1 Π. Kιτροµηλίδης.

Bαλκανικοί ορίζοντες

Πασχάλης M. Kιτροµηλίδης

Bαλκανικοί ορίζοντες

Mετάφραση: Σπύρος Mαρκέτος

2 Π. Kιτροµηλίδης. Bαλκανικοί ορίζοντες

Περιεχόµενα

H “βαλκανική νοοτροπία”: ιστορία, θρύλος, φαντασία

H ορθόδοξη παράδοση και η συλλογική ταυτότητα στα οθωµανικά Bαλκάνια τον δέκατο όγδοο
αιώνα

H Eυρώπη και τα διλήµµατα της ελληνικής συνείδησης

3 Π. Kιτροµηλίδης. Bαλκανικοί ορίζοντες

Πασχάλης M. Kιτροµηλίδης

H “βαλκανική νοοτροπία”: ιστορία, θρύλος, φαντασία

I

Yφίσταται πράγµατι µια επίκοινη βαλκανική νοοτροπία; Mιά τόσο απλή φράση θα µπορούσε, εκ
πρώτης όψεως, να θεωρηθεί πως θέτει κι ένα απλό ερώτηµα, το οποίο επιδέχεται εξίσου σαφή
απάντηση, µε ένα καθαρό ναι ή όχι. Kαταφατικά προφανώς θα απαντούσαν εκείνοι, που
αντιλαµβάνονται συνήθως τα Bαλκάνια σύµφωνα µε συµβατικά στερεότυπα και συνεπώς
ταυτίζουν την υποτιθέµενη “βαλκανική νοοτροπία” µε τα πάθη, τα βιώµατα της αταξίας και την
αίσθηση της αδιάκοπης ταραχής, που συνειρµικά ανακαλεί τούτη η περιοχή του κόσµου - µε όλα
τα στοιχεία, δηλαδή, που θεωρείται ότι διαφοροποιούν το νοτιοανατολικό µέρος της Eυρώπης
από τους πολιτισµένους ρυθµούς ζωής του βορειοδυτικού τµήµατός της. Ωστόσο θα µπορούσε
εξίσου καλά να δοθεί και µια αρνητική απάντηση, αν κάποιος πιο εµπειριστής παρατηρητής
εφιστούσε την προσοχή µας - κάπως πιο ρεαλιστικά - στα βαθύτατα ρήγµατα και τους
κατακερµατισµούς, που σηµάδεψαν τη βαλκανική ιστορία: ρωτώντας µας πώς φανταζόµαστε,
δηλαδή, ότι θα µπορούσαν ποτέ να αναπτυχθούν επίκοινες νοοτροπίες σε µια περιοχή, η οποία
ήταν ανέκαθεν συνώνυµη µε τη σύγκρουση και τη βίαιη αντιπαράθεση; Ωστόσο, η δυσκολία του
αρχικού ερωτηµατος δεν εξαντλείται σ’ αυτό το δίληµµα των εξίσου ευλογοφανών, αλλά και
αµοιβαία αποκλειόµενων απαντήσεων, που επιδέχεται. Aρκεί λίγη σκέψη για να διαπιστώσουµε,
ότι όλοι ανεξαιρέτως οι όροι, µε τους οποίους τίθεται το ερώτηµα αυτό, είναι προβληµατικοί και
απαιτούν διασάφηση. Tι ακριβώς σηµαίνει η λέξη “επίκοινη”; Ποιοί µοιράζονται τι - και πόσο
βαθιά πρέπει να φθάνουν τα υποτιθέµενα κοινά στοιχεία τους, ώστε να αναγνωριστούν ως
συστατικά ενός επίκοινου συστήµατος σκέψης και αξιών; Σε ποιάν ακριβώς οντότητα αναφέρεται
ο γεωγραφικός όρος “Bαλκάνια”; είναι δυνατό να του αποδώσουµε κάποιο άµεσα αναγνωρίσιµο
γεωγραφικό ή ιστορικό νόηµα; Tι γίνεται, τέλος, µε την ίδια την έννοια “νοοτροπία”; Πώς
συνεχίζουµε να χρησιµοποιούµε στην ιστορική γραφή αυτό τον όρο, ως περιγραφική και
αναλυτική κατηγορία, όταν γνωρίζουµε τα σοβαρά εννοιολογικής υφής προβλήµατα, που ακόµη

µε τα σχόλιά τους. για τις γόνιµες συζητήσεις µας. Kιτροµηλίδης. 1 Peter 111. όπως υποστήριξε πρόσφατα ένας επιφανής υπέρµαχός του2. Eυχαριστώ και από εδώ τον κοσµήτορα και τους εταίρους του κολεγίου αυτού.και θα µπορούσαµε ίσως να θέσουµε πολύ περισσότερα. 163-191. Cambridge: Polity Press 1992. Campbell. που προσφέρει στον ερευνητή το Πανεπιστήµιο της Oξφόρδης. απ’ όσο µπορώ να γνωρίζω. ενόσω βρισκόµουν εκεί ως επισκέπτης εταίρος του St Anthony’s College. διαφυλάσσοντας συνάµα µια αύρα καλλιτεχνικής ασάφειας. Πρόκειται για την εκτενώς αναθεωρηµένη εκδοχή µιας εισήγησής µου στο VII Διεθνές Συνέδριο Σπουδών της Nοτιοανατολικής Eυρώπης.4 Π. O Cvijic ήταν ο µεγαλύτερος Tο κείµενο αυτό δηµοσιεύτηκε αρχικά στα αγγλικά. σ. Mε άλλα λόγια. στη µνηµειώδη πραγµατεία του περί της ανθρωπογεωγραφίας των Bαλκανίων3. πάντως. O όρος αυτός καθαυτός. Burke. Idéologies et mentalités. το αρχικό ερώτηµα είναι µάλλον πιο ουσιαστικό. Bαλκανικοί ορίζοντες και οι υποστηρικτές του παραδέχονται1. κατά πόσο συµβάλλει πράγµατι η χρήση ενός τέτοιου όρου στην εννοιολογικά σαφή µελέτη του παρελθόντος. σ. Mολαταύτα. 91-6. καθώς και για τη βοήθεια και την ενθάρρυνση. απ’ όσο αφήνουν να εννοηθεί οι ενστάσεις. οι οποίοι µε βοήθησαν. . επιτρέποντάς µου έτσι να αξιοποιήσω όλες δυνατότητες. Eίναι άραγε ο όρος “νοοτροπία” απλώς ένας κενός περιεχοµένου συµβολισµός µερικών ιστοριογράφων του συρµού. την οποία έγραψα στην Oξφόρδη. πρωτοχρησιµοποιήθηκε. σε σχέση µε τούτο τον διόλου ασήµαντο. 3 Jovan Cvijic. Παρίσι: La Découverte 1985. 2 Michel Vovelle. να αποσαφηνίσω ορισµένα σηµεία του κειµένου. που µόλις παραθέσαµε. στο περιοδικό Nations and Nationalism 2(2) [1996]. 6. στους δυο ανώνυµους κριτές του περιοδικού Nations and Nationalism. Xρωστώ επίσης ευγνωµοσύνη. οι οποίοι µε εξέλεξαν στη θέση του Έλληνα Eπισκέπτη Eταίρου. το 1993. το 1918 από τον µεγάλο σέρβο γεωγράφο Jovan Cvijic. H ιδέα της “βαλκανικής νοοτροπίας” ούτε καινοφανής είναι στην ερευνητική παράδοση της νοτιοανατολικής Eυρώπης ούτε αµελητέα διαπιστευτήρια παρουσιάζει. Eρωτήµατα µε απτή υπόσταση όλα αυτά . Παρίσι: Armand Colin 1918. Géographie humaine. La Péninsule balkanique. la mentalité balkanique. History and Social Theory. όρο της σύγχρονης ιστοριογραφίας. ή µήπως όντως διαθέτει κάποια εµπειρική “λειτουργικότητα”. Richard Crampton. Kαι ακόµη. σ. Alexandru Drutu* και Peter Mackridge. που µου προσέφεραν στα διάφορα στάδια της συγγραφής αυτής της µελέτης. στους John K.

Bαλκανικοί ορίζοντες βαλκάνιος γεωγράφος του καιρού του και το έργο του βοήθησε. που φράζουν το δρόµο 4 Fernand Braudel. πως συνέβαλε και αυτός. 72-100. τιτλοφορώντας La Mentalité primitive ένα έργο του. σε σχέση µε τον τρόπο. της εθνογραφίας και της συγκριτικής εθνολογίας. Πλάθοντας λοιπόν αυτό τον όρο ενόσω µετείχε ενεργά στη γαλλική πνευµατική ζωή. I. 32. 770-1. στο έργο του La Péninsule balkanique. T. τ. µέσω της σηµαντικής (και τόσο παραγνωρισµένης) επίδρασής του στη διαµόρφωση της γεωγραφικής αιτιοκρατίας του Fernand Braudel4. II. την οποία τότε εκπροσωπούσαν κατεξοχήν ο Vidal de la Blache και ο Emmanuel de Martonne. Θα µπορούσαµε µάλιστα. καθώς εγκύπτουµε στο περίπλοκο τούτο έργο. που χρησιµοποιεί ο Cvijic τη φράση “βαλκανική νοοτροπία”. που άφησε εποχή στην ανθρωπολογία και στην ιστοριογραφία. σ. να αναγνωρίσουµε. δεν αρµόζει να αποπεµφθεί ως ελαφρών βαρών. στηρίζεται κατά κανόνα στον Cvijic όταν εξετάζει τα Bαλκάνια. η οποία άλλωστε αποτέλεσε το υπόβαθρο της εθνογραφίας. 56-8· τ. Iδιαιτέρως αξιοσηµείωτο είναι. να θυµηθούµε τον John Locke και “σαν ταπεινοί εργάτες” να προσπαθήσουµε να παραµερίσουµε “µερικά από τα σκουπίδια. σ. . αφού πρώτος καθιέρωσε τον όρο “βαλκανική νοοτροπία”. να εδραιωθεί µια αυτοφυής βαλκανική παράδοση στα πεδία της γεωγραφίας. έχουν καταγραφεί εµπεριστατωµένα στην ιστορία της γεωγραφικής σκέψης. Manchester 1967. πως η εν λόγω ιδέα. Bλ. καθώς και της εισαγωγής της έννοιας της νοοτροπίας στον επιστηµονικό λόγο. Nέα Yόρκη: Harper 1972. O Braudel.5 Π. λίγο πριν από τον Lucien Levy-Bruhl. 5 Oι στενές γνωστικές και ακαδηµαϊκές σχέσεις του Cvijic µε τη γαλλική σχολή πολιτικής γεωγραφίας κι εθνογραφίας. αλλά και γενικότερα στις σ. ο Cvijic εµφανίζεται απολύτως εναρµονισµένος µε τις πρωτοπορειακές αναζητήσεις των κοινωνικών επιστηµών του καιρού του5. εκτός από τον Levy-Bruhl. σ. The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II. Θα άξιζε λοιπόν. κατά τη διδασκαλία του στη Σορβόννη το 1917-8. για µια αποτίµηση του αναστήµατος του Cvijic ως γεωγράφου. αλλά µάλλον απαιτεί ενδελεχέστερη εξέταση. Προσφεύγει στον όρο mentalité το 1918. Άρα είναι προφανές. Θα ήταν ίσως ενδιαφέρον να ερευνηθούν επίσης οι ενδεχόµενες σχέσεις του Cvijic µε τη ντυρκεµιανή κοινωνιολογία της ίδιας εποχής. µε τις πολυάριθµες προεκτάσεις της. Freeman. ο οποίος καθιέρωσε τον ίδιο όρο στην ευρωπαϊκή κοινωνική σκέψη το 1922. The Geographer’s Craft. αναθεωρώντας την ιστορία της ιδέας της νοοτροπίας. που επεξεργάστηκε ο Levy-Bruhl. ίσως περισσότερο απο κάθε άλλο. 95. Άσκησε συνάµα έµµεση. µολονότι έγραφε τριάντα χρόνια αργότερα. στη γέννησή της. αλλά ουσιώδη επιρροή στους ευρωπαίους µελετητές εν γένει. W. πόσο πρώιµα την εισάγει στον επιστηµονικό λόγο. Kιτροµηλίδης.

που χρησιµοποιεί συστηµατικότερα στο κείµενό του. προκειµένου να περιγραφούν οι τρόποι σκέψης των πρωτόγονων κοινωνιών. 7 J. οι οποίες από κοινού συγκροτούν τον διανοητικό κόσµο. Kιτροµηλίδης. Cazeneuve. 272. ψυχική βάση ή θεµέλιο. O Cvijic αφετέρου δεν χρησιµοποιούσε τον όρο “συλλογική ψυχολογία”. 9 Aυτόθι. 10. Oξφόρδη 1975. Mε αυτή την περίφραση υποδηλώνει εκείνο το υπόστρώµα των άφατων 6 John Locke. La Péninsule balkanique. τ. εξεζητηµένων ή ακατανόητων”6. αλλά µάλλον µιλούσε για charactères psychiques ή charactères intellectuels et moraux8· δηλαδή. Nέα Yόρκη: Macmillan and Free Press 1968. τα οποία ο ίδιος αντιλαµβανόταν ως παράγωγα ενός ορισµένου συµπλέγµατος παραγόντων. 263-4. II H χρήση του όρου “νοοτροπία” από τον Levy-Bruhl. πιστεύω πως αυτό που εννοούσε ο Cvijic µε τον όρο “νοοτροπία” αποδίδεται καλύτερα µε την παρεµπίπτουσα έκφρασή του fond psychique9· δηλαδή. σ. 264. για τα ψυχολογικά ή διανοητικά και ηθικά χαρακτηριστικά των λαών. 8 J. σ. An Essay Concerning Human Understanding. IX.6 Π. επιµέλεια Paul Nidditch. σ. . “Levy-Bruhl. σ. Mολονότι η έκφραση. που συµµερίζονται τα µέλη µιας κοινωνίας7. αν οι κόποι τόσων ευφυών και φιλόπονων ανθρώπων δεν σκόνταφταν ολοένα στην περισπούδαστη όσο κι επιπόλαια χρήση όρων ακατέργαστων. Cvijic. H οποία οπωσδήποτε θα είχε προοδεύσει πολύ περισσότερο στον κόσµο τούτο.. ερµηνεύθηκε ως γενική αναφορά στη “συλλογική ψυχολογία”· δηλαδή. Lucien”. που µπορούσαν εντέλει ν’ αναχθούν στη διαµόρφωση του γεωγραφικού περιβάλλοντος. Bαλκανικοί ορίζοντες προς τη γνώση. είναι charactères psychiques. σε International Encyclopedia of the Social Sciences.π. ό. σ’ εκείνες τις άρρητες προϋποθέσεις και στις βαθύτερες προϊδεάσεις.

που συνεπάγεται η χρήση του όρου νοοτροπία εν είδει περιγραφικής και αναλυτικής κατηγορίας. εθνοτικά και κοινωνικά. H νοοτροπία των διάφορων λαών. ό. στο οποίο η σηµερινή ιστοριογραφία των νοοτροπιών εντοπίζει γενικώς το µάλλον χαλαρό.. να εισαγάγει την ιδέα της “βαλκανικής νοοτροπίας”. λόγου χάρη. όταν χρησιµοποιεί την αναλογία των “γεωλογικών διατοµών” (coupes géologiques) προκειµένου να περιγράψει τα ποικίλα στρώµατα επίκοινων εµπειριών και νοηµάτων. σ.). 11 J. που συγκροτούν τις νοοτροπίες των οµάδων12.π. 76 και 90. κατά κοινή οµολογία. III. σ. Bαλκανικοί ορίζοντες συχνά παραδοχών και τρόπων κατανόησης του κόσµου. εντέλει η κρίσιµη αιτιακή επίδραση αποδίδεται σε κάποιους αµετάβλητους περιβαλλοντικούς και γεωγραφικούς παράγοντες: η µέθοδος του Cvijic.Pierre Nora (eds. τ. ασκούν επιρροή τα ιστορικά.. και άρα της “νοοτροπίας” τους. Tα ευρύτερα µεθοδολογικά προβλήµατα. ιστορικής. αναδεικνύονται παραστατικά από το εγχείρηµα του Cvijic. σ. τα οποία ο ίδιος ερευνητής περιγράφει ως ιστορικά. “Les mentalités: une histoire ambiguë”. περιεχόµενο του όρου10. οι οποίες καθορίζονται από φυσικούς παράγοντες.7 Π. αν εξετάζαµε προσεκτικότερα πώς αντιλαµβανόταν αυτός ο συγγραφέας τούτο τον όρο. 12 Aυτόθι. σ. 9-10. απτοί γεωµορφολογικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες. εξαρτάται από ένα σύµπλεγµα παραγόντων γεωγραφικής. Idéologies et mentalités. εθνοτικά και 10 Πρβλ. Ίσως να ήταν διαφωτιστικό λοιπόν. 265. Mολονότι διαµεσολαβούν καίρια τη χαρακτηρολογική διαµόρφωση της νοοτροπίας κάθε ανθρώπινης συλλογικότητας ορισµένα δευτερογενή αίτια. Cvijic. Faire de l’ histoire. . Παρίσι: Gallimard 1974. Kιτροµηλίδης. Στη συγκεκριµένη περίπτωση της “βαλκανικής νοοτροπίας”. καθώς επίσης και M. οι κοιλάδες και οι ακτογραµµές. κατά τον Cvijic. η γονιµότητα και η άρδευση του εδάφους. εθνοτικής και κοινωνικής φύσης11. La Péninsule balkanique. καθώς και στους τύπους διατροφής και κατοικίας των ανθρώπινων οµάδων και εποµένως συνιστούν τις απώτερες παραµέτρους του τρόπου ζωής. Bλέπουµε ανάγλυφα πώς εννοεί την τέχνη του. όπως οι οροσειρές και οι πεδιάδες.π. 263. σε Jacques Le Goff .. µένει γερά ριζωµένη στην αναλυτική λογική της φυσικής γεωγραφίας. Jacques Le Goff. κληρονόµου του ευρωπαϊκού θετικισµού. Vovelle. το κλίµα και η σχετική υγρασία έχουν άµεσες επιπτώσεις στην οικονοµική δραστηριότητα. Στους κόλπους λοιπόν τέτοιων ευρύχωρων µονάδων της συλλογικής ανθρώπινης ύπαρξης. ό.

συχνά καταδικασµένων σε θανάσιµες συγκρούσεις µεταξύ τους13. Aυτές οι “πολιτισµικές ζώνες”. σ. Aυτές οι πολιτισµικές ζώνες διαρκώς µετατοπίζονταν και αλληλεπικαλύπτονταν. 100-11. που δέσποσαν στα Bαλκάνια . που σφράγισε τη βαλκανική εµπειρία: των µεταναστευτικών ρευµάτων. υφαίνοντας συνάµα τον ιστό των αλληλένδετων διασπορών. εξαιτίας ενός σηµαντικότατου κοινωνικού φαινοµένου.της ρωµαϊκής. που µεθοριακά διαχέονταν η µια µέσα στην άλλη και µάλιστα επεκτείνονταν πέρα από τα Bαλκάνια. Kιτροµηλίδης. Iσχυρότερη επιρροή απ’ όλους άσκησε ο βυζαντινός πολιτισµός. τον οποίο κατεξοχήν εκπροσωπούσαν η Oρθοδοξία και η ελληνική παιδεία. 14 Aυτόθι. που σµίλευσαν τη µοίρα της βαλκανικής χερσονήσου. ήταν τα αλλεπάλληλα κύµατα των “µεγάλων εισβολών”. τα µακροσκοπικής κλίµακας ιστορικά αίτια. άλλοτε εκούσιων και άλλοτε ακούσιων. καθώς και οι συνακόλουθες βαθύτατες εθνολογικές µεταβολές και η διαµόρφωση των µεσαιωνικών κρατών. οι οποίοι συνδέθηκαν µε την κυριαρχία των τριών µεγάλων αυτοκρατοριών. που κάλυπταν τη βαλκανική χερσόνησο και όχι µόνο. Yπήρχε τέλος και η ζώνη του Δυτικού πολιτισµού. Mε τις µετεµφυτεύσεις και τις επιµειξίες των πληθυσµών. Eπάνω σ’ αυτό το βαθύτερο πολιτισµικό υπόστρωµα ενσφηνώθηκαν “τουρκικές και ανατολικές επιρροές”. . Παροµοίως διαµορφωνόταν και η επιρροή των µεγάλων πολιτισµών. που µεσολάβησαν από την ύστερη αρχαιότητα. που βρίσκονταν σε διαρκή αλληλεπίδραση µεταξύ τους. προς τη Mικρά Aσία και την Kεντρική Eυρώπη14. H ροή όµως όλων αυτών των ιστορικής κλίµακας διαδικασιών δεν έπαυε ν’ ακολουθεί τα αµετάβλητα γεωγραφικά χαρακτηριστικά της χερσονήσου και να καθορίζεται από αυτά.8 Π. έναν επιπλέον παράγοντα στη 13 Aυτόθι. Oι γεωγραφικοί παράγοντες όρισαν λοιπόν τις “πολιτισµικές ζώνες”. Bαλκανικοί ορίζοντες κοινωνικά “αίτια”: έτσι. οι µεταναστεύσεις πρόσθεταν. που προκαλούσαν. σ. τα οποία επί πολλούς αιώνες κρατούσαν σε διαρκή αναταραχή τους πληθυσµούς. αποτέλεσαν το άµεσο υπόστρωµα των “νοοτροπιών” στα Bαλκάνια και µάλιστα τούς εξασφάλισαν τις µορφές της γλωσσικής και συµβολικής έκφρασής τους. της βυζαντινής και της οθωµανικής. κατά τον Cvijic. οι οποίες συνδέονταν µε την οθωµανική κατάκτηση των Bαλκανίων. που συνέχιζε τις αρχαίες παραδόσεις της ρωµαϊκής κυριαρχίας και επιζούσε κυρίως δια της παρουσίας της λατινικής χριστιανοσύνης στο βορειοδυτικό τόξο της βαλκανικής χερσονήσου. 86-95.

που είχαν εγκαινιαστεί από τους Σλάβους τον έκτο αιώνα και έκλεισαν µε τους Tούρκους. φθάνοντας µάλιστα στο σηµείο να υπαγορεύουν τα “εθνικά πάθη”17. 149-50. όπου ανήκε και ο ίδιος . Ωστόσο. 90. τον δέκατο τέταρτο16. οι οποίοι διαµόρφωσαν τη συλλογική ψυχολογία ή “νοοτροπία” των ανθρώπινων οµάδων. που πυρπολούσαν τον βαλκανικό κόσµο την εποχή του ίδιου του Cvijic.δηλαδή. ήταν να ιχνογραφηθούν µε παραστατικές λεπτοµέρειες τα ψυχολογικά χαρακτηριστικά. . σ. Tο σχέδιό του. οι εθνοτικές ταυτότητες έµεναν διαµέσου όλων αυτών των αιώνων σταθερές και σαφώς διακεκριµένες. µε τη σειρά του.και αυτό όντως το πέτυχε µετά τον Πρώτο Παγκόσµιο Πόλεµο. Kροατών και Σλοβένων. ή τουλάχιστον το σχέδιο της συγκριτικής εθνολογίας. Kιτροµηλίδης. δηλαδή οι Bούλγαροι).9 Π. 16 Aυτόθι. πως. 111. Bαλκανικοί ορίζοντες διαµόρφωση των νοοτροπιών και συνέτειναν στην ανάπτυξη νέων ψυχολογικών χαρακτηριστικών. σ. µεταξύ των βασικών στόχων της πραγµατείας του. τα οποία συνέδεε µε την εθνοτική ταυτότητα. τους Nότιους Σλάβους. να παράσχει . που περικλείονταν στη γεωγραφική ενότητα της βαλκανικής χερσονήσου.µια πειστική εθνολογική επιχειρηµατολογία για την ενσωµάτωση των 15 Aυτόθι. διαπνεόταν από την επιθυµία να καταδειχτεί η εθνοτική και ψυχολογική ενότητα των Nότιων Σλάβων (από τους οποίους εξαιρούνταν πάντως οι “Aνατολικοί Nότιοι Σλάβοι”. Aπό αυτό το εγχείρηµα αναµενόταν. που συνδέονταν µε τη µεγάλη εθνολογική οικογένεια της περιοχής. παρ’ όλη τη συνεχή ροή των εθνοτικών οµάδων και παρά την αδιάκοπη µετατόπιση της εδαφικής βάσης τους εντός κι εκτός των Bαλκανίων. αφού τον θεωρούσε βασικό δεδοµένο της τοπικής ιστορίας και κοινωνίας ήδη από την περίοδο των “µεγάλων εισβολών”. ο Cvijic απέδιδε ιδιαίτερη σηµασία και σε µια τρίτη κατηγορία “αιτίων”. την εποχή των συνθηκών ειρήνης και των εθνικών συγκροτήσεων . που καταλάµβανε το δεύτερο µέρος του βιβλίου του. 17 Aυτόθι. H αφήγησή του έµοιαζε να υποδεικνύει. πόσο µάλλον καθώς εξέθεταν τις ανθρώπινες οµάδες στις εµπειρίες των αλλεπάλληλων κοινωνικών προσαρµογών και αναπροσαρµογών15. Όντως. σ. Φαινόταν µάλιστα στα Bαλκάνια να εστιάζει κατεξοχήν την προσοχή του στον εθνολογικό παράγοντα. προκειµένου να αναδειχτεί ένα ευρύτατο φάσµα συγγενειών µεταξύ Σέρβων. πέρα από τους ιστορικούς και κοινωνικούς παράγοντες.

οι οποίες αποτυπώνονται στους τρόπους συµπεριφοράς και στις µορφές συµβολικής έκφρασης των απλών ανθρώπων. 264-70. Έχουµε. ακολουθώντας διαφορετική διαδροµή. που αναπόφευκτα συναντά κάθε προσπάθεια να διακριθούν.10 Π. κατεξοχήν των αγροτικών πληθυσµών. δικαιούται οπωσδήποτε τιµητική θέση στο βάθρο των πρωτεργατών όλων εκείνων των επίπονων όσο κι ευφάνταστων διανοητικών διεργασιών. που είναι ετερότροπες. ακολουθώντας κάποιαν ανθρωπολογική ατραπό. µε άµεσες και έµµεσες µεθόδους παρατήρησης. Mε άλλα λόγια. καθώς και τα προβλήµατα. H ποικιλοµορφία των εθνοτικών ταυτοτήτων υπονοµεύει την υπόθεση της πολιτισµικής και ψυχολογικής κοινότητας. O ίδιος σκιαγράφησε εκλεπτυσµένα και γοητευτικά τις µεθοδολογικές δυσκολίες. επιχειρούσαµε να διακρίνουµε ορισµένες επίκοινες αξίες και πεποιθήσεις. εντέλει συγκρούεται µε την εθνολογική αιτιοκρατία του δεύτερου µέρους. και πάλι θα µπορούσε να διερωτηθεί κανείς. Σέρβος πατριώτης και οραµατιστής του νοτιοσλαβισµού. να διασώσουµε αυτή την ιδέα. µήπως θα ήταν δυνατόν. που έκαναν να γεννηθεί το νέο κράτος της Γιουγκοσλαβίας. III Έστω και αν το παράδειγµα του Cvijic µας δείχνει. να οριστούν τα µεθοδολογικά θεµέλια του επιχειρήµατος περί επίκοινης “βαλκανικής νοοτροπίας”. τα υποτιθέµενα ψυχολογικά χαρακτηριστικά των εθνοτικών οµάδων18. Kατάφωρα γίνεται λογικώς αδύνατη κάθε αναφορά στην κοινή βαλκανική νοοτροπία. την οποία προεξοφλεί το επιχείρηµα περί κοινής βαλκανικής νοοτροπίας. εφόσον τήν συνδέουµε αιτιακά µε πολλαπλές εθνοτικές ταυτότητες. που συνεπάγεται η µελέτη των “νοοτροπιών”. για 18 Aυτόθι. O Cvijic. Bαλκανικοί ορίζοντες τριών “δυτικών” νοτιοσλαβικών λαών σ’ ένα ενιαίο βασίλειο. που συναντούνται σε διάφορες περιοχές των Bαλκανίων. . πως η ιδέα της “βαλκανικής νοοτροπίας” ναυαγεί οικτρά στον ύφαλο του εθνικισµού. ασύµβατες και συνήθως ανταγωνιστικές µεταξύ τους. σ. Mολαταύτα το εγχείρηµα του πρώτου µέρους της πραγµατείας του. η εθνική οντολογία του “βαλκανισµού” του Cvijic αναιρεί τη µεταφυσική του. Kιτροµηλίδης. Oι ανθρωπολόγοι και οι λαογράφοι ανέκαθεν επικέντρωναν την προσοχή τους στα επίκοινα εθιµικά ή κανονιστικά πλαίσια. Λόγου χάρη αν.

Megas. 21 G. Eπίσης διαθέτουµε άφθονα εθνογραφικά δεδοµένα για τα κοινά µοτίβα. Aξίζει µάλιστα να παρατηρηθεί. Kιτροµηλίδης. M. καθώς κι ένα ευρύ ριπίδιο παροιµιών σε όλα τα Bαλκάνια20. Durham. Bαλκανικοί ορίζοντες παράδειγµα. τη σηµαντική και πρωτοπόρα επιτόπια έρευνα της M. που προσάγονται. Στο τελευταίο έργο καταγράφονται 369 παροιµίες κοινές στα βαλκανικά έθνη. Θα ήταν ενδιαφέρουσα άσκηση για την ιστορική ανθρωπολογία. που διαπερνούσαν τους θρησκευτικούς φραγµούς µεταξύ Xριστιανισµού και Iσλάµ19. La Civilisation dite balkanique. Λονδίνο: Allen and Unwin 1928. και M. Άλλωστε ο προσδιορισµός της επίκοινης βαλκανικής “νοοτροπίας” από ανθρωπολογική σκοπιά θα µπορούσε ίσως να δοκιµάσει . Aθήνα: Oλκός 1979. που τόσο γόνιµα αξιοποιήθηκαν στην εξερεύνηση των µορφών κοινωνικής συµπεριφοράς στην Eλλάδα και στην Kύπρο. Aθήνα: Πατάκης 1985. της Bοσνίας και του Mαυροβουνίου. Mερακλής. δυο έργα ελλήνων λαογράφων. να φανταστεί την ύπαρξη ενός επίκοινου βαλκανικού συστήµατος αξιών ή µιας βαλκανικής “κοσµοθεωρίας”.να προεκτείνει σε ολόκληρη τη Bαλκανική τις κατευθυντήριες αρχές της “µεσογειακής” ανθρωπολογίας περί τιµής και ντροπής. . που συνδέονται µε τις ποικίλες µορφές λαϊκής τέχνης . όσο µε αφετηρία τις ασύµβατες αξιώσεις των αντίπαλων εθνικισµών επί του “αυθεντικού” εθνοτικού χαρακτήρα των διαµφισβητούµενων µορφών λαϊκής συµβολικής έκφρασης21. Durham. E. Λαογραφικά µελετήµατα. τη λαϊκή ποίηση και τα τραγούδια. πως µέχρι στιγµής η υπόθεση περί του επίκοινου βαλκανικού λαϊκού πολιτισµού δεν αµφισβητείται τόσο µε βάση την επαρκή ή ανεπαρκή αξιοπιστία των εµπειρικών τεκµηρίων ή των µεθοδολογικών αρχών. σ. ή την κοινωνική ψυχολογία των διάφορων νοτιοσλαβικών οµάδων. που παρουσιάζουν η διακοσµητική λαϊκή τέχνη. που συγκαταλέγονται µεταξύ των σηµαντικότερων: Άλκη Kυριακίδου . Παροιµίες ελληνικές και άλλων βαλκανικών λαών. Eύλογα θα µπορούσε κανείς.Nέστορος. Some Tribal Origins. 113-40. Γ. αν προσπαθούσε ποτέ να αναδιατυπώσει µε όρους “τιµής και ντροπής” εθνογραφικά υλικά σαν εκείνα. που µας περιέγραψε ο Cvijic. επί παραδείγµατι. Aθήναι: Eλληνική Λαογραφική Eταιρεία 1952.προσπερνώντας τα στοιχειώδη εθνογραφικά τεκµήρια. που κατέγραψε η Durham. συµπεριλαµβανοµένου και του τουρκικού. η οποία κατέγραψε στις αρχές του εικοστού αιώνα τις κοινές εθιµικές παραδόσεις των πατριών της Aλβανίας. Laws and Customs of the Balkans. 20 Θα µπορούσαµε εδώ να αναφέρουµε. συνδυάζοντας τέτοια εθνογραφικά τεκµήρια. 19 E.11 Π.

τραγούδια. µοιραία µετουσιώνονται σε κοινωνιολογική µεταφυσική. Δεν θα αργήσει να διαπιστώσει. απλούστατα δεν εντοπίζονται αποκλειστικά σ’ αυτόν . ας κοιτάξει επιτροχάδην την εξαίρετη συλλογή κεντηµάτων. Ή. ας πούµε στο Pitt Rivers Museum της Oξφόρδης. Ίσως να ηχεί σαν παραδοξολογία άκρως οπισθοδροµική για τον σύγχρονο κοινωνικό επιστηµονικό νου.12 Π. που διαθέτει το Victoria and Albert Museum του Λονδίνου. το επιχείρηµα καταπίπτει. που να αποτελεί επίκοινο και ιδιότυπο χαρακτηριστικό όλων των λαών. κατά πόσο θα µπορούσε µια τέτοια ανθρωπολογική προσέγγιση να εισφέρει ένα βιώσιµο επιχείρηµα υπέρ µιας ειδικά βαλκανικής “νοοτροπίας” . που να είναι εκ φύσεως ιδιαζόντως “βαλκανικό”22. ενδεχοµένως. πως τα διακοσµητικά σχέδια. Όσον αφορά. που προκύπτουν από παροιµίες.δηλαδή. πως τέτοιου είδους στοιχεία όντως καταγράφουν ο. ή τυπικές µορφές συµπεριφοράς τύπου “τιµής και ντροπής”. Bασικό πρόβληµα όλων των ανθρωπολογικού ή κοινωνιοψυχολογικού τύπου επιχειρηµάτων υπέρ της ύπαρξης µιας επίκοινης βαλκανικής “νοοτροπίας” είναι ότι. τείνω να πιστέψω. στο µέτρο που δεν παρέχουν πειστικές απαντήσεις στο ερώτηµα. τι το ειδικά βαλκανικό περιέχουν όλα αυτά. προσλαµβάνουν ιδιαίτερες σηµασιολογήσεις στο πλαίσιό του ή και µιλάν µε συµβολισµό µοναδικό. της ύπαρξης ενός ορισµένου τρόπου κατανόησης του κόσµου και ρύθµισης της κοινωνικής συµπεριφοράς. στο µέτρο που δεν καταδεικνύεται έγκυρα και πειστικά. που κατοικούν στη Bαλκανική. εν ολίγοις. 22 Aς προσθέσω εδώ µια µάλλον υποκειµενική επιφύλαξη. κατόπιν εµπεριστατωµένης σκέψεως. αλλά. τα διάφορα µοτίβα της λαϊκής τέχνης ή τα κάθε λογής τεκµήρια. Aς τριγυρίσει κανείς λιγάκι σε κάποιο από τα µεγάλα εθνογραφικά µουσεία του κόσµου. ή ας επισκεφθεί τη φινο-ουγγρική πτέρυγα του Eθνικού Mουσείου της Φινλανδίας. βασισµένη στην προσωπική µου εµπειρία. µια ευρύτερη συγκριτική προοπτική δεν θ’ αργούσε να διαλύσει κάθε τυχόν βεβαιότητα. Kιτροµηλίδης. στα διάφορα άτοµα. Bαλκανικοί ορίζοντες Mολαταύτα.και. που τείνουµε συχνά να συνδέσουµε µε τον γνωστό µας πολιτισµικό χώρο των Bαλκανίων.τιδήποτε.έστω και αν. οι χρωµατικοί συνδυασµοί και η αίσθηση λαϊκής αισθητικής. πως τούτος ο θεµελιώδης συλλογισµός της αριστοτελικής λογικής αντιστρατεύεται την εγκυρότητα της εθνογραφικής προσέγγισης στο ζήτηµα της “βαλκανικής νοοτροπίας”. τέλος. ότι πράγµατι υφίσταται µια τέτοια ειδοποιός διαφορά. πως το όλο ζήτηµα της “βαλκανικής νοοτροπίας” κατ’ ουσίαν περιστρέφεται γύρω από έναν πανάρχαιο κανόνα της αριστοτελικής λογικής: αποτελεί κατά βάση ζήτηµα της παρουσίας ή απουσίας κάποιας ειδοποιού διαφοράς . και όχι σπάνια ερµητικό. στο Eλσίνκι. που από την υποκειµενική τους εµπειρία έλκονται . Nοµίζω λοιπόν. αργά ή γρήγορα.

επιµ. πως µπορούµε να διαβάσουµε. Oι προσπάθειές µας να ξεχερσώσουµε το έδαφος για τον ορισµό της απέτυχαν. την αβάσιµη θεωρητικολογία και τη νεφελώδη γενικολογία. Les notions philosophiques.τα οποία. µου φαίνεται µάλλον δύσκολο . περιλάµβαναν την παραγωγή εξαίρετων έργων όπου συνδυαζόταν η σοβαρή έρευνα µε την εύστοχη φαντασία . καθώς θα προσπαθήσουµε να κατανοήσουµε και ενδεχοµένως να διασώσουµε την ιδέα της “βαλκανικής νοοτροπίας” εξετάζοντας πρώτα πρώτα ορισµένες ριζικές κριτικές θεωρήσεις της ίδιας της έννοιας της νοοτροπίας ως αναλυτικής κατηγορίας. από αναλυτική άποψη . να ικανοποιήσουν βασικούς κανόνες της λογικής. εν µέσω ηχηρών διαφωνιών. Bαλκανικοί ορίζοντες IV H “βαλκανική νοοτροπία” φαίνεται λοιπόν. πως δεν είναι µόνον έννοια προβληµατική. όσο και η µεταγενέστερη διοχέτευσή της στην ιστοριογραφία απέβλεπαν ενσυνείδητα στο να προαγάγουν στόχους της επιστηµονικής πολεµικής23. Kιτροµηλίδης. Παρίσι 1990. 1598-9. Eίναι αλήθεια. Sylvain Ayroux. Valade.να επιµένουµε. . αλλά και φευγαλέα. B. µέσα στα εθνογραφικά τεκµήρια. τ. 23 Bλ. τον τάδε ή τον δείνα τύπο τοπικά ή εθνικά καθορισµένης “νοοτροπίας”. υποσκελίζοντας την επιδερµική επιτυχία που χαρίζουν οι ακαδηµαϊκές µόδες.και άλλο τόσο ριψοκίνδυνο. που εξαπολύονταν εναντίον των πιο συµβατικών µορφών διανοητικής ιστορίας· επιστρατεύονταν από αλλεπάλληλους διανοητικούς συρµούς.13 Π. µε αποτέλεσµα συχνά να προς αυτά. ίσως να άξιζε να δοκιµάσουµε µια ακόµη διαδροµή. που προέρχονταν µεν από τη Γαλλία. Παρ’ όλα τα αξιόλογα επιτεύγµατά της . αλλά έτειναν έπειτα να εξαπλώνονται στην ευρωπαϊκή ήπειρο και στον αγγλόφωνο κόσµο. λήµµα mentalité στην Encyclopédie philosophique universelle. µέχρι στιγµής. Προτού παραιτηθούµε όµως τόσο από τον όρο όσο και από την ιδέα. II. Oι χρήσεις αυτές της έννοιας της νοοτροπίας συνιστούσαν κατ’ ουσίαν µετωπικές επιθέσεις. Eποµένως. Σ’ αυτήν θα συναντήσουµε άλλο ένα παράδοξο. σ. πως η ιδέα της νοοτροπίας αυτή καθαυτή συχνά προσοικειώθηκε µια ορισµένη πολεµική λειτουργία στις επιστήµες του ανθρώπου: τόσο η καθιέρωσή της ως κεντρικής αναλυτικής κατηγορίας στη συγκριτική εθνολογία τις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα.η προσέγγιση της “ιστορίας των νοοτροπιών” αυστηρά και δικαίως επικρίθηκε ως επιρρεπής στην ταυτολογία.

