You are on page 1of 14

Marksizmin Douu

Sait Alm

Mehmet nan Turan Kalkedon Yaynlarndan kan kitab Marksizmin Douu ile Marksist yaznn klasikleri arasna girecek bir eser hediye ediyor bizlere. Yazar bu almaya neden gereksinim duyduunu yle aklyor: Bizim kuak Marksizmi yntemli bir biimde renmedi. 19741980 dneminin kavgal dvl ortam iinde belki de bu mmkn deildi. Bizden nceki kuaklarn geriye brakt doru drst teorik bir miras ve Marksizmi renme yntemi yoktu. Bizden ncekiler bize cesaret, fedakrlk, direnme ruhu brakmt; ama ciddi bir teorik birikim brakmamt. Hayat hzl akyordu. 5-6 yllk bir sre toplumlarn tarihinde normalde ok uzun sreler deildir. Ama yetmili yllar normal yllar deildi. Her dakikas, her gn ok nemli toplumsal sramalara yol aan yllard yetmiler. Balang yllarnda egemen retim biimi feodalizm mi, kapitalizm mi? nc snf kyllk m,ii snf m? tartmalarnn yapld,son yllarnda ise finans oligarisinin en kanl diktatrl 12 Eyll faizmi ile tanarak, bu tartmalarn kendiliinden gndemden kalkt bir dekatt yetmiler. Yetmili yllar devrimcileri hayatn bu hzl akn anlayabilecek, yorumlayabilecek ve pratik sonular karabilecek Marksist teori birikiminden yoksundular. Toplumsal olaylar hzla geliiyor ve deiiyordu; ama devrimcilerin bu deiimi, geliimi anlayacak teorik birikimleri yoktu. Marxn, Leninin eserleri yeni yeni Trkeye evrilip yaymlanyordu. Her kan kitap, bilgi al eken devrimcilerce okunup tketiliyor; ama o eserlerin hangi koullarda, hangi sorunlar iin zm nerisi olarak yazld bilinmiyordu. 209

Yaayan Marksizm

Eklektik bir Marksist teori anlay egemen olmutu, devrimci hareket iinde. Teori, onu douran zaman ve koullar gz nne alnmakszn, ablon halinde alnyor ve szde ideolojik mcadelenin doneleri olarak kullanlyordu. O yllarn pratiini yaam olan yazar, imdiki ve gelecek nesillerin de ayn sorunlar yaamamas iin kendine grev edinmi ve elimizdeki klavuz kitab ortaya karm. *** Marksizmin Douu, Marx ve Engelsin Marksist dnya grn hangi koullarda, dnsel ve pratik yaamda hangi sorunlar zerek oluturduklarn gzler nne seriyor. Marx ve Engelsin eserleri; dnemin koullar gz nne alnarak ve yazanlarn dnsel geliiminin izleri srlerek tek tek ele alnm. O eserin hem yazl nedenini ve iledii konuyu ne karm, hem de Marx ve Engelsin dnsel geliim srecindeki yerini gstermeye alm. Yazar zor bir ii baarm. Marx ve Engelsin makaleleri ve kitaplarnda ortaya koyduklar felsefi, ekonomik ve siyasal grlerin nasl olutuunu, sre iinde eksiklikleri ve yanllklar giderilerek nasl gelitiini gzler nne sermi ve bylelikle Marksist dnya grnn nasl biimlendiini baaryla gstermi. zerinde yllarn emei ve bilgi birikiminin younlat bu eseri; Marx ve Engelsi doru okuma ve anlama klavuzu olarak adlandrabiliriz. Marksizm hem pratikten km bir bilgi btndr, hem de bir yntemdir. Marksizm ancak onun yntemiyle renilirse doru Marksist sonulara varlabilir. Marksizmin geliim tarihini, embriyon halinden olgunlat, doruk noktasna kt noktaya kadar diyalektik yntemle izlemek gerekir, diyen yazar, Marksist analiz yntemini yani diyalektik zmleme yntemini Marksizme uyguluyor. Salt bu ynyle bile ilgin bir alma ile kar karyayz. Evreni, toplumsal ilikileri ve insan anlamada ve sonular karmadaki baarsn dosta dmana kantlam olan Marksist zmleme ynteminin bu kez Marksizmin kendisine uygulanmas, rnei olmayan bir almadr. Marksizmin Douu Marksizmin doumunu, Marksizmin ynteminden yola karak inceliyor; Marx ve Engelsin doumsal sreteki grlerini, olgunlam Marksizmle karlatrarak, hatalar saptayarak, hl gerei yanstan fikirleri ne kararak bir teorik kaz yapyor. *** Yazar kazsna Marxn doktora tezi ile balyor. Marx o dnemde sol Hegelcilerle birliktedir, Leninin deyimiyle Hegelci bir idealisttir. Demokritos ve Epikurusda Doa Felsefesinin Ayrm adl bitirme tezinde, bu iki materyalist filozofun grlerini analiz eder.Ulat sonu Hegelden farkldr. Daha o dnemde Hegelin idealist felsefesinden kopmaya balamtr.Kitabn bi210

