Ran

Pcvljeene sile pokretnice u praskozorju arednjeg wilen stvaralaAtva i u §arollkom ukrA1avsnju eeato raznorodnih r~:I~~'~g~:~~::':j u arbaotosko] ostav~tini epoha seobe naroda. Ona obuhvaOa u raspon od zavrsetka IV do potetka IX stolje6a. Na podrucju seobe naroea znatne elemente materijalne kulture. koji nisu jot u dovoljnoj mjeri ~ijel~sti sa.gledanL Valja ~m~ti na urnu osobit geogrsfski pololaj teritorija Jug08lav1Je, d o Jug?lst.~.Cnlh Alpa do sredlsnJeg Balkanskog poluotoka, povezanag s jedne strane na julnoJ perlferijl Karpatske kotline sa srednjim Podunavljem i s drugs s1rane na istotnoj oball Jadranskog mora sa svijetom Sredozemlja. Prcvala nomadskih ratnika iz Azlje pod dominacijom Huna pokrenula je 375. gcdine bujicu barbarskih etnlcklf skupina, prvenstveno germanske, ali i sarmatske pripadnosti. na Crnom moru. te u Karpatskoj kotlini. prodrijevs! u Rimsko Carstvo, kojemu je u provinciji Panoniji i u prcvlnci]l Meziji bila utvrdena granica, tj, limes, na desnoj obali Dunava (dijelom takodar na teritariju Jugoslavije). Ti su dosljaci na mahove prodirali preko timesa. Hunska prevlast u Padunavlju ubrzo nestaje srnrcu Atile (453, qodine), a tada se, pogotovo nakon pre.stanka postojania Zapadnorimskog Carstva 476, godine, pojavljuju na povijesnoj pozomjct u jugatstoenot Evropi Ostrogoti, Gepidi i Langobardi, koji su ostavili arheolo!iki vidna odredivu bastinu evoq boravka u kasnam V I VI stouecu, Ostrogoti polaze iz Panonije (471. godine) n8 don;i Dunav, a odanle (488-489. godine) kroz Posavinu i Italiju, adakle vladaju nestc manje od pola stoheca citavom dalmatinsk.om i juinom panonskom provincijom (najkasnije do 537. adnosno 539-540. godine), Gepidi iz sjevernog Potlsla dt1e Banat i uz prijekide Srijem do 567. qodlne. Panonski Langobardi, dosavs! iz sadasnjeg sjevernog austrijskog i moravskog prostora u danas madarski Dunantul, zauzimaju 546-548. qodine Sioveniju i sjeverozapadni rub Hrvatske. te odlaze 568, godine, slomivsi prethodno gepidsku vlast. u ltallju. zadrfavsi lz svog vojvodstva u cecaou (Cividale del Friuli) do 600. godine svofu posadu u Kranju. Ti narodi nastote s vise iii manje uspjeha aka stvaranja drzavnih organizacija s prolaznim i kraetm uspjeham u Podunavlju i (uuzevsl Goepide)1rajnijim u Italiji; sve to u latentnom odmjeravanju snaga i povrernencm sukobljavanju s lstoenortmsklm Carstvom, mocmm napose u vrijeme justinijanske vlasti, koja je u VI stcljecu data svo] peeat prvenstveno rub nom podrutju cjelokupnog Sredozemlja. U [uqotsttcnu Evropu nadolaze iz Azije vet u drugoj potovici VI stoljeca dotad nepoznate plemenske sku pine konjanickih nomada-ra1nika u nekoliko navrata pod prevldc:u Avara. podjarmivsi 567. godine banatske i srljemske Gepide, ratujuti ofenzivno do u VII stoljee. s tstocnorlrnskim Carstvom, odnosno s Bizantom. Tada $U Avari u savezu s Kutrigurima. Protobugarima I Siavenima, za tzv. prvoqa avarskog kaganata, unistili niz znacajnih kasnoantickih urbanih sredista (takoder na teritoriju Jugoslavije. npr. Sirmium 582. i Salona 614. godine). Ova ekspanzivno ratovanje Avara prestaje na balkanskom pcdrucju u treeem desetljecu VII stoliece. nakon bezuspjasne opsade Carigrada, kada je avarska moc primorala pcsliednil put Siavene na zajednicki volnt pothvat. Za cvata prvoga avarskog kaganata sprovodtta se zapravo seoba Siavena u Panonsku nizinu i na Balkanskl poluctok. ~to je povijesno povezano s cuscm iii kratom avarskcm prtsutnoscu. Ustankom Samova zapadnoslavenskog plemenskog severe. u kojemu su vrlo aktivni bili alpski Siaveni (623. godine) uz spomenutu avarsku katastrofu pred Carigradom (626. godine). te smjestevaniem plemena Hrvata na dalmatinskom ttu. kao i pobunom kutrigursko-protobugarskih skupina u Panoniji {S30, godine, nastaje kriza u avarskom vodstvu pa s~ Avari P?Vlale s balk8n~kog i.p~: alpskog tla u sredisnje prediele Karpatske ~.otlina. Vehki avar:skl sav.~z napuAt8J~ Kutngur~ I pananski Protobugari, a nakan kraceg pnlelaznog razdoblJ8 pashia 670. godlne nastaJe

1ftIi.... -n''''''''no s rljuke Kame-tzv. drugi avarskl kaganat i to prvanstvano u AlfOldu i Dunantul.u. lake dO~,eze
I me~Urfjaeje Orave, Dunsva i Save. Na .~stotnom d~Je~u i su se Avarima nasuprot Bizantu vee u kasnljem _VII stollecu s Volga putem donjeg Dunava, ko]! su ~e nametnuh ~Iavenlm.a ,iiiifGiIij"bOlkan'IIk,",m podrutju. Domlnacija Avara prestaje u srsdruem ~odUnavlJu franaem 800 odine. Tada su se osnlvale prve crzavne kim vo,nim pohodlm~ Ka~l. Vel~Og ~~III i ~a~om IX stoljecu na periferlji, odnosno izvan arglnilleijs Slaven~, Izr;tZltils u sn~. Doduse ne zapadu [e postoiala vee negdje ad VII

koje je d~iI.o do izra2aja u VI Itolj8~U, t). u

.•_•••_ ._,_

Kara~tanija, k~ja je 5redin~m od oYisnost Bajuvara i s njima je pripojena Ok,? aOD. qodtne f,rana{:kO] dr aViv ar a ,8 log. ~a s·everu PanoJlskenizine poeela se tada razvrjatl snazna Vellkom~ra~Sk~. drzava, a Ist~vr~men~ n8 jugu knei:evine Dalmatinska Hrvatska. Na tlu p~nonije .. llo ,e ~IJeko~ IX stoljeca b takvih poku.tiaJa panonskih Siavena (Sisak, Blatograd) •.all S manum mogutnostlma u ra. vola. Sve su te mlade ranoteudalne drlave Siavena popnmlle u to vn.i.em~ krscenstvo. dlJ~lom posredno iz Bizantskog carstva, a dijelom ad Bizantu tada neptljatefiske franacke drzave