αν δεν αναφέρεται σε κάποιο σαφώς καθορισµένο πολιτικό πλαίσιο. Eντούτοις ορισµένοι οπαδοί της ίδιας προσέγγισης αναγνωρίζουν µεν πόσο άφθονα µεθοδολογικά και λογικά προβλήµατα τήν µαστίζουν.π. Demystifying Mentalities. 26 Σύµφωνα µε τη φράση του Robert Mandrou. Aκόµη πιο συγκεκριµένα. Lloyd. 1- 38. σ. που παραθέτει ο M. Bαλκανικοί ορίζοντες µην απολήγει µόνο σε υπεραπλουστεύσεις. 142-3. Eννοώ το συλλογισµό. εννοώντας προφανώς. πράγµατι παρήγαγε έργα υψηλής ποιότητας.τότε θα πρέπει να συνδέσουµε αυτή την “κοσµοθεώρηση”26 µε το απτό πολιτικό πλαίσιο µιας σαφώς καθορισµένης χρονικής περιόδου. 13. πως παράγει θετικά ερευνητικά αποτελέσµατα. που χαρακτηρίζουν ένα συγκεκριµένο πολιτισµικό µόρφωµα . για να θυµηθούµε ξανά τον Locke. Παραδόξως όµως. σ. ότι δηλαδή η “νοοτροπία” µπορεί να έχει νόηµα µόνο στο µέτρο που προσδιορίζεται αυστηρά σε συνάρτηση προς το πλαίσιο. πως. 10.δηλαδή. παραµερίσουµε τα σκουπίδια . που τήν περιβάλλει. 135-45. Aπό αυτή την άποψη . δεν παύει να αποτελεί µια “λειτουργική” προσέγγιση. µας παροτρύνει να τις εγκαταλείψουµε οριστικά. R. των µορφών 24 G. εντός του οποίου ρυθµίζεται η κοινωνική επικοινωνία25. επισηµαίνει ο ίδιος συγγραφέας. είναι πράγµατι θεµιτό να αποβλέπουµε στην ανάκτηση του παρελθόντος µέσω µιας ιστορίας των στάσεων. αλλά συνάµα τονίζουν. R. Cambridge: Cambridge University Press 1990.τα διαθέσιµα τεκµήρια φαίνεται να συνηγορούν υπέρ των νοοτροπιών: µια αλυσίδα µεγάλων επιστηµόνων. αλλά και σε πλάνες24. Aν εποµένως αναζητούµε κάποια “νοοτροπία” . που εκτοξεύτηκαν πρόσφατα εναντίον της προσέγγισης των νοοτροπιών και η οποία. 25 Aυτόθι. Mε άλλα λόγια. το έναυσµα για έναν τελικό έλεγχο της ιδέας της “βαλκανικής νοοτροπίας” θα µπορούσε να µας δοθεί από µια από τις βαθύτερες κριτικές. ορισµένες επαναλαµβανόµενες στάσεις. Kιτροµηλίδης. σ. µεστά από οξυδερκείς παρατηρήσεις και καινοτόµο στοχασµό.και αν.. Vovelle. προσάγοντας επιτακτικά λογικά επιχειρήµατα. Lloyd. Mπορούµε µολαταύτα να τήν εννοήσουµε ως συγκεκριµένη διανοητική έκφραση µιας ιστορικά αναγνωρίσιµης πολιτικής µονάδας. ό. Idéologies et mentalités. στα ίχνη του Lucien Febvre. πεποιθήσεις ή αντιλήψεις επίκοινων ενδιαφερόντων και συµφερόντων. η έννοια αυτή δεν έχει κανένα νόηµα. παρ’ όλα αυτά. που εµφατικά υποστήριξε ο G. .14 Π.

15· και πρβλ. συνιστά αυτός καθαυτός ένα µηχανισµό βίαιης σύγκρουσης. Όπως ήδη παρατηρήσαµε. H εθνοτικότητα αποτελεί παράγοντα διαφοροποίησης και ως εκ τούτου δεν µπορούν να στηριχθούν σ’ αυτήν οποιαδήποτε κοινά γνωρίσµατα. Bαλκανικοί ορίζοντες συµπεριφοράς. από τα µέσα του δέκατου ένατου αιώνα. Kιτροµηλίδης. M.15 Π. θα µπορούσε συντοµογραφικά να περιγραφεί ως επίκοινη “βαλκανική νοοτροπία”. στο ίδιο. Vovelle. σ. οπότε η Bαλκανική δεν παρουσίαζε τις εθνικές διαιρέσεις που. πως. όταν εκείνος εισήγαγε εθνοτικά στοιχεία στον εννοιολογικό καθορισµό των ψυχολογικών χαρακτηριστικών της βαλκανικής χερσονήσου. που αναφέραµε προηγουµένως. Idéologies et mentalités. Bλ.οι διάφορες εθνικές “νοοτροπίες” (η ελληνική. που µεσολάβησε από το 1830 ως το 1930 . Aς υποθέσουµε προς στιγµήν λοιπόν. 85-100. η ρουµανική. Πρέπει λοιπόν να αποµακρύνουµε από κάθε εθνοτική κι 27 28 Aυτόθι. οι οποίες εν καιρώ αποτέλεσαν εθνικά κράτη. η οποία άµεσα και ριζικά ακυρώνει όλες εκείνες τις βαθύτερες εκλεκτικές συγγένειες και τις άρρητες προϋποθέσεις. ό. H εθνότητα είναι παράγοντας διαίρεσης κι εποµένως υπονοµεύει κάθε αίσθηση επίκοινων νοηµάτων. η τουρκική και η αλβανική) αντικατέστησαν εκείνη που. O εθνικισµός. οποιοδήποτε περιεχόµενο και αν της προσδίδαµε.π. ταξιδεύοντας νοερά στο χρόνο. Aν προσπαθούσαµε τώρα να προσεγγίσουµε την ιδέα της “βαλκανικης νοοτροπίας” µε βάση τις υποθέσεις. τέλος. να φτάσουµε σε άλλες εποχές.για να δανειστούµε εδώ τον όρο ενός προεξάρχοντα εκπρόσωπου τούτης της προσέγγισης . µεταµόρφωσαν ριζικά τις πολιτισµικές παραδόσεις και τους έως τότε κυρίαρχους τύπους επικοινωνίας των γεωγραφικών µονάδων της. που θα µπορούσαν ενδεχοµένως να σχηµατίσουν το ψυχικό υπόστρωµα µιας επίκοινης “νοοτροπίας”. των συµβολικών εκφράσεων του “ασύνειδου”27 ή των εκφράσεων του “συλλογικού φαντασιακού”28 . θα µας χρειαζόταν πρώτα πρώτα µια άσκηση ιστορικής αφαίρεσης και φαντασίας: δηλαδή θα έπρεπε. σ.προκειµένου να διεισδύσουµε στον διανοητικό και συναισθηµατικό κόσµο κάποιων παλαιότερων στιγµών της ιστορικής τροχιάς µιας πολιτικά αναγνωρίσιµης κοινωνικής οµάδας. σ.δηλαδή στον αιώνα. η απόπειρα του Cvijic να µιλήσει για “βαλκανική νοοτροπία” λογικά κατέρρευσε.. . 10. η σερβική. H φράση ανήκει στον Georges Duby. η βουλγαρική. αφότου αναδύθηκαν και εδραιώθηκαν τα εθνικά κράτη των Bαλκανίων .

οι οποίες αποτελούσαν. αν ταξιδεύαµε νοερά στον προεπαναστατικό δέκατο όγδοο αιώνα· δηλαδή. µε την οποία οι άνθρωποι διάβαιναν τα γλωσσικά σύνορα. στα διαβαλκανικά δίκτυα οικονοµικών δραστηριοτήτων και σε κοινούς πολιτικούς θεσµούς (δηλαδή. µε τους οποίους η Oθωµανική Aυτοκρατορία προσπαθούσε να επεκταθεί προς την κεντρική Eυρώπη. έµελλαν όντως να προσλάβουν πολιτική χροιά στα µεταγενέστερα εθνικά κράτη και να µετατραπούν σε παράγοντα σύγκρουσης. που διαρκώς µετατοπίζονταν και συνάµα περιλάµβαναν την πολυγλωσσία ως συστατικό της καθηµερινής ζωής. Tον καιρό εκείνο οι µεγάλοι ποταµοί της χερσονήσου και κατεξοχήν ο Δούναβης . Kιτροµηλίδης. Bαλκανικοί ορίζοντες εθνική κατασκευή την αναζήτηση της “βαλκανικής νοοτροπίας”. Aποτελούσαν όµως εκπληκτικά φαινόµενα για µια προνεωτερική κοινωνία η ευκολία. πηγές εθνοτικών διακρίσεων. Aίτηµα. δεν έπαυαν βεβαίως να επιβιώνουν στοιχεία εθνοτικής διαφοροποίησης. την οθωµανική διοίκηση και το φορολογικό σύστηµα). H πολιτική ενότητα των οθωµανικών Bαλκανίων δηµιούργησε τις προϋποθέσεις για να αναπτυχθεί µια ενιαία κοινωνία . Πίσω από αυτούς τους παράγοντες. αφού ο περισσότερος κόσµος ήταν . του Πασσάροβιτς (1718) και του Bελιγραδίου (1739). που χαρακτηριζόταν από την απουσία εθνικών διαιρέσεων στα Bαλκάνια. Oι γλωσσικές διαφορές. σταθεροποίησαν τα εξωτερικά σύνορα για έναν περίπου αιώνα και επέτρεψαν αξιόλογη ελευθερία κινήσεων στους κατοίκους της Bαλκανικής. H λήξη των πολέµων. το οποίο θα µπορούσαµε πάντως να ικανοποιήσουµε. αντί να τις χωρίζουν. προτού της αποδώσουµε οποιοδήποτε ουσιαστικό περιεχόµενο. θα έπρεπε κατεξοχήν να εστιάσουµε την προσπάθειά µας να διαλευκάνουµε την ενδεχόµενη υπόσταση µιας επίκοινης “βαλκανικής νοοτροπίας”. που συνδεόταν µ’ αυτή την κοινωνία. που συνέτειναν στη διαµόρφωση µιας ενιαίας κοινωνίας.ένωναν τις γεωγραφικές υποδιαιρέσεις της. τα οποία εκφράζονταν πρωτίστως στις αναρίθµητες καθοµιλούµενες γλώσσες των Bαλκανίων. αλλά και η πρωτεϊκή φύση των γλωσσικών ταυτοτήτων. σε µια εποχή. Στο πλαίσιο της προεθνικής κοινωνίας όµως η γλωσσική διαφορά δεν αποτελούσε πηγή έντασης. Eννοούµε εδώ µια ενιαία βαλκανική κοινωνία. καθώς και η σύναψη των συνθηκών του Kάρλοβιτς (1699). που στήριζε την ύπαρξή της στις µετακινήσεις πληθυσµών.16 Π. δυνάµει.και ακριβώς στην οπτική.

στα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα και στις αρχές του εικοστού. στην προσπάθειά µας να διαυγάσουµε αυτές τις αντιλήψεις. Cambridge: Cambridge University Press 1983. να εστιάσουµε την προσοχή µας πρωτίστως 29 Tο ζήτηµα της γλώσσας στα προεθνικά Bαλκάνια δεν έχει συγκεντρώσει µέχρι στιγµής την προσοχή που αξίζει. Leon Dominian. εξαιτίας της αναδροµικής προβολής των γλωσσικών διαχωρισµών. Eντούτοις. σ. Σχετικά µ’ αυτά τα ζητήµατα. The Slavonic and East European Review 68 [1990]. Kιτροµηλίδης. The Synchrony and Diachrony of the Balkan Infinitive: A Study in Areal. Παρίσι 1930. Aκριβώς αυτές οι επείσακτες γλωσσικές διαιρέσεις παρεµβλήθηκαν στις πολιτικές συγκρούσεις και έπαιξαν καίριο ρόλο στα Bαλκάνια. αλλά συνάµα διευκόλυναν τη διαγλωσσική επικοινωνία. O Karl Sandfeld.17 Π. που οι θρησκευτικές πεποιθήσεις χρωµατίζουν τις ποικίλες αντιλήψεις περί κόσµου και παρέχουν τα πλαίσια βίωσης της καθηµερινότητας. δηλαδή κοινών ιδιωµατικών εκφράσεων. καθώς επίσης και την ύπαρξη “βαλκανισµών”. αντιµετωπίζει τη γλώσσα σαν να ήταν ένας αµετάβλητος ιστορικός παράγοντας κι ελάχιστα διερωτάται για την ιστορικότητα και τις µεταβολές των γλωσσικών ταυτοτήτων. Για µια ειδική µελέτη αυτού. H γλώσσα µετατράπηκε σε παράγοντα σύγκρουσης µόνο τον δέκατο ένατο αιώνα. επισήµανε αρκετά κοινά χαρακτηριστικά στις βαλκανικές γλώσσες. οι πηγές µας υποδεικνύουν. παροµοίως µε τον σύγχρονό του Jovan Cvijic. θα µπορούσε να µας προσφέρει τις απαραίτητες διοράσεις. Thomas Henninger. O Dominian. ο οποίος επέστησε την προσοχή µου σ’ αυτήν τη σηµαντική πηγή. βλ. πως ο τρόπος. µε συνέπεια η γλώσσα να µην αποτελεί ποτέ εστία κοινωνικής σύγκρουσης. Joseph. 192220. πως πριν από τη νεωτερική περίοδο η γλώσσα ήταν ένα εξαιρετικά ρευστό πολιτισµικό χαρακτηριστικό και πως η γλωσσική πολυµορφία συνυπήρχε στα Bαλκάνια µε κάθε λογής linguas francas. καθώς δεν υπήρχαν κρατικά σύνορα. οι οποίες ήταν προϊόντα της πολυγλωσσίας. Θα έπρεπε εποµένως. που λειτουργούσαν σε περιφερειακή ή διαβαλκανική κλίµακα. παγιώνοντας τους παλαιότερους γλωσσικούς διαχωρισµούς. Λονδίνο: Constable 1917. για να συλλάβουµε το περιεχόµενο και το νόηµα της “βαλκανικής νοοτροπίας” τον δέκατο όγδοο αιώνα. Eυχαριστώ και πάλι τον Peter Mackridge. να προσπεράσει αρκετά εύκολα τις ενδεχόµενες εθνοτικογλωσσικές διαφοροποιήσεις29. “The Greek Layer in Bulgarian Literary Language: Some Balkan Elements of the Vocabulary During the National Revival”. που θα µπορούσε ν’ αποκληθεί “γλωσσικός συγκρητισµός” στα Bαλκάνια. Γενικώς αντιµετωπίστηκε ως σταθερό δεδοµένο της βαλκανικής πολιτισµικής ιστορίας. στο αληθινά πρωτοπόρο έργο του Linguistique balkanique. Bαλκανικοί ορίζοντες πολύγλωσσος και µπορούσε. πρωταρχικά βασιζόταν στη θρησκευτική πίστη. Mια πιο πρόσφατη µελέτη του γλωσσικού “βαλκανισµού” έχουµε στο Brian D. 601-15. The Frontiers of Language and Nationality in Europe. and Historical Linguistics. που επέβαλαν τεχνητά τον δέκατο ένατο αιώνα τα νεοπαγή εθνικά κράτη. όταν συνδέθηκε µε το σύγχρονο κράτος. βλ. . General. όπως την εξαφάνιση του απαρέµφατου. H “κοσµοθεώρηση” λοιπόν. σ. Nοµίζω. που συνδεόταν µε αυτή την κοινωνία.

πως τουλάχιστον τρεις µείζονες θρησκείες συνυπήρχαν τότε . βλ. η οποία . θα µας δώσουν µια σχετικά επαρκή βάση για µια αρχική ερµηνεία της “νοοτροπίας” της βαλκανικής Oρθοδοξίας. το σουνιτικό Iσλάµ και ο Iουδαϊσµός . πλαισιωµένους από έναν ευρύτερο χώρο.ενώ συνάµα αφθονούσαν οι Kαθολικοί και οι Oυνίτες στα όρια της χερσονήσου και στο λαό ήταν διαδεδοµένες κάθε λογής µορφές θρησκευτικού συγκρητισµού. Άλλωστε. Θα µπορούσαµε εποµένως να δούµε τη βαλκανική κοινωνία του δέκατου όγδοου αιώνα σαν έναν κόσµο χωρισµένο σε κύκλους. τ. II: 576-86. Eλπίζω µολαταύτα. Aυτό που προτείνω λοιπόν εδώ. ακόµη και µια διαγώνια συγκριτική µατιά στις µελέτες των νοοτροπιών θα µας αποκάλυπτε πόσο κρίσιµη µεθοδολογικά σηµασία έχει η εξέταση της θρησκείας. που ενυπήρχαν σε µια τόσο εκτεταµένη ποικιλοµορφία. όπου Oρθόδοξοι Bαλκάνιοι µιλάν για τον εαυτό τους. είναι καταρχάς να εστιάσουµε την ανάλυσή µας στην αντίληψη περί ζωής. Aς θυµηθούµε. W. το οποίο θα µπορούσε να µας δώσει µια πιο ολοκληρωµένη εικόνα των Bαλκανίων . Husluck. Husluck. καθώς και εκείνων των µορφών συµπεριφοράς και συµβολικής έκφρασης. .η Oρθοδοξία. θα µπορούσαν κάλλιστα να υψώσουν ανυπέρβλητα εµπόδια σε κάθε επιχείρηµα περί επίκοινης “νοοτροπίας”. Bαλκανικοί ορίζοντες στη θρησκευτική πίστη των ανθρώπων. Christianity and Islam Under the Sultans. Oξφόρδη: Clarendon Press 1929. τ. άλλοτε οµόκεντρους και άλλοτε τεµνόµενους.οι 30 Για µια πρωτοπόρα καταγραφή των σχετικών στοιχείων. που συνδέονται µαζί της. δηλαδή µε την Oρθοδοξία.18 Π. Πόσο µάλλον όταν αναδιφούµε τη θρησκευτική εµπειρία στα Bαλκάνια του δέκατου όγδοου αιώνα. Oι πολλαπλές ενδεχόµενες ταυτότητες. που συνδεόταν µε τη θρησκεία της συντριπτικής πλειονότητας του πληθυσµού της βαλκανικής ενδοχώρας. F. Kιτροµηλίδης. I: 66-8. σταχυολογηµένα από αυτοβιογραφικές πηγές.αναγκαστικά εναπόκειται να ολοκληρώσουν άλλοι. πως τα αυτοβιογραφικά τεκµήρια. επιµέλεια Margaret M. να επεκταθεί η ανάλυση στις γραπτές µαρτυρίες που µετέφεραν τη συγκαιρινή εµπειρία των µειονοτικών θρησκευτικών οµάδων . η ανθρωπογεωγραφία του οποίου οριζόταν από πληθώρα γλωσσών και θρησκευτικών δογµάτων. Tο συµπληρωµατικό έργο. οπότε αντιµετωπίζουµε επίσης το πρόβληµα της πολλαπλότητας θρησκευτικών δογµάτων. ιδίως µεταξύ Xριστιανισµού και Iσλαµισµού30. των οποίων την εσώτερη λογική θα προσπαθήσουµε να αποκαταστήσουµε εδώ.δηλαδή. Στις σελίδες που ακολουθούν θα προσπαθήσω να περιγράψω ορισµένα στοιχεία αυτής της αντίληψης.

µας δίνει ένα µεστό πανόραµα της βαλκανικής Oρθοδοξίας. στον πρόλογο της βιογραφικής και βιβλιογραφικής σκιαγραφίας του Δαπόντε . τον οποίο ο εκδότης επισύναψε στις Ephémérides daces. οπότε προσχώρησε στους ρώσους. Kαθώς µας αφηγείται λοιπόν ο Δαπόντες. Στις χιλιάδες δεκαπεντασύλλαβους στίχους. Παρίσι 1888. σ’ αυτό . Kήπος χαρίτων. Kιτροµηλίδης. εµβάλλει συνεχώς παρεκβάσεις για τα µέρη που επισκεπτόταν· επίσης διανθίζει το λόγο του µε αυτοβιογραφικής υφής παρενθέσεις. το οποίο αναφέρεται στον εαυτό του. στηριγµένη στον 31 Aπό τον Emile Legrand. Bαλκανικοί ορίζοντες περισσότεροι θα συµφωνήσουµε. όσο ως αυθόρµητη έκφραση προσωπικών αναµνήσεων. ονοµάστηκε Kαισάριος. Aυτό το λογοτεχνικό τέχνασµα. III. που εστιάζεται στο ιερό κειµήλιο. Περιφορά. . επείχε θέση µιας apologia pro vita sua. v. όχι µόνον ως ζώσας πίστεως. ο οποίος διατέλεσε αργότερα µέγας δραγουµάνος της Yψηλής Πύλης και οσποδάρος της Mολδαβίας (178587). εν είδει αντίστιξης προς το κυρίως κείµενο. V O κόσµος της βαλκανικής Oρθοδοξίας χαρακτηριστικά εκφράστηκε στη ζωή και στα αυτοβιογραφικά κείµενα του Kωνσταντίνου Δαπόντε (1713/14-1784). που συνέθεσε ο Kαισάριος στο κελί του.19 Π. µετά την οριστική αποµάκρυνσή του από τα εγκόσµια. Tο αφηγηµατικό αυτό ποίηµα αφορούσε την εννεάχρονη περιφορά ενός από τα ιερότερα κειµήλια του Aγίου Όρους· του τεµαχίου του Tιµίου Σταυρού. µε σκοπό να συγκεντρώσει εισφορές για την ανοικοδόµηση του καθολικού της.κατεξοχήν καθόρισε τη θρησκευτική πίστη στη Nοτιοανατολική Eυρώπη. το οποίο δεν θα έπρεπε να θεωρήσουµε τόσο σαν ενσυνείδητη αφηγηµατική στρατηγική. πώς µετέφερε από άκρη σ’ άκρη των Bαλκανίων το Tίµιο Ξύλο. αλλά και ως περιεχοµένου της καθηµερινής εµπειρίας. ο οποίος εν καιρώ. που φυλάσσεται στη Mονή Ξηροποτάµου. όταν περιβλήθηκε το µοναχικό σχήµα. που µας άφησε. σ. που εύστοχα χαρακτηρίστηκε ως οι Eξοµολογήσεις του31. φτιάχνοντας έτσι. ένα δευτερογενές κείµενο. τ. πιστεύω. Tο έργο αφιερώνεται στον πρίγκηπα Aλέξανδρο Mαυροκορδάτο (1754-1819). εξαιτίας της δραπέτευσής του κατά τον Pωσοτουρκικό Πόλεµο του 1787-92. αλλά ιδίως στο έµµετρο αυτοβιογραφικό αφήγηµά του. O Kήπος χαρίτων. στην αθωνική Mονή Ξηροποτάµου. προτιµήσεων και αξιολογήσεων. την οποία η µονή ανέθεσε στον Δαπόντε. ενώ έµεινε γνωστός στη βαλκανική ιστορία µε το προσωνύµιο Φιραρής (“ο φυγάς”).

ζωγραφισµένη µε αρκετή συµπάθεια. 3232. . ο οποίος είχε πάει τότε στη Bλαχία για να συλλέξει εισφορές για τον Πανάγιο Tάφο. Eκεί ο νεαρός νησιώτης δεν γνώρισε µόνον έναν κόσµο µε ανοιχτούς ορίζοντες. Παρίσι 1881. Bαλκανικοί ορίζοντες τρόπο του ελεύθερου συνειρµού. αλλά συνάµα απέκτησε βιωµατική εµπειρία. όπου µαθήτευσε δίπλα στον Γεώργιο 32 Tούτη η έκθεση των απόψεων του Δαπόντε στηρίζεται στην κριτική έκδοση του κειµένου από τον Emile Legrand. παρέχοντας το αξιακό πλαίσιο και τις νοηµατικές σηµασιοδοτήσεις. του πώς η θρησκευτική πίστη και ολόκληρο το συµβολικό σύµπαν της Oρθόδοξης λατρείας ενσωµατώνονταν στην καθηµερινή ζωή. Λονδίνο: Allen and Unwin 1936. Δεκαεφτά χρονών τόν έστειλε ο πατέρας του στην Πόλη. Bibliothèque Grecque Vulgaire (στο εξής. σ. φίλου του πατέρα του. οι πάτρωνές του είχαν χάσει την εξουσία. 33 Tα κύρια αυτοβιογραφικά σηµεία του κειµένου βρίσκονται στις σ. για να σταδιοδροµήσει στους φαναριώτικους κύκλους. Kιτροµηλίδης. το 1731. BVG). Aρωγή και παρηγοριά αναζήτησε στις συµβουλές του Πατριάρχη Iεροσολύµων Mελετίου. O Mαυροκορδάτος βοήθησε τον Δαπόντε να συνεχίσει τις σπουδές του στην εκεί αυθεντική ακαδηµία. III. Δάσκαλο είχε ένα µοναχό προσκεκληµένο από την περίφηµη Mονή Iβήρων. Mια άλλη προσωπογραφία του Δαπόντε. O πατριάρχης τόν σύστησε λοιπόν στον νέο ηγεµόνα της Bλαχίας Kωνσταντίνο Mαυροκορδάτο. και έµαθε γράµµατα στο σχολείο που ίδρυσε ειδικά γι’ αυτόν το σκοπό ο πατέρας του. που αφενός προσέφεραν αντηρίδες στις συλλογικές στάσεις των ανθρώπων και αφετέρου νοµιµοποιούσαν τις εκάστοτε ατοµικές επιλογές32. Dawkins. 6-21. τον µεγαλύτερο φαναριώτη νοµοθέτη και µεταρρυθµιστή των παραδουνάβιων ηγεµονιών. Mια άλλη έκδοση. αλλά την εποχή που έφτασε στο Bουκουρέστι. του τι σηµαίνει εξουσία και δολοπλοκία. τότε τοπικός προξενικός πράκτορας της Bρετανίας. των Pακοβίτσα.20 Π. 6972. The Monks of Athos. Aπό την αυτοβιογραφική αφήγηση του Δαπόντε µαθαίνουµε ότι γενήθηκε στη Σκόπελο. µας δίνει µια παραστατική εικόνα. 41-50 και 51-3 της έκδοσης του Legrand. τ. Στην Kωνσταντινούπολη ο Δαπόντες προσκολλήθηκε στην ακολουθία µιας αρχοντικής οικογένειας της Mολδοβλαχίας. κυκλοφόρησε σε επιµέλεια Γαβριήλ Σοφοκλή στην Aθήνα το 1880. περί το 1713-14. βασισµένη στο ίδιο χειρόγραφο. που κινούνταν στις παρυφές της οθωµανικής αυλής και στο ρυθµό της ανόδου και της πτώσης πατριαρχών και πριγκήπων.33 Aπό τρυφερή ηλικία λοιπόν ο κόσµος του Oρθόδοξου µοναχισµού διαπίδυσε στην πνευµατική διαµόρφωση του Kωνσταντίνου. σ. M. έχουµε στο R.

ο οποίος κατά το µεγαλύτερο µέρος του εκτυλίχθηκε στις παραδουνάβειες ηγεµονίες. όταν ο ηγεµόνας τοποθετήθηκε στο θρόνο της Mολδαβίας. της ακολουθίας του προστάτη της Σκοπέλου Aγίου Pηγίνου36. 36 BGV. το 1735. όπου έζησε ως το 1753. III. λίγο µετά την άφιξή του εκεί. όπως ο ίδιος µας οµολογεί. “Constantin Dapontés et les principautés roumaines”. Revue des Etudes Sud-Est Européennes 8 [1970]: 481-94. Σηµαντικότερο αποτέλεσµα της σχέσης αυτής ήταν ότι ο Mαυροκορδάτος ανέθεσε στον Δαπόντε να συνθέσει το επίσηµο χρονικό του Pωσοτουρκικού Πολέµου του 1736-9. εκτέθηκε τότε στη µεγάλη παράδοση της Oρθόδοξης παιδείας. Aπό τη Mολδαβία ο Δαπόντες επέστρεψε στην Kωνσταντινούπολη. Έτσι γράφηκαν οι Eφηµερίδες Δακικαί. που διακτινωνόταν από τις σηµαντικότερες σχολές της ελληνικής Aνατολής. 42 . Tο 1747 όµως. 258. κι επιπλέον κάλυψε τα έξοδα για την έκδοση. είχε πρωτοστατήσει στη µεταρρύθµιση της αυθεντικής ακαδηµίας του Bουκουρεστίου. βλ. κι επέστρεψε µαζί του στο Bουκουρέστι όταν ο τελευταίος επανήλθε στη Bλαχία. που συγκαταλέγεται στα σηµαντικότερα πεζά κείµενα του Δαπόντε. Θέλοντας να εξιλεωθεί για τα κρίµατά του προικοδότησε ναούς και µονές στη Mολδαβία και στη Σκόπελο. στη Bενετία. Σε σχέση µε το ιστορικό υπόβαθρο. N. 9. τ. Kιτροµηλίδης. III. ανηψιό και διάδοχο του µεγάλου νεοαριστοτελικού λογίου Σεβαστού Kυµινίτη. O Δαπόντες έζησε στις ηγεµονίες ως το 1746 και συµµερίστηκε τις τύχες και τις ατυχίες των φαναριωτών προστατών του.21 Π. Eνώ ήταν δεσµώτης η ηλικιωµένη µητέρα του άφησε για πρώτη και µοναδική 34 35 BGV. φορτώθηκε πλούτο και εχθρούς και. Camariano. υπέπεσε σε πολλές αµαρτίες σ’ αυτήν τη χώρα της υλικής αφθονίας και της ηθικής εξαχρείωσης35. ένα ογκώδες πολεµικό χρονικό. ο οποίος. O νεαρός λόγιος προσκολλήθηκε στην ακολουθία του Kωνσταντίνου Mαυροκορδάτου: τον ακολούθησε στο Iάσιο το 1732. σ. O Δαπόντες λοιπόν. σ. τ. περί τα τέλη του δέκατου έβδοµου αιώνα. Aναρριχήθηκε σε υψηλά αυλικά αξιώµατα. σ. οι αρχές τον συνέλαβαν και τον κράτησαν είκοσι µήνες στη φυλακή. που θαύµαζε ιδιαιτέρως τα δυο βιβλία του Kυµινίτη και τα ονόµαζε “φάρους µάθησης”*34. Aυτόθι. Mε αυτή την ευκαιρία µάλιστα εµβολιάστηκε στο Oρθόδοξο υπόβαθρο του συγγραφέα η ζωηρή αίσθηση των πολιτικών ανταγωνισµών του σύγχρονου κόσµου. Bαλκανικοί ορίζοντες Xρυσογόνη τον Tραπεζούντιο.

έχοντας δεκαοχτώ χρόνια να δει το γιό της. Aρκετοί από αυτούς τους ενδηµούντες επιφανείς ιεράρχες. κι “έχοντας χορτάσει τα εγκόσµια. µπροστά στην εικόνα της Παρθένου. O Δαπόντες τήν πένθησε µε ένα επίγραµµα. όπου. Tο Πιπέρι ήταν 37 Aυτόθι. ούτε και ο Δούναβης δεν µπορούσε να ξεπλύνει. Tον Aύγουστο του 1753 αποσύρθηκε στη νησίδα Πιπέρι. ήταν προσφιλής τόπος διαµονής των Oρθόδοξων ιεραρχών ολόκληρης της αυτοκρατορίας. βαθιά µετανιωµένος. 43-4. δικαίως τιµωρήθηκε για τα αµαρτήµατα. 38 Aυτόθι. όπως ο ίδιος µας αναφέρει. ο οποίος κατοικούσε τότε στο νησί: η Xάλκη. ένα νέο θαύµα: λίγους µήνες νωρίτερα είχε θαυµατουργά θεραπευτεί από µια άλλη αρρώστια. H άµοιρη γυναίκα ξεψύχησε µέσα στο ναό της Παναγίας. τα οποία. του είχαν επίσης προτείνει προξενειά. και άρχισε να προσεύχεται για τη συγχώρηση αµφότερων38. στον Kήπο χαρίτων37. Mόλις απολύθηκε από τη φυλακή. Bαλκανικοί ορίζοντες φορά στη ζωή της τη Σκόπελο. στη Xάλκη. Γεµάτος ντροπή για την κατάστασή του αρνήθηκε να τήν συναντήσει και εκείνη πέθανε τρεις µήνες αργότερα. που τόν βάραιναν. 39 Aυτόθι. αραβωνιάστηκε και παντρεύτηκε. που συνδέονταν µε τη διαµονή του στη Mολδαβία. Έπειτα από αυτές τις αλυσιδωτές συµφορές στην προσωπική του ζωή. σ. Προξενητής στο συνοικέσιο ήταν ο Πατριάρχης Aντιοχείας Συλβέστρος. Kιτροµηλίδης. και “ταξίδεψε στη θάλασσα. . µε τις ορθόδοξες µονές και το φυσικό κάλλος της. όποτε χρειάζονταν να επισκεφτούν την πρωτεύουσα για εκκλησιαστικές ή άλλες υποθέσεις. σ. 51. το 1749. µια νέα από τη Xάλκη των Πριγκηποννήσων. ο Δαπόντες. η οποία τον Aύγουστο του 1751 έφερε πρόωρα στον κόσµο ένα κοριτσάκι. θύµα µιας επιδηµίας πανώλης. µέσα στην απόγνωσή της. αλλά εκείνος τελικά διάλεξε τη Mαριώρα. µας πληροφορεί ο Δαπόντες. αποφάσισε να µονάσει. τήν ακολούθησε στον τάφο και η µητέρα. τον Aύγουστο του 1747. από την οποία προσδοκούσε. στις 6 Oκτωβρίου. σ. τα καλά όσο και τα κακά”*39. κοντά στη γενέτειρά του Σκόπελο. H κόρη όµως πέθανε στις 14 Σεπτεµβρίου και λίγο αργότερα. O Δαπόντες αφηγείται το επεισόδιο. κάτι που δεν είχε κάνει ποτέ προηγουµένως”*. για να τόν επισκεφτεί στην Πόλη. που διαρκώς αναλογιζόταν τώρα τα αµαρτήµατά του και ιδίως εκείνα.22 Π. όπου απέδιδε το θάνατό της στη δική του κακία και στις αµαρτίες. που είχε διαπράξει στη Mολδοβλαχία. έλεγε. 46.

από την οποία αντλούσε µεγάλη χαρά. αρκετά ώστε να επιχειρήσει µια νέα έξοδο στον µεγάλο κόσµο. µέσω των βιβλίων. η προσευχή και η λατρεία της Παναγίας43. πλην µιας συνοδείας περίπου δέκα µοναχών. ήδη Aδελφός Kαισάριος. να φθάνει προσκυνητής στον Άθω ακολουθώντας µια παρόρµηση. όπου η εξύµνηση του φυσικού κάλλους και των απολαύσεων της απόλυτης λιτότητας συνδυαζόταν µε την αίσθηση πνευµατικής ανάτασης. σ. που του είχε αποκαλύψει τις βουλές του Yψίστου. το εγκώµιο “της µοναχικής ζωής”*41. 54-60. σ. . Στο Άγιο Όρος εγκαταβίωσε στη Mονή Ξηροποτάµου. που.23 Π. 61. Bαλκανικοί ορίζοντες ακατοίκητο. 42 Aυτόθι. 59. Tο 1756 υπέκυψε στον πειρασµό να περάσει απέναντι. την οποία είχε ιδρύσει ο πατέρας του. Kιτροµηλίδης. 61. 41 Aυτόθι. τον Mάιο του 1757.παραπάνω από δέκα τόµους ξέχειλους. 43 Aυτόθι. µας λέει. 52. µε τους σοφούς αποστόλους και όλους τους άλλους αγίους”42. φρόντιζαν δυο εκκλησίες της Παναγίας. τον βλέπουµε λίγους µήνες αργότερα. κατά τη δική του µαρτυρία40. O Δαπόντες. στη Σκόπελο. όπου ήταν σκευοφύλακας ένας συµπατριώτης και παλιός του φίλος. που ήταν η µάθηση. πέρασε εκεί τρία χρόνια πλήρους αποµόνωσης. ανακάλυψε τα τρία θεµέλια της ευτυχίας του. που χάριζε η “συναναστροφή. σ. και υπολογίζοντας πάντως να επιστρέψει εν καιρώ στο νησιωτικό µοναστήρι του44. Aυτή η τριετία πνευµατικής µόνωσης κι επιστροφής στη φύση ενίσχυσε τα ηθικά και ψυχικά εφόδια του Δαπόντε. σ. 44 Aυτόθι. Όποτε κουραζόταν να γράφει φρόντιζε τον κήπο του· ασχολία. Ήταν οι πιο ευτυχισµένες ηµέρες της ζωής του και του ενέπνευσαν την καλύτερη ίσως στιγµή της ογκώδους ποιητικής του παραγωγής. σ. ζώντας σε µια µικρή µονή. συνθέτοντας χιλιάδες στίχους . Eκεί. Mολονότι όµως βρήκε επιτέλους τον επίγειό του παράδεισο. προκειµένου να εγκατασταθεί στην τοπική µονή του Eυαγγελισµού της Θεοτόκου. συναντούσε τους υπόλοιπους αδελφούς µόνο στην εκκλησία και στην κοινή τράπεζα. Aυτό το 40 Aυτόθι. Kείµενο πράγµατι αξιόλογο. Aφιέρωνε όλο το χρόνο του στο γράψιµο. Eγκατεστηµένος σ’ ένα απόµερο κελί.

απ’ όπου έλπιζαν να συλλέξουν ζητείες για την ανοικοδόµηση του ετοιµόρροπου καθολικού της µονής τους. H παρουσία του Tίµιου Σταυρού στην Πόλη τήν έσωσε µάλιστα. απέπλευσε από την Πόλη για τη 45 Aυτόθι. η οποία έµελλε να διαρκέσει εννέα χρόνια. τόν θεώρησαν θεόπεµπτο: αληθινός άνθρωπος του κόσµου.24 Π. αλλά άφησε εντελώς ανέπαφη τη Bασιλεύουσα45. µε αξιοζήλευτη γνώση των ηγεµονιών και αµέτρητες γνωριµίες µεταξύ των εκεί πλούσιων και ισχυρών· ο ίδιος ο ηγεµόνας Kωνσταντίνος Mαυροκορδάτος δεν ήταν παρά ο τέως πάτρωνάς του. Oι ξηροποταµινοί πατέρες ετοίµαζαν τότε µια αποστολή στη Bλαχία. δίπλα στον συγκαιρινό του Kιεβουπολίτη µοναχό Bασίλειο Mπάρσκυ. Eντέλει τον Iούλιο του 1764 ο µοναχός. σ. από τη µεγάλη επιδηµία πανώλης. τον Aύγουστο του 1760. ενώ κατόπιν. µε εξαίρεση το δυτικό τµήµα της. 104-5. διαπλέοντας τον Δούναβη. Aφού έµεινε δυο χρόνια στις ηγεµονίες το ιερό κειµήλιο οδηγήθηκε στην Kωνσταντινούπολη. τα νησιά του Aιγαίου. Στο Bουκουρέστι τόν δέχθηκαν µε µεγάλες τιµές και περιέβαλαν το Tίµιο Ξύλο µε κάθε λογής εκδηλώσεις λατρευτικής αφοσίωσης. τη Bουλγαρία και τη Bλαχία. έφτασε στη Bλαχία. περιέπλευσε τη µακεδονική ακτή ως την Aίνο της Θράκης και από εκεί διέσχισε την πεδιάδα ως την Aδριανούπολη. στο Tίρνοβο και στα γύρω µέρη. χάρη στο οποίο µπορούµε κάλλιστα να αναγορεύσουµε τον Δαπόντε. που είχε . κατά τον Kαισάριο. τη Θεσσαλονίκη. όπου προσέφερε παραµυθία στους πιστούς της αυτοκρατορικής πρωτεύουσας και πολλαπλασίασε το θησαυρό που έφερε ο Δαπόντες από τη Mολδοβλαχία. σε κορυφαίους µεταξύ των περιπλανώµενων Oρθόδοξων ιερωµένων του δέκατου όγδοου αιώνα.το Tίµιο Ξύλο. τη Mικρά Aσία. Έπειτα από επτά µήνες στη Bλαχία στράφηκε βόρεια. κοµιστής και φύλακας του Tίµιου Ξύλου. µαζί µε το Tίµιο Ξύλο. . Kιτροµηλίδης. Tο µοναστήρι του εµπιστεύθηκε τον πολυτιµότερο θησαυρό. κι έκανε την είσοδό του στο Iάσιο τον Aπρίλιο του 1758. O Δαπόντες δεν τους απογοήτευσε και όταν ολοκληρώθηκε η λειτουργία της Πεντηκοστής. Eγκαταλείποντας τον Άθω ο Aδελφός Kαισάριος. Kυριακή των Bαΐων. Tαξίδι από κάθε άποψη αξιόλογο. στις 22 Mαΐου του 1757. στη Mολδαβία. Στο οδοιπορικό του µας άφησε µια αρκετά ολοκληρωµένη περιγραφή της βαλκανικής χερσονήσου. η οποία την ίδια περίοδο µάστισε τη Σµύρνη. Mόλις έφτασε ο Aδελφός Kαισάριος. Έπειτα περιόδευσε στην καρδιά της Bουλγαρίας. Bαλκανικοί ορίζοντες προσκύνηµα σφράγισε όµως οριστικά την τύχη του Δαπόντε για το υπόλοιπο του βίου του. απέπλευσε για την περιήγησή του στα Bαλκάνια.

πώς αυτές οι αξίες µετουσιώνονταν σε κοινωνική εµπειρία. Aξίζει λοιπόν να διυλίσουµε από τις αφηγήσεις του τα στοιχεία αυτής της κοινωνικής εµπειρίας και. αλλά κυρίως για να αναδείξω την κατατοµή ενός Oρθόδοξου συγγραφέα του δέκατου όγδοου αιώνα. τον Σεπτέµβριο του 1765. τη Σκόπελο. βγαλµένα από τα χέρια των καλύτερων τεχνιτών της Πόλης. παραδόθηκαν σε χειρόγραφα.25 Π. H ακρίβεια των παραστατικών περιγραφών αυτών των πολύτιµων έργων τέχνης από τον Δαπόντε µπορεί να ελεγχθεί µε µια επιτόπια εξέταση των ίδιων των κειµηλίων. . στα Ψαρά και στην Eύβοια. να προσπαθήσουµε να αναπλάσουµε την Oρθόδοξη στάση απέναντι στη ζωή. Στις 4 Δεκεµβρίου του 1784 απεδήµησε εις Kύριον. O πολύτιµος καρπός των εννιάχρονων περιπλανήσεών του ήταν εκατό πουγγιά γεµάτα µε εισφορές των πιστών46 και εκτός από αυτά ο Δαπόντες κόµιζε πλούσια αναθήµατα για τον εξωραϊσµό της νέας εκκλησίας. επέστρεψε το κειµήλιο στον αρσανά της Mονής Ξηροποτάµου. τη δουλειά των οποίων µάλιστα είχε επιβλέψει προσωπικά47. αναδιαρθρώνοντάς τα. VI Aναφέρθηκα εν εκτάσει στην αυτοβιογραφική αφήγηση του Δαπόντε επειδή είναι αφεαυτής γοητευτική. σ. µερικά από τα οποία εκδόθηκαν στη Bενετία ενόσω ζούσε. O Kαισάριος µας άφησε ποταµούς γραπτών. ή ίσως και την ίδια την 46 Aυτόθι. O Δαπόντες δεν περιγράφει την Oρθοδοξία απλώς ωσάν θρησκευτικό δόγµα και λατρευτικό τύπο. όπου ο Kαισάριος πέρασε τη δύση του βίου του συνθέτοντας ακάµατα χειµαρρώδη ποιήµατα και πεζά. αλλά ως πρωταρχικό περιεχόµενο αυτής καθαυτής της κοινωνικής ζωής. Kιτροµηλίδης. 227. Aπό εκεί. ώσπου έφθασε το επόµενο έτος στην “παµφιλτάτη νήσο” του. Aυτά δεν διανθίζονται συχνά από εκλάµψεις µεγαλοφυίας ούτε περιέχουν εσµούς πρωτότυπων ιδεών· µολαταύτα. Aνοικοδοµήθηκε λοιπόν ευπρεπώς το καθολικό της µονής. που σώζονται σήµερα στη Mονή Ξηροποτάµου. 47 Aυτόθι. και από εκεί πήγε στη Σάµο. καταγράφουν πιστά τις αξίες του τότε κόσµου της βαλκανικής Oρθοδοξίας και µας δείχνουν αρκετά ζωηρόχρωµα. Bαλκανικοί ορίζοντες Xίο. όπως οι αυτοβιογραφικές εξοµολογήσεις του. ενώ άλλα. 101-2. σ. όπου τον υποδέχθηκε πανηγυρικά σύσσωµη η αδελφότητα της Mονής.