Marksizmin Douu

rinci blmnde, Marxn doktora tezi ve ulat nokta irdeleniyor. Yazar kazsna, Marxn Ren Gazetesinde yazdklar zerine devam eder. kinci blmde Marxn, hkmet ve kilise yanls Kolonya Gazetesinin bayazar Hermes ile polemikleri inceleme altna alnr. Szkonusu polemik yazlarnda Marx, Hermes ile felsefe, din ve devlet zerinde tartr. Bu yazlarda Marxn dine sava atn, felsefeyi dinin elinden kurtarp, gerei arama yolu olarak, gerek yaamn iine sokmaya altn grrz. Ayn zamanda Hegelci usu teorinin etkisinde olan Marxn daha sonra gelitirecei snfsal devlet tezinden uzak olduunu, usu devlet tezini savunduunu grrz. Yazarn deyimiyle, o dnemde Marx, Marksizmden epeyce uzaktadr; ama radikal bir demokrattr. *** Marx Mart 1843 de Ren Gazetesi ile ilikisini keser. Gereke, gazete yneticilerinin uzlamac tavrdr. Bu srada Feuerbachn Felsefe Reformu in Geici Tezler almas yaynlanmtr. Gazeteden kopu, Marxa alma odasna kapanp, Feuerbachn grlerini inceleme frsat verir. Feuerbachn Hegel eletirisinden etkilenen Marx, Hegelin Hukuk Felsefesinin Eletirisi balkl almasn hazrlar. Kitabn nc blm bu almann analizine ayrlmtr. Analiz;Hegelin Hukuk Felsefesinin Eletirisi, kukusuz ki bir Hegel eletirisidir; ancak Marxn Hegelden btnyle koptuu, beynindeki Hegelin btn izlerini sildii bir eletiri deil!dir, sonucuna varr. Kaznn bu aamasnda yazar, Marxn Feuerbachn Hegel eletirisine ekince koyarak katlmakla birlikte, Hegel den uzaklamaya baladn, doktora tezinde nveleri olan Hegel kart dncelerini gelitirdiini, ancak henz Hegelden btnyle kopmadn belirler. *** Marx Ekim 1843te Parise tanr. Arkada Arnold Ruge ile birlikte Fransz Alman Yllklar isimli dergiyi karmaya karar verir. Dergide Marxn ve Engelsin ikier yazs vardr; ancak Marx ile Engels arasnda henz siyasi bir iliki yoktur. ki yazar birbirinden bamsz olarak yazlarn kaleme almlardr. Marxn iki yazsndan birincisi Yahudi Sorunu ismini tar. kinci yazs ise Hegelin Hukuk Felsefesinin Eletirisine Katk : Giri tir. Yazar drdnc blmde Marxn szkonusu yazlarn mercek altna alr.Bu yazlar irdeleyerek Marxn Marksizme doru yol alnda ulat aamay gstermeye alr. 211