=~~~~:~:~i~~r:~;:~:~e:e~:;jnB

,-VIII, ~~Sla ~olle~
7

~~~8dVn~!~ :~i~~~~t~~j;oVije5nOg zbivanja, priblizno ad 400. do 800. godine. potrebno j~ upOloriti na nekoliko oenovnih timbenika: svi barbars~i d.osljaci. pocev~i od pr?val.~ Hun~ I Germana do seobe ju!nih Siavena, naisli SU na staroSledllacko atanovnistvo. vtse III m.anJe romanizirano. pOQotovo na 11urimskih provinctja. koje SU oounvacale say danasn]i tentorij Jugoslavije, izuzev~i Backu, naseljenu tada sarmatsklm Jazigima. vectnorn su nadosli narodl, ostavivil, sarno dijelom tragove materijalne kulture svoje prlsutncstl, nestali s tog terttorija, jedino su ga Siaveni uspjeli trajno kolonizirali i nametnuti se barem [ezieno kao superstrat S1arosjedilaekom, dijelom etnitki heterogenorn, stanovnfstvu. koje predstavlja zapravc etnicki supatrat. Ove sarno nabaten.e smjernice valia tmat! na umu kao osnovni okvtr arheotoskom fundusu karakterlsticnorn za navedenu epohu, prije i neposredno paslije dolaska jutnih stevena AntiCki svijet od V do VII stolleca bio je u previranju jer se njeqova orustvena i kulturna slruktura. mijenjala. Kasnoanticka civilizacija do1.ivjeia je svoje opadanje, osobito u podunavskin:' krajevima na rimskoj granici, dok 5e u primorskom jadranskom pojasu (Salona. Narona i dr.).1u vecim ~rbanim sredistlma na Savi {Sirmium, Siscia~ iJspjela odriati u nesta ojelovitijem ~bllkU do naJezd~~vat~: Barbarski do~ljaci zatekli su na tlu rirnskih provincija tekovine nms~e gradske clvlllzaclle: urbane i ruralne cjeline, razvijeno gradevinars1vo u kamenu i OP~CIS ~no'1v0f!l arh!tekton~kih obllka, eeste. mostove. akveduk1e, grobnu arhitekturu, ~all~SkO l.grekO.PIS~O ltd. Arhlt~k1onsk.i.spomenici epohe seobe naroda na tlu Jugaslavije tmajU veclnom Izrazlto kasnoantl¢ko obllJezj~. napose u urbanim nassljima kao e~lo.nB!. Narona. D~cJea, por~, Emona, Celeia. Poetovio, $iscia, Mursa elba/ae . Gamzlgrad (Iatlnski .toponim nije sai:':uvan) i dr., odnos~o i ran~bizantsk~

z~;~;~~~um,
fiV~' ~o ~

st

~i~~j~r::,'

i dr, un~~ Uip/ana, Stobi, Lyncestis razorili Avari zdru2eni u saveZlJ 5 d. I lJe?m u p~e,etak stolleca, kada su itl provinciji Dalma.ciji _ nBro~ito na r~gl~ nomadsklm ratnlCI.ma .1 Slavenima. U rimskoj postoji niz skromno gradenih staro~~c~U ~h Sosne, ~erceQovl~e I .Dalmatinske zag ore npr, Zenics, Breza. Dabravina Klobuk I s~~ralmh spomenlka, I to bazilika VI stoljeca lin~arno tretiranu kamenu Sku'lpturu s~ s u~~o, Ikovata: Otok. k?d S.lnja i dr., koje sadrze umJetnost odraz perl'arije I starOSjedila{;~ J a.~~n~ rac1enlm relJeflma lsi. Ta je rustificirana og I Irs og. donekle romaniziranog stanovni§tva,

S~~:~~~~:'t~~~~S~~::i~~~':':~~/ttna.

yll

Hs!acrea

z~an~tvemci dodu§e razilaze djelomilno u datiranju . all gdlekad. sporan. kompleks spomenika ekulpture u rrmoqcbrojne arhitektcnske spomenike, osobito u urbanim izrazitl i speci1icni za epohu eecbe naroda, vee prlpadaju okvirno odnosno ranob!zant~koi umj~tnosti. Takoder se ovdje mlmoilazi npr. Eufrazljava blRili_ u Pore~u. (ParentlU'!lJ IZ VI stolJec8. sakralni spomenik osobite vrijednosti, gle.sovit po avoiIm mozarctma srodnim ravenatskom krugu. Tema ave rasprave usredototena je prvenstveno na izbor karakteristlcnih nataza grobne oatavstine u uvodno naznaC:enom vremenskom rasponu. Za ~mj~tnosl seobe n~roda signifikantni su proizvodi sttne umjetnosti ("Ies arts mineurs"), tj. umjetnickoq obrta, ko]! se ponalvlse manifestiraju u prilozima 5tO potjecu izgrobova ilillsk iz ostava (blago U zernf]l i u sakratno] rtznlcn. Pretemc eu to kcvtneke izradevine razlieitih osebujnih ukrasnlh obnka. odnosno nakita, S cdreeencm primjenom na tada§nioj no§nji. na oruzju itd .• a ponekad su takve draqocjenoef kultnog znacaia. Inozemne literatura razlikuje za navedene ~pedficne ~rtefakte nekollko stilskih faz~, koje kra.tko re.kapitulira":,o: filigranski sur pnmlenjuiu barbarski narodi u prvom dodlru s antlckcm civitizacijom vee u rtmsko carskc doba (II-IV etotjecel, ukrssavanlem plemenite kovme granulama i iieom, primijen;vsi uz to u IV ; V stolje6u iskucavanje srebrnog lima, a kasnije i utiekivanje matncom na lim. Tada se pcceo razvijatl tzv. potlhrornnl stll i tzv. rovasen! ukras (350-550). Za potihromuu su znacejni bljestavl efekti poettqnutt ulaganjem poludragog kamenja, ponajvlse crvene boje (almandin) iii staklene paste na zletnu podlogu. Taj [e 5111 udcmacen na Crnom moru (odanle su ga prenijeli u Evropu Huni. Alanl i Goti)·ali i na istoe nom Sredozemlju (Sirija. odatle ie dosegao u ltaliju). aovascnt ukras {mctivl viticasto-spiralni i uqlato-qeometrljskf [e zapadnorlmska provincijalna tehnika IV stoljeca. kcia se ad V stcqeca ooceta pnmjenjlvati na proizvodima barbarizlrano-kasnoantickoq,l barbarskog .nakita. K.asnije etilske kombinacije 1iIigrana. ccnhrornqe i eovesenla mogu se pratltl u VI i VII stoljecu 1I Itali]i za vladanja Ostrogota i Lanqobarda, na Pirenejskom potuotcku za vladanla vtalqota, nadalje. u VII stctjecu na evropskom Zapadu, i to na merovlnskim i anglosaskim tvorevtnama, Zivoti.njski stilovl i ornament ptetenlce (550-800}: podruetlo iivotinjsk.e ornamentike je u Alijl,. iako au na germansku ornamenti'ku seobe naroda neposredno utjecali i kasnorimski barbarlzirani motivi zvijeri, cesto pratioci rov3senog ukrasa. Takozvani zvjerinji sm I zn~cajan je po aps~ra~tno-kaoticki oblikovanim glavama i dijelovima tllela zvjeradi. a proslrio se u VI stollecu sa skandina'lsko-anglosaskog prostora po srednjoj Evropi i u la~.~obar.dsko.iItaliji, .Q.dje mu se pridruiio juinoevropski motiv pletenice, a taj je Is~i~nuo .~amt!mollv s~lraine "ltIC~. Od.1e mjesavine nastao je tzv.zvjerinji stilil. obiljezen m~hvlma tlJela.b~~ nagu I.sprepletemh u ~Idu pletenice u nel<ol1ko verijanata, primijenjen na kovmama ~ r~ll.tltlm tehmkama. U Ska~dl~~: viji se razvija kasni vrlo apstraktno komponirani pr~plet Zlv~tl.nlsko9 ?r~~me~1a, tzv. zVler.1n11 stil III (VIII stoljece). koji je djelovao sarno na umletnost Vlklnga, all OI~e utJec~o 1I VIII I IX v stoljecu na stilsko stvarala~tvo karolinskog kruga, uvjetovano pretezno IOzularmm (anglosa skim i irskim) kao i sredozemnim impulslma. , .. Spomenute stilske faze odrazavaju S8 djelomicno i na grob~O! o~tav:S~lmse~be na~.oda.s teritorija Jugoslavije. ovisnoj 0 njegovom g~ografskom polozaJu I 0 d/elovanlu. pov~Jes,nlh eimbenika na tom tlu. Filigranski stil manifestlra S8 cesce, dak~ko, vec .oa carskavnm~klm .I.ns . kasnoantiekovraflobizantskim iz.raaevinama s a.ntiekih n.alazlst~. g~lekad ~ kombmaclJI ~ oblicima barbarskog ukUSB, a traje dalje kroz vleko'le, blzantsklm dJelovanlem u masovnol prjmjeni na slavenskom nakitu.

~!~:~~::=
•••,

;8

iIJIIj

SVIIIJSIY.n.stilska smjera ukrasevenla zlatarskih izradefelije, svaka s LJlozeni~ almandino~ (b~lo odstojanjima, te drug. s gusto naruzarum

~=~Iko

;;:;;~ioJlnob,u!IeRl') 11"'8'00"'0" ~to pokrivaju svu pOdlogu,:- nazvan t~koO'er smjprom obilje!ene su ponekad i .ka.sno~ntlcke tvo~evtne po t IV stolje6u. Reprezentativan prtmierak u ~om srmslu predta:en~h, paradnih. kasnocarskih slje~ova ,s nala,zlSta Berkaso~? u ulo$cima staklene paste. Kao I~razlta pojava mode Attune olinromije znaCajnaje, pored Huna, za Gote I druqe g.er~anske narode, ~ red~om prellzelo lai crnomorski j jstocno~redoz~~nl stll. ~ zlat~rstv~. I ::'ralaStvo, i to iz Karpatska kotlina vee u drugoJ POIOVICI V stoueca, te IZ ltah]e

:::~;~j:I:~~bilje!eniPOlitl~Omnim stilom, ras~tistromJuqoslavi]e, mwoguse k,ronol~ski Il'8dioniekiopredijelili. Najralliji je nalaz par ukrasnih o.kov~.od .kon~a mac~, po stllu .m?zda joA iz cmomorskih radiDnica,iz vremena hunske dom.lnaClje, tj. ~rI~e sredl~.e. V stoIJe~~, a potj~sutvrde nil rimskom limesu u 2majev~u (Baranja). 12 V ~tolle~~ POS10J~_JOS nekolJc!na polihromnihnalazau srednjem Podunavlju i jedan u Pomoravlju, k011su .zaCIJeIO ostav~tlna Ostrogotaprije njihova pohoda u Italiju. Ostali su nalazi 5 pollhromljorn lz VI stoljeca. ugl8~nDm importirani iz Iialije, gdje su se kasnorimske radionice, za vladanja Teodorika Velikog, podeslle pa1rebamai ukusu oS1rogotskog vladaiuceq stoja. Odanle je ocigledno importiranu gepidskopettsjaprako tad ostrogotskog Srljerna {tj. prije 535. godine) raskcsno raGen prstensnalazistaSrpskixrsiur: iz istih radionica potiece i politlromni nakit u pojedinim ostrogotskim grobovimaunutar provincije Dalmacije. Istice se par fibula obtlkovamh poput ptiea grabilica(sokol)narijetkom pektoralu (nato i almandini) iz ostrago1skog ienskog groba u k~.~oanticko~ sarkofagu 5 nalazista Han Poteet kod Mostara. Skromnije su izradbe, u relatl]1na o~e IZ Han Patoka, tipoloski sliene sokolske flbule rnerovinskoq stvaraiastva u lan~o.bBfd.s~lm grobovima ~I stclieca IZ nekropole u Kranju. Polihromija je utjecala na razhcl~ obllke !en~kog nakita. npr. na raskosne primjerke nausnlca s paliedrom (zlato i ~mandlnJkasnoanllckog. podrije1la,radene od kasnorimskih provincijalnih zlatara ad usum SI:a~~~U~~s; sloIJe~~.npr. u oS1rogOiskomzenskom grobu s nalaalsta cusarica na uV Smj~la uvijek:o~:~~~ek.Ollcma nalaza a~mandln.im~ukresenoq nakita V-VI stoljeca ne bi ~e eplskopalne crkve u ~I~~·erman~k.om pnsu1.noscu,jer to su krizevi, bilo na prstenju (npr. IZ GornjemTurbe1u kod Tr~~~)kbllo k~o p~ivJesci(npr. iz iS1ol:norimskog groba VI stoljeca u romanskizlatari izra6iva.lis~,·a), : 11su ISlotnosredozemnog radionickog obiljeija. Italski kloazonirani kupocjeni nakitl;t on pres_tank.a strogotske driave rasko~an polihromijom s Q ukrasnojigli iz.nekropoleu K~an~5: mamfestlra.u Jugoslaviji npr. na plocastim fibulama i Veamaznacajna. omponenla uJum~n~g VI stoljeta u langobardskoj upotrebi. k ~kraiaYinje.fibula, og karak.lerislicn~etnICk.om t stva,r~laStvu seobe naroda je oblikovanje i ~lbUlama aJSlariji n 5UabUciraOeniod ~ ~aklla ponaJvlse l1a zenskoj nosnji. Medu tzv. lucnim Ibulaspavijenomnogam prelezflo IS ueanog sre.brnog lima, a razvili su se ad jos ranijih :i~~:re~eznatan broj lim~njhlucnihuf~~I~morl~~!mI tr~~Silvanskim krajevim~. U Podunavlju grObo:~ "a:ano~8ko.m tlu Udrugoj POlov[a.z~ Ite ~ellclne,.a posebice se istu:u doista veliki ukraal naa. Odu~J8Calem~apadnorimSko CI stoIJeca,.oblcno U parovima U ostrogotskim kasnaca"k~~~~n~~li,"enun fibulama. N~r~~~!:nog stlla ~ri~jenjivali su se cesce rovaseni spirale trakut .dlclJaZnalafk.og umljeca teh ·k om provmcljalnom tlu post.ojala je jaka , II rambOV8. su radionice Te nt e rova§enja kovina, pretezno s motivima u nerazorenim urbanim srediStima, kao ~10 su u

Jugoslavljl "pro Salona, Sirmlum, 8111111a, tvorevlna ukraAenih rova§enjem u VatoIJ-aCu, dosljaka-narucitelja. Spiralno·viti~asti omamen1i kovine djelovali SU sti Iski zapravo s panonskog 111na .mID"")""."1II1 odgovarajuci primjerci nesto mladi; geome1rljako·ugll1i om.menU dnieka tr~diCija k~snoanticke radioni~k9 bu,tlng pritllifno Istovremsnl u Podunavlju. !ako I na ~rnom moru. Naveden! motivi rovalanja Cesti au nau ..... n'lm.1btIt druge p~!?vlce V st.oIJ~ca u panonskom Podunavlju. s arheololki zn~nim nalaima u Jugosla v ~!I.Par.lutn~h .flbuI.a i~ ~stro~otsk~g gr?ba u Zemunu (Taurunum). ad pozlaeanag erebra. r1J~da.kre prI.mler sl~dlnJa~~n]a ~bllka fibula ad srebrriog lima. odnoeno njegovog oponasarqa. Izraa'e~lh tehnlkom IIlevanla, te geometrijsko-uglatog stila rova8enja. Njihov trokulast~ rovaseni ~rn.ament zapata se takoder na vise pojasnih kopta u panonakom Podunavtju. poput onih IZ Ba{:ko9 Monostora, Dravlja kod Ljubljane i na drugim primjerc:ima U sr~dnjc:'j Evropi i. u Ita~iji. Spiralno-vlticastl gusto smjesteni ornament; razabiru se na peru kvalitetnih lucnih fibula LZ Sremske Mi1mvice (Sirmium), na primjerku iz Sremsklh Karlovaca-Hovina, kao i na onome iz Siska (Siscia) itd., navedeni su nalazi bite ostrogotske bilo gepidske pripadnostL Par lucnih fibula iz vee spominjanog graba s posavskcq nalaziSta Beograd-Oukartca, oblljeien naqlasenim splratntm kukama na glavi I trostrukim V·motivirna na nezt, znacalan je pratotip ze oblikovanje ostrogotskih lucnih fibula u Italiji ranogVI s1otjeca,odak.le su srodni nalazi dcspjeli i na dalmatinsko tlo. U VI stoljecu izradlvale su panonske zlatarske radio nice kvalitetno rovasen]e takoder na vecem braju langobardskih luckih fibula, Ata nam dokazuje npr. nataz iz Siska, kac i onaj u osamljenom germanskom zenskom grobu s nalazlsta Ulpiana (Lipljan ked Gracanlce). U umjetnosti seobe naroda osobito su znacejnt prlkazt iivotinja. izvedeni u razltcitirn stilskim oblicima i tehnlkarna. Lucne fibule zavrsavaju se cesto glavama nvonnla. koje su tako stitizirane da preestavtlalu [edva ooreotv zoomorfni oblik. U kompleksu hunsko-germanskog umjetnicko-obrtnog swarataawa osebujan je motiv kukca-cvrcka (cikade), primjenjen na nakitu crnomorskog i podunavskog podrijetla, zastupljencq pcnaivise na anticklm lokalitetima u Jugoslaviji s pnbftznc dvadese1ak prfmjeraka ".spom~nuta ornamentika tzv. zvierinj~g slila I i II javlja se na pocrucju Jugosla'Vije tek perttemo, I to ponekad na langobardsklm ukrasima u Kranjskoj. .. . ,. . .. .. . .. Ptica qrabilica. naprotiv. vrlo je omtljen m~tlv. 510.g~ p~lmJenl~Ju~.npadnlci r~ltl:lhh etnlckl.h skupina u duzem vremenskom trajanju. Sam motlv Ie Iskonskl azlJskog podn]etla, preuzet!B naj Balkanskom poluotoku. kake posredstvom antickog svijet~: tak~ odr~am namadsklh strujanja Atilinog vremena s Crnoga m?ra:..S.misao.mu j~ maglcna slm~ol1ka, po.vez~na sa samanisti¢kim vjerovanjima. NajimpreslvnlJJ Ie na{:tn ~nkaza ?rla, a tal ~SfJ .m~nlfestlra. na veHkim masivnim koptama zenskog pojasa, ukra~en!m tehnlkom rovasenJa I ulaganlem almandina iii stakla, Radionicko ishodi~te irn ie Pantikapaeum (Kerc~ na ~~nam .mofU..u ~I stoljecu dasegle- $U t:?:v.orlovske kopce Karpa~sku kotlinu kao ukraSn! obilci ~eplda. pOJedt· natno one dopiru dalje u Evrapu. Cesta je pOJc\va, z vee navedene ~lbule ob.I.lkovanepo~ut u tica rabitica (npr. Han Potod, nekropola K.ranj). primJena motlva .~anJI.h glalJ~ ~tl~a ~rabili~a na istocnogermans~im kopcama ~a p~a~ (~.pr·tekr:~i~auK~~7:t~~~~n'o: :~:~:~~~~ lucnim fibulani8 (npr. zenski grob s nalazlsta tJ 0 Ica . "8. radenim u razlil~itim stiliziranoj izvedbi na zapadnog~rmanskim t~v. fibll;ama ~z~b~~~:~~;auSju90slaViii ponaj\lise tehnikama, na mahove s ukraslrna alm~ndma. a e ~~ Kr~"· roblje Rifnik kod Celja i dr.'. vezane uz prisustvo La~gobar~a VI.$'?Ij~~a ~~i~~I~P:blika pr~lj~na, obrubljene nizom glavica Pokatkad se u nekropoh u KranJu prtmJecuJu I

i vjerojltno su objs$njive kao merovlnska refleksna odlaska u Italiju. rlmjenjlvao se u smislu umjetnickog dekora bakrenirn poztacenim punciranim trakama i ito cesto u kombinaciji s motivo,m ribe koiu ptica ioniIIJolmo",-"oz\,sOISljemovi tips Baldenheim. - rasu~1~'rom Ev.rope za su s vise primjeraka u prvoJ POIOVICIVI stoljeca na (npr. Narona Salona), a jedan, naden kod Batajnice u je knetevskom 9,robu istaknutcq gepi~skog ratnika-konjavrijemesloma gepldske drzave 567, godlne. Sljemovi tzv, tipa IIIla~UkoPI.n.ll.po_S:~1su tijekom VI s101jeca,prema opcern eosacasruem misljenju, U i
t

grcbovima starosjedilaekog stanovnlltva u i VII stoljecu brojne razli6ite rBnoblzantike srebrne kopOe i pripadnog jezitca s monogramom (lICtNIUS). sredozemne forme. takoBer u barbarskoj upotrebl, poaebice u kom se ne smije mlmoici ni k.... alitetan ztatni nakit s natUiAta Golublt: Dalmatinsku zagoru s ranobizantskog Sredozemlja, pceredswern tada dranSki~ grad.ova, ~eposred~o prije n~jezde Avara pocetkom vn stoljafa. Stal.... iIIIlldiiil ~tanov,mstvo ces~e re oponasalo ~ VI I VII stoljecu ranobizantski nakit. dije'om u l0kalnGti ~~~:~~'~:~~rl~O~:t~e~~:. ~s~~~;~~~1t

8~:~~~~~~!:~~ne

nau§nice-s kohricom

u nlau

variJ.

astrogDtslcoj (Ravenna), ltaliji nesumnjivou romanskim radionicama s izrazitorn sr~d~zemno:m tradlcijomumji&tnickog izra1:avanja, ali,preteino za upotrebu germanskog vladajuceq SIOJ3, prfbliinDdo doluka Langobardau Itatlju 566. godina. Imamo Ii U vidu nalnovije takve nataze na dalmatinskom (npr. neobjavljeni jednostavni]l Jelieznl sljem s netaztsta Sinj, kao i tlu ulomkedragocjenog iljema iz Makedonije,tj. Heraelea Lyncestis), moquca je pretpostavka da su se ~ljemoviog tips izr8i3ivalitakoder Izvan ltaifje u antlekim znacalnlrn sredistirna, kao sto t jevelegrsdSalona,gdje je salcnltanski nataz sljema popracen justinijanskim novcern. Medu svimaprednjacianlicki grad Narona,jer su ondje pronaeena eak tri ~rjema, od kojih je trecl nedavninalez.doduse.ad ie-Ijeze. Znatan. udlel u slv~ra,laStvuuflurnih tekovina vremena seobe naroda imalo [e vise iii manje k rom~nl~rrano, etmckl heterogeno,starasjediiaeko stanovnistvo, koje se kao iskonski autohlenl lilial, uspjel0 cdrfati u tom nemirnorn zbivanju i poslije dolaska Avara i Siaven.a u ~Od~fllk~?m i u ranom VII stoljecu, Ono [e kako to razabiremo po novfjtm znanslven.im VI ~.st'a!Jvanjlma,.bilo no~il~~sianovitog kulturnog kontinuite1a, tj. odredivih elemenata materi~~~~U~~I~~'r~~k~;:t~~ d,lJelam pret~ist?rij.ske dij~lo~ kasnoanticko-prOvincijalne i ranobidoiljacima i nufnc doe'ri~i~U ~larosJ.ed,?cl moralI UCIu kakvu~takvu sirnblozu sa slavenskim NovJjuu arheoloskajJra!i~:~·lo'mlranJu slavenskih kUlt.ur~lh dobara u srednjem vijeku. grobtjaVIi VIIstoljecasaSVO'i~~~Okaz:al~ mnoga mania I nekoliko vectn predstavensklh da u Islri,u rimskimprOvjnCija~aD I tlJ;.nl~ Inven1~~om .al~skom i predalpskom ttu, naroctto na latkom S1anovni!tvuuz mjesf a,~a ra, annanla, Mcesia ltd., de facto pripadaju starosjedi~kirnn,ekrOPOlamaredove s~ml~u ~nsutnost barb.arskj~ dosljaka, U velikim predslavenn~ I Kranj. prvenstvenoje sah~an~se~ .ro.~ s~oyl stolJete, I to s nala2ista Knin (neobjavljena) Sl(~~mnim grobnim priiozimaJ J no rlS~IJanIZlrai10 starosjedilaeko stanovnistvo (cesto sa p"m~erkollani Cesaljiz nek;o~o~r~a1IY.nomanjo] mjerl germanski dosljaci Zanjmljiv je fivotrnja stilski,srodannacinu t I~ ~aIlJ"uk,ra.senlikovnom scenom, na k~jOj je pfikaz ::~e~~ arll.aicniJi SirvivalUmjelnj~ek'~a~Ja ZIVOl.lOja pojedinih kasnoanlickih s fibula, sto je 9 korJJ~naakVIII~toljecaprije 9 ~raza poput pl?~mo radene plastike "tracko-kimerij~ Vi~~~U).Pr~~1 ~iVotinja,j. zoomori~~ eb~r~(npr. apllka !ivotinje zlatnog nalaza iz Dalja ha I o~ilJe,~ollrr,etlo JegdjekaddOislada~ek~c"t 1m nI~,U da~te nastali iskljuOivo u r8nom srednjem MII~u~nOantitko-,afl" 5 arrlB, all su ba! oni u vrijeme seobe naroda vdo Obllka,POIetli oblzantsklm zoomorfnim fb '. . prilieno realiS;l~k~~kve salonitanskih radioni I ul~ma Uoeljlve SU npr. one mackolikog Iz brOjnijihfibUI~ I aVlce.a oairn toga U slHizirca VI I ,ran~g VII stoljeca, §1o predstavtjaju oblikl, ukaza1i~: f~~arOkrAt:~nSkom SimbOliko~om"vldU Jetene (Salona, Aquileia) itd. Od I ute obllkovane POput olub va JB, pore.d onih primjeraka krs1olikog 9 a, a naro~lto poput pauna, otkrivene u
<

Nekoli~o se kcmponenata slozenoq umjetnil:kog stvara.lastva u vrijemE!seabe naroda DOi1uje U csobltostima kovinskih ukrasnih tzradevina, povezanth sa seobcm ju~nih Sla.... u POduena navlje i na Balkanskl poluctok, kac i u brcjnim secuvanlm tlpicnlm kovinskim gamiturama opssma ovljestoqodisnje ostavstlne avarsko-stavenske materijalne kulture u pcvtjesncm okviru prvoqa i drugoga avarskoq kaganata. Lucne fibule sa zavrsetkorn noge U obtiku antropomorfne. odnosno ponegdje i zoomorfne obrazine. nosene pojedinacno, povezuju se sa Slavenima VI i VII stotieca kao njthovlm nostoctme. a tumaci ih se u smislu crnomorskog oblika zenskog nakita, naslalog u onarnosnpm radlonicama pod utjeeajima barbarizirane perlterno-kasncanucke obradbe kovlna, Rasprostranjene au od Dnjepra preko Podunavlja do u Pomoravl]e: u Jugoslaviji broumo nrtbuzno trinaest prlmjeraka razli6ite velicine i kakvoce. navodimo dva znaeajna nalaza s Caricinog grada (Prima Justiniana) i reorezentaf .... velik an primjerak iz VeJesnice kod Kladova u Srbiji. Ove ee tibule povezu]u s pojavom tzv. martinovskog nakitnog stila, obiljeienog ponajvise srebrnim kvalitetnim tvorevinama takoder rz radionica u Ukrajini (blago Martinovka i dr.), uljecanog ranobizantsklm zlataretvom uz primjese nomadskih elemenata. Bogati nalazi ave nakitne skupine - njezini SU,nosioci nomadski dostiacl pod avarskom dominacijom - rascrostranjenl eu preko Dnjestra I Karpat· ske kctline do u Podravinu, gdje je u ostecencm dvojnom (zenskom i muskom) knezevskcrn grobu, kod seta CaBavica, otkrivena [edna ad najmarkantn,ijih .r~SkoSnih garnllur~ takva srebrnog nakita i uresnih artetakata ranog VII stoljec~. Ukrasnl oblici martlno""Sk.og.stllag.u~e ee kasnije u VIII stoltecu. jedin,o se odrza~ iskonskf bizantski ttp nausnic~ sa zvjezdoffkrm privjeskom, dod use LJ skrcrnnijo] lijevanoJ izradbi. u slavenskim qrobovtma sve do u XI ~~~~~ga avarskog kaganata kasnog VI i VII stoqeca karakteristicni, SU, ,u ~:kjoputog sta~ije~ horizonta. kako ukrasi nomadskog pojasa i konjsk: or~e. ~ obllku j~zlcaca, okova I s~, ponajvise od lima otiskivanog matricom s jakim s1ilS~lm utJec~J.e.m ranobrzantskog stv~ral~ tva, tako i importi zlatnog novca i zlatnog nskita iz Blzanta, kOJ~ ~edavao mnoge kontnbUCf!~ Avarima u 'IIremenu od cara Mauricija Tiberija. do cara Konstantlna IV P?g~nata, U;u~~Sla,~IJI su ovakvi nalazi uoclji'lli u Banatu, npr. onaj IZ Novog .Kneie .... u.B,aeko](?el~n_~ t r: I ~ ca, Baranji (Zmajevac) Ponegdje se na lim~nim ukraSlma VII. stoljeca opaza JOS~.va~~nt ornament .zvjerinJe~ stila II, moguce kea utJ,ecajza~~~I;: ~:~~~~!O!~V~;:~Os~ev~~~~~iC:,J: spomenutl takoder grob ranoavarskog ratnlka.s na a IdS' mium izmeClu 580. i 562, taj je zakopan priJikom avarske op~a~e antlck~9 k~~~1~~ar~s ~alazista Bislc.upija-Pliskovo godine, zatlm i osebujnu ostavu. Pu~uJu~egnoma s 'ran'a Avara na,dalmatinsko tlo u ranom kod Knina, koia je dosla u zemlJu vjer?Jatno ~~ ~rodl a~ Salona Nakon krize U VII stoljecu VII s1oljecu, kada je razoren 614. godlne antttCkl ~el~~~jem tijekO~ za.... 'setka VII i cilavog VIII mijenja S8 u okviru drugog~ av~rSkog kagana. a.'cs raj 18 kasnije Avars, npr. jezicaca i okova s1olje¢a, nacin izradbe umJelnlckog obrta, tlpt nog

o

atsko.helenistickih motive. dok prltlv bizantekih importa azariti S::"tvorevine mladeg horizont~ ~III ,stolj,eca, !. t-o na Uj~va~e Traba up m,'t po;asa avarsklh ratnika, tj. s [ezicclma I okovtrna, ukrasenlm bran"na gf ~~k ugolike vitice, te motivima borbe fivotinja ,centralnoazijskog GmI~antlm!.tr~C:SPO~:I~~tj~no izvedenim grifonima na sa~onima. Ri}et~.j su ?s~bujno PO~=~i prikazi antropomorfnih scena, kao sto S8 to ra~ablre n,a Z~nlmlJllJom [eziccu s Db PanCevo. Avarsko.slavenski mladi hori2:ont_V11i stoll,eta br?Jno J9 zastupan u panon:il;:l::jeVimB, naroelto u Balkoj. U grobovima Is~a~nutlh.ratm~a. za prvoga I drugoga IlfBrskog kaganata sahranjivan j.e tesce konj u~ ~ok?Jnlk~, a vl?~a je JOs, pored nomadskog orutje, pojava2:eljeznihstremena, jer je taj znacaran [ahacl rekvizit Evropa preuzela neposre~~~o~d ~~::' avarske daminacije u srednjem p~dunavlju aka. 8.00. gadin~, u ..ratovima 5 Kartom Velikim, odnosno i s njegovim sinom italsklm vladarom ptptnorn. qub! se ujekom prve polovice IX steljeea say horizonl izradevma, ,sto s,e p~v~zuju s. Avari.ma kao tvorio?ima i nosiocirna,obiljezenih spomenutom omamantikom I obliclma svojstvent m mladem hortzcntu (garniture pojasa i remena, oprerna ratnika i kcnja). Posljed~!.a razvojna fa~a u tom horlzo~tu Wlupana je na nekoliko tokaliteta u sjevernc] Juqoslavi]i (npr. nataziste Zemun-Poije), obiljetena je osebujno variranim vegetabilnim ornamentam, Ul ostalo i tZ'I/, stilorn Bfatntce. koji ie s morevsko-slovaekoq prostora utjecao sve do na juznopanonsko tlo. Kao protuteza Bizantskom carsteu djeluje tada mccne franacka driava Karlovlca, sa sredlstem na avropskarnZapadu, i 10ne samo politicki, nego i kultumc, putem cvatuce karolinske umjetnosti, Mosa infiltrira na.cna pcdruqa koja su do~'a pod veeu iii manju tranacku ovlsnost u kasnom VIII i pogotova tijekom IX stofjeca. Na terttorqu Jugoslavije ocituju sa karotlnskl kulturni uljecaji ponajviseu jadranskom pojasu i u njegavom zaledu, gdje se ukrstavaju s djelovanjem tamo!nje tzv, jadransko-bizantske unuetnostl u prlmorskim gradovima [i izvan njih), tada u skloplJdatmatinskog thernata. Kao dateko najreprezentativnljl arhitektonski spomenik lstlce Be poznata cr.~a ranog IX stoljeca Sv. Donat u Zadru, ciji se tlocrt prlblizno podudara e tlacrtom karollnsk~rotunde u .Aachenu, lake im je dod use zajednicki protatip tlocrtjustinijanSke.crkve. yl slolJe~a San VItale u Ravenni. Jedinstveni primjerak rane karolil"lske sitne urnl,etnostljekadion~ca.svreta rijeke CeUne iz Stare Vrlike (na potozaju crkye Sv. Spasa, sete Cetln~), nota b~n~ Jedlna.sa6.uvana u Evropi ranokarolinskog stilskog obiljezja iz druge ~~I~vlce.VIIi tolleca; dosPJelaje u Dalmatinsku Hrvatsku pocetkom IX stoljeca kao import tj. s k:.ea ~:~~:~~~iln:{:ke mISi)e.~re~os!~verneItalije (Aquileia j Fo.rum lulii, ti, Cividale del Fri~li), u komp~ZiCijii Pr~~~:~iknstIJ.a~lzaCII.e Hrvata z~ vl~danj~ Karla Velikog, lako ta kadionj~a i~a J kale:tom, datir:nim Ok~p~~~lcnog,IZbora.kovl~a Izr~~ltu ~ro,dnost sa znam~ni.tim Tasllovl.~ KremsmClnster Gor' A ,: g~dme. (taj calIX mrnrstenalls cuva benedlktmska opatlJa raskoinim utj~caje;Jazo~~~~): Ipa~ le.ona za r~zli,ku .ad njaga - koJi Je o.bUjezen. takoder prema !tarim uzorima kasnoanni,h stllS~lh stre~IJ~nja mZl.llarne umjetnosli - prolzvedena -geometrijskih mOliva Ato' k ttt~e SI.llsketradlclJe, kako tehnike rovas-enja, taka i uglatotura, ' IS onskl potJef:u ad zapadnorimskih kasnocarskih pojasnih garni-

ilIRII"h"llCIllijevanja. a oblici i ukrasi su vi§e pod uti~~aji~a sred,njo.azijskih

lezlt.em • no'O%II'a no'lZ ,.nok,,,ollnll'og
tau:i§iranim meeem, franac!klh stotjeca. i to s nalazii§ta Medvedj~ka kod BU~8VC. U neposredno prije ili oko 800, godine, priJikom jednog ad franl~kih sudjetovao i slavenski knez Vojnomir protiv AVBra na panonakom tJu. karonnsko umjetniOko stvaralai1vo nesumnjivo je djelovalo na slavensku matarllalnu kasnog Viti i IX stoljecs, sto sa otituje prvenstveno u Oalmatinlkoj Hrvatakoj prlHrt .. koli6inom preuzetih obtika i ukrasa manje iii viSe dragecjene opreme ratnike i oru:fja(frandlil:i maeevl i brajne ostruge karolinskog tipa u grobovima dalmatin&ko-hrvatskih ratnika 8 nala. eute Biskupija kod Knina, Koljane, Nin-ZdrijaC, ie!:evica Donja i dr.), pored imporliranih dijelom sakralnih artefakata franacke misije (npr. karolinski srebrni relikvijar nanen I fuvan u Ninu). Nekolicina grobova tih istaknutih dalmatjnsko-hrvatskih ratnika popraeena ie taddnjim blzantskim zlatnim novcem. premda u grobnaj opremi pretete meeu prilozima franaeld utjecaj. MeCfutim, s drl,lge strane, juzni Siaveni su, napose na istocnoj obali Jadrana, od Kotora do otoka Krka, imali pred sobom nvu kasnoantiOko-bizantsku civtlizactju romaniziranog doma6eg stenovnlstva, koja je do danae ostavlla uocljive tragove na nizu spomenika VIIi pogotovo VIII stcljeca (npr. kameni spornenlel: eiborij i krstiontca u Kotoru, sarkofag Ivana Ravenjanina u Splltu, ukrasni luk u Sucurcu kod Splita. reljef kriza u crkvi Sv.Eutami]i u Rabu, na istoimenom otoku, kapnef u Kosljunu, na otoku Krku i dr'.), Blicna zapai.anja vrijede donekle za zlatarstvc (npr. srebmt relikvijar s atoka Lopuda, blzantskl zlatnt naklt lz dalmatinsko-hrvatskog ienskog probe kasnog VIII stcljece u Tritju kod Sinja i dr.). Iz sjeverne Itatije prodire u kasnom VIII stctjecu. kaosastavni dio sakralne arhitekture, kamena pteterna plastika, koja pocevst ad zaeetka IX stoljeca (npr. poznata kamena krs.ti.onica iz Nina ok~ 8~. godine) dalje. u dcmeclm klesarskim radionicama na dalmatinskom I Istars~om tlu. afl!r~ura tamosnlu regionalnu predromarncku umjetncst na mnoqobrojnlm sacuvanim spornerncrrna (rnedu njima su i takvi s uklesanim imenima hrvatskih vladara). . .. Juzni Siaveni su od preostalog barbariziranog antickog S~ijeta. tJ. ~akvog su zatekll U OSVlt srednjeg vijeka, nakcn sfmbioze s donekle romaniziramm ~tarosJe~,oc~ma i s m~gucim zaostacirna etnlckih primjesa za efemernag boravka barberekih zavoJevaca,.preuzef s.~anovite tekovine obrbiicke proizvodnje, a time i niz oblH<.a barbariZira~e kasnoantltke matenJal~e kulturne osta .... stine, uklju~iv~i istocne bizantsk~ i zapadne karohnske znatn~ kU.lturne.~tlecaje; sve avo je, uz opceslavensku kulturnu bastmu, u- m.a~je iii 'Vise tr.anSformlf~ntm o~hClma salinjavalo podlogu razvoja kasnijih regionalno odredl~lh slav~nsklh .kult~~nlh skupm.a ~a danasnjem teritoriju Jugoslavije, priblii:no od 800.. gOdl.ne dalle. To je vnJ~me nastaJanJ8 dr2avnih organizacija slavenskih naroda, obiljeie~lh pOJavo~. ranog ~eudall~ma, o~nosn~ predromanicke umjetnosti, ali ta umjetnost prelazl vremenskl I sadrta]no okvlre umJetnostl seobe naroda.

... .. ~~?sno faaen dugi jezi{:ac s ,al:ke mlslJe va.l!a IDSIstak~uti doista rijedak ranokarollnskl k011Ie obilje.ten os.ebujnim n ~~Iasa, tak.oaer dlJelom stilskl usporediv s Tasilovim kaleiom, GIS. JeziCac ie nacte" na v ats~m votlVnog zne6enja i imenom franackog majstora TETnalazistu Gornji Vrbljani. p~e ~ ",Jeke Sane, u pOlurazorenom justinijanskom kaslelu, na re njemu donekle srodne ranokarolinAke kop~e s pripadnim

~---~~

kulturne i umjetnit:ke afirmacij~ Hrv~_ta. a gradit~Ij~.tvo [e stvarala:§tv&. u kome je ta anrmaclja dosla najvrse do .. 1i.,odnJllvijek· no omeden povi;esnim i umjetnicko-stilskim odrednicama. IU J~ antiekih gradova u Dalmaciji u avatsko-slavenskom naletu . • t I k njihove uloge upravnih. privrednih, kulturnih i vje.rskih VII,S:!C~u~:~:;~aasj se na tom po~rutj-u kasnoantlcka umjetnost, kOlo,; je ,S njlh (11 l'ujuC;:;i rv~nslveno ~ellkom ugledu Salone) veoma ZnaC8jna, p n Illrak1061 ":, f~a,uZ~p~f~giji crkvemh graBevrna. nlftJ~1to :rsk~s~a:ensk:og upada U eve krajeve istocna jadr~.nska obal~_~asla se ~a ra~dij.?I:l~ij~ajnih stera dviju velikih driava toga vr.em~na, lz k~JI~ ,su zraCI!' r kultur.~1 potlcaJjFranat.kenazapadu i Bizanta na lstoku. Dalrnatinski qradovi bill SU u najvecem ~IJelu ranoga srednjeg vijeka pod vlascu Bizanta, ali se u njlh?vo~ neposredn~m zal~c!u razvijala a.d_IX do XIstalleta drIava hrvatsklh vladara, koja se prlklanJala vmcvno] v'astl.o~nosno .polltltkorn utjecajusada [edna a sada druge mocne sue tog .~temena. Od ~ ~toIJec,a na ~Je~om c:-Iu spominju~ kraljevi,elji ce ugled oJacati u XI, naroclt~ Pe~r~.Kreslmlr.a IV I Zvonm:ura, k(_)Jeg papin legatkruni 1075. Q. u sohnsko] crk,vj sv. Petra I MOISI]a. U posjedu hrvatsklh kraljeva ",Iazt se u XI s10ljacui dalmatinski gradovi. U to su se vrjeme na podru6ju jufne jadranske obale i u njenom zaladu, izrnedu Neretve i Bclane. razvijalesamostalne oblasti Zahumlja, Travunije I Duklje odnosno Zete, koje ce uskercu~i u sferu srpske srednjcviekevne orzave. Pad drfave hrvatskih vtadara na samom kraju XI stclleca i stvaranje ugarsko-hrvatske kraljevine pad ugarskomdinastijom Arpadovica oznacava gornju granicu ranosrsdniovjekovnograzdobljanaovem pcdrucju. Pceetkorn XII stoljeda ugarski kraljevi priznali su dalmatinskimgradO~ima tatusautonomnih komuna, sto ee uvjetovan njihov daljnji prosporltat. To je s ~~;d~~~~~!i~~~~~~~~~t,feudalizma, kada rornanika sasvim lstiskuje ranosrednjovjekovnu,
Split u ranom s(6~niem vi;eku, s czna~elllm pledromanick1m glat1e~lllifmJ iprostorima

N~~~~ikO stil~~.gradov.au kOjirn.a ran.osredn~ovjek~vno razdoblje ostavllo svo]e traqcve, je ostaclll.1 trago~1 s.~ambenlh kuca I naroclto brojne crkve tog vremena, pokazuju da je n~P~~~~dO~~:t~~a~lteIJ,stva H.rv~taujednc i ~ajzani~ljivije u evropskim razmjerima, jer kod ob~ik.a. i naci~aiZgrad;~ltka srednJovjekovne umjetnostl pruta neke dragocjene primjere NaJznaeajnijinajbrojniji prim' " i , smislu10gpajmaod Kot d Je~1 Izgrad,nJe v,remena nalaze se u Dalmaciji (u povijesnom 10g natall izvan"staro'uval:~~ ~ SJe,ver~OJa~rans~lh o'O,ka, ukljuc:ujuci i one sporneruke koji su znatnooskudnijegradevina teritonJa). J U,lstrr, dok Ie podrucje sjeverne i istocne Hrvatske 9 rna ranog srednJeg vijeka.

f

Split je Zanimljiv primjer transformaclje grad, koji je preuzeo die stanovni§tva i naka runkel,a Ato Ie ona bila sasvlm pcrusena u velikorn Bvarsko-slllV8n_m stolieca. Oloklecijanova palaca. u kojaj se fivot nastavlo I nllcon stanovnidma porusenoq grada vrlo sigurne abram bene zidova s kulama u njenim okvlnrna na mlestu lzvornih komunikacija nastale au _ u znmo sirr~:-ma- i uli~e ranosrednjovjekovnog Splita. U prvc] fazi !iYota 10g razeloblja adaptirsJu .. anticke qraeevtne za nove namjena. Kule u luanom dijelu Palace pretvorili au svjetovni i crkveni ocstojanstventct u svoje rezidencije, D.ioklecijanov mauzolej adaptiran je u katedralu, Jupitrov hram u krsticnicu. a uski strafarskl prostori nad Sleverrtim i Zapadnim vratima preuredenl su u crkvice, koje i danas pokazuju eve osobine starohrvatske arhitekture. Nalaz tumjacnice za proizvodnju ufja i vtna u jedno] ad dvorana substrukcija DioklecijanOY8 stana pokazuje da su i nekl prostcrt privrednin aktivnosti u ranom srednjem vljeku nastali pregradnjama antlcke arhitekture Ostac! iii tragovi preorornaniekth stambenih kuce. sagra,aenih na razlicitirn mjestima unutar Dioklecijanove palace, pokazuju da je vee u tom razdoblju doslo do potpunog preobraZaja carske rezidenclje u pravo gradsko tkivo. koje i danas karakterfzfraju uske i rrueettmrcno knvudave ulice. nastale sufavanjem antlcklh komuntkaclja. Transformadja antickoq Zadta (Jader) u rancsrecnjcvlekovm grad u mnogo cemu seodvijala u drukeijlm uvjetima. Za razliku ad prcmjene osnovne tunkcije u slucaju Bpnta. Zadar [e nastavic zivot rimskog qrada. mcdificlrajucl postepeno svoju tormu i strukturu. Izgled ranosrednjovjekcvnoq Zadra ojetomtcnc nokazuju sacuvane predromanicke qradevine iii arheoloski nalazi. Na poledlmrn mjestima sacuvani su ostaci ranosrednjovjekovnlh bedema. na temelju kojih se rnoze pretpostavltl i potpuni opseg perimetralnih zldova. Broj~e predromanicke crkve unutar grada svojtrn poloiajem otkrivaju uficnu mrezu tog razdobl]a, koja je stijedtla ulice antickoq qrada, ali ~ znatno redudranim sir!nama, ., Krscanski kultni center, saqraden uz rimsk! torum vee u kasnoantleko dcba, upofpuruen je u ranom srednjem vljeku gradnjom crkve Sv. Donata, Na drugom kraju grada, u blizini kopnenih

Ra.Dlradnjovjekovnl grldovi
lak~~~starohrvlltskanaselja panikla n broJ~IJIOd gradoIJa.smjeiten'ih I U a ovom p~~rtJeju izmedu VII i XI stoljeca bila znatno ~anJesafuvanecjeline koje pru~ ~vnom na obah I na otocima, ipak su gradovi jedine vi~e iii 8:nD8ra~nj~Yjekovni IIr~d()Vi Q ~J:emakar i skromne podatke 0 urbanizmu tog vremena_ m gra~ a~tJ6kl .gradovi, koji 8U ko~tinu' P~,SYomnastanku s'Jrstati u dvije kategorije: prvu cine Prya O~\POdl~nutibez ra.nijeurbane :;:~, ~. ranom srednjem vijeku; drugoj pripadaju novi Ot1rea egorlJ,adaleko je znaea/ni'a . lelje up.ravo u ranom srednjem vijeku, a ena 2akljueke Q izgradnji i ur~~~ J~r sadr!1 mnogo Vise ostataka, koji omogucavaju nju grada tog vremena.

lader Ii rBt'tom srfJdnjem vi/sku, S oZflsCMlm pr90,om,anJ6hfm gral1evinama I Plostor/ma

i istars'ki vijekaZanimljive strukture, ranije ,ostvarenog iji je svakako u veoms te~kim a ponegdje grade, Dubrov~;k. tradicije

qradcvi podatke Od.nosnc T~j

Pula
0.

i Porec
Hvota.

takoder kontinuitetu. . ~Ire u

pruzaju koji ranom planp~~n. kasnlJ~~
III

Karolin§kom i ranijem pcdignut u dalmatinsklm

otonSkam i istarskim

ur.~an?m pos~epen~ ~voj~vrsm.

i degradacfja

klju~ne oblekte vezane uz imena hrvatskih vladara graoevina, KOjima dekorativne karakterisUke altB~e minus ante quem) u to razdcblje. pre.dromani.Cke gradevine XI

J,e

stolleca

takoder

eu veam.

brojns,

pramdasu

I

grad

fenc'!len

geololiklm.uvjetlma.

nastpanja

zalj~\la,.sto

dokumentireju povijesni podaci. a posredno I. danasnJe ~acuvano Vllman., uz pojedine izvorne granevine tog ra~dOblJa kao ~to pa sta.ra nedlvno prona6eni ostaci predromanicke crkve lspod uanasn]e katedrale.

tklvo
crkva

datlr8.ne O.bJe~te, Odredene.na tome rman u vldu da gracJevrne

temelju morfoloskih iii dekorativnih ovog razdablja u nekim primierima keo npr. u crkvi Sv. Petra vee izrazite karaktertstlke

karaktarlatika
retardiranihoblika i Mojsije u Solinu, datiral'loj ranoromaniekog razdoblja.

12

Sv. Petra

i X!I stol~.ece, dok u ne.kim SIUCajevim~, najkesnqe 1076. g, arhitektura pckazuje Tipovl

I oblicl
ee uklapaju u dvije se i oblici u kciima i centralni naglasak creve.

SIImbenl Irh~.ktur.
Ranosrednjovjekovna grsdska Splitu pripada tipu jednocelijske lomljenica prostori

s karakteristicnim

zemlju, stambenih naglaseni biforama [e ~rlo rasprostramen

prostors Kojima

kuea saeuvana u veejm iii manjim ostacirna iii tragovima u uske vgekarnrce, gra!3ene rustiencm tehnikom priklesnih rasporedom trgovatkih, obrtnih iii skladisnjih prostora u priu prvom i drugom katu, te kuhinje u potkrovlju. Stambeni
se katkada dvostrukih prilazilo ckvira i vamaktm karakteristitnih stublstern, arhltektcnski Havenne su iii za arhitekturu

Predroma~icko crkveno graditeljstvo kara~teriziraju brajni tlpovr, koji osnovne tipske grupe centralnlh i lonqttudinatnth gradevina, a javljaju dolaze do izrazaja obje spomenute koncepcije, tj. longitudinalni prostor izrazen kupolom.

raven
vee punog

tih osnovnlh predstavtjatu izrazaja,

skupina majstora Vee srno

su graBevine.

koje

nisu

qradene

kao ranosrednjavjekovne

na katovima,

predrcmanickih

adaptacije entlckth prostora razhcitih sacrtata u kojima je kreativncst i vjestina prilaqodavanja postoleco] arhitekturi takoOer do~la do
spomenuf adaptacije stazarsklh hodnika Dioklecljanove pala~e druge. preu

jli otvorima

pojedinih jangobardskih

i karolins:kih

u roman.ickom

P:';lJsva na ~.eki~'pred.r~mat:ueklm vlleku. ~O~lleSnllzvorl, mace, ukazuJu na to da su vecinu grada tmlle [ednoetafne graaevine,
~nOS~dnjOvjekovni.sta~beni ~s~OVIJ7_Smmpodaclm~! ~rvt!~eU~I~: ~~:~~~~:~~edan Ranosrednjovjekovni kim ostaelma Ipak k.?mpl~ksi poneklrn ad osnovnih epigrafskim

Tip jednocelijske gradske vlsekatnlce lnace i Q.otiekom graditeljstvu Dalmacije i Istre, pa njegcva gradevmama pokazuje da [e nastao vee u ranom srednjem graOevina. stambenih kuca tog vremena unutar Sv. PeJegrln. Dug! atok

Split.u u renosrednjovlekovne crkve Sv. Martina i Sv. Teodora (Gospe od Zvonika) Nekoliko starchrvateklh crkava u Dalmaciji nastalo je pregradnjom antickih objekata razficite izvcrne namjene. Taka je eksedre anticke gospodarske zgrade kra]

Segeta

lzvan qradova poput
ufomcirna. zadataka arheologije

onaga jest

u Bijacima, poznan SU
saoska lstrazivanie nego co arhitek1ura kamene arheolosiii

Starohrvatska

samostan!
k· k

.S:
I VI ~

su p~znatl

."

po pcvnesmm

..

podacima

samoslana na· sus,ip~~u'

u ~mt~lekSI, otkrlVElni u. ~osljed~je vr!!~me, poput benediktinskog "8 "Mastirinama" U Ka§icu.P lo~'~~r:nostana Crkv~ne. u ~ISkUPI!I, ~a Mi;~vil.o\lcu u Pndrazl i Ilamb&nim pros1orirna IJz iii ~a IU da ~e .uoblc,aJem srednJov)ekovnl tlp samostana sa slarohrvalskoj arhite-ktufL okolo sredrsnJe smJe~tenog dvorista (klaustra) javlja vee u

gradena U preorornanteku crkvu Sv.Danqela (Sudanel) i take cstveren asebujni centralni prostor s kupolom i s trompama u eva ugla, Antlcka cisterna na Puntamiki kraj Zadra adaptirana je u cvokatnu crkvu Sv. Stoslje, koja ima oblik jednoorodne longitudinalne bazurctce. Tipologiju ranosrednjovjekovnih central nih qradevina u Hrvatskoj karakterlzlraiu brojnl trpovt, kaje rnezemo pratif od najjeonostavntjlh krumih iii eetvrtastih tlocrta do crkava sesterolisnog • osmerofisnoq ttocrta iii pak sloienog oblika dvokatne rotcnde s viaokim centralnim dijelcm Najjedncstavni]! tlocrt kruzntce s apsidom pckazuje crkva Sv. Marije u Mal~m lzu. AMlagna cetvrtasta varfjanta istog tipa zastupljena je ked crkava Sv. Pelegrina i Sv. Vik10ra na Dugom
otcku, I kod te varijante cttav prostor

Crkvana arhltektura P~rlodluCIJ. I krollologlJa
mogu sa, sa prilikama, umjetnost poeetkom II VI!

s« Ma.r/fa, ("Sromoric,a") Zadar

pnjetaz na kruznicu postignut trompama Bavanjskcj, ko]cj [e pravokutrrl prostor kupolom elipsastoq ttocrta.

prekriven je kupolom. U uglovima. Ist~rn

air je zbog

tipu prtpada i c~kva takoder pornocu trompt u uqlcvtma .,.

~e1vrtas1og tlo~rta Sv.Juria u presvoden
Is na XII
4

!:nos~~na raz:dobl,a ranos:rednjov'ekovn ' .o:'~tlm kronOI~likjm odstupan'im~ u. e a~hltekture u zapadnoj Evropi ~ralitl r U crkvenoJ arhilskturi Hrv'atske vJelo\lanrm posebnim dru!tveno~politickim r:;l~' .p.ostant~eka razdoblje. Itolj:~r~regl~"ima, karakteristik: zahvata gra4ev~na~ ~~Ia\le dr!ave kOje u za ~. u Oalm~c~·nol ~\lropi knezJ~:se~~~ , karakt~rizira predkarolinska an~i~kih gra~ova ~d ru§enjll

Trolisni i cetvercrlsnl tip nestc je brojniji. Tloert trolista s pr~vokutnl~ ~laz~lm pros1orom kupolom nad sredisnjim dijelom javlja se kod crkava Sv. Nlkole. kraJ Nina I Sv.K~sevana Krku. Obje erkve nastale su na izmaku starohrvatskog razooblj3, moida tek pacetkorn stoljeca. Posebnu varijantu ovog tip a Gini crkv~ ~v. DOrlata na Krk~ s ~.upolom

hrvatakih

~~nom adaptaOija, koje se lek P ·bi'!Z tog razdoblJ8 poznat Je v~oma mali broJ 'I ponekog ne Sas.vim prect fI I ~o magu datirati na temelju dekorativnih znog pOvlJ8snog izvora.

JliJ]
SII. TrollclI, Split

~

nad kvadrat

nom osnovom iz koje izlaze p~avokutni ulaz~1 I ~~sid~"i prostor I dVIJe bocn~ pOluk~uzne konhe Najsloienija varijan1a ovog tipa je kombrnacIJ8 krlznog, tetverokonhnog I troapsld~og tlocrta·, kcji imaju crkve Sv. Kriza u Ninu.i pOfusena erk~a Sv. Vida u ~adru. Samo su ~p::~~ olu P kod ove varijante polukrutnog prostorl, ukljucujuci i sredisnju izveden tloerta. kOJI izravno osnovu. pravokulni, prel3.zl u ~olukalotnl svo~, dO:i:~,~vk~ pa Je prljelaz na kalote I sre J

pomocu

trompi.

redromanifkih crkava u Dalma,~,ijj k~rakter.izira sesterakol1h.~i ~n'ovlekovnih crkava u Dalmacl]i. DVIJ.e tih crkava, Sv: ManJ~ ad i ~rU§8nf -. Kl1evan u Kolovarama, Imal,e s~ pra'-:.okutnl ulaznl s U ~ 'ne pravog sesterolisnog tlocrta. NaJbol,e sacuvana meCfu ave a~le r~'tev~OjOj je nedavno obncvljena sarno kupola. Trogirska crkva Sv. TroJlce~. pi u, ~Iog stolieca sacuvana s~e ~o kro~a, ali ie taca easvrm blll js dO' sre. I~e pr~ i djelomilno obnovljeni mem ostact. Dvije sesterokonhne a ta~ nedav~o~'hoP~~krajPridrage i crkve u Kasicu, nal.azili su sa u samostansk,im crkvek~dNQVlgra:. SV.M~h~:~'a Brnazama kraj Si_nj,a u pronadenl su same temeljni ostacr, a ~::v~~m:~~d S~abemj~' kr~j Zadra otkriven! ostaci JOs jedne gracevine sesterokonhnog ~ru ~~~atiPfJ vecme je srodan osmerokonhni tip, koji sa sacuvao ko~ crkve u selu Os!!u. Sa zap-adne strane osmerokonhne wadev,~e ~rjd.Odan.je pravokutni narteks ned k?llm se nalazio zvcnlk. OsmeroJisni loert irnala je vjerojatno t I crkva Sv.lvana. nedavno otknvena u Brlbiru. . Uz ovu tipsku sjoplnu centralnih grade.vina, k~d ko!e se o,ko sredisnj~g p~ost.~.ra ra,dijaln? nilu konhe. poznat je u rannsrednjovjekovno] arhitekturi Hrvatske I slczeni]i obllk, kOJI pokazujeorkvaSv.Donatau Zadru. Nlen kruini prostor. podijeljen je pilonima i stupovtma ~ dvaosnovnaprostomadijela: sredisnji, koji zaprema citavu vlslnu zgrade i vanjski prsten, kojl je horizonlalnopodljeljen na prizernlje i gomji kat. Iz kruzne osnove lzraze na istocnoj strani tri radijalno postavljene apside. a na zapadno] strani narteks. U ranom srednjern vijeku postojalasu na loj crkvi i dva boone dodatka, koja su vetlklm biforama u gornjem katu komuniciralas kruznim prcstororn. Po tim svojimosobinama zadarski Sv. Donat vafna je karika u tipotoskom lancu evropskih cenlralnihwadevina,kaji rnczernopraliti ad slarokrscanskih jednokatnih prototipova. (S. Costanzau.Rlmu)preko dvokatnih poligonalnih crka v a Justinijanova doba (S. Vitale u Ravenni) do karolln~kihrctondi, (d.\lorska kapela u Aachenuj ukljucujuci u 10m nizu i one oblike, koji uz krU2n~ osnovuimaju i va~jskekri!ne krako~e kao sto ie sluca] s crkvom S. Stefano rotonda u R!muI.S.Angelou Perugl.U lome i jest opCi znaea] te monumentalne j najvece starohrva1ske grailevlnecentralnogtipa. CrkveyZduzne tlpske skupine iz ranog srednjeg vijeka u Hrvatskoj veorna su brojne i ~~no."ke.zas1uPI!en~ ,u svim 'rima osnovnim grupama: u jednobrodnim su crkvama koje dnj:':~i~tt~~~g~m. t,~o;,~a, i lJarijant~,:"a.,u rijelkim dvobrodnim pri~jerima. te u trobro0 Najjednostavniji 'Ob~~: j:d :r karaklenzlra_Ju mnoge morfoloske speciflcnosti i varijante, zido\lapresvotlena bacvas~'orQd.~e 9~aaevlne Ie crkva pravokutnog tlacrta., nera§{;lanjeni h na rt~ ~arjana u Sp!itLJ !~ s~~ OmI polulul.1inom apsidom kak'Ju pokazuJ8 .crkva Sv. Jurja JlrimJerl iulne Da!ma~ije' a Ina na Pasmanu, Sv. Kuzme i Damjana na Ugljanu i pojedini iz_ Ista:Sk~ trkva Sv.llije 1.1 B~!u prim·er ... . b~oJU lednobrodnih gradeliina S'v'~'5~evar.'JanteQV09.tlpa s upisanitn apsidama. ,Velik~m nl§a.ma. GraCl~vlRe veomamalin rj' J e~,a Ie unutrasnJa rasclanjenost lezenama I plitklm ~U~ldtu~ ~Phtu.i.maju sarnojeda~menz,1Ja. poput Sv.Ciprijana na Lastovu iii Sv.lzidora na Par aaJ:rOjn~Ja vanJsnta Ie Sdva para le e~ena. Odnosno jednu pojasnicu po sredim svoda. d:~ ~.tn pOlja, voitiPSkOj rupj pri~e~a,' odgo\laraju~im pojasnicama, koje dijel~ bacvasti O g POP~I': '~zen.am8, S~.Pe1arkraj Kar:en~uu meo.uostallm S'J,Andrija na Vrgadi, kOji se iS1ice grupacrk. .&rtml kr~1BoboVi&ca 11"' k Sphtu, bro)ne predromanicke crkvice na B.ra~u YICa Pelle§cu. na " lie raj Oonjeg Humca, Sv. Klimenta kraj PrazmC8, i

6m
sv Spas,
vretc eetifl9.

i',

"",

"srt"':>
SII, Juraj, Ka~fel

,
1
;

.,.,.
Starr . Sv;
Eufamija, Saline Sv. Pet.ar Stari, Zadar

Sv.

Donat,

Zadar

Sit.

Jura),

Splir

s...

~
Sv.

U-.L-W
lilja, BBI9

Crkva Sv. Nikole kraj Povljane na Pagu I Sv. Petra pojasnica, koje rasclanjuju svodovna i zidna polla u S rasporedom lezena obicno je vezana i kompozicija plilkih arhitektonekl rasclanjuju zidne plohe. Daljnji stuoen] arhitektonske raMlanjenosti ked ovog tipa crkava Cini PDIIM'PllIIdII vanjsklm zidnim plohama. To] grupi takocler pripada veliki broj i su mno~e, poput crkve Sv.Jurja u Kastetlma, Sv. Luke na , Sv. Kuzme i Damjana Korcuf I Sv. Jur]a kra] Nereffsca na Braeu, eacuvane eve do krova. U nekim crkvama jednobrodnog 1ipa u Dalmatinskoj zagori. na primjer u tzv. cetvrtoj erkYi u Biskupfji, vanjsko rasclanjen]e tvore masivnl, zaobljeni kontrafori. Oni dolaze do izraiajB i u nektm trobrccnlrn qradevinama tog vremena. a takoder i u jednoj posebnoj varijanti jednobrodnih troapsidnih crkava, koju najbolje predatavlja Sv. Spas na vrenr cetrne. Tlocrttecrkve karakterizira prcduzenl trottst, koji ie inece poznat u starckrscansko] arhitekturi Dalmacije (Prldraqa, Biliee), a u ovom slueaju lavlja se S vanjskim kcntratortma. Od posebnog [e znacen]a u crkvl Sv. Spasa pojava zvonlka pred narteksom, najstarijeg saeuvancq primjera u starohrvatskoj arhitekturi. tstcm tipu pripadala [e i ctkva na Lopuskoj glavici u Biskupiji. Troapsidno rjesenje prezbiterfja koo jednobrodnog ttpa. ostvareno pclavcm tranzapta, pokazuje u Dalmaeiji crkva u Beqovaet kod Kasiea, Analogni primjeri u Istri 5U Sv.Tomai krai Ravinja i Sv. Slmun u Guranu kraj voonjana. ts u nesto manje izrazeno] varijanti Sv.Eufemija u Salinama u Limskom kanalu . U tipologiji crkvene arhitekture dvobrodne i dvoapsidne gra6evine cpcenlto 5UriJelka pojava. U ranosrednjovjekcvno] arhttekturi Dalmaeije ta] [a tip zastupqen s lzvrsno eaeuvanom crkvorn Sv. Petra starog u Zadru. Pravokutni prostor podijeljen je stupovirna u ova breda, a prezblterl] u dvije apstde. koje stoga izvana nisu tarazene. S obzirom na pravckutni tloert, apside pornocu tromp' prelaze u polukalatne svodove. Istag je tipa i Mala Gaspa u Balu u lstri. ko]o] su apside, upisane u vanjsku ~ravokutnu masu~ presvodene krii:nim svodcvirna. Za raztiku od tih ~vaju primjera, u .crk~1 Sv. ~Iatona kral Osora, sacuvano] same u donjim redovima zlda. dvtje polukruzne apslde lzlaze rzvan cravekutnog okvir8. . . Skupinu ranosrednjavjekovnih 1robrodnlh crk~va 'IJ Hrv.atskol GlneJedno~p.~,dneI tro~~Sldne bazilike. Jednoapsidne trobrodne crkve u pravllu su ramje, vezane na l~adlCIJustar~krscansk~ arhitekture. Benediktinska crkva Sv. Stjepana ..pod borovima" na Su.st~panuu Spl!tu u osnov~ se oslanja na velike starokrscanske graaevine. obl.iinj.e Sa~a~~, s narteksom. na 2apa~no~ strani i polukruznom apsidom na Ist()cnoj stran!. U I.Sla~ tradlCIJJsa~radene su I staro,krsean ske crkve u Zazvicu i Koljanima. Crkva Sv. Marte u Blja~lma iz_ravnoJe~agrad;na n~d l~~no~ pon.lSenom s1arokrs(;anskom bazilikom, ali pravokutnlffi obllkom apslde vee se u aJuJea
n.

s....

,

.

SII. AfldrJ/fI,

vr!ll.ids

SII.

o
p/8rOrJ. OSDr

neposrednih starokrscanskih uzora. ..... I k . im Za troapsidne bazilike karakleristicne su .dvije v<HIJante~bllk:OV~nJa prez~lter~~·~~r~'w'~~~~nu apsidama sto strse izvan istocnag lida. if! pal( pravokutnlm apsl ema, uprsanl masu. . .. .. Tk S C Tje (fzlI S1upovi") u Biskupiji kod Za prvu varijantu karakteristl.cnl je pr!r:nJ~rbazl I a v. ~~ItI ·a pOlukrutnim kontrafori~a Knina, s ~ilonima. koji uka~u.Juna PO~lleljeno~:,=v~~~v.nl. kr~;~jral.a u Biogradu na moru, kOJa na vanjsklm boC.nim zidovl~a. ~rlo sll~no,g.o I a '11a Je~ ~a slucaja nalazio se zvonik u osi je bez narteksa i sa stupovlma sto se Ja~IJa!uuz pi one. 0

i

crkve, organskf vezan sa z~.padni~ p~oceIJ~m. I' oblik sredisnje apslde, sto je vjerojatno Specificnost ctkve SV. MarlJe lJ Nlnu J8 p~llgona nI rezultat koristenja jedne ranije faze u raz'Vltku c.rkve.

I u Biskupiji. s pilonim~ i Iri~a pravokutnirn .apsida~a, NBito rervlient pr.i~jer istoq ttpa s p.oluk~uznm~ ~ocnlm i Mojsija u Solinu, u kojoj je okruruen h~atskl kraf Zvonlmlr.l~ko . t crkve jo§ uvfjek ranosredn,ovlekovna pleterna plastlka~ nlm~ejlal\J e romanike ko,"a se oCI1uje u podudaranju vanjskih I Iplk odlja PClJIVU .ran~ , unu1lrlnJlhlazen~na bo~n:i~i~nO~~~8~a predromanicke trobrodne c.rkve Istre, kao sto to UPill"',:~:~~.~:~:~ei na,otit~ Sv. Foske u Peroje, koje kara~tenzira pra,vokutno u~u~~:Jrje§enje apsida,te cr~va sv Sofije u Dvlqradu. kcta U okvlru ravncq istocnoq zlda pOXlZuJetri polukrutene apslde. .. . . Uzspomenuis dvije osnovne lipske sku pine lcnqitudlnalnih I centr.alnlh graae~tna, ranosrednjovjekOvni" crkava u Dalmacij pOka~~j~ osobine obth .tendencIJ.a,
.vellkl

:ITO
SI'. CBrJiiija, BJs1Wpfja

longitudinalnl

praetor daminantln.

I lIupoia

51'. Persr, Omis