µοιάζουν βεβαίως να εισάγουν ένα στοιχείο “εγκόσµιου πατριωτισµού” στο ευρύτερο θρησκευτικό πλαίσιο χωρικής αναφοράς. µένοντας σταθερά κοντά στη φύση. “χρυσήν πατρίδα”48 . που σε όλους τους πιστούς µιλούσε µε τον ίδιο τρόπο . ενσωµάτωσαν στα βιώµατά του ολόκληρο το χώρο της νοτιοανατολικής Eυρώπης ως ενιαίο και ακέραιο όλο. Tούτο τον ενιαίο ιστορικό χώρο της νοτιοανατολικής Eυρώπης οριοθετούσαν τα κοινώς αποδεκτά σύµβολα του Oρθόδοξου πολιτισµού και κατεξοχήν οι τόποι προσκυνηµατος και λατρείας· οι ίδιοι ακριβώς. οι οποίοι τόσο άµεσα σφράγισαν την προσωπική ιστορία του.δηλαδή αφενός ο παραδοσιακός τρόπος γεωγραφικής κινητικότητας. το Tίµιο Ξύλο. Kιτροµηλίδης. που είχαν δώσει ρυθµό στο οδοιπορικό του Δαπόντε και είχαν εµπνεύσει τις λογοτεχνικές του εξάρσεις. είναι ότι η συγκεκριµένη εµπειρία δεν χρωµατιζόταν από εθνικές ή εθνοτικές υποκειµενικότητες: ο Δαπόντες λατρεύει τον τόπο. Bαλκανικοί ορίζοντες Oρθόδοξη “νοοτροπία”. οίκον τον πατρικόν µου”.και είδαµε πως ο Kαισάριος περιέφερε ένα από τα ιερότερα σύµβολα του τελευταίου. σε µια αποστολή σωτήριας πίστης. πως η ισχύς του Oρθόδοξου οράµατος δεν συνίστατο τόσο στην αναλυτική διαύγειά του. που παρατηρούµε. η οποία συγκροτούσε το Oρθόδοξο όραµα. και υµνεί την Σκόπελο . διατηρούσε το σφρίγος του και διέσωζε έτσι τη δυνατότητά του να ενσωµατώνει εγκόσµια συναισθήµατα και κίνητρα. όπου γεννήθηκε. διατρέχοντας επί εννέα ολόκληρα χρόνια τα Oρθόδοξα Bαλκάνια. που θεωρούσε φυσικό περίγυρο των τροχιών του ολόκληρο το σύµπαν της νοτιοανατολικής Eυρώπης. στο 48 Aυτόθι. και αφετέρου ο επίκοινος συµβολισµός της Oρθόδοξης παρακαταθήκης. τις οποίες επισηµάναµε προηγουµένως.αλλά δεν έχει καµιά αίσθηση εθνικής πατρίδας. Tο τελευταίο.εξηγούν τον υπερεθνικό χαρακτήρα της βαλκανικής Oρθοδοξίας. Oι µαρτυρίες για την ισχυρή προσκόλληση του Δαπόντε στην τοπική γενέτειρά του. 164. σ. Tο πρώτο πράγµα. Kορυφαίο παλλάδιο ήταν το Άγιο Όρος . .“παµφιλτάτην νήσον µου.26 Π. Oι παραδοσιακοί τρόποι της γεωγραφικής κινητικότητας. που δεν τεµαχιζόταν από οποιεσδήποτε πολιτικές ή εθνικές διαφορές. Aυτά τα δυο στοιχεία. αλλά µολαταύτα δεν προκαλούν καµιά αντίφαση: αµφότερες οι κλίµακες στάσεων και συναισθηµάτων καταγράφουν την πλούσια υφή της πολιτισµικής εµπειρίας. Πράγµα που υποδηλώνει. όσο στην ικανότητά του να απορροφά και να συνθέτει σε µια βιώσιµη ενότητα αντίρροπες δυνάµεις. που τόσο παραστατικά αποτυπώθηκαν στη βιωµατική εµπειρία του Δαπόντε .

που τα ενέταξε τελικά στην εµβέλεια των ακάµατων ταξιδιών του. που καθοριζόταν από το εκκλησιαστικό ηµερολόγιο: οι άνθρωποι ένιωθαν. οι οποίες εκφράζονταν. όπως την κατέγραψαν τα κείµενα του Kαισαρίου. κατεξοχήν από τέτοιους ιερούς τόπους. από τα οποία ύφαιναν οι πιστοί την Oρθόδοξη “νοοτροπία”. των πάνδηµων πανηγυριών και των ιδιαίτερων οικογενειακών στιγµών. που θα µπορούσαν να ερµηνευτούν ως τα νήµατα. Ένα άλλο θεµελιώδες στοιχείο της Oρθόδοξης “νοοτροπίας”. µεταξύ των άλλων. Tα κείµενα του Δαπόντε αντανακλούν επίσης ορισµένες άλλες στάσεις και πεποιθήσεις. Bαλκανικοί ορίζοντες µέτρο που µπορούσε να δώσει “νοηµατικούς χάρτες” στους πιστούς. τα µέρη που καθαγιάστηκαν από θαύµατα. και µε τη λατρεία των τοπικών αγίων. Oλόκληρη η γεωγραφία των Bαλκανίων και του αιγαιικού αρχιπελάγους σηµατοδοτούνταν στον νοητικό χάρτη του Δαπόντε. οι τάφοι των αγίων. Mέσα σ’ αυτό το πλαίσιο κατανοούσε το χρόνο ο χριστιανικός πολιτισµός. οι τόποι µαρτυρίου. ωσότου το υπονόµευσαν και βαθµιαία το επικάλυψαν τα εγκόσµια χρονικά σχήµατα. των ηµερών της χαράς. την πολλαπλότητα και την ετερογένεια των οποίων προσπάθησαν αργότερα τα εθνικά κράτη να αντικαταστήσουν µε τους οµοιόµορφους δεσµούς της εθνικής νοµιµοφροσύνης. Πρώτη και κύρια µεταξύ αυτών των διαστάσεων της Oρθόδοξης βαλκανικής θεώρησης ήταν η αίσθηση του χρόνου.27 Π. πως οι ποικίλες τοπικές προσκολλήσεις. µέσω της αδιάλειπτης προσπάθειας να αποκρυπτογραφηθεί το . Aξίζει µάλιστα να θυµόµαστε. ακόµη βαθύτερες. Kιτροµηλίδης. όπου φυλάσσονταν θαυµατουργές εικόνες ή ιερά λείψανα. Δίπλα στον εκκλησιαστικό ορισµό του χρόνου η Oρθόδοξη θεώρηση περιλάµβανε επίσης µια αίσθηση του χώρου εξίσου προσδιορισµένη από τη χριστιανική κληρονοµιά των Bαλκανίων: τον ορίζοντα του χώρου όριζαν οι τόποι λατρείας . ήταν η ενεργός παρουσία του υπερφυσικού στην καθηµερινή ζωή. αποτελούσαν αναπόσπαστο στοιχείο των προεθνικών ταυτοτήτων. Eπίζηλη θέση µεταξύ όλων αυτών κατείχαν βεβαίως οι εκκλησίες.οι επιβλητικοί ναοί των πιστών στις πολεις και τα ταπεινά µοναχικά παρεκκλήσια της υπαίθρου. Tο υπερφυσικό ενσωµατωνόταν στα τρέχοντα βιώµατα των ανθρώπων µέσω της αδιάκοπης αναζήτησης θαυµατουργών παρεµβάσεων του θείου στην προσωπική ζωή όσο και στις οικογενειακές υποθέσεις τους. που σφράγιζαν την αλλαγή των εποχών και χαρτογραφούσαν την οργάνωση του θερισµού και του τρύγου. της δοκιµασίας ή του πένθους. πως το διάβα του χρόνου περιστρεφόταν γύρω από τις διαδοχικές θρησκευτικές γιορτές της Oρθοδοξίας και πως το ρυθµό της καθηµερινότητας έδιναν οι εορτές των αγίων.

που χαρακτηρίζουν τη σύνθεση του Kήπου χαρίτων. Aπό τη σκοπιά του αυτοβιογραφούµενου Kαισαρίου. που απειλούσαν να διαβρώσουν το πνευµατικό περιεχόµενο της πίστης. που αποδίδουν εντελώς διάφανα τη λατρευτική εστίαση της ατοµικής του ζωής. αλλά ακόµη και το ενδεχόµενο της ιερωσύνης. σ.και κάθε λογής λατρευτικών πράξεων. Για τον ίδιο λόγο άλλωστε η επίσηµη Eκκλησία κατά κανόνα αντιστρατευόταν και καταδίκαζε τις ακραίες µορφές ζηλωτισµού.των ταµάτων . . 1”.εικόνων και ιερών λειψάνων . “Aνέκδοτα στοιχεία για τον Kαισάριο Δαπόντε από το χειρόγραφο Bυτίνας αρ. πάντως πρόσφατα ανασύρθηκαν ορισµένα πεζά θραύσµατα της αυτοβιογραφίας του49. Bαλκανικοί ορίζοντες θέληµα Θεού και να διανοιχτούν δίαυλοι επικοινωνίας µε την Παναγία και µε τους αγίους. Tο ίδιο ακριβώς σχήµα αναδύεται και µέσα από άλλα αυτοβιογραφικά κείµενα του δέκατου όγδοου αιώνα και άνετα εντάσσεται στην Oρθόδοξη 49 Γιώργος Kεχαγιόγλου. 35-56. H αυτοβιογραφία του Oρθοδόξου σήµαινε ουσιαστικά καταγραφή της συµµετοχής του στα µυστήρια της Eκκλησίας και της επισφράγισης όλων των µεγάλων στιγµών της ζωής του από τους κατάλληλους τύπους θρησκευτικής πρακτικής. η βάπτιση των παιδιών του πιστού. το χρίσµα. Aν στις αλλεπάλληλες και µακροσκελείς παρεκβάσεις.28 Π.όλα αυτά τα στοιχεία συγκροτούσαν ένα κατά το µάλλον ή ήττον τυπικό σχήµα Oρθόδοξης βιογραφίας. H ενεργός παρουσία του υπερφυσικού επενεργούσε στην καθηµερινότητα µε τη µεσολάβηση πρωτίστως ορισµένων αντικειµένων θρησκευτικής λατρείας . Ένα άλλο θεµελιώδες στοιχείο της Oρθόδοξης θεώρησης ήταν η οργάνωση του ατοµικού βίου µε άξονα την τελετουργική ζωή της Eκκλησίας. O Eρανιστής 18 [1986]. H επίσηµη υιοθέτηση και αναγόρευση της αγιότητας λειτουργούσε ανασχετικά απέναντι στις ακραίες εκφράσεις δεισιδαιµονίας και συχνά αγυρτείας. οι οποίες απειλούσαν να υποδαυλίσουν εκδηλώσεις φανατισµού. το οποίο προσέγγιζαν στην παραδοσιακή Oρθόδοξη κοινωνία σαν φυσιολογική µάλλον παρά εξαιρετική στιγµή στη ζωή του χριστιανού . των αναθηµατικών προσφορών . µέσω των ονείρων. ολόκληρη η ζωή του Oρθοδόξου περιστρέφεται γύρω από την Eκκλησία και τα ιερά µυστήριά της. η ζωντανή συµµετοχή στα µυστήρια της θείας ευχαριστίας και της εξοµολόγησης. ο γάµος. Kιτροµηλίδης.και η Oρθόδοξη θρησκευτική παράδοση τήν είχε προ πολλού επισηµοποιήσει και ενσωµατώσει στις εκκλησιαστικές πρακτικές της. όπου προβάλλεται µάλλον η προσωπική έκφραση του Δαπόντε. H βάπτιση. συντήκεται αυτή η Oρθόδοξη σύλληψη της ζωής µε άλλα στοιχεία. που θα µπορούσαν να πλήξουν το κύρος της Oρθοδοξίας.

στις µοναστικές τράπεζες είτε στις λαµπρές αίθουσες των κοσµικών επαύλεων. Bενετία: Δ. O Δαπόντες µάλιστα. Mπορούµε επίσης να τόν απολαύσουµε στην πολυτελή σύγχρονη έκδοση. υπενθυµίζοντάς µας το απτό υπόβαθρο της Oρθόδοξης θεώρησης. 107-16· ανατυπώθηκε στην έκδοση του Kήπου χαρίτων. H ιδιαίτερη αξία της µαρτυρίας του Δαπόντε συνίσταται κατεξοχήν στο γεγονός. σ. Aπό τέτοιες αναµνήσεις βρίθει ο θαυµαστός Kανών περιεκτικός πολλών εξαιρέτων πραγµάτων51. Aθήνα 1880. χωρίς ποτέ να αφαιρέσει την υλική του υπόσταση.τόσο τις απλές και λιτές φυσικές γεύσεις των νηστειών και των ηµερών της µετάνοιας. που συνδεόταν µε τις µεγάλες Oρθόδοξες εορτές. οι οποίες ίσως θα µπορούσαν να κρυφτούν πίσω από την αδιάκοπη ανασκόπηση της γεωγραφίας της πίστης. . µέσω του εκκλησιαστικού εορτολογίου και των νηστειών. Aθήνα: Λέσχη του Bιβλίου 1991. καθώς και το θρησκευτικό πλαίσιο της ζωής και της σκέψης των ανθρώπων. Bαλκανικοί ορίζοντες αντίληψη της ζωής ως λατρευτικής ατραπού50. που ο ίδιος βίωνε την καθηµερινότητα. The Orthodox Way. ώστε να συσκοτίζουν τα υλικά συστατικά της ζωής και τις κοινωνικές δοµές της πραγµατικότητας. σκιαγραφεί µια ειδικά βαλκανική αντίληψη [*και αυτό όµως παραµένει αναπόδεικτο] των υλικών απολαύσεων της 50 Για µια Oρθόδοξη θεολογική οπτική.29 Π. δεν έχασε ποτέ από τα µάτια του την οµορφιά της φύσης και τη γοητεία της υλικής δηµιουργίας. Θεοδοσίου 1778. σε ολόκληρη την πορεία των προσκυνηµάτων του. Mowbray 1979. Λόγοι πανηγυρικοί εις απλούς στίχους εις εγκώµιον διαφόρων αγίων. Tο έντονα θρησκευτικό περιεχόµενο της ατοµικής εµπειρίας. Kallistos Ware. που προβλέπει η Eκκλησία. όπου ο Δαπόντες. 51 O “Kανών” πρωτοεκδόθηκε στο Kαισάριος Δαπόντες. Oξφόρδη: A. επιµ. Σαββίδης: Kαισάριος Δαπόντες. χωρώντας τον στο θρησκευτικό πλαίσιό του. σ. έτσι και ο τρόπος. Aκριβώς όπως ο Kαισάριος. πρβλ. που επιµελήθηκε ο Γ. διαρκώς του υπενθύµιζε τους καρπούς του γήινου µόχθου . µας επιτρέπει συνάµα να διακρίνουµε την Oρθόδοξη στάση και σ’ αυτό το πεδίο: την απάλυνση του πόνου µε την τέλεση των θρησκευτικών τύπων. Γ. Kιτροµηλίδης. Σοφοκλή. όσο και τις πλουσιοπάροχες αισθήσεις και ευωδίες της πολυτέλειας. που τόσο οδυνηρά πλήγηκε στην οικογενειακή ζωή του από το θάνατο. καθώς και την αξιοπρεπή αποδοχή του θανάτου ως ενδιάµεσου σταθµού στο ταξίδι της εν Xριστώ ζωής και εν αναµονή της αναστάσεως νεκρών. δεν διαθλούνταν βεβαίως µέσα από το χριστιανικό όραµα του κόσµου σε τέτοιο βαθµό. 144-6. ότι αυτό το όραµα παρέµεινε µια συνολική θεώρηση του κόσµου. σ. 254-60. R. Kανών περιεκτικός πολλών εξαιρέτων πραγµάτων. Π.

New Approaches to State and Peasant in Ottoman History. Tα γλυκόπιοτα κρασιά της Σάµου και της Kύπρου. που δεν είναι παρά η αµαρτία και η έκλυση: αναπόφευκτη συνέπεια. από τον δέκατο έβδοµο αιώνα. O Δαπόντες συνεχώς µας υπενθυµίζει και την άλλη όψη της απόλαυσης. που συναντάµε στο περίφηµο Tαξιδιωτικό χρονικό του οθωµανού περιηγητή Eβλιγιά Tσελεµπή. αλλά και κάθε λογής πολυτελείς λιχουδιές συνθέτουν την εκπληκτικού εύρους γαστριµαργική γεωγραφία. Kάλλιστα θα µπορούσε λοιπόν. Mολαταύτα. Λονδίνο: Frank Cass 1992. Σε µια τέτοια ιστορία θα µπορούσε άλλωστε να στηριχτεί µια εναλλακτική.). και αφετέρου της παραπλήσιας γεωγραφίας της τροφής. Όσον αφορά.. The Monks of Athos. που αναπολούσε ο Δαπόντες. Berktay (eds. ιδίως χάρη στους παραλληλισµούς. τις πρόσφατες παρατηρήσεις της Suraya Faroqui. τη σηµασία της µαρτυρίας του Eβλιγιά Tσελεµπή για µια νέα κατανόηση της οθωµανικής ιστορίας. 53 Γ. 43. σ. 224. του καπνιστού αυγοτάραχου του Bιδινίου και των τυριών της Bλαχίας52. H γεωγραφία της τροφής. ό. ως προς αυτήν που υποδεικνύουµε στο παρόν άρθρο.π.π. η οποία τον επισκεπτόταν εκεί53.. ο υλικός κόσµος δεν αποτελούνταν βεβαίως µόνον από ηδονές και απολαύσεις. Kαθώς καταγράφει τα ταξίδια του. τώρα. που συνδέονταν µε τις διάφορες τοποθεσίες και περιοχές. ο Tσελεµπή ποτέ δεν παραλείπει να αναφέρει για ποιές τροφές φηµίζονταν τα µέρη που επισκεπτόταν. τα αχλάδια του Σινά και τα µήλα της Mολδαβίας. ό.30 Π. περιγράφει ο R. η οποία ίσως να µας αποκάλυπτε και κάποιες ευρύτερες πολιτισµικές ταυτότητες. αν δεν απολαµβάνει σε υλική µορφή. H Oρθόδοξη συνείδηση του Δαπόντε τις γιορτινές ηµέρες αναλογίζεται. που διέτεµναν τις θρησκευτικές διαφορές. που περιέχει ο Kανών περιεκτικός πολλών εξαιρέτων πραγµάτων. προοιωνίζοντας έτσι την ανάλογη λογοτεχνική πρακτική του Δαπόντε στον Kανόνα. “Aνέκδοτα στοιχεία για τον Kαισάριο Δαπόντε από το χειρόγραφο Bυτίνας αρ. τα φυστίκια του Xαλεπιού και τα σύκα της Σµύρνης. που περιλαµβανόταν στην εµβέλεια της Oρθόδοξης όρασης. Kεχαγιόγλου. βλ. “In Search of Ottoman History”. τα γεννήµατα των απέραντων οθωµανικών χωρών. σ. σε Suraya Faroqui and H. M. που ξεχειλίζει από τις εκλεπτυσµένες γεύσεις του παστουρµά της Kαππαδοκίας. Dawkins. . Bαλκανικοί ορίζοντες ζωής. Kιτροµηλίδης. να εξερευνηθεί η δυνατότητα συγγραφής µιας ιστορίας των υλικών προτιµήσεων στη νοτιοανατολική Eυρώπη. έχει ιδιαίτερη αξία για την ιστορία της υλικής ζωής στη νοτιοανατολική Eυρώπη. για την Oρθόδοξη συνείδηση. που µπορούµε να ανιχνεύσουµε µεταξύ αφενός της δικής του καταγραφής προϊόντων. που του έφτιαχνε µια περίφροντις γυναικεία µορφή. της Πτώσης και του 52 Mια γιορτή παρόµοια µε εκείνες. σ. 353. ενόψει τόσο πολύτιµων τεκµηρίων. 1”. Aκόµη και από τον καιρό της φυλακής αναπολεί ο Kαισάρειος τα νόστιµα γλυκά και τις πίτες. ένα αληθινό κέρας της Aµαλθείας. προσέγγιση στο ζήτηµα της “βαλκανικής νοοτροπίας”.

55 Kαισάριος Δαπόντες.αµαρτήµατα. από τη σκοπιά της Oρθόδοξης έννοιας της δικαιοσύνης. τον Kωνσταντίνο Nτουντέσκου. πόση φρίκη του προκαλούν η αλαζονεία και η µαταιοδοξία .* στο BGV. υλγ’-υρ’. 54 Aς σηµειώσουµε ιδιαιτέρως τα σχόλια του Δαπόντε “Περί της αθλιότητος των καιρών µας”. 89-109. Bενετία: A. Σ’ ένα βιβλίο. η οποία. Παρ’ όλες τις άλλες αµαρτίες του όµως. τ. που δηµοσίευσε µάλιστα εν ζωή. σ. από την Istoria ieroglifica του Δηµητρίου Kαντεµίρ ως τα έργα του Διονυσίου Φωτεινού και του Nαούµ Pαµνιτσεάνου. αλλά συνάµα και κατώφλι της µετάνοιας και της συγχώρησης από τον ελεήµονα Θεό. Tο ίδιο και στα άλλα έργα του. ως αποτελέσµατα της αδικίας. δεν παραλείπει να στιγµατίσει τη µάστιγα της αδικίας. Πάντως στα µάτια του. Eπιστολαί δια στίχων απλών κατά της υπερηφανείας και περί µαταιότητος του κόσµου. σ. 138-46.. διαπερνά τα γραπτά του Δαπόντε. σ. I. O Kαισάριος δεν παύει να εξοµολογείται προς όλους τις αµαρτίες του· ως πρώτο βήµα προς τη λύτρωση αποδέχεται την ασθενή και φθαρτή φύση του. τ. που χαρακτηρίζουν τη δοµή της αγροτικής κοινωνίας της56. της απληστίας. ων ουκ έστιν αριθµός. Mπορτόλης 1776. Bαλκανικοί ορίζοντες προπατορικού αµαρτήµατος.π. δηµοσιεύτηκε από τον Legrand. Aπό αυτήν τη σκοπιά το έργο του Δαπόντε ανήκε στην αξιόλογη παράδοση κοινωνικής κριτικής. της µαταιοδοξίας και της προσωπικής διαφθοράς. τα οποία ο ίδιος συνέδεε κατεξοχήν µε την άρχουσα τάξη των βογιάρων και των φαναριωτών αξιωµατούχων των παραδουνάβιων ηγεµονιών55. χρονολογηµένη από το έτος 1760. περιλαµβάνει µια επιστολή του προς έναν ανώτατο δικαστή. Στον Kήπο χαρίτων οικτίρει την έκλυση και την αθλιότητα. Περιγράφοντας τη Δακία στην Iστορία γεωγραφική. 56 H επιστολή προς τον Dudescu. για υπερηφάνεια και για υπεροπτική ηθικολογία δεν θα µπορούσαµε να τόν ελέγξουµε. που υποφέρουν στα χέρια των ισχυρών.31 Π. αλλά συνάµα καταγγέλλει την ακραία ανισότητα και την αδικία. παρήγαγε µια αλυσίδα σηµαντικών έργων. Ένα πανίσχυρο ρεύµα κοινωνικής κριτικής. . III. που παρατηρεί στα ταξίδια του. όπου εξυµνεί τον φυσικό πλούτο της Bλαχίας. Kιτροµηλίδης. σε διάστηµα µεγαλύτερο του αιώνα. που αναπτύχθηκε µε αφορµή το αγροτικό ζήτηµα των παραδουνάβιων ηγεµονιών· µακρά παράδοση. που βασίλευαν στην Oρθόδοξη κοινωνία54. Ephémérides daces. η κατάπτωση του υλικού κόσµου εκτείνεται πολύ πέρα από την ατοµική διαφθορά και αµαρτία: παίρνει τη µορφή της πανταχού παρούσας κοινωνικής αδικίας· της εκµετάλλευσης των αδύνατων. ό. ο Kαισάριος διεκτραγωδεί.

την ίδια αναζήτηση διόδων επικοινωνίας µε το θείο µέσω της ανίχνευσης εκφάνσεων του υπερφυσικού στην καθηµερινότητα. Σ’ αυτές τις πηγές αντικρύζουµε την ίδια αίσθηση του χρόνου. µπορούν επίσης ν’ ανιχνευτούν στις αυτοβιογραφήσεις και άλλων βαλκάνιων συγγραφέων. µε την οποία περιγράφει τη δική του ζωή ο Kαισάριος στον Kήπο χαρίτων. σ. La Bulgarie. αλλά και την ίδια επίγνωση του αδιάκοπου παιχνιδιού της αµαρτίας. Mια προηγούµενη µετάφραση του ίδιου κειµένου παρουσιάστηκε στο L. 85-141. επιµ. όπως και στον Δαπόντε. στην οποία αµφότερες στηρίζονται. Πρόκειται για την “αυτοβιογραφία” του Σωφρονίου. Παρίσι: L. επίσκοπου Bράτης. H αυτοβιογραφία του Σωφρονίου (1739-1815) είναι κείµενο βαρύ και µελαγχολικό57. σ. µπορούν να εντοπιστούν στην επίκοινη Oρθόδοξη “νοοτροπία”. Cerf 1885. της µετάνοιας και της συγχώρεσης ως περιεχοµένου της ατοµικής εµπειρίας. Kιτροµηλίδης.32 Π. που συµµερίζονταν οι βαλκάνιοι συγγραφείς του δέκατου όγδοου και των αρχών του δέκατου ένατου αιώνα. και για τα αποµνηµονεύµατα του Πρωτοπρεσβύτερου Mατίγια Nενάντοβιτς. που τόσο εύγλωττα ο Δαπόντες κατέγραψε κατεξοχήν στα αυτοβιογραφικά κείµενά του. που οριζόταν από το εκκλησιαστικό ηµερολόγιο. και µετάφραση Jack Feuillet. Eντούτοις ορισµένα σηµεία επαφής αυτών των δυο πηγών. Σόφια: Sofia Presse 1981. προτού εδραιωθούν τα εθνικά κράτη και οι απανταχού εθνικισµοί. Leger. την ίδια αντίληψη του χώρου. µια αίσθηση του χρόνου συνδεδεµένη µε την οργάνωση του Oρθοδόξου έτους: οι ηµέρες των νηστειών και των µεγάλων εορτών υπαγόρευαν το ρυθµό της καθηµερινότητας στους χριστιανούς. Bαλκανικοί ορίζοντες VII Tα συστατικά στοιχεία της Oρθόδοξης νοοτροπίας. . Στις σελίδες του Σωφρονίου βρίσκουµε. εν είδει συµπεράσµατος. κύρια ασχολία των οποίων ήταν να εξασφαλίσουν την 57 Sofroni Vracanski. που διαθέτουµε. Θα το κάνω αυτό επισκοπώντας συνοπτικά δυο ακόµη από τα ελάχιστα αυτοβιογραφικά έργα αυτής της περιόδου. που περικλειόταν στη γεωγραφία της πίστης. Δεν χαρακτηρίζεται από την ευδιαθεσία. Aς µου επιτραπεί λοιπόν. οι οποίες µεταδίδουν στον αναγνώστη τόσο διαφορετικό ψυχικό κλίµα. να σκιαγραφήσω εδώ αυτό το κοινό Oρθόδοξο υπόστρωµα. την ίδια σύλληψη της ατοµικής ζωής ως αρχείου τελετουργικών εµπειριών. 76-104. Vie et tribulations du pecheur Sofroni.

που σκορπούν ολόγυρά του οι πολιτικές αναστατώσεις. 96. µε τις εορταστικές ηµέρες και τις θρησκευτικές επιταγές της. όπου η ψυχή προετοιµάζεται να επιτελέσει τις βουλές του Yψίστου. Oι διαλυτικές επιπτώσεις των τελευταίων στην καθηµερινή ζωή των ανθρώπων γίνονταν αντιληπτές ακριβώς σαν αδυναµία να ακολουθηθεί η κανονική ζωή του χριστιανικού έτους. που σηµάδεψαν την παρακµή της οθωµανικής εξουσίας στα τέλη του δέκατου όγδοου αιώνα. Kαθώς στροβιλίζεται. εξαιτίας των πολέµων. µέσα στον ανθρώπινο πόνο. Όταν µιλά για τη ζωή του ο Σωφρόνιος αναφέρεται πρωταρχικά στην ιερατική του πορεία. τρόµο και θάνατο στον αγροτικό πληθυσµό. εκπροσώπου και προστάτη του ποιµνίου του. . που ξεσπούσαν εντός κι εκτός της αυτοκρατορίας . ο χριστιανός συγγραφέας αναλογίζεται τα αµαρτήµατά του και αφήνεται µε ταπεινότητα στα χέρια του Θεού. που σκορπούσαν αριστερά και δεξιά οι γενίτσαροι και οι ληστρικές σπείρες των Kιρτζαλήδων.δασκάλου και φορέα µάθησης. Vie et tribulations du pecheur Sofroni. σ.. Bαλκανικοί ορίζοντες επιβίωσή τους ανάµεσα στις αναρίθµητες αναστατώσεις. που ακολούθησαν την αποσχιστική απόπειρα του Πασβάνογλου και την αναρχία. ο οποίος µετέχει στις οδύνες του τελευταίου και το στηρίζει στις δύσκολες ώρες60.και κατεξοχήν λόγω της βίας. ως ιερός τόπος πνευµατικής ανασύνταξης58. Aπ’ αρχής µέχρι τέλους στην περιγραφή του Σωφρονίου. δεν µας δηµιουργείται ποτέ το αίσθηµα κάποιας εθνοτικής αντίθεσης στα Bαλκάνια. 91-2. ό. σ. 85-6. Ως µοναχός και επίσκοπος αναδεικνύει πρόσφορα τον παραδοσιακό ρόλο του Oρθοδόξου κληρικού . Συνάµα ο Σωφρόνιος αντιλαµβανόταν και το χώρο µε τους όρους της ίδιας γεωγραφίας της πίστης: στο βάθος του ορίζοντά του διαγραφόταν ο Άθως.π. Vracanski. 80. 89. καθώς η αφήγηση αναπλάθει τις συγκρούσεις. Oι κοινωνικές και 58 S. 89. 98. 60 Aυτόθι. και παρ’ όλες τις σκηνές βίας. άλλωστε. η οποία συνόδευε τις µετακινήσεις των τακτικών στρατευµάτων και ιδίως των άτακτων ληστρικών συµµοριών. όσο και πνευµατικής παραµυθίας59. Tα µοναστήρια των υπόλοιπων τόπων αντιµετωπίζονται πάντοτε ως τόποι σωµατικής καταφυγής και διάσωσης. αλλά κατεξοχήν ηγέτη. Kιτροµηλίδης.33 Π. που συχνά εκτυλίσσονται µπροστά στα µάτια µας. που ρήµαζαν αµείλικτα τις σοδειές και σκόρπιζαν κακουχίες. η οποία περιλάµβανε την ανάρρησή του στον επισκοπικό θρόνο µετά το θάνατο της γυναίκας του. 59 Aυτόθι. 94. σ.

στην οποία η Oρθόδοξη παράδοση προσέδιδε πολιτισµική οµοιογένεια. του Πανεπιστηµίου της Φλόριδας. γραµµένη γύρω στα 1804-5. . µου υπέδειξε πως η ανάγνωσή µου. Δεν θέλω να ελαχιστοποιήσω ούτε να διαγράψω τις διαιρέσεις της βαλκανικής κοινωνίας πριν από τη σύγχρονη περίοδο. όπως αυτό υφίσταται καθαυτό. Oι οποίες κατά κανόνα. ο Σωφρόνιος κάλεσε τους συµπατριώτες του να συµπαραταχθούν µε τις ρωσικές δυνάµεις. H Maria Todorova. αλλα δεν µπορούµε ν’ ανιχνεύσουµε σ’ αυτές καµιά αίσθηση εθνοτικής αντίθεσης ή διαίρεσης. Kάθε επιχειρηµατολογία περί της ύπαρξης κατά τον δέκατο όγδοο αιώνα µιας ενιαίας βαλκανικής κοινωνίας. Bαλκανικοί ορίζοντες προσωπικές συγκρούσεις βεβαίως αφθονούν. Aκριβώς όπως ο Σωφρόνιος. το 1810. αλλά ας επαναλάβω για άλλη µια φορά. σ. να απαλλάξει τη Bουλγαρία από την οθωµανική κυριαρχία. Στην αυτοβιογραφική µαρτυρία του. Λίγο αργότερα. 61 Aυτόθι. Περιστασιακά ο Έλληνας έµπορος ή τοκιστής µπορεί να βρίσκεται σε αντίθετο στρατόπεδο από τον Bούλγαρο Oρθόδοξο χωρικό. 90. προσφέροντας καταφύγιο και παρηγοριά ο ένας στον άλλο και προσπαθώντας απεγνωσµένα να απωθήσουν τους εχθρικούς εισβολείς ή τα αρπακτικά όργανα της απόµακρης αυτοκρατορικής αρχής. Σε τέτοιου είδους εκδηλώσεις αλληλεγγύης έγκειται το νόηµα του βιωµατικού περιεχόµενου της Oρθόδοξης κοινότητας των Bαλκανίων πριν από την εποχή του εθνικισµού. η οποία κυριαρχούσε τότε στη βαλκανική κοινωνία.34 Π. 103. πως αυτές ήταν κυρίως διαιρέσεις κοινωνικές και ταξικές. µολονότι µένει πιστή στο κείµενο ως φιλολογική πηγή. ο Σωφρόνιος όντως απηχεί την παραδοσιακή επίκοινη Oρθόδοξη θεώρηση. ο επίσκοπος Bράτης. πάντως δεν αποφεύγει σε κάποιο βαθµό να αποσπάσει τις πολιτικές δραστηριότητες του Σωφρονίου από τα συγκαιρινά συµφραζόµενα της εποχής. Ωστόσο κατά τον Pωσοτουρκικό Πόλεµο του 1806-12. ίσως προκαλέσει ερωτήµατα σε όσους είναι εθισµένοι να σκέπτονται την ιστορία και την πολιτική των Bαλκανίων µε όρους διαιρέσεων µάλλον παρά συγκλίσεων. απεύθυνε έκκληση στη ρωσική στρατιωτική διοίκηση. µαζί µε άλλους δυο βούλγαρους αγωνιστές. ως επίσκοπος. αγωνίστηκε να εγκαρδιώσει µε κάθε τρόπο το ποίµνιό του. καθώς έτεµναν εγκάρσια τις εθνοτικές και γλωσσικές διαχωριστικές γραµµές. Έκκληση. Kιτροµηλίδης. που γράφηκε η αυτοβιογραφία του. ώστε να λυτρωθούν από την τυραννία των Oθωµανών. όπου ζούσε τότε εξόριστος. έτσι και οι σύγχρονοί του Έλληνες επίσκοποι στη γειτονική Bλαχία τόν παρηγορούσαν και συµπαραστέκονταν στον ίδιο61. που προέλαυναν στα Bαλκάνια. που επέφερε τη ρωσική κατοχή της Bλαχίας. άλλοτε όµως συνυπάρχουν στην ίδια πλευρά. η οποία συµβατικά αναγνωρίζεται ως η πρώτη δηµόσια εκδήλωση του βουλγαρικού εθνικισµού. εξαιτίας της ανθρώπινης διαφθοράς και αµαρτίας.

Eνεργώντας κατ’ αυτό τον τρόπο η Eκκλησία ανταποκρινόταν στο ποιµαντικό έργο της. εµφανής σε ολόκληρο τον Oρθόδοξο κόσµο. Bαλκανικοί ορίζοντες συντηρούσαν κατά κάποιον τρόπο τη δυναµική της ενιαίας κοινωνίας. καθώς µάλιστα η λατρεία ορισµένων τοπικών αγίων ανάγεται συχνά στις µνήµες των µεσαιωνικών βαλκανικών αυτοκρατοριών. τυπωµένα µε ελληνικούς χαρακτήρες (τα γνωστά καραµανλίδικα). όπως αισθανόταν πως όφειλε να πράξει. για παράδειγµα. η επίσηµη Eκκλησία ποτέ δεν θα µπορούσε καν να συλλάβει ένα τέτοιο προγραµµατικό σχέδιο. Στάση ευανάγνωστη. ποτέ δεν θέλησε. βλέπουµε να παράγεται µε πρωτοβουλία της ίδιας της Oρθόδοξης Eκκλησίας µια εκτενής θρησκευτική και λειτουργική φιλολογία στα τουρκικά. η οποία ενδεχοµένως θα µπορούσε να γεννήσει αντίπαλες “εθνοτικές εθνικές ταυτότητες”. Tον δέκατο όγδοο αιώνα. δεν θα έπρεπε να θεωρηθεί σαν εσωτερική διαίρεση. Πρώτον. οι τοπικές παραδόσεις εστιάζονταν στη λατρεία αγίων. αλλά µάλλον ως µια κοινή πρακτική. µέσω του έντυπου λόγου. H Oρθόδοξη Eκκλησία µάλιστα. την καλλιέργεια χωριστών εθνοτικών ταυτοτήτων. Bεβαίως θα µπορούσε κανείς ν’ αντιτάξει στο επιχείρηµα περί ενιαίας βαλκανικής Oρθοδοξίας την ύπαρξη τοπικών λατρευτικών παραδόσεων. επειδή τούς θεωρούσαν συµπατριώτες τους σ’ αυτό τον κόσµο όσο και στον άλλο. καθώς και η µακραίωνη επιβίωση πλήθους λειτουργικών γλωσσών στους κόλπους της Oρθοδοξίας. ισοπεδώνοντας τοπικές παραδόσεις λαϊκής ευσέβειας. προσπάθησε. να επιβάλει οµοιοµορφία στη λατρεία. και οπωσδήποτε δεν µπορεί να εκληφθεί ότι ενθάρρυνε. πως τον δέκατο όγδοο αιώνα η Oρθόδοξη Eκκλησία. Tέλος. Σε έναν τέτοιο πολιτισµό. Aυτή η όψη της βαλκανικής Oρθοδοξίας. Πρόκειται για κλασική περίπτωση παρανάγνωσης των ιστορικών δεδοµένων δια της αναδροµικής προβολής στο παρελθόν των εθνικών αντιπαραθέσεων του ύστερου δέκατου ένατου αιώνα. που χαρακτηριζόταν από ισχυρούς δεσµούς εντοπιότητας. ωστόσο. µε την οικουµενική θεώρησή της. την οποία επισήµως εκπροσωπούσε το Πατριαρχείο Kωνσταντινουπόλεως.35 Π. µε τους οποίους οι πιστοί µπορούσαν ευκολότερα να ταυτιστούν. συχνά υποστηρίζεται. Kιτροµηλίδης. να “εξελληνίσει” τους µη ελληνόφωνους Oρθοδόξους και αυτό θεωρείται τεκµήριο της ύπαρξης υπόγειων εθνοτικών διαχωρισµών και συγκρούσεων στους κόλπους της Oρθοδοξίας. µέσω της ηγεµονικής πολιτικής της στα Bαλκάνια. ούτως ώστε να αντιµετωπιστούν οι πνευµατικές ανάγκες των τουρκόφωνων Oρθοδόξων της Mικράς Aσίας. η πνευµατική ταυτότητα του οποίου συνδεόταν στενά µε τη λατρεία των αγίων. εντελώς ασύµβατο µε τους θεολογικούς και .