Yaayan Marksizm

Yahudi Sorunu adl makalenin incelemesinden kard sonu yledir: Marx, Yahudi Sorununda insann insan olmamasn yabanclama kavram zerinden ele alr; ama henz onun ieriini aklamaz. *** Beinci blmde ise dergideki ikinci yaz olan, Hegelin Hukuk Felsefesinin Eletirisine Katk : Giri balkl yaz ele alnr. Bu yazdan kan sonular yazar yle yorumlar: Marx komnizme el uzatmtr; ancak kendini komnist olarak adlandrmaz. Komnizmle tam birletii sylenemez. Proleter devrimi savunur; ama bu devrimin amac toplumsal retim biimi olarak komnizm deildir; insanlarn kurtuluunu salayacak bir devlettir. Marxn Marksist olabilmesi, kendi felsefi mirasyla hesaplaabilmesi iin daha epeyce yol vardr. *** Fransz-Alman Yllklar isimli dergiye birbirinden habersiz iki yaz veren Marx ve Engelsin yollar bu yazlardan sonra birleir. Engelsin Ekonomi Politiin Bir Eletiri Denemesi adl makalesi Marx ok etkiler. Engels bu makalesinde her ne kadar zel mlkiyetin yaratt ktlkleri ahlak adan ele alm olsa da, Marxdan nce toplumun ekonomik yapsna el atm ve sermayeyi hedef almtr. Bu yazy okuyan Marx daha Engels ile konumadan, ekonomi politik ve felsefe ile ilgili bir kitap yazmaya balar. Marxn gzden geirip yaymlayamad, ancak 1932 ylnda 1844 ElyazmalarEkonomi Politik ve Felsefe ad ile yaymlanan bu notlar, Marksizmin doum emarelerini gstermesi asndan tarihsel neme sahiptir. Yazar kitabn altnc blmnde, Marksizmin douunda tarihsel nem ve ileve sahip olan ve Marksizmin iki ustasnn yolarn birletirmesine yol aan bu iki almay mercek altna alr. Engelsin makalesinde ekonomi politiin temel kategorilerini nasl tek tek ele alp, sonular karmaya altn gsterir. Sermaye,rekabet, tekel, retici g olarak emek,cret, toplumsal snflar,bunalm ve toplumsal devrim konusunda Marksizme temel olan ilk grlerin alt izilir. Alt izilen bu grler, aslnda Marksizmin tohumlarn oluturan grlerdir. *** Yedinci blmde 1844 El Yazmalar irdelenir. Yazar bu esere Marksizmin douu srecinde zel bir nem atfettiinden geni yer ayrm. Eserin nemi Marksizmin ilk klarnn bu alma ile grnr olmas, Marksizmin douunu haber vermesidir. 212

Marksizmin Douu

Marx bu almasnda ekonomi politii hem maddi temelde hem de insan zerine etkileri ile inceleme altna alr. Yabanclamann maddi temellerini ortaya koymas eserin byklnn gstergesi olarak not edilir. Yazar eserin Marxn Hegelci idealizmden kurtuluunun izlerini, ve komnizme srayn gsterdiini belirtirken, henz ele almad, eksik kalan noktalar da sralar: Szgelimi retim ilikilerini kavramsal olarak inceleyemez. Snf mcadelesini ortaya koyar; ancak onu tarihin motor gc olarak formle edemez. Toplumsal devrimin bilimsel ieriini zmleyemez. Ne var ki bu durum komnizme yeni srama yapm Marx iin doal karlanmaldr. *** Engels 1844 Austos aynn sonunda Parise gelir, on gn Marxn misafiri olur. Bu karlama yllarca srecek siyasal ortakln ve dostluun ilk admdr. lk i olarak Bauer ve arkadalarna kar Eletirel Eletiri isimli bir bror yazmann kararn alrlar, uygulamaya giriirler. Engels brorn bir ksmn yazar, Marxa brakr. Geri kalan ksmlar Marx tarafndan yazlacaktr. Marx, ay iinde Genel Edebiyat Gazetesinin yaynlanm saylarn ayrntl biimde inceler ve eletirililerini yazar. Ortaya bir bror deil, bir kitap kar. smi Kutsal Aile ya da Eletirel Eletirinin Eletirisi olacak kitap,1845 ubat sonlarnda yaymlanr. Yazarn sekizinci blmde ele ald bu kitabn Marksizmin douundaki zel yeri kapitalizmin bilimsel incelemesine doru atlm nemli bir adm olmasdr. Yazar kitabn iki nemli yanndan birini hem tarihe hem de toplumsal yaama maddeci adan bakmas olarak tanmlar. Kitapta retim ilikileri, henz kavram olarak gelitirilmemi olsa da maddeci gzle incelenir. kinci nemli yan ise, Marxn diyalektik yntemi toplumsal snflarn zmlenmesinde kullanmas ve ar Feuerbach vgsne karn idealizme kar materyalizmi Hegelci slup ve terminolojiden koparak savunmasdr. *** Marx Kutsal Aile kitabn yazarken Engels de ngilterede Emeki Snfn Durumu adl bir kitap yazar. Amac ngiltere burjuvazisi zerinden Alman Burjuvazisini eletirmektir. Bu kitap Ekonomi Politiin Bir Eletiri Denemesi makalesinde teorisini ortaya koyduu grlerin geerliliini pratik hayatta gstermektir Engels bu kitapta Marxn ok sonralar syledii gibi ngiltere emekilerinin durumunu ok canl, tutkulu ve yrekli bir ekilde ortaya koyar. Engels kitabndaki genel ahlk tutumunu, cret tanm ve kapitalizmin periyodik bunalmlarnn sresi gibi ngrlerinin tutmamasn deerlendirirken, 213

