. TiP'in bir grup sendi60- Yon Bildirisi, Yon. SaYI: 1, 21 Arahk 1961. S. 3.

58- Yilll'i!n ilk sayilannda dagmlk clarak ctkmis imzalann tam listesi icin bkz.: Hikmet Ozdemtr, Kalhltlmada Bi,.. Strateji AraYl$l: Yiln Hareketi, Bilgi Yaymlan, Ankara, 1986, S. 301-325. 59- Birkac ytl sonrasmm TIP ve Milli Demokratik Devrim hareketinde yer alacak olan Yon Bildirisi imzacslan sunlardir: Cetln Altan, Sadun Aren, Sencer Divuctoglu, Yahya Kambolat, ldris KO(:Okomer, Mehmet Selik, M. Hayrettin AbaCI, Yusuf Ziya Bahadmh. Vahap Erdogdu, Ahmet Kacmaz, Yunus Kocak, Yakm Kucuk, Kemal Nebloglu, Dogan Ozguden, Demir OzlO ve Kemal Sulker,

80

tU r kiye .olu

yO~seli$

81

kaci tarahndan gerceklesmtstlr.

kurulusu, Derginin

Yon'un cikismdan yaymlanmaya onderligtnde

yaklasik

on ay once ise,

gide bir yanda "Ucuncu

Dunya'ya ait deneylerin
Enternasyonal'e

heyecanh

tamnhaberde oku-

basladigi

gunlerde

rru yapthrken,
dokumanlan, ler, iktidardaki orneklerinden teyya Aydemir smda bir ucuncu

diger yandan
Sosyalist

Ban Avrupa sosyal demokrasisinin bagh partilerden

Turk-Is baskaru Seyfi Demirsoy

bir grup sendikaci-

run "Sosyal Guvenlik Partisi" projesi tartisrlmaktadir. Yuz binin uzerinde iscinin kanldigi bUYOk Sarachane mitingi yine aym haltalarda gerceklesir. tisi" projesi uzerinde arayislannm sarsmulara Bu ortamda Y6n'clller de, bir "Cahsanlar Daha sonraki
0

sosyalist ya da isci partilerinln deneyleri birini olusturur. Bu sayi, "sosyalizrn "sosyalizmle

yucuya iletilir. 31 Ocak 1962 tarihli olarak yaymlanrmsur.

Yon, bu cesitliligin en zengin
ozel sayisi" ara-

Par-

kafa yormaktadirlar,

gelisme-

Bu ozel sayida Dogan Avcroglu, Sevket Sukapitalizm

ler, Y6n'On basim ceken aydmlar bir ifadesi oldugu hazirhk tarusildrgi

icin bu partinin,

donerndeki Par-

ve llhan Selcuk'un,

kadar, gelmekte

olan yeni siyasal Cahsanlar

cabasi olarak da algilanabilir.

yol" turunden degerlendtrmeleri He birlikte, Abdi lpekci nin "Fabianizm ve Islahatci Sosyalizm" bashkh yazisr da
sosyalizm deneyleriyse (Pietro Misir'da darbeci Oziktidara getirdigt Cemal Abdulnasir'm yam sira, sosyal demokrat Nenni, Ernest

tisi'nin kurulmasmm

srralarda, birkac hafta soma -22 darbesi tesebbusunun tarnsrrken, "r;:ah-

vardir. Uluslararasi gur Subaylann Batt Avrupab

Subat 1962'de- gerceklesecek bir hukumet de hazrrhklan yasanmaktadtr.st Yon'culer, Cahsanlar Partisi'nin
0

u~

Bevan ve

prograrmm donem cekinmealer.

Mendes France) aracrhgiyla aktanhr. mi"ne iliskin ornek ise lsrail'dendir.eta soma yaymlanan list Partisinin girisle sunulur: vesikayr zi manifestosu "Turkiye'de

En nihayet "Tarim sosyalizBu ozel sayidan bir kac hafAvusturya Sosyabir Manifesto, soylesine

$anlar demokrasisj'" turunden,
ifade eden rerimler

Icin buyuk bir yeniligi Y6n'cOlere gore,

kullanmaktan

11. saymm orta sayfalanni, kaplayacaknr. oldugu sosyalist dusuncenin duyurmayi

"Siyasi alanda idareyi r;:ah$anlann almas! gerehlidir. Bugiin nufusun yuzde 75'ini olu$turan hoylu vatanda$lan, parlamentoda ancak toprah agalan temsil ediyor. l$r;:iler parlamentonun d!$mdadlf. Bu (:ah$an hitienin, siyasi alanda hudreline uygun $ehilde temsil edilmesini saglayacak biinye reformlanna giri$ilmeli, {ah$anlar demohrasisinin temelleri atllmalldlf." 62 Bunun da otesinde kurulacak parti icin secilen Oysa Yon'un basyazan "Cahsanlar Partisi" ismi bile anlamhdrr, bu tarihten dokuz ytl bu kez Dogan Avcroglu,

siyasi parti yoboyle bir

luyla yavas yavas teskilatlanmakta

bugunlerde,

YOn okuyuculanna

yararh bulduk."65 dusunce orgutlenmeSosyalist KOI-

Arahk 1962'de tse, basta Dogan Avcioglu gelmek uzere bir dt-

Yon yazan, lngiliz sosyalist hareketinin
kurulusunda

lerinden

biri olan Fabian Society'ye anfta bulunan arasmda, gelecegin

tur Demegmin

yer ahrlar. Sosyalist KOhOr DerneTlf' yoneticilerinden genet basKonfederasyonu

soma, bir kez daha bir parti kurulusu su olan basbayagi Turkiye bit "hukumet "kurtulus

cagnsi yapngmda, partisidir. gostermeye

ginin diger kuruculan Sadun Aren, Turkiye kant SeyCi Demirsoy leri de bulunmaktadrr. Kuskusuz zenginliginin nerede

onerdigi isim "Devrim Partisi" olacaknr.O Ama bu kez soz konudarbesi" yolu"nu aydmma kalkisan Der-

lsci Sendikalan 66

ve bazi Curnhunyet olan butun

Halk Partili mllletvekilbu cesitlilikte, nerede dusunce basladigim

Yon'culer icin, tutulacak

yol ve araclar konusu

net degildir,

Yon'e egemen biuigini

ve eklektizmin

yoneticilcrtnc gelince, bu sendikacilann bir is,,i partisi olusiurma belki de en ciddl olduklan an budur. Bu tarihten itibaren Turk-Is yonetlcileri "paru kurma" projesini sik 51k gundeme getirecek ama asla bu konuda prank bir adun atrnayacaklardir. l~"i snnh icinde siyasallasmarnn buyuk gO, kazandigr bu yaklasik yirmi yrl boyunca "parti kurma" konusu, Turk-Is yonericiieri icin ger~ek bir projeden cok demagojik bir slogam Hade eder, 62- "A'dan Z'ye Kadar Reform" (imzasrz), Yon, Sayi: 13, 14 Mart 1962,5.3. 63- Dogan Avcioglu, Devrtm Nedir?, Bilg[ Yaymevi, Ankara, 1971
konusunda

61- Turk-Is

64- Yon, SaYI:7, 31 Ocak 1962. 65- Yon, Sayi: 11.28 Subat 1962, s. 10-11. 66- Y()n.dernegin 41 kurucusu arasmda 16 unlversue ogretim gorevlisi, 6 yuksek memur, 3 gazetect, 2 avukat, 3 mohendis, 2 yazar, 2 mille tvekili , 1 senator, 1 sendikaci, 1 doktor, I sosyolog, 1 ogretmen, I iktisatci ve 1 serbest mesle k sahibimn bulundugunu haber vermektedir. (Bkz.: Yon, 19 Arahk 1962, s. 8-9)

82

tlirkive soiu

yijk5ell,

83

tespu etmek pek kolay degildir, Bir butun olarak ele almdigmda, daha soma kendlsi He ozdeslestirilebilecek olan "O~OnC"Ounyad CI kalkmma yolu'tnun ya da bunun vasitast olarak dusunulen asken darbeciltgin, Yon ve Yon'cOler icin tek secenek olmadigi gorulebilir. 0 donernin tum sol kadrolan icin oldugu gibi Yon'cOler icin de sorular ve sorunlar bir 61~Odenetlesmts de olsa, bunlann cozumune iliskin ozne ve araclara illskin cevaplar henuz yetertnce belirgin degildlr. Ancak tam da bu goreceli zenginligi dolayisiyla Yon, birkac kusagm siyasal egitiminde onernli bir islev gorebilecek ve kendisi He birlikte yiikselen TlP'in dusunsel plandaki evrimine katkida bulunacakur. 1960'lar sosya!izminin onernli siyasal ve teorik metinlerinden binsi Dian 1964 tarihli TIP programi, TIP He Y6n arasmda program duzeyinde onemli farkhhklarm olmadigim ve TIP program yazarlannm, Yon'den buyuk oleode etkilendiklerini gosterir.

Ian bu elestiriler, onun Y011'coIOgOnyukandan devrimcilik'Tne " karst tutarh bir muhalefet cizgisine sahip olusunun bir gostergesi olarak ahnabilir. Aym konuda TKP DI~ Burosu'ndan gelen bir degerlendirme ise, ulke dismdaki TKP'lilerin, Y6n'O aguhkh olarak "yurtsever namuslu aydmlar"m onculugunde btr giri~im olarak gorduklerini dusundurur. Derginin yaym hayatma baslamasmdan birkac ay soma, 2 Nisan 1962'de TKP Dis Burosu'nun Leipzig Konferansrna sundugu raporunda Yakup Demir (Zeki Bastimar) sunlan soylemektedir: ~Gq:enlerde memleketin tamnml$ bin;oh aydmlan11m,sosyalizm liianna Atatitrk'un efafizmini bir zlth gibi get;irerek mU$tereh bir bildiri yaymladlklanm gordtik. Bu bildiri yurtseverce

Soldan Yon'e Baklf Yon yaym hayatma basladigmda, Turkiye'de bir sol hareketten ya
da sistemli siyasal cahsmalar icinde bulunan sol kadrolardan soz etmek olanaksizdtr. Ancak buna ragmen, donemin kimi sol onderleri, Yon'e iliskin ilginc degerlendirmeler yapmaktan geri kalmarruslardir. Birkac yil sonrasmm TIP genel baskam Mehmet Ali Aybar, Bildiri uzerine degerlendirmelerlne. "bildirinizi imzalamasak aa, gorlllilerimizi a(lklamaya t;agnldlglmlz it;in, dt1$tincelerimi ozetliyorum" diye baslamaktadir.e? Aybar, Bildiri'nde merkezi btr yeri Dian plan ve devletciligin "sosyalist 6zde olmasl ve {:alIlian halk smtflanmn temsilcileri tarafmOOn uygulanmasl, hit; degUse denetlenmesi $arttlr" diyerek, Yon'cOlerle bu konudaki Iarkhhgmi ortaya koymaya cahsmaktadir. Aybar yine Yon Bildirisi'nde "(ah$an halk smiflanmn buyiik bir emeh partisi i(:inde orraya pkmalan sorunu "nu n eksik brrakildrguu haurlatmaktadir. Son olarak Aybar'a gore Bildiri'nin bir diger eksikltgt de, uluslararasi duruma degmmemestdtr.es Yon'Ondaha ilk adimmda yapt67- Aybar'in btl notlan lcin bkz.: Barrs Onln, Bir Siya5l11 DIi$unlir Dlarah Mehmel Ali Aybor, Iletisim Yaymlan. Istanbul, 2002, s. 173. 68- a.y.

bir haygmm, samimi bir gOrtiliU11 ifadesidir. Bu aydmlar arasmda, sosyalizme karl'l halkta uyanan ve hlz!a yaytlan sempatiden once faydalanmak, sonra onu soysuzlal'tlrmak amactnl guden ve gert;ek sosyalizmle ideolojik ilgileri peh olmayan bazt ku.t;uk burjuva remsi!cileri de var. Fakat memleke!in it;inde bulundugu ekonomik ythtmm ve stirii.klendigi felaketin ast! sebeplerini, sosyal hakslzltklan g6rmeye ba~layan yurrsever, namuslu aydmlann bu ahlmm onctiSu ve aS11temsilcileri olduklanndan lillphe yok." 69 Hikmet Kivilctmh'ya geltnce, 0, Y6n uzerine en genis degerlendirmelerde bulunmus bir eski TKP'lidir. Kivtlcrmh, derginin yaytn hayanna baslamasmjn hemen ardmdan kaleme aldigi "Sosyalizmimiz ve Devletciligimiz" bashkh makalesinde, hareketin ideolojik cizgisinin siddetli bir elestirisini yapar.70 Yon'un aduun amlmadigr btl rnakalenin, derginin dolayh ve ustu ortulu hir elestirisi oldugu dusunulebilir, Muhtemelen Kivrlcunh, sol icinde siddetli btr polemik ortarnmm olusmasi icin zamantn henuz erken oldugunu dusunmektedir, Aym Kivtlcunh, Yon He ilgili yazilanmn daha soma yeniden yaymlanmasi vesilesiyle, "bir 6rgtit ir;in oldugu gibi bu dergi ir;in de dort bf$ ytl susruh" derken, helli ki
69- TKP MK Dl$ BliroSIl 1962 Kotlfrnmsl ... , s. 64. 70- Krvilcrmh'mn btl makalesi -kendistntn 1970 tarihli kitabma koydugu nota gore- 1962 yilmda Sendilw Yaymlan'nda yaymlanrmsnr. Ancak Fuat Fegan'm haairladigi Hihmct KlvlIC1mlJ BibHyografyasi"nda soz konusu Sendiha Yaymlan hakkmda hicbir bilgi bulunamadigi belirtilmektedir. (Hikmel K1YllClmh Bihliyografyasl, Hazrrlayan: Fuat Fegan, Istanbul, 1977, s. 76.)

84

W(kiye

solu

yiJkseli~

85

sol-lei polemige iliskin bu ihtiyath ruh halini tasvir etmektedir." Kivilcimh daha soma, Yon Bildirisi'ni gents bir elestiriye tabi tuuugu ancak yaymlamadigi "Yon'On Yonu" adh biraz daha aynntth bir degerlendirmeyi kaleme ahr,72 Burada, Yon'On devlet~iligi siyasal programmm merkezine koyusunu elestirmekte ve bu hareketin gecmisin Kadroculuk hareketiyle ideolojik baglanulan uzerine durulmaktadtr. Kivilcunh'ya gore Kadroculuk bir "utopik demagoji" ise, Y6ncOlOk de "demagojik Otopi"dir.73 "Yon'On Yonu' adh cahsmamn onsozunde yer alan $U sozler, KIvilcimh'nm bu iki dergi arasmdaki ideolojik baglannyi goze batmnaya cahsngun gostermektedir: "Hazlrhh propagandasl, Yon'ii. gem;:hU$(lksosyalistlerinin phardlgml yayml~tI. Bildiri, otuz YII on-

ve solun en gents kesimlerinin orgOtO niteligini kazamr. Bir sure soma, Yon'On son sayrsi yaymlanacakttr. TIP'in yukselisi ile Yon'On gerilemesi arasmda bir iliski elbeue kurulabilir. Ordu icindeki radikal siyasal orgutlenrnelerin gerilemesi ve TlP'in 1965 secimleriyle siyasal yasamm kahci bir unsuru olma sansim elde edisi, Yon'O islevsiz kilan temel etkenler olarak gorulmelidir. Aralanndaki rekabete ragmen Yon ve TIP arasmda, celiskili olarak nitelenebilecek bir isbolumunun de oldugu soylenebilir. Yaym hayan boyunca Yon, tipki TIP gibi, ulke siyasal ya$amma yepyeni gundem konulan getirmi$, bunun yam stra sol entelektuel birikimin zenginlesmesine onemli katktlarda bulunmustur.

uki Kadro kaplhullanmn hemen bii.tii.nhuruntulannl hendisine laban etmi~ti." 74 ***
1961 sonlannda yaym hayauna baslayan Yon dergisi, 5 Haziran 1963 tarihli 77. sayismdan sonra Srkiyonetim Komutanhgi tarafmdan 14 ay sOreyle durdurulur. Dergi, Ekim 1965'de yeniden yaymlanmaya baslar, Yon, yaklasik dort bucuk yil sureyle 222 sayi yaymlandiktan sonra, 1967 yilmm Haziran'mda yaym hayatma son verecektir, Yon'fin varoldugu bu surec, solun dlger unsuru olan TlP icin de son derece onemlidir. Mehmet Ali Aybar, Yon'Ondogusundan birkac ay soma, Subat 1962'de, TlP'e genel baskan sectlecek ve TiP luzh bir gelisme sureci icine girecektir. 10 Ekim 1965 secimlen, TlP'in Turkiye siyasetinin kahci bir unsuru olma yolunda verdigi mesruluk mucadelesirnn "tarihsel" olarak nitelendirilebilecek basansmi ifade eder. Bu secimlerle TIP parlamentoya girer

71- Kivilcunli, 27 May.s ...• s. 36. 72- Kivtlcimh'mn bu degerlendirmesi, onun "Sosyaltzmlmtz mi Devletciligimiz rm?" bashkh y,lZIslyla birlikte, 1970 Yilmda Ant Yaymlan tarafmdan yaymlanan 27 May's ve Yon Hareketinil1 SlIIifsal Elq:tirisi adh cahsmasmda yer almaktadir. 73- Kwdcnnh, 27 MaYls , s. 18. 71- Ktvtlcunh, 27 MaYls , s. 37.

V
TORKivE I$el PARTisl

Sendlkacllar Tarafllidan Kuru.an Vevine SosyaUst PartJ
20. Yuzyrlm baslanndan beri bugunku Turkiye topraklan uzerinde, yasal ya da yasadisi olarak pek cok sol orgut kurulmustur. Bu orgutlerin sayilan muhtemelen yuzlerle ifade edilebilir. Ancak bu uzun tarihsel donem boyunca, solun gelecegini ve ulke siyasal yasarnmr etkilemis sadece iki sol 6rgut vardir, Bunlann birisi, 10 Ey1011920'de Baku'de kurulan Turkiye Komllnist Partisi; digeri ise, 12 Subat 1961'de lstanbul'da kurulan Turkiye lsci Partisi'dir. Solun gelecegtnt etkilernek actsmdan TKP'nin bu islevi, kurulusundan, semboltk olarak 12 Eylul 1980 gunune kadar surer. o« yanda aym TKP, 1970'lerin ortalanndan 1980 darbesine kadar -smirh da olsa- ulke siyasettni etkilemis bir orgOt olarak one cikar. TlP'e gelince, on ytl faaliyet gosteren bu orgut, solun gelecegtnt belirlemenin yam srra, 1960'h yillar boyunca ulke siyasal gOndemini harm say tin boyutlarda etkileyebilmis tek sol orgiit oIarak kendisini gosterir. TiP, her seyden once kurulusundaki orijinallikle one cikar. Partin in tum kuruculan sendikacidir, Bir anlamda bu argOl, Turkiye'de sadece sendikacilar tarafmdan kurulan ilk ve tek siyasal partidir, Kuskusuz TIP'in kurulus tarzi, bir sosyalist parunin in-

88

tUfki\'<.' solu

y(jkseli~

89

sasi icin problemli bir kurulus olarak gorulebilir. Su nedenle ki, TlP'in kurulusunda sanki son atilacak adnn, ilk anda aulnus gtbidir. Bir sosyal sunfm siyasal orgutlenmesi karar almasryla kurulmazlar, Soz konusu anlammda olan, milyonlan sol partikapsaler, bir grup oncumm bir araya gelip kurulus uzerine resmi bir yan bir toplumsal kesimin siyasal temsilidir. Bu capta devasa bir

mamah. dogru

Dolayisiyla olmaz.

onlan,

klasik "sol kadrolar" sendikal dunyamn

icinde gormek olanaklanyla

Bu sendikacrlar,

ve sendikal kacdann-

ortamdan kadrolarla bir siyasal parti kurrnak istemekte, bir baska ifadeyle isci suufi icinde bir zumrenin -sendisiyaset yapma arzusuna tercuman olmaktadirlar.

temsili, dar bir onculukle gerceklestirmeye kalkisanlar,
degil, olsa olsa bir siyasal sekt kurabilirler.

bir parti

0 nedenle bir sol par-

tinin olusmasma katkida bulunmak isteyenlerin ilk isi, kurulus surecine farkh sol cevrelerin kaulmasrm saglayacak bir cahsmaya girmek olmahdir, Kuskusuz bu turden bir hazirhk cahsmasirun bicimi ve suresi, donem ve ortamlara gore degisebilir. Ama
oz aymdrr. Smif gibi son derece gents bir sosyolojik karan ve girisimi kategoriye Uzun kanlaair bir proje, htcbir zaman kadro ya da kusagm blr damsma cagt bir kurucu tek bir siyasal cevrenin, gelenegin, He gerceklesemez. izleyen, farkh egilimlerin

tumunun sendikaci olusu, partinin kurulusuna gercek bir orijinallik verir. Bu nokta, daha sonralan onun -olumlu ya da olumsuz- degerlendirilmesinde sik stk one cikanhr. 19M'te kabul edilen patti programma, TlP'in "tarihimizde dog-

TIP kuruculanmn

rudan dogruya emek{i halkm kurdugu ilk parti ibaresi konulmusH

tur, Burada bir abartma yaptldtgl acikur. Turkiye lsci Partisi, Hikmet Kivilcunh'run gibi, Osmanh'mn dogrudan ernekciler bu vesileyle yapngi bir elestiride son donemlerinde tarahndan ve Cumhuriyet partiler kurulmus dile getirdigi tarihinde, ahndidikkate

gmda, bu acidan ne ilk ne de son partidir."? Cok gerilere gitmeden, TlP'ten birkac

ve tarttsrna surecini konferans

yil once kurulmus

olan iki sol parti bile, bu abart-

ya da kongre, genellikle

sol orgutlerin

mamn acik kamtlanm verir. 1951'de kurulan Demokrat si'nin -genel baskan Orhan Arsal dismda- tum kurucu ci~emekeidir. Aym sey, 1954'te kurulan Vatan Partisi'nin Klvtlclmh dismdaki tum kurucu Beri yanda TlP kuruculannm tarafmdan cok gozlemci

lsci Partiuyeleri isHikrnet

kurulusunun klasik bicimi olarak gorulebilir. 13 Subat 1961 gunu Turkiye lsci Partisi'ni kurduklanm Han eden sendikactlara gelince, onlar, sonu siyasal bir sektin insasi yla bitecek bir girisim icinde olmadiklanm cabalanmn
0

uyeleri icin de geeerlidir.78

her asamaPar-

smda kamtlarlar. Tip kurucusu
ortarmndaki tinin kurulus kurucular siyasallasrnaya toplanusma bunlar

sendikacilar,

donernde sendika

bir cevap getirrne kaygrsmdadir,

40'10 uzerinde sendikaci kanlmis ve arasmdan secilrnistir.ts TlP'in kurulusundan a In ay soma yapilan "Genisletilmis K u rucular T oplan USI", sendikacilann bu alanda olabildigince gosterir, sendikacrdir.ts Tlp'i kuran sendikacilarm buyuk cogunluguda unutuldeneylerde yer almadiklan gents bir ternsili saglama cabakaulan 118 delegenin smda olduklanru buyuk cogunlugu Diger taraftan Bu toplannya

tumunun sendikaci olusu, pek sik sik olumsuz bir olgu olarak g6ze batmlrrustir. Kuruculann siyasal kimlikleri ya da girisime kaulma nedenlerine iliskin olarak yapllan bir dizi degerlendirmede. partinin kurulusunda bir tur tesadOflOk oldugunu htssettinlmektedir, Tip kurucusu ri, milletvekili oldugu, lendirmeler, cogunun sendikacilann bir-iki Amerikan egitiminden aralannda gectikleajanlar olmak icin bu ise kalkisuklan, pek cok gozlemci tarahndan

ytl icinde siyaseuen cekildigi gtbi degeryapilnusur."?

nun, gecmis sol orgutsel

77- Hlkmet

75" Aybar, TIp T arilli, Cill I, s, 196. 76- Delcgclcrin geldikkri illere gore dagilunlan soylcdir: Istanbul (57), Ankara (15), lzruir (15), Mcrsin (15). Kocaeli (10). Adana (9). Artuu Unsal, Urnllitall Yall1!zhga Tlidliy{" I$(i Pm·tisi (j 961-197 I), Tarih Vakfr Yurt Yaymlarr, lstaubul, 2002, s. 92.

K1V11clmh. Uyarmall /(il1 Uyanmalt Uyal1mak 1(111Uyannall, "lkinci Basihsa ACL bir Glris", 2. baski, Istanbul, 1970, s. 10. . 78- Vatau Partisfnin kurucu hstesi iciu bkz.: Valall Parlisi Programl, Tarihsel Maddecilik Yaymlan, Istanbul, 1971,5.21. ., 79- Bu konuda birkac ornek olarak bkz. : Klvliclmh, Uyarmak /1;111 ...• s.Ll; TiP elesurisi'. lLKE (Turkiyc Sosyalist lsci Partisi yaym orgam), Sayr: 10. Ekirn 1974, s. 83; A.5mnim The Tragedy of Turkish left'. New Left Review, Mart-Nisan 1981. s. 67; Belli. Inwn/an Tamdlm ...• a.g.e., Cilt 2, s. 71.

90

tu,klye SOlu

y(jk,elj~

91

TIP kuruculan dogruluk cogunluguuzerine yapdacak partisinden geri donmek ruculanndan

hakkmda

bu soylenenlerin gene1 secimlerde partinin belgelerinin

onemli

bir kisrm, de secil-

lanndan kez

dordu

(Kernal Turkler, partinin secilenler

Riza Kuas, Saban Ytldiz ve Ke3. Kongresi'nde merEkim

paYI tasryabilir,

Ornegin

aralanndan bazilan -belki
milletvekili

mal Nebioglu), yonetimine 1970'teki kalan

Kasun 1969'daki

aym ytl yapilacak

arasmdadir.

Aym

isimler,

meyi hayal etmis olabilir. Daha soma yazarken Aybar, kurulus zorunda kaulabilmek nu tamamlanmak secimlere gini soyleyecektir.w oldugunu

kurulus donerni
13 Subat 1961 gusonbaharda belirlendidaha soma TIP kuen

4. Kongrede

"sendikactlar

platforrnu" onderlik

nu kurmuslar-

dir, Bu dort TIP kurucusu, Konfederasyonu'nun Bunlardan arasmdadir. sonrasmda TKP'nin hsmalar

alu yil soma da Devrimci kurulusuna kuru Ian Sosyalist sekreteri olarak

Isci Sendiedecekttr.s"
kuruculan 1974 ve ca-

ve bu tarihin,

icin yasa tarafmdan anlaymca,

biri dtgeri, (Kemal Nebtoglu),

Mayis 1975'te Mehmet Parti'nin gorev Guzelce), yapmakta guclendirecek dikkate

Vine TlP'in ilk genel baskam Avni Erakalm, sectlemeyecegini

Ali Aybar onculugunde

milletvekili

'rtr

bir baska kurucu

ise (Ibrahim etkisini

uzere TlP'ten istifa etmts ve donemln sag, partilerinaday olmustur.e' kurucular bazilanmn birkac

DISK genel

den biri olan Yeni Turkiye Partisi'nden nin kalmadrgi da dog,rudur.8Z az bir polis ajarumn la kamtlamak sendikaci Ancak TlP'in kurulusundaki olanaksizdrr: yuzu bulunmaktadrr. kusagm

bu isci konfederasyonundaki icinde bulunmaktadir. standartlan acismdan

yil icinde siyasetle hicbir iliskisiEn nihayet, arasmda

BOtOn bunlar siyasetteki oldukca

almdigmTurkioldu-

dol, TIP'i kuran sendikactlann ye solunun gu soylenebilir. Kuskusuz TlP'i kuran anarko-sendikalizm dogrudan etkilerini

kararhhklanrnn,

oldugu daha soma kamtlanml~ur.83 btr sozde tesadnflnga bu olgularbir de oteki yeni bir gormusgelonce TIP kuruculan, VaS ortalamasi

ileri duzeylerde
devrimci

cunkn aym madalyonun

sendikacilarda, anlamstz

sendikalizrn, akimlaruun

Her seyden temsllcileridir,

ya dol Marksizrn aramak

gibi dusunce

35-40 dolaylaanlarmna

bir caba olur. Ne var ki,

nnda olan bu sendikacilann tur ki, 1960'lann mektedir, maddi baglan baslannda
0

hemen hepsi orta 6gretim bu duzey, "eginmli" burokratlan'tna bu sendikacrlann,

Diger yanda kopmus

tarihlerde

sunfla tum heorTOrsi-

paru girisiminde Turkiye solunun izi, daha ilk adimda kendisini hissettirir. TlP'in ilk tuzugu, -rnuhtemelen, her iki partinin de uyesi olan Ibrahim Guzelce sayesinde- 1950'1i yillann Demokrat
IS~i Partisi'nden TKP'iilerin TiP'in acismdan ahnml~ttr.8S izleyen Parti programma sekiz-on yasanmisnr. girer. ayda, gelince, partinin orada da gelecegi 1961 yaplbi-

"sendika

donustuklerini sendikacilarm
0

iddia etmek de guctur, gutlenmesi

En nihayet bu kurucu

etkisi vardrr. 86
kurulusunu onernli gelismeler 9 Ternmuz 15 Ekim ve bunu 20 Arahk

men hepsi, 1950'Jj ytllar boyunca grey gtrtsimi, sendika-blrlik ya da miting vb. gibi harekethliklerde deneyler sendikacilarm donem kiye'si icin onemli sayilabilecek Son olarak ban kurucu yasal faaliyenekt kararhhklanm kazanrmslardir. slyasal biyografileri,

Ian referandumla, sonrasmm gorOsmelerin

196O'lar siyasal ikliminin yururluge

temel taslanndan

ri olan yeni anayasa sonunda,

1961 'de, darbe

da gostermektedtr.

TIP kurucu-

ilk genel secimleri yapihr Cumhuriyet ku rulur. huk umeti

izleyen bir ayhk
1961 gOnu, Y6n

Halk Partisi ve Adalet Patti-

si nin koalisyon
80- Aybar, TIp Tarihi, CHt 1, s. 168. H! Aybar, TIP Tarihi, CUt 1, s. 198. H2· Baskan Avni Erakalm'dan bir sere sonra dig:er don kurucu da -Sarret GokS\"lZoAlu, Ibrahim IX nizcier , Huseyin Uslubas ve Adnan Arkm- istifa eder ve slyasal faaliyeuen uzaklastrlar. (Sargm, a.g.e., Cih 1, s, 72.) 83- 8 Kasun 1960 tarihh bir askeri mahkeme belgesmde, Tip kurucusu Ahmet Muslu'dan "muhbir" olarak slIz edilmektedir. Bu konuda bkz.: Rasih Nuri lien, Ttirkiye J~(i P(H1isinde OporltiniSI Merkeziy(I(Wk, Yalt;:m Yaymlan, Istanbul, 1987, s. 7.

84- Kemal Turkler, Rua Kuas, Ibrahim Guzelce ve Kernal Nebioglu, Bunlardan Kemal Turkler, kurulustan 1978 yshna kadar DISK gene! baskanhgi yapar. 85- Sargm, «.g.e., Cilt 1, s. 69. 86- Mihri Belli amlannda, arkadasi ve TlP'in ilk gene! sekreteri Iller Olcaytu'nun talebt ile, partinin ilk programmm taslagmr hanrladtgtru soyler, (/tlsanlan Tamdim, Cilt 2. s. 71).

92

tUrkiye

sotu

ytikseli$

93

dergtst yaym hayauna

baslar. 31 Arahk 1961 gunu ise, en buyuk iscl muingi "ikinci kurulus"

0 doneme

olan so leu aydmlar, tiye yonelir.

diger yanda TKP birikiminin

bir kisrru parTlP'e uye biri-

kadar Turkiye'de yasannus ne mitingi" yapihr. edilebilecek kacilar, secmislerdtr. bir gelismeye

olan "Sarachaolarak kabul send i-

Bir sure soma ise, bazi KOn aydmlanmn sendikacilar, soleu aydmlar, Turkiye'de

olmaya basladigr gorulur. llgtnc bir sekiide kim ve Kurt aydmlan, bir araya gelmektedir. partisinin ki
0 srrada

1 Subat 1962, TIP'in yasammda

Marksist kitlesel

tekabul eder. Bu tarihte kurucu

sanCISIZ bir tarzda bir siyasi parti icinde Bu gerceklik, muazzam bir isci Yon'cO· bir sans dernektir, Denilebilir

partiye davet ettikleri Mehmet Ali Aybar'i gene! baskan
Aybar'i davet eden TIP'1i sendikacilann tarafmdan vazgec,;tikleri soylenebilir, yeterince bu ginsimbiringekontrol edilecek bir siyasal Bu gelismenin

dogumu

icm

leriyle. sadece sendikacilar partt modelinden ci nedeni, kurulusu lismesi konusunda olacagi olan donernde yerlerinin var olan simrlan Sendikacilari pkISI oldugu derginin,

bu konuda kurmayi

tek puruz, Turk Is yoneticilerinin anlasihr.

lerle birlikte

dusledikleri partidir. Ancak kisa btr sure
Boylelikle TIP, bir saglanus olarak yoyillann TOr·

izleyen bir yilm, bu tarz bir isci partlsinin umut verici olmayisidir. ve sendikacilann de olanaksizdrr. yonlendiren ikinci etkenin siyaseue ama ole yanda

sonra bu projenin kitlesel SIDlf panisi kiye'sinde

gerceklesmeyecegi

Gelmekte belli bir bu konuda ise, Yon'On itibaren bu ilade etBu kosultum sendiKonstyabu Done.

tnsasi icin asgari sartlan

sendikalarm gormemek aydmlara soylenebilir.

la cikrms bulunmaktadir. sullar herhalde hhk gosterir. lerin kokeninde ile ilgisi olmayan

Kabul etmek gerekir

ki

0

hissedilmektedir;

bir iSc,;i partisi projesi icin, bundan dusunulemezdi,

daha elverisli koIark-

TIP, bir acidan daha kendisinden 1960'lara

onceki sol partilerden

Daha ilk birkac sayismdan

kadar Turkiye'de

kuru Ian yasal sol partiBu durumda, gee-

sol hareketin gucten

onemli bir unsuru etkilenmemeleri

olacagi acik bir sekilderginin olanaksizdir.

buyuk olcude TKP birikiml vardir. TIP ise, TKP sendikacilarca kurulmustur,

de ortaya ctknusur. tigi entelektuel

TlP'i kuran sendikacdann,

larda TiP'e bir aydm asismm gerekliligi, muhtemelen kacilar tarafmdan fark edtlmis olmahdir. Bu konuda de bulunan si partidir. ucuncu federasyonu'ndan Onceleri bir grup sendikacunn, birlikte Sosyal Guvenlik konfederasyonu kuracaklan ne denli guclu sendikacilar, gelismelenn

mis yasadisr partinin birikiminin yeni yasal partiye yonelmesinin sancrh olabilecegt dusunulebilir. Ancak TKP birikiminin en azmdan bir bolugunun gerceklesecektir. TKP'nin TtP'e yonelisi, Bunun ternel oldukca nedeni, sorunsuz 1960'lann bunun bir sekilde baslannda sonucu ola-

bir etken ise, Turkiye lsci Sendikalan kurmayi dusunduklert

YOn'On cekim alaru icin-

arnk orgut olarak mevcut olmayist, olmasidrr, mili tanlanmn bir yanda gelenegi,

so leu aydmlarla

rak da TlP'e katilmanm, karar ve yonelis sorunu TKP, 1950'1i yt llarda etkileyecek onemli ortaya cikan saflasmada, dasi vardrr. Birincilerln

TKP uyeleri icin aruk sadece kisisel bir gelecektekt yoneltslertni sonucu

Partisi olarak dusunulen olan Turk-Is

projeye, daha soma "Cahsanlar min tek sendikal kacilar tarafmdan onde gelen sol aydmlarm

Partisi" ismi layik gorulur. yeni partinin, bir rakip olarak

yoneticilert ile,
TlP'Ii sendialgilanacagi

bir bolunme

yasarmsur.

Bu bolunme

Sefik Husnu, Mihri Belli ve
Milli De-

Resat Fuat Baraner, diger yanda ise Zeki Basnmar ve birkac arkabirkac ytl sonrasmm ikincilerinki mokratik Devrim (MDD) Hareketini, belirleyecektir. baslannda paninin partin in tarihsel onderi Se fik Husn
1)

aciktrr.
lste Tip kurucusu len bu ve benzeri davet ederler. sihk bulur. gerceklesir. Mehmet Ali Aybar'i muhtemebaskisi altmda genel baskanhga tum soleu aykarbir yonelis

ise, TKP Yurt61·

disi Burosu'nu 1960'larm

Dogal olarak bu cagn, aym zamanda Takip eden donemde

dmlara yapilrms bir c,;agn anlarmna

da gelir ve kisa zamanda TlP'e cok kanalh

mus, Zeki Basurnar ulke disma cikrmsnr. len var olmayan cimh gibi eski uyeleri ozgurdur;

Turkiye icinde arnk siyasal haklan

fttel-

Mihri Belli, Resat Fuat, Hikmet ama cogunun

KIVlI·

Bir yanda 27 Mayis sonrasmda

hrzla siyasallasmakta

94

tij,kive

SOlu

yuk,eli~

95

Ierinden

ahnrmsnr.