όπως θα µπορούσε να υποδείξει κανείς. Διοικητικής φύσεως ενέργεια 62 D. Hupchick. Bασικό κίνητρο αυτής της µεταρρύθµισης ήταν η απόγνωση των συνόδων για τα χρέη. P. το 1739. τ. εξηγεί γιατί έδειξε τόση απροθυµία ο Oικουµενικός Πατριάρχης Σαµουήλ A'. όπως είναι λόγου χάρη το έργο του Σεργίου Mακραίου. σ. που ακολούθησε τις επίσηµες αιτήσεις των ιερών συνόδων τους προς την Yψηλή Πύλη). αλλά επίσης και µεταξύ των Bουλγάρων62. η επιβίωση των σλαβονικών λειτουργικών παραδόσεων µεταξύ των νότιων Σλάβων . και το Iπέκιο από τη φυγή του Πατριάρχη Aρσενίου Δ' στην Aυστρία. όπως ο ιστορικός Kωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος. Kιτροµηλίδης. ώσπου να εφαρµόσει εντέλει το σουλτανικό φιρµάνι και να δεχτεί στη δικαιοδοσία του το Iπέκιο και την Aχρίδα (µαζί µε τα χρέη τους). Tο αντίθετο ακριβώς µαρτυρούσε λόγου χάρη. επέκριναν το Πατριαρχείο Kωνσταντινουπόλεως ακριβώς γι’ αυτόν το λόγο· δηλαδή. όταν ανακλήθηκε το αυτοκέφαλό τους (εξέλιξη. NC και Λονδίνο: McFarland 1993. συνιστούσε άλλη µια περίπτωση εθνοτικής σύγκρουσης στους κόλπους της Oρθοδοξίας: το ελληνοκρατούµενο Πατριαρχείο Kωνσταντινουπόλεως θεωρείται ότι κατάργησε την αυτονοµία αυτών των δυο εκκλησιαστικών θρόνων. Aυτή τουλάχιστον η εντύπωση αναδύεται από τις διαθέσιµες πηγές εκκλησιαστικής ιστορίας του δέκατου όγδοου αιώνα. Kωνσταντινίδης 1887.36 Π.η οποία δεν παρατηρούνταν µόνο στις σερβικές χώρες. µε τους ισχυρότερους και καλύτερα αρθρωµένους εκκλησιαστικούς θεσµούς τους.η Aχρίδα από αιώνες πριν. Slavic Orthodox Society and Culture under Ottoman Rule. µαζί µε το σεβασµό απέναντι στο αρχαίο αυτοκέφαλο των δυο εκκλησιών. ήδη βρίσκονταν σε ελληνικά χέρια . επειδή απέφυγε να εξελληνίσει πολιτισµικά τους Oρθοδόξους των Bαλκανίων63. . που είχαν συνάψει προηγουµένως αυτές οι Eκκλησίες· και τούτος ακριβώς ο λόγος. 63 Kωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος. Iστορία του ελληνικού έθνους. όπου δήθεν εστίαζαν τους θρησκευτικούς δεσµούς τους οι Σέρβοι και οι Bούλγαροι αντιστοίχως. Bαλκανικοί ορίζοντες κανονικούς όρους αναφοράς της. το 1766-7. Eπισηµαίνεται επίσης από ορισµένους. ορισµένοι εκπρόσωποι του ελληνικού εθνικισµού του δέκατου ένατου αιώνα. The Bulgarians in the Seventeenth Century. Στην πραγµατικότητα. 505-7. E’. Jefferson. Aυτό που συνέβη στην πραγµατικότητα όµως ήταν άσχετο µε τέτοιες εθνικιστικές παρεξηγήσεις της βαλκανικής εκκλησιαστικής ιστορίας και είχε εντελώς διαφορετικό ιστορικό νόηµα: αυτές οι δυο Eκκλησίες. Aθήναι: A. ότι η ανάκληση του αυτοκέφαλου των Eκκλησιών του Iπεκίου και της Aχρίδας.

σε W. 144-52. το οποίο παρουσίασα ως εισήγηση στο First Skilliter Centre Symposium on Ottoman History. πως αξίζει να επισκεφθούµε προσεκτικά τις πηγές του δέκατου όγδοου αιώνα. Stokes. στο πανεπιστήµιο του Cambridge τον Aπρίλιο του 1992· βλ. “The Absence of Nationalism in Serbian Politics Before 1840”. Kιτροµηλίδης. σ. Στα γερατειά του. σ. . 65 V.αν τουλάχιστον θέλουµε όντως να ανακτήσουµε. σαν µορφή επιβολής της ελληνικής εθνοτικής ηγεµονίας στις µη ελληνικές εθνότητες των Bαλκανίων64. βασίζεται εν µέρει στην ερµηνεία της σερβικής περίπτωσης από τον G. εδώ. έσβηνε σιγά σιγά στο βάθος του ορίζοντα. τον οποίο έφερε ο Mατίγια Nενάντοβιτς (1777-1854). “Karadjordje and Serbia in his Time”. Vucinich (ed. Boulder: East European Monographs 1982. “Some Aspects of Serbian Religious Development in the Eighteenth Century”. αλλά η ευρύτερη κοινότητα. H επιχειρηµατολογία µου. που εύστοχα χαρακτηρίστηκε “καρδιά της σερβικής εξέγερσης”65. Canadian Review of Studies in Nationalism 6 [1976]. που συναντάµε στον Δαπόντε. Eγκαταλείποντας τους χαµηλούς τόνους της 64 Aυτό υποστηρίζει λόγου χάρη ο Charles Jelavich. ότι αυτές οι εξελίξεις του δέκατου όγδοου αιώνα δεν διέθεταν κανένα εθνικιστικό νόηµα. Aν παραθέτω εδώ αυτές τις µάλλον συνοπτικές ιστορικές παρατηρήσεις. Tα αποµνηµονεύµατα του Πρωτοπρεσβύτερου Mατίγια εξακολουθούσαν να απηχούν το Oρθόδοξο περίγραµµα του κόσµου.µάλιστα τήν δικαιολογούσε. το οποίο αποτελούσε κανονικά προϋπόθεση του εκκλησιαστικού αυτοκέφαλου. ο πρώτα. 1804-1813. επικαλούµενος ένα ευρύτατο φάσµα σερβικών πηγών του όψιµου δέκατου ένατου και εικοστού αιώνα. σύµφωνα µε το κανονικό δίκαιο. θέλοντας να διδάξει τα παιδιά και τα εγγόνια του. *. εκείνη την εποχή ο προεθνικιστικός κόσµος έγερνε πλέον προς τη δύση του. Stojancevic. η οποία διαµόρφωνε τη βαλκανική κοινωνία πριν από τη νεωτερική περίοδο. Bαλκανικοί ορίζοντες λοιπόν . The First Serbian Uprising. Church History 23 [1968]. εκείνη τη σύνθεση των προεθνικιστικών πολιτισµικών παραγόντων. Ωστόσο. η απουσία ανεξάρτητου κράτους.).37 Π. στα σερβικά). υποδηλώνει πως κατείχε το ανώτατο αξίωµα. O εκκλησιαστικός τίτλος του πρωτοπρεσβύτερου (πρώτα. προτού πάρουµε τοις µετρητοίς την εθνικιστική ρητορική του δέκατου ένατου και του εικοστού . το κάνω για να δείξω. 34. σ. που απονέµεται στους έγγαµους κληρικούς από την Oρθόδοξη Eκκλησία. η εκκλησιαστική αυτή ενέργεια έµελλε να επανερµηνευθεί από τους ιστορικούς του δέκατου ένατου αιώνα. γράφει τα αποµνηµονεύµατά του. 77-90. σ. Mολαταύτα. στο κορύφωµα των εθνικών ανταγωνισµών στα Bαλκάνια. έστω και κατά προσέγγιση. Mια διαφορετική ανάγνωση των πηγών επιχείρησα στο δικό µου κείµενο “Oρθόδοξος πολιτισµός και συλλογική ταυτότητα στα οθωµανικά Bαλκάνια τον δέκατο όγδοο αιώνα”. στο πλαίσιο της οποίας ο τελευταίος αντιλαµβανόταν τη ζωή του Oρθοδόξου.

που η ατοµική όσο και η κοινοτική ζωή εστιάζονταν. που κατανοεί τον κόσµο και τις πράξεις των ίδιων των εξεγερµένων. Edwards. 68 Aυτόθι. σ. Bαλκανικοί ορίζοντες αυτοβιογραφικής αφήγησης του Σωφρόνιου. και µετάφραση L. όπου η ταυτότητα καθορίζεται µε βάση τα σύµβολα της Oρθοδοξίας. xlv. Ως ιερέας. σ. Tο πιο έκδηλο ίσως χαρακτηριστικό της αφήγησης είναι η χρονική διάστασή της. οι ηµεροµηνίες των µαχών. ότι ο τρόπος.38 Π. της Σερβίας. 67 Aυτόθι. ο πρώτα αξιοποιεί στον πεζό λόγο του πολλές εκφράσεις της εκκλησιαστικής σλαβονικής. των τρόπων. στη Σερβία του ύστερου δέκατου 66 Matija Nenadovic. θεωρώντας τους τόπους ησυχασµού αληθινά καταφύγια των Oρθοδόξων. Aπό τις σελίδες του. οι οποίες χρωµατίζουν ανάλογα το ύφος του66. 109. Όπως και ο Σωφρόνιος. ξεχύνεται η κλαγγή των όπλων. 103-4. ζωγραφίζει έναν επικό καµβά των απαρχών του µακροχρόνιου αγώνα για την απελευθέρωση της Σερβίας. σ.πάντοτε καταγράφονται σύµφωνα µε τους όρους του θρησκευτικού ηµερολογίου67. ο Πρώτα Mατίγια µας προσφέρει µια χρήσιµη µαρτυρία. . όπου αφηγείται τα συµβάντα της ίδιας του της ζωής. δεν παύει ποτέ να κινείται µέσα στο Oρθόδοξο περίγραµµα. F. µε όρους της µοναστικής γεωγραφίας. µέσα στις κακουχίες του ψύχους και των ατέλειωτων αποστάσεων . που έντονα ανακαλεί την Oρθόδοξη κοσµοαντίληψη. 96-119. Aκόµη πιο ουσιαστικό είναι. Kιτροµηλίδης. ιδίως όταν βρίσκεται στη ρωσική αυτοκρατορία. ο Mατίγια εν πολλοίς αντιλαµβάνεται την ύπαιθρο της πατρίδας του. το επίπονο οδοιπορικό της αποστολής του πρώτα στη Pωσία . Tα γεγονότα της εξέγερσης. Kαθώς παρατηρεί το χώρο γύρω του. επιµ. The Memoirs of Prota Matija Nenadovic.το φθινόπωρο του 1804. ο πρώτα αναζητά κατεξοχήν τόπους προσευχής και λατρείας. Στα σηµεία πάλι. που περιγράφουν διαρκώς τις στρατιωτικές µετακινήσεις και τις προσπάθειες του Kαραγεώργη και των συντρόφων του να µεταµορφώσουν τους σέρβους χωρικούς σε ικανούς στρατιώτες. Oξφόρδη: Clarendon Press 1969. Στο σύνολό της µολαταύτα η αφήγηση εντάσσεται σ’ ένα πλαίσιο. η οποία εκφράζεται πάντοτε µε τους θρησκευτικούς όρους του Oρθόδοξου ηµερολογίου και εορτολογίου. όπου ενθουσιάζεται µε τη µεγαλοπρέπεια της Oρθόδοξης λατρείας στο Kίεβο και µε τις εκκλησίες της Mόσχας68.

39 Π. Kιτροµηλίδης. Bαλκανικοί ορίζοντες

όγδοου αιώνα, στην Eκκλησία και στη λατρευτική ζωή της69. Δεν παραλείπει µάλιστα να
καταγράψει, πώς έµαθε γράµµατα µαθητεύοντας δίπλα στους ιερείς της Mπρανκοβίνας, δηλαδή
του χωριού του, και του Σρεµ70. Στις αναµνήσεις του, για το πώς µεταβιβαζόταν τότε η Oρθόδοξη
παιδεία, έχουµε επίσης αναφορές στο ρόλο του Aγίου Όρους και των περιπλανώµενων µοναχών
του71.

VIII

Oι µαρτυρίες, που συζητήσαµε στις προηγούµενες σελίδες, δείχνουν µε αρκετή επάρκεια, ελπίζω,
µε ποιούς και πόσους τρόπους η Oρθόδοξη παράδοση εισέφερε το πλαίσιο της ζωής και της
“κοσµοθεώρησης”, που συµµερίζονταν οι πιστοί της στα Bαλκάνια τον δέκατο όγδοο αιώνα.
Ωστόσο, γύρω στις αρχές της επόµενης εκατονταετηρίδας παρακολουθούµε την ανεθνική κοινή
Oρθόδοξη “νοοτροπία”, που εκπροσωπούσε ο Δαπόντες, να ψυχορραγεί. O Σωφρόνιος κλείνει την
αυτοβιογραφία του δηλώνοντας, πως στο εξής σκοπεύει να γράφει στη µητρική του γλώσσα,
δηλαδή τα βουλγαρικά, ώστε να επικοινωνεί πιο αποτελεσµατικά µε το ποίµνιό του72. Έτσι
υπαινίσσεται την ανακάλυψη µιας νέας κοινότητας, πιο οικείας, αλλά συγχρόνως και πολύ πιο
στενής από την ευρύτερη βαλκανική Oρθοδοξία, όπου επανεστιάζεται τώρα η ταυτότητα των
ανθρώπων. O πρώτα Mατίγια, µε τη σειρά του, µας αφηγείται, πως στις 15 Φεβρουαρίου του 1804

69

Aυτόθι, σ. 21-3.

70

Aυτόθι, σ. 16-19.

71

Aυτόθι, σ. 21.

72

S. Vracanski, Vie et tribulations du pecheur Sofroni, ό.π., σ. 104. H απόφαση αυτή του

Σωφρονίου απέληξε στην έκδοση, το 1804, του πρώτου βιβλίου στη βουλγαρική γλώσσα· δηλαδή,
µιας µετάφρασης από τα ελληνικά του Kυριακοδροµίου του Nικηφόρου Θεοτόκη, το οποίο είχε
αρχικά εκδοθεί στη Mόσχα το 1796 και ανατυπώθηκε στο Bουκουρέστι το 1803. Aν
αναλογιστούµε, πως ο Σωφρόνιος επεξεργάστηκε τη µετάφραση ενώ βρισκόταν εξόριστος στη
Bλαχία, µπορούµε να εικάσουµε, πως τήν βάσισε στην έκδοση του Kυριακοδροµίου στο
Bουκουρέστι. Σε σχέση µε την τελευταία, βλ. I. Bianu, N. Hodos, Bibliographia Romanesca Veche

1508-1830, τ. II, Bουκουρέστι 1905, σ. 447.

40 Π. Kιτροµηλίδης. Bαλκανικοί ορίζοντες

η Oρθόδοξη κοινότητα της Mπρανκοβίνας, µαθαίνοντας τον ξεσηκωµό του Kαραγεώργη εναντίον
των Tούρκων, καλεί σε πάνδηµη συγκέντρωση και, δηλώνοντας συµβολικά την πρόθεσή της να
µετάσχει στην εξέγερση, υψώνει το λάβαρο της εκκλησίας της - ένα λάβαρο τρίχρωµο (λευκό,
κόκκινο και γαλάζιο) µε τρεις σταυρούς ζωγραφισµένους επάνω του73. Xειρονοµία απλή κι
επιφανειακά παραδοσιακή, η οποία όµως στην πραγµατικότητα συµβολίζει έναν βαθύτατο
ιστορικό µετασχηµατισµό: από σύµβολο πίστης, που περιφέρεται στις θρησκευτικές λιτανείες, το
λάβαρο της Mπρανκοβίνας µεταµορφώνεται σε κοσµική σηµαία ενός ανερχόµενου εθνικού
κινήµατος. O δέκατος ένατος αιώνας, στη θυελλώδη πορεία του, έµελλε να δει την κοινή
“νοοτροπία” της βαλκανικής Oρθοδοξίας να διαβρώνεται και να υποκαθίσταται βαθµιαία από τις
αλληλοαποκλειόµενες εθνικές ταυτότητες, οι οποίες συνήθως κατέληγαν σε διαµάχη και
σύγκρουση. Aκριβώς αυτό το ιστορικό υπόβαθρο έκανε την κατά Cvijic εννοιολόγηση της
“βαλκανικής νοοτροπίας”, που είχε άξονα τα εθνοτικά χαρακτηριστικά, να εµφανίζεται ήκιστα
ρεαλιστική κατασκευή τον καιρό του Πρώτου Παγκόσµιου Πολέµου.
H Oρθοδοξία συνιστούσε λοιπόν τον εσώτερο πυρηνα της κοινής αντίληψης, που
συµµερίζονταν οι χριστιανοί των Bαλκανίων. Eντούτοις, οι εξωτερικές παράµετροί της ορίζονταν
πρωταρχικά από το ιστορικό δεδοµένο της οθωµανικής κατάκτησης. H οθωµανική εξουσία
εκλαµβανόταν ως στοιχείο της φυσικής τάξης πραγµάτων, το οποίο οι βαλκανικοί λαοί
αντιλαµβάνονταν σαν αναπόσπαστο µέρος της καθηµερινότητας και της κοσµοθεώρησής τους. O
Δαπόντες χρονολογεί την πρώτη άφιξή του στην Kωνσταντινούπολη µε βάση το έτος βασιλείας
του σουλτάνου74. Xρονολόγηση, η οποία εξειδικεύεται περαιτέρω µε αναφορές στον εκάστοτε
πατριάρχη και στους οσποδάρους της Mολδοβλαχίας, και µέχρι τέλους παραµένει συστατικό
στοιχείο του γνωστικού πλαισίου του έργου του. Tούτη η σύλληψη της οθωµανικής εξουσίας ως
µέρους της νόµιµης κατάστασης πραγµάτων, σε µεγάλο βαθµό καθιερωνόταν στη συνείδηση των
πιστών από τη νοµοταγή στάση της Eκκλησίας απέναντι στην αυτοκρατορία. Έτσι εξηγούνται
επίσης οι αλλεπάλληλες διακηρύξεις των σέρβων εξεγερµένων, στα πρώτα στάδια της ανταρσίας
τους, πως µολαταύτα έµεναν πιστοί στο σουλτάνο. Eκδηλώσεις νοµιµοφροσύνης, οι οποίες, όπως

73

M. Nenadovic, The Memoirs of Prota Matija Nenadovic, ό.π., σ. 56.

74

BGV, τ. III, σ. 9.

41 Π. Kιτροµηλίδης. Bαλκανικοί ορίζοντες

αποσαφηνίζει ο πρώτα Mατίγια, σκοπό είχαν να διακρίνουν µεταξύ της κυριαρχίας του
σουλτάνου, την οποία θεωρούσαν νόµιµη και θεόπεµπτη, και της αυθαίρετης άσκησης της εξουσίας
από τους τοπικούς σατράπες, τους πασάδες και γενιτσάρους, τους οποίους οι νοµοταγείς
χριστιανοί υπήκοοι θεωρούσαν άµεσο εχθρό τους75. Παρόµοια στάση αντανακλούν και οι σελίδες,
όπου ο Σωφρόνιος καταγράφει την αγωνία του για την αταξία, που έσπερναν αριστερά και δεξιά
οι έκνοµοι τοπικοί πολέµαρχοι, χωρίς ποτέ ν’ αµφισβητεί τη νοµιµότητα του ευρύτερου πολιτικού
οικοδοµήµατος, που κορυφωνόταν στην πυραµίδα της οθωµανικής εξουσίας.
H γενική αντίληψη της οθωµανικής εξουσίας ως απαράγραπτου στοιχείου της τάξης εκείνης
πραγµάτων, που συµβάδιζε µε την Oρθόδοξη οργάνωση της ζωής, βεβαίως πολύ απείχε από τη
µαχητική ανάπλαση, που επιχείρησε ο εθνικισµός κατά τον ύστερο δέκατο ένατο και εικοστό
αιώνα, του ίδιου οθωµανικού παρελθόντος. H νεότερη αντίληψη περί του παρελθόντος αυτού,
διαµεσολαβηµένη από τις εθνικές λογοτεχνικές παραδόσεις των βαλκανικών χωρών, συγκρότησε
ένα πολύ διαφορετικό χρονικό, το οποίο πρόβαλλε ένα ιστορικό παρελθόν κατακερµατισµένο
µάλλον παρά επίκοινο, κι εποµένως έκανε προβληµατική κάθε προσπάθεια ανασύνδεσής του µε
κάποια κοινή βαλκανική αντίληψη. Mεταξύ των ελάχιστων εξαιρέσεων σ’ αυτό τον κανόνα ήταν ο
Bόσνιος λογοτέχνης Ίβο Άντριτς, ο οποίος πέτυχε στα ιστορικά µυθιστορήµατά του να ανακτήσει
το οθωµανικό παρελθόν ως µέρος της κοινωνικής και της καθηµερινής βιοτικής εµπειρίας των
απλών Bαλκάνιων, αντί να το αξιοποιεί ως οργανωτικό άξονα µιας εντελώς προβλέψιµης
εθνικιστικής πολεµικής, όπως έκαναν πολλοί άλλοι Bαλκάνιοι λογοτέχνες.
H αναδροµική ερµηνεία του οθωµανικού παρελθόντος, κατά κανόνα ζωγραφισµένου µε
ζοφερά χρώµατα, ώθησε πάντως τους χριστιανούς τέως υπηκόους της αυτοκρατορίας σε µια κοινή
στάση: να καταγγέλλουν, δηλαδή, εν χορώ την οθωµανική κυριαρχία ως αίτία όλων των δεινών,
που έπληξαν έκτοτε τα ανεξάρτητα βαλκανικά έθνη. Ωστόσο, τούτος ο έκδηλα ιδεολογικής υφής
χειρισµός του οθωµανικού παρελθόντος δεν αδικεί µόνον τον ιστορικό χαρακτήρα εκείνης της
περιόδου και τα αξιόλογα επιτεύγµατα, που συνδέθηκαν µ’ αυτήν76, αλλά και συσκοτίζει µια από

75

M. Nenadovic, The Memoirs of Prota Matija Nenadovic, ό.π., σ. 12-16, 31, 59-60, 124.

76

Όσο παράδοξο και αν µας φαίνεται, µια από τις πρωιµότερες προειδοποιήσεις εναντίον

της απλουστευτικής και αναγωγικής άποψης, η οποία καταδίκαζε την οθωµανική περίοδο στα
Bαλκάνια σαν εποχή σκότους και βαρβαρότητας, προήλθε από τον ίδιο τον Kωνσταντίνο

νοµίζω. γνωστότερο ως δηµιουργό των βασικών ιστορικών δογµάτων του ελληνικού εθνικισµού. θα ήταν η ουσιαστική ενσωµάτωση της τουρκικής ιστορίας στην ιστορία της Nοτιανατολικής Eυρώπης. η οθωµανική Παπαρρηγόπουλο. . και η οποία µεθοδολογικά θα έπρεπε επίσης να περιλαµβάνει την κρίσιµη δοκιµασία της συγκριτικής ανάλυσης . 77 Mια πρόσφατη µελέτη. ν’ αµφισβητήσουν πόσο καίρια θα µπορούσε να ανανεώσει την κατανόηση της βαλκανικής ιστορίας. είναι του Bernard Lory. E'.στοιχεία. καθώς και τη ροή της καθηµερινής και της πνευµατικής ζωής τους77. Aκολουθώντας αυτές τις γραµµές µια σοβαρή ερευνητική προσέγγιση ίσως να µας αποκάλυπτε κάποιες επίκοινες βαθύτερες δοµές της ανθρώπινης εµπειρίας. την οποία θα πετυχαίναµε ενδεχοµένως µέσω µιας τέτοιας επανεκτίµησης. την οποία εκπροσωπούσαν οι συγγραφείς που συζητήσαµε προηγουµένως.42 Π. 123 κ. στην πορεία του δέκατου όγδοου αιώνα. Bλ. Kωνσταντινούπολη: Isis 1985. L’ example des villes bulgares 1878-1900. 695. Πρόκληση βεβαίως σηµαντική. µετά από µια µακραίωνη περίοδο κατακερµατισµού επέβαλε την ενότητα στους βαλκανικούς λαούς και δηµιούργησε το πλαίσιο ορισµένων κοινών εµπειριών στη ζωή τους . η επανεκτίµηση του οθωµανικού παρελθόντος ίσως να το µετατρέψει επιτέλους από δεδοµένο του ιδεολογικού λόγου. Mάλιστα. Kιτροµηλίδης. K. συντελώντας έτσι στον παροπλισµό των συµβατικών τρόπων άσκησης της ιστορίας στα Bαλκάνια· δηλαδή. που στήριζαν στα Bαλκάνια τις παραµέτρους των εκάστοτε στάσεων και νοοτροπιών. σε σχέση µε την καθηµερινή και την πολιτισµική ζωή αντιστοίχως. µε την αλληλεπίδρασή τους. σ. Oυσιώδες στοιχείο τούτης της µετάβασης. Le Sort de l’ héritage ottoman en Bulgarie. που ύφαναν στη Nοτιοανατολική Eυρώπη.ε. H µελέτη της “βαλκανικής νοοτροπίας” θα πρέπει εποµένως να επανεξετάσει εξαρχής την οθωµανική κληρονοµιά. Παπαρρηγόπουλος. Iστορία του ελληνικού έθνους. που συµµερίστηκαν οι βαλκανικοί λαοί.αλλά ελάχιστοι πρόκειται.ε. Bαθµιαία. και 151 κ. που επέτρεψαν συν τω χρόνω ν’ αναπτυχθεί εκείνη η επίκοινη αντίληψη. µε τους οποίους αυτή σφράγισε την κοινωνική και οικονοµική οργάνωσή τους. όπου βρίσκουµε αρκετά στοιχεία για να σκιαγραφήσουµε ένα επιχείρηµα περί των οθωµανικών χαρακτηριστικών της “βαλκανικής νοοτροπίας”. ένα νέο στοιχείο αποτυπώθηκε στην παράδοση. αλλά και τους τρόπους. ως εθνικιστικής πολεµικής. η οποία υποδεικνύει ένα ορισµένο ερευνητικό πρόγραµµα για να ανακτήσουµε την “οθωµανική κληρονοµιά” στη ζωή της βαλκανικής κοινωνίας. ιδίως τις σ.. σε αντικείµενο κριτικής έρευνας. Bλ. ιδίως στις πιο ορµητικές του εκφάνσεις. Bαλκανικοί ορίζοντες τις πιο χαρακτηριστικές όψεις της· ότι δηλαδή. τ.

. Ένα πρώιµο παράδειγµα τούτης της διαδικασίας έχουµε στο χρονικό του 78 Πασχάλης Kιτροµηλίδης. τις οποίες ο ίδιος ποτέ δεν είχε επισκεφθεί79. Paschalis Kitromilides. πέρα από τα οθωµανικά σύνορα. Study II: “War and Political Consciousness. III. Nationalism. H ιδέα της Eυρώπης περιλάµβανε την αντίληψη. Theoretical Implications of Eighteenth Century Greek Historiography”. Kιτροµηλίδης. 79 Mια λεπτοµερής περιγραφή του χειρογράφου της Γεωγραφικής ιστορίαςτου Δαπόντε. αλλά περιλάµβανε επίσης την απόµακρη και ακατανίκητη Aγγλία. η οποία έµελλε ν’ αποδειχτεί πανίσχυρη στη µετάπλαση και εντέλει στην κατάλυση των κοινών πολιτισµικών παραδόσεων των Bαλκανίων. µε την ανεξάντλητη συγγραφική παραγωγή του. Bαλκανικοί ορίζοντες εξουσία και η Oρθόδοξη θρησκευτική παράδοση. και αναγραφή των περιεχοµένων του.. O αυτός επιµελητής δηµοσίευσε εκτενή αποσπάσµατα του ίδιου χειρογράφου στο BGV.µια έµµετρη περιγραφή διάφορων ευρωπαϊκών χωρών. Enlightenment. συνθέτοντας το 1782 τη Γεωγραφική Iστορία του . τ. βρίσκεται στην έκδοση του Legrand. διοχετεύθηκε στη βαλκανική συνείδηση µέσω πολυάριθµων φιλολογικής φύσεως διαύλων. 80 Για περισσότερες λεπτοµέρειες τούτης της όψης της βαλκανικής πολιτικής σκέψης βλ. αλλά και των δυνατοτήτων και των προτύπων ανάπτυξης. καθώς και των ευκαιριών. αλλά ιδίως µέσω της αξιόλογης γεωγραφικής φιλολογίας. Aldershot και Λονδίνο 1994. Nεοελληνικός Διαφωτισµός. H ιδέα της Eυρώπης επηρέασε και µε έναν άλλο τρόπο τη βαλκανική συνείδηση: οι υπόδουλοι χριστιανικοί λαοί της Nοτιοανατολικής Eυρώπης αποκτούσαν σταδιακά επίγνωση των διακρατικών σχέσεων και συγκρούσεων. 125-164. O χαλκέντερος Δαπόντες. που θα µπορούσε από εκεί να αντλήσει η Nοτιοανατολική Eυρώπη. σ. III. Aυτό το νέο στοιχείο ήταν η ιδέα της Eυρώπης. ένας ευρύτερος πολιτισµένος κόσµος.43 Π. που θα µπορούσε να τούς προσφέρει µελλοντικά αυτός ο ευρύχωρος και ευµετάβλητος κόσµος των πολιτικών ανταγωνισµών80. Orthodoxy. Aθήνα 2 1999. Δηλαδή. H επίγνωση της ύπαρξης ενός τόσο ετερόκλητου κόσµου πέρα από τα οθωµανικά σύνορα. ο κόσµος του ευρωπαϊκού πολιτισµού. ό. όπου περιλαµβανόταν βεβαίως και η πολιτική προπαγάνδα των ευρωπαϊκών Δυνάµεων. πλούτισε επίσης αυτήν τη φιλολογία. lvii-lxxv. τη γειτονική και περισσότερο οικεία Iταλία. που είχε κυρίως ως πρότυπό του τη Γαλλία. καθώς και τη συνορθόδοξη Pωσία. Oι πολιτικές και κοινωνικές ιδέες. σ. ότι υπήρχε στη γηραιά ήπειρο. που αναπτύχθηκε στην πορεία του δέκατου όγδοου αιώνα78. 247-79. Ephémérides daces.π.

θα µπορούσε να ερµηνευθεί ως µια συγκεκριµένη και ιστορικά εύλογη “νοοτροπία”. αλληλένδετες µε τα προβλήµατα τεκµηρίωσης. . πως το εν λόγω ιστορικά και πολιτικά εντοπισµένο σύνολο ιδιαίτερων νοητικών χαρακτηριστικών θα έπρεπε οπωσδήποτε να ταυτιστεί µε µια ορισµένη “νοοτροπία”. η Aυστρία και η ναπολεόντεια Γαλλία. Kιτροµηλίδης. τον οποίο εκπροσωπούσαν οι πολυδαίδαλες διακρατικές µηχανορραφίες και οι θανάσιµες συγκρούσεις. η οποία εµπότισε τη βαλκανική πολιτική ζωή µε πρωτοφανή βία. βαθµιαία αποτυπώθηκε και ενσωµατώθηκε στο ψηφιδωτό της βαλκανικής κοσµοθεώρησης. αποτέλεσαν λοιπόν ένα επικοινωνιακό πλαίσιο. µε την ευρύτερη ανθρωπολογική έννοια του όρου. αυτός συνεπαγόταν την εγκόσµια πολιτική λογική του εθνικισµού. Bαλκανικοί ορίζοντες Δαπόντε για τον Pωσοτουρκικό Πόλεµο του 1736-9.44 Π. ώσπου κατέστρεψε. ως αυτό το σηµείο .και όχι παραπέρα . τον επίκοινο κόσµο της βαλκανικής Oρθοδοξίας. στο µέτρο που συνδεόταν µε ένα ευδιάκριτο πολιτικό πλαίσιο. Tα Aποµνηµονεύµατα του πρώτα Mατίγια επίσης µας προσφέρουν µια ολοζώντανη πηγή για τη συνάντηση του παραδοσιακού πολιτισµού των Oρθόδοξων Bαλκανίων µε τον νεωτερικό κόσµο του πολιτικού ανταγωνισµού. Eπιτρέψτε µου λοιπόν εν κατακλείδι να καταθέσω µερικές ακόµη µεθοδολογικές επισηµάνσεις. µε το διπλό πρόσωπο του ανώτερου πολιτισµού και του πολιτικού ανταγωνισµού. δηλαδή ο Oρθόδοξος θρησκευτικός πολιτισµός. αν θα δικαιούµασταν από µεθοδολογική άποψη να ισχυριστούµε. Mολονότι όµως πολλοί τόν υποδέχθηκαν µε ζωηρό ενθουσιασµό και άµετρες ελπίδες. όπου εµπλέκονταν πλέον η Oθωµανική Aυτοκρατορία. IX Tα τρία στοιχεία της βαλκανικής ιστορικής εµπειρίας. που προσπάθησα να αναδείξω σ’ αυτές τις σελίδες σκιαγραφώντας το συµβολικό σύµπαν της προεπαναστατικής βαλκανικής κοινωνίας.θα µπορούσε να προχωρήσει λογικά όποιος θα ήθελε να διασώσει τον εννοιακό πυρήνα της “νοοτροπικής” προσέγγισης. η οθωµανική εξουσία και η ιδέα της Eυρώπης. επαγωγής και εννοιολόγησης. η Pωσία. Ωστόσο. φόβο και καχυποψία. Δεν είµαι εντελώς βέβαιος µολαταύτα. που θίξαµε στις προηγούµενες σελίδες. το οποίο. Έτσι ο ευρωπαϊκός Iανός. προτού περάσει ένας αιώνας από το θάνατο του Δαπόντε.

συχνά ασυνήθιστες.45 Π. σαν να ήταν η σηµερινή βαλκανική Oρθοδοξία ταυτόσηµη εκείνης του δέκατου όγδοου αιώνα· σαν να µην είχε στο µεταξύ. αισθανόµαστε οικείες. που ενυπάρχει στην κείµενη φιλολογία περί νοοτροπιών. επιφανειακά κρίνοντας. που διατυπώνονται. τότε απλώς αναπαράγουµε µια ιστορική φενάκη. H φαντασία και η συναισθηµατική συνάφεια συνιστούν ουσιώδη διανοητικά εργαλεία της ερµηνευτικής συνάντησης µε το παρελθόν· όργανα απαραίτητα για να ιστορήσουµε πειστικά τις κοινωνικές αντιλήψεις και τις διανοητικές δοµές του. ώστε να µπορέσουν να περιγραφούν οι δοµές των διανοητικών τρόπων και των ανθρώπινων στάσεων µέσα σε ιστορικώς εξειδικευµένα και πολιτικώς σαφή πλαίσια. και µάλιστα τείνει να µεταβληθεί σε αλλοπρόσαλλη µυθολογία. να αναρτήσουν σαν κοινό συµβολικό λάβαρο των Bαλκανίων την Oρθοδοξία. µας δίνεται λογικά το δικαίωµα να ανιχνεύσουµε συστηµατικά και να καταγράψουµε τα επίκοινα διανοητικά χαρακτηριστικά της. απόµακρες. Mόνον επειδή η βαλκανική κοινωνία του δέκατου όγδοου αιώνα καλύπτει αυτά τα κριτήρια. H ιστορία και η φαντασία λοιπόν δεν µπορούν παρά να συστρατεύονται σε κάθε σοβαρή απόπειρα διείσδυσης στον συµβολικό και ηθικό κόσµο παλαιότερων καταστάσεων. µολονότι από πολλές ουσιαστικές. τα οποία διαρκώς επανέρχονται και διαπερνούν και εντέλει ορίζουν την αντίληψη µιας συλλογικότητας. προκειµένου να περιγραφούν τέτοια σύνολα αξιωµατικών υποθέσεων και κανόνων. από την εποχή του Δαπόντε. που δεν επαληθεύεται ούτε διαψεύδεται. H ιστορική εξειδίκευση και η αποφασιστική αντίσταση στους εύκολους πειρασµούς και τις παραµυθητικές φαντασιώσεις ωστόσο δεν αρκούν. Eφόσον απεναντίας επιµένουµε να αναφερόµαστε σε κάποια διαχρονικά οµοιόµορφη “βαλκανική νοοτροπία”. που το νοηµατοδοτεί. Aν θέλουµε να ανακτήσουµε το παρελθόν εισχωρώντας στο συµβολικό σύµπαν. Bαλκανικοί ορίζοντες H ροπή προς τις µεγαλεπήβολες γενικεύσεις και τους σαρωτικούς ισχυρισµούς. θα έπρεπε προφανώς ν’ αντικατασταθεί από νέες προσπάθειες προς άλλες κατευθύνσεις. στον φθίνοντα εικοστό αιώνα. . Ένα σχετικό παράδειγµα έχουµε στη µάταιη προσπάθεια ορισµένων. Kιτροµηλίδης. του Σωφρόνιου και του Mατίγια Nενάντοβιτς. είναι η ιστορική εξειδίκευση των προτάσεων. υπονοµεύσει την εσώτερη ενότητά της και στρεβλώσει την ψυχή της η καθυπόταξή της στις επιταγές και σκοπιµότητες του εθνικισµού. τότε µας είναι επίσης απαραίτητη η διακριτική χρήση της φαντασίας. αυτές παραµένουν για τον σύγχρονο παρατηρητή φευγαλέες. τις οποίες ίσως. Kρίσιµος παράγοντας λοιπόν. έστω και καταρχάς αδιόρατες απόψεις.

Kιτροµηλίδης. Bαλκανικοί ορίζοντες ακόµη κι εξωτικές. µε τις πολύµορφες και συχνά µυθοποιηµένες ενσαρκώσεις της. *** . συνιστά µια τέτοια πρόκληση στην ιστορική φαντασία.46 Π. H “βαλκανική νοοτροπία”.

που γνώρισε η περιοχή µας. σε τούτη την περιοχή της Nοτιοανατολικής Eυρώπης. αλλά και να αναστοχαστούµε τις πολλαπλές µορφές εξέλιξης. Kιτροµηλίδης. που βλέπουµε σήµερα. έπειτα από πολλούς αιώνες κρατικού κατακερµατισµού και αδιάκοπων συνοριακών αλλαγών.τα ευρωπαϊκά σύνορα της σουλτανικής επικράτειας είχαν σταθεροποιηθεί περίπου στα βόρεια όρια της βαλκανικής χερσονήσου. στις ηµέρες µας. τη δεκαετία του 1990. Για αυτόν το σκοπό θα έπρεπε πρώτα να µεταφερθούµε νοερά. Aς θυµηθούµε. στον πρώιµο δέκατο όγδοο αιώνα . που ακολούθησε τη διάψευση των ελπίδων. Bαλκανικοί ορίζοντες Πασχάλης Kιτροµηλίδης H ορθόδοξη παράδοση και η συλλογική ταυτότητα στα οθωµανικά Bαλκάνια τον δέκατο όγδοο αιώνα I O στοχασµός για ζητήµατα συλλογικής ταυτότητας και εθνοτικών δεσµών στα Bαλκάνια αναπόφευκτα προκαλεί σήµερα. που οι περισσότεροι από εµάς υπεραισιόδοξα φανταζόµασταν. προκειµένου να αποδώσουµε ορθά το προοπτικό βάθος της.47 Π.δηλαδή. απίστευτες βιαιότητες και ωµότητες. την οποία ακολούθησε η αργόσυρτη διάλυσή της . ότι είχαν εκλείψει οριστικά από την ευρωπαϊκή ήπειρο.και παρ’ όλη τη βαθµιαία παρακµή της Oθωµανικής Aυτοκρατορίας κατά την ίδια περίοδο. ότι από τις συνθήκες του Kάρλοβιτς (1699) και του Πασσάροβιτς (1718) ως την εποχή της Γαλλικής Eπανάστασης . αν προσπαθούσαµε να ανασκοπήσουµε τις καταβολές και τις κινητήριες διαδικασίες της αποκαρδιωτικής εικόνας. αποτυπώθηκε αφετέρου στην ορµητική αναζωογόνηση. . κατά την οποία τα Bαλκάνια. ζοφερές σκέψεις. Δεν θα ήταν διόλου ανεπίκαιρο λοιπόν. απέκτησαν πλέον σταθερή πολιτική ενότητα στο πλαίσιο της Pax Ottomanica. Πρόσφατα παρακολουθήσαµε. της µελέτης του εθνικισµού από τους ιστορικούς ολόκληρης της γηραιάς ηπείρου και κατεξοχήν του νοτιοανατολικού άκρου της. οι οποίες είχαν ως δηλωµένο κίνητρο τον εθνικισµό· αντικρύσαµε εικόνες. Aκριβώς αυτή η απογοήτευση. επιστρατεύοντας την ιστορική αφαίρεση και τη φαντασία µας. στην εποχή εκείνη.

που πραγµατοποιήθηκε στις 31 Mαΐου του 1993 στο κολέγιο Saint Anthony. οι οποίες προσπαθούσαν να δείξουν τη χρήση των διάφορων γλωσσών κατά τα έτη 1730 και 1821 αντιστοίχως. στο χρονικό αυτό διάστηµα. Ως γλώσσα του ανατολικού τµήµατος των Bαλκανίων. δηλαδή οι νοτιοσλαβικές περιοχές. Tέλος. δεν µπορώ παρά να εκφράσω και από εδώ την ευγνωµοσύνη µου προς τα µέλη του σεµιναρίου. τις οποίες δέχονταν οι χριστιανοί υπήκοοι του σουλτάνου στα Bαλκάνια. Eπίσης. που είχαν σχηµατίσει οι ευρωπαίοι λόγιοι εκείνη την εποχή. O πρώτος από αυτούς τους χάρτες. Oι ίδιες εξελίξεις έτειναν να ευνοούν ορισµένα παραδοσιακά πρότυπα γεωγραφικής κινητικότητας και πολιτισµικής όσµωσης στο εσωτερικό του βαλκανικού χώρου και συνάµα εξασφάλιζαν τις πολιτικές προϋποθέσεις για την ανάπτυξη. Στο χώρο της Nοτιοανατολικής Eυρώπης ο χαρτογράφος της Nυρεµβέργης καταγράφει τρεις γλωσσικές οµάδες. καθώς και οι ακτές της Aλβανίας και της Δαλµατίας. . απεικονίζει τα τουρκικά. χαλάρωσε σηµαντικά τις πιέσεις. Kιτροµηλίδης. όπου οι πληθυσµοί µιλούσαν την “Iλλυρικό-Σλαβονική”81. αναγνωρίζονταν ως η γλώσσα. Bαλκανικοί ορίζοντες Tώρα. που ένωνε τον Kάτω Δούναβη µε τις υπώρειες του Oλύµπου. πολλών χαρακτηριστικών γνωρισµάτων µιας ενιαίας κοινωνίας. Aς ευχαριστήσω και από αυτές τις σελίδες τον θεοφιλέστατο Eπίσκοπο Διοκλείας δόκτορα Kάλλιστο Ware και τον δόκτορα John C. απεικονίζονταν ως ένας τρίτος χώρος. ο οποίος τιτλοφορείται Europa Polyglotta. ένα ενδεχόµενο αφετηριακό σηµείο θα µπορούσε να βρούµε στην αντιπαραβολή δυο ορισµένων χαρτογραφικών απεικονίσεων της Eυρώπης. Campbell.48 Π. η σταθερότητα των εξωτερικών συνόρων. Tα ελληνικά. ναρκοθετηµένο µε πλήθος προβληµατικές πηγές και γεµάτο ιδεολογικές παγίδες. µεταξύ των χριστιανικών πληθυσµών της περιοχής. περιορισµένα στον πυρήνα της κλασικής Eλλάδας. την Kεντρική Eλλάδα και την Πελοπόννησο. Ωστόσο. το οποίο οριζόταν από µια νοητή γραµµή. ας επιχειρήσουµε να απεικονίσουµε την εθνοτική κατατοµή των Bαλκανίων κατά τον τελευταίο αιώνα αδιάκοπης οθωµανικής κυριαρχίας. σχετικά µε τη γεωγραφική εξάπλωση των διάφορων γλωσσών. για τα σχόλιά τους στις αρχικές γραφές αυτού του άρθρου. Ξεκινώντας λοιπόν από αυτή την επισήµανση. που χρησιµοποιούνταν στην Ήπειρο. τα υπόλοιπα Bαλκάνια. σε συνδυασµό µε τον διαρκώς ασθενέστερο έλεγχο της κεντρικής εξουσίας επί των επαρχιών. Πρόκειται βεβαίως για ένα εγχείρηµα περίπλοκο. τη Θεσσαλία. τυπώθηκε στη Nυρεµβέργη το 1730 από έναν ανώνυµο χαρτογράφο και φαίνεται πως αποτυπώνει τη γενική εικόνα.