Yaayan Marksizm

o engin alak gnll ile Marxn abalaryla bir bilim olarak gelien modern enternasyonal sosyalizm, 1844te henz ortalarda yoktu. Benim kitabm, onun embriyon olarak geliiminin aamalarndan birine iaret eder, diyerek almasn Marksizmin dou srecindeki yerine yerletirir. Marx 1863 ylnda Engelsin bu almasna verdii deeri yle dile getirir: ngiliz iilerinin kendilerini burjuva enfeksiyonundan ne zaman kurtaracaklarn gelecek gsterecek. Aklma gelmiken, senin kitabndaki ana noktalar, 1844ten bu yana grlen gelimelerle virglne kadar doruland. Yazar 9.Blmde inceledii, Engelsin deyimi ile Marksizmin embriyonik geliim aamalarndan birini gsteren bu almann en nemli yan olarak devlet konusuna getirmeye alt zmlemeyi gsterir. Kitabn belki de en deerli yn, burjuva devlete baka yepyeni bir alm getirmi olmasdr. Bu alm Marksizmin devlet anlaynn hepsi deildir; ama kesinlikle ilk balangcdr. *** Marx 1845 de Parisi terk etmek zorunda kalr. Brksele geer. Muhtemelen Mart 1845 de Feuerbach zerine Tezleri not eder. 11 adet tezden oluan iki- sayfalk bu notlar 1888 de Engels tarafndan yaynlanr. 10. blmde yer alan Feuerbach zerine Tezler irdelenmesinden yazarn not ettii drt ana sonu yledir: 1) nsann dnceleri, yaad toplumsal ortam araclyla belirlenir; ama insan bu ortamn klesi deildir. Koullara boyun emek kaderciliktir. nsan yaad koullar, toplumu deitirme yeteneine sahiptir. 2) nsann z, yaad toplumsal ilikilerin btndr. Her insana verilmi genel insan doas yoktur. Koullar, pratik eylemiyle deitiren insan kendi doasn da deitirir. 3) Hakikatin mihenk ta pratiktir; bir dncenin doruluu veya yanll ancak yaam iinde snanarak anlalabilir. 4) Yaam yorumlamak yetmez; yaam deitirmek gerekir. *** Marx ve Engels Kasm 1845- Austos 1846 tarihleri arasnda Brkselde Alman felsefesi zerine bir alma yaparlar. ki ciltlik bu almann birinci cildinde Gen Hegelcilerin ve Feuerbachn grlerini, ikinci cildinde ise bu iki akm birletirmeye alan, Hakiki Sosyalistler adyla anlan grubun grlerini eletiri bombardmanna tutarlar. Amalar Marxn deyii ile Alman felsefesi karsnda kendi bak alarn olu214

Marksizmin Douu

turmaktr. Aslnda yaptklar ise gemi felsefi dnceleri ile hesaplamaktr. Marx ve Engels Alman deolojisi almalarn yaymlamazlar. Marx bunun nedenini yle aklar: Biz, grlerimizi aa kavuturmak olan balca amacmza vardmz iin, el yazsn, farelerin kemirici eletirisine seve seve terk ettik. Bu eksik, gzden geirilmemi eser 1932 de Engels-Marx ldkten sonra yaymlanr. Marksizmin Douu 11.Blmde Marksizmin Alman Felsefesi ile kprleri att bu almay irdeler. Yazar ncelikle Marx ve Engelsin gzden geirmeden, dzenlemeden, taslak halinde brakt, yaymlamad bu almalarnn Marksizmin doum srecindeki yerini, katklar ve eksik yanlar ile birlikte deerlendirir: Alman deolojisi gzden geirilmi, isel balantlar kurulmu bir eser deildir. Doal olarak elyazmalarnda konular i ie geer; hatta kopukluklar ortaya kar. Buna ramen Alman deolojisini vazgeilmez yapan en byk neden, tarihsel materyalizmin temellerini atm olmasdr. Yazar Alman deolojisinin Marksizmin olumasndaki yerini yle zetler: - Materyalist tarih anlayn demesi. - Devlet teorisinin maddeci ve snfsal adan yorumu. - Dnya tarihinin ve dnya pazarnn nemini ortaya koymas. - Egemen ideolojinin toplumda oynad olumsuz rol gstermesi. - Proletaryay ulusal kimliinden soyarak evrensel bir snf olarak ortaya koyabilmesi. - nsanln tarihsel srecinde iblmnn ilevini bakeye oturtabilmesi. - Yabanclama zel mlkiyet arasndaki ilikiyi doru bir zemine koyabilmesi. - Komnist devrimin maddi temelini aklayabilmesi ve onu dnya pazaryla ilikilendirerek ulusal snr aan (yerel olmayan) karakterini vurgulamas. - Komnist toplumun grnnn ipularn vermesi. - Feuerbachn felsefesiyle daha nce balam kopumay iyice perinlemesi *** Marx ve Engels Alman deolojisini yazarken, idealist Alman felsefesinden kopmular ve proletaryann kurtuluunun evrensel dzeyde olaca sonucuna varmlardr. Bu sonu onlar sadece Almanyada deil uluslararas dzeyde rgtlenmeye gitme zorunluluuna gtrmtr. Bu amala 1846 ylnn ortalarnda, Brkselde, Komnist Mektuplama (Haberleme) Komitesini kurarlar. 215