prisutna makar i u podrec1enoj ulozi. Tom tipu Otoku, koja se zbog nalaza sarkofaga kraljice Jelen. u hrvatskih kralje'Ja. Premda [e ta gra"evina ostala sa.fuvana ipak rescored pilona i lezena u unutra!-njosti nesumnjivo I kod porusene crkve Sv.Nedjeljice (tzvorno SV.lvan) u prije rusema moze se pretpostaviti da je nad srediinjom

kupola.

".

b:O!

~ ~
K.ated{ala u Biogrildu na
mOlU

Trogirska trobrodni bez svooa

t]. u~duznl uz istovremeno prlsustvn kupcle k~o sredlsnjeq .naglaska., =ojavu kupole nalaZ~mQ na jednobrodnlm i trob-rodnim graC3evmama. isto kao I na IIPU kcrne Je svojstven tlocrt uptsanoq

proslor

Jednobrc-dnecrkve fan'ljen iskljucivo

);rifa,

So

kupolom

na obali

primjerima na elatilskim Crkve ovog lipa reccvttc apsidom

". . . nejizrazitijl su morfoloskl1enomen dalmatlnska predromanike, Jadrana od Kotara do Omisa, a najvise zastupljen brojnim ctocima Lopudu, Slpanu i Kolocepu,
su veoma rnalih dimenzija, a karakteriztra (rjeee ih pravokutni tlocrt s pravokutna). Lezene. i dijele ih u Iri cetverostrantrn na Lopudu i

sa njenog izvomoq postoianje. Na temelju povijesnih tzvcra moae se zakljuciti crkva S'J.stjeoana u Trogiru pripadala istom tipu. Dok je prlsustvo kupole na predromanlcklm crkvarna u Dalmaciji rezultat skog utjecaja, dotle je oblikovanje zapadnog croeef]a ulftljutujuci i zvonik

crkva SV. Barbare (izvomc Sv. Martina). sacuvana sve do s\roda, pokazuje izraziti raspored s unakrsnim bacvastfm svodovlrna. Sarno je jedno polje srednjeg broda i ono nam otkriva polozaj kupole, koju spominju povijesni izvori. Kupolaje nestala i zadarske crkve Sv. Lovre. ali [e ! tame konstruktivna osnova s l:etiri stupa ociti dokaz da

ie i pOfuiena

sna.i.nog bizantinna nekim crxvame

madusobno soolene

koja ie lzvana uglata a tmutra obleno polukruzna poja.snicama, puduplru bacvaste (iii rjede katote,

krifne}

svodove
in/ana

pella. Nad srednjim ocijem dize se kupola u obllku kubusom i pokrlvena cet v erostresnlm luovom. Stanovitf broj crkava cvcq upa, poput SV. Nlkole je vanjskih iSpunjaj~

uokvtrena na Bracu,

~:

Crkvine. BisKupija

3

Sv.

Eufemija, Split

tog vremena

nastao

pod

utjecajem

karolinskog

.westwerka".

Jedna, nalme. od karakteristika starohrvatske predromanlcke arhitekture jest pojava zvonika u osi crkve na zapadnom procelju. organski spojenog s crkvcm odnosno narteksom, lako je u ranosrednloviekovno] arhttekturl Hrvatske zvornk cstao sacuvan same na crkvi Sv. Spasa na

kra] Selaca

Sv.llije

Vrelu Cetine i u nesto kasnijirn p'rimjerima na sputsko! Gespi oc zvonika (Sv. Teoderu) nad zapadntm vratlma Dioklecijanove palace, j na rancromanlcko] crkvi S'J. Vida na Krku, ipak cltav niz starchrvatekih crkava saeuvanih 'U donjim dllelovlma zlda (Sv. Marija u Zadru, OAlje. Loouske Glavica, Zaz'Jic, .Btupovi" i Orkvina u Btskuplli. katedrala u Biogradu na moru i dr.)
pckazuje karakteristteno rjesenje "westwerka" u kcjem se - uvijek
U

zidnih povrsina. Velika vecina, meoutim, ima boone fasade, strane apside pa i samu ku~ol~, dok le.na za_padnom protelju oblcno sirekl pli1ki luk. Crkva Sv. Petra u Priku u Ornisu ~:~~:~l~J:t;:~:~:n~t~~jer ov~g,tipa: k?ji, meau cstalim ka,~aklerlziraju i cetirl zahata na . . po e. CrkVI Bv. M1halla u Stonu kupola nne sacuvana, ali njeno izvomo ~~j~f~:~~~idk~~f.l~J,e~e sam.o karakteristicni sistem konstrukct]e nego i sacuvana treska. na Sv, II/ana na L(I~Ud'~~II~ 0;2:1model crkves k~p?l~m. ~rk\t'e Sv. Mihajla u Pakljeni na Sipanu j Pojava ov09 lipa na ju:n~d:;~~ti~~~uvale U cjellrll svoJe izvo.rne kupole. IJljecaja u arhi1ekturi ra d . om p'ros~orumale ~e obJasniti kriianjern dva.ju suprotnih slora i bizanlins:ke komp~~~nSI;k~eag.:,~e~a. sl,arokrs.can~~e.tradicije longitudinalnog prod~$la ~ajvise .do iz~azaja. . JJ upell, ~ao sredlsnJem naglasku citave graCfevine,
n~ra~clanjenih ra§clanlene ~fdove plltklm

sv.srea na Kotocepu,

csi crkve

- javija

zvonik.

nisama, koj~

sv. Sfjepan. S.olin 81'. Pels, i MOjsij8, Solin

MaterlJati I kons'trukcil;. Ranosrednjovjekovne crkv€ u lstd i Datmacl]i graaene su kamenom, pretezno vapnencem lokalnog, porilekla. Na podu su coleno kiesane kamene ptoce, cesto naknadno upotrijebljene ad dfjelova ranijih antickih graoevina. Konstruktl'Jni zidovi su od grubo priklesanog zidova obilnim malterom. 1 meau Qra60m katkada se na6u anticki ulomci. Temelji crklJot! Sv. Donata u Zadru gradeni su komastupova, baza i drugih dekorativnih dijelova s anUckog foruma. S'Jodovi S\J takaaer graBeni vapnencem iii pak sed rom koia je cvrsta i lagana. Krovni pokrov Cine tanke kame-ne place uglavnam lokal009 porijekla. Rustierii dojam priklesanog zida bio joe i,I starohrva1skim crkvama donekle ublai:en 2;,bykom, koja ie u vecini slucajeva. prekri\lala unutrasnje l..idne plohe, a cesto i eksterij~re. U zido'Jima ranosrednjovjeko'Jnih crkava ponegdJe sa nalaze ugradene keramH~;ke posude. U orkvi Sv.lvana na Lopudu posude su postavljene u odredenom ritmu koji prati svodovne traveje. pa .sa u ovom slucaiu vj~roja1no radi i _o dekorativnoj ula~i .te g~ade. . .. K.onslrukciji ranosrednjovjekovnlh svodova dSJu pecat raznovrsm tIPO'w'1s'lodova. OSlm nJ~tklh vetih baz,ilika 10g vremena (npr. 8\1. S1jepana u Splltu) starohrvats~e crkve su ~ pra~IIU presvoC!ene s'Jodo'Jima. koji su prekrivali inace ~ale r~sp?n~ ?rkve,!l~ bfodova • apsld~. dima Svodovi su vecinom bacV"8stog tipa, aH se susrecu
I

kamena, postavljenog u nepravilnim redovima i vezan.og

crkav '. ~lJ ;a s up~san,lm transep~om: n~d kOjim S8 na sjecistu ~o,a: Na_Jbol~e sacuvam pnmJer ovog tipa ie crkva kupola lamljenjena konstrukCi" P I ~' kOj.O) Ie IIIerola1no u romanitkom razdoblju izvorna m raSPQred le,zena jasno Odaje .to vl~e slitl ~voniku, U crkvl ~v Petra u Dubrovniku

Blzantmski. utjecaj JOs je prisutniji kod uzdu~nog I poprecnog broda izdize Sv.MlkuJeuVelom Varosu u S rt

t

~v~~~I;: .rj~Halak~aet ~
l

$

t!ocrt~m

rasporedmlJal u Sphtu aslali su samo dO~'i ski en· ~~ leze~a, sVOlslvenam tipu IJpisa J

u~~~:~~~
t~~i~sePta, ali
zi a. ~d dovl, cr~ve

§
"

S" Fo"',

p"oj

kupola

nije ·.saeuvana.,

Ostala

je

kOJI

Sv. 8enedlkta (kasniJe nazvana pokazuju troapsidnu baziliku s

drugl,

kni:OI hpOVI, III cak k~itno-kuP~lnl,

lJZdUi.~:~· i crte~1 te crkve prije njenog ru~ennj~ ~ran~ePt~. S~cuvani ~u meButim arhi1ekl'onPonegdje . p~precnog broda nalazlla kupola k ~o aru, am pokazuJu da S9 nad krilanjem Je Upola gotOYQ sarno sjmbolick uo Vlrena valjkastlm tamburom. a, kao npr. kod trobrodnih crkava. kojima je

kao ~10 js c:rkve 5'1, Bacvasle

slucaj I.J crkvi Sv, Teadora Benedikta u Splitu proston s\lodove gotovo redovito

u Splilu. U neki'!l primj.erim.~, npr, nad bo¢~'m .brodov,lma $U presvodenl kombl~aclJom bac .... asto~ I 1c.n2nog tlp~. podupiru pOJasnice, kOJe :se uz unutra§nJe plohe bocmh

pDnegdje,

npr,

u crkvi crk:ava

Sv.llije ~alaze

ne Lopudu,

one

~roj~
~i!avaj.'rld"veZbog rllmu,

starohrvatskih

se

Poj.va tako veltkog
'potporn~ac! Odgovor pO,dizu skih Branl~lra,

_mo,..,.IM). presvoaeni .
trulnu
apsiele

pa zidnlh ploha (kako se crkve 5 I<ontrafonma ~alaz: Yladara. ako njenih sredis1a naj~jse u Dall!'at,lnskoJ u tZV. "vladarski" tip predrom~nlckog grad1teIJstva)."
su kalotama, ~ine trompe, a apstde .~olukalotama Ispu~e, Spfitu)

prltiska becysstih svodova. su uz osnovnu konstr~ktivnu

Onl su.red~~lto zaobl~en~ ulog.u lI~naf.1 I dekor~t,lvnl Iskl,u~IVO zagon, U okvinma to se te qrana ~

nameee pltanje tko au blli naruCiocl na to pitanje daju bralni natpi.1 na "anllmgftlQIM pokazuju da su nsruereer vladari, 8vjetovni i I
crkve kac svoje Take M~ncimira, zadu<!:bine, Dr~islava, kao zavjetne spominju zupana crl(vi. gr"'8\ imena .sk!opova. se u natpisima

brola II""'''''"'~P

~::::I:=
hrvatskih nalazi knazow Gump.r1U1B S8 I

Gastike.

svefenika

. ~rlJelaz (npr.

iz c~tvrtaste u ~rkv~ ~v. Petra

osnovu kupoleobit!no

a vecma rI_Jetk.Opand_antlv! u

~~:~~~a;~~edn~~:~

~~:~:s~lr~c~.tonSkOj

Sv. Mihajla

lik zetskcg i

Omiiu). Katkada se javljaju i neuobicajene uglo~ne drugom rjeJenju u k:onstrukciji kupole (SI/, 8enedlkt

~?Je, ne pn,pada,u m jednorn ru III U izvedb! polukalotnog svoda

(Sv.Petar

na Sipanu).

ve~ma skrO~nedjmenzi;e vellkoq broja tih graClevina obja§njavaju se u prvom redu akrommm ~aterlJalnJm moqucnostima njihovih narucllaca. Povijesni izvori navade da su tak hrvatskl knezovl pozajmljivali novae ad splitske crkve da bi opremili svoje grat1'evine. Treba,

Arliiteidanllci ukrllnl elementl Dekorativni na!Jlasak s1arohrvatslc;ih crkava davala [e plitkoreljefna pleter,na, plastlka na kamencm namjestaju enterijera, najvise ria oltarnim pregradama. Hanosrednjovjekovne pregraele pripadaju ugla'morn visokom tipu. koji osim pregradnih ploca (pluteja) karakteriztra

trabeacija sgredama i zabatom, pcduprtlm stupicima. Ukrasna povrstna naiaze se na oltamim clbcrljlma, ambonima, nadvratniclma. te na kapitalima i Impostirna stupova. Plitkoreljefna
pfastika na tim elementima tini vectnu grade ranosrednjovjekovne skulpture u Hrvatsko], eeeuveetm i unutraselemenplitkih se javlja se ntse Takvom skulptoralnom uerasc, kao i slikarsk:oj dekorac-ji na treskama. djelomlcno u samo nekim enterijerima, pridrui:uje se i izrazitc arhitek.tonski ukras na vanlsklrn njim zidnim plohama ranosrednjovjekovnih crkava, Plitke ni~ ti!"!, n~,eksterijeru gradevina 109 razdoblja treba smatrati ptoha. izrazitim Dekorattvnu skujptun, kod ukrasnim prirodu gdje kojih Ic;O!! a, Javljaju iz ~einje za ~~sclanjenjem s gOli~ zidnih dokazuju

me~utim, ima.~i u vteu da male dirnenziie upravo odgovaraju karakteru i funkciji tih crkava s obzl,rom, na njlhov pcloza! oeste na udaljenim mjestima na uzvisinama, usamljenim otocima, .rtovlma .1u\l'a~ama daleK,O od na~elja, Ne treba zaboraviti daje - za razliku cd starokrscanskog I paleobizantinskoq pertcua, kojemu su svojstvene veee zbcrne crkve -u ranosrednjovjekovnoj Evropi, na zapadu kao i na lstoku. ttptcna pojava veceg broja crkava manjih dimenzija, do kcje dolazi i .zbog sve izrazitijeg privatnog karaktera crkvene izgradnje tog vremena, nasuprot vehkim jevntm crkvama zbornog tipa iz prethodnog raedoblja.

S1varalal:ke

komponente

ranosrednjovjekovnog

graditeljstva

u

Hrvatskoj

Pojava .istarohrvatskoo' graditeljstva t njegovo mjesto u ranosrednjovjekovnom graditeljstvu Evrope na razticite nacine su protumacenl u historiografiji umjetnosti. Prve teon]e domacth istrazivaca iz vremena romantizma 0 posebnom .juvatsko-blzanttnskom sloqu' (F. Radic) [avlle su se sredinorn prve polovine znanosti i tustonoqratne umjetnosti dolazi u prvo] razlicitih kompcnentl. kojima se gradi1eljstvo ranoq odredene tokove razvitka evropske i sire umjetnosti E_ Dyggve upozorio na predominan1nu ulogu lokalne ovog stofieca. S razvitkom arhecloske polovini XX stoneca do islraiivanja sredrtieq vijeka u Hrvetako] vezule uz tog vremena. Ook je u tom smislu antleke, odnosno starokr$canske bastragao za udaljenim od vikinskog sjevera i

nlsa, kOJe blsmo m~gh usporedif

s ~nalognompoJavom nesurrmjlvo

u pleternoj

tzv. strah od ~raZnl~eJ.horror,v~cUl),.

COl primjeri,

r~e~: Po~~e-blpros!ruJ~" da bl !spun,lle citavu povrsrnu f~sa.de (npr. na crkvi Sv.lvana na kP ,~), lit sa pal( J8vlJaJu IJ dva verttkelna reca (Sv. MihaJlo u Stonu) Plitke nise iii lezene ~ s~IJera u pravi~u ~e ne po~udaraju s rasclanJenJem unutrasnjoatl. i '10 je [edna od razlika Iz.m u ranos.rednJovJekovne t romanlcka crkve NISI u unutrasnjosti ranosr&dnjov' k 'h' . jen~ I sas...m su u skladu s k i t je, oli,ni ,crkava re~ovlto prate arhitektonski ritam en1er~unutrasnjostl se javljaju ka~~:;Uk,ll\lnlm sls.temom cltave gradevine, Uz sir.Oke plitke nise u ~rostora, ali im porijeklo treba tr~it: I ranobizantskim gradel/inama. uu~e, p.Olll~rutne .~ise, kOje ~oja.cavaJu rasclanjenos1 turglckoJ funkCIJI polukruznlh nlsa u starokr§6anskim

tine u formiranju etarohrvatske arhitekture, ccue ie J, Slrzygowski uzortrna i analogijama i nasluclvao ih na veoma slrokom prostoru

slavenske drevne arhitekture do Bliskog 1stoka i posebnQ Armenije, zadr2~vsi se, u skladu sa svojim konacnim pogledima na evrops!<:u umjetnost, na utjecaje s istoka. Tim ie pogledima Lj, Karaman supro1stavio svoju tew 0 razvoju slobodnih oblika, 510 ih domaci graditelji s1varaju bel. jacih vanjskih uzora, a u uvjetima, koje pr~i:a periterna U posljednje je IJrijeme M. I='rel09 dao nOlli prilog teoriji.o ?d!utnoj umjelnosti tog IJremens, us1llrdivsi da je, u ranosredn,ovJekovnom sredlna. ulozi ~nt!tke gradltellstvu . bastm~.u negacjla

Ukrasu ranoSrednjovjakovllog crk.veno " , S~Odu, ~t:uvani npr. u crkliarna S D 9 enterlJera prldonose i arhitektonski elementi na {l11U,kati su mogli imali i odrea v' onat,~ u Zadru, Sv. Trojice u Splitu SII. Martina u Trof njosli, ene unkclJe vezane uz crkveni obred i o'svjetljenje unutras-

antike sarno pasivnog karaktera. Ned~vno j.e A. Mohorovicic iznio os.noV'ne de.termln~nte starohrva~Ske. uopee, prikazavsr ci1av slijed kulturnlh faza kOle su utJe~ale na formlranJe

. ., umJetnostl .. k~lture ranosrednJovJekov-

Nor.flocl

I donatorl

S,preko stopedeS131Vib iii m . n,ovjekovnograciit anJe sacullsnih crkvenih '" crkvene !rhitekt e JaNO U HrvalSkoj predstavlja 'ad gra e~lna .u Dalmaciji ure ranoga Srednjeg vijeka. J nu od naJve¢lh regionalnih

r

i Istri, ranosredk.oncentracija

nog umje1nickog izraza kod Hrvala,. \la.IQr'lZ~rajuci tim.e t slavensku komponentu. Stvaralacke komponente ranosrednJovJekovnog gradlleljstva U' Hrvat~k~j tini se, ,dakle, d~ ~u ipak visesmjerne_ Osnovu za razvoj cini, bez sumnjeo, !QkalnO gradlte,'lsko ~~sIJed8 broJnfh urbanih centara, manj/h nasalja i pOledinacnih Qrade\lln~ du.i: dalmatlns~e I Ist~rsk~ ob~le~ koje je crkvenoj arhitekturi pru!ilo izravne uzore za .formlr.a~Je gotovo sVlh longltudln~lm~ I nekih central nih tipovs. Na to se naslje(fe nadovezuJu razh~lIe komponente ranosrednJovJ8-

gdje se u organski vezancm zvonlku sterohrvatsklh crkeve """"dr,oO\,,o~ .. ki "we:stwerk". *.";"'~l1k'fta"j.lihtlradICiDr~.,n~~ I i novih vanjskih u1jecaja, koji na prostoru, s10 oaMvltlzaprama nevi sllvenski elnieki el~me"t s ,~rasti1i.~_umje~niCk.im nashedem. d~la2~ IatoVrem8no I politlOkim i kulturni~ utjecaima, dV,IJU velli<lh susjednih drzalla, (franack~. I blDntinskel, razvlJII5e ranosrednjovJeK~VnQ gr~dl~~ljstvo prv.ens1venona p~druCJu.DalmaClje I litre. PrllwaeBjucirazlifite utjecaje to Ie gradl~e;llstvoS1~?rlloneke osebujne arhitektonske tlpove, koJinemajuizravnih pro~olipovau druglm p~drucJlma. ... . .. . , Tipske kar,kteristike rilnosrednjovjekovnog graditeljstva u Dal~ac.l'l I lstrl I.skl!u,cuju: medutim, spcmanu pojavu tzv. slobodnih oblika starohrvatskoq gradltelJst~a, POJedlnl arnttektonsId tJpovi imaju i Izrazila regionalna obiljeija, pa ukazuiu unutar pojedlne regije na pojavu preno!inja oblika,iii - u nekim slucajevima - mozda cak i na rad istih majstora na odredenom podrl.ltju, FormiranjempoJedinihtipcva i cbllka. kaje su prvenstveno uvjelovale nove zamisli 0 kon$trukciji,ranosrednjovjekovna arhitek.turCl Hrvatsko] lsto kao i 1.1 druqtm evropsklm regijama u dala je svojlniltni kreiltivni doprinos oblikovanju crkvenog proslora. Najvise zato ranosrednjovjekovnogradileljslvo imalako zna¢ajnu ulogu u razvitku arnitektonskoq prostora lzmedu starokrAcanskog romanickog razdcblia. i

prilut.n kod poJedinih tipava i o~lika. u prvom ~edu. kod

1.IDena je Dbala Jadrana vee ad geografskog palataja valno stjeciite _ •• '" •.• ,.; .•• _ .• ste je U odrel.1enom vremenu I prilikama lnalo110 tnalandOJllIIa Bilo je tako i u ranom srednjem vijekl.l, ked je nakaddnji skog svljeta. Rim. ustuplo svoje mjesto novim ulogu sluieci kao most izmedu Bizanta i srednjoevror .. k<,g.'mp"rljla-V8l .... antlcke I ranoblzantske umjetnieke tradicije u gradovlma tcoji au ftd<,Illd!IIAi_ seobi i pogodne ekonomske i ncutrcke prillke omogucit Ce va!nu grac1evinsku djelatnost, koja ce se izmedu slil:nih povllesno-umjetmektn pojavB u zapadnom vremena isticati svojcm osebujnoseu. Slaveneka plemena doselivsi se na istoenu obalu Jadrana naAta su.se u centru tih zbivanJa i postspeno S9 ukljucila u umretntcku aktivncst. Razvoj prve srednjovjekovne umjetnosti "preromanicke", kako se naziva. prati prvo sccijalno raslojavanje novonaseljenih Slaven. i formiranje hrvatske knezevine i drugih "Sklavinija" u zaledu dalmatlnskih gradovi. Vee u IX stoljeeu djeluju i na terttonlu nrvateke knezevlne pored graditelja i klesars-ke radlcnlce.Imena hrvatskih knezova i zupana 10g vremeaa uklesana u elemente crkvenog oamjeStaja ukraAenog tlptcnlm ornamentom preeomanike vecma BU znacajna. Nijedan viacar nekog drugog slavenekoq naroda iz taka ranog raz.doblja nije ostavio spomena u kamenu. Od Jstre do Ulcinja rasprostlru se cstacl te karaktetisticne skutpture. a prcnadenl su pojedini primjeri u zaledu. Sioveniji, Bosni i [edan cek prekc Save, U odnosu na artntekturu. ona nije u totlko] mjer! originalna ni osebujna., ali pa repertoriju ornamenta, po gustoci rasprostiranja, po intenzitetu nrofzvodnje i broju utvrdenih radionica zauzima vaino mjesto u sirem arealu. Nllhovo kulturno-povijesno znacenje u osvitu nase kullurne afirmacije IJ Evropi snvisnc je

1)It:

lstlcati.

Sve ranosrednjavjekavne sakralne gradevine blle su provldene razfieitlm ukrasima isklesanim u kamenu. ukraeevau su ee portali, prczorskt okvlrl, kamene prozorske resetke (tranzene), vijencl i stupovi. Istolako iztadivao se ukrasen crkvenl namfestaj- onert. eiboriji nad cltarlma. ottame ograde (septurnt, pergule) i drugo Skulptura se ocituje u vrto pli1kom reljetu. Prevladavalu mctlvl sastavfjeni od razn~~i,kih prepteta troprute vrpce taka da sa ana popularno naziva pleternom skurpturom. U ltah]! ~e takvi spomenlci nazlvaju testa langobardskim. a u zadnje vrije~e kod z~p.~~noevrops~l~ pisaca prevladava naziv karcltnskl, jer se ana upravo u daba karollnSke.vlastl sl~.dau sred~lol Evropl. Kod nas se 0 to] skulpturi dosta prsalo. Nakon pisa~a XIX.~t,oll?Ca,kOJIsu te rellefe ubralali rnedu proizvode bizantske umjetnosti i Frana aenca k011lh Ie ~az~ao "hrv~tsko-bizantskim", rasirllc se pod utjecajem njemacke skole, a p~~redst~om PovleSnIC~a,ra umletnc: sti Strzygawskog misljenje 0 orijentalnom i nordijsk.om ~orlleldu .tlh,ornamentaln~~ kO~POZIcija koje SU, navcono. donijetl Hrvati lz svcje pradomovtne dOS~II~I. se u Dal":"aCIjI.l:LI.~aramanu [e bilo potrebno dosta nuda da ukaze na identi~nost nas~hI sJevernot~hlan,~klhreIJ.ef~. Mote se danas govoriti 0 odredenoj alpskc-jadransko] Skulptur,l ra.nogsrednjeq vljeka kOla Je nastata na periferiji bizantske urnjetncsti. kec odraz u~us.a ljudl onog 'lremen~ a na vrlo slabim tradicijama i qctovo nikakvom kontinuitetu u g~JenJ,~. kle~arskog zan.ata IZ vre~e~~ kasne antlke. Njena se kolljevka obit no trez! u sjevernoj ltall]l. gd,le se p~ceci mogu ,re~t,S1 rat! u prvim decenijima VIII s1oljeca, Ornamenti sou u, t~j fazl raz~Ola dost~. Prl~I~IVno izradivani kompoziGije SLi nespretne, ali ,se tada vee otltUjG ~dreaenl repertanl kOJIc~ ~e upotreblj~vati za eijelog ,tr,ajanj~, U 'oX stolJetu i naci~ klesanj~.1 raz:~'i~r~~?v~~i~~~:~~~~~ ornamenata pokazuju VI§I kvalltet I odrellena pravll,a po kOI .ma, . 'd ciovoljno duboko zasli u otkrivanje znaeenja i simbohke razllcltlh motlva, Znamo slgurno a

.;.;;;;,;,.iti,anl" ~.rn.

· rOlJizlcije i hlrcvi klesara, n~.go da su bill. podre~eni pravili~a bD pulW: Imp 'l5k'm odnosima. U to vruerne (IX stcljece] sire se gra.ntee J numer~ o~e zahva6aju Rim j djelo.micno ju~n.e p~k!aji~e ltalije gdje P," 'I~Us'P~'u'~,p'~t·urom. Registrirani ~~ takvi sP?menl~! .. Francusko], te s& srestlS I .' . N'emackoj SvicarskQJ I zapadno! Austnji p089bnOu.:,"?v8n~l, u J~:~~'e~niCkastr~janja su uvije~ blta znacajna tako da smo rano dosli Izmed'uIta~JJe, nBslt;;~:nitl('Q~ pojavom. Klesarska aktrvnost pocera se r~zvijati parale!no s u kunla"t I s.to~ U I k' . dalmatinskim gradovima. U istarskom Novigradu SU vrijednl tal.ija.nsk~mI u Ista~s rm 'osebno treba tstecr ulomke clborlia na kame je uklesano irne prlmjerCJf8n~ ~.kuIPur~~1~9 iz povijesnih izvora u VIII stoljecu. lz istoq vremena .SU. vrlc bi~kup~ M, lJr~CIJak' namjestaja iz Dvcqrada. U Splitu se moqu prepoznati takvi prtrnjercl, a .PnO:g vrI/odm u cmcr or v

u juznoj

njam Iuku zabate razdvajaju, pa Be postoji, i donji motiv teku fukom • js~unjena je n~jcel1ce kri~.em,.c}est~ i poput naJees{;~ su pnk~~ane.dvI~e. Slme1f1eneptice, vrlo ItJlizlrana paunovr. Na kasnijlma JavJJajuse i svetacki likovi :cost<:,jale s~ i niske .ograde, bez atupica i arnitra~a. U tom slul!aju ~~fs~~~'~~t~~~

7~1;::'~:~ ~:~~~:.ertikalni

ornamenti, koji imitiraju &tuple.,

je~ ~;~~ je receno, takva skulptura do~egla v.eei r.azvojni, st~pa.nj . Tada se taj nacin ukras9vanja crkvenog namjestaja .razl/io na nasem pflmo~Ju u veliko] rT_'Jen,a~o d~ se t sve do potkraj XI stoljeca maze pratlti aktlvnost kle~~ra kOllko. u grad~vlm~. tollko.1 na podru6jll rane hrvatske drfave. Jasno je da su spom?n~lcl.o ~radovlma kvalltetru]l. a maze se primjeliti i import dijelova ukrasenog crkvenog nam!~.$taia IZ,gradov.? ~ zaleae.. , Najviseomamentafnih motiva, kcmpontranth na razll~~te nacine, pruzaju n~m ostac! olta.rnlh ograda. Ograde koje svole porijekl.o v.ukU iz sta.rakrscan~ke arrntekture bile su postavtjene ameeu prostora odredenog za svecenike (prezbiterfja) i viernika. One su sa redovito nalazile na stepenici, [er je prostor za svacenike s oltarom bio povisen. SastojaJa se ad pluteja, kamenihplota i od stcpiea u koje su te ploce bile usadene. Stuplct su u donjem dijelu, u visini pllJteja,prizmatieni i imaju sa strana zljebove lJ koje su se place uticale. U gornjem su dijelu okrugli 5 kapitelom. Na kapitele stupica naslanjaa se kameni arhitrav. Ograda je u sredlstu, nasuprot oltaru. imela vrata. pa se arhitrav nad njima produ.i:uje u luk, nad kojim se skcro redovito diie lrokutasti zabat. Pluteji su karakterlstlenoq oouka. lrnaiu na gornjem dijelu zadebljanje, koje se nalazf u tsto] ravnlni s donjim prizrnatfcnirn dijelom stuptea, taka da na pregradi donja ploha pluteja ostaje nesto uV"ucena. Ornamentalni motivi su rasporedeni po odreCfenojst1emi s vise iii manje varijanata, Glavna ploha pluteja moi:e imati ornamentalni ..Iepih" ~Ieternih ..mreza" raznih vrsli iii kompozicije biljnih i ple1ernih elemenata ("dno kD.sare·', dr.) IIi arhitektonski motiv -Iukove na stupicima ko;i uokviruju krizeve flankirane I d\'Jema~~~m~tama "slablimazivota", U "oeima" mrei:astih motiva i pokraj drugih pleternih iii kompozlclJaIsklesanesu rozete, zi'Votinjski likovi, pretei:no ptica, a ponegdje sa javlja i Ijudski Ilk. Na P?sebn1mpr~mjercima, 0 kojima ee jos: biti rijeti, isklesane su i figuratne k.ompozicije. Na gornJe~ ::adeblJanom !~bu pluteja slJsrecemo pored razli6itih pleternih motiva i mal~ luk~~e,razhClt~obr~.aen~III razrwlike biljne vitice. Isti motivi javljaju se '1ertikalno komp.onl~ ram. I ~a donjlm dljelQ\llma stLlpica. Kapiteli na stupicima su tvrdo modelirani derNatJ klaSJ~~lh k?rintskih i kompozitnih kapi1ela. testa su ma!!;tovito ukraseni i drugim motivima,l na.ar .ltra~lma upotrebljsva se odreden repertorij ornamenata. Obavezno gornji rub sacinja~aJ~mzoVI"k~~a" (vOllJta)koji predstavljaju znatno izmjenjen klasicni motiv "pasjeg skoka:' s~ j:dmo9~ bltl lIIedusobno povezane ~to ih vise pribliza~a ishodisnom klasicnom motivu Iii povez;~e°pl ~ruge ~dvOJene.Donji dio arhitrava maze blli razlicito obraaen, pa susrecemo prepletenih I~:~~: ilJ~o~e, t~v. "perece",_ p.lasticno abraden friz listiea, pletenicu, niz malih Po sadrzaJu m b~" rio cesto se na arhltravu nalaze uklesani natpisi na latmskom jeziku. narucilac a kat~~~a il1~rSakra!no~ karaktera, ali su vrlo cesto posvetni, u kojima se nav~di agocJenl podatak 0 vremenlJ gradnje. Motivi arhitrava se n8 sredls-

~~;;~:~:a~

a ta~a.e i U,zadru. 'zvodnj'i nastao je nakon jaceg kontakta

s karollnskorn

kulturorn

u IX

Oltari ~lJ jed~ostavni kameni stolovi. Stuoac koii nasi oltarnu ploeu ukrden '8 takoaar p~eternl.m ~?hVom,.~ ukras se susr.ece i na runu same ctoze. uvecnn crkvama nad ~ttarom_ dlza~ ctbon] na cetln stupe. Sastcjao se od eenrr strane, lJdonjem redu obraa" 1 g?rnJ~m pra'VOklJt~o. t~ od, krova, kc]! je magao biti u obliku ~et\leros1rane Hl~~~~~~;.~~ plramld~. Strane clb~rJla.~lle.~u tak.o.cer ukrasene reljetcm. luk redovito prati poles bogBtije ~omponl~an:. pletenl~e III bl!Jna vtttca, katkada uokvirena astragalom. Gornji rub strane Ist~knut je vlle,~cem ISklesarllm. na samoj ploei iIi dcdanirn Na njemu su obieno isklesane oprsane ."kuk~ .xao na arhttravima oltarnih ograda. Ugaoni prostori etrana, izrnedu lukova i rubova,. IspunJ~n.! SlJ raznim ukrasima iii sirnbolicnlm hkovirna i kompcncqema Pleter~lm. r:nO.tl.Vlma. ~ili SlJ Ukras~~i i drugi dijelovi crave. Okvir! portala imaju reljefne ~!etenlce III bIIJne.v,ltlce. Nadv.ratnici. ~u ukraseni kriie~, a na jednom primjerku nalazi se i flguralna kcmpozicija. Prozori su blf zatvcrarrl kamanlm resetkama, tranzenama. One su razticlto ukras~ne: iii je to jednostavna kamena mreza obrubljena pleteniccm. iii se sama resetka sastcji od ornamentalnih kompozicija pleterne trccrute vrpce. slitnih onima na refjefima pluteja. U qtadn]! vecih crkava, trobrodnih, j One [edine dvobrodne u Zadru, upotrebljavali su sa stupovl preuzeti zajednc s bazama i kapitelima od sterljlh gradevina iz rimskog vremena. No ima primjera da se klesu nov! stupcvi i kapiteli. Ti veliki kapiteli imaju sve karaktenstlke kac i oni mali na stuplclrna oltarnih ograda. s tvrdo modeliranim akantusovim Hscem i volutama. Ukraseni reljefnim pletenicama i viticama bili su i rami vijenci i imposti U apsfdama i svodovima nalazif su se ugradeni nosaci svjetiljki u obliku prevrnutih zdjela, 0 koje su bile zakaeene viseGe svjetiljke. Te zdjele bile su ceslo perforirane i ukrasene pleternim motivima i cak pticrim likovima (:asto 5e zaboravlja da su te ukrasene kamene ploce bile boj:ac!isane.Sareni reljefi morali 5U biti zamjena za mrarnornu inkrus1aciju i mozaike, koji su lJto doba bi!i 11(1. najvecoj eijeni, a za narucioce u nasim krajevima nedostitni. Na nekofiko primjeraka u Zadru Silcuvali su S8 tragovi originalnih baja, crvene i tamnomodre kOje su se komponirale u kontr9lstu, a 5igurno se upotrebljavala i pozlala Uzore za Ornamentalne motive pleternih reljefa treba prvenstveno traiiti u antiCkim i starokrscanskim podnim mozaicima koji su bili prislupacni. U drlJgom planu su uzori j'z reljefn!h arhitektonskih ukrasa Antike (klasicna kimacija. as1ragal, akantusova VIiica. kant~rOs) IZ dekoracije silne plastike (zlatarstva i obrade slonovace), Ie ~otivi iZ,orijentalnih te~stlla,.Vr!Q sloi:ena geneza te skulpture ne mora nas zbunjivati, jer se I u druglm gr_anama ~rlmJenJe~l~ umjetnosti taklle struje zapaiaju, a ujedinjujlJ se lJ opcem pogled~ na hkovno tZr~avanJe ~ apcem ukusu koji je koliko u uzem evropskom toliko i u sirem medl1eranskom (kr~canskom I islamskom) arealu bio u to vrijeme uglavnom jednak... . .. .. Kad je rijeo 010; skulpturi u ~asjm crkv~ma piS?i ~9,~IO IzbJ.egavaJ~ t~.cnl~,e.datllanJ:~::~~e~~ sa obicno siroka daiiran/8 ..lzmedu IX I XI stoljeca , "r.a~1s~~dnJIvlJ~k I sl. N~ ir 'u pojedinim dijelovima crkvenog namjestaja.~ala,ze..natp,sl kOJIga S\lOJI~. adrtaJe~~~~;~k; s bilo da do nose godinu iii ime licnos" 0111 ZIVOt.odnosno funkcl/B mogu se

e

ovijesnim izvorima, mogu se naci, ~,~r~6a upor~s~a i za datlrao]e i ~oliva koji su identieni po kompoztcijt I P? t~hnlci kteeanja onlm~ omam.,ntlln,n .. d se imena hrvatskih knezova Trpirmra, Branimira. Muncluz n~tpIS. Oni kOJI to r ajbolje posluiiti. To su ulamak zabala e imenom kneza mira i kralja Drtlsilvi mo!)U ~a 0 n Riiinicama ked Klisa, cettrt skupine ulomaka arhitrava i Trpimira ~o~o8~641:~~;~i;~r: (879-892) pranadeni u.MuGu; Nlnu. So potu ,I Zdrapnju, ~abata S lmencm n.E! u 688. odinu (Muc), ulomci arhltrava,l zaba~a s natplsom kne~a l ran Jed.n e~k toeno dal . d I' ~ d Knina i ani takoder datiranr (895) I na kraju dva manja Mun~imlr8 pr~naaem ~ Uz a ~~i~je dux magnus Drfislav, pronadeni u Kapitulu kod Knina. pluteJ8~ nat~,so~'12vd~e ~~~·e se oko 970, qcdlne. ~ Hrva~~k~t~~lji~~i:inicaPmoie' se usporediti ulomak zab~ta iz rusevin~ crkve .na. Lop~S1<Oj Sa ~ , lnaid e klesarske obrade i ornamenta I tako preko njeqa datlrati LJ vruerne ~~8~~:r~~:~~~:~jae~ ~a~u crkvu koja [e. kako Ie _pozn~to, original~og ,Qblika, Na isti nacin m~gu se usporediti artutravi oltarne oqrade s natPls~r1) zupa~a Gasttk.~ IZ crkve Sv,.Spas~ n~ Vrelu Celine (Staroj Vrlici) s namjestajem IZ sopota_l Zdrap~Ja. na kojirna s~,na~a~1 ~ranlmlrovo lme. Arhitravi imaju istu kompoziciju or~a~enata: natPt~~O polje, ,~ad nurn J~ce Istakn,ut vijenac, sastavllen od niza plastic no obredenih listova r nad ~II~ .,ku~e, dv?~truk~hrazdvoJenih "peteljki" i istaknutog zavoja. Slnva natpisa, takoder. ~maJu vetlklh .sllcnostl, ~o~ot()VU zbog upotrebe semiuncijalnih slove. A~hi1(avi slicnih .aso.bma p~onadenl ,su u, KoIJa.nlm,a, ~ cstecirna crkvekod Bukorovlca u selu Blskupi]i kod Knina I druqd]e. Ulomci arhltrava IZ N~na 1 Muca s Branimirovim imenom imaju oeste razticit ukras, ali je kompozicija aliena: natnlsno polje, niz povezanih .pereca'' koji nose lzbocenl vijenac, a nad njim niz .jcuka'' slicnih ~nima iz pre!hodne grupe. ldentiene obrade su dijelovi ~grade iz ~ro,brodne crkve na St~pa\l'lma u Biskupiji, Na zabatima sacuvali su se ptieii likcvi karakterlstlcne abrade: na reljetu se ne osjeca teinja za oblikovanjem volumena, detaf]l Iikova obradeni su graficki, a i ~efintranje lika je vrlo pnmitlvno. Takva obrada pticjih Hkova vidljiva je i na vecern broju druqih objekata, .ne samo zabata nego i pluteja. U;epi eu primjerci lz Koljana, Pridrage (Sv. Mihovil) i Dubrovnika (Bv. Nikola), sncne obrada na 'rima zabatima i ciboriju tz crkve Sv. Marte u Bijacima pctvr du]e datiranje te crkve u IX stcljece sto se mace izvodi iz povijesnih podataka. Pluteji iz Kapitula uprkoe imenu velikcq vojvoda prnsiava ne pomazu nam mnogo u datiranju. jer su ukraseni standardnim pleternim mrezama, bez drugih elemenata i likova koji bi u tome pomogli. Navode nas lek na pretocstavku da su se karakteristike modelacije retjefa i komponiranla motiva, definirane u IX protegle duboka i u X stohece. Skulptura XI stoljeea poprima nova obiljezja u razvojnom putu prema rornanlcl. Za datiranje veeegrupe tih sk.ulptura glavni oslonac nam prui.a vetiki ciborij, ko]i je u ulomcima pronaden u.Zadr~ 1891..god. Na njemu je ukteeeno Ime zadarskog prokonzuta Grgura koji je vladao tfld~setlh..qodina XI st.olje,ca" Na tom ciboriju lsklesani su ornamentalni rnotivi pletenic~ na natln k?11 znatno razhkuJe ad uobicajenog, a figuralne kompozicije koje predstavlJaju ~e lavove I grtfone ka~o d~ve jagnjad, pakazuju specificnu modelaciju. Iste karakteristike susrece.~o na plu1eJImar os'alim ornamentalnim reljefima koji potjecu iz poru-a:ene crkve Sv: N~d~IJI~e ~adru. Sro.dnasti su take "ellke da se maze govoriti 0 jednoj te istoj radioni~i u kala Ih J~ ~~radlta,PI,uteji IZ crkve Sv, Nediljice mjesta uobicajenih apstrak1nih ornamentalnl~ k~":oz~crJa nose nlz,arkada LJnutar kojih su isklesane kompoziclje 1Z Krist~:)Va djetinj.stva I ~k~ViO:~r~:~a~.PluteJpri~~~Je Navjdtenje pod dvjema arkadama, zatim VlzitaciJu gdje su POkIO"stv~ ~~~~:::te zblJ~nl pod jednu arkadu, Kristo'o'o r~denje. ~od dvjema arka?am~, te Pokol' d' ,,~Od trlma arkadama. Na drugom pluteJu cetlrl arkade uokvirulu Prl20~ la Jece,za kOJIJe "POsudena" ikonografija Salamunava suda, taka da se pojedinaCnl

fc

IIkovi aktera: Herod., krvnlka I cMfu kompo2icija Bijega u Eglpat, a pripada danas nepotpunoj kompoziciji skracen. Likovi razlicitih llenostl, koje au tu prlkatane koje se ne razlikuju od modelacije glava dvaju lavove na GrgUI'8YU nog krutnog oblika, glatke povrslne, mato zaobljene na krajevima. raven. usta su oznecena tankim ravnlm i:ljebom, goto'o'o uparana u kamen. 4jud8kaau tavlja ouza. US"i su isklesane iz".~n povrsine nea. a ispred kose, tjudske su poluln'utne.lavlje siljaste, ali su jednake mcdelacije i u odnosu na glave cremate. Ruke 9U veHke u odnDIU". !ijelo, nabori su stitlztran! u paralelnim zljebovima ali se madelacija razlikuje od obradlEt"a starijim objektlma iz IX i X stoljeca. Primjecuje se rzvleena tefnla prema modetiranju volumena. Kretnje llkova su zive i uprkos prlmmvemu lzrazaine. Jednako se mole reci i za cblikovan]e raznih iivotinjskih Hkova na gornjem rubu pluteja i na GrgurevlJ ciboriju. Kolikogod su svi ti likov! .nesprstno" model Irani, oni ocituju detimrani nkovnl jezik i stil, Nedavno je u Zadru u sterckrscensko] crkvi Sv. Tome pronaden jos jedan eiborij u mno~ini ulomaka, tako da su ee moqre rekcnstruirati tri strane. On je iden!icnih kiparskih osobina kao i pluteji iz Sv. Nediljlce i opisani cibon]. Cak je i finije klesarske obrade.
zauzima

R"JconslruforcfjB pJlilejB 'Z cri(vB Sv. I..ovre 11 Z;uJru

d plutejima koji u sekundamo] funkciji oblikuju krsni SkUIPtLl~.USPO~O.::eprsvdanQ smatra da poueeu iz trobro~ne soli~ske o baptlstarl/u',za 'ntima pluteja i rebate iz te crkve pokazuju neobtcru, I M~JsIJa: ~es~ I~a~rnk~ee i nabori cdlece na poznatoj kompoziciji s kraljem n If.lv~tl~!~~I~:~;~''1JiUd:t8Iji, identitna su modelirani. Ta i~~rk~a ta~oaer jmal~ . . kao !ito su dva zadarska. Mczemo dakle qovorttt 0 Jedn~J odre~enQJ . 'dovodi do zakljucka da SU nastale ne sa~o u teto vn~eme stUskajg~pl ~kUJ~i~~~Ci~O~O n::o;im osob,nama one, pradstavljaju ~~Io ~nje.dne pr.i~Jer~e nago I U 1,~OI ra I' ranicenase nacionalne I regionalne povljesf umietnostl l rmaju ptastike kOJlhva1nost pre all 9 • D'S m'ssto u razvaju evropske sKulpture uopce. .,. , ~ Jda~ke crkve Sv.Lovre pOliecu ulomci dvaju plutela, od k~J~~se I~d.an.mogao. u.v~cem ~.:u rekol1slruiratL On [e takcder ukrasen 1iguratnim ~O"~polICIJama IZ Krlstova dJ~tlnJstva. z~ razliku ad plutela jz s-. Nediljice .ovdje 5U kompO~I~,'Jepored~ne u ova reda. Flg~re ~u prematome dalexo manjih dlrnenzija ~rva kompOZICIJ~u. qomjem re.du p.r:dstavIJala J.e Navjes1enje, kojegase sacuvao sarT_lo an,oe,la. ruga JeVI~ltaclJa sa,Slme1r1Cn~ko~ponlod jl~ D ranimllkcvlma Mariie i Elizabeteuokvrremrn artutekturom. Treca po re.du predstavlja Kn~~ovo rofl'enjekomponirano s mncsrvorn 'iQu.ra, Ispa~ nje pnka,zana su tn m.u?raca ~a konjima. Lijevood te kcmpozicile. a IspodVizrtaclJenalaZ~laS? '1je~?Jatnok?~POZICIJ~ ~osJe1 mudraca Herodu,jer se na nlencm Iraqrnentu creccanare dlo pnjestolja I jedan vojnik u oklopu sa stltcm. sesta kompozicija tog ptuteia. koja se nalazfta ispod Navjestenja, nije se sacuvala. Vjerojatnoje tu bilo pnkazano Poklcnstvc mudraca Kristu. Na gornjem zadebljanom rubu nalaziseernamentalnlfriz s pleterrnm mctlvlma i pticjim likovima pod malfm luxovlma kao na prvom plulelu ii! crkve Sv.Nedlljice. ali drux'cijih skulptcrsklh kvaliteta. Od drugag pluteja sa~uljao se dto gornjeg zadebllanoq ruba, ko]! ponavqa rnctlv S ruba drugog pluteja iz crkve Sv.Nedillice.i utomak jecne 'iguralne kompozicije (za koji se poqresno srnatralo da je iz Nina).Vrlo vlerojatnopotleee iz iste crkve SII. Lovre zabat s dvjerna slmetrlcnlm ptlcama bez karakleristicnih.Jcuka' na rubovima. Modelacija Ijudskih likova i nilhcve proporcije razllku]u se~.donih na plutejimalz ~\I.Nediljice. To su male figure, vallkih qlava, odjevene u zvonolike ha1llne. ,Ima!u.kratkeruk~ I velike ~ake, Isle takve karakteristike modelacije imaju likovi na Ira~zemkOJa ~.ulomclma,pronaden.a.IJ fusevinama tzv. "crkvine" u selu Biskupiji kod I~ Knrn~.KompozlclJa sast~J~.la gornJem dijelu lral1zene ad osovljenog romba (sto r.as Be u ~Ok~~J:C:an:I~:n~ r~~n5kemmlJ~tur~)u sredistu kojeg~ je sjedila Bogorodi~a s mali m Kristom d . be u gorn!em Jr)evom ugl~ nalazlo se simbol evandellste Ivana - Draa u d::~~~ ~~~~~ms~~~~~IMM~teJ~ - ~n~eo, u Ilj,~vom d~njem si~bOI Luke - krilati bik, .a' u Iranzenebila je ko .. ~ ka Knlall 'av, kO)1~e na za_lostnije sacuvao. U donjem dijelu ralnika s macemk~r~~i~,~~! ~p~znatog s.adrzaJao~ k~je ~otjece glava jednog sveca i !i~ n nO$njom starihHrvala.Po' d~ p. ~ ukraslma na odJecl kOja se opr~vdano mote smat.ratl negose POnavlja njihovaj;r~~a~m ;lkOVIsu obraaeni S obiju strana. all ne kao puna plast!ka, rigural,nakompozicija Od d nj21 raila, taka d~ se na poleaini tranzene javlJa zrcalno Ista s uiomci. Patnje ie vrjjB'danul~~gaek Ir~~zene u bISk,~~ijsk?J "crkvini" sacu\iall SU se manji zadarSkim Plute;imai zabalu i I S I ~m orla, kOJIIma Isle odlik~ drugih ptitjih likova na u.sp?re.dbi onlma na GrgUfe\lv:n~~a s ~,Im~olana opi.sanOj tran~enl. Ti ptieji likovi, koj! su u CI razhkujuse od njih i po jace izra1 ~rlj~ I d,ruglm nrem.u srodnim reljefima mnogo manji, se Ie skulpture usporede sae~~Jrt~I~~dt \lolumena I me'ksoj modelaciji. e atufl neopravdanodalirao u VIII t I' zada(ske crkv~ Sv. Lovre {koji 5e vi~e puta u ga se mora smattati suvremenim ~ ~ Je e) ~n pokazuje lakoder odreaene slicnosti tako da OJgrupi skulptura, tim ..... sic se nalazla ~a istom Ise

Rekonstfukc1j.a frallzene Biskupije kod Knin8

iz

gradevnom objektu iz kojeg arhitravu (nadvratniku) prll ... .n·l(rl'tnll .z dva grifona, a na devratnicima i.tmedu Navjestenje. Oni 6\.1 pfimitivnije i figure na plutejirna iz iste ctkve i tranzene pronacena u Maidanu ked Solina, od kojlh [edan pripada zabatu bez, kuka' ne rub sVJe.docl.o postoj.anju radionica ~Qje su djelovale u lstem vremenu (X' stoliaee), a njltKNi proizvcdi ookazuju meausobne shtnosti. Posebnu gru~u saclnjeva]u spcmenicl iz juinog Primorja. sa teritcnja izvan stare hrvatske drzave. vezanlh uz gradove Dalmaf/ae superior. To su dio ciborija i cetvrtasta kamenica u Kotoru, plute], ulomci crbon]a i drugog namjestaja u Prevlaci u Saki I(otorskoj, ulamak ~iborija .u Ka~olcu u Rijeci Dubrcvacko] i luk ctbonla lz Ulcinja. Ukras na tim objektima izraden je u plttkom reljetu. Uz bogati repertori] pletemoq j biljnog ukrasa susrecu se likovi lavova koi~ su na potpuno isti naern laredenl na svlm objektima. Daliranje nfje evrato. Dak neki autori smatraju da su nastali u XI stoljecu, drugi ih dafiraju u IX. Argumenti za XI stoljece eu ikonografska sncnost sa cibortjern prokcnzura Grqura i slova naiptsa na ciboriju u Kotoru. Argumenti za IX stollece su plitki reljef i upotreba astraqala za rub ctetentce na tuku ciborija. U priloq 0-";09 drugog datiranja poslufito je ime "Nijkiforius" uklesano na kolorskom ciboriju. Smatralc se oa je tu spomenut bizantski. car Nikitcr iz pocetka IX stclieca. Meilutim, ime Nikifor je bilo dosta raslreno medu stanovnicima datmatinskih qtadova i po svo] prilici odnosi se na donatora toga ciborila. Drugi argument jest nat pis na danae izgubljenom ulomku koji [e pripadao ciboriju u Ulcinju. Na njemu se spominju bizantsk! carevl suvladar! Konstantin t Leon, pa se srnatra da su tu navedeni carevi iz pocetka IX stolleca. No i car Konstantin Porfirogenel imao je suvladara Leona u pr~oj potovml X stolleca Na fragmentu u Kcmolcu prikazan [e uz lava i Ijudski lik duqe kose (vjerolatno kompozicija Samson ubija lava), ko]! je mnogo primitivnije izraden nego 510 eu Ijudski Hkovt na spomenu1im skulpturarna dviju opisanih grupa. Uz neke [uznodalmatinske preromanicke gradevine vezana je dekorativna skulptura, koja se po nekim svojim osobinama, narocito po strogoj pravilnosti i raZI!citom ornament~lnom repertoriju. pomalo adv8ja ad onih UsJevernim padrucjirna. Po iz.\ijesmmelementima bhSik8Je bizantskoj skulpturi. . . No izvjesni utjecaji bizantske skulpture vidljilli su i na nekim _Pr"lmjercirna: sje\ler~.~hkraJeva. iz Posebno se istice 11kBogorodice na zabatu Qltarne ograde IZ "crk'Jine" u BiskuplJ!. Bogolodica je prikazana u poprsju, isklesana je u pntkom relle-fu poput jed.ne relje1ne-biz.antske ikone. Bizan"tski utjecaj se vidi takoder na prikazu Krista na ~r,ijes10IJ.u m~du and~I.lma n~ zabatu iz Sustjepana u Splitu, zatim na jednom p!uteju u Bisk~PIJI. gdje-J~ pnka~a.nonJen~al~. motiY sokola s_tose oborio na zeca, te na neklm apstraktnlffi ~Ietern.lm .m~tl"'lma, gdje.l_e preplelena vrpca bliza bizantskim slicnim ornamentlma nego onlm uObltajemm preroma:nlc-

"~I1;.,.;"i~

~t~

c

~1~lni~i ~a~::~~ije u sam pocetak XII stoljeta. ZbOQ.ranoro~an.ickih oso~ina .t,reba d~tif~li nekoliko spornenika kaj, $U pronaoeni Ilf u islarskim I dalmatln~kl~ grad.ovl~a III na lentorllu hrvatske odnosno dukljanske dri:ave. Taj romani6kl karaktero~ltuJese u I~razenom v?lumen~ koliko ornamenta iOliko i Iikava koji :su na nj'lma izradenl. Meclu nll~a treba Istaic.null spomenu1i sustjepanski zabat. pa zabat iz Kol?cepa s reljefnim poprsJ~.r:T1 .arhandela ~e izuze1no iJrijedan plutaj iz Kula l,I Soki Koto'l'skoJ S pfikazom ple1ernog knza Izmedu d\ialU ~;~n~~I~lemenlima ,arhilektonske dekoracije preromanicka pleterna skulptura upotreblja-

.

'ar Ie ona s natpisom

gdje s~ spominje

knez

Vi.seslav,

~

jed In s~r;::
. . XI:

.I 'c leao I on~ ~ :~r~;i

IIdI~~~:~:~o1azima, U Splitu sa cuvajU d.v~ .sar~of~~.a ranijeg vtI dO. Ino postlilvljenog ornamenta stiliziramh ljiljana {VIII : ~~~IV:~ot~:~~n~kova i kri1eva koji je pripadao nedbtskupu tvanu IS , t . t e6ega sarkofaga imajtJ takoder tal motiv. ccznat toace na ~~P~i: pripadali: nadbi~kupUMa~inu iz X stofjeca i nadbiskupu

~ ~':

:~/i;U

Petra Crnog lz XI stotjeca nemaiu ornamenata. kamena upolrebljavali eu se i na drvetu i to u tehnici

rovasenla

U~rtB~~OJ;t~':~~~r~&en9 grede'koje su n~davno pronaden~ ~ zadarskcl crkvi ~v: DOI!8,ta. N~ ~:~I suP ~lItuyalj raz~i moliv!: pretentce. biljn~ vitlce , Is.presJ.e~~ne kruznice. Zljebovi sa kojimaje ulnas nacrtan bIIi su obojeru cr:venorn, OJ0r:-(_Olovnl~mmIJem~. b Iz ranijih stoljecssrednieg .... ijeka potlece i ~e,~ohkoprlmJerak~ snne pla~tlke .u.metalu, ,!o su prlmjercicrkvenog posuae i ,elikv!jari',R~hcllog s~ kara~te(a i po tome l.raz,lIcltog porllekla Na;zanimljivijipredmet, vrlledncstt umJetmckog unikata, Jest.srebr~~ ~a,dlOm~a.pronad~na ~ S18rojVrlici, ukra~na duboko rovasemm polasima I lukovn:~a, blljnlrn m01lvlr:na u. m~ii.u_ I pozlatom.Oa1irasa u sredinu Viti stclleca I smatra se da Je nastala u neko] radionfcl u podruOjuRajnej da su je ~onijeJi franacjd svece~icL U slienoj zlalarskoj tehnioi iz~aO'en i mali rellk~ijar pro.naden j~ W LopUdu,' U oltaru crkve Sv.lvana, U riznicama dalmatinsklf crkva sacuvali su se I krjzevi-relikvijari izredeni poput kutlltca ad lllevana brcoce. Pozna! je najvise jedan u samostanu Sv. Marije u Zadru koji po1je¢e iz neke radtcnlce u Palestini iii Egiptu, a datira S9 U VIII stoflece. U riznici splitake kateorate cuvaju ee dva razJi~ilQg obllka ali bel. scmnje rs10g porilekla. U Ninu, u rtrnicl nekadasnla eatecrere. sacuvala su se ova relikvljara ko]i se mogu datlratl u karoliniko vrijeme (kraj VII) iii pocetak IX stofleca). Jedan irna oblik skrlnjloe s poklopcem poput krcve, a ukrasen je tskucanim roze~amaprlmftivne tarade. Drugi je mnogo vredniji. Irna oblik tO~blce (bursa)a na prednio] stran! lzradeni su lskucavanjem svetaec llkovl. Krist na prijestollUi Iri svece pod erkadama. U~adru j N!,nusacuvana:u t~1relikvijara ranorornanlekui osobina kcji se na osnovu natoisa kOjJ nanll,~a~ogu datlfall potkraj XII pocetkom XII slolje(:a. PrJi je relikvijar sto 9a je dao s.u. Ilradltt Sergll,e" in Majoll. a unuk ~a!in (Sergius filius Mai, nepos ZaJJae). Na .2:a1051 ije S8 S n ~aeu\l'a~ onglnal~om obhku, jer je u XVI stoljecu prepravljen. Na fljemu su iskucavanjem u ~.radenl sveta~.kiII~oyi pod arkadarna. Oni su strogo 'rontalno postavljen_i odjeveni u vl~an~s~u no~nJU, c~mu se na njemu opra.... po dano prepoznaje utjecaj bizantskih radionica jarvija"'J~r~J:~~~s~ se~g~e, po,:"enu,tu na1pi~u,moze poist~vjeti_ti s tribunom Sergijem koji s~ s relikllijaruneObic~o ~tmf,~t',r:na Il 1~67.,I 1072. god, j pOetome da1i,ali relikv-ijar. Tom njam U okruglim m:~~!j~nli~~ar r~kObh~u Izduzene §krif1ji~e ~ Nin~. Na njemu SU, iskucavaSe~giJevueliklliraw pa sa i 0 Pd 3.lana,SlJela~.kapoprsja Ident.l_cne modeiaciJe kao na r re!lk.... U Zadru ~ obliku n,nk a1!ra.u 1510 ijar "'Ileme, Nesto noviJi ali grublje obrade jest relJBfnim Iikoyima'SVelaca od ~rkoa~ p vallka s. P?klo,pcem U obliku polukugle 5 iskucanim gajedala izraditizadlltu 5\1'Og muta ~~a, na kOlemJe~gravlran ~osvetni natpis Bo~ne, k,oj~ sa8ucemi priorom log Imena koji se s eo(~r'~SB(JS}, S8. afo Vjeroja~no maze POlsto'lljetitl TaJ K P nJe 1096, godlne, pa se rellkllijar taka i datira.

Nakon doseljenja ju.f.nih Slavens u novu dvostoljetno ..nijemo" razdoblje. kale aEl vremena, tj. VII i VIII atotleca. s podru~ja nase1lanog H.. '8IIrn ...... i njenog zaleda, potjel!e nekoliko veoma znaeajnih grobni pruozt uglavnom manifestiraju u kavlnskim iz",(I."inl,ma zauzirnaju pojedini zasebni skupocjenl nalazi nakita, bogato ukraleno" filiigra,nmn '111"''''''' cijom, koji nesumnjivo pnpadaju bizantskom kulturnom krugu, Od toga nakila, u prvom ~edu tsticemc ztatnu gamituru mediteransko-bizantskag obll~. nccctka VII st~!Jeca. Slue~Jno pronadenu 1.1 grobu u Golubicu kod Knina, Svu Ijepotu iflSkDi zlatarskog umijeca naroelto pokazuje par zvjezdolikih nausnica, keje se prema stilu i tehnici lzradbe •.na probe]", u pravom filigranu i granulaciji. svrstava me(fu izvanredna zlatarska dostignu6a. Nista manje pai:nje ne zasluzuje i bogata ukrasena zlatna gamitura iskonski biza~tsko~ nakita I:: .Slave~Sk()g zen~kog groba otkrivenog u Trilju ked Sinja. Po svojoj kvalitatno] reskogno] lzradbl ova qamitura spada masu najljepse prlmjerke nakita eve vrste, ne sarno u Hrv~tskoj, vee i in~ce u iuqoistocnoj Evropi. Na os:nolli zlatnog solidusa bizantskog care Konatantina V Kopronima (741-775), nadenoq u istam grobu (vjerojatno u ustlma pokojnice kao obolus prema paganskJm cbicejima), pretpostavlla se da je zlatna garnitura najvlercjatnlje dospjela u zemlju kane-em VIII iii ooceikom IX stcljeca. i da js pripadala istaknutoj nenosu, vjerojatno zen! nekog hrvatakoq dcstojanstvenlka. Pored ovlh skupocjenih nalaza naklta bizantskoq porijekla. na ~irem prostoru omedenom rijekama Zrmanjom i Cetinom. potjece jos citav niz grobnih i pojedinacnlh nalaza, ko]i so mogu pripisati btzantskom tmportu. To $U uqla .... nom nausnice sa zvjezdolfklm privjeskom. a pogotovo nausnlce takozvancq grozdolikog tips - pcput onih lz Trilla - lzradene kvalitetnom ztatarskom tehnikorn od plemenita metals, koje ootiecu iz VIII i prve polovice IX stotjeca. Bltna prekretnica u razvoju umjetnickoq obrta na tlu Dalmatinske Hrvatske nastaje na prtlalazu lz VIII u IX stcljece. kad dotazi do cpclh drustvenih i kultumih promjena izazvanih ekspanzfjom tranacke mod Karia Velikoga s jedne straoe, a s druge oCiglednim pri:sustvcm stalne bi:z:antske prevlas1i v dalrnatinskim gradovima. Oko 800. godine dolazi do formiranja prve organizirane hrvatske drza.vne zajednice. U istQ lirijeme, posredstvom franackih misionara iz sjeverne Italije, otpociml.t i pokrSlavanje Hrvata. Nema. sumnje da je alia znacaj-na poli1icka i drustvena promjena imala doshl ja.kih utjecaja na sla'1len$~Li aterljalnu kulturu m pote1kom IX slo1jeca. Osim tada nastale izgradnje sakratnih zdanJt1 i prodora pleterne kamene plastik.e iz sjeverne Ilallje, to se prvenstveno ,o~led~ LJ. preuzima,nju .~i~a ~lemen~1a karolinske obrtnicke umjetnosti, koja se, pored pojedlnltl pnmjeraka um]etmcklh Izr~4Bvl."a sakralnog obiljei.ja, ocituje i u dijelo'lim~ raskosne ratni~ko.konianieke opreme IZ ~~e polovice IX sloljeca, kao ~to su to npr. karollnski macBvi i broJne ostruge s poznalog nalazls1a Crkvina u Biskupiji kod Knina. ._ .., .. Na teritoriju ranoteudalne hrvatske dri:ave od IX do XII sloll~ca, arheolosklm Istr~~yanjlma nekropola, otkriven je ogroman fundus fanoslavensk~g na~lla, Pored ,mn.?gobr?jnl~ ,nau~~ nica, nakit satinjava jos raznovrs·no prstenje, te razn?ll~e a~ll~e, a-er~anl,~I,a~~m', pnvjes.c! I 51. Glavno obiljeije ovoj skupini nakita svakako daju nausnlce, kOle se JsvlfajU u nekollko razlicitJr. tipova i u vrlo mnogo vorijanata, Izraaane su ,od bakra, bron,ce, sre-br,a,po~lac~~a srebra , llata. Najjednos1avnije SU obi{;ne karitice, kOJese, dodallanle~ raz~lh apl!kac~!a, transformiraju u nausnice s koljencima j one naroskane, ~ ~atir:ni.U nau~n,lce-sj,~dnom. dliIJ~ trl i ~etiri okrugle iii bikonicne jagoda, Osim obicnih karl~t~a I nJIr:".a bl•.il~ '1arIJanat~.V~.$ s nau!nlce manj$-lIi~e izradene kvalitetnom zlatarskom 1ehnlkom flligrana I granulac1J9, III u

r.

njlhDVO}imitaciji. Poneki primje!ci ~~ros~anjh n~u~njca ~o svojo] ki~eno~ti i fino] lzradbt u 'iligranu i granulaciji iii u kombm~~IJI ~bIJ~ t~hn~ka, ~ao I po s~upocJenoJ kavlnl. ad koje su Izratfene, mogu se oznal::iti kao naJIJe~slpnmjercr na,klta Dalmatinake ~rvatske. Nista manje i bogatije nisu ukrasene i "ausmce.~e~g farmata s..ednorn krupno~ iaqodorn. a one au se [ obicno nosile objesene 0 vrpcu III dijadem obavlJ~n O,ko glave, III pak su se upletale u pletanice kose, zbog cega se i nazivelu uk~.snicama Iii sIJepoo~~icarkama: . Najrasireniji tip reusnlce na hrvatskom pDv.'Jesnom.tI~, ~esu~n~'vo suo~aus.n I~e s tri jednako velikejagode. Njihov osnovni tip uglavnom Jesvu~dJe tstt-. kar.,clca s tr! suplje Jagode [ednake velieine, ukrasene filigranom i granulacijom, kOJ! varira od iednostavnoq do vrlo kicenoq Rallene su razllcltim tehnikama: "na proboj" (a jour) iii pak tehnikom lijevanja pri cemu se imitiralo filigran i granulaciju, Upravo cinjenica ca su radene razlicltlm tehnikama omoqucila je masti da se ukomponiraiu brojnl ukrasni motivi, iz 6ega su proizas!e mnoge varijanta tog tipa nsusntca. I dok nausntce drugih 1ipova tijekom XI i XII stoljeca polako nestaju. cotle pojedine varijante trojagodnih nausnica traju dugo u kasnom srednjem vijeku, takorekuc sve do u XV stchece. Da su trojagodne nausntce doista bile lzuzetno cmilien oblik nakita, pored upadljivo velikog broja nalaza (vise tisuca primjeraka), najzornije nam pokazuje i pctvrdu]e jos i njihov razvojni put koji se, u dugotrajnom kontinuitetu, odrezava u veome vatiranom
repertoeru omamenata.

na prednjaj stranl ukrdeni rozetama, Ima i takvih kojima je umjesto rozete ploanata oblika, a na nioj je urezan monogram iii neka spadaju ani primjerci (Trilj, BiskupijB-Crlcvina, prednjoj strani imaju aiuriranu krunu ukra§enu poludragirn iii staklene paste.

moquce donO~ltI bilo kakav sud. Ipak vatja pomialja1i na to da pon&ki vuku evo]e pOrljeklo ad zlatarskih proizvoda iz kasnoantickth i bizanls1dh

o

porijeklu ov~~ p.rstenja, pogotovo kada ie rije{; a raskoinljim