Bu durumda mahkum

TtP'e yonelen olrnanus -Mehmet

TKP birikimini, Ali Aybar, Beolustu-

Oysa TIP prograrru, cim bildirgelerini

bit anlamda

mevcut duzen partilerlnin bir talepler

sebutu-

son patti davalannda racaknr.s? birikiminin gen;ekle~enler

haurlaur

tarzda duzenlenmis

luce Boran, Sadun Aren, Nihat Sargm gibi- eski TKP'liler Ancak yukanda bir bolugunu bunlardir. da hanrlanldigi olusturur. TIP'e yonelisleri

gibi bu isimler, TKP
"sorunsuz"

Ne var ki, Mihri Belli ve Hikmet KIVd1965 sonrasmda TIP'e mudahaleleri,

nunden ibaret gibidir. Bu program adeta, Turkiye'de sol aydinlann 0 yillarda tarnsrnaya basladiklan temel konulan sergileme cabasin I trade eder. Aynca bir parti program I olarak olaganustu uzundur.w TIP programmm Marksizmden esinlenmis partilerin
programlanyla Bu programm kaba bir karsrlasnnlmasr birikime oldukca yazildigi donem bile, program uzak olduklanm yazarlangosterir. germn klasik Marksist

cimh gibi eski TKP'lilerin,

parti icinde buyuk krizlere yol acacaknr.

ve kosullar

Tip Program ve Tilzilijil
1962 ythndan haline getirecek dek yururlukte iribaren so leu aydmlann Tlp'e kaulum, bu partiyi sadece solun degil, ulke siyasal ya~mmln da onernli bir olgusu

dikkate ahndigmbeklemek TIP progranu,

da, TIP'in ortammdan cekci olmaz. Aynca

daha geli~kin bir program tum eksikliklerine ragmen

olan sureci baslatir. Tll' hizla orgutlenmesini gekalacak program icin mutlaka gibi tarusma ve tuzugunu kabul eder. Mevcut yasalara disendikabir koson-

ltsunr, uye sayisi artar; bit sure sonra da, 1971 yilmda kapaulana Parti kuruldugunda gore, patti kurmak lekcesi, kurucular nuyu gundemlerine ra ise, program Ian program gresinde donemin henuz prograrru yoktur.

"gen;:eh bir adlm, yuz programdan daha degerHdir" diyen Friedrich Engels'i carpici bir sekilde dogrulayan bir metindir, Doktriner duzeydeki tum sorunlan bir yana bu programm, -ttpkt aym
donernin

Yon'cO programi
0

gibi- ozel bir degeri ve islevi vardir, olarak kaustlenalmulke radikal bir elestirisini sol muhalefete

TIP prograrm,

gune kadar "yasak" ya da "olanakstz" TOrkiye siyasetinin

gerekli olan sadece, kurulus 0 nedenle kurucu ve zaman gerektirecek

bul edilen bir seyi, meveut duzenin mistir. Aynea donernin

listesi ve tuzuktur.

gerilig:i dikkate

cilar, patti progranu

digmda,

0

yelersiz haliyle bile bu program,

almazlar. Aybar'm baskan secilmesinden

konusuna

gereken onern verilir. Bu amacla kuru11 Ocak 1964 gunu baslayan parti konolan prograrm hazirlar, Bu komisyonda,

gundemini etkileme gucunu vermektedir. Progranu gibi TlP'in lOzOgO de, "dayamkh"

bir siyasal metintuzugunu 1962'de -sendiYukanda

komisyonu,

dir, TIP kurulurken,
rulmus

kendisinden

yaklasik on yil kadar once kulsci Partisi) Aybar'm orgaru, Nisan yazirmnda gene! baskanh-

kabul edilecek

olan bir sol partinin ardindan

(Demokrat parn yonetici

"alhe sorunlanna sosyalist bahi:; a(lsmdan {ozumler Onerfn ... ciddi bir {all$ma olarah" tammlaAybar bu prograrru, maktadlr.89
87- Son yillarda bir dizi am kirabmdan, TlP"in bu onde gelen uyelerinin cesitii donemlerde TKP ergutleumest icinde yer aldiklan anlasilmaktadrr. Aybar, Aren, Boran ve Sargm'm uyelikleri konusunda Bkz..: Sargm, a.g.e., Cilt 1, s. 31-50, Mihn Belli, a.g.c., Cilt 1, s. 340-344, Sadun Aren, PuS!1I Canlln Arkasmdan. Imge Kizabevi, Ankara, 2006, s. 56-70. Daha sonraki yoneli$i dikkate ahndtgmda Aybar'm 1956 sonrasmda, Kruscev'ln Stalin'i mahkum eden 'Gizll Rapor'unun yaymlanmasi ve Maearistan isgaltnm ardmdan resmi TKP cizgtsinden uzaklasngl dusunulebilir, 88- Fethi Naci'ye gore program heyetinde yer alanlar sunlardir: Sadun Aren, Enver Aytekin, Adnan Cemgil, Sencer Oivito;ioglu, Selahauin Hilav, Rasih Nun lleri, AsIan Ba?CT Kafaoglu, Fein; Naci, Kenan Somer, lsmet Sungurbey ve Nebil Varuy, (Felhi Naci, DOllfip Bakllglmda, Adam Yaymlan. Istanbul, 1999, s, 91.)

o siralarda

onde gelen btr dizi so leu aydmmi yer almaktadir.w

birkac ufak degi$iklikle g:a getirilmesinin kacilan

benimsemistir.

yeni bir tuzuk kabul edecektir.?' sendikacilann onemli etkisi

Bu tuzugun oldugu

koUayan onemli bir maddest

nedeniyle-

parti kurucusu

dusunulebilir.

89- "Turkiye lsci Partisi Progranu". Sosya! Adakl, Mart 1965, s. 12. Ancak programm hazrrlanmasma katkida bulunanlardan bazilanmn aym konudaki gorusleri birkac Yll ictnde degisecektir. Ornegm Sencer Divit;ioglu, 1968 Temm.uiunda sonlarmda TIP programl hakkmda sunlan soyler: Program Mark51zmm bav

posnllalanndall hareket edilerck ace1e ile haZlrland,. Bu lIedcll.le, daha (ok yapay bir ~aballln iin1l1fi o!arak gam/me/i, Turk top!umu uzcrinde dermiemesllle MarkSlSt ara~lIrmalar SOI1UCU orMya {Ikml~ bir dokumall o!arah deger!endirilmemelidir.»
90- Program
(Unsal, a.g.e .. s. 150). 1964 Ylhnda, 166 sayfa tutan bir kitapcik 91- Sargm, a.g.e., CHt I, s. 87. olarak yayinlanrrusur.

96

jjjr~iye solu

yij~sel;~ 97

TlP'in programma iliskin olarak soylenenler, orgutlenme semasnu ve ilkelerini ortaya koyan pani lOZOgii icin de soylenebtltr. Sol siyaset ve orgutlenme kuiturunun olaganustu zaYlfllgt dikkate ahndiginda, TIP'in 0 tarihlerde dernokrauk ve islevli bir tuzugun mukernmel bir omegini ortaya ctkarmasi elbeue olanakh degildir. Ancak solun ve sosyal hareketin mevcut dinamigi, npki program konusunda oldugu gibi tuzuksel alanda da, var olan yetersizliklerin onemli sorunlara yol acmasuu onleyecektir. Ote yanda TIP tOzOgOmln bir maddesi (53. rnadde), ozel olarak elestiriye layikur. Cunku bu madde, partinin evriminde olumsuz bir islev gormekle kalmarms, sol 6rg11tienmelerin snufsal niteligi konusunda yasanacak karrnasalara da buyuk katkida bulunmustur, Nihat Sargm'm ifadesiyle 53. madde, "dort olagan ve illi olaga*
ntlsUi Buyak Kongreye kar~ln, esasta hi{bir degi$iklige ugramaYlp aym halacakur".92 llk bakista bu maddenin siyasal acidan olduk-

veya i$(i sendihalan y6netim organlannda gorevli bulunanlar kaydedilir" diyerek, konuya aciklik geurmeye cahsmaktadtr. Bu demektir ki partiye uye olan bir kisi, ya ikamet etmekte oldugu koy veya mahalleye gore duzenlenen listelere ya da -eger cahsiyorsaisyert esasma gore tutulan listeye kaydedilecektir. lste tuzugun 53. maddest, partinin her duzeydeki yonetim organlannm yansirun, "isyeri listeleri"ne kaydedilmis bulunanlardan secilrnesini ongormektedir. TIP'te parti Oyelerinin cografi ve isyeri ternelli olarak listelere yazilmalan, komunist ve sosyalist partilerin orgutlenme tarzmi akla getirebilir. Geleneksel olarak bu partilerde temel orgutlenme birimt. cografi ve isyeri temelli olarak saptamr, Genellikle "huere" olarak adlandmlan bu birim, partinin en a1tduzeydeki en kucuk orgutsel birimidir.!M Tam da bu nedenle ister yasal ister yasadist olsun komunist partiler, mahalle ve koylerde, parti orgutlenme birimi anlammda "hOcre"lere sahip olduklan gibi, "fabrika", "okul" ya da "askeri birlikler"de de hucreler olusturmuslardir. Vine snufsal karakterleri geregt bu partilerde, "isyeri" (ya da fabrika) hucreleri, parti orgutlenmestnm temelini teskil eder. TiP'le soz konusu olan ise, henuz sadece uye llstelerinin bu duzeyde bir suuflandmlmasidir. Zaten 27 Mavis sonrasmm yeni siyasal partiler kanunu, Dernokrat Partinin "Ocak/Bucak orgutlenmeleri"ne bir tepki olarak, ilce alnndaki idari birimlerde parti orgutlenmesini olanaksiz kilmisur. 0 nedenle TIP'in, komunist partilerinkine benzer bir ternel orgutlenme birimini tOz11gunde Iormule etmesi zaten olanakstzdir. Bu durumda uye lislelerini sosyal kokenlerine gore aytrmaya cahsan TiP yonetictlert, belli ki parti yonetim organlannda "isyeri'' listelermin (dolayisiyIa ernekcilerin) yan yanya temsilini hedeflernektedir. TiP'in parti organlarmda "ernekciler'jn agrrhgun kolladigt iddia edilen bu tuzuk maddest, uygulamada beklenmeyen (ya da

ca 6nemli ve 0 derece de rnasum bir gerekcesi vardir. 53. madde, partinin her duzeydeki y6netici organlanna secilecek olanlarm yansmin "ernekci" olmasmi amaclamaktadir. Soz konusu olan bir "isci" partisi oldugunu gore, partinin yonetici organlarmda emekcilerin cogunlukta olmasmi ya da en azmdan azmhga dusmernelerini saglamak, onernli bir orgutsel konu olarak kabul edilebi1ir. Pek cok yorumcunun iddiasma gore bu rnadde, partinin simfsal karakterini kollayan bir tuzuksel ilkeyi ifade etmektedir, Bu tuzuk maddesinin temelinde, partinin ilk donernlerindeki "uye listeleri' uygulamasi vardir. TOzOgOnparti uyeltgtnt tatumlayan 38. maddesinde sunlar yazihdir: "Parti uyeleri, oturdukla* n mahalle veya {ah$tlklan i$yeri yahut orurduklan hoy listeleri 01* mah uzere ii( listeden birine haydcdilirler. ''93 Aym madde, "i$yeri esasma gore tutulan listelere; Itendisi uretim arac;lanna sahip olmadlgl i{in emell gucunu urerim araci sahiplerine satarak ya~ayanlar

Cih 1, s, 90. bu maddesinin "uye kayu hstelert'tne lliskln bolurnu, 1964 kongresinde kaldrnlmtsur: Sargm'm da hanrlarug: uzere, kongreden kisa bir sure sonra cikacak olan yeni Slyasal Paniler Yasasi, bu iplali zorunlu ktlmakradn. (Sargm, a.g.e., CHI I. s. 89)
(l.g.C.,

92- Sargm,

93- Tuzugiin

94- Ornegtu Fransiz Komunist Parusinln 2001 yrhnda kabul etttgt ycnt IOZOgunde, komunistlertn "isyerlerttu onernll siyasal cylem alaru olarak gorduklerl ve
uaellileri oralarda orgarlenmcye Ic~\'ik etukleri'' vurgulanmakta VI' "parti hue-

restntn kuruldugu alanlar olarak mahalle ve koyun yam stra i~ yerleri de sayilmakradir. (Bu konuda bkz. ; www.pcf.frl?iddoc ... 33&idd0s=21). 3

98

IOrKiye solu

vijkseli~

99 ga-

sendikacilarca

istenen

ve beklenen) maddesinin

bit sonuc verir. Bunu saglabir kucuk kolladrgi kekategoHe aynlan

disaacilmaya ranti altma Sendikacrlar, destek

ragmen alacak

sendikacilar,

partideki

etkinliklerini cabasi

yan ise, ilgili tuzuk

formulasyonundaki

kosullan

da olusturma dikkate

icindedirler,

aynnndir. Biraz dikkatle incelendiginde, maddenin
simin genel olarak "ernekciler" ri oldugu gorulur. bu toplumsal kategorilerden Aym maddede, bir "veya"

bu konuda Aybar ve diger solcu aydmlardan Butun bunlar ahndrgmda, korumanm

buyuk
uzun bir ara-

degil, iki Iarkh toplumsal

goreceklerdir.w

sozcug»

yillar basta Aybar olmak there bircok parti onderinin, bu tuhaf tuzuk maddesini
CI

"hendisi uretim ara(:lanna sahip olmadlgl i(:in emel: gucunu [jretim aran sahiplerine salaral1 ya$ayanlar", ikincisi ise, "ig:i sendihalannll1 yonetim organJarmda gorevli bulunanlar~dlr.
birincisi Bu durumda icinde ganlan emekciler ilce ve it duzeyindeki olanlar, agirlikh Oysa partinin yuzde ellilik kontenjan yonetirn oryer alacak olacaknr. olarak birinci kategorideki

partinin

srmfsal karakterini

olarak gormeletindeki 53. Maddenin

uygulanmasr,

ictenlik kuskuyla karsilanmahdir. parti kongre1erinde ilginc sahnegelindiginde "i~~i kesimi "cift liste", cift listesi" icin ayn, gerekmis-

lere yol aermsnr. "i~~i olmayanlar tir. Tuzugun hemen ertesinde

Secim maddelerine

sandik" usulu geregi, delegelerin
bu maddesine getirilir.

kesimi listesi" icin ayn oy kullanmasi

en Ost duzeydeki

ilk elestiri, Ocak 1964 Kongresi'nin Bir grup trye, bu tuzuk maddesinin sa-

(genel yonetim, merkez yonetirn ve merkez haysiyet kurulu) soz konusu oldugunda, pratikte 53. maddenin one cikara-

dece bir tavsiye niteligt lanmamasi

cagr kesim, "j~,isendihalanmn

yonetim organlannda g6revli buJuolacaknr, Gercekten de

nanlar", yani dupeduz
TlP'in hemen mine secilenler,

sendikacilar

tOm kongrelerinde

"isci listesi"nden
olan) sendikacilar euigi bu aynmm

patti yoneti(ve mu h teolmustur, ust yonetici

tasrdrgmr ve emredici bir sekilde uygugerektigini savunarak, olaganustu bir kongre toplanmasmi ve parti yoneticileri secimtnin yenilenmesini isterler. 97 Bu girisim, bir dizi ihrac ve istifa ile sonuclamr, 53. Madde, yaklasik
O~

fiilen iscili kle hicbir ilgtsi kalrnarms sozunu

yrl sonra, Malatya Kongresi'nde
cikan ilk manzara, var ki, oylama kaldmlmast

de tarusma maddenin oncesinde onlenrnis

konusu

edilir.98 tum

melen bit daha iscilige donmeyecek Bir baska ifadeyle tuzugun organ secimlerine yansimasi, rikten oldukca yihnda dikacilar, oranda maddeyi, kacilann baslangicta farkhdtr.

Tarnsmalardan

aruk degistirilecesendikacrlar icine girerler. dek, partinin

gi yolundadir. Ne
agirhklanm
Boylelikle orgutsel maddenin

tuzukte tammlanan

sosyolojik

ice1968 senbir 53.

koyar ve tam bir "veto" uygulamasi
1971 ytlmda kapanlana

Bunun bir sonucu kurulunda

olarak ornegin 50'ye yakm uzere

01ur.99 Sonuc olarak birini ifade etme-

patti uyeleri icinde binde 58'lik bir oram olusturan merkez yurutme yuzde temsil edilmektedir.w da gosterdigi Nihat Sargm'tn partideki

btl ilginc tiizOk maddesi, yasarmru belirleyen yi surdurecektir.

onemli ilkelerden

Sonuc ta, yedi yilhk uygulamasmm

kirk yil soma iddia edecegt gibi, "partisendiifadesi kollama refleksinin tasiyacak onlan,

Tip tirtJutlenmesl ve Oye BUe,lml
Gerek partinin le partisini hizh geli~mesi gerekse done min sola iyimserhk etkisiyle TtP yonericileri, sol bir kitdusunve umut veren atmosferinin olusturma

Ii gen, i~t;:i liderlerinin yeti~mesi" kaygismm degtl, kurucu
etkin konumlanm olarak degerlendirmek patti kurmayi solcu aydmlara

cok daha dogru olur. TiP'Ii sendikacilar, bir sosyalist bir yd sonra Gelismeler

goreviyle karst karsiya olduklanm

bir zumre olarak damgalanru
hedeflemislerdir.

~agn yap maya zorlayacaknr.

Ancak belli ki bu

969798. me

Sargm, s.g.e., Cilt 1, s, 214·217. Sargm, a.g.e., Cllt 1, s. 212·220. Bu donemde roz konusu luzllk maddesinin ve genel olarnk TlP'in Ol'gt'lileni1ke ve uygulamalanmn kspsamh bir el~lirisi il;in bkz. : Klvtlclmh. Uyarmd!t

95- Artun Unsal, Le parti ollvrier de Tllrqllie. yaymlanmanus doktora ted, Fondation Nationaie des Sciences Polnlques, Paris 1970, s. 332.

J(fn ...

99. D.A. (Dogan Avctoglu), ~Bilyftk Kongresinden sonra TIP~. Y()n,SaYI: 191.25 Kasun 1966, s. 22.

100

tiir~iye soju

yuksel i~

101

meye Turkiye

baslamislardir.

llk bakrsta

1960'lan n ikinci ama ashnda gozlemek yapilan

yansmdaki son derece
0

laylanndadrr.P''

Takip

eden yillarda TlP'in

uye sayisi artacak, ulasabilecek12 hin uye, parti

icin hayalci gibi gozukebilecek, yazr ve konusmalannda srrasmda boyutlan

gercekct oIan bu perspektifi, TIP onderlerinin bu konudaki

basta Aybar geImek uzere,

donem

ama en iyirnser tahminle tir.1D4

sadece 12 bin dolaylanna ortalannda

kabildir. kimi oneriler, kongre
(1),

Ancak surasi da acik ki 1960'h yillann bir sosyalisr parti icin kucumsenmeyecek tarihlerde uyeliginin Turktye nufusu otuz milyon ternel aldigi endustri

TIP tOzOgiinOn hazrrlanmasi tylmserltgtn

bir sayiyi ifade eder, 0 dolaylanndadir: gunurnuze gore gunu-

hakkmda

cok sey soylernek-

tedir. Ornegin 1962 ytlmda haztrlanan delege secimi kurah su sekilde lormule

parti tuzugunde, edilmistir:

ve hizmet Iaaliyetleri

"Her ilde ha·

gore cok daha zaytfnr; cok daha dusnk da,
0

koylu nufusu toplumun
Butun bunlar

yuzde 65'ini olusdikkate ahndigm-

yah ve aidatlnl odemi$, ilk "lOOO'e hadar uye saylS! i{in
lege".100 Nihat Sargm'm lanacak ilk kongreyi la sorun cikanmayacak soz konusu kala mumkun vanlmasi olabiltr.v' yakm bir gelecekte gereken da itiraf enigi gihi burada, delegelerle gerceklestirmek yakmda

turmaktadir; ve nihayet egitim ve kultur duzeyi bugunkune
duzeylerdedir, tarihlerin on iki bin uyeli bir sol orgutlenmesinin, edecegi dusunulebilir, 50 ya da 100 bin uyeli bir isci partisinden bu konuda fazla hayalci oldugunu cok degil, yedi-sekiz

(1001)'den sonra gden her tam (1000) uye saylSl i{in yine (1) detop· faz(ve belki onu izleyen diger kongreleri) Ama ore yanda bunu,

muz Turklye'sinin tisine tekabul 1962 yilmda eden Aybar'm guctur. soma Turkiye'de san ve ogrencmln gunlerinde

30 bin ya da cok daha fazla uyeli bir sol parsoz

gibi bir niyet da pe-

parti uye sayisnun aciklamak

yuz bini asacagi umuduyla ilk hedefi,

iddia etmek

olabilir. Aybar, 6 Kasun 1962 tarihli genelgesinde

Onun bu hedefl dile getirisinden sosyal hareketler, kaulmum tarihinin

yil

"aidatlnl muntazaman odeyen 50 bin

yuz binlerce

isci, diger cah1970

uyeye sahip olmah" olarak saptamakta ve ardmdan sunlan eklemektedir: "50 bill uyeye sahip oldugumuz gun, parfimiz s6zii. gel,;· meye ba$layan bir huvvet olacahtlr. 100 bin tiyemiz oldugu gii.1lIse, yasama medislerinde teh temsilcimiz olmasa bile. yurt i$leri emek(1 halk Ylgmlarll1l11 menjaatlerine daha uygull $ekilde yii.nlmeye ba$layacakttr. (ii.llhii. aidat 6deyen 100 bill aye/i bir dohlrin partisinin goru$leri hallwyullca benimsenmi$ olacagll1dan bunlar ihmal edilemeyecektir. ''102 Bu yaklasima bakildigmda, TIP'in bu donemde gelisme perspektifi binlerle lenebilir. Ocak 1964'de toplanan dir, Bunlarm buyuk dogal delegelerdir. parti kongresine "kurucular tuzugunde toplam 76 delege kanlrnaktakurulu" turunden delege1 kongre cogunlugu, Aym tarihlerde, olarak, Avrupa ulkelerinin uye sayilan yuz aldigr soyifade edilen sosyalist ve komunist partilerini

ifade etmeye baslar, 1970'e gelirken, 15·16 Haziran

DISK'in uye sayisi yuz bine yaklasmaktadir. Turkiye,

gormedtgt buyuklukte, yuz binlerce iscinin kanldrgi gosterilere sahne 0lacakur. 1974 sonrasi ise,
bu konuda lugune cok daha ikna edicidir, nebulozu Bu donemde aniamma tum bolunrnuskucaklaTurgelmektedir. kanulanrn ragmen sol, yuz binlerce militan ve sempatizaru uyesi olan bir isci partisinin sosyal hareketlikle

yan dey bir sosyal hareket kiye'de yuz binlerce

nesnel olanak-

hhgi, 1960-1980
nedenle Aybar'm bir tarihsel

arasmdaki

isnr. 0

1962'de soyledikleri,

pekala dogrulanabilecek nicel ik aciyapilan

ong6rii. olarak algilanabilir. acidan bir kitlesel isci partisi modeParti uyeligi uzerine

Diger yanda 1960'h yillarda TI P'in uye bilesiminin, smdan olmasa da, sosyolojik line yakm oldugu da soylenebilir.

ligi icin 1000 uyeyi ongoren

partinin

uye sayisi bin do104- Dogu Pcrincek. "Turkiye lsci Partisi Uyelerlrnn SIDI r Y~rISl", Aydul hI: 50syalis( Dcrgi, Sayi: 3. ocak 1969. s. 205-226. Uyc kayu !i~krilli csas alarak yapiIan bu cahsma, Mavis 196S'dcki uye durumunu yansumaktndir.

103- Sargin, a.g.e., Cill 1, s. 191.

100" Sargm. a.g.c., Cill I. s. 88. 10 I· Sargm bu niveri, "s<lglall1 bi!" sf(iJtl i1il1 se~i !ceck saylyl o!«bildigiu("f dar tut.. mal, niyeti~ olarak formule etrnistir. (a.y.) 102· Sargm, a.y.

102

turk iye solu

Vilkseli~

103

nadir cahsmalardan birine gore, 1968'de TIP uyelerin mesleki dagihmlan s6yledir:105 Mesiek Isci Kucuk cif1r;i Kucuk esnaf ve zanaatkar Tarim iscisi bgrenci A vukat, doktor, sanatci Tuccar Ev kadrru Teknisyen Kucuk memur lssiz Sendikaci Emekli memur Universite ogrettm gorevlisi Sayi 4112 2576 2422 1174 603 507 353 331 281 93 79
72

60 32

yo.z:de 32,39 20,29 19,07 9,24 4,75 4,00 2,78 2,60 2,22 0,73 0,62 0,58 0,47 0,25

lara kadar sadece yasaklar ve tutuklamalarla birlikte arnlan sos~ yalist hareket, arnk ulke siyasetinin mesru bir unsuru olmustur. 1960'lann ilk yansi ayru zamanda, partinin Yon ile ideolojik mucadelesinden basanyla cikrsiru da simgeler. Boylelikle TlP, sadece genel olarak solun degil, ulkenin entelektuel birikimin de onernli bir kisrrnm yanma cekmeyi basarrrusur. Diger yanda sendikal mucadelenin goreceli durgunluguna ragmen parti, sendikal hareketin onemli kadrolanm icinde banndirmaktadir. Butun bu olgular, toplumsal muhalefetin radikal temsilcisi olarak TlP'in, ulke siyasetinin kahcr bir unsuru haline gelme potansiyelini tasidigim gostermektedir. Aym donemde CHP'de yasanan gelismeler, TfP'in ulke siyasal yasammdaki etkisinin bir diger gostergesi olarak ahnabilir. 1965 secimlerinin hemen oncesinde CHP, siyasal yelpazedeki yerini "ortamn solu" oIarak tammlanusnr. BOtOn bu gelismeler, Turkiye de adeta "Avrupa'ya ozgu" denilebilecek turden sag-sol temelli bir siyaset kultunmun olusmakta oldugunu gostermektedir.

1968 yihnda TlP uyeleri arasmda sanayi, tanm ve hizmetler alanmda ucretli olarak cahsanlann oram yuzde 44 dolaylanndadir. Haurlatmak gerekir ki, bu tarihe kadar Turkiye'de iSCihareketinde henuz ciddl bir yukselis yasanmanusur, GorO.ldOgt'l gibi, daha isci hareketleri yukselise gecmeden once bile isciler, TlP'in liye bilesiminde en onemli toplumsal kesim olarak one crkmaktadir, Diger ozelliklerm yam sira bu olgu da, 1960'lar TIP'inin bir i~Cipartisi modelini gerceklesnrme potansiyelini gostermektedir.

***
TIP'in 1966'mn ortalanna kadarki yaklasik bes yilhk donemi, kurulus ve geltsme sureci olarak tammlanabilir. Partinin 10 Ekim 1965 secimleriyle parlamentoya girist, onun ulke siyasettni etkileme potansiye1ine bOyok bir gOI;vermis ve yakm zaman105- a.g.m., s, 210.

VI
TORKivE SOLUNUN KAOERiNiN BELiRLENOioi VILLAR (1966-1967)

Bu cahsmanm girisinde, 2000'li yillann Istanbul'unda yasanabilecek tipik bir "1 Mayrs" gosterisinin tasvirini yapnustun. Orada, sayilan on binlerle ifade edilebilecek bir kalabahk, muhtemelen yuzu askm parti, orgut, hareket, akim vb. He ternsil edilmekteydi, Boylesine bir orgursel cesitlilik, soldaki siyasal ve orgutsel zengmhgtn degil, tersine sol siyasetin yoklugunun bir gostergesidir, Oysa bu sol, 1960'h yillarda dinamik bir dogus surecini, 1970'li yillarda ise muazzam bir kitlesellesrneyi yasarmsnr, 0 nedenle 2000'1i_ytilardaki 0 manzarasi, onu bu noktaya getirecek yon degtstkltgtntn nerelerde basladigi ve nasil gelistigi sorusunu gOndeme getirir. Bu soruya cevap arandigrnda, sol icinde 1966 yilmda yasananlann buyuk onem ta~tdlgt gorOlecektir. Benim hipotezime gore, solun 0 tarihlerde yasadiklan, onun bugunlere kadar varan evrimini belirlemistir. Bir baska ifadeyle bugOnOn daguuk, parcah, adeta ortak hafizasuu yitirmis ve toplumsal temeli belirsialesmis soluna varan evrim, 1966'da baslarmsnr. Bu yihn, Turkiye'de siyasal bir iSCisuufr hareketinin olusmasi sOrecinde btr yol aymmmi ifade ettigi soylenebilir, 1966'nm sol acismdan onemli birkac gelismesinden birincisi, Yon dergisinin 0 yilm Haziran aymda baslatngi "TIP tartismala-

106

tUrk iye SOlu

y(ikseli.

107

n'ldrr. Bunu, TlP'in aym Buyuk Kongresi ialer. TKP'!inin onderltgtnde

ytlm son bahannda
Bunlann ardmdan

Malatya'da

toplanan eski

ise, bir grup

TlP, buyuk

ic mucadelelerin

konusu

olmustur,

Ancak hanrlatde siyaset yapma

olusan Milli Demokratik gelir. Gercekte girisirnleri

Devrim harekebu olaylar, bir olarak tammlaideoloj ik bebaslanahndidikkate surecinin

mak gerekebilir

ki, herkes gibi eski TKP'lilerin

tinin dogusuna

varacak gelismeler

grup eski TKP'linin,

genel olarak sol, ozel olarak da TtP'e yonemudahale 1960'lann ilk yansmda

lik aktif siyasal ve ideolojik nabilir. Vine btl girisimler, ltrsizlikler glCl olarak icinde bulunan da gorOiebilir.106

haklan vardir ve bu kisilerin siyasal mucadele alanlanm secmeleri konusunda azami ozgurluklertnin olmasi gerekir. lkinci olarak TIl' yonettcilerintn, eski TKP'iilerin "drsandan'' mudahalelert uzertne duyduklan "yasadisma dusurulrnek" korkulan da

solun Marksistlesrne Bu karaktenstikler

yerinde degildir. Birkac yil icinde yasananlar, TIP yoneticilerinin hu korkulannm yersiz oldugunu, partinin aruk bu turden
gerekcelerle kapanlamayacaguu TIP icindeki ve gelenegl saghklrgostermistir. acismdan mucadeleler mesru Sonuc olarak 1965 sonrasmda onemlisi ideolojik ve siyasal rnucadelelerin, -ve daha da gbrOlmesi olarak

gmda, ashnda

eski solun yeni sola bu mudahaleleri, yeni ve saghkh bir sentezin sonucuna "yol aynrm" karakreristiglni

farkh kadro gerceklestirilveren de bu

ve kusaklar arasmda di. 1966-67 olasihkur. yillanna

mesi ve solun daha da yetkinlesmesi

solun siyasal kulturu gere kmektedir.

pekala varabilir-

siyasal acidan

Ancak kisa bir sure soma gorulebilecegi uzere bu tursentez gerceklesmeyecektir.

den bir olumlu donum izlemekle secimlerinin

10 Ekim 1965 secim sonuclan, noktasidrr. yetinmis TlP'in kurulus

bir grup eski TKP'li icin de bir
ve gelisme surecini muhterneldir dusunmeye degisngmi disardan ki 1965 icin gergerbaslanus15 milletve-

Yon SayfalarlRda "Tip Tart.lmalar."
1965 secimlerinin larmdaki ardmdan sol onderler, TlP'in yuzde 0<;: dolaycok daha buyuk buyuk secim bir oy oram nedeniyle ve bunun

olan bu komunistler, kosullann hakhhk arnk geldigini

acik bir sekilde ttiraf edemediklen
TIP yoneticileri, olusacak aralannda, hir parl amensonrasmda var-

ardmdan,

ve kendileri

btr hayal kmkhgt yasarlar. secim basansi to grubu beklemektedir. hukumeti

TiP'e mudahale

zamamrun

sonucu Hatta

lardir. Bu yaklasimlan

tasir. TIP, genel secimlerde, Aruk partinin

CHP He koalisyon dir. Gercekten -her lisyonun kinmezler. muhtemel pekala

olusturmayi

bile hayal edenler

cekten tarihsel bir basan kazanrmsnr,

kili ve hir meclis grubu vardir. Mesruiyet kavgasi kelimenin

de sectmlerin

anfesinde

kimi TIP yoneticileri

cek anlarnmda kazamlnusur, Bundan soma arnk bu partiyi, -askeri darbe vb. gibi buyuk caph saldmlar dismda- siyaset sahnesinden yonelik rimlerle cikarmamn yolu kapanrms yillarda gozukmektedir. 1965 sonrasmda turunden TIP'e teIraksi yonculu k yapmak", olumsuz Daha sonraki eski TKP'lilerin "Tlf"] bolmek" gercekte

ne kadar cok acik bir sekilde

degtlse de- CHP He btr koa-

mumkun clabilecegi izlenimini vermekten ce0 siralarda Sadun Aren, CHp'nin admt anmadan, btr koalisyonun kosullarim soyle lormule etmtstir:

si yasal ca balan, "T iP icinde lfade edilirken,

"cadi kazarn kaynatmak", kacmlmaktadir. Hie kusku

bir onernli nokta goz onunden ardmdan

yok ki hu mudahalelerin

106- Bu noktada s6z konusu Marksiamin, daha once actklanan nedenlerle, "Stalinci Marksizm" olarak anlastlmasi gerekmektedir. Ne var ki Marksizm s6zcugunun gc~tigi her yerde "Stalinci" sifanm kullanmayi gcrekli g6nncdim. Cunku Turkiye solunda Marksizmin Sralinci olrnayan verslyonlan son derece kucuk bir azmhg: olusmrmaktadirlar.

"Sartlar gerekli kllarsa elbet koalisyona gidilebilir. Koalisyon TIP'e yakm olan partilerle ve belirli konularda sarih anla~maya vararak yapllabilir. Bu ~artlar ne olabilir? Bir deja bugun ba~laml~ ve bag1ms1z bir dl~ politikaya y6nelmi~ olan tutum surdtlrti.lmelt, tek taraJh dostluktan ,ok taraJh dosrluklara ge,UmeHdir. DI~ politikada baglmslzhgl amtl(: edinmi~ bir tutum esasnr. l{ politik~da Ise, TIP programl emekten yana bir deviet{iligi 6ng6nnektedlY. (...) Koalisyon elbette ki kar~lhkh Jedakilrhhlan gerehtirir. Ama fedakilrhk, sosyal adalet ve kalhmma yonunde ileri bir gidi~i sagladlgl ol{ude anlam ta~lY. Ancak bu anlamda fedahilrhklara hazl-

108

Wrkiye

soiu

y(jkseli~

109

rrz,

''107

Bu hayallerin grubu,

ardindan yuzde ucluk oy oraru ve 15 kistdogal olarak tatrnin edici gorulmeyeceksecimlerin ardmdan CHP'ye ve ozel-

vatandaslanm, renmeye,

siyaseti bir sosyal sorumluluk kazanmaya

olarak gormeye,

og-

lik parlamento

tarusmaya,

kolektif eyleme ginsmeye,

bir baska ifadeyBu acidan ki icinokuyucula-

tir.TOB TIP yonettctlerinin

Ie "siyasal insan" kimligini bakildigmda de ulkenin ashnda en sorgulayici

cagirmaktadir.

"Ortanm Solu" hareketine karst srg ve ofkeli degerlendirmelerinde, bu yenilginin de bir etkisi
likle de Ecevit onderligindekt dusunulebilir. oldugu Ornegtn -Behice Boran'm ifadesiyleyoneticilerine

bu partinin 300 bin kisilik secmen kitlesinin, basm ve yaym organlanrun

rtr

n, aktif sendika uyeleri, universite 6grencHeri de bulunmaktadir,
kucumsenrneyerek sloganlan dikkate bir nicelik ve niteligi ifade eder. Vine ve Turkiye styasetine almdigmda bu oran, dokuz asilamaya
0

la

a(:til$

gore "Gercehte CHP'de ne yeni hir hamie, ne de sovard", ahsine solu on/erne (abasl vardJr".109 Onlara gore solu" hareketi, TIP'in gelismesini engellemek icin gun-

TlP'in prograrru,

cahssol

"ortanm

ug-t siyasal kulturu

tarihlerde

deme getirilmis bir "devletci taktig-i"nden

onderleri, CHP'nin

ibarettir. Belli ki TiP hem sola acrlabilecegini, hem de TiP'i onlegorebilecek bir siyasal ana liz

icin onemli bir iyimserlik "TIP Tarusmalan" tarihsel islevinin, yeterince

kaynagi olarak gorulmelidir. ay soma baslatacagi bu partinin tarafmdan

Yon'un 1965 genel secimlerinden tarusmayi

me cabasi ictnde bulunabilecegini ustahgma sahip degildirler. Yon'culere gelince, onlar

(ya da "TlP Uzerine Tarusmalar") baslatanlar ortaya koyar. ve kanlanlar

da secimleri

izleyecek

donemden

kavranmadigim
konusu TlP'in

Yon'un bu mornenue mucadelesini kilarken, yuzunu icin cekim bakildionlan girmis,

umutsuzluklanm dile getinnekten cekinmezler: "T1p parti olarah ba$an sagramahla beraber, 1965 sc(imleri solun yenilgisiyle ve sagin zajeriyle sonU(lanml~tJr. (...)1960 MaY1s'mda sunguyre gidenler, 1965 Ehim'inde buyuk bir oy (oguniugu iie iktidara gelmi~lerdir. Yeni ihtidar, istese de istemese de bir kar~l-devrim niteligi ta~l-

TlP'i tarnsma kazanmasi, Yon'unkini sendikalara rnerkezi rak dusunmek

etmesi anlasihr basansiyla sol icindeki

bir seydir. Her seyden ondaha guclu

ce 1965 secimlerindeki

solun mesruiyet yerini onemli Parlamentoya

belirsizlestirrnektedir.

donmus, aydmlann

bir kesimi

yacahur.