Aξίζει να επισηµάνουµε εδώ ένα παράδοξο. H. 9-11. το βασικό σχήµα της Europa Polyglotta. τριχοτοµώντας και αυτός την περιοχή µεταξύ της “τουρκικής”. Eπίσης. η οποία κατευθυνόταν από τα νοτιοδυτικά προς τα βορειοανατολικά. Iδιαιτέρως θα ήθελα να εξάρω τη συµβολή. αναπαράγει. κάλυπταν ολόκληρη τη Θράκη. O “Eθνογραφικός Xάρτης της Eυρώπης”. στα βόρεια της αλβανόφωνης έκτασης. σ. Στην περιοχή ανατολικά των αλβανικών και ακριβώς βορείως των ελληνόφωνων παράκτιων περιοχών εντοπιζόταν µια τρίτη πληθυσµιακή οµάδα. Όπως σηµείωνε ο Etzel. A. που δηµοσιεύτηκε στο Bερολίνο το 1821 από τον F. Kιτροµηλίδης. 81 Bλ. της “ελληνικής (πελασγόελληνικής)” και της “νοτιοανατολικής σκλαβηνικής” οµάδας. .και µεταξύ αυτής και του Δούναβη µεσολαβούσε µια τέταρτη ζώνη. η οποία κατοικούνταν από “καθαρούς ιλλυριούς”. 46 στην έκδοση του Alexander Keith Johnston. Maps and Politics. Eδιµβούργο 1843. R. φθάνοντας από το Aιγαίο ως τα παράλια της Mαύρης Θάλασσας.49 Π. σε σχέση µε την εθνογραφία της Nοτιοανατολικής Eυρώπης. Στα βορειοδυτικά Bαλκάνια και κατά µήκος των νοτιοανατολικών ακτών της Aδριατικής. τα ελληνικά οµιλούνταν στις ηπειρωτικές περιοχές και στα νησιά. κάποιου Δόκτορα Gustav Kobst. στο ίδιο σεµινάριο. πάντως απέδιδε κατά προσέγγιση µια ορισµένη εµπειρική καταγραφή της γλωσσογεωγραφίας της Nοτιοανατολικής Eυρώπης. The National Atlas of Historical. ο οποίος επέστησε την προσοχή µου στην ανάγκη διευκρίνισης ορισµένων αµφιλεγόµενων ζητηµάτων της βαλκανικής εκκλησιαστικής ιστορίας του δέκατου όγδοου αιώνα. O χάρτης αυτός. το οποίο συνάµα αναδεικνύει τις αδράνειες των εθνολογικών προκαταλήψεων. Commercial and Political Geography. ακόµη. O’Etzel. ο χάρτης του Etzel σηµείωνε πως οµιλούνταν τα αλβανικά. της Oξφόρδης. Bαλκανικοί ορίζοντες Tούτη η κατάφωρα απλουστευτική εκδοχή του γλωσικού χάρτη των Bαλκανίων έχει υποστεί σηµαντικές αναθεωρήσεις στην επόµενη χαρτογραφική επισκόπηση της κατανοµής των διάφορων γλωσσών. όπως τους περιέγραφε. ο Etzel επισήµαινε µια άλλη περιοχή. δηλαδή το χώρο στ’ ανατολικά µιας νοητής γραµµής. που καταχωριζόταν ως βουλγαρόφωνη. η οποία φαινόταν να µιλά βλαχικά . µολονότι οι πληροφορίες του σχετικά µε τη γλώσσα τους ήταν µάλλον ασαφείς. ο οποίος περιλαµβάνεται ως Xάρτης υπ’ αρ. Wilkinson. για τη ζωηρότατη συζήτηση. όποιο είδος ιστορικής εθνολογίας και αν προϋπέθετε. που είχαµε εκεί. που λίγο αργότερα σχηµάτισαν το Bασίλειο της Eλλάδας· επίσης κυριαρχούσαν κατά µήκος της ακτογραµµής του βόρειου Aιγαίου και. Liverpool 1951. του καθηγητή Dimitri Obolensky.

Λονδίνο 1917. Aυτή η οµάδα συνιστούσε έναν µειονοτικό πληθυσµό. µια εκτεταµένη περιοχή βορείως του Δούναβη και νοτιοδυτικά του Δνειστέρου παρουσιαζόταν ως βλαχόφωνη. Kιτροµηλίδης.και. να συγκεντρωθούν οι διάφορες γλωσσικές οµάδες στο εσωτερικό των κρατικών συνόρων. χαρακτηριζόταν ως τουρκόφωνη. . η οποία όµως δεν είχε σαφώς προσδιορισµένη εδαφική βάση. αν τυχόν 82 H. Kροάτες και Bόσνιοι. όπως ή εθνοτική ταυτότητα. Stanford’s Geographic Establishment. να ταυτιστούν κρατικά και γλωσσικά σύνορα. Maps and Politics. που είχαν στη διάθεσή τους . 11-14. σ. για την κατασκευή του. οι οποίοι χωρίζονταν σε τρεις γλωσσικές οµάδες: Σέρβοι. εύλογα θα συµφωνούσε κανείς. όπου αποτυπώνεται η ολοένα ισχυρότερη τάση. Σε έναν τέτοιο χάρτη. χάρη στην αποτελεσµατική επιβολή των κρατικών συµφερόντων. µια άλλη γλωσσολογική οµάδα της Nοτιοανατολικής Eυρώπης. Aυτή καθαυτή η τεχνική της πολιτικής χαρτογραφίας αντανακλούσε βεβαίως µια τρέχουσα πολιτική τάση. Kiepert. που µας δίνει ο χάρτης του Etzel. δηλαδή των θρησκειών. Tέλος. H µόνη χαρτογραφική πηγή. Mε δυο λόγια. Όσο και αν της διαφεύγουν πολλές σηµαντικές λεπτοµέρειες. Bερολίνο 1878. την οποία πολλά σύγχρονα κράτη επέβαλλαν µε τα διόλου ευκαταφρόνητα µέσα. ήταν ο H. Bλ. διάσπαρτο σε αρκετά σηµεία της Bαλκανικής.τι αν στηρίζονταν. προαναγγέλλει τη νεότερη εθνογραφία της περιοχής. Δίπλα τους. µε χαρακτηριστικό γνώρισµα την κυριαρχία της Oρθοδοξίας. χαρακτηριστικά A Sketch Map of the Linguistic Areas of Europe.50 Π. Πάντως η επιλογή της γλώσσας ως κριτηρίου της εθνοτικής χαρτογραφίας επέτρεψε στον χαρτογράφο της Nυρεµβέργης και στον Etzel να σκιαγραφήσουν έναν εθνοτικό χάρτη πιο περίπλοκο. ό. αλλά δεν κάλυπτε καµιά συγκεκριµένη περιοχή ως στερεός πληθυσµιακός όγκος82. Bαλκανικοί ορίζοντες Στα υπόλοιπα µέρη των Bαλκανίων νοτίως του Δούναβη ζούσαν Σλάβοι. κατά τις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα οι γλωσσικές µεθόριοι στη Nοτιοανατολική Eυρώπη έτειναν να συµπέσουν µε τα πολιτικά σύνορα. που κατόρθωσε να αποτυπώσει µε αξιοσηµείωτη ακρίβεια τις εθνογραφικές περιπλοκές των Bαλκανίων τον δέκατο ένατο αιώνα. κατά µήκος των βόρειων παραλίων της Aδριατικής και στην κροατική ενδοχώρα . ολόκληρη η Bαλκανική δεν µπορούσε παρά να παρασταθεί ως µια συµπαγής περιοχή. Wilkinson. Ethnographische Übersicht des Europäischen Orients. πως ήταν αδύνατο να αναπαρασταθεί µε εικαστική ακρίβεια ένα τόσο περίπλοκο ζήτηµα.π. στη θρησκεία. Θα έπρεπε επίσης να σηµειωθεί η ύπαρξη ορισµένων Pωµαιοκαθολικών πληθυσµών. η εθνοτική εικόνα των Bαλκανίων..δηλαδή. Oύτως ή άλλως. απ’ ό.

A΄. Ωστόσο. στη Bοσνία και στις πεδινές εκτάσεις της Mακεδονίας και της Θράκης. κατόρθωσαν κατά τη διάρκεια του δέκατου όγδοου αιώνα να εξαπλωθούν σ’ όλη την έκταση της 83 Πρβλ. de la Moldavie et desValaques Transdanubiens. βλ. ίσως να επισηµαινόταν και η καθολική παρουσία σε ορισµένα νησιά των Kυκλάδων. Eπάνω. σ. 29- 36· Διονύσιος Φωτεινός. τέλος.έβριθαν στην οροσειρά της Pοδόπης και. Άλλοι µουσουλµανικοί πληθυσµοί. Όλες οι γλωσσικές οµάδες. σ. Iστορία της πάλαι Δακίας.γεγονός. Kιτροµηλίδης. 112-52. A΄. χάρη στην πολιτική ενότητα των Bαλκανίων. Bαλκανικοί ορίζοντες δινόταν ιδιαίτερη σηµασία στη λεπτοµέρεια. τ. 27-41. τ. µεταξύ των συµπαγών Oρθόδοξων µαζών. η εκκλησιαστική χαρτογραφία µας θα έπρεπε να απεικονίσει τον αστερισµό των σεφαραδικών εβραϊκών κοινοτήτων στις µεγάλες πόλεις. τουρκόφωνοι ή αλβανόφωνοι. το οποίο πρόθυµα αναγνώριζαν άλλωστε και οι φιλολογικές πηγές του πρώιµου δέκατου ένατου αιώνα83. τις παρατηρήσεις του Jovan Cvijic. Bερολίνο 1837. οι οποίες. Σε σχέση µε τη σηµασία των µεταναστευτικών κυµάτων. το περίπλοκο δίκτυο των βαλκανικών διασπορών αποτελούσε πιθανώς τον πιο κρίσιµο παράγοντα . βρίσκονταν διάσπαρτοι σε πολλά µέρη. η οποία εξίσου δύσκολα θα µπορούσε ν’ αποτυπωθεί στις χαρτογραφικές απεικονίσεις. σ. Λειψία 1816. όπως ήταν η Θεσσαλονίκη. . λόγου χάρη Δανιήλ Φιλιππίδης. όλοι αυτοί οι πληθυσµοί συγκροτούσαν µια µάλλον περιορισµένη αριθµητικά παρουσία στις βαλκανικές περιοχές. σ. Παρίσι 1918. στον κορµό των Oρθόδοξων πληθυσµών.51 Π.βουλγαρόφωνοι Mουσουλµάνοι . που κάλυπταν ολόκληρη τη χερσόνησο και µάλιστα εξαπλώνονταν πέρα από τα οθωµανικά σύνορα. ενώ οι Ποµάκοι . καθώς και τις αρκετά σηµαντικές νησίδες µουσουλµανικού πληθυσµού στην κεντρική και βόρεια Aλβανία. αποτελούσαν κατ’ ουσίαν διάσπαρτες κοινότητες. που καταγράφονταν στον χάρτη του Etzel το 1821. καθώς και στη Bλαχία και στη Bουλγαρία. Γεωγραφικόν της Pουµουνίας. και θα ήταν αδύνατο να παρασταθούν χωριστά σε έναν εθνολογικό χάρτη. ελληνόφωνοι Mουσουλµάνοι υπήρχαν στην Kρήτη και στη δυτική Mακεδονία. 255-7. αφορούσε τις αλληλένδετες διασπορές. ως κεντρικού παράγοντα της βαλκανικής κοινωνικής ιστορίας. καθώς και της συνακόλουθης ανάπτυξης των διασπορών. Bιέννη 1818. Mια άλλη όψη της εθνολογικής εικόνας των Bαλκανίων. τώρα. την Iταλία και τη Pωσία. 300-11· Michel Kogalnitchan (Kogalniceanu). Géographie humaine. La Péninsule balkanique. Histoire de la Valachie. προς την κεντρική Eυρώπη. Σε σχέση µε τη διαµόρφωση των εθνοτικών ταυτοτήτων. λόγου χάρη µεταξύ των συµπαγών Oρθόδοξων µαζών της νότιας Eλλάδας.

52 Π. Oι Έλληνες και οι Σέρβοι. οι Aλβανοί στρέφονταν στο νότο και κατά τα νησιά του Aιγαίου. µε τη χαρακτηριστική τους προσαρµοστικότητα. οι δρόµοι των οποίων διασταυρώνονταν αδιάκοπα· καθώς οι κάθε λογής επαγγελµατικές ανάγκες και σκοπιµότητες τούς έσπρωχναν προς όλες τις κατευθύνσεις. ένας άλλος κατεξοχήν λαός της διασποράς. οι Mουσουλµάνοι Aλβανοί κατατάσσονταν συχνά στον οθωµανικό στρατό. δεν ήταν παρά ένας πληθυσµός αφενός σκόρπιων κρατικών αξιωµατούχων και στρατιωτικών φρουρών. έκαναν σχετικά βατή τη Bαβυλωνία των πολύγλωσσων οµάδων προέλευσής τους. Oι Bαλκάνιοι Tούρκοι. πάλι. τεχνίτες. και αφετέρου τουρκόφωνων χωρικών. ενώ οι Bλάχοι έτειναν να διαχέονται κυρίως προς τα βόρεια. Έτσι. Kιτροµηλίδης. ήδη από τον δέκατο όγδοο αιώνα. δηµιούργησαν διασπορές εµπόρων. για να ασχοληθούν κυρίως µε την καταδίωξη των Oρθόδοξων αλβανόφωνων. οι οποίοι. καθώς και η παροιµιώδης ευκολία. µολονότι ήταν συχνά ισχνά από αριθµητική . Mια παράλληλη διασπορά αποτελούσαν οι Aλβανοί· µε τη διαφορά ότι. οι οποίοι κάθε τόσο εξεγείρονταν στα βουνά της Eλλάδας. έτειναν να µετατραπούν σε γαιοκτήµονες στις πεδινές εκτάσεις. λογίων και κληρικών. στο πέρασµα του χρόνου. Oι Bλάχοι. τούς ανέδειξαν σε έναν από τους ισχυρότερους συνδετικούς ιστούς της βαλκανικής κοινωνίας. Bαλκανικοί ορίζοντες χερσονήσου. λόγου χάρη. ποιµένες. προσφεύγοντας σε ευρηµατικούς τρόπους και µέσα επικοινωνίας. στις βόρειες όσο και στις νότιες υπώρειες της οροσειράς του Aίµου. αποτελούσαν µια αεικίνητη κοινότητα νοµαδικών ποιµένων. οι οποίες συχνά αναλάµβαναν εξειδικευµένες λειτουργίες στο εσωτερικό των κοινωνιών υποδοχής τους. οι κοσµογυρισµένοι αυτοί Bαλκάνιοι έστηναν παντού νέες γέφυρες και. για παράδειγµα. Tέτοια άοκνα και αεικίνητα στοιχεία. Mια πρόσθετη διάσταση της αλβανικής διασποράς συνδεόταν άλλωστε µε τη θρησκευτική της πολυδιάσπαση. Oι πολύγλωσσοι Oρθόδοξοι της Nοτιοανατολικής Eυρώπης σχηµάτιζαν επίσης τις δικές τους διασπορές. τους οποίους συναντούσε κανείς στις περισσότερες βαλκανικές πόλεις. σπουδαστές και µοναχοί σχηµάτιζαν περιπλανώµενες οµάδες. Oι Eβραίοι. που είχαν εγκατασταθεί στη Mακεδονία και τη Θράκη. ανέκαθεν συγκροτούσαν µια κατεξοχήν κοινότητα της διασποράς. δεν ήταν διόλου περιθωριακά στη βαλκανική κοινωνία. µε την οποία διέσχιζαν τα γλωσσικά σύνορα. εµπόρων και τεχνιτών· η ευρύτατη εξάπλωσή τους από άκρη σε άκρη της Bαλκανικής. Oι γλωσσικές διασπορές µάλιστα συνυφαίνονταν ποικιλοτρόπως µε τις “λειτουργικές” διασπορές: έµποροι.

Mάλιστα. στις πεδιάδες του Δούναβη και στις κοιλάδες του Δρίνου και του Σάβα. αλλά συνάµα και εξαιρετικά ρευστά. Eφαλτήρια για τα περισσότερα δίκτυα των Oρθόδοξων διασπορών (αν εξαιρέσουµε τους µοναχούς και τους ποιµένες) γίνονταν τα αστικά κέντρα και τα µεγάλα λιµάνια της Nοτιοανατολικής Eυρώπης και των γύρω περιοχών. συν τω χρόνω. πως τούτες οι οµάδες της διασποράς αναδείχθηκαν σε ιδανικούς φορείς της πολιτισµικής και κοινωνικής αλλαγής. Ωστόσο. στα υψίπεδα βορείως της οροσειράς του Aίµου και στις τραχειές απόκρηµνες ακτές της Aλβανίας.A Comparative . Oι ίδιες µάζες χωρικών. επάνω στις οποίες δεν θα αργούσαν να προβάλουν καινοφανείς αξιώσεις τα αντίπαλα εθνικά κινήµατα. ακριβώς αυτές οι µάζες των χωρικών είχαν ως εκείνο τον καιρό διασώσει τις κάθε λογής προαιώνιες γλώσσες και διαλέκτους. την οποία αποκτούσε βαθµιαία ο βαλκανικός χώρος. από τα οποία θα διαπλάθονταν αργότερα οι σύγχρονες φιλολογικές γλώσσες.53 Π. “The Emergence of the Modern Balkan Literary Languages . Δεν χρειάζεται να προσθέσουµε. 84 Όσον αφορά τη διαµόρφωση των γλωσσών στα Bαλκάνια. βλ. Kιτροµηλίδης. Σ’ αυτού του τύπου την αλλαγή θα έπρεπε να συµπεριλάβουµε και την ανασκευή των συλλογικών ταυτοτήτων. Bαλκανικοί ορίζοντες άποψη. µέσω της οποίας. που σταθερά πλήθαιναν στις οροσειρές της Eλλάδας και στα νησιά του Aιγαίου. οι οποίες µακροπρόθεσµα παγιώνονταν όλο και περισσότερο. εθνοτικά χαρακτηριστικά σε πρωτόλειες και στοιχειώδεις εθνικές ταυτότητες. η παρουσία τέτοιων ευκίνητων οµάδων δεν αναιρούσε το καθοριστικό γεγονός. από τη Pαγούζα ως τη Σµύρνη. τη χρήσιµη επισκόπηση του Stavro Skendi. Aποτελούσαν τον πρωταρχικό ανθρώπινο παράγοντα της εσωτερικής οµοιογένειας. από πολλές απόψεις. µεταµορφώθηκαν τα πατροπαράδοτα. Oι αγρότες των Bαλκανίων διαφύλαξαν λοιπόν τα καθοµιλούµενα ιδιώµατα. ώσπου προσέλαβαν άκαµπτη και επιθετική µορφή. ότι ο κύριος όγκος του βαλκανικού πληθυσµού εξακολουθούσε πάντοτε να αποτελείται από τις σχεδόν ακίνητες. αγροτικές µάζες. ενώ συχνά συνέδεαν και κοινότητες. που ήταν ως τότε αποµονωµένες από τον έξω κόσµο. Mε τις συνεχείς µετακινήσεις τους παρείχαν ένα αποτελεσµατικό µέσο επικοινωνίας µεταξύ περιοχών γεωγραφικά αποµακρυσµένων µεταξύ τους. που εξαπλώθηκαν τον δέκατο ένατο αιώνα. έµελλαν να αποτελέσουν τις πληθυσµιακές βάσεις των σύγχρονων εθνικών κρατών της Nοτιοανατολικής Eυρώπης84. η οποία συνήθως παρακολουθούσε κατά πόδας τις αξιόλογες οικονοµικές τους δραστηριότητες.

Chapel Hill 1982. υπό την πνευµατική και διοικητική αιγίδα του Πατριαρχείου Kωνσταντινουπόλεως. Wiesbaden 1964. Mιας κοινότητας. II Eίδαµε λοιπόν ως εδώ. σ. βλ. στο G. John A. Oι εν λόγω πληθυσµοί ανήκαν στο µιλιέτι των ρωµιών. που µας επιτρέπουν να τις ανακρίνουµε . οι οποίοι συγκρατούσαν τούτο το µωσαϊκό. στην εποχή του εθνικισµού. να µετατρέψει την τοπική πολιτική ζωή σε υπόθεση συχνά θανατηφόρα. όπως θα τήν χαρακτηρίζαµε. την περιστασιακή ύπαρξη. ihre Geschichte und ihre Ausdrucksformen. η οποία ουσιαστικά θα µπορούσε να θεωρηθεί ότι ένωνε. καθώς και Anthony D. σ. στις περισσότερο αποµονωµένες γεωγραφικά περιοχές των Bαλκανίων. 303-21. Oξφόρδη 1986. όλους τους Oρθόδοξους πληθυσµούς της Nοτιοανατολικής Eυρώπης και της Mικράς Aσίας. Smith.). 3-13.µια εικόνα όχι οποιασδήποτε “καθαρότητας”. . βεβαίως.τι σ’ άλλες: κατά κανόνα χαρακτηρίζονταν από εθνοτική πολυµέρεια και από τη σταθερή συνύπαρξη ποικίλων θρησκευτικών και γλωσσικών οµάδων οι µεγάλες πόλεις. σ. Mπορούµε τώρα να στραφούµε στους συγκεκριµένους τύπους πολιτισµικής όσµωσης. Reichenkron . ορισµένων εθνοτικώς οµογενών πληθυσµιακών πυρήνων. Nations Before Nationalism. τώρα. Schmaus (eds. H συνοχή της οµάδας αυτής εδραζόταν στα κοινά ιδεολογικά και πνευµατικά θεµέλιά Approach”.54 Π. The Ethnic Origins of Nations. Φαινόµενο. πώς διαµορφώθηκε η “αρχαιολογία”. 21-46. 85 Σχετικά µε το θεωρητικό υπόβαθρο αυτής της συζήτησης.A. Die Kultur Südösteuropas.στο βαθµό. που παρουσιαζόταν εντονότερα σε ορισµένες περιοχές απ’ ό. Aυτό ακριβώς το γνώρισµα της βαλκανικής κοινωνίας έµελλε όµως αργότερα. Kιτροµηλίδης. Bαλκανικοί ορίζοντες Παρ’ όλη. στο πλαίσιο µιας τυπικά ενιαίας κοινότητας. τα λιµάνια και οι πολυσύχναστες εµπορικές οδοί των Bαλκανίων. συνηθέστερα συνάγουµε από τις πηγές . Στις επόµενες παραγράφους θα εστιάσω την ανάλυσή µου στους Oρθόδοξους των Bαλκανίων και ειδικότερα στις επίκοινες πολιτισµικές εµπειρίες τους. Armstrong. των εθνοτικών ταυτοτήτων στα Bαλκάνια. αλλά έντονης εθνοτικής ανάµειξης και γλωσσικής όσµωσης. που περικλειόταν στο ευρύτερο οικοδόµηµα της οθωµανικής κοινωνίας. των εν δυνάµει “εθνών πριν από τον εθνικισµό”85.

οι οποίοι διέτρεχαν ολόκληρη τη Nοτιοανατολική Eυρώπη συγκεντρώνοντας προσφορές για τις µονές τους. την ανώτερη παιδεία και το εµπόριο. που κοσµούσαν ολόκληρη την Oρθόδοξη Aνατολή. από τα οποία ήταν διάστικτη η βαλκανική ύπαιθρος. συνυπήρχαν λοιπόν στους κόλπους τους µε την επίκοινη ταυτότητα της πίστης και της συµµετοχής στην ίδια Eκκλησία. αποτελούσαν τα περίοπτα σύµβολα. Oι Άγιοι Tόποι της Παλαιστίνης και τα αυτοκρατορικά µοναστικά καθιδρύµατα του Άθω και του Σινά. που αυτοπροσδιοριζόταν και ετεροπροσδιοριζόταν µε βάση τη θρησκεία. Kιτροµηλίδης. έλπιζαν να επισκεφτούν τους ίδιους προσκυνηµατικούς τόπους και αναζητούσαν πνευµατική και υλική παρηγορία στα ίδια µοναστήρια. οι οποίες θα µπορούσαν ενδεχοµένως να συνδεθούν µε τη γλωσσική πολυµορφία των Oρθοδόξων κοινοτήτων της Bαλκανικής. γεφύρωναν τις γλωσσικές διαφορές και διατηρούσαν ανοιχτούς τους διαύλους επικοινωνίας µεταξύ των Oρθοδόξων κατά µήκος και πλάτος της τεράστιας γεωγραφικής έκτασης. από τα ελληνικά νησιά στο νότο ως τη Mολδαβία στο βορά. Tούτη η κοινότητα των Oρθοδόξων στηριζόταν. Όλοι οι Oρθόδοξοι. όπως µας µαρτυρούν τα ταξίδια. από το κέντρο της Oθωµανικής Aυτοκρατορίας ως τις αναρίθµητες κοινότητες της διασποράς. η Oρθόδοξη παιδεία των κατά τόπους λαών τρεφόταν και οξυγονωνόταν από ένα αδιάκοπο ρεύµα περιπλανώµενων µοναχών. λάτρευαν το θεό στους ίδιους ναούς. H ίδια γεωγραφία της πίστης παρείχε επίσης το περιεχόµενο της επίκοινης Oρθόδοξης παιδείας. τα οποία τιµούσε και λάτρευε τούτη η κοινότητα.55 Π. όπου αυτοί ήσαν εγκατεστηµένοι. η οποία µας παρέχει σηµαντικά στοιχεία για τα επίκοινα σύµβολα των παραδοσιακών βαλκανικών νοοτροπιών. του Kιεβουπολίτη µοναχού Bασίλη Mπάρσκι. που συνδέονταν µ’ αυτές86. 86 Mια εύχρηστη καταγραφή τέτοιων εικαστικών τεκµηρίων. καθώς και οι άλλες περίφηµες µονές. όπου περιγράφονταν οι ιερές κοινότητές τους και τα θαύµατα. Oι πολλαπλές ταυτότητες. άγια λείψανα και άλλα έµφορτα συµβολισµού αντικείµενα λατρείας και διακινώντας στους πιστούς λιθογραφίες και φυλλάδια. Bαλκανικοί ορίζοντες της. Πράγµατι. και στις ρωσικές χώρες. τα οποία. περιάγοντας εικόνες. πέρα από τη Nοτιοανατολική Eυρώπη. σε τρεις παράγοντες: την Eκκλησία. από κοινωνιολογική άποψη. στις αρχές του δέκατου όγδοου αιώνα. έχουµε στο Paul . όποια γλώσσα και αν τύχαινε να µιλούν. παραπέµποντας στη µεσαιωνική κληρονοµιά του Bυζαντίου.

στο πέρασµα των αιώνων. Kιτροµηλίδης. Eπειδή άλλωστε αφενός η Eκκλησία εξακολουθούσε να χρησιµοποιεί την κοινή ελληνική της Kαινής Διαθήκης και αφετέρου η εκκλησιαστική σταδιοδροµία προϋπέθετε την ιερατική παιδεία. Tα µεγάλα µοναστικά καθιδρύµατα. που επέλεγαν τον µοναστικό και ιερατικό βίο . σ. 165-207. Eustratios Argenti: A Study of the Greek Church under Turkish Rule. ανοίγοντάς τους το δρόµο µάλιστα για τις ανώτερες βαθµίδες της ιεραρχίας. η Oρθόδοξη Eκκλησία διαδραµάτιζε κεντρικό µέρος στην εγκόσµια ζωή των Xριστιανών.µια αξιόλογη διέξοδο κοινωνικής.56 Π. Aθήνα 1963. η είσοδος στις τάξεις του M.από τους αντίπαλους αυτοκράτορες των Σέρβων και της βυζαντινής Tραπεζούντας. σ. στο σηµείο αυτό. και Timothy Ware. 87 Bλ. Iδιαιτέρως πολύτιµα για την κατανόηση της εσώτερης ζωής της Eκκλησίας είναι τα Philip Sherrard. Athos and its Monastic Institutions Through Old Engravings and Other Works of Art. 207-61. µορφωτικής και γεωγραφικής κινητικότητας. Gibb and Harold Bowen. O θεσµικός ρόλος της στο πλαίσιο των εξουσιαστικών δοµών της Oθωµανικής Aυτοκρατορίας είναι γνωστός και δεν χρειάζεται σχολιασµό εδώ87. τήν οποία αναζωογονούσαν µε την ευσέβειά τους οι ταπεινοί όσο και οι ισχυρότεροι πιστοί. την οποία επιτελούσε τότε η Eκκλησία: αυτή ακριβώς εξασφάλιζε σε όλους εκείνους τους νεαρούς Bαλκάνιους. αναδείχθηκαν έτσι. Oξφόρδη 1964. και ιδίως εκείνα του Aγίου Όρους. Mε αυτή την έννοια. Bαλκανικοί ορίζοντες Xάρη στους ίδιους φορείς συντηρούνταν η επίκοινη Oρθόδοξη παιδεία. 96-107. A. Cambridge 1968. ως τους πρίγκηπες της Mολδοβλαχίας και τους µακρινούς ηγεµόνες της Γεωργίας ή. αργότερα. ενόσω δεν υπήρχαν χριστιανικά κράτη στα Bαλκάνια. λόγου χάρη H. R. ή ακόµη και για τον πατριαρχικό θρόνο. δεν θα ήταν άσκοπο να επισηµάνουµε. τους Φαναριώτες µεγιστάνες. η οποία εκ παραδόσεως µετακενωνόταν στα ελληνικά. Σ’ αυτήν ακριβώς τη θεµελιώδη εµπειρία της πηγαίας ευσέβειας και πίστης στήριζε τη δύναµή της η Oρθόδοξη Eκκλησία. . σ. Ωστόσο. Islamic Society and the West. Mylonas. Oξφόρδη 1959. καθώς και Steven Runciman. I. vol. σε λαµπρά σύµβολα της ενότητας και της συνέχειας της Oρθόδοξης παιδείας. µια σηµαντική κοινωνική διάσταση της θεσµικής λειτουργίας. The Great Church in Captivity. Part II. The Greek East and the Latin West.κατά κανόνα γόνους Oρθόδοξων χωρικών . οι οποίοι αξίωναν να περιβληθούν τον µανδύα των Άγιων Pωµαίων Aυτοκρατόρων της Aνατολής . Συνάµα οι ίδιες µονές προσέλκυαν σταθερά τις ευεργεσίες όλων των επιφανών. Oξφόρδη 1957.

Revue des études Sud-Est européennes 1 [1963]. καθώς υποδηλώνει ότι. 7-39. πρωτοστάτησε στην αναµόρφωση της αυθεντικής Aκαδηµίας88. H σχολή αυτή λειτούργησε µεταξύ του 1646 και του 1655 και το περιεχόµενο του προγράµµατός της στηριζόταν κυρίως στον νεοαριστοτελισµό: βλ. µε την εισαγωγή του νεοαριστοτελικού προγράµµατος της Σχολής της Παδούης δίπλα στη διδασκαλία της Oρθόδοξης ιερατικής παιδείας και των ελληνικών γραµµάτων. Les Académies princières de Bucharest et de Jassy et leurs professeurs. Bουκουρέστι 1701. Όρος εύστοχος. στο πλαίσιο της θεραπείας της επίκοινης Oρθόδοξης παράδοσης της βαλκανικής κοινωνίας. Παρόµοιες εξελίξεις µάλιστα συνδέονταν µε τη δηµιουργία της αυθεντικής Aκαδηµίας του Iασίου. 362-72. στο Bουκουρέστι. xii. οι πιο ταλαντούχοι βλαστοί της 88 Για λεπτοµέρειες βλ. Victor Papacostea. µε τα οποία συνέδεσε τη δράση του. η ελληνική παιδεία βρισκόταν στο επίκεντρο του προγράµµατος της Aκαδηµίας του Bουκουρεστίου πολύ πριν από την ανάρρηση των Φαναριωτών στο θρόνο των παραδουνάβιων ηγεµονιών. µε την προτροπή του ηγεµόνα Kωνσταντίνου Mπρανκοβεάνου. όπου ο Σεβαστός Kυµινίτης ίδρυσε το περίφηµο Φροντιστήριον το 1683 κι έπειτα. στο σύστηµα της ανώτερης εκπαίδευσης. Mάλιστα. σ. αναφερόταν µε κάθε ευκαιρία στο “κοινόν σύστηµα των Oρθοδόξων”89. τώρα. ο Παντελεήµων Λιγαρίδης και ο Iγνάτιος Πετρίτσης. 31-4. Ariadna Camariano Cioran.57 Π. υπό τον ηγεµόνα Mατθαίο Mπεσσαράµπα. Tις τελευταίες δεκαετίες του δέκατου έβδοµου αιώνα το ίδιο πρότυπο από την Kωνσταντινούπολη εξαπλώθηκε πρώτα στην Tραπεζούντα. . όπου κυριότεροι διδάσκαλοι ήσαν δυο έλληνες κληρικοί. Θεσσαλονίκη 1974. σ. τον οποίο ο Kυµινίτης χρησιµοποιούσε κατά κυριολεξία: στα τρια λαµπρά εκπαιδευτικά ιδρύµατα. Aυτή η παρατήρηση µας οδηγεί. στον δεύτερο παράγοντα συνοχής της Oρθόδοξης βαλκανικής κοινότητας· δηλαδή. η οποία αναδιοργανώθηκε εκ βάθρων τον δέκατο έβδοµο αιώνα. O ίδιος ο Kυµινίτης. που αντιλαµβανόταν άριστα πόσο ευρύ ακροατήριο αφορούσαν τα διανοητικά και εκπαιδευτικά του εγχειρήµατα. σ. µια προηγούµενη απόπειρα να οργανωθεί µια σχολή ανώτερης εκπαίδευσης στη Bλαχία. Kιτροµηλίδης. “Les Origines de l’ enseignement superieur en Valachie”. το 1690. Eορτολόγιον. 89 Σεβαστός Kυµινίτης. όπου ο ίδιος λόγιος. Πρότυπο όλων των ανώτερων σχολών στα Bαλκάνια ήταν η Πατριαρχική Aκαδηµία της Kωνσταντινουπόλεως. περιλάµβανε τη δηµιουργία µιας Schola Greca et Latina. Bαλκανικοί ορίζοντες άγαµου κλήρου έτεινε κατά κανόνα να περιλαµβάνει την υιοθέτηση µιας εξελληνισµένης πολιτισµικής ταυτότητας. H τελευταία αυτή εξέλιξη έχει ιδιαίτερη σηµασία.

667-76. Bαλκανικοί ορίζοντες Nοτιοανατολικής Eυρώπης γίνονταν µέτοχοι της Oρθόδοξης διδασκαλίας και της ελληνικής παιδείας. σ. αυτά τα σχολεία καλλιεργούσαν µια ευρύτερη πνευµατική παιδεία. Kitromilides. ήταν. δίπλα στη γεωργία της ιδιοκατανάλωσης και στον παραδοσιακό ποιµενικό βίο. η οποία δεν άργησε να αναδειχθεί σε επίκοινη κληρονοµιά των µορφωµένων στρωµάτων της Nοτιοανατολικής Eυρώπης. αλλά και η περίφηµη σχολή της Mοσχόπολης. το οποίο αναπτύχθηκε τον δέκατο όγδοο αιώνα και επίσης χρησιµοποιούσε ως κοινή γλώσσα επικοινωνίας τα ελληνικά. εν καιρώ έµελλε να προσφέρει τους κατάλληλους διαύλους για τη δεξίωση των ιδεών του Διαφωτισµού. καθώς και για τη βαθµιαία εκκοσµίκευση της βαλκανικής σκέψης90. αποσκοπούσαν στη συντήρηση της κοινής Oρθόδοξης παράδοσης της περιοχής. Mολονότι δεν µετέβαλαν ριζικά τον κατά βάση αγροτικό 90 Για µια χαρακτηριστική µελέτη αυτού του φαινοµένου. P. ενός διαρκώς σηµαντικότερου εµπορικού τοµέα της οικονοµίας συνιστούσε µια καίριας σηµασίας εξέλιξη στη βαλκανική οικονοµική ιστορία. O τρίτος παράγοντας. οπότε έφθασε στο απόγειό της υπό τον Eυγένιο Bούλγαρι· το ίδιο και η Eυαγγελική Σχολή της Σµύρνης. Aυτό το δίκτυο σχολών ανώτερης παιδείας στη Nοτιοανατολική Eυρώπη βρισκόταν στη διάθεση όσων φιλοδοξούσαν να υπερβούν το στοιχειώδες επίπεδο µόρφωσης. Πράγµατι. µεταξύ του 1744 και του 1767. Eρανίζοντας από τους πόρους της ελληνικής γλώσσας. M. οπότε ο εθνικισµός κατόρθωσε να καταλύσει τόσο την οικουµενική κληρονοµιά της Oρθόδοξης Eκκλησίας όσο και τον κοσµοπολιτικό ανθρωπισµό του Διαφωτισµού. Παρόµοιες πολιτισµικές λειτουργίες επιτελούσαν και οι άλλες µεγάλες σχολές: των Iωαννίνων. σε τούτες τις ανώτερες σχολές. η οποία ιδρύθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1750. “Cultural Change and Social Criticism: The Case of Iosipos Moisiodax”. H ανάδυση. Tούτη λοιπόν η ελληνόφωνη παιδεία των Bαλκανίων. History of European Ideas 10 [1989]. που παρείχαν τα τοπικά και τα µοναστικά σχολεία. το εµπόριο. από τα µέσα του δέκατου έβδοµου αιώνα· της Mονής του Aγίου Iωάννη του Θεολόγου. που αρχικά συνδεόταν µε το έργο της Eκκλησίας. Tο περιεχόµενο και η γλώσσα της διδασκαλίας. . βλ. που ενίσχυε τη συνοχή της κοινωνίας της Nοτιοανατολικής Eυρώπης. όπως είπαµε προηγουµένως. Kιτροµηλίδης. στην Πάτµο.58 Π. η επίκοινη ελληνόφωνη παιδεία της διανοητικής ελίτ των Bαλκανίων επιβίωσε ως τα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα. ολόκληρο τον δέκατο όγδοο αιώνα· η Aθωνιάς τη δεκαετία του 1740 και ιδίως εκείνη του 1750.

Όπως τόνιζε ο Iώσηπος. 206-25. J. που γνώριζε εκ των ένδον τη διασπορά των Bαλκάνιων εµπόρων στην Tρανσυλβανία. H γλώσσα λοιπόν των µορφωµένων στρωµάτων των Bαλκανίων. Kιτροµηλίδης. δηλαδή τα ελληνικά. III 91 O locus classicus για τη µελέτη αυτού του φαινοµένου είναι βεβαίως το άρθρο του Trajan Stojanovich. 157-8. ο οποίος τόσο πολύ εντυπωσίασε στις αρχές του δέκατου όγδοου αιώνα τους παρατηρητές. αλλά επίσης των γαλλικών και των ιταλικών92. το εµπόριο δεν απαιτούσε µόνον τη γνώση της κοινής ελληνικής. 93 Kωνσταντίνος Kούµας. την Oυγγαρία και την Aυστρία. Eποµένως. στη συλλογή H οικονοµική δοµή των βαλκανικών χωρών. που έµελλε να σφραγίσει αµετάκλητα τη ζωή των τοπικών λαών91. . 530-1. όπως ο Iώσηπος Mοισιόδακας. The Journal of Economic History 20 [1960]. η δραστήρια συµµετοχή των βλάχων των νότιων Bαλκανίων στο χερσαίο διαµετακοµιστικό εµπόριο µε την κεντρική Eυρώπη θα µπορούσε να εξηγήσει σε µεγάλο βαθµό και τον γλωσσικό και πολιτισµικό εξελληνισµό τους. Πραγµατεία περί παίδων αγωγής ή παιδαγωγία. 92 Iώσηπος Mοισιόδαξ.δηµιούργησαν µια αξιόλογη διασπορά εµπορικών κοινοτήτων. “The Conquering Balkan Orthodox Merchant”. αυτές οι καινοφανείς οικονοµικές µεταβολές στο σύνολό τους προκάλεσαν την εντυπωσιακή εµφάνιση του “κατακτητή Bαλκάνιου Oρθόδοξου έµπορου” – ενός φαινοµένου. Λονδίνο 1914. Aθήνα 1980. A. οι οποίες λειτουργούσαν διαµέσου συνεταιρισµών και εταιρειών των Oρθοδόξων εµπόρων.που εντάθηκε µετά τη ρωσοτουρκική Συνθήκη του Kιουτσούκ Kαϊναρτζή. Πράγµα. S. σ. Πρβλ. σ. σ. 243-313· και στα ελληνικά. τ. IB’. Bενετία 1779. Wace and M. Σπύρος Aσδραχάς. Bιέννη 1832. Bαλκανικοί ορίζοντες χαρακτήρα της τοπικής κοινωνίας. όπως τον ιστορικό Kωνσταντίνο Kούµα93. σ. 256-73. Thompson. το 1774 . The Nomads of the Balkans. στην παιδαγωγική πραγµατεία που συνέταξε το 1779. επιµ.59 Π. κάλυπτε συνάµα τις ανάγκες εσωτερικής επικοινωνίας όλων αυτών των οµάδων. Iστορίαι των ανθρωπίνων πράξεων. το οποίο διέκριναν οξυδερκείς παρατηρητές. Tόσο το χερσαίο εµπόριο µε την κεντρική Eυρώπη όσο και το θαλάσσιο εµπόριο κατά µήκος και πλάτος της Mεσογείου και της Mαύρης Θάλασσας .

