You are on page 1of 157

Nj sh oll pr gji h

Pr oj pune me fmij me af si u uar n sh olla e a onshme

Nj shkoll pr t gjith
Prvoj pune me fmijt me aftsi t kufizuar n shkollat e zakonshme

Botimi del n kuadr t projektit Arsim gjithprfshirs pr fmijt me aftsi t kufizuara, t programit t edukimit t Save the Children, Programi pr Shqiprin. Autor: Majlinda Xhamo, DAR Berat, M.A. Marina Ndrio, Shoqata Ndihmoni Jetn, M.A. Merita Poni, Fakulteti i Shkencave Sociale, Universiteti i Tirans, Zela Koka, Shoqata MEDPAK, M.A. Rodika Goci, Save the Children, Programi pr Shqiprin M.A. Refik ela, Save the Children, Programi pr Shqiprin Redaktore shkencore: M.A. Merita Poni, Fakulteti i Shkencave Sociale, Universiteti i Tirans Redaktore letrare: Ariana Mero Koordinatore e projektit dhe udhheqse e grupit t puns: M.A. Rodika Goci, Senior Koordinatore Programi, Save the Children, Programi pr Shqiprin Materialet e ktij botimi mund t riprodhohen, t ruhen n sisteme t prdorueshme apo t transmetohen n forma e mnyra elektronike, mekanike apo duke u fotokopjuar, pa patur nevoj pr t marr leje m par nga Save the Children, por n do rast duke cituar burimin, nga i cili jan marr. Ky libr nuk mund t shitet ose t prdoret pr qllime prfitimi. Tiran, 2010

Graphic Design: Polygraph

Falnderime
Ky botim sht prgatitur nga nj ekip punonjsish dhe specialistsh, q kan punuar pr vite me rradh me fmijt me aftsi t kufizuara n arsimin e rregullt. Autort kan mbledhur disa nga praktikat m t mira t puns me kta fmij, pr t prcjell te lexuesit pak nga gjith ai mund dhe prkushtim q msuesit e kopshteve dhe shkollave t projektit n Tiran, Berat, Librazhd e, s fundmi, edhe n Gjirokastr, Vlor e Kor, kan treguar pr t arritur rezultatet q prezantohen n kt botim. Falnderimi i par ju prket msueseve t kopshteve dhe shkollave ku sht pilotuar projekti. Fal prkushtimit t tyre, fmijt me nevoja t veanta arsimore, t kopshteve dhe shkollave t projektit, kan gzuar t drejtn pr arsim gjithprfshirs dhe jan zhvilluar n nj mjedis joveues. Kto msuese kan meritn t jen pioniere t krijimit t fryms s tolerancs dhe ndihms reciproke te nj brez i tr fmijsh. Nj falnderim i veant ju prket vendimmarrsve dhe politikbrsve n shkolla, n Drejtorit Arsimore Rajonale (DAR), n Zyrat Arsimore (ZA) dhe n institucionet e pushtetit vendor. Drejtorit e shkollave dhe kopshteve t projektit dhe, n veanti, Drejtorit Arsimore Rajonale t rajoneve Berat e Tiran, si dhe Zyra Arsimore Librazhd kan qen mbshtetje e vazhdueshme e projektit dhe stafit t tij. Drejtuesit e ktyre institucioneve kan qen tepr mendjehapur pr t pilotuar n rajonet e tyre arsimin gjithprfshirs, nj proces i cili sht sfid edhe pr vendet e zhvilluara. Ata kan qen dhe jan t gatshm q n t ardhmen t ndajn arritjet dhe prvojn e fituar me kolegt n rajone t tjera. Shum mirnjohje dhe falnderime pr znj. Pranvera Kamani, prfaqsuese e Drejtoris s Kurrikuls n Ministrin e Arsimit dhe Shkencs, pr mbshtetjen e vazhdueshme q i ka dhn ksaj lvizjeje arsimore. Fal mbshtetjes institucionale t ksaj drejtorie, modelet dhe prvojat m t mira t projektit jan duke u prhapur n rajone t tjera. S fundmi, por jo m pak, falnderimi vjen pr shoqatat MEDPAK dhe Ndihmoni Jetn, t cilat me ekpertizn e tyre mundsuan realizimin e projektit n terren. Falnderim pr t gjith personelin e projektit, q n vite i ka dhn shum ksaj prvoje dhe, gjithashtu, sht rritur bashk me t. Fal tij arsimi gjithprfshirs ka mundur t shndrrohet n nj realitet t prekshm.

List akronimesh
KMCAP KDF KDPAK MASH AK DN PEI MEDPAK DAR ZA Komisioni Mjeksor i Caktimit t Aftsis pr Pun Konventa e t Drejtave t Fmijve Konventa e t Drejtave t Personave me Aftsi t Kufizuara Ministria e Arsimit dhe Shkencs Aftsi e Kufizuar Dispozita Normative Plan Edukimi Individual Shoqata pr Mbrojtjen e t Drejtave t Personave me Aftsi t Kufizuara Drejtoria Arsimore Rajonale Zyra Arsimore

Prmbajtja

Falnderime Hyrje

03 07

PJESA 1
Si lindi dhe u zhvillua arsimi gjithprfshirs Fjalor termash Korniza ligjore pr arsimimin e fmijve me aftsi t kufizuara A sht mjedisi gjithprfshirs n institucionin ton arsimor

10 36 44 60

PJESA 2
Plani edukativ individual Raste studimore

90 108 151

Bibliografia

Hyrje
Save the Children, Programi pr Shqiprin, n bashkpunim me Shoqatat Ndihmoni Jetn e MEDPAK, Drejtorin Arsimore Rajonale t Beratit, si dhe me Ministrin e Arsimit dhe Shkencs, q nga viti 2004 e n vazhdim ka mbshtetur procesin e arsimimit t fmijve me aftsi t kufizuara n shkollat e arsimit t detyruar. N saj t ksaj mbshtetjeje, nj numr i konsiderueshm fmijsh me aftsi t kufizuaraa dhe vshtirsi n t nxn n qytetet Tiran, Berat dhe Librazhd, kan prfituar nj arsimim m cilsor dhe n prshtatje me veorit e tyre individuale. Q nga viti 2008, me krkesn dhe mbshtetjen e MASH-it, ky projekt sht shtrir edhe n tre rajone t tjera: Vlor, Gjirokastr e Kor. Qysh prej fillimeve t ktij projekti, Save the Children ka mbshtetur identifikimin e hershm t fmijve me aftsi t kufizuara, duke prdorur metodn Portage. Msuesit e arsimit parashkollor t trajnuar pr t prdorur kt metod, shrbyen si vizitor n familjet e ktyre fmijve, duke ndihmuar drejtprdrejt zhvillimin e fmijve me aftsi t kufizuara, pr ti prgatitur ata q t hyjn n mjediset shkollore e parashkollore. N familje jan ndihmuar jo vetm fmijt, por edhe prindrit e fmijve me aftsi t kufizuara, t cilt jan pajisur me aftsi praktike pr t punuar pr zhvillimin e fmijve. N vite, prindrit, msueset e shkollave dhe kopshteve, si dhe komuniteti m i gjer shkollor jan prfshir n aktivitetet ndrgjegjsuese, q kan synuar t drejtn pr arsim gjithprfshirs e cilsor t fmijve me aftsi t kufizuara. Punn pr identifikimin dhe zhvillimin paraprak t fmijve me aftsi t kufizuara, e ka ndjekur rregjistrimi i tyre n mjediset e kopshteve dhe shkollave. Ky moment ky ka krkuar nj prqasje shumplanshe pr ti mirpritur kta fmij, pr ti mbshtetur dhe zhvilluar, duke prdorur aftsit dhe kapacitetin e tyre t plot. Msuesit me ndihmesn e prindrve, drejtuesve t institucioneve, punonjsve t shrbimit psikologjik n sistemin arsimor dhe punonjsve social, si staf i projektit, kan hartuar e zbatuar plane edukative individuale pr kta fmij. Bashkmoshatart e ktyre fmijve n klasat prkatse jan orientuar drejt shoqrizimit, ndihms reciproke dhe tolerancs ndaj ndryshueshmris s tyre, pr t mbshtetur shkollimin e fmijve me aftsi t kufizuara n klasat e tyre. Qeverit e nxnsve kan kryer aktivitete, t cilat kan promovuar t drejtat e fmijve me aftsi t kufizuara, duke prfshir n kto aktivitete edhe fmijt me aftsi t kufizuara, t planifikuar dhe organizuar bashk me kta fmij. Ndr vite jan rritur e zgjeruar kapacitetet e msuesve, drejtuesve t shkollave dhe personelit t DAR/ZA-ve, nprmjet aktiviteteve trainuese me tematik msimdhnien me qendr nxnsin, konceptin e arsimit gjithprfshirs dhe mbshtetjen konkrete q

duhet tu jepet fmijve me aftsi t kufizuara n arsimimin e tyre. Personeli i DAR/ZA-ve ka qen tepr aktiv pr t prmirsuar modelin e arsimit gjithprfshirs n rajonet prkatse, pr t monitoruar n vazhdimsi rezultatet e puns shumvjeare te fmijt me aftsi t kufizuara, si dhe pr t matur ndikimin q ka pasur zbatimi i arsimit gjithprfshirs edhe te fmijt e tjer. Fal bashkpunimit institucional me MASH-in, modeli i arsimit gjithprfshirs i krijuar n kt projekt, sht promovuar n nivel kombtar nprmjet trainimeve, tryezave t rrumbullakta, konferencave, udhzimeve e shkresave zyrtare t lshuara nga MASH-i pr DAR/ZA t etj. Prpjekjet shumvjeare kan sjell si rrjedhoj pranin e rreth 400 fmijve me nevoja t veanta arsimore, t cilt jan arsimuar dhe arsimohen n mjediset e 34 kopshteve dhe 34 shkollave t projektit. Nj numr prej 600 msuesish, specialistsh t DAR/ZA-ve dhe psikologve shkollor jan trainuar pr t punuar me kta fmij n klas. Nj seri botimesh kan shprndar prvojat m t mira midis rajoneve t prfshira n projekt, midis shkollave e kopshteve t projektit. Tashm, t gjith msuesit e prfshir n kt proces jan t gatshm t shpalosin aftsit e fituara, duke marr knaqsit e puns s tyre e t krenohen me prvojn e fituar. Publikimi i ksaj guide, n ndihm t punonjsve t arsimit, t prindrve dhe profesionistve t tjer t fushs, duhet konsideruar si nj prpjekje modeste e disa punonjsve q jan prfshir n zbatimin e projekteve t lartprmendura pr vite me rradh. Kta punonjs kan prjetuar eksperienca, emocione t shumta n punn e tyre me fmijt me aftsi t kufizuara; kan aplikuar metoda dhe praktika, t cilat kan lehtsuar dhe prshpejtuar procesin e integrimit dhe gjithprfshirjes s fmijve me aftsi t kufizuara n shkollat e arsimit baz. Q kjo prvoj t mund tu vij n ndihm edhe msuesve e specialistve t arsimit n rajone t tjera, Save the Children, programi pr Shqiprin, mundsoi publikimin e ktij materiali.

PJESA
1 1

1.1 Si lindi dhe u zhvillua arsimi gjithprfshirs

Arsimi gjithprfshirs sht prfshirja e t gjith fmijve n shkolla t zakonshme, ku u jepet arsim sipas nevojave. Arsimi gjithprfshirs sht nj proces i nisur n vitet 80-t t shekullit t kaluar dhe po prparon me ritme t shpejta. Ai po zvendson arsimin tradicional q prfaqsonte nj sistem binar, t ndar n dy komponent: n arsim t zakonshm dhe n arsim special. Sistemi binar i ka mbajtur fmijt n dy sisteme t veuara edukative dhe ka kontribuar n prjashtimin shoqror t fmijve me aftsi t kufizuara dhe nevoja t veanta. Fmijt me aftsi t kufizuara nuk kan t gjith vshtirsi n t nxn, por, si rregull, ata jan arsimuar n shkolla speciale sipas llojit t dmtimit. Shumicn e nxnsve me nevoja t veanta n arsim e prbjn fmijt me vshtirsi n t msuar, q jan fmijt me aftsi t kufizuara intelektuale (njohse) dhe me rregullime t sjelljes. N shekullin XX shkollat speciale kan qen mundsia e vetme e shkollimit pr n t msuar dhe krijon nj mjedis mikprits pr t gjith fmijt, fmijt me nevoja t veanta. N vendet duke krijuar tek ata ndjesin se i prkasin shkolls. prendimore edukatort dhe msuesit i kan pas mshuar fort ngritjes s sistemit t arsimit special. Kjo bri q e gjith ekspertiza pr arsimimin e fmijve me nevoja t veanta t prqendrohej te shkollat speciale. Mnyra e veant e edukimit n shkollat speciale bri q kto shkolla t ishin t veuara dhe t pavarura. Q prej vitit 1920, sistemi i veuar i arsimit special ka ardhur duke u zgjeruar dhe fuqizuar deri n fund t viteve 70 t shekullit XX (Meijer, Pijl dhe Hegarty, 1997: 1).
Arsimi gjithprfshirs i mirpret ndryshimet q kan nxnsit

Natyrisht, n fillimet e veta, sistemi i arsimit t veuar u pa si shprehje e prkujdesit pr fmijt me nevoja t veanta. Por, me kalimin e viteve, ky mendim ndryshoi. Megjithse shprehit profesionale t msuesve dhe kushtet e shkolls kan rndsi parsore pr arsimimin e fmijve me nevoja t veanta, veimi i tyre pr tu arsimuar ve t tjerve n shkolla speciale, sepse kto paskan kushte m t mira, sht i papranueshm. Sot mbisundon mendimi se fmijt me nevoja t veanta jan fmij si gjith t tjert dhe pr kt arsye duhet t edukohen bashk me fmijt e tjer n t njjtat shkolla dhe klasa, me mbshtetjen q u nevojitet. Pr rrjedhoj, ndarja e arsimit n t rregullt dhe n special duhet t zhduket dhe t zvendsohet nga nj sistem i vetm, q prfshin t gjith nxnsit. Ky sht sistemi i arsimit gjithprfshirs, i cili jo vetm prfshin nj larmi t gjer nxnsish, por edhe e Fmijt me nevoja t veanta jan fmij si gjith t tjert dhe diferencon arsimimin sipas ksaj larmie. pr kt arsye duhet t edukohen bashk me fmijt e tjer n t
njjtat shkolla dhe klasa, me mbshtetjen q u nevojitet.

10

sht e nevojshme t bhet nj dallim i qart mes koncepteve prfshirje dhe integrim. Prfshirja sht nj koncept me i gjr sesa integrimi. Edhe pse integrimi sht nj prpjekje drejt prfshirjes se nxnsve me

nevoja t veanta n sistemin e prgjithshm t arsimit, ai nuk sht i njjt me prfshirjen. Autor t ndryshm (Soder,1991;Jordan dhe Poeell,1994; Meijer, Pilj dhe Hegarty, 1997) vn n dukje se integrimi kryhet pas veimit, si nj mnyr pr shmangien e tij. Integrimi mund t rezultoj n prshtatjen e programit t prgjithshm shkollor, pr tju prgjigjur nevojave t veanta t nxnsve, por kjo nuk mjafton pr prfshirjen. N variantin m t keq, integrimi on vetm n prani fizike t fmijve me nevoja t veanta n shkollat e zakonshme dhe n prgatitjen e nj versioni t holluar t programit shkollor. Por integrimi nuk duhet t jet thjesht zhvendosje e nxnsve nga shkollat speciale n shkollat e zakonshme dhe as prshtatje e nxnsve me nevoja t veanta ndaj shkolls, por prshtatje e shkolls ndaj nevojave t t gjith nxnsve (cituar te Meijr, Pijl dhe Hegarty, 1997:2). Ky koncept i zgjeruar i integrimit i prafrohet shum konceptit t prfshirjes. Megjithse n vendin ton termi arsim gjithprfshirs po prdoret gjersisht, me t m s shumti nnkuptohet integrimi sesa prfshirja e nxnsve me nevoja t veanta n shkollat e rregullta. Prfshirja sht m shum sesa prani fizike n klas. Prfshirja sht prkatsi dhe do t thot se nxnsit me nevoja t veanta i prkasin bashksis s nxnsve t shkolls, marrin pjes emocionalisht n kt bashksi dhe pranohen prej t tjerve si t barabart. Klasat e veuara brenda shkollave t rregullta jan nj shembull i keq integrimi. Po ashtu, futja e nxnsve me nevoja t veanta n klasa t rregullta, pa bashkveprim me nxnsit e tjer, sht nj shembull i keq integrimi.
Prfshirja sht prkatsi dhe do t thot se nxnsit me Pas viteve 80-t, procesi i arsimit nevoja t veanta i prkasin bashksis s nxnsve t gjithprfshirs mori hov n t gjitha vendet shkolls, marrin pjes emocionalisht n kt bashksi dhe prendimore. Edhe pse jo me t njjtin pranohen prej t tjerve si t barabart. intensitet, arsimi gjithprfshirs po on gjithnj e m shum n rritjen e numrit t nxnsve me nevoja t veanta n shkolla t rregullta dhe, pr pasoj, n rnien e numrit t tyre n shkollat speciale. Natyrisht, kjo nuk do t thot q nuk ka m shkolla speciale, edhe pse numri i tyre sa vjen e po bie. Shkollat speciale po transformohen n qendra burimore ekspertize pr shkollat e rregullta, pr t lehtsuar prfshirjen e nxnsve me nevoja t veanta n arsimin gjithprfshirs.

Procesi i arsimit gjithprfshirs ka sjell ndryshime n legjislacion, rregullore, organizim dhe praktika t reja arsimore. Edhe n vendin ton reforma arsimore po krkon ndryshim t politikave dhe praktikave arsimore pr nj arsim gjithprfshirs, q i prshtatet t gjith nxnsve, pavarsisht nevojave. N fund t fundit, t gjith nxnsit kan nevoja, jo vetm ata me vshtirsi n t msuar. Gjithsesi, procesi i prfshirjes s nxnsve me nevoja t veanta n vendin ton, megjithse synon t arrij rezultate t njjta me at t nisur nga vendet prendimore, kushtzohet shum nga konteksti yn i veant, ku faktor t till, si historiku i arsimit, situata social-ekonomike, politike, gjeografike dhe kulturore luajn nj rol t rndsishm.

11

Megjithat, midis moris s faktorve, disa jan ky pr zbatimin e arsimit prej mnyrs se si e organizon shkolla programin edukativ dhe prej gjithprfshirs. Arsimi gjithprfshirs faktoreve t tjer jasht shkolls, si familja dhe komuniteti. varet prej puns s msuesve n klas, prej mnyrs se si e organizon shkolla programin edukativ dhe prej elementve t tjer jasht shkolls. Sido q t zbatohet, arsimi gjithprfshirs synon nj gj: prmirsimin e pozits s nxnsve me nevoja t veanta dhe personave me aftsi t kufizuara (Soder, 1997). Q t arrihet ky qllim, lipsen ndryshime n nivel politikash dhe mendsish, pasi prfshirja nuk sht problem vetm i shkolls. Ajo shkon prtej mureve t shkolls dhe ka t bj me jetn e fmijve prtej shkolls, ka t bj me familjen dhe komunitetin (Stangvik, 1997). Prfshirja nuk sht thjesht rregullim i mjedisit shkollor, por reformim i vet shkolls (Hegarty,1997). Q t ndodh reformimi, krkohet t bhen ndryshime n botkuptimin e politikbrsve dhe profesionistve t edukimit. Botkuptimi tradicional q ka favorizuar sistemin binar t edukimit, duhet t hapet ndaj ndryshimeve t provokuara nga paradigma bashkkohore n edukim dhe t ofroj zgjidhje n interes t fmijve. Dyson-i dhe Milleard-i kan folur pr dy paradigma n edukim: paradigmn psiko-mjeksore dhe paradigmn ndrvepruese. E para on n shkollimin special, ndrsa e dyta on n arsimin gjithprfshirs.
Arsimi gjithprfshirs varet shum prej puns s msuesve n klas,

Qeveria prcakton politikat arsimore, por se si do t zbatohen ato n klas, kjo varet nga fmijt me aftsi t kufizuara npr institucione rezivullneti i msuesve, drejtuesve t shkollave, denciale dhe shkolla speciale, larg syve t shoqris. drejtuesve t arsimit n rrethe dhe politikbrsve vendor. Po qe se nj shkoll mendon t bhet gjithprfshirse, ajo lipset tia nnshtroj veten ndryshimeve n do nivel, domethn t kryej nj reform t thell pr tju prshtatur krkesave dhe nevojave t t gjith nxnsve. Nj rol t rndsishm n zbatimin e arsimit gjithprfshirs pr nxnsit me nevoja t veanta luajn edhe msuesit e edukimit special dhe strategjit ndihmse pr msuesit e shkollave t rregullta. Ndrsa, ndr faktort pengues pr zbatimin e arsimit gjithprfshirs dhe mbajtjen n kmb t shkollave speciale renditen: mungesa e akteve nnligjore pr arsimin gjithprfshirs, mungesa e fondeve t mjaftueshme pr reformimin e shkollave t rregullta, mungesa e bashkpunimit dhe izolimi i shkollave speciale nga shkollat e rregullta, mosprshtatja e kurrikuls s prbashkt ndaj nevojave t veanta n t nxn. Nxnsit me vshtirsi n t nxn prbjn edhe numrin m t madh t nxnsve me nevoja t veanta. Arsimimi i tyre varet shum nga aftsit profesionale t msuesve dhe nga burimet, dhe koha n dispozicion e msuesve. Jo m pak rndsi ka edhe pjesmarrja e msuesve n hartimin e politikave arsimore dhe n zbatimin e strategjis s arsimit gjithprfshirs. Praktikisht prfshirja e fmijve me aftsi t kufizuara n shkoll nuk prbn ndonj sfid t pakaprcyeshme, por shkollimi i fmijve me aftsi t kufizuara intelektuale t thell dhe t shumfisht krkon shum pun, formim
Modeli mjeksor i aftsis s kufizuar i ka pas veuar

12

profesional dhe riorganizim t sistemit edukativ, prandaj edhe prfshirja e ktyre fmijve n shkollat e rregullta prbn nj sfid t madhe pr arsimin gjithprfshirs.

Arsimi gjithprfshirs sht pjes shirjes shoqrore, prandaj varet shum, ndr t tjera, edhe prej e projektit t madh t prfshirjes vet shoqris, por sidomos, prej trysnis q ushtrojn prindrit shoqrore, prandaj varet shum, ndr pr prfshirjen e fmijve t tyre n shoqri. t tjera, edhe prej vet shoqris dhe, sidomos, prej trysnis q ushtrojn prindrit pr prfshirjen e fmijve t tyre n shoqri. N vendet perndimore prvoja ka treguar se presioni i prindrve ka detyruar qeverit t formulojn politika m afirmuese pr prfshirjen sociale, ka ndikuar n qeverisjen vendore q t marr prsipr prgjegjsin e decentralizimit t kompetencave n arsim dhe ka shtyr prpara reformn e shkolls drejt arsimit gjithprfshirs. Ka ardhur koha q edhe n Shqipri zri i prindrve, si prfaqsues legjitim t fmijve me nevoja t veanta, t bhet m i dgjueshm pr vesht e politiks, shoqris dhe shkolls.

Arsimi gjithprfshirs sht pjes e projektit t madh t prf-

1.2 Prparsit e arsimit gjithprfshirs prkundrejt arsimit special


Pr kt sht e nevojshme t hedhim nj shikim t shkurtr n historikun e arsimit special dhe t sqarojm paradigmat e aftsis s kufizuar. Arsimi special i veuar, sikurse edhe shrbimet e tjera pr njerzit me aftsi t kufizuara dhe fmijt me nevoja t veanta, lindi si shprehje e prkujdesit q shoqria shfaqi pr ta, duke i mnjanuar prej t tjerve, t paktn prkohsisht, pr ti rehabilituar dhe arsimuar me qllimin q ti risillte n gjirin e shoqris t rehabilituar dhe t arsimuar. Sikurse duket, kjo lloj prkujdesje pr njerzit me aftsi t kufizuara mnjan t tjerve, pr ti br, n rastin m t mir, si t tjert dhe, n rastin m t keq, pr ti ln ashtu si ishin, ngjan shum me ofiinn n t ciln pjest me defekt riparohen pr tu rifutur n makineri. Por, fatkeqsisht, me njerzit, ligjet e mekaniks nuk funksionojn si me makinat. Pr pasoj, edhe pse qllimi final i prkujdesjes shoqrore pr njerzit me aftsi t kufizuara ishte i mir, pasi synonte ti risillte ata t riparuar n gjirin e shoqris, prvoja e gjat e shekullit t kaluar tregoi t kundrtn. Prkujdesja mnjan shoqris jo vetm q nuk i risolli njerzit me aftsi t kufizuara n gjirin e shoqris, por, prkundrazi, i largoi ata prgjithmon prej njerzve, n vende t veuara, larg syve t shoqris, q jan institucionet e prkujdesjes sociale dhe t edukimit special. Po prse ndodhi kshtu? Vitet e para t shekullit XX ishin vitet e prparimit t shkencs dhe n Perndim kishte nj atmosfer ekzaltuese pr mundsit q mbartte zhvillimi shkencor n prmirsimin e kushteve t jetess, prfshi edhe mirqenien

13

shndetsore dhe minimizimin e smundshmris q sht nj shkak shprehje e prkujdesjes shoqrore, mnjanimi i tyre prej mjepr aftsin e kufizuar. Vaksinimi e disit familjar dhe bashkmoshatarve ka patur efekte negative n ka justifikuar pjesrisht ekzaltimin mirqeneien e tyre mendore dhe fizike. e atyre viteve, pasi zhdukja e disa smundjeve pandemike shfarosse dhe rritja e jetgjatsis i dedikohet, ndr t tjerave, edhe vaksinimit. Por vaksinimi dhe shrbimet e prmirsuara mjeksore nuk kan mundur dot t shmangin pranin e aftsis s kufizuar, e cila nuk sht domosdoshmrisht e lidhur me smundshmrin dhe as nuk shpjegohet dot n do rast nga mjeksia e, ca me pak, t zhduket prej ndrhyrjes mjeksore.
Edhe pse edukimi special i fmijve aftsi t kufizuara ishte

Gjithsesi, me shpresn se mjeksia do t mund t ndreqte dmtimet q shkaktojn kufizim t aftsive fizike dhe mendore, shoqrit, sidomos ato perndimore, e medikalizuan aftsin e kufizuar. Bazuar n modelin mjeksor, njerzit me aftsi t kufizuara u drguan npr spitale pr tju riparuar dmtimet, ku madje qndruan me vite nn terapit rehabilituese. Hospitalizimi qe shtysa e par drejt institucionalizimit t njerzve me aftsi t kufizuara. M pas, n ngjashmri me hospitalizimin (shtrimin e pacientit n spital pr kurim), personat me aftsi t kufizuara q fmij, iu nnshtruan institucionalizimit t gjat, duke qndruar pr vite me rradh, shpesh prgjithmon, n institucione rezidenciale t prkujdesjes sociale, n shkolla speciale dhe n vende pune t mbrojtura (punishte t izoluara). Ky model q u prhap me shpejtsi n t gjith Perndimin, madje edhe n vendet ish-komuniste, quhet modeli mjeksor i aftsis s kufizuar. Ai e konsideron aftsin e kufizuar si patologji individuale, prandaj individt me defekte duhet t kuroheshin nprmjet ndrhyrjes mjeksore, q do t korrigjonte anomalin dhe do ti ndihmonte ata Modeli mjeksor n edukim po braktiset pasi veimi prmes eduti prshtateshin mjedisit (Krus & kimit special ka krijuar nj kultur diskriminuese prjashtimi. Hale, 2003). N vendet perndimore u krijuan profesionet rehabilituese, q kan pasur efekte pozitive n minimizimin e pasojave t dmtimit, si fizioterapia, orto-protetika, logo-pedia etj. Ndrsa n vendet ish-komuniste, me prjashtim t Shqipris, u krijua profesioni i defektologjis, q, sikurse e thot edhe emri, merrej me njerzit me defekte, nj term tejet poshtrues ky pr njerzit me aftsi t kufizuara dhe fmijt me nevoja t veanta. Institucionet rezidenciale t prkujdesjes sociale kan ngjar m shum me spitale-burgje sesa me qendra prkujdesi, ku njerzit me aftsi t kufizuara grumbulloheshin s bashku pr tu dnuar, shpesh prjet, pr t vetmin faj se nuk ishin si t tjert! Shumica e njerzve me aftsi t kufizuara q u burgosn npr institucionet rezidenciale t prkujdesjes sociale, nuk mundn t dilnin dot gjall prej andej, disa pr shkak t kushteve tmerrsisht t kqija t ushqimit, higjiens dhe mungess s kujdesit t duhur shndetsor, disa pr shkak t vuajtjes emocionale t shkaktuar nga shkputja prej familjes dhe

14

zvendsimit t dashuris prindrore me zbraztin institucionale. Medikalizimi i aftsis s kufizuar, q i dha jet institucionalizimit afatgjat, q mbaronte ve me vdekjen, sht nj nga faktort kryesor t veimit, izolimit dhe prjashtimit. Prej tij morn jet t gjitha politikat veuese sociale dhe praktikat prjashtuese, q vazhdojn t jen t pranishme edhe sot. Zbatimi i modelit mjeksor n arsim oi n lindjen dhe prhapjen e shkollave speciale dhe institucioneve rezidenciale pr fmij me aftsi t kufizuara. U desh gati nj gjysm shekulli pr t par efektet shkatrrimtare t modelit mjeksor n shoqrizimin dhe zhvlersimin e njerzve me aftsi t kufizuara, q ka pasoja afatgjata, pr t mos thn t parikthyeshme n jetn e ktyre njerzve. Edhe pr ata q jan kthyer n komunitet, si pasoj e procesit t deinstitucionalizimit, rikthimi ka qen m shum fizik. Shumica prej tyre nuk kan mundur t rikthehen emocionalisht n gjirin e shoqris, t pranohen dhe t vlersohen prej pjestarve t komunitetit si njerz normal. Ky sht efekti afatgjat i prkujdesjes shoqrore t institucionalizuar, mnjan shoqris. Duke par se aspektet negative t Modeli mjeksor sht zvendsuar nga pradigma gjithprfinstitucionalizimit jan m t shumta shirse, q i konsideron fmijt me aftsi t kufizuar si fmij n n numr sesa ato pozitive - t tilla jan, rradh t par dhe pr kt arsye duhet t arsimohen n t njjtat p.sh., efektet e shrbimeve rehabilituese shkolla e klasa, s bashku me gjith fmijt e tjer. - shoqrit perndimore, n fund t shekullit t kaluar, nn shtysn edhe t lvizjes s aftsis s kufizuar, vendosn ta braktisin modelin mjeksor dhe t prqafojn paradigmn gjithprfshirse, e cila i konsideron njerzit me aftsi t kufizuara si njerz, n rradh t par, dhe thekson se megjithse ata kan nevoja t veanta, nuk kan pse veohen prej shoqris. Arsyeja kryesore se prse vendet perndimore vendosn ta ndryshojn politikn sociale dhe ta bjn at gjithprfshirse rrjedh prej faktit se politikat tradicionale t mbrojtjes sociale pr njerzit me aftsi t kufizuara prodhuan praktika diskriminuese. Si pasoj e tyre u ngritn shrbime speciale n mjedise t izoluara dhe njerzit me aftsi t kufizuara, sidomos ata me aftsi t kufizuara intelektuale, u grumbulluan si npr kampe, pr tu mbajtur mnjan njerzve t tjer (Mansell, 2006). Paradigma gjithprfshirse lindi nga modeli social, i cili kundrshtoi me forc modelin mjeksor dhe e vuri prgjegjsin pr prjashtimin e njerzve me aftsi t kufizuara tek shoqria. Pra, pr modelin social, nuk sht individi q vetprjashtohet, por sht shoqria q prjashton individin, pasi i v pengesa dhe e aftson shoqrisht. Mungesa e kushteve fizike pr lvizjen e lir, shkollimi mnjan bashkmoshatarve, punsimi n punishte t izoluara, t gjitha kto jan fakte q flasin pr pengesat q shoqria u ka vn njerzve me aftsi t kufizuara pr ti prjashtuar nga pjesmarrja shoqrore. Edhe pse t gjitha kto fakte t nxjerra n pah nga modeli social qndrojn, sht e pamohueshme se dmtimet q kan njerzit me aftsi t kufizuara dhe nevojat e veanta t tyre iu krijojn pengesa n jetn

15

e prditshme. Kt kndvshtrim prkrah modeli ndrveprues, q thekson se aftsia e kufizuar shkaktohet prej llojit dhe seriozitetit t dmtimit n ndrveprim me kushtet e mjedisit ku jeton personi. Pr m tepr, ky model i jep rndsi edhe prjetimit q provon personi me aftsi t kufizuara, kur ndrvepron me mjedisin fizik dhe shoqror. Paradigma gjithprfshirse e konsideron aftsin e kufizuar si shtje t t drejtave t njeriut dhe sht shndrruar n gurin e themelit t politikave sociale ndrkombtarisht. Ndikimi i paradigms gjithprfshirse n politikat sociale ka br q t lindin strategjit gjithprfshirse, prfshi ktu edhe at pr arsimin gjithprfshirs. N praktik, zbatimi i politikave gjithprfshirse po i jep fund institucionalizimit dhe po krijon kushtet pr ngritjen e shrbimeve me baz komunitare. Ky proces quhet deinstitucionalizim i aftsis s kufizuar dhe ka nj domethnie komplekse. Deinstitucionalizimi i aftsis s kufizuar nuk do t thot thjesht ti vihet kyi institucioneve t prkujdesjes, por, para se gjithash, do t thot t krijohen kushtet pr rikthim jo vetm fizik, por edhe social t njerzve q m par shoqria i ka pas veuar dhe izoluar. Mbi t gjitha, deinstitucionalizimi ka si synim final q t bj at q institucionalizimi bri pr gjysm shekulli: t shemb muret institucionale q u ngritn n kokat e njerzve pr aftsin e kufizuar dhe t bj q njerzit me aftsi t kufizuara t rikthehen n komunitet si pjestar me vlera dhe qytetar t barabart. Modeli gjithprfshirs nuk sht reduksionist, q do t thot se nuk e injoron pranin e nevojave t veanta t personave me aftsi t kufizuara, prkundrazi, sikurse e thot termi gjithprfshirs, ai prkrah jo vetm rikthimin e njerzve me aftsi t kufizuara n shrbimet e prgjithshme edukative, shndetsore dhe sociale, por edhe ofrimin e shrbimeve t specializuara brenda shrbimit t prgjithshm, sipas nevojave t tyre. Prve marrjes s shrbimeve bashk me t tjert, modeli i gjithprfshirjes nxit integrimin n shoqri dhe pjesmarrjen aktive t njerzve me aftsi t kufizuara n jetn e komunitetit. Kjo nnkupton se njerzit me aftsi t kufizuara duhet t jetojn, t rriten, t arsimohen, t marrin shrbime, t punsohen bashk me t tjert n komunitet dhe t ken mundsi t kontribuojn pr mirqenien e vet. Pr kt arsye krkohet q mjedisi ti prshtatet personit m shum sesa ky mjedisit. Historiku i arsimit t veuar special dshmon pr transformimin e madh aftsi t kufizuara n klasat e shkollave t zakonshme, por edhe ofrimin q ka psuar prcaktimi i aftsis s e shrbimeve t specializuara brenda shkolls, sipas nevojave t tyre. kufizuar me kalimin e viteve, si pasoj e ndryshimeve thelbsore n mentalitetin shoqror dhe n njohjen e t drejtave t njerzve me aftsi t kufizuara si t drejta t njeriut. Kto transformime jan pasoj e presionit politik q kan ushtruar njerzit me aftsi t kufizuara dhe prindrit e fmijve me nevoja t veanta mbi politikn dhe shoqrin, pr tu dhn fund praktikave prjashtuese, q pr vite me rradh i kan izoluar dhe
Gjithprfshirje n arsim nuk nnkupton vetm pranin e fmijve me

16

prjashtuar padrejtsisht ata nga gjiri i Fmijt me aftsi t kufizuara duhet t jetojn, t rriten, t arsishoqris. Rezultat i ktij presioni sht mohen, e t marrin shrbime bashk me t tjert n komunitet, zvendsimi i paradigms mjeksore me n mnyr q t jen pjes e komuntetit. paradigmn gjithprfshirse, q ka br q aftsia e kufizuar t konsiderohet si shtje e t drejtave t njeriut dhe q po ndikon n hartimin e politikave t prfshirjes sociale, si parakusht pr krijimin e kushteve pr nj jet sa m normale t njerzve me aftsi t kufizuara si gjith t tjert.

1.3 Si filloi arsimi gjithprfshirs


Gjat shekullit XX, nn ndikimin e modelit mjeksor t aftsis s kufizuar, sistemi arsimor u specializua dhe u veua si shprehje e kujdesit pr fmijt me aftsi t kufizuara, n mnyr q tu prgjigjej m mir nevojave t tyre t veanta pr arsim (Meijer, Pijl & Hegarty, 1997). Duke menduar se arsimi i veuar do t ishte m mbrojts dhe m i strukturuar, profesionistt e arsimit vendosn ti shkpusin nxnsit me nevoja t veanta nga shkollimi i prgjithshm (Friend, 2007). Pr studiues si Armstrong-u (2003) ky qe nj hap i gabuar, pasi veimi prej t tjerve sht prgjigjja q u jepet zakonisht, nn maskn e prkujdesit, njerzve q konsiderohen si t pavler, si barr, jo si ne ose si nevojtar pr tu marr nn mbrojtje. N Perndim dhe Lindje t Europs, Arsimi sht shum i dobishm pr ti ndihmuar fmijt me nevoja shoqrit e mbshtetn arsimin pr t veanta t mbrrijn potencialin e t nxnit, por ai duhet dhn fmijt me nevoja t veanta te modeli brenda shkollimit t zakonshm dhe jo i veuar. mjeksor, q i dha jet profesioneve rehabilituese t veuara. Bazuar n modelin mjeksor, profesionistt rehabilitues i identifikuan personat me aftsi t kufizuara me dmtimet q kishin. Dmtimi u b tipari m i dallueshm i identitetit (shpesh i vetmi) pr njerzit me aftsi t kufizuara, t cilt n vend t emrit, thirreshin me diagnoza. Pr pasoj, personat me aftsi t kufizuara, si t paaft pr t br ndonj gj, u veuan pr tu arsimuar n shkolla speciale dhe u mbylln n institucione rezidenciale, shum larg sistemit t prgjithshm shkollor dhe komunitetit (Siska and Vann, 2007). Megjithse gjat regjimit socialist ideologjikisht Shqipria i takonte vendeve t Lindjes, profesionet lidhur me aftsin e kufizuar, si, p.sh., defektologjia, fizioterapia, pedagogjia speciale nuk u zhvilluan si n Lindje. Fmijt me aftsi t kufizuara t shumfishta dhe me aftsi t kufizuara intelektuale t thella konsideroheshin t paedukueshm, prandaj nuk futeshin n shkoll dhe drgoheshin n institucione rezidenciale ose izoloheshin n shtpi. Ndrsa pr fmijt me aftsi t kufizuara intelektuale t leht dhe t moderuar, dhe pr ata me aftsi

17

t kufizuara shqisore u ngrit nj sistem shkollash speciale sipas llojit t dmtimit (Axelsoon, Granier dhe Adams, 2004). Pr fat t keq, programi arsimor pr kta fmij nuk prfshinte lnd t dobishme pr nxnsit n shkolla speciale, si, p.sh., njohuri dhe shprehi pr jetn dhe lnd pr rehabilitimin. N mnyr paradoksale, n vend q t ishte i pasur, programi msimor kombtar u hollua , pr tu br m i leht pr tu nxn. Madje, pr fmijt me aftsi t kufizuara n t folur dhe t dgjuar, u zgjat edhe koha e studimit t ciklit fillor nga katr n tt vjet, gj q nuk i ka ndihmuar t marrin formim akademik t njjt me bashkmoshatart, por i ka ln shum pas n krahasim me ta. Pr kt arsye, nuk kan qen fmijt me aftsi t kufizuara t paedukueshm, por shkollat speciale nuk kan qen n gjendje ti arsimojn ata (Closs, Nano dhe Ikonomi, 2003). Megjithat, debati pr arsimin special sht aq i nxeht, saq termi arsim special ngjall konfuzion te profesionistt pro dhe kundra tij, sidomos kur vjen fjala pr prparsit dhe joprparsit (Earnock, 2005). Kshtu Friend-i (2007) argumenton se nuk ka dyshim q arsimi special sht mjeti prmes t cilit fmijve me aftsi t kufizuara iu garantohet arsimimi brenda sistemit t Meq shkollat e zakonshme nuk ofrojn arsimim pr fmijt me arsimit publik dhe se ky lloj arsimi sht aftsi t kufizuara, ato i detyrojn kta t shkojn n shkolla speciale. shum i dobishm pr ti ndihmuar ata t mbrrijn potencialin e t nxnit, por ai duhet dhn brenda shkollimit t zakonshm dhe jo i veuar. Mirpo, meq shkollat e zakonshme nuk u japin edukim fmijve me aftsi t kufizuara, kta veohen n shkolla speciale (Hegarty dhe t tjer,1997). Shkollat speciale duke u marr vetm me fmijt me nevoja t veanta, kan mbledhur shum njohuri e shprehi pune. Msuesit n shkollat speciale din se si t punojn me fmijt me lloje t ndryshme aftsish t kufizuara, din t prshtasin programet shkollore, din t punojn me programe individuale dhe kan prshtatur mjediset dhe pajisjet pr tiu prgjigjur krkesave t fmijve me aftsi t kufizuara. Kto jan prparsit e shkolls speciale, t cilat shkollat e zakonshme nuk i kan. Por, n qoft se shkollat e zakonshme do t ofronin t njjtat mundsi pr nxnsit me nevoja t veanta n arsim, ashtu si dhe shkollat speciale, ather shkollat speciale nuk kan pse t ekzistojn! Pra, sht pikrisht paaftsia e shkollave t zakonshme pr tju prgjigjur nevojave t veanta t fmijve me aftsi t kufizuara dhe vshtirsi n t msuar, ajo q i hedh kta nxns n dyert e shkolls speciale (Hegarty, 1993; Meijer, Pijl & Hegatrty, 1997). Sado q shkollat speciale mund t trumbetohen si alternativ e suksesshme ndaj izolimit shtpiak t fmijve me aftsi t kufizuara, ato nuk mund t konsiderohen kshtu n krahasim me arsimin gjithprfshirs n shollat e zakonshme. Politikat veuese, edhe pse n dukje dashamirse, n fakt vetm sa kan krijuar nj lloj izolimi t ri, joshtpiak por shoqror. Kto politika kan krijuar sisteme segreguese t ngritura posarisht pr fmijt e etiketuar si t paaft, t cilt nuk paskeshin qen n gjendje t prfshiheshin n klasat e

18

rregullta t shkollave t zakonshme n Msuesit n shkollat speciale din se si t punojn me fmijt me lagjen e tyre bashk me fmijt e tjer lloje t ndryshme aftsish t kufizuara, prandaj jan burimi m i t aft (Siska and Vann, 2007). Veimi vlefshm pr prfshirjen e fmijve n shkolla t zakonshme. i fmijve me aftsi t kufizuara nga fmijt e tjer dhe grumbullimi i tyre larg syve t t tjerve n shkolla speciale, filloi ti revoltonte prindrit e ktyre fmijve, t cilt me t drejt nisn ta kundrshtojn arsimin special t segreguar si nj praktik diskriminuese dhe, pr m tepr, si jocilsor. T vetdijshm se fmijt e tyre kishin t drejtn q si do fmij t edukoheshin me bashkmoshatart n shkollat m t afrta t komunitetit dhe jo t grumbulloheshin e t kyeshin n shkolla speciale apo n institucione rezidenciale prkujdesi si t paedukueshm, prindrit krkuan q fmijt e tyre t edukoheshin n shkollat e rregullta, por jo n klasa t veanta dhe as t harroheshin npr cepa klasash t zakonshme, si mbetje t shkolls (Friend 2007). M shum se kushdo tjetr arsimin e veuar special, si shprehje t prkujdesit shoqror, e demaskuan vet akademikt me aftsi t kufizuara, si Abberley-i, Barnes-i dhe Oliver-i, q e akuzuan ideologjin e prkujdesjes si prgjegjsen e vetme pr depersonalizimin, zhvlersimin dhe aftsimin e njerzve me aftsi t kufizuara (Armstrong, Armstrong & Barton, 2000). Arsimi special u medikalizua aq shum nga modeli mjeksor i aftsis s kufizuar (French, 2004), saq shkollat speciale u izoluan krejtsisht prej sistemit t prgjithshm arsimor dhe fmijt q msonin atje konsideroheshin m shum si pacient sesa si nxns me nevoja t veanta. Edhe pse njohurit, ekspertiza dhe lehtsit q ofron arsimi special jan shum t rndsishme n edukimin e fmijve me nevoja t veanta n t nxn, kjo nuk e justifikon edukimin e tyre mnjan t tjerve. Sot veimi i ktyre fmijve n emr t edukimit sht i papranueshm (Meijer, Pijl & Hegarty, 1997).

1.4 Prhapja e arsimit gjithprfshirs


Arsimi gjithprfshirs sht nj e drejt themelore pr t gjith fmijt, prfshi edhe ata me aftsi t kufizuara. Edhe pse e drejta pr t pasur mundsi arsimimi sht gjersisht e pranuar n parim, po aq sht edhe e neglizhuar n praktik (Hegarty, 1993). N Shqipri e drejta pr mundsi t barabarta n arsim, q bazohet n parimin e universalitetit, gjen zbatim n kuptimin q t gjth fmijt kan t drejt t arsimohen. Gjithsesi, parimi i selektivitetit bazuar n dallimin e nevojave, pothuajse injorohet. N prgjithsi, mjediset edukative karakterizohen nga mentaliteti se nj mas bn pr t gjith (one-size-fits-all) dhe koncepti i arsimit gjithprfshirs zbatohet n msimdhnien (instruktimin) pr t gjith nxnsit njsoj, pavarsisht profilit t t nxnit t gjithsecilit, sfondit social,

19

aftsive dhe stilit personal, dhe pa i ndjekur individualisht ata (Sultan, 2006). Fmijt trajtohen t gjith n t njjtn mnyr, sikur t jen njsoj pr nga nevojat, por barazia e mundsive nuk do t thot kt gj (Hegarty, 2006). Barazia e mundsive n arsim do t thot q t gjith fmijt kan mundsi t arsimohen dhe se arsimimi merr parasysh dhe trajton nevojat e do nxnsi. Megjithse arsimi gjithprfshirs ka m shum ithtar sot, arsimi special i pr nxnsit me nevoja t veanta n arsim, ashtu si dhe shkollat veuar ka mbshtetsit e vet, gjithashtu. speciale, ather shkollat speciale nuk kan pse t ekzistojn! Kshtu, zra t veuar, si Warnock-a (2005), argumentojn se arsimi gjithprfshirs mund t ket pasoja negative pr fmijt me aftsi t kufizuara, pasi n shkollat e zakonshme ata ndihen t prjashtuar, ndrsa n shkollat e vogla speciale jan m t prfshir dhe provojn ndjenjn e prkatsis q sht shum e nevojshme pr mirqenien e tyre dhe pr arritjet akademike (p.15). Madje, Warnock-a (2005) mendon se edukimi special sht edhe m i favorshm, sidomos pr fmijt me rregullime t sjelljes dhe me autizm, sepse i plotson m mir nevojat e tyre dhe sht m mbrojts. Ajo sugjeron se n vend q t synojm nj ideal t thjeshtsuar t arsimit gjithprfshirs, duke i futur t gjith fmijt nn nj ati, sht m mir q ti prfshijm t gjith fmijt n procesin e prbashkt t t msuarit (Warnock, 2005:15). Kjo konsiderat e zhvlerson rndsin q ka hapsira edukative. Por, Armstrong-u (2003) q i jep rndsi t veant hapsirs, mbron me forc iden e atis s prbashkt. Sipas Armstrong-ut, hapsira nuk ka vetm kuptim fizik, por edhe simbolik. Hapsira sht ndrtuar shoqrisht dhe n t jetohet dhe prjetohet jeta shoqrore n nivel individual dhe kolektiv. Praktikat q ndodhin brenda nj hapsire, prfshir edhe shkolln, reflektojn mnyrn se si kuptohen vlerat kolektive, q ndryshe quhet kultur. Kto praktika Fmijt me aftsi t kufizuara, edukimi i t cilve bhet n i japin form marrdhnieve tona, hapsira t veuara, jan t veuar nga shoqria. formojn identitetin dhe kushtzojn mundsit tona. Fmijt me aftsi t kufizuara, edukimi i t cilve bhet n hapsira t veuara, jan t veuar nga shoqria (f.16). Madje, autor t tjer pyesin se prse ia prshtasim njerzit strukturave ekzistuese, n vend q t shohim se far nuk shkon me sistemin shoqror, q nuk pranon dik q sht ndryshe (Amado, 1998, cituar te Chapell, 1992:36)! Praktikat prjashtuese t krijuara nga shoqria pr njerzit ndryshe, Slee-u (2001) i quan politika aftsuese, q zbatohen prmes politiks s shkollimit (f.169). Pr ti dhn fund kulturs prjashtuese t shkollimit, Barns-i (2005) u bn thirrje politikbrsve t edukimit q t aftsojn shkollat e zakonshme, t krijojn kultur dhe praktika prfshirse. Pr m tepr q arsimi gjithprfshirs, edhe pse i nj rndsie t jashtzakonshme pr fmijt me aftsi t kufizuara, sht n dobi t mirqenies s t gjith fmijve dhe prmbush aspiratn e prgjithshme pr drejtsi sociale (Slee, 2001; Barton, 2005).
N qoft se shkollat e zakonshme do t ofronin t njjtat mundsi

20

Hegarty-i (1993), gjithashtu, komenton se shkollimi i prgjithshm ka disavantazhe pr fmijt me aftsi t kufizuara, por nn nj perspektiv t ndryshme nga Warnock-a. Hegarty-i argumenton se shkollat e zakonshme kan dshtuar n edukimin e fmijve me aftsi t kufizuara, sepse nuk kan avantazhet e shkollave speciale, si jan ekspertiza pr t msuar fmij me nevoja t veanta dhe prshtatja e kurrikuls. Kjo sht edhe arsyeja q disa profesionist theksojn se edukimi i nxnsve me aftsi t kufizuara bhet m mir n shkolla speciale sesa n shkolla t zakonshme (Friend, 2007).