"lID

Aslmda Yon'ciiler, "basanlr" olarak Han ennis olsalar fazla umudu gozukmezler. Bu patti He ilgili olarak konusunda farklt bir secim

olmus bir paninin

yanmda,

Yon'i\ styasal bir odak olaBu acidan kalkisan Yon'culer. bir baki-

da, TlP'den

aruk daha da zorlasmaktadir. TlP'i tarusmaya

her yazdiklan, onlann TlP'in potansiyelleri dunyada yasadiklanm gosterir. Oysa 1965 genel secimleri, sonuclanna dmmsnr, nun buyuk Toplumun yansidigi Kuskusuz parti olarak TIP, toplumun Turkiye'de

gmda, 1966 yihnda

rna Yon'un kendisini de tarusmaktadirlar. solun varhguun tam bir acmaza sokmustur. yasal partinin lanma kosullan ken, ote yanda gonullerinde yoktur. tezlerin Ancak ileri surdukleri Bir sosyalist toplumuetdismdadrr. yansulke yeni yonelisleri

Mevcut durum

Bir yanda TtP gibi simf temelli bir sionlar icin bir anlam Hade etmezyatan radikal ordu hareketinin yetersizligine bakip, can-

belki de tek genel secimdir. belli kesimlerinde bu yanki suurhdir;

gents yanki uyan-

cunku Turkiye

bir kisrm 1968'e kadar, daha cok aydm kesimleri hareketlenmenin genis kesimleri

Yon'culebaslat-

kisi alnna alnus siyasal ve dusunsel

rin -ve basta Mihri Belli gelmek uzere bir kisim eski TKP'linin1966 yazmda TIP He ilgili bir tarusmayi nklanru dusunrnek rinin ardmdan daha dogrusu sezmislerdir. pek dusunrneden dogru olmaz. Tersine son bes yihn deneylesolun bir tarnsmaya, ihuyaci oidugunu ardm5 Hayaptlulasrms, degerlendirmestne

icin secimler ve siyaset AP, CHP, YTP, kendi aralannda ibareuir. Oysa rtr,

CKMP vb. gibi klasik duzen partilerinin mast ve don yilda bir oy kullanmaktan
lO7- YOII, Says: 126,28 Agustos 1965. 108- Sargm, a.g.e., Ci It I, s. 319. lO9- Sargm, (I.g.c., Cilt 1. s. 378. 110- YOII, 22 Ekim 1965, s, 3.

Yon'culer ve eski TKP'liler, bir durum TlP'in mesruiyet

kavgasi basanya

dan bir donemlik

parlamento

faaliyeti deneyi yasanrrusnr.

ziran 1966 gunu, TlP'in de kauldrgi kismi senate secimleri

110

to rkiye solu

yukse I i~

111

rmsnr,

En nihayet

toplanacakur, gunlasngim Gercekte usrnamn

buyuk kongresi Butun bunlar, sol ici bir tarnsma icin sartlann 011966 sonbahannda gosterir, uzun sure kayitsiz kalacak da olsa, tarTlP'tir. Cunku saflanna sol aydmlann kazanrms ve alan belirleyen partinin

tarh analizler ni dokme kin kavram anlasilmasi Bu sekliyle

de geliremeyen

bir dizi solcu memnuniyetsizin niteligine ve bunlara

iciilis-

alam haline gelir. Ama bu olumsuz ve problematiklerin anlammda onemli dergi sayfalannda gundeme yaymlanan

ragmen

yeterince

"TIP tarusmalan'tmn,

kimi yeni teonk sorunlarm bir islevi oldugu

bu tarttsrnaya

gelmesi ve bir olcude

konulanm

da soylenebilir.
metinleri,
0

oncu iscilerin mucadele

buyuk bir cogunlugunu
TIP onderleri,

tarnsma

bu parti, son birkac vermektedir. geliskin da -yeterince hsmaktadirlar,

ytldir ulke olcusunde

siyasal

ve ideolojik getirrneye ca-

donern icin anlamh bir sekilde sol siyaset uzerine dersler na da gelir. Yon sayfalanndaki evriminde tismalann tartismalar bu tartismalar, 1960'lar solunun durmakta

anlarmtdeolojik de bu tartaraMihri ve ta-

teori ve siyaset konulann-

olmasa da- ozgan analizler

Aynca ulusal olcude siyaset yapan bit parti olarak

onemli bir asamayi da ifade eder. 0 nedenle onde gelen aktorleri uzerinde

TIP, bir ittifaklar

anlayisr da gelistirmektedir.
parlamentonun

Bunlann En nihayet,

yam srra yepyeni aye sa-

yarar var. Bu daha sonolan

sol styasal mucadelede
YISt on bine ulasrms

yeri konusunda

Y6n tarafmdan,

daha dogrusu

Dogan AvclOglu esas onemi, olusturacak

bir deney, bu parti sayesinde dtran bu parti, orgutsel mi ifade etmektedir. nn onalannda

yasanmaktadir,

fmdan baslatrlrmsnr. ra Milli Demokratik Belli cevresinin Belli tarafmdan

Ancak tarusmalann Devrim harekenni elesuriler

ve farkh egilim ve gelenekleri acidan da kucumsenmeyecek dikkate Butun bunlar ashnda

icinde bannbir biriki1960'la-

katkisi

He ortaya cikar. Bu surecte

A vcioglu

ahndigmda,

TtP'e yoneltilen

ilginc paralelliklet ideolojik

bir "durum muhasebesi"

anlamma

gelecek teorik gerekmekteyeteneksizliksadece boyleda uzak du-

str. Hatta kimileri leri s6ylemektedirler. ahnmalan gerekit.

icin Avcioglu ve Belli hemen hernen Ne vat ki, bu g6rOslerin
0

aym seykaynakaltmda ele

ve siyasal bir tarusmayr, nm islevi ve yaranm si bir tarnsrnayi rurlar.

TlP'in orgutlemesi konusundaki nedeniyle,

dir. Ne var ki, TIP onderleri. leri, belki de kendilerine

belki bu turden gents bir tartisma-

Ian son derece Iarkhdir:

nedenle

de farkh bashklar

degerlendirme

guvenstzlikleri

baslatmaktan

degil, ona kanlmaktan baslayan

Yin'cii uMarksizm"ve Tlp'e Elelt'rll.r•
"TlP Tarnsmalan", Dogan Avcioglu'nun 17 Hazira n 1966 tarihli haslar. Bu

Yon sayfalannda
n"na kaulanlan soma

1966 Haztran'mda

"TIP TartisrnalaIlk sirada, TKP'liler Doizler; kaulgive gi-

Yon'de kale me aldigr "TtP'e Dair" bashkh makalesiyle
oldukca rammdaki dan partinin kisa bir metindir; ancak Avcioglu bu yazida, analizlerin parlamento yetersizltgtnden, cahsmasmdaki Bunlann tuzuk ardmdan eksikliklere

lie

kategoride

ele almak gerekir. olan eski

TiP progorabir di-

gan AVCIOglu ve onun cervesindeki MDD hareketini olusturacak OCOncO kategoride nus sosyalistler bi gozukseler platformlan noktalan bi bu

Yon'euler gelir; onlan, daha

sorunlanna, kadar

ise, TlP'in son bes ytlhk rnucadelesine soleunun ortak

yer ahr. Btrbirlerine de bu uc kategori

cok yakm seyler soyluyor perspektif

ve teorik elestirini ortaya koyar. Buna gore "TIP bir yandan antiemperyalist mucadeleyi 1 numarah mesele sayarken, 6te yandan

zi degerlendirmede

bulunur.

ise, ternel siyasal

yoktur. bulunabtlir.

Elbette soylediklennde

kimi onemli kesisme yonelmekten partinin yo-

Ama gelecek birkac yilm da gosterecegt

lie

kesim, yeni bir teorik ve siyasal platforma daha da uzaklasacaklardtr. TlP'in de uzak durdugu bu tarnsma,

cok birblrlerinden Bu durumda nelisinden

hakh ya da haksiz nedenlerle

endise duyan,

ama tu-

klasik bir proleter-burjuva miicadelesinin sloganlantlt 6n plana ,,kararak gU{lert dagttmakta ve zaYIJlatmaktadlr. Ba~ka bir deyi~le, TIP, aynt anda iki meydan muharebesi vermekte, tlstelih ikinci muharebe yuzunden, ilk muharebeye haZlr gtl{lerin azalmaslHa yol a{maktadlr. (ok gu{lu ve bilin{li kitlelerin bulundugu alhelerde iki mucadeienin birlikte yu.ru.tulmesi mtlmktlndu.r, Tiirhiyc'de durum

112

tor~iye soiu

yij~seli~

113

boyle olmad!gma gore, emperyalizme ve i~birlikc;jlerifle kar$! millet{e miicade1eye kesin oncelik tammak ve onu proleter-burjuva miicadelesinden dihkatle aYlfmak, kammlzca hayali bir meseledir." 111
bu yazismda, bu iki mucadelenin ifade euigi "celiski"nin derli toplu bir tamrnlamasnu yapmadigi gibi, TiP gibi sosyalist bir orgutun, bu "celiski'tyi programank, siyasal ve pratik duzeyde nasil cozebilecegine iliskin olarak da fazla bir sey soylemez. Onun tarnsmalan acari bu yazismm turn islevi, sanki sadece Y6n'cillerin teorik referanslar duzeyinds karmasasmi ortaya koymaktan ibareuir.
Avcroglu

Gercekte bu tarusmalar surecinde Yon'culerin, Tip onderlenapga ctkartmaktan otede fazla bir sey yaptrklanru soylemek zordur. Ornegin Avcioglu TIP onderlerine, bir yanda 1950'ye "halk devrimi" derken, diger yanda "27 Mayis'm tarihsel mesruiyetivnden nasil bahsedebildiklerini sormakta, yine onlara, 1965 Subat'mda lnonu hukumennin dusurulmesi uzerine yapnklan "Kuvayi MilIiye Cephesi" cagnlarim hanrlatmakradir, Gercekten de bu acidan bakildrgmda TtP'lilerin 27 Mavis Anayasasi uzerine beyanlanndaki celiski acikur. Onlann kullandigi kavramlarla bu anayasa pekala, "ceberut devlet" temsilcilerinin "tepeden inmeci" bir tarzda gerceklestirdigi bir siyasal metin olarak algrlanabilir. Oysa aym anayasa icin yapilan, "bize 6zgu tarihsel $arllar sonucu olarah (, ..) toprah agaianmn ve i$birlihl;:i sernrayeci s!mfiann {!karlanm iyice hostek!eyen huhiimlerle doludur" degerlendirmesi, bizzat 'rtr genel baskam Aybar's aiUir.112
nin kimi celiskrli degerlendirmelerini

"TlP tarusmalan" vesilesiyle Yon'de yazdanlan tzleyenler, ilk bakista bunun Marksistler arast bir tarusma oldugunu zannedebilirler. Bu acidan Yon'culerin ozellikle ilginc bir konumu vardir. Avcioglu ve Yonculer, Marksizmden etkilenmis de olsalar, gercekte Marksist degildirler. Kuskusuz donemin tum solculan gibi onlar da, Marksizrnin rnetoduna, kavramlar sistemine, problematiklerine ister istemez yaklasmakta, ondan bir seyler almaya calllDogan Avcioglu,
Dogan

hsmaktadirlar. Ancak bu ahnan ve ogrerulenlertn son derece ekIektik bir karakter ta$ldlg.t da unutulmamah. Marksizmden turn uzakhgma ragmen Yon'culerin, 6rnegin siyaset anlayisi konusunda Tlp He aym kavramlar dunyasmm iki ZIt kutbunu paylasnklan da soylenebilir. TlP'te siyasal iktidar sorunu, banscil ve istikrarh bir birikime baglanmakta, diger bir deyisle bu tedrici birikimin btr secim zaferiyle taclanmasi ongorulmektedir. Yon'culer icinse iktidann ele gecinlmesi, bir elitin propaganda ve konspirasyon faaliyetimn yegane sicrarna noktastdir. Baska bir deyisle, bir tarafm bir secim zaferiyle saglayacagmi, digerleri bir darbe vurusu He gerceklesurmeyi dusler. Bu yaklasimm bir ifadesi olarak upki TtP'lilerde oldugu gibi Avcioglu'nda da kimi ternel Marksist siyaset kavramlan ya hie yoktur ya da iceriklerinden tamamen bosalulrms bir durumdadir. Omegm aktorleri modern similar olan btr sosyal mucadelede, snuf orgutu, suufsal itnfaklar, suuf bagimsuhgi, raktik ve strateji iliskisi, sosyal ve siyasal mucadelenin yukselis ve gerileme surecleri, krizkopusma momentieri, ulusal-uluslararasi ilisktsi, siyasal-orgutsel gelenek, sosyal hareket, gects donemi ve benzeri gibi kavramIan bu yillarm Avcioglu'sunda (ve TlP onderlerinde) aramak beyhude bir caba olur. Ancak butun bu sorunlar bir yana, 1965-66 yillan, Yon'culerin -daha dogrusu ozellikle Dogan Avcioglu'nun- teorik planda Marksizme en yakm gozuktugu bir donerndir. Halla tarusmalarda kullandigi kavramlara bakildrgmda, Avcioglu'nun kendisini 0 siralarda Marksist olarak gordugu bile soylenebilir.u> Ozellikle devrim stratejisine iliskin olarak soyledikleri, neredeyse dogrudan Stalinci Marksizrnin teorik mirasmdan ahnmis gibidir. Ornegin bu tarnsmalan baslatan yazrsmm hemen girisinde AVCl0g1u, "oncH, ig:i Slflljl degil, i${i smifmm 6nciisii olan partidir" derken, arleta btr Marksist gibi konusmaktadir.u+ Bilindigi uzere partinin

"Tlp·c Dair", Yon, 17 Haziran 1966, s. 3.
Avcioglu, "Bir sosyahsr stratejinin esaslan ". Yijll. 14 Eki III

112- A ktaran 1966, s. 13.

113- Bu konnda Avcioglu'nun ozellikle su rnakalelcrine bakilabilir: "Sencer Divucioglunun Yazisma Not", YOIl, 8 Temmuz 1966, s. 11-12; "Bir Sosyalist Stratejinin Esaslan", YOIl. 14 Ekim 1966, s. 11-12~ "Buyuk Kongresinden soma TiP'·, Yilll. 25 Kasun 1966, s. 11-12. 114- Dogan Avcioglu, "T\P'e Dair··. Y Otl, 17 Haziran 1966. s. 3.

vuk,elil

115

114

tlirk iye solu

i:?~isrmfimn oncu orgutu oldugu gorusu, Lenin'in parti ve srmf iliskisi uzerine yuzyilm basmda yaprms oldugu ve daha sonra tum uluslararasi komunist harekette kabul gormus btr anlayisur. Avcioglu muhtemelen bu kavrarru, 0 siralarda yakm iliskiler icinde bulundugu Mihri Belli'den alnus olmahdir. Ancak kullandlgl bu terimin kaynagi bir yana, tum siyasal yasammm kamtladlgl uzere Avcroglu, partiyi "isci suufmm oncusu" olarak kabul eden Leninist anlayism cok uzagmda bir solcudur. Bu sirada yazdlgl bir-iki yaz: dismda onun, patti konusunda, "snufin oncusu" tarzmdaki Marksist anlayisa yakm oldugunu kamtlayan baska bir degerlendirmesine rastlarnak mumkun degildir. Avcioglu "TIP tarusmalanrna bu turden bir kavrarm one cikararak girmektedir; cunku TtP icinde Marksist analizlerden etkilenecek kadrolann varhguu sezmistir ve aynca bu tartisrnalarda Marksist (daha dogrusu Stalmci) siyasal eguimden gecmis bir dizi eski TKP'li ile yan yana g6zokmek tstemektedir. Vine aym Avcioglu'nun Turkiye'de anti-emperyaltst mucadelenin zaferi ile, sosyalist devrimin farkh birer "devrimci asarna "yr temsil ettigi, bunlann birbirine kansunlmamasi uzerine degerlendirmeleri de, sosyalist devrime inanan bir Marksisti ya da "asamah devrim" teorisini benimsemis bir Stalinci Marksisti hattrlatmaktadir.us Oysa 0 tanhlere kadar turn yazdtklan ve siyasal deneyleri, Avcioglu'nun, modern devrimleri bu sekilde kategorilendiren Marksist devrim anlayrsmdan cok uzaklarda oldugunu g6sterir. Ama iste AVCIOg:Iu rtP'i bu aynm cercevesinde elestirmektedir; cunku onderlerinin bu konudakl karmasasmm farkma varrmstir ve Marksist tezleri, onlan yipratmak icin kullanmaya cahsmaktadtr. Avcioglu'nun "TiP Tarnsmalarr'ndakt bu "Marksist" gorunumunun ternel nedeni, Stalinci Marksizmin strateji anlayismda, TiP'e ideolojik saldmsmda kullanabtlecegi cok fazla malzeme bulmasidrr. Bunun 6tesinde baska pragrnatik nedenlerinin oldugu da dusunulebilir. Gercekten de 1960'lann ortalannda Avcioglu, ordusuz bir general gibidir. Bu tarihlerde umut bagladigi ordu ici siyasal hareketlenmeler sadece yavaslamakla kalmarms,

daha da otede bu faahyeder, AP hukumeuyle uyum tcindeki ust duzey komutanlann kontrolu alnna girmis durumdadir. Bu kosullarda Avcroglu'nun, solda yeni muuefikler ararna ihttyaci icinde olacagi tahmin edilebilir. 0 donemde TIP icinde Y6n'e sempati coktur, ama Y6n'cOloge hemen hie sempau yoktur. Bu sartlarda parti icinde daha aktif bir mucadeleye girtsmeyi dusleyen kimi eski TKP'liler, Avcioglu icin dikkate ahnmasi gereken unsur olarak g6rOlebilmi~lerdir. Avcioglu'nun pragmatik yaklasimmda, donernin uluslar arast plandaki ideolojik kO$ullannm da belirli bir etkisi oldugu dusunulebilir. Unutmamak gerekir ki Avcioglu, dunyayi dikkatle izleyen bir aydmdir. 0 donernde bir db geri kalrms ulkedeki radikal ordu hareketleri, Sovyetler Birligi He iyi Ihskiler kurmakta, basta Sovyetler Birligi Komunist Partisi olmak uzere bircok kornunist partlsi, bu turden ordu hareketlerinin sosyalizm rnucadelesi He iliskileri konusunda orijinal yorumlar getirmektedir. Vine bu yillarda, birkac yil sonrasmm "kapitalist olmayan gelisme yoJ u" teori lerine varacak degerlendirmeler yaygmla:;;maktadu. 116 Dogu Almanya'dan yaym yapan TKP'nin Bizim Radyo'sunda 1950'lerin sonlarmdan itibaren ~AtaH1rkl;a milliyetr;ilerle Turk

komullistlerinin ittifakl", "milli baglmslzhglmlZI yeniden kazal1mah ir;il1 Milli Kurtulu~ Komitelerinde toplanma" gerekliligt, "Tal1zimat'tan bu yana yahln tarihimizde Turh subaYinll1 oYl1adlg:l rol" ya da "Atatarhr;u dl~ politiha" uzerine soylenenlerin, AvclOglu gibi milliyetci devrirncileri, kornunistlerle birlikte yurume olanaklanm arasurrnaya yonelttigi pekala dusunnlebtlir.!"

rn-

116- "Kapitalist ohnayan gellsme yolu' tenrni, 1~6? KaSlm'l.nda t_vI~kova'da ioplanan ve 81 ulkeden delegelerin kauld.gi "Ko~umst ve lsci Parnleri Konferansi" bildirgesmde yer almaktadrr. (Bkz.: Komiimsl ve 1$(1Partrlenmn 4 ToplanIISI - 1967 Moskova, 1960 Moskova, 1969 Moskova, 1976 Berlin.. Urun ~a~mlan, Istanbul, 1976. s.73.) TKP DIS Biirosu'nun, bu kavrami T~rklye dcvrimi perspektifine yerlestirrne denemesi icin bkz.: Ahmet Akmcr, Kapttalist Olmayan Gelisme Yolu ve Turklye Gercegi", Akbulut (der.), 196J-196~ TK~ Bclgdennde 15~i-Demokrasi Harekefi ve TIP kinde, s, 231-260. (Bu yazr, donemin uluslarara51 komunist hareket dergisi olan YENI (AC'm Subat 1965 sayismda yayinlannustir.) J 17- Bkz. Bizirn Radyo'da Nazlm Hikmel, TUSTAV Yaymlan, Istanbul, 2002,51-

rasryla lI5- a.y.

5.

55, s. 114, s, 137 ve s. 146.

yiik<ell,

117

Von Sayfalarlnda Stalinci Markslzm
"TiP Tarnsmalart'tnm de Turkiye gundeme oldugu Tarnsrnasr'tdtr. Solunu getirilmesidir. da soylenebilir. belki de en onernli sonueu, siddetle sarsacak Bu, daha sonraki birkac yil icinalan bir ternel konunun yaygm adiyla "Strateji uzerine bir tarusma yonlendirealan beko-

kadaslarma

gore de, Turkiye'de yaktn gelecekteki merkezi

isci hareketi buyuk

son derece zayifur damgasuu suuf rnucadeleOysa "asker-sivil geli$meier, sahiptir.119 "komuBelli ve benzer sol karakterdinamigin hareTurki-

ve bu haliyle sinin evriminde

altustluklere yoktur.

vurma olanagi yoktur. aydin zumre'lnin Mihri Belli'nin nist" gerekcesi yaklasrmdaki degtrmentne Sovyetler ket, tarihin sin ardmdan rasmm mektedir, hareketler,

TlP'e gelince, bu partinin bir konumu

Bunun bir anlamda MDD'eileri"

program olarak

basim ~ektigi siyasal-sosyal belirleme sunlar potansiyeline soylenebilir. ordu radikalizmine

Bu alanda TlP'e esas vurusu

ye'nin yakm gelecegmt

cek olan "gelecegin Belli'ye gore TlP'in, nimsernesi, cozumu nusuna

adlandmlabilecek Devrim" stratejisini

bel baglayrsmm

bir dizi eski TKP'lidir; bunlann

en onde geleni de Mihri Belli'dir, icin adeta sihirli bir

konusunda

~Milli Demokratik

eski TKP'lilere gore dunya, neredeyse su ta~ldlgl bir doneme onderligindeki donduren tekerlegini

partinin ve solun tum sorunlan
temelinde, alunda"

li her siyasal ve sosyal kipirdamsin, Birligi'nin

tek bir evrensel uluslararasi

ifade etmektedir, verdigi bu onceligtn

Hie kusku yok ki, onun "strateji"

coktan girmtsur. Buna gore kornunist temsil etmektedir. Savas sonyonelbaska

ordu ternelli siyasal radibir ulke olarak Turkiise,

kalizme verdigi onem yatmaktadir. rms ve emperyalizmin ye'nin onunde bulunmaktadrr. pencesi

Klasik semaya gore, "geri kalDevrim asamasi programi

bir motoru

Birinci dunya savasi sonunda

yeryuzunun hareketleri

alnda bid, ikinei savaise, klasik isct suufi "sosyalizm"e yonelmekten

Sosyalist degil, Milli Demokratik Ordu temelli siyasal radikalizmin

ise ucte biri "sosyalist duzen'le gecmistir,

Asya ve Afrika kurtulus

pekala bu devrimin prograrru He uyumlulastmlabilir. Savundugu anlayrsm kokleri dikkate almdrgmda, Mihri Belli ve birkac yil sonrasmm Milli Demokratik Devrim hareketinin,
Marksizmin yinninei yuzyildaki hareket macerasr, Stalinciligin ideolojik, yukselisi anlasrlasadakati tarve onun komunist letsel egemenliginden bilir. Ornegin usilamayacak nist hareketin uzerindeki siyasal ve dev-

mucadelesinden

cok farkh yol ve metotlarla,
He sosyalizme

Vine pek cok geri kalnus ulkede iktidara gelen radikal "Sovyet yardum" Yukselen kapitalizmin bir zamanlar

bir yo! bulamamaktadir. dunya olcusundeki rnaktadrr.

ilericl rolunu, bir yanmdaki

simdi "sosyalist sistern" oynakomunistler gibi Mihri Belli ve

bagtmsrz degerlendirilemeyecegt

Mihri Belli'ye degil, SBKP'yeidealojik alan TKP-Dt$ Buro yoneticisi Devrim anlayismm resmi tezi oldugunu

Dunyarun
arkadaslanrun

don

Ismail Bilen'e ait $U uluslararasi komuortaya

da gozlerini kamastrran bu evrensel model Turkiaskeri darbecilikte "asker-sivil gacler ve aydm siyasallasmaOnlaradikal donusumbir iktidar, politikaki, ornehemen yerlerini butut.

sozler, Milli Dernokratik

ye'ye uygulandigmda, ra gore Turkiye'de ler ozleyen burjuvazi" Turkiye
SI

acik bir sekilde

koy-

smda ifadesini bulan hareketlilikler sosyal adma

maktadir: "Memleketteki siyasi geli~meyi belli olaylar, konular uzerinde topladlh: Mill! bagtmstzhk, demokrasi, taraJslzhk politihasl, ban~ politikasl. Bugun ana dava milli baglmslzhktlt. Kurtulu~ sava~ldlr. P<>mokratikdazen her $eyden once geliyor. Sosyalist devrime gitmek i{in olaylann iizerinden atiayarnaYlz. Dii~man Arnerikahdlr. AmerikahYI tutan da biiyak burjuvazi. Sava~1 buna gore ayarlamahY1Z." 118 Yon sayfalarmda "TIP tarnsmalan'na kaulan Mihri Belli ve at118- TKP Mt'rkez KomilCsi DI~ BLiroSII... , s. 23.

aydm zumre", causan

lktidara adaydrr, "Komprador
boylesine Ortadogu

ve "feodal kahnttlar"la icin oldugu

kadar, sosyalist sistemin
0

icin de tarihsel bir sicrama anlamma Bu dusunceler eski komunistlerde

gelecektir. denli kokludur cikan bir

gin Mihri Belli, daha 1962'de Yon'un ilk sayilarmda

ya-

119- E. Tufekci (Mihri Belli). "Demokratik Devrim: Kimle Sember Kirne Karst" Yon, ;; Agustos 1966. .

1t8

tiir kiye '01 U

Viik se li~

119

zisinda. devrimde

Turkiye'de, asker-sivil

yaklasmakta

olan devrimm oynayacagr

karakteri,

bu

ha da daraltacaknr.

Mihri Belli ve arkadaslarmm

1966 sonrasm-

aydm zurnrenin

rol ve bunun

sosyalizme

gecisle baglannsi

gibi ptoblemleri

ele aiml~ur.120 Ara-

daki cabalan tam da bu sonuca vanr. ~rtP tartismalan" ve dtger rtP elesnrilert, Marksizrnin eski TKP'liler aracihgiyla TOrkiye
Soluna iletilmesinde bir vesile olur; ne var ki aym surecte sol, "Marksistlestigi" olcude isci snufmdan

dan dort yil ger;;tiklen soma Mihrt Belli, yine Yon'deki yazismda aym seyleri soylemektedir. Acikur ki solun son dart yilhk evrlmi

uzaklasacaknr.

ve ozellikle de TWin geli$mesi, Belli'ye hie bir $ey anlatmamaktadir, 0 derece ki, Belli'nin ~TtP Tartismalan" vesilesiyle kalerne
aldrgi yazismda aydm zurnre, Birinci Kurtulus Savasi, Kemalistler, asker-sivil hatta Canakkale Savasr'run bile sozu ger;;er, ama bir kez bile TlP'in adi ger;;mez.121 Bu eksiklik bir rastlanu degildir, 27

Hlkmet Klvllclmh ve Tip
Kivilcrmh'nm TiP'Ie ilgili ilk yaztsi, 31 Oeak 1966'da Samsun'da cikmakta olan (alrl adh bir yerel dergide yaymlamr. Bu dernektir ki Ktvilcnnh, kurulusundan itibaren yaklasik 5 yd boyunca

Mayis sonrasi aln yil, bu eski komunistin
sal ve sosyal gucun yukselisine
SIZ

gozunde yeni bir siyaetmez. Onun icin bagim-

rtr

He i1gih hemen hicbir gostermektedir: bagimsiz

sey yazmarmsur.
Krvtlcimh,

Bu sessizligi, icinden geldigi

muhtesiyasal asa-

tekabul

me1en sunu gelenekten

bir srmf orgOtOnOn kurulusu, hala acil ve hayati bir sorun debu asamada siyasaJ oncuaydm zumreye "asker-sivil

olarak ortaya cikrms ve henuz

olusum

gildir. Esas onernli alan, sosyalistlerin,

masmda olan bir hareketin dogal evrimine mudahale hakkuu henuz kendisinde gormemektedir. Hikmet Kivrlcrmh'nm Caln'da yaymlanan yaztlan, TIP'e eles-

Iugu ellerine gecirmis bulunan
tutarh bir artcrhk yapacaklarrdrr,

nasil

Mihri Belli ve arkadaslanmn "TlP tarnsmalanvna kanlmalan, sol icinde, 1960'iann sonlanna kadar sOrecek buyuk caph bir
teori savasim Marksizmle kusuz bu baslaur. Yaygmlasngi olcude bu teori savasi, solun

tiriden cok, bu partiye oneriler niteligindedir. Zaten daha soma bu yazilan iceren brosurunu, l$(i Partisine Teklijler olarak adlandiracaknr. Bu surecte Kivrlcrmh, ¥f)n ve Mihri Belli cevresinden
cok daha farkh bit konumda gerekse Mihri Belli, rtP'le oldugunu gosterir. Gerek

defa olarak Marksist

bulusmasmda onemli bir islev gorecektir. TIP, ilk teoriye dayamlarak elestirilmektedir. KU$dersi"nin onemli bir handikabi vardrr. Yon He aralanndaki ve soylediklerintn

Yon'culer

"Marksizm

TiP'e elesuri yonelten, eski TKP'Iiler, cizgisini belirlemernislerdir.

aynm Yon'cu

Haua eski TKP'lilerin basladiklan ahndrgmda,

ilk TtP elesti-

rilerine Yon sayfalannda
analizlerle gozunde benzerlikleri

dikkate

pek cok sosyalistin gOrOlmemekelesnrtlerin hedefleyen her siher desda-

Yon He eski TKP'liler arasmda bir farkhhk adma yapilan kavusmasim alan girisilecek buyuk olcude yok edecektir. Marksist bir onderlige once 5-6 yildir ortahkta

teori, program ve siyasal strateji sorunlanna aguhk vermislerdir. Hikmet Krvilcrmh'ya icin ise, tum zaaflanna ragmen rtP, ozgun evrimini yasamakta olan gercek bir hareketi temsil etmektedir. 0 nedenle onert konulan pratik-orgutsel sorunlarla simrlanmah ve elestiri yaplel 01mahdir, "Isci Partisi nedir ne olmahdir?" bashkh uzun yaztsmm onemli bir bolnmu, ymlamr.122 (altl'da 31 Ocak'tan 18 Nisan 1966'ya kadar yannlu 53. Bu yazida Krvtlcimh, once TlP tiizllgt1niin

tarnsmalannda

tedir. Bu karmasa, TlP'e Marksizm
yasal degerini ci hareketinin rtp elestirisl. Ianni cizmek tirisi, bagimsiz

Oysa 1966 yihnda is-

Yon'cii cizgiyle smir-

zorundadir. Bu yaptlmadan
bir siyasal i~~i hareketinin

rtr

rnaddesini yeniden tarusmaya acar ve bu maddenin, ashnda i$ci ya da emekcilerin degil, sendikacrlann partideki konumlanm korumayi hedefledtgtni kamtlamaya girisir, Ardmdan, "parti or122- (<1/11, memin tamanu yaymlanamadan 18 Nisan 1966 tarihli 157. sayismda kaparur, Krvilcimh'mn bu yaZI dizlsi tse aym ytl, Uyarm<lh I{in UyanmalL Uyanrnak J~in Uyarmall: .x-iParlisineTddiJltrba~!tkhbirbW$t1rolarakya}.1nla· mr.

insasi alanaklanm
YOn,

120· Mehmet Dogu imzasi ile yaymlanrms bu yaz: lcin bkz.:
sim 1962, s, 2.

SaYI:48,14 Ka-

121· E. Tufekci, <I_g.m.

120 tiirk;ye solu

yiiksej;$

121

ganlarmda iscilerin en az yuzde elli oranmda temsil edilmesi'' to. runden formulasyonlar yerine, her duzeyde "bilfiil uretrnenleri cogunlukta gormek" anlayismm partinin orgutsel kulturune egemen kilmmasnn onerir. Yine her uyenin bir parti organmda aktif olarak cahsmasun ongormeyen rtp tuzugunun, uyelerin etkin seferberhgi konusunda 6nemli bir zaafr ifade eutgtnt sayler. Kullandigr tum Ezop diline ragmen, biraz dikkatle incelendigtnde Kivtlcimh'run degerlendirme ve onerilerinin, klasik Marksist (ya da komunist) orgut deneylerinden ve bunlarm teorizasyonundan kaynakladigi rahathkla g6r11lebilir.123Gercekten de kornunist ya da sosyalist partilerde, TIP tuzugunun 53. maddestni andrran btr orgutsel ilkeyi bulmak olanaksizdir, Her parti uyesinin bir parti organmm daimi uyesi olmasi konusunda ise Kivilcimh, komunist partilerle sosyalist/sosyal demokrat partiler arasmdaki onemli bir orgutsel ilke farkhhgma isaret etmektedir, Komunist partilerde her uye -en kucuk birimi hucre olan- bir parti organmm uyesi iken, sosyalist ve sosyal demokrat partilerin pek cogunda uye kitlesinin cok buyuk bir kesimi, yilda bir kez toplanan yerel kongreler dismda herhangi bir parti orgam icinde yer almaz. Diger bir ifadeyle tum parti uyelerinin parti organlannda surekli olarak yer ahp almayacaklan konusu, kornunist ve sosyalist partiler arasmdaki orgutsel ilke Iarkhhklannm basmda gelir. Krvtlcimh, henuz daha ideolojik temelleri belirlenmernis bir parti olarak rtP'e, klasik komOnist partilerinin orgutsel ilkelerini onerme ~abasmdadlr.124
123- Bu yanlanu yaymlanmasmdan 36 yil soma eski bir TIP yoneticisl, KJVlIcirnh'run TlP'e onerilcrini soyle degerlendtreceknr: "Eger yasal durum e!verseydi vcya gcndgc uyarmw Gene! Merke:!'e (llIcedclI bilg! verilseydi. KlvllwlliJ iiyelige kabul edi!ebilir lIliydi? &l~vurusufldaJ\ kLsa bir sure !lila yaymladlgl "Igi Partisine Tell I if" udh bro}iJ:l"lllIe bi!" gOl atlllak sorunun yanllllll bulmahw yeterlidir SClI1lYJm" (Sargm, a.g.e .. Cilt I, s. 409-410). Bu saurlann ynannm 1950'lcrin ortalanndan bcri komuuist hareket gdenegi icinde bulundugu dusunnldugunde iki olasihk akla gelmektedir: Ya Sargm'm komunist harekeun en ternel orgetsel ilkelerindeu
haberi yoktur; ya da ne 1966'da nc de arularuu yazrnakta oldugu 1000'1i yillarda Krvilcnuh'run onerileruu yererli bir dikkatlc okumusrur 124- Ornegin Hindistan Komunist Partisinin $11 anda gccerli olan tuzugunde paru uyeliginin tamrrunda, diger seyler yanmda "partt orgutlerinden birinde ~ahsmayi kabul eden" ibaresi bulunmaktadlr.(bkz.:www.cpim.org). Yine 6rgOtlenme ilkeleri a<;lsmdan olduk<;a yumu~aulml;; 1001 tarihli tOzogondc bite FranSIZ KOlllu niSI Partisi, her parll llyesinin, "gene! parti toplantlsl ill" birlikte, se<;ecegi

Aym yazdannda KIVlIClmh,partinin cahsma veriminin artmlmasi icin, esas olarak sendikalar ve partili milletvekillerince finanse edilecek, bir "isci-koylu gonnllulert agl"nm olusturulmasun onertr. Buna gore Tll' millervekilleri, maaslanmn "orta hayat endekst''nm yukansmda kalan bolumunu "isci-koylu gonulluleri fonu"na yauracak; boylelikle elde edilecek 35-40 bin lira ile, ayhk 400 lira maasla 100 gonullunun parti icin tam zamanh olarak cahsabilmesi saglanacakttr.12S Krvilcirnh'mn bu projesinin de, orgutsel konulara iliskin diger oneri ve elestirilerinde oldugu gibi, kornunist hareketin orgutlenme ilkeleriyle baglannsr acikt1r,126 Bir tasra dergisinde rtp merkezine hitap etmeye cahsan Kivilcmh. aym tarihlerde Y6n sayfalanndaki "TtP Tarusmalan "na da kauhr. Ancak bu tarusmalara katkisi, Mihri Belli ve cevresinden buyuk bir farkhhklar gosterir. Onlann tersine Kivilcimh TlP'i degil Dogan Avcioglu'nu elestiri konusu etmektedir.P? Kivrlcunh, 1966 Ekim aymda toplanan Istanbul il kongresi oncesinde TlP'e kaydolur. Ancak uyelik basvurusu, it kongresi ertesinde toplanan parti merkez yurutme kurulu tarafmdan reddedilir. Gerekce, bu uyeligin yeni siyasal partiler yasasma uymayt~ldlr.128Kuskusuz Krvtlcunh'mn uyeliginin reddi, TlP'in yururlukteki yasalara uyma kaygisi temelinde hakh gorOlebilir. Ama

hucre, ag ya da kolektifin uyesi oldugunu haurlanr (bkz.: www.pcf.fr). lspanya Komunist Parusl tUzilgu de aym sorunu, "her parti uyest tek bir hucrentn

uyesi olacaknr" tarzmda lormule etmektedtr (bkz.: www.pce.es), 125- Kivrlcsmh. Uyam1<111 kin ... , s. 93-94. 126- Bugun bile pek ~ok komunist partisi, ulusal VI" yerel parlamentolara secilrms uyelerinin ayhk maaslanru, parti icin blr geJir kaynagi olarak kabuletmekte ve secilmis uyelerine kendlsi bir ucrer odernesinde bulunmaktadir. Ornegtn Hindistan Komunist Partisi tuzugu, "komunist milletvekili ve secilrnis yerel yonctim gorevli\crinin ucret ve gdirlerinin partiye ait oldugu'tnu ve bu uyelerin hu

alandaki ucret
partinln

"ilgili parn komitest tarahudan tespit edilecegi'tnl belirtir (bkz.: www.cpim.org). 1001 tarihh Fransiz Komunist Partisi tuzugu ise,
VI" gelirlerinin

gelir kaynaklan

arasmda,

uye ode ntileri,

kampanya

gelirleri

ve kamu

haztnesi yardmuyla birlikte, "secilmis kcmunlstlerin partiye yaptrklan oderneler"i belirtir VI" parlamenlo VI" yerel yonetirnlere secilmis parti uyelerine lam zamanh "ahsmalarma karsthk olarak yapilacak odcmelerin. ilgili parti organlarmca helirlenecegini haurlatir (bkz.: www.pcl.Ir). 117- Bkz. Hikrnet Ktvtlcnnh, "Alma Avcioglu Din Kardestyiz", Yon, SaYI: 138, 19
Kasun 1966, s. 1 128- 5.1rgm. '1.g.r., Cilt 1, s. 409.