161. σ. Berkeley 1953. που δεν είχαν µητρική γλώσσα τα ελληνικά. όπως λόγου χάρη ο Δοσίθεος Oµπράντοβιτς. 488. 95 Bλ. Guys. Πασχάλης M. Princeton 1992. Kιτροµηλίδης. Iώσηπος Mοισιόδαξ. Πολλοί. Παραδείγµατος χάρη. 394. τα ελληνικά έδωσαν το αλφάβητο. 165. Παρίσι . “ως κισσός περί την ελληνικήν δρυν ανελίσσοντο εις ύψος ανθρωπισµού δια των γραµµάτων”96. ως πλήρως εξελιγµένη ιστορική γλώσσα. πως η κυριαρχία της ελληνικής παιδείας εµπόδισε την ανάπτυξη των πνευµατικών παραδόσεων των άλλων λαών στα Bαλκάνια: απεναντίας. Πρβλ. 454-7. Bibliographie Albanaise. Iosipos Moisiodax and Greek Culture in the Eighteenth Century. 393. τον δέκατο όγδοο αιώνα95. . προκειµένου να εµπλουτίσουν την παιδεία τους94. 23-6· και στα ελληνικά. 665. H ελληνική γλώσσα εξυπηρετούσε τις ζωτικές ανάγκες επικοινωνίας. 392. σ. 452. Byzantine and Modern Greek Studies 15 [1991]. H. Kιτροµηλίδης. Yπό το ίδιο πρίσµα θα µπορούσαµε. Bαλκανικοί ορίζοντες Tα φαινόµενα. P. που περιέγραψα ως εδώ. πιστεύω. ορισµένες 94 The Life and Adventures of Dimitrije Obradovic. Emile Legrand. αλλά δεν έφεραν αφεαυτών εθνοτική σηµασία. βλέπουµε πως αυτή ακριβώς η παιδεία άνοιξε το δρόµο για τη συνειδητοποίηση όλων εκείνων των προσώπων. Mάλιστα τα ελληνικά. σ. Robert Elsie. ed. επ’ ωφελεία της ιστορικής κατανόησης. 382. H πρακτική αυτή συνεχίστηκε ως τα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα· βλ. 96 Στέφανος Kουµανούδης.Century Orthodox Tradition in Albanian Writing”. να επανερµηνεύσουµε. µετάφραση George Rapall Noyes.and Early Nineteenth .Aθήνα 1912. 20-34. Kitromilides. τα ενστερνίστηκαν µε ενθουσιασµό. όπως σηµείωνε ένας οξυδερκής παρατηρητής. που. Aθήνα 1900. οι οποίοι κατά κανόνα ικανοποιούσαν όσους αναζητούσαν κάποια µορφή πνευµατικής ανέλιξης. 409. 489 και 599. προσέφεραν τα κατάλληλα τεχνικά εργαλεία σε όσους προσπαθούσαν να καταγράψουν και να τυποποιήσουν τα άλλα γλωσσικά µέσα επικοινωνίας της ίδιας περιοχής. ευνοούσαν την υιοθέτηση της ελληνικής παιδείας ως συστατικού στοιχείου της επίκοινης βαλκανικής ταυτότητας. ενώ αφετέρου η ελληνική παιδεία εξασφάλιζε την πρόσβαση σε διανοητικούς πόρους. “Albanian Literature in Greek Script: the Eighteenth . M. The Enlightenment as Social Criticism. Συναγωγή νέων λέξεων. Aθήνα: Mορφωτικό Ίδρυµα Eθνικής Tραπέζης 1985. 395.60 Π. στο οποίο γράφηκαν τα πρώτα δείγµατα της αλβανόφωνης Oρθόδοξης θρησκευτικής γραµµατείας. Eίναι αναχρονισµός λοιπόν να ισχυριζόµαστε. 296. υπ’ αρ.

σ.). τα οποία θα έπρεπε να αντιγράψουν οι βούλγαροι. σ. δηλαδή του Πατριαρχείου Iπεκίου το 1766 και της Aρχιεπισκοπής Aχριδών το 1767. Studies in Bulgarian History. Canadian Review of Studies in Nationalism 10/1 [1983]. από τις οποίες κυρίως αντλούσε ο συγγραφέας· δηλαδή. Eξίσου αναχρονιστική και καταχρηστική είναι άλλωστε και η απόδοση στο Πατριαρχείο Kωνσταντινουπόλεως κάποιας συνειδητής πολιτικής “εξελληνισµού” των βαλκανικών λαών την ίδια εποχή. Teachers of History. στο D. Ωστόσο. “The Croatian Sources of Paisii’s Historia”. πως το Oικουµενικό Πατριαρχείο όντως ακολούθησε πολιτική εξελληνισµού σε µια ορισµένη περίσταση. . χωρίς ποτέ να αναλωθούν σε κοπιώδεις στοχασµούς για την ιστορικότητα των πηγών τους και των επίδικων ζητηµάτων. Boulder 1988.). καθώς και άλλα έργα Kροατών Kαθολικών συγγραφέων. Clarke. που είχαν αποµείνει τον δέκατο όγδοο αιώνα στα οθωµανικά Bαλκάνια. Eντούτοις ακούµε µερικές φορές. 87-111. βλ. και συγκεκριµένα σε σχέση µε την κατάργηση των δυο αυτοκέφαλων εκκλησιών. Λεπτοµερέστερες αναφορές στο πώς αξιοποίησε ο Παΐσιος το Il regno degli Slavi του Orbini. Δεν έχουµε κανένα σχετικό στοιχείο· αναµφίβολα όµως µια τέτοια µοµφή θα σκανδάλιζε το χριστιανικό φρόνηµά τους. Πολλοί θεώρησαν. αφού δεν θα µπορούσαν παρά να την εκλάβουν ως αλλοπρόσαλλη κατηγορία για κάποια ανήκουστη απόπειρα αναβίωσης των αρχαίων ειδωλολατρικών δοξασιών. που αξιώνουν να τάµουν τα αρχαία και νεότερα εθνοτικά κι εθνικά ζητήµατα των Bαλκανίων. James F. πως ο Παΐσιος προσπαθούσε να εξάψει το βουλγαρικό εθνικό αίσθηµα εναντίον της ελληνικής πολιτισµικής καταπίεσης. Bλ.61 Π. Σκεφτόταν άραγε κανείς εκείνο τον καιρό να απευθύνει τέτοιες αιτιάσεις στους ευσεβείς ιεράρχες της πατριαρχικής συνόδου. όπως εκείνες του Xιλανδαρινού πατρός Παϊσίου και του επισκόπου Bράτης Σωφρονίου97. Πρόκειται για έναν κλασικό ισχυρισµό της εντόπιας εθνικιστικής ιστοριογραφίας. Hupchick (ed. S. της Iστορίας του Παϊσίου εύκολα µπορεί να συνδεθεί µε τις ρωµαιοκαθολικές πηγές. “Father Paisi and Bulgarian History”. Bαλκανικοί ορίζοντες γνωστές ιστορίες. P. Hughes (ed. µε τα έργα των Caesare Baronius και Mavro Orbini. The Pen and the Sword. NY 1954· επίσης. τον οποίο υιοθέτησαν έπειτα ορισµένοι ανθρωπολόγοι και άλλοι σύγχρονοι µελετητές. σε Ante Kadic. Ithaca. προκειµένου να ανασυστήσουν µια βουλγαρική Oρθόδοξη παιδεία. Kιτροµηλίδης. όπως συµβατικά θεωρείται. 71-82. 97 H ανθελληνική έξαρση. σε σηµαντικό βαθµό ο ίδιος έτεινε να προβάλλει τα ελληνικά επιτεύγµατα ως πρότυπα. στο H.

“εξαιτίας της προδοσίας του Aρσενίου εις βάρος του κυρίαρχου κράτους και της δραπέτευσής του στις χώρες των εχθρών. όταν αυτές οι δυο αυτοκέφαλες εκκλησίες καταργήθηκαν µε διάταγµα του αυτοκράτορα για να παραχωρηθούν στη διοικητική δικαιοδοσία του Oικουµενικού Πατριαρχείου. Kωνσταντινούπολη 1870. της Aχρίδας και του Iπεκίου. A. µε τον οποίο ο πατριάρχης Kωνσταντινουπόλεως διόρισε τον πρώτο Έλληνα πατριάρχη στο Iπέκιο το 1739. Mεσαιωνική βιβλιοθήκη. Kωνσταντινούπολις 1905. καθώς και Σέργιος Mακραίος. Bαλκανικοί ορίζοντες Ωστόσο στην πραγµατικότητα. δηλαδή από τα βαρύτατα χρέη τους. σ. Πρόκειται για µια σηµαντική συλλογή επίσηµων πατριαρχικών εγγράφων για τις σχέσεις του Oικουµενικού Πατριαρχείου µε τις Oρθόδοξες Eκκλησίες της Pωσίας. ενεργώντας βάσει του ισχύοντος κανονικού δικαίου. 407 και 410. της Σερβίας. O Mακραίος επισηµαίνει. 921-3 για το Iπέκιο. µετά τη φυγή του Σέρβου πατριάρχη Aρσένιου Δ΄. 917-8. Tα µετά την Άλωσιν. συνοµολογώντας ότι ο πολιτικός λόγος της διατήρησής του είχε εκλείψει. Bενετία 1872. ελπίζοντας έτσι να απαλλαγούν από ορισµένα οικονοµικής φύσης προβλήµατα.π. τα οποία το Πατριαρχείο Kωνσταντινουπόλεως µε µεγάλη απροθυµία δέχτηκε εντέλει ν’ αναλάβει99. είχαν περάσει προ πολλού σε ελληνικά χέρια: η Aχρίδα διοικούνταν από αιώνες από ελληνόφωνους ιεράρχες. που είχαν σταλεί από εκεί για να τον ικετεύσουν. µε τη σειρά του. 99 Tα σχετικά τεκµήρια δηµοσίευσε ο Δελικάνης. 98 O σχετικός πατριαρχικός τόµος. ό. συναίνεσε στην κατάργηση του αυτοκεφάλου των δυο εκκλησιών. Tο αυτοκέφαλο αυτών των εκκλησιών ανακλήθηκε µόνον όταν οι ίδιες οι τοπικές ιερές σύνοδοι απεύθυναν σχετική έκκληση στην Yψηλή Πύλη.αλλά τελικά υπέκυψε στις παρακλήσεις των ιεραρχών. διορίζονταν από το Φανάρι ελληνόφωνοι ή σερβόφωνοι πατριάρχες98. σ. τ. το 1739. Aφθονίδης. 251) . Σάθας (επιµ.62 Π. Γ΄.). πέρα από τα σύνορα”*.Yψηλάντης. σ. Kοµνηνός . Γ.“προς µεν την αρχαιότητα απιδών ώκνει καταργήσαι την αυτονοµίαν” (σ. Παραπλήσιες εξηγήσεις πρότειναν ήδη από τον δέκατο όγδοο αιώνα δυο ιστορικοί του Πατριαρχείου. της Bλαχίας και Mολδαβίας. σ. Tο Oικουµενικό Πατριαρχείο. ότι ο πατριάρχης Kωνσταντινουπόλεως Σαµουήλ αντιµετώπιζε µε µεγάλη απροθυµία την κατάργηση του αυτοκεφάλου του Iπεκίου . . Πατριαρχικών εγγράφων τόµος τρίτος (1564-1863). οι οποίοι είχαν ενδελεχή γνώση της τότε εκκλησιαστικής πολιτικής: βλ. Yποµνήµατα εκκλησιαστικής ιστορίας (1750-1800). επιµ.. στο K.). 891-8 για την Aχρίδα και σ. 250-2. δηµοσιεύεται από τον Kαλλίνικο Δελικάνη (επ. ενώ στο Iπέκιο. Kιτροµηλίδης.

σε Πορευθέντες. K. 425-430. το 1767. “Some Aspects of Serbian Religious Development in the Eighteenth Century”.π. 101 Σε σχέση µε αυτές τις εξελίξεις. Kαθώς το ποίµνιό τους µετεκινείτο βόρεια για να διαφύγει από την οθωµανική καταπίεση. βλαχόφωνους και αλβανόφωνους Oρθόδοξους είχε µετατραπεί.. “Πρωτοβουλίες της Mεγάλης Eκκλησίας στα µέσα του δεκάτου ογδόου αιώνα. στο πέρασµα των αιώνων. όπως κι εκείνη της Aχρίδας νοτιότερα. στα τέλη του δωδέκατου αιώνα. από τα τέλη του δέκατου έβδοµου αιώνα το κέντρο βάρους της σερβικής Oρθοδοξίας αποµακρυνόταν σταθερά από το Iπέκιο. ωστόσο τον ίδιο αιώνα η περιοχή της δικαιοδοσίας του. την έκδοση ενός συνοδικού τόµου. Xαριστήριος Tόµος προς τιµήν του Aρχιεπισκόπου Aλβανίας Aναστασίου. ό. Church History 23 [1954]. . σε ελληνική εκκλησία. Yποθέσεις για τους συντελεστές της Oρθόδοξης εκκλησιαστικής στρατηγικής”.63 Π. σ. Bαλκανικοί ορίζοντες αφότου τα µεσαιωνικά κράτη των Σέρβων και των Bουλγάρων είχαν υποταγεί στους Oθωµανούς100. µε τον οποίο εδραιωνόταν η κανονική βάση αυτής της απόφασης και επιβεβαιωνόταν το δικαίωµα του κυρίαρχου αυτοκράτορα (στη συγκεκριµένη περίπτωση. στα µέσα του δέκατου όγδοου αιώνα. µολονότι το ποίµνιό της περιλάµβανε ελληνόφωνους. το σερβόφωνο ποίµνιό του. Πασχάλης M. δεχόταν αυξανόµενες πιέσεις 100 O πατριάρχης Kωνσταντινουπόλεως Σαµουήλ A’ εξασφάλισε. Charles Jelavich. ο συγγραφέας επαναλαµβάνει την κατηγορία περί “εξελληνισµού”. ιδίως µετά τη δηµιουργία. Aθήνα 1997. ιδίως µετά τις µαζικές µετακινήσεις των Σέρβων προς την επικράτεια των Aψβούργων. 144-52. του µεσαιωνικού βουλγαρικού πατριαρχείου στο Tίρνοβο (το οποίο καταργήθηκε επισήµως το 1456). που ζούσαν στις αψβουργικές κτήσεις101. 898-900. υπό την ηγεσία των πατριαρχών Iπεκίου Aρσένιου Γ΄ και Aρσένιου Δ΄ αντίστοιχα. Kιτροµηλίδης. σ. Σ’ αυτήν τη σηµαντική µελέτη. Bλ. Kιτροµηλίδης. Στην πραγµατικότητα πάντως. Δελικάνης. βλ. που στηρίζεται ευρέως σε σερβικές πηγές των αρχών του εικοστού αιώνα. σλαβόφωνους. Πρβλ. το 1690 και το 1737-1739. σ. Mολονότι υπό τους Έλληνες ιεράρχες το Iπέκιο διατήρησε. Aπό την άλλη πλευρά. υπήρχε ένας εντελώς χειροπιαστός λόγος για την κατάργηση του αυτοκεφάλου. η οποία παντως δεν επιβεβαιώνεται από τις πηγές του δέκατου όγδοου αιώνα. Eιδικότερα η Aρχιεπισκοπή Aχριδών. στην πορεία του δέκατου όγδοου αιώνα µετατράπηκε σε κυριότερο κέντρο της σερβικής Oρθοδοξίας η αρχιεπισκοπή του Kάρλοβιτς: ο αρχιεπίσκοπός της ενεργούσε ως έξαρχος του πατριάρχη του Iπεκίου και αναγνωριζόταν ως ο κανονικός προκαθήµενος όλων των Oρθοδόξων. του σουλτάνου) να νοµοθετεί σε εκκλησιαστικά ζητήµατα.

Mασαχουσέτη 1977. . οι οποίες εκδηλώνονταν είτε µε προσχωρήσεις των Oρθόδοξων αγροτικών πληθυσµών στη θρησκεία των Oθωµανών κυριάρχων τους είτε µέσω της εισροής µουσουλµανικών πληθυσµών από την Aλβανία. Father Cosmas the Apostle of the Poor. Bλ. να προστατεύσουν τις τοπικές εκκλησίες και να στερεώσουν την Oρθοδοξία. η οποία σηµειώθηκε την ίδια περίοδο και στον ίδιο περίπου χώρο. The Orthodox Church. εποµένως η ιστορική κριτική πολύ δύσκολα θα µπορούσε να ανασυστήσει την αυθεντική εικόνα της σκέψης του. Timothy Ware. θα έπρεπε να είµαστε πολύ επιφυλακτικοί απέναντι στην τρέχουσα ερµηνεία των διδαχών του. Θεσσαλονίκη 1984. αντί να τα βλέπουµε µέσα από το παραµορφωτικό πρίσµα των µεταγενέστερων εθνικών συγκρούσεων. καθώς και Άρτεµη Ξανθοπούλου Kυριακού. Vaporis. έχοντας τις ευλογίες τριών διαδοχικών οικουµενικών πατριαρχών. ο οποίος έδρασε από το 1760 ως το µαρτυρικό του τέλος. Πόσο καίρια συνέβαλε αυτό το κίνητρο σε τούτη τη δραµατική εξέλιξη της εκκλησιαστικής ιστορίας του δέκατου όγδοου αιώνα µας δείχνει και µια άλλη πρωτοβουλία της βαλκανικής Oρθοδοξίας. που κυκλοφορούσαν επί µακρόν από στόµα σε στόµα. Ωστόσο. Aκριβώς για να ανασχέσουν την εξάπλωση του Iσλάµ οι ιερές σύνοδοι του Iπεκίου. Eποµένως. Bαλκανικοί ορίζοντες εξισλαµισµού. M. Στο 102 O Kοσµάς ο Aιτωλός (1714-1779) αποτελεί µια ιδιαιτέρως παρεξηγηµένη µορφή της ελληνικής ιστορίας. θα έπρεπε µάλλον να τα ερµηνεύσουµε µε βάση τις ανάγκες της τότε εκκλησιαστικής πολιτικής. µέσω της άσκησης συγκεντρωτικού ελέγχου. οι οποίες σε µεγάλο βαθµό συνέπιπταν µε το χώρο δικαιοδοσίας της Aχρίδας και τις νοτιότερες επαρχίες του Iπεκίου102. Kιτροµηλίδης. όπως εκείνα που έλαβε το Πατριαρχείο Kωνσταντινουπόλεως σε σχέση µε τις Eκκλησίες του Iπεκίου και της Aχρίδας. Tα µέτρα εκκλησιαστικής διοίκησης. σ. O Kοσµάς. η οποία κυριαρχεί στην ελληνική εθνικιστική ιστοριογραφία. O ίδιος δεν άφησε γραπτά τις ιδέες του. O Kοσµάς ο Aιτωλός και οι Bενετοί (1777-1779).64 Π. καταγράφηκαν µε πολύ διαφορετικούς τρόπους και µε αρκετή καθυστέρηση από το ακροατήριό του. την αποτίµηση του Kοσµά από τον επίσκοπο Διοκλείας Kάλλιστο. αφιέρωσε την ακάµατη ενεργητικότητά του για να ανακόψει το παλιρροϊκό κύµα των εξισλαµισµών στις πολύγλωσσες περιοχές. εν όψει του µη εθνοτικού και Oρθόδοξου περιεχόµενου των απόψεών του. Eννοώ τον λαϊκό ευαγγελισµό του χαρισµατικού ιεροκήρυκα Aγίου Kοσµά του Aιτωλού. εντάσσονταν σε ένα ευρύτερο φάσµα προσπαθειών για τη στερέωση της Oρθόδοξης πίστης. που απαιτούνταν σύµφωνα µε το κανονικό δίκαιο για την ανάκληση του αυτοκεφάλου. Λονδίνο 1993. Brookline. Για τον ίδιο λόγο προχώρησαν και στις απαραίτητες ενέργειες. της Aχρίδας και της Kωνσταντινούπολης επιδίωξαν. ιδίως επειδή οι διδαχές του. N. 101· επίσης. το 1779.

Bαλκανικοί ορίζοντες ίδιο συνεχές της Oρθόδοξης πολιτικής εγγράφονταν. Θεσσαλονίκη 1970. το κήρυγµα του οποίου. τ. σ. Bουκουρέστι 1903. Bουκουρέστι 1688.Nerva Hodos. και κάθε λογής εκδηλώσεις ποιµαντικής φροντίδας. να επικριθεί από τον επιφανέστερο εκπρόσωπο του ελληνικού εθνικισµού. στην ίδια γλώσσα. Bibliografia Romanesca Veche 1508-1830. Sofroni Vrachanski. Iστορία του ελληνικού έθνους. το 1806. στην πορεία του δέκατου ένατου αιώνα. 104 Bλ. 507-9. από τον επίσκοπο Bράτης Σωφρόνιο.όπου µετείχε ο Σεβαστός Kυµινίτης . πως µεταξύ των Oρθοδόξων βασίλευαν πάντοτε η φιλαλληλία και η οµόνοια.65 Π. Kιτροµηλίδης. ή Σοφρόνι Bρατσάνσκι. F. οι οποίοι συχνά υπέφεραν από κάθε λογής φαινόµενα καταλήστευσης και 103 Bλ. Σόφια 1981. archevêque de Nysse et son temps (1645-1700). γι’ αυτήν ακριβώς την επιλογή της105. υπήρχαν και ρήγµατα στο εσωτερικό του κλήρου. τόσο αποτελεσµατικά εγκαρδίωσε το ποίµνιό του σε εποχές µεγάλων δοκιµασιών. βεβαίως. Clarke. τον ιστορικό Kωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο. τ. Mε δυο λόγια. Άλλωστε στην πραγµατικότητα η Eκκλησία δεν άργησε. Παρόµοια σηµασία είχε η µετάφραση του Kυριακοδροµίου του Nικηφόρου Θεοτόκη στα βουλγαρικά. Λεπτοµέρειες για τους τελικούς καρπούς των κόπων αυτών των λογίων βλ. οι προσπάθειες της Oρθόδοξης Eκκλησίας εστιάζονταν στη διατήρηση της Oρθόδοξης πίστης και όχι σε οποιαδήποτε φαντασιώδη σχέδια εθνοτικού εξελληνισµού των βαλκανικών πληθυσµών. Cléobule Tsourkas. “The First Bulgarian Book”. 60-1. E΄. σ. σε Joan Bianu . J. σ. Όλα αυτά δεν σηµαίνουν. σ. A’. Για τη βουλγαρική έκδοση του Kυριακοδροµίου από τον Σωφρόνιο.υπό την εποπτεία του ιεράρχη του Πατριαρχείου Kωνσταντινουπόλεως και αρχιεπισκόπου Nύσσης Γερµανού Λοκρού103. Aθήναι 1925. Παπαρρηγόπουλος. . 105 K. The Pen and the Sword. ευρέως γνωστή ως Sofronie. ιδίως µεταξύ της εκκλησιαστικής ιεραρχίας και των αγροτικών πληθυσµών. 199-205. Όπως ήταν φυσικό. Vie et tribulations du pecheur Sofroni. 91 και 104. όπως ήταν η πρώτη ολοκληρωµένη µετάφραση της Bίβλου στα ρουµανικά. βλ. αλλά και µεταξύ κληρικών και λαϊκών. κατά την ταραγµένη καµπή του δέκατου όγδοου προς τον δέκατο ένατο αιώνα104. σ. επιµέλεια και µετάφραση Jack Feuillet. 281-91· Biblia. από µια οµάδα Oρθοδόξων κληρικών και κοσµικών λόγιων . Germanos Locros. εκτός από τον δραστήριο λαϊκό ευαγγελισµό του Aγίου Kοσµά του Aιτωλού.

τα οποία. όπου τόσο συχνά µας παγιδεύει η πανουργία της ιστορίας. που ακολουθούν. Ωστόσο. οι πολιτικοι φραγµοί και οι ιδεολογικές αντιπαραθέσεις του δέκατου ένατου και του εικοστού αιώνα επικάλυψαν τις τυπικές µορφές πολιτισµικής έκφρασης του δέκατου όγδοου αιώνα. να επισκοπήσω ορισµένα παραδείγµατα. να επιβληθούν εκ των υστέρων προκρούστειες εθνικές ταυτότητες στους σηµαντικότερους εκπροσώπους της κοινής προεθνικιστικής βαλκανικής παιδείας. αυτές οι συγκρούσεις ήταν κοινωνικής και οικονοµικής. αντανακλάται στις προσπάθειες. από τα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα. οπωσδήποτε. µε τον οποίο οι αξιώσεις του εθνικισµού υπονόµευσαν την ικανότητά µας να αντιλαµβανόµαστε τη σηµασία των τεκµηρίων του δέκατου όγδοου αιώνα. όχι εθνοτικής φύσης και διέτεµναν εγκάρσια τις εθνοτικές και γλωσσικές διαχωριστικές γραµµές. όταν ο εθνικισµός αναδείχτηκε σε µείζονα παράγοντα της βαλκανικής πολιτικής. Aλλά αυτή είναι µια εντελώς διαφορετική ιστορία και. ο βαθµός και ο τρόπος. Tο µείζον πρόβληµα όµως είναι. τον οποίο διεκδίκησε η αλβανική ιστοριογραφία επί κοµµουνιστικού καθεστώτος ως πρόδροµο του αλβανικού . Bαλκανικοί ορίζοντες εκµετάλλευσης. Έχουµε. θα ήθελα. µε τον οποίο καταλύθηκε στο µεταξύ η ιστορικότητα των διανοητικών φαινοµένων.66 Π. H κατάσταση άλλαξε εκ βάθρων στη διάρκεια του δέκατου ένατου αιώνα. Συγκεκριµένα. Kιτροµηλίδης. που παρατηρούµε συχνά. οι εθνικές κι εθνοτικές συγκρούσεις στα Bαλκάνια έτειναν να προεκταθούν στο θρησκευτικό πεδίο δεν θα έπρεπε να επηρεάζει την αντίληψή µας για τα φαινόµενα µιας προεθνικιστικής εποχής. IV Προκειµένου. τώρα. Nα συσκοτίζεται ώσπου. ο τρόπος. απεικονίζουν παραστατικά τα συναφή ιστορικά προβλήµατα. να εισχωρήσουµε στη βαθύτερη λογική της διαµόρφωσης της βαλκανικής πολιτισµικής εµπειρίας τον δέκατο όγδοο αιώνα. συµπαρασύροντας τις τοπικές Oρθόδοξες Eκκλησίες. το γεγονός ότι. κατά τη γνώµη µου. όπως ήταν ο δέκατος όγδοος αιώνας. µε αποτέλεσµα να συσκοτίζεται το νόηµά τους από την αναδροµική προβολή της λογικής των εθνικιστικών αξιώσεων. αντί συµπεράσµατος. Aυτό ακριβώς το σηµείο αναδεικνύουν τα απτά παραδείγµατα. την περίπτωση του Θεοδώρου Kαβαλλιώτη. εντέλει. ως µεταιχµιακές περιπτώσεις. λόγου χάρη.

H ελληνική γλώσσα στα Bαλκάνια. “Das Lexikon Tetraglosson des Daniel Moschopolitis”. Iωάννινα 1988. δεν υποδείκνυε καµιά αίσθηση διακριτής αλβανικής ταυτότητας και οπωσδήποτε τα κίνητρά της δεν µπορούν να κατανοηθούν χωρίς την προσεπίκληση της κοινής Oρθόδοξης παιδείας. un répresentant albanais des lumières”. Gedruckt 1770 im* Venedig. αλλά από διάφορους µελετητές το βιβλίο προσγράφεται σε κάποιο από τα ελληνικά τυπογραφεία της Kωνσταντινούπολης ή της Bενετίας.. γνώριζε την προσπάθειά του να µεταγράψει µε ελληνικούς χαρακτήρες την καθοµιλουµένη αλβανική. Buchdruck und Heiligenverehrung im Erzbistum Achrida. 91-2. ο οποίος. 251. Zeitschrift für Balkanologie 10 [1974]. το οποίο εξέδωσε το 1770107. Bενετία 1770. ελληνό . P. το οποίο εξέδωσε το 1802108. τα οποία συνδέονται µε το έργο του Δανιήλ Mοσχοπολίτη.βλαχό . Studia Albanica 3 [1966].βουλγαρικό και αλβανικό. Bλ. Cavallioti. O τόπος έκδοσης του έργου δεν αναγράφεται στην αρχική έκδοση. M. O 106 Bλ. έθιξε ρητά το ίδιο ζήτηµα στο δικό του λεξικό. σ. Peyfuss. σ. . επίσης κληρικός. Aξίωση. ουσιαστικά καλούσε τους βλαχόφωνους και τους αλβανόφωνους να εξελληνιστούν γλωσσικά και πολιτισµικά. Πρωτοπειρία.ένας οφφικιούχος Oρθόδοξος κληρικός και δάσκαλος στη Mοσχόπολη. να κωδικοποιήσει τις στοιχειώδεις βάσεις του αλβανικού λεξιλόγιου στο ελληνό-βλαχό-αλβανικό γλωσσάριο. Kιτροµηλίδης. Bιέννη . καθώς και µε άλλα βιβλιογραφικά προβλήµατα. H εισαγωγική προσφώνηση έχει µεταφραστεί στο Richard Clogg. 1731-1769. 1750-1850. “T. Uci. προκειµένου να απολαύσουν µεγαλύτερη µορφωτική και κοινωνική κινητικότητα. επί παραδείγµατι A. Bαλκανικοί ορίζοντες εθνικισµού106. 185-96. σ. 26-7. A. Das dreisprachige Wörterverzeichnis von Theodoros Anastasiu Kavalliotis aus Moschopolis. Die Druckerei von Moschopolis. The Enlightenment as Social Criticism. µε το γλωσσάριό του.Kολωνία 1989.S. Ωστόσο αυτή η πρωτοβουλία. αλλά θεωρούσε πως τα αλβανικά φωνήµατα θα µπορούσαν να αποδοθούν ακριβέστερα µε το κυριλλικό αλφάβητο. M. Tο ίδιο το γλωσσάριο έχει αναπαραχθεί στη νεότερη µεταγραφή του J. 108 Δανιήλ Mοσχοπολίτης. 107 Θεόδωρος Aναστασίου Kαβαλλιώτης ο Mοσχοπολίτης. Σε σχέση µε αυτό. η οποία πρόδηλα στηρίχθηκε στην προσπάθεια του Kαβαλλιώτη. 14-89. Mια σύγχρονη έκδοση του ίδιου έργου έχουµε στο Armin Hetzer (ed. Tο τετράγλωσσο λεξικό του Δανιήλ Mοσχοπολίτη. βλ. Λονδίνο 1976. The Movement for Greek Independence.). Beiheft 1). Λεξικόν Tετράγλωσσον.67 Π. Bλ. Kristophson. O Dositej Obradovic. 1802. σ. 54-60. Πρβλ. επίσης Aγγελική Kωνσταντακοπούλου. D. The Life and Adventures of Dimitrije Obradovic. Kitromilides. Aµβούργο 1981 (Balkan Archiv. O συµπατριώτης του Δανιήλ ο Mοσχοπολίτης. N. σ. που επικρατούσε στη βαλκανική κοινωνία και την οποία θεράπευε ο ίδιος ο Kαβαλλιώτης . αν µη τι άλλο. σ. ο οποίος είχε γνωρίσει τον Kαβαλλιώτη στη Bενετία.

στον τίτλο του έργου του. ούτε ο Δανιήλ ούτε ο Kαβαλλιώτης έδειχναν να συµµερίζονται το βασικό άρθρο πίστης του εθνικισµού· ότι δηλαδή. η γλώσσα αποτελεί αποκλειστικό προσδιοριστικό γνώρισµα µιας εθνοτικής οµάδας ή εθνικής κοινότητας. 150-8. τις οποίες διέκριναν στην αυστηρά διαστρωµατωµένη κοινωνία των παραδουνάβιων ηγεµονιών.. µεταξύ ποικίλων άλλων έργων.. Περιέγραφαν εξάλλου µε συµπάθεια. στις σ. όπου θα οικοδοµούνταν τα θεµελιώδη δόγµατα του ρουµανικού εθνικισµού. Die Druckerei von Moschopolis. ενώ µητρική γλώσσα του Kαβαλλιώτη θα µπορούσαν να είναι τα βλαχικά. της Mολδαβίας και της Tρανσυλβανίας . µας παρέδωσαν σηµαντικές ιστορικές πραγµατείες. τ. νοτίως του Δυρραχίου109. µας δίνει το έργο δυο άλλων συγγραφέων. σ. στους οποίους έβλεπαν τα κυριότερα θύµατα της εκµετάλλευσης.ως αδιάσπαστο όλο.. τα νυν Tρανσυλβανίας.. όπως έκανε µερικές δεκαετίες νωρίτερα και ο Iώσηπος Mοισιόδακας. Mολονότι αντιµετώπιζαν µε σκεπτικισµό τις ιδέες της Γαλλικής Eπανάστασης. Kιτροµηλίδης. 17-31. από την άλλη πλευρά. Bαλκανικοί ορίζοντες Δανιήλ ήταν βλαχόφωνος. O Nαούµ. του πόσο ρευστή και δυσδιάκριτη σε σχέση µε τα σύγχρονα εθνικά κριτήρια παρέµενε η συλλογική ταυτότητα στα Bαλκάνια ακόµη και τον καιρό που κορυφωνόταν το κίνηµα του Διαφωτισµού. του Nαούµ Pαµνιτσεάνου και του Διονυσίου Φωτεινού. Στις τρεις ηγεµονίες δόθηκε το κοινό όνοµα Pουµανία .68 Π.της Bλαχίας.π. σ. Φωτεινός. Θεόδωρος Aναστασίου Kαβαλλιώτης. σε µια επιβλητική τρίτοµη ιστορική σύνθεση. H πιο πρόσφατη µονογραφία. A’-Γ’. 110 Δ. Ωστόσο. Iστορία της πάλαι Δακίας. επέκριναν εύγλωττα τις ανισότητες και τις αδικίες. εισάγοντας έτσι την ιδέα της ενότητας των κατοίκων αυτών των τριών περιοχών. όπως ήταν τότε η καθιερωµένη πρακτική της εκεί πνευµατικής ζωής. τον συλλογικό όρο “Δακία”110. O Φωτεινός. 150-1· στο ίδιο έργο υπάρχει και σχετική βιογραφική σκιαγραφία. του Eυσταθίου Kεκρίδη. ό. O Nαούµ και ο Φωτεινός. υποστηρίζει σθεναρά την εκδοχή της Kαβάλας ως τόπου προέλευσης της οικογένειας Kαβαλλιώτη. για τις οποίες χρησιµοποίησε. Bιέννη 1818. κατά την πρώτη εικοσαετία του δέκατου ένατου αιώνα. όπως φαίνεται από το όνοµά του. τους χωρικούς. Peyfuss. Ένα άλλο παράδειγµα. κατέστρωσε διάφορα 109 Bλ. Aµφότεροι έζησαν στη Bλαχία και έγραψαν στα ελληνικά. οι οποίες ουσιαστικά αποτέλεσαν αργότερα τη βάση. Kαβάλλα 1991. αντιµετώπισε την ιστορία των τριών ηγεµονιών . τα αλβανικά ή τα ελληνικά και. Bλαχίας και Mολδαβίας. η οικογένειά του προερχόταν ενδεχοµένως από το ελληνικό λιµάνι της Kαβάλας είτε από την Kαβάτζα της Aλβανίας.

όλα αυτά τα µεθυστικά συστατικά του µελλοντικού ρουµανικού εθνικισµού παρασκευάστηκαν στην ελληνική γλώσσα και ο ίδιος ο Nαούµ αισθανόταν ότι. σ. απεναντίας. Bαλκανικοί ορίζοντες σκαριφήµατα της ιστορίας των Pουµάνων. Eντούτοις. γραµµένο στα ελληνικά. 464-5. πως ακόµη οδυνηρότερο κλονισµό σε όλα αυτά τα πρόσωπα θα προκαλούσε το σηµερινό θέαµα της σύλησης (Pουµουνία) από έναν άλλο συγγραφέα. Bουκουρέστι 1888. Cronicarii Greci. καθώς και του ιδίου. ή αντιθέτως στον “Eλληνικό Διαφωτισµό”. πως κανένα από τα του δράµατος πρόσωπα. επάνω στις οποίες στηρίχθηκαν οι συµβατικές αντιλήψεις της βαλκανικής ιστοριογραφίας. σ. 7-8. σ.69 Π. 245-8. οι οποίες καθορίζονταν από την αποκλειστική λογική του εθνικισµού. σ. 112 Στο ίδιο. 248. Δανιήλ Φιλιππίδης. την οποία ο ίδιος µόλις είχε ανακαλύψει. Iστορία της Pουµουνίας. ίσως δεν θα ήταν ανάρµοστο να αποτολµήσει κανείς µερικές εκτιµήσεις για την τύχη. υποπτεύοµαι. Tην κοινή ελληνόφωνη παιδεία της βαλκανικής Oρθοδοξίας ή την κυοφορούµενη ρουµανική εθνική συνείδηση. που επιφύλαξε στα εθνοτικά και πολιτισµικά πρότυπα του δέκατου όγδοου αιώνα η αµείλικτη έλευση των νέων ταυτοτήτων. Eύλογα θα υποθέταµε. στη γλώσσα του οποίου έγραψαν. Λειψία 1816. στα οποία ταύτιζε τους Δάκες µε τους αρχαίους Pωµαίους. Kιτροµηλίδης. Γράφοντας καθώς ο εικοστός αιώνας δύει τόσο δραµατικά στα Bαλκάνια. δεν θα κατανοούσε εύκολα όσα µεσολάβησαν από την εποχή εκείνη και ούτε θα τα έβρισκε ιδιαιτέρως εποικοδοµητικά. αυτή καθαυτή η διατύπωση του ζητήµατος µε όρους εθνικών διαφωτισµών κι εθνικών ταυτοτήτων είναι παραπλανητική και απλώς µας δείχνει. Γεωγραφικόν της Pουµουνίας. . στην ιδεολογία του οποίου συνεισέφεραν. ο οποίος επίσης έγραφε στα ελληνικά: Bλ. παρ’ όλη την ένδοξη ιστορική καταγωγή του λαού του. Ή µήπως. Θα έπρεπε άραγε να τούς εντάξουµε στον “Pουµανικό Διαφωτισµό”.). 111 Tο κείµενο του Nαούµ. που συναντήσαµε σ’ αυτήν τη θραυσµατική επισκόπηση του βαλκανικού δέκατου όγδοου αιώνα. δηµοσιεύτηκε µαζί µε τη ρουµανική του µετάφραση στο Constantin Erbiceanu (ed. Tι από τα δυο εκπροσωπούσαν λοιπόν ο Nαούµ και ο Φωτεινός. Ωστόσο. πόσο επείγει να αρχίσουµε να αναστοχαζόµαστε τις αξιωµατικές προϋποθέσεις. η κορωνίδα όλων των επιτευγµάτων του δεν ήταν άλλη από την Oρθοδοξία112. απαριθµούσε τα επιτεύγµατα του “έθνους των Pουµάνων” και διατυµπάνιζε τα ευεργετήµατα του πατριωτισµού111.

70 Π. Kιτροµηλίδης. δηλαδή της Oρθοδοξίας. από τον εθνικισµό. που κοσµούσε την επίκοινη ταυτότητά τους. *** . Bαλκανικοί ορίζοντες και της καταρράκωσης του πιο ιερού θησαυρού.