1.5 Avantazhet q ka shoqria, sistemi arsimor dhe fmijt nga nj arsim gjithprfshirs
Prfshirja sociale sht nj shtje e t Arsimi gjithprfshirs, edhe pse i nj rndsie t jashtzakonshme pr gjith shoqris dhe jo vetm e sistemit fmijt me aftsi t kufizuara, sht n dobi t mirqenies s t gjith arsimor. Q t ndodh prfshirja sociale, fmijve dhe prmbush aspiratn e prgjithshme pr drejtsi sociale. njerzit me aftsi t kufizuara duhet t shihen si qytetar me t drejta. Kto t drejta duhet tu respektohen brenda gjirit t shoqris dhe jo mnjan saj. Vetm duke i par kshtu, shoqria nuk do ti konsideroj m si qenie t mjera, q u nevojitet trajtim i specializuar dhe prkujdesje, t cilat, pr arsye rehatie pr shoqrin dhe nn maskn e efikasitetit dhe mbrojtjes (nga kush!), u jan dhn n mjedise t izoluara. Natyrisht q njerzit me aftsi t kufizuara kan nevoja t veanta, por pr kt ata nuk kan prse izolohen nga shoqria dhe as t grumbullohen mnjan t tjerve. Kjo i ka br ata prgjithmon t huaj pr shoqrin, ka pamundsuar rikthimin social t tyre dhe ka prforcuar mospranimin nga shoqria. Krkesa e vetme e filozofis s prfshirjes sht q do njeri, pavarsisht aftsive dhe nevojave, t trajtohet si pjestar i shoqris dhe nse ka nevoj pr shrbime t specializuara, duhet ti marr brenda sistemit t prgjithshm shndetsor, edukativ dhe social, si gjith t tjert (Pijl, Meijer, Hegarty, 1997:151). Pr edukimin, kjo do t thot se do fmij me nevoja t veanta ka t drejtn t marr arsim, t prshtatur sipas nevojave, brenda sistemit t arsimit t rregullt. Arsimi gjithprfshirs sht n dobi jo Fmijt me aftsi t kufizuara kan nevoja t veanta, por ata nuk vetm t fmijve me aftsi t kufizuara kan prse izolohen nga shoqria pr tu edukuar. dhe vshtirsi n t msuar. Nga arsimi gjithprfshirs prfitojn t gjith nxnsit, pavarsisht faktit n jan me aftsi t kufizuara apo jo, pasi dihet q t gjith nxnsit kan veantit e tyre n stilin e t nxnit dhe t t shprehurit. Arsimi gjithprfshirs jo vetm q i pranon t gjith nxnsit n sistemin e prgjithshm arsimor, por edhe nxit kt t fundit ti prshtatet nevojave t veanta t t gjith nxnsve. Me pranimin e nxnsve me nevoja t veanta n shkolla

21

t rregullta, n kuadr t arsimit gjithprfshirs, sistemi edukativ do t duhet t prgatitet t mirpres nj diversitet t madh nxnsish dhe kjo sjell prfitime edhe pr nxnsit e tjer, pasi edhe ata mund t ken nevoja t patrajtuara m par nga shkolla. Pr t qen n gjendje ti prgjigjet m mir nevojave dhe interesave t nxnsve, shkolla e rregullt do t duhet t inkurajoj trajnimin e msuesve, t prshtas kurrikuln e prbashkt sipas nevojave t nxnsve, t zhvilloj plane edukative individuale, t bashkpunoj m shum me prindrit dhe me shrbimet mbshtetse pr arsimin, si psikologt, punojsit social, sociologt, mjekt dhe punonjsit e fushs s rehabilitimit. Nxnsit e shkollave t rregullta jan nj ndihm e muar pr arritjet akademike prshtatur sipas nevojave, brenda sistemit t arsimit t zakonshm. t nxnsve me nevoja t veanta n arsim. Me ndihmn e msuesve, ata mund ti ndihmojn shokt e tyre t klass me nevoja t veanta t prparojn n nj lnd t caktuar. Nj nxns n shkolln e zakonshme i ofron m shum ndihm nj nxnsi me nevoja t veanta, si pr arritjen akademike, ashtu edhe pr shoqrizimin, sesa nj bashkmoshatar tjetr me aftsi t kufizuara n shkolln speciale. Arsimi gjithprfshirs ka shum rndsi si pr nxnsit me aftsi t kufizuara, ashtu edhe pr ata q nuk jan t till, pasi u ofron mundsin t msojn t njjtat njohuri dhe shprehi pr jetn. Por, prve prparimit akademik, ajo ka e bn arsimin gjithprfshirs edhe m dobiprurs pr nxnsit me aftsi t kufizuara dhe jo, sht shoqrizimi. Shkolla sht pjes e komunitetit dhe n t replikohet jeta q bhet edhe jasht mureve t saj. Prandaj, shkollimi i fmijve sht mir t jet i prbashkt. Duke Pranimi i nxnsve me nevoja t veanta n shkolla t zakonu rritur s bashku fmijt msojn t shme sjell prfitime edhe pr nxnsit e tjer, t cilt mund t bashkjetojn si t rritur dhe t punojn ken nevoja t patrajtuara m par nga shkolla. bashk pr mirqenien individuale dhe kolektive. Prmes bashkjetess n shkoll me fmijt me aftsi t kufizuara, fmijt e tjer msojn vlerat humane q jan thelbsore pr bashkjetesn sociale, si jan dhmbshuria, simpatia dhe solidariteti. Kta jan faktor t domosdoshm pr mbijetesn psikologjike t do individi. Pr m tepr, arsimi gjithprfshirs ka efekt afatgjat jo vetm n formimin akademik, por edhe n zhvillimin psikosocial dhe mirqenien e fmijve (Landgren, Kjellman, Gillberg, 2003). Si tregon edhe prvoja, arsimi kushtzon mundsit dhe zgjedhjet tona n jet dhe mundsia pr t br zgjedhje t informuara, nuk ka prse tu mohohet njerzve me aftsi t kufizuara.
do fmij me nevoja t veanta ka t drejtn t marr arsim, t

22

Prvese pr nxnsit, arsimi gjithprfshirs sht i dobishm edhe pr msuesit, pasi i bn ata m t ndrgjegjshm pr rolin ky n formimin qytetar t t gjith fmijve. Arsimi gjithprfshirs sht mundsia m e mir pr msuesit q t kontribuojn pr prmbushjen e objektivit madhor t drejtsis sociale, q sht ofrimi

i mundsive t barabarta pr t gjith Prvese pr nxnsit, arsimi gjithprfshirs sht i dobishm edhe fmijt, pavarsisht aftsive, dhe krijimi pr msuesit, pasi i bn ata m t ndrgjegjshm pr rolin ky n i nj shoqrie gjithprfshirse. Nvoja formimin qytetar t t gjith fmijve. pr tju prgjigjur m mir interesave t ndryshme t nxnsve i v msuesit prpara krkess pr zhvillim profesional. Sado t rndsishm t jen agjentt e tjer shoqrizues n edukim, msuesit jan dhe do t jen faktori vendimtar n edukimin formal dhe se far msojn fmijt pr jetn, varet shum prej tyre. N kt aspekt, arsimi gjithprfshirs ua mundson edhe m mir msuesve suksesin n ndrmarrjen e transmetimit dhe krijimit t dijes te fmijt. Arsimi gjithprfshirs, si nj hap i par drejt prfshirjes sociale, sht n dobi t t gjith pjestarve t shoqris. Prvoja e shekullit t kaluar i dha nj msim t muar shoqris: veimi, edhe pse n emr t prkujdesjes, nuk sht rezultativ; prkundrazi, ka nj kosto t lart prjashtimi shoqror, q vshtir se ndreqet si pr t prjashtuarit , ashtu edhe pr prjashtuesit, t paktn brenda nj brezi. Efektet shkatrrimtare q patn praktikat veuese pr shoqrizimin dhe qytetarizimin e njerzve me aftsi t kufizuara, i hapn syt shoqris pr t mos i prsritur m kurr ato. Prfshirja sociale ose ndodh q n fillim t jets s nj individi, ose nuk ndodh kurr. Largimi pr kurim t prkohshm npr ofiina edukative, shndetsore dhe sociale rezultoi n institucionalizim t prjetshm dhe humbje t pazvendsueshme t marrdhnieve sociale, dhe dme t pariparueshme t shndetit mendor t personave t institucionalizuar. Nga prvojat bashkkohore t deinstitucionalizimit dhe krijimit t shrbimeve me baz komunitare, del se prfshirja sociale ka nj kosto me t ult sesa prjashtimi. Institucionalizimi, n do form qoft, si shkoll speciale, shtpi a qendr prkujdesjeje apo punishte pune e mbrojtur, sado prmirsim infrastrukturor dhe profesional t psoj, ka kosto m t madhe sesa mbajtja e njerzve me aftsi t kufizuara n komunitet. Prfshirja komunitare mobilizon rrjetin social t familjarve, t t afrmve, fqinjve, t njohurve, miqve dhe shokve pr t mbshtetur jetesn e njerzve n nevoj n shtpit e tyre, n gjirin e familjes. I mbshtet ata t ndihen t sigurt mes fqinjve, t arsimohen n shkolln e lagjes, t marrin shrbime shndetsore n ambulancn e lagjes apo spitalin e qytetit t tyre. Pr familjet q kan pjestar me aftsi t kufizuara, rrjeti social dhe shrbimi komunitar jan burimi m i muar i ndihms, sidomos pr nnat q jan t ndshkuara t qndrojn t papuna dhe t pasocializuara nga shrbimi 24-orsh pr fmijt e tyre me aftsi t kufizuara. Prve ksaj, vet shrbimet e prgjithshme psojn prmirsime t dukshme nga ofrimi i shrbimeve t specializuara n komunitet pr personat me aftsi t kufizuara, pasi rrisin kapacitetin e shrbimit dhe ekspertizn pr fushn e shrbimeve rehabilituese komunitare.

23

1.6 Sfidat pr arsimin gjithprfshirs


Q prej vitit 1970 arsimi i veuar special, si nj form e modelit mjeksor pr aftsin e kufizuar, u sfidua nga modeli social. Ky e prqndroi vmendjen tek efekti aftsues q ka arsimimi i veuar pr fmijt me aftsi t kufizuara m shum sesa dmtimi individual (Barnes, 2005). Q nga ajo koh, paradigma psiko-mjeksore q i dha jet arsimit t veuar special filloi t zhvendoset dhe vendin e saj e ka zn paradigma ndrvepruese, q i ka dhn shtys zbatimit t arsimit gjithprfshirs (Dyson & Millard, 1997). Kjo mendsi e re sht ngushtsisht e lidhur me aktivizimin politik t njerzve me aftsi t kufizuara, q e mbrojn fort shtjen e arsimit gjithprfshirs si nj shtje e t drejtave t njeriut (Siska and Vann, 2007). N vend q ti shohim rezultatet e arsimit si shtje thjesht teknike t lidhura me efikasitetin e llojeve t ndryshme t shrbimit edukativ, njerzit me aftsi t kufizuara bjn thirrje ta shohim arsimin si nj shtje politike t lidhur thelbsisht me prfshirjen sociale dhe demokracin pjesmarrse (Armstrong, Armstrong & Barton, 2000:2). Koncepti i gjithprfshirjes kundrshton vlerat mnjanuese dhe shtypse q aplikohen ndaj njerzve dhe grupeve n nevoj. Kto vlera i konsiderojn kta njerz si t dobt pr shkak t problemeve q kan dhe i shfuqizojn ata si qenie Arsimi gjithprfshirs nuk sht thjesht nj rregullim i pjesshm i sistenjerzore (Armstrong, 2003). Shum mit t edukimit, por rinovim trsor i tij dhe reform e thell e shkolls. persona t rritur me aftsi t kufizuara tregojn se ajo q i ka penguar m shum n shkoll nuk ka qen edhe aq Problem pr arsimin gjithprfshirs nuk jan shkollat speciale, pasi dmtimi sesa mnyra se si i shihnin ato e kan nisur tashm procesin vetreformues n qendra burimore t tjert (Henderson, 2006). Prandaj, pr arsimin gjithprfshirs, por sistemi i edukimit t prgjithshm arsimi gjithprfshirs, si pjes e q nuk i prgjigjet nevojave t fmijve me nevoja t veanta. projektit t prfshirjes sociale, krkon ndryshim t qndrimit t shoqris ndaj aftsis s kufizuar dhe reformim t politikave arsimore. Arsimi gjithprfshirs nuk sht thjesht nj rregullim i pjesshm i sistemit t edukimit, por rinovim trsor i tij dhe reform e thell e shkolls (Stangvik, 1997). Zbatimi i reforms s arsimit gjithprfshirs krijon kushtet pr nj sistem arsimor, q prfshin brenda vetes nj shumllojshmri nxnsish dhe q e diferencon edukimin sipas ksaj shumllojshmrie. Nga krkimet e kryera n fushn e edukimit sht gjetur se reforma e arsimit gjithprfshirs kalon npr tre nivele, q jan: qndrimi i msuesve ndaj fmijve me nevoja t veanta, prshtatja e kurrikuls dhe faktort jashtshkollor. Nj tjetr gjetje interesante e krkimit edukativ sht se problemi pr arsimin gjithprfshirs nuk jan shkollat speciale. Ato e kan nisur tashm procesin vetreformues, duke u transformuar n qendra burimore pr arsimin gjithprfshirs. Problemi sht sistemi i edukimit t prgjithshm, q nuk i prgjigjet nevojave t fmijve me nevoja t veanta. Prandaj me t drejt studiues si Hegarty-i

24

(1993) argumentojn se: Nse shkollave speciale iu duhet t bjn nj prpjekje pr tu transformuar n qendra burimore, shkollave t rregullta iu duhet t bjn revolucion. N fakt, n Perndim shkollat speciale kan filluar t jen n pararoj t zbatimit Por prve impaktit q ka n formimin akademik t brezit t ri, arsimi gjithprfshirs sht nj faktor ky n vendosjen e kohezit konceptit t gjithprfshirjes n arsim, onit shoqror dhe ruajtjen e stabilitetit. pasi po e vn stafin e tyre gjithnj e m shum n dispozicion t shkollave t rregullta dhe po i ndajn njohurit dhe ekspertizn me msuesit e tjer. Msuesit special jan br shum t krkuar pr shkollat e rregullta dhe jan aktor me shum pesh pr arsimimin e fmijve me aftsi t kufizuara n shkollat e rregullta. Ekipet e shkollave speciale kan krijuar nj shrbim t ri q quhet msuesi lvizs, i mbshtetur nga shrbimet lehtsuese, pr prfshirjen e nxnsve me nevoja t veanta n klasa t rregullta. Krijimi i ekipeve ndihmse lvizse nga ana e msuesve t shkollave speciale sht nj shenj e qart e hapjes ndaj arsimit gjithprfshirs dhe e dshirs s tyre pr t punuar pr prfshirjen e fmijve me nevoja t veanta n shkollat e zakonshme. Shrbimi q msuesit lvizs t arsimit special kryejn n shkollat e zakonshme prfshin, ndr t tjera, pun me nxnsit me nevoja t veanta, mbshtetje pr msuesin/msuesen e klass s rregullt ku mson nxnsi me nevoja t veanta, prshtatje e mjedisit fizik t sholls dhe klass q kto t prdoren lehtsisht nga fmijt me aftsi t kufizuara dhe prshtatje e kurrikuls s prbashkt ndaj nevojave t veanta t nxnsit sipas aftsive njohse, pr tia br tekstet t kuptueshme. T gjitha kto bhen me krkes t msuesit t klass dhe organizohen po prej tij/saj ose prej stafit pedagogjik t shkollave t zakonshme. S fundi, msuesit e shkollave speciale po shrbejn si trajner pr t trajnuar msuesit e shkollave t zakonshme q t punojn me nxnsit me nevoja t veanta n klas. Natyrisht q reforma e arsimit gjithprfshirs nuk mund t shtrihet pa pengesa. Reforma paraqet nj zhvendosje gjigande t sistemit t arsimit drejt prfshirjes sociale. N disa vende t Europs Perndimore, si n Holand, Belgjik, Gjermani dhe Zvicr reforma ka hasur pengesa serioze n fillimet e veta, si ishin, p.sh.: mosprgatitja (mosmotivimi) e msuesve t shkollave t zakonshme pr arsimin gjithprfshirs, mungesa e formimit profesional, mosprfshirja e msuesve n hartimin e kurrikuls kombtare dhe, sidomos, rezistenca e msuesve t arsimit special pr t ndar ekspertizn me msuesit e shkollave t zakonshme, nga frika se mos bheshin t zvendsueshm. Prvoja e zbatimit t reforms s arsimit gjithprfshirs n vendet e Perndimit ka treguar se reforma e prfshirjes nuk duhet br nn presion dhe as t imponohet. Msuesve, si atyre t shkollave speciale, edhe atyre t shkollave t zakonshme, iu duhet ln koh t prgatiten pr zbatimin e arsimit gjithprfshirs. Prve qndrimit dashamirs t msuesve ndaj shtjes s arsimit gjithprfshirs, vlen t theksohet se ky i fundit varet shum edhe prej presionit prindror mbi politikn arsimore (Meijer, Pijl & Hegarty, 1997:7).

25

1.7 Sfida n Shqipri


N Shqipri sistemi edukativ sht n reformim t thell, me qllim q ti prgjigjet ndryshimeve q po ndodhin brenda vendit dhe atyre n shkall t prbotshme, si pasoj e proceseve globalizuese. Duke ndjekur zhvillimet botrore n fushn e arsimit, Qeveria Shqiptare ka miratuar Strategjin Kombtare t Arsimit, e cila zotohet t ofroj Arsim pr t Gjith (Education for All - EFA) n 2015tn, n mnyr cilsore (MASH, 2004). Por prve impaktit q ka n formimin akademik t brezit t ri, arsimi gjithprfshirs sht nj faktor ky n vendosjen e kohezionit shoqror dhe ruajtjen e stabilitetit. Ai sht parakusht pr zhvillimin e mundsive t barabarta, pr edukimin demokratik dhe pr prfshirjen sociale (Radoman, Nano, Closs, 2006). Megjithse EFA i shpreh qart qllimet e shkollimit, mnyra se si do t prmbushen ato varet nga mundsit dhe burimet q ka vendi yn. Pyetje t tilla se si do t jet shkolla e zakonshme n t ardhmen, si do t zbatohet gjithprfshirja n arsim, si do t adresohen diferencat e fmijve me nevoja t veanta etj., presin nj prgjigje. N lidhje me arsimin e fmijve me nevoja t veanta, studiuesit kan nxjerr n pah nj mori pengesash serioze, si jan: mungesa e profesionalizmit n fushn e arsimit special, padukshmria e fmijve me aftsi t kufizuara n arsim, klasa t mbingarkuara dhe t keqpajisura, program i ngurt shkollor i padiferencuar sipas nevojave t nxnsve etj. Pr m tepr, prfundimi i arsimit t detyruar nuk sht detyrim pr fmijt pr edukimin demokratik dhe pr prfshirjen sociale. me aftsi t kufizuara (Sultan, 2006), kshtu q numri i sakt i atyre q marrin pjes n arsimin e detyrueshm sht i pasakt (Radoman, Nano, Closs, 2006). Edhe alternativat pr arsimimin e fmijve me nevoja t veanta q jan rreth 12.000, jan shum t pakta, madje vetm pr 9.5% t tyre shteti ofron shrbime npr institucione rezidenciale t prkujdesit, n qendra ditore ose n shkolla speciale (Sultan, 2006). Ndrsa fare pak fmij me aftsi t kufizuara marrin arsim n shkollat speciale, fmijt me aftsi t kufizuara intelektuale t rnda dhe me aftsi t kufizuara t shumfishta nuk arsimohen, si t paedukueshm (Radoman, Nano, Closs, 2006).
Ai sht parakusht pr zhvillimin e mundsive t barabarta,

Prve problemeve t brendshme t sistemit edukativ, zbatimi i reforms pr fmijt me nevoja t veanta n shkolla t zakonshme. s arsimit gjithprfshirs prballet edhe me sfidn e tranzicionit, i cili ka ndikuar n polarizimin e shoqris, n varfrim sidomos t zonave rurale dhe n pasiguri burimesh ekonomike. Prandaj, pr nj vend n kushte t vshtira ekonomike, si ky i yni, ngritja e shkollave t reja, e sidomos e shkollave speciale, ka pak gjasa q t ndodh, edhe sikur kjo t jet e dshirueshme (Radoman, Nano, Closs, 2006). Nga ana tjetr, shkollat e zakonshme publike ofrojn pamjen e nj mjedisi
Arsimi gjithprfshirs sht ofrimi i arsimit t duhur cilsor

26

spartan, me furnizim t pakt dhe kushte mjerane veanrisht n zonat periferike urbane dhe n fshatra ku mungojn edhe lehtsit m elementare, si tualetet dhe uji (Sultan, 2006). Sektori i arsimit special sht i vogl dhe i pazhvilluar, me nj numr t kufizuar shkollash speciale, gjithsej tet pr nivelin fillor, shtat klasa speciale t bashkangjitura katr shkollave t zakonshme dhe gjasht institucione t vogla q ofrojn kujdes rezidencial pr 235 fmij t institucionalizuar (Radoman, Nano, Closs, 2006). Pr m tepr, n Shqipri kan munguar msuesit e arsimit special. Msuesit q punojn n shkollat speciale jan kualifikuar t japin msim n shkolla t zakonshme dhe meq nuk ka msues special t , gjith msuesit kan prgjegjsi pr t gjith nxnsit (Radoman, Nano, Closs, 2006). Pr fat t keq, msuesit nuk mbshteten me materiale pedagogjike dhe me burime pr msimdhnien, kshtu q prfundojn n nj repertor t ngusht mesimdhnieje, q qendron m s shumti tek udhzimet (Sultan, 2006). Prqasja e t msuarit, sikurse edhe n vendet e rajonit, ka mbetur konservatore dhe shkollat orientohen kryesisht nga msimdhnia sesa nga t nxnit (Axelsson, Granier and Adams 2004). N mnyr tipike msuesit prdorin stile autoritare t msuari, n vend t stileve lehtsuese me n qendr nxnsin (Sultan, 2006). Nga sa duket, msuesit shqetsohen m shum pr prmbajtjen e tekstit t lnds q japin sesa pr prmbushjen e objektivave t programit shkollor (kurrikuls) (MASH, 2005).

1.8 far duhet br pr t arritur arsimin gjithprfshirs


Arsimi gjithprfshirs sht ofrimi i arsimit Arsimi gjithprfshirs varet shum nga dashamirsia dhe t duhur cilsor pr fmijt me nevoja aftsit profesionale t msuesve pr t punuar me kta fmij. t veanta n shkolla t zakonshme. Arsimi gjithprfshirs varet shum nga dashamirsia dhe aftsit profesionale t msuesve pr t punuar me kta fmij. Prpos msuesve, faktor t tjer t rndsishm n sistemin edukativ, q lidhen me suksesin e arsimit gjithprfshirs, jan prshtatja e kurrikuls, mjediseve shkollore dhe mjeteve msimore. Q t realizohen kto ndryshime, duhet t ekzistoj nj mbshtetje politike dhe t bhen prmirsime t kuadrit ligjor pr arsimin. Duke qen se arsimi gjithprfshirs sht pjes e projektit shoqror t prfshirjes sociale, zbatimi me sukses i tij nuk varet vetm prej msuesve, sado qndrim pozitiv q t mbajn kta ndaj fmijve me nevoja t veanta. Faktort q kan rndsi pr arsimin gjithprfshirs jan analizuar nga shum autor dhe ktu jepet nj prmbledhje e tyre1).
1) Rekomandimet jan prshtatur nga Libri Arsimi gjithprfshirs Nj program global, me bashkautor dhe botues Pijl, Meijer dhe Hegarty, 1997, London: Routledge.

27

a. Ndryshimet n nivel shoqror Prfshirja n arsim sht nj prej aspekteve t prfshirjes n shoqri dhe mbshtetet n t njjtat parime si edhe prfshirja sociale, prandaj zbatimi i arsimit gjithprfshirs varet edhe nga prania e vlerave dhe parimeve t gjithprfshirjes n mendsit e njerzve. sht e pamundur t krijosh shkolla gjithprfshirse n nj shoqri prjashtuese. Zbatimi i arsimit gjithprfshirs n shkolla, pa mbshtetjen e shoqris, do t Zbatimi i arsimit gjithprfshirs n shkolla, pa mbshtetjen e shoqris, katandisej vetm n nj shtje teknike do t katandisej vetm n nj shtje teknike dhe jo n reform. dhe jo n reform. Kushtet themelore pr arsimin gjithprfshirs, si jan: ndryshimet kurrikulare, trajnimi i msuesve, shprndarja e fondeve shkollave gjithprfshirse dhe ngritja e shrbimeve mbshtetse pr nxnsit me nevoja t veanta, nuk do t plotsoheshin kurr pa mbshtetje shoqrore. Nse njerzit me aftsi t kufizuara nuk do t pranohen n shoqri dhe nse aspirata pr nj shoqri gjithprfshirse nuk z rrnj, ather do t dominojn praktikat prjashtuese. Pr pasoj, msuesit e shkollave t zakonshme do t refuzojn t msojn fmij me nevoja t veanta, do ti prcjellin ata n shkolla speciale; prindrit do t mbeten t zhgnjyer nga cilsia e arsimimit t fmijve t tyre; politikbrsit dhe administrata do t refuzojn fondet pr gjithprfshirjen dhe do t financojn shkollat speciale dhe institucionet e prkujdesjes. Edhe sikur shkollat t duan t bhen gjithprfshirse, gjithprfshirja q mund t sigurohet prej tyre do t jet e prkohshme dhe vetm pr nxnsit q arsimohen aty. Gjithprfshirja q fillon dhe mbaron me shkolln sht e kufizuar n hapsir (brenda shkolls) dhe n koh (pr periudhn e shkollimit). Kjo lloj prfshirje mund t oj edhe n forma t fshehura prjashtimi, kur nxnsit me nevoja t veanta jan n shkoll vetm fizikisht dhe degdisen n ndonj cep klase apo grumbullohen n nj cep shkolle, n klasa t veanta.

b. Ndryshimet n nivel prindror Prfshirja sht pranim shoqror dhe pa t kt nuk mund t ket t drejtat e tyre, sikurse bjn t rriturit me aftsi t kufizuara, arsim gjithprfshirs. Por vetm prandaj kjo detyr iu takon prindrve. ndrgjegjsimi nuk mjafton pr t ngritur nj sistem gjithprfshirs n arsim. Pr kt duhet veprim. Duhen br ndryshime n legjislacion, n rishprndarje fondesh, n riorganizim shkollash dhe duhen zhdukur praktikat prjashtuese, q zbatohen npr institucionet rezidenciale, shkollat speciale dhe qendrat e prkujdesit. Kto ndryshime mund t provokohen prej presionit politik t prindrve
Fmijt me aftsi t kufizuara nuk mund ta ngren dot zrin pr

28

ndaj politikbrsve. Pa presion nga Edhe pse, n munges t arsimit, shoqatat e prindrve ngren ana e prindrve nuk mund t ndodhin vet shrbime alternative t arsimit pr fmijt e tyre, ofrimi i ndryshime t politikave arsimore dhe as shrbimit edukativ gjithprfshirs sht detyr e shtetit. t prmirsohet kuadri ligjor. Fmijt me aftsi t kufizuara nuk mund ta ngren dot zrin pr t drejtat e tyre, sikurse bjn t rriturit me aftsi t kufizuara, prandaj kjo detyr iu takon prindrve. sht n interesin e prindrve q t ndrtojn nj shoqri m mikpritse dhe prfshirse pr fmijt e tyre.

c. Ndryshimet n nivel politikash Presioni prindror i mbshtetur nga nj konsensus shoqror, nuk mund t injorohet nga qeveria. Nse shoqria sht n favor t prfshirjes dhe prindrit bashk me msuesit krkojn krijimin e kushteve pr arsim gjithprfshirs, ather qeveria nuk mund t mos hartoj politika miqsore ndaj prfshirjes n arsim dhe t mos financoj zbatimin e tyre. Edhe pse, n munges t arsimit, shoqatat e prindrve ngren vet shrbime alternative t arsimit pr fmijt e tyre, ofrimi i shrbimit edukativ gjithprfshirs sht detyr e shtetit. Hartimi i politikave gjithprfshirse n arsim nxit zbatimin e arsimit gjithprfshirs prej qeverisjes vendore, drejtuesve t arsimit dhe msuesve. Pr zbatimin e tij, qeveria mund t financoj shkollat e zakonshme dhe ato speciale t shndrrohen n shkolla eksperimentale gjithprfshirse, duke nxitur kshtu krijimin e praktikave prfshirse n arsim. Kjo praktik mund t jet e vlefshme edhe pr shkollat e tjera.

d. Financimi Krijimi i kushteve pr prfshirjen e Fondet publike q shkojn pr prmirsimin e kushteve t nxnsve me nevoja t veanta sht shkollave speciale dhe jo pr krijimin e kushteve pr prfshirje kryesisht detyr e qeveris. Prvoja e n shkollat e zakonshme nxisin veimin. derisotme ka treguar se legjislacioni dhe financimi mund t jen faktor nxits ose pengues pr prfshirjen n arsim. Kshtu, pr dekada me rradh, pr arsimin e fmijve me aftsi t kufizuara jan shpenzuar fonde publike n drejtim t arsimit t veuar special. Kjo praktik vazhdon akoma. N fakt, t gjitha fondet publike q shkojn pr prmirsimin e kushteve t shkollave speciale dhe jo pr krijimin e kushteve pr prfshirje n shkollat e zakonshme nxisin veimin. N kushtet e transformimit t sistemit arsimor nga sistem binar (arsim i zakonshm dhe arsim special) drejt nj sistemi t vetm

29

gjithprfshirs, fondet publike duhen rishprndar n mnyr t till q, s pari, shkollat e zakonshme t krijojn kushtet pr prfshirjen dhe, s dyti, shkollat speciale t shndrrohen n shkolla t zakonshme ose n qendra burimore pr shkollat e zakonshme. N mjediset arsimore ka patur debat t madh rreth shtjes se cili sht m i kushtueshm: arsimi special apo arsimi gjithprfshirs. Zrat n favor t arsimit special mbrojn iden Arsimi gjithprfshirs ka kosto me t ult, pr shkak se ngritja e se kostoja e arsimit special sht m e shrbimeve mbshtetse n klasat e rregullta kushton me pak se ult, pr shkak se nxnsit me aftsi t mbajtja e shkollave speciale. kufizuara grumbullohen t gjith n nj vend dhe aty sht m e leht t ndiqen, ndrsa zrat pro arsimit gjithprfshirs argumentojn se ky ka kosto me t ult, pr shkak se ngritja e shrbimeve mbshtetse n klasat e rregullta kushton me pak se mbajtja e shkollave speciale. Ktij debati i ka dhn fund nj studim i OECD-it, n 1995-n, i cili gjeti se kostoja e sistemit arsimor gjithprfshirs sht m e ult se ajo e arsimit special, por shton se shndrrimi i shkollave tradicionale (t zakonshme dhe speciale) n shkolla gjithprfshirse krkon fonde shtes, t paktn pr njfar kohe.

e. Decentralizimi i sistemit arsimor Q t kryhet arsimi gjithprfshirs, sht e nevojshme q zbatimi i politikave prfshirse t delegohet tek autoritetet vendore, si dhe te drejtuesit e arsimit n rrethe dhe n shkolla. Kta jan aktor me shum pesh n edukim, pasi ndikojn n zbatueshmrin e tij dhe n praktikn e prditshme t arsimit n mjediset shkollore. Autoritetet vendore dhe drejtorit rajonale t arsimit vendosin ura lidhse dhe mbshtesin bashkpunimin mes shkollave n territorin e tyre. Prve ksaj, autoritetet vendore e kan pr detyr t ngren dhe mbshtesin shrbimet n komunitet, prfshi edhe ato mbshtetse pr personat me aftsi t kufizuara dhe nxnsit me nevoja t veanta. Pr t realizuar programin e prfshirjes n arsim, autoritetet vendore, drejtuesit rajonal t arsimit dhe drejtuesit e shkollave duhet t ken me ligj autoritetin e nevojshm dhe burimet financiare q nevojiten pr t. Angazhimi i tyre n procesin e gjithprfshirjes i prgjigjet jo vetm krkesave t shoqris pr Pr t realizuar programin e prfshirjes n arsim, autoritetet tju siguruar nj mjedis mbshtets vendore, drejtuesit rajonal t arsimit dhe drejtuesit e shkolpjestarve t vet, por u jep edhe lave duhet t ken me ligj autoritetin e nevojshm dhe burimet msuesve, si t shkollave t rregullta, financiare q nevojiten pr t. ashtu edhe atyre speciale, nj mesazh t qart se arsimi gjithprfshirs sht prioritet politik dhe si i till duhet zbatuar. Mbase ky hap mund t prshpejtoj angazhimin e msuesve pr t arsimuar fmijt me aftsi t kufizuara dhe nevoja t veanta.

30

f. Ndryshimet n nivel shkollor Arsimi gjithprfshirs e v theksin te Arsimi gjithprfshirs e v theksin t ndryshimi i shkollave t zandryshimi i shkollave t zakonshme. konshme, por n asnj rast nuk nxit krijimin i klasave speciale brenEdhe kur e drejton vmendjen te shkollat da shkollave t zakonshme, pasi ky do ishte vecim brenda shkolls. speciale, ai nuk nxit specializimin e mtejshm t tyre si shrbim i veuar, por nxit transformimin e tyre n shkolla t zakonshme ose n qendra burimore pr to. N asnj rast arsimi gjithprfshirs nuk nxit krijimin i klasave speciale brenda shkollave t zakonshme. Arsimi gjithprfshirs nuk i l jasht interesit msuesit e shkollave speciale. Msuesit dhe profesionistt e tjer t arsimit special duhet ta pranojn ndryshimin dhe t ndryshojn edhe praktikn e tyre t puns, pr tju prshtatur arsimit gjithprfshirs. Megjithat, detyr parsore sht ndryshimi i mnyrs s edukimit brenda shkollave t zakonshme, pr ti br kto gjithprfshirse. Dhe kjo arrihet nprmjet disa faktorve q jan: koncepti kurrikular pr prfshirjen sociale, ndryshimi i shkollave t zakonshme dhe ndryshimi i shkollave speciale.

g. Ndryshimet n kurrikul Hartimi i kurrikuls sht njri prej aspekteve t reforms arsimore dhe synon t krijoj kompetenca baz pr t gjith nxnsit. Kto kompetenca synojn ti aftsojn nxnsit t bhen qytetar aktiv t nj shoqrie demokratike t ndrtuar mbi dijen (Lulja, Koci Mustafaj, 2006). Kurrikula ka shum rndsi pr arsimimin e fmijve, sidomos t atyre me nevoja t veanta, pasi nse prshtatet, mund ta menaxhoj fare leht diversitetin e tyre. Prve organizimit t shkolls dhe prgatitjes profesionale t msuesve, kurrikula sht elsi i suksesit pr edukimin e fmijve. Kurrikula e prbashkt jep m shum rezultat sesa ajo speciale pr edukimin e fmijve me aftsi t kufizuara, pr t cilt arsimimi i veuar ofronte edhe nj kurrikul speciale (Hegarty, 2006). Gjithsesi, prshtatja e kurrikuls pr nj nxns me nevoja t veanta, si version special kurrikular, nuk garanton prfshirjen. Me prfshirje kuptohet zbatimi i nj kurrikule pr t gjith Studimet mbi efikasitetin e kurrikuls Prpos msuesve, faktor t tjer t rndsishm n sistemin kan gjetur se nxnsit me aftsi t edukativ, q lidhen me suksesin e arsimit gjithprfshirs, jan prkufizuara intelektuale n klasat e shtatja e kurrikuls, mjediseve shkollore dhe mjeteve msimore. zakonshme kan arritje m t mira akademike sesa nxnsit n klasat/shkollat speciale, sepse kan msuar nga kurrikula e prbashkt (Friend, 2007). Friend-i jep argumente t mtejshme n favor t kurrikuls s prbashkt, kur thot se: Nse qllimi i edukimit t fmijve sht q kur t rriten t ken sukses n jet, ather mnyra e vetme pr

31

ta arritur kt sht q t gjith nxnsit t msojn t njjtat gjra (Friend, 2007, f.57). Fmijt nuk kan t njjtin stil t nxni dhe t njjtat nevoja. Disa kan nevoj pr m shum koh dhe t tjer pr m shum prqendrim. T besosh se kto nevoja jan karakteristike vetm pr nj grup fmijsh, sht e pabaz. Kjo prforcon iden se ktyre nxnsve iu duhen specialist pr ti msuar dhe jo msues t zakonshm. Pr m tepr, kjo prqasje psiko-mjeksore l jasht vmendjes nevojat e fmijve t tjer. Megjithse fmijt nuk jan njsoj, kurrikula e prbashkt sht n gjendje tu prgjigjet ndryshimeve n t nxn, nse msuesit prvetsojn prqasjen diferencuese (Westwood, 2003). Ka shum rndsi q nj kurrikul e diferencuar t mos katandiset n nj version t varfruar pr nxnsit me nevoja t veanta. Kjo do t kishte pasoja afatgjata n zmadhimin e hendekut akademik midis nxnsve. Pastaj, prshtatja e sistemit arsimor nuk bhet vetm pr nj grup t caktuar nxnsish. Kjo logjik do ta reduktonte prfshirjen vetm n zhvendosje t fmijve nga arsimi special n shkollat e zakonshme, pa ndryshuar gj n mnyrn e edukimit. Kshtu, prfshirja do t rrudhej n sigurim burimesh shtse pr shkollat e zakonshme. Kjo mas integruese do bnte q shkolla e zakonshme t ishte nj zgjidhje edhe m e keqe sesa shkolla speciale.

h. Ndryshimet n shkollat e zakonshme Prve kurrikuls, zhvillimi profesional i msuesve dhe organizimi akademik i shkolls jan faktor t rndsishm pr arsimin gjithprfshirs. Ata bjn q shkollat e zakonshme tia arrijn qllimit pr edukimin e t gjith fmijve, pavarsisht diversitetit t tyre. Arsimi gjithprfshirs fillon me t drejtn e t gjith nxnsve q t ndjekin shkollimin e zakonshm. Pr ta respektuar kt t drejt, arsimi duhet t mbshtetet te diferencat mes nxnsve, t cilat jan sa lnd e par, aq edhe produkt i arsimit. Pr pasoj, heterogjeniteti dhe msimdhnia n disa nivele jan parametra ky pr arsimin gjithprfshirs. Ndryshimet mes nxnsve mund t mos e justifikojn t msuarit sipas hierarkis moshore dhe as prsritjen e vitit. Ata q nuk kalojn nj lnd, nuk kan pse ri-prsrisin t gjitha lndt q i kan msuar njher, por mund t prsrisin lndn n vitin pasardhs. Edhe pse kurrikula mbulon t gjith nxnsit, kjo nuk do t thot se t gjith sukses n jet, ather mnyra e vetme pr ta arritur kt sht q t nxnsit bjn t njjtn pun, n t gjith nxnsit t msojn t njjtat gjra n nj mjedis t prbashkt. njjtn mnyr, me t njjtin ritm. Organizimi i kurrikuls brenda dhe midis klasave duhet t jet fleksibl. N fakt, koncepti i ndarjes s fmijve n klasa sht nj koncept i vjetr, q lidhet me numrin e nxnsve pr msues. N kt rast, arsimi u ka ardhur m shum pr shtat msuesve sesa nxnsve. N nj kurrikul gjithprfshirse
Nse qllimi i edukimit t fmijve sht q kur t rriten t ken

32

przierja e klasave pr nj lnd dhe rigrupimi i nxnsve sipas aftsis njohse pr subjekt mund t ndodh pa problem. Klima konkurruese n shkollat e zakonshme dhe krahasimi me t tjert nuk i ndihmon fmijt me nevoja t veanta t prparojn. Grupet heterogjene, ku msojn edhe fmij t tjer me nevoja t veanta, dhe msimdhnia n shum nivele, jan m t dobishme pr ta. Integrimi n grup sht m i plqyeshm sesa ai individual, pasi fmija me nevoja t veanta ndihet m mir kur sheh se ka edhe t tjer si vetja. Nj fmij me nevoja t veanta, sa m shum q t gjykohet si i jashtm, aq m pak shanse ka t prfshihet.

i. Ndryshimet n arsimin special Arsimi special duhet t transformohet nga institut arsimor me nxns special n struktur mbshtetse dhe qendr burimore pr msuesit e shkollave t zakonshme dhe prindrit. Si t tilla, ato ndihmojn shkollat e zakonshme me metoda dhe mjete t prshtatura msimore. Ato ndihmojn edhe n lidhjen e institucioneve arsimore me shrbimet komunitare. Si shrbim mbshtets, ato mundsojn edhe kalimin e nxnsve me nevoja t veanta nga shkolla n pun. N disa raste, msuesit special mund t ofrojn ndihm afatshkurtr pr fmij dhe grupe t vogla fmijsh, por ndihma do dhn brenda pes kushteve: 1. sa m shkurt, pr t shmangur varsin nga sistemi special dhe pr t ndihmuar fmij t tjer; 2. sa m shpejt, q problemet e vogla t mos zmadhohen; 3. sa m elastike, pr t zvendsuar nj trajtim me nj tjetr, kur nuk funksionon; 4. sa m pran shtpis n shkolln e lagjes, pr t shmangur institucionalizimin dhe largimin e fmijs nga mjedisi i vet social; 5. sa m pak ndrhyrs, pr t shmangur pasojat negative pr fmijn. Msuesit special kan nj rol Duke qen se arsimi gjithprfshirs sht pjes e projektit ky n promovimin e praktikave shoqror t prfshirjes sociale, zbatimi me sukses i tij nuk varet prfshirse dhe mund ti japin nj vetm prej msuesve, sado qndrim pozitiv q t mbajn kta ndaj kontribut t muar zbatimit t arsimit fmijve me nevoja t veanta. gjithprfshirs pr fmijt me nevoja t veanta, pr shkak t njohurive profesionale. Msuesit special jan nj burim njohurish pr msuesit e zakonshm, por mbshtetja q ata japin n klas pr nxnsit me nevoja t veanta, organizohet nn prgjegjsin e msuesit t klass ose t stafit pedagogjik.

33

j. Roli i puns krkimore Arsimi gjithprfshirs sht nj hap drejt prfshirjes sociale dhe nxit pjesmarrjen e njerzve me aftsi t kufizuara n jetn shoqrore. Prfshirja afatgjat arrihet prmes planifikimit individual t qllimeve sociale t edukimit, duke marr parasysh interesat e vet nxnsve me nevoja t veanta. Krijimi i kushteve pr arsimin gjithprfshirs ndihmohet prej puns krkimore n edukim. Krkimi edukativ q fokusohet te personat me nevoja speciale, tregon se si ndihen ata n shkoll. Prjetimet e fmijve me nevoja n t nxn pr marrdhniet shoqrore n shkoll, jan me rndsi pr punn krkimore, sepse mund t informojn zgjidhje t vlefshme se far duhet br pr ta. Krkimet mbi miqsin e fmijve me nevoja t veanta me stafin pedagogjik dhe bashkmoshatart n shkoll ndihmojn pr t kuptuar se si ndihen ata n gjirin e shoqris. Edhe qndrimet e shoqris ndaj prfshirjes mund t zbulojn se sa shanse ka arsimi gjithprfshirs t realizohet, jo duke pyetur njerzit nse jan pro a kundr prfshirjes, por pr arsyet q motivojn qndrimet e tyre. Ky lloj krkimi mbi qndrimet mund t flas pr efektin q kan ato pr gjithprfshirjen.

1.9 far po bhet n Shqipri pr arsmimin gjithprfshirs

34

Qeveria Shqiptare ka miratuar Strategjin Kombtare pr Arsimin, n t ciln prmbahen parimet e Arsimit pr t Gjith (EFA), mbshtetur n filozofin e prfshirjes. Strategjia synon tu jap mundsi t gjith fmijve q t marrin edukim cilsor. Modernizimi i sistemit t edukimit n Shqipri ka filluar me hartimin e kurrikuls, e cila pasqyron nj vizion demokratik pr shoqrin dhe mirpret aftsit e ndryshme t nxnsve, talentet dhe interesat e tyre (Lulja, Koci, Mustafai, 2006). Kurrikula po reformohet nn ndikimin e zhvillimeve bashkkohore n fushn e t msuarit dhe t nxnit (Sultana, 2006). Kurrikula kombtare e zhvilluar nga Instituti i Kurrikuls dhe Standarteve (MASH, 2004) ka nxitur zbatimin e kompetencave kye edukative t shpallura n objektivat e Lisbons pr t msuarin prgjat gjith jets (Mato, 2006). Ndryshimet m t rndsishme kurrikulare jan: decentralizimi i kurrikuls, prmirsimi i strategjive t t msuarit/t nxnit dhe zhvillimi profesional i msuesve. N Shqipri kurrikula sht br nga ekspert me kndvshtrim akademik dhe disiplinor, t shkputur nga prvoja e msimdhnies n klas (Dethilleul, Hoxha, Llambi, Gjermani, Kokomeri dhe Kita 2000), ndrsa msuesit edhe pse jan prgjegjs pr zbatimin e saj, nuk jan prfshir mjaftueshm n hartim.

Prfshirja e msuesve jo vetm n zbatimin, por edhe n planifikimin e kurrikuls, krijon ndjesin se kurrikula iu prket edhe atyre, dhe rrit ndjenjn e prgjegjshmris pr zbatimin e saj. Pr m tepr, n Shqipri, si edhe n vendet e tjera, ka ardhur koha q msuesit t kontribuojn n punn krkimore- shkencore, pr t krijuar kushtet e prfshirjes sociale n shkoll. Prmes puns krkimore aktive (Action research), msuesit dhe studiuesit mund t punojn s bashku pr t prmbushur qllimet emancipuese t prfshirjes n arsim dhe t prfshihen n procesin e zbatimit t politikave pr drejtsi sociale (Armstrong, Armstrong and Barton, 2000; Slee, 2001). Hendeku i puns krkimore q i ka mbajtur msuesit dhe studiuesit larg njritjetrit, mund t mbushet prmes bashkpunimit akademik mes tyre pr zbatimin e arsimit gjithprfshirs. Si prfundim, prfshirja mbshtetet n besimin se fmijt ndryshojn nga njri-tjetri dhe se kto diferenca jan themelore pr planifikimin dhe ofrimin e arsimit. Transformimi i shkollave n mjedise gjithprfshirse krkon aksion shumplansh dhe sht nj proces q varet prej mbshtetjes s shoqris, reforms kurrikulare, organizimit shkollor, trajnimit t msuesve dhe ofrimit t shrbimeve mbshtetse t specializuara. Q shkolla t bhet gjithprfshirse, duhet pun krijuese dhe durim prej atyre q prfshihen n kt proces. Procesi i prfshirjes n arsim ka nisur n t gjith botn dhe po ecn mir, madje jan arritur edhe shum rezultate pozitive q po shrbejn si bazament pr arritje t reja.

35

2. Fjalor termash t prdorshme pr arsimin gjithprfshirs


Edukim
Edukim sht procesi i t msuarit prgjat gjith jets. Edukimi bhet n shum mnyra, t cilat prmblidhen n dy lloje kryesore: n edukim formal dhe joformal. Edukimi formal quhet ndryshe edhe shkollim, dhe ka t bj me formimin akademik, si ai q kryhet n shkolln fillore, t mesme dhe t lart. Ndrsa edukimi joformal ka t bj me gjithka q ne msojm prej aktorve shoqrizues, si jan familja, bashkmoshatart, kolegt e puns. Shkolla, edhe pse shpesh identifikohet si vendi ku kryhet edukimi formal, n fakt, i bn t dyja llojet e edukimit, pasi ka dy programe q zbatohen n shkoll: programi i dukshm ose akademik, n t cilin msohen shprehi dhe njohuri pr prodhimin, dhe programi i padukshm ose shoqrizues, prej t cilit msohen dhe prforcohen normat shoqrore t edukuara n familje apo n komunitet. Msuesit, bashkmoshatart dhe mjedisi i shkolls jan aktor t rndsishm n edukimin e fmijve n shkoll me normat dhe vlerat e prbashkta.

Arsim
Arsim sht edukimi formal akademik, i cili prgatit brezat e rinj q t bhen pjes e procesit t prodhimit. Edhe pse n dukje ky sht qllimi madhor i arsimit, n fakt, prmes arsimimit prohen vlerat dhe normat dominuese t shoqris dhe, kshtu, arsimi prve formimit akademik, ndikon edhe n formimin kulturor.

Prfshirje
Prfshirja sht procesi i prkatsis ndaj grupit. Njerzit e prjashtuar shoqrisht synohet t prfshihen n grupin, t cilit duhet ti prkasin jo vetm me prani fizike por m shum me prkatsi ndaj grupit, q do t thot se prfshirsit duhet ti pranojn t prjashtuarit ashtu si jan dhe ta vlersojn dallimin me ta si ndryshim dhe jo si shkak pr prjashtim shoqror apo dominim.

Gjithprfshirje
Gjithprfshirje sht nj term i ngjashm me prfshirjen dhe q synon q njerzit t cilt dikur ishin t prjashtuar shoqrisht, t pranohen n t gjitha mjediset dhe t marrin pjes si t barabart n t gjitha veprimtarit me shumicn. Gjithprfshirja sht ngushtsisht e lidhur me konceptin e qytetaris dhe synon ti jap fund dallimeve n akses

36

dhe status mes qytetarve, dhe prcaktimeve t qytetarve n t dors s par dhe t dyt dhe n t aft dhe t paaft.

Integrim
Integrimi sht procesi i prfshirjes fizike t njerzve q kan qen t prjashtuar nga shoqria, pr shkak t veimit q shoqria u ka br si t ndryshm prej shumics. Integrimi, edhe pse nuk sht prfshirje, sht nj element prbrs shum domethns pr prfshirjen, madje sht parakusht pr prfshirje. P.sh., nse do t duhet ti prfshijm fmijt me aftsi t kufizuara n shoqri, kushti i par sht integrimi fizik i tyre n mjedise t prbashkta me fmij t tjer, i cili duhet t pasohet nga prfshirja q ka t bj me pranimin e fmijs n mjedisin shkollor prej msuesve, fmijve t tjer dhe kulturs s shkolls.

Aftsi e kufizuar
Aftsia e kufizuar, si e thot edhe termi, sht nj kufizim afatgjat i aftsive njohse, lvizse dhe emocionale, q vjen si shkak i kombinimit t dmtimit fizik, mendor dhe intelektual me kushtet e mjedisit n t cilat jeton personi i dmtuar. Pr kt arsye, aftsia e kufizuar nuk sht nj problem vetm i personit t dmtuar, por ka t bj m shum me mjedisin rrethues, se sa e lehtson apo e pengon ai jetn e personit me dmtim. Aftsia e kufizuar nuk sht domosdoshmrisht smundje, edhe pse shkak i saj mund t ket qen kjo e fundit. Pr ta dalluar aftsin e kufizuar nga smundja, prcaktimi pr aftsin e kufizuar thekson se kohzgjatja e rregullimeve sht m shum se gjasht muaj dhe kjo shkakton kufizime t pjesmarrjes n jetn shoqrore. Pra, m shum sesa me dmtimin, aftsia e kufizuar sht e lidhur me kufizimin q i bhet personit nga shoqria pr t marr pjes n jetn shoqrore. P.sh, nse t gjitha banesat, ndrtesat publike, rrugt dhe mjetet e transportit do t ishin t prshtatura, ather fmijt me aftsi t kufizuara lvizse nuk do t kishin probleme t shkonin n shkoll apo t luanin me fmijt e lagjes; nse do t kishte interpret t gjuhs s shenjave, fmijt q nuk dgjojn do t kishin mundsi t kuptonin msimin q iu shpjegon msuesi/ja n t njjtn klas me fmijt e tjer; nse do t kishte informacion t shtypur n brail, nxnsit q nuk shohin, do ta kishin m t leht t lexonin tekstet shkollore dhe do t mund t ndiqnin lehtsisht shkolln e mesme dhe t lart.

Fmij me aftsi t kufizuara


Fmij me aftsi t kufizuara jan ata te t cilt dmtimi fizik (prfshi edhe at shqisor), mendor, intelektual apo emocional i kombinuar me faktort e jashtm mjedisor krijojn vshtirsi n kryerjen e funksioneve t jets s prditshme n mnyr t pavarur, pr nj

37

periudh afatgjat, q zgjat m shum sesa 6 muaj. Fmijt me aftsi t kufizuara kan nevoja t ndryshme nga t rriturit me aftsi t kufizuara, pr shkak t interesave t ndyshme t lidhura me ciklin e jets. Pr fmijt me aftsi t kufizuara nevojat m thelbsore lidhen me arsimimin, ndrsa pr t rriturit me aftsi t kufizuara nevojat m t rndsishme lidhen me punsimin dhe sigurin ekonomike. T dyja grupmoshat kan nevoja t prbashkta, si, p.sh., aksesin te shrbimet cilsore rehabilituese, shndetsore, aksesin n mjedis, informacion, etj.

Nevoja t veanta
Nevoja t veanta jan nevoja q shkaktohen si pasoj e kombinimit t kushteve t jetess dhe cilsive t individit. Nj mjedis i paaksesueshm dhe pamundsia e lvizjes me kmb rezultojn n nj kufizim mundsish pr personin, q t mund t lviz lirshm n mjedis. Ky kufizim bhet shkak pr nj nevoj t veant, q minimalisht krkon ndrhyrje t dyfisht: e para, prshtatshmri mjedisore dhe, e dyta, rehabilitim t aftsis s ecjes te personi. Veantsia e nj nevoje varet nga krkesat dhe interesi pr prdorimin e mjedisit dhe sendeve. P.sh, n arsim, nevojat e veanta lidhen kryesisht me t nxnt dhe krkohet ndrhyrje n kurrikul pr ta br t prshtatshme pr msim. Por vetm ndrhyrja n kurrikul nuk garanton prgjigjen ndaj nevojs s veant n t nxn, prandaj duhen br edhe ndrhyrje t tjera, si prgatitja profesionale e stafit pedagogjik pr t punuar me nxns me nevoja t veanta n t nxn, prshtatshmria e shkolls dhe e mjeteve shkollore q t jen lehtsisht t prdorshme prej nxnsve me aftsi t kufizuara, nxitja e inteligjencs s shumfisht njohse, prve koncepteve logjike, etj.

Nxns me nevoja t veanta


Nxnsit me nevoja t veanta jan ata q kan nevoja m specifike sesa nxnsit e tjer n kryerjen e funksioneve t jets s prditshme dhe n t msuar, dhe t cilve iu nevojitet mbshtetje pr ti kryer sa m mir ato. Si rregull, t gjith nxnsit kan nevoja t ndryshme n t msuar, n varsi t stileve t t msuarit dhe t inteligjencs s shumfisht. Por nxnsit me nevoja t veanta i kan edhe m specifike kto nevoja, pasi prve stileve t ndryshme t t msuarit, nevojat e tyre mund ta ken origjinn edhe n shkaqe q lidhen me dmtimet fizike dhe njohse, q ndikojn n aftsit n t msuar. Nxnsit me nevoja t veanta jan si ata q kan vshtirsi n t msuar, ashtu edhe ata q jan t talentuar. Kta t fundit jan me nevoja t veanta, pasi talenti i tyre krkon vmendje t veant q t zhvillohet, n prputhje me kapacitetin e tyre, q sht m i prparuar n drejtim t talentit, krahasuar me nxnsit e tjer t klass. Pr shkak se kta fmij prparojn m shpejt n nj ose disa lnd, ata mund ta gjejn t mrzitshme orn e msimit, nse nuk sht e larmishme dhe nuk prputhet me interesin e tyre. Ndrsa nxnsit e

38

tjer me nevoja t veanta, jan fmijt me aftsi t kufizuara, t cilt mund t ken dmtime fizike ose intelektuale, rregullime emocionale ose t sjelljes. Ndr nxnsit me nevoja t veanta grupin m nevojtar pr mbshtetje e prbjn nxnsit me vshtirsi n t msuar dhe, pr fat t keq, kta jan edhe m t neglizhuarit, pasi kufizimi i tyre n t nxn nuk sht i dukshm. T till jan fmijt me aftsi t leht intelektuale, me rregullime emocionale dhe t sjelljes, munges t prqendrimit dhe hiperaktiv (me spektr t autizmit dhe ADHD). Duhet pasur parasysh se edhe pse t gjith fmijt me aftsi t kufizuara kan nevoja t veanta, ata nuk paraqesin t gjith vshtirsi n t nxn. P.sh., nj fmij paraplegjik, i ulur n karrige me rrota, mund t ket nevoja t veanta pr sa i prket prshtatjes n mjedisin e shkolls, q t arrij t prdor t gjitha mjediset, ndrsa nj fmij me vshtirsi n t nxn krkon nj Plan Individual Edukimi (PEI). Si shihet, nxnsit me nevoja t veanta jan nj grup i gjr nxnsish dhe nuk mund t trajtohen si nj grup homogjen, kur i jepet prgjigje nevojave t tyre. Gjithsesi, heterogjeniteti i tyre sht nj shtys pr shkolln q ajo t prshtas jo vetm mjedisin fizik, por edhe kulturn e shkolls dhe programin akademik, pr t mirpritur diversitetin e nxnsve q, n fund t fundit, jan t gjith t ndryshm.

Shkoll e rregullt
Shkoll e rregullt quhet shkolla n t ciln shkojn shumica e nxnsve. Ndryshe mund t quhet edhe shkoll normale, pr ta dalluar nga shkollat speciale, n t cilat shkojn fmijt me aftsi t kufizuara. Sistemi edukativ ka funksionuar n form binare, ku njri binar sht shkolla e rregullt dhe tjetri shkolla speciale. Edhe pse pjes e t njjtit sistem, dy llojet e shkollimit kan qen shum t ndryshme nga njri-tjetri, jo vetm pr sa i prket cilsive t nxnsve, por edhe qllimeve t edukimit.

Shkoll speciale
Shkolla speciale sht njri prej binarve t sistemit edukativ zyrtar. Shkollat speciale u ngritn pr t arsimuar fmijt me aftsi t kufizuara sipas llojeve t dmtimit. Kjo sht arsyeja q ka shkolla pr fmijt q nuk shohin, pr fmijt q nuk dgjojn, pr fmijt me probleme t lehta mendore. Zakonisht, kto shkolla funksionojn pr sistemin e detyrueshm fillor dhe 8-vjear (aktualisht 9-vjear), por, n fakt, arsimi special nuk ka qen edhe aq i detyrueshm sa arsimi normal, pasi fmijt me aftsi t kufizuara jan par jo rrallher si t paedukueshm, sidomos ata me aftsi t kufizuara intelektuale.

Arsim gjithprfshirs
Arsimi gjithprfshirs sht ai n t cilin t gjith nxnsit, pavarsisht

39

nevojave, gzojn t njjtat mundsi pr edukim dhe shoqrizim. Arsimi gjithprfshirs kundrshton iden e veimit t nxnsve pr t msuar dhe nxit frymn e prfshirjes sociale dhe solidaritetit n mbshtetje t nxnsve n nevoj. Arsimi gjithprfshirs nxit n mnyr t veant respektimin e t drejtave t fmijve me nevoja t veanta dhe sht njri prej hapave, mbase m i rndsishmi, pr krijimin e nj shoqrie gjithprfshirse.

Arsim profesional
Arsim profesional sht edukimi me njohuri dhe shprehi pr profesione t veanta q jan t dobishme pr prodhimin dhe shrbimet.