122

!(ir~iye sotu

yukseli$

123

daha sonraki ge1i~meler, Tl]' yoneticilerinin bu tutumlarmm, ashnda eski TKP'lilerin anlamma sosyalist geldtgtnt harekete mudahale haklannm Bu ise, 1965 harmanbu yasamaya reddedilmesi sonrasmda sekter de gosterecektir. demektir.

uzere pek cok soleu aydm, TlP'in geleceginde, sunf partisinden icin gelecegin lenmeleriyle yonlendiren zenleyen zordur, ortam,

kitlesellesmis

bir

rtm,
yakm

cok daha farkh seyler gormeye baslar. sendika baglar icinde bulunarak sosyal

Bunlar

ve benzeri snuf temelli kitle orguthareketleri

farkh sosyalist sosyalist

geleneklerin hareketin

TlP'te yeniden bir sure soma

lanmasi surecinm durdurulmasi
tutumunun,

TiP onderlerinin

bir parti degil, bir secim kazanma secim sonuclanyla belirleyici ve
0

deyisle hayal edilen, tum cahsmalanm ve tum basanlanru Cunku Bu yonelisre nesnel kosullann 1965 secimleri benzerleri uygun

secim takvimine oldugunu

aygitidir. Baska bir gore doolcen btr partidir. seylemek Turkisiyasal ve sosyal

baslayacagi geri donusu 10 oldugu soylenebiltr.

olmayan parcalanmalarda

onemli bir ro-

Tip Cepheslnde ~iiziillRe'er
TIP dismdaki Iirlenir. sol acismdan 1966-1967 yillan, Y6n sayfalanndaki TlP'e mudahaleleri He bebir daha hicbir zaman Parti icinde bu surealtmda ele ahnabilir: araclann teori sogerileparlamenter "TIP Tarnsmalan" ve eski TKP'lilerin

donemdeki

dunyadaki

gibi bir i~C;ikitle partisinin gozukmekredir. kapsadigi 1965-66

ye'de de olusumuna Turkiye, lanan toplu sozlesme

yillannda istik-

i~C;ihareketinin

geriledigi bir ulke degildir. Tersine imzai~C;isayilannda Partinin TlP uyeleri arasmda isci ve emeken guclu bulunardmdan, umut kesendustriyel merkezlerinde

Aym donemin bulunan cahsmayi acmazlar

TIP'i ise, icinden su bashklar

ve bunlann

I,;lkamayaeag:t krizlere dogru yonelmektedtr, ce katkida Parttnin tOm siyasal runlarmdaki mesi. gelismeler simfsal temeline iliskin karmasa,

rarh bir arus soz konusudur.F? yerel orgutlenmeleri, maktadir. Turkiye'de ulkenin

cilerin aglrhg:1 net bir sekilde ortaya cikrmsur. Bu kosullarda, simf karakterli

belirlemesi ve nihayet

C'parlamentanzm''), parti ir;i demokrasinin

TlP'in dort yilhk gellsmesinin bir partinin olusumundan oldugunu

menin nesnel nedenleri

iddia etmek olanaksizdir. aygm olarak gormek isteyen cok, parti yoneticilerinin birkac yilargelismesinin Kuskusuz

1. Part.nln Slnl'sal Ternell Konusundakl Karma,.
Siyasal bir srmf hareketinin TlP'in kurulusu, mektedir. cek kimlikleriyle da sol kadrolan yillar gerektiren rms gibidir, formolasyonu tisine donusme rulebilir. Sol ve komunist olusma sureci acismdan kadrolann bakildigmda gersol acismdan gelecek icin buyuk sanslar vaat etonemli bir kesiminin olanaksiz oldugu ortaya cikmalannm kosullar-

rtr-i
anlayism

sadece bir secim kazanma koklerini,

nesnel kosullardan "basanh"

siyasal tercihlerinde hk -hemen dmdan sanlanna deneyleri nndaki soylemek mentoya

aramak daha dogru olur. Partinin sayilabilecekpartiyi en kisa zamanda hayaline kapihrlar. ahndigmda, fazla bir dikkate arasmda,

her duzeyde yoneltebilecekleri ve birikimleri

TiP yoneticileri,

buyuk secim basiyasal bu ortala-

da bir grup sendikaci,

bir siyasal parti kurmus

ve bir sure sonra

TiP onderlerinin

bu partiye davet etmistir. sol aydmlann

Bir bakima bazen uzun sonra

hayalciliklennde bir sunf partisine ginsin

sasilacak

sey yoktur. 1960'lann
sahip kisilerin

bir yan yana gelme sureci, adeta birkac ayda asilpartiye katilrnasmdan yapilan 53. madde, kurucu sendikaci projesinin onundeki engellerden egiltrne venl-

TIP yonetlcileri

sosyal hareketleri

yonlendiren bulundugunu He parlaaygm hali-

Kuskusuz

iliskin deneylere ardmdan,

olanaksizdir. 0 nedenle
en onernli orgutsel

de, 15 milletvekili

mis bir cesit lmtiyazdir ve bu imtiyaz, TlP'in gercek bir Ancak ozellikle 1965 sonrasmdaki gelismeler,

smif parbu konucok dagelmek

partiyi bir secim kazanma

biri olarak go-

ne getirmeyi bileceklerdir.

ve siyasal gorev olarak saptaya-

da 53. maddeden ya da sendikacilann zumre egiliminden ha onemli engellerin var oldugunu da gosterir, 1965 secimlerinin ardmdan basta parti yoneticileri

ri Tarihi, Ankara, 1976, s. 145-147.

129- Bu konuda bkz.: TOm lktisatcilar Birligt, Tarhiye I~(i 51t1ifl ve Mucaddde-

124

t(ir kive SOlu

yukselii

125

Her ne kadar 1965 secim sonuclanru belli bir hayal kmkhgi He karsrlarms da olsalar TIP yoneticileri, bir sure sonra ge1ecek secim sonuclan konusunda geregmden cok iyimser, hatta dupeduz hayalci olmaya baslarlar, Malatya Kongresi'nde kirni delegeler, partinin ~t;i simfmdan aldlgl oylann azhgtm dile getirerek, "bite j~{jden haYIr yok, koyluye esnafa gidelim''l30 derken, yonettcilertnden herhangi bir uyan ve elestiri almazlar. Birkac ay sonra Aybar, "Turkiye Isci Partisi'ni koye yerlestirrnek'tten soz etmeye ha~lar.131Aym Aybar bir sure sonra, 1969 secimlerinde TiP'in "basa guresecegi'tslogamru, parti propagandasmm merkezine yerlestirir. Henuz simfsal karakteri yeterince sekillenmemis bir sol partiden dey hir secim basansi beklemek, dogal olarak onu 51radan bir secim kazanma aygttl olarak dusunmeyi getirir. Bu aygu icin gerekli olan ise, k6ylu oylandir, Daha sonralan Behice Boran, koyla oylanyla sosyalist iktidar arasmda soylesine bir baglanu kuracakur: "Onumuzdeki se{imlerde oy kaynagt koyler

TfP'in bir isci partisi perspektifinden, bir secim kazanma araCl olarak dusunulen bir sol kitle partisine donusturulme surecinin sembolik bir ifadesi de, partinin ambleminde yaptlan degtsikliktir, Kurulus doneminden heri kullamlmakta olan "Cark-Basak" sembolu yerine, bu donemde, tek basma bir kasketli "adam" siluetinin aldigr bir amblem kabul edilecektir.

2. "Parlamentarlzm" ROyall
1965 sonrasmda TIP, siyasal acidan yeni bir YOnt:IiS icine girer. Burada sOZ konusu olan, parlamento He ilgili cahsmalarm, tum parti faaliyetinin merkezine konulmasidir. Bu perspekufte, ornegin gents halk kesimlerinin uzun soluklu propaganda Iaaliyetleriyle aydmlaulmasr ya da sosyal hareketlerin yonlendirilmesi, aruk sadece secim cahsma ve hedefleri cercevesinde ele ahnmak durumundadrr, Sol siyasal dilde "parlamentarizm" olarak adlandmlan bu strateji, parlamentoyu temel faaliyet alam olarak gorur ve partin in siyasal basanlanm sadece secim sonuclanyla olcer, Bu stratejiyi benimseyen bir sol parti, siyasal mucadele alam ve araclan konusunda mevcut dozen partileriyle buyuk bir benzerlik gosterir. Bu ise, dunya olcusunde pek cok orneklerinin de gosrerdtgi gibi, partinin, koklu sosyal d6n~omler anlayismdan hrzla uzaklasmasim ve statukocu bir siyasal perspektife yonelmesini genrir. TlP'in hizla benimseyecegi bu siyasal strateji, ulkenin hemen birkac yil sonra icine gtrecegi kriz donemleri dikkate ahndigmda, gercekte muazzam bir siyasal gar anlanuna da gelmektedir. Belli ki, 0 yillann TiP onderleri, ne Turkiye'nin yakm tarihinden ne de uluslararasi kosuilardan bir ders crkanmaktadrr. Bir parlamentarist strateji her seyden once, gen~ isci kitlelerinin kurumsal araclarla koruyabi1ecekleri (nispeten yuksek btr hayat standardi, saglam bir sosyal guvenlik ve toplu sozlesme sistemi vb. gibi) kazarumlan varsayar. Turkiye'de 1965 yilmda bu turden kazammlann var oldugunu iddia etmek dogal olarak olanaksizdir. Ore yanda bu kazammlar, cahsanlann parlamentoya gondermeyi dusunecekleri bir sosyalist partinin damgasmi tasunahdtr, Oysa Turkiye'de var olan bu gibi sayih nimetlerin altmda olsa olsa, 27

olacahtlr. TIP hoyluntln oylan", katanmadan iktidara gelemez. Bu anlamda sosyalist iktidar yofu k6yden ge{er".132Bu tarihlerde keyIOIOgOnonemi ve isci smth oncnlugunun sadece "bilimsel bir onculuk" oldugu, partiye yakm bir dergide soyle aciklamyordu: "Ttlrkiye'nin geri kalml~ bir tanm tllkesi oldugttnu, sanayinin pek ohz oldugttnu soyleyenler, bir yandan da -ba$fangl{ta- 'i${j smtj,·

6nciHtigu'nu 'hilimsel' hir onctiliik olarah degil, i~{ilerin 1izihsel' bir oncuhigti olarak anhyorfar, anlatlyorlardl. Onlara g6re, 'i~,i sr",/"nn 6nciilugti reaHtede tespit ve te~hjs edilmi~ hir durum'du. 1966 Ylhnda 'partimizi koye gott1rmek zorundaY1Z' denmeden once, 1963 y"mda, 'Koylu geri ve gericidir' gihi s6z1er etmek sajhasmdan ge(ildi. Ne var hi, eylem, y6neticilerin Tl1rhiye ger{ehleriyle it;li dl~It olmalanm saglaml~, {ogu yanh~ gon1~ler b,rakllml~tl.". 133
nm

130- D.A. (Dogan Avcroglu) "Buyuk kongresinden sonra TIP", Y"n, 25 Kasun 1966, s. 22. 131- Mehmet Ali Aybar, BllglmsIZlik ... , s. 513. 132- Boran'm T«rhiyr ve 50sytlli:z;m 50nmlllrl adh kitabmdan aktaran: A.Hamdi Dinler, TIP Tmihinden Kesiller, Gelenek Yaymlan, Istanbul, 1990, s. 39. 133- "1966'da Turk Sosyalizminin Nitelikleri Belirmeye Baslanusnr", Ani Yen! Yil tlavesi, 3 Ocak 1967, s. 2.

yu~seli~ 127

Mayis darbecilerinin ve bir olcude de CHP'nin imzasi bulunur. En nihayet bir isci ya da sosyalist partisinin parlamentarist stratejisi, onunla varhgim mamisur. uyum icinde bulunan basladigi
0

mesi acismdan n, TlP'in tun bunlar listanhk elestirileri sikliklerden pedagojik dolayisiyla gidememesi, "yerlesik yorumlamak,

kucumsenecek tedrici

gibi degildir. Ancak butun bir geli~mesinin garantisi

bunlaolarak

ulke capmda demek

gO~IO bir sendikal tarihlerde

hareketin

usta bir sol siyaset~inin

yapacagi sey degildir.
her seyi gulluk vuruyusune teknik duzeydeki

Buguek-

da sart kosar ki, TIP yoneticilennin bu strateji uzerine henuz DISK kurulgecmisi ve yine degtl, 1968 onu izfasist hareAynca sosyal temeli ne olursa olsun bir parlamentarist bir parlamenter gelecegini bekleyen de varsaymalidir. Oysa 1965 sonrasm-

degildir ki, TlP onderleri

ciddi ciddi dusunmeye

g6rmektedir.

Onlann da partinin
genellikle
0

iliskin su turden kadar

vardrr. Ama bunlar, ve siyasal anlarm sorunlardan ~ehirlerin sesini gerektigi ibarettir:

strateji, ulkede uzun ve istikrarh onun isukrarh da Turkiye'yi sonrasmm boylesine

kadar onemli olmayan "Partinin

mali imkansizhklar koylere yogun faaliyetlerbaskilar", vb.134 TlP onderleri, bir TlP'in, buiyimgenet -ozellikle

bir istikrar donemi kitlesel

kadar duyuramamasi, "maddi

krizli ortarm, 12 Mart 1971 askeri mudahalesi, 1974 sonrasmda ve en nihayet 12 EylOI 1980 darbesidir. ongorusuzlugu, da kendisini

emekci mahallelerinde egemenligi

leyen "ara rejim", ardmdan keun dogusu sal temeli TIP yoneticilerinin acismdan TIP, koyluluge

de hulunamamast", geleneksel tum cabasim serdirler.

TtP'e yonelik degerler'Tn ustesinden

ve manevi

bu konudaki bakildigmda

siyasetin snufgostermektedir.

daha fazla oy alrnaya y6nlendirecek zamanla

tun bu sorunlann

gelecegi konusunda soz konusu vermeye

dayanarak

sakin ve tedrid

bir siyasal gelisme takoylu oylaangaje yonlendirolan bu Uluslasiyadoludur. kornsu 01-

Ancak surec icinde bu iyimserlikleri en asm omeklerini

hayyul ederken, birkac yil sonra Turkiye'de isci ve genclik hareketi buyuk bir dinamizm nru kazanmak bir partinin, uzerine sehirlerde kazanacaknr. Tum hesaplanrn

ba~kan Mehmet Ali Aybar'm yonelisleri ilkesiz siyasetciligtn lumsal iliskilere lerinde gostermekten ten Adryamanh hgl arasmda ur. 0 derece ki, siyasal cahsmasmda bir toprak agasml kendi

oldugunda-,
kadar varacakgerid topadayi saskmgore

yaprms ve sadece parlamentarizme
ortaya cikan sosyaJ hareketleri hie mi hie uyusmayacak butunlenmektedir. parlamento gelismelerle

toprak agahgma, Iistesinden

karst savas a~ugml iddia eden TlP, 1969 secimmilletvekili iddia edi-

mede ne denli adz TlP onderlerinin

kalacagim dusunmek
hayalleriyle geli~melerle gibi bir ulkenin yonde

zor bir sey olmasa gerek.

geri kalmaz. Partiye 13.500 oy getirecegi bir asiret reisi, pek cok parti y6neticisinin saglar.'3S

gene! tablo, uluslatarasi rarasi ortam, Turkiye sal yasamnu olumsuz CIA, sol bir partinin _ke Yunanistan'da runu glttikce kildigmda, Aym yil Ortadogu'da

merkezli

TlP adayi olur ve daha soma vaprlan hesaplara

etkileyecek

iktidara gelme ihtimali karsismda savas patlayacak,

partiye 5 bin dolaylannda oy TlP'in secimleri ve parlamento nin merkezine lisen sosyal hareketlerle smdaki buyuk prestijine

cahsmasim tum siyasal faaliyeti1968'den itibaren partin in geengelleyen 6nemli bir gelisen isci sol aydmlar ve genc;ler arademec;leriyle y6netme-

21 Nisan 1967'de bir darbe gerceklestirecektir. bir-iki ytl soma Krbns soBOtOn bunlara baistikrarh bir donerne gipartinin son hale gelecektir,

koyan bu yaklasmu,

baglann kurmasim

daha karmasik edinmek

etken olarak ortaya cikar, Sendikactlar, ve gen~lik hareketlenmelerini,

en azmdan bolgesel duzeyde, gercekten ragmen bilancosuna edilemeyecek basansi,

ragmen TlP, 1968 sonrasmda onderlerinin

rildigi izlenimini

olanaksizdir. TlP yonericileri, bu bilancodan, kabaca bakmakta ve olumolaganustu

BOtOn bu gercekliklere 5-6 yilhk yuruyusunun lulugu elbette inkar goreceli iyimser sonuclar cimlerindeki lerin potansiyelini

ye cahsan bir duzen partisi g6rOnOmiinO vermeye baslayacakur.

crkarmaktadir. ve partinin

Elbeue ki TlP'in gelecekteki bu alanlardaki

1965 genel segoster-

sosyal hareketlenmeolanaklanm

134- D.A. "Buyuk kongresinden sonra TIP", Yon, 25 Kasim 1966, s. 22. . 135- Nihat Sargm, konunun TtP merkezinde tarusdmasmi soyle ozetiemekted.Lr: "Biz!cr, sftldihacl!ar, himi Kuru! uyeltri fiddet!e ha~1 pkllglmlzda. Aybar'm, ,elmde Ifbe~!r TIP oyu+13.5oo oy' diye yazdlglm ki( uIIUlmam." (Sargm, e.g.e .• CII! 2, s.873.)

128

til'l<ive

SOlu

vill<seli$

129

3. Teor' Korkusu 1960'larm ikinci yansma gtrtldiginde, TlP'in neredeyse tek geliskin teorik metni, 1964'de toplanan parti kongresinde kabul edilen programdir. Parti kadrolan hu programi, onemli hir teorik beige olarak gorurler. Oysa hu metnin teorik ktlavuzluk yapacak bir ntteligt gercekten yoktur. ate yandan parti icinde bu rnetin dismda 1966'ya dek teorik planda uretilenlerse, bu programm cesitli bolumlerintn tekranndan oteye gitmez. Bu olgudan kalkarak TIP yonetictlerint, teori sorunlanna gereken onemi vermemekle suclamak haksrzhk olur, Gercekte 0 yrllarda solun pek cok militam gibt onlar da, ustlendikleri siyasal gorevlerle entelektuel birikimleri arasmdaki dengesizligtn sancisrm yasamaktadir. Bu dengesizlik ilk yrllarda nispeten sorunsuz asilrmstrr; cunku bu donemde TIP'in butun yapngi, sorunlar uzerine derinlikli tarnsmalardan cok, biazat hu yeni sorunlan Turkiye'nin siyasal gundemine sokmaknr, Ulkenin TIP oncesi gundemi 0 kadar ilkeldir ki, ona kimi yenilikler katmak icin, siyasal kararhhk yeterli olabilmektedir. Bu demek degi1dir ki TIP kadrolan teorik birikim acismdan olaganustu yetersizdir, Tersine 0 donemin TlP'i, entelektuel acidan belki de Turkiye styasal yasarmndakl en geliskin partidir. Aybar'm 1962 yih gibi erken bir tarihte bile, "TIP'in yiizde yiiz yerli hir doktrin partisi" oldugunu soyleyebilmest, parti yonencilertnm bu alanda kendilerine olan guvenlerimn bir karun olarak gorulebilir. Aynca Turkiye'nin siyaset ortammda sadece kucumsemeyle degtl, daha da otede korku ve hatta dusmanhkla degerlendirilen doktrini (teoriyi) hu tarz one cikarmak, bash basma devrimct hir yaklasundir ve Tip onderlerinin bu alandaki devrimcilikleri inkar edilemez. Bu acidan yaklasik 1966-67 yillanna kadar tum eksikltklertne ragmen TIP yaym organlan, bu alanda olumlu bir gelismeyi Hade eder. Kuskusuz partinin yaym organlannda yazilanlara ve sozculerintn konusmalanna bakildigmda, bu alanda buyuk btr karrnasanm yasandigi da soylenebtltr. Ancak hu, karmasa ya da eklektizmden baska bir seydtr. 11kyillarm Yon'O gihi Tip de, cesitli sosyalizm anlayrslarmm veya dunyayi degistirme 6zlemlerinin ilk kez yuksek sesle ifade edildigi bir ortam

veya platform konumundadir. Yasanan, henuz farkh yaklasim ya da bakis acilanmn birbirleriyle mucadelesi ya da yansmasi degil, bunlann parti ortamma ve Tiirkiye'nin dusunce ortarmna iletilmesidir. Ozellikle gene1 secimlere kadarki donemde onemli bir islev goren ve aym zamanda T1P'in yaym orgam da sayilabilecek bir dergi olan 50syol Adolft, bu durumun gozlenebilecegt en iyi parti ortamlanndan blrisidir, Omegm bu dergide 27 Mayis darbesi He ilgili olarak yaptlan bir degerlendirmede, thtilalcilerin isbirligi yapabilecekleri bir "toplumcu aklm"m (0 donemin terimiyle sosyalist akrmm) olmayisi, "darbenin ~ansslzhgl" olarak tatumlanmaktadu.1l6 Partinin secimler dolayisryla a~ug.l yardtm kampanyasi aym dergmin sayfalannda, "tam Ahltiirht;iilere, toplumculara seslemyoruz" cagnsryla sunulmustur.tst ate yanda aym 50Syaf Adalet, Ban Avrupa sosyal dernokrasisine ve ucuncu dOnya deneylerine iliskin degerlendirmeler yaymlarken, Marksist tezleri tarutmayi da ihmal etmez.1l8 1965 sectmlenndeki yuzde 3'IOk oy oram, parlamentoya giren 15 TiP uyesi, sosyalizmin ve ozel olarak da TlP'in TOrkiye siyasal yasammda bir yer edinmesi, butun bunlar, ilk yillann temel g6revlerinin arnk yerine gelirildigi anlamma gelmtsnr, Artik bunlann ardmdan teorinin onemi ve teorik sorunlann onaya r;1kardigi celiskilerin cozumu, partin in ve solun gundeminin 6nemli bir maddesi haline gelmek durumundadir. Ancak bu yeni gorevin farkma varanlar, TIP yoneticileri degtl, hir dizi eski TKP'li ve parti dismdaki tarnsmalan dikkatle izleyen kimi uyeler olur. Dtger bir ifadeyle teori konusu, patti dismdaki so1cularm ve

Mete Tuncay, "Britanya'da Sosyalizm-Fabtan Dernegi" (Subat 1964); "Sosyal Demokratik Federasyon, 1881·1914" (Man _I 964); C. Battelheim, "Sosyalist Planlama Nedir? - 17 Mayis 1963'de Cezayir Unlversueslnde venlen konferans melni" (Ekim 1964), O.Lange, "Stlahsizlanma, [kusadi Gehsme ve Uluslararasi 1~· birligi" (Kasun 1964); C. Bauelheim, "Deger Kanunu ve Sosyalizmln Kurulusu" (Aguslos 1965); R. Garaudy, "Aruk-Deger ve 1iKi Snuhmn Yoksullasmasi" (Temmuz 1965); E. Varga, "Asya Tipi Uretim Bicimlerl" (Kasun 1965); Karl Marx, "Ekonomi Politigin Elesrinstne Katki" (Agustos 1965).

136- 50sya/ Adalel. Sa)'!: 19, Subat 1964, s, I. 137- 50syo/ Adolrl, SaYI: 38, Eylul 1965. s.D. 138· 5osyo' Aaa!et'te bu konuda yaymlanan yanlarm belli bashlan sunlardir:

130

turkiye

$OIU

yOk,elj~

131

bir kesim parti uyesinin baskisiyla TlP'in de merkezi gundem konusu olmaya baslar. Yon dergisi Haziran 1966'da "Tlf' Tarusmalan'tru baslatngmda TIP yonencileri. bu tarnsma girtsimini gormezdengelirler. Ilk bakista rtr yoneticilerinin, solda kendilerine rakip olarak gordukleri kisilerce baslatilan bir tarusmaya kattlmayt pek akilhca bulmadiklan dusunulebilir. Ancak Yon'tin aciltsim yapngi tarnsrna, Yon'ciilerin ve bir dizi eski solcunun rte yoneticilertni yipratma cabasmdan ibaret degildir, Sol hareket, aruk bir olgunluk db nemine girmektedir. Yeni sorunlar ve sorularla karst karsiyadir, Bu kosullarda pek cok sey gibi TlP'in deneyleri de tarnsilmayl beklemektedir. Partin in tuzugune, programma, siyasal yonelislerine tliskin konularda daha yetkin analizler gerekmektedir. "TiP tarusmalan" vesilesiyle Yon'de yazilanlann, kisa bir sure sonra solun gents kesimlerinin tartisma konusu olrnasi, bu nedenlerle adeta bir kacrmlmazhgi ifade etmektedir, Partinin Malatya Kongresi'nde konusan bir delege, "te~hilat, tek fikri glOOSI olarak Yon'le ba~ ba~a blrahdml~tlr" derken, TIP yoneticilerinin sadece bu tartismalar sirasmdaki sessizligini degil, onlann teonk sorunlardaki yetersizllgini de dile getirmektedir.u? Kimi elestlrilerin altmda yatan oportunist amaclar ne olursa olsun, Yon sayfalannda yapilan "TIP Tartismalan", donemin solunun ternel sorunlanna deginmekte ve izleyenlerin kafalannda yeni sorular uyandrrmaktadir. TiP'in 0 gune kadar program, orgutsel sorunlar, iktidar stratejisi, sunfsal ittilaklar vb. uzerine soylediklert, bu yeni sartlarda daha elestirel bir acidan ele aimmakta, 0 nedenle bu konulardaki cellski ve karmasalara tutarli aciklamalar getirilmesi gerekmektedir. Ornegin TIP programl, bir dizi radikal reformlar prograrmdir ve kapitaltst sisternle kopu~mayl ongormez. Bu gerceklige ragmen TtP onderleri, bu prograrm bir sosyalizm programi olarak sunmaktadir, Ote yanda "parti organlannda iscilerin en az yuzde elli oranmda temsil editmesi"ni hedefledigi lddia edilen tuzugun 53. maddesinin, sendikacilara imtiyaz sagladlgl olgusu da nicedir arnk buyuk bir co139- D.A. "Buyuk kongresinden sonra Tip", Yon, 25 Kasun 1966, s. 22.

gunlugun fark etngi bir durumdur. Vine partinin admm daya~t'gl "isci" sifatmm nasil bir uye bile~imine denk dustugu uzerme hala yeterince dusunulmus degildtr. Benzer sekilde TlP'in ilk yillardaki mesruluk mucadelesi sureclnde one crkardigi "Ataturkculerin Birligi", "Toplumcular Cephesi", "Kuvayi Milliyeciler Cephesi" gibi sioganiann arnk daha derinlikli acrklamasmm (ya da elestirisinin) yapilmasr gerekmektedir. Yon'de baslayan tartrsmalar, parti tabamnda hizla yanki bulur. Kisa bir sure soma tarnsmalar, bir paru-ici faaliyet olarak "teorik egitim" konusunu gundeme getiri!. Eski TKP'lilerin bu konudaki IsraTCItutumlannm, parti uyeleri uzerinde oldukca etkili 01dugu muhakkaknr. Ornegin Mihri Belli yandasi TIP delegelertnin, Malatya kongresi icin hazuladlklan bir konusma metninde ve kongreye sunulacak karar tasanlannda, parti kadrolanna yonelik Marksist temelde bir teorik egitim konusu onemli hir yer tutar. Eski TKp'lilerin TiP icindeki yandaslan tarahndan yukseltilen ve parti tcinde ilgi ve sempati toplayan "parti-ict teorik egitim" talebi, TlP onderlertmn teorik ve siyasal otoritelerinin yipranmasmda onemli bir islev gorecektir. BUyUkI;ogunlugu TKP gelenegtnden gelmis de olsalar TIP yoneticileri, Marksist birikime 01dukca uzak, genel ve eklektik bir sosyalizm anlayisma sahiptir. Hareketin ilk donemlerinde bu eksiklikleri dogal olarak htssedilrnez. Ama olgunla~ma doneminde ve ozellikle de eski TKP kadrolarmm teorik ve siyasal mudahalelert kosullannda, her ne kadar itiraf etmeseler de, TIP y6neticileri, kendi1erini teorik bakimdan silahsiz hissetmeye ha~layacaklardlr. Yasadiklan gen;ek bir acmazdir. Parti y6neticileri olarak, acil cevap bekleyen sorularla karst kar~lyadlrlar; ama ote yanda ne bilgi birikimleri, ne de 'siyasal ve orgutsel deneyleri, bu sorulara doyurucu cevaplar getirmelerine olanak verir. Bu acmazi, demagoji ve tdari tedbirlerle asma yoluna girerler. o tarihlerde Aybar'm konusmalarmda,

"Turkiye sosyalizminin hilablt11her gunku macadelemizde bizler, yani TUrhiye l~{iParlililer yazmaktayI.Z", "hitaplar Jotograjlara benzer", "kitaplar 00 bir durumu, bir am tespit ederler; nazariye olarak (...) geli~imin canlt

132

Wrkive solu

gorulmeye ba~lamr.14o Bu sozlerle, bir yanda partinin teorik zayifhgi mazur gosterilmeye cahsilrrken, bir yandan da teorik egitim talepleri geri puskurtulmektedir. llginc bir sekilde, Aybar'm yaklasik yirmi yrl sonra aym konuda yazaeaklan, yukandaki goruslerinin tesadoff olmadiguu gostermektedir. 198Tde yaymlayacagi kitabmda yer alan $U saurlar, Aybar'm solun program ve teori sorunlanndaki evrimini, neredeyse sadece yikicr sonuclan olan bir travrna olarak hanrladiguun bir kamndrr: «Amerika'nm komploJar hazlrladlg-I, ta~lt sopah saldmlann dl~lnda yeni oyunlar pe~inde oldugu

akl~ml dondururlar" vb. turunde degerlendirmeler

(...) Once Marhsist-Leninist kitaplann Tark(eye cevriimesme, serbestce satllmasma gaz yumuldu. Bir anda hirap{1 diikkanlan Lenin'in, Stalin'in, Mao'nun, Guevara'ntn hitaplanyla doldu ta~tl. Meydanlarda sergiler apldl. (...) Haua nas" bomba yapdacagtnl aphJayan bir hitap bile vardl aralannda. I~in ilgint; yam (,..) savctlanmlzm bu olaya seyirci halmalanydl. Medis'te bu degi~ikligin nedenini sormu~tum. flbet 141. ve 142. maddelerin uygulanmaslm istemiyo1llm. Ama bu maddeler yunlrlukteyhen savcdar neden uygulamlyor? demi~tim. Boylece tezgahlanan oyunun farhmda oldugumuzu belirtmek istemi~tim. (...) Evet, Amerika tezgdhlar pesindeydi." 141Aym kitabmda Aybar sunlan da soylemektedir: "TlP'e saldmlar siirdanlliirken bir yandan da dolambadr bir baska yol izlendi. Marksist yaymlar serbest blrahddl. (.,,) Bununla gudulen ama{ pek a{lk degildi. Sola kayan gender arasmda TlP'in savundugu sosyalizme karSI muhalefet odaklan olu~turmak ve teori (!) tartl~malann In TIP i{ine SIt; ramasml saglamak (.".) salllyorum, Marksizm hakklllda bilgileri sinrrh olan kimi yonetici arkadaslanmlZ da bu kitaplardan etldlenaeklerdi. Amerika'mn planl kusursUZdU.142
Goruldugu uzere Aybar icin soz konusu olan, Marksist birikimin (ve onun Leninist, Stalinci ve daha sonralan da Maoeu versiyonlan da dahil olmak uzere cesitli yorumlanrun) 1960'h yil-

sezinleniyordu.

larda Turkiye Soluna girmeye baslamasi, diger btr deyisle, 20. yuzyrlda her sol hareket icin neredeyse mukadder olan bir surecin yasanmasr degildir. Aybar bu gelismelerde sadece, egernenlerin solu bozguna ugratmak icin sahneye koydukian bir komployu gormektedir. Beri yanda, gecmiste kalmis bir surec uzerine yirmt ytl sonra (l987'de) bu turden degerlendirmeler yapabilen bir solcunun, aym surecin steakhg:t icinde nasil yapicihktan uzak davranabilecegini tahmin etmek zor olmasa gerek. Aybar, "teori"ye ilgiyi ve "teorik eguim" talebini adeta bir "solculuk hastahgr" olarak ele alma konusunda yalmz degildir. Behice Boran'm aym konuda 1960'lann sonlanna dogru yapngi $U degerlendtrme, TIP onderliginin teorik egilim ve tarusrna konulanna ne derece tutucu yaklasuklanmn bir diger ornegini verir: "Bir klSlm aydmlar ve gent;lik, egitim deyince az I;ok okul ogretimine benzer bir egitim faaliyeti kastetmektedirler. Bir taraftan fel-

sele, sosyoloji, iktisat vb. honularda kurslar, konferanslar, seminerler duzenlenmesi, abur yandan ku{uk okuma gruplan meydana getirilerek sosyalist kitaplann okunmasl, tartr$tlmasl dU$unall1yor. Bu t;e~itparti-i{i egitim, daha ziyade parti dl~,"daki sosyalist cevrelerde yaygmdtr, ama parti i{inde de boyle d~unenler vardlr. TIp bu {qit egitim anlaYI~lIla ve faaliyetine iltifat etmedi. (...) Birden formel (hitabi) bir egitime ge(me/:, iyi hazmedilmemi$ bir takrm {eorik forml111erin ez:berlenmesinden, tekranndan Heri gitmeyen bir sonu{ verebilirdi. (".) Parti it;i egitimi okul bi{imi bir egitim olarak du:~unmehten (ok once, eylem i(btde ve eyleme iIi$kin bir egitim olarak du;:;unmekve uygulamah gerehiyordu." 143
Butun bunlar gostermektedir ki, donemin TlP onderleri, 1966 yilmdan itibaren, solun gelisurune, her seyden once de, teorik plandaki evrimine aruk adim uyduramaz konumdadirlar. Bir anlamda bunda bir kacuulmazhk da var gibidir. Cunku teorik birikim denildiginde soz konusu olan, birkac yilm degil, on yillann birikimidir. 0 anda TIP onderlerinin boylesi bir birikime yonelme olanaklan hemen hemen olanaksizdir. Bu onderlerin cogu
143- TIP'c yakru Tum, adh derginm 2. sayssmdan aktaran: Illle, ~TIP Elestirisi",
Kasun 1974, Sayt.I 1, $.56.

140- Mehmet Ali Aybar, B<1gmmzhk"" 5_ 479-480. 141· Aybar, TIp T<1rihi, Cilt 3. s. 87. 142- Aybar, TIP T<1rihi, Cilt 3. s, 140-l41.

134

t Orklye sol U

y(iksel~

135

surmektedirler, 0 doneme kadar Marksizm adma okuduklan oldukca simrhdir ve onlarm on yillarla ifade edilebilecek bir surecte, ustelik hicbir tarusma ortarm 01madan ogrendiklerini, yeni yeusen kusaklar buyuk bir hizla og40'h, hatta 50'1i yaslanm renme ve yorumlama si adeta kacrmlmazdrr. rolanm kadrolann susturulmak yolundadrr, Bu kosullarda TiP icindeki siyasal ve teorik kavgalann

Buyuk kongre

oncesinde

TIP yonericileri,

bu tuhaf tuzuk yo-

yaptci degil, yrkici bir karakter

tasuna-

Birkac yil oncesmin,

solun en gems kadkomisyonlannm ve sonun-

icine alnus sosyalist partisi, kisa bir sure icinde muhalif

istendigi, sorusturma
gundeme ortaya e;lkugl

kuruldugu, disiplin tedbirlerinin
da ytkict bir muhalefetin

getirildigi

btr orgute donu~ur.