Yaayan Marksizm

Bylece bir yandan komnizmin teorisini kurarken, bir yandan da onu gerekletirecek rgtlenme arayna girerler. Proudhonu komnist saflara kazanmay dnen Marx, bir mektup yazarak onu Fransada rgtlenme iin ibirliine arr. Ancak Proudhon Marx ve Engelsin gelitirdii komnist devrim fikrine katlmadn,amacnn kapitalizmi reformlarla dzeltmek olduunu syler. Ve basks tamamlanmak zere olan Sefaletin Felsefesi adl eserinde grlerini yazdn ekler. Pariste yaayan Pavel Annenkov, 1 Kasm 1846da Marxa mektup yazarak Proudhonun kitab hakknda ne dndn sorar. Marx henz kitab okumamtr. Proudhonun kitab Aralk aynda Marxn eline geer ve iki gn iinde okuyarak P.V. Annenkova yant verir. Yazar kitabn 11. Blmnde Proudhon zerine Tezler adnn verilebileceini syledii bror kapsamndaki bu mektubu ele alr. Mektup Proudhonun grlerini madde madde ele alp yantlar ve onu kk burjuvazinin dnr olarak iln eder: Bay Proudhon, tepeden trnaa, kk burjuvazinin filozofu ve iktisatsdr. *** Ocak 1847de Marx, Proudhonun grlerini eletiren ve bu arada kendi grlerini de aklayan Felsefenin Sefaletini Franszca yazmaya balar. Byk bir ihtimalle Nisan 1847de kitab bitirir. Felsefenin Sefaleti, Haziran aynda Marxn yazm olduu nszle birlikte Temmuz 1847de yaymlanr. Marksizmim Douu 12. Blmde Marxn bu almas mercek altna alnr. Yazara gre Felsefenin Sefaletinin en nemli yan, bu polemiin Marxn gndemine ekonomi politiin sorunlarn tamasdr. Bu kitapla Marx karmza iktisat olarak kar. Marx bu eserinde ekonomik kategorileri tek tek ele alarak hem Proudhonu eletirir, hem de kendi grlerini ortaya koyar.Ortaya koyduu grler daha ilerde Grundrisse ve Kapitalde bilimsel nitelik kazanacak olan ekonomi politik eletirinin nvelerini tar. Marxn Felsefenin Sefaletinde dile getirdii ekonomi alanndaki grleri henz eksiklikler, hatta yanllklar iermektedir. Bu kitapta henz emek-emek gc ayrm yoktur. cret yani emek gcnn deerinin hesaplanmas sadece iinin yaamas iin gereken asgari parayla snrl kalr. Bu hesabn iinde henz geleneksel yaam dzeyi lt yoktur. Marx Felsefenin Sefaletinde henz art-deerin mekanizmasn zm deildir. Ancak art-emek adyla aslnda art-deerin kavram olarak saptamasn yapm olur: 216