Modeli mjeksor i aftsis s kufizuar


Modeli mjeksor i aftsis s kufizuar e v theksin te patologjia individuale dhe e barazon individin me dmtimin. Meq problemi qndron vetm tek individi dhe patologjia e tij, modeli mjeksor sugjeron q individi me defekt t shkputet prej t tjerve pr tu kuruar n mjedise t veuara, pr shkak se trajtimi i personave me aftesi te kufizuar krkon m shum specialitet mjeksor sesa trajtimi shndetsor i popullsis n prgjithsi. Qllimi afatgjat i trajtimit mjeksor ishte t zhdukej aftsia e kufizuar. Ky model, edhe pse me synime t mira n nisje, oi n institucionalizimin masiv t fmijve me aftsi t kufizuara, t cilt jo vetm q nuk doln t kuruar nga institucionet, por, prkundrazi, shumica nuk doln kurr prej tyre dhe ata q kan ngelur, kan humbur kontaktet me njerzit dhe kan psuar dmtime t mdha emocionale dhe njohse. Megjithat, nuk duhet mohuar roli i mjeksis gjenetike dhe rehabilituese n ndrhyrjen e hershme dhe prmirsimin e aftsive lvizse t personave me aftsi t kufizuara, pa t cilat jeta e njerzve me aftsi t kufizuara do t ishte shum e vshtir. Rehabilitimi sht parakusht pr pjesmarrjen e personave me aftsi t kufizuara dhe bashk me ta duhet t rehabilitohen edhe kushtet mjedisore dhe perceptimet e njerzve t tjer mbi aftsin e kufizuar. Gjithsesi, edhe pse ndrhyrja mjeksore sjell shum t mira n rehabilitimin e personave me aftsi t kufizuara, modeli mjeksor i kthyer n ideologji ka sjell shum dme me institucionalizimin.

Modeli social i aftsis s kufizuar


Modeli social i aftsis s kufizuar lindi si nj lvizje e njerzve me aftsi t kufizuara kundr modelit mjeksor, q i kishte dnuar ata me institucionalizim t prjetshm, duke iu mohuar nj jet shoqrore mes njerzve, t drejtn e pasjes s familjes dhe, m e rndsishmja, duke iu marr t drejtn e kontrollit mbi jetn e tyre. Modeli social i

40

aftsis s kufizuar e v gishtin te pengesat q shoqria ka krijuar pr prjashtimin shoqror t njerzve me aftsi t kufizuara. M shum sesa dmtimi individual, sht shoqria pengesa m e madhe pr personat me aftsi t kufizuara, e cila me qndrimet e saj ka br q personat me aftsi t kufizuara t izolohen n shtpi ose institucione, t shkojn n shkolla speciale dhe t prfundojn npr punishte t mbrojtura, pun q jan t pakuptimta pr aktivitetin ekonomik. Modeli social e konsideron aftsin e kufizuar nj patologji shoqrore dhe joindividuale. sht shoqria q nuk e pranon personin me aftsi t kufizuara dhe jo personi q ka prjashtuar veten nga shoqria. Prandaj, modeli social lindi paradigmn e gjithprfshirjes, duke sugjeruar se ndrhyrjet duhen br n shoqri, mjedis dhe shrbime dhe jo vetm tek individi. Modeli social bn thirrje pr rikthim t kontrollit mbi jetn personale pr personat me aftsi t kufizuara, q pr shum koh nuk e kan gzuar kt t drejt themelore. Pr pasoj, modeli social krijoi premisat pr deinstitucionalizimin e aftsis s kufizuar, duke i orientuar politikat sociale publike drejt prfshirjes sociale, q i po i japin jet ngritjes s shrbimeve me baz komunitare dhe edukimit t fmijve me aftsi t kufizuara, dhe nevoja t veanta n t nxn n shkollat e zakonshme (t arsimit gjithprfshirs).

Paradigma gjithprfshirse e aftsis s kufizuar


Paradigma gjithprfshirse bazohet te modeli i t drejtave t njeriut, q iu njeh personave me aftsi t kufizuara t drejtn t jetojn n mnyr t pavarur dhe t prfshihen n shoqri si qytetar t barabart. Paradigma gjithprfshirse sugjeron ndryshime t thella t organizimit shoqror dhe t marrdhnies s individit me shoqrin, duke e vn individin n qendr t vmendjes shoqrore. Ndryshime t tilla prfshijn reformim t politiks sociale, t rregullave shoqrore dhe ekonomike. Kjo paradigm e njeh aftsin e kufizuar si pjes bashkekzistuese t shoqris, me moton askush nuk sht i imunizuar nga aftsia e kufizuar dhe vendos nj pjes t madhe t prgjegjsis , sociale te shoqria, pr t zhdukur pabarazit n t drejta pr personat me aftsi t kufizuara dhe pr tju ofruar atyre akses t plot n qytetari.

Institucionalizim
Institucionalizim, si koncept i ngusht, sht futja npr institucione, kryesisht rezidenciale, t njerzve me aftsi t kufizuara, sidomos e atyre me aftsi t kufizuara intelektuale ose me aftsi t kufizuara t shumfisht. Institucionalizimi, si koncept i gjr, sht shkputja e personave me aftsi t kufizuara nga mjedisi familjar, veimi i tyre prej t tjerve dhe grumbullimi i tyre n mjedise t veuara larg prej komunitetit. Institucionalizimi i aftsis s kufizuar mori jet nga modeli mjeksor, sipas t cilit njerzit me aftsi t kufizuara iu

41

nnshtruan shrbimeve mjeksore t ngritura mnjan posarisht pr ta, pr tu riparuar dhe rikthyer t riparuar n shoqri. Institucionalizimi si ideologji u praktikua pr gati nj shekull n Perndim (ne shekullin e 20-te) dhe q sot ka rezultuar t jet nj shkelje flagrante e t drejtave t njeriut. Format m t dukshme t institucionalizimit jan institucionet rezidenciale t prkujdesjes sociale, shkollat speciale dhe punishtet e mbrojtura.

Deinstitucionalizim
Deinstitucionalizimi sht nxjerrja e njerzve me aftsi t kufizuara nga institucionet rezidenciale dhe rikthimi i tyre n gjirin e familjes dhe t komunitetit, jo vetm fizikisht, por duke iu krijuar kushte t rehabilitohen n shrbimet e zakonshme pr popullatn e prgjithshme, t aftsohen t bjn nj jetes t pavarur dhe t prfshihen n jetn e prditshme t komunitetit si t barabart me qytetart e tjer.

Veim
Veimi ishte faza q pasonte diagnozn e aftsis s kufizuar, n kohn e institucionalizimit, pra sht hapi i par drejt tij. Fmijt q diagnostikoheshin me aftsi t kufizuara i nshtroheshin nj regjimi trajtimi t ndryshm nga bashkmoshatart e tyre. Duke qen se pr ta aplikohej ideologjia institucionalizuese, ata veoheshin pr tiu nnshtruar riparimit. Ata nuk mund t riparoheshin n shrbimet e prbashkta sepse ishin t ndryshm nga pjesa tjetr e popullsis. Shoqria i veonte sepse ishin t ndryshm dhe i konsideronte t padobishm. T veuarit futeshin n institucione t prkujdesjes, shkolla speciale dhe punishte t mbrojtura pune.

Grumbullim
Grumbullimi i fmijve me aftsi t kufizuara ishte hapi i dyt i institucionalizimit. Ata u grumbulluan npr institucione prkujdesse t ngritura posarisht pr ta, me pretendimin e kurimit, por n fakt kan rezultuar m shum si burgje, pr ti mbajtur t mbyllur, larg kontakteve njerzore me familjet dhe bashkmoshatart. Grumbullimi ishte nj shprehje tjetr e qndrimit mohues t shoqris pr fmijt me aftsi t kufizuara, pasi flet pr mnyrn se si shoqria i identifikonte ata: vetm me nj prmas t identitetit, dmtimin q i bnte t ndryshm dhe injoronte krejtsisht an t tjera t identitetit t ktyre fmijve, q i bnte ata t kishin m shum gjra t prbashkta sesa t ndryshme me fmijt e tjer. Pr arsyen e vetme se ishin t ndryshm nga shoqria dhe se u konsideruan se ishin t gjith t ngjashm vetm me njri-tjetrin, personat me

42

aftsi t kufizuara u veuan q n fmijri, pr t br nj jet larg syve t bots. Grumbullime t tilla kan rezultuar t jen t ngjashme m shum me kampe prqendrimi dhe burgjet sesa me shtpi prkujdesi.

Izolim
Izolimi sht trajtimi m i prdorur pr personat me aftsi t kufizuara, duke u shfaqur n forma t ndryshme q nga izolimi shtpiak e deri tek ai institucional. Izolimi fizik sht lloji me i dukshm i veimit, por m i rndi sht izolimi shoqror q shfaqet si penges e qllimshme pr mospjesmarrje sociale ose si mohim q iu bhet personave me aftsi t kufizuara prej t tjerve. sht relativisht e leht ti japsh fund izolimit fizik, por sht absolutisht e vshtir t ndreqsh izolimin social ose mohimin social q iu sht br njerzve me aftsi t kufizuara. Edhe pse politikat edukative mund t materializohen n shkollat e zakonshme, duke i prfshir nxnsit me aftsi t kufizuara n t njjtat klasa me fmijt e tjer, praktikisht fmijt me aftsi t kufizuara do t ndihen t izoluar nse fmijt e tjer t klass nuk do t ndrveprojn me ta, nuk do ti bjn pjes t lojrave dhe t t msuarit ose nse msuesit do ti ln ata jasht vmendjes, n cep t klass. Efektivisht fmijt me aftsi t kufizuara do t ndiheshin t prjashtuar edhe pse jan brenda klass.

Prjashtim
Prjashtimi sht proces dhe rezultat i praktikave shoqrore dhe, shpesh, edhe i politikave sociale, t cilat n t shkuarn kan legjitimuar institucionalizimin e fmijve me aftsi t kufizuara, n vend t prfshirjes s tyre n jetn e komunitetit. Prjashtimi sht rezultati i drejtprdrejt i institucionalizimit, q pr vete sht prgjigjja e drejtprdrejt e qndrimit prkujdess t shoqris pr personat me aftsi t kufizuara. Prjashtimi nuk ka t bj vetm me mbylljen e fmijve me aftsi t kufizuara npr institucione rezidenciale e shkolla speciale. Kjo sht ana e dukshme e medaljes. Ana e padukshme e prjashtimit shoqror shfaqet prmes qndrimit mohues, degradues dhe zhvlersues q shoqria mban ndaj personave me aftsi t kufizuara dhe q materializohet n ndrveprimin shoqror t prditshm, si jan: mohimi i t drejts pr t pasur kontroll mbi jetn dhe, pr kt arsye, iu uzurpohet kjo e drejt nga shoqria, mohimi i t drejts q t jetojn mes t tjerve, t ken nj familje, t shkojn n shkolln e lagjes, t zn nj pun, t ken kontroll mbi t ardhurat e veta, t shoqrizohen, mohimi i shrbimeve t prbashkta pr t gjith popullsin dhe prjashtimi nga pjesmarrja qytetare n vendimmarrjen publike.

43

3. Korniza ligjore pr arsimimin e fmijve me aftsi t kufizuara


3.1 Konventat dhe ligjshmria
Sistemi yn arsimor prballet sot me shum ndryshime reformuese, t cilat shoqrohen me sfida: zgjerimi i arsimit t detyruar nga 8-t n 9-t vite shkollore, prfshirja e fmijve 5 vjear t gjith n arsimin parashkollor, me perspektivn e uljes s moshs pr prfshirjen e fmijve n arsimin e detyruar, reformat q lidhen me ristrukturimin e arsimit t lart apo maturn shtetrore, reforma q kan prfshir rishikimin e kurrikuls akdemike n shkolla etj. Sfida madhore me t ciln prballet arsimi sot sht prfshirja e t gjith fmijve n shkoll dhe edukimi i tyre n baz t kapaciteteve q kan. Nj nga prioritetet e reforms arsimore sht krijimi i sistemit arsimor q u ofron t gjithve mundsi t barabarta prfshirjeje me sloganin Shkollim pr t gjith. Sistemi arsimor q ofron shkollim pr t gjith, pritet t minimizoj prjashtimin e disa nxnsve q vijn nga shtresa t ndryshme, sidomos t atyre me nevoja t veanta arsimore, e q prbn nj shqetsim t veant pr shoqrin. Nj tjetr shqetsim lidhet me mundsit e prparimit n klas t nxnsve t talentuar, t cilt n sistemin aktual t shkollimit nuk ndihen shum t stimuluar q t zhvillojn prirjet e tyre. Reformimi i arsimit dhe shndrrimi i shkolls n nj mjedis gjithprfshirs pritet t mundsoj edukimin e do fmije, pavarsisht nevojave n t nxn, prkatsis sociale dhe etnike. Kshtu, t gjith nxnsit, qofshin me vshtirsi n t nxn, me aftsi t kufizuara, prsrits apo q kan braktisur shkolln, do t gjejn n mjedisin shkollor mundsi pr t zhvilluar aftsit, shprehit dhe njohurit e tyre. Zhvillimi akademik sht shum i rndsishm pr nxnsit, por ajo s cils i jepet m shum rndsi n arsimin gjithprfshirs sht shoqrizimi i fmijve mbi baza tolerance, mosdiskriminimi, vlersimi i vlerave dhe kulturave individuale apo t grupit dhe respektit reciprok. Sot shkolls i nevojitet nj riorganizim themelor, pr t mos ln asnj fmij n mosh shkollore jasht dyerve t saj dhe, pr m tepr, pr t ofruar mundsi zhvillimi t potencialit t tyre t plot brnda shkolls, klass, grupit ku ata jan prfshir. Jan nj sr grupe t fmijve n nevoj, t cilt presin q shkolla tu prshatet nevojave dhe interesave t tyre, prej t cilve grupi q gjen m shum vshtirsi pr gjithprfshirje sht grupi i fmijve me aftsi t kufizuara, thn ndryshe fmijt me nevoja t veanta arsimore2.
2) Termi fmij me nevoja t veanta arsimore prmbledh fmijt me aftsi t kufizuara dhe fmijt e talentuar. N kt botim, prdorimi i ktij termi do ti prjashtoj fmijt e talentuar, pasi synimi i ktij botimi sht t sjell prvoja pune q ndihmojn fmijt me aftsi t kufizuara n shkollim.

44

E drejta pr arsim e fmijve me aftsi t kufizuara sht nj e drejt themelore e tyre, e cila sanksionohet n aktet ndrkombtare dhe kombtare. Konventa e Kombeve t Bashkuara pr t Drejtat e Fmijs sanksionon detyrimin e shtetit pr t njohur t drejtn pr arsim, me synimin pr arritjen e ksaj t drejte mbi baza barazie pr t gjith fmijt, duke e br arsimin baz t detyrueshm, t arritshm dhe t liruar nga detyrimet financiare pr t gjith3. Ky ligj detyron shtetet nnshkruese4 t sigurojn q arsimimi i fmijve t orientohet drejt zhvillimit t personalitetit t fmijs, talenteve dhe aftsive mendore e fizike pr t arritur potencialin e tyre t plot5. Konventa m e re e Kombeve t Bashkuara, Konventa pr t Drejtat e Personave me Aftsi t Kufizuara6, thekson detyrimin e shteteve pal7 pr t njohur t drejtn e personave me aftsi t kufizuara pr edukim dhe pr ta realizuar kt t drejt pa diskriminim, dhe n baz t mundsive t barabarta. Shtetet pal detyrohen t sigurojn nj sistem edukimi gjithprfshirs n t gjitha nivelet, t orientuar drejt: (a) zhvillimit t plot t potencialit njerzor, dinjitetit dhe vetvlersimit; fuqizimit t respektit pr t drejtat dhe lirit themelore t njeriut dhe diversitetit njerzor; (b) zhvillimit t personalitetit, talenteve dhe krijimtaris s personave me aftsi t kufizuara, si dhe aftsive t tyre mendore dhe fizike, deri n potencialin e tyre t plot; (c) pjesmarrjes efektive t personave me aftsi t kufizuara n nj shoqri t lir. Edukimi i fmijve me aftsi t kufizuara n sistemin ton arsimor sht i lidhur ngusht dhe mund t shihet nga kndvshtrimi i nisms ligjvnse t shtetit, gj q n thelb shpreh detyrimin e shtetit pr kujdesin ndaj ktyre fmijve n nivelin m t lart ligjor. Bazuar n dokumentet ndrkombtare, Kushtetuta e Republiks s Shqipris8 siguron mbrojtjen nga diskriminimi mbi bazn e gjinis, racs, fes, etnis, gjuhs, bindjeve politike, fetare e filozofike, gjendjes ekonomike, arsimore, sociale ose prkatsis prindrore dhe prcakton se mbrojtja e personave me aftsi t kufizuara nga diskriminimi bhet pr shkak t gjendjes s tyre sociale. Kushtetuta e Republiks s Shqipris9 sanksionon arsimimin dhe kualifikimin sipas aftsive t fmijve dhe t t rinjve: e) prkujdesjen dhe ndihmn pr personat me aftsi t kufizuara; f ) riaftsimin shndetsor, edukimin e specializuar dhe integrimin n shoqri t njerzve me aftsi t kufizuara, si dhe prmirsimin n vazhdimsi t kushteve t tyre t jetess.
3) Konventa pr t Drejtat e Fmijs (KDF), neni 28. 4) Shqipria e ka nnshkruar Konventn pr t Drejtat e Fmijs m 27 shkurt 1992. 5) Konventa pr t Drejtat e Fmijs, neni 29. 6) Konventa pr t Drejtat e Personave me Aftsi t Kufizuara (KDPAK) nuk sht nnshkruar akoma nga Shteti Shqiptar. Pr nnshkrimin dhe ratifikimin e saj po lobojn shoqatat e personave me aftsi t kufizuara dhe familjart e tyre. 7) KDPAK, neni 24. 8) Kushtetuta e Republiks s Shqipris, neni 18/2. 9) Kushtetuta e Republiks s Shqipris, Kreu V, neni 59.

45

Ligji10 Pr sistemin arsimor parauniversitar i bazuar n Kushtetut, , prcakton m qart detyrimin e Shtetit Shqiptar pr arsimimin e fmijve me aftsi t kufizuara. Ligji shpreh synimin e shtetit pr t zhvilluar aftsit intelektuale, krijuese, praktike dhe fizike t nxnsve, pr t zhvilluar personalitetin e tyre dhe pr ti pajisur ata me elementt themelor t kulturs s prgjithshme dhe me edukatn qytetare.11 Ky ligj siguron edhe arsimimin n shkolla private, kur ato jan krijuar dhe funksionojn n baz t ligjit. Arsimi special publik, gjithashtu, sht pjes e sistemit arsimor. Ligji parashikon t drejtn e zgjedhjes prindrore pr shkollimin e fmijve me aftsi t kufizuara n shkolla t rregullta apo speciale. Ndryshe nga vendet e ish-kampit socialist t Europs Lindore, Shqipria nuk e ka patur shum t zhvilluar arsimin special dhe ky duhet konsideruar nj faktor nxits pr t nisur nj rrug t mbar drejt krijimit t sistemit arsimor gjithprfshirs t legjitimuar n KDPAK. Sipas statistikave12 shkollat speciale jan pak, rreth 11, t shprndara n disa qytete. Kto shkolla nuk ofrojn kushtet fizike dhe msimore t nevojshme pr t edukuar fmijt me aftsi t kufizuara dhe, pr m tepr, kurrikulumi i tyre nuk sht i prshtatur pr nevojat e nxnsve me aftsi t kufizuar. Metodat e t msuarit nuk jan aspak t ndryshme nga shkollat e rregullta dhe nuk prshtaten pr arsimimin e fmijve me aftsi t kufizuara ose me nevoja t veanta arsimore. Pr m tepr, mungon aksesi n shkolla, t cilat jan t paprshtatura n hyrje, kabinete, klasa dhe tualete. Nj tjetr faktor pengues sht edhe largsia gjeografike e shkolls speciale nga vendbanimi i shumics s fmijve me aftsi t kufizuara n vend. Nse ligji parashikon t drejtn e do fmije pr arsimim, n shumicn e rasteve, pr arsye t largsis s shkolls speciale nga vendbanimi i fmijs, zgjedhja e shkollimit nuk ka alternativa t tjera prvese shkollimit t rregullt. N tabeln m posht prmblidhen disa t dhna statistikore pr numrin dhe nivelin e shkollimit t fmijve me aftsi t kufizuara n rajonet ku po zbatohet projekti i arsimit gjithprfshirs.
Numri i fmijve me aftsi t kufizuara Qarqet
Gjithsej BERAT ELBASAN GJIROKASTR KOR TIRAN VLOR TOTALI 714 2264 339 1101 2945 712 8075 Sipas grupmoshave 0-6 vje 123 765 67 231 694 102 1982 6-15 vje 373 1084 168 680 1580 379 4264 15-18 vje 217 415 105 263 743 232 1975

Nga gjithsej sa jan femra


Sipas grupmoshave Gjithsej 285 1138 152 498 1322 283 3678 0-6 vje 49 442 36 113 333 40 1013 6-15 vje 155 491 70 296 626 139 1777 15-18 vje 81 205 47 87 363 104 887 Gjithsej 202 912 186 649 1269 326 3544

Sistemi arsimor q ndjekin


Parashkollor 41 236 39 208 332 47 903 9vjear 118 550 95 378 681 203 I mesm 44 126 52 63 256 77 618

2025

46

10) Ligji pr sistemin arsimor parauniversitar, nr. 7952, dat 21.06.1995. 11) Ligji nr.7952, dat 21.06.1995 Pr sistemin arsimor parauniversitar, neni 21, ndryshuar me ligjin nr. 8387, dat 30.07.1998. 12) Raporti vjetor 2007-2008, Observatori Kombtar i Personave me Aftsi t Kufizuara, MPSSHB.

Sipas statistikave t vitit 2008, numri i fmijve me aftsi t kufizuara n shkoll pr t gjasht qarqet ishte 3544, vetm 43 %, ndrkoh q jan ln jasht shkolls 57 % e tyre. Kjo shifr i referohet statistikave zyrtare, t cilat konsiderojn si fmij me aftsi t kufizuara vetm ata q arrijn t kalojn prmes ekzaminimit mjeksor t KMCAP-it, nj komision i cili vlerson akoma duke u bazur n modelin mjeksor t trajtimit t aftsis s kufizuar. Pr pasoj, ky komision nuk arrin t identifikoj nj numr t konsiderueshm fmijsh me nevoja t veanta arsimore, t cilt aktualisht gjenden n klasat e rregullta dhe etiketohen si dembel apo nxns t avasht, dhe kur nuk gjejn ndihmn e prshtatshme arsimore, jan kontigjenti i braktisjes s hapur apo t fsheht t shkolls. Analiza e statistikave ekzistuese, por edhe e shifrave t munguara13 t numrit total t fmijve me nevoja t veanta arsimore, duhet t ndrgjegjsojn strukturat vendimmarrse n arsim pr nevojn e menjhershme q ka shkolla, s pari, pr t hapur dyert ndaj t gjith fmijve me aftsi t kufizuara, q akoma nuk kan akses n shkollimin e rregullt dhe, s dyti, pr tu prshtatur rrnjsisht q ti shrbej nevojave t ktyre fmijve, qofshin ata q vijn rishtazi apo q aktualisht gjenden n mjediset e saj. N nj terren t paprshtatshm infrastrukturor, shkollimi special sht n disavantazh dhe kjo sht nj arsye m shum pr t krijuar kushtet e arsimit gjithprfshirs n shkollat e rregullta. Prmirsimi i legjislacionit arsimor mund ti paraprij nj lvizjeje arsimore mbarkombtare, q do t hidhte themelet e nj sistemi arsimor gjithprfshirs. Pr t kuptuar fuqin q ka kuadri ligjor n krijimin e kushteve pr arsimin gjithprfshirs, vlen t shqyrtohen dispozitat normative t ligjit Pr sistemin arsimor parauniversitar (2002), pr t identifikuar lehtsirat q parashikohen pr shkollimin e fmijve me aftsi t kufizuara, si edhe pengesat q has arsimi gjithprfshirs.

3.2 Si jan prdorur dispozitat normative nga projekti


Pavarsisht ndryshimeve q nevojiten t bhen n dispozitat normative, dokumenti i miratuar n shtator 2002 krijon hapsira t mjaftueshme pr t prfshir fmijt me aftsi t kufizuara n klasat e rregullta. Bazuar n kto dispozita, projekti Arsimi gjithprfshirs zbatuar fillimisht n 3 e, m pas, n 6 rajone t vendit, nxiti shtimin e numrit t fmijve me aftsi t kufizuara n shkollat e rregullta dhe mbshtetjen e tyre n arsimim. Ky projekt ishte i suksesshm sepse u mbshtet n: zbatimin e legjislacionit baz t arsimit, q prbhet nga ligji Pr sistemin arsimor parauniversitar dhe dispozitat normative t tij; krijimin e burimeve brenda shkolls, duke trajnuar msues e
13) Nj studim i hollsishm nevojitet n shkall vendi pr t prcaktuar se sa sht numri i fmijve me nevoja t veanta arsimore, si jasht dhe brenda dyerve t shkolls. Ky studim nevojitet t kryhet nga grupe multidisiplinare, me prqasje ndaj modelit social t trajtimit t aftsis s kufizuar.

47

prindr, dhe n pajisjen me baz materiale, si dhe krijimin e klasave burimore (nj shembull i till vjen nga shkolla Genc Leka, Librazhd); krijimin e komuniteteve shkollore dhe jashtshkollore prfshirse, duke i ndrgjegjsuar ata se jetesa jon e prbashkt arrihet duke par te njri - tjetri vlerat e prbashkta dhe duke respektuar diversitetin e gjithsecilit. Pr fat t keq, me gjith hapsirat q krijojn dispozitat normative t vitit 2002 pr prfshirjen e fmijve me aftsi t kufizuara n shkollat e rregullta, shkollimi i tyre perceptohet si detyr dhe prgjegjsi vetm e shkollave speciale. Si rrjedhoj, zbatimi i ktyre dispozitave shpesh nuk sht n shkalln e duhur. Statistikat e fmijve m aftsi t kufizuara jasht dyerve t shkolls, tregojn qart moszbatimin e tyre. Kt e tregon historia e nj nne, e paraqitur n kutin e mposhtme. Kur iu referohesh msuesve n lidhje me t drejtn pr shkollim t fmijve m aftsi t kufizuara n shkollat e rregullta, sht fmija im i par. Kam dgjuar n televizor q ka nj ligj ata prgjigjen se i njohin t drejtat e q i dnon prindrit, q nuk i drgojn fmijt e tyre n shkoll. fmijve pr arsimim, por kur vjen puna Por fmijn tim nuk e pranuan. Syt i ka si bajame, shum t pr ta zbatuar at, ata rreshtojn 100 bukur.Ska gj, edhe po nuk msoi q vitin e par, i thash arsye se prse kta fmij nuk mund t msueses, por ajo prsri nguli kmb q un t bisedoja me ndjekin arsimin e detyruar n shkollat drejtorin e shkolls. Dhe ktu filluan andrallat. Ka nj ligj q m afr vendbanimit t tyre, lidhur kryesisht dnon si prind, po nuk e drgova fmijn tim n shkoll dhe ka me pamundsin e msueve pr tiu nj msuese e nj drejtor shkolle q thot: Jo, ne nuk e pranoprgjigjur nevojave t veanta t ktyre jm djalin tuaj n shkoll!. Ku t shkoj?! N ciln shkoll do t fmijve. Ndrkoh, neni 57 i dispozitave msoj ai? Nuk di ndonj shkoll q t jet hapur n qytetin ton normative parashikon: Arsimimi i vetm pr fmijt me sy t bukur si bajame. fmijve me aftsi t kufizuara realizohet edhe n shkollat jospeciale pra n , shkollat e arsimit t detyruar, q fmija ka m afr shtpis s tij, duke pranuar 1 deri 2 nxns me aftsi t kufizuara pr klas Pra, n kt . nen e merr prgjigjen edhe nna q pyet se n ciln shkoll do ta regjistroj fmijn e saj sybajame N pikat 10, 11, 12, 13 t nenit 57 . jan hedhur shkndijat e para q stimulojn regjistrimin e fmijve me aftsi t kufizuara n shkollat e zakonshme. Gjithashtu, ktu marrin prgjigje edhe msuesit, se si mund t lehtsohen kur n klasat e tyre ka nxns me aftsi t kufizuara, pasi po te ky nen n pikn [13] thuhet se:
Prse fmija im t mos shkoj n shkoll?

Pr tu ardhur n ndihm dhe pr t lehtsuar punn e msuesve q japin msim n klasa ku ka nxns me aftsi t kufizuara (1-2 nxns pr klas), mund t prfitojn nj nga alternativat e mposhtme: a) Pr do nxns me aftsi t kufizuara ulet me 3 (tre) numri i nxnsve t klass. b) Msuesit i ulet me 2 (dy) or msimore ngarkesa javore. c) Pr do 4 (katr) or msimi t zhvilluara, msuesi paguhet 1 (nj) or suplementare.

48

Ndr synimet e shkolls son, t shprehura edhe n DN, sht:

Mundsimi i krijimit t shanseve t barabarta pr t gjith nxnsit dhe aftsimi i tyre pr prballimin e jets. sht fakt q arritja e ktij synimi ka akoma pun pr tu realizuar. N fillimin e vitit t ri akademik 2009-2010, MASH-i udhzon t gjith DAR/ZA-t t zbatojn nj sr strategjish: Strategjia pr arsimin parauniversitar, Strategjia kombtare pr fmijt, Strategjia kombtare pr prmirsimin e kushteve t jetess s minoritetit rom; Strategjia kombtare pr personat me aftsi t kufizuara; Strategjia kombtare e barazis gjinore dhe kundr dhuns n familje 2007 2010. Por a duhet t kufizohet MASH-i vetm me porosi dhe udhzime? Si sigurohet MASH-i q do msues dhe prind po qartsohet pr mnyrn se si do t arsimohet nj fmij me aftsi t kufizuara? Ekipi q po piloton Projektin pr arsimin gjithprfshirs, pr realizimin e tij me sukses, mbshtetet fuqimisht tek e drejta universale e fmijs pr arsim dhe ka sjell edhe risit e veta pr t realizuar kt t drejt n mnyrn m t mir pr fmijt. Pr kt, jan ndjekur tre hapa: s pari, prindrve u sht br e qart se do fmij ka t drejt t arsimohet, pavarsisht aftsive t tij intelektuale apo fizike; s dyti, msuesve u sht qartsuar ndrtimi dhe prdorimi i PEI (Plani Edukativ Individual), ku prindi sht nj faktor themelor pr realizimin me sukses t tij; s treti, drejtuesve t arsimit n shkolla, kopshte dhe n zyrat e Drejtorive Rajonale t Arsimit dhe Zyrat Arsimore, u sht qartsuar ideja se edukimi i ktyre fmijve sht dhe duhet t jet nj prpjekje grupi, jo individi (n rastin konkret e msuesit).

3.3 Prmirsime t nevojshme n dispozitat normative pr arsimin parauniversitar


Nga zbatimi i Projektit pr arsimin gjjithprfshirs n 6 rajone t vendit sht vn re se neni 57 i dispozitave normative ekzistuese nuk reflekton qartsin e duhur pr alternativat e arsimimit t fmijve me nevoja t veanta arsimore (kryesisht ata me aftsi t kufizuara). Ekipi q zbaton projektin sugjeron alternativn e arsimimit t tyre n shkollat e zakonshme, si alternativa m e mir q jep mundsi jo vetm arsimimi, por edhe zhvillimi e shoqrizimi14. N kt kontekst ekipi i projektit, n bashkpunim me ekspert t zhvillimit t aftsis s kufizuar dhe t fushs s arsimit gjithprfshirs, i kan sugjeruar MASH-it disa rekomandime pr prmirsimin e dispozitave normative n dobi t shkollimit gjithprfshirs pr fmijt me nevoja t veanta arsimore. Disa prej sugjerimeve kryesore fokusohen n shtjet e poshtprmendura:
14) Save the Children 2009, sugjerime pr rishikimin e DN-s, drguar n MASH. Sugjerimet jan hartuar nga ekipi zbatues i Projektit t arsimit gjithprfshirs n bashkpunim me ekpert t fushave t Zhvillimit t Aftsis s Kufizuar dhe Arsimit Gjithprfshirs

49

a. Cilt jan nxns me nevoja t veanta n shkollim? Prcaktimi i aftsis s kufizuar n dispozitat normative t vitit 2002 nuk duket t jet i plot. Konventa pr t Drejtat e Personave me Aftsi t Kufizuara (KDPAK) jep kt prkufizim t aftsis s kufizuar: Me termin nxns me aftsi t kufizuara do t kuptojm t gjith ata fmij apo t rinj, q kan dmtime fizike, mendore, intelektuale apo shqisore afatgjata, t cilat n ndrveprim me barriera t ndryshme, mund t pengojn pjesmarrjen e tyre t plot dhe efektive n shoqri dhe edukim n baza t barabarta me t tjert e, pr rrjedhoj, kan nevoj pr trajtim t veant. sht e nevojshme q edhe prkufizimi i aftsis s kufizuar n dispozitat normative t rishikohet n prputhje me dokumentet e pranuara ndrkombtarisht nga shtetet pal. Ka nj grup fmijsh me nevoja t veanta arsimore q njihen si fmij me vshtirsi n t nxn. Nevojat e veanta arsimore tek kta, dallohen zakonisht kur ata arrijn n mosh shkollore, pr rrjedhoj kta fmij jan n mjediset shkollore dhe nuk gjejn ndihmn e duhur arsimore, pasi pr munges njohurish, msuesit nuk i konsiderojn si t till por i etiketojn si dembel. N dokumentin e sugjeruar pr prmirsimin e DN, sht pasqyuar edhe prkufizimi i ksaj kategorie fmijsh me karakteristikat prkatse dalluese. Nxnsit me Vshtirsi n t Nxn jan pjes e kategoris s fmijve me AK. Nn kt term do t prmblidhen t gjith ata fmij apo t rinj q shfaqin nj ose m shum dmtime/rregullime n aftsit pr t lexuar, kryer veprime matematikore ose pr tu shprehur prmes shkrimit, t cilat interferojn me arritjet akademike n shkoll ose aktivitetet jetsore t prditshme, pr t cilat zotrimi i ktyre aftsive sht i nevojshm. Fmijt me vshtirsi n t nxn mund t ken inteligjenc mesatare ose mbi mesatare, por kan vshtirsi pr t msuar, selektuar/organizuar dhe memorizuar informacionin. Vshtirsit n t Nxn variojn n nivelin e rndess s rregullimit dhe shpeshtsia interferon me prvetsimin dhe prdorimin e nj ose m shum prej aftsive t rndsishme si m posht: gjuh e folur (psh, t dgjuarit, t folurit, t kuptuarit) lexim (psh dekodimi i informacionit, t kuptuarit e tij) gjuh e shkruar (psh. grmzim, shprehje t shkruara) matematik (psh prllogaritje, zgjidhje problemash)

b. Mnyra e shkollimit Dispozitat normative pr arsimin parauniversitar (2002) nuk prjashtojn asnj kategori apo grup fmijsh nga arsimi i

50

detyruar, pavarsisht nga aftsit q kan. Prkundrazi, pr fmijt me aftsi t kufizuara parashikohen tre lloj edukimi: (1) n shkolla s bashku me bashkmoshatart; (2) n shkolla t veanta sipas aftsive q kan, si dhe (3) edukim n shtpi pr at grup fmijsh t cilt pr arsye t ndryshme (aftsi t kufizuara tepr t rnduara), nuk mund t ndjekin as shkolln e zakonshme dhe as shkolln e veant. Pavarsisht se n vitin 2002 parashikoheshin tre tipe shkollimi pr fmijt me aftsi t kufizuara, sot arsimi gjithprfshirs krkon q alternativa e vetme e shkollimit pr kta fmij t jet arsimimi me bashkmoshatart n t njjtat klasa n shkollat e rregullta. Pr kt arsye krkohet q strukturat arsimore vendimmarrse t prgatisin kushtet pr t kthyer shkollat speciale n qendra burimore dhe t prdorin ekpertizn e personelit t ktyre shkollave pr tu ardhur n ndihm shkollave t rregullta, pr t mundsuar edukimin e fmijve me nevoja t veanta n shkollat e zakonshme. Njherazi, strukturat arsimore n nivel rajoni apo rrethi duhet t transferojn fmijt me aftsi t kufizuara nga shkollat speciale n shkollat e rregullta. Transferimi sanksionohet n dispozitat normative sipas interpretimit: [+] Fmijt me aftsi t kufizuara q frekuentojn shkollat speciale, pas vlersimit t progresit t tyre nga komisioni i DAR/ZA dhe me miratimin e prindrve, nxiten t kalojn n shkolln e zakonshme. [+] Shkollat speciale gradualisht t kthehen n qendra burimore ekspertize, t cilat n bashkpunim me DAR/ZA-t prgatisin kushtet pr transferimin e fmijve me aftsi t kufizuara si nga shkolla speciale, ashtu edhe ata q vijn nga shtpia drejt shkollave t zakonshme. Shkollat speciale, n funksionin e qendrave burimore, t ofrojn prvoj dhe ekspertiz profesionale te msuesit e shkollave t zakonshme, prgjat vitit akademik n forma t ndryshme, si trainime, seminare, konferenca, etj., si dhe shrbime t specializuara bazuar n kapacitetet e tyre, si, p.sh., shrbime terapeutike.

c. Aksesi n shkollimin e rregullt dhe prshtatshmria e mjedisit Dispozitat normative jan qartazi detyruese pr institucionet arsimore, q do t thot se shkollat e zakonshme detyrohen nga dispozitat normative t pranojn do fmij q vjen pr rregjistrim n institucionin e tyre. Personeli msimdhns n shkoll n asnj mnyr nuk duhet ti bhet penges prindrve q zgjedhin arsimimin e fmijve t tyre me aftsi t kufizuara n shkollat e rregullta. N mnyr t nnkuptuar, dispozitat normative parashikojn se:

51

[+] Nxnsit me aftsi t kufizuara kan t drejt t arsimohen n shkolla dhe kopshte publike t zakonshme. Drejtuesit e ktyre institucioneve nuk duhet t refuzojn pranimin e ktyre fmijve n kopshtet/shkollat e zakonshme. Pr kta nxns shkolla/kopshti merr masa dhe bn prpjekje t gjithanshme pr arsimimin, edukimin dhe gjithprfshirjen e tyre n jetn e klass dhe t shkolls/kopshtit. Drejtoria e shkolls/kopshtit, bazuar n informacionin q merr nga komisioni i ngritur n DAR/ZA t, merr masa pr sistemimin e fmijve me aftsi t kufizuara n klasa t zakonshme, duke alternuar llojet e aftsis s kufizuar brenda klass, nse sht e nevojshme. [+] Drejtoria e shkolls/kopshtit merr masa pr t prshtatur mjedisin fizik t klass dhe shkolls/kopshtit t fmijve me aftsi t kufizuara sipas nevojave t ktyre fmijve, prfshi ndriimin, katin ku do t vendoset klasa, ndrtimin e nj rampe, prshtatjen e tualeteve, etj. Drejtoria e shkolls duhet t pajis klasat me mjetet didaktike e msimore t prshtatura pr aftsin e kufizuar t fmijve n kto klasa. Zbatimi i dispozitave normative duhet t gjej vend n t gjitha shkollat e zakonshme. Institucionet arsimore publike q bhen penges e rregjistrimit t fmijve me aftsi t kufizuara, duhet t prballen me sanksione, pasi i kan mohuar fmijs t drejtn pr arsim publik dhe kan vepruar n dm t interesit t fmijs dhe interesit publik. Shkolla e rregullt duhet t bj, n rradh t par, ndryshime n mendsin e msuesve pr t drejtat, vlerat dhe interesat e fmijve me aftsi t kufizuara dhe, n rradh t dyt, duhet t psoj transformime fizike dhe konceptuale pr t mirpritur diversitetin e fmijve me nevoja t veanta. Nj pjes e prgjegjsis pr prshtatjen e shkollave t rregullta n mjedise t prdorshme pr edukimin e t gjith fmijve, prfshi edhe ata me aftsi t kufizuara, bie mbi pushtetin vendor, q sht prgjegjes pr infrastrukturn, mirmbajtjen dhe kushtet fizike t shkolls.

d. Mosha e pranimit Dispozitat normative prcaktojn si mosh pranimi n shkoll moshn 6-10 vje dhe si mosh t lirimit nga detyrimi shkollor moshn 19 vje, pr t gjith fmijt, pa dallim. sht e nevojshme q mosha e pranimit dhe e lirimit pr fmijt me aftsi t kufizuara t jet e ndryshme nga ajo e fmijve t tjer, pr vet specifikat zhvillimore t ktyre fmijve. N dokumentin e ri t dispozitave normative do t ishte me vend t parashikohej se:

52

[+] N arsimin e detyruar mosha e pranimit dhe lirimit nga detyrimi shkollor pr fmijt me aftsi t kufizuara ndryshon nga mosha

e fmijve pa aftsi t kufizuara. Mosha biologjike e pranimit n shkollat e zakonshme varion nga 6 vje deri n 9 vje dhe kjo prcaktohet nga komisioni i ngritur n DAR/ZA. [+] Arsimimi n shkollat e zakonshme t arsimit t detyruar pr fmijt me aftsi t kufizuara kryhet normalisht deri n moshn 19 vje, por mund t ket edhe prjashtime bazuar n Planet Edukative Individuale (PEI) t nxnsit dhe gjithmon n interesin m t lart t tij. Krkesat pr fleksibilitetin e moshs pr hyrjen dhe daljen nga sistemi shkollor vijn edhe nga prindrit e fmijve me aftsi t kufizuara. Ja se si shprehet nj prind pr historin e djalit t tij:

Si mund ta regjistroj djalin n shkoll? Ai sht diagnostikuar q nga mjeku i familjes n fillim dhe, m von, edhe nga mjeku neuropediatr i KMCAP (Komisioni i Mjeksor i Caktimit t Aftsis pr Pun) me prapambetje mendore t moderuar. Ai ka qen n kopsht dhe kt vit mbushi 6 vje. Si rregull, n kopshtin ton do vit msueset e klasave t para vijn dhe marrin emrat e fmijve q kan vazhduar arsimin parashkollor. Kur edukatorja i kishte dhn edhe emrin e djalit tim, msuesja e habitur kishte pyetur: Po pse, edhe ai do t vij n shkoll kt vit?!. Edukatorja ju prgjigj: Po!. Msuesja kishte vazhduar: Por un di q fmijt me nevoja speciale n edukim mund ta fillojn shkolln edhe m von, n moshn 10 vje. Gjithsesi, mund tu thuash prindrve t Ilirit q t bjn gati dokumentacionin pr regjistrimin n shkoll, q prbhet nga: ertifikata e lindjes; raporti mjeksor pr njohjen e gjendjes s fmijs; vendimi i komisionit t pranimit; ertifikata e vaksinimit (neni 57, i dispozitave normative, pika 9/c) .

e. Mekanizmat dhe shrbimet ndihmse n arsim Identifikimi i aftsis s kufizuar aktualisht bhet nga KMCAP-i. Ky komision i specializuar mjeksor, n fakt, nuk sht n gjendje t prcaktoj nevojat arsimore t fmijve me aftsi t kufizuara. N kt komision mungon psikologu dhe punonjsi social, ndrsa mendimi i prindit nuk merret fare n konsiderat. Pr me tepr q ky komision sht ngritur, n rradh t par, si e tregon edhe termi, pr caktimin e aftsis pr pun, gj q sht e paaplikueshme pr fmijt, pasi ata nuk jan n moshe pune. Komisioni i caktimit t aftsis pr pun ka n prbrje vetm mjek dhe nuk prfshin disiplina t tjera, q jan t domosdoshme n prcaktimin e trajtimit KMCAP-i prcakton vetm dmtimin dhe nuk ka pr detyr dhe as nuk di t jap kshilla se si t prmirsohet jeta e personit me aftsi t kufizuara pas dmtimit, as se si t mund t realizohen t drejtat e tij, si, p.sh., arsimimi. Pr kt arsye, sht e dobishme t ngrihet nj ekip multidisiplinar vlersimi pr aftsin e kufizuar t fmijs dhe nevojat e veanta n t nxn, n nivel rajoni. Ky ekip duhet t prbhet nga specialisti i arsimit, msuesi/t, punonjsi social, psikologu, mjeku zhvillimor dhe punonjsi i qeverisjes vendore q mbulon shtjet e arsimit. Komisioni do t prcaktonte se cili prej fmijve q merr raportin e KMCAP-it ka nevoj pr mbshtetje t veant n arsim, pasi jo t gjith fmijt q marrin raportin e KMCAP-it kan nevoja t veanta arsimore. P.sh., nj fmij me

53

aftsi t kufizuara q lviz n karrige me rrota, edhe pse ka nevoja t veanta fizike n lidhje me aksesin e shkolls, mund t mos ket nevoja t veanta arsimore, d.m.th. nuk i duhet mbshtetje e veant pr t msuar. Ndrsa nj fmij me nevoja t veanta n t msuar, q nuk e ka t dukshme nevojn, pasi nuk shoqrohet gjithnj me shenja t dukshme, ka nevoj pr prshtatje t planit edukativ, t kurrikuls s prgjithme, t metodologjis s msimdhnies dhe pr specialist rehabilitues. Pr m tepr, prgjat vitit akademik, komisioni shumdisiplinor do t zbulonte nevojat e veanta arsimore edhe t fmijve t tjer q ndodhen aktualisht n shkolla. N kt kontekst sht e nevojshme q ngritja e nj grupi t till t parashikohet n aktet normative dhe rolet e prgjegjsit e tij t prcaktohen qart nga MASH-i me urdhres t veant zyrtare. Pr ngritjen dhe mirfunksionimin e ktij grupi sht i nevojshm nj bashkpunim ndrsektorial i nivelit ministerial. Konkretisht, n dispozitat normative t rishikuara, komisioni i DAR/ZA-it do ta gjente veten t shprehur n kt mnyr: [+] do DAR/ZA krijon nj komision t prbr nga nj specialist arsimi, nj psikolog, nj punonjs social, nj punonjs i pushtetit vendor q mbulon problemet e arsimit dhe nj mjek. Ky grup funksionon n mnyr t prhershme n DAR/ZA. Qllimi kryesor i ngritjes s ktij komisioni sht: [a] Komisioni i DAR/ZA-it shqyrton rastet e fmijve t verifikuar me aftsi t kufizuara nga komisioni mjeko-ligjor (KMCAP), t cilt jan paraqitur pr regjistrim n shkoll, n fillim t do viti akademik. Komisioni prcakton cilt prej ktyre fmijve kan nevoj t ndiqn me Plane Edukative Individuale (PEI). Komisioni mbshtet ekipin prkats n shkoll/kopsht pr t hartuar dhe zbatuar PEI-in. [b] Pr nxnsit me aftsi t kufizuara n shkollat e zakonshme, komisioni i DAR/ZA-it, pas nj vlersimi t kujdesshm, identifikon dhe sugjeron shrbimet shtes q duhet t marr fmija n qendra ditore apo n institucione t tjera t specializuara pr t kompletuar punn n shkoll. [c] N rastet kur shkolla/kopshti identifikon gjat vitit akademik vshtirsi n arsimimin e nj fmije, pr t cilin dyshon se ka aftsi t kufizuara ose vshtirsi n t nxn, i drejtohet pr vlersim komisionit t DAR/ZA-it. Ky komision ndihmon ekipin q n baz shkolle/kopshti t ndrtoj dhe zbatoj PEI-in dhe e mbshtet me ekspertizn e vet prgjat vitit akademik.

54

[d] Komisioni kryen rolin e nj grupi burimor, q ndihmon shkollat dhe vet fmijt me aftsi t kufizuara t prparojn gjat vitit akademik. Prania e profesioneve t tjera n vlersimin e nevojave t veanta te fmijt, ka shum rndsi pr vlersimin jo vetm t nevojave, por edhe t mundsive q paraqet fmija pr tu prfshir n klas dhe jasht saj. Kt e vrteton m s miri opinioni i nj psikologeje m posht, e cila, duke par shqetsimin e nj nn pr fmijn me autizm, i dha kt prgjigje, q jepet n fjalt e nns si m posht: E dini m tha nj psikologe, kur i thash q vajzn time, e Pas identifikimit nga grupi i DAR/ZAit ka nj ekip tjetr q tashm sht provuar i nevojshm dhe i dobishm gjat zbatimit t ktij projekti, prvojn e t cilit po pasqyrojm. Ekipi n nivel shkolle/kopshti i prbr nga msuesi (msuesit), nj nga drejtuesit e shkolls dhe punonjsi i shrbimit psikologjik, hartojn PEIin bazuar n sugjerimet e dhna nga komisioni i vlersimit n DAR/ZA.
cila vetm vrapon e nuk lodhet kurr, ma kan diagnostikuar autiste? E rndsi ka etiketa q i vendosim, coca cola apo pepsi! Ato t dyja kan t njjtn ngjyr. Q ta dallojm njrn nga tjetra, ne duhet t ndjejm shijen e saj, duhet ta studiojm at, ta shijojm, ta hedhim nga njra got n tjetrn, pra duhet shum koh q t shikojm nga se ndryshojn. Vetm me sy t lir nuk mund t prcaktojm se far sht aty brenda. A mund t thot gjithka etiketa q i vendosim? Kshtu ndodh edhe me diagnozn. Ne do t shikojm far ka mundsi t bj ajo dhe ta stimulojm q ta bj m mir.

[+] N baz shkolle/kopshti ngrihet ekipi mbshtets, q harton PEI-in, i prbr nga punonjsi i shrbimit psikologjik, nj prej drejtuesve t shkolls/kopshtit dhe msuesi/msuesit prkats. Drejtoria e shkolls/kopshtit sht prgjegjse pr mirfunksionimin e ktij grupi. Mbledhja e grupit udhhiqet nga punonjsi i shrbimit psikologjik, i cili sht prgjegjs pr t ndjekur nga afr ecurin e fmijs me aftsi t kufizuara gjat vitit akademik. Punonjsi i shrbimit psikologjik s bashku me msuesin kan prgjegjsin kryesore n zbatimin e PEI-it dhe dokumentimin e puns. Hartimi dhe zbatimi i PEI-it kryhet me pjesmarrjen dhe bashkpunimin e prindit. Kto mekanizma aktualisht mungojn n direktivat normative t vitit 2002, por jan t nevojshme t njihen zyrtarisht n kto akte normative, pr t mos ia ln t gjith peshn dhe prgjegjsin msuesit dhe pr ta mbshtetur kt aktor ky, n punn q do t kryej me fmijt q kan nevoja t veanta arsimore. Bazuar n prvojn e projektit, detyrat dhe prgjegjsit e grupit q harton PEI-in n shkoll/kopsht do t prmblidheshin si:

55

PRSHKRIM PUNE
pr grupin e vlersimit dhe hartimit t Planit Edukativ Individual n baz shkolle, pr fmijt me aftsi t kufizuara e vshtirsi n t nxn. Detyra t prgjithshme:
1. Grupi i vlersimit mblidhet jo m pak se tre her n vit pr vlersimin dhe hartimin e objektivave n PEI pr do fmij. 2. Drejtoria e shkolls merr masa q prindi i fmijs t jet i pranishm n t gjitha vlersimet q bhen pr fmijn e tij dhe n rastet kur ai nuk sht i pranishm, punonjsi social i bn t ditur gjith objektivat n PEI-in e fmijs s tij. 3. Grupi i vlersimit n baz shkolle ka t drejt t prcaktoj programin q do t ndjek fmija n shkoll, duke prcaktuar objektivat dhe ort e duhura pr asimilimin e ktij programi. 4. Grupi i vlersimit n baz shkolle ka t drejt ti propozoj prindit pr ta vlersuar fmijn edhe n komisione t tjera t specializuara, sipas nevojave t fmijs. 5. Grupi i vlersimit dhe drejtoria e shkolls ka t drejt t vlersoj fmijn pr njohurit akademike, bazuar n objektivat e vendosura n PEI. 6. Ky grup duhet ti paraqes dosjen me dokumentacionin e fmijs ekipeve vlersuese nga DAR-i ose MASH-i, pr ti orientuar kto ekipe q nse sht e nevojshme, t njohin PEI-in prkats dhe t vlersojn fmijn n baz t tij.

Prbrja e grupit:
Grupi i vlersimit prbhet nga : a) nj antar i drejtoris s shkolls (kshillohet nndrejtori q ndjek punn e klasave I-V); b) punonjsi i shrbimit psikologjik n shkoll; c) msuesi (msuesit) i lnds ose i klass; ) prindi i fmijs; d) punonjsi social (n kt projekt ka qen pjes e stafit t projektit).

Detyrat e antarve:
1. Antari i drejtoris mban prgjegjsi pr mbarvajtjen e puns s grupit. Ai prcakton oraret dhe personat q e prbjn at dhe prcakton kur do t mblidhet grupi. 2. Punonjsi i shrbimit psikologjik n shkoll jep mendime pr formulimin e objektivave dhe kshilla pr zbatimin e tyre. Ai mban prgjegjsi pr dosjen e fmijs, ruan privatsin e saj dhe nuk jep informacion pr kt dosje pa lejen me shkrim t drejtorit t shkolls. 3. Msuesi i klass ose i lnds informon grupin mbi aftsit e fmijs pr prvetsimin e programit msimor, mban shnimet prkatse, harton strategjit dhe zbaton objektivat e prcaktuara nga grupi i vlersimit n PEI. 4. Prindi i fmijs informon grupin pr sjelljet dhe prgatitjen e fmijs n shtpi dhe mban prgjegjsi pr zbatimin e strategjive dhe kshillave q sugjerohen nga grupi i vlersimit. Ai krkon ndihm te psikologu i shkolls, kur e shikon se sht e pamundur t arrij realizimin e objektivave t vendosura n PEI pr fmijn e tij. Kurdo q sht e mundur, prindi merr rol n zbatimin e objektivave t PEI-it n kushtet e shtpise. 5. Punonjsi social bn vlersimin e funksionimit social t fmijs, mban lidhje t drejtprdrejta me familjen dhe n rastet kur prindi mungon, e informon at pr objektivat e prcaktuara n PEI pr fmijn e tij.

f. Prshtatja e kurrikuls shkollore Tashm sht prmendur mjaft hartimi i PEI-it. Direktivat normative t vitit 2002 detyrojn shkolln dhe msuesin t prshtasin dhe thjeshtzojn kurrikuln ekzistuese dhe pr nxns t veant,

56

gjendja e t cilve sht nn nivelin minimal t programit msimor ose kur ai paraqet specifika krejtsisht t veanta, do t punohet me plane edukative individuale.. Sugjerimi yn n kt rast qndron n faktin se hartimi i ktyre PEI-ve duhet bazuar n rekomandimet e grupit vlersues n DAR dhe duhet hartuar e zbatuar si prpjekje ekipi, jo si prpjekje individuale e msuesit: [12] Nxnsit me aftsi t kufizuara ose vshtirsi n t nxn ndjekin msimet me programet e zakonshme msimore, duke br prshtatjet e duhura sipas nevojave dhe mundsive t tyre. Prshtatja e programit kryhet duke hartuar PEI pr secilin fmij, bazuar n vlersimin dhe rekomandimet e komisionit t DAR/ ZA-it. PEI hartohet nga ekipi prkats n shkoll/kopsht.

g. Msuesi M sipr jan prmendur lehtsit q duhet t prfitoj msuesi n rast se ka fmij me aftsi t kufizuara n klasn e tij. N t tre llojet e lehtsive q parashikohen n direktivat normative aktuale, askund nuk flitet pr nevojn e msuesit ndihms, mundsisht t specializuar n fushn e zhvillimit t aftsis s kufizuar. N disa rajone, msuesit e shkollave speciale mund t ishin nj kontigjent i mir pr t ushtruar kt funksion n mjediset e shkollave t rregullta. Po kshtu, studentt q tashm kan disa vite q po diplomohen n Degn e Pedagogjis Speciale n Universitetin e Vlors, mund ti shrbejn qllimit. N direktivn normative t rishikuar, ideja e msuesit ndihms duhet t gjej vend: [+] Pr tu ardhur n ndihm dhe pr t lehtsuar punn e msuesve, q japin msim n klasa ku ka nxns me aftsi t kufizuara, ata mund t prfitojn nj nga alternativat e mposhtme: a) do shkoll ku jan regjistruar fmij me aftsi t kufizuara duhet t ket t paktn nj msues ndihms, i cili do t mbshtes msuesit e tjer n punn me fmijt me aftsi t kufizuara dhe vshtirsi n t nxn. DAR/ZA-i, n bashkpunim me komisionin e ngritur n kt institucion, identifikon nevojat pr msues ndihms n do shkoll dhe i propozon emrtess s DAR/ ZA-it shprndarjen e tyre. Komisioni i DAR/ZA - it propozon emrtesn pr msuesit e shkollave speciale, t cilt nuk plotsojn normn msimore, q t shrbejn si msues ndihms lvizs n ato shkolla t zakonshme, ku jan regjistruar fmij me aftsi t kufizuara.. N rastet kur DAR/ZA-i nuk mund t siguroj msues ndihms pr do shkoll, ather t prdor alternativat e mposhtme:

57

b) c) )

Pr do nxns me aftsi t kufizuara ulet me 2-3 numri i nxnsve t klass. Msuesit t ciklit t lart t arsimit t detyruar i ulet me 2 (dy) or msimore ngarkesa javore. Pr cdo 4 or msimi t zhvilluara, msuesi paguhet 1 or suplementare.