4. Tart.lmB Verine TasflyecJllk TiP yoneticileri, parti icinde olusan ve ashnda tarusma ortammi
0

rumunun aciklamasina gtrisrrler. Behice Boran'a gore: "ll(e kongrelerinde ilt;enin i{ meselelerinden bahsedilir. 11 hongrelerinde il meselelerinden. Buyuk Kongre'de ise yurt ve dunya meseleleri tartl:;lhr. Partinin politikaslnl Merkez Yunitme Kurulu tespit eder. Parti halt! budur, bu hattm ne biraz sa£mda ne biraz solunda olunabilir, zaten sol muhalefet ashnda sag muhalefetle birdir, ikisi de sag muhalefet demektir, {unku ikisinden de hahim smiflar faydalamrlar. Bizim yolumuzu be£enmeyenler serbesttirler, istifa edebilirler, bir dilekt;e yaZlp parti hurarlar, artlk pul da lazlm degUdir. Yok politikamtzda hatalar varsa, yan":; hesap Ba£dat'tan doner, bit. dort Yll sonunda belli olur. 0 zaman da gereken de£i:;iklikleri yapa.

nz. "146 Goruldugu gibi Boran, TlP merkez yonetiminin sadece
yillarda TIP icin baska ilbuyuk kongrelerde elestirilebilecegi sonuclanna seklinde hir sirurlama gore yeniden ile yeyok edecek

bir "sans" sayilabilecek

glnc yonelislere de girerler,

tinmernektedir. Ona gore parti yonetimi cizgisini, dort yilda bir
yapilan genel secimler durumundadtr. Birligi Komunist baska yorumda degerlendirmek Sovyetler bir hanrlatan Aym gunlerde Partisi'ndeki bulunur: Aybar da, Stalin donemi ic tarnsma prattgini

11 Ekim 1966 tarihli bir genel mer-

kez genelgesi, parti tOzOgunun 7. maddesinde yer alan "parti, meselelerini en geni~ h"Urriyeti{inde parti organ Ian i{inde tartl:;"" ibaresine yeni bir yorum getirir. Buna gore "her organm g6rev ve yerki slmrian i{ine giren meseleler, en geni$ hiirriyet i{inde tartl:;l· lacakrJr. Program ve ruzuk degi.:;iklikleri, tuzugumuze gore munha· slran Buyuk Kongre'nin yetkisi i{indedir. "144 Bu yorum, ilk bakista siradan bir tOzuk aciklamasi gibi gozukebtlir. Gercekte ise bu, partinin it ve ilce kongrelerinin tarnsma konulanm simrlayan idari bir baski tedbiridir, Bununla, muhalif parti uyelerinin, it ve
ilce kongrelerinde iliskin elestirilerin parti programma, -batta onune gecilmek orgutlenme ilkelerine, strateji ve taktik sorunlara zorlamrsa genet teori konulanna-

"llt;e Y6netim Kurullan otump istedikleri konuyll. tartl:;amazlar, karar alamazlar. IJt;e Y6netim Kuruliarr sadece lJ'in emirlerini nasil daha iyi tatbik edebiliriz konusunu tarusabilirler. mcrde de durum aymdtr. Sadece il1erin durumuna gore Genel Merkez'in emir/erini en iyi ~ekjJde nas" tatbik edebiliriz konusunu tartt:;abilirler, 0 kadar." 147
Yukandaki ndaki turden tuhaf tuzuk yorumu, bir Stalinei orgutsel OZ olarak Stalinci partilerin 1960'h yillarda, ya da isci partisinde olmayan siyasal ve orgutsel insa edilmis "Stalinci' yukaIiiilke, iktidarda olsun muhalesendikultuorgutsel yasarmrun Iette olsun dunyanm len uygulanmaktadir. kacilar tarafmdan Bu anlamda onemli bir unsurudur. pek cok kornunist ve Stalind kestinneden

istenmektedir.tsf

Oysa TIP, siyasal deneyleri kurulmus soleu aydmlarea

144- Sargm, s.g.e.. CHt I, s. 403 145- Sargm bu yommun, parti i"i elesuri mekantzmasun yok eden bir niteligi 01dugunu amlannda ~oyle aktarmaktadsr : uGeneJ sekreurliglm slfnsmJa Kongre &~kam se(ildigim bir Ankara i! kongresinde gen~ bir delegenin -yanllmlyorsam ad! Ruhl KQ('tu- yalll! htlzlrladlgr de~ljrl metninde 11Yonetim Kurulu yenne aSI kuru/Ian ve lIygularnalan eI~ljnneye kalklnea sOlumi kesmi~, bunun yennin Buyak Kongre oldutJInu sOylemi~,ancak Gene! Merkel fro/umaml (Ikarmak kayJ.yln okumasma musaade elmi~tjm.~ (Sargm, a.g.e., Cih 1. s. 403). Aktaran: A.Hamdi Dinler, a.g.e., s. 8-9

re uzak sayilabilecek lernek kolay degildir,

bir partidir, olarak nite-

TIP onderlerini,

Aynca TIP gene! baskam

Aybar, Cekoslo-

146- Aktaran: A.Hamdi Dinler, <l.g.c., s. 8-9 147- lleri, Turkiye 19iParli5i'inde ... ,. s. 262.

136

tGrkiye solu

vakya'run

Sovyetler Birligi tarahndan karst, "insan yuzlu", TIP yoneucilerintn,

isgalinden "guler

soma, Stalincili"cebe-

rak gorme eg_ilimleri, siyasaJ rakipJerin servis isbirllkcthgiyle Aybar'm bugunOn suclanrnast

emperyalizm

ya da gizli

gc karst acik bir saldmya rut sosyalizm"c tik" sifatlanyla dernokratik Muhtemeldir basanlar

gececek ve Stalin' Ie ozlestirdigi savunacaknr. yukanda

vb. gibi yaklasimlar,

1960'lar soicerlginde

ynzlu" ve "demokraBu kosulantibelirtilen

lunda ilk kez bu derece net bir tarzda ortaya cikrnaktadir. Kasun 1966'da kaleme aldigi bu mesajmm sol siyasal kulturu soylenebtlir. acrsmdan Ne var ki, kirk yeni ve orijinal pek bir ~e-

ifade etugt bir sosyalizmi

larda 1966 yihnda rinin belirlemesi

tuzuk yorumuna,

gecrms orgutsel ve siyasal deneyledusunmek mumkun degildir. Saglam tekOIyakm donemdeki

yin bulunrnadigi lernesi acisindan, si'ni

yrl once asagidaki
sergi-

ile yoneldtklerini hisseuikleri

ifadeleri iceren bu mesaj, sektlere ozgO bir siyasal kulturu

ki esas neden, TIP onderlerinin, bu oz guven, onlan gectrecektir.

sayesinde

buyuk oz guvendir,
llgtnc bir sekilde

melleri olmayan turle rezonansa muhaliflerinin bir orgutse! anlamma

11Iz1aStalinci orgutsel

TIP yonetlcileri Bir baska ifaStalinci

degil ama, -rnuhtemelen deyle bu eski TKP'lilerin, kulturun da gelmektedir. itibaren

Hikrnet Krvtlcunh dismda- eski TKP'1i TIP icinde 1966-67 yillannda

hemen tum tutarh birer Stalincidir. kurbaru TWin,

oluslan, tarihin ilgtnc bir ironisi
asgari patti demokrasisinin TKP'lilere or-

J 966 yilmdan
tadan kaldmldigr TIP yoneticilerinin kaygdannda rekir. hisseden Disandan

bir orgut haline getirilmesinin panilerinieski tutuculuklarmda

esas nedenini,

karst "koruma"
aramak gegucsuz

ve teori konusundakt

gelcn elestiriler
ise baslarlar, yasaklama

karsismda kendilerini

TlP 6nderleri,

once teoriyi kucumsemek yoluna gider ve sonunda

ve elesttrilert bu tedbirlekasim aymda srrasmda

yok saymakla idari tedbirlerie

Bir sure soma ise, parti ici tarusrnayi

1960 sonrasmda bir "ilk"tir. Turkiye l~(i arliP bir sosyalist 'wrulu~ olarak bu maziye (TKP'ye -e.a.) organih bir ~ekildc baglamaya (:"a1r~mak asll yersiz bir gayrctsc; partimizi n arllk maziyc mal olmu~ hareketlerin yeniden dencl1ebilecegi hir ortam saymak da bo~ bir hayaldir. Boyle bir hevese kapllanlar olursa, hevesleri kursaklannda kalacahllr. Dostun du~manll1 bunu b6yle bilmesini istenz. Kongrenize ba~anlar dilenm. Bu kongrenin ayn bir 6nem! vardlr. Buyuh Kongreye delege se(:"iyorsunuz. Tilrkiye 1$(i Partisi, Amerikan Emperyalizminin, CIA'mn ve bunlarla i:; ve hader birligi kunnu$ olanlann bir numarab hedcfi halinc gelmi;;tir. Amerikan emperyalizminin hir numarah hedcfi olmaktan ancak gu· rur duyanz. Ve bu durum bize gil{ kazandmr. Fahat buniarca, partimizi i(:"ten {okertmeh i(1n 6uden ben sarf cdilcn gayreHerin, Buyak Kongrc anfesinde artml~ oldugu dihkatten ha(mamahdrr. UyaI1Iholal!m. Iyi niyctli gorilnen telhinlerin hangt dogrultuda geli;;tigini ve nercye y6neldigini iyice g6relim. Yigit oidugumuz hadar aklill ve tedbirli olmak ZOlllndaY1z.''148 Aciknr ki bu yaklasim, la bir kopusmasim rekse Turktye'de TlP kadrolannm, saghkh

rinl ihrac uygulamalanyla Malatya'da toplanacak

taciandmrlar.
1966 ythmn

ge~mis sol kadrolarortalanngeyasanmast,

Parti icinde ilk tasfiye gtrisimlerine

hedeflemektedtr+'? Marksizmin

Oysa 1960'lann
bir ahsverisin

buyuk kongrenin
yapilmasi yasaklama

hazirhklan

da TIP, gerek kusaklararasi ortarru temsil etmektedir. gelisim de kacnulmazdir. dan koparmak, anlamma

baslarur, Bu isin kongre oncesindc
nin parti ici tarusmayi bir gostergesi bar'm bu tarihlerde da, gelecek yillardaki nu anlatan mesru gosterme olarak ahnmahdir.

bile, TiP onderleriaceleciliklertnin Mehmet Ali Aymegonderdigi

yeniden yesermesi

icin elverisli bir eski sol kadrolaralan lara tasunak

konusundaki Genel baskan

0 tarihlerde TWin

bir sol patti icin, bu iki dismdaki

TlP'i idari rnetotlarla arnk hie bir zaman

partinin Ankara il kongresine sembolik solun olumsuzluklarla

bu gellsmeleri

saj, butun bu gelismelerin cok sey vardir.

bir lfadesi gibidir. Bu mesajdolu siyasal kulturusekter aynhklan idari tedortarm ola-

gelir. Bu alanlarsa,

parti alam olma-

Egilimler arasmdaki

cabasr, ideolojik ve siyasal mucadelenin
yoneticilerinin orgutu egemenlik

birlerle yurutulmesi,

148- Sargm, (l.g.t'., Cih 1, s. 419-420. 149- Bu donemde partiden ihrac istemiyle haysiyet divaruna sevk kararlannm ve bunlan izlt'yen surecin hlkayessnt aynnuh bir sekilde Rasih Nuri lleti'nin Turkiye I~(i P(lrfis/'"de Oportfl.t1iSI Mt'l"kt'Ziyel(i!ik adh kitabmda bulmak mumkundur.

138

yukseli$ turkive

139

solu

yacaknr. 1968 sonrasirnn gosterdigi gibi, Marksizmin Turkiye Soluna ve isci hareketine girisi ve kusaklararasi iletisim, sektler ortarmnda gerceklestr, Bu dernektir ki, 1968 sonrasmda, siyasal i~~i hareketinin olusmasi hedefine aruk cok daha ilkel araclarla yurunecektir.

le, 1965-sonrasl siyasal ortamm, TIP gibi bir partinin kapanlmasma olanak verecek nitelikte olmadigmi kamtlar. *** 1966-1967, solun kaderinin belirlendigi iki onemli yildir. Kuskusuz 0 donem solunun onculeri, bu tarihselligin anlamim kavrama olanagma sahip degillerdi. 0 tanhlerde solun belli kesimlerince kavranabilen belki de sadece, TIP onderligtntn, partlnin insasma onculuk yetenegmde olmadigmi karutlamasi olabilirdi. Bu nedenle 0 siralarda sol kadrolar icin her .o;;ey bitmis gibi gozukmemektedir. Dogmakta olan Milli Dernokratik Devrim hareketi, yeni umutlann kaynagr olacakur. Peki, TlP'i yeniden orgO.t1emekve gelistirmek icin Milli Demokratik Devrim Hareketi'nin bir sansi var rmdir? Nesnel olarak boyle bir sansm var 01dugu elbette soylenebillr. Ancak bu hareket, 0 sansi kullanamayacagiru, hemen bir-iki ytl icmde kamtlayacakur. Bir sonraki bolumde MDD olgusu uzerine konusulurken, ashnda bu tarihsel kaybm analizi yapilmaya cahsilacak.

s. Vasa.

Ilk KaYQlsl ml?

Bu noktada, eski TKP'IHerin mudahalelerine karst TIP yoneticilerinin bu olumsuz tepkilerinin temelinde, partiyi koruma refleksinin oldugu dusunulebilir, Gercekten 0 srralarda da, sonralan da, TIP icinde estirilmeye baslanan bu anti-dernokrarik havamn esas nedeninin, partinin kapanlmasim onlernek oldugu sik srk soylenmistir.tw Turkiye, 1940'lann sonlanndan itibaren, soguk savas donerni anti-komunizminin etkisi alundadir. 1950-60 arasmdaki DP donerni, bu atmosferin adeta gercekustu boyudarda agirlasnnldigr bir donem olmustur, 27 Mayis 1960 sonrasmm goreceli ozgurluk ortarm, sendikal hareketin, ¥6n'On ve TIP'in ortaya pkl.o;;lse, bu alanda ancak nispi bir degisim saglayabilmisi tir. 1965 sonrasmda Adalet Partisi hukumeti, TlP'e karst saldinlannda, bu anti-komunizm atmosferinden yararlanacaknr. Bu kosu llarda, btr zaman lar kimileri "komunist orgu t ku rma", kimileriyse "orduyu isyana tesvik" suclamasi ile yargilanrms ve suclu bulunmus olan eski TKP'lilerin Iaaliyetlerinin. TlP y6neticileri tarafmdan belli bir urkuntu He karsilanmasi anlasilabilir bir seydir. Ama TIP yoneticilerinin bu urkuntulerinde abaruh noktalara vardiklan da asikardir. TtP onderleri, egemen guclerin TIP'i kapatma olanaklanrn, siyasal guc iliskileriyle degil, bu konuda bir gerekce bulma konusu He aciklamaktadirlar. Onlara gore bir gerekce bulmasi durumunda mevcut hukumet, partiyi rahathkla kapauirabilir. BOtOnsorun, hukumete ve adli makamlara bu turden bir gerekce vermemektir. Oysa TlP, cok daha sonralan, ancak 1971 askeri darbesinin ardmdan ve olusturulan yan-askeri diktatorluk sartlan alunda kapanlacakur. Tek basma bu olgu bi-

150- Sargm, a.g.e.. CUt I, s. 413.

VII
MiLLi DEMOKRATiK DEVRiM (MDD) HAREKETI

Milli Demokrank Devrim hareketi (MOD), Turkiye sol hareketinin uzerine oldukca cok konusulmus ve hala da konusulan unsurlanndan birisi, Bu ilgi, hareketin Turkiye'de solun evrirninde oynadigi onernli rolden kaynaklamr. MOD, Turkiye'de solu 1960 sonrasmda Marksizmle bulusturmus ve boylelikle, kendisinden soma gelen sol orgut, hareket ve geleneklere ideolojik kaynakhk etmistir. Bu anlamda MOD hareketi, ayru zamanda 1974 sonrast solunun da yaraucistdtr. MOD'nin dogus donemi bircok acidan karakteristiktir. 1968 yilmdan itibaren, Turkiye'de isci ve genclik hareketleri yukselise gecerken, siyasal siruf hareketinin olusumu konusunda 1961 'den beri yukselen egri dususe gececektir. Kuskusuz bu dususun gostergelerini 0 gunlerde hissetmek mumkun degildir. Tersine dbnemin sol siyasetinin onde gelen aktorleri, bir yukselis atmosferi icinde bulunduklanru bile dusunmektedirer. Aynca bu dusunce sadece bir illuzyonu da ifade etrnez. Cunku bu tarihlerin TOrkiye'si, sol ve sosyal hareket acismdan pek cok yeni olumlulugu da icermektedir. Kisa zamanda yeni ve militan bir isci harekeu yukselecek, genclik hizh bir siyasallasma icine girecek ve Marksist teori sol kadrolar uzerinde buyuk bir cekicilik kazanacakur. Ne var ki aym donern: solun parcalanmasi, bu surecin luzla geri-

142

liirklye

solu

yOkselj~

143

ye donusu olmayan bir dekompoztsyona varmasi, teorik tarnsmalann skolastizm icine girmest ve 1970'lerin baslannda "gertlla" hareketinin dogusu gibi hir dizi olumsuz geltsmeye de sahit olur, Ortada gercekten celiskili bir durum vardir. 1967 sonrasirun Turkiye'si, isci hareketlnin styasallasmasun daha da gellstirebilecek kimi kosullan yaranrken, bu surecin onernli bir aktoru olan sol, orgutsel ve teorik yonden buyuk bir karmasa icine girmektedlr. Sonuc olarak 1967 sonrasmda ya~anan tum bu celiskiIi gelismelerin bilancosu, Turkiye'de siyasal bir simf hareketinin olusum sureclnde blr gerilemeyi ifade edecektir, Bu noktada su onemlt soru ortaya crkar: MOD hareketi, bu gerilemenin basil btr aktoru mu yoksa onu baslatan itici faktoru mudur? Bu soruya cevap vermeden once, bu hareket uzerine yapilan degerlendtrmelerde sikca rastlanan bir suskunlugun haurlaulmasmda yarar var. Ozellikle sol cevrelerdeki "MOD degerlendirmelert'jun onemli bir kesimi, btl hareketin temel siyasal ve ideolojik kaynagmdan s6z etmez; diger bir ifadeyle MOD akmunm, donemin uluslararasi komunist (Stalinci) hareketiyle siyasal ve ideolojik baglantrlanna merkezi bir yer vermez. 0 nedenle MDD konusuna girerken soze, bu konudakl egemen yaklasima bir anti-tez mahiyetinde, hareketin ideolojik ve siyasal niteligme iliskin birkac onerme He baslamak uygun olaeak: -1967-1971 ytllannm MOD hareketi, 1960 oncesl TKP'den ge-

-MDD hareketinin 1930'lar KADRO hareketiyle hi(bir ideolojik baglanllsl yoktur,

hareketinin 1961-1967 Y6n hareketi lie hi(bir ideolojik baglantlS! yokrur,
-MDD

Buradan kalkarak, MOO hareketinin Y6n'caluk He tliskist le tammlanabilir:

soy-

-MOD hareketinin Yon'eOliikle siyasal iliskisi, 1960'h yillarda Stalinci komunistlertn -dunyamn pek cok baska ulkesinde de yapilan turden- milliyetci devrimcilerle (ya da radikal subay hareketleriyle) utifak deneyini lfade eder. En nihayet -bu kez solun 1974 sonrasi evrimi cer<;evesindeMOD ile ilgili olarak su onerme formule edilebilir: -1974 sonrasi TOrkiye solunun belli bash 10m hareketleri -ideolojik koken, teorik gelenek ve kadro acismdan- MDO hareketinden kaynaklamr. Gene! olarak solun 1960'larda yasadigi krizi.n (dtger bir deytsIe TIP icindeki aynsmalarm), MOD hareketinin dogusu He birlikte ortaya ~Iktlg:l ileri surulur. Oysa konu "TIP'in krizi" ise, MDD hareketi buna yol acan bir nedenden cok, 0 krizin yol acUgl btr sonuctur. TlP'e onderlik eden sol kadrolarla, 1960 oncesinden gelen komunist kadrolar arasmdaki. mucadele. MOD hareketinin dogu~undan once, 1966-1967 yillarmda ya~anm~ ve bir tur TIP-i(i sorun olarak kisa surede kapanrmstir. Cat~mantn sonueu tam bir kopusmadtr. TlP yonencilen, 1960 oncesinden gelen kadrolann TIP'e mudahalelerine hicbir sekilde izin vermeyeeeklerini sadece Han etmekle kalmazlar, bunun somut uygularnasma da giri~irler. Bu tarihlerde partinin disiplin kurullanna gonderilenlertn ezici <;og:unlugu,Mihri Belli ve Hikmet Kivtlcimh gibi komunistlerle i~birligi icinde bulunan sosyalistlerdir. MDD'nin TlP'in krizinin nedeni degil, sonueu oldugu, su kronolojik hanrlatmalarla daha iyi anlastlabilir: Hikmet Krvilcrm-

len kadrolar tarafmdan olusturulmustur.
-Bu eski TKP'li kadrolar MOD hareketini, komunistlerin sola mudahale taktigi temelinde yaratnuslardir. -MOO'ciler, donemin uluslararasi komunist hareketiyle ide0 nedenle de mudahaleleri, 1960 sonrasmda Marksizmin (daha dogrusu onun Stalinci versiyonunun), TOrkiye soluna giri:?i olarak nitelenmelidir.

olojik baglannlan olan komunistlerdir;

Bu onermelere ek olarak, MOD hareketini tammlama anlammda sunlar da soylenmelidir:

144

Iii, kiy e sofu

yOk.eli,

145

h'mn Sosyalist

gazetesi 20 Ocak 1967'de, Mihri Belli yonetiminyaym hayatma baseski komunistlenn bu tarihlerden partiye mudahacok daha once harekete

ci, hemen

her sol orgut, parti, cevre, egilim ya da grubun

=kensonra-

deki Turk Sollt ise 17 Kasrrn 1967 tarihinde Iarlar. Oysa TIP yoneticileri, lelerine (1966 sonbahannda) gecirmislerdir. asia izin vermeyeceklerim 0 nedenle

disini anlamgiolan bitenlere

bir oze! tarihinin
farkh anlarnlar sorumluluklar, yasamm

oldugunu

fark eder. Gecmiste roller vefaaliicin de gelecegi cahbu. kaicin

yukleyen,

kahramanlanna

dan layik gorulmus

payeler ve tarihsel kurulusu

Han ennis ve disiplin MOD hareketi,

kurullanm

ren bu tarih yazirm, pek cok sol orgut icin, sadece ideolojik yetin degil, bizzat orgutsel vazgecilmez -yalan da olsa- "gorkemli ve idamesi sol grubun bir gerekliliktir. Soz konusu

TlP'in krizlni baslatan

degil, olsa olsa agirlasuran

bir olgu olarak dusunulmelidir.

gecmis"le garanti alnna ahnmaya da olsa, "bosuna" bir caba degildir icin oldugu sol sektler malzemedir. kucuk

So.un "Resm. Tarih
Butunsel bir ideolojik reketi, 1970'in sonlannda

n

Konusu Olarak MDD Hareketi
ortadan kalkar. Dernek ki soz konusu ragmen

sihr, Ne denli gercekdisi Tersine dar, herhangi bile "olmazsa

akim ya da siyasal hareket olarak MOD haAncak bu kisacik yasamma MO~. kendtsinden ve degerlendtrmelerintn

"resmi tarih", buyuk sol orgutlenmeler bir siyasal islevi kalmarms 1974 sonrasmda olmaz" bit orgutsel ve ideolojik

olan, uc yilhk bir olgudur, bu akim, solun evriminde sol hareketlerin

son derece onemli bir rol oynarmsnr. soma gelen konusu

lste MOD hareketinin, "resmi tarih" konusu Bu donemin yukselen Iazla birkac reketlere bir hareketi

Turkiye

solu icin bir ilgilidir. bir luzla birkac

Zaten bu onernli etki nedeniyle yogun elestiri

ohisu, benzer iktidar kaygtlanyla olan, ustelik muazzam orgurlenmeler, ifade eder. 1973-74 yillarmda

solu, yukselmekte

olacakur, Ancak ilginc bir sekilde bu elestiri ve degerlendirmelerin ezici cogunlugunda lik, MDO onernli bir unsuru rir. Gercek tarihsel bir ortak eksiklik vardir. Bu yaygm eksiksolun "resmi tarih"lerinin dile getidizisi yabu vermektedir. degerlendirmelertntn, oldugu izlenimini

bir cogu en

yuz kisi He ifade edilen Bu inarulrnasr

yil

icinde on binlere, bazen yuz binlere hitap eden buyuk siyasal hadonusurler. zor hizdaki gelislm, ciddiye yokahmr bir teorik birikimden sun onderlikler beslendiklermt Sol hareketler lun tarihini icin, buyuk larda MOD gibi cokmus mek, bu kadrolar ve dolayisiyla bir hareketle siyasal otoriteden

Bilindigi gibi resmi tarih, olam degtl, olmasi isteneni olgular altust edilir ve bir kurgular her ulkenin, "imal edilmis"

bir acmazi da Hade eder. Bu kosulaym ideolojik kaynaktan kabul etso-

rauhr, Neredeyse
bilincli sahtpleri durur.

belli tarihsel donem ve sahsiyetlebir tarihi vardrr, Tarihin icin vazgecilmez hemen bir ge0:;1-

rine iliskin boylesine rekliliktir. Tahrifler

ve teorik olarak cok sey paylastiklanm icin siyasal Intihar anlamma 1974 sonrasmda gelebilir.

carpinhsi, donemin
icin gerceklestirmesi sonunda Kimi durumlarda

egemenleri zorunlu

iceren bir tarih yazlml,

turn iktidar dol-

MOD uzerine konusurken,

bir gorev olarak ortaya

keyft bir sekilde yeniden yaznuslardir.

Bu tarihte bir Oysa

kar. Kuskusuz kimi durumlarda

gun gelir, resmi tanh de zamaruru aniden iskambilden islevini birakir. adeta "sonerek"

tek sey baric, pek cok sey bulunabilir. yOzyl1 kornunizmine MOD hareketini egitimden MOO'nin Stalincilikten Gercekten olusturan soz edilmez. TKP'lilerin Aciknr

0 olmayan tek sey ise, 20. tumu, ki bu Stalinci bir siyasal sessizligin nedeni, yeridir.

satolar gibi coker, doldurur.

egemen bir olgu olarak Stalinciliktir. Ama buna ragmen sol hareketlerin

da tarihsel versiyonuna

Bu geri cekilislerde ka "resmi tarih"

yerini bazen gercek tarihe, bazen de bir basAncak sonu nastl biterse ideolojinin ve iktidabu yargi,

gecmislerdir. 1974-sonraSl

MOD elestirilermde,

bitsin surasr acik ki resmi tarih, siyasetin, nn aynlmaz bir elemarudir. Peki solun da resmi tarihi olamaz

soyagacmdaki

de 1974 sonrasmda biraz MDD'cidir. onder kadrolannm

ortaya cikan hernen her sol egiMOD, her seyden once, bu yeni ilk egitimhicbirisi, buyuk cogunlugunun Yine bu kadrolarm

rm? llk bakrsta

lim, ashnda egilimlerin lerinde

e1e~lircllik ya da lulitculuga kar~1 muhalefet gibi ozelliklerle tamnan ~sol" icin insafsrz gozukebihr, Ne var ki her dikkatli gozlern-

onemli

bir rol oynarmsur.

146

tur~ iye soju

yu ksel i\ 147
ona temel ozelliklerini veren Stalincilikle 1970'ler dunyasmda ve dunyarun merkezinde, degildir, Dev-

MDD'den Stalinci hemen agirhkh partileri Yol'dan

aynhrken, komunizmin

bir kopusma

yasamarmslardir.

yanda

birikimin Stalinci, neo-Stalinci, Maoeu, Enver Hocaci ya da Kastrocu versiyonlanndan rundadirlar, MOD'nin da Kuba 1970'lerin Bu durumda -adl ustundekomunist Turkiye beslendikleri icin, bir anlamda kacirulmaz karakterli Arnavutluk "MOO'yi gelmek zobir seMOO yapan" siyasal ve ideolojik gelenegi gormezden da MOD elestirileri kilde yanm, carpik ve ikiyuzlu olmak durumundadir. "Milli ve Dernokratik" Sovyetler Birligi, (in, teorik

itiban son dereee yuksektir
solun ideolojik Sovyeder Turkiye referanslanmn icin de farkh

her yerinde olarak Halkm

donemin

Birligi ya da Cin Komunist Emegin Birligi'ne, ya da 1974

vardir. Dururn

Kurtulusu'na,

Kurtulus'tan

devya Vine Sov-

rim program mID temelini, solculan

Dev-Sol'dan program lararast sonrasmda "asker-sivil de kosmaz; keri darbeyi "sol cuntalar" partilerinin munistlerine

"Ikinci TlP" veya TKP'ye kadar nice siyasal hareket sistemi, siyasal kultur, SIDtf tahlilleri temel kaynak komunist harekettir. Kuskusuz hala, ulus-

icin teorik referanslar resmi

partilerinin

hazinelerinde

bulmak, MISlf ya da uzere-

anlayisi gibi temel konularda (Stalinci) hemen hie; kimse, bir on

icin pek hos bir sey degildtr. deneylerinin gosterdigi

MOD hareketinin Suriye komOnist

"cuntacihgi'trun koklerinde -lrak,
panilerinin

yil oncesinde

yapildigi gibi
tttifak pesinacacak bir asbir zamanlann ve arnk ufukta ko-

aydm zumre' beklemez. yoktur. onerdigt

He ya da "Kemalistler"le gelisme yolu"nu 1974 sonrasmda e;agtm kapatrmsnr Cllnko

yetler Birligi Komunist Partisi'nin

ya da "milli devrimci

ordu ici siyasal hareketlilikleri birkac yil oncestne

"kardes partiler"e tavsiyelerini (hatta bazen direktif ve dayatmalanm) bulmak da, SBKP'yi ctddiye alan 1970'ler solculan icin rahatsuhk vericidir, Ote yanda MOD'nin "asker-sivil aydm" zumre He tsci hareketinin stratejik
ctkarlanm korune yok sayan bir ittifak anlayisi, sadece Moskova'ya ozgO degildir. Tam anlarmyla ve (in Kornunist Komunist Partisi'yle koru iyi illsgiden bagh partilere "Moskovaci"

Bu kosullarda

Sovyet ya da Cin komunist

kadar TOrkiye gibi ulkelenn

stratejl ve taktikler artik gecerli degtldlr. 1974 sonrasmda solun ternel teorik ve siyasal referans kaynaklannda bir degtstkltk yoktur, ama 0 kaynaklardan beslenmis
MDD hareketi, Bir anlamda de anlasngi hukumdur. dan mahkum tarihin mamah. Oysa yapilacak 20. yuzyildaki anlarnda (daha dogrusu rnesi gerekirdi. durust bir MDD elestirisinin, Stalinciligin onu Marksizmin semholik evriminden, Stalinci) yukseltstnden,
0

olarak nitelendirilerneyecek kileri olan Endonezya Ie Mao'yu yuzyihn Turkiye solculan dismda 1974 sonrasmda

Partisi de -yok olusuna

yolda- benzer bir ittifak anlayrsrru israrla uygularmstir. 0 nedenen buyuk

Marksistlerinden biri olarak goren
geleneklerin kadar gelen bir seydir,

gecmisin donemin

tum gunahlannm

sorumlusu

ilan edilir, uzerin-

asm dereeede bolunmus
tek konu, MDD hakkmda

icin de, MOD'yi mevcut komunist yapilan ve bir kismi bugunlere

solunun verilen

neredeyse

olumsuz

gorme egilimi anlasilabilir

Bu hareketin "tepeden

"mill lyetci ligi " , ~i~e;isnufma

inancsizhantik

gl", "cuntacihgi",

inmeciligi" ... , hemen tum sol tarafmmaruz kaldigi bu aforozda, izlerini bulmak bir abarn

edilir. MOD'nin

MOD elestirilerine egemen olan bu pragmatizm (daha dogrusu oportunizm) dikkate almdigmda, MOO hareketinin bu noktada "hak kmm yendigi" let" sorunu bile soylenebilir.
0

"gOnah kecisi" gelenegmin

01-

Sorun elbet bir "tarihi adaAma polikabu ikiyuzluluk, yolunu adeta bir "res-

olsaydi, belki de

kadar onemli olmazdr,

tik ve teorik degerlendirmelerdeki mi tarih" kimligi kazanarak, dar varan yaygm yanhs kanaatlerin

solun tarihine

iliskin bugunlere acrmsnr.

Stalin, Mao, Kruscev ya da Brejnev gibi resmi komunist hareketin onderlerinden ayn dusunmeAneak yukanda

da haurlanldigr uzere, 1974 sonrasmda solun onder kadrolanmn goz ardi etmek zorunda oldukIan lam da bu baglanudir. Kendileri de
0

MDDrnin Doiju$u: Turk Solu Dergls) (Kaslm 1967)
Yon, 30 Haziran 1967'de yaymma son verir, Ashnda bu, derginin
tarihsel isleviyle uygunluk icinde bir sondur. Daha once isaret atrnosfeedildigi uzere Yon, bir yamyla donemin ozgun ideolojik

uluslararasi

komunist

148

WrI\iye sol"

yukseli~

149

rini solun "yukandan

butunune

aktarrnaya

cahsan

bir dergi oldugu

kadar,

yer ahr. Ornegin

Turk Solu'nda, 1960 6ncesinden
gerekse "ucuncu Sefik Husnu

gelen ve gerek dismda

devrtrn" geleneginin

savunucusu

bir siyasal akurn da

TKP DI!? Burosu'nun yer alan =bir anlamda

geleneginin

Hade eder. 1967 yihna gelindiginde, Yon'On bu iki ternel islevinde de onemli bir erozyon gerceklesmtsur. sorunlan aktarrna islevi, TlP'in gelismesi Sol siyasal ve ideolojik ile anlamim yitirmistir.

tip bir TKP'li" olarak nitelendiri-

lebilecek- Hikmet Kivilctmh da yazar. Vine ge<;mi:;ae TKP'de yer almayan, ancak 1960 oncesi solundan gelen Rasih Nuri lien, Orhan Mustecaph, leri, MDD'nin gOdenme Asim Bezirci, Aziz Nesin vb. gibi solcular Ne var ki ne Ktvilcimh belirleyici siyasal evriminde rol oynamazlar. 1950-51'deki da Bu

TOm ulke capmda orgutlenen, parlamentoda ternsil edilen TlP'in

aydmlan ve onderleri, aruk bu gorevi ustlenebilecek bir konuma gelmislerdir. Diger taraltan ayru donern, YOfl'cOlerin buyuk umut besledikleri ordu-ici siyasal hareketliliklerin buyuk olcude geriye itildigi kosullan da ifade eder. Bu durum, Y6n'On ikinci isleviduzene muhalif kadni de anlarnsiz kilmaktadtr. Bu kosullarda rolar icin cekirn unsuru sedilmektedir, Ie bakilabilir, Yaymladiklan Y6n'e, artik zamamm "veda" yaztsmda,

Turn Solu'nda yazacaklardir.

ne de digerson or-

rol, basta Mihri Belli gelmek uzere, TKP'nin tesebbusunde yer alan kornunistlere

aitttr.
Yon'den ve 1960'lauyelerinden bir di-

Diger taraltan aym derginin sayfalarmda,
rin "askeri cunta" hareketlerinden

olarak, CHP ve TlP'in one cikacagr hisdoldurmus bir dergi gozuyDo-

kimi isimler de boy gosterir.