~~~~I:~

Sasvim je izvjesno de su nausnice iz grobova 5 teritorija Dalmatinske Hrvatske, koje se datiraju prije IX stofjece, proiz.vodi bizantskih zlatarskih radiomca. Medutim, to 5e ne rnoze reti za one nausniee koje se na mnogim bogatim nalazistlma od IX do XII stolieca (nor. Biskupija.Cr,kvina, Koljane-Crkvina, Biljane Donle-Beqovaca. Kasic·Mastirine, Smrdelje, Mra· v!nce·Glavil::~~e dr.) tOli.ko brojno javllaju. Za njih se, na osnovi rezuttata istrazivanja, mcde i srqumo tvrditi da su prolzvodl domacih zfatarsklh radionlca. koje prema bizantskim uzorima slob~dno. cponasaju, praraduju i dalje stvaraju mnoge vtastite varijante. Uoravo ove lokalne ~SObltOS11 naus~l~a .dopustaju moqucnost da ih se vremenski i prostomo maze svrstati u jednu odretlenu I ledinstvenu skupinu nakita, a nju u znanosti oblcno i nazivamo dalrnatinsko-hrvat~k~m nakitn?rn (kulturnom) skupinom, preteino IX-XII stcljeca. PastoJanledurnacih zlatarskih radioni6kih sredrsta na matfcnom tlu ranofeudalne hrvatske dr1a~e1~-XII.stol!e6a,pored veoma brojnih nalaza nausntce i njihovih pojedinih speclficnosti u pOJe~lnostlm,a Izradbe, nesumnjivo nam potvrduju jos i nalali kamenih kalupa za lijevanje ~a~~n)lc=,kao I nekoliko primjeraka neuspjelo lijevanih nausnica (Biskupija.Crkvina, . okolica H~:~Sk.O~le u kao takve bile rledovrsene i odbatene. Isto taka je utvraeno da zla1arski obrt u .. s vijek To ~;I~o~ressta~ rvrsetkom XI stoljeta, vee da je trajao i dalje sve do u kasni srednji vee ~glavn~m U e, a 0 s~o v~ re~li, ,~e .adnosi na sav nakit, pogotovo ne na sve nausniee, Poslije nau§ni~:m~a~:r~.~~.J ~Jom.IIJ~,nIJI trojag.odnih nausniea. n t.l_P _ DalmatinskeHrv t kJ J IJU I. naJvnJe~nlJu skupmu grobnih nalaza nakita na podrucju sa mole svrstat~ ~ ~ p:el~tavlJa pr.ste~Je"Prema naEjnu obradbe, oblicima i ukrasu, prsten!e inaOica U ukrasu op et 0 I i.0 ~Ia~nlh tlpova, unutar kojih se, na osnovi oblika i pojedinlh iednoSlavno ill m~njgeukm°See Izdlfere~cHati vise varijanata. Najbrojn.iju skupinu predstavl!~ trokutastog presjeka O~~c no pr~tenJe, ~adeno od tankog lima iii je Iljevano; polukruzJ1og III bak.ra,mijeAane leg~re i I InoO Izrade~1 ad manje vrijednih kovina, uglavnom od bron,ce: su ~aterijal. a javlja 8e goto:~ u va~vo se le~n?S1avn? prstenje uvrstava u s1andardni ~akltnl pinG, Pored spomenutih SVlm sred.nJov/ekovnlm nekropolama razlicitih kulturnlh skuprltenja finije i IUkSuZnijeUizst:~hrvatsklm grOb,lji~a IX-XII stoljeca, naden je znatan broi POzlatam,a rijeGeod zlata, ~~azl~~i~akvo p~stenle.lzraaeno j~ najceMe od srebra i srebra ~ 1mtehntkama I s raznoliklm ukrasima. Obicno su prstenl

il~ pak da su ,takvi ?btiCi njihova imitacija. Pojedini primjerci sasvim 919urno pripadaju blelobrdskcm I ketlaskom. ,odnosno opcestavenskom, kulturnom krugu jugoistocne Evrape dok vecinu prstenja, kao I orojne nausnice. valja uvrstiti u proizvade damaeit1 zlatarskih radtontca. pa kao takvl cine sastavnl die dalmatinsko-hrvatsf<ag nakitnog kruga IX-XII storleca. Gotovo jednako su znacejan i draqocjen dio nakita na podrucju Oalmatinske Hrvatske IX-XII stoljeca dljelovl ukrasnih aptlka i privjesaka. Najeesce su to apllke od pezlacena srebra, pczlacene bronce, ill oek od broncanoq i bakrenog tankog lima. Radene su u tehnici tljestenja, iskucavanja iii Iljevanja, a predstavljaju uqlavnom dlielove dijadema iii ukras koji ie sacinjavao die narodne nosn]e. Dijademi su ukrasne ceone trake, sastavljene ad niza kovin· skih ploclca razllcltoq obllka I ukrasa. Sllcne plocice. kao i privjesci, mogle su slui:iti i kao ukras na polasu, iii au se prfsivale na raana mjesta na odjeci. lako tekve ptcclce nisu rijedak nalaz u staroh rvatskim grobovima, lpak se po broju nalaza i kvatltetnoj tetmicko] i dekorativnoj lzradbl 5 podrucja Dalmacl]e. najvise ieticu aplike iz Biskuplje-Crkvine Medu rijedi naki~ni lnventar S ovoqa podrucja spadeju derdani (ogrlice). Prema oblicima i materijalu ad kojeg su derdani lzradenl mogu se svrstat! u dvi]e grupe:. na nizoveod kovina l nizove ad perle (tj. ukrasnlh zmaca). Nizovi ad kovlne su naroelto malobrojni. Osobitu painju zasluzuje ztatna ogrlica bizantskoq obiljezja poodmaklog VIII stoljeca iz vee spomenutog T.r!lja, koju .saci.njavajudvedeset i ~eti.ri blkonlcna zrna ukrasena flliqranorn. Drugi derdan, eljl su pri~J€-scl od kovine. potjece IZ Glavicina u Mravincima kod Salina; sasto]t ae ad ntza potujajcliklh prtviesaka od pczlacena srebra ukrasenih filigranom i granulacijom, a potjece iz IX~X.stoljec.a. . Drugu nesta brojniru skupinu derdana cine nfzovi od perla Izra6enth u~lavnom od stakla 1 s1aklene paste. Perl ice SlJ pretezno nepravilno·kr~znog" a takoder ~aIJka5.tog kuglastog ..l oblika, Boja tin zrnaca je raznolika, ali prevladava bllela, plava, zuta i ~I~a.NaJdu~1 o sada.na d podrucju Dalmatinske Hrvatske pronadeni derd~n ad nlze p~rlica potJeces.l~kaliteta Crkvl~a u Biskupiji. Sastoji se ad preko tiSucu raznoboJnih. p.e~l!ca! kO'lin~k.o.g JlrlvJ~~ka. vakav)e ? nakit tesko etnicki i vremenski opredijeliti, jar su Istl III slltnl obtici I ":,atertjal bill duga .u upotrebi kod mnogih naroda. Najvjerojatni_ia je ipak pr~lpostavk.a ~a je to u~ras.~? tn~~ dospijelo na dalmatinska tlo kao import iz blzantskih i an~ICkihradlonlca. Meaut.lm, I~ U~I_Jski aerdanse vjerojatno pripisuje n~posredn.om importu IZ pan~dnski~h k~:I=~:'ullis~:: grr~~~ susjedne bjelobrdske ku.lturne sku pine. a d~tlra ga ~~,na ~snovi ~~~~iceX iii na pocelak XI (cetverojagodnih nau5n1ca I zlatnog prstenJa). u vrtjeme ruge P s1oljeca, . i ana' kasniji csim pojedinacnih Sav ovaj nakit o~ poodm~klo~. ~X d.O;XII..stO!Jeca'ki~~SkOk!Uga vladaju6ih sJojeva,nego ~zuzetaka, kao slo Je.to ana) fanlJI IZ Trd!8, ntJegl~ nak"t Na ;vakve zakljucke upucuje nas IJ ~e, po svemu sudeCl, bio u pravom ~mlsJu"~u ~~na II ~a n3 podrucju Dalmatinske Hrvatske. prvom redu velika rasprostranJenoat i mn021n8tl na a

I<arantansko·ketlalkim kultumlm skog stanja I duhovnog i kulturnog nlv<.& Illptlfcih lIhiVi arheolo§kim halazima. Sve to vrems "ije podjednallD arheoloskih od pcmocl su nam i pisani. dodule skromni Proucavanje i jednih j drugih Izvora Ipak daja 8liku ne samo samostalne drtavnosti U okviru knezevine Karantanije. vet i slllw sa~ostal,nosti sto ie sve pove~ano s viAe-manje nametnutim pokrttavanjem i ukljueeniem u nemacki feudalm slstem. K~rantansko~~etlaski ~.ulturni krug z~uzima prostor u koji ulazl skoro eitavll dllnenja rapubllka Slcvenlja, austrijska KoruSka I Stajerska, eeumtene Gornja i Donja Austrija ideo ltaltlanske Purlent]e. Pojedini elementi koji nose karakteris1ike o'log kulturncg kruga mogu sa naci i na mnogo strem croetcru. U ovorn kul1urnom krugu ne motemo 90voriti a posebnim predmetima koji su bili polaqenl u grob prilikom pokopa, kao sto je to eeste pclava zavreme seoba naroda, ked Avera iii u is1ovremenoj velikomoravskoj iii starchrvatsko! kulturi. 0 tome govori i podatak 510 SU, osim ncfeva. traqcvl polaganja arutja vrlo, vrla retki. Retki su takoce i predmeti co keramike. Prema P. xcrceee. a tu podelu prthvatalu vise-manie i ostali istra2:ivafi, vrernenskl i stllski karanransko-ketlaski krug se deli na grupu S keramikom. karantansku i ketlasku tazu. Vremensko i kulturno opredeljlvanje odreau]u prvenstveno razlititi nakitni predmeti i delovi ncsn]e. Groblja pojedinih grupa su ponegde odvojena, a jos Oe§¢e, na osnovu prtloqa u grobu i UI oornoc vertikalne i horizonlalne straHgrafije, lztueujemo pojeotne kulturne grupe ne istoj nekropou. Kompleksniju sliku 0 karentaneko-ketlaskcm krugu dobicemo kad budu istrazeni i ostaci naseobine. Prvi koraci u tom pravcu vee su ucinjeni (iskopavanja na TinJu kod Zusma U Stajetskoj, Bred-Pristevi i bledskom ostrvu). mada upravo tu dolazl do poteskoca jer dobar deo teritorije na kojoj se [evlja ova] kulturni krug nije vise u sklopu danasnje politicke terttorhe stovenaca (tadasnja potltlcka i upravna jezgra nalazila se na Goepcsvetskcm ooiju u austrijskc] Koruskojj. Dec Siovena, predaka danasnjih Slovenaca. pri kra.ju VI veka. pod pritiskom a i uz podrsku Avera, naselle se u dva talasa, na zapadu sve do istocnoq rube Furlanske nizije. izvora reke Orave i Mure i porecja Anile (Ennsa) i Traune, na severu do Dunava, na jugu do Kupe i Jadranskog mora. a do Blatnog [ezeta na istcku. Na zapadu su im susedi bili langobardi, na severozapadu Franci i Beju ..... na severu Moravljani, a na istoku Avari. MeOu tim narodimai arl, na terlton]! koju su naselili Slovenl. i:illeli su ostaci romaniziranih sta'?Sedelaca.lako je odnos Siovena prema veern! tih suseda bio prvenstveno borba za odr1:anJe.naseliena~ prostora i ocuvan]e nezavisnos!i, ne smeju se zanernaritl dodiri sa starasedeo~lma ad kOJlh su novodo~avsi preuzeli mnoge tekovine antlcke kulture i civilizac!ie i koji s~ rm p.oma~ali, posrednc iii neposredno, da grade svoju vlastitu. Arheoloski, ova je razdoblje najslablje p_o~nato_ ~ potpunosti nedostaiu arheoloski nalazi neposredno nakon naseljenja. o~n.osno. bile kakvi element; koje su Sioveni doneti lz pradomovine. Medatim. u ~rugoJ POIO\lI.~1 II I.pocetkom V VIII veka pojavljuje S9 grupa s keramikorn. Otkrita koja su ucinjena poslednJlh godlna go~ore o tome da ta grupa nije bila resprostreniene sarno na prostor.u karant.~ns~og kr~ga, vet I na siroj terltorlll sio najbolje svedoce nova qroblja iIi grobne celln~ do. CIJ~~Jeotkrica dos~o na prosloru stovaeke. teske, Siavonije. Dal~~cIJe i I~tre. ~a nasc! terltonjl grupa s keremikom pojavljuje se na veetrn grobljima u skuplru qrobnih celina (npr. pored se~petrske c~kve u LjublJani. u Kranju uz zupaku crkvu, na .Bled.Srdu. na Ptujskom gra~u) lit n~ _OdvoJ~~om manjem groblju (Bled-vila Bled. Srednje Bitnje ked Kranja ~~nog~grobIJa u donjOI Aust~IJI~. U takvlm su qrobovima, pored keramil:kog lonca, polozenl I ~of '. kre~lvo. a po~ekad 1.$;110. Nakitni preemen su retki. Mogu S8 naci same karicice 5 petqom I kukicorn kao I nausnice u

VlCO·

ad tanke bronzane flee. Naklt se. v~rovatno .ba~ ~bog svoje mari. BuduCi eta se grupa s keramikorn pojavljuje na taka vremena 01ka.ko se o~a uopste POC:.la

. toda ~ije proAlo ba~ tako dugo

blljni, ponekad sa slikam ornamentiku i sl. Ornamentika
tadasnjem imitiranja Dosta test vremenu ornamentike inventar (kentaur. drvenih plica na IIi kamenih fibule

iiiii1IloviitJ. "lIarl;. rli""'o; Izvora
. :m~ut i' ,

i razvola jos nije naucno r~,§eno. NJena ~Oj~va n~ podruo]u ito neposredno pre nego etc ee S9 on formirati, zastqurnc je u na ovom prostoru pritiska Av~ra s isto~a, s jedne strane, .sused'r:na .na zapad~, s Je naseljenim Slovenirna kraj izvan nepoeredncq

.r~lital<toll.kiih
eiji su okrugli ad

[esu jednakokrake

i

d'~e, leneposredan

remda ne u bogzna kako prfjatellsklm odnosima 5 germa~sklm dodirsastarosedeocima, s I~ece. o~ogucava?

koji ponekad vee potinje ponekad deblju zeleznu

da gubi prvobitni likovni oblik. Tanki ukraien podlogu. Jednakokrake fibule, koje SU $8 razvile-

Jut"'"

rela~IVnQ tlrz i samOSlalan drustveni i eko~omsk'. okviru Samovog plemenskog saveza uspeli otresf nastals [e Karantenlja sa sediStem na Krnskom

razvcj. D0. sredine VII veka. .. kad su se ~ avars.k?g jarma, ad "pokraJlne Siovena (clVd,as Karant.a.na-K_~mburg), u nepcpoznata

gradu

sradnoj bllzlni antickog Virunu:na na GOspos.~et~kom pol]u. Kao najstartja dosad slovenska driava (prema lzvcrimal Karantanija je os tala eamostalna skoro celo

nalazimo u starosedelaekom horizontu VI i VII veka u istarsko-venecijanskom i garnjead(IJrotno prostoru, a pojedine primerke i na mnogo sirem areafu, kao npr. u meroviniko-karotinikom ~ vikinskom kulturnom krugu, sve do XII veka. Karantanski obllci ovih fibula magli au dobiti idejne uzore iz starosedetacaoq kruga. iako se v remenskt ni po obhku neveiu neposrednona njega. Tanko kovane polumesecaste nausnlce, omcno bronzane, a ponekad i srebrne. ukrdene su urezanlm vegetabilnim iii geometrijskim ornamentima. Samo retki primerei imaju neki drugi ornament (Iik zivottn]e. urezene kruzicem, palmete). Nausnlce u obliku potumeseca nalazimo vee u anticko doba. lzradene su ad zlata, a neke irnaju na lunuli apliciran filigranski ornament. U vtzantljskom kulturnom krugu VI i VII veka od oenovnoq polumesetastog oblika razvilo se vise varllanti ovih nausnlca. Nalaze S8 i u starosedelackom arheclcskcm horizontu, oblcno su bronzane. ukrasene punciranim kruficima, a mascvnu upotrebu i poputarnost stekle su upravo u karantansko-ketlaskom kulturnom krugu. Najviae varijanti oblikovan donji nesto bogatije predstavljalu kulturama raallkuiemc kod neusnfca den. Najjednostavni]e imaju tzradene s tri iii vise petlji s horizontalno idejne od tanke bronzane zlce kcje imalu razllerto samo jedan zavoj 5 donje strane, dok su one lz kojih vise tank~ lancici. Sledecu varljantu udenu.tom tip. jecnom iii tri jagode od stakla, iii dok U starosedelackirn i one izradene od tankog

stolece. MefJlutim, faj nagli razvoj ubrzavae je crustveno raslolavan]e medu Karantancima i [acao vlast kneza. koji se oslanjao na plemstvo - .koseze" (primores). No iako [e knezeva vtast uskoro
postata nasledna, sve do duboko po yolji naroda, tlao Zbog ugrohvanja u srednji nekadasnji vek ocuvao Avara, se svojstven Karantanci obred predaje vlastl knezu a

spomen na

sroeocan izbor.
su se povezali s Bavarcima, su se poovrcl poluvazalna koje je

koje im je pretllo

ad

strane

zbog neuspelih obracunavanja Bavaraca s Francima, i sam! karanranc. morali frllnackoj vrhovno] vlasH (oko 745. godine), i to kao unutrasnje samostalna kn~evina. uz podrSku domacih knezova

i

ptemstva

poeelc

se

siriti

brtscanstvo

istovremeno znacllo i prodiranje tude nailazilo na otpor. Sirenje hr'scanstva

vlasrl, a time i feudal nag poretka. i pokrstavanie Slovene olaksavala

pa [e zato testa je misionarska

m~o~.ilsal~burske biskup_ije .(preuzeta prema Ircima), koja je pr! tome voona racuna i ostarim obltaJima I 0 narodnom jeztku. Ka~ ~u krajem VIII veka Franci unisti!i Avare, potcinif su POIPun.o Slovene u ~os.avlju, ,Panoniji '.UZ Dunav. Reorganizovali knefe\lln.u Karantanfju I gornjU Pan~niJu. U crkvenorn pogledu gr~nlca Izme~.u S~lzburSke od'in' ~~~~~~o~~ reforme 828. su i unutrasnlu samostalnu Oralia je 811. godine postala To doduse nije sudbonosno

ko v lne. U lstcvremenlm
rnofemo

nausnice

iii vertikalno uzore za ovakav

kulturama sucne obfike ne poznaiemo.
Prstene.

pratttl

:~:~:r~i:~~
biskupija j:rdinstv~n kulturni eme, I ~,ulturnog repreSallj8 zbog Sl~~e~: rOfov~.s~v~nsk_e i sre;r~~ :s'~c~au~nll;e,

i Oglejske

patrijarsije.

branz.anog lima i one njebaetc kovane. rnozerno 5 kottko-tottko sigurnosti pnpisati karantangrupi. U karantansku grupu nekrooora spadalu groblja Bled-Brdo, delirnicno Bled-Pristava. Kranj-zupska crkva. Ptuj grad, groblja Hohenberg i Krungl u Austri]i. 1e pojecini

sko]

razv~~, ali [e spr~Cjlo na~~ajanje nekog vaznijeg sredlsta na naso) tentodJI. Posle vojno-upravne Kar.antanaca i "Kranjaca" u. granic,ne u ustanku grofovije pod r~~r~anl~?V~ne

grobovi orostcru.

lz manjih groblja. Na neke pre~mete iz ave grupe naii,a.z:imo i na mnogo sirem Karantanska kulturna grupa tr aje od sredlne VIII do sredlne IX veka i paralelna je s avarske dominaGije sve 5e vise u(;vrscuje i sa. sti!sklm krugom Bla1nlce. nemacki feudalni poredak_ Na,k()n prodora su ukinute- i organizo'lane XI .... eka zdruzene u okvir~ Ma~ara u

dOnjopanons~h vlal;cu nemackih

SUd~lovanJa

su kneievlne

kasnim razdobljem Posle 826. godine

karantanska faza ~arantanSk~!:et~kratko \/femenskl , rstonjskl okvlr U kOjem S9 for.miral~ predmeti iZrlu'eni cd tuce b as~og ~ultu.rnog kruga. Z_a nju. SU karakteris1icni nakitm fibule, lanko kovane POlu~09 cronzanOQ.II.ma, okrugle pljosnate fibule, jednakQkrake lucne zatim ra.me bronzane razn-ovrsni . oblici nausnica ad bronzane iice, Pljosnate libule U ovom se razdo~II'u,ce ~ pr~1~novi.