Par nga kndvshtrimi i prdorimit sa m t kujdesshm t buxhetit t arsimit, tre alternativat e fundit gradualisht duhet ti ln vendin alternativs s par - msuesit asistent n shkoll.

h. Prindi Prindi i fmijs me nevoja t veanta arsimore duhet par si partner i rndsishm n arritjen e suksesit. Ekipi i projektit sugjeron prfshirjen e prindrve n dy nivele t ndryshme, n hartimin e PEIit dhe n prfshirje m gjersisht n jetn e shkolls si m posht: [+] Hartimi dhe zbatimi i PEI-it kryhet me pjesmarrjen dhe bashkpunimin e prindit. [+] X% e numrit t pjestarve t bordit t shkolls, i prket antarve t zgjedhur pa votim nga grupe, si prindr rom, egjiptian ose t fmijve me aftsi t kufizuara.

i. Vlersimi i arritjeve t fmijs Eksperienca tregon se pr t gjith fmijt n shkoll prdoren t njjtat instrumente vlersimi. T gjith nxnsit vlersohen bazuar n krkesa unike pr t gjith grupin dhe testet hartohen nj tip pr t gjith grupin. N nj situat t till, fmijt me nevoja t veanta n shkollim, t ndjekur me PEI-in, shpesh nuk arrijn tu gzohen arritjeve t tyre, pasi t vlersuar n t njjtn mnyr si moshatart e tjer n klas, ata provojn vazhdimisht humbjen. Matja e progresit t nj nxnsi q ndiqet me PEI duhet kryer prkundrejt objektivave q jan prcaktuar individualisht pr t. Prandaj sugjerohet q dispozitat normative ta marrin n konsiderat edhe kt: [+] Versimi i progresit t fmijve me aftsi t kufizuara ose vshtirsi n t nxn duhet t kryhet n prputhje me objektivat e vendosura n PEI-in prkats. Pr kt, msuesi bn shnimet prkatse n regjistr dhe amz, q fmija sht ndjekur me PEI n t gjitha nivelet e shkollimit parauniversitar.

58

[+] Ekipet e inspektimit vlersojn dhe testojn kta fmij n prputhje me PEI-in prkats.

[+] N provimin e lirimit, teza pr fmijt me aftsi t kufizuara hartohet nga ekipi n baz shkolle, duke u bazuar n PEI-in e nxnsit dhe miratohet nga komisioni n DAR/ZA. N provimet e lirimit fmijt me aftsi t kufizuara asistohen nga specialisti dhe, n munges t tij, nga msuesi.

j. Lvizjet e nxnsve midis institucioneve arsimore Neni 8 si dhe neni 57, pikat 15-16 t dispozitave normative, pranojn si prjashtimin nga detyrimi shkollor, ashtu edhe largimin nga shkolla t nxnsve me aftsi t kufizuara n do koh, mbshtetur n krkesn me shkrim t prindrve dhe pas nj konsultimi me personelin e msuesve. Lidhur me nenin 8, specialistt sugjerojn q ky nen t hiqet fare, pasi sht e papranueshme t lejohet prjashtimi nga detyrimi shkollor, ndrkoh q flitet pr gjithprfshirjen dhe arsimimin e fmijs bazuar n aftsit dhe nevojat q ka. Si fjala prjashtim, ashtu edhe largim bie n kundrshtim me t drejtn e fmijs pr arsimim, e shprehur n Konventn e OKB-s pr t Drejtat e Fmijs. Me kt logjik, as msuesi dhe as prindrit, si ndarazi edhe n bashkpunim, nuk kan t drejt ti mohojn fmijs t drejtn pr shkollim, duke marr vendim pr ta larguar nga shkolla, ashtu si parashikohet n nenin 57, pikat 15-16. Prandaj, n vend t ktyre neneve do t ishte me vend t gjendej mnyra se si t rregullohej lvizja e fmijve me aftsi t kufizuara nga nj institucion n tjetrin, n vend q t ligjrohet largimi apo prjashtimi i tyre. Prve ksaj, eksperienca tregon se n DAR ose ZA nuk sht gjetur asnjher i depozituar nj vendim i till, si sht prmendur n nnin 8 t dispozitave normative. [+] Fmijt me aftsi t kufizuara q frekuentojn shkollat speciale, pas vlersimit t progresit t tyre nga komisioni i DAR/ZA-it dhe me miratimin e prindrve, nxiten t kalojn n shkolln e zakonshme. [+] Fmija me aftsi t kufizuara, me krkesn me shkrim t prindit, mund t largohet gjat vitit msimor nga nj shkoll e zakonshme n nj tjetr shkoll t zakonshme, duke u shoqruar me nj vlersim t grupit t shkolls, bazuar n PEI-t s bashku me t gjith dokumentacionin prkats, q fakton zhvillimin e tij deri n at ast. [+] Pr fmijt me aftsi t kufizuara q jan ndjekur me PEI n kopsht, kalimi i tyre nga kopshtet n shkollat e zakonshme do t shoqrohet me nj vlersim t veant nga ekipi i shkolls. Ekipi q ka punuar me t n kopsht, lehtson kalimin nga kopshti n shkoll, duke e shoqruar fmijn me PEI-in dhe gjith dokumentacionin prkats, q fakton zhvillimin e tij deri n at ast.

59

4. A sht mjedisi gjithprfshirs n institucionin ton arsimor


Gjithprfshirja15 sht nj proces shum m i gjer sesa pranimi fizik i fmijve me aftsi t kufizuara n grupin e klass, pran bashkmoshatarve t tij, n shkollat e arsimit baz. Procesi i pranimit fizik t fmijve me aftsi t kufizuara n klasn e zakonshme mund t kryhet m leht, pasi nuk shoqrohet me ndryshime dhe modifikime t rndsishme e thelbsore, sikundr krkon procesi i gjithprfshirjes. Pr t realizuar procesin e gjithprfshirjes n arsim t fmijve me aftsi t kufizuara s pari duhet prmirsuar, ndryshuar apo modifikuar kuadri ligjor pr arsimimin, duhet siguruar angazhimi dhe prfshirja aktive e autoriteteve t arsimit n bashkpunim t ngusht me institucionet arsimore. Kto do t siguronin rritjen e pjesmarrjes aktive t do nxnsi n procesin msimor, bashkpunimin efektiv me shrbimet e tjera mbshtetse, si dhe punonjs arsimi dhe profesionist nga fusha t tjera t kualifikuar dhe trajnuar sipas krkesave dhe standarteve bashkkohore, pr t krijuar klimn mbshtetse dhe pranuese brnda do institucioni arsimor. Pr t pasur nj nj proces gjithprfshirs t plot, efektiv dhe cilsor sht e rndsishme q shkolla t konceptohet si institucioni q ofron mundsira dhe shanse t barabarta q do fmij t vlersohet pr kapacitetet dhe aftsit e tij individuale, duke respektuar ritmin e tij t zhvillimit. Punonjsit e arsimit duhet t njohin interesat, nevojat, dshirat, prirjet e do nxnsi pr t prshtataur m pas mjedisin fizik, burimet njerzore dhe ato materiale, programet shkollore dhe atmosfern psikologjike t ktij institucioni n varsi t interesave, stileve t ndryshme dhe krkesave e nevojave t ndryshme q fmijt kan. N shkoll fmijt duhet t ndjejn se jan t respektuar, vlersuar dhe konsideruar pr at ka prfaqsojn, pr kapacitetet q disponojn, pr vlerat q mbartin. Duke realizuar procesin e gjithprfshirjes n arsim bhet e mundur q edhe fmijt me aftsi t kufizuara t marrin pjes n jetn shkollore, sikurse dhe bashkmoshatart e tyre, n kushte t barabarta, duke siguruar arsimimin, pranimin, prkujdesjen, bashkpunimin, zhvillimin e aftsive individuale dhe shoqrizimin e tyre. N shkollat ku realizohet procesi i gjithprfshirjes n arsim fmijt me aftsi t kufizuara, shikohen dhe vlersohen si t barabart, si qnie t plota, me individualitetin e tyre, q nuk kan nevoj t krahsohen me t tjert, por q kan kapacitetet e tyre, t cilat duhet t nxiten nga punonjsit e arsimit. Kto shkolla e njohin dhe e pranojn diversitetin ndrmjet nxnsve si nj proces t natyrshm duke e shfrytzuar n dobi t procesit t t nxnurit pr do fmij me apo pa aftsi t kufizuara.
15) Kjo pjes sht prshtatur nga Indeksi pr gjithprfshirje n arsim, botuar nga CSIE, me autor Tonny Booth dhe Mel Ainscow, 2002. N vazhdim jan przgjedhur prej ktij botimi nj list indikatorsh, prmes t cilve mund t masni sa gjithprfshirse sht shkolla juaj. Nse ka vend pr prmirsim, planifikoni aktivitete brenda shkolls dhe komunitetit pr ti prmbushur nevojat prkatse.

60

Q t mund t zbatohet procesi i gjithprfshirjes n do institucion sht e rndsishme q t respektohen t drejtat e fmijve, q t zbatohen politika arsimore t prshtatshme, q t prfshihet dhe angazhohen prindrit si partner t barabart n proceset e vendimmarrjes, q t nxitet komuniteti pr t rritur prfshirjen e tij. N kt mnyr, do fmij do t ket mundsi t shpalos vlerat individuale, do t ndjehet i pranuar dhe i vlersuar dhe do t prfitoj maksimalisht nga procesi msimor. Kshtu, gjithprfshirja ka t bj me: Prfshirjen, edukimin dhe arsimin e do nxnsi; Eleminimin e pengesave t do nxnsi n msimnxnie; Rritjen e pjesmarrjes akive n procesin msimor; Vlersimin e potencialeve t gjith nxnsve me dhe pa aftsi t kufizuara; Ristrukturimin e kulturave, politikave dhe praktikave npr shkolla, n mnyr q ato ti prgjigjen diversitetit t nxnsve. Prfshirja dhe pjesmarrja aktive, q realizohen nprmjet procesit t gjithprfshirjes, duhet t trajtohen prmes tre dimensioneve t ndrlidhura pr prmirsimin e shkolls, t cilat jan: (a) krijimi i kulturave prfshirse, (b) krijimi i politikave prfshirse, dhe (c) zhvillimi i praktikave prfshirse. T tre dimensionet jan t nevojshme pr zhvillimin e prfshirjes n shkolla dhe fardo plani pr ndryshimin e shkolls, duhet ti kushtoj vmendje t treve.

Tre dimensionet pr prmirsimin e shkolls


Zh ii lim vil

shk oll

im

pr

se

a tik ak

p rfs

hir

ve p

ka ve

rfs hir

liti

se

po

Kr ijim

ii

Krijimi i kulturave prfshirse n shkollim

shk im oll

61

DIMENSIONI A: Krijimi i kulturave prfshirse Krijimi i kulturave prfshirse vendoset me qllim n bazn e trekndshit. Ky dimension krijon nj bashksi t sigurt, pranuese, bashkpunuese dhe stimuluese, ku secili vlersohet si baz pr arritjen e rezultateve m t larta t t gjithve. Gjithashtu, ky dimension zhvillon vlerat e prbashkta t prfshirjes n shkollim, t cilat iu prcillen specialistve t rinj t arsimit, nxnsve, drejtorve dhe prindrve apo kujdestarve t fmijve. Parimet dhe vlerat n kulturn e prfshirjes n shkollimin fillor jan udhrrfyese t vendimeve pr politikat e puns dhe pr praktikn e prditshme n klas, n mnyr q zhvillimi i shkolls t jet nj proces i vazhdueshm.

DIMENSIONI B: Krijimi i politikave t prfshirjes n shkollim Ky dimension siguron q prfshirja t jet pjes prbrse e t gjitha planeve t shkolls. Gjithashtu, siguron q politikat e puns t inkurajojn pjesmarrjen aktive t nxnsve dhe t specialistve t arsimit q nga asti i fillimit t shkollimit, i nxit ata t krijojn kontakte me t gjith nxnsit dhe t minimizojn presionet pr mosprfshirje. T gjitha politikat e puns s shkolls si nj institucion, duhet t ken strategjin e qart pr ndryshime.

DIMENSIONI C: Zhvillimi i praktikave t prfshirjes n shkollim Ky dimension zhvillon praktikat shkollore, t cilat pasqyrojn kulturat dhe politikat e puns prfshirse n shkoll. Shkollat, klasat, ort msimore dhe kurrikula msimore i prshtaten diversitetit t nxnsve. Nxnsit, prindrit, komuniteti ku shtrihet shkolla nxiten t marrin pjes aktivisht n t gjitha aspektet e shkollimit q rrjedhin nga njohurit dhe prvojat e tyre jasht shkolls. M posht jepet nj list indikatorsh t prshtatur nga Indeksi pr gjithprfshirje, nj material q ka gjetur zbatim n shum vende ku punohet pr t ndrtuar arsimin gjithprfshirs. Kta indikator ndihmojn t kuptohet se si sht situata dhe t matin aspekte t ndryshme t puns pr krijimin e praktikave, politikave dhe kulturave gjithprfshirse n shkoll e n komunitetin e saj. Lista sht e prshtatur dhe e reduktuar. Ajo mund t prdoret ashtu si sht, por ju mund ta pasuroni listn duke shtuar indikator t rinj, q i prshtaten situats s shkolls dhe komunitetit tuaj. Duke zbatuar arsimin gjithprfshirs, ju mund t vzhgoni se lista e indikatorve ka nevoj vazhdimisht pr ndryshime e prmirsime dhe kjo ndodh pasi gjithprfshirja sht nj proces dinamik, zhvillues dhe n rritje, i cili synon prsosmrin n mjedisin shkollor

62

Gjithprfshirja nga Udhzuesi i gjithprfshirjes


Tregues q ju ndihmojn ju t vlersoni shkolln n aspektin e gjithprfshirjes
Dimensionet
A. Krijimi i Kulturave gjithprfshirse

Nr.
A.1

Seksionet / Indikatort
Ndrtimi i komunitetit. 1.1 T gjith nxnsv u krijohet ndjenja q jan t mirpritur n shkoll. 1.2 Nxnsit ndihmojn njri-tjetrin. 1.3 Msuesit dhe gjith personeli bashkpunojn me njri-tjetrin. 1.4 Msuesit dhe nxnsit trajtojn njri-tjetrin me respekt. 1.5 Ekziston partneriteti midis shkolls dhe komunitetit. 1.6 I gjith komuniteti sht i prfshir n shkollim. 1.7 Drejtoria e shkolls dhe msuesit bashkpunojn. Krijimi i vlerave t prfshirjes n shkollim. 2.1 Nga t gjtih nxnsit pritet t arrijn m shum. 2.2 Drejtort, msuesit, prindrit kuptojn njsoj gjithprfshirjen n shkollim. 2.3 Nxnsit vlersohen n mnyr t njjt. 2.4 Msuesit tentojn t mnjanojn pengesat n msimnxnie dhe n pjesmarrjen aktive n t gjitha aspektet e shkollimit. 2.5 Shkolla prpiqet t minimizoj do form t diskriminimit. Krijimi i nj shkolle pr t gjith. 1.1 Emrimi i personelit msimor bhet n mnyr t drejt. 1.2 T gjith punonjsve t rinj u ofrohet ndihma pr tu prshtatur n shkoll. 1.3 Shkolla prpiqet t pranoj t gjiths nxnsit e komunitetit. 1.4 Bhen prpjekje pr t mundsuar qasjen fizike n shkoll t t gjith njerzve. 1.5 T gjith nxnsve t rinj u ofrohet ndihm pr tu sistemuar n shkoll. 1.6 Shkolla organizon grupe t msimdhnies n mnyr q t gjith nxnsit t vlersohen. Organizimi i prkrahjes pr diversitetin. 2.1 T gjitha format e prkrahjes jan t bashkrenduara. 2.2 Aktivitetet trajnuese t msuesve u ndihmojn atyre n trajtimin e larmis s nevojave t nxnsve. 2.3 Politikat e puns pr nevojat e veanta n shkollim trajtohen si politika t puns pr gjithprfshirjen n shkollim. 2.4 Praktikat e puns me fmijt me nevoja t veanta shfrytzohen pr zvoglimin e pengesave n msimdhnie dhe pjesmarrje aktive n procesin msimor t t gjith nxnsve. 2.5 Presionet pr mosprfshirjen n disa lnd minimizohen. 2.6 Pengesat n vijimin e msimit zvoglohen. Organizimi i msimdhnies. 1.1 Planifikimi i msimdhnies bhet duke patur parasysh nevojat e secilit individ n klas. 1.2 Kurrikula inkurajon pjesmarrjen e t gjith nxnsve n msim. 1.3 Prmes njsive msimore zhvillohet t kuptuarit e dallimeve. 1.4 Nxnsit jan t prfshir n mnyr aktive n msimdhnie. 1.5 Nxnsit msojn duke bashkpunuar me njri-tjetrin. 1.6 Vlersimi ndikon n progresin e arritjeve t t gjith nxnsve. 1.7 Disiplina n klas bazohet n respektin e ndsjellt. 1.8 Msuesit planifikojn dhe vlersojn n bashkpunim me njri-tjetrin. Mobilizimi i burimeve. 2.1 Ndryshimet mes nxnsve shfrytzohet si burim pr msimdhnien dhe msimnxnien. 2.2 Njohurit profesionale t msuesve shfrytzohen maksimalisht. 2.3 Drejtoria e shkolls prpiqet t zhvilloj kto burime pr rritjen e cilsis s msimdhnies. 2.4 Burimet e shkolls shprndahen n mnyr t drejt me qllim prkrahjen e gjithprfshirjes n shkollim.

A.2

B. Krijimi i politikave t prfshirjes n shkollim

B.1

B.2

C. Krijimi i praktikave t prfshirjes n shkollim

C.1

C.2

63

DIMENSIONI A: KRIJIMI I KULTURAVE PRFSHIRSE A.1: Ndrtimi i komunitetit


Treguesi A.1.1. T gjithve u krijohet ndjenja e mirseardhjes .

(Prindr t nj fmije me aftsi t kufizuara gjat regjistrimit) - sht fmija yn i par q futet n shkoll, na mungon eksperienca, jemi prindr t rinj. Kemi ardhur nga nj zon ktu afr, ve ksaj fmija sht me aftsi t kufizuara, prandaj duam t takojm drejtorin. -Nuk sht e nevojshme. Ne jemi personat prgjegjs q merrremi me regjistrimin. Nuk sht eksperienc e re pr kt shkoll. Ju sigurojm se do t ndiheni mir. Msuesja e klass s par sht me prvoj dhe ka punuar me fmij me aftsi t kufizuara edhe m par. M pas ata vun re nj stend n t ciln pasqyroheshin aktivitete t ndryshme, u ndjen t lehtsuar ishte edhe nj vajz tjeter si vajza e tyre n mes t nj grupi nxnsish.

a. A ofron shkolla mjedis miqsor dhe mikprits pr t gjith? b. A sht shkolla e prkushtuar pr t siguruar nj mjedis edukues dhe t sigurt pr do fmij? c. A i mirpret shkolla t gjith fmijt, a ofron stile t ndryshme t nxni dhe a i prgjigjet nevojave t ndryshme pr t msuar? A jan fmijt t mirpritur, pavarsisht statusit q ata kan? d. A jan prindrit t mirpritur n shkoll? e. A pasqyrohet qart n rregulloren e shkolls misioni i saj mikprits dhe miqsor pr nxnsit me aftsi t kufizuara? f. A prezantohet n shkoll me postera dhe mbishkrime kultura dhe trashgimia e komunitetit q prfaqson?
(Eksperienca e nj msueseje t ciklit fillor me fmij me aftsi t kufizuara) Pr mua si msuese sht eksperienc e re, nuk e di sa do t mundem ta mbshtes. sht rast i veant n klasn e par. Pas nj viti eksperience pozitive, un mendoj se secili fmij t ofron nj eksperienc t re, t veant; ai sht nj individ. Un si msuese duhet ti prgjigjesha atij fmije. Rasti nuk ishte i leht. Pr her t par ndryshova t gjith praktikn time t puns. Sistemova klasn n nj form q t ishte e favorshme pr fmijn me aftsi t kufizuar. Fillova t aplikoja vazhdimisht punn n grup dhe n ift. Bashkbisedimi n grup iu jepte ide pr ta ndihmuar shokun. Ata jo vetm e shoqronin, por ndanin edhe ndjenjat me t. Prgatita nj plan t veant pr t dhe shpesh duhej t prqasja aktivitetet jo vetm pr t, por edhe pr t gjith grupin e nxnsve, si lojra didaktike, dramatizime, miniprojekte, shtitje. E rndsishme ishte t ruhej motivimi dhe vlersimi i fmijve t tjer, ndrsa fmija me aftsi t kufizuar ishte vazhdimisht i motivuar dhe n qendr t vmendjes, si t gjith fmijt e tjer, por me nj prkujdes t veant. Shkolla duhet t ofroj shum mundsi edhe n procesin e t nxnit; ajo duhet t jet mikpritse. Pr nj msuese kjo pun krkon prkushtim, por besoj se ia vlen. Edhe un kam prfituar eksperienc t re profesionale. Madje ka shum shkolla n qytetin ton n t cilat msueset kan fituar aftsi t reja profesionale, si rezultat i prdorimit t teknikave gjithprfshirse n edukim.

64

Nga nj vzhgim n shkoll, prindrit ishin pjesmarrs t atij aktiviteti. Secila nga nnat prgatiti mblsirn tradicionale dhe e serviri n shkoll. mblsira e cila u plqye m shum ishte mblsira e mamas s A, nj fmije me aftsi t kufizuar. Nna e saj sht pjes e bordit t shkolls.Vihej re nj klim bashkpunimi dhe prindrit ishin t mirpritur. Nuk ishte hera e par q ata ishin pjes e aktiviteteve t prbashkta. Ata jan vazhdimisht pjesmarrs.

g. A jan nxnsit e rinj, edhe ata me aftsi t kufizuara, si dhe punonjsit e rinj t shkolls t mirpritur n do koh? h. A ndihet komuniteti i shkolls prgjegjs pr mirmbajtjen e shkolls dhe sigurimin e aksesorve, veanrisht pr fmijt me aftsi t kufizuara? Pyetje t tjera i. j. Treguesi A.1.5 Stafi msimor dhe komuniteti i prindrve jan partner aktiv. a. A ekziston midis prindrve dhe stafit msimor nj komunikim dhe respekt reciprok dhe a luajn ata nj rol t rndsishm si partner n procesin e edukimit n shkoll? b. A ndihen prindrit e fmijve t mirpritur dhe t sigurt n komunikim me msuesit e shkolls, a jan t prfshir n mnyr aktive n verpimtarit dhe programet e shkolls, dhe veanrisht n komunikim me msuesit e fmijve t tyre? c. A informohen prindrit e fmijve nprmjet bordit pr politikat dhe praktikat gjithprfshirse q ndjek shkolla? d. A informohen nga bordi prindrit e shkolls, n veanti ata t fmijve me aftsi t kufizuara, pr planin zhvillimor t shkolls dhe a kan nj rol n vendimmarrje? e. A u ofron shkolla strategji prindrve q t jen pjes n vendimmarrje pr probleme t ndryshme t shkolls?
Vitin e par t puns si drejtor n nj shkoll, n periferi, larg qendrs, me nj komunitet t vshtir dhe me shum probleme sociale, hasa vshtirsi shum t mdha. Vazhdimisht ankohesha. Nuk dija si t bja. E njjta situat prdit: xhama t thyer e dyer t bllokuara. N takimet e organizuara me prindrit, ata nuk ishin shum pjesmarrs, por edhe ata q ishin, krkonin shum, por nuk prgjigjeshin pr detyrimet e prbashkta. Shpesh iu them q kjo shkoll sht e juaja dhe ju duhet t jeni pjes n mirmbajtje. S bashku me stafin dhe nxnsit organizuam fushata sensibilizuese dhe or t hapura me prindrit. N fillim pastruam mjedisin rreth shkolls, m pas ndrtuam nj rampe pr nj nga nxnsit, i cili ishte me karroc dhe nuk ishte m e nevojshme ta sillnin n krah n shkoll. Duket sikur prindrit jan m t ndjeshm, nse ka fmij me aftsi t kufizuara n shkoll.

Jan nxns t rinj n kt shkoll, kan ardhur nga Greqia dhe ne duhet t jemi m t but, m mikprits. Nj nga djemt ka rregullime t aparatit t t folurit. Ai ka ndjekur nj shkoll t zakonshme. N do klas msueset kshilluan nxnsit: Nuk duhet t qeshni me theksin e tyre, se edhe ju do t ndiheshit keq n nj situat t till.. Shkolla organizon fushata sensibilizuese pr t rritur ndjeshmrin e fmijve pr t qen pranues dhe t hapur ndaj ndryshimit.

65

Fmija im ka 4 vjet q ndjek shkolln. sht e vrtet qe ai ka probleme me ekuilibrin dhe ka vshtirsi n prvetsimin e njohurive n lnd t ndryshme, por sht shum social. Ai sht i dashur dhe sht i ndjeshm. N aktivitete t ndryshme ai ka drejtuar grupin artistik t klass. Ka aftsi t mira organizative, arrin t kndoj shum bukur dhe mban qndrime pr probleme t ndryshme. Kshtu i shprehej nj prind msueses s klass s pest. Msuesja miratonte do gj q ai thoshte. Ajo e njihte fmijn sepse ia kishte prezantuar msuesja e ciklit fillor. N do takim ajo mirpriste do sugjerim t prindit. (Megjithse prindrit jan t mirpritur, bashkpunimi i tyre n hartimin e PEI-it sht nj sfid pr msuesit).

f. A jan prindrit e fmijve partner n aktivitetet q organizon shkolla dhe a iniciojn aktivitete t ndryshme? g. A jan prindrit bashkpunues, a shkmbejn njohurit me msuesit, a ndihmojn me informacione mbi zhvillimin e fmijs s tyre ose a sjellin argumente pr sjelljet e ndryshme t fmijs?
Nj nn e nj fmije me aftsi t kufizuar tregon: Si fillim, un shkoja do dit n shkoll dhe shoqroja fmijn tim edhe n klas; shpesh qndroja edhe atje. Msuesja m shpjegonte disa nga teknikat q un duhej t prdorja n shtpi pr t ndihmuar fmijn tim. M pas, n takime me prindrit e tjer, un shprndaja kt eksperienc..

h. A aktivizon, nprmjet projekteve t ndryshme, shkolla prindrit t ndihmojn fmijt e tyre n msimnxnie dhe a jan ata t vetdijshm pr rolin e tyre n edukimin e fmijve t tyre? Pyetje t tjera k. l. Treguesi A.1.7 Drejtoria e shkolls dhe msuesit bashkpunojn. a. A i njohin dhe kuptojn msuesit rolet dhe prgjegjsit q kan drejtuesit e shkollave? b. A zbaton drejtoria e shkolls strukturn organizative n shkoll dhe a ndan prgjegjsit e secilit? c. A kontribuon drejtuesi i shkolls n do koh dhe a i lehtson msuesit q kan shqetsime t veanta n msimdhnie? d. A kontribuon drejtuesi me aftsit dhe njohurit q ai ka dhe a sht i vlersuar nga komuniteti si brenda dhe jasht shkolls? e. A i njohin dhe zbatojn politikat arsimore dhe a iniciojn politika t brendshme n shrbim t komunitetit t shkolls drejtuesit e shkolls? f. A vlersohet kontributi i drejtuesve, pavarsisht nga statusi i tyre?

Prindi i nj fmije me aftsi t kufizuar shprehet se: E di q n shkoll sht nj psikologe, q mbshtet fmijt, por n rastin e djalit tim prezenca e saj ka munguar. Im bir shfaq rregullime t theksuara n sjellje dhe ka shenja agresiviteti. Ne jemi familje me probleme t theksuara sociale. T dy jemi t papun, im shoq shpesh vjen i dehur ...nuk e di far t bj ....jam n hall t madh. Psikologia vjen vetm nj dit n shkoll dhe shkolla ka edhe fmij t tjer me probleme, prandaj mendoj se sht e vshtir q ajo t luaj rolin e saj. .

66

g. A shkmbejn drejtuesi dhe msuesit eksperienca midis tyre gjat msimit, msimeve model, kualifikimit t brendshm, orve t kontrollit? h. A ka stafi i shkolls informacionin e duhur pr nxnsit me nevoja t veanta dhe veanrisht fmijt me aftsi t kufizuara? i. A ndajn msuesit t njjtin informacion pr identifikimin dhe vlersimin e fmijve me aftsi t kufizuara? Pyetje t tjera j. k.

A.2 Krijimi i vlerave t prfshirjes n shkollim


Treguesi A.2.3 Nxnsit vlersohen n mnyr t njjt. a. A jan t gjith nxnsit t mirpritur n shkoll dhe a vlersohen t gjith n mnyr t njjt, pavarsisht se far gjuhe a dialekti flasin, pavarsisht nse jan vajza a djem, n jan fmij me aftsi t kufizuara, rom a egjiptian? b. A i mirpret shkolla prindrit e fmijve dhe a besojn ata se shkolla ofron t njjtn d. A i stimulon dhe nxit shkolla arritjet e t gjith nxnsve, duke u bazuar n rezultatet q ata kan dhe n varsi t potencialit q ata paraqesin? e. A ekspozohen punimet e t gjith fmijve n klas n veprimtari t prbashkta dhe personale? f. A raportojn msuesit n drejtori pr rezultatet e fmijve, a raporton drejtoria e shkolls n organet qendrore 2 her n vit, veanrisht pr fmijt me aftsi t kufizuara n MASH? g. T gjith nxnsit q jan pjestar t shkollave dhe mbarojn vitin akademik. marrin dftes shkollore shtetrore. Pyetje t tjera h. j.
Gjyshja e nj fmije me afsi t kufizuar shprehet pr mbesn: Un jam gjyshja e vajzs. Erdhm nga fshati pr ta mbajtur. Ne nuk e njihnim mbesn ton. Jemi t dshpruar. Kujtonim se ishte ... (eh), por ka shum probleme... Shpresojm q t vazhdoj shkolln, por ... Megjithat na pritn shum mir n shkoll. Na than se vajza do t shkoj n nj klas me fmijt e tjer. Jemi shum t lumtur dhe kemi shpres te shkolla. Tani, pas nj viti, vajza ka ndryshuar. Msueset e ndihmojn shum. Ajo ndihet shum mir. Edhe n shtpi sjellja e saj ka ndyshuar. Ajo ka msuar shum gjra. I njeh t gjitha shkronjat, dallon numrat. Msuesja e vlerson do dit ....

67

Nj vajz me aftsi t kufizuar q konkuroi mes 1200 fmijve t 10 shkollave, fitoi konkursin. N ekspozitn e shkolls punimi i saj sht przgjedhur si m i miri. N ekspozitn e qytetit ajo konkuroi dhe fitoi vendin e par. Ajo vetm buzqeshte dhe syt i shklqenin. Vetm kshtu mund t thoshte faleminderit.

Treguesi A.2.4 Msuesit dhe nxnsit e trajtojn njri-tjetrin n mnyr njerzore dhe si zbatues t nj roli. a. A i njohin msuesit t gjith nxnsit q kan n klas dhe u japin msim? b. A ka dashuri dhe respekt reciprok midis msuesve dhe nxnsve? c. A ka nj partneritet reciprok midis msuesve dhe nxnsve n veprimtarit e ndryshme n shkoll, brenda dhe jasht saj? d. A jan msuesit pjes e ngjarjeve familjare? e. A i prkrahin msuesit nxnsit nse ata lndohen ose mrzitn? Pyetje t tjera f. g.

Treguesi A.2.5 Msuesit tentojn ti mnjanojn pengesat n msimnxnie dhe pjesmarrje aktive n procesin msimor n t gjitha aspektet e shkollimit. a. A e lehtson pjesmarrjen aktive zbatimi i metodave dhe teknikave nga msuesit dhe a japin kto shanse pr arsim cilsor? b. A lehtsojn kto prfshirjen e fmijve me aftsi t kufizuara? c. A i lehtsojn pengesat ose mangsit q shfaqen si rezultat i mjedisit, kurrikuls s paprshtatshme ose aftsis s kufizuar, organizimi i veprimtaris msimore me n qendr nxnsin dhe prdorimi i teknikave gjithprfshirse? d. A jan msuesit t trajnuar dhe a e din se diversiteti n shkoll i shrben ngritjes se nivelit arsimor? e. A ofron kushte pr bashkpunim organizimi i ditve informative, duke i par ndryshimet si vler dhe krijimin e nj ambjenti mikprits pr t gjith? f. A ofron kultur gjithprfshirse sensibilizimi i mjedisit se t gjith jemi t ndryshm dhe kemi aftsi t ndryshme e t veanta? Pyetje t tjera g. h.

68

Prindr t pasensibilizuar shprehen kshtu: Jam shum e shqetsuar pr fmijn tim, pasi ka filluar t imitoj shoqen e tij t banks, q sht me sindromn daun. Nuk e kuptoj se far fiton fmija im nga ajo. Ai vetm humbet ... M vjen shum keq, por shteti duhet t investoj, por n nj shkoll speciale..

N faqet q vijojn jan hartuar disa flet vzhgimi q detajojn mnyrn e matjes s nivelit t gjithprfshirjes n shkoll. Ato sugjerohet t prdoren nga specialist t DAR/ZA-ve n inspektimet q kryejn n shkoll. Drejtoria e shkolls, gjithashtu, her pas here mund t kryej vlersime t brendshme t shkolls, duke i prdorur kto flet vzhgimi pr t matur se si sht situata n astin e vlersimit, ku dhe si ka nevoj pr prmirsime, dhe si ka prparuar kjo situat nga matja e mparshme. Shembulli i par i flets s vlersimit sht i paplotsuar dhe m pas ka shembuj t plotsuar.

69

Flet vzhgimi
Dimensioni: Seksioni: Indikatori:
Specifikimi i indikatorit
Shkolla ofron mjedis miqsor dhe mikprits pr t gjith. Shkolla sht e prkushtuar pr t siguruar nj mjedis edukues dhe t sigurt. Shkolla mirpret t gjith fmijt dhe ofron stile t ndryshme t nxni dhe nevoja t ndryshme pr t msuar. Fmijt jan t mirpritur, pavarsisht statusit q kan. Prindrit jan t mirpritur n shkoll N rregulloren e shkolls pasqyrohet qart misioni i saj mikprits dhe miqsor pr nxnsit me aftsi t kufizuara. Shkolla prezanton me postera dhe mbishkrime kulturn dhe trashgimin e komunitetit q prfaqson. T tjera Prfundime/sugjerime/rekomandime t vzhgimit: 1. 2. 3.

Masa e arritjeve
aspak pak disi shum

Shnime/komente

- Listo shkurt arritjet. - Listo shkurt mbetet pr tu br


s afrmi pr t prmirsuar situatn

70

Flet vzhgimi
Dimensioni A: Seksioni A.2: Krijimi i kulturave gjithprfshirse Krijimi i vlerave t prfshirjes n shkollim

Indikatori: A.2.4: Msuesit dhe nxnsit e trajtojn njri-tjetrin n mnyr njerzore dhe si zbatues t nj roli.
Specifikimi i indikatorit Masa e arritjeve
aspak pak disi shum

Shnime/komente
Pika t forta:
Fmijt vijn nga komuniteti prreth shkolls; - msuesit njohin banort e komunitetit; - midis msuesve dhe prindrve ka njohje t tjera.

Msuesit njohin t gjith nxnsit q kan n klas dhe japin msim.

Pika t dobta:

- Jo t gjith msuesit i njohin fmijt e klass; - prindrit i fshehin problemet e fmijve.

far duhet prmirsuar:

- N fillim t shkolls msuesit duhet t bashkpunojn me komunitetin prreth shkolls. Ata duhet t njohin familjet e fmijve, problemet sociale, vshtirsit ose prparsit q ofron familja; - prindi duhet t prezantoj fmijn e tij; sht shum e rndsishme q pr fmijt q ndjekin pr her t par shkolln, msuesit t njohin t shkuarn e fmijs, zhvillimin e tij.

Pika t forta:

Midis msuesve dhe nxnsve ka dashuri dhe respekt reciprok.

- Msuesit shprehin afrimitet me fmijt, n veanti me fmijt e moshs 6-11 vje; - n prgjithsi nxnsit i respektojn msuesit.

Pika t dobta:

- Msues t rinj indiferent.

far duhet prmirsuar:


- Organizimi i aktiviteteve sensibilizuese; - shkmbimi i eksperiencave midis dy palve; - situat motivuese; - vmendje dhe prkushtim gjat procesit t t nxnit.

Pika t forta: Gjat veprimtarive t ndryshme n shkoll brenda dhe jasht saj, midis msuesve dhe nxnsve ka nj partneritet reciprok.

: Pika t dobta

- Kurrikula me baz shkolle krijon hapsira q nxnsit dhe msuesit t prfshihen n veprimtari t ndryshme. - N shkoll ndjehet pak roli i qeverive t nxnsve n aktivitetet q oragnizon shkolla.

far duhet prmirsuar:

- Msuesit dhe nxnsit t bashkpunojn n realizimin e aktiviteteve, ku msuesit t orientojn nxnsit (p.sh., n realizimin e projekteve); - ditt informative (dhe ditt festive).

Msuesit jetojn n nj qytet me nxnsit, kshtu q ata shpesh jan pjes e ngjarjeve familjare.

Pika t forta:

- Msuesit jan pjes e festave n familjet e nxnsve; - organizimi i ditlindjeve brenda klass; - festat tradicionale.

Pika t forta: Msuesit i prkrahin nxnsit nse ata lndohen ose mrziten.

- Msuesit jan t ndjeshm pr problemet e fmijve, sidomos m pran jan msuesit e klasave t ciklit t ult.

Pika t dobta:

- Fmijt me aftsi t kufizuara jan t ndjeshm dhe shpesh ironizohen nga fmijt e tjer.

T Tjera
Prfundime/sugjerime/rekomandime t vzhgimit:
Indikatori i vzhguar n shkolln x vlersohet: Mir.

Rekomandime:

- Shkolla duhet t organizoj fushata sensibilizuese pr njohjen e familjeve dhe t organizoj seanca me prindrit. Ata duhet t jen t hapur pr t prezantuar problemet q kan fmijt e tyre, duke u prqendruar veanrisht te kujdesi pr fmijt me aftsi t kufizuara. -T bhet planifikimi dhe organizimi i ditve informative dhe ditve festive. -T bhet njohja e fmijve, veanrisht e fmijve me aftsi t kufizuara rom dhe egjiptian me fmijt e tjer t shkolls.

71

Flet vzhgimi
A / Krijimi i kulturave gjithprfshirse Ndrtimi i komunitetit A1/1.1 T gjithve u krijohet ndjenja e mirseardhjes.
Masa e arritjeve
Dobt Mjaftueshm Mir Shum mir

Dimensioni:

Seksioni A.1:

72
Shnime/komente
Pika t forta:

Indikatori:

Specifikimi i indikatorit

Shkolla ofron mjedis miqsor dhe mikprits pr t gjith.

x
Pika t dobta:
-

- T gjith mund t regjistrohen : n shkoll jan regjistruar 90% t nxnsve, n shkoll jan regjistruar rreth 7 nxns me aftsi t kufizuara. - shkollat jan n qendra t banuara: rreth 75% e fmijve banojn pran shkolls; - msuesit mirpresin nxnsit; - mjedisi sht mikprits: N hyrje t shkolls shkruhet: Shkolla sht e hapur pr t gjith. Msuesit nuk kan informacion pr t gjith fmijt; nuk sht br nj identifikim i fmijve me aftsi t kufizuara; shkolls i mungon rampa; msuesit przgjedhin nxnsit.

far duhet prmirsuar:

Msuesit duhet t kontaktojn m par me fmijt dhe familjet e tyre; identifikim i fmijve rom dhe egjiptian me aftsi t kufizuara; sensibilizim i t gjith stafit t shkolls pr krijimin e klims mikpritse; ndrtimi i ramps.

Pika t forta :

- Mjedis i pastr dhe i mirmbajtur; - klasa t ndriuara; - ka postera dhe tabela.

Pika t dobta:

Shkolla sht e prkushtuar pr t siguruar nj mjedis edukues dhe t sigurt.

- Shkolla ka numr t madh nxnsish; - shkolla bn msim pasdite; - shkolls i mungojn mjetet didaktike.

far duhet prmirsuar:

- Hartimi i disa politikave q zbatojn dispozitat normative; - ndarja e klasave; - fmijt me aftsi t kufizuara duhet ta ken msimin paradite.

Pika t forta:
- Fmijt e komunitetit pran shkolls ndjekin shkolln do dit; - fmijt me aftsi t kufizuara ndjekin do dit shkolln; - jan hartuar PEI pr fmijt me aftsi t kufizuara;

Shkolla mirpret t gjith fmijt

- rreth 75% e msuesve pasqyrojn n ditar teknika t metodologjis me n qendr nxnsin.

x
Mjediset jan t vogla, nxnsit jan vendosur n rreshta; n ditar nuk pasqyrohen aktivitete pr fmijt me aftsi t kufizuara; tekstet jan t ngarkuara; mungojn mjetet didaktike.

Pika t dobta:

dhe ofron stile t ndryshme t nxni, dhe nevoja t ndryshme pr t msuar. Fmijt jan t mirpritur, pavarsisht statusit q kan. far duhet prmirsuar:
- Ndryshime dhe prqasje t kurrikulave; - tekste t menaxhueshme pr t gjith nxnsit me shkronja t mdha.

Pika t forta:
- Prindrit mund t hyjn n shkoll; - n bordin e shkolls ka prindr t fmijve me aftsi t kufizuara.

Pika t dobta:

Prindrit jan t mirpritur n shkoll

x
far duhet prmirsuar:
- Veanrisht prindrit e fmijve me aftsi t kufizuara rom dhe egjiptian duhet t prfaqsohen n bord; - prindrit duhet t jen pjes aktive e PEI-it; - shkolla duhet t nxis fushata sensibilizuese pr pjesmarrjen e prindrve.

- Prindrit nuk jan aktiv n aktivitetet q organizon shkolla; - n hartimin e PEI-it prindrit jan indiferent ose e ndjejn veten t paaft.

Pika t forta:

x
far duhet prmirsuar:

- Shkolla mbshtet hartimin e rregullores s brendshme n direktivat normative dhe urdhresa; - ka nj rregullore t shkolls.

Pika t dobta:

N rregulloren e shkolls asqyrohet qart misioni i saj mikprits dhe miqsor pr nxnsit me aftsi t kufizuara. Pika t forta:

- Misioni i shkolls sht i prgjithshm; - rregullorja e shkolls nuk i prgjigjet n t gjitha pikat gjendjes s shkolls. - Rregullorja e brendshme duhet t jet funksionale dhe n prgjigje t nevojave. - N shkoll ka nj knd i cili pasqyron shkolln n vite; shpesh n t paraqiten brezat e msuesve dhe nxnsve.

Shkolla prezanton me postera dhe mbishkrime kulturn dhe trashgimin e komunitetit q prfaqson

x
far duhet prmirsuar:

- Rifreskimi i kndeve n vazhdimsi; - hartimi i posterave q prfaqsojn probleme t veanta t shkolls dhe sensibilizojn nxnsit.

T Tjera

Prfundime/sugjerime/rekomandime t vzhgimit:

Indikatori i vzhguar n shkolln x vlersohet: Mir.

73

Rekomandime:

- Regjistrimi i nxnsve duhet t filloj me identifikimin e fmijve n komunitet. Shkolla duhet t identifikoj t gjith fmijt. N nj periudh t caktuar duhet t bhen fushata sensibilizuese pr prparsit q ofron shkolla, veanrisht pr fmijt me aftsi t kufizuara rom dhe egjiptian. - Komuniteti i prindrve luan nj rol t rndsishm n menaxhimin e shkolls. Ai duhet t shikohet si nj burim. Prindrit e fmijve me aftsi t kufizuara duhet t prfaqsohen n bordin e shkolls. - Msuesit e shkolls duhet t prdorin metoda interaktive, q e vendosin nxnsin n qendr dhe nxisin t msuarin. - Shkolla duhet t loboj pran DAR-it dhe pushtetit vendor pr ndrtimin e ramps dhe sigurimin e nj mjedisi t prshtatsh m brenda shkolls, si klasa me dyer t gjra, tualete t prshtatura dhe ashensor pr ngjitjen e kateve. - N planin vjetor t shkolls nj vend t veant duhet t zn fmijt me aftsi t kufizuara. Duhet t organizohen fushata sensibilizuese, sidomos pr ditn ndrkombtare t Aftsis s Kufizuar, 3 dhjetorin.

Dimensioni B: Krijimi i politikave prfshirse n shkollim


B.1 Krijimi i nj shkolle pr t gjith
Munges ndrgjegjsimi lidhur me mosnjohjen e ligjit. Prindrit e nj fmije me paraliz cerebrale spastike konfliktohen me drejtuesen e shkolls, q sht pran vendbanimit t tyre, pasi ajo refuzon t regjistroj fmijn e tyre n shkoll. Pas shum debatesh, ata krkojn ndihm tek autoritetet arsimore prgjegjse pr kt shtje. Prfaqsuesit e strukturave prgjegjse i pajisin prindrit me nj kopje t ligjit pr arsimimin e t gjith fmijve dhe u japin nj flet shoqruese, e cila i krkon drejtueses s shkolls zbatimin e ligjit. Prmes ksaj ndrhyrjeje prindrit arrijn t regjistrojn fmijn e tyre n shkolln e duhur.

Treguesi B.1.1.3 Shkolla prpiqet ti pranoj t gjith nxnsit e lokalitetit. a. A kan t drejt ligjore t gjith fmijt, pavarsisht aftsive t kufizuara q kan, t prfshihen n shkolln pran komunitetit ku banojn? b. A sht nj shtje baz e politiks s shkolls prfshirja e t gjith fmijve n shkoll ? c. A prpiqen punonjsit e arsimit t eleminojn pengesat n pjesmarrjen aktive t do fmije n procesin msimor? d. A harton shkolla politika favorizuese pr t realizuar aktivitete dhe shkmbim vizitash ndrmjet nxnsve n mjediset shkollore? e. A e nxit shkolla do fmij q t ndjek shkolln, edhe kur ata msojn n shkolla speciale? f. A mundson shkolla regjistrimin e do fmije n shkoll, duke iu prmbajtur rregullave prkatse?
Eleminimi i pengesave: prvoja n nj kopsht. N programin e rradhs edukatorja duhej t improvizonte nj prrall me role, ku do fmij duhej t kishte rolin e vet. N kt grup msonte dhe Tedi, i cili ishte 5 vje, por nuk fliste; kishte probleme t theksuara t komunikimit. Edukatorja po mendonte se n mnyr mund ta prfshinte at gjat luajtjes s roleve. U konsultua me psikologen e kopshtit dhe kolege t tjera t saj dhe, m n fund, e gjetn zgjidhjen. Tedi do t luante rolin e lepurushit q vraponte pr t mos e kapur ujku, pra ai vetm do t ngrinte duart lart, duke imituar vesht e lepurushit dhe do t vraponte rreth e qark. Kshtu, t gjith fmijt kishin nj rol dhe ishin t prfshir n mnyr aktive n procesin msimor. Msuesja mundi t eleminonte disa pengesa n procesin e t nxnit, duke shfrytzuar t gjitha kapacitetet shprehse t fmijs.

74

75

g. A rritet numri i fmijve me aftsi t kufizuara t regjistruar n shkollat e arsimit baz do vit t ri akademik? Pyetje t tjera h. i.
T njohsh dhe t zbatosh politikn e shkolls. Nj msuese sapo kishte filluar pun n nj shkoll 9 vjeare, n qytet, pas nj eksperience n nj shkoll n zon rurale. Por, pasi kishte kaluar muaji i par i shkolls, ajo ishte tepr e shqetsuar dhe krkoi takim me drejtorin. N klasn e saj ishte nj fmij me sindromin daun, i cili krijonte, sipas saj, shum konfuzion dhe sillte probleme pr fmijt e tjer. Ajo nuk kishte pasur kurr nj nxns t till n klas, ndaj mendoi t bisedonte me drejtorin pr t vendosur nse fmija duhej t qndronte n shkoll apo jo, ose, t paktn, t ndryshont klasn dhe ajo t mos i jepte m msim. Drejtori sapo e dgjoi krkesn e saj, reagoi duke i treguar se prfshirja e t gjith fmijve, pavarsisht problemeve q ata paraqesin, sht nj shtje baz e politiks s shkolls s tyre. Kjo politik duhet t zbatohet nga t gjith punonjsit e arsimit. Drejtori vendosi q t nesrmen t organizonte nj mbledhje me t gjith stafin msimor, ku t diskutohej rreth shtjeve m kryesore q prbjn politikn e shkolls s tyre dhe prioriteti t ishte prfshirja e t gjith fmijve n shkoll.

Treguesi B.1.1.4 Mundsimi i qasjes fizike n shkoll pr t gjith njerzit. a. A merr shkolla masat q do fmij me aftsi t kufizuara t ket akses n prdorimin e do mjedisi, p.sh., klasa, koridore, tualete, kopshte, terene sportive, mensa dhe n ekspozita? b. A duhet t bashkpunoj shkolla me organizatat dhe shoqatat n mbrojtje t personave me aftsi t kufizuara, n mnyr q t bj t mundur q do fmij me aftsi t kufizuara t mund t ket akses n shfrytzimin e do mjedisi brenda godins s shkolls?
Nj mundsi bashkpunimi ndrmjet institucioneve lehtson prfshirjen e t gjith fmijve n shkoll. N shkolln X msojn 2 fmij me aftsi t kufizuara, njri n klas t katrt dhe tjetri n klas t gjasht, t cilt pr shkak t problemeve shndetsore, e kan t vshtir t ecin pa ndihmn e karriges me rrota. Por nuk mjafton vetm humanizmi dhe dashamirsia e drejtuesit dhe stafit msimor t shkolls, q kta fmij t mund t msojn prkrah bashkmoshatarve t tyre. Fmijt e kan t vshtir t hyjn dhe t dalin n shkoll, apo t lvizin npr koridore dhe mjedise t tjera, brenda shkolls e jasht e saj, pasi ka shum shkall dhe siprfaqe t paprshtatshme, q pengojn lvizjen e tyre me karrige me rrota. N kto kushte, fmijt detyrohen t mos e ndjekin rregullisht msimin, edhe pse kan arritur rezultate t mira n prvetsimin e programit msimor. Drejtori i shkolls s bashku me stafin msimor krijuan nj grup t vogl me prfaqsues nga shkolla, t cilt vendosn t krkojn, prmes nj krkese me shkrim, mbshtetjen e nj organizate jofitimprurse, e cila i kishte zyrat pran shkolls s tyre. U zhvilluan disa takime rradhazi ndrmjet prfaqsuesve t shkolls dhe atyre t organizats. S fundmi, u arrit q organizata t mundsonte ndrtimin e disa siprfaqeve t pjerrta brenda mjedisit t shkolls, t cilat krijojn mundsira lvizjeje edhe pr fmijt me karroca.

75

Zbatimi i ligjit sht krkes e kohs. Drejtori i shkolls q sht e prfshir n projektin pr arsimimin e fmijve me aftsi t kufizuara, n zbatim t kuadrit ligjor pr arsimimin e ktyre fmijve, reduktoi numrin e nxnsve n klasat ku kishte fmij me aftsi t kufizuara n shkolln ku punonte, por kjo krijoi konfuzion n klasat e tjera t shkolls. Komuniteti i prindrve t klasave t tjera reagoi, pasi numri i nxnsve n kto klasa ishte tepr i madh. Drejtori s bashku me msueset e tjera iu shpjegoi prindrve, n takimet e rradhs, se ky vendim ishte vetm zbatimi i ligjit dhe se shkolla sht institucioni q duhet t respektoj ligjet n fuqi.

c. A sht prshtatshmria fizike e shkollave pjes e planit pr rikonstruksionin e shkolls? d. A e respektojn shkollat kuadrin ligjor n mbshtetje t arsimimit t fmijve me aftsi t kufizuara? e. A krijon shkolla kushte q do punonjs arsimi apo antar komuniteti, me apo pa aftsi t kufizuara, t ket akses n do mjedis t shkolls? Pyetje t tjera f. g.

shtatshme q lehtson procesin e gjithprfshirjes n arsim pr fmijt me aftsi t kufizuara. N klasat e shkolls q sht e prfshir n projekt, nxnsit me aftsi t kufizuara jan t gjith t vendosur n bankat e para. Ky ka qen hapi i par q ka shnuar fillimin e procesit t gjithprfshirjes pr kta nxns n shkoll. Kjo mnyr vendosjeje i ka ndihmuar msuesit ti prfshijn m shum n procesin msimor kta nxns, tu flasin m shpesh, ti monitorojn m mir, ti mbajn m t angazhuar n orn msimore.