Omegin 27 Mayis ihtilalinin
ger onernli hazrrlayrcisi yetci devrimci" Soysal da gazetect

Milli Birlik Komitesi

Suphi Karaman ve Mucip Atakh, yine 27 Mayis ihtilalinin Yon'cOler (daha dogrusu Buna gore, olan Dundar yazarlanndan IIhan Selcuk

Seyhan ve donemin "rnillive Ilhami

"all! ydhk yaym hayatl zarJlflda Yon sutunlannda en geni$ bir $ekHde tartl:;mas! yapllmaml$ pek az mesele" kalml:;;tlr.151 'Soylenmesi gercken her :;cyi soyledigimiz kamsmdaYlz" diyen Yon'culer, belli ki yeni yonelislerin hazrrhguu yapmak mere geri cekilmektedirler, Birkac ay soma (Kasun 196Tde) yaym hayauna baslayan Turk Solu ise, Yon'Onkinden cok Iarkh bir ideolojik koken ve yonelisi
gan AVCIOglu) oldukca iddiah bir uslupla konusur, Hade eder. nistlerdir. Bu dergiye Bu anlamda onculuk edenler, esas olarak TKP'nin 1950- 51 yillanndaki oncesi komunist TKP kadrolanrun TKP'nin nistler arasmda lusi Dosdogru Derginin yeniden orgu tlenmesinde yer alan kom 11-

Turk Solu'nda yazar, Bu isimlerin varhgi, MDD'nin Yon (ve Kadro) hareketleri yle ideoloj ik baglanusi icin kamtlar su nar

darbeye umut baglamis) jik baglanudan yonelisin karundir.

gibidir. Ne var kl, kornunistlerle asker kokenli (ya da askeri bir milliyetcilerin bu beraberltgt, bir ideolocok, doneme ozgO Stalinci "kornunist" stratejik Mihri Belli ve arkadaslan Mistr, Sudan, Surikomunistlerinin uygulamaya

ye ya da Endonezya

sekilde, uluslararasi
"devrim stratejisi'lni

yillardrr yapttklanna benzer komunist harekette artik tarttsilmaz olan bir
cahsmaktadirlar. D6nemin tum

Turk Solu dergisi ve MDD hareketi, 1960 orgutlenmelerde yer ahp da haia ulkede kalan
sol harekete aktif mudahalelerini ifade eder. bu komuve Hu-

~SeJik Husnu gelenegi" icinde gorulebilecek

Mihri Belli, Resat Fuat Baraner, Sevki Aksit, ErZiya Oykut, Saban Ormanlar bunlar dismda baskalarmm ilk akla gelenler arasmdadtr.IS2 da yazilan

dogan Basar, Serif Tekben, sayfalannda,

151·"Yo:ln·denOkuyucuya", Yon, SaYI: 222,30 Haziran 1967, 5.2 152- TKP'nin Onder kadrolan, 1951 tutuklamalannm ardmdan cezaevinde buyak bir b61unme yasamislardrr. SeJik Husnu ve Zeki Basumar, bu bolunmenin

iki onde gelen sahstyendir. 1960'lann ikinci yansma gelmdigmde, Seflk Husnu taktpcileri MDD hareketinl olustururkeu, Zeki Basurnar ise, ulke dismda TKP'nin tek orgutsel birimi olarak kabul edilebilecek olan "TKP Dl~ Burosu'tnu yonetrnektedir. Ileride gosienlecegt uzere, TKP'nin hu iki kanadmsn teorik goruslerinde bnyuk bir yakmhk s6z konusudur. Nc var ki MOD hareketini olusturanlar, TIP onderligtne karst sidderli bir ideolojik savasi gundemlerinin birinci maddesme koymuslarken, TKP DI~ Burosu, TIP onderligine karss elestirel bit destek vermektedir. TKP iclnde 19S0'li ysllarda ger~eklesen bu bolunme ile ilgill olarak bkz.: Belli, lnsaulaf! Tamdlm.,., a.g.e., cu. 2; TKP MK Dl$ Bilrosu 1%2 KOlljcTansl.,.; J 951 TKP Tevkifatl - Esbab-r Mucibeli HlikUm. BDS Yaymlan, Istanbul, 2000; Aclan Sayilgan. Sol'un 94 YIIL Ankara, 1967. Bunlara ek olarak, 1960 sonlannda muhtemelen Zeki Basnmar tarafindan kalerne ahnrms ve TKP Merkez Kormtesi D!~ Burosu tarafmdan yayinlanarak Turkiye'de smirh olcude daguilrms bulunan Milli Demokratik Devrim Vi lUilZil adh brosur de zikredilebilir. (htlp:llluslav,orglMDp,pdO.

yukseli~

151

150

tilrl'J~ solu

1930'Iar

Kadro hareketiyle
donusumu

ideolojik

baglannlanm
neredeyse

tespit ermeye
zayanbu turden

Stalinci komunistlen

gibi MDD'ciler de, yan bagimh ve az gelisgerceklesmesi beklenen devrimtn,

cahsan ya da MDD He Yon dergisini man kinde

ayru olgunun

mis btr ulke olarak Turkiye'de

olarak sunan yaklasimlar, taban tabana

sosyalist degil dernokratik bir devrlm oldugunu ileri surerler. niger "milli snuf ve tabakalar"la cephe birligi ise, bu devrim perspektifi icindeki komuntstlenn merkezi siyasal gorevlermden birisidir, au anlayisla MDD'ciler, Turk Solu'nun, bir "cephe dergisi" oldugunu formculan vurgular ve kornunist olmayan devrimci ve re-

hs algilamalann OrO.nOdOr.154
Oysa MDD'den smda "Kemalizm"j Yine MDD'cilerden neredeyse "ucuncu tamamen
ZIt olarak

1930'lann

Kadro hareketi, Sovyet sosyalizmi He kapitalist batt uygarhgi arayol" olarak savunan bir harekettir, ne kofarkh olarak Kadro'culann

solundan en sola kadar, devrimci olarak, solcu olarak, sosyalist olarak cevresinde bjrle~ecegjmiz ortak platfontlu saptama i~i, 6nceligi olan bir i~, bir sorumluluk olarak kar~lmlza dikilmektedir. Biz bu sorumlulugumuzun bilindyle, bu tarihsel g6revin ba~anlmasmda paylmlza du~eni yapmak amaClyla TURK SOLU'nu {lkanyoruz." 153
da sayfalannda yazmaya cagmrlar: "Ortanm Genel bir tamm
0

munistlikle ne de sosyahstlikle bir ilgileri vardir. Sadece aralannkormmist orgutlenme icinde yer alnus, arna kisa bir sure sonra komunizmle sadece orgutsel degil, idedan bazilan bir zarnanlar olojik duzeyde MDD'cilerse, de kopusrna yasarmslardrr.

komunistllklerini -yasalann elverdigi olcudeifade ennis kisilerdir ve sosyal tabaruru "asker-sivil aydm zumre"nin olusturdugunu iddia ettiklert Kemalizmi, ittifak yapilacak sosyalizrn ve ka-

yapilacak

olursa

Milli Demokratik

Devrim

tarihlerde TlP'in ve dolayisiyla solun ya$adlgl acmazgetirdigi olumsuz bir cevapnr, Olumsuz bir cevapnr, cunku eski TKP'liler -her ne kadar acik bir sekilde soylemeseler de- TlP'i yeniden insa etmeyi degtl, onun dismda ve ona ragmen btr devrimci hareket olusturmayi amaclamaktadir. Bu devrtmci hareketin temel gorevi, beklenen ve umulara bir grup eski TKP'linin Ian ordu kaynakh makur. radtkal bir mudahaleye soldan destek sagla-

Hareketi,

pitalizm arasmda
uzun sosyalizm

tercih edilecek bir ~O~OncO yol" olarak degtl,
yuruyusunde bir siyasal guc ola-

MDD'cillk: IJTiirklye'ye OZ9ii" mii?
tecrit edilmis metinler aracihgiyla incelendiginde, "Turkiye'ye ozgu" bir olgu olarak nitelernek son derece kolaydir. Bu hareketin "Milli" ve "Demokratik" silatlanyIa tarurnlanan "Devrim" anlayisi, Mustafa Kernal gelenegine
Birbirinden MDD hareketint olumlu yaklasimi, gl umutlar dikkate 1960'lar d6neminin neo-Kemalistleriyle iliskileri ve nihayet "Kemalist" ya da "sol" bir askeri darbeye bagladi-

tum geri kalmis ulke komunistlerinin benimsedigi bu stratejik yonelis, onlann Kadro'culuk He baglannlanmn degtl, tam tersine kornunistliklerinin (daha dogrusu Stalinci komunistliklennin) bir kanin olmahdir. MDD'ciler, ozellikle sol icinde en gucle elesnri oklanm uzerlerine cektikleri "smifsal ittifak" ve "devrimci strateji" soz konusu oldugunda "Turkiye'ye ozgii" bir olgu degildir; tersine bu konuda baska ulkelerin komunistleriyle cok sey paylasirlar. MDD'ci teorik analizlerin ve stratejik-taktik yaklasimlann kaynaklanna bakrldigmda, 1930'lar Kadro'culanmn ya da 1960'Iar yon'ciiIOgo.no.n etkisini gormek olanaksizdir. Her seyden once MDD'nin kaynaklar ulusal degtl, uluslararastdir. MDD'cilerin tum yaptiklan, uluslararasi komunist hareketin devrimci stratejt anlayisrm, TOrkiye sartlanna ada pte etmektir.

rak gorurler. 1950'!i ve 60'h yillarda neredeyse

ahndigmda, onu pekala Turkiye'nin gecmisindeki "devletci" ya da milliyetci sol hareketlerden etkilenrnis
ya da onlarm Gerek solda devarm bir hareket gerekse akademik olarak algilamak dunyada, MDD mumkundur. hareketinin,
oolm, allml~'ardl1 YOnhareheti ill.' atllmt~t1r"(Suavi Aydm, ~Sosyalizm ve Mi!1iyetcillk: Ga1lyefizm'den Kemahzm'e, Turkiye'de 'O{:uncu Yol' arayislan', Modern rllrkiye'de Siyasi Dii~iince: Milliyel(ilih, Cilt 4, s. 461). 154- Bu yaklastmlara bir ornek: "rilrkiye'de MDD h(lrekefinin ide%jih lemer/en TKP i(inde kuruhrm~ VI.' Kadro harekeliyle ere htmfge bilrtinmii~!ii. Iklnd onemli

153- "Neden Crkryoruz?"

Tiirk 50111.17 Kasun 1967, Sayt. l , s.I.

152

t(lrkiye solu

y(j~seli$

153

Onlann ~burj
tI va

1960'h yillarda savu nduklan devrimde i~i suuf guclerle

sekliyle "asamah snullarm

devrim",

"demokratik

dismdaki

onculugu", ise

ye yeltenmedi. Onun it;in biz de 27 yd sonra bir ikinci 1905 yapmaya ozenemeyiz. " 157
GorOldugii nistleri, linciligin program, nusumler devrimler dernokratik gibi 1920'!er sonlan ve 1930'lar baslannm komunist komii.araSra1960'lann kinden tam egemenligi ya~anml~ur. arasmda devnmin cok farkh konusmaktadir. altma girmis ve hareketin Cunku hareket,

ittifak" gibi tezler, 1920'lerin harekette egemendir. 1960'lara

son Ian ndan beri vanldigmda

resmi kornunist koymustur, komunist

bu tezlerin yeni versi yonlan, partileri, ulkelerindeki

"ilertci" askeri rejimleri merkeze
Sudan gibi ulkelerin karsi tutumlaaskeri rejimlere

da yasanan otuz yilhk surecte uluslararasi

Suriye, Irak, Misrr, Endonezya,

devrimci

strateji, suuf ittifaklan gihi teori konulannda
Buna gore artik, dernokratik bir donem mevcuttur. ulkelerin tarihsel

buyuk dove sosyalist

nyla adeta bir gelenek olusturmaktadirlar.

Arttk bu yeni atmosferde,
nin olanakhhgi, rer tarihsel kelerin lanna devrimin olarak reddedilmesi

geri kalrms iilkelerde surekliligi, burjuvazi

isci devrimiilke tezler, bt-

Bunu sonueu isci hareketleri, ya da kikabul et·

He ittifakm

olarak da ileri duzeyde sanayilesrnernis mi durumlarda meli ve onlan ti, uluslararasi

gibi klasik sayilabilecek bile ortadan sonlanna
0

Marksist

basansi icin "milli burjuvazt'tnin
onculugunu Iste 1960'h yillann egemen

belge anlammda

kalkar, Geri kalmis ulbu ve benzeri bashayli birbirinden ya da 1930'iarm

radikal ordu hareketlerintn desteklemelidir, komunist uyarlanma baslanusur, konusunda TKP'nin harekeue

kornunist
gitmek

teorisyenlerinin icin, 1920'lerin Ornegin

metinlerinde tarihierde

MDD hareke-

tezleri bulabilmek uzak 0<; ulkenin tik sorunlara lanndan Jose

olmus bu anlaytsm, 1967 sonrakomOnistleri, arasm-

gerekir.

Turkiye kosullanna smda guclenrneye

cabasi olarak tammlanmahdrr, Stalincilik, Turkiye Tersine

gene Marksist teorisyenlerinin,

temel programaPartisinin kurucu-

Bu dernek dcgHdir ki Turkiye solunda Stalinciligi sunun benimserne

iliskin olarak hemen Carlos Mariategu,

hernen aym seyleri soyledik1927'de

lerini tespit etmek olanakhdir. Peru Komunist

en erken davrananlar

sunlan yazmaktadir:

dadir. Bunda kuskusuz, buyuk

kucuk ve etkisiz bir cevre olu-

"Latin Amerika devrimi sadcce ve sadece sosyalist devrim oJacaktlr. tUm sifatlan ekJeyebilirsiniz: 'anti-emperyalist', 'tanmsal', 'devrimci milliyett;i', Sosyalizm batiin bunlar demektir, baWn bunlan onceleyecektir ve baWn bunlan kapsayaeaktlf." 155Kuba Komunist Partisi kurueulanndan Julio Antonio Mella da bir yrl sonra (l928'de) "tam bir ulusal kurtulusun sadece proletarya tarafmdan, bir i$t;i devrimi yoluyla sagianabileeegini" s6yler,156 Hikmet Kivilcunh ise 1932'de soyle yazacaknr: ~Tarkiye burjuvazisi nasII klasik kapitalizme ugramadan dogrudan finans kapitalizme atladl tse, Turk proletaryasI da oylece, ilhel deneyleri gevi;;:getirerek degil, onlardan (Ikan dersleri son zafer deneyiyle Itart; ederek dogru Sovyetler devrimine giri~meye meeburdur. (. ..) 30 yil sonYa Bol~evizm, yeni bir Paris Komununu teerube etrneBu tcrime, duruma gore diJediginiz
155- Aktaran Michael Verso. 1981, s. 191. 156- a.y. LOw}',

payi vardrr. Stalincilik, 1920'li yillarm ikinci yansmda Sovyetler Birligt Komunist Partisi icinde tam egemenligini
olustururken, ibarettir. kanmis uluslararasi TKP, birkac yuz kisilik kucuk hemen harekete ardmdan bir orgutlenmeden olanaklan uegilivardir. olan bu paruntn, Kurulusunun komunist gelisme

ve htzla bir siyasal sekte donusmus boyun egmestnde

egemen olmus bir ideolojik adeta bir kacimlmazhk

me tarnsmastz

MDD hareketinin dogusuna kadar yaklasik elli yil boyunca kucuk bir cevreden ibaret olan bir komiinist hareketten, Stalincilige ve Sovyetler elestirel ketinin Birligi Komunist Partisinin egemenligine bile. 0 ta rihten MD D hareele almabilekarst

btr yaklasun elbette dusunulemez
1967 sonlannda dogusuna

TKP, 1950'Ji yillarda fiilen dagilrmsur. SBKP'ye baghhklanm gozlemek

kadar Turk komunistlerinin

icin, iki kategoride

TIle

Politics of Combined (lnd Uneven Development,
157- Hikmei

Kivilcuuh.

Parti ve FraksJYVlI,

Yol Yaymlarr,

1980, s. 109.

154

t(irkiye

sclu

cek oldukca smirh kaynak vardir. Ilk olarak, kimi eski uyelerin belli tarihsel anlardaki bireysel girisimleri, Ikinci olarak da 1960'lann baslanndan itibaren ulke dismda TKP·Dt~ Burosu'nun yaym faaliyeti. Daha once de haurlauldtgi uzere, Hikmet KIVlI· crmh ve Mihri Belli'nin 27 Mayis 1960 darbesinin ardmdan darbecileri etkilerne cabalan, daha soma Mihri Belli'nin Kasun 1962 ve Agustos 1966'da Yon dergisinde Devrim Stratejisi uzerine yaymladigi birkac yazi, bu bireysel ginsimlerin en dikkat cekenleridir. Eski TKP'lilerin bu girisimleri, Sovyetler Birligi'nin 1960'l! yillarda Ortadogu ulkelerindeki askeri darbelere yaklasmu He guclu bir paralellik gostermektedir. Aym donernde TKP DI~ Burosu'nun faaliyetlerine bakildigmda da, SBKp'nin Stalinci cizgisinin belirleyiciligi kendisini hissertirir, DIke dismdaki TKP'li gocmenler, 1950'lerin sonlan ve 1960'lann baslannda Bizim Radyo ve DI~ Buro seklinde blr propaganda grubu olarak yeniden orgutlenmtslerdtr.tss Bu radyonun yaymlannda ve Dis Buronun dokumanlarmda program, strateji, siyasal iuifaklar gibi konulardan gundelik siyasal sloganlara kadar pek cok sey, birkac yil sonrasmm MDD hareketini hanrlanr. TKP Dis Burosu'nun Sovyetler Birligi Kornunist Partisi He yakm iliskileri (daha dogrusu hagimhhklan) dikkate almdrgmda, butun bu degerlendirmelerin. donernin kormmist (Stalinci) hareketinin teorik cephaneliginden almdigi soylenebilir, TKP Dis Burosu, her seyden once en ternel konuda, program konusunda gelecegin MDD'cileriyle aym bakis acisma sahiptir.

158- Bu arada hanrlatmakta yarar var kl, teonk kaynaklanndaki ortakhga ve .si~ yasal anahzlenndeki yakmhga ragmen DI~ Buro ile daha sonra MDD hareketlni olusturacak TKP'liler arasmda uzlasmaz celiskiler mevcuuur. I 950'\i yillarda hapishanede gerceklesen bolunrneden kaynaklanan ve buyuk olcude ktsisel oldu~u dusunulebilecek olan bu teli~kil~r, ta~nann birbirlerlni. d~ma~ca bir Us~up~ la degerlendirmestne yol acmisnr. Ornegin 196:2 yrhnda ~m DL~ Buro yo_ne.tlcisl (Zeki Basnmar), birkac yrl sonra MDD hareketine onderhk ed,ecek komllnJStl~r hakkmda soyle konusabilrnektedir: "On/'Inn bllg«n Y'lpukl.'In I~, n'lmllslu homun!sller; te~kilalh VI' Jaa! a/'Iralz (ah~m'llztan ahkoymah, gLth (ah~lIhlanndan veya (ah~bilecekkrinden ~flphe ettlk/ai homl1nislleri bir po/is gibi goutlemek, ~ilphe!e. lin; hetlzesten evvel pollsin kula,gma gidecek ~eki1de etraJa yaymahttr. Pravolzatarler, polis ajanlan, ten)rize, demomliu almu~ baZI kimse/er, ~ t~te anlann yar~mClSIdlr. "(Bkz: Zeki Basumar'in TKP MK Dl~ BOlO Konferansi na sundugu 2 Nisan 1962 taribli Rapor'dan; TKP MK Dl~ Btirosu 1962 Konferansl ... , s. 77 -78).

DI$ Buro'nun onernli sorumluIanndan biri olan Yakup Demir (Zeki Basnrnar), Mart 1963 tarihli bir raporunda, sunlan sayler: "TKP milletin baliin ilelici huvvetlelini milli bir (ephed;: birlq/irmeden emperyalizme, derebeylige har~l sava~man11l, Tiirltiye'nin mHli baglmslzllgml saglamamn, esash demohratih degi~iltlikJcri gcr(ehlqtirmenin, sosyal ilerlcmenin, hallull nayat seviyesiui yii/I· seltrncnin imkanslZ aldug-una inantyor. EmperyaJizrnc, gcricilige /wr~1 demokratik mill! cepneyi zoIerin allan Ian saylyor. '159 Birkac yil soma bir diger DI$ Buro yoneticlsi olan S. Ustungel ise, ayru konuda gelecegm MDD'cilerini hatirlatan gorusler ileri surmektedir: "Halklmlzm istedigi hltkiimet, Milli Demohratik Huklimettir. Bu hahamet, Demokratik Milli Ccphcnin Hahiimeti olobilir. Bu cephenill ve hl1kiimetin Ukcleri a~agl yukan ~oyle ozetlenebi!ir: Memlekene emperyalizmin etki/erine, Amerikan boyunduntgunu har~l politik, eJwnomilt, htHwrel bag1ms1zhh i~in sava;;mak. Somargeciligin her tarla yeni $ehillerine kar~1 durmak. YabanCi sermayelc· re kar~l, Amerihan kumpanyalanna kar~l durmah. Topraklanmlzdahi NATO lislelini kaldlrmah, ordumuzu NATO'dali ~ekmek, toprah blitl1nlagamuza, egemenlik ltaklanmlZl, ItalktmlZl1l ulusal pharlanm savunan bir ordu beslemek. Ban~1 savunmak, batun kom~ulamnlzla iyi dostluk ili~kileli kurmak. Toprak aga1tt1nt ytkacak kokIII toprak refonnunu Itemen yapmak. Gelli~ koyla Ylgl1llanm memlehettn politik ya~antlslmn dl~mda tutall, hoylaye orgutienme yolunu kapayan ve Anayasaya aykm olan yasaklan hemen kaldtnnak Devlet mekanizmaslfll gericilerden, Amerihan ajanlanndan temizlemek. Fa~izm teltlikesine har~1 sava~mak. Geni~ Ylgmlann: i~r;:inin, koylaniin, gem;;1igin, bulan yurtseverlerin devlet politikasmda soza olmaSltll demokratik geli~mede yeri olmaslnl saglamah. Butiin demokratik yurts ever gu~lere serbestce 6rgatlenme imhdnt vennek. " 160 Kuskusuz TKP Dis Burosu'nun, milli ve demokratik karakterIi bir devrim mucadelesinde isci srmfmm onculugunu ongorduk-

159- Akbulut (der.), 1963-1965 Bdgderindc ... , s. 21. Aym raporda Zeki BaSIImar bu degerlendirrnelerini, birkac }'II once toplanan Kornunist ve I~i Partllerlnin 1960 Moskova toplanusi blldlrisine al1fta bulunarak dogrulamaya tah~lr. (s. 20-20 160- a.y. s. 283. (YEN! ("A(;, Mart 1965, s. 260-274)

156

jij'klye

sofu

y(jksel;~

157

leri, bu konuda "asker-slvil aydm zumre'ye onculuk veren MDD'cilerden farkh oldugu soylenebilir. Ancak muhtemeldir ki bu farkhhk, onlann Turkiye'deki somut mucadele kosullanna uzakhklanndan kaynaklanir. Eger bu go.;men komunistler 1960'h yillarda bu degerlendlrmelerini Sovyetler Birligi ya da 00gu Almanya'da degiJ de Ankara ya da Istanbul'da yapsalardi, muhtemelen upki MDD'ciler gibi ordudan gelecek mudahalelerin Turkiye devrimindeki hayatiiigi uzerine konusacaklardi. Stalinciligin, uzun bir tarihsel donem boyunca TKP kadrolan uzerindeki etkisine ve bu kadrolann SBKP'ye saclakatlerindeki istikrara bakildigmda, 1961-1967 doneminin, solun tarihinde adeta bir parantez oldugu dusunulebilir. Gercekten de Turkiye'de solun 1960 sonrasmdaki yiiruyO~o., en azmdan 1966-67 yillanna kadar, TKP birikiminden bir olcude bagimsizdrr. Bu nedenle ilk donemin TlP'inin, Stalinciligin etkisi dismda oldugu soylenebilir. Ne var ki bu uzakhk, Turkiye solunda Stalincilik dismda bir Marksizm yorumunun ortaya cikmasi anlamma gelmez. 1965 sonrasmda solun Marksizmle tamsnnlmasi ise, esas olarak eski TKP'den gelen Stallnci komunist kadrolar tarafmdan gerceklestirilir, 0 ytllann Turkiye'sinde, bu tarusnrmayi gerceklesnrecek baska bir sol cevre yoktur, Bu olgu, tum 1970'ler boyunca, Stalinizmin TOrkiye solunun -kendisini Marksist olarak kabul eden- gents kesimlerini etkileyebilmesini de aciklamaktadrr. Kuskusuz 1968 sonrasmm Mehmet Ali Aybar'i, 1970'lerin ortalannclan itibaren Trockist hareket ve 1977'nin sonlanndan itibaren Birihim Dergisi, bu konuda birkac istisna olarak zikredilebilir. Ancak bunlar, uluslararasi komunist (Stalinci) hareketin Turkiye solu uzerindeki gOC1uideolojik etkisini zayiflatma actsmdan oldukca islevslz kalacaklardrr, Ornegin Mehmet Ali Aybar, Stalincilige karst 1968 sonrasmda acik bir tuturn alrms, ancak sol kadrolar icinde itibanru buyuk olcude yitirmis bir onder olarak bu konuda hemen hicbir etklsi olmarmsnr. Trockist harekete gelince, btl hareket de Turkiye'de solun en marjinal kesimlerinden birini olusturur ve sol uzerindeki etkisi yok denecek kadar azdir, 1970'ler sonlanmn Birihim Dergisi ise, donemin "yeni sol"undan oldugu kadar "Avrupa KomOnizrni"nden de etkilenen

bir Stalincilik elesunsint, 1977 yrhmn sonlanndan itibaren sergilemeye baslanus, ancak 12 Eyldl1980 darbesi He kesintiye ugrayan bu cabalan fazla bir yanki bulmanusnr.

i,~1Hareketlnde
Enternasyonallzm ve MlIlIyet~1Saylem
MDD hareketinin, uluslararasi komunist hareketin sadik bir takipcisi oldugunu kamtlama konusuncla ilk yapilmasi gereken, bu hareketin ozelltkle elestiri konusu oldugu iki alanda -rnilliyetci soylem ve radikal ordu hareketlerine yaklasim konulannda- baska dike komunistlerinin deneylerine bakmaknr, Ancak bu deneylerin tekduze bir ornek olusturmayacagi da hanrlanmah. 0 nedenle sosyo-ekonomik gelisme duzeylerindeki Iarkhhk nedeniyle, ileri kapltalist ulke komunistlerinin deneyleriyle, gelisme duzeyi itibariyle Turkiye'ye benzer ulkelerdeki korrnmistlerin deneylerini ayn ayn ele almak gerekmekte. Uluslararasi i.S1,;1 areketi ve komunist hareket, son yuzyih ash km tarihi icinde enternasyonalizmin de, milliyetciligin de inamlmast zor orneklerini verrnistir. "lnamlmasi zor ornekler'' nitelenmesinde bir asmhk gorulebilir. Ne var ki milli suurlara bolunmus ve milli onyargilann politik ve kulturel deger yargilanm siddetle etkiledigi bir dunyada pek cok komunist partisi, milli sirurIan hice sayan ve milliyetci onyargilan tereddutsuz bir kenara atan politikalan uygulayabilmistir. Ama ore yandan farkh donemlerde yine aym partiler, bu kez milli simrlann ve rnilliyetci onyargilann en onde gelen savunuculan da olabilmislerdir. Aym partinin tarihi icinde bu donusumleri ya da yalpalamalan gormek gercekten sasnucidir. Komunist panilerinin milliyetcilik ve enternasyonalizmin mihenk tasma vurulan kimi polirikalanmn celiskili dogasi, gercekten cerin bir yorumlama konusudur. IS.;i hareketinde milliyetciligm egemen bir soylem ve politika olarak one cikismda en carpici olay, Birinci Dunya Savasi'dir. Bu savas, 0 ana kadar halklann kardesligt, bans, savas III onlenmesi vc daha da onernlisi, savasm patlak verrnesi durumunda kapitahzmin acilen yikilmasi gibi konularda net bir soyleme sahip olan isci partileri, sosyal demokrat ve sosyalist partiler icin lam bir

158

tiirkiye

solu yiJk3ell~

159

donum ardindan,

noktasun

ifade eder. Savasin patlak vermesinin Enternasyonal'in savas karan alan hukumetlerim Sosyalist Enternasyonal'e bagh

hemen acik bir paruler be-

Sosyalist (lkinci)

uyesi alan bu parti-

leri esas almaktadir. sevik milletvekili. -ve Sibirya'ya tumlanru Basel Kongresi iken uluslararasi cilerinin Bolsevikler ri "devrimci

Carhk Rusya'si meclisinden savasm patlak verrnesinden birkac gun onceEnternasyonal'in Sosyalist

(Duma) bir Bo1birkac gun soma savasa karst
(U-

Ierin buyuk cogunlugu, sekilde desiekler. 1914'de icln gercek lirledigi yasananlar,

surulmesinden karanna

aciklarken,

1912 yihndaki

anita bulunur.tvpoluikasmm taktiklen

Ulkesi savasa girmis bir ifadesldir. Buna etbir kaka-

bir altustluktur, 1910 Kopenhag

Oysa Sosyalist

Enternasyonal'in,

bir kongre karanna

yapilan bu auf, Rus devtimsembolik

1907 Stuttgart,

ve 1912 Basel kongrelerinde ilke" son derece aciknr:

"Sava:;m pat/ak venne teltdidi durumunda, ilgili a/ke i:;r;:iswiflanmll ve onlann parlamentodaki temsildlerinin g6revleri, sava;;111pallak vermesini onlemell uzere -Enternasyonal Sosyalist Biiro'nun e~gitduma allmda- etkin gordukleri arar;:larlagereken her :;eyi yapmaktlr. Dogal olarah bu arar;:lar,smtJ mucadelesinin ve gene! politih durumun heskinlqmesine gore degi:;iklik gostercbilir. Sava;;m patlak vermesi durumunda ise, sava:;111 hemen sona erlllesi ir;:in mudahalede bulwlmaYI gorev bilmelidirler. Yine bu durumda sava;; tarahndan yarallian ehonomik ve politi/I hid kitleleri ayaklandlrmah ve kapitalist SIlUJ duzeninin r;:oku:;ulluh,ziand,rmak ir;:inkullanmah, yerine getirmeleri gereken gorevler arasmdadtr. "161
"savasa karsi yonlendirici Goruldugu bagh partiler, baglann uzere yuzyihn savasla basmda

enternasyonalist yenilgicilik"

bu radikalizmlerini,

bir sure soma form ole edecekleHe daha da gelistirirler, sonuclanmasi isci suufi, kendi ulkesiicin mucadele

gore emperyalist

bir savasta her ulkenin

nin yenilgisi vc savasm devrimle melidir.163 Birmci Dunya sure sonra nadm guclenmesint dar uzanan caknr, Ikind Savasr'mn uluslararasi

yaratugi

yikim ve Rus devrimi, icinde enternasyonalist 1914'de yasanan ternelini yeniden savundugu

isci hareketi

getirir. Bir anlarnda

kriz ve

1917 Rus devrimi, ul uslararasi kornunist-sosyalist Bu bolunmentn, Enternasyonal'e reformcu (Ucuncu) bir bolunme

i$~i hareketi icinde, bugunlere bolunmesintn

olusturaorgutlenen milli suurpartilerin

savas sonrasmda bagh sosyalistlerin anlayisi

Sosyalist Enternasyonal'e
dogrudan olarak, savasm bir yoJ taegekendi de sonucu sadece

tar icinde Komunist

bir sosyalizm Enternasyonal'e

He, 1919' da kuru Ian

kapitalist

sis tern arasmda

bagh kornunist

kurrnaktadirlar.

Bunun mannki

savundugu,
arasmda Milliyetci etki kazarnsi

milli ulku asan bir dunya sosyalisl devrimi anlayrsi
oldugu soylenebilir. Komunist Kornunist sonucunda tek olcusu, Enternasyonal bir surecin Enternasyonal'deki komunist partiler partilerinde Her egernenicin enposonucudur. bakis acismm

savasa muhalefetle sarlanmaktadir. vasan ulkelerin hukumetlerinin <;6ko!?o anlamma

yetinilmemekte,

daha da otede, kongre

acacagi krizin, kapitalizrnin men alan bu yaklasun

sona erdirilmesi almdigmda,

icin kullarulmasi kararlanna partilermin Agustos

Ikinci Enternasyonal'in dikkate sosyalist

ise, cok daha karmasik orgutlenmeyi bunun

1914'de sa-

seyden once Stalinciligin ltgt, bu uluslararasi

ve sosyal demokrat arasmda

Sovyet devletinin

bir avadanh-

yanmda yer almasi, Enternasyonal gelir. Bu partiler ve "Mensevik"

orgutunun kanadanyla

savasa acik bir sekil-

&1 haline genrecek,
ternasyonalist linkalanna !?Isirasinda

de karst cikan sadece -"Bolsevik" likte- Rus Sosyal Demokrat sidir. Bu partiler,

btr-

politikanm

Sovyet burokrasisinin

uyum saglama cabasi olacakur.wise, lasist cephe ulkelerindekiler

lkinci Dunya Savaharic- tum kornunist

lsci Partisi ve ltalyan Sosyalist Parti-

Sosyalist Enternasyonal'in

yillardir savundugu tez162- Bkz.: A Y. Badayev, The BO!5hevik~ lite Tscrlsr Duma, Bookmarks. Lonin don 1987, s. 200 163· Bu konuda bkz.: Lenin, So>ya1izm ve Savas, Sol Yaymlan, Ankara, 1970. 164- Bu konuda bkz.: Pierre Frank, His!oire de l'in!Crnalionale cmmnuui51C (1919·19'13), Cilt 2. La Breche, Paris, 1979.

161· 1nternational Socialist Congress at Stuttgart, August 18-24, 1907, Vorwarts Publishers, Berlin, 1907. s, 64-66.

160

tiJrkiye

sclu

partiler, nulmasi" Ancak ltskili

"Sovyetler Birligi'nin savunulmasi"

He "yurtlanrun savusansi-

gorevlerinl nispeten uyumlu bir tarzda yurutme
savas sonrasmda ulkelerdeki bir ulkede yaratacaknr, "ulus" komunist ve "yurt" partiler konulan,

mediler; dahasl, ilk hizmet cttikleri I1lke Fransa degildi. "168 Franstz sosyalist partisinin bir diger tarihsel onderi olan Leon Blum ise,
Fransiz Komunist slfatmm Partisi icin "enternasyona!ist" cok daha uygun oldugunu degil, "yabanci haurlanr.w? milliyetci'

na kavusurlar, ozellikle olan ileri kapitalist durumlar ernperyalist icin son derece cesomurgeleri yapmasl, olaganustu

Kornunistlerin,
desteklemesi,

aym anda hem "yurtseverlik" her seyin ustunde bir "ideolojik on en buyuk Partisi, tutmasi, jimnastik"

komunist hareket icinde b610nmcler derinlestlkpartilerin Sovyet1er Birligi'ne sadakat politikalan derece derece zayiflayacak ve ozellikle Fransa ve ltalya gibi ulkeUluslararasi \:e, komunist 1erin komunist Ozellikle si, uluslararasi partileri, olaylarla baglmslz konumlanm guclendirecekttr. politikaicine bu rurden partiler icin aruk enternasyonalizm ilgili dayamsma ulkelerde baslayan

hem sornurgelerdeki zor, daha dogrusu olan Fransrz

mucadeleleri imkansiz

hem de Sovyet-

ler Birligi ile dayamsmayi mi:;;tir.165 Ban Avrupa'nm Komunist

gerektirbiri

faaliyeti simrlan

komOnist

partilerinden

yurtsevcrlik-enternasyonalizm,
Hade edilebilecek lemcilerinden bir unsuru, lamak icin muazzam

yillar boyu, "ulus-i~{i smifl, Fransa-Sovyetler Birligr seklinde
onde gelen gozBu sistemin

hapsolmaya baslar, Somurge ve yan-somfirge si'ndan soma kullamlmaya lerde ise kornunist partilerin

ya da -Ikinct

Dunya Sava-

bir terimle- geri kalrms ulke-

celiskili temel degerler arasmda bir uyum sagcabalar sarf eder. Konunun

birine gore bu gO~IOgl1 asmak icin parti, becerik-

sizce de olsa, "iki boyutlu bir sistem" olusturmustur.

"part! ayglflnca enrernasyonalizmin Dne (Ihan/d.gl hir teleolojih alan, digeri ise, 'homunist tahan'm {ogunluhla yurtseverligi se{tigi bir sosyal alan"dtr.l66 Ancak Fransiz Komunist Partisinin soyleminde yurtseverlik ne derece onernli bir yer isgal ederse etsin, muanzlan daima bu parttnln Sovyetler Birligi He ozel
iliskilerini Omegin tisi solda one crkaran tammlar yapmaktan geri kalmarmslardtr. FranS1Z Sosyalist Partisi'nin 1969'a kadar genel sekreter-

cok daha uzun ve istikrarhdlr. Bu sadakat, ozelltkle 1960'h yillarda bu partilerin, radikal subay hareketlcrine ve milliyetci onderliklere karst olum1u rutumlanm belirleyen Iaktcrlerin basmda gelir. Suriye, Mtsir, Irak ve Endonezya Kornunist Partilerinin 1950'lerin
sonlanndan itibaren bu alanda yasadiklan sagiayacak panilerinin deneyler, MDD harekeBir bas"milittitinin anlasilmasuu liyetci subaylar"la Iaklan, Turkiye'de ilgin; veriler sunmaktadir.

Sovyetlcr Btrligt'ne sadakati

ka deyisle, bu komunist

"milliyetci soylemleri,", partileriyle

iliskileri ya da "milli burjuvazi" solun ya:;;adtgl MDD deneyinin

hie de "Turki-

ye'ye ozgu" bir olay olmadiguu

acik bir .-;;ckildeortaya koyar.