Marksizmin Douu

Artemein elde edilebilmesi iin, kr eden snflarn ve ken snflarn varolmalar zorunluydu. Felsefenin Sefaletini deerli klan dier konu balklar; Kendinde snf Kendisi iin snf, Proletaryann teorisyenleri, Devletin snfsz bir toplumla uyumayaca, Gei toplumu fikrine ilk adm saylabilir. *** Ara bir saptama yapmak gerekirse, Alman ideolojisi ve Felsefenin Sefaleti almalar ile Marksizm artk embriyon olmaktan km,1846-47 ylarnda artk douma yakn bir cenin haline gelmitir diyebiliriz. Marksizmin ana alma (eletiri) kolunda yani Felsefe, Ekonomi ve Siyaset alannda, temel dncelerinin temelleri atlm, eksiklikleri ve yanllarna karn Marksist dnya gr bir beden halini almaya balamtr. Sacayann en zayf aya rgtlenme ve siyaset alandr. *** Komnizmi bir dnya sistemi olarak dnen, mcadele alann ve komnist devrimi ulusal devlet snrlar tesinde ngren Marx ve Engels Brkselde balattklar rgtlenme abalarn yayma frsat bulur. ngilteredeki Dorular Birlii isimli rgtle iliki kurulur. Katlm ars alrlar. Bu rgtn snfsal bak as yoktur. Onlara grlerini kabul ettirebileceklerini dnrler. 1847 ylnda Engels Londraya gider ve rgtn Haziran aynda yaplan birinci kongresine katlr. Engels teorik birikimini ve ikna yeteneini gsterir. Snf gereinden habersiz, hmanist bir rgtn komnist bir rgt haline dnmesini salar. Birliin ad Komnistler Birlii adn alr. Tz deitirilir. Yeni tzn birinci maddesi yledir: Birliin erei, burjuvazinin devrilmesi, proletaryann egemenlii, snf kartlklar zerine kurulu eski burjuva toplumun ortadan kaldrlmas ve snfsz ve zel mlkiyetsiz yeni bir toplumun kurulmasdr. Daha nceki Btn insanlar kardetir! slogann yerini de Btn lkelerin iileri birleiniz! slogan alr. Engels Kasm aynn sonunda yaplacak Komnistler Birliinin ikinci kongresine sunmak iin, parti politikasn halka aklamay amalayan bir bror kaleme alr. Komnizmin lkeleri adn verdii bu bror, Engelsin lmnden sonra 1914-15 yllarnda yaymlanr. kinci kongreye Marx da katlr. Kongreye damgalarn vururlar. Kongre Komnistler Birlii parti programn halka aklayacak, Komnist Parti Manifestosu adl bir bildiri yazmak iin Marx ve Engelse grev verir. Brksele dnerler. Marx, Engelsin Komnizmin lkeleri brornden yaralana217

Yaayan Marksizm

rak Komnist Manifestoyu yazar. 1848 ubat ay sonlarnda, Komnist Manifesto parti program olarak yaymlanr. Marksizm klasik Alman felsefesinin ve klasik ngiliz ekonomi politiin eletirisi ve almas ile genel olarak Fransada biimlenen sosyalizm pratiinin sentezlenmesi sonucu oluan bir retidir. Daha nceki blmlerde Marx ve Engelsin idealist Alman felsefesi ve ngiltere de ortaya kan ekonomi politik ile hesaplaarak Marksizmin iki ayann yani felsefe ve ekonomi alanndaki grlerinin nasl bir sre iinde olutuunu gsteren yazar, kitabn son blmlerinde Marksizmin nc aya yani devrimci pratiinin geliimini gzler nne seriyor. Bu amala ncelikle Engelsin Komnistler Birliinin ikinci kongresine sunmak iin hazrlad, Komnizmin lkeleri adl bror irdeliyor. *** Komnizmin lkeleri Engels tarafndan ynlara komnizmi anlatmak iin yazlmtr. Yani bir eitim ve propaganda brordr. Yaz soru cevap eklinde ve basit bir dille yazlmtr. Bir i tartma havas tar. Ancak bu bror srdan bir propaganda bror deildir. Engels bu yaz ile Marksizmin o zamana dek vard noktay eksiklikleri ve yanllar da iinde zetlemekle kalmam, komnizm teorisini daha ileri noktalara tayan yeni dncelerini de bu brorle ifade etme olana bulmutur. Engelsin bu yazsnda cenin halindeki Marksizmi gelitiren en nemli katklarndan biri daha nceki mal ortakl kavramnn yerine retim aralarnn ortak mlkiyeti kavramn koymasdr.Bu tanm komnist toplumun tarifi iin nem tayan bir yeniliktir. Engels bu tanm ile komnist toplumda bilinen iblm ve snflarn ortadan kalkacan, komnist toplumda devletin,dinin, ailenin ve milliyetlerin varlk nedenlerinin ortadan kalkacann teorik temelini ortaya koyar. Engels Komnizmin lkelerinde komnist devrim ve komnist topluma gei ve komnist toplum hakknda ilerde Marxla beraber gelitirecekleri dncelerin ip ularn da verir. En nemli ip ular proletaryann siyasal egemenlii tanmlamas ile proletarya diktatrlnn; proleter devrim, mevcut toplumu ancak yava yava deitirecek ve zel mlkiyeti ancak gerekli miktarda retim arac yaratld zaman kaldracaktr, szleriyle de kapitalizm ile komnizm arasnda gei aamasnn zorunluluu fikrinin ilk tohumlarnn atlmasdr. Komnizmin lkeleri komnist dnya devrimi konusunda ok doru zmlemeler getirmesine karn, Alman devriminde liberal burjuvaziye bitii misyon ve verdii grev konusunda yanlr. Aslnda bu yanlg o dnemde Marxda da vardr. 218