Nj praktik e pr-

Treguesi B.1.1.6 Shkolla cakton grupet e msimdhnsve n mnyr q t gjith nxnsit t vlersohen. a. A merr shkolla masa q grupet e msimdhnies t ken akses n prdorimin e do pajisjeje brenda shkolls, n shfrytzimin e do mjedisi shkollor dhe n prfshirjen n kurset e domosdoshme kualifikuese? b. A organizon shkolla grupe mbshtetse brenda saj, ku nxnsit t mund t msojn njri tjetrin? c. A i kushtohet kujdes fmijve q kan t njjtat nevoja n planifikimin e grupeve t msimdhnies? d. A jan t ulur n bankat e para nxnsit me aftsi t kufizuara? e. Gjat vendosjes s nxnsve n banka, a u jepen mundsi t barabarta atyre pr t lvizur mes bankave, a mundsohet bashkshoqrimi i fmijve me aftsi t kufizuara me bashkmoshatart e tjer t klass? f. A e ka shkolla pjes t politiks s saj prfshirjen n msimdhnie t do fmije, pavarsisht vshtirsive q ata mund t ken n msimnxnie? g. A merr shkolla masa q fmijt me aftsi t kufizuara t punojn me PEI pr t realizuar procesin e msimnxnies s tyre? Pyetje t tjera h. i.

76

Puna me PEI. N shkollat e prfshira n projekt jan ngritur grupet mbshtetse, me pjesmarrjen e msueses kujdestare, nndrejtoreshs s ciklit fillor dhe psikologes s shkolls. Kto grupe jan prgjegjse pr hartimin dhe zbatimin e PEI-it pr fmijt me aftsi t kufizuara. Ato raportojn pran drejtoris s shkolls dhe DAR-it, pr ecurin e fmijve me aftsi t kufizuara n procesin msimor dhe rishikojn do objektiv t vendosur n PEI, pr t par nse sht arritur ose jo, dhe pr do rast riprcaktojn nnobjektiva t arritshme. Grupi mbshtets mban kontakte t rregullta me prindrit e fmijve me aftsi t kufizuara, duke i br pjes aktive gjat procesit t hartimit dhe zbatimit t PEI-it.

B.2 Organizimi i prkrahjes pr diversitetin

Treguesi B.2.2.2 Aktivitetet trajnuese t msuesve u ndihmojn atyre n trajtimin e larmis s nevojave t nxnsve. a. A prkrahen, a mbshteten prmes kshillimit institucionet shkollore, a krijohen mundsi q t aftsohet stafi msimdhns pr t realizuar procesin e gjithprfshirjes s fmijve me aftsi t kufizuara brenda tyre? b. A merren masa q t planifikohen aktivitete t ndryshme, n mnyr q t realizohet prfshirja aktive e t gjith fmijve me aftsi t kufizuara n procesin msimor? c. A trajtohet, prmes planifikimit t aktiviteteve, zvoglimi i pengesave n loj, msimnxnie dhe n pjesmarrje aktive pr fmijt me aftsi t kufizuara? d. A mbshteten msueset, nprmjet kurseve trajnuese, pr t rritur aftsit dhe kapacitetet personale e profesionale, n mnyr q t sigurohet bashkpunimi n ekip brenda shkolls n ndihm t procesit t gjithprfshirjes s fmijve me aftsi e. A krijohen mundsi q msueset dhe fmijt t aftsohen t mbshtesin njri tjetrin n procesin e msimdhnies e msimnxnies pr fmijt me aftsi t kufizuara? f. A krijohen mundsi q msueset t aftsohen n prdorimin e teknologjis n ndihm t msimnxnies pr fmijt me aftsi t kufizuara, si jan: kamerat, videot, kasetofont dhe kompjuterat? g. A krijohen mundsi q msuesit t rrisin aftsit dhe kapacitetet e tyre pr tu aftsuar n menaxhimin e sjelljeve negative dhe n reduktimin e presionit prkundrejt fmijve me aftsi t kufizuara? Pyetje t tjera h. i.

Planifikim i aktiviteteve. Psikologia e shkolls, n shkolln e prfshir n projekt, ndrmori nj iniciativ q s bashku me msueset kujdestare n klasat ku kishte fmij me aftsi t kufizuara, t planifikonin aktivitete t posame, n mnyr q t mund t zvogloheshin pengesat pr prfshirje n loj, n msimnxnie dhe t kishte pjesmarrje aktive t fmijve me aftsi t kufizuara. Kshtu, pr do fmij, n varsi t karakteristikave dhe nevojave t tij, u prshtatn disa lloj aktivitetesh, n mnyr q ata t mos prjashtoheshin nga loja dhe t mos kishin vshtirsi n t nxn.

77

Mbshtetja n burime ndihmse. Psikologia e nj prej shkollave t prfshira n projekt, mundsoi vlersimin e nj fmije me aftsi t kufizuar me probleme dgjimi nga specialistja e fushs. N baz t ktij vlersimi shum t domosdoshm pr fmijn dhe msueset e tij, pasi u prcaktua shkalla e dgjimit t tij, u hartua plani i prshtatshm arsimor individual pr fmij (PEI). Nga konsultat e herpashershme ndrmjet msuesve, psikologve dhe specialistve t tjer, u b e mundur q t planifikohen aktivitete t posame pr kt fmij, n mnyr q t zvoglohen pengesat q ai ka pr tu prfshir n loj dhe msim.

Treguesi B.2.2.4 Praktikat e puns me fmijt me nevoja t veanta shfrytzohen pr zvoglimin e pengesave n msimnxnie dhe pjesmarrje aktive n procesin msimor t t gjith nxnsve.
Organizimi i kurseve trajnuese. N shkolln e prfshir n projekt, drejtuesi i saj, n bashkpunim me grupin mbshtets, vendosin q njher n muaj stafi msimor t marr pjes n kurse trajnimi pr t rritur kapacitetet profesionale, t organizuara nga vet shkolla. Tema e trajnimit t rradhs do t jet Mnyrat efektive t bashkpunimit n ekip, pr t lehtsuar procesin e gjithprfshirjes s fmijve me aftsi t kufizuara n arsim. .

a. A ndihmojn punonjsit e shrbimit psikologjik, specialist t tjer apo institucione t specializuara n planifikimin e aktiviteteve, me qllim q t zvoglohen pengesat n loj, msimnxnie dhe n pjesmarrje aktive pr fmijt me aftsi t kufizuara? b. A parashikohen n hartimin e planeve individuale t shkolls aktivitete q mundsojn pjesmarrje aktive n aktivitete t prbashkta t fmijve me aftsi t kufizuara, s bashku me fmijt e tjer dhe bashkshoqrimin e tyre si brenda dhe jasht programit msimor? c. A konsiderohen nevojat e prindrve lidhur me arsimimin dhe socializimin e fmijve t tyre me aftsi t kufizuara, nga stafi i shkolls? d. A jan t ndrgjegjsuar prindrit q edhe pse fmija i tyre konsiderohet me aftsi t kufizuara dhe me nevoja t veanta arsimore, nuk paragjykohet apo stigmatizohet? e. A respektohet konfidencialiteti, privatsia e prindrve q kan fmij me aftsi t kufizuara nga punonjsit e arsimit? f. A prshkruhen n dispozitat normative pr arsimimin e fmijve me aftsi t kufizuara ndryshimet n organizimin e msimdhnies, pr t siguruar pjesmarrjen aktive t tyre n procesin msimor? Pyetje t tjera g. h.

T kuptosh gjndjen psiko- emocionale t nxnsit me aftsi t kufizuara Nj nxns me aftsi t kufizuar, i cili ishte i integruar n nj shkoll t arsimit baz, nuk mund t merrte pjes n mnyr aktive n procesin msimor, pr shkak t vshtirsive q kishte, t cilat nuk ishin kuptuar n masn e duhur nga msuesja e tij. Pr kt arsye, ai filloi t mos e ndiqte n mnyr t rregullt shkolln dhe nisi t konfliktohej me shokt. Msuesja ishte e shqetsuar nga problemet q ai po shfaqte n sjelljen e tij dhe u fokusua gjat te problemet q vinin si rezultat i sjelljeve t paprshtatshme t tij. Ajo nuk vendosi raportin e duhur me t dhe neglizhoi vshtirsit q rridhnin nga aftsia e tij e kufizuar. Nxnsi me aftsi t kufizuar refuzoi q t ndiqte shkolln n t ciln ishte integruar dhe u kthye n shkolln speciale, ku kishte qen m par.

78

T konsiderosh prindrit dhe nevojat e tyre. Drejtori dhe psikologia e shkolls s prfshir n projekt, pasi prfunduan procesin e regjistrimit t nj fmije me aftsi t kufizuara n shkoll, caktuan nj takim tjetr me prindrit e tij, pr t marr informacione m t detajuara rreth fmijs, si dhe pr t dgjuar m shum pr nevojat e krkesat e tyre lidhur me arsimimin e fmijs n shkolln e tyre. Pr kt qllim, ata hartuan edhe nj pyetsor, i cili do t plotsohej nga prindrit e fmijs.

Treguesi B.2.2.5 Presionet pr mosprfshirje n lnd minimizohen. a. A konsiderohet prkrahja e fmijve me aftsi t kufizuara, q nuk mund t marrin pjes n lnd t caktuara, n t cilat ata hasin vshtirsi, si prgjegjsi e t gjith msuesve? b. A bhen prpjekje q t zvoglohen paragjykimet pr nxnsit me aftsi t kufizuara, q nuk mund t prfshihen n disa lnd msimore? c. A arrijn msueset t kuptojn gjndjen psiko emocionale q prjetojn fmijt me aftsi t kufizuara, t cilt nuk munden q, si t gjith t tjert, t marrin pjes aktive n do lnd? d. A jan msueset t ndrgjegjsuara se t gjith fmijt kan nevoj pr ngrohtsi, siguri dhe pr t patur ndjenjn e prkatsis, pavarsisht aftsive dhe ndryshimeve q ata kan? e. A prqendrohet prkrahja n tejkalimin e pengesave n loj, msimnxnie dhe n pjesmarrje aktive e jo n brjen e dallimit mes ekzistencs s vshtirsive n msimin e gjuhs s dyt dhe ekzistencs s vshtirsive n msimnxnie? f. A ka mjete, pajisje, mjedise, burime njerzore q t mund t ndihmojn nxnsit me aftsi t kufizuara q t kaprcejn pengesat n msimnxnie n lnd t caktuara? g. A shfrytzohet bashkpunimi me prindrit pr t br t mundur q pengesat q kan nxnsit me aftsi t kufizuara pr tu prfshir n disa lnd t caktuara, t reduktohen? Pyetje t tjera h. i.
Nj model pozitiv i organizimit t puns n shkoll. N shkolln e prfshir n projekt ka nj rregullore, e cila thekson, ndr t tjera, se t gjith msuesit kan prgjegjsi dhe role t prcaktuara pr t ndihmuar t gjith fmijt me aftsi t kufizuara q t marrin pjes n lnd t caktuara, ku ata kan m shum vshtirsi. N kt mnyr do msues prcakton rolin dhe prgjegjsit e tij.

79

Flet vzhgimi
Dimensioni B: Seksioni B.1: Krijimi i politikave t prfshirjes n shkollim Krijimi i nj shkolle pr t gjith

Indikatori: B 1/3: Shkolla prpiqet t pranoj t gjith nxnsit e komunitetit.


Specifikimi i indikatorit Masa e arritjeve
aspak pak disi shum

Shnime/komente
Pika t forta:

Shkolla prpiqet t pranoj t gjith nxnsit e komunitetit.

- Punonjsit e arsimit jan dashamirs, pranues, mbshtets ndaj t gjith fmijve, pa prjashtim; - shkolla e ka pjes t politiks s saj pranimin e t gjith fmijve; - t gjith fmijt, pa prjashtim, regjistrohen n shkoll; - do fmij ka t drejt t prfitoj nga programi shkollor.

far duhet prmirsuar:

- Kuadri ligjor; - kurrikula shkollore duhet t plotsoj nevojat msimore t do fmije; - punonjsit e arsimit duhet t rrisin kapacitetet profesionale pr t msuar do fmij; - punonjsit e arsimit duhet t bashkpunojn me specialistt e tjer dhe me kolegt e tyre; - punonjsit e arsimit duhet t bashkpunojn me punonjsit e shndetsis, t shrbimeve sociale.

Pika t forta:

Bhen prpjekje pr t mundsuar qasjen fizike n shkoll t t gjith nxnsve.

- Punonjsit e arsimit i vendosin fmijt me aftsi t kufizuara n bankat e para, ju flasin duke iu qndruar pran, mundsojn q ata t zhvillojn detyrat e ngarkuara, pa sforcime fizike; - n klasat ku ka fmij me aftsi t kufizuara, msimi zhvillohet n katet e para t godinave t shkollave dhe Shkolla i mbshtet fmijt me aftsi t kufizuara t ken akses n do pjes t shkolls. - Infrastruktura shkollore, pr ta br shkolln t aksesueshme pr do fmij; - rregulloret e shkollave duhet t hartohen duke konsideruar nevojat e do fmije; - klima mbshtetse brenda klass, shkolls; - organizimi dhe funksionimi i grupeve vullnetare brenda shkolls, me fmij, prindr, punonjs social, terapist t tjer.

far duhet prmirsuar:

Shkolla organizon grupe t msimdhnies, n mnyr q t gjith nxnsit t vlersohen.

Pika t forta:

- Realizohet msimdhnia me n qendr nxnsin; - vlersohen nevojat arsimore t do fmije; - bhen prshtatje t kurrikuls, duke pasur parasysh veorit individuale t do fmije.

far duhet prmirsuar:

- Ndryshime n kurrikuln shkollore; - rritja e kapaciteteve profesionale t punonjsve t arsimit, prmes kurseve t trajnimit; - sigurimi i nj baze t domosdoshme didaktike pr t realizuar msimdhnien pr do fmij; - bashkpunimi me prindrit, me organet e pushtetit vendor.

Prfundime/sugjerime/rekomandime t vzhgimit:

- Q do fmij me aftsi t kufizuara t prfshihet n shkolla, duhet t prmirsohet infrastruktura e prshtatshme, t sigurohet baza e duhur materiale (mjetet e duhura msimore) dhe burimet e nevojshme njerzore. - Duhet t rishikohet kuadri ligjor ekzistues dhe t merren masa pr t siguruar zbatueshmrin e tij, n mnyr q do fmij t mund t prfshihet n shkoll. - Duhet t sigurohet kualifikimi i punonjsve t arsimit, n mnyr q ata t ken mundsi dhe aftsi t punojn me do fmij. - Duhet t krijohet rrjeti i bashkpunimit mes punonjsve t arsimit dhe specialistve t fushave t tjera.

80

Flet vzhgimi
Dimensioni B: Seksioni B.2: Organizimi i prkrahjes pr diversitetin Duhen prdorur t gjitha format e prkrahjes

Indikatori: B.2.4: do fmij duhet prkrahur, pavarsisht nga ndryshimet q paraqet.


Specifikimi i indikatorit Masa e arritjeve
aspak pak disi shum

Shnime/komente
Pika t forta:

Aktivitetet trajnuese t msuesve ndihmojn n trajtimin e larmis s nevojave t nxnsve.

- Punonjsit e arsimit marrin pjes n kurse t ndryshme trajnimi pr tu aftsuar lidhur me identifikimin e nevojave t fmijve me aftsi t kufizuara, si dhe pr tu orientuar n plotsimin e ktyre nevojave n procesin msimor. - Punonjsit e arsimit kuptojn dhe pranojn faktin se fmijt kan ritme t ndryshme zhvillimi dhe secili prej tyre ka karakteristikat dhe veorit e tij individuale, nevoja t veanta, aftsi specifike. Kta punonjs arsimi praktikojn pr fmijt me aftsi t kufizuara nj msimdhnie m t ngadalt, t prsritur n koh, punojn me PEI, n mnyr t strukturuar, organizojn vlersime dhe rivlersime t nivelit t tyre pr t prcaktuar pr do njrin prej tyre objektiva individuale.

far duhet prmirsuar:

- Duhet rishikuar kurrikula msimore pr tu prshtatur me nevojat arsimore t do fmije; - duhen aftsuar punonjsit e arsimit pr t adresuar n mnyr efektive nevojat e fmijve; - duhet siguruar baz e mjaftueshme materiale pr t prmbushur nevojat arsimore t fmijve.

Praktikat e puns me fmijt me nevoja t veanta shfrytzohen pr zvoglimin e pengesave n msimnxnie dhe pjesmarrje aktive n procesin msimor t t gjith nxnsve.

Pika t forta:

- Punonjsit e arsimit mundin t prdorin lehtsisht metodat dhe praktikat me t cilat kan punuar me fmijt me aftsi t kufizuara edhe pr nevojat q kan fmijt e tjer n klas (p.sh., pr fmijt me probleme sociale, t pakicave etnike, fmijt me vshtirsi n t nxn, me sjellje t vshtir etj. ); - punonjsit e arsimit arrijn t identifikojn pengesat n msimnxnie pr t gjith fmijt, duke prgatitur edhe strategjit e ndrhyrjes.

far duhet prmirsuar:

- Przgjedhja e punonjsve t arsimit, duke respektuar kriteret prkatse, t jen t kualifikuar, krijues, t prkushtuar; - duhet nxitur iniciativa e lir e do fmije, q secili t jap maksimumin e tij brenda mundsive, duke eleminuar pengesat n pjesmarrje aktive gjat procesit msimor; - duhen riorganizur ort msimore, duke shfrytzuar ort e lira n dobi t rritjes s pjesmarrjes aktive t t gjith nxnsve n klas.

Presionet pr mosprfshirje n disa lnd minimizohen.

Pika t forta:

- Punonjsit e arsimit jan krijues, fleksibl, duke hequr dor nga zbatimi i metodave strikte, q penalizojn do ndryshim t planit msimor; - fmijt, t cilt pr shkak t problematiks q mbartin nuk mund t prfshihen n lnd t caktuara, marrin pjes n or t tjera msimore.

far duhet prmirsuar:

- Baza e duhur materiale q tu mundsoj t gjith nxnsve t prfshihen n ato lnd apo programe, q ua lejon stadi i tyre i zhvillimit apo mundsit fizike; - rritja e prgjegjsive dhe kompetencave t institucioneve arsimore pr t marr vetvendime lidhur me prfshirjen ose jo t fmijve n disa lnd; - rregullimi i kuadrit ligjor n mnyr q t eleminohet kriteri i mungesave t fmijve n lnd t caktuara, pr t shmangur penalizimin e tyre, si dhe pr t prmirsuar sistemin e vlersimit t fmijve pr lnd t caktuara; - bashkpunimi ndrmjet punonjsve t arsimit pr t br t mundur q fmij t ndryshm, n or t caktuara, t ndjekin klasa t ndryshme, me msues t ndryshm

T Tjera
Prfundime/sugjerime/rekomandime t vzhgimit:
1. Punonjsit e arsimit duhet t bhen pjes e trajnimeve formale dhe joformale. 2. Punonjsit e arsimit q jan t specializuar pr t punuar me fmijt me aftsi t ku zuara, duhet t ndajn eksperiencat dhe prvojat personale me kolegt e tjer, si dhe duhet ti prdorin metodat dhe praktikat e msuara edhe pr fmijt e tjer. 3. Disa fmij nuk mund t marrin pjes n lnd t caktuara, pr shkak t vshtirsive q kan, por ata duhet t prfshihen n or t tjera, duke pasur parasysh aftsit dhe prirjet e tyre.

81

Dimensioni C: Zhvillimi i praktikave prfshirse n shkollim


C.1 Organizimi i msimnxnies
Treguesi C.1.1.1 T gjith nxnsit marrin pjes n aktivitete t lira q organizon shkolla jasht procesit msimor. a. A mundet q t gjith nxnsit t gjejn aktivitete q iu prshtaten atyre, n aktivitetet e lira q organizohen pr ta? b. A ofrohet transport pr nxnsit q udhtojn larg apo q jan me aftsi t kufizuara n lvizje, n rastet kur shkolla organizon aktivitete t lira? c. A inkurajohen t gjith nxnsit t marrin pjes n aktivitetet muzikore, kulturore-sportive? d. A krijohet mundsia q djemt dhe vajzat t marrin pjes n grupe t prbashkta, pa dallim gjinie, nse ka aktivitete ku pjesmarrja e nj gjinie sht mbizotruese, si jan klubet e kompjuterave, t shahut apo kori i shkolls?
T gjith e din q mua m mbahet goja. Pra, m zgjaten m-t e b-t sa edhe vet kur e ndjej se tjetri mezi po pret, e anashkaloj prgjigjen q dua t jap apo nuk ndrhyj fare kur shokt bashkbisedojn. E di q t gjith m duan, kur m thon: H pra, ne po presim! Pse nuk e thua? E ke shum t drejt mendimin.. A nuk do t ishte m mir q un ta shprehja mendimin tim me nj vizatim ose me shkrim? Kur shkruaj, derdh gjith potencialin q kam. Jam m i qet pr t shprehur iden, pasi lexoj shum dhe gjith gjrat i kuptoj.

e. A dekurajohen fmijt dhe t rinjt pr monopolizimin e oborrit t shkolls, p.sh., t fushs s futbollit? f. A u msohen nxnsve lojra t shumllojshme n oborrin e shkolls, ku t mund t prfshihen edhe fmijt me aftsi t kufizuara? g. A e pasqyrojn nxnsit q prfaqsojn nj klas diversitetin e nxnsve n shkoll? h. A e pasqyrojn nxnsit q prfaqsojn shkolln diversitetin e nxnsve n shkoll? i. A ekziston mundsia q t gjith nxnsit t shkojn n ekskursione, duke prfshir edhe ato jasht shtetit, pavarsisht nga suksesi i tyre n shkoll apo aftsia e tyre e kufizuar? j. A u jepet mundsia t gjith nxnsve q t marrin pjes n aktivitetet e lira? k. A u jepet mundsia t gjith nxnsve t marrin pjes n aktivitetet q prkrahin dhe prfitojn komunitetet n t cilat gjndet shkolla? l. A inkurajohet pr t gjith sporti dhe gjimnastika prmes lojrave dhe orve t edukats fizike? m. A ekzistojn aktivitetet gjat ditve sportive, ku t gjith mund t marrin pjes, pavarsisht nga shkathtsit apo aftsit e tyre t kufizuara?

82

Letr e padrguar: Msuesi im i dashur , Sot nuk e desha veten kur m the: Ulu, prgjigje sht kjo? Mendohu mir njher dhe mos lsho brokulla. Dgjoje Zamirn sa bukur po e thot! kur ajo akoma nuk kishte filluar t hapte gojn. Un t dua shum, por n at rast m mir t , m kishe rrahur me shuplak sesa m fole ashtu. Un ashtu e kuptova pyetjen. Faji im sht q e kuptova n at mnyr. Disa her un dua ta dgjoj 2-3 her pyetjen q m bhet, q t prgjigjem sakt. Por t lutem, mos m fyej tjetr her. Un tani jam i rritur, n klas t 6-t, dhe gjithmon m sht thn dgjo t tjert. Nuk po e hap m gojn, sado q ti di mir gjrat.

Treguesi C.1.2 Kurrikula shkollore, kapitujt msimor, rubrikat q inkurajojn pjesmarrjen e t gjith nxnsve n procesin msimor. a. A marrin prgjegjsi msuesit pr arsimimin e t gjith nxnsve n klasn e tyre, duke i prkrahur nxnsit, dhe a ndjehet kjo nga ana e tyre? b. A ka mundsi q nxnsit ta shfrytzojn bibliotekn dhe salln e kompjuterave n shkoll n mnyr t pavarur? c. A ndrtohen njsit baz msimore, ora e msimit, n baz t ndryshimeve n njohurit dhe prvojat q kan nxnsit ? d. A i kushtohet rndsi aspekteve emocionale dhe intelektuale t nxnsve n orn e msimit? e. A munden nxnsit t punojn n mnyra t ndryshme, brenda klass, si jan vizatimet, fotografit, kasetat dhe punimet me shkrim? f. A trhiqet mendimi i t rriturve, prindrve, komunitetit, msuesve pr hartimin e planit dhe programit msimor pr prmirsimin e msimit dhe pjesmarrjen aktive t tyre n procesin msimor ? g. A e kuptojn msuesit q prpjekjet fizike t nxnsve me aftsi t kufizuara dhe smundjet kronike q ata kan, mund ti lodhin fmijt dhe rezultatet n procesin msimor mund t jen m t ulta? A kuptohet nga msuesit lodhja mendore q ata kan? Pyetje t tjera h. i.
Bised ndrmjet dy prindrve : Sa po vij nga mbledhja e bordit t shkolls. sht fat q babai im ka qen antar i kshillit t prindrve n shkoll dhe mua mu kujtuan fjalt e tij kur vinte nga kto mbledhje: Vet shkruajn, vet vulosin! Tani shprehen se shkolla sht br m e hapur, przgjidhen . tekstet nga msuesit, ka tekste alternative, por ne, prindrit, n fund ngelm. Ne duhet t japim mendim edhe pr programet, edhe pr tekstet. Si nuk na trhiqet njher mendimi pr kto, por vetm pr fondet q duhet t ket shkolla?! Kuptohet q edhe ato duhen, por.. N fakt, u mrzita shum me djalin tim kur pash rezultate jo t mira n regjistr n lndn e historis. Por kur pash tekstin, mendova sa i madh sht ky fmij pr t msuar gjith kto gjra! Autori i tekstit nga vjet, sivjet kish ndryshuar. Nuk ishte przgjedhur autori i vitit t kaluar. Arsyen se di. Kt e kishte przgjedhur msuesja e re q erdhi n shkolln ton. Ne, prindrit, nuk ishim larg. Le t na pyeste! Edhe ne mund t japim kontributin ton pr nj asimilim sa m t mir t programit nga t gjith nxnsit e shkolls. Kur do t na bjn vrtet pjes t shkolls? Besoj se kto gjra duhet t diskutohen n bordin e shkolls!

83

Kt vit vajza ime kaloi nga klasa e 4-rt n t 5-n. Asaj i japin msim 3 msuese. T treja i njoh, se sa her bhej takim me prindr i prshndesja, por nuk u besoja veshve kur vajza m thoshte se msuesja e matematiks kishte krkesa t tjera n lidhje me kryerjen e detyrave t shtpis. Ju afrova dhe e pash. N libr ishin shnuar shum ushtrime q ime bij duhej ti bnte pr t nesrmen. Po kshtu, edhe msuesja e gjuhs, por t paktn ajo u kishte ln nj mundsi q mund t zgjidhnin 1 nga 3 ushtrimet ose mund ti bnin t 3-ja. Msuesja e edukats iu kish thn q detyrat e shtpis mund ti bnin n grup dhe t ndihmonin njri - tjetrin n lidhje me ndonj informacion. U mendova sa larg jan kto msuese me njra - tjetrn q mund t diskutojn n lidhje me ngarkesn msimore t nxnsve t s njjts klas! far metodologjie duhet t prdorin ato n lidhje me detyrat e shtpis dhe si duhet t rrisin bashkpunimin e nxnsve n klas?

Jam halla e K. Kam qen msuese n kt shkoll dhe sa kam dal n pension. Vij do dit t ndihmoj nipin tim q t prparoj m mir n msime. Por, ndonjher, m duket vetja e teprt. A sdo t ishte mir q msuesja t m ngarkont edhe mua disa detyra dhe t mos i bhem barr n klas, duke e pyetur nse ka dshir q ta ndihmoj pr ndonj korrigjim detyrash?

Treguesi C.1.8 Msuesit planifikojn, japin msim dhe i shqyrtojn planet e ndryshme n partneritet me njri-tjetrin. a. A planifikohen aktivitetet e ors s msimit n mnyr q t shfrytzohet prania e t rriturve n klas (prindrve dhe ndihmsmsuesve)? b. A shfrytzohet msimdhnia n partneritet si mundsi pr krijimin e pikpamjeve t prbashkta n orn e msimit? c. A ofrojn msuesit dhe gjith stafi i shkolls t njjtin model bashkpunimi me nxnsit? d. A angazhohen msuesit s bashku me komunitetin tjetr n shkoll n zgjidhjen e problemeve, n rastet kur prparimi i nj nxnsi apo grupi shfaqet si arsye e shqetsimit? e. A ndahet prgjegjsia e stafit pedagogjik t shkolls, t cilt punojn s bashku, n sigurimin e pjesmarrjes aktive t t gjith nxnsve n procesin msimor? Pyetje t tjera f. g.

N shkolln ton ka disa nxns q e kan braktisur at dhe disa t tjer q vijojn me hope. Kjo u b shqetsim pr t gjith stafin. N takimin e stafit, ku po diskutohej se si kta nxns duhej t vinin dhe t qndronin n shkoll, u hodh ideja: Po sikur ti pyesim ata se far duan t msojn n shkoll?. Nj nga msuesit u hodh e tha: Un mendoj se pr t gjith, sipas klasave, ne duhet t bjm nj plan t veant. L., njri nga nxnsit, kalon shum or n kafe internet, ndaj un mendoj q ai t kaloj m shum or sesa shokt e tij t klass n klasn e kompjuterave n shkoll dhe t m ndihmoj n punn time me nxnsit q paraqesin m shum vshtirsi n prdorimin e kompjuterit.. Ktu filloi diskutimi. U vendos q t bhej nj projekt n baz shkolle pr t gjith nxnsit q kishin vshtirsi n ndjekjen e rregullt t shkolls. T shikoheshin potencialet e secilit dhe t lehtsoheshin disa or nga ndonj lnd pr t ciln nuk e arrinin programin, si shkokt e tjer t klass.

84

Treguesi C.2.1 Dallimet midis nxnsve shfrytzohen si burime pr msimdhnie dhe msimnxnie. a. A inkurajohen nxnsit q t marrin njohuri dhe prvoja, p. sh., pr rajonet dhe vendet e qyteteve ku ata kan lindur dhe jetuar apo pr historit e familjeve me emr n zon? b. A pranohet prkrahja emocionale e nxnsve dhe a e shfrytzojn me ndjeshmri kt gj msuesit, a e ndihmojn nxnsit njri- tjetrin? c. A e mbshtesin njri-tjetrin nxnsit e klasave dhe moshave t ndryshme, a zgjidhen brenda shkolls nxns t ndryshm pr t udhzuar njri- tjetrin? d. A japin q t gjith, nxns dhe msues, pavarsisht nga shkalla e suksesit apo e kufizimit t aftsis, kontribut t rndsishm n msimdhnie dhe msimnxnie? e. A shfrytzohen gjuht e ndryshme e dialektalizmat q flasin nxnsit si pjes prbrse e planprogramit dhe si burim gjuhsor gjat msimdhnies? f. A shfrytzohen pengesat n msimnxnie dhe n pjesmarrje aktive n procesin msimor t disa nxnsve, p.sh., lvizja fizike n mjedisin e shkolls apo vshtirsia n t nxn n ndonj aspekt t planprogramit, si detyra a projekte pr zgjidhjen e problemeve? Pyetje t tjera g. h.

Jam e sapodiplomuar n msuesi dhe jam emruar msuese matematike n shkolln G. Ditn e par t shkolls shkova me shum gzim, sepse po filloja pun n nj shkoll me emr si G. Java e par kaloi dhe un u jepja msim edhe disa nxnsve, q kur hyja n klas, shikoja q u ikte fytyra. Dikush nga klasa mori guximin dhe tha: Shoku im i banks punon me nj program t veant n matematik.. Un hapa syt! Si ka mundsi? Un kam nj plan t miratuar nga drejtoresha e shkolls! Si duhej t veproja? Un kisha mbaruar studimet me nota shum t mira, por asnjher nuk m kishte vajtur mendja q n klas punohej edhe me programe t veanta. Nuk fola fare. Sa ra zilja, iu drejtova ish- msueses time t matematiks, q tani e kisha kolege, dhe si e zn n faj i thash at q m than nxnsit. Ajo m tha: Pr nxnsit me aftsi t kufizuara, t cilt nuk mund t arrijn ta prvetsojn programin msimor si gjith t tjert, ne hartojm plane t veanta. S bashku do t shikojm planin e vitit t kaluar dhe do t hartojm planin pr kt vit. Nuk keni dgjuar pr kto ndryshime n universitet?. Jo! - i thash. - Ne kemi marr disa leksione pr veorit psikologjike moshore, por un nuk di si t punoj praktikisht! Ajo mu prgjigj: Mos u mrzit, disa koh ne do t punojm s bashku. Ti mund t vish t ndjeksh disa or msimi te klasa ime dhe un te klasa jote. S bashku mund t ndrtojm nj pun shum t mir. Ti je e re dhe ke m shum njohuri sesa un. Un thjesht do t t tregoj praktikisht se ku do t synojm kt vit pr nxnsin E..

85

Ose ju nuk flisni shqip, ose un nuk arrij t kuptoj ka thoni ju! Po ju dgjoja me vmendje, por asnj gj nuk po merrja vesh nga ora e msimit. Sapo kam ardhur nga fshati dhe gjithka m duket ndryshe, sikur nuk flasin shqip. Por kur ju that q ta dgjojm Sokolin se si jan ikat me mitan n shkolln e fshatit, ather vrtet kuptova q flitej pr vajza me bluza t bardha.

Treguesi C.2.2 Njohurit profesionale t stafit pedagogjik shfrytzohen makismalisht. a. A kan njohuri t plota drejtuesit pr aftsit dhe kualifikimet e stafit pedagogjik , duke mos u kufizuar vetm nga njohja e CV- s s tyre? b. A inkurajohen antart e stafit pedagogjik pr ti ndar midis tyre aftsit dhe njohurit, me qllim q t mbshtesin njri- tjetrin gjat msimnxnies dhe ti zhvillojn njohurit dhe aftsit e tyre? c. A u ofojn ndihm kolegve n shkoll antart e stafit pedagogjik me aftsi dhe njohuri t veanta? d. A ekzistojn mundsi formale dhe joformale q antart e stafit pedagogjik t zgjidhin shqetsimet e nxnsve, duke u bazuar n prvojn e njri-tjetrit? e. A ofrojn antart e stafit pedagogjik kndvshtrime t ndryshme lidhur me shqetsimet e nxnsve? f. A msojn antart e stafit pedagogjik nga praktikat dhe prvojat e fituara nga shkollat e tjera? g. A ftohen msuesit e nxnsve me aftsi t kufizuara ti ndajn prvojat e tyre me msuesit e tjer n shkoll? h. A jan materialet e planprogrameve t prshtatura si duhet pr nxnsit me aftsi t kufizuara, p.sh., a jan t shtypura n formate m t mdha, a jan t incizuara n kaset apo t shkruara n Braill?A prdoren kasetofonat? Pyetje t tjera i. j.

86

Flet vzhgimi
Dimensioni C: Seksioni C.1: Krijimi i politikave gjithprfshirse n arsim Organizimi i ors s msimit

Indikatori: 1.1.2: Kurrikula shkollore, kapitujt msimor, rubrikat q inkurajojn pjesmarrjen e t gjith nxnsve n procesin msimor.
Specifikimi i indikatorit
A marrin prgjegjsi msuesit pr arsimimin e t gjith nxnsve n klasn e tyre, duke i prkrahur nxnsit dhe kjo t ndjehet nga ana e tyre? A ndrtohen njsit baz msimore, ora e msimit, n baz t dallimeve n njohurit dhe prvojat q kan nxnsit ?

Masa e arritjeve
aspak pak disi shum

Shnime/komente
Pika t forta:

- Msuesit krkojn q t gjith fmijt t arrijn t kuptojn qllimin e msimit q gjat shpjegimit; - ata prpiqen q t gjith nxnsit t jen n klas gjat gjith ors s msimit; - msuesit prkrahin vetm nxnsit q japin prgjigje pozitive.

far duhet prmirsuar:

- Msuesit t sigurojn baz materiale didaktike pr t gjith nxnsit n orn e msimit; - t realizojn spjegimin e msimit sipas nevojave q paraqet do nxns; - t stimulojn t gjith nxnsit n klas pr prgjigjet q japin; - t mos krahasojn prgjigjet e nxnsve qofshin pozitive me ato jo t plota dhe anasjelltas; - t bjn q do prgjigje q japin nxnsit t duket me vler pr nxnsit e tjer.

Pika t forta:

- Msimi ndrtohet bazuar n 3 objektiva t arritjes: maksimale, t domosdoshme, minimale; - n planin e msimit merren n konsiderat njohurit q ka do nxns pr at or msimi.

far duhet prmirsuar:

Prgjegjsit: - N planin ditor t prcaktohet qart, q n objektivat pr at dit, njohurit q kan grupe nxnsish; - t ndrtohen pr or t veanta plane msimore bazuar n njohurit q ka gjith klasa; - pr t gjitha ort e msimit t ket objektiva t veanta pr nxns t ndryshm, bazuar n njohurit e tyre t larta ose t ulta dhe PEI-it e ndrtuar pr ta.

A i kushtohet rndsi aspekteve emocionale dhe intelektuale t nxnsve n orn e msimit?

far duhet prmirsuar:

Prgjegjsit: - Msuesi, para se t filloj orn e msimit, duhet t kuptoj me sy t lir ose me pyetje gjendjen emocionale t nxnsve n klas; - kur n klas nxns t veant kan gjendje emocionale jo t mir pr t ndjekur msimin, msuesi duhet t jet i prgatitur se si duhet t veproj n raste t tilla; - kur e gjith klasa sht n gjendje jo t mir emocionale pr t vazhduar msimin, msuesi duhet t jet fleksibl pr ndryshimin e planit at dit.

Pika t forta: A shpjegohet dhe ushtrohet fjalori i msimit gjat shpjegimit n orn e msimit?

- Para se t jap njohurit e reja, msuesi ndalet te shpjegimi i fjalorit ose frazeologjis q i prket ksaj teme; - nxnsve n fund u jepet detyr t shkruajn e t msojn fjalt e reja; - ndonjher u jepet detyr q fjalt e reja ti prdorin n fjali ose shprehje frazeologjike.

far duhet prmirsuar:

Prgjegjsit: - Msuesi/ja fjalt e reja duhet ti shpjegoj duke prdorur edhe dialektalizmat e zons n t ciln sht vendosur shkolla.

Prfundime/sugjerime/rekomandime t vzhgimit:
1. 2. 3. 4. do msues ti kushtoj rndsi prgatitjes ditore. do or msimi t konceptohet pr do nxns dhe pr grupe nxnsish. do msues t konceptoj gjith grupin duke e par nga parimi njshmri n diversitet . Prdorim n do or msimi i nj baze t pasur materiale msimore dhe i nj alori t pasur pr t gjith nxnsit q ndodhen n klas.

87

PJESA

Plani Edukativ Individual


Procesi i t msuarit pr t gjith fmijt, prfshi edhe ata me aftsi t kufizuara, fillon me ardhjen e tyre n jet. Prindrit kan prgjegjsin pr tiu siguruar atyre prkujdesjen, ushqyerjen, veshmbathjen, higjenn dhe tu msojn kujdesin pr veten, sjelljen prosociale dhe normat shoqrore. Ky proces t msuari nuk merr fund me familjen, pasi ka edhe faktor t tjer jasht saj q luajn rol t rndsishm n procesin e edukimit dhe shoqrizimit t fmijs, si jan shkolla dhe bashkmoshatart. Edukimi, sidomos ai joformal, sht nj proces i pafund q na bashkshoqron prgjat gjith jets dhe na mundson bashkjetesn me t tjert. Ndrsa edukimi formal fillon me institucionin e shkolls, por nuk prfundon aty, pasi nevojat e tregut krkojn q individi t mos i resht prpjekjet pr t qen i vlefshm pr t kryer cilsisht nj pun. N kt kuptim, flitet pr tretje t kufijve moshor dhe fizik t edukimit akademik dhe pr nj shoqri t hapur t dijes. Fmijt, si qytetar t s nesrmes, kan t gjith t drejt t marrin nj edukim cilsor, pavarsisht origjins dhe mundsive. Prandaj, punonjsit e institucioneve arsimore duhet t punojn pr t mundsuar edukimin e t gjith fmijve, sidomos t atyre me aftsi t kufizuara, dhe ti pajisin ata me aftsi e shprehi praktike pr jetn. Gjithsesi, prfshirja e fmijve me aftsi t kufizuara n procesin msimor, prkrah bashkmoshatarve t tyre, krkon angazhim dhe shum profesionalizm. Ndryshimi, prmirsimi dhe zhvillimi akademik i ktyre fmijve mund t ndodh brenda nj kohe t shkurtr, por, ndonjher, ato ndodhin shum ngadal. Gjja kryesore q nj msues/e mund t bj pr fmijn me aftsi t kufizuara n klasn e vet sht t besoj n

Model plani i hartuar nga msuesja

90

Model plani i hartuar nga msuesja

aftsit e fmijs, t cilat jan t shumta. T vlersosh nj arritje ka m shum vler pr t msuarin sesa t vesh n dukje nj mangsi. Edhe nse fmija nuk arrin rezultatin e pritshm akademik, por ka br prpjekje pr t msuar, ai ose ajo kan br dika, prandaj duhet vlersuar n mnyr inkurajuese, q fmija ta ndjej dhe kuptoj se duhet t punoj edhe m mir. Msuesi/ja duhet ta vr veten n pozitn e fmijs me vshtirsi n t nxn, n mnyr q t jet n gjendje t prcaktoj mnyrn m t mundshme t t nxnit, q lehtson t kuptuarit e fmijs dhe ta nxis t shprehet n mnyra t ndryshme. Msuesit duhet ta kuptojn se vlersimi ka nj efekt shum nxits pr kta fmij dhe duhet ti mbshtesin dhe tu japin shpres n mnyr t vazhdueshme. Gjat zbatimit t projektit Fmij me aftsi t kufizuara n arsimin gjithprfshirs, i zbatuar n kopshtet dhe shkollat e disa qyteteve, jan br shum takime me edukatore dhe mesues/e q punojn me fmijt me aftsi t kufizuara. Nga bisedat e zhvilluara me ta, sht vn re, n shumicn e rasteve, q atyre iu sht dashur t vazhdojn me or msimin e nj shkronje apo mbledhjen matematikore dhe kt e kan br duke u kujdesur q fmijt me aftsi t kufizuara t mund t ndiheshin pjes e grupit. Prpjekjet e shumta t msuesve u shprblyen, sepse kta fmij u prfshin si t barabart mes bashkmoshatarve t tyre. Po prse prfshirja e fmijve me aftsi t kufizuara n shkollat e rregullta duhet udhhequr nga procesi i hartimit dhe zbatimit t PEI- ve pr do fmij me aftsi t kufizuara? Sepse, para s gjithash, nj fmij me aftsi t kufizuara sht fmij dhe, si i till, ka nevoj m shum se pr gjithka q t msoj s bashku me bashkmoshatart e tij me dhe pa aftsi t kufizuara, n

91

Model plani i hartuar nga msuesja

t njjtat shkolla t rregullta t komunitetit dhe n t njjtat klasa t shkollave t rregullta, pa qen e nevojshme t shkputet pr tu drguar n institucione t specializuara edukative. N kt mnyr, fmija me aftsi t kufizuara dhe familja e tij do t ndjehen pjes e bashksis, pjestart e s cils, po ta njohin fmijn dhe familjen, do t jen m t predispozuar ta mirkuptojn dhe mbshtesin. Asnj metod a teknik akademike, sado e mir qoft, nuk mund t zvendsoj raportin njerzor, pr t cilin nj fmij me aftsi t kufizuara, si do qenie njerzore, ka nevoj t krijoj dhe t zhvilloj pr t qen pjes e grupit shoqror. Cili mund t ishte grupi me mikprits pr nj fmij m shum sesa bashkmoshatart e lagjes, me t cilt fmija qndron, mson n t njjtn shkoll dhe luan? A nuk do t duhet t jen s bashku kur t rriten? Mos sht pak e ekzagjeruar t presim q prej fmijve me aftsi t kufizuara t nxjerrim kampion akademik? Msuesit rrall e kan kt pretendim dhe synim edhe pr fmijt e tjer, pa ndonj kufizim aftsish, prandaj nuk kan pse ti ken edhe pr fmijt me aftsi t kufizuara. Por, nga ana tjetr, duhet marr n konsiderat se fmijt kan gjithsecili stile t ndryshme t msuari, mnyra unike t shprehuri dhe nevoja t ndryshme pr t msuar. Mendimi se ata mund t maten me nj metr nuk ndihmon n prgjigjen pedagogjike q duhet t marrin prej msuesve. N edukim formula on-size-fits-all (nj mas pr t gjith) nuk jep rezultat pr asnj fmij dhe, aq m pak, pr fmijt me aftsi t kufizuara, t cilt dmtimi i ka vn n disavantazh akademik. Te do fmij me aftsi t kufizuara duhen shfrytzuar kapacitetet q mund ta ndihmojn t arrij programin individual. Prve shqetsimit pr arritjen akademike, nj tjetr shqetsim po aq i rndsishm sht ai pr shoqrizimin e tij me fmijt e tjer t klass prgjat ors s msimit. Fmija me aftsi t kufizuara nuk duhet t veohet brenda klass pr tu msuar, por duhet t jet pjes e grupit, pa pretenduar se mund t bj gjithka q bjn fmijt e tjer. Ritmet dhe perspektiva e tij akademike duhen par dhe konsideruar brenda kapacitetit q ai ka.

92

Prfshirja e nj fmije me aftsi t kufizuara n kopshte e shkolla t

rregullta, bashk me fmijt e tjer, sht nj sfid pr msuesin/en, sepse duhet t punoj me shum profesionalizm pr t realizuar projektin e rritjes s atij fmije. Ky objektiv duhet ndjekur me prgjegjshmri morale t lart, n mnyr q t prmbushet deri n fund. Megjithat, kjo nuk sht nj prgjegjsi vetm e mesuesit/es, por e t gjith punonjsve t arsimit, brenda dhe jasht institucionit n t cilin ndodhet fmija. Ky sht nj projekt q iu prket t gjithve dhe q krkon prpjekje t bashkrenduara pr ta shndrruar fmijn n individ t aft pr jetn, si gjith t tjert. Q t prfshihet n jetn shkollore, fmija me aftsi t kufizuara duhet t mbshtetet prmes PEI-it, i cili prmban dy pjes: kurrikuln e dukshme dhe t padukshme. E para, ka t bj me objektivat e formimit akademik, ndrsa, e dyta, me programin e shoqrizimit, d.m.th. se si do t sigurohet prfshirja e fmijs n grupin e fmijve t tjer. Pavarsisht prpjekjeve t bra nga punonjsit e arsimit dhe prshtatjeve t kuadrit ligjor n mbshtetje t arsimimit t fmijve me aftsi t kufizuara, prsri institucionet arsimore e kan t vshtir t orientohen dhe t fokusohen drejt nevojave reale t fmijve me aftsi t kufizuara. Kjo vjen pr shkak se mungon identifikimi i menjhershm i nevojave, problemeve t tyre dhe ka shum vshtirsi n administrimin efikas t ktyre problemeve. N kto kushte, institucionet arsimore kan pr detyr t mobilizojn burimet brenda dhe jasht tyre, pr t mundsuar arsimimin e fmijve me aftsi t kufizuara n shkollat e rregullta. Shkolla pr nj fmij me aftsi t kufizuara sht nj pik takimi, q e vendos fmijn n nj realiteti shoqror q ndikon n shum mnyra te fmija dhe q l gjurm pr gjith jetn. Fmijt me nevoja t veanta nuk hyjn n shkoll pr tu br patjetr si fmijt pa nevoja t veanta. Ky do t ishte nj objektiv i pakuptimt. Ata nuk hyjn n shkoll as pr tu eksperimentuar apo studiuar si fenomene t rralla, apo pr tu mshiruar. Ca m pak, ata nuk hyjn n shkoll pr tu vn n regjim t fort akademik dhe n disiplin t hekurt. Shkolla pr ta sht nj mundsi e muar, nj

Model plani i hartuar nga msuesja

hapsir takimi me fmijt e tjer, me t cilt ata kan shum gjra t prbashkta, me prjashtim t aftsis s kufizuar. Shkolla duhet tiu

93

Shnime t msueses pr ecurin e fmijs

shrbej atyre si hapsir, brenda s cils ata do t strukturojn lidhje t veanta me msuesit dhe bashkmoshatart, q ka rndsi t madhe pr zhvillimin e tyre. Prandaj, n shkoll i duhet dhn rndsi e njllojt si procesit t arsimimit, ashtu edhe socializimit t fmijve me aftsi t kufizuara. N kt mnyr, mund t prmbushet funksioni i shkolls q sht t krijoj njerz me vlera dhe t zhvilloj individt, duke i dhn rndsi parsore marrdhnieve q fmija vendos me t tjert, brenda hapsirs s shkolls. Kjo arrihet duke siguruar pjesmarrjen e koordinuar t strukturave t shkolls me specialist jasht saj, t cilt duhen prfshir pr t mbshtetur zhvillimin e fmijve me aftsi t kufizuara prmes PEI-it. Duke e konsideruar zhvillimin e fmijs shum dinamik dhe kompleks, arrijm n prfundimin se do fmij ka nevoj n mnyr sistematike dhe t vazhdueshme pr edukim, arsimim dhe socializim pran bashkmoshatarve t tij, n t njjtat kopshte e shkolla. Por q t ndodh ky proces, sht e nevojshme q puna me fmijt me aftsi t kufizuara t orientohet, fillimisht, drejt vlersimit t nevojave arsimore e sociale t ktyre fmijve, pr t mbrritur, m pas, n hartimin dhe zbatimin e planeve individuale edukative pr secilin prej tyre. Pedagogjia e hapur pr bashkpunim me prindrit, kolegt dhe specialistt e tjer on drejt arritjes se rezultateve m t shumta dhe t qndrueshme t PEI-it pr fmijt me aftsi t kufizuara dhe lehtson procesin e gjithprfshirjes. far duhet t ket parasysh nj punonjs arsimi, n punn me fmijt me aftsi t kufizuara? Puna e punonjsve t arsimit duhet t jet n prputhje me t drejtat e fmijve e, mbi t gjitha, me ato pr arsimim, prkujdesje, mirtrajtim e t tjera. Fmijt, edhe pse mund t jen t ndryshm, kan t drejta t barabarta. Msuesi duhet ta shoh fmijn n kontekstin e klass, familjes, komunitetit. Msuesit duhet t zbulojn pikat e forta dhe t dobta t fmijs dhe t prqendrohen n interesat kryesore pr edukim.

94

Pr t pasur sukses n punn me fmijt, ka rndsi t veant krijimi i marrdhnieve t besimit, respektit dhe konfidencs me ta.

Piknisje e puns s msuesve duhet t jen aftsit dhe aspektet m pozitive t fmijve dhe jo aftsit e kufizuara apo problemet e tjera q ata mund t ken. Duhet punuar n drejtim t prmirsimit t aftsive dhe kapaciteteve ekzistuese q kan fmijt, por nuk duhen prshpejtuar dhe msuar aftsi q nuk i lejon stadi i zhvillimit t tyre, duke respektuar ritmin e zhvillimit t secilit fmij. Msuesi, fillimisht, duhet t kryej nj vlersim t fmijs, t bashkrendoj punn me specialistt e tjer q mund t vlersojn fmijn dhe, m pas, t hartoj nj plan t prshtatshm ndrhyrjeje n fushat e prcaktuara pas vlersimit. Nj detyr zhvillimi n punn me fmijt mund t ndahet n hapa m t vegjl dhe nj objektiv mund t ndahet n disa nnobjektiva, n mnyr q t arrihen rezultatet e parashikuara. Msimdhnia ndaj t gjith fmijve me apo pa aftsi t kufizuara duhet t jet e ngadalshme, e prsritur n koh dhe profesionale; gjithashtu, sht i nevojshm stimulimi i tyre n mnyr t vazhdueshme. Msuesi duhet t prballet me problematikn e fmijs me aftsi t kufizuara, t shmang pamundsin e prshtatjes s fmijs me shkolln, t largoj reagimet shqetsuese q mund t vijn nga sjellja e bashkmoshatarve, prindrve, msuesve t tjer kundrejt fmijs me aftsi t kufizuara. Msuesi nduhet t konsideroj aftsit e fmijs me aftsi t kufizuara, shkalln e motivimit t tij pr msim, cilsin dhe sasin e instruksioneve msimore q ai i ka dhn fmijs. Ai duhet t konsideroj edhe klimn psikologjike n klas, karakteristikat e grupit t bashkmoshatarve lidhur me t pranuarin e fmijs me aftsi t kufizuara, kushtet e klass, shkolls, nse stimulojn ose jo t msuarin e fmijs, numrin e nxnsve n klas, si dhe kushtet social ekonomike t fmijs dhe familjes s tij. Msuesi duhet t konsideroj t kaluarn e fmijs, problemet aktuale, mnyrn se si sht pranuar nga bashkmoshatart, far mund t prvetsoj m leht dhe far prvetson me vshtirsi, ritmet me t cilat prparon, shprehit dhe mundsit potenciale q fmija disponon.
Shnime t msueses pr ecurin e fmijs

95

T impenjohet pr identifikimin dhe zhvillimin e burimeve q do t ndihmojn n prmirsimin e aftsive njohse, sociale dhe atyre akademike. T vlersoj shum dhe raportin q ai vendos me fmijt e tjer, prkundrejt fmijs me aftsi t kufizuara, pr t siguruar nj mbshtetje t vleshme brenda klass e shkolls pr fmijn me aftsi t kufizuara. T vendos nj lidhje t mir bashkpunimi me vet fmijn dhe me prindrit e tij, si dhe t ndihmoj n kaprcimin e barrierave me t cilat ndeshet fmija. T kontrolloj situatn dhe sjelljen q paraqet fmija.T ndihmoj n zhvillimin e nj sensi vetvlersimi dhe t pranoj mundsit dhe potencialet personale t fmijs si vlera, pa mbivlersuar aftsin e kufizuar, por as duke e nnvleftsuar at. T prcaktoj qart mundsit e fmijs dhe nevojat e tij. T strukturoj nj program jo trsisht didaktik (msimor), sepse, para s gjithash, duhet t ket parasysh edhe nevojat e fmijs pr shoqrizim me fmijt e tjer. T vlersoj rezultatet, qofshin negative apo pozitive, d.m.th. t filloj t programoj nj ndrhyrje edukative arsimore, duke marr parasysh dhe prfundime t dobta. (Por ky aspekt duhet t prballohet s bashku me punonjs t tjer, si psikologu, drejtuesi i shkolls.)

Aktivitete t planifikuara pr zhvillimin e t folurit tek nj fmij me aftsi t kufizuara.

a. far sht nj PEI


PEI sht Plani Edukativ Individual. Ai sht nj dokument shum praktik dhe funksional, i vlefshm pr mbarvajtjen akademike t fmijve me aftsi t kufizuara, si dhe mbshtet punn e msuesit n klas. PEI drejton t gjith punn me fmijn me aftsi t kufizuara. Hartimi i ktij dokumenti sht rezultat i nj procesi pune t kryer n ekip (msuesit, psikologut, punonjsit social, drejtuesit t shkolls, mjekut pediatr, prindit), n varsi t nevojave t fmijve dhe mundsive t shkolls. PEI-it jan dokumenta t shkruara, t cilat prkufizojn hapat q merren pr t ndihmuar fmijt me nevoja arsimore t

96

veanta, q vijn si rezultat i aftsive t kufizuara q kan fmijt dhe i ndihmon ata n mnyr t posame t arrijn objektivat akademike dhe shoqrizuese. PEI sht dokument q prcakton: Objektiva q t mund t realizohen nga fmija me aftsi t kufizuara. Ndihmon msuesin/en t planifikoj prparimin akademik dhe zhvillimin e fmijs. I krijon mundsi msuesit/es t monitoroj efektivitetin e nxnies dhe t msimdhnies. I ofron specialistve nj mjet pr monitorimin, rishikimin dhe vlersimin e efektivitetit t shrbimit ndaj fmijve me aftsi t kufizuara.

b. Pse hartohet nj PEI?