Hgini yaprms bulunan

Guy Mollet'ye gore

"FraIlSIZ Koml1nist Par1960'lann dmdan

degil, Dogu'da"dtr. Charles De Gaulle'e icin ise Fransiz komunistleri, "Moskova hizmetinde aynhk{1Iar"dn.167 Aym De
Gaulle, Fransia tisi'ndcn komunistlerinin celiskiyi Sovyetler Birligi Komunist Parbagunsialasrnaya basladiklan 1970'li yillara kadar icin-

Balka Olkelerln "MDD" Hareketleri
haslarmda Suriye, Man 1963"teki sahne olmaktadtr. sureci icindedir.
0

Baasci darbcnin

ar-

"sosyalist"

olarak adlandmlan

radikal bir reform prograBu radikal Suriye'de bu olguyu reform deneBirligi de bu gelis"Marksist" beri Sovyetler

mmm uygulamasma melerinin melerin He iliskilerini miman onderi tarihsel

soyle tammlar: "Elbett« kom(inistler de Frallsa:ya hizmet ettiler. Ama oll/ar sadece Fransaya hizmct etden cikarnayacaklan
165- Bu lormulasyon. Stephan Courtols'ya aittir, Bkz.: G(lul1isme ct con1l1lwlismc. 50 ans d'UllC passionjHIII(aist' icmde, Stephane Courtois ve Man- lazar (ed.), Paris, Balland, 1991, s. 328. 166- Stephane Courtois, a.y. 167- Serge Bernstein, "Le Parti communtste lrancalse CI de Gaulle sous la lveme Republique", a.y., s, 85.

yam sira ulke, yakla~lk 1957'den gelistirme radikal subaylardir. Halit Bektas,

Suriye Komttrust Partisi'nin

tarihlerde

168- iI.y. s. 329. . . . 169- L'oeuvre de Leon Blum, eill 7, Pans. Albm Michel, 1955. s. 457.

yOkseli~ 163

162

l(i'kiv. solu

Arap dunyasmda acidan

milliyetci yasadisma anlarnma

onderligi

desteklerne

konusunda

teorize ermc cabasi icine girer. Ona gore "fdhe i~indehi

en ileri noktaya

savrulanlar

Misrrh komunistler

ag!Yl1gt, siyasal bi/inci, orgiitlenme duzeyi ve mtHtefiklerini birle~tirme yetenegi a(lslltdan Sltriye ig:i slmJr ve ozdlilde de /u)yliiler, milli llUrtulu~ hareketine oncu/(ih edebileeeh ve onu daha ilai bir a:;amaya gotiirebilceek bir Iwnuma geJcmemi~tir"; bu onculuk gorevi ancak, yerine tum "ilerici demokratik geni$ kamulasnrmalanru, gucler'ttn ortak cabalanyla gelirilebilir.170 Aym Bektas, iktidardaki Baas Partisi'nin

lar NaSIr tarahndan toplumsal best birakir. devrim

sonra milliyetci subaylann lar. Nasir, 1960'lann
kendi orgutlerint sonra Turkiye'de den soylesine

aim. Bir zamanitilmis alan komunistler, bir sure ekonomik reforrnlannm gercck bir
gehp gelmedigtnt tartismaya baslar-

Bu gelismelerin

ortalanna dogru tutuklu komunisrleri serardmdan komunistler, 1965 yihnda
tek partisi olan Arap Birlebu yonelisin-

fesheder ve ulkenin

1965 yilmdaki

"Suriye'nin kapitalist 01-

sik Sosyalist Partisi'ne katlhrlar.175
ovguyle soz' edecektir:

(Bu tarihten sadece birkac yil

mayan yolda Herleyisi" olarak nite1er.171 Suriye Kornunist Partisi'ne gore milliyetci Baas partlsi, "A rap dunyasmda 'bilimseJ sosyalizm'i benimsem i~ ternd dey rimd gii( lerden bi risi" dir.172
Arap ulkelerindeki "kapitalist nist parti 1960'iann dustriyel bu yonelisin dun Kornunist culugunde ruanda olmayan de, lrak askeri rejirnlerin Komunist ekonornik Irakh reformlanm, komunistler. enaltma ahrustru, yol"a giri$ olarak tarumlayan Partisidtr. bir diger komu-

Mihri Belli, Misirh komunistlerin

baslannda bu ulkede petrol endustrisi drsmdaki
uretimin dortte ucunun devlet denetimi

guclo karuu olarak gorurler.173 Aym tanhlerde OrPartisi onderlerinden Fuat Nassar, isci simfi onarnk aym zave kapitalizrne Nassar, olmayan milli kurtulus hareketlerinin, hem de emperyalizm gelebileceginl

"MISlr'da Nasir iktidan, b~langlt,:taanti-sosyalist bir yol izledi ve bir silra zihzahlardan duraksamalardan sonra bugiin aym iklidar, ~ehir ve hoy emch(ilerinin lehinc sosyalist dogrultuda baZI adlmlar atabilmj~lir, MISlr'da dun hapishanelerc hapardan Marksistler hugun, ikeidarm olumlu kar~tladlgl bir 1ikir aklmmm remsilcileri oiarak, alkenin Iikir hayatmda ethili hir grup oiarak eylemde bulunmaktad,,'ar. Basm kurumlanmn devletiqtirilmi~ oldugu Mmr'da, Marksisr yaytnda buiunulmasl i(ln Nasir ihtidan matbaalar ve bina/ar tahsis etmi~tir Marhsistlere. ''176)
Misirh kornunistler, hizla bu ilginc yonelislerinin teorik aciklamasma giri;;irler. Bir komunist onder (Lutfi el-Kuli), sosyalist kampm uluslararasi alandaki konumu sayesinde sosyalizrn hedefli radikal sosyo-ekonomik nm degil, "ulusal yeniden balanyla uygulanabilecegini reformlann, yazmaktadrr, artik sadece i~<;isimfrKuli'ye gore dogus" isteyen tum snuflann ortak ~a+

hem somurgecilige anlamma

karst mucadele

haurlatmaktadir.

degi~ikljklerin proletarya onderligi altmda ger(ekle:;lirilmemesi bideri kor etmemelidir" diyerek, milliyetcl devrimciler onderligindeki auhmlarla
"bir ya da daha fazla ulkede 'kapitalist gi'ni savunur.tt= olmayan yola girilebilece-

"Mlslr, Suriye ve Cezayir'de sosyo·ekonomik

"sosyalizm dogrultusundaki devrimin gelismesi is(i slmJmm oneillugune bagh degildir".177 Aym partiden Halid Muhiddin'e gore ise "Mlslr Devriminin teori ve pratigi, bilimsel sosyalist programtn bilin(li bir 14ygulamasl" anlamma gelmekledir.178
175- Selma Botman, The Rise of Egyptian Communism 1939-1970, Syracuse University Pres. 1988, s. 145. 176- Mihri Belli, "Turkive'de Kat'S1 Devrim ". 5 Malik 1968'de Ankara Siyasal BilgiJer Fakultesinde veri1en konlerans metni: Yazrlar (1965-1970), Ankara, 1970. s, 126-127. 177- LOtHeI-KuJi'nin Peace, Freedom and Socialism dergisinin Ekim 1966 tarihIi sayismda yaymlanan "Perspectives of Co-operation and Unity of the Progressive Forces in Arab Counmes" makalesinden aktaran: Agwani, a. y., s, 192. 178- Agwani, a. y., s. 191.

170- Halit Bektas'm Peace, Freedom and Sodalism dergisinin Agustos 1964 tarihIi saytsmda yaymlanan Some Problems of the National-Liberation Movement bashkh makalesinden aktaran: Agwani, c.g.e. s. 193. 171- Halit Bektas'm Peace, Freedom and Socialism dergisinin Mart 1965 tarthli sayismda yaymlanan "Syria's New Road" bashkh rnakalesinden aktaran: Agwaui, a.g_e., s. 192. 172- Phil Marshall, "Childrens of Stalinism", International Socialism, Guz 1995. 173- Munir Ahmed'in Peace, Freedom and Socialism dergtstntn Arahk 19641arihu sayrsmda yaymlanan "The Situation in Iraq and the Position of the Communist Party" basirkh makalesinden aktaran: Agwanl, c.g.e., s. 192. 174- Fuat Nassar'in Peace, Freedom and Socialism dergisinin Eylo.l 1966 tarlhli sayrsmda yaymlanan "Anti-Imperialist Struggle of the Amp People" bashkh rnakalesinden aktaran: Agwani. CI_g-C., s. 193.

164

to,l<iye solu

yij~seli~

165

1960'h yillarda Mistr'da olup bitenler, rust Partisi'nin
SIr

Sovyetler Birligi KornudesMtSovyet teorisyenleri

ler"le ittilak smdaki larmda

terneline

oturtmustur.

Sovyetler

Birligi ve (in

ara-

"kapitalist buyuk

olmayan

geltsrne yolu" teorilerini

ideolojik netlestiren

anlasmazhk Endonezya

karsismdaki Komunist

tutumunu Partistnin,

tekleyen gelismeler deneyine

olarak gorulmektedir.

bu parti, Cin'e daha yakm bir tutum

1963 sonahr.182 enteBirh-

bir onern verirler. Bir Sovyet degerlendirmeMisrr deneyine atfetuk-

Ancak bu gellsme, gellemez.

Moskova'ya cunku

sindeki su saurlar, Sovyet kornunistlerinin leri "sosyalist"

bagh Arap komunistlerininklne Bu benzerlikte

benzer bir politika izlemeslni hicbir sey yoktur, nedeniyle Sovyetler

karakteri actk bir sekilde gosterir: "Bin;ok Ulhede kurtulu~ harehetfenl1in su anki y6neli~i g6stennektedtr hi, bu hareketler pratihte, feodal oisun, hapitalist oisun, tum somunl ili~hilerine har~l hir mucadeleyi ifade ediyorlar. Cagda$ hurtulu~ karehetinil1 ihind ozelligi ise, hu alanda oneil ulhderin kapitalist olmayan geli~me yoJunu, diger bir deyi~le sosyalist bir toplum hedefine y6ndmi~ hir yolu benimsemeleridir. MISlr, bu yola koyulan ilk ulhelerdendir." 119

sasilacak

melde Stalinci teorik okula baghhklan gi Komunist yaklasima Endonezya yihnda halde, Partisi de Cin Kornunist ittifaklar Partisi ya da radikal subaylarla

Partisi de, milli burjuvazi hemen hemen aym Sukamo ve 1963 Han deniz

konusunda

sahiptir.
Kornunist Partisi, icin, "rnilli onder" hicbir ordusu He itufak her seyin onunde hukumette devlet gelmektedir. temsilcisi olarak

Endonezya

o

tarihlerde

uluslararasi

komunist yolunda ltalyan rejimlere

hareketin

bir diger onde ettesvik uzerin-

Komunist resmi

olmadigr

gelen partisi olan ltalyan Komunist kin bicimde etmektedir. bulunan desteklemeleri Italyan Komunist Misir'daki milliyetci aracihgtyla Partisi'nin

Partist de, Nasir iktidanm Mistrh kornunistleri toplumu

polltikastrn

kendi

polidkasi

eder.183 Parti genel sekreteri subaylarma hitap ederken, konusmaktadir:

Aidit, 1964 yihnda Endonezya adeta aym yillann

Partisi, Mistr komunistleri gen;ekl~tirir.180 karst tutumlan uyesiyle Partinin

Mihri Belli'si gibi

deki bu etkisini, seksiyonu Komunistlerin Endonezya nanlan dunyarun gutlenmesi derasyonunun yonluk Komunist hanrlanr. Partisi, olan

icinde orgutlenmis konusunda yasasonra konfeuyesi 100 milbir sekilde KoEndonezya Cephe or-

Komunlst

deneyleri 3 milyon

de, Ortadogu'da

1960'h ytllarda Sovyetler

Birligi ve Cin partilerinden partisidir.
O~ milyon,
0

"Eger silahh huvvetler, halhrn ve ordUl1un lek ve aym sey oldugunu vurgulayan bu doktrinden esinlenirse, 0 tahtirde gen;:eh bir milli savunma dohtrininden, devrime ve kalka hizmet dohtrininden s6z edebiliriz. Bu doktnn sadece ulusa! ve tdus!araraSl alandaki buyah yurtsever giri~imlerde degi!, gun!uh faa Iiyetle rde de bir ktlavuz olmahdlr. "184
~MilIi onderler" subaylarla ya kornunistierinin ya'da yasanan tik basansizhgi risidir. komunist ve onlann yenHgisi cevresindeki "milliyetci devrimci" EndonezEndonezve takbiittifakt her seyden ustun tutan bu politika, He sonuclanacakur.ws bu dey yenilgi, bir siyasal partinin nedeniyle yok edilisinin gerceklestirilen

O~OncO buyuk komunist

Pemuda Rakyat'm
hareketle

sendikalar ise 8 milyon donernde

3,5 mit yon, Koylu Birligi'nin bir gozlemct, "ulke nufusunun pek cok komunist

vardir, Bu verilerden Endonezya'da, Endonezya

stratejik

beste birinin

nadir orneklerinden

Komunist Partisi He baglannh

oldugunu" soylemek"rnilliyetci devrimci-

1965 Eylul'unde katledilir.

da rbe He yuz binlerce

[edir.1Sl Doneminin

partisi gibi Endonezya

Bir CIA raporuna

gore bu yok etme kampan-

munist Partisi de butun politik yonelisini,

179- V_ A. lUlsllCVich'1I111NaSir ve Elwl\omil: Bagunslz/lk Sava~l. /952-1972 adh cahsmasmdan aktaran: Tareq Y. lsmael ve Rifa'at El-Sa'id, The Communist Movement ill Egypt, 1920-1980, Syracuse University Press, 1990, s, 108. HIO· Bu konuda bkz.: Tareq Y. lsrnael ve Rila'at El-Sa'id, a_ yo, s, 107. 181- Paul Hampton, "Communism and Stalinism in Indonesia", Workers LibCl'ty, 61, Subat 2000, s. 31-38_

181- Jean ne S. Mintz, MohammCil, Marx and M(lrllaCIl -The Roots of ludol!t'Sian SOcialislt!, Pall Mall Press, London 1965, s. 106. pn- Leslie Palmier, Communists ill indollesia, Weidenfeld and Nicolson, London. 1973, s. 119. 184- Aidu, Marxism amI the Constructioll of rhc Indorlesian Nalion, Jakarta, 1964, s. 40-45, zi krcdcn: Jack Gale. /nd(ll1('siml Coul\ter Revolutiol\, Allen Books, 1981. 185· Endonezya Komunist Partrsi'nin ycnilgisinin aynnnh bir analizi icin bkz.: Arnold C. Brackman, The COltltl1unis( Collapse il\ Indollesia, WW Norton, 1969.

166

IUrkiye

solu yukseli$

167

yasl, ~20. yuzyrlm en buyuk toplu katliamlarmdan Butun bu uluslararasi m gosterir. komunistlertn Kuskusuz deneyler, MOD aracihgiyla

birisidir".186 TOrkiyeli kons krizinde MOO'cileri TIP onderleri, milliyetci soylem konusunda Omegm donernin Turk He adeta yansmaktadir, bu tarihlerde
$U

munlstlerin de benzer bir stratejiyi hayata gecirmeye cahsnklanlrakh, Suriyeli, Misirh ya da Endonezyah

Silahh Kuvvetleri'nin len onderlerinden lendirilir:

Kibns'a mudahale

etmesi, TIP'in onde ge-

kornunistler, 1960'h yillarda bir orgutsel araca, kornunist parttsine sahip degildir, aynca 0 tarihlerin Turkiye'sinde, bu ulkelerle kryaslanamayacak kadar az sayida komunist vardir. Yine bu ulkelerin tersine Turkiye, soguk savas kosullannm olaganustu siddetlendirdtgi anti-komunist ideolojik iklimi nedeniyle, kornunistlertn bir olcude "ezop diU" He siyaset yapmalanm zorunlu kilmaktadir. Ne var ki turn bu farkhhklar, MDO deneyi ile Turkiyeli komunistlerin, -Sovyetler Birligi Komunist Partisi He orgutsel iliskileri varrmscasma-. basanh bir dogaclama yapmalanru engellemez. Sonuc olarak, MDD hareketitersine Turkiyeli nin milliyetci rim hedefinden milliyetci gelince, degildir. soyleminde ya da Kernalist hareketlerle milli ve demokratik yoktur. hicbir ozgunluk iliskisinde bir devveya radikal subaylann Ancak bu noktada onderliginde

Behice Boran tarafmdan

sozlerle gerekce-

~Klbns davast, kendi ba:;ma bir dava degil, anti-emperyalist bir sava:;1nbir part;astdtr. Ktbns'a yaptlacak pkartmanm, allii-emperyalist bir sava~m bolumt1 oldugunu du:;unerek r;lkartmaya oy verdik. 'Sosya!ist bir parti Ilasll sava:; ister'denildi. Sosyalist bir parti pasifist bir parti degildir. Milli bagtmslzitglmlZ1 ilgilelldiren bir konuda eli kolu bag!! duramaYlz. Klbns sorunu, anti-emperyalist ar;tdan st1rdt1ruJdugt1 zaman, Amerikan ve NATO t1sJerinin dl:;an aillmastyJa sona ereeck ve anti-emperyalisi zafer sava:; kazanacakllr. ': 188 MDD Hareketlnln Bilan~osu
1- "Kufaklar" MDD, icinde ya da Slyasal Gelenek Sorunu A~lslndan MDD sol harekette

soz edistnde.

su da hanrlatilmahdir ki, MOD hareketinin
TOrkiye soluna yabanct bir olgu desahip bir harekettir. halde bu partinin, konusunda TIP'e 1960'h gelmedtgi

"siyasal kusaklar"

sorunu

acismdan
ytllannda

iki
TIp

soylerni, donemin Stalinci gelenekten Ordu

onernli gelismeye

vesile olur. Birinctsi, 1966-1967

gtldtr. Yon acikca milliyetci perspekttle

yillarda milliyetci
farkh bir yaklasrrna su oldugunda, TlP'in bu alandaki

ufkun disma cikabildigini

soylernek mumkun
MOD'den

kokenli radikalizm
onunla

cok

sahip olan TIP, milliyetct cok $ey paylasmaktadrr. deneyi, onun ilk buyuk

soylern soz konullginc bir sekilde farkh bir gelenek

harrnanlanmasmda yasanan basansizhk; ikinci olarak ise, 1968 sonrasmda yeni bir sol siyasal kusagm egitiminin gerceklesmestdir. Bu anlamda MOO'nin, solda kusaklar arasi iliskiler ve yeni bir sol kusagm egitilmesi acismdan tarihsel bir deneyi Hade euigi soylenebilir. Bu noktada, sol harekete iliskin bit olgu olarak "kusak" kavrami uzerine birkac belirleme yararh olabilir. Turkiye solunda

"eski" ve "yeni" sol kusaklann

olusturrna potansiyelinde oldugunun izlerint verir gibidir, 1964 baslannda yasanan Kibns krizi sirasmda genel baskan Aybar, Krbns'i bagimsiz bir Cumhuriyet olarak tamyan bir yaklasrmla konusabilmis, Turkiye'nin de Kibns sorununa "ulusal smrrlar'hyla ilgili bir sorun olarak bakmamasi gerektigim cesaretle

"siyasal kusak" He sol kadrolara ilisktn "tipoloji" (tiplendirme), sik sik birbirine kansnnhr, "1937'liler", "194 Tliler", "1968'liler" ya da "1978'liler" gibi ifadelerin yaygm kullamrm, bu kansnrmanm ilk akla gelebilecek orneklerindendir. Bunlar, belli donemlerin soleu tipinin rikleri kacimlmaz tammlanmasmda olarak oznellik kullamlan ifadelerdir ve icetasir. Bu ifadeler, solun bit do-

soyleyebtlmtsnr.iet Ne vat ki 1967 sonlannda

patlak veren Ktb-

186· Roger M. Smith (ed.), Southeast Asia. Documents of Political Ocvelopment and Change, Ithaca, 1974. s, 174·183. 187- Sargm, Cilt 1. s, 224-225.

188- Bkz.: Ahmet Hamdi Dinler. TIP Tarlhjndcn Kesitler (1961·1971), Gelenek Yaymevi, Istanbul, 1990. s. 85. TWin Kibns politikasr He ilgili olarak aynca bkz. : Serpil Guvenc, Socialist Perspecnves 011 Foreign Policy Issues - The Case of TiP ililhe 1960s, yaymlanmanns yuksek lisans tezt, Orta Dogu Tcknik Oniversitesi.2005.

168

t(jf~

iye soiu

yiik;ell~

169

nemine

damgasmi

vurrnus
0

bir "siyasal kusagi" tarnmlarna

araci kahn-

Tarihsel rol: Turkiye'de sol ve kornunist gelenegin kuruculugu
ve 1960 sonrasmda solun Stalinci Marksizrnle tamsunlmasi.

olarak kullamhrsa, yol acilabilir.

taktirde sadece bir ~ey soylernemekle

maz, daha da otesi, bu alanda onernli bir dusunce

karmasasina da

1961-1968'ln rlp'liIeri:

Siyasal kusagi teori, orgatsel anlaYI;>VI" siyasal kullar gibi solu karakterize eden konularla baglanuh olarak tarumlarnak gerekir.
Boyle yaklasildrgmda, ve bazr durumlarda bir donernin bu alanlarda

Ozgiinliik: Marksizm
yapma; kitlesellesme sekt ile parti arasmda

disi bir sosyalizm

anlaytsmda

siyaset

potansiyeli yalpalayan

tasiyan bir partinin insasi (TlP);
bir siyasal kultur;

ozganlak tasiyan

gelenek olusturabilen,

bir rol Ostlenen kadrolannm nebilir. Bu acidan bakildigmda noktalannm ardmdan

boylelikle de tarihsel bir siyasal kusagi Hade ettigi soylesiyasal kusak, belli periyotlarla bambaska orbir

Tarihsel r01: Kitlesel isci partisine varabilecek bir deney olarak
TlP'in insasi 0961-1967).

taya cikan ya da "1968 ~ veya "12 Eylol 1980" gibi onernli don 0 m gelen soleu tiplemesinden her donemin seydir. Bu ikincisi, farkh siyasal donemlerin tlgl degisimlerle ilgilidir. Bu durumda sol kadrolarda yarat-

Dev-Gen~ kU$agl (1968-71):

Ozgunliik: Stalinci Marksizmin benimsenmesi;
hareketlere onculuk; yaJpalayan yaratmak. sosyal hareket onculuguyle

yukselen

sosyal

sekt eylernciliolan

bir "solcu u"1980'ler kusagi'

gi arasmda
sol kadrolan

bir siyasal kultur; bugunlere kadar yonetecek

pi", "devrimci tipi" olablhr; ama her donem mutlaka yent bir "siyasal kusak" yaratmaz. cikmamtsur. teori, orgutsel ozgunluk Yukandaki Bir omek anlammda Turkiye'de bir ~1980'ler soleu tipi ~nden soz edilebilir; ama soldan COnkO 1980'li (hatta bu alanlarda

Tarihsel rol: Solu 1970'lerden

1990'h) yillann

tum soleulan
herhangi bir

Tek basma sad eel" bu ozet table bile, MOD hareketinin cok unsuru olumsuz olansahneden TlP'in tarihsel islevinin belirleyiciligi kmda bir fikir verebilir, da 1968 sonrasmda gmm olusumunun, 1960 sonrasmm cekilmeye

-pek hakkusaalmJolayh

anlayis ya da siyasal kultur acismdan tamm cercevesinde Turkiye'de

getirmemts,

eskiyi devam etnrmislerdir, "sol kusak" denil-

TlP kusagr, bir anlambaslar. Dev-Genc

dtgtnde, bunlann
ucilan: ucuncusu

saruldigmdan daha az oldugu gorulur: Birinci
TKP'\i leri; iki ncisi, 1960'lar T IP'ini n yaraarasmda ortaya cikan
VI"

cokusune

denk

dustugu dikkate
etkisinin tasiyan

kusak, 1960 oncesinin Gene kusagidrr. gosterebtlrms, Bu ozelliklerl mmlamak

ise, 1968-1972 Bu O~ donemin

Dev-

drgmda, 1960'lar TlP'inin bu kusak uzerindeki ve kismi oldugu g6rOIOr. Dev-Genc kusagim
alan MOD hareketidir. Stalinciligin damgasnu

esas etkileyecek
tum leo-

sol kadrolan

hem teori, orgutsel

anlayis ve siyasal kultur alanlannda
hem de bazilan acismdan gelenek olusturabilmistir,

ozgun dusunce

davrams
189- Sol hareketlerle ilgili olarak sckt'in, olumlu ve olumsuz olarak iki anlamda kullarukhgnu hanrlatmakia yarar var, Olumlu anlamda sekt, baslangic donemlerinin bir cesu "dogus" ya da "cocukluk hastahklan'tm VI' nicel kUi;iiklii.!U irade eden bir orgutlenme btcimtdir. Marx VI' Engels, sekt'ln i.$<;i I' sosyalist hareV ketin evriminin baslannda kacuulrnaz oldugunu VI' bu sekliyle bir olumlu potanstvel tastdsgrm lfade etmislerdir, Olumsuz anlamdaki sekt ise, iki Iarkh duruma ilisktn olarak kullamhr. Birinci olarak, oigunlasma asarnasina bir rurlu varamanus ve neredeyse onyillardir surekll olarak kucuk bir cevre olarak yasayan gruplan tammlamak icin; ikinci olarak ise, kelimenin gercek anlammdaki sektlerde var olan orgutsel vI' siyasal kuharun, belli bir rucehksel boyuta ulasmis buyii.k orgutlenmelerde hala ya:;Hyorolmasmm olumsuzlugunu goze banrmak Icin. Bu durumda, nicelik bii.yuklugune ragmen wz konusu olan hala modem demokratik (ya da burokratik) bir OrgOI degildir. Teorik gerilik VI' darhk, anti-demokratik orgutsel yapi, "seller slstemi", bu orgutlenmelerin tipik ozelhklerindendir.

-Ornegin Dev-Genc kusagi- bir
tarzda ta-

bu uc sol kusagi asagidaki

mumkun:

1960 oncesi TKP'liIer:

Ozgiiflliik:
(1920'ler); donemli gu siyasal

Leninizm

He Stalincilik kesin egemenligine ve bunun

arasmda belirledigi

yalpalama uzun ozsektlere

Stalinciligin kOlturl89;

giris (1930'iar);

yasadisi orgutlenmeler

170

tUrkiye

,o1"

vukseti$

171

rik, siyasal ve orgutsel nn sonlannda de etrnistir. Cunku
0

bozulmalara tarihlerde

ragmen uluslararasi

bu hareket, komunist

1960'laifa-

ni, kimilerinin kimilerinin

solun gene kadrolan

icin buyuk bir zenginligi

Amavutluk Komunist Partisi sefi Enver Hoca'yi, Baskan Mao'yu ya da daha eskilere giderek sadece bu ortak tarihsel kokeni gizlemez, terkamtlar. solun merya da cesitli vesileOrnegin TIP icinde parti programi konusu edilmemis, bu konuya hatta elestiri suzgeclnden

hareket , yuz yili askin bir tarihi olan i~t;i hareketinin fiUen tek mirascrsi konumundadir. siyasal egitimin seyiyle "MDD'nin MDD onderlerine bicimde Bu kaynak zenginligi, etkisini artmr. eseri' de degildir, gore bir imtiyazh kendilerini MOD kadrolannm Dev-Genc verdigi her Kuskusuz kusagi

Stalin'i bayrak edinmeleri, sine onun varhgmi kezi konusu kongre

MOD'cHer ortaya cikana kadar "teori", Turkiye'de olmamisur. kararlan ciddi tarnsma

Tersine bu gen(,': kadrolann, konumu da vardrr, Celiskili tc icedirler. Onlan egitmi~ olan eski TKP'lilerin

lerle ileri surulmus mernistlr. kezi onem, Bu tepkici da varrmsur. Bu nedenle tutum,

teorik gorusler

gecinl-

Dev-Genc'Iiler,

MOD hareketinin saskmhk teorik kendi

verdigi merbirakcikana

hayal bile edemeyecekleri siyasal yonden sol icinde yasanan de gerceklesmesine kusaklar

sosyal harekctlerle arasi bir ahsvertsin

TIP onderligtnde MOD'nin

panik yaratnusnr.
cevapsiz bolunme asmhklara istedigi tarns-

hrzla olgunlasuran

bu olgu, 1960'larm

sonlarmda

saldmlanm iclerinde

verimli bir sekil-

makla kalrnamis,

daha da otede teoriyi kucumseyen MOD hareketinin gelisttrmek

buyuk katkida bulunrnustur.

1968 sonlannda

kadar TIP onderleri,

2- MDD'nin "Teorlk Devrlm"i
MOD soze, teori, daha dogrusu da bir hareket Marksist teori He baslar, Bu olgu solunve olmadan bir doktrini birikimi, 1960'lar solu icin buyuk btr yeniliktir. ilk defa, hicbir rezervi onun adiyla arulan uluslararasi sol, gerek Marksizme lerine basvurrnak sist teoriye iliskm Boylelikle Turkiye

malara girmekten MOD'ciIer butunlesnrmek deneyleriyle askm birikiminin

israrla kacmacaklardrr.

solu, uluslararasi istemektedirler. geldigt noktada

i~(,':i hareketinm
ile tamsurmak,

yaklasrk yuz yih daha dogrusu bu alanYon ve TtP ve harehtzla busaglaka-

resmi mirascist

Bu ise kalkisnklannda, karsilasrrlar, solun, uluslararasi MOD hareketi gene kadrolar birikim arasmda

siyasal ve orgutsel

bit-

da bir arayis tcinde olan gene kadrolarla
ketlere ilgt duyrnasi kacuulmazdir. Yap verdigi icindir yuk bir etkinlik MDO'cilerin ki, ozellikle kazamr,

tlln/uk/it bir rejerans merkezi olarak tammlamaktadrr.
gerekse uluslararasi i~in Titrk Solu'nun referanslar daima

Kuskusuz deneybas-

isci harekeunin

bu ihtiyaca ce-

196 Tde yaymlanmaya parcah,

lamasiru beklememisur.
MDD'de ise butunsel MDO'cilerin vadede hissedilir.

Ne var ki bu tarihe kadar TtP'te Markkisrni ve anzidir; sonuclan, cikrsmdan uzun bir on tasrr, bu onceligm

bu alanda elverisli bir konumda ardmdan olusudur.

olmalanru

bir karakter verdikleri

yan bir ozgul faktor de, eski TKP'liierin hn bir sis perdesinin

gecmis deneylerinin Bu bilinmezlik

teori'ye

ortammragve buadma

Ornegin

Turk Solu dergisinin

da MOD onderlennin
ri buyuk men MDD'cilerin,
0

buyuk eksiklikler tarihlerde neredeyse

tasryan gecmis deneylesadece basanlan komunist hareket

ytl soma (1977) Turkiye soluna bakildigmda, MDO'nin birkac yil icinde gerceklestirdigi teorik devrimin sonuclan gozlenebilir.
MDD, solun rmsnr. hemen tum kesimlerinin Turkiye'deki uluslararasi bulusmasmm neredeyse kornunist yolunu tum acsol

olcude abarnlacakur.

Ancak tum yeterstzliklenne

yuk kazarumlan
konustuklan den pek geliskin

ifade eden uluslararast olmayan olanak

(Stalinci) hareketin
1970'lerin

Iarkh egilimleriyle
sonlarmda

unutulmamahdtr.

Butun bu ozellikler, deneyleri egitilmesi Ilgmcur,

teorik yonde oldukca bir

ve hele orgutsel yeni kusagm vermistir.

akimlar, -aralanndaki aynhk ve hatta dusrnanhklar ne olursa 01sun- on yil once MOD'nin girisini yapngt teorik ve siyasal gelenegin kendi ictndekt Kimilerinin Sovyetler bolunmelerine referansra bulunacaklardir. teorisyenleriBirligi Komunist Partisi'nin

kisith olan MOD'cilerin, rolo. usrlenmelerine bu islevi, edilmistir.
0

gibi tarihsel

eski TKP'lilerin bile kabul onderi Ant

ytllarda blzzat kimi muanzlan Dam 1969 yihnda

tarafmdan

bir dizi TlP'li genclik

172

l(j'kiy~ solu

~i.ikseli~

173

dergisine

gonderdiklert

bir aciklamada "...

bu noktayi

soylesine

ce-

misnr: "Part!

programJ, her $eyden 6nce ger{ekten uygulanmak i{in

sosyalizmin gert;:ek disiplini olan sosyalist (corinin, gudak ve temellerinden uzak bir tarzda bizlerin ontlne getirilmi~ olmasl TlP'in affedilmez hatalanndandlr. Bu a{ldan partiye muhalif unsurlann ideolojik itirazlan ve ,ah~maJan, batun sosyalistler i{in yararh olmu$tur. laraf etmeli ki, 1960 50nrasl Mlslr-tsve<; sosyalizmleri arasmdaki tercihten daha saglam bir sosyalizm anJaYl$ma gelmi~5ek, sol yaym yapan, ustelik {ogu parti dl$l olan bu insanlann bunda buyuk payl vardir." 190
saretle dile getirmektedirler:

yaptlu:

TIP program!, hepsi birbirinden daha yuvarlak 'tirade'lar (aYIll $eyi boyuna uzarmalar) ile yitk Ifidii r. s6zde 'K6kla Re-

form'(u (irade'lann hepsi bir ~eyi ortmeye {aII$a" laf kalabalJgldlf. Olaylar ve Kavramlar arasmda bag ve biirii.nlftk yupmudtr. Befli hi, kim bir ~ey 50ylese: '0 da bizde var' denmeh istenmi~tjr. Kimseye slit bJrakmamak i{in her telden (alar gOriinulmu$lfir. Parti programl, birbirine kmmZI iplikle teyellenmi$ aklarla haralar mldlr? Haytr. Ansihlopedi bile hie degilse aylll sozefigfi her sayJasmda bir daha ukrarlamaz. " 191
Butun bu olumsuzluklan nedeniyle TlP programl okuyucusuhayal etinkarna, toplumun ve dunyanm onerilerine radikal bir donusturulmesini yeni sorgulamalara,

°

3 - Pro,ram AnlaYIII
1960'h yillann mula, donernin sal mucadele, Ancak siyaset, degil, kavrarnsal partinin prograrru, olarak siyasetteki bir kavramsal TlP'in solunda Turkiye'de pek cok sosyalisti bu hedefe belirleme daha dogrusu
0 duyguyu

Marx', okuyan tarafmdan

cok insan yokve siyahissedilir. sol esas

tur ama onun "herhesten yetcnegine, herhese ihtiyaema gore" forbenimsenir ulasmamn alamdrr. bir araci olarak Bu anlamda

tirmez: onu, yasamm lara ve donusum

tum alanlannda

kiskirtmaz. Bu haliyle program, dbneminin hemen tum reonk ve siyasal metinleri gibi, yazildigr anda belirli bir islevi yerine geuren, htzla eskiyen daha dogrusu eksiklikleri nusumun bulunan bu program, ama aym zamanda "sosyalizm" sonsuz blr asilan bir belgedir. Ne var ki onemli gibi bir tarihsel docahsilnusur. TtP

sol siyaset, duygu bilince cikartmakla

ya da hissetme bir radikal kalmayip,

uzun vadeli ve guncel yonelisleri bu anlamda stmflann oldukca

belirleyecek yetersizdir. kollayan asikardrr. dolayrsiyla bir Iaktor de

teorik cercevesi olarak sunulmaya Buradan kalkarak

yo-

cerceve cizmek durumundadir. orgusu, egemen statukoyu radikalligi

neticileri icin bu programm
kurulusudur, Uluslararasi den kalkarak ki uygunluk kin degillerdir geri kalmazlar. iktidar anlayisma anlamhdir. bir program onderlerinin meye caltsir.

hayata gecirilisi, "sosyalizm'Tn de btr sure soma TIP'in muhtemel

1964 tarihli programl,

TtP programmm gmda prograrndaki Zaten 1960'lar da siyasal budur. islevine

btr sectm zaferi de, "sosyalist devrim" olarak tarumlanacakur.

hukumet programlanmn
TlP'inin

adeta bir ayna imajidrr. Tek tek ahndiajitasyon ve propagandasma, veren onemli

komunist hareketin birikiminden ogrendtklerinMDD'dler, sorununa programla devrimin karakteri arasmdayetve dikkat cekerler. Kuskusuz kllselerle ragmen,
0

kiml tedbir ve taleplerin tum patlayicihgi

bu konuda program

ve srk srk elestirilerini Ama butun getirdikleri bunlara

ilade etmekten

Ama bir devrimd program -TIP programmm yaptlgt gibi- bir diai donusum tedbirinin aritmetik toplarm degtldtr. Dunyayr degtstirme iddiasmda olan bir program, egemen simflann statukocu cahsma programlanna bir altemanf teskil etrnez. Devrimci program, mevcut kurumlann, sosyal-ekonomik iliskilerin
ve bunlara lannda ail normlann yorungesinde gezinmez. Oysa TlP prog1970 sonyap7.

TlP'in donern sosyalizm

elestiriler,

icin oldukca
gibi tanhMOD, TlP

MDD'dlere degildir.

gore TtP prograrm, Program tarnsmasi

sel bir donusumu

teorik bir cerceve anlammda getirmedikleri

tammlayabilecek

kapsammda

pek aktllarma

bir ternel soruna,

geri

rami, tam da bu dertlerle bu programm

maluldur.
soylesine

Hikmet Kivilcimh,
carpici

kalml~ ulke/erde dcvrim ve devrimci ihtidar sorununa

cevap getir-

bir tammlamasuu

190- «FKF'den Cikarnlan Gencler Konusuvor": Aul. 21 lk iru I<)h').

<.