Marksizmin Douu

Aslnda Marx, Hegelin Hukuk Felsefesine Eletirisine Katkda baka bir tutum taknr; Almanyada gndemdeki devrimde proletaryaya devrimci grevi verir. Almanyada burjuva kurtuluun (burjuva siyasal devrimin) hayal olduunu, insanal kurtuluun (proleter devrimin) Almanyay kurtaracan syler. Alman devrimi konusundaki bu yanl, geriye d daha sonra giderilecektir. *** Marksizmin Douu, 15.Blmde Komnist Manifestonun Marksizmin oluumundaki yerini inceler. Daha nce belirttiimiz gibi Komnist Manifesto, Marx tarafndan Engelsin yazd Komnizmin lkeleri brornden yararlanarak, Komnistler Birliinin parti program olarak kaleme alnmtr. Komnist Manifesto, Marx ve Engelsin gelimi Avrupa lkelerini kapsayacak bir devrimin arifesinde olduklarn varsayyorlard. Nitekim Manifestonun yaynndan birka gn sonra 1848 Avrupa devrimleri patlak vermitir. Marx ve Engels 1882 de Rusa baskya yazdklar nszde Komnist Manifestonun amacn aklarken bu varsaymlarn dile getirirler: Komnist Manifestonun amac; modern burjuva mlkiyetinin yaklamakta olan kanlmaz zln iln etmekti. Manifesto bu koullar gz nne alnarak okunmal ve anlalmaldr. *** Yazar bu blmde Komnist Manifestoyu Marksizmin doum sreci asndan, Marksizme katt yeni dncelerle birlikte sren eksiklikleri de masa stne koyuyor. Ve Komnist Manifestonun Marksist dnya grnn olumasndaki nem ve yerini yle zetliyor: - Snfl toplumlarn tarihinin snf savam olduunu gstermesi. - Dnya pazarnn ortaya knn sonularn tahlil edebilmesi. - Dnya pazarndan ve uluslararas iblmnden yola karak komnizmin kuruluunu bir lkenin snrlarnn dna tamas. - Modern devlet iktidarnn, btn burjuva snfnn ortak ilerini gren bir komite olduunu sylemesi. - Burjuvazinin tarihte oynad devrimci rol, komnist bykle kaplarak kk grmemesi. - Tarihte byk iler gren bu burjuvazinin insani ilikileri yok ettiini net ekilde tespit etmesi. - Burjuvazinin hkimiyetinin sonsuza kadar srmeyeceini, mezar kazcs proletarya tarafndan yklacan iln etmesi. - Burjuvazi ile proletarya arasnda kalan tabakalarnn ikili yann vurgulamas 219

Yaayan Marksizm

ve onlarn geleceini proletaryann geleceine balamas. - Enternasyonalist e ile ulusal e arasndaki ilikiyi doru biimde saptamas. Proletaryann ilk iinin kendi lke burjuvazisi ile arpmak olduunu ak bir dille ifade etmesi; ama burada skp kalmayp dnya devrimini en ne enternasyonalist grev olarak koymas. - Proletaryann deiik grlerde birok partisinin olabileceini kabul etmesi. Ama komnistproleter partiyi grleri ve amalar bakmndan onlardan ayrabilmesi. - Komnistlerin yakn amacn, siyasi iktidarn ele geirilmesi olarak ortaya koymas. - i devriminde ilk admn proletaryay egemen snf durumuna getirmek olduunu vurgulamas. - Devrimi yapm proletaryann zel mlkiyete ilk saldrsnn devlet eliyle (kamulatrmalarla) olmas gerektiini zorunlu art olarak ileri srmesi. - Proleter devrimden hemen sonra bir rpda komnizme geilemeyeceini, bir ara dneme gereksinim olduunu, henz gelimemi bir anlay olarak da olsa Marksizmin dnce alanna sokmas. - Komnizmde devletin yok olacan net bir dille ifade etmesi. - Komnizmde devletin yerine, zgr reticiler Birliinin geeceini sylemesi. - Tarihsel materyalizmi iilerin anlayaca bir slupla aklamas. *** Komnist Manifestonun yaymlanmasndan hemen sonra, 1848 yl ubat ay sonunda Fransada devrim balar, Mart ay balarnda da srasyla Almanyann Ren eyaleti, Viyana ve Berline yaylr. Marx ve Engels devrime katlmak iin Almanyaya gider ve Kln ehrine yerleirler ve Kln i Birlii ile birlikte almaya balar. Haziranda Paris proletaryas yenilir. Paris sokaklar kltan geirilen iilerin kan ile boyanr. Marx ve Engels kardklar Yeni Ren Gazetesinde Paris proletaryasna sahip kar ve komnist devrim teorisi iin ok nemli bir karma varr: Bir devrimden sonraki her geici siyasi oluum bir diktatrl, hem de enerjik bir diktatrl gerektirir. Yaananlar sanki Paris Komnnn prototipidir. Tpk yllar sonra Paris Komn deneyiminde olduu gibi, Marx ve Engelsin oluturduu Marksist teori yaamn pratii iinde snanmakta ve devrimci pratikten beslenerek gelimektedir. Almanya-Prusyada burjuvazi monariyi yenilgiye uratr. Ancak Marx ve 220