Hartimi i PEI-it krijon mundsi pr t planifikuar dhe fuqizuar procesin e nxnies dhe msimdhnies, si dhe bn t mundur adresimin e nevojave t veanta arsimore q kan fmijt me aftsi t kufizuara. Natyra dhe shkalla e PEI-it ndryshon n lidhje me nevojat e fmijve. Disa PEI jan t shkurtra, ndrsa t tjera m t gjra. PEI hartohet pasi sht kryer vlersimi i fmijs me aftsi t kufizuara nga ana e shkolls. Ky proces mund t kryhet nprmjet disa metodave dhe instrumentave, si, p.sh., nprmjet vzhgimit sistematik t do prpjekjeje t fmijs, vlersimit sipas fushave t prcaktuara, testeve t ndryshme, ndjekjes sistematike t ecuris s tij, bisedave, takimeve, konsultave etj. Prmes PEI-it arrihet t bhet edhe analiza dhe interpretimi i t dhnave t mbledhura rreth fmijs me aftsi t kufizuara dhe n vazhdimsi mund t monitorohet ecuria e tij. Kur fmijt me aftsi t kufizuara mbshteten n procesin msimor nprmjet PEI-it, ata arrijn t fitojn dijet baz shkollore dhe t vendosin marrdhnie ndrpersonale t qndrueshme n shkoll dhe jasht saj.

c. Si hartohet PEI?
Fillimisht, prshkruajm sjelljen joproblematike t fmijs, m pas at problematike, rendisim situatat ku fmija ka br dika pozitive, q ka trhequr vmendjen e shokve, dhe prshkruajm pozitivisht karakteristikat dhe cilsit e fmijs. Pasi jan prcaktuar fushat e ndrhyrjes dhe prioritetet e puns lidhur me t, ndahen detyrat dhe prgjegjsit ndrmjet antarve t grupit t puns q do t hartoj PEI-in, si, p.sh., przgjidhen mjetet e duhura, mjediset ku do t punohet, fillohet me hapat e par pr hartimin e PEI-it.

97

Gjat hartimit t PEI-it, krahas objektivave q lidhen drejtprsdrejti me procesin msimor, vendosen edhe objektiva pr t realizuar socializimin e fmijs brenda jets shkollore. Duhet t prcaktohet kalendari i takimeve t grupit, si dhe detyrat dhe rolet e gjithsecilit. Duhen prcaktuar mnyra se si do t prfshihet prindi n kt proces, koordinatori i grupit, q duhet t jet msuesi q mban prgjegjsi pr zbatimin e planit dhe dokumenton do etap t realizimit t tij, i ndihmuar edhe nga psikologu i shkolls. PEI prmban nj program edukativ arsimor individual, q prbhet nga dy aste t rndsishme: (i) nga studimi i rastit dhe programimi i ndrhyrjes dhe (ii) nga zbatimi i asaj q sht programuar m par dhe verifikimi i rezultateve t ksaj pune. Prgatitja e ndrhyrjes krkon: Skicimin e zonave te t cilat mendohet se sht e rndsishme t ndrhyet. Prcaktimin e objektivave q mendohen si t prshtatshm dhe q mund t arrihen. Analizn e situats n t ciln ndodhet fmija dhe prcaktimin e t gjitha marrdhnieve q ka ai. Duhet pasur parasysh q do fmij sht absolutisht unik dhe ka nj histori individuale krejtsisht t paprsritshme. Kjo duhet t reflektohet edhe n prmbajtjen e PEI-it. PEI sht nj procedur komplekse dhe krkon t ndrhyet n t njjtn koh n shum drejtime pr t fuqizuar aftsit e fmijs. N PEI renditen disa objektiva, ku veohen ato q i referohen arritjes s aftsive tipike gjat shkollimit. Ka rndsi t theksohet se objektivat e ndrhyrjes prvese t matura mir me mundsit aktuale t fmijs, duhet t shprehen n mnyr sa m t qart dhe sa m t plot q t jet e mundur. N do hap t programimit zakonisht ndrtohen shum piksynime njkohsisht.

. duhet t merret parasyesh gjat zhvillimit t Planit Edukativ Individual?


Qllimet (synimet) afatgjata pr nxnsin me aftsi t kufizuara duhet t diskutohen brenda ekipit, grupit t prbr nga disa specialist. Duhet t konsiderohen pritshmrit e prindrve nga msuesi, shkolla. Objektivat duhet t jen realiste por, gjithashtu, edhe sfiduese. Duhet t mbahen shnime t kujdesshme t vlersimeve, qllimeve, objektivave dhe rishikimeve. Vnia n dijeni e prindrve (raportimi te prindrit) duhet t marr parasysh objektivat individuale, si dhe ndonj vlersim t br si pjes e detyrs n klas.

98

Kur prfshihen n msimdhnie ose n ndihm t nxnsit pr t zbatuar PEIin m shum se nj msues (p.sh., msuesi kujdestar ose ai lnds, msuesi asistent, psikologu, prindi msues), njri nga antart e stafit duhet t ket rolin e koordinuesit t puns pr t gjith antart e prfshir dhe at t puns me prindrit. sht e rndsishme q t sigurohet konfidencialiteti i nevojshm. shtje q kan t bjn me msimdhnien dhe nxnien nga ana e nxnsit, duhet ti komunikohen t gjith stafit, pr ti informuar n lidhje me msimdhnien dhe pr t prforcuar iden se msimdhnia pr fmijt me aftsi t kufizuara duhet t jet e programuar. PEI sht nj dokument i shkruar. Kurdoher q t jet e mundur, nxnsi duhet t angazhohet n punn q kryen e tr klasa, pavarsisht nga detyrat q ai ka n baz t PEI-it. do ndihm q i jepet fmijs pr t realizuar nj detyr duhet t mbahet shnim n PEI (p.sh., ndihma e grupit, ndihma e specialistit, mjetet ndihmse teknologjike, asistenca n klas etj.). Duhet strukturuar marrdhnia me prindrit, pr t vazhduar me zbatimin e PEI-it, por n kushtet e shtpis. Prindrit instruktohen pr metodn e puns, mnyrn e sjelljes, qndrimin ndaj rezultateve t fmijs, rreth mnyrave se si ta prfshijn fmijn n biseda, se si t shprehin interesin dhe knaqsin ndaj fmijs si person dhe ndaj arritjeve t tij akademike. Prindrit kshillohen se si t marrin role si bashknxns s bashku me fmijn e tyre n kushtet e shtpis, si monitorues t programeve shkollore dhe si mbrojts t t drejtave t fmijve t tyre. Msuesi, gjat kohs q punon pr zbatimin e PEI- it t fmijs, duhet t konsultohet me msues t tjer t mparshm q ka pasur fmija, me koleg t tjer brenda shkolls, t cilt kan eksperienc n punn me fmijt me aftsi t kufizuara, dhe me agjenci apo shrbime, me

Aktivitete t planifikuara pr zhvillimin e motoriks fine dhe t t shkruarit tek nj fmij me aftsi t kufizuara.

99

qendra t ndryshme ku fmija ka qen i prfshir apo trajtuar. Hartimi dhe zbatimi i PEI-ve pr fmijt me aftsi t kufizuara duhet konceptuar si nj partneritet msues - prindr - specialist t tjer t prfshir n punn me fmijn, ku secili prej tyre ka role t prbashkta dhe t veanta. N punn me fmijt me aftsi t kufizuara, familja dhe shkolla nuk mund ti plotsojn funksionet e saj pa mbshtetjen reciproke te njra- tjetra.

d. Model PEI
Informacion personal: Emri, datlindja, klasa, kushte specifike (nse ka). Antart e grupit prgjegjs pr PEI - Emrat dhe pozicionet e antarve t ekipit drejtues ose t shrbimit psikologjik me prgjegjsin e koordinimit, specialist(t) n ndihm t msimit, msues(it) kujdestar dhe t lndve, do antar stafi (si msues i jashtm) i shkolls, psikolog, prind. Nevoja arsimore t veanta: Prmbledhje e nevojave t tashme arsimore t veanta. Aftsit dhe zotsit: Prmbledhje e aftsive dhe zotsive, q tregojn se si mund t prdoren ato n ndihm t kaprcimit t vshtirsive. Qllimet: Thnie t shprehura qart dhe shkurt pr qllimet arsimore, n lidhje me kurrikuln dhe prfshirjen e aspekteve arsimore, t zhvillimit shoqror e personal t terapive. Objektiva afatshkurtr dhe afatgjat: Renditje e objektivave q do t realizohen duke shnuar treguesit e shkalls kohore, metodat n nxnie e msimdhnie, vlersimi dhe evidentimi, stafi i prfshir, burimet, mjediset e msimit, prfshirja e prindrve (mnyra se sa dhe si kto objektiva do t plotsojn boshllqet n lnd t caktuara varet nga aftsit e fmijs, nga programi i prgjithshm i klass, nga standartet e arritjeve pr do lnd, nga nevojat arsimore t fmijs, si dhe nga krkesa e prindrve). Dokumentet e duhura: sht e prshtatshme t bashkangjiten evidenca t tjera, si: raport nga specialistt apo punonjsit e tjer q kan punuar m par me fmijn (terapistt dhe msuesit e klass), veanrisht nse jan dhn udhzime; shnime t mbledhjeve; raport pr t vn n dijeni prindrit; evidenca vlersimi. Vlersimi: Deklarata vlersimi t shkurtra mbi ecurin e nxnsve dhe pr efektivitetin e shrbimit t kryer. Objektivat q duhet t prcaktohen n nj PEI. Objektivat afatgjat: Zakonisht duhet t jen t realizueshme brenda nj semestri/viti shkollor.

100

Do t arrihen nprmjet nj numri objektivash afatshkurtr. Shembuj: a) Lexim prfundoni nivelin A. b) Matematik - prmbushni krkesat standarde t klass s 5-t Objektivat afatshkurtr: Duhet t prmbushen n 6-8 jav/nj semestr. Duhet t monitorohen gjat gjith vitit. Shembuj: Shkrim t shkruaj nj fjali duke prdorur germn e shtypit dhe pikn. Matematik t rrumbullakos nj numr me dy shifra q sht m afr 10-ts. Objektivat e prcaktuara n PEI duhet t jen (SMART): 1) T veanta, specifike; 2) t matshme; 3) t arritshme; 4) realiste; 5) me afat kohor t prcaktuar. N dokument duhet t prcaktohet edhe metoda dhe formati pr t vlersuar rezultatet q jan prftuar te fmija, si rrjedhoj e zbatimit t PEI-it dhe, gjithashtu, t bhet analiza e elementve prbrs t PEI-it q sht monitoruar. Kto mund t realizohen nprmjet testeve t ndryshme, provave pr objektivat kryesore n lnd t caktuara. N mnyr t prmbledhur nj PEI- duhet t prmbaj.
Aftsit e fmijs, mundsit e tij
Vshtirsit

PEI
Objektivat n varsi t fushave, lndve
Nnobjektivat. far sht arritur.

Koha e realizimit

Prcaktimi i mnyrs se si do t maten


Krahasimi i rezultateve nga nj testim te tjetri. Specifikimet e nevojshme. Prcaktimi i mnyrs se si do t vlersohet fmija n prfundim t vitit akademik.

Burimet q do t shfrytzohen. Antart e grupit, detyrat e tyre Fushat ku do t ndrhyet. Roli i prindrve, detyrat pr t zbatuar PEI- n kushtet e shtpis.

Koha e realizimit. Dokumentimi i mnyrs se si sht realizuar objektivi, p.sh., me ndihm Prcaktimi se far ndryshimesh jan br nga programi i prgjithshm. Evidentimi i asaj ka nuk sht arritur. Shpjegimi pse nuk sht arritur.

far nuk sht arritur.

Pasqyrimi i ndryshimeve t diktuara n PEI.

Rekomandime.

101

e. Detyrat e antarve t grupit q punon pr hartimin e PEI- ve


Msuesi q ka n klas fmijn me aftsi t kufizuara: Ka rol vendimtar, t pazvendsueshm, n procesin e hartimit t PEI-ve; shrben si burim i rndsishm informacioni lidhur me fmijn; ndihmon q fmija t shpalos aftsit dhe kapacitet q disponon; merr vendimet prfundimtare lidhur me objektivat q do t prcaktohen n PEI, kohn e arritjes s tyre, mnyrn se si do t arrihen ato, prcakton nnobjektivat dhe monitoron, prmes dokumentimit t shkruar, viziv apo vshgimit t drejtprdrejt, do arritje t fmijs; siguron bashkpunimin me prindrit; krijon kushte q PEI - i t zbatohet brenda ors s msimit; sugjeron ndryshimet n PEI. Punonjsi i shrbimit psikologjik: sht pjes e rndsishme e grupit q punon pr hartimin e PEIve, ai, gjithashtu, monitoron zbatimin e ktij plani; ndihmon n prgatitjen e PEI-ve; bn vlersimin e ecuris s fmijve me nevoja t veanta; administron vlersimet e bra; bn rekomandimet e duhura; prgatit me shkrim raporte pr vlersimin; ndihmon n zbatimin e elementve t caktuar t ktij plani; siguron ndrhyrjen e shrbimeve t specializuara sipas problemeve q kan fmijt; koordinon punn me specialistt e tjer. Drejtuesi i shkolls: Bashkrendon punn e t gjith grupit; monitoron fazat e zbatimit t PEI-it; mbledh raporte t shkruara vlersimi; kryen vlersime t fmijs n prputhje me PEI-in; merr masa q brenda klass t krijohen kushte pr zbatimin e do elementi prbrs t PEI-it.

102

Model i nj Plani Edukativ Individual


Emri, mbiemri Datlindja: Shkolla: Prparsia: (ktu do t shnohet prparsia pr periudhn)

Prshkrim i situats n t ciln gjendet nxnsi n astin e vlersimit:

Mundsit:

Vshtirsit:

Objektivat e msimdhnies (q rrjedhin nga sa m sipr)


Objektivat: Rrugt pr realizimin e objektivave :

103

Pritshmrit:

Sfidat:

Materialet dhe burimet:

Mjetet e monitorimit:

Stafi:

Rezultati:

Punonjsi soc.

Edukatori

Psikologu Prindi, kujdestari Specialisti tjetr, p.sh., mjeku Vlersimi i radhs: 2 muaj (

(Data e plotsimit):

104

Shembuj konkret t ndrtimit t Planit Edukativ Individual

Rasti 1
Emri, mbiemri Mosha: Shkolla: Prparsia: (ktu do t shnohet prparsia pr periudhn)
Fmija ka ardhur nga kopshti me PEI. Ndjek shkolln do dit dhe vjen me dshir. Prshkrimi i situats n t ciln gjendet nxnsi n astin e vlersimit: Mosha e fmijs 8 vje, ndjek klasn e par; ka ndjekur kopshtin rregullisht rreth 3 vjet. Fmija shoqrohet edhe nga nj vlersim mjeksor. Ka hiperaktivitet dhe rregullime t sjelljes dhe t vmendjes. Nga t dhnat rezulton se n kopsht ka filluar t flas dhe artikulon mir. Ai sht i zgjuar dhe i shpejt pr t kapur gjrat, por n t shumtn e rasteve nuk i ndjek udhzimet, tregohet kokfort dhe i prkdhelur. Gjat vzhgimit dyjavor, msuesja dhe psikologia vun re : 1- vmendje e pakt,vshtirsi pr tu prqendruar; 2 - trheqje lehtsisht e vmendjes nga stimuj t jashtm; 3 - aftsi t varfra organizative, harres, munges vmendjeje, humbje e gjrave q i nevojiten; 4 - nivel i lart energjish, vshtirsi pr t qndruar ulur; 5 - e folur me z shum t lart; 6 - nuk mson nga eksperiencat negative, megjithse jan t rrezikshme.

A.XH. 8 vje

Pikat e Forta - Mundsit:


sht gjithmon aktiv (n lvizje); kryen me dshir aktivitete, si loj; ka dshir t marr urdhra; ka dshir t trheq vmendjen e t rriturve dhe t bashkpunoj; i plqejn filmat me kartona dhe veanrisht ato me aksion; njeh numrort deri n 10; dallon emrin e tij; pikturon bukur dhe njeh shum mir ngjyrat.

Pikat e Dobta - Vshtirsit:


Nivel i lart energjish; nuk arrin t merret me nj detyr pr m shum se 2 minuta; nuk di t mbrohet nga rreziqet; humb gjrat, harron fletoret, librat, shpesh nuk kryen detyrat; shpesh krijon shum konfuzion, flet me z t lart; shpesh fmijt e tjer qeshin me lvizjet e tij; nuk arrin t prqendrohet pr nj koh t gjat; sjelljet e tij jan t uditshme; vshtirsi pr tu prqendruar pr nj koh t gjat; shpesh vizatimet i gris, nuk pranon kshilla; prqndrim i pakt ; mungesa e vmendjes sjell vshtirsi n lexim dhe shkrim.

105

Objektivat e msimdhnies
(q rrjedhin nga sa m sipr)

Rrugt pr realizimin e objektivave :


Rregulla t forta dhe pasojat nga sjellja; vmendje pozitive kur kryen shrbime pr t tjert; vendosja n qendr me rolin e kryetarit; prcaktimi dhe przgjedhja e rregullave nga vet ai; modele q tregojn rndsin e gjrave personale, si ruajtja dhe identifikimi i mjeteve vetjake; lista e kontrollit t mjeteve; aktivitete t cilat ulin energjin; aktivitete fizike q prfshijn lvizje t mdha (ecja sipas nj linje, msimi i numrorve n lojra me karrige); nxitja pr t kryer aktivitete t qeta (lojra me prqendrim); ushtrime e lojra zinxhir q rrisin prqendrimin; bashkim figurash, ndrtimi i kalas me kuba; prezantimi i tekstit t abetares dhe matematiks; lidhja e figurave me fjalt; identifikimi i shkronjave dhe lidhja me tingujt; leximi i fjalve globalisht; t identifikoj emrin e tij; t shkruaj grafikt e shkronjave sipas modelit; t lexoj fjalt me 1 e 2 rrokje shoqruar me figur; rradhitja e numrave, konceptet e hapsirs etj.

Objektivat afatgjat:
T ndihet i prgjegjshm pr veprimet dhe t kujdeset pr gjrat personale dhe t prbashkta; t krijoj marrdhnie pozitive me bashkmoshatart dhe t rriturit; t qndroj rreth 10 minuta n nj aktivitet; t rritet prqendrimi gjat aktivitetit msimor nga 5-10 minuta; njohuri akademike (lexim/shkrim, matematik); t fitoj aftsi n leximin e shkronjave, fjalve me 1,2,3 rrokje; t lexoj nj fjali me 3 fjal: Bebi luan me ariun; t shkruaj grafikun e shkronjave sipas modelit t dhn; t kopjoj fjal sipas modelit; t kryej veprimet brenda numrorit 10; t dalloj konceptet jasht brenda; t krijoj relacion midis sasis dhe numrit.

Pritshmrit:
T rris prqendrimin nga 5-10 minuta; t rrij n mnyr t prshtashme n grup pr 15 minuta; t zbatoj rregullat e lojs n 65% t rasteve; t dalloj 36 shkronja deri n fund t vitit shkollor; t arrij t lexoj nj tekst me 9 fjal me 15% gabime deri n fund t vitit; t shkruaj grafikt e shkronjave sipas modelit t dhn deri n fund t vitit.

Sfidat:
Klasa ka numr t madh nxnsish dhe grupmosha sht gati e njjt - 6,7,8 vjee; mungesa e nj msueseje ndihmse; sht e domodoshme prezenca e njrit prej prindrve, sidomos n nj periudh 3-6 javore; sht shum aktiv, me nivel t lart energjie dhe nuk merr urdhra; teksti nuk i jep knaqsi, personazhet nuk i njeh, figurat nuk i ngjallin kuriozitet.

Rezultati:
Nga vzhgimet fmija A.XH. n rreth 45% t rasteve gjat aktiviteteve ka ulur hiperaktivitetin n grup, qndron n grup rreth 7 minuta, zbaton rregullat n rreth 50% t rasteve. Arrin t kryej detyrat n 50% t rasteve, merr urdhra dhe zbaton rregullat. Dallon emrin e tij mes emrave t tjer. Njeh shkronjat e msuara. Shkruan grafikun e shkronjave sipas modelit. Numron deri n 10 me mjete konkretizuese, njeh dhe dallon 3 figura gjeometrike.

Vlersimi i radhs: pas 6 muajsh ( Grupi i cili harton planin Drejtori Psikologu Msuesi Prindi

106

Rasti 2
Emri, mbiemri Kopshti: Prezantimi:
Fmija nuk ka vlersim t mparshm. Edukatoret kan vn re disa rregullime t sjelljes, veanrisht n fushn e njohjes. Me pas, ato kan konstatuar q fmija ishte indiferente ndaj moshatarve dhe kishte vshtirsi t krijonte marrdhnie. Melisa

Mosha:

6 vje

Fusha

Objektivat
Objektivat afatgjat: - T krijoj marrdhnie pozitive me bashkmoshatart, t rriturit, t njohur dhe t panjohur; - t qndroj n shoqri me bashkmoshatart, pa i shqetsuar ata; - t zbatoj rregullat dhe t ndaj lojrat. Objektivat afatshkurtr: - T respektoje t tjert n aktivitete t prbashkta; - t prdor fjalt e edukats; - t marr pjes n biseda, pa i monopolizuar ato; - t marr pjes n lojra t prbashkta me 2-3 fmij gjat 10-15 minutave; - t marr pjes n nj aktivitet grupi pr 15 minuta; - t zbatoj rregullat dhe t inicioj t reja. Objektivat afatgjat: - T eksploroj, zhvilloj dhe pasqyroj prvoja t cilat deshifrojn botn. Objektivat afatshkurtr: - T ndjek bisedn pr rreth 5 -10minuta; - t lidh konceptet me figurn; - t prdor foljet n kohn e duhur ; - t reagoj ndaj situatave; - t prdor premrat; - t komunikoj me t tjert; - t orientohet n vendosjen e objekteve dhe ti komentoj; - t dalloj format gjeometrike; - t vizatoj trupin e njeriut; - t lidh figurn me fjaln. Objektivat afatgjat: - T fitoj aftsi t orientohet n koh e hapsir. Objektivat afatshkurtr: - T manifestoj knaqsi pr vendndodhjen dhe t pranoj ndryshimet pr t zgjedhur vende t caktuara; - t zgjedh dhe t prshtas vendin dhe kohn me kontekstin; - t dij t orientohet n situata q shfaqin rrezik.

Aktivitetet
- T qndroj n grup pa prezencn e nj t rrituri pr 10 minuta; - t prshndes: mirmngjes e mirupfshim; - t tregoj si ka kaluar para nj dite; - t ndaj lojn me nj fmij tjetr; - t luaj n role; - t respektoj shokt; - t vendos rregulla t reja loje; - t zbatoj urdhrat e nj t rrituri.

Rezultatet

Sfidat

- Qndron 3-5 minuta - Ndjekja e kopshtit pa prezencn e nj t rrituri n rreth me koh t 75 % t rasteve; pjesshme; - prshndet kur ia - sht shum e krkon n rreth 75% t rasteve; ndjeshme - tregon me ndihm; dhe - ndan lojrat me ankohet fmij t tjer n shpesh. rreth 50% t rasteve; - nuk arrin t vendos rregulla t reja; - n 20% t rasteve zbaton urdhrat vet dhe n rreth 80 % me ndihm.

Fusha e shoqrizimit

- Prezantohet dhe identifikohet; - di t tregoj stinn prmes elementve (veshje, ngroht-ftoht); - di t jap nj mesazh dhe t deshifroj mesazhe; - vendos xhupin, shprndan bojrat; - tregon prralln e Borbardhs bazuar n figura; - emrton pjest e trupit; - dallon ngjyrn duke prdorur krahasimin: e verdha sht si dielli. - Tregon veshjet e stins; - prdor situatn kohore, si, p.sh.: Tani sht dimr, bn ftoht. - N semafor ndal sipas ngjyrave (loj n role).

Fusha e njohjes gjuh e komunikim

- N rreth 75 % t rasteve vetprezantohet; - me ndihm verbale tregon pr stint; - jep mesazhe t thjeshta; - tregon prralln e Borbardhs me ndihm verbale dhe joverbale.

- Jo gjithmon jep rezultat; - tregon vendin ku do t shkoj me gisht, orientohet vet, dallon banjn, guzhinn, hapsirn jasht dhe brenda; - bashkon disa tregues me disa vende apo aktivitete (p.sh., lugn me kuzhinn, xhupin me raftin).

Drejtori i kopshtit Psikologu

Fusha e shoqrizimit

N shtpi prindrit nuk e vendosin n situata q t marr urdhra dhe ti zbatoj.

Msuesja Prindi

107

Raste studimore nga puna e msuesve, punonjsve social dhe prindrve me fmij me aftsi t kufizuara
N kt pjes t librit jan prezantuar disa raste studimore, t cilat pasqyrojn realitetin e prditshm t puns s prbashkt t punonjsve t projekteve n mbshtetje t arsimit gjithprfshirs pr fmijt me aftsi t kufizuara. Kto raste dshmojn prpjekjet e punonjsve t projekteve, kryesisht n qytetet Tiran, Berat dhe Librazhd, n mbshtetje t procesit t arsimimit t fmijve me aftsi t kufizuara n kopshtet dhe shkollat e arsimit t rregullt. Rastet e przgjedhura prfaqsojn lloje t ndryshme aftsish t kufizuara dhe nevoja t veanta edukative, me t cilat stafi i projektit ka punuar pr disa vjet gjat zbatimit t projektit. Gjat prshkrimit t ktyre rasteve lexuesi njihet me fmij me aftsi t kufizuara, t cilt, pavarsisht vshtirsive dhe problemeve t ndryshme, kan kapacitete dhe aftsi q duhen identifikuar dhe nxitur, n mnyr q t prfshihen plotsisht n procesin msimor dhe n jetn sociale. N nj tabel prmbledhse n fund t do rasti jan paraqitur arritjet e ktyre fmijve17 n vite, n dy apo tre fusha zhvillimore, ku, jo rastsisht, fusha e shoqerizimit z vendin e par. Dy jan arsyet kryesore prse kta fmij duhet t msojn n shkollat e zakonshme me bashkmoshatart. E para, sepse shoqrizimi nxit zhvillimin e tyre dhe, e dyta, sepse nxjerr n pah mundsit q kan. Shoqrizimi me pjesn tjetr t shoqris sht aspekti i mohuar n edukimin special, prandaj ktij aspekti i sht dhn rndsi parsore pr arritjet e fmijve t prfaqsuar n rastet studimore. Lexuesi ballafaqohet njherazi me prvoja pozitive dhe sfiduese, me arritje dhe pengesa, me suksese dhe dshtime, t cilat jan pjes e pandar e procesit t dobishm, por relativisht t vshtir, t gjithprfshirjes s fmijve me aftsi t kufizuara n arsim, si parakusht pr prfshirje shoqrore. Mesazhi se: Arsimimi i fmijve me aftsi t kufizuara sht nj e drejt e pamohueshme, pr zbatimin e s cils duhet t kontribuoj dokush, na drejtohet t gjithve: punonjsve t arsimit, prindrve, fmijve, strukturave shtetrore dhe komunitetit.

Ndrhyrja e hershme dhe parandalimi sht elsi i suksesit n zhvillimin e fmijve Prindrit e Andit u drejtuan te punonjsit e ktij projekti, ndrsa Andi ishte 3 vje. Mjekja e shrbimit t kujdesit parsor n lagjen ku ata

108

17) Pr t ruajtur dhe respektuar t drejtn e fmijve me aftsi t kufizuara dhe t prindrve t tyre pr privatsi dhe moscenim t konfidencialitetit, t gjith emrat e fmijve dhe t institucioneve arsimore t prdorura gjat prshkrimit t rasteve jan ndryshuar.

banonin, i kishte informuar rreth aktivitetit t projektit. Q n takimin e par me prindrit, punonjsit konstatuan m shum nga babai i fmijs, q kmbngulte t sqarohej pr sjelljet e uditshme t fmijs, se Andi kishte nj ritm t ngadalt zhvillimi, krahasuar me bashkmoshatart e tij. Babai pyeste vazhdimisht: far ka fmija im q sht ndryshe nga t tjert? Un e kuptoj se ai ka dika q e dallon nga fmijt e tjer, por nuk e di se ku ndryshon. Smund ta them qart, por kshtu sht. E krahasoj me vajzn, e cila sht tre vje m e madhe. Kujtoj gjithka q lidhet me rritjen e saj dhe kuptoj se ka shum ndryshime me t vllan. Nuk arrij ta kuptoj, por tek ai ka dika q nuk shkon. T folurit sht i vonuar, ai nuk flet, nuk m prgjigjet kur e thrras n emr. Shpesh dyshoj nse dgjon apo jo, por e largoj kt dyshim, kur e shikoj q vrapon pr n dhomn tjetr, sapo n televizor shfaqen reklamat q i plqejn aq shum. Gjithashtu, kuptova se ishte i pari q dallonte ardhjen e makins sime, sepse dilte n dritare, sapo un hyja n oborrin e shtpis. Po t gjykosh nga shpejtsia me t ciln realizon lojrat me futje n kallpin e vet, ai nuk ka probleme shikimi. Megjithat, nuk luan me lodrat si nj fmij i moshs s vet dhe kalon or t tra, duke par lavatrien q rrotullohet pa pushim. T tjert mundohen t m qetsojn, duke m thn se fmijt jan t gjith t ndryshm ose m thon q jam i stresuar, por jam babai i tij dhe kisha shum ndrra pr t, shum dshira... Do t doja t dija vetm se far i ka ndodhur fmijs tim?. Pas ktyre prshkrimeve t babait pr sjelljen dhe zhvillimin e Andit, punonjsit vendosn ta vlersojn fmijn prmes metods Portage.18 Andi u vlersua prmes lists s kontrollit t metods n pes fusha zhvillimi: njohja, vetshrbimi, komunikimi, motorika dhe shoqrizimi. M pas, prindrve iu rekomandua kryerja e disa ekzaminimeve dhe vlersimeve t tjera te specialistt prkats. Ndrkoh, stafi nisi bashkpunimin me specialistt, pr mnyrn e vlersimit dhe teknikave t ndrhyrjes, pr t ndihmuar fmijn t zotronte ato etapa zhvillimi q fmijt e tjer i zotrojn automatikisht. Nprmjet metods Portage dhe t dhnave t tjera nga specialist t fushs, u vu re se Andi ishte
18) Metoda Portage sht nj metod pune e strukturuar, q ndihmon prindrit e fmijve dhe specialistt t punojn me fmijt me aftsi t kufizuara prmes nj plani ndrhyrjeje, si n kushtet e shtpis, ashtu edhe n mjediset e institucioneve edukative. Kjo metod sht prdorur gjersisht gjat zbatimit t projektit. Metoda prmban lista kontrolli pr fushat kryesore t zhvillimit t fmijs. Materialet dhe lista e kontrollit Portage vihen n dispozicion t prdoruesve nga Windsor: NFER/ Nelson

Flet pune e shoqruar me shnimet e msueses

109

Metoda Portage pr fushat e zhvillimit


N fushn e shoqrizimit
Kishte munges vmendjeje kundrejt familjarve dhe personave t tjer. Kur i thrrisje ose i krkoje q t t shikonte n sy pr ti shpjeguar apo krkuar dika, zakonisht nuk t shikonte dhe vazhdonte t merrej me at q po bnte m par. Shpesh bnte lvizje steriotipe (t prsritura). Kur i tregoje ndonj objekt, nuk interesohej pothuajse asnjher. Zakonisht qndronte ulur apo prqendrohej jo m shum se 3-4 minuta. Kishte munges t theksuar vmendjeje kundrejt objekteve. Nuk luante me fmij t tjer, as m motrn e tij. Fliste me fjal jo t plota, q nuk korrespondonin me situatn apo mjedisin. Lshonte tinguj dhe, ndonjher, fjal pakuptim. Prdorte vetm fjal t thjeshta, si na, ma jep. Nuk vetshrbehet, nuk vetushqehet, por arrin ti kontrolloj nevojat e tij personale. Ecn pa ndihm, hidhet para- prapa. Nuk mban dot lapsin, nuk bn zhgaravina mbi flet, nuk tregon nj figur me gisht n libr. Nuk orientohet n koh dhe hapsir, nuk arrin t prcaktoje nse nje aktivitet, si, p.sh., nj fest, ka ndodhur m par, po zhvillohet aktualisht apo do t ndodh n nj t ardhme. Gjithashtu, e ka t vshtir t tregoj objekte apo gjra q ndodhen n t majt t tij, anash apo prapa tij. Ka nj koh t shkurtr prqendrimi, vetm 2-3 minuta. Nuk njeh konceptet shum, pak, i madh, i vogl.

N fushn e komunikimit N fushn e vetndihms N fushn motorike N fushn e njohjes

fmij autist, q kishte nevoj pr PEI, prandaj ekipi hartoi nj t till.19 Punonjsit e projektit iu treguan prindrve se ky prcaktim ishte i rndsishm pr t treguar nevojat specifike q ai kishte dhe jo pr ta kategorizuar apo paragjykuar Andin. Prmes vlersimit q iu b fmijs, u nxorn n pah edhe avantazhet mjedisore dhe pikat e tij t forta, krahas vshtirsive q kishte n fusha t caktuara. Prindrit, veanrisht babai, e kishin t vshtir t pranonin se fmija i tyre ishte nj fmij me aftsi t kufizuar, pavarsisht se ata kishin konstatuar se shum nga sjelljet e djalit t tyre ishin t ndryshme nga ato t bashkmoshatarve t tjer. Sipas vlersimit t kryer n fusha t ndryshme, elementt e zhvillimit t tij paraqiteshin si m posht: N kt situat, stafi i projektit, nprmjet vizitores portage20, e cila ishte nj nga edukatoret e kopshtit, q bnte pjes n projekt, filloi t realizonte eksplorimin e mjedisit familjar t fmijs. Ajo vendosi bashkpunim me prindrit, pr ti ndrgjegjsuar ata pr problematikn q kishte fmija dhe domosdoshmrin e fillimit t ndrhyrjeve t specializuara me t. Ata duhej t bashkpunonin me punonjsit e projektit pr t zbatuar elementt e PEI-it pr Andin. Vizitorja portage e vizitonte n mnyr sistematike familjen, fliste me prindrit pr do progres apo vshtirsi q dilte n punn me Andin, punonte
19) Autizmi sht nj sindrom q shfaqet gjat zhvillimit t fmijs dhe karakterizohet nga nj mbyllje e individit n botn e tij t brendshme, ka e bn t refuzoj kontaktin me botn e jashtme Kjo sindrom prek disa nivele t zhvillimit, por tre fushat m kryesore q preken jan: ndrveprimi shoqror, si vshtirsi n krijimin e marrdhnieve me njerz t tjer, komunikimi dhe imagjinata. Autizmi sht nj rregullim i perceptimit, q pengon fmijt t ndrveprojn n mnyr t prshtatshme me njerzit dhe me mjedisin, sepse ata e perceptojn botn ndryshe nga njerzit e tjer dhe, pr pasoj, kan rregullime t sjelljes dhe t shqisave, q ndikojn n mnyrn e njohjes dhe t komunikimit. 20) Vizitoret portage, prfaqsojn edukatoret e kopshteve, t prfshira n projekt. Kto edukatore vizitonin fmijn n mjediset e shtpis, sipas nj kalendari t prcaktuar dhe punonin me fmijn dhe me prindrit nprmjet metods Portage, duke demonstruar do aktivitet dhe duke dokumentuar do arritje apo vshtirsi t fmijs, n mnyr q fmija t prmirsonte elementt e tij t zhvillimit.

110

me t sipas aktiviteteve t parashikuara dhe dokumentonte do arritje, si dhe pengesat q onin n mosrealizimin e objektivave t prcaktuara. Me Andin duhej punuar n t gjitha fushat e zhvillimit, sepse aftsit e njrs fush ndrhynin edhe te tjetra. P.sh., vizatimi i rrethit sht nj aftsi e fushs motorike, por sht, gjithashtu, edhe nj aftsi e fushs njohse. Prindrve iu shpjegua se aftsimi i fmijve me aftsi t kufizuara ka karakter relativ dhe varet shum nga metodologjia e ndrhyrjes dhe kushtet familjare e shoqrore, prandaj prfshirja dhe angazhimi i tyre n kt proces duhet t ishte maksimal. Fillimisht ata u ndihmuan t krijonin dhe t fitonin besimin tek aftsit e tyre pr t ndihmuar fmijn. do jav prindrve iu caktohej nj grafik pr aktivitetin q do t kryenin me fmijn, u jepeshin udhzime lidhur me at q duhej ti msonin fmijs, mnyrn se si do ta realizonin dhe se far duhej t mbanin shnim. Pas nj viti pune intensive prmes PEI-it, i mbshtetur nga prindrit dhe vizitorja portage, Andi filloi t kishte prmirsime t dukshme. Ai filloi t qndronte m gjat ulur n tavolin, t rriste kohn e prqendrimit dhe t kthente kokn kur i thrrisnin n emr. Punonjset e projektit, pasi bn rivlersimin e rradhs dhe u konsultuan me specialist t tjer, biseduan me prindrit e tij pr ta prfshir n kopsht, s bashku me fmijt e tjer. Muajt e par t qndrimit n kopsht ishin t vshtir si pr Andin, ashtu edhe pr edukatoret e tij. Ai nuk dinte t bnte me fmijt e tjer dhe mbetej shpesh vetm. Dendur qllonte fmijt q i afroheshin, pa ndonj shkak. Edukatorja, e cila ishte vizitore portage, duhej t mbshteste koleget e tjera n punn me kt fmij, pasi ato shpesh ankoheshin se nuk dinin si t silleshin e t vepronin me t n situata t caktuara. Prgjithsisht, ai nuk dallohej si nj fmij i dashur, nuk i plqente ta preknin, ta puthnin apo ta prqafonin. Kmbngulte pr t njjtn rutin dhe nxehej kur ia ndryshonin dika, p.sh., karrigen ku ulej, vendin ku vendoste rrobat, makinn me t ciln luante m shpesh. Andi qndroi n kopsht pr gati 4 vjet. Asnjher nuk iu ndrpre puna me PEI dhe nga rivlersimet e fundit rezultonte se ai kishte prmirsuar shum element zhvillimi, por shtja shtrohej nse mundej t prfshihej n shkoll me bashkmoshatart. Ksaj dileme i dhan prgjigje punonjsit e projektit, t cilt e prfshin Andin n nj nga shkollat q ishin pjes e projektit. Prfshirja e nj fmije me autizm n shkoll prbnte nj sfid, e cila duhej t prballohej. Javt e para t shkolls ia linin rradhn njratjetrs dhe msuesja e tij do dit prjetonte shqetsim lidhur me

Flet pune

111

ecurin. Ai po mundohej t bhej pjes e klass, por e kishte shum t vshtir. Ajo, me gjith prvojn e gjat, nuk po e gjente dot rrugn e duhur. Pas shum takimesh e konsultash me punonjsit e projektit dhe me edukatoren q kishte ndjekur Andin n kopsht, psikologen e shkolls dhe prindrit e tij, u ra dakort q t zbatohej nj PEI brenda klass, i cili u hartua n bashkpunim me msuesen, psikologen, drejtuesen e shkolls, edukatoren dhe prindrit e Andit. N zbatim t PEI-it, Andi ulej gjithmon n bank t par. Msuesja vazhdimisht i trhiqte vmendjen duke e thirrur n emr. Ajo prpiqej ti largonte stimujt q i trhiqnin vmendjen. E ulte n bank me ata shok, t cilt ajo e kuptonte se ai i plqente. E lejonte t lvizte, kur shikonte se nuk qndronte dot m n bank. Shkonte vazhdimisht pran tij, pr ta pasur afr dhe pr ti kontrolluar detyrat dhe udhzimet q i jepte. Kur Andi nuk mund t qndronte m n klas, psikologia e merrte n kabinetin e saj dhe qndronte me t deri sa ai qetsohej. Psikologia dhe msuesja pohonin se kur nxnsit ishin jasht klass, n oborrin e shkolls, ata e ftonin vazhdimisht Andin q t luante, t rrinte me ta, megjithse ai e kishte t vshtir shoqrizimin. Ndrsa bashkmoshatart e tij e pranonin lehtsisht dhe ai pak nga pak kishte filluar t ndihej mir mes tyre, ishin prindrit e ktyre fmijve, q me qndrimet e tyre, po bheshin penges pr prfshirjen e plot t Andit n klas. Prindrit e fmijve t tjer ishin t shqetsuar se cilsia e msimdhnies do t ulej, sepse msuesja do ti kushtonte m shum koh fmijs s veant dhe se fmijt e tyre do t huazonin sjellje jo t zakonshme nga Andi. Punonjsit e projektit, psikologia dhe drejtuesja e shkolls zhvilluan disa takime rradhazi me prindrit e fmijve t klass ku msont Andi. Pasi prindrit u njohn me gjendjen, zhvillimin, nevojat dhe krkesat e Andit, shum prej tyre e mbshtetn dhe u shprehn t gatshm q ata dhe fmijt e tyre t ndihmonin q ky fmij t prfshihej sa m shum n shkoll. Por, pavarsisht mbshtetjes, Andi shfaqte probleme. Ai reagonte n mnyra t paprshtashme. Rritja e ngarkess msimore po pengonte procesin e prfshirjes s tij n jetn shkollore. Ai kishte vshtirsi n prvetsimin e elementve akademik. Reagimet e tij ishin shum kundrshtuese: ai qante, prplaste kokn, brtiste me z t lart. Pas konsultave dhe takimeve me t gjith aktort e prfshir n kt proces, msueses iu dhan udhzime q t ishte m fleksibl n lidhje me nevojat e tij, si, p.sh., ta angazhonte n nj detyr m t leht, nse kishte vshtirsi, ose ta linte t vizatonte. Ai e kishte shum qejf zebrn, donte t fliste gjith ditn pr t dhe i plqente ta vizatonte n do vend. Pasi msuesja e zbuloi kt dshir, ajo i fliste pr zebrn, sa her q e shikonte se fmija bhej nervoz ose dukej i shqetsuar e nuk prqendrohej dot. Ajo bashkpunonte me msueset e tjera dhe me psikologen e shkolls, pr ta drguar Andin n klasat e tjera, kur

112

Arritjet e fmijs n vite


Indikator q tregojn gjendjen e fmijs kur sht hartuar PEI Indikator q tregojn zhvillimin e fmijs n 1-2-vjearin e par Indikator q tregojn zhvillimin e fmijs n 1-2-vjecarin e dyt Indikator q tregojn zhvillimin e femijs n 1-2-vjecarin e tret

Pr fushn e shoqrizimit:
a. Qndron i vetm, nuk luan me t tjer. a. Pranon t hyj n ndrveprim vetm me familjart, motrn e tij dhe rrall me ndonj shok n kopsht. b.Vazhdon t qndroj vetm, por n pjesn m t madhe t dits n kopsht dhe n shtpi. c. Zbaton m shum se nj detyr apo porosi t thjesht, p.sh.: Merre librin dhe vre te tavolina.. . I prshndet njerzit e familjes dhe shokt, vetm kur ia krkojn. a. Luan pran fmijve t tjer dhe prpiqet t bisedoj me ta, ndrsa luan me lojn e vet. b.Imiton veprimet e t tjerve dhe bhet pjes e lojs s tyre. c. Kryen nj sr komandash dyshe, madje edhe ato q nuk kan lidhje me njra- tjetrn. . Prshndet pa ia kujtuar dhe thot t lutem dhe faleminderit n 50% t rasteve, pa ia krkuar. a. Ndjek rregullat n lojra grupi q drejtohen nga t rriturit.

b. Nuk hyn n asnj lloj marrdhnie apo ndrveprim me t tjer. c. Nuk zbaton asnj porosi apo urdhr t thjesht.

b. Krkon leje pr t marr lodrn apo karrigen e shokut. c. Zbaton nj urdhr me 3-4 krkesa, edhe pse mund t mos ken lidhje me njra-tjetrn. . Arrin tu drejtohet pjestarve t familjes dhe shokve n kopsht me fjalt magjike, pa ia krkuar.

. Nuk reagon me prshndetje apo gjeste t tjera ndaj familjarve.

Pr fushn gjuhsor:
a. Fmija flet vetm 5-6 fjal pa lidhje me realitetin apo situatat. b. Nuk i lidh fjalt n fjali. b. Mund t prdor fjali t shkurtra me 2-3 fjal. a. Arrin t prdor 20-30 fjal t thjeshta. a. Ka fjalor relativisht t pasur dhe vazhdon t msoj fjal t reja, shfaq kuriozitet. b. Prdor fjali deri me 4 fjal. a. Fjalori i tij prmban shum fjal, t cilave n shumicn e rasteve ua di kuptimin. b. Fjalit e prdorura prej tij n shumicn e rasteve jan nj kombinim emr, folje dhe mbiemr; prdor foljen sht n fillim t fjalive. c. Vepron ndaj mjedisit, p.sh., brenda, jasht, lart, posht. . Mund t prqendrohet deri n 30-35 minuta.

c. Nuk e tregon emrin e tij, kur e pyesin dhe as ndonj pjes t trupit. . Nuk qndron as pr 5 minuta gjat nj seance normale tregimi.

c. Tregon emrin, mbiemrin dhe emrton m shum se gjysmn e pjesve t trupit. . Mund t qndroj pr t dgjuar prralln apo tregimin edhe 10-12 minuta.

c. Tregon adresn e tij dhe numrin e telefonit, prgjigjet n telefon. . Mund t angazhohet me vizatimin apo detyrn edhe pr 20 minuta.

ai nuk qndronte dot n klasn e tij. Ndonjher, msuesja u krkonte prindrve q ta merrnin m shpejt nga shkolla, sidomos n ditt kur ai ishte i shqetsuar dhe kishte humbur prqendrimin.

113

114

Nga vlersimet dhe rivlersimet periodike q i bheshin Andit n t gjitha fushat e zhvillimit t tij, konstatoheshin arritjet, vshtirsit, progresi ose regresi i tij. Msuesja vazhdonte t punonte n klas nprmjet programit individual, duke bashkpunuar shum ngusht me prindrit e fmijs dhe me shokt e klass. Pr t realizuar procesin e msimdhnies me kt fmij, msuesja tregonte shum durim dhe shpesh e prsriste temn apo elementt e rinj msimor. Edhe pse n fund t klass s par, Andi nuk kishte arritur t lexonte rrjedhshm, megjithse i njihte t gjitha shkronjat. M von, n klasat n vazhdim, ai arriti t lexonte, edhe pse jo shum rrjedhshm; t komentonte figurat e librit nprmjet pyetjeve q i drejtoheshin; t kopjonte tekste nga libri; t kishte vshtirsi n diktim, n komentimin e prmbajtjen e pjesve t librit, t cilin e bnte duke u ndihmuar nga pyetjet; msoi rregullat gjuhsore, edhe pse e kishte t vshtir ti zbatonte ato gjat shkrimit; msoi nj strof vjershe prmendsh; msoi t mblidhte e t zbriste brenda 20-s, pa e prishur dhjetshen; msoi t punonte mir edhe me kalim t 10-ts; msoi t vizatonte shum mir dhe t punonte mjaft bukur me plastelin, t bnte kafsh t ndryshme; u afrua me shokt dhe vazhdon ti doj, pavarsisht se sht indiferent ndaj realitetit. Shokt e Andit ishin t ndjeshm ndaj ndryshimeve dhe diferencave mes tij dhe atyre. Kjo dukej qart n mnyrn se si ai ndrmerrte iniciativa, si vlersohej dhe inkurajohej nga msuesja, nga shokt dhe prindrit e fmijve t tjer. Fmijt e tjer dhe msuesja filluan ta perceptonin Andin si fmij me tiparet e tij individuale, me trsin e kapaciteteve dhe aftsit e tij t veanta, si dhe me pasurin e personalitetit t tij. Andi arriti t shkruante, t

lexonte, t vizatonte dhe t krijonte me plastelin figura t bukura. N kt mnyr, ai u b nj shembull pozitiv edhe pr shokt e tjer t klass. Nprmjet organizimit t orve msimore, duke pasur n fokus shpalosjen e vlerave pozitive t ktij fmije, duke integruar element t lnds s dituris dhe vizatimit, me lndn e muziks dhe lnd t tjera, ai arriti t dallohej jo m pr kufizimin e aftsive, por si nj fmij me vlera e kapacitete q duheshin inkurajuar.

Puna n ekip dhe bashkpunimi ndrsektorial prshpejton dhe lehtson procesin e gjithprfshirjes s fmijve me aftsi t kufizuara n arsim Era sht n klasn e dyt. Ajo kt vit mbushi 10 vje. Rasti i Ers u trajtua n nj takim me inspektor dhe prfaqsues t DARit dhe, m pas, u b referimi nga drejtori i shkolls s saj. Pas referimit nga shkolla, stafi i projektit e vizitoi Ern n familje, n klas dhe gjat veprimtarive n shkoll. Kur ishte n klas t par, Era konsiderohej si m problematikja e klass. Fmijt e tjer dhe prindrit e tyre, t painformuar pr t drejtn pr arsim pr t gjith fmijt, kmbngulnin pr largimin e saj nga klasa. Stafi pedagogjik kishte br mbledhje t vazhdueshme, ku diskutoheshin hapsirat e mundshme ligjore pr transferimin e saj nga shkolla e zakonshme n nj institucion tjetr m t prshtatshm pr nevojat e saj. Alternativa tjetr pr arsim ishte shkolla speciale, ku msonin nxns me prapambetje mendore t lehta dhe t moderuara. Rasti i Ers u publikua n mediat lokale me munges t theksuar etike dhe profesionalizmi. Pas diskutimeve t vazhdueshme n DAR, u vendos q nj msuese, n funksionin e psikologes s shkolls, t qndronte pran saj gjat gjith kohs. Ajo e shoqronte Ern n do veprimtari dhe pr do nevoj t sajn, duke mos e ln ti zhvillohej nevoja pr pavarsi. E gjith kjo situat shkaktoi nj lkundje t marrdhnieve prind, msues, drejtues, shkoll. Era qndronte n fund t klass me msuesen shoqruese dhe kontaktet me shokt ishin shum t rralla. Fal projektit pr gjithprfshirjen n arsim, u b i mundur vlersimi mjeksor i Ers nga specialist zhvillimi, sipas t cilve, vajza paraqiste probleme t vmendjes me komponent hiperaktiviteti (ADHD)21. Motorika globale dhe ajo fine paraqitej shum mir. Zhvillimi gjuhsor, njohs dhe socio-emocional shoqrohej me disa vshtirsi, t cilat manifestoheshin me sjellje impulsive dhe hiperaktive. Era ishte fmij i lvizshm dhe e kishte t vshtir t prqendrohej pr nj koh t gjat pr t realizuar detyra t caktuara. Pr shkak t klims s krijuar n klas, marrdhniet e saj
21) ADHD sht akronimi q prdoret pr Attention Deficit and Hiperactivity Disorder dhe ka t bj me rregullim t vmendjes dhe sjelljes. Sjelljet baz q karakterizojn kt rregullim jan: mungese vmendjeje, impulsivitet dhe hiperaktivitet.

115

me bashkmoshatart nuk ishin shum t afrta, madje shpesh ishin t tensionuara. Kjo vinte m shum si pasoj e qndrimit t prindrve dhe msuesve ndaj saj, sesa nga agresiviteti i shfaqur prej saj ndaj shokve t klass, si edhe pretendohej nga prindr dhe msues. Pas takimeve t vazhdueshme me drejtuesit, stafin msimor dhe prindrit e fmijve t tjer t klass s Ers, u vendos q ajo t ndiqej me PEI t ndrtuar nga drejtuesja e shkolls, msuesja, psikologia dhe punonjsja sociale e projektit. Plani do t rishikohej do dy muaj pr t vlersuar ecurin e Ers sipas objektivave t PEI-it. Kjo praktik e re msimore rezultoi efektive dhe progresi i Ers ishte i dukshm. N pjesn m t madhe t lndve, metodologjia e msimdhnies, detyrat e krkuara dhe mnyra e vlersimit t njohurive ishin specifike, n prputhje me PEI-in. Paralelisht me PEI-in u punua edhe pr ndrgjegjsimin e fmijve t tjer, prindrve t tyre dhe stafit msimor. Ndrgjegjsimi i tyre prbnte nj komponent t rndsishm pr suksesin e Ers. Njkohsisht, u sugjerua edhe shkputja e msueses shoqruese nga Era, pr ta ln t lir t fitonte pavarsin. PEI rezultoi n prvetsim m t mir t programit msimor dhe lehtsoi mbingarkesn e msueses n lidhje me ndjekjen e programit t Ers. Era vlersohej pr njohurit e marra nprmjet nj programi specifik. Kjo u b e njohur edhe tek inspektort dhe nxnsit e tjer, nga t cilt u krkua q t ndihmonin shoqen e tyre, duke synuar, n kt mnyr, edhe prmirsimin e marrdhnieve midis tyre.

116

Kur ndiqte klasn e par, Era nuk ishte n gjendje t shkruante, prvese emrit t saj. Ajo kishte shum vshtirsi n bashkimin

e rrokjeve dhe kryerjen e veprimeve matematikore. Kjo rndohej m tepr edhe pr shkak t stimujve t jashtm, t cilat shtonin mungesn e prqendrimit dhe mundsin pr realizimin e detyrave t dhna. Teknikat dhe aktivitetet pr reduktimin e impulsivitetit, puna paralele shkoll-shtpi dhe ndryshimi i kndvshtrimit t problematiks s saj uan n nj progres shumplansh. Nj drejtim i rndsishm i PEI-it ishte rritja e ndrveprimit me shokt e klass dhe kjo u arrit pasi Era nuk qndronte m vetm n bankn e fundit. Ajo zuri shoqe shoqen e banks. Realizimi i detyrave t prbashkta dhe pjesmarrja n aktivitete argtuese e edukative ndikoi jo vetm n pranimin prej saj t rregullores s shkolls dhe normave t mirsjelljes, por edhe e ekuilibroi at emocionalisht, duke uar n krijimin e nj klime pozitive n klas.
Indikator q tregojn gjendjen e fmijs kur sht hartuar PEI i par
Pr fushn e shoqrizimit: a. Preferon t ulet n bankn e fundit larg fmijve t tjer. b. E ka t vshtir t zbatoj rregulloren e shkolls. c. Nuk merr pjes n aktivitete t prbashkta. a. Ulet n bank t par me shoqen e saj. b. Respekton rregullat e klass. c. Merr pjes n aktivitetet festive, edukative dhe argetuese q organizohen n shkoll.