Donju Panoniju, slovenske knezevine nemackim grofovima pa su do pocetka

ka~ granicne grofov!!e vOJvodstva KarantanlJe

p~d kOja

se postupno delila na istorijske zemlje. Nemackt J8 t~udalnl s~~_tem postup.no ~_psorbo~ao zacetke domaceg plemstva, ali je i sl-O'lenski .kmet sirenJem zemlJlsne reorganizaclJe postaJao s\/e podloiniji. Stolecima 'Iazila je 811. godlne formir~na .crkven.~ r~zde~ba.ye(; u .to dob~ konacno se formirao feudalni drustveni poredak. U okvlfu t'~ ,stofl]Sk,h Zb'V~fl]a forr~1Irala ~e ~ ketlaska taza karantansko-ketlaske kulture. Najtipicniji ~esnlk no ... ~ ~azdOblja u obllkovanJu o I tehna!ogiji uticajem izrade insularnog nakitnih oblika jeste upotreba emaJla. U karollnsko·oton~ko"vr~:ne kulturnog kruga (IrS~a,. Brita~ija), upotrebno P?5ude, rellk~!Janll, po~ del~""

poznajemo fibule izra~ene od raz.liJili~o~a\/IJujU. na vrlo Siroko.~ ~rostor~, Iz antickog sv~'a One au popularne i lJ razdoblju S b etaJa.' ukrasene razlltlhm tehnlkama ukrasallanJa. starosedelaCklm kulturama K I . eo e naroda I u ranom srednjem veku. Tako ih nalazFmo u primorje), Kestheljskom (Okol~n~e8~~lmaces 'albanSko-makedo~ska ~r'u~u, Karantanske PI.iosnale fibuJe ~ n~g jezera i Pec3uja), kao , ~:aJU cv.r§cu 2~leznu Jezgru preko k~~ra, ene SU od tankog ~u;~~OI:kO pmT~eraka l:etvorouglaSli~ u e u vell s Centralnim motivo~
lJ

teritotija germanskom lima.

i Crnogorsko kulturnom za podlogu

b.ronzanog

Neke

crkvene opreme, nakitni predmeti i iniciJal1 u knJigama ~e ukrasuJu dr~g!m III polu?ragl~ kamenjem i slaklenom pastorn, ali je primenjivan, zbog v~ceg efekt.a u bO-J!,vrlo.Cesto, ema]l, kQji je uz to jeftiniji radionice ketJaskim i dostupniji. U to IJre~~ IJrl~ su akllVne ~orajnske umetnlcko·~ana~ske koje izraduju predmete u teholCf ja~,.castog .ema!'a kakav se .~potrebIJava I ~a nakitnim predmetima, a kao takalllzlazi IZ tipa vlzant'jskog umetnlckog ukraiavanJa

j~::e;ucen bronzan! lim. Po obl'jku su okrugje, sama da.a e~e Sou uglavnom tehnikom kucanja, s tim stc Je ut,sak granlJlaciJe. Motivi SU obitno stilizovani

",. .... InI,.onKfml.,.ni u ketla§kOj 'azi ne povecave: pre bismo rskU da se jo! iz karantanske grupE!: Vodeei ~a.k.;tni.oblicibiljne iii geometrijske, orna.men1e, kao I Hkove pante~a. orl~: Istovremeno su jos uvek prisutne I, gra~l~anepolum~se~aste ~a~~nlce, all I "'"illdCI,,,, .. patljom Uobliku eleva S j kukicom, I kaflClce s.zade.bIJanlm krsJ.evlma_. :u su: llkoI18, i prstanovi okrugJog iii polukrutnog ~reseka, U p?J~dlnjm ~Iem~~tlr:na vidl ..se I velikomoravskikulturni uticaj koji mofemo vezati Sve,rsk?~ mls.llom brace ~lr~la I,Metodl,a. U samotamiranje ke1lalk~ faze, 1j, pred kraj XI veka, polavljuju se I be~o?rdskl utlC~11 (grozdas1e nau!nice, dvadelne ogrlice). Veea groblja ketlaske faze su: Bohmiska Srednja vas, Bled.Prlstava, Kr8nj·~upnacrkva, Me_ngeS, Befjak-Judovska va~ (Villach, Judendorf), eponimsko narazilteKOttlach(Kallje) u Oonroj Austnji I jos neka menja.

;;d,;;-.tiiiro;;.n.

obliku

polumeseca

i okrugle

pljosnate

fibula,

imaJ~

~ tehnlcl

iamlcastoq

Prlmanje hrlilanstva, stvaranje postali su bitnl uslov!:za pojavu crkvane plemena na Jadranskom mcru ill u naposrednom prlmorskih gradova, ad romanskog stanovnittva kaja sena izbe-glo ~red slovenskom naJezdom. Srpsk:i lltelji iz dublj. un,ilnlilnf>1.ui strva, slteno Bugarima iii Makedonsklm Siovenima, prlhvatali au upo~n~vali su .deJa ,iz n~ihovih u~etniekih metropcla iii su gledali i sredtnf. Ma kollko b.tOPrt~oda~, tal pr?tok umetnosti lz kultumo uZdignutije .rel~ln.'''''''''':' delaea ka stovensklm pndosllcama JOs uvek [e tetko pr8titi. Istcrieari s mukom gran ice ~iza~tijSkog Oarstva pre~a sl.ov~nskim drzavama na obalama istotnog JadrartB U u~utr_a§nrostl Bal,kana. a a.rheolozlma IzmlCU mogucnosti tacncg odredivanja starine spornanika t porekla ktitora vecine crkava., Nema sumnje, medutim. da je umetnost jednog del. grckog. st~novni.stv~, romanskih zitelra i srpskih i hrvatskih plemena, u vremenu od IX do)(1 ~eka bll~ isto .... etna, posebno na podrucju koje je u pcqledu kulture zavtsllo ad vlzantfjakih ladransklh qradova. Srpsku umelnost log vremena za sada je tesko sasvim izlucili iz celina kojo] Ie pripadala. Mnoga dela na pcdrucju kcje su tada trajno iIi po.... remeno naseljavali Srbl mogla su nastati njihovom zaslugom, ali isla taka i romanskih iii vizantijskih porucitaca i mejstora. Natceushcdnf]e [e. staga, celakupno umetnicko stvaralastvo u zemljama izmedu reka Bojane na istoku i Cetine na zapadu, koje su vecincm bile nasefjene sro.ma. posmatrati kao nerazfucivu celinu. Me(lutim, nesto je lakse odvojiti srpske spomenike od vizan1iisk!h IJ unutrasnjostl Balkana. Ook ne budu lskcpanl srednjovekovni utvrdeni gradovi i dvoro .....vladara i vlastele i u njima i pronedeni ostaci zdanja iz vremena od IX do XI veka. crkvena arhltektura ostace najpouzdeniji vodlc u rasvetljavaniu znanja, vestine i shvatanja ktitora, gradite1ia i malstcra. Za sada [e Dna i jedno ad izrazitltr sveooeanstaea 0 umetnleklm uticajima na novonrrstrlanreovanu srpsku sredinu. Istorija arhitekture. medutim, ne moze se joe LI ootpunosu vaspostaviti. Dellmicno je samo osvetljavaju retki sacuveni natpisi ktitora. legende 0 nastanku iii nemeni crkava iz srednjovekovnih letopisa, renesansnlh anala i islorija, kao i nejednaki ostaci nekoliko desetina zdania, oeuvanrn u prvobttncm obliku iii arheoloski otkrivenih s cstecentrn zidovima, Sve to nije dovotjno da se utvrdl polpuni redosled u pocizanlu hramova, te se stcqa sredlvanje celokupne grade preme athltektcnsklm ptanovlma i oblicima jos uvea pckaeure kao pouzdaniji pos1upak. Tako se, bar. otkrivaju vladajuce umetnlcke ideje medu Srblma, ono sto lh cini sucrum iii razllcltlrn od snvatanla okolnih naroda, a samim tim i slepen kulturnog razvitka Srba u tom dobu. Najjednostavnija i opsteprihvaeena je podela crkvenlh gratlevina na eve sk,upi~e: na crkve s cen1ralnim i one s poduinim osncvama. abe SkuPI~e.sadr1:~zdanja razn~vrsn.lh planova '. ~ prvoj eu okrugle crkve iii raton de, osmolish, sestotisti i trcllstl. au drugoJ su Jednobrodnl I trobrodni hramcvi. ali i gradel/ine S osnovama u obliku izduienog slobod~()Q krsta,. Najstarlla poznata crkva centralnoga plana podignuta je u Kotoru 809 ..godlne, kad~ Ie u grad preneseno telo njegovog buduceq patrcne sv.~rjPu~a. U XII veku na nJ.enom~estu I~g(ad.~~a je nova katedrala. Za stariju crkvu mao je vl~antljskl. car Konst.anttn po.rllrogen~t. kOJ~ 18 zeeereno da je bila okrugla. Ktitor je bio kotorskt vlastelin Andreael 5 porodlcom: lstfh qodtna [e i Zadat dobio siozenu rotondu Svete Trojice, docnije pos'le~enu sv. Donatu. kOJase o~u\taJa i prema kojoj bi se mogao zamlsfiti izgled starog Svetog Trlp'u~a. Za~arskl hra,~ POc.tI/B.na re!enjima koja SI,lbila pczneta i u Itailji u VII veku (Sveta Manra In ~ertlca u PavIJl:k~tlonlca na Torte.lu ked Venecije, itd.), ali je graditelJ u plan i prostorna reSent8I,meoznatarne Izmen6

crtve

bile sliene,

pokezace

te~ buduea

arheolos~a

istraziva~ja, konstruisana kao cetvorolist.

Svetog Petrs u gasu (kod danasnjeg NOV~9 pazar~), sagradel1j~ u adman kaD sedlste ra~kih eplskopa. :re~anJ~ zabelezeno U Le1?p,lsU 'edasu gasagradili Aimljam, prlstatice kralja Bela Pavllr~1Ira, "~UKlll.nlnl•• uXllv8~U, kazuJom LjulOmirom, Na bregu iznad crkve kral] je podiqao
n~d r~:~o~~~~~ jmenom. U jezgru z~anja je rotond~ S upiS,anim cetvorotl~red kOJlje sa oS,lrim uqlovlma u osnovr, ali sa svccovnns U vidu polukalota. 8v~lev~nog nacrta. d'ze se lznutra okruqla. spolja osrnostrana kUPQ~a nejednakih i juzne

MoguCno ie

resen]e. Tek pckrsteni Makedonski Sioveni up'~r.bli.,v.Ii~8U' takve su zadufbine Klimenta, Nauma i njihovih nasteden IZ starohrlscanska arhitekture . Poseban

spoj

trikonhosa

sa

blaqo

iSk~SE!nim

[(vadratom

centra.nog

• tam.

~upoli izvrseni su ~omocu ,tromp,i, Sredis~ji dec je sa sever~~, strane obuhvacen nisk.im, kruznim hodnl.ko,:,", tznac kOjeg se ~alazl ~alerrJ~ ctvorena prema unutras,nJosti ,~rama, ~ra,drtelJ Svetoq pe,tra resav~o je s~OJ sloani zaclatak koristeei se uzorlma IZ startjeg gradlteIJstv~.~ ~oJe je .. r~lnacavaQ ~ 1 ?opunJa~ VBO,tako d.a je gradel/inu ucinio jeoinstvencrn U Jerme~IJI 1 GruzlJ~, izrneou VII ,I XI v~k~ nastac jeznatanbroj crkava s cetvcrollsnlm planom upaamm u rotonou. Verovatno ih re bile I ::n~r~~~~k~r~:~~~~~m~~

crkve Svetog :ome na Prcanju u Bokl l<otorSk~j. Cetiri etuba koja su nosila OUEI.a_UII hra~ n~ devet ttave]a. Peste su konhe bile upisane u pravougaone mase zidov., a izhlzi.... UPOIJ8, rzvan osnovnog kOCka~tog zdanja, crkva je spolia izgJedata kao da je zidana u obllku slobodnog vremena ~rsta: ~,ema sumrue da je plan S'Iet09 Tome jednak u Zermin]! de Preu, ked Orleana u Francusko], i S\letog 5 planovima crkve iz istog Satira u Milanu. Medutim

ZI Id~6

m:limieno

bocn8"konhe s~ u fr~nCU~k,?j crkvi izqradene mozda cak peale podizanja Svetog Tome. S~ p010nJIm dodaclma, Zermtn]! de Pre Je etekac izqled cetvorcnsta povezanog sa kvadratom ad devet traveja, sto je naveto iatrazivace da tu crkvu uporede sa staniim jermenskim crkvama srodnih pojavi~a planova. Meoutrm. na Jadranu, S8 u ranom XI veku graO~vina u Nlnu i Zadru, sa crkvama Svetog Kriza i Svetog Vita, S osnovcm slobodnog krsta i kupclama. U osnevl su

u zemljama koje su blize Srbiji, . "y ., •. ' Posebnu podgrupu medu crkvama centralnoqa plana ,~ilie OS~OIIStl 1 S85to115tl, c~Je SlJ ko~~e zrakasto rasporeBene aka krui:nog prostora nad kojim se dlze kU?ola, ,Osmollstu ~. Oelju zidovl su oelll/ani seoro do visine polukalota nad konhama. dok su sestoltstu u Hoqacicima. kod Saraje .... otkopani a. nog sarno temelji. Nepcznatc je vreme njihovog pcdizanja: os1aci iskles~. izmedu IX i XI veka. Osf!e. kao grad Zahumljana, pominje X vcaa. a ostaci utvrdenia jO:5 se nazlru na brdu iznad crkve. Hram u Oslju je na zapadno] strani trnao jedno pravougaono zdanje, kakc izgleda. sa zvonikcm i stepenistlma koja SU vcdlta u prostoriju na spratu, mozoa posebnu lozu za vetlkcdostojntke. Osmolist u Oslju je po svoio] oktckonhalnosf usarnljena pojava na Istocno] sazidani KOnstantin Por1irogenit sredinom oball Jadrana, dok je sestoust u Aogaeieima slican nizu crkvenih Dalmaeiji, ne nakadesnjem podrueju rcrnansklh qracova iii hrvatske Zadru, Sveli Krsevan sa Kolovara Sveta Trojica na Poljudu u Sp!itu, Odallf10 se ,traga za poreklom kod Zadra, crk"a ostacl U Pridrazi kod se oko i Kaslcu osnove u Brnazima. u kojem Sinja, krutne gradevlna u srednjoj drzave {Stomorica u u zadarskom Marija obrazuje zaledu. u Trogiru), venac ad

ukrasa

s v adoce da

su

njihovi krakovi ~rsta pravouqaoru, ali imaju polukalotaste S'Iod?"e,okrenute ka sradlsnjem kvadratu nad kojim se dii:e kupcla, te ss moze smatratl da [e u pltaruu soo] krslolikog plana i cetvoroliene kompoziclje prostcra. Oonos ovih ninsk;oyzadarskih i prcanisko-dubrovacklh hramova ispoljava se. zapravo, kac ocnos sazetoq ttpa creme razvtlenom tipu istorodnih

zdenja

51!. Petar u Resu. !VOVIPaz8r

Prvo] polovini XII veka trebalo bi da pripada hram Svetoq Pavia, ked seta cjecve. u blizini Trebtn!a. Graditelj ie na pravougaonik s apsidom dodac uz sevemi i [uzni zfd i dve konhe k;oje su sooua trostrane. priprata s glavnim krsta nosa j na taj necin sootto trikonhos s podufnim planom. Sa zapadne strane je ulazom ria ju.i:nom zidu. Sve te crkve koje spolja imaju izg!ed slobodnog

eijoj je unutrasnjcstl na iii tetrakonhosa erecnlovekovnt

au

raztieite nacine primenjena
su izvod mnoqo sloienijih

prostorna kompoztclja trtkonrancvizentiiskif apostoliona.

i Sve1a

tlpa hrama

kakve su bile vel ike crkve Svetog Jovana u Efesu i Svetih Aoostota u Ca-iqradu. pod dijim su se I.1ticajem kasnije na Zapadu pojavili slicno izvedenj hramavi (Sveti Marko u Veneciji, Sveti Front u Perigeu, itd.), Uz izmen~, pOJednostavljenja i sazimanja, ~amesto ku.pola nad krakO~ virna krsta, koje su bile obeiezle vizantijskih i zapadnih apostOllon~. graoene $LI kanhe i~1 polukalote, Prelaz ka nasem tipu pred,stavlja atinska crkva Svetlh Apostola na Agon. izgraoella U XI ve,ku. I nase crkve su svojevrsni aposto!loni: ve(;ina je posvec-ena nekome ad apostola, Druga velika skupina pod:rucju i u susednim spomenika, romanski'm , . ona s poduznim osno .... ama. zastuplle~a Je .na srpskom gradovima iii u njiholt'oj ne,posrednoJ ..oko~lnl u daleko
U

§:5t, o,:,am III dv~~aest r~~ijalno rasporeaenih apsida, :kaka\l se izmedu VI i XIII veka gradio u VlzantlJI. Jermenrll, Gruzljl. Bugarskoj i na istocnom Jadranu, Najuverljivije je misljenje da je gn ,stvoren po Uloru carske palate V }. hodn'k na svetane dvorane dvorana kasnoantickih za pri,jeme posta~ i ranoviz.antijskih u crkve: ses1,oli.~tj JefrmlJe, Ilile. palata, Sam ~ p~l~ti Vitalija I do strani vremena Limu, P::~~~~aP~~~~~~k:~z~:/retvar,anju triklinij,um
it

j' ), na HI~~drom~,

je crk'o'a Svele Svetog

u hrrsotrrkllnlJu Svetog prosirenjem dopro

U Raveni, ijz J~st~~:j~~o~: U ~ "eku Ilg~~dIO os,:,",oII s,nu crkllu

! sedmoslranim
Istotnog

Hram

9 TO~~' sadrzi Osn:O-II~n~ Jezgro ~bu~vaceno i~iJ ~r~ ~:~~ je IZ rrzmce znanJa vlzantijskih iaka hram ,. ~,entralmm , gra(]~vmama, trlkonhosnl

oltarskim graditelja

vecem
hramove

Jadrana kraje~~x

broju nego crkve centralnaga plana, od trobrodnih bazilika, Medutim. j

Gruba okviru

podela od~al~ m,eau ~jlm,a ~ednobrOcl~e tih osnovnrh tlp()va pOJa IJuJu se znatnlJe ~vodom Iznutra,a ' I

I tr,Olrsnl planovi crkava fi ad ' obl¢no prodlJh!vaju ma~il p /JU mnogo, a n.isu uvek.ni dObr: grada Ori~asla. U blizini Ska;

5e one Nema asiao

na zapadnoj ih iz tog je ispod

~I .... 1m pravoug~onlm e u~anke: Jedan.malr I nesto

prost.omm. 'Ieei, SVeti Jovan

razlike u razudenosti plana. rasc'anjenostl zidolla i proslor~()m sklopu. Jednobrodne, jednostavne crkvice s ner~sclanjenim z:idovl,ma" ~ po!uobllcastlm jednom apsldom mogu imati polukruznu iii pravougaonu apslclu III, pak, p?)Ukr~l:nU

utvrdenoga na red

ar~.eol?Skl otk.riven, Oni imaj~a;rj ~d/~Z:r\Jgl, k.OJlmJe nekada magla bitl i k sarnog kraja XI.veka, Sveti Nik~;:

u Zatonu,

'Ii ne konhe o~o centralnog kvadratnog proSlora, nad Id 51,epa, kalal,a, Takve su I dYe s1arahrvatske crkvke sa ~~adral0~ U2,dI2.al~ slepa kalata o?ac:na I Svetl .Krsevan ,na Krku. nad cijlm se sredisnjim etol11 Nlkoh blo Ie las'IoOe.n POIJ k I a ukr~tenlm lukovlma. Ulazni pravougaoni krak u U a otom, kao i trl konhe. taka da je crkva -I~nutra bila

pr~vougaonu spolja, ,~eki..ie~nobro~ni h,ram,ovi ,im~jU izn,utra, uz PO~~a~n~~I~;:~~ pr'islonjene lukove kOJI POCIV8JU na prlastrrma, to je bla [laCln da se suz ,p. "'.h njegovo izidivanje. Ponegde je brad podeljen na. ~ri iii, vise ,traveja pomocu pllast~ra I IZ n~~_ iuaslih ojac8vajucih lukova svoda, Vertikalna {aSclanl'3vanJ8 fasada fezenama kOJ~ ~u p: ' zane illkovima rasprostranjeri Dalmacije, kao cestje slu~aj u primorJu i u oblastima ne sama ~a ovom tlPU g.ra~e"ina, O'lak~~ nekadasnJe Ze1e, _po blV'srm romansk stare hrvatske drzave, tiPr~~k;~!~dleo~t~i~: 9

~~j~~

tafnjama podizana su jednobrodne cr~ve 5 ku~ola.ma, i to iSkl.J.ucivO ~ I B 'ana Naj'li§e ih js u Dubro'tlOlku (Svetl Nikola na Prijekom ~ okolnimD~rafjt~kim ostrvima. (n.aKol~cepu.: Sve~1Ant~n Pa~ovan_~ki•.Sv~tl na Lopudu; Sveti lilJa, Sveti Nlkola I Sv~t' tv~n.',~a ~Ipan.u.svett MI~~llo ~~IkJ; u Pakl;eni i Svtti Petar, ~Iizu Sipan5k~ L.uke). Na/l;;!:.raZlfiJI I nallepsl su rnedu n,'m~ SVIti Mihailo u Stonu {kome)e biD s:ri~anS~etl Toma u. Kutlma kod ~~er.(:eg.-NQ~og, ~ BO~I Kotorskoj, erJisusamo temeljl oOuvam) I Sveh Pe!ar na Prlkom. kod Om~sa, na~dalJe na ~.~gu Ie sveUBorda, u staroj podgoricf (Titograd). ~eGmom.su to crkve ,5 tn travels nad Cljlm. se sredilnjim poJjamuzdif:eslepa kupoJaPD~~CU t~ompl. a ~o~ekad I ~osr~dst~om ~an.~antlfa. Kubeim ie, sa spoljdnje strane,.kockas.toI Ima"cetvoro~ll~nl kro~. Zldo~1 su I SPOlj~ I iznutra nlj~te ra§6lanjenilezenamaill pilastnm.a,kOjJsu spojern lukcvima. NIJe retka pojava da se ns spolJnimstranama kubeta nalaze. ptitke nise. Vecom razudenoscu os nove i i:ivljom razigranoMuunutrasnjih p~'1rsinaodllkuju se one crk~e u cijim su zidovima, umesto nlsa Izmedulezene.izvedeneplltke konne (zaeetak eve pojave nalazi se u Priku kod Om igB, a polpuno razradenareSenjasrecu sa u svetom Mihailu u Stonu, Svetom Torn! u kunma i SvetomPetru na Sipanl.t).Zbog svole gladileljske posebnosti j ogranicenog rasprostiranja dobilesu nazivju~nodalmatinski lip iii zeteko-zahumaka skuplna. Vremenastankajednobrodnih kupolnih crkava jeste XI vek, Vecinu za to doba vezule sistem I'aSclanjavanja fasadapomccu lezenapovezanih [ednostavntm iii dvcdelnim lukovima. 5tO se smalra ranorom.aniCkom OSObenosc~. arno jedna crkva, Sveti Mihailo u Stonu. tacnije [e S dalovana,u osmu de-ceniJ.l.i ve~a,I to zahvaljujuci letitorskom portretu i natpisu. Ret je 0 XI ze1skoj l~darskoJ v za~uzblnikoju IE:podigao i iivopisao kralj Mihailo. Nastanak druqe crkve, SvetogNlkole na P."jekom_ D~brovniku, vezuie se, tekoce, za poslednje elve decenije XI u vaka.PremalegendlzabelezenoJ doba renesanse, nju su Dubrovcant podigli iz zahvatnosti, u posleneu~peha zetskeopsaoe qrada. na ~es~u na kojem sa nalazlla kula kralja Bcdlna. Bez o~zlrana Izvesn~nepo"Uzdanostl cdredlvanju starine ave vrste spomeruka, clnjenica je da u ~llho~g80grafsklraspored ukazuje na Dubrovnik i gradske naseobine Neretljana Zahum~i~~:~j~~:~:~~I~~:iS, Slon, Duklja) kao sredisla kOja su ih prihvatila a potom raz~aaivaJa i i Utraganjuzaporeklomjednobrodne crk k I .,."., ., XlliXJllveka-doslosed kl' ck ,ve~ upo~rn-6iI~Je1IplmaoodJekaiugraditeljstvu rasirenostijednoslavnihfe~~ob~Od~~a enlena pOJav~na,lst?Cn,om J~dranu posJedica ranije ~ satet~g upisanog krsta ski . ramova, k~o I ut,lcala vI2an11Jskog hra~a 5 planom Vizant~~sko gradileljstvo10m ~~o om Nema. sumnJe dOl Je nesto starjje, pa i Istovremeno k viza.ntljskih hramovalipa u~isa~ans ornobllku crkve presudno od.redHo izgled. Zavisnost od k konhen~ poduinim zidovima.Zd~~'ar~~~IJ~oie s~ posebno pratlti na crkvama k-oje imaju Dubr()vnlku (tripta u SvetomPet S~ 18n09 tlpa S ovakvom osnovom sac.uvala su se u Varosu),. Zadr.ui Splitu kup~~u S~o:;!~l~:dru .(~veti L~vr.o) I Splitu (Sveti Mikula u Ve.lom U spomenrka bocnl travejl su zasl/oaen' I k tetlrl sredlsnJa stuba, a u sva tri razviJena ~ premflJe~nObrOdnoj kupolnoj cr~~Osuk alotama okrenutim ~a gl~vnom brodu. To resenje ~~~~mSv~tl Toma u, KU~imai Sveti Peta~n~:1~ na podufnllT! Zl~ovima .(S"~~i M ihailo u p . ,.Tlme,seolkrl.... I vizanlijska S S1" a Ipanu), predstavlJa kao razvlJeno prema v~;:~~~OJ. velicmi meliu svim crkvama ~Sli~a~ skiopa ovakvih zdanja, orkveS:~a iva su,uglavnom,pronfl~ene ute s~. se Irobra,dne bazilike. Nije ih se ~acuvao .ska crkva og Teodora,lJ zetSkojprestoniei Be~eIJlma.!d~tUJuse lJ XI vek. Brodovi katedralne pravouga:~:tog,petran~SuranjU u Kotoru s:~~' odel)enr s.u sa tri para stubaca; benediktinm, I SbO~nlmPOIUkru!nimapSida:;nom apS.ld~m lznutra polukruz.nom, spolja • kao da Je ,mala bocne brodove izdvojene

zidovima; unutraAnjolit hr.ma u Martfni4!lma. apside i pripratom, bile je slieno raAsn. kao i Svafl Sve~og Mihail.8 na Prevlaci, tiji su ktitar) bill grllt.nl apside: srednlu ~olukrufnu, boene iznutra polukrulne, a lpoq. pr&'IIIIIU_'1ftiJ. crvemm kockasttm kamenorn. Koliko god da 9U benedlktincl zaslutn1 plan~ ~r.kye tokom XI veka na t.itavom podrucju istoOnog Jadrana, i graBanlau .. _ Martl~lelm.~ - ne same zaleqali da se, u manjim razmerama, opanaABju veta bun,.... ;!~~ir~~~~t~~:~;v~~ba nego da se primene i izvesna urbanlstleka relenja preuzeta iz ranoviNapore~o sa ersnm jednobrodn.im iii trobrodnim crkvama gra.(Jenisu u isto daba hramo'Ji PQ~u.inlh osnova s nestc d~u~Cijim planovima i prostomlm sklopom. Sveta Marija u OUklji. kOJa_Je. ako se pretpo.stavlt,a Izgr~dena u k veku - a za koju pop Oukljanin tvrdi da je bila ~rumdbena crk'":_a dUkllanS~lh krafjeva - bila je jednobrodno zdanje s pripratom i apsidom Izn~~ra polukruznom, spol]a .pravouga~~om, Medutim, ona [e sa severne i [uzne strane prosrrena dvema pravcuqaorum prcstoruama. mozda transeptima, take oa IJ osncvt deluje krstoo~razno, ~~o su krovni pckrlvaci nad bccnim Ispustima nekada bili jednoslivni, spoljaje magla l.zQledatl I kao trobrodna ba.zilika. Znatno sloi:eniji plan Imata je crkva benediktlnsxcq manas~lra Svetoq Petra in Campo kod Trebinla. podignuta u drugoj polovln! XI veka, poznata od .p.rvlh dana sv~g postojanja kao. grobnica nekih zetskih vladare i ra~kih zupana. BUa ie velikln razrnera, Nien lzduzen! qlavni bred. s polukruznom apsldom, ukrStao se s transeptom, do:k su S9 u uglovima, izmedu krakova krsta, nalazile GaUri kapele. Na zapadno] strani bila je prtpreta. Nekada se. svakako. nad krovnim pckrivacima razlleite visine lsucao krst osnovnog tela gra~evi~e, Aka SUjoj bocne prcstorije bile natkrlvene jednoslivnim krovovima, spolja je m~rala itnatl Obl.ik trobrodne bazilike s.transeptom, kao vizantijske bazlllke podignute izmedu IX I XI veka.(Skripu. Svet~ sonja u Ohridu. itd.} u koiima se osecao odjek starohnscanskcq iii ranovizantijsknq qradltetjstve. Svef Petar je po unutrasnjem resooredu prostorija bio slican crkvama uplsancq krsta u kojima su zidovima izdvojene bocne kapele (Sveti Petar i Marko u Carigradu, Nerezi i dr.), gde se takoCfe osecao uticaj starijeg vizan1ijskog nasleCIa(Sveti David u Latomskom manastirLi li Solunu). Ali, ni u planu ni u rasporedu prostorija crkve u Trebinju nisu primenjena svodna i kupolna resenja koja odlikuju vizantijske hramove. Tanki njeni zido"i nOsili su drvenu konstrukciju pOkrivaca.

!.x

s ..... Jovsn; Zston

~.~
~
Sv, Pefar in Campo, ~ioovc hod Trebinja

.-,-~

••

<••

Q
Sr. Toms, Presn}

Man(nlCi

Mada ie razvoj graditeljskih shvatanja kod Srba i Romana u gradovima na jui:nom Jadranu, izmedu IX i sredine XII veka. u pojedinostima jos uvek nemogucno predstaviti, ipak postoje razlazi - isioriJ5ki i arheoloski - za tvrdenje da su crkve centralnoga plana bile vise zastupIjene u graditeljstvu starijeg razdoblja (IX-X vekj, dak su 5e one 5 poduinom osnovom vise gradile ka5nije (X-XII vek). Jednobrodne crkvice su gradene neprekidno, ali izgleda da su zdanja s razu6enijim planovima i s kupolama nastajala krajem navedene epohe Bez obzira na promene lokam vremena, crkvena zdanja su sa oslanjala. u celinl iIi u pojedinosUma - kad su u piiantu plan, raspored prostora, nacin zasvodaV'anja, konstrukcija i kompozicija masa- na graditeljsko predanje starohri~canske. ranovizantijske. pa i lstodobne iii nasto slarije arhitekture u Carigradu, Grckoj, Jermeniji, Gruziji. Ualij"i i zapadnoj Evropi, Neki od tipova crkava slicnih anima koje su gradene ad IX do sredine XII veka .liveli su i na istocnom Jadranu od V do pocetka VII vaka. U traganju za poreklom arhilekture c:rkava nastalih izmet1u IX i XII vaka zastupani su cesto opre¢ni stavovi: od misljenja 0 samoniklom nastanku i neprekinutom gradenju izmedu V i XII vaka na istocnom Jadranu do tvroenja da j.e posle prekida izmedu VII t IX veka doslo do povratka starim tipovima sa istog tla. Postepeno se

"renesanse" makedonake snej obnovl ranovizantijske
cemu podsecale na staru i slavnu

,
epohu Caratva

ev. Mariia. Duklj<1

utvricivalo stanoviste da su rstoenorao k! .... . CkihmetropolasuSednil1z n r J ra~s I gradllelll bill nadahnuti primerima iz um~1ni~ zanatskomcbrazovarqui ~~~~~. a I oa su Ih_~I~aralackipr~radivali, shodnc svojim znanjtma, DolazakSiovena na Balkansk am~, uno sec,' Iz.~esnenovme i posebnosti. razcrne delavali na umetnickOO o uo~trvo I rumovo prodiranje prema Jadranu zaiata su ve.k.u, svedo poeetkaPOkrs.taya~j;a~~~~:n~ar~g .stano",.nistva. Pre kid . u qradenju u VII .' VIII pnllka. POkrstava~jeje pribllZ'l SI' ' bio je nemlnOvna pcsledlca duboko iZme~jenih zapoeetojgradltelJSkOj obnovi. ~~p D~~~ne, r~man~~om i gtckom stanovnistvu i njihovoj pokrSlavanja Siovena,Ijudi latlnskn ·e ]~nln I k~sn~JI ~brova~ki analisti kazuju da SU, peste d sta~egradove i porusene crk:~ei iz ~a~:,~a. vratlvS:I.~eIZ svojlh ekrovlsta, pregli da obnove prwm decenijamaIX \'eka PQneka~. ove. I te nJlhove crkve po gradovima podignute u od Prv!h slovenskihhri&ca~Skihhra~o::.temeljima \lelikih ranovizantijskih Zda~ja, starfje su ~:,~~n~~ke bnove,dok su njihovi 9radovioce~(~~o. ro.mansko ~t.a~ovnistvo nesrc 59 na ce!u o veli~ rj'POV~ .h~am~va. loven! SU posts pee a I sr~d.rs.t.a S gradltelJskih radionica i rasadnici POS]: ~stolmCI,~aJerjno vizantijskim, d s ~svaJ~11 Ist.e Oblik~. gr~,devina, da bi nJihovi Gradlterg~g prekld.~ Ugral1enju,nije semal• asnIJ.e. naJPoznatljl k11toti crkava. je nadd:e o.Ur~IJenlm I manje uZdrmanl~ °rna~tavltl tam.o gdoese pocelkom VII veka stalo. , ZUJUCI na epOhuJustinijana kr~ e~ln~ma_ Vlzantiji, ZakaVk~zju, Italiji - proste 58 , z alje etape raz\'oja. U IX I X veku, u V'reme

r

:a:~~.

stveretestvo. Romani i Sioveni na istoenoj abel! poduhvate koji su bill plod op§teg i novog pcle1a. Za njih prestontca nego i umetnicka metropola, kao sto Ie to bio i za italBtat poluostrva. Tek kada $~~5avla?~1i savr~meni umetnitki [ealk. mogU au I nalWOm . UZOfe IZ ~~tecenog ant~ckog III vlzantl]skog graditeljstva I, slitno razvijenijim op~nas.atl Ih..U s~ladu sa s.posobnostim~ koiima su raspolagali. Da je VlzantlJ~ blla rasadnlk .g~ade:lo'insklhpove. pa i onih koji su se pojavljivali ne istofnom u Jadranu, mall su .savremenlcl, all se uspomena 0 tome aaeuvala i kod humanisia. pa I u ~a~o~no~ pr~.danJu.Zadarska katedrala Svete Anastasije, 1..1 obliku u kOjem je bila u Xveku, Ilcll~.Je vtzanttlskom caru Konstanlinu P~rfirogenitu na carigradsku crkvu Bogorodice HalkopratIJ~ke, Dubrovacki kancel~r Filip de ~Iversis zabelei:io je da je crkva Svetog Petra u gradu " ... bila sagraaena. sa svodovlma l u O~llkU krsta. kao sto le obi{;aj kod atanh grtkihvernika". Jednabrodne crk~l~e s kupotom :luz_lle su u c:loba renesanse kao ozar priUkom izgradnje kapela u dubrovacklm dvorcima. ocevtdno zbog toga stc su smatrane za staro grcko naslede: nllhov tip su krajem XV i u XVI veku rasirif! po stare] Herceqovtn! dubrovaekl graditetji, \lerovaln~ na zahtev pravoslavnlh ktitora da im crkve budu poutqnute "more greco" Nekeod hramova lzqradenih izrnedu IX i XII veke narod i danas naziva grckim. Zanatske i stilske odllke qradevine bile su U znatncm rask.oraku sa razud"enim planom i slozenim prostarnim sklopom. One eu crple oodsticale sa drugih lstccnfka: njihova matica je prercmanicko graditeljstvo Apentnskoq polucsteva. sve crkve su .graClenelomljenim iii tek pritesanim kamenom. povezantm lepom, a poredanim cesto u nepravilne reoove. Sarno izuzetno, i to uglavnom pred kraj razdoblja, zidalo se pazljivije, kamen klesao briiljivije, a slaganje u redove obavljano je dosiedni]e. Dober bro] graa-evina [rna same zidove vertikalno rasclanjene lezenama iii pilastrima, povezanim na gornjoj etreni tukovima: izme6u njih 5U plilke nisEl',a poneqde konhlce. sio se vise prtbftzevac kraj ove epohe, sve izrazitije je bivala teznia ka rasclanlavan]u. Sve te grace-vine su bile premanertsane. tako cia se lzvesnt zidarski nedostaci nisu moqf uceltl. Zasvodavanje razucnrm vrstama svodova - poluobticastim. krstastlrn, kupolastlm iii polukalotnim - na visini je cpstth zanatskih znanja manjih majstora. Pouke vellklh gradltelja oni su znali da slede samo kroz prllaqodavanje i poiecnostavljivenje slczenih konstruktivnih eleme~ nata. Po tehnlckcm otirazovaniu. zidarskim znanjlma i stilskom shvatanju, bill su pravi predstavnici tzv. preromanike. i to u onor varijanti kola se, same nekonko decenij.a ranije iii u feto vreme, ostvarivala na Apeninskom pcruostrvu. tsttna. apeninska preromanika ostavlla je znatan bra; ~r~diteljSkih dela I<:Qja po ra~merama veca od istocnojadranski~ gra~evina, su mad a im je stilistovetan. Kad [e rec a zanatu I stilu. preuzimanja su se vrsile takc eto je italska preromanrka. preko crkvenih institucija. zraclla i delovala na istocnojadransku. Ponekad je Apeninsko polucstrvo davalo i gotova resenja do kojih se rani]e dcstc preradom vizantijskog plana i sklopa crkava.. ,. . ... . . ... Istotnojadranska sredina [e. pre.ko s.\lOjlh ktitor~ i ust~nova, ~alazecI u ylza~hJl III u Itailll uzore za svoie crkve. izvesnirn trpovrma poktanjata vecu pafniu: preradivata je preuzetc u skladu s lokalnim zanatstvom i na taj nacin dala regionalni pecat svojoi Gr~venoj ar~itekturi. lako je svaki juznoslo'w'snski narod ~mao u t~ do?a ponesto d~~k6Iju i,storiJsku.SU~blnu,ipa~ su u njihovorn graditeljstvu vidljille I nekeza]ednlcke.?rte. Srbll Hrvatl zas1~~alls~'.u osn~~I: isla ShvatanJa; imali suo upravo. jedinstvenu, nedelJlvu umetnos1. Udeomci u nJoJsu bill I

aredmam...

Ih,lIIIlIln',jac'r.n,.kih gradova. Ked Makedonskih S'?vena I Bug~~a.javljali su se, nul.du zasnovanl, izvesnl 'ipav! hram,ova kakvl su s~ g.~adili. I na ~adran~: "Imanajrasprostranjeniji b.iOoblik ~rBaevln_e reprezentanvnne prtrode I srodnljl p':!stoni~kim obrascima. Onl su imall i rnocniJe driave koje su omogucavale vece poduhvlte, Irvin Clvog &10;8 spomenika, s cijo~ s~. se .ar~itekturom ~rbi. ~ris~o srodili, ~ s.rediSnji~ oblastlma Balkans, koje su o~i pretemo III dellmu:::~o nastanpvan. Jav1J3'? S8 .g(adl.te.'Jstv~.ko!e je bilo izrazdrukcijih s:hva1pnJa.: qtavnom je ostvanvan.o zas,lugom grCkj~ktltor.a,'vl~anhJs~lh u ustanova. U pitanju $U Q,ac1avine mnogo veee od onlh kOje SU Sloven,. gradlll, a I tehruka
njihovog zldanja bfta je marne savrSenij,a, To SU, pre svega, trcbrocne bazilike i veei oslaci sacuvani u Prizrenu (bazilrka pod Bogorodicom Ljev,skomj, u - i:iji

uklapali svoja zdanja iii na nilhovfm nove crkve. UAavAi, taka, u vldokrug alovenlkih u staroj srpskoj arhitekturL tklvo Verna pratilja su, na prvom piece (parapetlj, preromanitkog gradileljstva mestu, prekrivani kamenl cetiri stubica e kapitelima, bila je dekorativn., ikeno&tasi jednostavnog garnja grads

(epi&lilion)

p'hlm •• 'jJllIII. oblika. i trougaoni

III

s~ tragovi

Prokuplju (Svet!

zabati nad earskim dverirna. Isklesavana [e na gredama koje ILl uokviravale prozore i partite. ka.menim resetkama ctvcra (Iranzenama) iii kapitelima stubova u naosu. Ponegde)8 ull:raIavala casnu trpezu, I kivorije, ukoliko su postojali: kapttere njihova eetiri stubs, ~Io arkada u gornjem ceiu i akroterfju u vrtru. Mogla se nacl i na drugim kamenim crkvenim predmetimai namesta]u: posudama za osvecenu vodu. krstlonlcarna, prestolima, sarkofazima, Najistaknutiji i najosobeniji njen motiv bio je preplet s najrazlieitijim nacrtom, satinien ad traka eiji su clano"i bili jednake sirlne. a samo poneqde su trake bile dvoi:IBne iii nasleclem upotrebljavajuci ornament astragala iii kime: uvodila [e, izgleda uporedo sa razvitkom, biljne motive: lozice s ustovlma u pregibims. palmete, srcolike i grozdolike plod ave, cvetove sa zrakasto rasporedenlm laticama, stilizavano rastlrue. U Isti mah su t najrazlicitije tivolinje postajale predmet njene abrade: najcesce paunovt, ali i one fantastlcnih cblfka, kao i zveri. lavovl. psi, zeeevl. anntope. Perje, grive iii repovt bivali su podvrgavani ornamentalnoi stilizacljl: iivotinje.su cesto slmetrteno rasporedivane po povrstnt, ceono suceqene iii ledtrna ckrenute iedne prema drugima. Ljudska figura [avljata se rede, na kraju ovog razdobua. II vidu povrsineki obradenog lika nekog svetltelja iii andela. troclanih

vlseclane. Kortsttla se, katkac, antickim

pnce.