Aπ’ όλους όσους διατύπωσαν δηµοσίως τις απόψεις τους για αυτή την ιστορία των ευρωπαϊκών λαών. Eλάχιστα από τα πρόσωπα. που είχαν πάρει µέρος στη συζήτηση. το οποίο ενδεχοµένως θα ενισχυόταν οικονοµικά και από την τότε Eυρωπαϊκή Kοινότητα. έθεσε στη διάθεσή µου µια εκτενή συλλογή από αποκόµµατα . η οποία ωστόσο απέκλειε το ανατολικό και νοτιοανατολικό ήµισυ της ηπείρου κι εποµένως παραγνώριζε τη συµβολή της Eλλάδας στη διάπλαση του ευρωπαϊκού πολιτισµού. που θεώρησαν απαραίτητο να µετάσχουν στη συζήτηση. είχαν προηγουµένως διαβάσει το επίδικο βιβλίο· στην πραγµατικότητα. Aυτό ήταν το µετριοπαθές σκέλος της κριτικής . Bαλκανικοί ορίζοντες Πασχάλης Kιτροµηλίδης H Eυρώπη και τα διλήµµατα της ελληνικής συνείδησης Tην άνοιξη του 1990 ξέσπασε κατακραυγή στον ελληνικό τύπο εξαιτίας της επικείµενης έκδοσης ενός έργου για την ευρωπαϊκή ιστορία.κι εκείνοι που το εξέφραζαν αποδοκίµαζαν συνάµα την ήδη διαφαινόµενη ακραία τροπή της συζήτησης. όλοι κι όλοι που είχαν δει µερικές σελίδες του. Πράγµατι. µετρηµένοι στα δάχτυλα του ενός χεριού. παρά µόνον ένα χρόνο αργότερα. ήταν κάποιοι αξιοσέβαστοι ακαδηµαϊκοί. H βασική αντίρρησή τους αφορούσε την αντίληψη του συγγραφέα. Oι επικριτές του Duroselle αισθάνονταν ιδίως. του Jean-Baptiste Duroselle. περί της Eυρώπης ως κοινότητας πολιτισµών και λαών. καθώς πυκνοί εσµοί ζηλωτών άρχισαν να ξιφουλκούν φρενιτιωδώς υπέρ των εθνικών δικαίων. Έτυχε να λείπω από τη χώρα εκείνη την εποχή και έτσι δεν είχα την ευκαιρία να διαβάσω τη σχετική φιλολογία. Kιτροµηλίδης. πως το εν λόγω έργο δεν τόνιζε ούτε τεκµηρίωνε επαρκώς την εισφορά του ελληνικού πολιτισµού της αρχαιότητας και της Aναγέννησης στη δηµιουργία της κοινής ευρωπαϊκής πολιτισµικής παράδοσης. χωρίς καν να έχουν δει ποτέ το βιβλίο.71 Π. όταν κάποιος από τους αληθινούς επαΐοντες. από τα δοκίµια µιας γερµανικής του µετάφρασης. οι λίγοι αυτοί ειδήµονες εξέφρασαν την πιο µετριοπαθή και συγκρατηµένη κριτική. πως πίσω από την υπο έκδοση ιστορία κρυβόταν µια τεράστια συνοµωσία εις βάρος της Eλλάδας. δηµιουργήθηκε η εντύπωση.

Kατ’ αυτή την αποψη η Eλλάδα. Διατρέχοντας αυτό το υλικό δεν µπορούσα παρά να προσέξω. τούτη την αίσθηση της βαθύτατα ριζωµένης ανάγκης. µε εξαίρεση µια ή δυο φωνές λογικής. θα διακρίναµε επίσης την ύπαρξη ορισµένων διαφωνούντων. H ενδεδειγµένη σχέση της Eλλάδας µε την Eυρώπη. ιδίως εξαιτίας της κενότητας όλων αυτών των φιλιππικών εναντίον του Duroselle και του βιβλίου του. θεωρεί ιδιόρρυθµο και τόν αντιµετωπίζει σαν ένα ξένο σύµπαν. µε τη ζώσα βυζαντινη κληρονοµιά και µε την Oρθόδοξη παράδοσή της. όπου βασίστηκε η ενότητα του Δυτικού πυρήνα της Eυρώπης. Aκόµη και η επιτροχάδην ανασκόπηση του επεισοδίου Duroselle µας δείχνει λοιπόν.και η οποία είχε καταδειχθεί και σε προηγούµενες ευκαιρίες . που απασχολούν την ελληνική συνείδηση. Bαλκανικοί ορίζοντες εφηµερίδων και περιοδικών. αν επισκοπούσαµε εκ του σύνεγγυς την ίδια συζήτηση. Eντούτοις. στην οποία ακριβώς η Eλλάδα πρωταγωνιστεί. που επιχειρούν να αναδείξουν τα κοινά στοιχεία. που ξεπερνά την αντίληψή της. . για τους σκοπούς της παρούσας ανάλυσης. οι διαξιφισµοί έπαιρναν διαρκώς οξύτερους τόνους και προοδευτικά άρχιζαν να κυριαρχούν ολοένα και λιγότερο ευπρόσωπες εκδηλώσεις συλλογικής ανασφάλειας· φαινόµενο. µε τις λατινικές παραδόσεις της. ακόµη χειρότερα. δεν είναι ιδιαιτέρως ενδιαφέρον ούτε ευχάριστο να σχολιάσουµε περαιτέρω. η οποία πάντως συνιστά έναν κεντρικό άξονα στον αυτοπροσδιορισµό της σύγχρονης ελληνικής ταυτότητας. τότε δεν θα κατορθώναµε παρά να στρεβλώσουµε τη φυσιογνωµία της και να διαφθείρουµε την ψυχή της ή. να τήν παραδόσουµε ανυπεράσπιστη στο άσβεστο µίσος. που τρέφει η λατινική Δύση για την Oρθόδοξη κοινοπολιτεία της ευρωπαϊκής Aνατολής. πόσο σύνθετες αποχρώσεις έχει αυτή η σχέση. Σύµφωνα µε την ίδια άποψη. συνιστά έναν χωριστό κόσµο. που χαρακτηρίζει την ελληνική κοινή συνείδηση . πως. τον οποίο η καθολική και προτεσταντική Δύση. αφού η χώρα µας πράγµατι ανήκει κάπου αλλού.να τήν αναγνωρίζουν οι άλλοι ως συστατικό στοιχείο της ιδέας της Eυρώπης. Eίναι ωστόσο χρήσιµο να συγκρατήσουµε. που. βρίσκεται στο επίκεντρο των ζητηµάτων. δηλαδή µε τον πολιτισµό της ευρωπαϊκής Δύσης. όπως τόν οραµατίστηκε και τόν ζωγράφισε ο εν λόγω εξέχων ιστορικός της ευρωπαϊκής ιδέας. αν παρ’ ελπίδα εγκλωβίζαµε την Eλλάδα σε τούτο τον ενιαίο ευρωπαϊκό πίνακα. οι οποίοι αρθρώνουν µια αντίληψη πολύ διαφορετική: δηλαδή.72 Π. Kιτροµηλίδης. πως ο αποκλεισµός της Eλλάδας από τον µεγάλο ευρωπαϊκό καµβά. είναι απολύτως φυσιολογικός. τουλάχιστον από τον δέκατο όγδοο αιώνα. Γι’ αυτόν το λόγο λοιπόν η Eλλάδα δεν χωρά και ούτε θα µπορούσε ποτέ να χωρέσει σε τέτοια ιστορικά έργα.

που εκάστοτε προτείνονταν. οι οποίες συνόδευαν αυτό το δίληµµα. αφετέρου. να καταθέσω ορισµένες εντυπώσεις σχετικά µε την ιστορία τούτων των διληµµάτων. Kιτροµηλίδης. ως πώς θα πορευτούµε προς την Eυρώπη. που δηµοσιεύονται στα ελληνικά την εποχή του Διαφωτισµού. όταν οι ύστατοι Bυζαντινοί αισθάνθηκαν. που προκάλεσαν το Σχίσµα και τα αναθέµατα του 1054. οι οποίες αφορούν εν πολλοίς την ηθική και πολιτισµική ιστορία· εποµένως θα εστιάσω την ανάλυσή µου σε κείµενα. ύψωσαν γύρω από τους Oρθόδοξους λαούς της Nοτιοανατολικής Eυρώπης ένα στρατιωτικό τείχος. τα οποία πολιορκούν σήµερα τη συνείδηση των Oρθόδοξων Eλλήνων. πως οι “Φράγκοι” τούς εγκατέλειπαν αβοήθητους στην τουρκική µάστιγα. αλλά και δηµιούργησε τις προϋποθέσεις εκείνες. επέτειναν µάλιστα.73 Π. που µας απασχολεί εδώ. καθώς βαθµιαία αναδύεται στην ελληνική φιλολογία ένα ερώτηµα. που κατέγραψαν τις αγωνίες. που θα µπορούσε να διατυπωθεί. η οποία συνδέθηκε µε το Σχίσµα των Eκκλησιών. Eντυπώσεις. το οποίο δεν τούς αποµόνωσε µόνον πολιτικά από την ευρωπαϊκή Δύση και από τις πολιτισµικές εξελίξεις της. Tο πρόβληµα. ως προς τη φύση της ταυτότητάς τους. Θα ήθελα. Σ’ αυτό το πλαίσιο αποµόνωσης και αµφιθυµίας ανέκυψαν λοιπόν τα διλήµµατα. όσο και των επιµέρους λαών της. οι οποίες επιπλέον προσέλαβαν. που θα διέπλαθαν τις νεότερες ταυτότητές τους µε όρους αµφιθυµίας απέναντι στους “Λατίνους” και συχνά ανταγωνισµού µαζί τους. τη µορφή της άνωθεν επιβεβληµένης επίσηµης Ένωσης των Eκκλησιών. Tις πικρίες µεταξύ Aνατολής και Δύσης. θα φθάναµε ίσως ως τον Λουιτπράνδο της Kρεµόνας και οπωσδήποτε θα έπρεπε να θίξουµε τη βαθιά ηθική κρίση της µεσαιωνικής χριστιανικής συνείδησης. H ψυχολογική αποµάκρυνση βάθυνε ακόµη περισσότερο στα µέσα του ίδιου αιώνα. θα συναντήσουµε αυτό το ερώτηµα µε τη µορφή έκθαµβων περιγραφών της Eυρώπης ως συνόλου. καθώς και οι ψυχολογικές προεκτάσεις του. χρονολογούνται από πολύ νωρίτερα· αν επιχειρούσαµε ν’ ανιχνεύσουµε τις καταβολές τους. στην Aνατολή. Aν λόγου χάρη στραφούµε στα αξιόλογα έργα γεωγραφίας. Bαλκανικοί ορίζοντες Tο ουσιαστικό ιστορικό πρόβληµα. Όταν εντέλει οι Oθωµανοί κατέκτησαν τον µεσαιωνικό ελληνικό κόσµο. όσο και τις λύσεις. Oι πηγές αυτές διατρέχουν ολόκληρο τον . καθώς και ως προς την ενδεδειγµένη σχέση τους µε τη Δυτική Eυρώπη και µε τις εγκόσµιες αξίες του πολιτισµού της. αρχίζει να διαφαίνεται στην πορεία του δέκατου όγδοου αιώνα. η Άλωση του 1204 και οι προσπάθειες της Pώµης να καθυποτάξει τις ανατολικές Eκκλησίες – προσπάθειες. στις σελίδες που ακολουθούν. στις αρχές του δέκατου πέµπτου αιώνα. κατ’ ουσίαν.

Γεωγραφία παλαιά και νέα. 100. τ. και εις τας επιστήµας. καθώς και τους Άγγλους. που συγκροτούσαν έναν πολιτισµό νεωτερισµών. Στη συνέχεια ο Aθηνών Mελέτιος περιγράφει µε γλαφυρά χρώµατα κάθε ευρωπαϊκό έθνος χωριστά. Bλέπουµε λόγου χάρη τον Mητροπολίτη Aθηνών Mελέτιο Mήτρου να επισηµαίνει. Kιτροµηλίδης. Περιγράφοντας τη Pωσία. µε τα οποία προβάλλεται στο ελληνικό πνεύµα η ιδέα της Eυρώπης ως επιτοµής του πολιτισµού και ως προτύπου µιας νέας καλλιέργειας. A’. Tο 1760. Άνθιµος Γαζής. το 1728. το 1781 και το 1791) και αποκτούν ακόµη µεγαλύτερη πυκνότητα κατά την πρώτη εικοσαετία του δέκατου ένατου αιώνα. και κατά την ευκρασίαν του αέρος. υπογράµµιζε κάθε λογής συστατικά στοιχεία. σ. και 113 Mελέτιος Mήτρου. µια ιταλική εκδοχή της Γεωγραφικής γραµµατικής του Patrick Gordon. 114 Aυτόθι. και κατά την µεγαλοπρέπειαν των κτισµάτων· οµοίως υπερβαίνει και µε το πλήθος. προς χάριν του µορφωµένου ελληνικού κοινού. Bενετία 2 1807. το 1760. διανοητικών επιτευγµάτων και υλικής ευηµερίας. . ο Γρηγόριος Φατζέας αποτύπωνε. όπου και ο ίδιος ζούσε. διασκευάζοντας για τους Έλληνες της Bενετίας. Γι’ άλλη µια φορά προβάλλονται ιδιαιτέρως κολακευτικές εικόνες των Άγγλων: δεν ήταν µόνον “εφευρετικοί. που οφείλει στο εξής να διαπνέει και να διαπλάθει τα εγχειρήµατα των Eλλήνων. την εικόνα της γεωγραφίας του πολιτισµού. επαινώντας ιδίως τους Γάλλους για τα πολιτισµικά επιτεύγµατά τους. και κατά την ευφορίαν του τόπου. σχεδόν το άπειρον. επιµ. που επεξεργαζόταν την ίδια εποχή ο ευρωπαϊκός Διαφωτισµός. και εις είτι άλλο ωφέλιµον τοις ανθρώποις113. Ως την Eπανάσταση του 1821 αποτελούν ένα από τα πιο δραστικά µέσα. τη Γαλλία και την Aγγλία.74 Π. Bαλκανικοί ορίζοντες δέκατο όγδοο αιώνα (χρονολογούνται από το 1716. και εις τα όπλα. σ. 312. σε µια πραγµατεία του 1728: Έχει η Eυρώπη προτερήµατα των άλλων µερών του κόσµου. των ανθρώπων· εις τους οποίους πάντοτε έλαµψαν αι αρεταί· και ευδοκίµησαν εις τα ήθη. επειδή αυτοί ήταν οι “πλέον πολιτικοί και ήµεροι” µεταξύ των ευρωπαϊκών λαών114. τους Eλβετούς για τους αγώνες που έκαναν για την ελευθερία.

στη Θεωρία της γεωγραφίας. 162-63. Bιέννη 1781. αλλ’ εις τον ίδιον καιρόν και υποφερτικοί. φιλάληθες. µια µοναρχία. ο Nικηφόρος Θεοτόκης έδινε ιδιαίτερη έµφαση. αλλά και µέσω της δυναµικής της πολιτικής αλλαγής. σ. και ειδικότερα της µετάβασης από τα απαρχαιωµένα και διεφθαρµένα µοναρχικά και θεοκρατικά καθεστώτα στα αβασίλευτα πολιτεύµατα. τ. υπό την επίδραση της Γαλλικής Eπανάστασης.75 Π. σε αιχµηρή κοινωνική κριτική. που δηµοσιεύτηκε το 1791. στη γεωγραφία της ελευθερίας. το οποίον µάλλον προσέχει την σήµερον τοις νέοις αποκαλύµµασιν”. 221. δεξιοτεχνία. Kιτροµηλίδης. σταθεροί και ετοιµότατοι εις την ελευθερίαν του συλλογισµού”115. Θεωρία της γεωγραφίας. σοβαρότητα και ροπή προς τις επιστήµες. Bενετία 1760. Kορωνίδα στη εξέλιξη των ελληνικών γεωγραφικών συγγραµµάτων της εποχής του Διαφωτισµού ήταν η Γεωγραφία νεωτερική. . που τούς διέκρινε. σ. 116 Iώσηπος Mοισιόδαξ. αλλά αντιθέτως περιοριζόταν από το κοινοβούλιο . αλλά και τους Σουηδούς. που δηµοσίευσε το 1781: “γένος εν πάσι φιλακριβές. επιφύλασσε και αυτός τους µεγαλύτερους επαίνους για την Aγγλία. καθώς επισκοπούσε τον πολιτισµό της φωτισµένης Eυρώπης. Στις σελίδες της βλέπουµε τον πόθο της πολιτισµικής αλλαγής να µεταπλάθεται. 115 Γρηγόριος Φατζέας. συγκαταλέγεται στις τέσσερις ή πέντε σηµαντικότερες ελληνόφωνες πηγές της φιλολογίας του Διαφωτισµού. Bαλκανικοί ορίζοντες επιτήδειοι και έξυπνοι. Iδιαιτέρως επαινούσε για την αγάπη τους προς την ελευθερία όχι µόνον τους Eλβετούς. Διέθεταν µάλιστα µια όλως έξοχη αρετή: τον φιλελληνισµό.ενώ άλλωστε και ως χαρακτήρες οι Άγγλοι διακρίνονταν από µεγαθυµία. που συνέταξε ως βοήθηµα των παραδόσεών του στην Aυθεντική Aκαδηµία του Iασίου το 1774. H εικόνα της Eυρώπης δεν ορίζεται πλέον µόνο µέσω των πολιτισµικών επιτευγµάτων της ηπείρου. Γραµµατική γεωγραφική. B’. καθώς και τους Oλλανδούς για την παράδοση της θρησκευτικής ανεκτικότητας. του Δανιήλ Φιλιππίδη και του Γρηγορίου Kωνσταντά. που δεν ήταν απόλυτη. Tον ίδιο θαυµασµό για τους Άγγλους συµµεριζόταν και ο Iώσηπος Mοισιόδαξ. Στα Στοιχεία Γεωγραφίας. δηλαδή το εγχειρίδιο. και το πρώτον µεταξύ πάντων των ευρωπαίων γενών. η οποία απολάµβανε την άριστη µορφή διακυβέρνησης: δηλαδή. “τον οποίον πάντοτε και απανταχού επαγγέλλονται ηµίν”116. Έργο δυο νεότερων µαθητών του Mοισιόδακα. Ωστόσο.

Ένας επιπλέον δίαυλος λοιπόν. Bασική ιδέα του εν λόγω έργου ήταν. µέσω αυτής της γεωγραφικής φιλολογίας. συνέχισε να παράγεται. που ήταν εκ παραδόσεως οικείος στην ελληνική κοινωνία. την οποία είχε τιτλοφορήσει Eρµής ο Kερδώος. Bαλκανικοί ορίζοντες H γεωγραφική φιλολογία. πως για την επιτυχία στο εµπόριο χρειαζόταν απαραίτητα η γνώση της οικονοµικής γεωγραφίας. H νέα γεωγραφία ουσιαστικά εκτόπιζε από την ελληνική συνείδηση την πατροπαράδοτη αίσθηση του χώρου. Oι πηγές αυτής της θρησκευτικά προσανατολισµένης γεωγραφικής φιλολογίας όριζαν ο. που πρόβαλλε την ιδέα της σύγχρονης Eυρώπης ως προτύπου. µε ακόµη µεγαλύτερη πυκνότητα. που βρισκόταν εκείθεν του ορίζοντα της Oρθόδοξης Aνατολής.τιδήποτε ξεπερνούσε τον ορίζοντα των τοπικών κοινωνιών µε συγκεκριµένους όρους. που συνέδεαν την ιδέα της κίνησης στον γεωγραφικό χώρο µε την Oρθόδοξη ευσέβεια. αλλά και η επίγνωση της ύπαρξης εναλλακτικών προτύπων. τους τύπους πολιτισµικής ζωής και τις εγκόσµιες αξίες της δυτικοευρωπαϊκής κοινωνίας. Aκριβώς αυτή η αίσθηση των πρωτοφανέρωτων δυνατοτήτων. πως υπήρχαν και άλλοι τρόποι ζωής. τα οποία υπερέβαιναν το πολιτισµικό σύµπαν της Oρθοδοξίας όσο και . αφετέρου. ως τις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα. εκπορευόταν από τούτο το πρακτικό µέληµα. Σ’ αυτήν περιλαµβανόταν το Λεξικόν εµπορικό-γεωγραφικόν. που προσδιοριζόταν προηγουµένως από µια ιδιαίτερη γεωγραφία της πίστης. το οποίο έπρεπε να µιµηθεί η ελληνική κοινωνία. έµποροι. Kιτροµηλίδης. για τις µορφές κοινωνικής οργάνωσης. Xάρη σ’ αυτήν µάλιστα αναπτυσσόταν η αίσθηση. µέσω του οποίου αποτυπωνόταν στην ελληνική συνείδηση η αίσθηση του δυναµισµού των ευρωπαϊκων κοινωνιών. εκτός από εκείνον. αξιωµατούχοι και ελεύθεροι επαγγελµατίες στα µεγάλα λιµάνια και στα αστικά κέντρα της Oθωµανικής Aυτοκρατορίας όσο και στις κοινότητες της διασποράς) είχε εξασφαλίσει µια ευρεία ενηµέρωση. που δηµοσίευσε το 1816 ο Nικόλαος Παπαδόπουλος στο πλαίσιο της Eµπορικής Eγκυκλοπαιδείας.76 Π. επέτρεπε καινοφανείς εναλλακτικούς προσανατολισµούς προς τις εγκόσµιες αξίες και µάλιστα υποδείκνυε ως ενδεχόµενο µελλοντικό πρότυπο της ελληνικής κοινωνίας έναν κόσµο. η οποία εκφραζόταν µέσω των περιγραφών των Aγίων Tόπων και των άλλων ιερών προσκυνηµάτων της Oρθόδοξης Aνατολής. Tις παραµονές του Aγώνα το καλλιεργηµένο ελληνικό κοινό (όπου συγκαταλέγονταν λόγιοι. συντελώντας κατ’ αυτό τον τρόπο στην αναπαραγωγή των παραδοσιακών νοοτροπιών και αξιών. H νέα γεωγραφία.

ν’ αµφισβητηθεί η ειλικρινής επιθυµία του ίδιου του Bούλγαρη για την ανάπλαση της ελληνικής Aνατολής σύµφωνα µε τα ευρωπαϊκά πρότυπα: ο στοχαστής αυτός έλπισε. πως τούτη η πνευµατική αναµόρφωση θα εξασφάλιζε το κατάλληλο ηθικό υπόστρωµα για την επίτευξη πολιτικών αλλαγών και εντέλει για τη διαδοχή της οθωµανικής απολυταρχίας επί των Oρθόδοξων λαών της Nοτιοανατολικής Eυρώπης από µια χριστιανική φωτισµένη δεσποτεία.77 Π. αν ενσωµάτωνε την ευρωπαϊκή φιλοσοφία κι επιστήµη. που έδωσαν στο εν λόγω ερώτηµα τρεις κορυφαίοι στοχαστές του Eλληνικού Διαφωτισµού. Xάρη στην ευρύτατη φιλοσοφική καλλιέργειά του. που αυτό το ερώτηµα προκάλεσε. άρχισε να παίρνει µορφή σαφέστερη· δηλαδή. Σ’ ένα βαθύτερο επίπεδο µάλιστα ο Bούλγαρης έβλεπε. πώς θα µπορούσε να καταστρωθεί η απαραίτητη στρατηγική για την πραγµάτωση αυτού του ιδεώδους. Aφότου το ευρωπαϊκό πρότυπο αναγνωρίστηκε ως ένας ενδεχόµενος δρόµος προς το ελληνικό µέλλον. Θα ήθελα λοιπόν να σκιαγραφήσω τις απαντήσεις. επικεντρωνόταν πέριξ του ερωτήµατος. αλλά και το βάθος της ριζικής ενδοσκόπησης. που απέβλεπε στη χαλιναγώγηση της δεσποτικής . Δεν µπορεί. ούτως ώστε να διαφανεί το εύρος των σχετικών αναζητήσεων. H προτίµησή του για τη χριστιανική µοναρχία εν καιρώ τόν έστρεψε προς την πολιτική της Mεγάλης Aικατερίνης. O Eυγένιος Bούλγαρης. ποιές δυνατότητες θα µπορούσε να προσφέρει στην ελληνική κοινωνία η µετακίνησή της στην ευρωπαϊκή τροχιά. φύτευσαν τους σπόρους ενός πάγιου πολιτισµικού αγχους και δηµιούργησαν τα διλήµµατα. Bαλκανικοί ορίζοντες την παραδοσιακή νοµιµότητα. πως η παιδεία της Oρθόδοξης Aνατολής θα ωφελούνταν τα µέγιστα. αναµφίβολα ο πρύτανις του Διαφωτισµού στη Nοτιοανατολική Eυρώπη. η πρόκληση. σε ζήτηµα θεµελιώδες έκτοτε για την ελληνική πολιτική σκέψη. θα τολµούσα να πω. Kιτροµηλίδης. η οποία µε τη σειρά της διέκρινε στις προσδοκίες των χριστιανών υπηκόων της Yψηλής Πύλης ένα πρόσφορο όχηµα για την επέκταση της τσαρικής αυτοκρατορίας προς τις θερµές θάλασσες του Nότου. πως το πρόγραµµα του Mοντεσκιέ. Tούτο µάλιστα το αίτηµα αναδείχθηκε σε κεντρικό στοιχείο της κοινωνικής θεωρίας του Eλληνικού Διαφωτισµού και επίσης. η οποία είχε εντυπωσιάσει πολλούς ευρωπαίους συγχρόνους του. πώς επιχειρηµατολόγησαν σχετικά ο Eυγένιος Bούλγαρης. ο Iώσηπος Mοισιόδαξ και ο Aδαµάντιος Kοραής. συµπεριλαµβανοµένου και του λόρδου Monboddo. την οποία αντιµετώπιζε το ελληνικό πνεύµα. ωστόσο. συναισθανόταν καίρια. που έµελλε αργότερα να αντιµετωπίσει η ελληνική συνείδηση. Θα πρότεινα λοιπόν να δούµε εν συντοµία. σχηµάτισε την πεποίθηση.

ότι όσα ή εφεύρηκαν ή . Aυτή κυριεύεται κατά κράτος από την υπόληψιν και από την αµέλειαν της αρχαιότητος. πως η συλλήβδην υιοθέτηση των ευρωπαϊκών πρακτικών και αξιών ήταν η µόνη διέξοδος. που του επέτρεπε ο σεβασµός προς τις αυθεντικές παραδόσεις της Oρθοδοξίας. όπως τις εξής: Tην σήµερον η Eλλάς τρέφει και περιποιείται δυω ελαττωµατα. Aποκρούοντας τη µάλλον συγκρατηµένη θέση του Bούλγαρη. Kιτροµηλίδης. ήταν αποδεκτές µόνο στο µέτρο. Eντούτοις. Bαλκανικοί ορίζοντες αυθαιρεσίας µέσω της θέσπισης ενδιάµεσων σωµάτων. που απέµενε στην ελληνική κοινωνία. Παρέµενε δεκτικός στις ευρωπαϊκές αξίες µόνο στο βαθµό. αλλά και την ίδια την καθιέρωση του όρου τούτου στην ελληνική γλώσσα. ήταν κατηγορηµατική: η ευρωπαϊκή φιλοσοφία και επιστήµη. H πρώτη της εγέννησεν εκείνην τη ακµαίαν πρόληψιν. µε τους οποίους αντιπαρατέθηκε ο Bούλγαρης περί τα τέλη του δέκατου όγδοου αιώνα. θα µπορούσε να εφαρµοστεί και στην ανατολική όπως και στη δυτική Eυρώπη· στον Bούλγαρη µάλιστα οφείλουµε όχι µόνον την εισαγωγή της έννοιας της ανεξιθρησκείας. ο µεγάλος αυτός στοχαστής διέθετε συνάµα βαθιά συναίσθηση της Oρθόδοξης θρησκευτικής παρακαταθήκης. τα πλέον ανοίκεια εις την δόξαν της. στον οποίο θα έπρεπε ο ελληνικός πολιτισµός να υιοθετήσει τα ευρωπαϊκά πρότυπα. Aυτή ακριβώς η στάση εξηγεί και τις µεταγενέστερες συγκρούσεις του Bούλγαρη µε ορισµένους από τους νεότερους. αν αυτή ήθελε ν’ αποκολληθεί από τη στασιµότητα και την αµάθεια. που έδινε εποµένως στο πρόβληµα της µεταρρύθµισης της ελληνικής κοινωνικής και πνευµατικής ζωής. και πιο µαχητικούς. Ήδη από το 1761 είχε το θάρρος να διακηρύξει απόψεις. αλλά και γενικότερα οι θεσµοί και οι πρακτικές της Δύσης. ήταν ο Iώσηπος Mοισιόδακας. Ένας από αυτούς τους επικριτές. όσο πολύ και αν εκτιµούσε τις κοσµικές ιδέες και τις ορθολογικές πρακτικές της δυτικής Eυρώπης. H επί της ουσίας διαφωνία των δυο λογίων εστιαζόταν στη στρατηγική της µεταρρύθµισης και ειδικότερα στο βαθµό.78 Π. H απάντηση. θιασώτες του Διαφωτισµού στον ελληνικό κόσµο. ο Mοισιόδακας υποστήριζε. που µπορούσαν να ενσωµατωθούν στο πλαίσιο των Oρθόδοξων αξιών χωρίς να νοθεύσουν τη δογµατική και τη λατρευτική ζωή της Oρθοδοξίας. ως πρωταρχικής πηγής των αξιών και ως καθοριστικού εντέλει στοιχείου της ταυτότητας της ελληνικής Aνατολής.

ν’ ακολουθήσουν το παράδειγµα της “φωτισµένης 117 Iώσηπος Mοισιόδαξ. όπου κατέληγε ο Mοισιόδακας από αυτήν τη διάγνωση. Kανένας άλλος δεν εξέφρασε αυτές τις θεωρητικές συλλήψεις πληρέστερα ή ωριµότερα από τον Aδαµάντιο Kοραή. ο Iώσηπος επαναλάµβανε ακαταπόνητα αυτά τα άρθρα πίστης – τα οποία όµως φαίνονταν τόσο ριζοσπαστικά στη βαλκανική κοινωνία του δέκατου όγδοου αιώνα. ορισµένοι εχθροί του Kοραή τόν κατηγόρησαν λίγο προτού ξεσπάσει ο Aγώνας και καθώς η ιδεολογική διαµάχη κορυφωνόταν. Aθήνα 1985. Bαλκανικοί ορίζοντες εκαλλιέργησαν οι παλαιοί. και η άλλη υστερείται ως και τα αξιολογώτερα φώτα της µαθήσεως. κατά τον Mοισιόδακα. Oι ιδέες του πάντως ενέπνευσαν τους νεότερους µεταρρυθµιστές και αποτέλεσαν τη βάση των ευρύτερων θεωρητικών συλλήψεων. τον διάσηµο εκδότη κλασικών κειµένων και πολιτικό στοχαστή. έχει χρείαν η Eλλάς από την Eυρώπην. Όντως. Στα έξι βιβλία. δια τον Kύριον. ούτως ώστε να προσεγγίσει όσο γινόταν περισσότερο τα ευρωπαϊκά πρότυπα στην εκπαίδευση. στα κοινωνικά ήθη. που δηµοσίευσε κατά τη διάρκεια της ζωής του. όλα ακριβή: και η δευτέρα της επροξένησεν την σπάνιν. 331. όλα γενναία. περιστασιακά έπαιρνε µορφές ξεσπάσµατος: Aς παύση. ώστε ο ίδιος πλήρωσε βαρύ προσωπικό τίµηµα για τη στράτευσή του σ’ αυτές τις ιδέες. Eπειδή την σήµερον η µια πληµµυρεί. Iώσηπος Mοισιόδαξ. . ας παύση µια υπόληψις όπου της αφαιρεί το ίδιον κριτήριον. σ. Kιτροµηλίδης. γύρω από τις οποίες αρθρώθηκε ο Διαφωτισµός στη Nοτιοανατολική Eυρώπη. σ. τι συνεπάγονταν επί του πρακτέου όλα αυτά: η ελληνική εµπειρία χρειαζόταν εκ βάθρων αναµόρφωση. ή µάλλον την ερηµίαν των περισσοτέρων παλαιών συγγραµµάτων.117 Tο συµπέρασµα. και µια αµέλεια όπου τήν γυµνώνει ως και από τα ίδια κτήµατα! Έχει. 118 Ήταν πρόδηλο. το 1833. Aπό το 1800 περίπου και ως το θάνατό του.79 Π. 327. “Hθική φιλοσοφία. 118 Aυτόθι. στη χρήση της γλώσσας. ο οποίος σφράγισε ανεξίτηλα τον ιδεολογικό χαρακτήρα του ελληνικού Διαφωτισµού. πως αντέγραφε τις ιδέες του Mοισιόδακα. Προοίµιον”· ανατύπωση στο Πασχάλης M. Kιτροµηλίδης. ο πολυγραφότατος Kοραής αφιέρωσε µέγα µέρος του έργου του σε παραινέσεις προς τους συµπατριώτες του. στην πολιτισµική έκφραση και εντέλει στην πολιτική οργάνωση.

πόσο ευεργετικές επιδράσεις θα επέφερε οπωσδήποτε η εκλέπτυνση. µε άλλα λόγια οι ευρωπαϊκές κτήσεις της Oθωµανικής Aυτοκρατορίας. των κοινωνικών ηθών. τούς υποδείκνυε συνάµα ποιά πρακτικά βήµατα θα έπρεπε να επιχειρήσουν. Φρόντισε όσο του ήταν δυνατόν να µην αποξενώσει µε τα γραπτά του την Eκκλησία και κατόρθωσε να συµπήξει συµµαχίες µε προοδευτικούς εµπόρους. ως φορείς της αλλαγής. Aνατρέχοντας στο παράδειγµα της “φωτισµένης Eυρώπης”. δείχνοντάς τους προς ποιές κατευθύνσεις έπρεπε να στρέψουν τον αγώνα τους για την πολιτισµική πρόοδο και την πολιτική χειραφέτηση. από την άποψη του κοσµικού διαφωτισµού. O Kοραής διέθετε λεπτότερη αίσθηση της τακτικής από τον Mοισιόδακα. οι Έλληνες και οι άλλοι Oρθόδοξοι λαοί της Nοτιοανατολικής Eυρώπης έπρεπε να συγχρονιστούν και να εναρµονιστούν. αλλά και η ουσιαστική γνωριµία του ευρύτερου κοινού µε το περιεχόµενο της κλασικής γραµµατείας των αρχαίων ελλήνων και ιδίως µε την ηθική και πολιτική τους σκέψη. Bαλκανικοί ορίζοντες Eυρώπης”· ο ίδιος ο όρος µάλιστα. έλπιζε ο διαφωτιστής λόγιος. Kιτροµηλίδης. ούτως ώστε να παρασκευάσουν την εν ευθέτω χρόνω πολιτική τους χειραφέτηση. Προκειµένου λοιπόν να επιβεβαιώσουν την ευρωπαϊκή ταυτότητά τους. . Kαλώντας τους συµπατριώτες του να φθάσουν στο επίπεδο των “φώτων” της Δύσης. έστω και αν η πολιτισµική τους λάµψη είχε επισκιαστεί από τα δυτικά φώτα. “φωτισµένη Eυρώπη”. ο Kοραής εµφατικά τόνιζε.80 Π. µε την υπόλοιπη Eυρώπη. η ελληνική κοινωνία θα κέρδιζε εντέλει τη µάχη του πολιτισµού εναντίον της βαρβαρότητας και η Eλλάδα θα ανακτούσε τη δικαιωµατική θέση της. µεταξύ των ελεύθερων εθνών της φωτισµένης Eυρώπης. οι οποίοι υποστήριξαν το µορφωτικό του πρόγραµµα. ο Kοραής τόνιζε ιδίως πόσο ζωτική σηµασία είχαν πλέον. Mε τον όρο “φωτισµένη Eυρώπη” τούς µήνυε. η ανάπτυξη και η εξάπλωση της τυπογραφίας. η οργάνωση της πολιτισµικής υποδοµής µε την ίδρυση βιβλιοθηκών και ακαδηµιών της θύραθεν παιδείας. διαµέσου της εµπορικής ανάπτυξης. Tέλος. O Xίος λόγιος ανέπτυξε καταλεπτώς στους Έλληνες τα επιτεύγµατα και τις αρετές του πολιτισµού της φωτισµένης Eυρώπης. πώς να συγκροτήσουν τους κατάλληλους µηχανισµούς και να διευρύνουν βαθµιαία τις βάσεις του διαφωτισµού στις αιχµάλωτες περιοχές της Nοτιοανατολικής Eυρώπης. πως η Eλλάδα και τα Bαλκάνια. ανακαλεί στο νου των µελετητών της νεοελληνικής διανοητικής ιστορίας κατεξοχήν τις ιδέες του Kοραή. ανήκαν πράγµατι στην ίδια ήπειρο µε τον ενιαίο ευρωπαϊκό κόσµο και αποτελούσαν τµήµα του. Mε τέτοιων ειδών µέσα. η οποία θα καλλιεργούσε στους νεότερους το ήθος των δηµοκρατικών πολιτών.

166. οι οποίοι αµφισβήτησαν τη βαθιά αφοσίωσή του στην Oρθοδοξία κι εντέλει τόν ανάγκασαν να εγκαταλείψει τη διεύθυνση της σχολής. όταν εξέφρασε την επιθυµία να συµπληρώσει την παιδεία του πηγαίνοντας στη Δύση. στα µάτια των αντιπάλων. Kιτροµηλίδης. Eνόσω ζούσε µάλιστα στον Άθω. για παράδειγµα. Bιέννη 1780. και µετά την επιστροφήν αυτών συναθεΐζουσι και ετέρους’”120. ‘όσοι σπουδάζουσιν εν τη Φραγγία. προσέφυγε. όπου ο Iώσηπος σπούδαζε στην Eυαγγελική Σχολή. 120 Iώσηπος Mοισιόδαξ. µπορεί να διέθετε άψογα πιστοποιητικά Oρθοδοξίας και τα διανοητικά του ενδιαφέροντα να εκτείνονταν από την εµβάθυνση στην παράδοση του Hσυχασµού ως την αποφατική θεολογία του δέκατου τέταρτου αιώνα. όταν τόλµησε να εισαγάγει στο πρόγραµµα της Aθωνιάδος Σχολής τη νεότερη επιστήµη και την ορθολογική φιλοσοφία δέχθηκε επιθέσεις εκ µέρους των συντηρητικών µοναχών. κατά τη δική του µαρτυρία. σ. Mολαταύτα. στο περίφηµο Πανεπιστήµιο της Παδούης. O Mοισιόδακας αντιµετώπισε ακόµη σοβαρότερα προβλήµατα. Tην τριακονταετία από το 1790 ως το 1820 η άνθηση του Eλληνικού 119 Eπιστολή Eυγενίου του Bουλγάρεως προς Πέτρον τον Kλάρκιον περί των µετά το σχίσµα αγίων της Oρθοδόξυ Eκκλησίας και των γενοµένων εν αυτή θαυµάτων. αντέδρασε βίαια: “‘Aθεΐζουσιν’.81 Π. Ωστόσο. η οποία γενικεύθηκε ιδίως µετά το 1789. στη θαυµατουργό εικόνα της Παναγίας του Aκαθίστου στη Mονή Διονυσίου . Aντίδραση τυπική. τη δεκαετία του 1750. όταν η συντηρητική αντίσταση ανέκοψε τη διδασκαλία τους. σ. Aθήνα 1844.και θεραπεύτηκε119. η οποία ενέπνευσε την απελευθέρωση της Eλλάδας. που ακατάπαυστα εκτοξεύονταν από διάφορους Oρθόδοξους κύκλους εναντίον του Kοραή και των υποστηρικτών του. όταν αρρώστησε βαριά. που ήταν µάλιστα και διευθυντής της σχολής. Aπολογία. Όταν. µε τον υλισµό και µε την αθεΐα. Όπως δεν άργησαν να διαπιστώσουν ο Bούλγαρης και ο Mοισιόδακας. δεν έχαιρε γενικής αποδοχής. το 1753. οπότε η Γαλλική Eπανάσταση φάνηκε να δικαιώνει τις χειρότερες υποψίες σχετικά µε τα επακόλουθα των σύγχρονων και φιλελεύθερων ιδεών. κατεβόα σφαδάζων ο ανήρ. . στον ελληνικό χώρο. O Bούλγαρης. µαθεύτηκε αυτό στη Σµύρνη. όλα αυτά τα επιχειρήµατα υπέρ του πολιτισµικού και κοινωνικού εξευρωπαϊσµού απαρεγκλίτως κινούσαν υπόνοιες ετεροδοξίας και συνδέονταν. αλλά και όπως κατέδειξαν οι αντιρρήσεις. Bαλκανικοί ορίζοντες Όραµα ευγενές κι αισιόδοξο· λαµπρή οπτασία. ο δάσκαλός του Iερόθεος Δενδρινός. 5056.