Indikator q tregojn zhvillimin e fmijs n 1-2 vjearin e par t puns

N aspektin akademik: a. Vshtirsi n shkrim e lexim. b. Vshtirsi n kryerjen e veprimeve matematikore. c. Vshtirsi n prqendrim dhe n realizimin e detyrave t dhna. a. Shkruan dhe lexon n prputhje me PEI-in. b. Kryen veprime matematikore sipas objektivave t prcaktuara n kt lnd. c. Realizon detyra n grup dhe paraqet nivel m t lart prqendrimi dhe prgjegjsie.

Kur ndrhyrjet n punn me fmijt me aftsi t kufizuara jan t mirorientuara dhe t strukturuara n varsi t nevojave dhe veorive t tyre individuale, rezultatet jan pozitive. Eni ishte 4 vje, kur u regjistrua n grupin e par t kopshtit. Fillimisht, nna i tha edukatoreve dhe drejtueses s kopshtit se djali kishte disa probleme t vogla me komunikimin, por ishte i zgjuar dhe kuptonte do gj. N javt e para t qndrimit t djalit n kopsht, edukatoret i krkuan nns t rrinte s bashku me fmijn n klas, pasi Eni qante dhe grindej papushim. Megjithse kishin kaluar tre muaj q nga ardhja e Enit n kopsht, edukatoret ankoheshin se djali nuk kontrollonte nevojat personale, kishte probleme t vetshrbimit

117

Flet pune e shoqruar me shnimin e msueses

dhe prvese 2-3 fjalve, si ma, ba, mele, uj, nuk prdorte asnj fjal tjetr. Edukatorja bisedoi me prindrit e tij rreth aftsive, mundsive, problemeve dhe vshtirsive t fmijs. Ajo iu krkoi atyre ta ekzaminonin te specialistt prkats, pasi Eni e kishte t vshtir t merrt pjes n programin e zhvilluar n kopsht. Ai as nuk luante dhe as nuk komunikonte me shokt. Prindrit e Enit nuk pranuan ta ekzaminonin djalin. Ata e kishin t vshtir t pranonin dhe t besonin se i biri nuk mund t fliste si t gjith fmijt e moshs s tij dhe q nuk mund t merrte pjes si shokt n loj. Ata kmbngulnin q Eni kishte vetm disa probleme t vogla me komunikimin, t cilat do t kalonin shum shpejt, nse n kopsht dhe n shtpi ai do praktikohej n drejtim t komunikimit. N kt situat, edukatoret, drejtuesja dhe psikologia e kopshtit realizuan disa takime rradhazi me prindrit e fmijs. Pas shum bisedave, takimeve, diskutimeve, disa prej t cilave ishin dhe refuzuese, midis prindrve, edukatoreve, psikologes s kopshtit dhe punonjseve t projektit, prindrit arritn t ndrgjegjsoheshin se fmija kishte nevoj pr ndrhyrje t specializuar. Edukatorja e Enit ishte pjes e grupit t edukatoreve q punonin pr kt projekt. Prmes shrbimeve q ofroheshin nga projekti, ajo dhe koleget e saj ishin aftsuar n prdorimin e metods Portage, pr vlersimin e fushave t zhvillimit t fmijs. Kshtu, Eni u vlersua prmes ksaj metode dhe n baz t ktij vlersimi rezultoi se ai nuk arrinte t realizonte shum nga elementt e zhvillimit. Sipas vlersimit me metodn Portage, br nga edukatorja dhe psikologia e kopshtit, si dhe mbshtetur n vlersimet e profesionistve t tjer, u hartua PEI. Vlersimi nga specialistt prcaktonte se fmija kishte vones gjuhsore dhe prapambetje t leht mendore22. Hartimi i PEI-it u pa si mjeti me efikas pr t
22) Tipari kryesor i prapambetjes mendore sht funksionimi i prgjithshm intelektual nn mesataren, q shoqrohet nga kufizime t dukshme n funksionet adaptuese n t paktn dy nga kto fusha aftsish: komunikim, vetkujdes, aftsi sociale-ndrpersonale, prdorim i burimeve t komunitetit, vetdrejtim, aftsi funksionale akademike, pun, pushim, shndet dhe siguri.

118

Metoda Portage pr fushat e zhvillimit


Pr fushn e shoqrizimit: - Nuk angazhohet n grup ose n aktivitete me fmij t tjer. - Nuk i njeh rregullat e domosdoshme pr t qen pjes e lojs s bashku me fmij t tjer, si, p.sh., nuk respekton rradhn e lojs apo t aktiviteteve. - Nuk i pranon fmijt e tjer, kur prfshihen n nj aktivitet. - Nuk angazhohet as n aktivitete t thjeshta shtpiake, as n veprimtari brenda kopshtit, p.sh., n rregullimin e karrigeve. - Nuk i prdor prshndetjet as kur edukatorja ia demonstron. N fushn e vetndihms Nuk vetshrbehet n drejtim t higjiens personale. Nuk i kontrollon nevojat personale. Nuk i vendos rrobat n vend. Nuk merr masa pr tju shmangur rreziqeve, p.sh., lartsive, t nxehtit, t ftohtit. Nuk prdor lugn, nuk mban gotn. Nuk zbrthen kopsat, zinxhirin, perinat e rrobave etj. Nuk ndihmon n procesin e veshjes dhe zhveshjes s tij, apo t nj kukulle.

N fushn e njohjes Nuk i tregon pjest e trupit t tij ose t kukulls as me gisht dhe as verbalisht. Nuk orientohet n koh dhe hapsir. Nuk prdor premrin un ose nuk e thot emrin e tij kur i krkohet. Nuk njeh ngjyrat. Nuk bn asnj klasifikim t thjesht t objekteve, veshjeve, ushqimeve.

N fushn e motoriks fine Nuk arrin ta mbaj lapsin. Nuk palos dot letrn prgjysm, edhe prmes demonstrimit. Nuk bn shkarravina. Nuk bn kapje n fom pincete.

N fushn e motoriks globale Ecn pa u ndihmuar n nj siprfaqe jo t thjesht. Krcen me nj kmb. Nuk arrin t alternoj, ndrsa ecn, lvizjet e duarve dhe t kmbve. Nuk arrin t hidhet para-prapa n nj largsi prej 10 hapash.

N fushn e gjuhs Nuk i prgjigjet pyetjes pr emrin e tij. Ka fjalor mjaft t kufizuar. Fjalt nuk i shqipton n mnyr t drejt. Nuk arrin t zbatoj dy urdhra t thjesht apo t marr dy mesazhe, p.sh. Merre topin dhe hidhe te koshi.. Nuk prdor fjalt e komunikimit t prditshm, si: merre, ma jep, vere, po, jo, kush etj.

119

Arritjet e fmijs n fushat e zhvillimit


Pr fushn e shoqrizimit: Prfshihet n loj dhe aktivitete me fmijt, merr pjes n grup, zbaton rregullat. Bashkpunon n veprimtari t ndryshme q organizohen n kopsht dhe familje. Improvizon me shokt role nga prralla apo histori t treguara m par. Krkon leje nse duhet t marr lodrn e shokut apo t shoqes. Prgjigjet n telefon, thrret nj shok apo t afrm, flet n vetn e par njjs dhe shums.

N fushn e vetndihms Vetshrbehet dhe kontrollon nevojat. Realizon pa ndihm procesin e larjes s dhmbve, duke e ndihmuar verbalisht. Angazhohet n pun t thjeshta n shtpi, si, p.sh., n shtrimin e tryezs, n palosjen e rrobave. Prgatit vet nj fet buke, p.sh., ta lyej me gjalp, t vendos djathin.

N fushn e njohjes Luan me kuba dhe lodra duke shpalosur imagjinatn. Vizaton figurn e njeriut me pjest e tij, sipas rradhs, bashkon pjest e pazllit t thjesht. Ndan e klasifikon objektet n t njjt dhe t ndryshm. Lidh simbolet e fjalve dhe numrave. Specifikon pes cilsit e nj objekti, p.sh., deti i madh, i kaltr, i thell, i ftoht, i kripur. Dallon ngjyrat baz dhe i konkretizon n objekte t ndryshme. Orientohet n hapsir, p.sh., t dalloj drejtimin majtas, djathtas. Numron nga 1-10 me mjete ndihmse, si numrator, shkopinj.

N fushn e gjuhs - Zbaton dy urdhra apo mesazhe t thjeshta, q nuk kan lidhje me njri-tjetrin. - Ka fjalor t pasur me shprehje: pse, do t vij, duhet t ham, dua t shkoj, mundem etj. - Mund t tregoj far ka br gjat dits (shtitje, shikim i televizorit, loj).

ndihmuar Enin q t zhvillohej e t prfshihej n kopsht. PEI-i u hartua nga edukatoret e grupit, psikologia e kopshtit, specialistja e projektit dhe prindrit e fmijs. Edukatoret dhe prindrit punuan pr tre vjet me PEI-in dhe e rivlersonin Enin me metodn Portage do 6 muaj, pr t par arritjet dhe mosarritjet. Shokt e kopshtit dhan nj ndihmes t muar n zhvillimin e tij. Ata e mbshtesnin, duke e prfshir n loj, n grup dhe duke e shoqruar n procese q ai e kishte vshtir ti bnte pa ndihm. Ata e ndihmuan t pasuronte fjalorin, t fliste me fjal t plota, t shqiptonte drejt dhe t prdorte fjalit. Pas tre vitesh pune t prkushtuar, Eni kishte prmirsime t dukshme thuajse n t gjtha fushat. N rivlersimin e fundit, arritjet n fushat e zhvillimit premtonin prfshirjen n klas t par.

120

Arritjet e fmijs n vite


Indikator t gjendjes s fmijs kur sht hartuar PEI i par
Pr fushn e shoqrizimit:
a. Fmija nuk merr pjes n asnj aktivitet apo loj n grup. b. Nuk prdor asnj lloj prshndetje, as ather kur ia demonstrojn. c. Nuk njeh apo respekton rregullat, prek do send apo lodr, edhe pse nuk sht e tij. a. Hyn n loj vetm me ata shok t cilt i ka pr zemr. b. Prdor prshndetjet vetm kur ia demonstrojn. c. Krkon prmes gjestesh t marr lodrn e shokut/ shoqes, duke iu drejtuar atij ose asaj. a. Prfshihet n mnyr aktive n do aktivitet e loj grupi me t gjith. b. Prshndet n kopsht dhe familje sipas situats. c. Prdor fjalt magjike dhe respekton rregullat, kur i duhet t marr dika q nuk sht e tij.

Indikator zhvillimi n 1-2-vjearin e par t puns

Indikator zhvillimi n 1-2-vjearin e dyt t puns

Pr fushn e gjuhs:
a. Fmija shqipton vetm 4-5 fjal jo t plota, si: ma, ba, ui, mele etj. b. Nuk emrton objekte, nuk i prgjigjet emrit t tij, nuk prdor premrin vetor. a. Mund t komunikoj me fjal t thjeshta, gjat komunikimit t prditshm. b. Tregon pr veten duke prdorur premrin vetor, emrton objektet pr t cilat pyetet. a. Fjalori tij sht zgjeruar dhe pasuruar, prdor shprehje t tilla, si: programi i televizorit, prralla pr fmij etj., si kto. b. Arrin t shkruaj emrin, mbiemrin e tij, t prindrve, motrs, si dhe t tregoj ngjarje q lidhen me t afrm dhe shok t tij, duke iu drejtuar me emrat q kan. c. Mund t improvizoj nj pjes prralle apo ngjarje reale, duke imituar personazhin e caktuar, mund t zbatoj edhe dy apo tre urdhra, q mund t mos ken lidhje

c. Nuk zbaton dy urdhra t thjesht, nuk i drejtohet shokve me emrat e tyre.

c. Mund t tregoj nj prrall t thjesht, mund t zbatoj dy urdhra t thjeshta dhe t tregoj pr shokt, duke i dalluar me emrat prkats.

Pr fushn e njohjes:
a. Nuk i njeh pjest e trupit. a. Arrin t emrtoj pjest e trupit me ndihm. b. Mund t dalloj ngjyrat baz, duke e ndihmuar. c. Arrin t dalloj konceptin i madh - i vogl, duke ia ilustruar. a. Emrton pjest e trupit pa ndihm dhe shpjegon funksionet e pjesve kryesore. b. Arrin t dalloj ngjyrat dhe t bashkoj, klasifikoj objekte q kan ngjyr t njjt. c. ifton forma gjeometrike, q kan forma dhe madhsi t ndryshme.

b. Nuk njeh ngjyrat, as kur ia konkretizon. c. Nuk njeh konceptet i madh - i vogl.

121

Vera dhe un - tregim i nj psikologeje Ishte fillim dhjetori kur nj mikja ime m krkoi t pinim nj kafe me nj kushrirn e saj, pasi kishte nj vajz me probleme, si m tha dhe donte t konsultohej me nj psikolog. Pranova me knaqsi. Takimi fillimisht nisi me ato prezantimet formale, por me kalimin gjithmon e m shum t minutave, sapo nna filloi t fliste dhe t tregonte mbi historin e saj, lott ia penguan fjalt dhe me ndrojtje krkoi t falur. N syt e saj nuk kishte thjesht lot, por kishte vetmi, dhimbje dhe zhgnjimin e nj nneje t re t sapomartuar. Bashk me lott filloi t rridhte edhe historia e vajzs s saj. Vera, vajza e saj, sapo i kishte ln 3 vje dhe nuk fliste, edhe pse n moshn 12-18 muajsh kishte filluar t thoshte ndonj fjal, si ma, ba, por q m von i kishte ndrprer. Nuk reagonte kur i flisnin, edhe pse nuk kishte asnj problem me dgjimin. Nuk tregonte interes pr t afrmit, preferonte t rrinte vetm, t rrotullonte sende t ndryshme. Lodrat, kukullat, fmijt bashkmoshatar nuk e trhiqnin dhe, sipas nns s saj, t gjitha kto sjellje ishin t uditshme. T shqetsuar prindrit e kishin uar Vern n Tiran, ku edhe kishte mundsi t konsultoheshin me specialist t fushs. Vlersimi i specialistit kishte konsistuar n vendosje t nj diagnoze krejt t re dhe t padgjuar nga prindrit. Kjo diagnoz e re prbnte nj problem m vete pr ta. Prindrit nuk e kishin pranuar kurrsesi at vlersim t specialistit, edhe pse, pr fat t keq, n ditt e sotme n Shqipri specialistt e fushs jan t kushtzuar n mjete jo fort t sakta pr vlersimet q bjn. Gjithsesi, ata e kishin marr mesazhin e duhur nga specialisti. Edhe pse nuk e kishin pranuar diagnozn, ata kishin kuptuar q vajza e tyre kishte nevoj pr nj terapi pedagogjike nga nj specialist i fushs dhe kjo ishte m e rndsishmja. Kjo ishte panorama q m ofroi nna e Vers, por vendosm q takimin tjetr t shkoja n shtpi, ku do t njihesha direkt me vajzn dhe situatn. Pasi kaluan 3 dit, un i vizitoj n shtpi n nj hyrje t vogl pallati, por t qet, ndoshta m shum sesa duhej. Hyrja ime brenda shqetsoi vetm prindrit, t cilt u ngritn n kmb pr t m prshndetur, dhe aspak Vern e vogl t hipur mbi tavolin, q po rrotullonte nj pjat t mbushur me karamele. Ishte nj vajz shum e bukur... E shikoja tek lvizte n dhom duke prsritur t njjtat veprime,

Flet pune e shoqruar me shnimin e msueses

122

krcente, rrotullonte rroba, sende t ndryshme dhe ishte tepr e vshtir t prqendrohej ndaj prpjekjeve pr reagim. Dukej e gzuar. Ndrsa mundohesha t gjeja nj komunikim pr t br nj vlersim, Vera arriti t komunikonte vetm pr pak aste. Mungesa e prqendrimit ishte e dukshme, por, gjithsesi, nuk ishte shkaku i problemit t saj. Gjendja fizike e fmijs ishte shum e mir, ishte e gjat dhe e shndetshme. Pr sa i prket gjuhs, ajo thjesht nuk i merrte mesazhet, si pasoj e rregullimit q kishte, pavarsisht se dgjonte dhe thoshte disa fjal t prbra nga dy - tre tinguj. Ajo ka dukej problematike ishte sjellja sociale. Nuk bashkpunonte. Krijonte m tepr lidhje me t mn dhe m pak me t atin. Nuk ishte hera e par q shikoja fmij me sjellje t tilla. Megjithat, gjithmon ka dika ndryshe. Vendosa t bj dika pr ta ndihmuar. Sigurisht q kishte nevoj pr terapi nga ana ime, por kjo kurrsesi nuk mund t mjaftonte. Vera duhej t shkonte n kopsht. Ajo kishte aftsi. Dinte t shkonte t ezma kur i pihej uj, t hapte dhe t mbyllte elsin e drits, t merrte telekomandn pr t hapur televizorin, ajo njihte rregullin shkak-pasoj. E ndrsa ram dakort me prindrit q duhej nj plan veprimi, nisi edhe peripecia e prindrve pr ta zbatuar. Vera nuk pranohej n kopsht. Diskriminimi ishte i qart, her direkt dhe her indirekt. N rastet kur nuk e pranonin, thuhej hapur q ishte e vshtir, me probleme. M e keqja ishte n rastet kur Vera pranohej n kopsht, sepse gjat gjith dits e linin t veuar, pa trajtim. Sidoqoft, prindrit mbaheshin n kmb sepse kishin sjell n jet nj krijes t mrekullueshme dhe donin t bnin gjithka pr t. Pas nj viti ecejakesh sa n nj kopsht te tjetri, un kontaktova me kordinatoren e projektit Arsimi gjithprfshirs, e cila u tregua e gatshme t ndihmonte me futjen e fmijs n kopsht. N kuadr edhe t projektit, vendosm t hartonim PEI-in pr Vern. Prpara se t hartohej PEI-i, u b nj vlersim i t gjitha fushave t zhvillimit dhe evidentimi i pikave t dobta dhe t forta t fmijs. Programi do t zbatohej nga edukatorja, un, si psikologe, dhe prindi, por pr hartimin e tij do t ishin t pranishm t gjith aktort, ku t prfshiheshin drejtori i kopshtit, prindi, edukatorja, psikologia dhe punonjsja sociale, si staf projekti. Pasi ram dakort, vendosm t prcaktojm nevojat, objektivat dhe aktivitetet pr zbatimin e PEI-it, i cili filloi t vshtirsohej. Vshtirsia m e madhe qndronte n komunikimin mes prindrve dhe edukatores. Prindrit prisnin m shum pun nga edukatorja, ndrsa edukatorja priste m shum pun prej tyre. T krijonte pamjen e nj lufte mes t fortve, por q po dmtonte fmijn. Me ndrhyrjen time, por edhe me bashkpunimin e t dyja palve, arritm t gjejm gjuhn e prbashkt dhe t kalonim problemin e komunikimit. Prpjekjet nuk rreshtn. Ecuria e vajzs sot sht e knaqshme. Me t sot krenohen t gjith pr ecurin e saj gjat ktyre viteve dhe dashurin pakufi q ajo u fal t gjithve do dit.

123

Mbshtetja e bashkmoshatarve dhe puna e msueses n klas bn q fmijt me aftsi t kufizuara t kaprcejn vshtirsit dhe t ndjehen t barabart. Albi ishte nxns n klasn e tret t shkolls 9-vjeare. Ai kishte ardhur rishtazi n kt shkoll, n fillim t klass s tret, pasi dy klasat e mparshme i kishte kryer n nj qytet tjetr, n qytetin e tij t lindjes, dhe kishte shum vshtirsi n asimilimin e programit shkollor. Msuesja e Albit referonte se ai nuk kishte rezultate t mira n procesin akademik. Ai kishte vshtirsi n prvetsimin e programit msimor, megjithse kishte prindr mjaft t interesuar, bashkpunues dhe prpiqej t ndiqte rregullisht shkolln. N t gjitha testimet q ishin realizuar n klas, n shkrim, lexim dhe gjuhn e shprehur, Albi kishte rezultate q ishin dukshm nn nivelin e pritur pr moshn dhe shkollimin e tij. N testimin q iu b n lndn e leximit, rezultoi se leximi i shkronjave, fjalve dhe fjalive nuk ishte i sakt, shpesh ishte i pakuptueshm dhe i ngadalshm. Albi e kishte t vshtir t bnte lidhjen mes shkronjave dhe tingujve. Ai bnte gabime kur lexonte tekstin me z t lart, kur prsriste fjalt dhe frazat, bnte pauza t shpeshta gjat leximit. Shpesh ai nuk arrinte t kuptonte at q lexonte, nuk e bnte sakt grmzimin e shkronjave e fjalve. Kishte probleme n mbajtjen e lapsit, prandaj shkrimi i tij ishte i rrmujshm dhe me shum gabime gramatikore. Kur i duhej t shkruante prmbajtjen e pjess, e kishte t vshtit t shprehte dhe t organizonte idet. N prgjithsi, fjalori i tij ishte i varfr dhe fjalt t shqiptuara jo me saktsi. Ai shpesh ngatrrohej me fjalt q tingllonin si t prafrta, gjat leximit apo shkrimit t pjesve. Kishte vshtirsi n ndjekjen e udhzimeve, munges t vazhdueshme t vmendjes ose hiperaktivitet, mpulsivitet shum m t shpesht dhe m t ashpr sesa nxnsit e tjer. Kur msuesja jepte nj detyr, ai shpesh nuk dinte se ku ta fillonte dhe as si ta vazhdonte m tej, prandaj bnte zhurm ose ngacmonte shokt gjat ors s msimit. Ai kishte vetvlersim t ult. Msuesja e vzhgoi gjat Albin, jo vetm gjat ors s msimit, por edhe jasht klass. Ajo e vlersonte vazhdimisht at dhe n mnyr periodike i kontrollonte detyrat e dhna. N bashkpunim me psikologen e shkolls dhe me punonjsit e projektit, msuesja u krkoi prindrve q t kryenin nj ekzaminim shndetsor t fmijs n nj qendr t specializuar, pr t prjashtuar problemet e mundshme n dgjim, shikim apo probleme t tjera shndetsore q mund t kishte, t cilat mund t ndikonin n aftsin e tij pr t msuar. Nga ekzaminimet shndetsore q u kryen, rezultoi se fmija nuk paraqiste vones apo prapambetje mendore, as ndonj problem tjetr t dukshm shndetsore. Por nga monitorimi dhe vzhgimi i tij gjat ors s msimit, si dhe duke krahasuar e matur rezultatet e tij n testimet e bra n lnd t ndryshme, rezultoi se ai kishte rregullime n t nxn dhe vshtirsi n procesin

124

e t msuarit23. Prindrit e tij fillimisht e patn t vshtir t pranonin se Albi kishte rregullime n t nxn. Me ta u diskutua shpesh, u organizuan disa takime rradhazi, ku u fol rreth arritjeve dhe mosarritjeve t Albit, n mnyr q ata t ndrgjegjsoheshin lidhur me ekzistencn e rregullimeve n t nxn, t cilat pengonin procesin e tij t msimnxnies dhe marrdhniet shoqrore me bashkmoshatart brenda dhe jasht klass. Msuesja dhe psikologia diskutuan me prindrit rreth karakteristikave t rregullimeve n t nxn dhe nevojs pr t rritur angazhimin dhe pjesmarrjen e tyre n klas. Me shum vshtirsi, ata arritn t kuptonin e t pranonin problemet e Albit dhe krkuan mbshtetjen e msueses dhe psikologes s shkolls, n mnyr q fmija t mund t ndihmohej pr t kaprcyer problemet q paraqiste. Msuesja bnte nj planifikim shum t kujdesshm t ors s msismit. Shpesh ndryshonte mnyrn e konceptimit t ors s msimit, prmbajtjen e puns me nxnsit, metodologjin e msimdhnies, prshtaste mjedisin e klass, organizonte dhe planifikonte shum komponent t rinj edukativ, n mnyr q Albi dhe nxns t tjer t klass t prfshiheshin n procesin msimor. N bashkpunim me psikologen e shkolls, specialistt e tjer dhe prindrit e fmijs, u hartua PEI, i cili synonte: a) Prfshirjen e fmijs n programin msimor, duke u bazuar n mundsit dhe kapacitetet q ai kishte; b) ndarjen e objektivave msimore n nnobjektiva t vegjl; c) rritjen e kohs s prqendrimit nga 10-15 minuta deri n 25-30 minuta; ) nxitjen dhe ruajtjen e interesit, iniciativs dhe motivimit t Albit, jo vetm n aktivitetet akademike, por edhe n ato sociale, si dhe rritjen e nivelit t performancs, bazuar n aftsit intelektuale q ai kishte; u caktuan detyra dhe objektiva n lndn e leximit,
23) rregullimet e t nxnit prfshijn rregullimet e aftsis s t lexuarit, t aftsis matematikore dhe t t shkruarit. Ato diagnostikohen kur arritjet n testet individuale t standartizuara n shkrim, lexim ose matematik jan dukshm nn nivelin e pritur pr moshn, shkollimin dhe nivelin e inteligjencs s fmijve. Problemet e t nxnit ndrhyjn n mnyr t konsiderueshme n arritjet akademike. Ato mund t vazhdojn deri n moshn e rritur, nse nuk ndrhyet n kohn e duhur. Fmijt me rregullime n t nxn nuk jan fmij me prapambetje mendore. Ata mund t ken inteligjenc mesatare ose t lart dhe srish t ken probleme n lexim, shkrim apo matematik. Mund t ndodh q fmija t ket edhe vshtirsi n t nxn dhe, njkohsisht, edhe prapambetje mendore, por kto jan dy gjra t ndryshme.

Flet pune

125

Arritjet e fmijs n vite


Indikator t gjendjes s fmijs kur sht hartuar PEI i par
Pr lndn e leximit:
a. Nuk njeh sakt shkronjat. a. Njeh pjesrisht shkronjat. a. Arrin ti njoh t gjitha shkronjat e shtypit dhe t dors, lexon mir ndarjet e fjalve n rrokje. b. Lexon mir dhe pa gabime globalisht dhe n etiketa, arrin ti germzoj t gjitha shkronjat, madje edhe fjalt i ndan n rrokje. c. Arrin t lexoj dhe t tregoj at q ka lexuar, jo domosdoshmrisht me fjalt e tekstit. . Lexon shpejt, sakt dhe i jep kuptim pjess q ka lexuar vet apo t tjert, duke lexuar n mnyr logjike.

Indikator q tregojn zhvillimin e fmijs n 1-2 vjearin e par t puns

Indikator q tregojn zhvillimin e fmijs n 1-2 vjearin e dyt t puns

b. Nuk lexon globalisht, nuk arrin t germzoj.

b.Lexon n mnyr globale dhe arrin t germzoj shumicn e shkronjave. c. Ka shtuar fjalt dhe shprehjet, t cilave ua di kuptimin n fjalorin e tij. .. Arrin t kuptoj deri diku pjesn q ka lexuar.

c. Ka fjalor t varfr.

.. Nuk nxjerr kuptimin e pjess q lexon.

Pr lndn e shkrimit:
a. Shkrimi sht i pakuptueshm. a. Arrin t shkruaj me shkrim t kuptueshm. a. Shkruan pa ndihm n mnyr t qart dhe t dallueshme, arrin t shkruaj pa gabime edhe fjalt q ndan n rrokje. b. Mbaron n koh dhe sakt detyrat e dhna n klas, respekton shenjat e piksimit. c. Shkruan bukur, sakt dhe pa gabime shkronjat e shtypit, t dors, fjal dhe fjali.

b. Nuk shkruan sakt, ngatrron shkronjat e prafrta me njra-tjetrn. c. Ka gabime t shumta drejtshkrimore dhe nuk arrin t kopjoj pjes nga teksti apo kur i diktohet.

b. Arrin t shkruaj qart shumicn e fjalve dhe t fjalive, dhe nuk ngatrron shkronjat e prafrta. c. Nuk bn gabime drejtshkrimore, kur kopjon tekstin nga libri, por bn gabime kur i diktohet teksti.

gjuhs dhe n shkrim; d) caktimin e pritshmrive realiste pr t, lidhur me aftsit e tij intelektuale, akademike dhe sociale; e) rritjen e vetvlersimit, duke i lejuar t kryej detyra apo aktivitete brenda mundsive apo aftsive q ai disponon. Prindrit dhe msuesja ran dakort q t prdornin nj sistem t suksesshm shprblimi apo kufizimi, ku t prforcoheshin sjelljet pozitive dhe t frenoheshin sjelljet negative q ai shfaqte. Msuesja e uli Albin n bankn e par, e thrriste vazhdimisht n emr, i bnte komente t shpeshta pozitive dhe i jepte shprblime t shumta pr punn q kryente. Ajo i udhzonte vazhdimisht prindrit e tij q t bnin t njjtn gj n shtpi. Prindrit duhej ti siguronin fmijs kohn e mjaftueshme pr lodhje dhe nj mjedis t qet, n mnyr q ai t kishte mundsi t rriste prqendrimin

126

gjat ors s msimit n klas. Msuesja dhe prindrit u prpoqn t shmangnin objektet, sendet, gjrat q i trheqin vmendjen fmijs nga detyrat. Ajo punonte do dit pak dhe shpesh me Albin n ato lnd, ku ai kishte m shum vshtirsi. Ajo e vendoste fmijn n situata krijuese, duke nxitur aftsit dhe shprehit e tij, si dhe duke eleminuar pengesat emocionale, q nuk e lejonin t shprehej qart, t lexonte rrjedhshm dhe t komunikonte lirshm me shokt. N bashkpunim me psikologen e shkolls, me punonjsit e projektit dhe me prindrit e fmijs, msuesja organizonte aktivitete ekstrakurrikulare, q t prmirsoheshin aftsit sociale t fmijs dhe t mund t forcoheshin lidhjet e tij me bashkmoshatart n klas. U zbuluan pikat e tij t forta, interesat dhe dshirat. Kshtu, msuesja konstatoi se Albi n orn e fiskulturs dilte gjithmon i pari n vrapim. Pr kt arsye, ajo organizoi nj gar vrapimi, ku fitues u shpall Albi dhe mori mimin e par, duke u inkurajuar shum nga shokt dhe msuesja. N kt mnyr, brenda klass u krijua nj klim pranuese dhe mbshtetse pr Albin. Msuesja, pasi identifikoi shokt dhe shoqet me t cilat Albi kishte dshir t qndronte dhe t shprehej m lirshm se me t tjert, i organizoi ata, duke krijuar grupe mbshtetse, q ndihmonin Albin n prvetsimin e programit msimor, n baz t nj grafiku t prcaktuar javor. Detyrat q i ngarkoheshin Albit lidheshin, n t shumtn e rasteve, me dshirat e tij dhe shpesh i paraqiteshin si loj. N saj t puns s diferencuar q msuesja bnte me Albin n klas, zbatimit t elementve t PEI-it q ishte hartuar pr t, bashkpunimit t prindrve t tij me shkolln dhe me punonjsit e projektit, u b e mundur q Albi t prfshihej n procesin msimor aktivisht, t kishte rezultate t mira n testimet e kryera pr nivelin e njohurive t tij akademike, si dhe marrdhnie t qndrueshme dhe pozitive me shokt e tij. Aktualisht ai i ka kaprcyer vshtirsit n t nxn, duke mos u kategorizuar si nj fmij me aftsi t kufizuara.

127

Fqinjsia e mir Ka qen viti 2005 kur Elsa, edukatorja e Qendrs Ditore, m thot se nj nga fmijt e fqinjve t saj kishte kaluar nj temperatur t lart dhe q nga ajo koh fmija i dukej ndryshe. Ajo ia shihte fmijn nns n krah dhe vinte re se ai nuk kishte treguesit pr t cilt kishte marr informacion gjat trajnimit t para nj muaji mbi fushat e zhvillimit t fmijs. Shqetsimi i saj mu duk i drejt. Ne banojm n nj qytet, ku njihemi pothuajse t gjith dhe, prgjithsisht, banort prshndeten me njri - tjetrin. U nisa drejt e n shtpin e fmijs. Kontakti i par ishte me gjyshen, pasi nna e Eljanit ishte n dhomn e gjumit. Gjyshja, pasi u prshndetm, duke e ditur q edhe un kam nj fmij me probleme, si e quajti ajo, menjher mu hap pr hallin q iu kishte rn, duke thn: na gjeti! Djali sht 2 vje dhe as nuk flet dhe as nuk ecn. E kemi nipin e par. Qndron ulur vetm kur i vendosim jastke rrotull. Por shyqyr q reagon kur e thrrasim, na qesh dhe do t flas. Kur krkon dika, mundohet shum t flas dhe ngre zrin.. E dgjova me vmendje dhe i thash se prandaj kisha shkuar edhe un, pr t par djalin pas daljes nga spitali. N kt koh hyri n kuzhin nna e re me Eljanin n krah. Un nuk jam mjeke, por menjher e vura re q djali nuk kishte zhvillimin e nj fmije t moshs 2 vje. Ai rrinte i kputur n kraht e nns dhe reagonte me vones. E mora nga kraht e nns pr ta prkdhelur dhe e vendosa mbi gjunjt e mi, me fytyr drejt meje. Sa m pa, ai reagoi duke mbledhur buzt n t qar dhe menjher, pas disa sekondash, filloi t qaj dhe t zgjas duart e vogla drejt nns s vet, q rrinte pas karriges sime. Mos u mrzit, - i thash, - kjo tregon q ai nuk qndron dot me t panjohur. Pr m tepr, qndrimi n spital, mes bluzave t bardha, e kishte br t pashoqrueshm, nga frika se mos mamaja e linte prsri n duart e nj t panjohuri. Ia dhash nns dhe i thash ta qetsoj, se ai ka t drejt, pasi un nuk i mora leje pr ta prqafuar. Fillova t pi kafen dhe me kujdes, pa rn n sy, po shikoja lvizjet e Eljanit. Ishte e vrtet gjithka q m tha gjyshja pak m par. Para se t ikja, iu thash se n Tiran ka nj Qendr Zhvillimi pr Fmij, ku mund ta onin Eljanin dhe t kshilloheshin me specialist t mirfillt, si mjek pediatr, neuropsikiatr, psikolog, punonjs social dhe fizioterapist. Prindrit e Eljanit, s bashku me t, shkuan n Tiran dhe na solln nj vlersim pr djalin e tyre. Vlersimi ishte m shum mjeksor, megjithat, n fletn e vlersimit thuhej se duhej br fizioterapi pr forcimin e muskulaturs s gjymtyrve dhe logopedi, pr zhvillimin e t folurit. Muajt kalonin dhe Eljani rritej. Prindrit me sa mundeshin zbatonin kshillat e mjekve t marra n Qendr, pasi nna qndroi atje nj jav s bashku me Eljanin dhe u aftsua pr t punuar me djalin e vet, pr disa ushtrime t thjeshta, si dhe mnyrn pr t zhvilluar t folurn, duke luajtur. Pra, gjithka do t arrihej nprmjet lojs. Edhe n qytetin ton

128

Plan Edukimi Individual


Emri, mbiemri Datlindja: Kopshti: Prparsia:
Zhvillimi i aftsive shoqruese dhe aftsive gjuhsore, zhvillimi i aftsive njohse dhe i motorriks globale dhe fine. Prshkrim i situats n t ciln gjendet fmija n astin e vlersimit: Eljani vjen nga nj familje ku t dy prindrit jan t interesuar pr mirrritjen dhe zhvillimin e tij. sht fmija i par n familje. Ata e kan vlersuar fmijn do 6 muaj n Qendrn e Zhvillimit t Fmijs n Tiran. Eljan Sopoti 15.03.2003 Lulebore , me 03 ttor 2007

Tabela e Pikave t Forta


Pr fushn e shoqrizimit: 1. Eljani ndjek me sy shokt dhe krkon t luaj me ta. 2. Krkon t kap lodrat e tyre, por pa u a marr lodrat me forc shokve. 3. Edukatoret q javn e par nuk i ka m t huaja dhe nuk ka frik nga bluzat e bardha. N fushn gjuhsore, t folurit 1. Ka aftsi pr t ndjekur dhe dgjuar kur i flet. 2. Ka nj sistem t vonuar tingujsh, p.sh., t k, g, s, sh, zh, dhe shuan disa rrokje fillestare, si ba e bn aa. N fushn e matematiks, dallimi vizual 1. 2. 3. 4. Nuk mundet t identifikoj nj veprim t edukatores. Nuk emrton asnj karakteristik dalluese t fmijve. Nuk bn dallimin midis objekteve t njjta dhe t ndryshme. Nuk dallon objektet sipas ngjyrs, forms dhe mass.

N fushn e zhvillimit motorrik, fin dhe global 1. 2. 3. 4. Me ndihm, duke e mbajtur nga dora , lviz n mjediset e kopshtit. Lviz me gjunj nga njri vend te tjetri, duke krcyer i mbshtetur n t dyja duart. Kap modele, si lapsi ( shufra t rrumbullakta t trasha). Imiton shokt kur vizatojn, por vendos vetm pika n flet, pak t strzgjatura, si pika shiu.

kemi nj Qendr Ditore pr zhvillimin dhe integrimin e fmijve me aftsi t kufizuara. Nna e sillte nj her n jav n kt Qendr Eljanin, kur ai ishte pa temperatur. N kt periudh, bazuar dhe n vlersimin e br n Qendrn e Zhvillimit t Fmijs n Tiran, n n Qendrn ton vendosm dy objektiva pr Eljanin dhe nnn e vet. Zhvillimi i fmijs do t shikohej n t gjitha fushat, por dy do t ishin prioritare n fillim: e para, aftsimi pr t ecur, nprmjet ushtrimeve q do t zhvilloheshin n dhomn e fizioterapis dhe, e dyta, menaxhimi i jashtqitjes, me qllim heqjen e pampersit. Krahas kujdesit pr ushqyerjen, veshjen dhe mirrritjen e tij, do t

129

Flet pune e shoqruar me shnimin e msueses

kryheshin edhe dy aktivitetet jetike pr rehabilitimin e lvizjes dhe jashtqitjes, pr nj vit rresht. S pari, u vendos q me Eljanin t punohej rreth dy or n dit, me seanca 20-30 minutshe, pr lvizjet e gjymtyrve, duke vendosur para tij lodra q i trhiqnin vmendjen, pr ta nxitur q ti krkonte, me qllim q t zgjaste vet dorn pr ti kapur. Distanca, n fillim, duhej t ishte rreth 10-15 cm larg dors s tij. S dyti, u punua pr vetkontrollin e jashtqitjes, duke krijuar orare pr mirmenaxhimin e sfinkterave, me qllim q ai t ndjente ndryshimin dhe t prgatitej pr kopsht. Ndryshimet filluan t dukeshin. Muaj pas muaji shikonim q Eljani rritej dhe kur ai ishte 4 vje e gjysm, ne, stafi Qendrs, s bashku me prindrit vendosm q Eljani t shkonte n kopsht. Tani ai kishte filluar t ecte duke u mbajtur prdore ose dhe t hidhte disa hapa pa u rrzuar. Menaxhonte m mir jashtqitjen sesa urinimin. N fillim, kontaktuam drejtuesen e kopshtit dhe i paraqitm rastin i Eljanit. Megjithse ishte 4 vje e 7 muaj, Eljani do t ndiqte grupin e par. Me drejtoreshn u bisedua q n kt grup t kihej parasysh q salla t ishte n katin e par, pr t eliminuar shkallt, dhe t hartohej PEI pr t punuar jo me programin baz t kopshtit, pasi zhvillimi moshor i tij ishte sa pr 2 vje, kurse mosha biologjike 4 vje e 7 muaj. Dy javt e para edukatorja kujdesej pr Eljanin, por edhe njihte aftsit e tij dhe mbante shnime se cilat aftsi do t prmirsoheshin m shpejt dhe cilat m von. Pas dy javsh u mblodh grupi i vlersimit i prbr nga edukatoret, drejtoresha e kopshtit, nna e Eljanit, punonjsja sociale e projektit, edukatorja e Qendrs dhe un. Bazuar n kto vlersime dhe n thniet e nns se far bnte m mir n shtpi, u rindrtua nj PEI m i zgjeruar n fushat e zhvillimit. U theksua q gjat nj periudhe tremujore do t punohej me prioritet me aktivitete n fushat e msiprme, pa harruar zhvillimin e prgjithshm t Eljanit. Ktu, m posht, paraqitet nj PEI i Eljanit.

130

Bilanci i Mundsive dhe Aftsive


Pr fushn e shoqrizimit: Eljani mundet - T ndjek me sy shokt dhe t luaj me ta ; - t krkoj t kap lodrat e tyre, por pa ua marr me forc; - t qndroj me edukatoret q javn e par, nuk ka m frik nga bluzat e bardha. Eljani nuk mundet - Tu afrohet t gjith shokve, pr munges ekuilibri; - t luaj n loj grupi, pasi nuk kap dot objektet, si topi, birilat dhe tua hedh shokve; N fushn e zhvillimit gjuhsor Eljani mundet - Mund t dgjoj dhe t ndjek me sy, kur i flet; - t prodhoj tinguj duke imituar kafsh t ndryshme, pa bashktingllore (n vend t miau au, n vend t ki,ki - ii) ; - t njoh, nprmjet figurave, sende t prdorimit t prditshm, si pjata, krevati, luga, karrigia, tavolina etj. Eljani nuk mundet - Nuk mund t veproj me kuptimin e fjalve: kthehu, prshndet me dor, ulu, krce ( hidhu) prpjet; - t demonstroj prdorimin e termave brenda jasht; - t shqiptoj drejt bashktinglloret k, g, s, sh, zh dhe shuan disa rrokje fillestare, si ba e bn aa. N fushn e matematiks, n fillim dallimi vizual Eljani mundet Nuk realizon asnj nga synimet e ksaj fushe. Eljani nuk mundet - Nuk mund t identifikoj nj veprim t edukatores dhe ta imitoj at (edukatorja kreh flokt, Eljani nuk mund ta tregoj me gjeste); - t emrtoj t paktn 1 nga 3 karakteristikat dalluese t fmijve; - t bj dallimin midis objekteve t njjta dhe t ndryshme; - t bj dallimin midis objekteve sipas ngjyrs, forms dhe mass. N fushn e zhvillimit motorrik, fin dhe global Eljani mundet - Mund t lviz me ndihm, duke e mbajtur nga dora n mjediset e kopshtit; - t lviz me gjunj nga njri vend te tjetri, duke krcyer i mbshtetur n t dyja duart; - t kap shufra me model, si lapsi (t rrumbullakta, t trasha); - t imitoj shokt kur vizatojn, por n flet vendos vetm pika, pak t strzgjatura, si pika shiu. Eljani nuk mundet - Nuk mund t ruaj ekuilibrin n lvizje pr nj koh t gjat; - t luaj me shokt n grup n lojra lvizore, si kapi macja miun etj.; - t prdor lehtsisht lapsin n vizatime dhe t vizatoj vija dhe rrethore; - t ngjyros figurat brenda vijave.

131

Objektivat e msimdhnies
(q rrjedhin nga sa m sipr)
Objektivat:
1.1. T formohet nj grup fmijsh prej 2-3 vetash, i cili t qndroj sa m pran Eljanit n lojrat e grupit. 2.1. T prodhoj sa m shum tinguj, duke imituar kafsh dhe zhurma t ndryshme t jets s prditshme. 2.2. T interpretoj pikturat dhe t jap, t paktn, 3 detaje t tyre. 2.3. T emrtoj t paktn 3 karakterisitika t pjestarve t familjes ose shokve m t ngusht n rrethin e vet. 3.1. T identifikoj veprimet e msuesit. 3.2. T demonstroj t kuptuarin t njjt, t ndryshm. 3.3. T dalloj objekte n kuadrin e ngjyrave. 4.1. T prmirsoj mbajtjen e ekuilibrit brenda ambjenteve t grupit, kopshtit dhe shtpis s tij. 4.2. T prmirsoj aftsit motorrike fine deri n mbajtjen e lapsit dhe vizatimin e vijave duke bashkuar 2 pika.

Rrugt pr realizimin e objektivave (strategjit):


a Przgjidhen 2 deri n 3 fmij dhe vendosen pran Eljanit, me qllim q ta ndihmojn at gjat lojs n grup. b - Iu sqarohet fmijve t tjer se prse Eljani sht i ngatht n lvizje dhe duhet ndihmuar. a- Tregohet nj tregim me kafsh dhe fmijt msohen t imitojn zrat e tyre, duke i dhn m shum koh Eljanit, midis t tjerve. b- Para Eljanit t vendosen m shum piktura t qarta nga revistat, me qllim jo vetm qe ai ti njoh, por edhe t thot 3 detaje t tyre. a Msuesi kryen veprime me duar ose me mimik dhe Eljani duhet t imitoj sjelljen e msuesit dhe t kuptoj se cili veprim sht. b - T dalloj midis 3 objekteve 2 t njjt dhe 1 t ndryshm, (psh., msuesi vendos 1 grshr dhe 2 lapsa t njjt, Eljani duhet t dalloj grshrn). c- T sistemoj petzat ose kubat sipas ngjyrave (t lidh me shigjet figurat me ngjyra t njjta). a- T zhvillohen ushtrime n grup dhe individualisht me qese rre n kok. b- T ec me kujdes n modelin kryq - ansor (kal q vrapon trokthi), n model ansor (t lviz dorn e djatht me kmbn e djatht dhe dorn e majt me kmbn e majt). c- T punohet me nje cop brumi ose me plastelin. d- T qarkohet me laps dora e vet fmijs, objekte t ndryshme ose duart e shokve. e- T luaj me copa kartoni t prera, duke formuar nga 4 pjes,

Pritshmrit:
- Deri n fund t periudhs Eljani ka prmirsuar t ecurn dhe ka mbajtur mir ekuilibrin n mjediset e mbyllura, kopsht, shtpi. - Pas 3 muajsh Eljani do t ket prmirsuar nxjerrjen e tingujve, do t dij t emrtoj objekte dhe t thot t paktn 3 cilsi t tij. - Rrit aftsit njohse vetm nprmjet dallimit vizual (vetm duke par). - Pritet q t prdor mir lapsin ose penelin, duke kryer ushtrime t tilla, si bashkimi i dy pikave. - Bashkon nga pjes n nj t tr figura q kan deri n 6 cop formuese. - Ndrton sfera dhe cilindra me plastelin, duke modeluar vez dhe ibuk.

Sfidat:
- Zhvillimi mund t ndrpritet n mes, nse Eljani ka periudha smundjesh gjat kohs s dimrit. - Puna e prindrve n familje duhet t jet kmbngulse dhe ata nuk duhet t ln pa br ushtrimet q msuesja iu jep pr ti kryer n shtpi. - Tek aftsit njohse kemi frik se nuk do ti realizoj t gjitha sipas objektivave, sepse n vlersim nuk paraqet asnj tregues pozitiv. - Ngelet sfid pr t gjith miqsia e fmijve t tjer me Eljanin dhe komunikimi me prindrit e tjer q kan fmijt n kt grup.

Materialet dhe burimet:


Kopshti, shtpia, qendra ditore pr fizioterapi nga specialisti. Shokt e Eljanit jan nj burim i fuqishm n ushtrimet pr zhvillimin e gjuhs s tij dhe aktivitetet e ndrtuara pr kt qllim. Plastelin, letr, loja pazlle.

Mjetet e monitorimit:
- Shnimet e mbajtura nga prindrit, edukatoret, drejtoresha dhe punonjsja sociale. - Vlersimi nga specialistt, si fizioterapisti, logopedisti. - Monitorimi i veprimeve praktike nga drejtoresha e kopshtit dhe stafi i projektit.

Stafi:
Edukatoret, fizioterapisti i qendrs ditore, logopedisti i shkolls.

132

Rezultati:
Deri n fund t 3 muajve Eljani do t ruaj ekuilibrin gjat ecjes deri n 10 minuta, do t imitoj 3 nga 5 kafsh t msuara pr t imituar, do t dalloj vetm veprimet e edukatores dhe do t imitoj 1 nga 3 veprime t saj, dhe do t ket arritur t ndrtoj ibuk me plastelin dhe t bashkoj 2 pika me vija t trhequra nga lart - posht. Pr aftsit njohse,

Stafi q bri vlersimin Punonjsi social Psikologu punonjsi social Prindi, kujdestari Vlersimi i rradhs: L.G. 3 muaj B.H. V.K. Edukatoret (Data e plotsimit) Mjeku Drejtori i kopshtit Z.K. Xh.V. K.L. dhe A. N. 03.10.2007

Ecuaria aktuale e Eljanit Eljani vazhdon klasen e dyt n nje nga shkollat 9-t vjeare t qyttit sebashku me shoket, shumica e t cileve jan t grupit t kopshtit ku ai u perfshi qe n fillim. Hap pas hapi, vleresim pas vleresimi, gjat ketyre 4 vjetve ai arriti t perfshihet n aktivittt e klases, por duke ndjekur PEI.

Indikator q tregojn gjendjen e fmijs kur sht vlersuar pr her t par


Pr fushn e shoqrizimit:
Ndjek me sy shokt dhe krkon t luaj me ta. - Krkon t kap lodrat e tyre, por pa ua marr ato me forc. - Qndron me edukatoret q javn e par, nuk i ka m t huaja dhe nuk ka m frik nga bluzat e bardha.

Indikator q tregojn zhvillimin e fmijs n 2 vjearin e par t puns

Indikator q tregojn zhvillimin e fmijs n 2 vjearin e dyt t puns

- Afrohet t luaj n grup t ngusht shoksh (deri n 5 shok). - Luan me lodrat e veta dhe shpeshher ua jep ato edhe shokve, kur i kalojn pran. - I njeh edukatoret e grupit t vet, por nuk ka frik dhe nga edukatoret e tjera, kur vijn n grupin e tij.

- Njeh t gjith shokt e klass dhe i thrret ata n emr. - Punon n grup, kur i ngarkon msuesja detyra, dhe sht i qet, kur shokt ndrhyjn pr t rregulluar ndonj detyr t tij t paplotsuar. - Vjen n shkoll vetm, i pashoqruar tani nga prindrit. - Nuk shoqrohet me nxns t klasave t tjera. - Merr pjes n aktivitetet e organizuara me shokt, n drama, lojra sportive etj.

133

Indikator q tregojn gjendjen e fmijs kur sht vlersuar pr her t par


Pr fushn gjuhsore:
- T dgjon dhe t ndjek me sy kur i flet. - Prodhon tinguj duke imituar kafsh t ndryshme pa bashktingllore, p.sh., n vend t miau-au ose ii pr ki-ki. - Njeh nga figurat sende t prdorimit t prditshm, si pjata, krevati, luga, karrigia, tavolina, etj.

Indikator q tregojn zhvillimin e fmijs n 2 vjearin e par t puns

Indikator q tregojn zhvillimin e fmijs n 2 vjearin e dyt t puns

- Ka arritur t dgjoj nj tregim deri n 7 minuta, pa iu trhequr vmendja. - Imiton shumicn e kafshve duke nxjerr tinguj t shoqruara m shum nga zanore. - Ndrton fjali t thjeshta me deri n 3 fjal, t renditura me kuptim. - Reciton vjersha deri n 4 vargje.

- Ritregon pjesn e lexuar nga nxns t tjer dhe ruan rrjedhn logjike t tregimit. Ka raste kur nuk e ruan rrjedhn dhe nj fjali e thot para tjetrs, por e kupton dhe e fillon ritregimin nga e para . - Ka t folur jo t rrjedhshme, prsri nuk arrin t shqiptoj mir deri n fund t gjith tingujt, sidomos bashktinglloret e pazshme. - Arrin t lexoj vet nj tregim me 5-6 fjali t thjeshta, jo rrjedhshm. - Arrin t nxjerr nj ide t thjesht pr tregimin q dgjon. - Reciton vjersha t thjeshta t shkruara pr fmij dhe ato vjersha q jan me fjal q tregojn objekte.

Pr fushn e matematiks:
- Nuk mund t identifikoj nj veprim - Arrin t imitoj 1 nga 3 veprime t edukatores dhe ta imitoj at q bn edukatorja (p.sh., vetm (p.sh., edukatorja bn sikur kreh flokt, larjen e duarve). por Eljani nuk mund ta tregoj me gjeste). - Nuk emrton asnj nga 3 - Nuk mund t emrtoj t paktn 1 nga karakteristikat dalluese te shokt 3 karakteristikat dalluese t fmijve. e vet t grupit. - Nuk mund t bj dallimin midis - Bn dallimin midis objekteve t objekteve t njjta dhe t ndryshme. njjta dhe t ndryshme (grupon - Nuk mund t bj dallimin midis objektet e njjta dhe veon objektet objekteve sipas ngjyrs, forms dhe mass. e ndryshme q jan m pak). - Dallon objektet me ngjyr t kuqe, blu dhe i grumbullon sipas ktyre dy ngjyrave. - Nuk dallon objektet sipas forms apo madhsis. - Arrin t imitoj 3 nga 5 veprime q kryen msuesja apo shoku i klass, kur duan t tregojn nj tregim. - Arrin t numroj 3 nga 5 karakteristikat dalluese te shokt e vet, kur ato jan t dallueshme dhe t prekshme, si n veshje, ngjyr. - Bn dallimin midis objekteve t njjta dhe t ndryshme dhe i grupon ato sipas ksaj cilsie n t njjt dhe n t ndryshm. - Dallon 5 ngjyrat baz dhe i grupon objektet sipas ngjyrave. - Dallon objektet nga forma gjeometrike, kur ato jan si petza apo trupa gjeometrik, nga madhsia dhe i rradhit ato nga m i vogli deri te m i madhi dhe anasjelltas.

Pr fushn e zhvillimit motorrik (fin dhe global)


- Lviz me ndihm, duke e mbajtur nga dora, n mjediset e kopshtit dhe shtpis. - Lviz me gjunj nga njri vend te tjetri, duke krcyer, i mbshtetur n t dyja duart. - Kap shufra me model, si lapsi (t rrumbullakta e t trasha). - Imiton shokt kur vizatojn, por vendos vetm pika n flet, pak t strzgjatura si pika shiu. - Lviz pa ndihm n mjediset e kopshtit, me humbje t ekuilibrit, por mbrohet dhe nuk goditet n kok. - Prfshihet n lojrat lvizore q zhvillohen n kopsht, kap topin e madh dhe me vshtirsi topin e vogl. - Prdor lapsin me veshje gome dhe imiton pikat e shiut, bashkon 2 pika, heq vija horizontale dhe vertikale n fletore. - Ruan mir ekuilibrin dhe lviz pa ndihm n do mjedis, n kopsht, n rrug, n shkoll. - Prfshihet n lojra me shok jo vetm kur ato jan t organizuara nga msuesja, por edhe n kohn e lir. - Shkruan t gjith alfabetin, numrort, por me vija t drejta. Ka vshtirsi n shkrimin e shkronjave t dors. Prdor m shum shkronjat e shtypit, vizaton, ngjyros brenda vijave t nj figure t modeluar nga msuesja ose ngjyros petzat e vizatuara n libr.