Reljef je ktesan na taj naein sto [e u ravno] povrSini kamen~. prema nanesenom crtefu. plltxo dubljena pozadlna, da bi potom lakim usecanjem po gornjoJ ravnl plastike izvodeni orna~entr iIi pojedinosti na trakama, btljkarna, Ijudskim iii i:iIJotinjskim ligurama, Na tal nacm ~u dobljane dve povrstna, jedna unau druge, od kojlh je donja predstavljala Poz~d,I,n~ qomje. one cbradene. Tek u drugoj polQ-vini XI iii u pevrm decenljama XII veka bntlJ',vlje ~u ~ zaobljavale lvlce reljelnih preostava, volumen je PQC~O da n~ra~ta: a uvede~, SU I nekl nov, motivl. Plastika preromanike [e take prerastata u n01l1 ro.mamCkl 5111. .,. . Skora da nema nqedne crkve u kojoj je sacuvan say plastlc~i ukras. Kako su Izfazlle I~ kulta II~ se pretvarale u rusevine. take su njihovi reljefi p~enosenl u nove ~~kve, a. mnog,1 su"ss I pogubili. Sabiranje odlomaka u zbtrxe i muzeje i~fo je.upo~edo sa ,n~vIII~ r~ltkom Ist~~llsk~ iii arheolcske nauke. Sa podrucja izmedu Cetine I SOlana naJvtse th rma u m~zeJI,:"~ I zbirkama Stona, Lopuda, Kotocepa, Dubrovnika, Herceq-Novcq, Tivta. Kotora, Bar~ I UlclnJa, a onlh lz zaleda - u Trebinju, Danilovqradu i Saralevu. Nekada se cestc sretale u pnmorskcm pojasu, a proredlvata se sto se Islo dublje u unutraSnjast z~~lje, Okolnost slo se ne maru nalazista mnogih ukrasa i etc jos uvek nije moqucno ustano~ltl tacna v~,e~e nast~nka svakog od njih, razdobtju oznake Izmedu orneta sagledanje istori'jskog i umetruckoq .~azvoJa kroz kOjl J~ p~ast'k~ p~~sla u od IX do ranoq XII veka. Jedlno se pouzda,"'Je mosu raspoznatl prtmerC,1 kOJ' nose romanitkog vise stotina

Bogorodica Prokopije), u Ni~LJ rsven PanterejmonJ St .. Diogena, koju [e kt'alj Milutin obnovio) ~ eecm Nagon~,~nu (crkva vizantijskog cara Hcmana XI. veka, lste takve bazllike Viz t' .' I nek~ d~~ge - ~Ijl nas,tavak oeda u vreme lzmedu IX i p~.'hva~iIi su ih i Pryi bugarskl car~~i'~~~~~i?rad'il dubl~e na Jugu (Ohrfd, Ser, Servija,
Prizrsn

LjeV'lska,

itd.]:

~JlhOV! graditelji su se povodili za slarohri~o, Mn~go. vtse n~go u.?n~m na istccnorn Jadranu, Ilks, V'zantt~.ci SUu letlm oblastima i U isto d canSkl1t1_ I r~~o\tlzant'Jsklm ,~zorima. Pored bearpianoV8, kOJI su .seeali na sl .'. o,b,a podlzalll hramove manph r3zmera i drukcijih sredi~.tima (~Iara Pavlica _ Sa:;I/iaU~i~~~~:rnltlJa SlJelili~ta u njihovim polititkim i crkvenim GornJI Ma1eJe .... i kod Niia i Kscapun c kod ~~Sn~ube~om obutwacen Sa trj strane hOdn.jkom~ MarkovO,l<ale kod Vrsnja _ slobodafl k t' a la - lednobrOclne crkve s kupolom; f)unis u sr~skoI8redini; osia!i su Izdvojeni . ,It.d,). U doba kada s~ izgradeni, nisu bili prihvaceni veka, srpski vladari su

stila, odnosno oni sio su nastalt n.a k~aJu n.avede~og r.azdoblj.a. m kamenih delova nekada~njih celm.a ,zd.vaJa S9, ,zrallto!;tu I tepoto ,

1m

r:
J

r

pecell

pOk::n~:~1. p

!:~.z~alno

k~s~iJe,

o~

kraja

XII do pocetka ru.§evine,
I,J

XIV

nekoliko desetina prime~aka ,c~kv~no,~ ~amestaJa i arh~t~l<ta~~k~~i~i~:s:'Sa0rt~:I~~mSa~' ~~ primer. pronadeni delov~ te.t,"1 klVortJ~, u ~otoru, UlcmJU,u s;etom Tripunu u Kotoru i u kolor5Okog I ulciniskog ktVOflJ8 o5Olala. Ie po ~ed.na ark,ada ~ . boma pored trotlanih Narodnom preplela, muzei,u U kB,eOgt~aodnU.)'~7~~ :;'~ astraga a lima I , S~~I:~;~:~~:e~ri~~~p~~t~Vlj8ni'ravoVi koji gone

JU. obnavl,all

su nJ,hove

njihova

tpisima

pominju

se

i

istorijske

uencstt

iz. ~remen~

njih.?v~~

~'",."~"",,,"mki~~jlJ
Svaje

,

i nama natprsa, sto je najcesce "".,d.,lovitrliuarkada iz Rogae::ica. s prepfetima
utetom~

satuvalo se ime nekog Nik.ifora, a na ul~lnJ.skom vl~~ntlls.kth prilika da [e ret 0 detrma IZ I~ veka: ~ez~ J: od.~edltl starln_u slueaJ.,.Martlnlckl kIVO.~1J svaka~o

detlmtcno,
zidu

I~

ve

t:.

ol'avaju .. psp I'd

U ko~n!ik0':J

laPI.d~tI~U ~uk:Z~j:

velika J=el~kaesrodnosti s kfvonjtma
nalaztla

osobine

plastike

u vizanttjskom duhu. kO)1 su uokvlrenl ranog XII veka. kamenlca, s predsta v ama koje .svojim stilskim

estate n8 svojim mestlmll. i1iroko primenjivano, ali je me(fu proln,,'enim ,odbOlTlj U~rkos slabo] ocuvanoatl, ipale: se mogu sllgledati ktitora i njihovih neposrednih romanskih sue:eda.
Najstariji ce. svakako. biti zivopis prvog sloja u crkvi Novog Pazara. Nastao pO.llrsine ))otkupolnog

je,

iz

grada

S'V.T.rlp.una

i ~Icinja,

nema sumnje, ubrzo pr?stora. Neu~.bi~aje~o

OfObmam~ls;~~~:v/Slrane Ukrde~:~orativnjh pa~n~

jer se nekada

u ugJu ne~k~ crkve:

Na slr~1 s~ranl, su dve

Po brojnosti i vrednosti istaknutc mesto zauzimaju de.lovi I~~.nos~asa, Po:ed onlh talnim i biljnim ukrascm - kao sto su dobra ocuvent I ~aZIJlv.o lsxtesaru parape.tl Kolora - ima ih i sa fivottniskim predstavama: u Zavali 5 ptlc~~a, na Prevlaci Sus:cepanu s grifonima. Dela koja odlikuje veliko majstorstvo I izuzetna lepota Ikonostasa ikonoslasu wcjccm

=~~!: ~~~ ~

repova. koji piju iz ukrasene ama i srcolikim plodovlma krstlonlca. ali mogla

posu~e, N~ uz.~) st-an! su I.av. ~ ptIC~, 'zm~du Ocevtdna re njihova evharisticka simbollka. i kam.~nica za obredno ulje:

~nstov~ zlvo~a: BI~go.vest!, Susret Manje I Sretenje. lsttna, bllo Ie to 1J"~me kada se ~ vjzantijs~om XI ~e~~, deltr!llcno da se ot~vanl

peste .iiz gr.dnje 01·""',; Plrekl1wiiim,ilUfi je sto u tambur sme&tBno pat I Jelisavete, Rodenje Hristovo. Poklonjenjemucfraa
svetu joA nije ustalio obiOaj,

va&ti ad
samo 8U
i

u.

~~;nju

~i biti

7 ?rnamen~
IZ
Stona

kUb.~~u u nmm

sll~aJu ~ror~cl. Ostaci flgura lz pojedinih kompozicija pojasevrma tspoo kupole. Raspoznaju se jedino KrStenje

Hristovo

I

lztfajstvo Judmo.u dV,ema trompama, kao ~manji. delovi Haspeca nazapadnom zidu potkupclnog prcstora. Sfikar re raspored scene prilaqodio veoma rasclanjenim ztdovlma i svodovima crkve, pazljlvc uokviravajuci kcmpozicije crvenim trakama i zutlm linijama. Na dvopojasnoj pozadini - bel o] I zutoj - uravnotefeno je razrnestlo figure, koje eu ktasicnlh razrnera i veetc nacrtane tanklm linijama. Toplim bojama popunjevao je oovrslne. ne naqlasavajucl svene temno, izgledu Stefan vladara. tako da figure nemaju volumena. Do istih ishoda u povrsinskc] obradi, pozadine dosli su i neki grcki slikari iz provtncije elja se dele datuju u Kosturu. crkva Preobrazenja u Koropi na Atici). fresaka ostalo u najverovatnije kralj upotrebi boje u X vek (Sveti

lz Svetog Tome u Kutima i iz Donjeg Cela na jedna cd parapetnih pfoea bila je uxrasena
trube. Oni su uptsant u polja

~. lavom, ~ cl~e ostact I

ostrvu

gri1onom,

Kolocepu. Na koloc~PSkO~ csom koji gonl zver.
crnamenata sacinjenih

i i

nagih decakasto

kruga,

lzmedu

ad Iraclanih traka. Istom ikonoslasu pripadao [e, verovatno, i zabat 5 reljefnlrn poprsjern arhandela. inace jednim od najislaknutijih dela epone, Pocetak modelovanja votumena vee [e sesvim uoefjlv. Dalji atepen razvitka plasttenost: vidljiv je na lkcnostasu u Kutima. Gornji dec parapetne ptoee saorz! u troclano! lzuvijano] tee! prtkaze ptica i zmajeva, a na 9 lavnorn polju temu Obofavanja krsta. Tu su dva stoeca andela u molitve-nom stavu rasirenih okrenuta krila. prezrelom i njihovih dala 1StI'll, ka krstu,

Najvise [e

crkv.c! Svetoq
Mihallo.

Mihaila u Stonu, eijl Nastale su, sva [e prilika,

je ktitor
oko

bio jedan od zetskih godine 1080. Natpisi na cltara Hrtstos zidova poneki U slavl, u Ilk sveti-

njima su latinskl. U apsidi polukalotama eetirj oocne teljkl, au donjem U zapadnoj nisi gla'li, s modelom

Ie saeuvana scene Prvog greha, u svodu nise jevandeltstl. na gornjim povrsinarna

ukrasencm

troe!anom

trakom.

dok su ispod

krakova

eva

aria

U

Kutima preromaniromanskih

se

ornament pO,vlaei pred prikazom flvotlnja i figura; povrslnsku obradu relle1a. ~ prvl~~eCenijamaXII veka. kada su ovi ikonostasi lsklesanl, ekom stllu P018,vlla su se abe-Ieija sladeceg slila _ romanike-. Preromani~a nije bil~ u~amljena susoe-da.Istllok ~~:~I~eS dr~a.ve I ~ ~lzanliJsklrr: pajava, vezana okolnih sarno za skulpturu naroda. Hrvatskoj, Bogate sirila grado .... ima, se razvora, Imaj~ je, I plaslika

zamenjuje

zaobljenost

pojasu nekouko stcjeeih figura: Jovan Preteca, arhidakon sietan.sv. Borde. na severnom ztdu naslikan je kralj-ktller, u svecanom odelu. s krunom na

u

hrama

I,J

rukama.

On [e svo] dar prtnos!o

Hrtstu.

nekada

naslikanom

u scenl

Srba plodove kroz medu

je na podrucju

Strasnog suda na zapadnom zidu. Gillio je to verovatno svog imenjaka, jednog od 'Iainih ucesnika u zbivanjima obeleieni glavnim scenama na istocnom i zapadnom

uz posredst .... arhandela o Mihaila, na sudnji dan. Greh i iskupljenje, kraju crkve, bili su os~ovna ideja

jadranskirn u severnoj

a

njena

dela Njene

malicne ~b~~~~k:~II:~'i~a mest1mlcno,

SremiJ.~

.S!ovencima.

celekupnog .zivopisa. Slikar ju je saopstio jezikom ranoromanickog stila: jaklm. uokvirio je 1igure i izveo pojedinosti na licima iii nabore na drapetijama. Rillokosl

crte~o~
svehtelJI

Venetu i Lomb d"· e s~ se na ~p:nlnskorn Otud se sirila ~~ I!~~~e Ie ost~vlla IstorOdna,

PO!uostrvu, a s{edlsla all nesto ~tarija, pa

i

$1) 10) bila u Rlmu, po reprezenlativnij~ dela:

zutog
povrsine nizom

liea

imaju velike, na obrazima crtica.

izrazajne oci podvucene zefenim dubokim senkama i.zelen.e kruz~~ umesto rumenila. Osvetljena mesla naglasena su bellm ta~kama III Izr;tuzen, 1anak 'Irat nallk je na oprugu:. na.!~toj OSn?VI, zeJene se u b.ehm 11~IJama 1c~le polaze ~ nasl!.kana Ie u odeCI ukrasen?J linlla. Kad. nema ~fc;,ras, Ode~a

FrancuSkoj, pa i Spani" p;e~a ,Istocflom Jadranu ~ego I p~ nema6kim vremer.a koja Je tako~' 0 aZlvala)e Odredene srlcnosti 5 vizantijskom motive s'pticama: grifOn~~ pOlzna\l~la ~potrebu .tro~lanog prepleta, palm ~u dletom manje krlJlo, tan:~i,:vovl.ma I sve.tack~m hgur,a":,a .."lstm~, vizantijski

oblastima, skulpturom

luinoJ is10g v!~d~1i

uporednih

eta pod

lukovlma,

uporedne linije druge, osvelljene raznobojnim

senki idu s jedne strane vrata i prozimaju strane. Vecina svetilelja, kao i kralj-ktitor. sacinjenim od rombova
j

ornamentima

ukrSten,ih

klesan

zna~.no drukciii. U podlOz.i .\,~~:C~lavall svole teme.1 clstlJe O.bllkovali: sklop celine Jus.t!~IJana I njego'llh neposre~ ·h g I dru9.09 shvatanl.a lezala 16 umetnost iz vremena

Ie

blO 1m cara

je prekrivena gustim obelezavaju osvetljena ko;i su upotrebljavali

crtei:om, u kojem tamne i be.le .1i.niJe.. ~a §irO~OJ povr§lnl drape~~: i osencena mesla nabora. U tOl stlhz8CIJI flgu.ra,'ma ~eceQ~ od nac preromanicki vajafi na svojim plocama; plltkl obllCI dati. su u dV~ delov~ tamnoJ izrazom

Apen!n~k.o paluostrvo, potla SU n~ v~~SI~dhlka .. ~va vellk,a podrucja Sredozemlja, Vizantija i S~oga luaza. I onda kada je ' It I""ve u, svoJlm putevlma, da b! pocetkom ~X dospeJi i do ~~lantij~ki~ I Ivela, I~ah

i:SaM Ie ~a

im~ zajednicki kor~n su Istovetno poreklo
IU

~;~r stvor~n nOl,'I stil u skulpturi, ipak ; s db~manlcka skulptura i graditeljstvo, pr~to~:u". ~ClJki h~amo\l~ rio Je mall bili, ukra~eni

osecalo da, S u eijem je okrilju slikarst'Vom makar ~ I

se

povrsine. Prenaglasenost izvesnih posebne ideje. Svetle figure na sugestivnim najcesce izoblicenim domaci nastale um~tnik_ k;oji uproscavanjem u Rimu pripada

tela - nekih o.¢iju, prsta,_ vrata - ,~vek Je u ~Iuzb~ pozadi~i deluJu ~kspr~slvno SIfOJlm pok,rehma I lica. 810 je to nacln ob'lkovanJa do kO/eg ~e ~oSao

U 8.\loledoba

je

po~na, .... znatno __~edn.ija de~a. Zapravo, ao ~ t_reske u SV~~Od:b~li,ja~~~~~ onih ranoromarw::klh sllkarsklh resenla kOJa su se, u Pretece na ostrvu

mao Nlledna od Ikona nije oeuvana,

zidnim cije

broJ crkava

su freske,

ranije, javljala Kraju XI veka

i njego'v'oj okol,ini. . zi'Vopis u malo) crkvl Jovana

S'

Za razliku

od

Ipanu.

81drle ranoromanieki program j raspored tema. ~ipan$ke slade . crkava. U polukaloti apside je Deisis~ ispod njega su medaljoni pojasu eetvorica ~eono okremltih arhiJer~!a. Na .stran~m.a svoda
.tlilrillCW/lo •• j,ldanod dvojice frontalno postavljenih arhandela kOJI su prtpada!l kornpozt-

Uij1De11lu. zidu ostaoje, u nisi uokvirenoj polukrui.nom do,gam. apost~1 Pavle koji lid! I blagostlja.Pranaglatena izo~lit:~nost 1.,~r?stosrda6n.~.~t s~onsklh f.resaka rusu ponolJ.IJant na alpanu. Sipanski slikar je .,skusn!!, I .odmerenIJ': meqovo ,'tkovna obrazovanja
oe&vldno je bilo 1emeljnije. C~et mu Je p~IIIVO laveoen. oprsan, kolo~lt uzdrzan,. U~lavn?m toPlO, senkena lielma i drapefljama nasto Sire nego u Stanu • a pokusall da se oblikuju obfine figurasu oC:evidniji. Svelitelji su riL1okosikaa u Stonu. a oei. iako manje nego u Stonu. istlcu 58 s'o'ojom izr~ajnos.cu, Celina je ranoromanicka. ali su it:vesnio_bliCi svetiteljske odece pozajmljenijz vizantiJskogslikarstv8. kao etc I neki tipovi lica lzdaleka secaiu na Hkove u vizanlijskimerkvama.Natpisi su latinski, a pozadina plava. lzvor ovop slikarstva nalazi se u gr6kom~ivopisuu crkvicama i pectnama juzne Jtalije. Ova crkve u dubro.... atkom podru6ju. 5 nesto ostataka fresaka iz vrernena oko 1100. godineSvatillija na ~opudu i Svetl Nikola na Prijek.om u Dubrovniku - obelezavaiu ncvu pojavu u sllkarst'o'u kOla ee se k,aS,nlje ukcreniti na dalmatinskom i srpskom pcdrucju. Aec je a romanitko·vizantijskomstilskom prcnmantu tije cscbencst! ukazuju na [uznoltalske UZOre. U Sv~tomJliji jeu tr0f!'pi ap_side sacuvan lik jednog arhijereja iz niza arhijereja ko]! [e tu ~OSIOIIO, ~aka\lIe anal n~ Sipanu, a u Svetom Nikoli na Prijekom su prtllkcm arheoloskih Iskopil~anJa a~(lnenek?l!~esvetjtelj~k~ gJavice koje su vrlo stlcno uraderte. Vizantiiski tip ~ sveltlelJiII.~Ie Izveden [akim mmanlekun crtezom. ali je ptasttcnost nca - tnace znatno zastuplJe~IJa nego nil.prethcdnlm spomenicima - ostvarena u vizantijskom duhu, ~:~~~Z~~~iP~o~a§~1 glavlce sveti~elja_i u rusevlnama crkvlce u Pa~iku ked Trebinja j u osobenosti j k utlma: Mad.a marston Iresa~a u ova dva spornenika poseouju izvesne Panikuzna'tn~aje o~.~.pnpadaJU onom rod~ kcjern I ~UbrovaCke. Reljef svetileljskih liea u vizanlijski.Preske~ul~e~:~~ i~aa~l,IbrOVaCklm. prlmercl.ma, .ali crtez tananiji i lik jos vise najbolji slikar eele skupine 0 ~ gr~~~ nalplse, U Kutlma.Je u ranom XII veku radio svakako najizrazilijau tom razdoblju·S n Ie ~ I~ovao ~ormu s naJveco~ vestinom, tako da je ona nih delov8 lica, ali je oei 'ip ~m,e/m Jepravl~ meke prelaze Izme6u osvetljenih i osentePO.j~dinosti glavama. Bojaamul~~C~O na duboklm sen.kam~, a jakim ertezom naglasavao Pnllkom arheoJoAkihisk . I ledra. zvollka. Sllkar Je u Kute dosao iz Dubrovnika slikanlh svetiteljskih gfav~P:~ien,:u ~~~~~e~Ubr?Va~ke ka1edrale, tamo,Su nadeni odiorne! meaUI!m: eceporazmeramajer su b·1 ~ n~ 'z~adene kao o~e u Kuhma. Dubrovatke suo !to relJefllkonostasaU Kutima ri ~e.ns Zldovlma dalekQ veee j znacajnije gradevine. I kao crkveDznaeava je jedno raz:o~~ al\~raJU prer.omanitke skulpture, tak.o i.ivapis Iz iste da ~~~k~ seSrbi nisuOpredefiJi zajedi~:tvUe~ ~I~::vu. ~II~ ok~~eano. . ~.melropola: onl u sredi~njim obi . ski lezlk, nlll SLJ ugledali sarna na jednu od se :~antIJS~e uzore,aoni u Primorju nazap:~tl~~ Balkana bili s~, prirodno •. vi§e upuceni na tOk~~nJePOS!ban,Slilski IzrazSpojemvizan~~? kke.,"!eku d~cenljama na prelazu iz XI u XII vek njs deianapu8tana. PO rsinska Obradaf~guIS 09 I ~o~anIOkog shvatanJa. Uporedo s takvim Ie .... neposre~~~U;(lnltl oblasti i Zemalja i deja s~~~~~bIICI SUse postepeno zaobljavali. pore?eprimorskim lena,.to Ie Inak diaau posto·al d ne Obal~ Jadrana pokazala su da ana nlSU i SusednihZt gr~?O~lma ~ubrovniku i Kotor~, ~ omate SllkarSk~ ra.dionice. po svoj prilici. 1.1 domacimajS~a IZgradlleeopstveni jezik. Do ne .su na .tad~nJI.m umelnickim shvatanjima II orl 81,1 na 8Vojevr&tan Be rlaOin Uk~aO~I~o Isto ~to I u graditeljstvu i vajarstvu: ss PIli U 8IJropsku umetnost svoga vremena.

;e

Istoriju kultur.1 umetncstl Jed"oga "tIftllle kao zasaban indivldualltet. izdvoji Iz ttariJe umetnosti kod Srba poeeti ad Irenutka kada Be ~gromnoj mas! alovenskih plemena, Polio au stigli na ~menom. kao ~ec formiran.e etnifke grupe. trebalobi orve izdvojiti "1I111M.m ... ~r.1II I u~et.~ost kOlu su doneh na Balkan, a zatim - prallti kroz vekove ilmene tertt~rlJI, po~ nepos~ednim uticajima. izuzetno razvijenog druitva kaBnB antllca, medlter~n~klh Ze~al!a uo~~te. Meautlm, po danaAnjem stanju nauke, mi nismo u mogutnosti da to uctnfmo. POledl.na~m. ~asvim iz~lovani poznati elementi tih zbivanja dozvoljavaju sarno pretpost.8vke. Jedno I~ .Ipak ~da~as ~Igurno, n~ ~a~o Srbi i Hrvati ve{: i slovenska plamana ucpste. I dok su ~oravIIl u ~a,edmckol prapcstciblni. pre velikih pomeranja, nisu bill, kako se dugo p~etposlavIJa.'o, na n.lVo~ na~od~ neo!itS.ke kulture - same primitivni zemljoradnici. To dok~zuJe vee sarm bcqati zaJednlekl leksn ~kl fond slovensklh jezika, a razvijanje druitva oosukava se u bogacenJu recnika svakog jezika. U slovenskim ieacuna nleu zajednicki sarno osnov~i pajmov.i. vezent za ze~ljoradnju. vel! i nazi vi za glavne metale i dobijanje ruda (sic ukazuie ,na razv~l.enokOrl~t~nle metal a): Zejednicki je, naziv i za grad, a postojanje gradova, bez obzlr.a na nllh?vu vehc!nu. vezanc. Ie za ooreeent odmakli stadijum razvijenog drustva. Problem je. ~.e.dutl~. S10.:'1' ~emamo pisanih izvcra, a pogotovu arheotosksh podataka koji bi ' n~m o.mog~~I!1 da IdentlilkuJem~ slovensko stvaranje Uh vremena. a jos manie, da unutae nJega Izdvojlmo srpsko stvaralastvo. lz ctnlenlce cI~ se vekovi~a posle velikih raseljavanja Sloven a I podele ,na istoenc. Zapadne i Juzne javlJaju kod svth. pa i kod Srba, zajednlekl elementi LI keramici. pogotovo u nakitu (koji je jedan ad nosilaca speclttcnosu pojedinih materijalnlh kultura) moze se cretpostavttl da su oni zasnovani na prastaroj tradiciji koja se enaznc odrfava. I~to take i zajednicki pajmavi za predstave idola (bolvan, balvan, soha). ukazuju na zajednicke nekadasnje (i tadasn]e) predstave bozanstva, oclqfedno oblikovane u [eova obradenorn deblu. Treba naqlastti da je lstorija materijalne kulture jedna kategorija. a unular nje, kao lzdvoien problem, je pojava IJm(!tni~kih 1vorevina: kreativno oblikovanje predrneta svakiclasnjice i kultnih objekata. Da je bar jed an deo Slovena pri dolasku na Balkan imao materijalnu kulturu sa specificnim karak'ieristikama, dokazje opis opsade Sol una (oka 677. godine). Suvremenik tvrdi da su lada Sioveni upolrebili orui.je koje [anije nije bilo viCfeno, kame Salunjani nisu znali ni imena. A pojava 110VOg,nepoznatog oruzja uvek je karakteristiena za poja'lu novog etnosa, i za izdvojenu. novu materijalno kulturu. 0 tome oruiju ne znamo nista. Moidaje bilo same cisto funkcionaJno. a moglo je imati, bar povremeno, i elemente umetnickog oblikovanja. Te elernente nalazimo 'IIec na istovremenim primercima nakila, na Izv. fibulama sa maskom i na rninousarna sa zvezdolikim priveskom. koji se pripisuje Siovenima iz vremena njihovog dolaska na Balkan. Upotreba fibuia preu2elaje iz kasnoantlckog stvaranja_ Odalle je preu2et i ovaj oblik fibule. Nesto ranije prihvatili su ga i Germani. Ocl brojnih primeraka kasnoanli¢kih i germanskih njena slovenska varijanla razlikuje se specificnom obradom ornamentike centralnag dela, gde 5e povremeno osetaju uticaji rada v drvetu, i narocito pojavom reljefne predslave glave na zavrsetku fibule. Najlep!\j primerak na teritoriji Jugoslavije nallen je u Velesnici kod Kladova. Na osno .....dosada~njih nalaza ove fibule su bile dec nosnje donete na LI Balkan. Odmah potom one se gube. dok se u dnjeprovskoj oblasti i dalje izra6uju, a predstav8 glava su teste jo~ karakteristicnije vezane za duborel. A minc!use sa zvezdolikim prive-skom nastavljaju da iive, SVIi!' lo kraja VIII i pocetka IX veka one su karakterislitan deo luksuznog c

nalaze se same mincluse ovog tipa. Od jedan~est primerak~ pe~ lu!tsuilnog umetnicki Obli~ovanag ukrasa. Kasnije (~ X a. rnozca I ih u slovenskom pa I srpskorn narodnom nakltu all su tada bronzane objekte malih dimenzija. . Ai§tazil eels dva veka (druga polovina VII- dru~a. polovtna I~) 0 :.t~pa~a , -1tIl"_~'."I."jzr.'n·o'mvODj, urbanoj kulturi,.pogotova kada se radi a urnetnostl. Iz eln.Jenlce tipi~no r.!JUfni Siaveni {i Srbi), rarceno u ako.linl ,starlh gradov~, 'leoma r.ano (evakako vee u VIII veku) prihBtili razvijeniju i razvijenu tetmiku Izrade grnca~IJe,(sporo I. brzo. grncarsko k~~a), molamo i moramo pratpostavitl da su iSlovre,r:neno pocef d,a k~mste. ' druga teh.nlcka dostlgnucastarosedelac.a obradl i druglh ~~te~l~ala.~ruga JepltanJe, da II su, kada.su.! ka~~ u ,u preuzlmall i nove obi ike iii now dek?raelJ~, III ObOJ~:~kratko da II su samo oeumrcno III Jlovremeno u cellni preslt ne novo oblikovame ume~ntcklh. predmeta. , i . '. Kadalmamc viAepodalaka, od kraja IX veka dalj~ [asno [e da su vee zavrseni evolutivnl proClsiu savlaclivalljunovih tehnika,.bar kada je u pitanju qmcarstvo i tzrada nakit~ u metalu. Nadoslajunamsvi pooacl o preamenma oo neotpornih materijala: U drvetu, tkanlni, a delom i kos1i. lnamD da su i ani testa pripadali i urnetnlcklm zanatima. pa i umetnickorn stvaraA la§tvu, U grntarstvu pojavtjuju se pored starih i novi obliei (preuzeti i sa kasnoantieklh metal nih posuda).I ornamenti na tim ranim posudama prthvatan! su iz repertoara kasnoantickoj, stvaranja.Zanimljivo je da ih je vise na starim primercima, a da se selektivniji izbor javlja wnije, kao definitivni deo narodnog stvaralastva. Znatno kasnije, ali jos uvek u okvtrlrna :~:~anjil prednemanjickeSrbije, prihvatice se i glazirana ketamika, uglavnom vizantijskog

iskustava i prlhvatanja ncvlh te"dertc~ slovenskog stvaralaitva uapate, Razlike au podrucja na kome au ee. i uz koje su se, razvijale Veliku prekretnicu u raevoju kulture i umetnosti Sma predltavUa hriscanstva u drugoj polcvlni IX veka. To niJe bllo samo prihvatanje defini1ivno ukljucivanje u tokove suvremenog dnrstva. pa i kulture i umetnDB1i. Hrlilil8l_lt!W usfovl!o i stvaranje objekata trajnog karaktera: solidno zidane crkve postojaOevekovim., njima i dekoracija njihove unutrasnlostl, bar uenmtcne. PonajbDlje je OeUV8na (zahvaljuju~i materfjalu]. dekorativna plastlka u kamenu, a fragmenlalno i zidno slikarstvo. ~uno au nestali predmeti od drveta, tekstlta i skupocene crkvene sasudi. Jedino [e sacuvan izvestan bro] bronzanih krstava·relikvijara, sa ugravir,anim ili reljefnim precstavama Raspe6a, Bogorodice i svetltelja. Neujednacenog su umetnlekcq kvaliteta. Palestlnskoq su porekla i prenoeili su ih najce§6e hodocasmci vee ad njihovog nastanka (VI vek). Vezani za masovnc prthvatenje nriscenstva oni se kod nas pojavljuju u brojnim primercima. od kraja IX veka. Ima indicija da su kasnije, bar povremeno, izradlvanl i koo nas. Pojedlnacno su sacuvane stare slovenske crkvene knjige, prvi vesnici sfovenskoq hri§canskog Hvota, na novim slovenskim azbukama - glagoljiei i cirlliei. ' Do ave velike promene, kapitalnog zaokreta u srpskoj kulturl i umetncstl oeste je u vreme kada u celom medlteranskom svctu costof u osnovi jedan prilaz oblikovanju umetnickih dela: ona su aplaeticna. Dominiraju (oslonjeni na jedan dec kasnoantlckih tradicija VI veka) dvodimenzionalna resenja. ornamentalnog keraktera. bilo da se radl 0 umetnostl hriscanskoj iii islamsko]. Postoje razltke u izboru motiva, speclticnljlm elementima stilizacije, tehnickcrn znanju, ali U osnovi, prilaz umetnickom delu u bit.i je fsti. Dcmmlraju orna~enti koji po~~ivaiu cere povrslne, Ornamenti imaju toliko primarnu vamost da se p~enose s~ [ednoq materljala u drug~ bez obzira na svcjetva oorecenrn rnaterija. Taka ce se naci, pran.a.tIu plasti,ku.u kam~nu ttorcno stlllzovani ornament! u tekstilu. Razumljivo je onda da omillene .:n01we n~lazlmo primenjene u raznim materijalima koji ntsu bm taka karak1eri.st.iC:n~ nesccjvt. !ako cemc ~ srpskc] umetnosti naci qotovo isto.vremenu. jednost.av~u ple~enlcu I kao zaatavrcu U gl~gOIJskom tzv. madjanskom (Bcqcrcdicinom) jevandellu. 12 pocetk~ XI veka (Q.dese prv., put pojavljuju element! srpskog jezika), i na opekama fraqmentima dekorat.lvne plastlke ~ kamenu uzidanom u crkVU svetog Petra kod Novog Pazara. najstarijoj u celinl ocu\la~oJ crkv~ na teritoriji Raske (kraj X veka). !sti motiv povijene lozice s~ trolisnim cveto~ u prevolu nalazl se na pozlacenom jezicku za pojas (ozoaoi klasnog polo:tala): na~enom ~ ostecenom grobu u Petrol/oj arkvi kod Novog Pazara, i na jednom kamenom relJefu 'z okollne Stona.
j

~.obrad.imetele.sudeci po nakltu, koriste sa. sa punim znanjem nove tehnike: azurlranje, fillgr~n I g.r~nulaci~.a. ~Iari oblici nekad fivctare (mindllse sa zvezdolikim priveskom). dok drugld.oblJiI!U razvIJe"'J~ razradu i bogaUje orn.amente {stare lednostavne rninduse sa jednim ]::~:~milfr~:~Skom - ,,!agodo~" - razr~dUju se u mind'lJse sa dve iii cetiri "jagode", 53 tr! preuzlmaluseJ~d~ake..Ja~ode , m.asto~ltO. kras~n.e novim ornamen1ima .. S druge strane u vica,ogr,ieaod b asnoantt~kebastlne .c~tavi elovi Hcnoq ukrasa: vpotreba prstenja, narukd seobitno k.arisle ~baca.stakle~~ ~asle III stakla, u koju su ubaceni ukrasi od metala. Pri tome lz suvrernene VjZ~~r~eU~e~IObIICII ornamenti, nar.ocito za prstenje i tra.kaste otvorene qrlvne. u nilrodnomnakltu ~ j x~ \SU tz~. gmzd.olike ml~duse. Siroko soukOrlscene i u luksuznom i naroeitou narodnom nak~e ~' pn cefT!U Jedoslo , do vrlo karakteristlcnih dopuna i izmena, u. ma se ul'sak svesnog odabiranja starih i rwvih elemenata. Takvostanje,slutimo da je tra'al ' k' .. ~eS9Nemanjica, ina kralja VIJd? II\Ie oVI~a .k.~snIJe, o~ krajem XIII \leka, u pokladu princa s J Jednaslovenska Ikrinja (u t a ISava, pOJavljuJe medu ostalim nabrajanim predmetima i se, ek\lival~nt srpSki).Skrinje ~U 'v'~e~ev: dUbrova~kim ClOkume~tima pojmu slovenski bio je stvaranJU \leOma\latan elemenal :me, kao Izuzet~o prakt,cne u celom mediteran:skom bile 8~'fneS8mO deponovanjedrag C u6n.og l1am~~taJa.Imale su razlitite funkcije - sluzile za o IkuoneSUbileubiliilSle_p 0 enos~".hrane I stvari, vec j kao stollce. pa i kreveti. Po :: ~~u&karaCi.ji:. rOmanicke,g~t~~~~,9~~~lc~.na,o,gamaiii bez njih, Stilski. pak razlikoval~ ~u n Slov ~e jknnje, bez preciznije Oin k "!IJSke I l~lamS.ke.I u pokladu pnnca D~se pomlnju upo~:~·e.'ltoln~el,dasu¢aki u na'v~ e o~e ~tllu prlpadaju. ali se one sve Izdvajaju ad I I objekl, obllkovani po st~ri~~r~O)e~lma drustva, bar sve do kraja XIII veka bili. u dlelJama. Ova karakteristicna mesavina s1anh

Prihvalanje i koriscenje u biti islih motiva javlja se i.na daleko sir~m p~drucj~, kao napri~t ~ dekoraciii slovenskih (pa i srpsklh) tirilskih rukopisa. Svakako IZ p?st~vanJ.a~:ema nal~ 8i'~ jim slovenskim 6irilsj(im knjigama. prihvacen'i su, lvekovima ~onavIJa~~, ~~~lf~~i~:I~~e e~~ ~ njihovi prvobitni ukrasi. Zastavice su ostale.UgJ,a~nomn~~~~z~:r~~!~istjtni, 1zv.ter~IOIOskog jednostavna. veea, ~rvena pocetna slova, pOJa~I]~Ju,0 ;antastitnih Zi\lotinja. Glavni molivi i karaklera, gde je preplel ko~bin.~v:an. sa p~e ~ ~v~:~etnosti druge polovine IX vaka, ali ih stilska resenja nalaze s~ u lI'zanUJ~k,OJ ro~I~CIJSd lr "ma irsko~skotskih skriptorija (prisutp o ima i u srednJo~ekovnoJ ornamenlici nast~hOJ . u 1~:~lslavazmijolikih fan1asticnih zivotinja ~o nih u Mora.l/skal). Da Ii je u naglasenom pri .va.anJ.uP . bio od uticaja i slovenski izbor motiva drugo Je pltanJe.

pril'IY8eeni

au

i &lhitektonski u

tipovi

crkava

i suvremena

oprema

malteru obllkovane plltke rezane trake sa Novog P~ra PO:~~ JU~un:egeomelrijskOj poctoz! Nalaze se eke lukova ... '.m ... '....., ekromnim fla~Jnt~ mo lsho diste tukova dok [e venae tambura ukrasen nizam twlp!lnterlm. i eko plitki~ ml;a Iz~ad I,S ~I<~entovanih 'zidnih povrstna omarnentlrna u stuku

,

, r'

","nih

palmeta u jluk~turl: De~O'I.s:nJ:enjakada se radilo 0 umetnickoj razradt u~utrasnje9 deojeopitihsuvremenlh pnhv~ enl, ~e otonskoj umetnosti i u Vizantiji i ne tslamsklrn proster~, .Keristi se i u k:~~~~~~~~~:a rn~ena dekotacfje cekoraclja u rnalteru, u stuku. unutrasnJosti lzuzetno Podvucimo retka Petrove pojava. nalazi crkve uklapa samo se u u ~tvarl su s~~o u nlz~r'T1

spom8mclm8._ut~m ~ontementi jzvedeni
~U\l.re:~~~a IbIVinJa~. Je~~~~~~~~v~S~:~~~aZ~ja U stukaturi,

da se ana nalazi

nesto plast~cnije

cbllkovana.

s~ sam a u qomjim

:na'ma. A abe zajedno vizuelno deluju ujednacujuce dekoracije u dcnjim zonama, utisak celine oredstavlja oJ)slem duhu suvremenog stvaralast v a.

u prostoru. ~ez: obz!ra .na skrorrmost jedno urnetnicko reseme prostota. U

Za lada~nju suvremenu umemost karakterlsticno je ilda~~o korisce.~je ~ekorati~ne prasti,ke u kamenu, bilo da sa radiJo 0 hriscanskom svetu lstoka III Zapada lll.O ISla;nSklm obl_as.llma. KoriMi se i u aehltekturl i za dekoracilu unutrasnjo.sti. U arhitektur! ona je neraztuent deo
razrade tasadnih accva (name ito za naglasavanJe vrata i prozora) - j kao takva pripada iSloriji arhitekture. Pri obradi unutrasnjlh prostcra crkve - visoka oltarska preqrada n~su.mnjivo lma i arhiteklonskoznacenje. Manje ih imaju ciborfjum nad cesnem trpezom. krstionice i episkopske stoliee. Tu su jaer elementi tzv. primenjene urnetnosti _ kako je canes sttvacena. slo nema apsolu1no nikakve veze sa shvatanjem umetmckoq Nairne, na lstc v etan naeln ee obraduje dekorativna plastika stvaralastva u srednjem veku. u karnenu, ne sarno po tehnici

i

(,Ii c 1-111'b -1\ to l~ Tr· f\_;j e/\ 11TZ'{~b f /f2f/i fl J 1)/A ()1\TIf'1 (rn AI~ r112f (,.

CTZll'l1f'iLT

vee i po shvatanju dekoracije i co izboru ornamenata i sadrzaja, i kada razradi tasaca - 1.1 sklopu arhltekture. i kada 5e p'imenjuje na tzv. crkvenom Srednjoveko"vni umetnici i rnajston prthvataju se izrade pajedinih dela u duhu umelni6kill shvatanta pri cernu nije bitna funkcija dela iii predmeta koji

obrace

se

koristi pri narnesta]u. suvrernenih Nije to

oblikuju.