µε τον οποίο η νεότερη Eλλάδα άρχισε να αισθάνεται µέρος της οικογένειας των ευρωπαϊκών λαών. τις απειλούσαν οι επιδράσεις και τα πρότυπα της Δύσης. µε την οποία το ποίµνιο του Kυρίου εξασφάλιζε τον καθαγιασµό της ζωής και τη σωτηρία της ψυχής του. είχε ως αποτέλεσµα την παράλληλη κλιµάκωση του Aντιδιαφωτισµού. Aυτές οι δυο ασυµβίβαστες µεταξύ τους και µαχητικά αντίπαλες στρατεύσεις σπάρασσαν λοιπόν την ελληνική συνείδηση τις παραµονές της Aνεξαρτησίας. Aν µέχρις εδώ επεκτάθηκα στις διανοητικές καταβολές του τρόπου. H ιδεολογική πάλη. H γνήσια αυτή αγωνία δεν ενέπνευσε απλώς την Oρθόδοξη πολεµική εναντίον του Διαφωτισµού. αυτή η στάση κατ’ ουσίαν σήµαινε καθήλωση της ελληνικής κοινωνίας στα δεσµά της οπισθοδροµικότητας και εντέλει την κατολίσθησή της σ’ έναν ατέλειωτο Mεσαίωνα. αλλά και καθοδήγησε το πνευµατικό έργο πολλών αγίων και οσίων της Eκκλησίας από τον δέκατο όγδοο αιώνα και µετά. στο ελληνικό πλαίσιο. παρ’ όλες τις αδιάκοπες ιδεολογικές προσπάθειες. µε το οποίο. όπως είναι λόγου χάρη η οικονοµική σύγκλιση µε την Eυρωπαϊκή Ένωση και η προσαρµογή του κρατικού . το έκανα ακριβώς για να δείξω. Aπέκτησε στο µεταξύ περιεχόµενο ουσιωδέστερο. αλλά απλώς τεχνικά ζητήµατα. αποδεικνυόταν εξίσου ισχυρή µε την αγωνία για την απώλεια της ψυχής του Oρθοδόξου πληρώµατος. η αντιπαράθεση των δυο κοσµοαντιλήψεων ήταν. πως η σχέση µεταξύ Eλλάδας κι Eυρώπης άπλωσε βαθιά τις ρίζες της στην πολιτισµική ιστορία των τριών τελευταίων αιώνων. H στράτευση στις εγκόσµιες αξίες. αγώνας “υπέρ πάντων”: αφορούσε την αληθή πίστη. ήταν µολαταύτα δικαιολογηµένο. κοινωνικών και πολιτικών προτύπων. αιχµή του οποίου παρέµενε η εµφύτευση. απ’ ό. Bαλκανικοί ορίζοντες Διαφωτισµού.τι κάποια πολύ πιο συζητηµένα. Kύριο µέληµα των επικριτών του Διαφωτισµού ήταν να προστατεύσουν την Oρθόδοξη πίστη διαφυλάσσοντας τις αυθεντικές παραδόσεις του ελληνικού λαού και τις Oρθόδοξες αξίες της ελληνικής κοινωνίας από το µίασµα. αλλά και πλουσιότερο.82 Π. Kιτροµηλίδης. µε το εγκόσµιο πνεύµα του. την οποία µάλιστα ενίσχυε µετά το 1789 η σύζευξή τους µε το ακαταµάχητο όραµα της ελευθερίας. των ευρωπαϊκών πολιτισµικών. από τη σκοπιά της Oρθοδοξίας. το οποίο συχνά εκµεταλλεύονταν ορισµένοι µε κίνητρα ιδιοτελή. Aπό τη σκοπιά ωστόσο του Διαφωτισµού. που έγιναν για να κοπάσει. Έκτοτε και ως το κατώφλι του εικοστου πρώτου αιώνα το ίδιο αγχώδες ηθικό και πνευµατικό δίληµµα εξακολουθεί να πυρπολεί την ελληνική ευαισθησία. όπως φοβούνταν. Tούτο το σήµα κινδύνου.

Kιτροµηλίδης. καθώς εκπορευόταν από µια σειρά επιφανών προσωπικοτήτων της δηµόσιας και της πνευµατικής ζωής. που βαραίνουν στη σχέση µεταξύ της Eλλάδας και της Eυρώπης.83 Π. εντελώς ενσυνείδητα.τι δείχνουν προς ώρας να αντιλαµβάνονται οι τεχνοκράτες και οι επιδερµικοί σχολιαστές της εφήµερης επικαιρότητας. η Oρθόδοξη παράδοση της Eλλάδας χαλιναγωγήθηκε και εξηµερώθηκε από το νέο κοσµικό κράτος. Aυτό επέβαλε τη µονοµερή και αντικανονική ανακήρυξη του αυτοκεφάλου της ελληνικής Eκκλησίας. αντλούσαν από την ιδεολογική κληρονοµιά του Kοραή. H Eλλάδα αποφάσισε να γίνει κράτος ευρωπαϊκό και η ελληνική σκέψη. µε τις οποίες αυτό έχει συνδεθεί. µε όλη την απερίσκεπτη µισαλλοδοξία. που ακολούθησαν τον Aγώνα της Aνεξαρτησίας και την ίδρυση του ελληνικού εθνικού κράτους. O ροµαντικός εθνικισµός του δέκατου ένατου αιώνα ενσωµάτωσε το παλαιότερο δίληµµα µεταξύ Oρθοδοξίας και Διαφωτισµού σε µια σύνθεση καινοφανή . στο µέτρο τουλάχιστον. προσπαθώντας συνάµα ν’ αποτιµήσουµε και την ευρύτερη σηµασία ορισµένων πολιτισµικών εκδηλώσεων. οι οποίες. που πήρε αργότερα. Aπό την άλλη πλευρά. η παγίωση της ταυτότητας της Eλλάδας ως ευρωπαϊκού κράτους τον δέκατο ένατο αιώνα συµβάδιζε µε την απίσχναση της παράδοσης του Διαφωτισµού. Oι πολιτικές τοµές. που η τελευταία συνεπαγόταν την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης και του φιλελεύθερου πολιτικού πνεύµατος. Όσο παράδοξο και αν ηχεί αυτό. η κριτική φωνή του Διαφωτισµού δεν έπαψε να ακούγεται ως τα τέλη του ίδιου αιώνα. σε µικρότερο ή µεγαλύτερο βαθµό. επεξεργάσθηκε την κατάλληλη ιδεολογία γι’ αυτόν το σκοπό. είναι πολύ πιο λεπτά και περίπλοκα απ’ ό. Oπωσδήποτε.η οποία. φαίνεται πώς απλούστευσαν το ηθικό δίληµµα. Bαλκανικοί ορίζοντες µηχανισµού στις οδηγίες της Eυρωπαϊκής Eπιτροπής. στο οποίο αναφερόµαστε. καθώς συνέχιζε πάντοτε να διχάζει την ελληνική ψυχή. ωστόσο. Tα προβλήµατα εποµένως. από τους οποίους βρίθουν η Aθήνα και οι Bρυξέλλες. τήν µετέτρεψε . Aς ολοκληρώσουµε λοιπόν τούτη την αφήγησή µας επιχειρώντας µια σύντοµη επισκόπηση των µορφών. ώσπου εντέλει έσβησε µέσα στον εκκωφαντικό βόµβο της εθνικιστικής ρητορείας. τον µεσσιανισµό και τον λαϊκισµό. που συνόδευαν την τελευταία. το ίδιο ηθικό δίληµµα. στηριζόταν στην αποδυνάµωση αµφότερων. O απόηχός της ωστόσο έφθινε συνεχώς. αποκλείοντας κατ’ ουσίαν τις εναλλακτικές επιλογές της ελληνικής πολιτισµικής ανάπτυξης. καθώς και το µετασχηµατισµό της: από πρωταρχική πηγή και παραστάτιδα του συλλογικού αυτοκαθορισµού της ελληνικής κοινωνίας.

κατά το προτεσταντικό πρότυπο. ο εθνικισµός περιλάµβανε όχι µόνον τον ριζικό µετασχηµατισµό της πολιτικής κοινωνιολογίας αρκετών ευρωπαϊκών κρατών. ο Kωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος ενστερνίστηκε και µε θαυµαστή τέχνη σµίλευσε σε µια εντυπωσιακή ιστορική σύνθεση ένα ορισµένο διανοητικό σχήµα. Στη σύνθεση αυτή. Aµφότερα ανήκαν στην κληρονοµιά του Διαφωτισµού: το πρώτο αξίωµα πρόβαλλε τη στενή ιστορική. Θα µπορούσα να προσθέσω βεβαίως. της κρατικής εξουσίας. όπως συνέβαινε και στην υπόλοιπη Eυρώπη τον δέκατο ένατο αιώνα. καθώς και τα µεγάλα κέντρα του Oρθόδοξου µοναχισµού. Kαι σ’ αυτό επίσης το πεδίο. να συνδέσει µεταξύ τους.84 Π. απαντώντας στην ιστοριογραφική πρόκληση των καιρών. το οποίο διαµόρφωναν τα αιτήµατα του εθνικισµού. µε φύλακες το Oικουµενικό και τα άλλα τρια Oρθόδοξα πατριαρχεία. η Oρθόδοξη παράδοση. ο Παπαρρηγόπουλος εκκινούσε από δυο ιστορικά αξιώµατα. αλλά και την ολοκληρωτική ανασκευή των αντιλήψεών τους για το παρελθόν. Bαλκανικοί ορίζοντες σε παράρτηµα. Ως πρόγραµµα πολιτικό και ιδεολογικό. που οικοδόµησε βαθµιαία από τη δεκαετία του 1840 ως εκείνη του 1870. αλλά και το πλαίσιο της κοινωνικής σκέψης. πως όλα αυτά τα πολιτισµικά φαινόµενα συνδέονταν κατεξοχήν µε τις εσωτερικές εξελίξεις του νεότευκτου ελληνικού κράτους και πως η ιδεολογική τους σηµασία συνίστατο κυρίως στην απόρριψη της ευρωπαϊκής ταυτότητας της Eλλάδας. µια δύναµη νέα και αδάµαστη. ενώ το δεύτερο . ολόκληρο τον δέκατο ένατο αιώνα. Eντούτοις. Σε τούτο το πλαίσιο τον τόνο έδινε. όσο και οι εκρήξεις Oρθόδοξου ζηλωτισµού της δεκαετίας του 1850. που εκπροσωπούσε µεταξύ των άλλων ο µοναχός Xριστόφορος Παπουλάκος και απηχούσε ο Στρατηγός Mακρυγιάννης στα αποκαλυπτικά Oράµατα και θάµατά του. που προσέλαβε η αντίσταση εναντίον τούτου του διακανονισµού . ο εθνικισµός. εδώ µας ενδιαφέρει η ιδεολογική πορεία του ελληνικού εθνικού κράτους. Πέρα όµως από τα σύνορα του βασιλείου. τις οποίες εξέφραζαν τόσο ο Kωνσταντίνος Oικονόµος και η Φιλορθόδοξη Eταιρεία. διατήρησε ως επί το πλείστον την ακεραιότητά της και συνέχισε ν’ αποτελεί. το πρωταρχικό περιεχόµενο της συλλογικής ταυτότητας. πολιτισµική κι εθνοτική συγγένεια της σύγχρονης Eλλάδας µε τον αρχαίο ελληνικό πολιτισµό. τα οποία προσπαθούσε. Στην περίπτωση της Eλλάδας. η οποία είχε επισηµοποιηθεί µε την Aνεξαρτησία. που εξακολουθούσε να έχει επίκεντρο την Kωνσταντινούπολη. στον µέγα κόσµο της ελληνικής Aνατολής. η ρώµη της Oρθόδοξης παράδοσης αποτυπώθηκε στις ποικίλες µορφές. τις δεκαετίες του 1830 και του 1840. Kιτροµηλίδης.µορφές.

η οποία καταρχήν βασιζόταν στην κλασική κληρονοµιά. από την άλλη πλευρά. H αποτελεσµατική ανάδειξη ενός τέτοιου διανοητικού επιτεύγµατος σε εστία του συλλογικού αυτοπροσδιορισµού. γιατί η ιστορική θεωρία του Παπαρρηγοπούλου παρέµεινε και παραµένει ιδεολογικά κυρίαρχη και ζωτική για την ελληνική κοινωνία ως σήµερα. δια µέσου του οποίου ο Παπαρρηγόπουλος κατόρθωσε να διαπλάσει τελικά το εννοιολογικό περιεχόµενο της ελληνικής ταυτότητας. πως η συντριπτική ιδεολογική κατίσχυση της ιστορικής θεωρίας του Παπαρρηγοπούλου οφείλεται στην ψυχολογική παραµυθία. όπως ήταν οι δικτατορίες της 4ης Aυγούστου και της 21ης Aπριλίου. Bαλκανικοί ορίζοντες διακήρυσσε την ευρωπαϊκή ταυτότητα της χώρας· ταυτότητα. που στηριζόταν στο τρίπτυχο της ελληνικής ιστορικής συνέχειας. πόσο σηµαντικό ήταν. οι οποίες τήν εκχυδάισαν ως ιδεολογικό τους προκάλυµµα. το διανοητικό επίτευγµα. αν αναλογιστούµε τις αλλεπάλληλες καταχρήσεις της. που συµµεριζόταν η Eλλάδα µε την υπόλοιπη Eυρώπη. Tο τρίπτυχο σχήµα της ελληνικής ιστορίας αρχαία. θα µπορούσαν ίσως να εξηγήσουν. ενσωµάτωνε την κληρονοµιά του πολυθεϊστικού αρχαίου ελληνισµού. Kιτροµηλίδης. Δεν πρόκειται βεβαίως να ανακινήσουµε εδώ την απέραντη συζήτηση περί του ιστορικού χαρακτήρα του µεσαιωνικού ελληνισµού. H ιστοριογραφική πρόκληση.ας σηµειώσουµε όµως. καθώς και των κληρονοµικών δικαιωµάτων της πρώτης επάνω στον αρχαιοελληνικό πολιτισµό. στις οποίες ανταποκρινόταν ο ίδιος άθλος. εκ µέρους του Jacob Fallmereyer. που σηµειώθηκαν στο µεταξύ από καθεστώτα. καθώς τούς δίνει διέξοδο από το παλαιότερο δίληµµα µεταξύ ευρωπαϊκού πολιτισµού και Oρθοδοξίας. της γενεαλογικής καταγωγής της σύγχρονης από την κλασική Eλλάδα. σε σχέση µε το θέµα µας. χωρίς ωστόσο να της αφαιρέσουν την ψυχολογική της αξιοπιστία. η οποία µάλιστα επιδεικνύει ελαστικότητα εκπληκτική για την ελληνική πολιτική σκέψη .85 Π. που προκάλεσαν οι απόψεις του Fallmereyer . καθώς και οι βαθύτατες πολιτισµικές και ψυχολογικές ανάγκες. την οποία προσφέρει στο ελληνικό πνεύµα και στην ελληνική ευαισθησία. Iδεολογική σύλληψη. Θα έλεγα λοιπόν. την παράδοση του Oρθόδοξου Bυζαντίου και τη νεότερη υπόσταση της Eλλάδας ως ευρωπαϊκού κοσµικού κράτους. ενάµισυ σχεδόν αιώνα µετά την αρχική της σύλληψη και διατύπωση. Aυτή η ταυτότητα. η οποία αισθάνθηκε ικανή να . είχε προκύψει από την αµφισβήτηση.που επεξεργάστηκε ο Παπαρρηγόπουλος αναγνώρισε σε κάθε µια από αυτές τις περιόδους τη συγκρότηση ενός συστατικού στοιχείου της ελληνικής εµπειρίας και έτσι παρέδωσε τη διανοητική βάση για µια ελληνική ταυτότητα.και ακόµη πιο εντυπωσιακή ανθεκτικότητα. βυζαντινή και νεότερη .

Θα ήθελα µολαταύτα. και σε ορισµένους χώρους της αριστεράς. η διανοητική και ιδεολογική εξέλιξη της χώρας τον δέκατο ένατο αιώνα επέτρεψε στον ευρωπαϊκό πολιτισµικό προσανατολισµό. νοµίζω πως διαφορετικά θα φωτιζόταν το όλο ζήτηµα. ο οποίος είχε τόσο επίπονα εισαχθεί κατά τη διάρκεια του προηγούµενου αιώνα. προκειµένου να διασώσει την εσώτερη αυθεντικότητά της. να ριζώσει αρκετά βαθιά. Kαθότι τα ίδια ρεύµατα πολιτισµικής κριτικής µοιάζουν τώρα. που πρόβαλλε παλαιότερα ο Aντιδιαφωτισµός. ότι “φιλολογικώς αποτελούµεν επαρχίαν της Γαλλίας”. µεταξύ Oρθοδοξίας και Διαφωτισµού. τη δοµή και ιδίως τις πηγές όλων αυτών των στάσεων και αντιστάσεων. όσο και την ευρωπαϊκή έµπνευση των . αλλά βρίσκουν πρόθυµο ακροατήριο. τούτη η αίσθηση του ετεροκαθορισµού. που συνεπαγόταν η µίµηση των ευρωπαϊκών προτύπων. Λειαίνοντας λοιπόν το πολιτισµικό δίληµµα της ανεξάρτητης Eλλάδας. Aυτό το σχόλιο σε σχέση µε τον εξωστρεφή προσανατολισµό και την έλλειψη πρωτοτυπίας της ελληνικής διανοητικής ζωής κατά τον φθίνοντα δέκατο ένατο αιώνα ανοίγει πράγµατι ένα νέο κεφάλαιο στην πολιτισµική ιστορία της Eλλάδας. µια σοβαρή αναδροµή στη διανοητική ιστορία της αντιδυτικής πολιτισµικής κριτικής στην Eλλάδα του εικοστού αιώνα εύκολα θα ανέσυρε τις Δυτικές πηγές ολόκληρης της επιχειρηµατολογίας της. στο οποίο όµως δεν µπορούµε να υπεισέλθουµε εδώ.86 Π. αν επισκοπούσαµε προσεκτικά. Eντούτοις. Bαλκανικοί ορίζοντες συγκεράσει τις εγκόσµιες Δυτικές αξίες µε την Oρθόδοξη πνευµατική παρακαταθήκη. περί της Oρθοδοξίας ως απαράγραπτου και αποκλειστικού κανονιστικού πλαισίου της ελληνικής ζωής και σκέψης. το 1894. Πράγµατι. ο νεαρός θεατρικός κριτικός Γρηγόριος Ξενόπουλος να παρατηρεί. να στρέψουµε το βλέµµα µας σε ορισµένες εκδηλώσεις της πολιτισµικής κριτικής. από τις απαρχές κιόλας του εικοστού αιώνα. Kατά κάποιον τρόπο κλείνοντας τον κύκλο επιστρέφουµε στα επιχειρήµατα. στη δύση του εικοστού αιώνα. η οποία αµφισβητεί την εγκυρότητα της ευρωπαϊκής ταυτότητας της Eλλάδας και απεναντίας καλεί την ελληνική συνείδηση ν’ απαλλαγεί. στην ιστορική προοπτική. χάρη στην αντιδυτική αιχµή τους. την οποία είχε προκαλέσει. ωστε να µπορεί. Kιτροµηλίδης. τα οποία στη σηµερινή Eλλάδα δεν έχουν µόνον αξιόλογη απήχηση µεταξύ των διανοούµενων και της θρησκευτικά προσανατολισµένης νεολαίας. προτού κλείσω τούτη τη συνοπτική εξιστόρηση σχετικά µε την επεξεργασία της ευρωπαϊκής ταυτότητας της Eλλάδας. Πρόκειται για επιχειρήµατα ισχυρά. να συγκλίνουν σε µια ιδεολογική στάση. από το ευρωπαϊκό προσωπείο της.

οι οποίοι προσπαθούν να στηρίξουν επάνω της τη δική τους κριτική. που συνδέθηκε µε τη Γενιά του ’30. H “Eλληνικότητα” εντούτοις είχε προβληθεί στον Mεσοπόλεµο ως διέξοδος χειραφέτησης από το φορτίο του στείρου αρχαϊσµού και του λογιωτατισµού. καθώς και της ελληνικής λαϊκής τέχνης και των απλοϊκών (“ναϊφ”) µορφών του ελληνικού λόγου. όπου πρωταγωνίστησε ο Φώτης Kόντογλους. που είχε αναπτύξει πολύ παλαιότερα ο Blaise Pascal αποβλέποντας στη θεολογική υπέρβαση της ανθρώπινης γνώσης. Aπό τέτοια στοιχεία εµπνέονταν στις αισθητικές αναζητήσεις τους. Kιτροµηλίδης. που οφείλονται. ως την αναγέννηση της Oρθοδοξίας µετά τον Δεύτερο Παγκόσµιο Πόλεµο σ’ ένα ευρύ πεδίο πολιτισµικής έκφρασης. υποτίθεται. η πρωταρχική έµπνευση εντοπίζεται στις ιδέες του Maurice Barrés. στο Oρθόδοξο και Aνατολικό βυζαντινό υποβάθρό του. συχνά χρησιµοποιείται σήµερα από τους αντίπαλους της ευρωπαϊκής ταυτότητας της Eλλάδας. H αναζήτηση του νοήµατος της “Eλληνικότητας”. η οποία εξήρε την αξία της ελληνικής αυθεντικότητας προσδοκώντας ν’ αναστήσει τη γνήσια ελληνική παράδοση. µπορούµε. από τον Δηµήτρη Πικιώνη ως τον Mανόλη Kαλοµοίρη. εν πολλοίς διαπνεόταν από ορισµένες αξιωµατικές αντιλήψεις αντληµένες από τη βαθιά ευρωπαϊκή καλλιέργεια αυτής της αξιόλογης οµάδας διανοητών και καλλιτεχνών. λόγου χάρη. Στην περίπτωση του Δραγούµη. ενώ ο Kόντογλους επεξεργάστηκε εν πολλοίς την απόρριψη του ορθολογισµού και του Δυτικού πολιτισµού στο φως της κριτικής του esprit géométrique. H Γενιά του ’30 εννοούσε τη χειραφέτηση αυτή κυρίως µε όρους αισθητικούς. Aπό τις επιπλήξεις και τις προειδοποιήσεις. και φυσικά οι χαρακτηριστικοί εκπρόσωποι της Γενιάς του . Bαλκανικοί ορίζοντες θεωριών περί της µοναδικότητας και αυθεντικότητας του σύγχρονου ελληνισµού· ιδιοσυστασιών. οι πιο εξέχοντες εκπρόσωποι της ελληνικής δηµιουργικότητας στον αιώνα µας. που συνδέθηκε µε τη Γενιά του ’30. σε όλες ανεξαιρέτως τις περιπτώσεις που αντικρύζουµε και µε κανονικότητα εντελώς προβλέψιµη. ως µια εκ νέου ανακάλυψη της άφθαρτης λιτότητας των αρχαιοελληνικών αξιών. Όλη αυτή η αισθητική ενόραση όµως εκπροσωπούσε ουσιαστικά µια ελληνική εκδοχή ορισµένων θεωριών περί αφηρηµένης τέχνης. που συνδέονταν µε τον µοντερνισµό της µεσοπολεµικής Eυρώπης. που εκτόξευε ο Ίων Δραγούµης στις αρχές του εικοστού αιώνα εναντίον της επαπειλούµενης νόθευσης της ελληνικής αυθεντικότητας από την απορρόφηση Δυτικών στοιχείων. ν’ ανιχνεύσουµε τις πηγές της έµπνευσης των θεωριών περί ελληνικής ιδιοσυστασίας σε κάποια ευρωπαϊκή διανοητική παράδοση.87 Π. αλλά και στην ίδια την ηθική της “ελληνικότητας”. Aκόµη και η πολιτισµική κριτική.

έπειτα από όλα αυτά. Σε τι συµπεράσµατα θα µπορούσαµε λοιπόν να καταλήξουµε. που µεσολάβησαν έκτοτε. το οποίο τείνει να προάγει την ατοµική επιλογή και την προσωπική πολιτισµική διάκριση. ενδεχοµένως . αναγνωρίζονται ως πολύτιµοι . η αποτελεσµατική εµφύτευση του ευρωπαϊκού συστήµατος αξιών. ο οποίος επικυρώνει την ευρωπαϊκή µας ταυτότητα. από µια οµάδα κληρικών. Mολονότι ορισµένοι το ερµήνευσαν αυτό ως ανεπίτρεπτη προσβολή της Oρθοδοξίας. Ωστόσο. από το ότι η βαθιά Oρθόδοξη πνευµατική εµπειρία της σηµερινής Eλλάδας. πάντως κατά τους δυο αιώνες. του πώς διαµορφώθηκε η ευρωπαϊκή συνείδηση της Eλλάδας. θα άξιζε ίσως να συγκρατήσουµε την αίσθηση της βαθύτερης ειρωνείας της ιστορίας. Kιτροµηλίδης. κατά τον εικοστό αιώνα.πνευµατικοί µας πόροι. καθώς και η πλούσια καλλιτεχνική έκφραση. που επιτρέπει να ακούγονται µεγαλόφωνα τέτοιες παροτρύνσεις. η ευρύτερη ιστορία. η παγίωση της ευρωπαϊκής ταυτότητας αναδείχθηκε σε µείζονα στρατηγικό στόχο της πολιτισµικής και πολιτικής εξέλιξης της Eλλάδας. αποκάλυψε µάλλον άκοµψα την ανάγκη των Eλλήνων ν’ αναγνωριστούν ως συστατικό στοιχείο αυτής της κοινότητας. . η οποία όµως συνάµα αισθανόταν πάντοτε µύχια τη ζώσα Oρθόδοξη πίστη της και σεµνυνόταν γι’ αυτήν. Tο ευρωπαϊκό πρότυπο ενσωµατώθηκε στην ελληνική σκέψη τον δέκατο όγδοο αιώνα.σύµφωνα µε τις οποίες θα έπρεπε. όπως ο Σεφέρης και ο Eλύτης. που εκπορεύονται από τα ύποπτα ευρωπαϊκά πρότυπα.88 Π. Aν η αδέξια κατακραυγή για τον τρόπο. Aκριβώς όµως η ευρωπαϊκή πολιτισµική κατατοµή της χώρας είναι εκείνη. Bαλκανικοί ορίζοντες ’30 στο χώρο της ποίησης. που συνδέεται µ’ αυτήν. µε τον οποίο συνέλαβε ο Duroselle τη νοερή κοινότητα των δυτικοευρωπαϊκών λαών.οι πολυτιµότεροι. τι άλλο θα µπορούσε να µαρτυρήσει πιο εύγλωττα τον πλουραλισµό. τα οποία πάντως δεν παύουν και ούτε φαίνεται πως πρέπει να πάψουν να ρυθµίζουν τη ζωή µας. η οποία διαπνεόταν από ειλικρινή πόθο να προσφέρει βελτιωµένες προοπτικές καλλιέργειας και ευηµερίας στους συµπατριώτες της. και µάλιστα ν’ απορρίψουν. Aκολούθως. Πιστεύω ότι από το πολιτισµικό µελόδραµα. προκειµένου να διασώσουµε την Oρθόδοξη ταυτότητα της χώρας. που αναπαραστήσαµε εδώ. όπως ο Tσαρούχης και ο Xατζηκυριάκος-Γκίκας. σε ποικίλες µορφές πολιτισµικής κριτικής να αµφισβητήσουν µεγαλόφωνα. την ευρωπαϊκή ταυτότητα της Eλλάδας. ή και της ζωγραφικής. µας υποδεικνύει πόσο ρευστά κι ευαίσθητα µπορούν να είναι τέτοια ζητήµατα συλλογικής ταυτότητας. να αποκρούσουµε τις υποτιθέµενες ηθικές απειλές. επανειληµµένα επέτρεψε. συχνά ναρκισσιστικού χαρακτήρα .

89 Π. Kιτροµηλίδης. ότι θα µπορούσα να κλείσω τούτο το κείµενο οµολογώντας απλώς. τις οποίες συµµεριζόµαστε µε την υπόλοιπη Eυρώπη. Bαλκανικοί ορίζοντες Eλάχιστοι. νοµίζω. από τη σκοπιά του ιστορικού της ελληνικής ευαισθησίας. τις οποίες αναζωπυρώνει διαρκώς στην ελληνική συνείδηση αυτός ο δυισµός. *** . ότι ενόσω η συνείδησή µας µπορεί να γεννά τέτοιου τύπου διλήµµατα. βασισµένα στην αίσθηση των ηθικών αντινοµιών. αποτελούν ακριβώς χαρακτηριστικά γνωρίσµατα της ευρωπαϊκής εµπειρίας. θα διαφωνούσαν µε την άποψη. Aισθάνοµαι λοιπόν. ότι η αδιάκοπη αγωνία και αυτοαµφισβήτηση. ο ευρωπαϊκός πολιτισµός θα παραµένει για όλους µας ελπίδα ζωντανή και γόνιµη.

A. “Προοίµιον”. Memoire sur l’ état actuel de la civilisation dans la Grèce. Παρίσι 1833. 325-36. ο οποίος εκτεταµένα περιηγήθηκε την Eυρώπη περί τα µέσα του δέκατου έκτου αιώνα. “Aνατολή και Δύσις”. . Bενετία 1728. οι οποίες συζητούν το πρόβληµα. A. Kιτροµηλίδης. xi-xxxiv. σ. δοκιµίων και άρθρων. Aνατολή ή Δύσις. 187-213. σ. που παραθέτω παρακάτω. Foucault. Πέτρος Bραΐλας-Aρµένης. ed. Bενετία 1761. A’. Nικόλαος Παπαδόπουλος. Γεωγραφία νεωτερική. Nικηφόρος Θεοτόκης. Aθήνα 1974 [1854]. σ. Περιέχει απλώς µια προκαταρκτική βιβλιογραφική επιλογή των ελληνικής προέλευσης πηγών. Bενετία 1816. Voyages. Συλλογή προλεγοµένων. Δανιήλ Φιλιππίδης και Γρηγόριος Kωνσταντάς. του κατά πόσον η Eλλάδα ανήκει στην Aνατολή ή στη Δύση. Στοιχεία γεωγραφίας. J. τ. [Mάρκος Pενιέρης]. όπως αυτή διαγράφεται στο πλαίσιο του νεοελληνικού πολιτισµού. Eρµής ο Kερδώος.”. Bιέννη 1791. σε Φιλοσοφικά έργα. Άνθιµος Γαζής. σε Hθική φιλοσοφία. Παρίσι 1803. Πρωτογενείς πηγές (σε σειρά χρονολογική) Nicandre de Corcyre.90 Π. είτε εξετάζουν και αποτιµούν την ιδέα της Eυρώπης. Aδαµάντιος Kοραής. Γεωγραφία παλαιά και νέα. επιµ. Πρόκειται για το κείµενο ενός έλληνα ανθρωπιστή από την Kέρκυρα. Paris 1962. Δ’2. δεν είναι εξαντλητικός. τ. Bενετία 1804 [1774]. Bαλκανικοί ορίζοντες Bιβλιογραφικό σηµείωµα O κατάλογος των βιβλίων. Eρανιστής [1842]. Adamantios Korais. “Tι είναι η Eλλάς. Mελέτιος Mήτρου (αρχιεπίσκοπος Aθηνών). Iώσηπος Mοισιόδαξ.

Γεώργιος* Θεοτοκάς. __ . σ. σ. επιµ. σ. H σοσιαλιστική σκέψη στην Eλλάδα 1875-1974. “L’ Avenir de la civilisation Européenne”. 351-92. Aθήνα 1978-9. “H ενότης του ευρωπαϊκού πολιτισµού”.). Πέτρος Bραΐλας-Aρµένης. σε Παναγιώτης Nούτσος (επιµ. Aναστάσιος* Πεπονής. Aθήνα 1867. Aθήνα 1929. “Περί της ιστορικής αποστολής του ελληνισµού”. Eλεύθερο πνεύµα. __ . Aθηνα 1956. A’. 39-52. Kιτροµηλίδης. σ. Kαποδίστριας και Όθων. H σοσιαλιστική σκέψη στην Eλλάδα 1875-1974. σε Προβλήµατα του καιρού µας. Aθήνα 1962 [1875]. “Tο νόηµα της Eυρώπης”. Kωνσταντίνος Tσάτσος. Δηµήτριος Bερναρδάκης. σε Φιλοσοφικά έργα. σ. Saripolos. Konstantinos Tsatsos. 97-106. Γ’. Aνδρέας Pηγόπουλος. Aθήνα 1990 [1890]. σ. Γεώργιος* Θεοτοκάς. σ. Aθήνα 1974 [1871]. τ. Aθήνα 1990 [1886]. τ. H σοσιαλιστική σκέψη στην Eλλάδα 1875-1974. Aθήνα 1990 [1906]. τ. τ. le présent et l’ avenir de la Grèce. Bαλκανικοί ορίζοντες N. 335-41. 16-23. Δ’2. Le Passé. Aνατολή και Δύσις. Eυθύνη 2 [1973]. Aθήνα 1956. σε Παναγιώτης Nούτσος (επιµ. 177-80. σε Πολιτικά κείµενα.91 Π. “H προσδοκωµένη µεταµόρφωσις”. A’. A’. J. Neoklis Kasasis. σε Παναγιώτης Nούτσος (επιµ. 16481. 598-602. Πλάτων Δρακούλης. . σε Oµιλίες. 89-93. 160-62. __ . σε Entretien avec Albert Camus. Contemporary Review 36 [1879]. σ. “Tι ποιητέον”. “Eυρώπη 1939”. Aναστάσιος Γούδας. σ. σ. απόσπασµα από την κοινοβουλευτική αγόρευση της 28ης Oκτωβρίου 1886. “Political and Intellectual Life in Greece”. σ. τ.). “H ευρωπαϊκή ένωση και το µέλλον του ελληνισµού”. Aθήνα 1976. 27-30.). Tεργέστη 1866.

Γ. Παναγιωτόπουλος. Aθήνα 1992. 445-47. σ. εξαίρεση το έργο του K. Aθήνα 1953. Iστορία του ευρωπαϊκού πνεύµατος. Aθήνα 1966. “Eυρώπη”. 115-29. Θ. Oι πολιτικές και κοινωνικές ιδέες. Παναγιώτης Kανελλόπουλος. Σ’ αυτά ας µου επιτραπεί να προσθέσω το βιβλίο µου Nεοελληνικός Διαφωτισµός. σ. Bασικη ελληνική πηγή για το ευρωπαϊκό πνεύµα. Kιτροµηλίδης. η οποία δηµοσιεύτηκε µε τίτλο Enlightenment. M. Γενεύη 1969. διάσπαρτη µε παρεκβάσεις σχετικά µε το ευρωπαϊκό ιδεώδες. σε Bωµοί. τα οποία βρίσκονται συγκεντρωµένα στα Άπαντα.µε µοναδική. La Grèce au temps des lumières. B. Aθήνα. Περιλαµβάνει ένα δοκίµιο περί του “Eυρωπαϊκού ανθρώπου”*. και τ. Aθήνα 2 1999. . διάφορες εκδόσεις. Iδιαιτέρως ας σηµειώσουµε τα Constantin* Dimaras*. Greece and Europe. Bαλκανικοί ορίζοντες __ . __ . Variorum 1994. Φιλολογικά έργα Kωστής Παλαµάς. Aθήνα 1979. Δευτερογενείς πηγές H ευρωπαϊκή συνείδηση στον ελληνικό πολιτισµό δεν µελετήθηκε εκτενώς από την ελληνική ιστοριογραφία . Orthodoxy. Περίφηµο ποίηµα του επιφανέστερου έλληνα ποιητή το πρώτο ήµισυ του εικοστού αιώνα. Nationalism. I. καθώς και τη συναγωγή άρθρων µου. το οποίο αναδηµοσιεύτηκε στη συλλογή Iστορικά φροντίσµατα. αλλά ουσιαστική. Eυρώπη. σ. B’. Δ’. τ. καθώς και το σηµαντικό δοκίµιό του “H φωτισµένη Eυρώπη”. ο Παλαµάς κατ’ επανάληψη αναφέρθηκε στην ιδέα της Eυρώπης στα κριτικά δοκίµιά του. Oγκώδης πολιτισµική και διανοητική ιστορία της Eυρώπης. 388. πολλές εκδόσεις. Aθήνα.92 Π. Aθήνα 1915. Δηµαρά. Eπιπλέον. O σύγχρονος άνθρωπος.

Γ. Aθήνα: Mορφωτικό Ίδρυµα Eθνικής Tραπέζης 2 1998.). Λόγοι πανηγυρικοί εις απλούς στίχους εις εγκώµιον διαφόρων αγίων. Mπορτόλης 1776. “Aνέκδοτα στοιχεία για τον Kαισάριο Δαπόντε από το χειρόγραφο Bυτίνας αρ. Bibliographia Romanesca Veche 1508-1830. Kανών περιεκτικός πολλών εξαιρέτων πραγµάτων. Bianu . 35-56. 1”. Bενετία: Δ. Hodos. Nεοελληνικός Διαφωτισµός. Aθήνα: Oλκός 1979. Fernand Braudel. Kαισάριος Δαπόντες. Παροιµίες ελληνικές και άλλων βαλκανικών λαών. Aθήναι: A. επιµ. Aθήνα: Πατάκης 1985. τ.N. Mερακλής. Π. κείµενα σε Emile Legrand (ed. Παρίσι: Ernest Leroux 1880-1888. I-III. Eπιστολαί δια στίχων απλών κατά της υπερηφανείας και περί µαταιότητος του κόσµου. Λαογραφικά µελετήµατα. Bενετία: A. O Eρανιστής 18 [1986]. Aθήνα: Λέσχη του Bιβλίου 1991.93 Π. σ. τ. Πασχάλης Kιτροµηλίδης. Kαισάριος Δαπόντες. Θεοδοσίου 1778. Γιώργος Kεχαγιόγλου. Nέα Yόρκη: Harper 1972. The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II. Ξενόγλωσση βιβλιογραφία I. I-II. Ephémérides daces.Nέστορος. I. Bουκουρέστι 1905. Kιτροµηλίδης. τ. Kαισάριος Δαπόντες. Σαββίδης. M.II. Άλκη Kυριακίδου . Bαλκανικοί ορίζοντες Eλληνόγλωσση βιβλιογραφία Kαισάριος Δαπόντες. Kωνσταντινίδης 1887. Kωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος. Iστορία του ελληνικού έθνους. τ. . Γ. E’.

94 Π. Kιτροµηλίδης. Bαλκανικοί ορίζοντες

Peter Burke, History and Social Theory. Cambridge: Polity Press 1992.

N. Camariano, “Constantin Dapontés et les principautés roumaines”, Revue des Etudes Sud-Est

Européennes 8 [1970]: 481-94.
J. Cazeneuve, “Levy-Bruhl, Lucien”, σε International Encyclopedia of the Social Sciences. Nέα
Yόρκη: Macmillan and Free Press 1968.

Jovan Cvijic, La Péninsule balkanique. Géographie humaine. Παρίσι: Armand Colin 1918.

R. M. Dawkins, The Monks of Athos. Λονδίνο: Allen and Unwin 1936.

Leon Dominian, The Frontiers of Language and Nationality in Europe. Λονδίνο: Constable 1917.

E. M. Durham, Some Tribal Origins, Laws and Customs of the Balkans. Λονδίνο: Allen and Unwin
1928.

Suraya Faroqui and H. Berktay (eds.), New Approaches to State and Peasant in Ottoman History.
Λονδίνο: Frank Cass 1992.

T. W. Freeman, The Geographer’s Craft, Manchester 1967.

Thomas Henninger, “The Greek Layer in Bulgarian Literary Language: Some Balkan Elements of the
Vocabulary During the National Revival”, The Slavonic and East European Review 68 [1990], σ. 60115.

D. P. Hupchick, The Bulgarians in the Seventeenth Century. Slavic Orthodox Society and Culture

under Ottoman Rule. Jefferson, NC και Λονδίνο: McFarland 1993.
F. W. Husluck, Christianity and Islam Under the Sultans, επιµέλεια Margaret M. Husluck. Oξφόρδη:
Clarendon Press 1929, τ. I- II.

Charles Jelavich, “Some Aspects of Serbian Religious Development in the Eighteenth Century”,

Church History 23 [1968], σ. 144-52.

95 Π. Kιτροµηλίδης. Bαλκανικοί ορίζοντες

Brian D. Joseph, The Synchrony and Diachrony of the Balkan Infinitive: A Study in Areal, General,

and Historical Linguistics. Cambridge: Cambridge University Press 1983.
Paschalis Kitromilides, Enlightenment, Nationalism, Orthodoxy. Aldershot και Λονδίνο 1994.

L. Leger, La Bulgarie. Παρίσι: L. Cerf 1885.

Jacques Le Goff, “Les mentalités: une histoire ambiguë”, σε Jacques Le Goff - Pierre Nora (eds.), Faire

de l’ histoire. Παρίσι: Gallimard 1974, τ. III, σ. 76-94.
Emile Legrand (ed.), Bibliothèque Grecque Vulgaire (BVG), τ. I- III, Παρίσι: Maisonneuve 1881.

Emile Legrand (ed.), Ephémérides daces, τ. I-III, Παρίσι: Ernest Leroux 1880-1888.

G. R. Lloyd, Demystifying Mentalities. Cambridge: Cambridge University Press 1990.

John Locke, An Essay Concerning Human Understanding, επιµέλεια Paul Nidditch. Oξφόρδη 1975.

Bernard Lory, Le Sort de l’ héritage ottoman en Bulgarie. L’ example des villes bulgares 1878-1900.
Kωνσταντινούπολη: Isis 1985.

G. Megas, La Civilisation dite balkanique. Aθήναι: Eλληνική Λαογραφική Eταιρεία 1952.

Matija Nenadovic, The Memoirs of Prota Matija Nenadovic, επιµ. και µετάφραση L. F. Edwards.
Oξφόρδη: Clarendon Press 1969.

Karl Sandfeld, Linguistique balkanique, Παρίσι 1930.

V. Stojancevic, “Karadjordje and Serbia in his Time”, σε W. Vucinich (ed.), The First Serbian Uprising,

1804-1813. Boulder: East European Monographs 1982.
G. Stokes, “The Absence of Nationalism in Serbian Politics Before 1840”, Canadian Review of Studies

in Nationalism 6 [1976], σ. 77-90.
B. Valade, λήµµα mentalité στην Encyclopédie philosophique universelle. Les notions philosophiques,
επιµ. Sylvain Ayroux, Paris 1990, τ. II, σ. 1598-9.

96 Π. Kιτροµηλίδης. Bαλκανικοί ορίζοντες

Michel Vovelle, Idéologies et mentalités. Παρίσι: La Découverte 1985.

Sofroni Vracanski, Vie et tribulations du pecheur Sofroni, επιµ. και µετάφραση Jack Feuillet. Σόφια:
Sofia Presse 1981.

Kallistos Ware, The Orthodox Way. Oξφόρδη: A. R. Mowbray 1979.

97 Π. Kitromilides. Kιτροµηλίδης. Paschalis M. * Paschalis M. Legend. “‘Balkan Mentality’: History. “Europe and the Dilemmas of Greek Conscience”. που περιλαµβάνονται σ’ αυτό τον τόµο. Δελτίο Kέντρου Mικρασιατικών Σπουδών 12 [1997-1998]. δηµοσιεύτηκαν αρχικά στα αγγλικά. Imagination”. Kitromilides. 163-191. Nations and Nationalism 2(2) [1996]. . σ. Kitromilides. ως εξής: Paschalis M. “Orthodox Culture and Collective Identity in the Ottoman Balkans During the Eighteenth Century”. Bαλκανικοί ορίζοντες Tα άρθρα.