134

Fmijt nuk paragjykojn, ata jan pranues dhe tolerant ndaj bashkmoshatarve t tyre me aftsi t kufizuara Anisa erdhi n kopsht me nnn e saj. Historia e tyre ishte shum e dhimbshme. Kishin disa muaj q ishin kthyer nga emigracioni, pasi babai i vajzs ishte aksidentuar. Shum e shqetsuar nna rrfeu: Kemi pak koh q jemi vendosur ktu. N fakt, jemi nga nj fshat ktu afr dhe tani jetoj me prindrit e mi. Nj shoqja ime m tregoi q dy nga edukatoret e ktij kopshti punojn me fmij si vajza ime. E kam shum t vshtir ktu, sepse vajza qndron mbyllur dhe bashk me t edhe un. Ndihem shume keq, sepse njerzit jasht ma prbuzin, fmijt nuk luajn me t dhe un nuk arrij ta kuptoj se prse po ndodh kshtu! M par, atje ku kemi qen, vajza ka shkuar n kopsht. Nuk di nse do e pranoni, por un do t dshiroja shum q ajo t ishte n kopsht.. Nna ishte shum e dshpruar, sepse duhej t kthehej prap jasht, por kt her vetm. Ajo nuk rreshtte s qari nga dshprimi. Anisa ishte 4 vje dhe kishte sindromin daun. Ishte hera e par q nj fmij daun krkonte t regjistrohej n kopsht. N prezantimin e par, Anisa dukej nj fmij e shndetshme, simpatike dhe shum e dashur. Si fillim, edukatoret shkuan n shtpin e saj. Ajo i priste me shum dshir dhe i plqente ti gostiste. Edukatoret vendosn t punojn me metodn Portage. Anisa i realizonte mir detyrat e lna nga edukatoret. N familje u punua rreth 6-muaj. Nna e saj ishte shum e prkushtuar. Ajo tregonte do hollsi q kishte lidhje me ndyshimin e vajzs. Ishte nga nnat m bashkpuntore q kemi pasur n realizimin e metods Portage. Mbas disa kohsh ishte ajo q prcaktonte aktivitetet q do t kryente e bija. Edukatorja bashkpunonte me nnn jo vetm n przgjedhjen e aktiviteteve, por edhe pr vendosjen e shprblimit, kushteve dhe mjeteve lehtsuese pr realizimin e aktiviteteve. Gjat qndrimit t Aniss n kopsht, edukatoret portage, drejtuesja dhe punonjsja e projektit hartonin objektivat, prcaktonin sjelljen q do t realizonte dhe monitoronin aktivitetet. Objektivat e metods rishikoheshin do 6-muaj pr t br ndryshime sipas fushave t zhvillimit. N kopsht vajza fitoi aftsi t reja sociale, prmirsoi shrbimin ndaj vetes dhe msoi artikulimin e tingujve. Ndryshimet ishin t vogla, por t dukshme. Shum shpejt Anisa msoi t mos e nxirrte m gjuhn jasht. Ajo msoi ti

135

Metoda Portage pr vlersimin e zhvillimit (rasti i Aniss)


N fushn e vetndihms Shkon n tualet, por nuk arrin t pastrohet. Nuk i plqen t ulet n tavolin, ka dshir t haj n kmb, nuk e pastron vendin dhe nuk arrin t pastrohet .Nuk vishet dhe zhvishet vet dhe nuk i zgjedh rrobat. Nuk di t jet e kujdesshme ndaj sendeve dhe objekteve q e rrezikojn. N fushn motorrike Nuk vrapon dot, lodhet, humbet ekuilibrin, nuk e gjuan dhe nuk e pret topin , nuk i plqen t punoj me laps . N fushn njohse N prgjithsi, arrin t dalloj nj pjes t gjrave m t domsdoshme q e rrethojn dhe i sjell, nse i krkohet. Nuk arrin t dalloj se far kan t prbashkt dy objekte, nuk arrin t plotsoj ose t bashkoj nj figur, njeh pjest e trupit. N fushn e gjuhs dhe t komunikimit Nxjerr tinguj dhe shqipton disa fjal, por sht shum e vshtir ta kuptosh, nuk i artikulon t gjith tingujt. Ka shum jarg dhe gjuha e pengon t flas. Ka shum dshir t komunikoj, por mungesa e t shprehurit e nervozon, djersit ndrsa perpiqet t shpjegoj situata. Merr urdhrat q dshiron dhe arrin ti zbatoj pjesrisht. N fushn sociale sht shum sociale, i plqen t jet e shoqruar. Megjithse nuk arrin t shprehet mir, arrin t krijoj marrdhnie. Nuk arrin t prdor shprehje t mirsjelljes, nuk prshndet gjithmon, por vetm kur ia krkon.

shrbente vetes n tavolin dhe t ushqehej e qet gjat ngrnies. Msoi t shkonte vet n tualet pr nevojat personale. Ndrkoh, filloi t familjarizohej edhe me kopshtin, e shoqruar her pas here nga nna. Javt e para q erdhi n kopsht qndronte pak, por me dshir n shoqrin e s ms. Pas nj muaji msoi t qndronte rreth dy or n kopsht, vetm. N fillim nuk qndronte n nj grup, por shtiste npr klasa t ndryshme, deri sa u vendos n grupin e dyt. Ishte shum sociale dhe fmijt e plqenin. Shum shpejt msoi emrat e t gjith grupit dhe filloi t dallonte edhe raftin e secilit. Njihte t gjith personelin e kopshtit dhe lidhi miqsi me ta. Zbatimi i aktiviteteve t PEI-it u mbshtet n pikat e forta t Aniss, q ishin aftsit sociale t larta dhe dshira pr muzikn. Si fillim, shrbimet u realizuan n shtpi. Realizimi i aktiviteteve portage krkon durim dhe koh, por sidomos mshtetje nga ana e edukatores portage. Shpesh aktivitetet duhej t lehtsoheshin me materiale burimore t larmishme. Megjithse Anisa ishte nj fmij social, shpesh ajo shfaqte shenja agresiviteti, djersitej dhe qante. Ndodhte q monitorimi i aktiviteteve t devijonte ose q kriteret t ndryshonin. Gjat periudhs s metods Portage, vajza mbshtetej nga nna q ishte shum bashkpunuese. Madje, mbas disa takimesh, e ma lehtsonte dhe monitoronte aktivitetet. Integrimi n kopsht u b n

136

mnyr graduale, duke filluar me shkuarjen vetm n dit festash dhe ditlindjesh, n prani t nns, dhe duke shpeshtuar vizitat, deri sa u msua. N fillim qndronte me or t kufizuara dhe e shoqruar nga nna, por, m pas, qndroi n kopsht me koh t plot, pa nnn. Prania e fmijve ia prmirsoi dukshm aftsit sociale dhe, veanrisht, vetndihmn. Nj her n jav nna, s bashku me edukatoren portage, monitoronin realizimin e objektivave t vendosura. Ndryshimet ishin t ngadalta, por t dukshme. Pas tre muajsh ajo nuk e mbante m gjuhn jasht dhe jargt iu paksuan. Pr t fituar vetpavarsin, vajza ndihmonte n pastrimin dhe shtrimin e tavolins. N kryerjen e ktyre aktiviteteve ajo ndihej e vlersuar. Lojrat simbolike i zhvilluan aftsit njohse. Veanrisht loja n role ndihmoi n prmirsimin e t folurit dhe pasurimin e fjalorit me fjal t reja. Pas tre vjetsh vajza filloi t ndiqte shkolln pran shtpis. Edhe pse arritjet akademike nuk jan t mdha, ajo ka arritje shum t mira n fushn e shoqrizimit dhe njohjen e disiplins. Ajo ka arritur t qndroj n bank dhe t bashkpunoj me fmijt gjat msimit dhe lojs. Aktivitetet muzikore, interpretimi i prrallave dhe imitimi i personazheve e vendosin n qendr t

Modeli i zhvillimit n kopsht


N fushn e vetndihms Objektivat e vendosura: T jet e aft ti shrbej vetes, t dij t orientohet dhe t kujdeset n vendet dhe pajisjet q ofrojn rrezik. Aktivitetet e synuara dhe t kryera: T aftsohet n procesin e veshje-zhveshjes pr 75% t rasteve, t aftsohet t lidh kpuct n 65% t rasteve, t laj fytyrn, t pastroj vendin e puns , t vendosi pallton e antn n raft. N fushn e aftsive motorrike Objektivat e vendosura: T fitoj aftsi q lidhen me lvizshmrin dhe qndrimin e trupit; t zhvilloj koordinimet e vogla motorrike me shkathtsin. Aktivitetet e e synuara dhe t kryera: Motorrika globale: T vrapoj dhe t ec sipas nj vije t drejt dhe t lakuar rreth 3minuta, t orientohet n mjedise t njohura dhe t panjohura, ku n 5 tentativa, 3 ti kryej sakt; t krcej pupthi 5 her; t kaprcej nj penges duke u hedhur me kmbt e bashkuara, nga 3 her 1 her sakt, dhe t ec mbi nj linj t drejt. Motorrika fine: T vendos objekte n nj kuti; t ndrtoj nj kull me 2, 3, 4, 6 kuba; t ngul 5 kunja; t pres me grshr; t punoj me laps (t ngjyros figura t mdha sipas modelit); t shfletoj faqet e nj libri. N fushn e aftsive sociale Objektivat e vendosura: T krijoj marrdhnie pozitive me bashkmoshatart, t rriturit, t njohur dhe t panjohur; t qndroje rreth 5, 10, 15 minuta n shoqri me bashkmoshatart, pa i shqetsuar ata; t aftsohet t bhet pjes e grupit gjat lojrave t prbashkta dhe t ndaj lojrat me ta. Aktivitetet e synuara dhe t kryera: T prdor rregullisht fjalt: faleminderit, mirupafshim etj. T marr pjes n aktivitete apo lojra t thjeshta t grupit; t ndaj hapsirn e lojs me fmijt e tjer; t hyj n kontakt me fmij t tjer.

137

Modeli i zhvillimit n kopsht


N fushn e njohjes Objektivat e vendosura: T eksploroj, zhvilloj dhe pasqyroj prvoja msimore, t cilat e ndihmojn n deshifrimin e bots q e rrethon. Aktivitetet e synuara dhe t kryera: T bashkoj pjes t figurs me 2 gjysma simetrike, t bashkoj nj pazll me 3, 4 dhe 6 pjes; t njoh 2 ngjyra, t dalloj 3 forma gjeometrike, duke ia shoqruar me objekte referimi; t vizatoj trupin e njeriut; t vizatoj shtpin; t njoh numrat deri n 3; t orientohet n vendosjen e objekteve; t dij t dalloj tani -pastaj, dit-nat; t dalloj disa funksione t objekteve dhe sendeve. T luaj lojrat me shkak-pasoj; t njoh sendet e njjta dhe ti klasifikoj ato. T prdor n situata t ndryshme konceptet: para-pas, tani-pastaj dhe t dalloj vendndodhjen e objekteve lart-posht, brenda-jasht, zbrazur - mbushur, shum-pak, ngroht-ftoht. T orientohet n mjedise t ndryshme; t gjej vet klasn dhe shtpin; t dalloj katet e baness; t kuptoj dallimin dit- nat. N fushn e aftsive gjuhsore Objektivat e vendosura: T shqiptoj sakt tingujt, veanrisht bashktinglloret.T fitoj aftsi gjuhsore dhe t krijoj marrdhnie me moshatart, t rriturit n situata t ndryshme. T tregoj interes pr t komunikuar me t tjert. Aktivitetet e synuara dhe t kryera: T prsris tingujt F,V,DH,M,B. T emrtoj figura t njohura, t ekzekutoj udhzime q krkojn 2-3 veprime, q kan lidhje pr tu zbatuar. T prsris fjalt pas nj t rrituri, t emrtoj personazhe t njohura, t emrtoj figura dhe t dalloj funksionin.T dalloj premrat prmes lojrave simbolike dhe roleve.

Modeli i zhvillimit n shkoll


N fushn e zhvillimit t aftsive sociale U synua q t ndihet mir n marrdhnie me shokt n klas dhe n mjediset jasht klass, u vendos n qendr t vmendjes pr ta stimuluar dhe vlersuar vazhdimisht , dhe pr tu ndjer e pranuar dhe e dobishme. U synua qe ti rritet vetvlersimi, iniciativa, arritja e performancs s emocioneve dhe aftsive t veta, si dhe t ndihet e prgjegjshme pr veprimet dhe gjrat e veta dhe ato t prbashkta . N fushen e aftsive akademike n shkoll Lexim, shkrim Objektivat e vendosura: Deri n fund t vitit t par t njoh 10 shkronja, t bashkoj tingujt dhe t formoj fjal; t lexoje globalisht nj tekst t thjesht me 9, si: Ariu ra n rrjet! T thot kuptimin e nj prralle t njohur me ndihm; t kopjoj 3 fjal. Aktivitetet e synuara dhe t kryera: T dalloj shkronjat nga numrat; t bj lidhjen tingull-shkronj; t dalloj shkronjat e mdha dhe t vogla; t identifikoj t shkruar emrin e vet dhe, me pas, t shokve, ti lexoj globalisht; t identifikoj n fjaln e dgjuar dhe t shkruar tingullin dhe shkronjn e par t emrit t saj; t lexoj globalisht fjalt dhe fjalit e msuara, t lidh figurn me fjaln n tekstin e abetares. Lexon fjal n mnyre globale; prsrit fjalit e dgjuara; reagon ndaj situatave negative dhe komenton; bn lidhjen fjal- koncept, si: nat- dit, ftoht- ngroht; kupton nj tekst t njohur; bashkon figurn me ngjarjen; njeh grmat e emrit t saj; shkruan grafikun e shkronjave; shkruan fjal me nj-dy rrokje; shkruan emrin pa ndihm. Matematik Objektivat e vendosura: Zhvillimi i fushave logjike abstrakte dhe matematikore; zbulimi i gjrave t prbashkta; kategorizimi sipas funksionit t tyre (far kan t prbashkt molla-dardha, qeni-macja, syri-goja); tiparet e prbashkta, si ngjyra, forma, prmasa, lnda; t dalloj, njoh, emrtoj, veoj dhe bashkoj. Aktivitetet e synuara dhe t kryera: Njeh dhe lexon 5 shifra, shkruan 5 shifra, numron nga 1-10; dallon bashksin, kuptimin e bashksis, brenda jasht; kuptimin e sasis shum- pak; formon figura t ndryshme nprmjet formave gjeometrike; dallon 3 ngjyra baz duke i konkretizuar, si, p.sh., dielli.

138

vmendjes, sepse ajo i realizon me shum prkushtim. Pas nj viti nna u largua dhe vajza duhej t jetonte me gjyshen, e cila edhe duhej t kujdesej pr t. Vshtirsit u shtuan me ikjen e nns, por ajo vinte do dit n kopsht, ku qndroi rreth tre vjet dhe tani sht n klasn e tret, n shkolln pran shtpis. N shkoll Anisa u shoqrua me PEI t br n kopsht. Msuesja, drejtuesja, psikologia dhe, ndonjher, edhe gjyshja ishin pjestart q mbshtetn hartimin e PEI-it. Kjo ishte nj sfid edhe pr shkolln, pasi pr her t par nj fmij daun po shkonte n at shkoll. Nj nga sfidat m t mdha t ktij rasti ishte sensibilizimi i prindrve q kishin fmijt n t njjtn klas me Anisn. Prania e nj fmije daun n kopsht dhe n shkoll ishte sfid pr komunitetin, prandaj, si n kopsht ashtu edhe n shkolle, u organizuan aktivitete sensibilizuese dhe takime. Pjesmarrja e vajzs n aktivitete s bashku me fmijt e tjer dhe aftsit e shklqyera sociale t saj bn pr vete jo vetm prindrit e fmijve t klass, por t gjith stafin e shkolls. M posht paraqiten modelet e zhvillimit pr periudhn e qndrimit n kopsht dhe n shkoll. Arritjet e Aniss sipas vlersimit t 20 marsit 2009: Anisa ndjek shkolln rregullisht, ka fituar aftsi sociale dhe arrin t menaxhoj veten. Ajo sht m e knaqur sesa ishte n kohn kur erdhi n Shqipri. Kjo konfirmohet nga gjyshja dhe nna, t cilat jan, gjithashtu, t pranishme n arritjet e saj. Nga takimi me msuesen, rezulton se Anisa ndjek shkolln rregullisht, qndron rreth 3 or n klas dhe merr pjes n veprimtarit q i plqejn. Dshiron t qndroj n bank me shokt dhe ka ulur agresivitetin, duke krijuar marrdhnie pozitive me bashkmoshatart. Megjithse nuk arrin t lexoj dhe t shkruaj me ritmin e shokve, i plqen t bj si ata dhe arrin t prqendrohet. sht m e qet dhe i plqen ti shrbej t tjerve. Aktivizohet n minikoncertet q organizon klasa.

Flet pune e shoqruar me shnimin e msueses

139

Indikator q tregojn gjendjen e fmijs kur sht hartuar PEI i par


Fusha shoqrizimit:
a. Qndron mbyllur n shtpi. b. Nuk luan me lojrat.

Indikator q tregojn zhvillimin e fmijs n 2-vjearin e par t puns

Indikator q tregojn zhvillimin e fmijs n 2-vjearin e dyt t puns

Indikator q tregojn zhvillimin e fmijs n 2-vjearin e tret t puns

a. Shkon n kopsht n or t caktuara. b. Preferon t rrij vetm, por me nxitje mund t futet n loj dhe luan me nj lodr. c. Bashkpunon me nj fmij t njohur.

a. Shkon me dshir n kopsht. b. Bashkvepron me t tjert dhe luan me lodra.

a. Shkon n kopsht e shkoll do dit dhe qndron deri n fund. b. Bashkvepron sa her q duhet.

c. Nuk bashkvepron me bashkmoshatart.

c. Merr pjes n grup.

c. Vendos rregulla loje dhe i zbaton; ndan lojrat me t tjert.

Fusha gjuhsore:
a. Flet fjal me 2 rrokje. b. Nuk merr gjithmon mesazhe me gjuhn e folur. c. Plqen reklamat, por nuk arrin ti komentoj. . Komenton me nnn nj veprim me an t gjuhs. a. Prsrit fjalt, por i shqipton me vshtirsi. b. Kupton gjuhn e folur, pavarsisht se nuk flet me fjalit e plota dhe t sakta. c. Qndron pr nj koh rreth 5 - 10 min duke par nj film vizatimor. . Krkon dhe zgjedh sipas dshirs veshjet. a. Formulon fjal dhe krijon fjali me tre fjal. b.Kupton m shum gjuhn e folur dhe merr mesazhe pa vshtirsi. c. Ndjek nj prrall rreth 10 minuta t treguar nga msuesja. . Reagon pr veprimet e shokve dhe fillon t komentoj. a. Shpjegon nj situat dhe harton nj tekst me 20 fjal. b. Komunikon me an t gjuhs me t tjert dhe veanrisht me bashkmoshatart. c. Tregon nj prrall me ndihm me tre personazhe. . Komenton dhe mban qndrime.

Vetndihma:
a. Nuk i shrben vetes. b. Nuk vishet dhe nuk zhvishet vet. c. Shkon n tualet, por nuk arrin t pastrohet. . Nuk pastron vendin e puns. a. I shrben vetes me ndihm. b. Vishet me ndihm. c. Shkon n tualet pa ndihm. . Pastron vendin e puns me ndihm. a. Ulet n tavolin dhe i shrben vetes. b. Zgjedh rrobat dhe prcakton ngjyrat. c. Shkon n tualet dhe i shrben vetes. . Pastron dhe sistemon vendin e puns. a. Prdor thikn dhe pirunin. b. Vishet dhe zhvishet. c. Pastron tualetin dhe i shrben vetes. . Sistemon vendin e puns pr vete dhe t tjert dhe shrben n tavolin.

140

Arritjet e Aniss n fusha t ndryshme zhvillimi


N fushn e gjuh-komunikimit Arrin: T kryej tre aktivitete njkohsisht (kndon, pastron, prplas duart), flet dhe pastron. Ngjyros dhe komenton figurat. Arrin t pastrohet dhe t kujdeset pr vete. Nuk i lidh kpuct, nuk e mbrthen dot xhupin. Ka filluar t shqiptoj tingujt e prbr sh, th, xh, gj, por ka vshtirsi n shqiptimin e v, f, ll. Fjalori i saj sht pasuruar. Hyn n komunikim me t tjert dhe arrin t kuptoj bashkbiseduesin. Fjalt i shqipton me vshtirsi dhe i prsrit shpesh. Ndrton fjali me 3-4 fjal n prgjigje t situatave t ndryshme. Shpeshher foljet nuk jan n kohn e duhur. Fjalit nuk prfundojn. Ngjarjet i tregon me ndihmn e msueses ose duke i par n libr. Dallon personazhet e prrallave, si Ksulkuqen, Borbardhn dhe i prcakton ato n tekste. Dallon tekstet e Abetares/Matematiks. Dallon 3 shkronjat e emrit t saj dhe shkruan elementt e shkronjave, duke kopjuar me ndihmn e edukatores. Lidh figurn me fjalt: ariu, bebi, babi....n tekstin e abetares. Lexon fjal n mnyr globale. Prsrit fjalit e dgjuara. Reagon ndaj situatave negative dhe komenton. Nuk arrin: T ndjek bisedn pr nj koh t gjat; t tregoj si e kupton fjalin pozitive. Nuk prdor foljet n kohn e duhur dhe nuk arrin t reagoj ndaj situatave. Nuk prdor fjaln mund dhe fjalt e prbra. Prrallat nuk arrin ti tregoj deri n fund. Fjalori sht i varfr dhe nuk arrin t shqiptoj sakt. Ka dshir t thot vjersha, por nuk i riprodhon dot pa ndihm. Shkruan me ndihm vetm 3 shkronja. Ka vshtirsi ti vendosi ato n rreshta. Shkronjat q nuk i njeh, ka vshtirsi edhe ti kopjoj. Bashkon pikat, por lodhet shpejt. Shkruan e kontraktuar dhe mrzitet shpejt. N fushn e zhvillimit motorrik Lapsin e prdor mir: bashkon pika, shkruan 3 shkronja t mdha, arrin t kopjoj sipas modelit. Kryen me saktsi komandat. Ka vshtirsi n kryerjen e modeleve grafike, t cilat krkojn saktsi, por me ndihm arrin t ngjyros brenda bashksive t ndryshme. Plotson disa element t figurave t thjeshta, si figurn e njeriut. Arrin t coptoj letra dhe ti ngjis n figur. Prdor me ndihm penelin. Shkrimi e lodh, prandaj shkruan pa dshir dhe dora i lodhet e i djersitet, dhe acarohet gjat puns me lapsin. Nuk i plqen t punoj me stilolaps. Orientimi n koh dhe n hapsir Prdor n situata t ndryshme konceptet: para-pas, tani pastaj. Arrin t dalloj vendndodhjen e objekteve, si lart-posht dhe brenda-jasht ose njeh konceptet, si e zbrazt-e mbushur, shum-pak, ngroht-ftoht. Arrin t orientohet n mjedise t ndryshme. Gjen klasn dhe shtpin. Arrin t dalloj dit-natn. Njohuri mbi numrat Njeh numrat deri n 5, por nuk arrin t krahasoj mes shifrave. Dallon shum pak sasin. Objektivat e vendosura pr 4- mujorin pasardhs - T pasuroj fjalorin me fjal ndihmse dhe me forma t edukats; - t arrij t shkruaj pa modeluar fjalt; - t njoh deri n 15 shkronja dhe t lexoj fjal me dy rrokje; - t kopjoj fjal sipas rregullit t caktuar; - t shkruaj me dshir dhe t qndroj duke shkruar 15 minuta; - t dalloj majtas-djathtas ; - t kuptoj radhn kronologjike t ngjarjeve ; - t prsris ditt e javs dhe t orientohet n koh; - t dalloj stint, muajt, ditt e festave; - t konceptoj kohn paradite pasdite; kohn e ngjarjeve kur ndodhin: sot, nesr, tani etj.

141

Puna me fmijt me aftsi t kufizuara krkon durim, koh. profesionalizm dhe shum prkushtim Enisi erdhi n kopsht me gjyshen, e cila kishte nj dshir aq t madhe pr ta regjistruar nipin n kopsht, sa dukej sikur lutej: Kam dgjuar se n kt kopsht kujdeseni shum pr fmijt, prandaj e solla ktu. E prura vet, se prindrit nuk kishin mundsi t vinin.. Nipin e mbante n krah dhe e prkdhelte, por pa thn gj pr t. Enisi ishte 5 vje, por n pamje t par dukej m i vogl. Ishte nervoz dhe shpesh e qllonte gjyshen. Nuk fliste, por nxirrte vetm tinguj. Nga pamja dukej se kishte probleme t dukshme me motorrikn. Pranojeni, na tha gjyshja, e kam si dritn e syve!, dhe filloi t qante. M pas na tregoi se t dy prindrit e djalit ishin persona me aftsi t kufizuara n t dgjuar. Mezi e fituam kt fmij, ngashrente ajo, - e kemi t vetm!. Pr stafin e kopshtit ardhja e nj fmije me aftsi t kufizuara nuk prbnte shqetsim, pasi kishte pasur edhe m par t till. sht nj nga kopshtet m mikprits pr ta. N grupin e tij u vendos nj edukatore portage me eksperienc disavjeare. N fillim, ideja e bashkpunimit me t dy prindrit q nuk dgjonin e as flisnin dukej sfiduese, por kur ata erdhn n kopsht, u vu re se ishin shum t komunikueshm dhe tregonin shum dashuri dhe prkujdesje pr djalin e tyre. Ne vum re se djali fliste shum mir me shenja! Ai ishte edhe shum i lidhur me gjyshen dhe vazhdimisht krkonte prkrahjen e saj. Enisi nuk kishte pasur ndonj vlersim kur erdhi n kopsht. Nga vzhgimet rezultoi se kishte zhvillim t ngadalshm, veanrisht gjuhsor dhe probleme t motorriks s madhe. Pr t pasur nj mendim t specializuar mbi zhvillimin, familjarve iu rekomandua t kryenin nj vizit mjeksore t fmijs te specialistt. Pr vlersimin e fmijs u aplikua lista e kontrollit portage, mbshtetur n sjelljet q realizon fmija sipas grupmoshs n 5 fusha zhvillimi. Vlersimi u b pr rreth 2 jav, duke vzhguar fmijn n situata t ndryshme gjat aktiviteteve. Megjithse mosha biologjike sht 5 vje, mosha zhvillimore e fmijs dukej pr 3 vje. Pr zhvillimin e fmijs u hartua PEI, i cili ishte pak i veant, pasi prindrit ishin t dy me aftsi t kufizuara dgjimore dhe komunikimi me ta ishte i vshtir. Por pr zbatimin e PEI-it, prve prindrve u prfshi edhe gjyshja. Grupi q do t mbshteste Enisin prbhej nga edukatorja, drejtuesja e kopshtit,

Flet pune e shoqruar me shnimet e msueses

142

Metoda Portage pr vlersimin e zhvillimit


Fusha e vetndihms I pelqen ti shrbej vetes; ulet n tavolin dhe ha ushqim t but. Fusha e aftsive motorrike Nuk ngjit dhe zbret shkallt; njra nga kmbt sht m e shkurtr se tjetra; motorrika e madhe shfaq probleme. Shpesh ka munges ekuilibri dhe kjo e tremb, por, gjithsesi, ngrihet menjher. Motorrika fine paraqitet mir, megjithse ai nuk sht ushtruar n aktivitet e moshs. Fusha e aftsive njohse Aftsi t prgjithshme njohse t dobta: krkon shum durim dhe koh n msimin e gjrave. Fusha e aftsive gjuhsore Aftsit folse jan t pakta dhe e ka m t thjesht t komunikoj me shenja. Ka vshtirsi t theksuara n komunikim, shpesh objektet i shoqron me shenja dhe prton t flas; ka vshtirsi n shqiptimin e fjalve dhe disa nga tingujt nuk i artikulon. Merr me vshtirsi urdhra apo mesazhe dhe n shumicn e rasteve nuk i zbaton. Fusha e aftsive sociale Mungesa e komunikimit e bn agresiv. sht shum i lvizshm dhe ka vshtirsi t krijoj lidhje me bashkmoshatart. sht hiperaktiv gjat lojs dhe shpesh shfaq shenja t agresivitetit. Nuk i ndan lodrat me t tjert. Lodrat dshiron ti prvetsoj; merr me forc gjithka q i plqen. I plqen shum muzika.

prindrit, gjyshja dhe koordinatorja e projektit. Si fillim, u qartsuan detyrat dhe prgjegjsit e secilit. Gjyshja do t ndiqte ecurin e fmijs n shtpi dhe do t informonte edukatoren pr do gj t veant q ai do t kryente. Plani do t rishikohej do dy muaj dhe do t vlersohej ecuria mbi bazn e objektivave t prcaktuara n PEI. Edukatorja do t pasqyronte sjelljet e lists portage n aktivitet ditore. Ajo do t prshtaste edhe aktivitetet pr do grup temash q duhej t kryente fmija. Sfid e madhe ishte mungesa e shrbimit psikologjik n kopsht dhe mungesa e aftsive komunikuese t stafit n gjuhn e shenjave pr t mundsuar prfshirjen e prindrve. N fillim, Enisi e ndiqte kopshtin vetm me or. Ai shfaqte shenja agresiviteti dhe nuk pranonte asnj nga fmijt. Gjyshja e shoqronte vazhdimisht dhe prpiqej t realizonte detyrat e dhna. Pas disa kohsh ai ndiqte kopshtin do dit me koh t plot. N fillim ai qndronte n tavolin s bashku me nj nga edukatoret dhe, m pas, me nj nga shoqet q ai kishte przgjedhur. Pas tre muajsh u ul n grup me fmijt e tjer. Viti i par kishte vshtirsi, pasi ai smurej shpesh, hante pak ushqim ose nuk qndronte pr nj koh t gjat n grup. Por, pas disa kohsh, u vun re ndryshimet e para. Ai nisi ti shrbente vetes, t dallonte sirtarin e vet, t vinte lodrat n vend. Vshtirsia n komunikim e bn agresiv, thoshte edukatorja. - Edhe mungesa e vmendjes e bn nervoz, por ai ka ndryshuar dhe fmijt e duan, se sht fmij me shum humor. Shokt e grupit ishin pranues. Mosha

143

nuk i lejonte t mbanin qndrime mospranuese. Aftsit sociale t Enisit u prmirsuan q nga viti i par. Atij i plqente ti kishte shokt pran, madje i donte me vete n takimet portage. Filloi t bhej i pavarur n kryerjen e detyrave, edhe me ndihmn e gjyshes, e cila thosht se Nga qefi q do t vij n kopsht, i bn t tra detyrat.. Prindrit e fmijve t tjer n fillim u shqetsuan nga sjellja e Enisit. Impulsiviteti, hiperaktiviteti dhe rregullimet e sjelljes se tij shkaktuan reagimin e tyre. Pr ti qetsuar, stafi zhvilloi nj sr takimesh e aktivitetesh, n t cilat prindrit u sensibilizuan pr problemet e Enisit dhe pr tiu treguar se n thelb ai sht i ngjashm me fmijt e tyre. Kopshti kishte pasur edhe eksperienca t tjera t ngjashme m par. Pas nj viti n kopsht, Enisi aktivizohej n t gjitha festimet e kopshtit, ku merrnin pjes edhe prindrit e tij, t cilt prloteshin kur e shihnin t recitonte dhe kndonte, edhe pse nuk ia dgjonin dot zrin. Nna duartrokiste gjith gzim. Kaluan dy vjet n kopsht dhe ai

Modeli i zhvillimit n kopsht


N fushn e vetndihms Objektivat e vendosura: T jet i aft ti shrbej vetes; t dij t orientohet dhe t kujdeset n vendet dhe pajisjet q prbjn rrezik. Aktivitetet e synuara dhe t kryera: T aftsohet n procesin e t veshurit dhe t zhveshurit t rrobave n 75% t rasteve; t aftsohet t mbrthej kpuct n 65% t rasteve; t laj vet fytyrn , t pastroj vendin e puns , t vendosi pallton, antn n raftin e tij. N fushn e aftsive motorrike globale Objektivat e vendosura: T fitoj aftsi q lidhen me lvizshmrin dhe qndrimin e trupit; t zhvilloj koordinimet e vogla motorrike me shkathtsi; t fitoj siguri dhe besim n ngjitjen dhe zbritjen e shkallve; t ec n vij t drejt; t orientohet n hapsira dhe mjedise t mdha dhe t vogla. Aktivitetet e synuara dhe t kryera: T ngjis shkallt duke hedhur kmbt njra pas tjetrs, t marshoj, t gjuaj nj top t madh kur e ka pran, t vrapoj, t ulet dhe t ngrihet me ndihm pa u rrzuar n rreth 75 % t rasteve. N fushn e aftsive motorrike fine Objektivat e vendosura: T arrij koordinimin e syve me duart, zhvendosjet, bashkimin e gishtave. Aktivitetet e synuara dhe t kryera: T ngul 5 kunja, t pres me grshr, t aftsohet t punoj me laps (t ngjyros figura t mdha sipas modelit), t shfletoj faqet e librit. N fushn e aftsive sociale Objektivat e vendosura: T fitoj besimin se n kopsht t gjith e duan dhe e ndihmojn; t ndihet mir dhe i sigurt n mjediset e kopshtit; ti tregohet dhe ti jepet siguri se do t kthehet prsri n shtpi; t orientohet pr t qen pjes e grupit. Aktivitetet e synuara dhe t kryera: T pranoj mungesn e prindrve n kopsht; t zbuloj mjedisin n mnyr aktive; t marr pjes n lojra q kan nevoj pr veprim; t luaj me 2- 3 shok; t bashkpunoj me t rriturit n 50% t rasteve; t prshndes shokt dhe t rriturit n 50% t rasteve; t ndaj lodrat me bashkmoshatart; t zgjedh aktivitete ose lojra; t fokusohet n rregullat e lojs; t vendos rregulla pr lojn dhe ti zbatoj ato; t toleroj dhe t fal.

144

filloi t komunikoj lirshm. Aftsit sociale u prmirsuan ndjeshm dhe motorrika ndryshoi shum. Ai kishte shum dshir t luante dhe

Modeli i zhvillimit n kopsht


N fushn njohse Objektivat e vendosura: T eksploroj, zhvilloj dhe pasqyroj prvoja msimore, t cilat e ndihmojn n dshifrimin e bots q e rrethon. Aktivitetet e synuara dhe t kryera: T bashkoj pjes t figurs me 2 gjysma, t bashkoj nj pazll me 3, 4 dhe 6 pjes; t njoh pjest e trupit; t emrtoj figura; t njoh personazhet kryesore t dy prrallave m t dashura t tij; t njoh 3 ngjyra; t dalloj 3 forma gjeometrike, duke ia shoqruar me objekte referimi; t vizatoj trupin e njeriut; t vizatoj shtpin; t njoh numrat deri n 5; t orientohet n vendosjen e objekteve; t dij t dalloj tani -pastaj, dit-nat; t dalloj funksionet e objekteve; t luaj lojrat me shkak-pasoj; t njoh sendet e njjta dhe ti klasifikoj ato. N fushn e aftsive gjuhsore Objektivat e vendosura: Ti ofroj fmijs shum stimuj dhe shum kontakte sociale dhe afektive, me nj gjuh t pasur dhe t folur sakt. Aktivitetet e synuara dhe t kryera: T imitoj tinguj dhe t prsris fjalt me nj dhe dy rrokje; t thot fjal, duke i shoqruar me figura; t prsris vjersha t thjeshta me rim; t thot emrat e kafshve, t dukurive dhe ti imitoj; t prsris fjalt magjike; t tregoj interes pr t komunikuar me t tjert; t ekzekutoj udhzimet q krkojn 2-3 veprime dhe ti prsris; t dalloj personazhet; t plotsoj emrat me figurat; t identifikoj dhe thot se far tregojn ilustrimet; t thot nj fjali me 3, 4 fjal; t dalloj dhe t identifikoj premrat un, ti, mua, n; t vendos foljen n kohn e duhur; t bj loj me stimulim, t luaj role.

Pr periudhn shkollore, fushat e puns ishin: shoqrizimi, gjuha dhe matematika.

Modeli i zhvillimit n shkoll


Zhvillimi i aftsive sociale n shkoll Objektivat e vendosura: T synohet q ai t ndihet mir n marrdhnie me shokt n klas dhe n mjediset jasht; t vendoset n qendr t vmendjes pr ta stimuluar dhe vlersuar vazhdimisht; t ndihet i pranuar dhe i dobishm; ti rritet vetvlersimi, iniciativa, arritja e performancs s emocioneve dhe aftsive t veta; t ndihet i prgjegjshm pr veprimet dhe t kujdeset pr gjrat e tij personale dhe t prbashkta. Aftsit akademike n shkoll N fushn e shkrim-leximit: Objektivat e vendosura: Deri n fund t vitit t par t njoh alfabetin , t bashkoj tingujt dhe t formoj fjal; t lexoj nj tekst t thjesht me 15 fjal; t thot kuptimin e nj prralle t njohur me ndihm; t shkruaj 15 fjal dhe nj tekst me 9 fjal pa gabuar . Aktivitet e synuara dhe t kryera: T dalloj tekstin e abetares dhe matematiks, pra shkronjat nga numrat; t bj lidhjen tingull shkronj; t dalloj shkronjat e mdha dhe t vogla, t thjeshta dhe t prbra, zanoret nga bashktinglloret; t identifikoj t shkruar emrin e tij dhe, m pas, t shokve, ti lexoj globalisht; t identifikoj n fjaln e dgjuar dhe t shkruar tingullin dhe shkronjn e par, t ndaj fjaln n rrokje, t lexoj globalisht fjalt dhe fjalit e msuara, t lexoj rrokjet dhe t formoj rrokje, t lexoj dhe t shkruaj fjal me 1, 2, 3 rrokje t shoqruara me figura. Bn lidhjen fjal - koncept: nat dit, ftoht -ngroht, dimr-ver; kupton nj tekst t shoqruar me fjal dhe figura; lexon nj tekst me 3 fjali me 3 fjal; lexon nj tekst me 15 fjal n 3 fjali. Lexon nj tekst me 25 fjal n 5 fjali. Njeh elementt e shkronjave, shkruan grafikun e shkronjave, shkruan fjal me 1-2 rrokje. Shkruan emrin e tij dhe fjali t thjeshta me 3 fjal t prbra nga 2 rrokje.

kjo i dha mundsi pr prmirsim. Pavarsisht se nuk i shqiptonte mir fjalt, fjalori i tij u pasurua. Aftsit njohse u zhvilluan dhe n

145

Modeli i zhvillimit n shkoll


Aftsit akademike n shkoll N matematik: Objektivat e vendosura: Zhvillimi i fushave logjike abstrakte dhe matematikore; t njoh numrort deri n 20 dhe brenda 10-s t kryej veprime me to. Aktivitetet e synuara dhe t kryera: Zbulimi i gjrave t prbashkta; kategorizimi sipas funksionit t tyre (far kan t prbashkt molla-dardha, qeni-macja, syri-goja); tiparet e prbashkta, ngjyra, forma, prmasa, lnda; t dalloj, njoh, emrtoj, veoj, bashkoj. Njeh dhe lexon shifra, shkruan shifra, numron nga 1-10 dhe nga 10-1; klasifikon nga m i vogli tek m i madhi; rendit dhe krahason, shkruan pa ndihm dhe modelim. Dallon bashksin, kuptimin e bashksis brenda -jasht, kuptimin e sasis; dallon figurat dhe formon figura t ndryshme nprmjet formave gjeometrike; dallon ngjyrat baz. Kryen veprime me ndihm verbale e mjete konkretizuese deri n 10; numron objekte n form t rregullt dhe n forma t ndryshme; veon 5 objekte n baz t ngjyrave.

Objektivat sipas PEI


Lexim-shkrim:
- T njoh 36 shkronja; - t bashkoj tingujt dhe t formoj fjaln; - t lexoj nj tekst t thjesht me 15 fjal; - t thot kuptimin e nj prralle t njohur me ndihm; - t shkruaj 15 fjal dhe nj tekst me 9 fjal pa gabuar.

Viti i par

Viti idyt

- Njeh dhe dallon shkronjat n mnyr globale; - bashkon tingujt dhe shkronjn; - bashkon shkronjat me rrokjet; - bashkon rrokjet dhe lexon globalisht; - lexon globalisht fjalt e prdorimit t prditshm; - lexon globalisht emrin e vet dhe t shokve; - ndan fjaln n rrokje; - bashkon nj fjali me tre fjal; - riprodhon nj prrall t njohur.

- Dallon 36 shkronja; - lexon fjal me 2-3 rrokje; - orientohet n mjedisin ku jeton nprmjet tabelave; - lexon nj tekst me 15 fjal; - bn lidhjen objekt-fjal, koncept-fjal; - vendos figurat sipas rrjedhs logjike; - ndan fjalin n etiketa; - lidh personazhet me fjalt; - riprodhon nj histori; - tregon nj histori me 4-5 personazhe.

Matematik:
- T njoh numrat deri n 20; - t realizoj veprime t thjeshta +/- brenda 10-s; - t dalloj konceptin e bashksis; - t realizoj relacionin mbi numrin dhe sasin. - Lexon nj shifr; - lexon shifrat nga 1-10; - numron nga 1-10; - klasifikon me ndihm nga 1-10; - numron mbrapsht me ndihm; - kryen veprime t thjeshta me +/-brenda numrorit 10; - njeh 3 figura gjeometrike; - dallon sasin q ka nj bashksi dhe vendos etiketn; - ka arsyetim t thjesht matematik. - Numron duke filluar nga nj shifr; - numron deri n 100 me nga 10; - kryen veprime pa ndihm brenda 10-s; - krahason dhe klasifikon numrat deri n 10; - krijon relacione me sasin; - njeh 3 figura gjeometrike; - percepton konceptet brenda nj bashksije; - prcakon sasin dhe realizon veprime me baz 5.

146

fund t vitit t dyt ai arriti t dallonte emrin e tij. Atij i plqente t vizatonte. N fillim punonte me gishta, ndrsa tani prdor sfungjerin dhe penelin. Enisi qndroi rreth 3 vjet n kopsht dhe klasn e par e nisi n moshn 8-vjeare. M posht jepen modelet e zhvillimit t tij n kopsht dhe n shkoll. Pr t ndrtuar nj plan zhvillimi n kopsht, u zbatua metoda Portage, objektivat e s cils u przgjodhn bazuar n sjelljet e fmijs dhe ju prshatn lists s kontrollit portage. do 6-muaj prcaktoheshin objektiva t reja, sipas ecuris.

Zri i msueses T punosh me fmijt, t jesh pran tyre n vitet kur ata hedhin hapat e par n drejtim t formimit t personalitetit, t identitetit, t socializimit dhe edukimit t tyre, pa dyshim q sht privilegj. Ne, punonjsit e arsimit, kemi shansin ta kemi kt privilegj. T jesh pjes e pandar e procesit t arsimimit t fmijve, t kontribuosh n msimin e shkronjs dhe fjals s fmijs, do t thot t realizohesh si nj profesionist n fushn e arsimit. Arritjet profesionale jan m t mdha kur kto rezultate i merr nga puna me fmijt me aftsi t kufizuara. Pa dyshim q e gjith kjo shoqrohet edhe me shum mund e prkushtim, pasi t gjith fmijt jan unikale, po aq sa dhe t ndryshm. Bota e tyre sht e thell, e pasur dhe t deprtosh brenda saj, jo gjithmon sht e leht pr msuesit. Ne prpiqemi, mundohemi t njohim personalitetin e do fmije, veantit, emocionet, dshirat, nevojat, krkesat e tyre. Shpesh e gjejm veten t paprgatitura, ndjehemi t pafuqishme pr t punuar me fmijt, t cilt, n pamje t par, duken ndryshe nga bashkmoshatart e tyre dhe kjo pr shkak t aftsive t kufizuara q kan. Shpesh kuptojm se njohurit tona nuk mjaftojn pr t vlersuar apo trajtuar nj fmij q nuk mund t flas si bashkmoshatart e tij, q nuk mund t vizatoj si ata, q nuk mund t ec me hapin e shokve. Gjat prvojs sime si msuese n sistemin parashkollor, jam prpjekur t mbshtes kt katgori fmijsh, t cilt, pr nj arsye apo nj tjetr, e kan t vshtir t prfshihen n institucionet e arsimit parashkollor. Por mbshtetja ime shkonte deri te prkushtimi dhe dashamirsia ndaj ktyre fmijve, deri te pranimi i tyre, si pjes e grupit t fmijve t tjer me t cilt un punoja, pasi e kisha t vshtir t gjeja mnyrat e duhura se si mund ti trajtoja kta fmij, se si mund t punoja me ta. Pr t shkuar me tej, kopshti ku un punoja q nga viti 2005 u prfshi n projektin Fmij me aftsi t kufizuara n arsimin gjithprfshirs dhe dashamirsia e prkushtimi im duket se doln nga spektri i bamirsis, pr tia ln vendin nj modeli pune t strukturuar me fmijt me aftsi t kufizuara, e cila kishte n fokus rritjen e pjesmarrjes aktive t fmijve, gjat realizimit t procesit t edukimit t tyre n kopsht. Fal bashkpunimit dhe mbshtetjes q stafi i projektit jepte n mnyr t vazhdueshme, jo vetm n kopshtin ku un punoja, por dhe n 9 kopshte t tjera t qytetit t

Flet pune

147

Tirans, shum fmij q paraqisnin vshtirsi t ndryshme, arritn t prmirsonin fushat e tyre t zhvillimit. Me kta fmij u aplikua nj metod pune e strukturuar Metoda Portage, e cila prfshinte 5 fusha zhvillimi: 1.Fushn e njohjes, 2. fushn e vetshrbimit, 3. fushn e komunikimit, 4. fushn motorrike, 5. fushn e socializimit. Duke aplikuar kt metod, u b i mundur vlersimi i elementve t zhvillimit t fmijve n 5 fushat e zhvillimit dhe mbi bazn e ktyre vlersimeve, u hartuan plane pune edukative pr do fmij me aftsi t kufizuara. Po kshtu, nprmjet kurseve t trajnimit, t cilat ofroheshin nga shrbimet e projektit, un dhe shum kolege t tjera, arritm t merrnim informacione rreth llojeve t ndryshme t vshtirsive q paraqisnin fmijt, rreth metodave t vlersimit t tyre, si dhe t teknikave t ndrhyrjes. Aktualisht, n kopshtin ku un punoj si drejtuese, jan t prfshir 4 fmij me aftsi t kufizuara, t cilt kan mundur t prparojn, sigurisht benda mundsive q lejon stadi i tyre i zhvillimit. Ata jan pjes aktive e grupit t fmijve t tjer, n t gjitha aktivitetet dhe veprimtarit brenda dhe jasht kopshtit. Pr secilin prej tyre jan hartuar dhe zbatohen programe pune eduktive, t cilat jan t bazuara mbi vlersimin e tyre. T gjitha informacionet lidhur me ecurin dhe zhvillimin e tyre jan t grumbulluara dhe t sistemuara n dosjet personale, q jan prgatitur pr do fmij nga procesi i edukimit, njsoj si bashkmoshatart e tyre.

148

Fmijt flasin me gjuhn e tyre


Me nj minimum imagjinate dhe me pak fantazi, ne mund t prfytyrojm se si sht bota e ktyre fmijve, se si mund ta shprehin ata fuqin e tyre, dshirat, sesi mund ta projektojn t ardhmen prmes vizatimeve t tyre.

149

150

Bibliografia:
Armstrong, D., Armstrong, F., & Barton, L. (2000), Introduction: What is this book about? In D. Armstrong, F. Armstrong & L. Barton (Eds.), Inclusive Education: Policy, Context and Comparative Perspectives. London: David Fulton Publishers Armstrong, F. (2003) Spaced Out: Policy, Difference and the Challenge of Inclusive Education. USA: Kluwer Academic Publishers Axelsoon, C., Granier, P. and Adams, L. (2004) Beyond Deinstitutionalisation: The Unsteady Transition towards an Enabling System in South East Europe. Belgrade: Handicap International Regional Office for South East Europe Barnes, C. (2007), Disability Activism and the Struggle for Change: Disability, Policy and Politics in the UK. Education, Citizenship and Social Justice, Vol.2, No.3, pp. 203-221 Barton, L. (2005) Special Educational Needs: An Alternative Look. A response to Warnock M 2005: Special Educational Needs A New Look. http://www.leeds. ac.uk/disability-studies/archiveuk/barton/Warnock.pdf Chapell, A. (1992) Towards a sociological critique of the normalisation principle, Disability, Handicap & Society, 7, pp. 35-51. Closs, A., Nano, V. and Ikonomi, E. (2003) I Am Like You: An Investigation into the Position of Children with Disabilities in Albania.Tirana: Save the Children Dethilleul, Y., Hoxha, A., Llambi, S., Gjermani, L., Kokomeri, I & Kita, L. (2000) Albania: Issues and Challenges in Education Governance. Tirana: World Bank Dyson, A., & Millward, A. (1997) The Reform of Special Education or the Transformation of Mainstream Schools? In S. J. Pilj, C. J. W Meijer & S. Hegarty (Eds.), Inclusive Education: a global agenda, pp. 51-68. London: Routledge French, S. and Swan, J. (2004) Whose tragedy?: Towards a Personal Non-tragedy View of Disability, In J. Swain, S. French, C. Barnes, and C. Thomas (Eds.) Disabling Barriers: Enabling Environments (2nd ed). London: Sage Friend, M. (2007) Special Education: Contemporary Perspectives for School Professionals, IDEA 2004 Update Edition (2nd ed). Allyn & Bacon Hegarty, S. (2006) Curriculum Diversity and Special Educational Needs. PRELAC Journal, Nr.3, pp.128-134 Hegarty, S. (1993) Educating children and young people with disabilities: principles and the review of practice. UNESCO Hegarty, S. (1997) Inclusion: Implementation and Approaches. In S. J. Pilj, C. J. W Meijer & S. Hegarty (Eds.), Inclusive Education: a global agenda, pp. 150-162 London: Routledge Henderson, B. (2006) Champions of Inclusion: Making the Extraordinary Ordinary, International Journal of Whole Schooling, Vol.3, No.1, pp.6-12. Kruse, D., & Hale, Th. (2003) Disability and Employment: Symposium Introduction. Industrial Relations, Vol. 42. No. 1, pp.2-11. Landgren, M., Kjellman, B. and Gillberg, C. (2003) A School for All Kind of Minds, European Child and Adolescent Psychiatry Vol.12, No.4, pp 162-171 Lulja, E., Koci, E., Mustafai, A. (2006) Pregatitja e nxensesve per te ardhmen: Implikimet ne kurrikule. Revista Pedagogjike No.2, pp. 3-29

151

Mansell, J. (2006), Deinstitutionalisation and Community Living: Progress, problems and priorities. Journal of Intellectual and Developmental Disability, Vol 31, Nr. 2, pp. 65-76 Meijer, C. J. W., & Stevens, L. M. (1997) Restructuring special education provision. In S. J. Pilj, C. J. W Meijer & S. Hegarty (Eds.), Inclusive Education: a global agenda, pp. 115-130. London: Routledge Meijer, C. J., Pijl. S. J and Hegarty. S (1997) Introduction in S. J. Pilj, C. J. W Meijer & S. Hegarty (Eds.), Inclusive Education: a global agenda, pp.1-8. London: Routledge MoES (2004) National Education Strategy 2004-2015. Tirana: Ministry of Education and Science Albania MoES (2005) Draft Education for All: Fast Track Initiative (EFA/FTI) Proposal. Tirana: World Bank, Education Sector Project. Radoman, V., Nano, V. and Closs, A. (2006) Prospects for Inclusive Education in European Countries Emerging from Economic and Other Trauma: Serbia and Albania. European Journal of Special Needs Education, Vol. 21, No.2, pp. 151-166 ika, J. and Vann, B. (2007) Whose Disability? Learning from Life Story Works. In J. van Swet, P. Ponte and B. Smit (Eds.), Postgraduate Programs as Platform-A Research-lead Approach (pp. 59-69). Rotterdam/Taipei: Sense Publishers Slee, R. (2001) Social Justice and the Changing Directions in Educational Research: The Case of Inclusive Education. International Journal of Inclusive Education. Vol.5, No.2, pp.167-177 Stangvik, G. (1997), Beyond Schooling: Integration in a policy perspective. In S. J. Pilj, C. J. W Meijer & S. Hegarty (Eds.), Inclusive Education: a global agenda, pp. 3251. London: Routledge Sultana, R.G. (2006) Facing the Hidden Drop-Out Challenge in Albania: Evaluation Report of Hidden Drop-Out Project. Tirana: UNICEF Warnock, M (2005) Special Educational Needs: a New Look. Philosophy of Education Society of Great Britain, No.11 in a series of policy discussion. London: Impact Westwood, P. (2003) Adapting Curriculum and Instruction. In P. Westwood (Ed.), Commonsense Methods for Children with Special Educational Needs. Strategies for the Regular Classroom (4th ed.), pp. 145-159. London and New York: Routledge Falmer. Portage Windsor: Nder Nelson Booth, Tony & Mel Ainscow (2002) Index for Inclusion. London: Center for Studies in Inclusive Education

152

List me materiale burimore ku mund t lexojn msuesit:


Kushtetuta e Republiks s Shqipris Ligji nr.7952, dat 21.06.1995 Pr sistemin arsimor parauniversitar, neni 21, ndryshuar me ligjin nr. 8387, dat 30.07.1998 Konventa pr t Drejtat e Personave me Aftsi t Kufizuar, KDPAK Konventa pr t Drejtat e Fmijve, KDF Dispoziat Normative pr Arsimin Parauniversitar, shtator 2002 Strategjia pr arsimin parauniversitar, Strategjia kombtare pr fmijt, Strategjia kombtare pr personat me aftsi t kufizuara 2005 Strategjia kombtare e barazis gjinore dhe kundr dhuns n familje 2007 2010 Libri M shiko, m dgjo, gjendet online n faqen zyrtare t Save the Children, scalbania@scalbania.org

Burime informative nga interneti, q ofrojn informacion pr aftsin e kufizuar ose arsimin gjithprfshirs:
www.eenet.org, www.crin.org, Inclusion and Special Educational Needs; http://www.disability-europe.net/en/home http://www.portage.org.uk http://www.cec.sped.org/AM/Template.cfm?Section=About_CEC http://www.csie.org.uk/index.shtml http://www.uni.edu/coe/inclusion/philosophy/philosophy.html http://www.inclusiveeducation.ca/english/index.asp http://www.powerof2.org/cgiwrap/powerof2/feature/index.php http://inclusion.uwe.ac.uk/inclusionweek/articles/worldwide.htm http://findarticles.com/p/articles/mi_m0NQM/is_4_42/ai_111506830/ http://www.suite101.com/article.cfm/special_education/117322 http://www.teachervision.fen.com/special-education/resource/2973. html?detoured=1 http://www.teach-nology.com/teachers/special_ed/inclusion/

153

Nj sh oll pr gji h
Ky botim vjen n kuadrin e projektit Arsim Gjithprfshirs pr Fmijt me Aftsi t Kufizuar t Organizats Save the Children, Programi pr Shqiprin

Pr m shum informacion lidhur me botimet dhe projektet tona na kontaktoni n Adresa e Zyrs Rruga Komuna e Parisit, Lagja 8, Pallatet 1 Maji, Vila Lami P Box 8185, .O. Tiran, Shqipri Tel: +355 4 22 61 840 Tel: +355 4 22 61 929 Tel: +355 4 22 66 227 Tel: +355 4 22 63 428 E-mail: scalbania@scalbania.org

www.scalbania.org