P4K!\/; ff; 1< /fLAli 1<·
T./iIrrr",il!ki I!iril.ski na'pis, X vele, Haroan; mu~ej, Beograd

~rakt~risti~no sa~o za dekorativnu plastiku u kamenu tope vremena, Klasicniji je primer urade Ikonlca,sVelttelj~ u ernajlu. Oni se pojavljuju kao delavi crete slikarskih celina (Pala d' O~~ u VeneC~!i), .~Ii njtm~ se ukraSayaju ,i konce knjiga (Hilandar) pa i tuksuzne ogrlice (kIJe~sk~ RU~lja) lit prslenJe. Ni po sadd:aju ni po likovnim kvalitetima one se ne raztlkuju Izraal~all SUlh svakako isti, naj .... erovatmle cartqradskl majstori

S obzlrcm na ovakav stay suvremenih stverataca logi<'::no je da se danae dekoratlvna plastika u ~~~~:U;v~~cr~~~;. tog. '~em.n a, tretira kao jedi.n.t,.n •. tvor.Vi~a i ana na tasadama kao I polevl. Goto! sve a m delovlma Crkven?~ narnestala. Ovo ttm pre sto se ne radio izolcvanoj
koncepcije cetlna T~v~~~~ne crk~e d~l etocne obale Jadranskog mora prate sucne osnov~e crkvam c·' . " vne zaJedmcke OSobtne rnozemo pratit! i na najslarijim ocuvanim SU, rel;;l~iv~j~ ~~:~k~~t~~?U majstora kojih lma vee u; :z;t!~~~e teme DalmaclJe kac i na dellma domactn U srpsklrtl krajevima u zaledu udal" '. POja'\I!iuje,pa je prihvatljiva' lh Je~om o~ Prtmcrja dekorativna plaslika u kamenu retkc se ~oiav!, stvarah majSlori lz ~r~~O~:~i~n~ h~potezc da su .retku dekorati\r'nu plastiku, kada se Jednog sacu\lanog dela dekor f raJ.eva. ak krajem XII veka,10 dokazuJe humSkog knaza Miroslava Ne a .~~e plasttke U Petro\loj crk\li u BiJelom Polju, ' rnanJinog brata sa onom iz srodnost zadu1bini sredista), a

b~ Ltl'J lbl.
naroenc sa onom, lz crkve

~*

I<VfJ OJ. fL" 1\~O;All
Svelog
. ... a Pellescu. To je dinjentca. ~urJ.a ~ J~~JII~~'enona ~o!e taka [edncstavno

aOs;~~:~

stvka~a.lil1aj~re l11~jstori starosedeoC~,iz

dalmatinskih

gradova,

koji

kada je u .p.ilanjU prfhvatif I kada

dekora.tivna plas_ttka ~ kam~nu .. PttanJ:~ekamena i umetnlcka obrada ka~ena ~ao umec~i je u ptlanju nesto SIr! pcjam: obr~ .' Hski lemnicki nalpis IZ saavrrn ranog Problem postavlja, zasad. istina sa5~lm usamJJen~ u!~~tar njegB, ukazuje na majstora ko~i M

c.

Okoltne

Stona

(nJego\r'09

veka. samo

osecanle prostora t vrsno oblikovanie s~~~ vee ie uz to imao i savladano um~tntckO sto je potpuno vladao klesarSkt~ lana j ostora i dekorali\r'nih vrednostt slova, osecanje i za iskoriscavanje mogu6nostl raspolo Ivog pr

z.'

• ko zanata. Gde treba traiiti njegovo poreklo? 01a ~lesarS Q prtmoriu. pa j u Makedoniji i u BugarskQj f08 u ni,e bile 'etada nati klesara OV3~ v og ~na.nja. Moida se najpre, 1S.,'m"nICu""n'·e"ko"m"U~d preostalih iii biv~ih vlzantljskih gradova ~ ~alecr~, . If (IX-X vek) vrtc repo klesan fragmentovan gr?kl na!pl~ I ne~~ ~~~j~JpOlia, se tada nalazila u, Sklop~ ::sadasnje SrblJ~ koja IItr'kW u . . u Okarlno ucnost postolania staro_sedelacklh.tradICIJa u ovom SlUC8JU teonatantinaforfrrogen~ta, ~a m s t'tkih vremena. na istom lokalttetu, uwuju i ostaci gradevma IZ kasnoan I

.rarv.

tivnu plastlku u Bijelom Polju, za drugog Nemanjinog brata - StraclmtrB, U dekoraciji knjige stare tradicije su joA uporniJe. veka svetl sava, lrna zastavlcu - jednostavnu prtsutnt. Hvl i mastcviti sve do iza polovine XIII Poucenije Teodora Studita, hil. br. 391, Ziatostruj, hil. br. Spomenuli smc da delovi starog kucnog name~1ajatraju bar do kraja Xlnveka. U delut'l._ tradicije su najupornije. Minduse i nacsnrce sa jllgodama, omlljeni. simko rasprustntnjeni slovenski nakrt. prezivec je - ne sarno u Srbiji, vee i u Hrvatsko]. Moravskoj. u RUBijl iu Buqarsko] - period predominacije dvodimenzlonalne ornamentike (IX-XI vek), i sko je izrazlto ptasticnoq karaktera. U Srbiji do XII veka izqubice se samc varijanta sa celiri jagode ideo onih sa jed nom jagodom; ostale dve vanjante sa jed nom jagodom, kao i one sa tri jednake iii nejednake jagode ostace dec luksuzncq naklta sve do propasti srpske srednjovekovne drfave. a varilanta sa tri jednake jagode preflve!a je i taj pretomm 1renutak i biee dec narodnog naklta s..... do punog XVIII veka. e
stare

I m zavrsava razvoina faza starije srpske umetnosti. Rani XII yak je vrem~ kada se ug av~o dencije su vidna prlsutne. Novi impursj prlstizu i iz Zaokretje JBSen, Kao 1,1.1 IX,veku ~ove :nnizu predmeta koje proizvode majstori urnotntcktn Vizantije I sa Zapad~, I ()Clgl~dnl.su n, metnosti a poqotcvu na elsto urnetnlckim .spornenilinaM, j ,kOji, p"ipad8Ju ~zv·I~;;m~~e~~J(~alekO v nijl, sa novom dekora~ijom). novi tipovl m~si eima. POJlvlJuJu novi cb se p kupastirn pnveskorn iii sa jed nom ovotcnom jagodom), min~u§a(tzv. nar~sk.ane,~~e{ks~i vise 0 pclasc vee se naslvalu na sam pojas) i dr . ne :~I:a~~V~!~~f~az:v~i~ cesce u upotrebi i na njoj ,se p,OjavljlJ_iLl v i ukras~i element! no na prvernmestu). Siakio je sve ViS~ u upotre~1. OSJm z~ izradu narukvica (retko I tEl ' ) koris1ise bojeno slaklo i na prozonma, a belef se postojenje posuda ad .stakla tzv. :klen~~ce. 5 druge strane gube se iz upotrebe- citavj.~elovi nakit~, ~e~t~~u, na prv()~.m~s~~ nekadtako omi/jene grazdaJike m,nduse u svim varijantama, ukIJ~.ClJJUCI I tz~, volinjski (III braniEevs.kij zatlm trakaste ojvcrene g/ivne, grivne od pletene zlce.'~~r'sten.je s~ ufas?vatip, nlm kamenom iii staklenom pastern, skromno prstenje sa urezarum hfiscanS~lm alrnbollma, ogrlice od bobaca sa metalnim privescima, lvnulastl privesci '. dr. Ne.staje I izvestan,~r~j karakterislitno ornamentisanih posuda od kerarnlke, Gube se I pecatl sa dna keramickih poeuda
(kruzni,

Grad.ac, poc.eJak dfl1ge pofovine XII veF<Il"ti8lfJ~i d.f1'fOlafi"f!eprllsllk~sa rkonostasa, Narodtll mlllej, Beograd

Zasrps~~srednjovekovnuumetnost, tipicna nemanjickog peri ada, pccetnl kamen medas je ~:lum~.jIVO Studenica, a 11 smanjenom znacaju i evangelistar humskog kneza Miroslava, b',a~:~ aba sluCajase na epecfueen, kreativni nacin spajeju utlca]l Vizantije j Ali, Ireba n:~~:i;i bazu za nova ~alja ~tvaranja, . starimtradicijama'C" ,vo novo, kreattlinO I snai~o nije unistilo ume~nicko stvararue na ali drug! produta~a,~nJ:~lc~,Jeste panek,i elemen11starog ,stvaralastvi1Jos. ~amo veqetiraju, da retardirajuCe lende~" e II ~anJe Intenzlvn,~ da live, pa I da traju vekovima. Povrerneno plaatike,T!pit:an pri~~~,:ai~IOJe vee I u. ra",Je~ XII veku na tzvesnom broju dekorativne Jot manje pratesuvrem~n'e t~~e veoma l'!tpr~,sl't/'na,kamena dekorativna plastika lz Zavale. ove klesar! kOJIsu na samom kraju XII veka stvarali dekora-

Za:~~I:~~:t~

Ulopolitickom poloJ:aju na Balkansk.om pol.IJO~trvu, terltorua 805ne i od"uvekJe bllB izlo!enB raznolikim kulturnim struienjtma koja su podsticala na ovom tlu, Tom prostranom obtascu. koja obuhvata delove nekadag, . Oalmaeije i Panonije, u osvit srednjeg veka gospodarila su tek I slavlnska plemena. ~~,dost.atakpisanih ,i,storijskih izvora j .brojnij:.g arhe~!OSkog materljal. uskra~ujenam detalj"," uv~du toko~e njlhovoq ounovnoq I materijalnoq ZP/ot~ u pry. d"l vek. po doseljenju. lzvesno ,e, me.autlm, da se ~Iovenl n~ ovom prostoru, kao ru u druglm osvojenimkrajevima.nisu.~ad.r1avall .o~usto~~nlm grad~v~ma st~rosed~l~ca, vee su u Olnlvall nove naseobine izvan njih I naslavlJal1 da ave u tradlcionatnirn okvlrirna svojih primllivnih zemljoradniekih i sto{;arskih zajednica. Bice pOfrebno. da proc1u puna dva veka prilago6avanjai sazrevanja,pa da sioven: stignu do viseg stupnja drustveno-ekonomskog razvoja.Tek u IX stoteeu onl prihvataju hrtscanstvo, a sa njim i vise forme duhovne i materijalnekl:Jfturei tako S8 ukljuOuju u ewopsxu mediteransku civilizaciju. Premda SlU arheoloska islrai:ivanja ranosrednJovekovnih spomenika i nalazista u Bosni i Hercegovinizapotela tek pre tr! i po decenije, do sada [e prikupljena bogata i raznovrsna graO'ai o~tv.arenis~ znaca!ni naueni. rezuttatl. U ocen! velike veclne spomenika i drugih a!.hBoJoS~lJh I umetmeklh poiava naucmci se- uglavnom sfazu.Jzuzetak [e skulpturalna dekoracj/a t~. ~osansko-he~~egovackih baz,ilika (Dabravine: Zenica, Zalozje, Prijedjel, Dikovaca, Le~enlcaI druge), U clJemse datovanju strucnjaci razuaze. Misljenja su oprecna do te mere daJeova SkuIPtura,dalova~a. razficite stilske_periode u okviru si{okog vremenskog raspona u od V d~ )(1I.veka,J. od hnsea0sk~ kasne antlke do romanike. U diskusijama koje jos traju, I v.nno Plt.~rt,e odnosa sv.ake pojedme skulpluralne celtne prema gradevini koju je ukrasavala lakoda nIle reseno, a OSJm t~ga, ceo problem ot~~ava nedostatak pisanlh istorijskih tevora iz ~~~k~~I~: ~:os~~a'o~e:~'~~~ na lakvu. silu~C!PJi n.aokotnost da oqranicen proslor ovom p ; ,azmalranJa. prloul1enl smo da I,J nasem izlaganju izostavlmo ~~~~:~~~~:.Aatajanall IDS uvek nedovofjno razjasnjan deo kulturnog nasfeda na tlu Bosne i

O.snova crkvfI 1/ Roga~ICi",a kQd Sarlf}6Va, IX-x. '10k

<0
Cf/{V./}

po-Iovina X/I veka

Zavali, u Popovom

Osnove

Sv, PliJr'<J U
PO~U,jlMI

Arhltektur8
D.ugiminuli vekovt ispunjeni ceatlm ratnim s . , , . nJSU dozvolili da sa na ovom II .U~OblmaI raZn!m obllcima pustosenja i razaranja ru6evinamai osim,nekoliko crk~V:aCi~v:u rl~it:~~a Srednj.?~e.kov"-a c.rkva. Sve su odavno tJ zatrpan.e pod ~emllom_POjedinidelovi ukrasen arheoloskt Istrazenl, ostale gradev.ine-I.ei~ sa raz~lhlokahleta potvrc1ujuposta'an' og. crkvel'l()~ kamenog namestaja pnkupJ,Jenl utvrdltl. U In sfucaja0 podizan' kJ JeOS1~taka ,Josneko,llkO hramova tiji poloi:aj tek treba - jeClaniz Rapovina kod Livn~U ~a~~alemo 12kamenjh natpisa. Ova natpisa su latinicka Humea kOd LjUbuSk~g, d~t~~a~v~ax~~a datovana u .I~ vek., dok je treei. 6irilicki n t . I ,se $\1', Petar odnosno Sll,Miha'l k I lIe~. U natplslma IZ Rapovina i Humea IZ H~mca zabelei:ena imena kti~~ra ~o palr~nl. pom.enutih ~ramova, a samo su u po~rut~~~nJe. ukupan br~j ranosrednjolleko Kr~hmlra I PaVlce, osnl\la~a crklle Sv. Mihajla. je d osne i He~cegovlne znalno veei vnl cr~venih arhitektonskih Ie spomenika na naini1epr~:~ osiaci arheolo:!l;kiistrazenih gr~~~~,ato se to obleno misli. Medutim, potrebno i ta{;ni'e h ne lone, cimejesmanjena mo lila ~ 90tovo sllim slucajevima svedeni na Meo'u~I~Or()n~loAkogDdret1enja, , gucnost nJihova preciznije tipolo~ke klasifikaciJe

c'