Marksizmin Douu

Engelsin bekledii gibi davranmaz. Destekileri proletarya ve kylle srtn dnerek, feodal monari ile uzlar. Alman devrimi Mays 1849 da kesin yenilgiye urar.Marx Parise kamak zorunda kalr. Engels ise son isyanc grupla birlikte svireye snr.Buralarda rahat alma olana bulamayan Marksizmin yaratclar Londrada buluur. Ocak- ubat- Mart 1850de Komnistler Birliinin teorik yayn organ olan Yeni Ren Gazetesi - PolitikEkonomik ncelemenin 1- 2- 3. saylar yaymlanr. Marx ve Engels bir sre Avrupa devrimlerinin yenildiini kabul edemezler. Devrimin soluklandn varsayarlar. Ancak 1850 ylnn sonuna gelindiinde Marx ve Engels devrimin yenildiini, devrimci enerjinin tkendiini kabul ederler. lk sayda yaymlanan makaleler devrimin yenilgisini gremedikleri dneme, 5.ve 6. sayda yaymlanan drdnc makale ise yenilginin kabul edildii dneme aittir. Engels, ilk makaleyi ve Mays- Ekimde yaymlanan 5- 6. saydaki drdnc makaleyi 1895 ylnda birletirerek Fransada Snf Mcadeleleri ismiyle yaymlayacaktr. Bu makalelerin hepsi Marxa aittir. Marx, ilk makalede 18481850 devrim dnemini deerlendirerek proletarya asndan sonular karr: 1) Devrimler bunalm dneminin ocuklardr. 2) Burjuva cumhuriyetleri burjuvazinin iktidardr. 3) Toplumsal devrim bir lkenin snrlar iinde (rnein Fransada) tamamlanamaz. 4) Snflar kaldrmak iin proletarya diktatrl zorunludur. *** Marksizm; Marxn doktora tezi ile dnce dnyasnn rahmine tohumlarn atm, idealist Alman felsefesinin ve ngiliz ekonomi politiinin eletirisi ile embriyonik geliimini tamamlam ve 1848 Avrupa devrimlerinin sanclar sonucu 1850 de dnyaya gelmitir. 1848de Marksizm Komnist Manifesto ile teorik doumunu yapt, 1850de ise pratik doumunu! nce teori, pratie dnt; sonra pratik tekrar teoriye. 1848de Marksizm embriyon halindeydi. 1850 ylnda domu bir bebek. *** Mehmet nan Turann Marksizmin oluumunu anlatan kitab u satrlarla bitiyor: imdilik bebek halindeki Marksizm yava yava byyecek, ekonomi politiin kkl eletirisini renecek, Grundrisse, Kapital gibi yaptlarla kapitalizmin ne olduunu bilimsel olarak anlayacak ve sermayenin hareket yasalarn kefedecek221

Yaayan Marksizm

tir. Burjuvazinin byk iktisatlarnn karsna bugn bile yklmayan dev grleriyle dikilecektir. Ama Marksizmin ilk klarnn ne kadar nemli olduunu anlamak iin u gzleri kr edilmi dnyaya bakmak yeter. Karanlkta yaayan dnyann gzlerini iyiletirmeye, onu insanl grr hale getirmeye Marksizmin ilk klar bile yeter. *** Marksizmin Douunu okuduumda bende uyandrd duygu Marx ve Engelsin yazlarn yeniden okuma istei oldu. Marksizmin Douu, Marksizme ilgi duyanlarn Marx ve Engelsin yazlarn okuma ve Marksizmi doru ve btnlkl yaps iinde renmesinde ok nemli ilevler grecektir. Mehmet nan Turann bu almasn srdreceini umuyor ve doumunu anlatt Marksizmin gelimesini anlataca Gelimi Marksizm almasn heyecanla beklediimi belirtmek istiyorum.

222