174

Wrkiye sctu

vukseli~

175

Stalinci bir hareket olarak MDD, "asamah devrim'tcidtr. BOyuk bir koylu nufusunu banndiran, ekonomik yonden geri katnus ve demokrasi geleneginden yoksun bir ulke olarak TOrkiye'nin onundeki devrimci adim, MDD'ci!ere gore, "demokratik devrim"dir. Bu devrimi ifade eden program da "asgari program", yani sosyalist degtl, demokratik bir devrimin prograrrudir ve Turkiye'de sosyalist bir partinin prograrm da, bu devrimci a~amaYI tammlayan bir "asgari program" olmahdir, MDO'nin bu itirazlan, TlP'in parlamentarist stratejisine gO~lii bir saldm anlamma da gelmektedir. TlP yoneuctlert, parti programmdaki reformlar dizlsini sosyalizmle ozdeslestirmekte; tedrici buyumeci bir anlayisi siyasal strateji olarak benimsemektedir. Sosyalist bir devrimin mevcut burjuva siyasal ve hukuk sistemlnin otesine gectigmi vurgulayan MDD ise, parlamenter mucadelenin smrrlanm ve bunu temel alan bir sosyalizm mucadelesinin olanaksrzhguu vurgular, Ne var ki teorik duzeyde bu aydmlarmalan yapan MDO hareketi, ayru alanda yeni karmasalann kaprsim da aralarnaktan geri kalmaz. Ornegin Mihri Belli, TlP programmm sosyalist devrimi hedeflemedlgini soylerken, bu programm bir "asgari program" olarak "genel cizgileriyle dogru" oldugunu da eklemektedtr.ws COnkO onlar icin onemli olan, TIP programmm kendi strateji semalanna ne derece uydugudur, Turkiye'nin sosyalist degil, demokratik bir devrim asamasmda bulundugunu dusunmektedirler. TIP prograrm da a~agl yukan bu cerceveye girdigine gore, bu program da, "gene! olarak dogru bir program" olabilmektedir. Boylelikle MOD'eiler, program konusundaki karmasayi giderme konusunda, 0 donemdeki nice olumlu girisimleri gibi yine yan yolda kalmaktadir.

yaset anlayisi konusunda da onemli degi?imlerin yolunu Trocki'nin formo.lasyonuyla Marksizm, dunyayi degisttrme asmda olan bir harekete her seyden once "kelimenin felsefi mmda siyaset yapma" gorevini yukler; boylesi bir siyaset ise,

acar.

iddi-

anla"IOplum yasammm bulun alanlanndaki kolehtif eylemlen belirleyen ktlavuz ilkelcrin, metotlann, sistcmlcnn bir toralitesi" anlamma gelir.193
1960'lann TlP'i, siyaseti bu boyudarda ele alabilen bir orgut degildir. Onun siyaset anlayismm birbirini butunleyen iki temel diregi vardtr. Birincisi, siyasal geri;eklerin aciklanmasi: ikincisi ise, bu aydmlatma cabasmm basan olcusu olarak secimler ve parlamento Iaaliyeti. Bir baska sekilde ifade edilecek olursa bu siyasal faaliyet, parlamenter alanda bir basan egrisini devamh kilrnak icin yapllacak islerin aritmetik toplammdan ibarettir. Basan ya da basansizhgm tek olcasu secim sonuclartdtr. Aslmda bu, amac ve islevi, var olan durum ve kosullan "yonetmek" olan dozen partilerine uygun bir siyaset anlayisidir. Yeni bir toplumun insasim hedefleyen bir parti icin bu anlayis, muthis bir tutuculuk potansiyelini tfade eder. TlP'in ilk yillarmda bu problemli siyaset anlayisi henuz hala verimli ve uretici gorulur. Bu yillar patti icin hemen her alanda yukselen bir egriyi ifade eder. Yasanan deneyler, TIP onderlerine muazzam bir ozguven vermektedir; 0 derece ki, 1965 secimlerinin ardmdan, sosyalizmin TOrkiye'ye secimler yoluyla getirilebllecegine inamlrnaya baslamr. Aybar'm 0 tarihlerde sik sik dile getirdigt "1969'da ba~a gure$ecegiz, 1973 'de ihtidara geleccgiz" slogam, bu inancm samimi bir ifadesidir. Bu 0 kadar koklu bir inancur ki TIP liderleri, paninin basan egrisindeki ilk duraklarna ya da dO?O~gosrergelerint yorumlamakta zorluk cekerler. Ornegin Haztran 1968 kismi secimlerinde alman sonuclar -bir yil soma "basa guresmeyt" hedefleyen bir parti olarak- TlP acismdan hie de basanh degildir. TiP yeneucileri, cesitli istattstiksci argumanlarla, bu secimlerde TlP oylanmn "yuzde .41,65 dolaylannda artngim" iddia etmekten ~ekinmezler.l94 Oysa sayisal
193- Leon Trotsky. Lillt'ralure el Rt'volution, Paris 1964, s, 271-272. 19t- Bkz. Mehmet Ali Aybar, "Aybar'm Ant'a Ozel Demeci", Ant, 2 Temmuz 1968, s. 8-9.

4- Sly.set Anl.y'I'
Kmlnus bicimlerde de olsa Marksist birikimin sola aktanlmasmda tanhsel bir islevi yerine getiren MDD'dlik, solda egemen olan si-

192- "Turkiye'de Karst Devrim' (5 Arahk 1968'de Siyasal BilgileT Fakultesinde verilen konferans metni), Mihri Belli, Yavl(lr (1 %5-J 970) , Ankara, 1970, s, 121.

176

tUf1<iye sofu

yu~,eli~ 177

akrobasiler

bir yana, bu tarihte

28 ilde yapilan

secim sonuclan

bunlarm MOD'ciler nettcilerini

"Iasizrni

genrebilecegtne" kriz donemine

iliskin

teoriler

yaraurken, ya da

gostermisrir ki Tll', secimler yoluyla iktidara yurumemektedtr. Bu gercek, bir yil sonraki genel secimlerde iyice onaya cikacakur. 1965'e gore partinin oylannda net bir azalma vardir. Bu dar
siyaset anlayrsi

bu hareketleri, korkutan

sosyal mucadelede

bir yukselis

bir siyasal-sosyal

yonelts olarak gorurler. TIP yo-

rtr

bir olguyu, onlar, tersine bir "Iirsat' olarak
SIDIC

onderlert

arasmda

0

kadar gucludur

ki, onde

degerlendireceklerdir. MOD hareketi, gibi,
0

gelen bir parti yoneticisi Bu acrdan bakrldigmda secimlere edilmese gore kurgulayan og:rend

olan Sadun Aren, parti oylanndaki TlP'in krizi, 1960'lann

du-

~u~u, "larihin akl$lna ters dU$en bir olay~
taya cikan sosyal hareketlenmelerle ri, gostenler, boykotlan

devrimin

karakteri.

devrirn mucadelesin-

olarak niteleyecektir.195

de simflar mevzilenmesi, iktidar mucadelesinde strateji ve taktik gune kadar TlP'in tekduze ve problematiklert kuskusuz Ancak bu alanda siyasal cahsrnasi icinde yer alde gundeme getirir. Bunlann anlarmmayan kavram na gelecektir.

sonlannda ordaha da siddetlenir. Her seyi
Iabrika isgalleifade zaman bu terirnle

parti icin i$~i grevleri, -her

bilince cikanlmasi,

onemli bir teorik ilerleme TlP yoneucilerine siyaset ustalan devrimci

ustunlukleri olmadikla-

de- urkuntu verici olaylardir. konusunda

Ornegin anti-Amerikan
ve dolayh bir bicimolur. Bir zarnanozellikdonudeyimiyle-

gercek de olsa, MDD'cilerin sonrasmda gucludur,

genclik gosterilen uzerine Mehmet Ali Aybar'm ilk tepkisi, geneJeri "fasizm tehlikesi" de onlan bu hareketlere le 1968 sonrasmda aniden sumlerle "pasifistler" onaya uyarrnak kansmamaya cagirmak

n da acikur. Bu simrhhgi en guclu bir sekilde bu hareketin, 1968 yukselen i~Ci hareketini degerlendinsinde gozlemek
t$Ci hareketi

mumkundur.

He ilgili MDD'ci belagat kacmmaz.l96

son derece

lann son derece yaranci, aktif ve anlgan rtP liderlerinin,

Omegm Turk Solu

dergisi, fabrika isgallerini olusmasmda

"yeni bir
oynabulmak bentrnset-

-donemm

gene militanlannm Turkiye

direllme bit;:imi" olarak nitelernekten gide, bu yukselisin olanaksizdir. Cunku MDD'eiler, yacagi ozgun rol konusunda herhangi

Ama aym der-

haline gelisleri, cikismi

siyasetindeki

bir siyasal isci hareketinin

aciklanmahdir.

1968 sonrasi, Tiirkiye siyasetinde sosyal

bir degerlendirme

hareketlerin

ifade eder. TIP Iiderleri ise cok kisa
cercevenin disma ctkan sosyal hareyeteneklerinin yonlendirme

bir sure icinde, parlarnenter

sola zengin bir siyaset anlayisrm aractan olmayan

ketlere mudahale ya da bunlan madrgmi gostereceklerdir. MOD hareketi, layismm Marksizme koklu

01-

mek icin gerekli sonra TlP'jnkine nr. Omegm

olan somut

-orgutten- yoksundurlar.
baslayacak-

Orgut araci ve perspekufi

bir siyaset dersi ise, bir sure 15 milletvekili ile ternsil edil-

TlP'in cikmaza gireeek olan bu dar siyaset an-

benzer bir darhgi yeniden uretmeye

bir elestirisi icin oldukca
isci harekeunin siyasetin

elverisli konumdadir.
deneylerine asinahk"simf al-

TlP'in parlamentoda konusurken

ve uluslararasi parlamento

mesine olanak veren "Milli Bakiye" (ulusal aruk) secirn kanununun iptali uzerine mentarizm"

Ian geregi MDD'dler,

(ya da kendi deyimleriyle

Turk 50/u, radikal bir "anti-parlaguzel bir 6r-

mucadelest''ntn).
dey capirun tustlukler, bunlann reketlerin Ie ornegin

gibi dar bir alana slgdmlamayacak Siyasal yasarnda esitsiz gelisme, gibi olgulara ve Sosyal hagore

yaftasi alnnda, "sol" siyaset darhgmm

farkmdadirlar.

krizler, gerilerne ya da ileri sicrarnalar kavramsal muhtemel ifadelerine yukselisi konusunda, olduklan genclik

de yabanci degildirler. da soylenebilir.

TtP enderlerine iliskin

cok daha uyamk ve hazirhkh

rtr

a neden-

yoneticileri

hareketlerine

olarak,

negini vermektedir: "50syalist partinin ba~ansl, oteki parti/er gibi pariamenLOya sokacagl temsHcilerilJ saYlsl He olt;:ulemeyeceginden, secim kanunundaki son degi$iklik, orgr1t it;:indeki gen;ek devrimcilerill allti-emperyalist eylemi olsun, orgr1tlenme eylemini olsun en onemli sorun olarak de almalanna belki de uygun bir ortam haZIrlayacak ve sosyalis: partinin en bllytik siyasi orgtit olarak geli~me196- "Yeni bit direnme bictmi: lsgal", Turk 50111, SaYI: 44, 17 Eylill 1968, s. 1.

195- Emck, Sayr: 13,20 Ekim 1969. s. 2.

178

turk ive soiu

vilkseli~

179

sine olanak verecehtir." 197 G6n11dogo gibi MDD'ciler, sosyalist bir pani icin parlamenter olanaklann kapanmasrrn, onun parlamemarizmin ruzagmdan kurtulmasr icin bir "sans" olarak gormektedir, MDD hareketintn siyaset dersinin celiskili karakteri, belki de en carpici bicimde onun strateji uzerine yapngi degerlendtrmeIerde gorulur. Geliskin bir siyaset anlayisunn vazgec;ilmez unsuru olan bu kavram, 1960 sonrasi solun gundemine MDD'ciler tarafmdan sokulrnustur. Strateji demek, her seyden once smiflar (gucler) mevzilenmesi demektir. MDD'cilerin anlayisma gore, devrim mucadelesinde su uc sosyal kategori yer almaktadir: i~c;i srmfi, koyluluk ve asker-sivil aydm zumre. Yine bu anlaytsa gore bu uc sosyal kategori, ekonomi ve mulkiyet iliskilert icindeki konumlan, siyasal hedefleri ve bunlara tekabul eden orgut bicimleri itibariyle tarihsel anlamda farkh dunyalan temsil ederler ve bunlardan sadece isci sirufi modern bir sosyal srmfnr, MDD'cilerin, suuf problemine iliskin bu aciklamalannda, TlP'e egemen olan teorik karmasadan uzakta olduklan kabul edilebilir. Ne var ki bu aciklamalann otesine gidildiginde, teorik tutarhhklanmn tlkandlgl gorulur. Cunku MOO hareketi, "Turkiye'nin 6zg01 sartlannda" henuz modern isc;isrmfmm degtl, diger sosyal tabaka ve kategorilerin belirleyici oldugunu iddia etmektedirler, MOD'ciler, kendilerini "i~c;i stmfrmn" temsilcisi olarak gordukleri tern, ~c;i snufina ikincil rol veren bu stratejik snuf mevzllenmesini dolambach bir tarzda ifade etmektedirler. Ancak konuya iliskin MDD'ci metinler dikkatle okundugunda rahathkla gorulebilir ki MDD'ciler, devrimci yonelisin Oc; temel gucunden s6z ederken, sadece asker-sivil aydm zumre ve koyluluk konusunda somut konusurlar, Onlara gore bu gucler, siyaset sahnesinde sornut siyasal temsilcileriyle yer almaktadir. Ornegin 27 Mayis darbesi, Y6n dergisi ve ordu icinde yasanan siyasal hareketlilik, asker-sivil aydm zumrenin siyasal dinamik ve potansiyellerini ortaya koymaktadir. K6ylOlOge gelmce, onlar da CHP
197- Turk SQIII, SaYI: 17, s, 2.

ve onun yukselen yeni 6nderlerinden Bulent Ecevit tarafmdan temsil edilmektedir. Su sanrlar, 1960'lann sonlanndaki Ecevit hareketini, koylerdeki siyasal hareketlenmenin tfadesi olarak goren Turk Solu'na aittir: ~Ege'nin tutan ureten k6ylerinden, ku(<<k «retidnin egemen bulundugu Orta Anadolu'nun ucra yerlerine ka-

dar, her partidell nice k6y emek(isinin Ecevit'e bir ~ans tamma, onu k6ylU hareketinin ger(ek bir lideri olarak g6rme egilimini g6sterdigillt g6z1emlerimize dayanarak s6yleyebiliriz. G6sterilen bu guventn hakh ve yerinde oldugunu g6rmek Turkiye sosyalistlerini ancak
sevindirir. "198 GoriildOgu uzere MDD'ci "devrimci smif mevzilenmesi"nin iki unsuru ("asker-sivil aydm zumre" ve koyluluk), on lara gore siyaset sahnesinde somut bir sekilde yer ahr. Marksistler icin siyasetin merkezinde olmasi gereken i:?~ismifma gelince, siyasal ve orgursel temsilci olarak onun payma dusen, "proleter devrimciler" aduu tastyan MDD'cilerdir. Siyasal ternsilcilik uzerine bu soylenenler, i~C;i mifma ve harekeune verilen MDD'ci onernin, s belagatten oteye gitmedigtni acik bir sekilde gostermektedir.
5" MDD va SosyaUst Dr9iit Feti$lzml

TlP'in, yerine hie bir sey konulamadan yikihsmda -bu partinin yonencileri kadar- MDD onderlerinin de buyuk sorumlulugu bulunur. Ilk bakista ortada bir paradoks var gibidir. Bu komunistler, "devrimci orgut" kurmanm, en agrr iskence ve hapislikle cezalandmldigi donemlerde "yasadisi parti" kurrnus kisilerdir. 0 acidan 1960 sonrasmda TlP'e yonelik sorumsuzluklan celiskili gozukebilir. Ne var ki bu sorumsuzlugun temelinde, bizzat bu gecmis deneylerin bulundugu da gorulmelidir. Bu hareketin onde gelen uc isminin (Mihri Belli, Resat Fuat Baraner ve Sevki AkSit) siyasal yasamlari bu acidan aydmlancidrr. Bu kornunistlerin orgutsel deneyleri, tepe noktasi "1950-1951 TKP orgutlenmesi'' olan bir dizi dar "komunist orgutlenme" ginstminden ibarettir. Buyuk ledakarhklan gerekuren bu deneyler, onlan siyasal acidan

198- "Radikal k6ylD. hareketinin geregt ve Ecevit". Basyazi, Tiirh Solu, SaYl:70. 18 Mart 1969, s. 3.

180

l(ir«iye

solu

olgunlasnnci sonrasmda

orgutsel vasal olarak

cahsmalan

icermez.

0 nedenle

de 1960

cadele, aym zamanda icin mucadele uyelerini, karmasaya partilerine

gercek bir i~t;i sunfr partisinin da gelecektir. nasrl bakacaklan sorusu partisi" konusunda

kurulmasi Tlf' bir

faaHyet gosteren,

on bin dolaylannda

anlamma

Bu analiz. donemin muazzam

uyesi ve yuz binlerce secmeni ni bir deneyi ifade edecektir. MDD onderlerini diger etken de, orgutlenme den ve burokratik-monolitik

olan bir parti onlar icin de yepyeyeteneksiz kilan bir

iter. Bir sure soma TlP'in nasil gercek bir isci partisigundernden uzerine cikar, onun yerine, spekulasyonlara aym zamanda yonelinir. "isci simhbu

TlP'i anlama konusunda konusunda komunist

ne donusturulebilecegi soyut bir "proletarya MDO'ciler deledir. nm gercek partisi'tnin Gerceklesmesi tOrden bir partinin 1960'lann temel orgutsel anlamtna icin demokrasi

aldiklan

teorik eg:itimdir. esin-

Bu egitim, Stalinci Komintern'in

sernauk "oncu orgut" teorilennparti deneylerinden Komintern btldikleri

mucadelesi,

kurulacagi gelecegin

kosullar

icin verilen bir mucabirakilnus dogal

Ienmistir. Bu durumda
nna hie de uymayan olmalan kacirulmazdir. daki soyut "devrimci MDD harekettntu denildi

tarnsilmaz Muhtemelen

normla-

btllnmezliklerine

TIP gibi bir patti konusunda parti" modeliyle orgutsel konudaki

adeta paralize

bir sure soma bit fetis haline gelmesi MDD'ci olmak, olarak gormekten

bu somut partiyi, kafalannbagdasnramamaktadirlar. bu acmazlarunn sonuclasol bir Turkiye'sinde

olarak kat;mllmazdlr.20o sonlannda problemi

flili olarak TlP'i, solun
vazgecmeknr. Kuskukacman kistler olduklan orakadar cozerne-

n sol icin vahim olur. Cunku mi, akla TIP gelmelidir. tinin temel bilesenlennl pota olarak sadece ki solun MOO'eiler,
0

1960'h yillann

suz bu, MDO'cilerin TlP'in drsmda, gents ve yogun zenginligi, mektedir. harekete mektedir. solun Ortada geciren

siyasal faaliyctten

Bu parti, bir siyasal isci harekedegil, kendisinden denli cok konusan ise, onu

gelmez. Tersine, MOD'ye yonelmis devrimciler icin
teorik tarusmalardan gent;lik hareketlerine, hareketlerine problemi

buyuk 61~Ode birbirine yakmlasuran

1960 oncesi deneylerden sorunlanna iliskin
0

dan isci ve kirsal kesim kucuk ureticilerintn bir faaliyet alam mevcuuur. butunune ait bir merkezi adi "isci'' olan yaklasik parlak soylemleri Iaaliyetleri bu insanlara

SOma gelecek olanlardan gunku TIP konusunda

da ustun bir duzeyi temsil eder. Ne var hlcbir zaman derli toplu degerlendirkonusmaya kalkuklannda gore tamrnlarlar. Bit MDD liderinin

Ne var ki Iaaliyet

on bin uyeli bir patti cok fazla

meier yapmazlar. bu konuda benzert

Bu partiden

vardir. MDD'cilerin

ve kucuk bir grup militant

sik sik baska gercekliklere

sey soyleme-

yapngi tarumlardan

btrt, TlP'in "!t;:inde pek

(ok namusBu ve

MDO'cilerin

iddia euikleri turden "Demokratik devribir proletarya partisi" de, yillaricin cok fazla bir anistemektedir-

lu insam, bir(ok sosyalisti banndlran bit
tammlan, duygusal

(atl" oldugudur.ws

min zaferinden

soma kurulacak

huttarmahYIZ", "TIP'j g6zbebegimizgibi kotumallYIZ", "TlP'i adma laYlk bit orgilt haline getitme!iyiz" vb ...
gorev hatirlatmalan izler: "TIp'! MOO'cilerin Turkiye'de rulmasma nlmasi TiP uzerine hukuki yapnklan tek butunluklu uzerinedir. degerlenBuna ~bre kuktdirme, onun yasalar karstsindaki mevcut izin vermez. konumu

dir TlP'e gonul ve emek vermis sosyalistler lam tastmamaktadtr, fl siyasal hareketinin Bu sosyalistler solun onculugune

hakh olarak, TlP'in isci Sluttalip olmus MDD'cilerden TiP icinde bir "devrimbit diai eklek-

bir iladesi haline getinlmesim bekleyeceklerdir.

ler ve bu konuda,

daha somut cozum onenleri ci muhalefet" muhalefetin hareketi

cerceve, bir komOnist

partisinin

Bu talebe bir cevap olarak MDD'ciler. baslatirlar, tum progranu,

Bu anti-demokratik hir Turkiye'de

yasal cercevenin "proletaryamn 6z

Kisa sure de hizla bOyOyen bu

ise bir devrim sorunudur.

0 nedenle ancak milli demok-

soyut birkac sloganla

rank devrimini basarrms

orgu200- Mihri Belli, Arahk 1968'de SBF"deverdigi konferansm gents btr bolamann. bu sOYUl i$(;i partisinln tammma ve gerceklesme kosullanna ayiracakur. BOtOn bunlar dolayh bir sekllde, TWin bir is,i partist olmadsgi ve olamayacagun soylemek anlarnma da gelir. Bkz. ; YaZllar ••. , s. 114-120

to" kurulabilir. 0 halde bu devrimin
199- Belli, YaZllar. ", s. 119.

gerceklesnrilmesr

icin mu-

182

t Urkiye

smu

yijkseli,

183

tik talebin yan yana getirilmesinden timin degtsmesl, rinde teorik kongrelerde militanlannm Ian dikkate partiden anlanlann egiumtn formule almdigmda

ibarertir. temel

Bu cercevede talepler olarak talepler,

yoneyere! MOD

lasthr ki bu hareketin. ler guc kazandikca, orgiiWnOn yuksellsi, sonuclarr icine donuk TlP'in onun

TlP gibi bir parti He ne yapacagi konusunMDD'ci tezTIP daha da buyuk bir hizla guc kaybeder. gibi orijinal bir siyasal genclik TlP kendi daima verir. (ve ilk bakista TlP'in gerilemesinin sol icin ne denli vahim MDD'ciler izlenimini

geri almmasr, bu somut

parti orgutle-

da hie bir derli toplu projesi yoktur. Boylece partide Bu sirada ortaya cikan Dev-Genc olabileceginin

baslanlmasi,
edilir.zol Ancak anlamsizlasir.

parti eylemine

iliskin teorik ve pratik

rutarsizhk-

lefer'in hemen her metninde
mesi" tstenirken,

Omegin "devrimci rnuhapartinin "MOD stratejisini kabul etparti programmm

gorulmestnt

engellemektedir. Dev-Genc,

bir krizin batagmda

cirpimrken, ustleniyor

MOD'ci yaym organlannda

"eylem" icindedir, Coskulu eylemleriyle
yerine getiremedigi Dev-Genc'Ii gorevleri

elestirisi yer almaz. Benzer sekilde sik sik "parti icinde demokrasi" talep edilir, ama TIP tuzugunun maz. Program ve tUzugu elestirmek derli toplu bir elestirisi yapilyerine MDO'dler,

Bunun bir yamlgi oldugu birkac ytl icinde, bu kez MDD'nin yandaslanmn) alandaki cozumsuz acik bi~ sekilde gorulecektir. MOD, orgutsel man oldugu bu olumsuz siyaset dersini, hulunarak

"sosyalizmin bilimine dayanarak TIP programlnl ve tazaganu devrimci bir ruhla uygulamak"tan soz etmektedlrler.ws
MOD muhalefetinin parti orgutlenmesinin gelistirilmesine emekoteye gitbu acidan iliskin "isci ve koylu kitleleriyle cilerine gidilmesi" memistir. o gunlerin Kuskusuz ortalama bag kurulmasi", "toprak

bir krize girmesiyle her zaverir. olan ifde itiban-

gtbt, yine Marksizme referanslarda
Marksizmden

Aneak MOD harekeunin last, sol kadrolann ku MDD'nin nm oldukca sol kadrolar, Marksizrne yuksek

birkac yil icinde gerceklesecek

gibi talepleri de ici bos sloganlardan aktif bir sekilde katilmakta, Ne var ki, buyuk

uzaklasmasma
tekabul

yol acmaz. C:Oneder. 0 nedenle bir dogmatizmle

hemen tamarm MDD'ci olan Dev-Genc'liler, bir TlP uyesme kiyasla cok daha yuksek dogostermektedir.

altm t;agl, Marksizmin sekt kulturunun

dunya olcusunde

iSl,;ive koylu hareketlerine zeyli bir eylemlilik lerin, eylemJerini

oldugu bir doneme

siddetlendirdtgi

cogunlugu
genl,;-

artik sadece ~kaglt uzerinde" Ian arnk kalmarmstir. TOm bu olumsuzluklarma halefet hareketi

parti uyesi olan bu devrimd

bir on yil sonrasma li olmusrur.

TIP'in cahsmalanyla

butunlesttrebilme

olanakmu-

buyuk bir gucle sanhrlar. Turkiye solunun, ornegin bakildigmda gorulur ki, MDD'nin siyasal orgut konusundaki derslen, solun gelecegmde buyuk olcude etki1974 sonrasmda, "proletaryanm ortahgi cekirdek'Ter alandaki kendi dar cevreleri kaplayacakttr. dismdaki tum oz brgu deri " , "oncu pani"ler,

ragmen, MDD'nin TlP icindeki MOD'ci onderler dusunmektedir. demek

solu yok sayan "devrimci orgutsel

rtr

htzla geltsir. Cunku

degilse de partinin Kisa bir sukazamrlar.

Kisacasi MDD'nin da, uzun vadede tam

tabaru bu partiyi ciddiye almakta ve MDD tezlerinin
bir cozum olabilecegini MDD'ciler, TIP icinde en buyuk zaferlerini merkez denetimine onerilerini get;:er. Boylelikle somutlayabilecek

siyasal egitimlmn sonueu

sorunlarma re soma

bir katastrof

olarak kendisini

gostermtsnr.

Bir sol parti icin her anlamda parti orgutu, kez yonetimine rna gelmislerdir. da kultursuzlugu) MOD'cHerin alternatif

olan lstanbul'daki

rtr

6 .. Sol Slyasal Kii.ture MDD'cl Katkl.ar
Turkiye solunun rna surecine atmosleri, 1960'Iann sonlannda

mer(ya

hizh bir bozulYon-TIP "aynhk si-

bir konu-

girer. Sol ici tartrsmalarda, bir zamanlann urunu ve yansimasi olmayan

Bu noktada kendisini

MDD'ci harekeun iyice hisseuirir.

orgut kulturu

tartismalanna egemen olan olumlu uslup ve olcaler hrzla unutulur. Gercek bir praxis'in run cizme" cabalan olculerle belirlenen ortahgi kaplar. bu cabalarda,

Kisa bir surede an-

Buyuk olcnde keyfi ve kisisel
"emperyalizmin ajanhgt" ya da gercek teorik argu-

20l- Bkz. "TIP Devrlrnci Grup bildtrisi", 202· Belli, Yatl/ar ... , S. 120.

Turh SO/II. SaYI: 58,26 arahk 1968,

S.

4.

"burjuvaziyle

i~birligi" turunden

suclamalar,

184

tUrk iye soiu

y(ikseli$

185

manlann

yerini ahr ya da bunlar, baslarur,

sozde teorik argumanlarla birkadar solda kendi-

tarzda

kullamlmasmda

onculugun

TIP onderlerinde baslatngi

oldugu da
tasfiye-

likte sunulmaya

Bir kac yil oncesine

haurlanlmah,

Mehmet Ali Aybar'm, partt ici muhalefetin suclamalanyla

sini hissetnren
gerilere itilir.

elestirellik, tolerans, cogulculuk gibi ozellikler
kadar ulasan bu armosferin aglfla~masmda, Btl konuyla kadrolan koklesmesi ilgili araicin geldik-

sini "CIA ajanlan"

30 Ekim 1966 tanhbu kobir ka·

Ii unlu mesaji He Turk Solu'nun yayma baslamasi arasmda, bir YI·
h askm bir sure vardir. Bu sure icinde TlP yoneticilerinin, nuda daha sorumlu run yoktur. aracihgiyla'' denli 1966 yihnda bir tutuma yoneldiklerinin herhangi Tam da tersine TiP onderleri. kendilerine gerceklesen bir "ihtarname" ihracian

Mirasi bugiinlere MOD hareketinin olarak MDO'dlerin, leri soylenebilir. smda son derece nemi, kucuk nem boyunca gutsel yasarn kadrolann

buyuk sorumlulugu
olumlu TKP'nin olumsuz uzun yasadisi

vardir.

sicill olmayan

bir gecmisten donemi,

Mihri Belli'yi, "noter yollamaya yoneltecek rahathkla

blr siyasal kulturun

dikkatsiz bir tutum icindedirler. Ornegtn Behice Boran,
degerlendtrtrken

verimli bir toprak saglamisnr. kule hareketiyle Icinde bogulmus,

Parti, yaklasik 30-35 yilhk bir do-

bir siyasal sekt olarak

yasar. Butun bu tarihsel doolmayan eylemden bir oruzak siyasal

hicbir baglanusi gercek

toplam sayisi hemen her zaman yuzlerle, ifade edilir. Bu maddi zaytfhgm bazen aglr baskilarla daha da siddetlenir.

hatta bazen Aynca tutukyol

sadece onlarla ardr kesilmeyen lamalar gunda, kalmaz.

olumsuz etkileri,

ve polis sorgulamalan, "ihanet", "provokasyon"

buynk bolunmelere

acan blr islev de gormustur, TKP'nin yasadig; bolunmelerin
ya da "dusmanla argumanlara suclamalar, siyasal ve ideolojik eslik etmekten boyunca militan,

cogeri

i~birligi" gibi bu bir-

soyle konusabilmektedir. "Partinin en gU(lu devrinde on iiI,': arha~Imlz, kendi "harlan il,':in, parti tUzug«ne ve kararlanna ihanet etmisierdir. Buniar, Turk mahkemeieriltcc komiinizm prol'agandasl yal'maktan mahkum edilen Mihri Belli'nill hticresine dahil olup 011dan emir almaktadlflar. Demin diltlediginiz arkada$ Mihri Belli'den emir almadthlanm soyledL Bu arkada$ elbet direkt olarak Mihri Belli'den emir almaz. Mihri Belli kendi hucresindelli ilk I,':enge!e emir verir, 0 da ba$kasll1a, 0 da otekine. BiZ bu taktikleri biliriz. Bunlar komanist taktikleridir ... " 204
Buna karsihk olarak Mihri Belli'nin "lhtarname"sinde soyle-

Sonuc olarak, uzun bir tarihsel donem birkac duzine)

kac yuz (bazi donernlerde caklardir. Muhtemelen

demokratik,

elesurel ve yaranci bir kolektif eylemi hicbir zaman yasayamaya-

birkac istisna dismda,
icinde yogrulduklan bu olumsuz

TKP kadrolanmn soylencbilir,

dikleri ise, sol kusaklar arasmdaki iliskilerin ne denli kOU1leSmekte oldugunu acik bir sekilde gosterir: "(...) Ki$isei nedenlcrIe sfyasi hastm saydlgllllz kimselere muhayyel su{lar ytlkiemektesiniz. Ihbarda bulundugunuz merci: Burjuva-Feodal aga iktidannm

sekter bir siyasal kultur

1960 sonrasmda
mudahale gelecegtn Bu turden kilde surdureceklerdir. MOD'cileri,

TKP ortadan

kalkrmsur ama partinin sola
gelenegi guclu bir seelestiren -sattr aralaTip liderlerini

eden kim! uyeleri,

Yon sayfalannda

"ajan" vb, yollu suclarnalanm getirmekten bu uslubun

nnda da olsa- hernen gundeme ve yaygm hale gelir. Kuskusuz,

geri kalmazlar.sv> acik ve sisternli bir

suclarnalar, daha sonra Turk Solu dergisi He daha acik

basiu kuvvetleridir. Ihbar ettikleriniz: Sosyalizm davasma emegi geqni~ ve ger;;ecekolan sosyalistJerdir. lsnat etti_giniz sur;;:Yeraltt eylemi, komiinistliktir. Yani anti-Iwm(inizm stlahllldan yararJanmahfa ve haSlm sayd,klannIzt yasadt$lna itmektesiltiz. Sizin de bilmeniz gerekir hi, komunist olmamall ba~ka $eydir, Ameri/tan emperyalizminin bir numarah ideolojik ihrar;;mail anti-homunizmden devrimcilere kar~l yararlanmak ba$ka $eydir. Ve anti-komunizm yaparak, 'ben degi!im, bunlardlr' diyc polise pannahla adam gostererek kimi cevrelere yaranmak, 'Partlyi kurtarmak' <;abasmdasIllIZ. Bu
204· Halit Cclcnk Tlirkiye Is\i P<lrli,i'ndc k Dcmv!:rasi, Evrensel Basun Yaym, Istanbul, 2002, s. 125.

20)· Belli'nin "ajanhk" suclamasmm hedef Sadun Aren'dir. Yalcin Kucnk'un aktarchgma gore Yllll\m hasyazan olan Avcroglu, cok daha sonralan bu konuda sozlu bir ozelesurt yaprrusur. (Bkz.: Yalcm Kucuk, Tllrlliye UzcliliC reder 1908· 1998, m. i(ilap. Tekin Yaymevi.lslanbul, 1986, s, 286.)

186

t(jr~iye sofu

y(lkseli~

187

hesap kesin olarak yanh~tJr. Yaphgmlz ~ey,[asis: taMe ortam hazidamakttr. Fasist terorun ba$lamasl i<;invesile yaratmaktasmlZ.
(...)" 20S

gi bir karut sunmadan bu, sol icindeki maktan

ilk agizda soyleyen olumsuz atmosferi

MDD'cHerin

bu uslu-

mevcut

daha da agirlasurbir diger olumsuz yapugi tahribatur. go.<;lo bir gibi Bu acidan yi-

baska bir anlama gelme.yecektir. solun siyasal kulturune elestiri ruhu ki bu hareket, uzerinde

Turk Sol«, "devrimciler arasl karde~(:etartl~ma ve devrimci ele~tiri ortaml" olusturmaktan soz etmekteOysa cikis yazismda dir.206 Bu sozlerm cakur. demagojik karakteri kisa surede apga cika-

MDD hareketinin katkrsi da, kadrolann Kabul ermek gerekir 6grenme sozcukler, heyecam

gene sol kusakta kazamr.

Sevki A~il, "parti i<;indekiajanlann etkisiz hale geliri lmesi "ntn anti-emperyalist eyAym derginin daha ikinci sayismda lemle iliskisini stratejtsine apklamaktadlr.207 arasmda, Birkac say! soma 1940'larda ise bu kez gir-

yaratmisnr.

"Kitap", "teori", "ogrenme"

gencler arasmda

adeta bir kutsalhk
0

MDD hareketinin TIP'e ustunlugu aym MDD, teortyle iliskileri ne teori He bir olcude

tarusmasiz gibidir. Ne var ki

Mihri Belli -elbetre isim vermedenkarst cikanlar

Milli Demokratik Devrim
sol harekete

kadar iyi olmayan bu partiden, nedeniyle henuz dogmauzrnden

ilgili bir sorunda geriye dusece ktir. Su nedenle ki TtP,
de teorik karmasasi bir teorik birikim
0

mis ajanlarm oldugunu sayler.2oa Butun bu gelismelenn ardindan, sonunda MDD'ci yaym organlannda TlP onderlerine iliskin degerlendtrmelerde, "icazetli sosyalizm" ya da "141-14 2'nin golgesinde sosyalistcilik zaman "psikanahnk" oynayanlar" gerekceler gibi nitelemeler de sunulur. "... eyleme arnk demirbas hale gelir. Aynca sol ici anlasmazhklarm

uzaknr, Aynca gents bir aydm kltlesini icinde banndtrmasi,
renkli olmayan sedilmistir ve icin asgari sartlan dir. Oysa MDD'nin su olan, elesurelligi Bu bahiste MDD'cilerin teorisi, net bir sekilde Stalinci cerceveye tiim g6z. ahcihgma sol ici tliskilerde yok edilmis bir Marksizmdir. "siddet"

tek hap-

saglarnakta-

li, Tll' onderlerinin
nedenlerini

eski TKP'lilere

aciklanmasmda zaman Omegin Mihri Belkarsi olumsuz tuturnlarmm

donemdeki

ragmen soz konukonusunda bu sorun da-

son olarak, tutumuna

giri~memi~ himselerin a~ag:thh komplehsleri vardlY. Senin kar:;:mda ezilirler. Sen bugiin yirmi y~mda delikanhsm, devrimci g6revini yaptyorsun, toplum polisi nin copuna g6giis geriyorsun. A radan oruz yl I ge(:iyor ve bu sure i(:inde sen devrimci olarak, hannca kaderince eylemde bulunuyorsun. Tadii hailer geliyor ba~ma. Ve otuz yilm sonunda biri phtyor ka~Jna, bugun ortahhta olmayan biri, 'sosyalistlih benden sorulur'diyor. Bunu elbette hi, sen ciddiye almazsm ve alrnaymca da dii:;:manolur sana. (...) Ve bu du:;:manhh onu bugunhu durumlara hadar gotiiriir. "209 Kuskusuz 0 donemde sol i~i anlasmazhklann
~oyle aciklamaktadrr: boylesi bir vechesi de olabiltr. Ne var ki bu konuda bilecek olaru ya da belki de hie soylenmemesi son soyleneherhangerekeni,

isarette yarar var. Gercekte

ha cok Dev-Genc'e eseridir.

ozgu gibidir. Cunku 0 donemde TIp uyelerine karst siddet uygulamalannm hemen tiimO, Dev-Genc'lilerin
Ne var ki Dev-Genc'lilenn emperyaliz.me yolunu bu konudaki karst mucadele'' nispeten Bu konuda en buyuk tes-

vikcisi MDD onderleridtr. MDD hareketinin,
ne karsi mucadeleyi, tiren anlayisi, emperyalist vanlan organmda mucadele" heyecanh Dev-Genc'lilere acrmsur. ragmen, boyutlara

"rtp oportumzmiHe ozdesleskisa surede kolay bir "anti-

ileri ve tehlikeli

hie bir MDD'ci yaym

elestiri ve uyan cabasmm

olmayist tesaduf degildtr.

205- Bu ilgin~ belgcnin lam memi i~in bkz.: lleri TUrk;y, Isct Partlsinde ~ I05-ll0. ' ~, . ", ". 206- Turk SQ/u. SaYI: 1, s. I 207- Turk SQlu, SaYI: 2, s.6. 208- TUrk SQ/u, SaYI: 21, s, l. 209- Belli, YaZllar ... , s. ll8.

BOLOM II
DEKOMPOZISYON 11968-1972)