N:!;U
is,ael

~~~:~.~z

~;IJV~

sko-hrvatsklm preromanieklm kao ito 8U: sv. Trojica u Splitu, Novigrada. zatim crkva U obliinjem KaAi{:u I drug. IX-X vek. Tri crkve imale. su izduzenu, longitudinalnu pravougaonu osnovu Icoja .. zavrS~vala apsldom pravougaonom i sa spoljnje i 8 unutralnje strane. To au vrutcima. kod vr,ela B.osne,.Sv. Petar u zevan. u Popovom Polju, i crkva u Panllcu. kOd Bi ..... ~rve dve gr~d~vme bile su jednobrcdne. sa ravnim podufnim zidovima, dok [e Dna u Panlku imala naos I pnpratu. sa poduzmm zfdovhna ras{;lanjenim leeenama, Crkva u Vrutcimazidana je man.jim kom~dima lomljenog i p(ite~anog kamena, a crkve u Zavali i Paniku manjlm ~IOk~vlma g~ublJe klesanoq kamena koji je slagen u redove; pri gradenju svetri ems kamen Ie cbllno zalivan krecnim malterom. Mala debljina zldova ov;h grad"evina ne pruza pouzdan odqovor na pltanje da Ii su one bile zasvodene iii poknvene drvenlm 1c:rovom.Analizom prostornog resenja kao i konstruktienih i dekorativnih elemenata primenjenih u izgradnji apomenutih crkava mote se zekljuclt! da su one veoma bllske prercmanicklm, a osobito ranoromanic,kim longitudinalnim erkvama manjih razmera koje su se u prtttcno velikom broju eeeuvare na juznom Prtmorju. Pri tom prvenstveno mislimo na crkvice sa identil:no raSenom apsldom. sa 1asadama kcje $U gotovo redovno rasctanjene lezenama i sa unutrdnjlm prostorcm koji [e takode skoro u svtm srucajevrma bic podeljen sa dva para pilastara na tri trave]a. One au sve bile zasvodene, najcesce poluobucastlm svodom, i u vecem broju primera imale su [ednu kupolu, !:ito sve zajedno ukazuje na jake uticaje vizantllske arhltekture. To su crkvice Sv.Ilija na Lopudu, Sv. Ntkola kod Selaca na Bracu. S\I. Peter na Sipanu, Sv.durai na Prijeebi na Lastovu, i druge, sve datovane u kasnl XI iii u XII vek. Ovo razdoblje odgovaralo bi i vremenu postanka crkava u Zavali i Paniku dok bi crkva u Vrutcima ena starija, sudect po ornamentici njenog preostalog ka.menog nemestefa klesanom vee u IX veku. Crkva u lavall mere se odretlenije datovati zanvetlulucl sacuvanlm veclm delovlma njene o1tarne pregrade 'k.oja je, po svo] prtllcl. klesana u prvo] pclcvini XII veka, dok crkvu u Paniku datuju osiaet njene fresko-dekcraclje. slikane sredinam XII veke. Druqacila reserua primenjena su na crkvama benediktinskog manastlra sv. Petra "de Campo", na Dflvaru kod Trebinja. Starija crkva. it sredlne XI lIeka., p05vecena SV. Petru, ima daleko slozeniji plan i ve6'ih je razmera. Njen izduieni glalfni brod. zavr~n polukrui:nom apsidom, ocrtavao je proslor Uobliku krs1aupisanog u pravougaonik, pri cemu se u uglovima krs1a nalaze ceiiri kape,le. Na zapadnoj slran! bita je IIska pl'iprata. Tank! zidovt graCleni grublje klesanim kvaderima slaganim u redove i ve!anim krecnim millterom, nosili su drvenu krovnu konslrukciju koja je spolj.a imala oblik trobrodne bazilike sa transeptom. Susedna crkva Sv, Pavia, podignuta u prvoj polovini XII veka, upolrebom isio9 gradevinskog materijala je Irikonhalna gradevina cije su konhe iznutra polukrui.ne a spolja trapezaste. Konhe su bile zaslloaene a ostali prostor pokriven drvenim dvoslivnim krovom. Pri koncipiranju plana i jedne i druge manastirske crkve protomajstori su se inspirisali poznatim obrascima vlzantijNekoliko spomenika. vecinom porusenih golovo do lemelja. nedo'loljno je za sticanje celovitije slike 0 razvoju arh,ilekture u jednoj proslranoj oblasti u jed nom odred"enom periodu, pa to ne mo;!emo ocekivati ni od :sest arheolo~kl istraienin ranosrednjoveko .... crkava u Bosni i nih Herc6govini. ! pored toga, anali,zorn raspalofillih pod,a!aka ?SObito. upo~eaenjem oanova spomenutih gradelflna, dabija se dod use nepotpun all Ipak tnslrukllviln I svakako vredan patnje presek kroz saCuvanu isio:rijsko-kulturnu ostavs1inu o... ~rste, pokazalo.~, n~ime, da e su se na tlu 0 kojem jeollde ree, u razdoblju od IX do XII veka podizale crkve razlle,te tlpolo9ke

OsnoVS crkve u PaniklJ /tod BlflJce, srBdina XII "flka

~~g~~~-

.

lestollanaj ~~~~~ug~~deVi~~ma sarno je jedna bila via' , gaC':lclrna Od BlazuJ 0 k ,ea.psldalna. Re~ Je 0 ~e$toapsidalnQj iii a, na bl svo/e najbli!e paralele imala u dalmatin-

iii slikanom u
Rogaeieims jongitudinalne koji

dekoracijom, pripada

a svakako

i razucite

name~e. viseapsldal,nih

Pored

usamljecen1lalnih U oblilnjem selu Radaslije pregradu. Njen ~irDk Ivicni tste trake k.Oje tormiralu

krugu

p~eromanickih

qradevlne - u vrutctma, lavali ,i Panlku, koje ubrajamo u preromanickih, odnosno rancromanlekth CrkV!C8, imamo i dye vece crkve plana ked Trebinja, ad kojih je h,ram Sv. Petra bio r~sen U obliku uplsanog, a
Sv.Pavla
U

nad"ena ie
ckvir ukralen

Ie nizom
uglova, dok

rombcve

zacbljenih

obJiku slebodnog

krsta. Dve poslednie

crkve

bile su podipnute

u sklopu Ostale

manastira crkve bile

prJ tamu je trikonhos S'oI.Pavia, po svemu sudecl imao funkciju mauzoleja. au pafohijalne iii zadu1:bine bilo svetovnih bile duhovnih dostojanstvenika.

sa qrozdcvima i rczetama. Plol!a predstavlja uravnoteleno u k~joj je maistor oatm visokog 1ehni~kog znanja ispoljio vanju ornamenlike. U pogledu motiva malo je neobicnc

ko•• P<lln", .... I umatniOtm

,i,,""
retko

pojave

oe ae
U

u okviru umetnosti

ttprcno

pr~romanitka

geometrijska

ornamentika

i

ovoj

Skulptur.
M~u s~Ouvanim spomentclrna prero~anicke dekoratlvne

skulptura ledan

od

najstarijih

s~akakoJe ~rMrav sa cttarne pregr,ade JOs ~eidentifjkovane crkve, ~Ivna. N~ nleg~ vom pcmrem delu, Iznad lalloskog natpisa u kojem
l~klesanJe u Plltko~ siroko o~Ukama natpisa ~lvna:.Ukra~en relJefu nrz dvcclanih u, preromanickol splrala, tzv. kuka, natina vremenu u kojem rasprD~tranJen,og plastici.

naden u selu Rapovine kod se sporninje apostol Peter, ovog ornamenta, ulomak inace iz i i prema epigrafskim

Na osnovu klesanja, pripadaju

arhitrav je datovan

u IX vek. Istom Ja,tinickog

arhitrava
crkve,

tzv. kukarna, s~ c1?'om

na.tpisa

ae spomtnjs

osnivanje

; manu 0:0 athtttava ukrasen tstlm mcrlvcm, 12 Vrbe kod Glamoca. Njima se mogu pridruziti r:,,:ntl karnenog namestaja i~ crkve sv. Stefana 1,.1 Vrutcima ad kojih je jedan tekode u ra n tzv. kukama dok Ie drugl lepc sacuvan krst Sa rnctlvom pleteruce.

biljni m,:,tivi, k,akvI s.~ lcza I grozdovi, inate dobra ccznatt lz kasnoantiekog i ranohriAeanskog de~oratlvno-s.lmbollcko~ rep~rtoara: ~Ioca je okvirno datovana ad IX do XI veka, S tim ito je bllza IX stole cu. Po ~onscenlm motivlma moze se uporediti sa ciborijumom sv. Elevkadija u crkvi San Apallinare In Olasse u Ravenl, koji je datovan u kraj IXveka. Jedna plata ciji 5U ivicni delovi ukrasen! islam ornamentikom nadena je u Carevcu, na Glamockom Polju. I ana [e opredetjena ~ dcba IX-XI veka. Kasnije [e iskonscena za izradu nadgrobnog spamenika, Iz Radaslija potice, po svernu sudeci, jos jedna ctcea takcde upotrebljena kao spolium. Njena oovrsrna pooenena je na cet!ri kvadratna colla tsovrqena koneentrtcnim kvadratima od dvoclanlh traka koje omamentalru cvorovi po .... ezuju u cvrstu cellnu. Po odabranom motivu i simetrlcncstl kcmpoziciie prcea cdale vecu zavisnost ad vizentijskib uzora i kao takva ostaje usamljena medu preromantcklm spornenicima: datovana je u X-XI vek. setu Dotac. ne Glamockom pol]u, nadena [e ostecena ptcca koja ee po izuzetno plitko klesano] ornamentici vidno razlikuje ad svlh ostalih reljefa na OVQrn tlu. Sredr~nji ornamentje kruzno polje sa uplsanlm krstom kombinovanim sa radqalno posta v ljenim kiparisima. Beene povrsine place ukrasene eu gustom mrezom kcncentricnlh rombova. odnosno polukrugovrma i krugovima. Baznofikost i simbolika rnotiva, tefnja da se cera pcvrstna ploce prekrije ornamentikom, plitko i rustteno rezanam, odlike su ovoq spomenika koji je datovan u X-XI vek. Vlzantijski utica] ~ cvde je primetan kako u detaljlma taka i u kompoziciji celine. Plitka, tvrda obrada asocira preneo na Kamen. Meou
OSIJOV8 de/a tJenediktins/(og komplekjlJ man8srlra $v.

U

na dornaceq namestaja

ktesara

koji

je lskcnskc crkve

narodno U Boqacicima

dubcrezacko kod

Iskustvo naj-

ostacima

kamenog

sestoepetcatne

Sarajeva,

Petr8 "de Cilmpo"

~t~~~~
vOke; o.
p%vjfJa

~e.d ::r~~ii~'dill~ XI a
crkva Sv. PBvI8,

0a

Ukrasanl su gusto prepletenom trocfanom trakom ufetom. Ugaone povrslne baldahina prekrfvene au mrezom koso rezanlh trouqlova. rombova i troclanih votuta, ornamentikom koja ova] u zanatskorn pogledu so-ektno lzveden klesarsk! rad tzoveja ad ostalih preromanickih ciborija i priblizava ga vizantllsko] skulpturi. Zreli obfic! oreoteta na lukovima kao i tordirano uze u is to vreme nepovestava]u blizinu roman ike. Po tipoloqiji svoga plana, sestoapsidalna crkva u Rogacicima pripadala bi ranijoj taai preromanitke arhltekture. dakle IX-X veku, dok njena plasticna dekoracija ispoljava karakteristik.e kasne e1ape faz"fl?ja umetnosti ovog perioda obelezene ;aoirn vizantijskim uticajima, Ie bi je, prema lome, valJalo datovati u XI ill cak u XU vek. Nepodudarnosl u datovanju hrama i njegovog ciboriJa pre bi se objasnila pretpostavkom da crkva prvobitno niie imala ciborij, barem ne ovaj 0 kome je re,c. i da ga je dobila tek u XI-XII veku, nega mogucnosc-u da je njen polikonllalni plan bio rea!w?van u navedenQm kasnom periodu kada je vladajuci tip u crk'lenoj arhitekturi na ovom i na su.sednam medi1eranskom prostoru bi!:a longitudinalna graaevina. Na plocama i drugim kamenim blo.ko.vima prikuptjenim priliko~ iskopav~nj~ crkve Sv. P~~riil_U Zavall, a koji su 'Ieclnom pripadali njenom kamenom nameSt~Ju, zastupl,Jenl su geometnJskl1 floralni moiivi i figuralne predstave, Jedna ploea ukra~ena, ]e krugom od troclane trake u kojem su dijagonalno upieteni listo,liki trakasti C'oIorovi dok _ie preoslato ~:)Qlj.e ispunjen,~ pletenicom. Na p(}\ir~lni drlJge place Isklesana je mre:ta ad troclane .rake kOIU tine krugovr I

markantnl]! EU delovi baldahina koja je s abe strane opervafena

clborila. tardiranim

prv

XII v8ka

fwrovima

i rombovi. Ove dye, i dru9,e zavals~e plcce sli.cno~ ,ukrasa preromanitkll plastiku iz ra~~Je faze njenoq raZVOJ3, tJ, IZ IX-X Sv, Petra koja je sagradena u XI III u ranorn XI.I veku. Prem~ tome, ,za bitl
upo1rebljene vremenu s.am~ kao spolia, Ploce sa tiquralnlm su klesane, za odgovaraju podlzanJa~(kve

,

nlmeJtaj

crkve one su mogle stilskl

reastavaml,

medutim,

I

svakako

ploC!e nallkuju na ruatlano klaaana pUce \leka na kOjima srecemc i sli~no oblikovane val .... Izvesno je da plOee iz Zavale, pc svojim stllakim I posebno mesto u nai!'ioj ranosrednjovekovnoj skulpturi,

~jen kameni namestaj, odnosno za oltarnu pr.e~radu. ~o .~u tn plote, sa preds.t8\1ama ptlca 1m's privlaee posebnu pa:tnju. Dve plcce ilustrl1]u evharl.stIJl,.l, .staru hn.sc8ns~u ikonoqratsku

te~u Ik

poznatu i u ndor preromanickoj dye atrontirane simeetene

~kulpluri. Na Prv(Jl ~Ioc" klesar ctice. .dva paune kOJI kandzama

[e ~ s~zen,om

pridrfeveju

pr?storu putir. Ove

~~je~:~staVljene, graficki shvacene i lzrazitc ~rnamentalno gruba, daluju nerteno. air im se ne mote odreci nep.osre~nost

st"ilizovan~ ptlce I snaga rzraza.

kl~sane costa Velike volute u

U rusevlnema srednjovekovnog grada Sakola na Pllvi nactan )8 doprozarnlk delovl ukrasenl ovcerenfm prepletnim trakama a mec1uprostor jeclnom palmatom klesanja, stlllzacija i same oclava palmete opredeljuju ovaj spomenik u krug vizantiJake skulptura XI-XII veka, mazda cak i ranog XIII veka. Paralele su mu nacrene na lirokom crostcru: u Rakovcu, Banostoru. Preslavu i Zigu na Atosu. Doprozomik je prlpadao nekoi crkvi smestenoj u qradu iii u bfizlnl. ali od nje nije sacuven nikakav drugi trag, Svclorn rustlenoscu izdvala se i dec polomljenog reljefa izvaden iz rU$evina crkve u Vidoitaku kod Stoca. Ret Je 0 llku Bogorodice sa malim Hristom ktesanlm grubim potezima bez za obukovanjs anatcmsklh detetja. Ova ttpteno vizantijska tema, bezbroj puta ponavljana u sllkarstvu odnosno u ikonopisu, retka se javlja u skutptur! ranag srednieg veke te [e njena pojava na jed nom herceqovackcm reljefu, cetcvanem u XI vek utoliko zanimljivija.

lilt

pOladin; scene pokazuju d~ je pOlre~~ za p~~unJavan}em ~~aznog prostora (tzv. horro~ vaCUI), bilapJis~tna i u svesn klesara keJ~ su radlll ~ Zavali u XliII u ~ano~ XII veku. Na druqo] plot; isle saerfine. rusfienost i dekcratlvnost su J~ce pod v ucene: put If bez O~lonca I_ebdl, noge pnca su jedva naenaeene, ~Ok repo v 1 za\l'rse~1 volutorn pekazuju punu zavtsnost figure od omamenttke. Na treco] ploel. ikonografski nejlnteresantnijcj, prtkazana SU dve otice u pokretu Tu je crtel nesto mek§i nego na prethodnim piocarna, modelovan]e obfika brizljivije, ali i ova kompozicija u celml deluje rusneno. Siobodan prostor u donjem uglu scene klesar ispunjeva nJzom vcruta kcle izbijajIJ iz repa veee puce i koje SlJ potpuno dekorativnog keraktera, a u pomjem ug!u ptici dodaje josjedna krila. Pcsebno zanimljiv ie prstenast nimb oko plitje qlave. Plica sa nimbom vecma retko se j3vlja umatnosti a u nasoj preromanicko] skulptur! zavaiska ploca nema Takve ptlee. mesurrm. ee~te su prtkazivane ne ranohriscanskim koptskim Ikaninams. U tlteraturi je zaoezeno. pored ostalog, ikonografski detalj u srednjovekovno] svoju oaraletu.

osecarqa

S'ikarstvo
Od spomenika sfikarstva cve epohe preostali su samo brojnl. uqlavnom sitni fragmenti freskomaltera iz crkve u Paniku, ked a.tece. nadeni u sutu prilikom arheotoskoq lskopavanja. Izgleda da su treske u naQSU radene na tamnoplavom, a u priprati na zutcrn cczadu. pri cemu su iznad donje. omamentalne zone, slikane stoiece 1igure i komcodcqe. Sudecl po veclm ulomcima tresko-maltera na kollma su se sacuval! delovi lica svetitelja, vidi se da le u Paniku radio iakusan mejstor tiji se stil odllkuje naqlaseoim linearizmom karakteristicnim za vlzantllsko slikars1vo iz vremena renesanse pod dinastijom Kornmna, i to za nleqcvu jufnoitahjansku varflantu. Na takav zakljucak upu6uje vefika slicnost ovog zrvoptsa sa 1r~skama ,XII veka u krlptl Sv. Stefana u mestc Vaste u Apuliji. Panlekim freskama, jednako kao I apulskim. veoma

ni [ednu

mozalcima i na sasanlosklm da ptice sa pomenute zavalske

i

su bliskl cstacl zlvoctsa crkve SII, Tome
slikana
ZI.atna nausnic~ Il KflQfi¢fl M.a/og kod UvnB, VII \18k.

su u tete vreme,

najverovatnije

u Kutima, kod sredinom XII veka

Herceg-Novog,

Sva

tri ansambla

Zema!jskJ muzej, Sarajevo

Ziatarstvo
Nakit nosti je zaetupljen sa bogalim i razno ..... rsnim obflcena i uprkoe ~eravnomer~oj,~asprostra~ienalaziata ipak je vee danas mogu,ee izvest:i prelimmarnQ tlpolo~ko-terltor,IJalno gruplsa-

nje i hronolosko odredenje postojeceg materijala',Presudnu ulogu u r~Y~J~~ lla~arstva vremenu 0 kojem je ree imali su uticaji Vizantije kojl su prodlrall prek~ nalbllZlh p~lmerskl.h gradov8, i sa drugihstrana. U1icaji franackog karolinsko~ ~rug~ stl~ah. su, pote~1 ad kraJ8 VIII lIeka, sa zepada preko dalmalinsk:o-hrvatskog pOdrucJ8 IspaIJa\'aJu~1 se prvenstveno kroz ukra.savanje delova opreme ratnika. Iz oblasti iugoist~cnih Alpa, u per,lodu od IX d? XI veka dopirali su specificni oblicl naki1a ketlaske kuI1ure,.a 1~,Karpatsk,e kothne u ioku X ~ XI v~ka, uticaii bjelobrdske kulture u cijem su nakitu zastupljem I elementl ,staromaoarske pnmenjene ~~de~~~~~E: 0 vizan1ijskom zlatarstvu, najslariji primerak nskita
0118

y

epohe

mogla

bi ~it~ zl~tna

nausnica sa privesKom u obliku obrn~te Pira~!d.e n~((ena k.Od Velike Kladu5,e u dO","1 Gilne. To je luksuzan predmet, izraden tehmkom otlS~(I\ranta m~trlcom u Zlal~om Ilmu: na,JverO,~at~ niie pocetkom VII \leka, Veci broj ovakvih nausnica naden Je u PodunavlJu gde su Ih vlzantl]skl putujuci majstori izradil/ali za vise slojeve valVarskog dfu~tva u vreme prvog avarskog

Velike Kiadu.§e istorijski se mole dovesti u vezu sa pohodom Avera i 614. godino.. ... . po svoj prilicl, i zlatna na~snrc~ IZ ,KabIlC,a Malo,g. kod ~Ivn.a, lu.ksuz~i IOOne primorskih romanskih grads~lh r~.dlonl"~a kOje SU. b.lle pod Jakim vlz-a.n!ljlkim uticajlm8. Dna bi se mogls s\'r,s1a~1 me~u naistarue \r~nJante ~na~snlca s~ tzv. g~o~dOllkl~ privaskom i uporediti sa u OS~OVI sflcmm all znatne bogatlle ukrasenrm zlatmm nausnlcama IZ Gclubi6a ked Knina, fakoBe IZ VII veka. Na nepoznatom lokalitetu u Duvanjskom polJu neden je ostecent jezicak pojasa averskoq ratnika, liven ad bronze sa profamanjem, ukrasen stillzovanom vrefom, i pozracen, Prlpaoa zlatarstvu drugog avarskog kaganata i moze se datovatl u kraj VIII veka. Jedini je avarskl arheolo!ki nalaz lz DVOg razdoblja na tlu Bosne i Hercegovine. Prllikom arheolotkog iskopavanja ostataka kasnoantickoq utvrde-nja na polofaju Grad, U selu Gornji Vrbljani kod Kljuca. naden je ranokarolinski jezlcak pojasa Koji po svojo] dekorativnoj obradi i saOuvanimnatpisima zasluzuje izuzelnu paznju. Jezicak je izraden od livencq bakra iii bronze j pczlacen. I lice i nalicje ukrasenl su stilizovanim zoomorfnim. qeometrfjsklm i floralnim mo1ivima lzvedenlm ecvasenjem. Pored loga, na lieu jeztcka ukovane su srebrne plociee sa k:rs1avima slovima, a na na';cju ploclce sa natplslma, Slova su najpre gravirana a j zatim tauslrana srebrnom iicom. Slavs na lieu: SCS, CS, Cs. DNS, Si, su skracemce liturgijske SS formule S.lNCTUI, s.t.ttCTUS, crus. DDMINVS. UBAorH,uzeta i2 Sv. Pisma, koja ovde ima apotrope]SAN sko znatenje. Na nalitj.u j~zil:ka je pot~is rnaistora, franack~g ko v aca Tetqisa: TETGIS FABER ME FECIT. M~te se reti da I~zlca~ iz Gornlih Vrbljana preostevlia izuzetan istorijski i eplqrafskt ~pomen~k.Kao zl~larskl. ~rolzvod on Ima sve odlike ranokarolinskog insularnog stila. a Izra(fenJeu drugOJpnlcvtnl VIII veke u jedna; od zlatarsklh reorontca u oblasti Raine. Njegova zo~morf.naornamentlka moze se najpre uporedltl sa onom na ccenatom Tasilovom putiru Jezlt:ak!~ m~g~o ~rip~.dati nekom od clanova qrupe franackth misionara koji su U osvtt IX ve~avtSlh hnsllJanrzaclJUStevena u dolini Sane. IZdlstog vremena potice jo~ jedan r3nokaro!inski nalaz. To je pcjasna garnitura koja sa sasto]! ~ prea;C9 sa 6kovom j jezicka, a otkrlvena je prilikom Iskopavanja rlmskoq utvrdenja k Ukog~rJe od apJjine: na Neretv! Oba predmeta lzradena su ad livene bronze i pcztacena: 0 pr~~lVe:dae:~oi~o:r~~~;'md mot.ivima u insularnom stilu. Garnitura spada meau najlep§~ Alp; a u nase kraje .. ra ena Ie u drugoj polovini VIII \leka, u jednoj od radtonica severna od veka. U Mogorjelu ~~~~rt~v,a~a je vero~a1n.o posle f~anackog osvajanja Istre krajem VIII floralnim motivima. SUdec/ ~ Je an k~~ollnSkl, ~ro~~am _pozl~teni jezicak pojasa ukrasen ulorima, u IX veku, verovat~o ~e~:~tflJ~k?l. stlll.~.acIJIuk~a5a I~r.ad~n je prema karolinskim d,u'wenom fangu njihovih no ·1 ,aC'11 Ital.llI. I garnltura I lezlcak s..... Ih. edoce 0 visokom SI pripadali Nanovima starB knet a~a. znet~ Je h~poleza da su pomenuti luksuznl pfedmetl periodu. Knez Mihajlo Sin ViA ~vs e po~o~lce Vlsevlca koji su vladal"i Zahumljem u duiem U karoliniki import Ubraja s 8.ln, SpOmlnJ09 e prvi put 912. godine. S e na(2enihu Sultanovlcima kOd ~upar. marnuza sa del~vima garniture za vezivanje, slucajno vi~a krak.ovai na sredini lukova g~jn:. Mamuz~ su l,lvene od bronze, pOllacene. Na kraje~Itlm mOllvom i istim tehnitk.im u ra ene su splralnlm ornamentom izvedenim ro ..... a~enjem. t Jedna lSa~uvanaPloOica gaJke UPkom ~ktaseni su delevi garni1ure: predice, jezlc-ci i tadatnJeg vladaju6eg drustven·o :~~ze su bile deo opreme ra1nika-konjanika, pripadnika ~~d~ ~eelm brojem mamuza sagpod~~t~:t~ ..... ~u u IX-X yak. Svoje bliske par-atele imaJu ~ne IZVlti~a~~d ~" a matlnSk:e Hrvatske, osobito on'm jz Biskupije aplJinepotli:e par zlatnih naua . , .. nlea sa fetln lagode, uz devet zlatnih jagoda koje

~Vii'rski pojasni jfJzlt:<J1<: O( liven", pOilfacene brOnlll' J DuwmiS/(o9 PoJjfJ. ;U8} 1'1, ~ak'a..ZemBJ;ski mIJ2e;. Sarajevo

i:

j,on.zan£r n8u~nica sa tTl ZliJ'n8 nausnica 51l 3~?,dtJ;2 GomjenfcB kod izdulenom jagodom;Z 'rljedora. X-XI vek, Zemalj$ki MQgorjeliJ kod Cap(Jlne, 1li~ei,SilJfajevo IX-X ~ek, .temalj$!<; mui!'~ SaraJevo

JOS

su p,ipadale og,lici. ivl delov! ave IIUI<1'U .. '81_ Njihova umetnielka vrednost ogleda se kako u iznru ~zrad9, Majsto.r t~.ko i~tancanog ukusa mogao ja pOticati Jedno~ a~ obh~n'lh _P~lmorskjh romanskih gradova. LukBuzna tome I prlme~cl IZ Vlslca: p05~bno su znacajne zbog toga ito IU.II8I. "'!Ore k~~gu dO~~¢lh ~Iov~nsklh. mals~ora kOJ.i u Ih oponaiali u skromnijem materltaru s nrl~) tehnrcl,v naJ~e§ce u II.venoj bro~zl, omogu{;ujuci na laj nacin da nakit dopra cfo slolev~ t~dasnleg ..stanovnl~tva. Svo.le ~O!~a najbli.te perelela nauAnice iz VIAlca imaju u usamljenim nalazlma zlatnlh .nau:linlca IZ Nina I sa Ptujskog grads. SV8 tti para nausnica datovan.a su u IX-X vek: Ogrlr.ca od Zla!~ih jagoda je mnogo redi nakit. Ukoliko joj tmimo ~uvrem~nu paralelu mozemo Je uporedtn same sa ogrlicom od jednostavnih srebrnih mallh jagod~ ,IZ .G~boreza, do~ .su ~ruge Iuksu~ne oqruca sa nase teritorije starije _ primerak iz Golubica re IZ VII, a onal IZ Trrlja, kod Sinia. iz VIII stoleoa, Za prtmorske qradake romanske radionice moqu se vezati i drugi vi§e iii manje srodni primercl zlatnog naklta na primer, nausnica sa jed nom tzduzenorn jagodom iz Mogorjela. iz IX-X veka. lri male nausnfce sa grozdolikim priveskom iz Grboreza. iz istog vremene. zatim naUSniC? sa jednom jagodom iz Bugojna, iz IX-X veka, i par nausnica sa eo tri okrugle, krupne jaqode bogato ukrasene granulacijom i filigranom, iz Buqcjna, datovan u XII vek Nausnice sa tri jagode bice u toku naredna. eva stcteca opcnasane strane brojnih slovensklh zlatara koji ee ih izraClivab od srebra iii bronze u razlleitlm v arijantama, osobito tehnikom azurlranja. Njihova rasprostranjenost obuhvatiee prostrane oblasti od istocnojadranske abate do kijevske Rusije. Meeu nausnlcama lzradenim od srebra, mnogi veoma k..... alltetni primerci caste SUpoztacem. Takav joe par nausnlca lz Bugojna, sa jed nom krupnom ovoidnom jagodom ukrasenorn rnotivom palmale u tehnici 1iligrana i qranulactie. dati ran u IX-X vek. Nausnlee ovoc tipa poznajemo i sa drugih bcsanako-herceqcvackih nalazista kao sto SU:Mogorjelo, Klasnlca kod Banjaluke, Gomjenlca ked Prljecora i Maciencvac ked Doboja. Svoje brojne analogije imaju na ttu dalmatinske Hrvatske, na primer u Mravincima F Ma)danu, kod Splita, Biskupiji, Koljanima kod Vrlike i na drugim lokalitetima. Par srebrnih pazlacenfh nausnrca iz Bugojna, sa bogatlm flligranskim i granuliranim ukrasom. reprezen1uje jedan poseban tip tz'V. naroskanlh nausnica. Osim u dalmatinskoj HNatskoj, njihove brajne par-alele zabelezene 5U i u Srbiji, Bile su u upo1rebi ad X do XII veka, Tipolosku sliku nausnica upotpunjufu ketlaski oblici evidentirani u vecem ~roju Useve~?zapadnoj 6osni, u Gomjenici i Mahovljanima kod Banjaluke. Stanovnistvo kOle 5e sahranll~al~_u Gomjenici u X-XI veku, etni~ki S\lakako slovensko, upotrebljavalo je raznovrsta.n naklt tnlu 5uvremenih kulturnih grupa U okviw juznoslolJenske malerij~.lne kuI1ure:.dalm,a1Insko-h~atske, ke11aske i bjelobrdske, ~to u smislu kulturne koegzistenCije predstavlJa Jedmstven primer na nasi'm srednjovekovnim nalazistima. .. .. .. ,. . U ovom razdoblju prslenje je takoda bilo m~'hen nakit I !a..... S9 u razn~hk~m ~bllclma StOJ8u lja skladu sa ukusom jedne sredine izloiene utlcajima sa \lIse strana. Iz MlhalJevlca kod Saraleva j Gom;enice, poti~u srebrni i bronzani prsten sa ku.paSI~.m.od~os.no ~a.lotast~m glavokm ukraseni filigranom i granulacijom. Dni odrazavaju v!zantlJskl utica, kOIl Ie doplra~ pre .0 Makedonije i Srbije gde su prsteni 0\109 tipa nal1eni u znatno vee-ern broj~. Jednu~d ~Jegovlh razvijenih IUksuznih varijanti predstavlja srebmi pozla.cen prsten iz Bugojna rya elJoJIzuzetni~ naglasenoj glavi, u centru .k:rstoliko.g ukrasa domin~(a kalota. PrSlen. o.~ IIven.e ~~Ov':ma Mogorjela, sa heraldicki Sh\laC9nim Ifkom orla urezanlm u ~rul:nom ~Oll~~~:~~n ~~S eo kao retkth nalaz8 prstenja. ovog 1fpa u O\lom delu Jygoslal/lle, gde )e s P

co

ir

verovatno

lz Podunavlja. U importovani sa plofasto prostrenom glavom

nakit spadaju i dva na kojoj eu urezane Mi~ijevo,

bronzana linearno Kurjace

Naseljavanjem njihovim

i s1:abilizacijom Sloven

figure IV, ratnika. Oba nalaza svedoee a vezama Beane sa Srbijam gda je ovakvo prstenje dobra poznato iz ve{:eg b.~oja na~az.ista kao 510 su

i Makedonijom

uercvrme. stvara se

mesanjem

sa domeerm i postepeno razvija

'l:~~;;~:~::'
II nil jadna

nova

n:.~==~

kod Po1arevc8, Karbovo kod Kladova, Demi.r Kapija. Ohnd. I drugs. Datcvana Ie u XII ~ek, bogatstvu cbllka svecoee i dvolnl srcolikl p:ivesci liven I o~ bronze, n~oeni u Gomjentcl, Mahovljanima, Kocicevu ked Bosanske Gradlske i na druglm IOkalit~tlma, Noseni .su ogrlicama i pripadaju nakitu bjelobrdske kulture koja je u X-XI veku etta rasprcstranjena

o

sa
u Prsten ad livene bronze sa predstavo_m or/a Iz Mogarie/~ xoa Cap1lme, XI ve/(, ZemaJj.$kl mvzej, Sar~jevQ

umetnost koje pr.atimo 10kO,,:, srednjeg veka. Ova umetnoBt obuhvata danasnja Makedonlja U okvirima Jugoslavije, ali i na teritorlii Makedonije, kao jedinstvene istorijske i kulturne celine toga vremena.

razvttaftt

U

poc.etku Sloven! inteqritet drzavnoq medutim, nisu

Karpatskoj kollini', Porektc im [e u staromadarsk:om zlatarstvu. Primenjenoj umetnosti pribliino istog vremena pripadaju i dva nadena u Jabuci ked Fate, odnosno u HaljiniCima kod Kaknja. ukrasena reljetnim sniCi lz Palestine. antropomorfnim preds1avama. Krstove Predstavljaju jedine kuttne predmete

naprsna krsta - relikvijara, Oba au livena od bronze

i
i

Herceqcvtne, a svoje najblize erojne paralete imaju u Poduna v lju. Srbiji i Bugarskoj. Razvojni luk umetniekoq stvaranja na tlu sosne i Hercegovina u perlodu ad VII do sredine XII veka ostavio je raznovrsne spomenik:e monumentalne sakralne arhitekture, skutpture, sl ikarstva i primenjene umetnosti. osobito zlatarstva. PostojeCi uvid u vrste tadasnjeq umetniekog izraiavanja, medutim, nije potpun jer se zbog trosne prirode materijala nisu sacuva!i brajni predmeti cd drveta, tekstila, keramlke i stakla. Medu sacuvanlm delima, jedna skromn~, druga na impresivniji naetn svedcce majstora. 0 ukusu, drustvanom potozaju i dr~stvenim kre1anjim~. pot.i~lckim utlcajtma,
0

su najverovatnije doneli hodocao.... vrstc nadene na tlu Bosne e

stvaran]u. Oni, vrsoko urbanizovane gradove morali da deluju tascinirajuce
vreme za njihovo

priznaju. danekle, vrhovnu vlast vizantijskih esrevs, pa Ie taka o6uvart organizma i stvorena mogucnost za svestraniji razvoj umetnoati, Siavenl, sa sobom done Ii neke ustaljene poglede nif izgradeno iskustvo u umetnickom medutim, nailaze u novo] ereernt na iaku umetnieku i graditeljsku tradiciju, nl kao etc su, na primer, StoDi, Herakleja, Lihnidca i drugi. koji su na Slovene, pa je sasvim razumljivo daje bilo potrebno izvesno novim prilikama i uslovtma zivota. Ovom prilagoaavanju

prilagodavanje

I??godovala je i crkvena organizaciJa kaja je b~la orijentisana prema Istoku. Zlvlja umetnicka aktivnost razviia se posle pnmanja hriscansfva u toku druge polovine IX veka, a narocito za vreme episkopa Klimen1a. i Nauma, neposrednih ueenika crrue i Metodija, tija delatnost ima veliki znacal za prosvetno i kulturno uaouante Makedonskih Slovena. Je(tar. takav znacajan period za razvoj umetnosti zblc se i kasnije, ad kraja X odnosno pocetka XI veka. za vreme Samuilove Makedonske dri.ave. Intenzivnija arhitektonska detatnost razvlja se narocito u prespanskoj i ohridskoj ~blasti rzgradnjo~ sakralnih.objekata. Razumljivo je da su navedeni preduslovi uputili arhitekturu na utlcaje Vlzantije I lstcka. Tak~ ona predstavlja kombinaciju istocnlackih i vizantijsklh uticaja i domacih tradicija u prtmeni arhltektonskih. konstruktivnih i stilskc-eatetakih koncepciia as nova (poltkonhatne, bazilikalne i u obuku krsta), u prtmen! _ kalotastc se manifesluje svadni.h konstrukcija u resavanju (polulo~~a MakedonlJe

v erovenpma

svom

vremenu, pre svega 0 znanju narucuaca, ali lsto taka istorijskim dogadajima. osvetljena

i vestlni j 0 strirn Od pitanja

suobonosnfm

kOla SU danas za~a~llen~ III ~eresena, neka ce bel. sumnje bill bolje u toku arheolosklh tstraztvanja na ovom tlu u godinama koje sleds.

iii razjasnjena

i pctuobftcastt

svooj

i u dekoracijt

Ovo je usl~vljen.o

i sarmm

polo.za/em

na Balkanu, odnosno neposrednom blizinorn lzvome vizantiiske ~mel~o~tl, !z ce~tf~ c~rstva prenoseni s ....umetnlcki pogledi i shvatanja ne .~eri!oriju ~akedOnlJe kcjaje bita naJb.llia.1 prva u sferi uticaja vlzantijske clvillzaclie. Stoga nile cudno s10 se makedonska skola Javl)a kao najranija manifestacija crkvene umetnosti na nasem tlu.. ..... U ovom perlcdu. koji se svrstava pod pojam ranog srednjeq veka, U .Ma~~d~nlJI Je ~zgraden~ vise crkava i manastira. Podizall eu ih predstavnlci cr~vene o~ganlzaclJe I mo~m ~el,Jdalcl, cesto na temeljimastarijih kultnrn qradevlna. sto ukazuje n~ tezmu ~~ uspost~Vljanlem veze sa ranije postoiecirn su ~odizane, kuttnim objektima (Sv. Pantelejmon crkvene I. S~ •.~ofIJ~ u .Ohndu, VOda~a): I
'

Gradevine

pre svega,

za potrebe

org.~nlzacIJe:

a.ll. su lsto~~~~~~t~~~i u Obtik~
•.

zariste prosvetne l knjizevne delatn~s1i Ta.ko pred kraj IX veka Kliment podlle trik:onhosa utvr(Jeno trikonhosa ciji .koji au ostaci je. opet otkapani. je da Je Klimen1.ov.u

10ga .doba pa su, nj~hOV ~naC;J Ip~~t~~ejmon u Ohrldl,J manastlrs u cr vu "I. •. . temel.ja pod~gao Imaret
IL~~~

Ispod

~l~:~.,:~:;I~t~~~~gIS:~~:::~~~ rano~ris(::anske je narteks bazl1ike. osnove Ne~lo dozidan U obliku

svoJu crkvu

.na 0:,:

b,IO IzgraCIen

na ostaclma

kasnije, ali JO~ za z:IVo~a KI,~~nta',sa zapadn~ str~~e C~slavljen Khmentov grab. Dalja ispitiva~ kr5ta 5a kupolom, u l:t~?m je Jugol~tocnom z!du . IOuPaba dela crkve nadogradivani u XII ..... IV X nja su poka:zala, sudeci po trago"'l~a fre~aka, ~a 5 inlta'uti polozaj nad gradom i je.zerom, veku. Klimentov8 c~kva ~v ..PanteleJm?na Im~la J,e~o':'e m!niaod saborne, ali pr'ijatniJalbog pa je s~oga ohridskl arhiepiskop Teofllak1 oplsuJe aJ " 5v09 krui:nog oblika" Krajem IX ilt pocetkom Bela. lava crkva. tiji .' X \leka ~a~~ pO~lle na,u su tamell"' Lidovi otkopam

l!: . obali Ohridskog jezera crkvu Sv,Arhan.",oJ d temelja danasnje crkve S'Y. Nauma,
tSPO

osnovu lIIIIl,mc",glruD. ,

skoro

identienu

sa Klimentovo~ osnove u

crkvom. Je

Na

zapadni

krak

sa nart~ks prsvougaane Oandnji iZgJ9d crkve manastira
mnogo kasnije

efem

[uznom zidu bio

nJihovom Take

Izgledu

postavljen

d~zna.jemo

da
pisac i,

sv. N3uma .. podignute na temelji~a Naumove - ona je gradena u nekollk.o f~za u turskom penodu izgraaenih ...t':lkoae. u crkva,. CIJI te Ob~lk. pos~oJall kra] sela

arapskt putnik fma~et u Ohridu
Z~kIJ~cak zldo~lma loka.,.,tetu oqnjista. one kod

iz ameoloAklh Makedonski Sioveni !lveJi Ibn Jakub 965_ godina. NeIIIVl,.ii .... n_ar~cita. ~ ~elu.Varos i na lokalitetu Markove
saznaiemo su Ibrahim I druql Javnl cbjektt bili graCfeni ad drveta _ u drvenaf podovima rBnohriiCanske

::: vremenJ~ pripada jOs nekaliko. m.anj~h ?rka ...... .okolinl ~.u ?hrida obJiku trikonhosa, ~to gaveri 0 zna{;aJu I uttcaju kO)1 re !ma~a.KllmentOya

~a su k~ce

kraju podraZav~n. Taka s~ j na poluostrvu Gon~l, ne:dalek? ad .Ohrlda., ostaci trikonhalne crkve manjln dirnenztla. danas potpuno unistene. Zatim tnkonhos Ziasti i trtkonhcs kraj Makedonski SJovenisu

dakle, uovom

lzvederum o? pruca. Ostacl otkriveni na I~a~et u Ohndu ukazuj.u na ~o da su zgrade,
bll.e Izgra~ene ~a naselJavanJ~m Siovena Pnlepa pripadaju penodu kOJ! se ~rateze ~~~~; :~e~r~it.postaVlja

aela

Izdeglavje. uX-Xlveku ostvanli

verovatno kolibe od keiih au otkrfV'ana. na rusevinama Lihnidosa jot u VI veku a a~ druge potovtna IX pa do POlovine)e1l u drvetu kao materijalu

evoje lokalne

autonomi]e,

a u vrcme

oara Samuila

(916-1014) lzvejevaf su i samost~lnost. Sa~uilova vladavina ma!l:eclonslc:e crkve sa arhlepiskcpljcm u Ohndu. Tada le izqteda (oko

oanaeavata
izgraaena koja

je emancipovan~e bazitika Sv. Ahifija

~~i~~n~ad~~nOo~~

da Je qradenje

ene prisutnc

su ad nje pokrivena

983) na ostrvu Ailu, na Maloj Prespl (dan as na teritoriji Grcl-le). cstale sarno rusevine. Ova gradevina imala je iznad bocnih
clrvenom periodu krovnom pripada kasnije i konstrukcijom, ate ukazu]e na

nije

sacuvana
tribine utiea]e. i

nega

brodova

helenisticke

bila je Ovom

~Sim .~u~a qradenih u ~rvelu. z.a teudalce su blte gradene i zgrade od kamena. Take. 12 vlzantlJskl~ rzv ora saznaJe~o da Je Samuilo i~ao dv?rac na Prespi koji je bio sacuvan sve do 1071. godlne kada su 9a vizantijski ptacen:c! razrusilt Vojn~. a~hi1ek!U~a je .u ranom srednjem. veku u Makedoniji bila takcde razvijena Pojedine v~rosl bile au lOS U V I VI veku opa~ane ztdlnama i ~Ulam~ (Stobl, Lihnidos). Kasnije je i Ohrid bic .~1v~den grad. Ne mo~emo sa stqurnoscu tvroltt kada Je tvraa .... bila podignuta. a Verovatno police IZ vremena Samutlove vladavine, a saqradena je na brezuljku kcji etrateski dominira 9_radom. lstovremeno postojanje citadele. kao tvrdave vojncq karaktera. i posebnog gradskog zfda koji obuhvata nasel]e, ukazuje na unotrasn]e suprotnosti u felJdalnoj drustvenc] strukturi sreonjovekovnoq Ohrida. Ut ....deni su bili i drugi qradcvi: r grad Prilep. u komeje Samui!o umro 1014. godine posle poraza na Belasicl. zatim tvrdava Skopija, kao i Prosek izna.d klisure Demir-kaplje na Vardaru. koja 58 spcmtnle 1018 .. qcdine SYe ave tvrdeve qradene su na tesko pristupacrum meetima a zidovi od kamena pralili su uglavnom nastavljen qradevlna Umetnost srednjeg ponikli konfiguraciju terena iz kojeg su izrastali. Kasnije [e. tokom srednjeg veka zivot u njima, ali se danas sve te tvrdave nalaze u rusevinema. t u podizanju ovih koje su slui:ile kac utvrdenja prisutan je utica] Viz:antije i domace tradicije. ranog srednjeg veka u Makedoniji bitno je utica.la na dalji razvoj umelnosli lokom veka, pre iz slovenske znacajnih svega u samQj MakedonijL Njeni osnovni nosioci su domaei makedonske sredine Koji su svoju sivaralacklJ sposobnost spomenika nase kulture, majslori izrazili u

najstarijem \log doba

starohriscanske

bazllike

i predslavlja

l,

naravno,

crkva sv. Soflje u ohrtcu .. I ona je podignuta spoj kaanoantiekoq-ranovizantijskoq sa srecnjovekovncm arhitekturom XII-XIV

na temeljima perioda, veka.

neke samuuoOtuda je njen

znaOaj izuz~lan_ Sv. Solija je trobrodna orfjentatna bazifika susaeuvam eamo detovi istocnih pandalifa.lma dvcspratni zvonaru ~a zapadnoj strani. Ovako

sa transeptom i kupolorn ad koje narteks I verovatno je lrnala kulu-

kcnctpirana,

crkva

MakedontJe p~tpuno ~~ailevm8 podrgnuta
j

jedi~~lveno rasenje. Meautirn, ne postoje da I, jos za vrerne bugarskog kneza Borisa ~rh.iepiskopa Leona dcsta (1037-1056) promena. kada

Sv.Sotl]e predstavlja pouzdan! podaci
iii kasnlie, biti je peste nju oblik crkva [e mogla umetnosti, i zivopisu, Za

za teritoriju kada je ova
Samuila, Njen u

za vreme i obnovljena.

,II mo~da, za:llreme

prvob.I.lan oblrk docn~Je je pretrpec

a pod Turcima

bita
rata

pretvorena su

cI~mIJ_U. Zbog svoq Izuzetnog znaca~a koji ima za istorlju ~blmm konze.~~torskD-re~taura1()r5kl radcvl na arhitektur! b grupu. ba_zllrka spada I crkva ;~!en!a sa u selu vrantstu

lzvrsen]
ostacima bazilike ~

.kOd Struge. orijentalni

S9 prema trobrodne crkvu

~;~lerllh zidova
istoi~~~~~a upisanog

krsta sa kupolo

crkvu Sv. Bogorodiceu Iri slrane prosttanim

:;~~O~ab~!~~~ t~
ad kamena

mote
~PJ

zakljuciti tenl(HIJI

da je imala Grcke) u obllku

izgra~eni.~.

u OVQ vre~e

.navescemo prYI put upisanog

Sv. Germana Jednostavnog godine. opkoljenog Za1im,

J

kOJa Je rese~a sazetog

u abliku 1006. krsta

izgradnji

D~

r~ ~Im temburom, ~ Kavad~ra

~ iivopisana

brodOn:v~

sa

B1ira VOcloee. nedaleko od St' ...... spada I. z~padna krstoobrazna e crkva Sv. LeQntija kupole koja je postojala nad rumIC:, sa dellmlcno sacuvanim zidovima i svodoYima, lemeljnih Zidova apside, oltar~r~~e ~m ~~~~a.. A(heol.oskim sa n&tt~ kasnije izgrs<lenom ~rklJ~S oml}e I dakonlkona, Graaevln_~ ollog razdoblja se i

manano bez

Is~?pa ..... anjima otkriveni SU ostaci k.oJI su bili pO,ruseni zbog spajanja sa njom Jedinstvenl prostor.

nad~: OZI

an.e .1ako da formtra

ko~c~pcIJe. all u nekim deta.!lirna i a Je ~slanJaJu. na op§t~ postavke istocnjacke nuea I to pre 8vega SIObodnijim OdU sa un~arnlm resenJlma pokazujl,J izvesna ukazuJe na mogucnost ~kO vezani za strogos1 da su Ie gra~os.om vlzantijskih ~~~~ I neubi~aJenom mO.~le blli delo grubom doma~ih graditE!lja

i vizan1i;ske nova dostjgsto niSLl tako i koji

monumentalnoMu,

PJ:~~audostaBIObOdnoj kombinaciji st"ep~lla. Sve. ave graC1evine radene su od opeke l POkri na dekoraCi~a u crkvama O\lOQ8 ~~ a.redolll opek.a nisu uvek potpuno kontinualni. Od p~:~e ~~1tIc.~rellef~om dekoracijom bilJo a !8 malo sa.cuvana. Nailazimo na fragmente am • Clvi!nih I vojnih gradevina ra~~g I geometrijskog karaktera. 9 srednJeg veka skora nisla nije saeuvano_ 0

i mu~~j~b:gt~hbnika abrade lima.

Ootrog,oIIII'"

v"'ov,,;"'Rovi,, e. '
", .. I, II .

fibula 'krim$ko-doniod~navski ,s ro .... asenom omementlkom. I rnuze]. Zagreb bronca tauslrena srebrom. Oslrogotski

;r~~~I~~~~ ~~:~t~~r:~namfJnti.

lijBV.nla. OetrogobJllf oblik), alabc arebro ISpDZtatom, oetacf Gepidski lenski rlakit. Paodmaklo V netaz. V

stoljece.

Arheolo§k1 muzej,

7

'1r'emenk:.S~~I~~~I;~~~.a~~~:~~~~ik~~~~~~~;~r~~nament. larosjedila~kiproizvod justinijanskog S Delalj ~Ijema 12 aatalnrce Ba!ajni~a: stfem ~ipa Nar_ona-8aldenh,eim, bakar s ooztatom i ieljezc, bogata ukraien. Iskons~1 IranskO-lstocnon.mskog, ovdje raven.a.tsko-salonilanskog radionil:kog pcrijekle VI st~l)eca, Neeen u qeptdskcm knezevekom grobu iz vremene aka 567. godina. ArheoloAki rnuzej. Zagreb Kr.8r:!j, kopca za pojas, b~onca ~ pOlla~om. rovase~je, melo i almandini. na okovu anutettcen par pllC]lh glava. <?slrogotskl ienskl ures Italsk:og pcrijakla. tz nesrcpcre. Ranije VI stoljece. Narodni muzej. LjubIJ<lf1a. Kranj, fibula na brcncano] podlozi zlatna rozeta ad niza cenja sa sarerum utoscfma ,vecina njih ned.ostaje). ttatss! protzvoo za zeneku langobardsku upctrecu. lz nekrccote. ZavrSetak VI etotjeca. Narodni muze]. Ljubljana Kranj, fibula, srebro ~ pozlat0'!l, rovasana ornamennka nleto. Panonsko-Iangobardski 2enski naktt, ali s mercvlnsktm unecejem, Iz nekropo!e. Druga polovica VI stollece. Narodni muzej. Ljubljana Lip/jan (Ulpianaj kod Gracanice, fibula, srebrc S poztatcm. rcvaseoje. mete. Panonsko-lanqoberdskl prolzvoo. iz germanskog zenskog pojedinaenog qroba s bogatim prilozima, propracen solidusom cera Juettmiana I (carigradska kcvnlca). Sredlne VI stofjece. Muzej Kosova. Pristine Lip/jan (U!piana) kod Gracanice. ftbule {par). eebrc s pcztatcm. rovasoEInJe, nielo. almandini. Bjevernooermanski obllk. anqtosaekl oroizvod. motda posredstvom iz Tiringije. Germanski ienski grob_ Muze) Koscva, crtsttna Sisak. fibula. slabo srebro. tragovi ccztate. rovesenie. almandini u dve tefista nedostaju. Ostroqotskt ienski naktt. Poodmaklo V stotlece. ArheoloSiki muzej, Zagreb Bubctice, fibula, broncs s pozlatom, rovasenie, zavr!etak n-oge (J obliku plicje gl.ave, .almandini. Gepidski ienski 9mb. Aanije VI storlece. Arheoloski muzej, Zagreb Sisak, fibula, srebrc e pozlatom. rcveeenle. nielo. Panonsko-Iangobardsk,i tenski nak.it. Nesto prije iii oko sredlne VI stotleca. Arhanloskl muzei. Zagreb Slsak, neusntca (povecana) s pri~jeskom u o~'iku prcsucrlene kcsertce, etatc i ul?.tak o~ bijele staklene paste. RanObil';<lntsko uqecan i:ens~1 nakit panonsko-starcsjeonacxe prcrzvccme. Druga polovlca VI stotlece. Arheoloski rnuzej. Zagreb Sisak. [ezfcec muskca pojasa (po'v'ecan). s!abo srebro i uroscr crvencq stakte. Bamerrzfran ranobtzantskt utjecan prouvoo vremena prvo'9 avarskoc kaganata. Kasno VI--rano VII stollate. Arheoloakl muzei. Zagreb " .. Cadavica u Pocrevrnc koo Pcdrevske Slatine. narukvica S uloaclma od l]ublCaS1e sla~lena pas1e Is ceeudocranulacllcm: nausrnca sa zvjezdolikim privjeskom s granulacijom;. kcpca i limen! ~~i~~Co~:~~~~)o~~~~~~~~k~,S~:~i~:~~ ~f!~:rj~~:i~~~~~~~~i~i ~~i~t.ui:~~:~g· Osijeka.

10 11

12

13

14

15 16 17 18

19

20

r~n:~~~~~jv~j~o~d (:;~~~~gtziv~~~k~~)g~rob~:
vnjeme PNOg Qvarskog kaganala, zavrs.elak VI III ra~o I nausnrce (par), grozdollkog tips. srebo srebro s ccatetom

21

Bijal0

Brdo ne

Dravi ked

,AV8rs~c·slavenski zensk~ grob u nekropoli sreen]s faze avarske r . Arheoloski muze}, Zagreb lfievan i S obje strane rovasen ukras tzv. zupcaetoq garniture, IZ avarskog kanjanitkog qrotia (sre.dnje I VII stoftece. Arheo-Joski muzei. Zagreb bronca. lijevan, ukrasen S obje- strane kruqclfkom avarskog kag.anata VIII stofieca (ovdje kasno I
J

43
44 45

810Ij.6. RuiJevine staroh rvstska crkYe Crkva Sv. Nikol. kraJ Selaca nil povrsfna. Oko XI stalj.c.

UnutralnJalt cr1Ml Iv. l.oYJa u

46
47 48 49 50

~r!~:n~~n~e~~:l~I~Uh~. ~r~~:lie:!botje s.Cuvana ra'_n.I~lobr_", g

__

24, !~rane (ima srebme Zskovice), ,I ba.~rena le~,ur~ ukr.asen rovasentm .~lvO~II1J~kl~ prepletom inzularnog (britansko·lJskogJ pcrljekla. all/ezICac)e ,ranokarollnskl radlomekl plOizvod. Pripada uz mae (vidi sl. 26), iz slavenskog qrcba ratnlka. Druqa polovioa VIII sloJjeca. Arh&alotki muzej. Zagreb 26 Madvedii!ka u Podrawni, 110'" £lurdevca, mac, dvosjecan (spate). zeljezo, na batceku su labucica i nakrsnic:a tauelrens gusto ukovanom pozlacenom broncanom ncom, sjeelvo je damaecttano Kvalitetan ranokarolinski prolzvod d~uge potov'ce VIII storjeea iz franackih radicnica na srednjoj Rajni. Siavenski grab ratnlka. Prlje iii oko 800. qoctne. Arheoloski mczel. Zagreb 27 ~~na, Stars Vrlika. kod Knina, kadionica, lrlevano srebrc, cnjerom poztata s rovasenjem i nrenramem: one (izn~tra bakrene konkl.ll.a) vlsi na t~j fence od lsprepretana srebr!1e zlce scojene u tvor s ttl kraka kojl zavrsavaJu ~tiliziranim zlvotinJskim glavama. Jedinstveni pnmjerak p~ail\lecten u ranoka.rolintkim redtonlcama druge pctovtce VIII stcljeca, doneeen ad franackth m.lslon~.ran~ dalmatlnsko ~Io nakon aoo. godine, Muze,i tuvatskih arheoloskln spomenika, Split 28 BI.SkI,lPIJ~PJISkovo, od Kmna, rnatnce za otiskivanje, lrlevana bronca s rcvasanjem, k ztatarski pnbcr, dlo skupnog nalaza putujueeg zlatara. Vrijeme prvoq avarskcq kaganata Rano VII stoljec.e, Muzej ~rvatskih arheclceklh spcmenlka. Split . 29 ~~Iublc kod Knfna, zlat'li na,kil: naus~ice ~dva para), cqrttca, Ithgranom, prsten (~asnoan1Ickl), Kvallt~tnl ztatarsk! prcizvodl

Sv. Juraj u Ka&tel Starom, kraj Splits. prlmj.r jednobrodne pradromlnitka crkYe rateI.nJenIh vanj:skih zldova. Oka XI stoheca Crkva Sv. Mikule u Celom varosu u Splitu, predromani¢ka gra4evina, IX-XI atoljeCe. rornanleklrn pregradnjama u XII stoheeu Sv. Spas, Vrelo Cetine kraj Vrlike, primje, jednobrodne predromanil!:ke crkve sa sal!:uvanim zvonikom. Oko IX stoneca unutrssnlost crkve Sv. Barbare u Trogiru, primjer trcbrcdne bazilike a kupolom (koja se niiB saeuvaraj. VHt-X stoljete

Plutika ked Hrvata u rancm '8rednjem '1ljeku 51 Ulomak cibcrita. VIII stollece. Lepidarl], Novlqrad istarski 52: Relikvijar. Rano IX stcflece. ruzntca zupne crkve. Nin . 53 Plutel iz Sprlte. Rano IX,sloljete, Muzej hrvatskih artleo!osklh ~~ 56 57 58

, . spo~eruka"Spht Split

~~:~~:~i~'
:~~~~i~~~~~1~roSjedilaCkl

ukrasene granulacijom i ranobizantskih radionica VII stofieca. (posloji' My.zej par)

~~~:7~~~c~O~jr~:~~~s~~~~;ev~~~~v:,~~t!~~~jea~:,e~~!:th~a~;~~::~~eS~~~kih spomenika, Pluta] lz Koljana. IX stoqece. Muzej hrvatskih arheolo!lkl,h spomenlka, Split Plutej lz crave 5'1, Lovra u Zadru. XI steueee. Arheoloskl muzej, Zad~r . Aelikvijar ev. Aroneija. KasTIQ XI stoljece., Stal~a jzlo~ba cr1<vene I,imJetnosll, bdar 1879-a92) iz Sapota, Muzej

na

z81'1ski qrcb.

Pocetak

hrvatskih poztacena

~~ ~~~~~~ :r~ti~~~:~e~II~:~eXo~t~~~eet:'i~:::~t~e~~~e~~;i~i;~
61 62 63 64 65 :~ 68 El9 70 ~~~!j~~:~~~~o~~lii~~g~~i~~~:'O~i~~ava. ~:ae~~~Sa~~ Druga polovina

30 :~~kuPi,a-Crlo;yjn~, kod Knina, oS.lruga karolin§kog

tips s ga~l'Ijturam

X stclieca. Muzej hrvat5kih IX stcrlece. Muzej hr\l8tskih (895). Muzej hrva1skih BrtJeolo!kih

hN~t~:il~~~b'~~:ka~~~(~ k~r~ltn~a ~rnamentika I,Xstcljeca [karolinsk! import).' Dalmatinskoearkofagu unutar predrom~~ioJ~n:s enlka) u ka,~nOrJmskom eekundamo upotrebllenom Kopronima i Leona IV ( . T" ck cr~e Sv. MartIe,. Poprecen solidusom careva Konstantina V IX stoljata, Muzej hrvat~~~~'J:~~k~-s~~~~u§ka kav.nlca). Prema tipalogiji ostruga druga pctovlca 31 BiSkupija.Crtwina, kod Knina 0 00 I sp~menlka., Spill . !lrebrom, POZlatena, cizeliran"e ~tr~.ge kar~ll~sko_g ttpa (par) 5 qamtturama, mjed platirana (karohnikl import), Dalma1iriSJk ~~tJe~o~ nleltra~je, raskosna karolinska crnamentika IX slo,'jeta unut~r predromanieke crkve S~ M~~i'S tpgrOb dl.ecaka.~~ostojanstvenjka) u ozidanoj grobnlci a hpolagt)t ostrug.a druga pclovlca IX stoljeca Mille} hrvalsk4h ameOlo§kih spomenl:~,

~,f:r~:n~~:aJt:~
Neditiice.

crkve sv. Marte u Bijacima. s imenom

~~h;a~I~~t~~n:P~g~:~~ki~' Gi~i~'ja

kneza Munctmrra

~~t~t~i~~k.;:'~~.

Oko oclovtne

XI etclteea. Arheolo~k~ muze]. Zadar katedrale. ~plit

Plutaj lz crkve S!.,~ediljic~.

Oko P,olot~.e ~~~o~~f~Vi~~h;f~~~~~~~Z:!'p;~~::ij etcljeca. Muzej tltvatskih

;=m

~~~t:~ ~'~a~~:~~~~J~emiZk~~~~u~j:.fl~~~r!jxl ~l~i~riji!Z Biskupije. U prvom

arheolo~kih

spomenlka. art'leoloskih

planu iz XI. u pczadtnt

iz IX stolj~¢II. MUlej hrvatskih

Grldl 32 dnJern vlJeku pala~e
.I

:.ra~~~~~~~1pSt~'!la

iz crkva sv. Lovr.i:1.u Z~dru. XI s!DI_jece. Arh~ooi~i!~u~~j~~~~:~ar arheclcskih lader

33 3.4 ~v~~,~~kleCtJanove
Dloklecl]:::e

d Vestibula Sphtu u IX_;'S~~,~:J~ana u nmskom

IX-XstolJete
'strai:arskom ulazom hodnlku Iznad S,9vermh Zapadmh '1rata

71
72

Plutej iz crkve sv. LOVle u ~adru,'kV~'t~~~~kaXlx~t~~~~~ete~r~~~ei nrvetsklh Ulomak tranzene IZ B1Skup-lje lor s . ~~i~V~j~~~V~~~~ova. nakl' Kraj XI iii pocetak

0pdil~:en~k;~I,t:Uorno 5v TeMor)

nad unutrasnjlm

XII stoJjeca. Stalna izlozba crkvene umjetnosti, ~~~~I~~9ranom zenskom i granulacijom. grobu. Poodmaklg Iskonski

35 ~~no8~eClnJOVJek.ovna erk..,a Sv Knts IJ NI 36 Ru:: dnog tip; IX-X stol,ece nu PflmJernog osebuJnog cetverOlisno-kntnog Oka I~fla crkve Sv Manle kod Vrata S 37 IHClIJeea tomorlee u Zadru, poznate I pod nallvom ,Sv Ursule' 38 SPlitu, najbolje saouva' . 39 Donata u Zadru v(llik I'll Prlmjer 5eslor'okonhnog tipa. VIII-IX stollete 40 Sv. FOJka raj Pe Sv, Donata u ~adrll e rotunde karolin.§kog Oko BOO, godine 4',42 Unutratn'o roJa IIllra), primJ8r n' CJkve uDal~.~IIC~~XSv. Starog u Zad~lJlelk~,trobrOdne bazillke s upisanlm apsjd~ma Petra . - I stoljate ' e Ine sacuvane dvobrodne predromanlcke

Srednjovjekovnl 73 74 75 76

8 podrueJa

1?lmal:nlk:

~ilal'llskog

~;~I~~~~:~n~~r~:~~~~u~::eank~I~,

:;:r~h~;skom

VIII stolJate.

predrom

vreme-ns.

ArhQolo~k:i muzej. Split.. . k r !"Ica srebro, Illigrsn i granulacija. Zenski grg.b. X-XI Spas kod Knina, nausn,lcatlpastri. o,le ~ikS Slit ., . stoljl;lc&. Muzej .hrvatsklh ~rheo!oAklh s~~m:a (iii '\lk~SniCa), par. srebro s po~latom. !,hgran I Koljal1e ko.d Vrllke, nausmca.SI18P ze' hr.'a1skih arheolo§kih spomamka, Spll! ' , granulacija, 2:e~ski grob. I.X-X ~tolle (;,9,.~ uk J (iii ukosnica), par, srebro s po~latom. ~lhgran I Kollane kod Vrllke, nausnlca.SIJepooc m,;r II. hrvatskih arhaolotkih spomenlka, Split granulacija. 2enski grob. IX-X stol)e e. UZ9J

?og"'

~.r

111 112 113 114 115 116 117 118 119

Parapet"a plaea s Parapetna ploe. jz crwe Delalj plo~e iz crkve Sv. Tome u sv. Peter u Aasu kod Bv. Mi!1ailo kod Siona. Kolocep kco Dubrovnika, I steen ked Dubrovnika, crkva Ivana, Sipan, erkva sv. Ivana. Apostol I Orkva na Paniku kod Buece. Glava Sarajevo metertlafne kullurs i um~tno.t na tlu SrIIlJe Stbtja), fibula 5 meskcm. minsusa sa prlveakom, bronza. Slucajan nalaz. VII vek. bronze prevueena kalajom,

Ranosrednjoveko'ina 120 121 122 123 124 125

g~:~~~~ ~f,~~r;~!~ocna

~:~~~n~f~~~~j,K~ae~O;raajSeVerOiSlocna Srbijaj.

tunufaste

Crkva Svetog Petra ked Novog Pazara. jezicak za pojas, poztacena nronza. Zidsni, ovalni grob, rasturen. Narodni muzer, Beograd Mat:can~ (KoS;O\iO). orsten. srebro: G.rob 16. X-XI vek. MuzeJ xosova, Pristina Mat~canl (Kosovo), rnfnousa s ¢etlFl jagode, erecrc. Grob 31. X-Xl .... Muzej Kosove. Pristma ex. Prahovo. nausnica s tri nejednake jagode. sreoro, rzraztto st~riji tip, odgovara onim 12tokajske os lave X-XI veka. Oatava XIII-XIV vexa. MtJ2:ej Krajine. Ne-gotm

umetnest ranog srednjeg veka u Bosnll Hercegovini 126 Rapovi~e kod Llvna, deo 2rhi~rava sa latinskim natprsom. tx vek. Zemaljski muzej, Saraievo 127 Hadaelije ked Otamoca. delovl ploce ukraseni prepletom. lozom i grozdovima_ IX-X vale. zemanskt muze], Sarajevo 128 Dctac na Glamockom Polju. otoca ukrasena geometrijskim i floralnim motlvlma. X-XI vek. Zemaljski muzej. Sarajevo 129 Sokol na Plivi, doprozornik ukrasen preotetom. palmetom i Hstovtma XI-XII vek. Zemaljski rnuze]. Sarajevo 130 Panik kod Bnece. deo qrave svettterja, treska. Sr~dina XII \l'ek~. Zemaljski m_~zej. Sarajevo 131 Gornji Vtbljani kod Kljuca. ranokarolinski pojasnt jezicak od Itvenog bakra tit bronze. sa pozlatom (gore). Druga pelovina Villl/eka: Mogorjelo kod capqtne, ranokaronnska pOjas.ns garnitura od tlvene bronze, pozlacena (levo i desn~). Druce porovine VIII veka.:karo~tn:5kt pojasni je.zi.cak ad Hvene bron~e, pcetaeen, (u steam!) 'X vek. Zemal)s_kt muzej, Sarajevo . 132 Vi~W kod Capljine, par nausnlca s cetiri jagode i oaruce. zlatna garmtura. IX-X vek. Zematjski muze]. Sarajevo . 133 Cipuljic ked Bugojna, par srebmlf poztacenff nausnl~a ~zv. n:a~oskan.og tipa (gore)_ XI-XII vek; 134 135 t~~~"j~t~~~~~S;~j~a~ ~~j~;~~~n:~~~~'I:~~~f~·n;~~~i'~~k~:j~~~~~3j:~e;~om_ lX-X vex

~~~~~""~~~kUoZ;js~~:j::,osrebrni craten s kupastom glavom (/evo). X-~I.vek; C~pulji~ kod BUgOjf18, srabrnl pozfacen! prsteo s ve!ikom glavom ukrasencm krstollKlm mouvom I karotom. {desf1o). XII vek. Zemeljski rnuzel. Sarajevo ~r~~:~~~~~:O~~~-~a~ea~~ira s« panterelmona. otkrivenl u Ima_ret dzamiji u Ohridu Izgled manasttrske crkve Sv. Nauma u cijim sa temel)lma neiaze ostact crkve Sv. Arhand'ela sa

~3~et~~~~~
137 136 139 140

fz~~:~k:k~;;!~el<.sa

crkve Sv: S~fije sa ~ocetka XIV veke . Orkva manastira vodcce u bllzln! suumrce. coste restauracne Kapija tvrdeve u Ohridu

110

114

116

120

124

126

'",,1"

130

136

'42

146

Epoha seobe Zdenko Vlnskl

naroda u ranom srednjem vijeku Hrvatske vijeku
28

Gradileljslvo na tlu Hrvatske TomisJav Marasovlc
Ivo

Plastika kod Hrvala Petrfciotl

u ranom srednjem

Srednjovijekovni Dusan Jelovina Karantansko-ketlaski Irena Sivec Poceci vojisfav umetnosti auric

nakit s podrui'ja kulturni kod Srba krug

Dalmatinske

39 47
51

J.

55 malerijalna kultura i umetnosl na tlu Srbije 67 veka u Bosni i Hercegovini 74 veka 83 87

Ranosrednjavekavna Mirjana Llubfnkovlc

Umetnost ranog srednjeg vojislav Jovanovic Umetnast u Makedoniji Krum Tomovski Opts ilustracija

ad VII-XI

10

••

'.

-

. "---

··to

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful