³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß 

≥÷÷∏¸ü÷æ÷¬÷‘ ç˙fl ¨÷¥÷÷‘≠÷„√÷÷∏¸
ï÷≠÷√÷÷”¤èµ÷ç˙fl
B {…“ V……‰∂…“ B®… b˜“ ∏…“ x…¥……∫…
V…‰ E‰Ú §…V……V…

∫…®……V…x…“ i… ∫…®…“I…h… EÂÚp˘
Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß

<∫…  x…§…xv… ®… E‰Úxp˘ u˘…Æ˙… 2003 ®… |…EÚ… ∂…i… {…÷∫i…EÚ  Æ˙ ±… V…™…∫… b‰˜®……ÏO……°Ú“
+…Ï°Ú <Œhb˜™…… EÚ… ∫……Æ˙ |…∫i…÷i…  EÚ™…… M…™…… Ω˲* ®…⁄±… {…÷∫i…EÚ EÚ… +…®…÷J… =∫… ∫…®…™…
E‰Ú ¶……Æ˙i… E‰Ú ={…-|…v……x… ®…xj…“ B¥…∆ M…fiΩ ˛®…xj…“ ∏…“ ±……±…EfiÚπh… +…b˜¥……h…“ x…‰  ±…J…… Ω˲*
™…Ω˛…ƒ |…∫i…÷i… ∫……®…O…“ E‰Ú  ±…™…‰  ¥…∫i…fii… ∫…xn˘¶…«, +…ƒEÚc‰ B¥…∆ i…… ±…EÚ…Bƒ ®…⁄±… {…÷∫i…EÚ
®… ={…±…§v… ΩÈ˛* ®…⁄±… {…÷∫i…EÚ +∆O…‰V…“ ®… Ω˲* <∫…  x…§…xv… E‰Ú  ±…™…‰ +∆O…‰V…“ ∫……®…O…“ E‰Ú
 Ω˛xn˘“ +x…÷¥……n˘ ®… ∫…Ω˛™……‰M… E‰Ú  ±…™…‰ ±…‰J…EÚ ∫…÷∏…“ x…“∞¸ E‰Ú +…¶……Æ˙“ ΩÈ˛*

∫…¥……« v…EÚ…Æ˙“: ∫…®……V…x…“ i… ∫…®…“I…h… E‰Úxp˘ 2004
b˜….  V…i…‰xp˘ §…V……V… u˘…Æ˙… ∫…®……V…x…“ i… ∫…®…“I…h… E‰Úxp˘ ∫…‰ |…EÚ… ∂…i…
27 Æ˙…V…∂…‰J…Æ˙x…¬ ∫]≈ı“]ı, ®… ™…±……{…÷Æ˙, S…‰z…Ë - 600 004
E-mail: policy@vsnl.com, Web: www.cpsindia.org

∫…VV……: ∫…÷n˘∂…«x…
b˜“.E‰Ú. °Ú…<x… +…]«ı |…‰∫… |……<¥…‰]ı  ±… ®…]‰ıb, x…™…“  n˘±±…“˜ ∫…‰ ®…÷ p˘i…
+…<«B∫…§…“Bx…: 81-86041-18-4
ISBN: 81-86041-18-4

®…⁄±™…: 25/- Ø˚{…™…‰

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß !

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß

³ÖÖ

¸üŸÖßµÖ ÃÖ³µÖŸÖÖ ×¾ÖÀ¾Ö úß ˆ­Ö ¤üÖê ´ÖÆüÖ­ÖË ÃÖ³µÖŸÖֆÖë ´Öë ÃÖê ‹úú Æî •ÖÖê †×ŸÖ ¯ÖÏ֓Öß­Ö úÖ»Ö ´Öë ˆ×¤üŸÖ
Æãü‡Õ †Öî¸ ü†¾ÖÖԓÖß­Ö úÖ»Ö ŸÖú ¯ÖÏֵք ×­Ö²ÖÖÔ¬Ö ¯ÖϾÖÖ×ÆüŸÖ ÆüÖêŸÖß ¸üÆüß Æïü… Æü´ÖÖ¸êü Ãִ֍úÖ ¤æüÃÖ¸üß ÃÖ³µÖŸÖÖ
“Öß­Ö úß Æîü… ‹êÃÖê ¯ÖÏ´ÖÖÖ Æïü ׍ú †´Ö¸üߍ Ö ´Öë ³Öß ³ÖÖ¸üŸÖ •ÖîÃÖß ´ÖÆüÖ­ÖË ÃÖ³µÖŸÖÖ ×¾Öú×ÃÖŸÖ Æãü‡Ô †Öî¸ü ¤üߑÖԍúÖ»Ö ŸÖúú
¯ÖϾÖÖ×ÆüŸÖ Æü֟ê Öß ¸üÆü߅ ¯Ö¸ü­ŸÖã ´Öæ»Ö †´Ö¸üߍúß ÃÖ³µÖŸÖÖ †Öî¸ü ˆÃÖ ÃÖ³µÖŸÖÖ êú ¾ÖÖÆüú ¯ÖÏֵք ÃÖ´ÖÃŸÖ •Ö­Ö ˆÃÖ ´ÖÆüÖ«ü߯Ö
êúú ŸÖ™üÖë ¯Ö¸ü µÖæ¸üÖ¯ê ÖßµÖ »ÖÖêÖÖë êú ¯ÖÆã“Ñ Ö­Öê êúú ãú”û Æüß ¤ü¿ÖúÖë êú ³Öߟָü ÃÖ´Öæ»Ö ­Ö™ü ú¸ü פüµÖê ÖµÖê… µÖæ¸üÖ¯ê ÖßµÖ »ÖÖêÖÖë
êúú×¾Ö­Öֿ֍úÖ¸üß ¯ÖϳÖÖ¾Ö ÃÖê †±Ïúߍúß ÃÖ³µÖŸÖÖ ³Öß ×”û®Ö-×³Ö®Ö Æãü‡Ô †Öî¸ü ¾ÖÆüÖÑ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ ²Ö›ÍüÖ ³ÖÖÖ ­Ö™ü
Æãü†Ö, ¯Ö¸ü­ŸÖ㠆±ÏúߍúÖ úÖ †´Ö¸üߍúÖ •ÖîÃÖÖ ÃÖ´Öæ»Ö ×¾Ö­ÖÖÖ¿Ö ­ÖÆüà ÆüÖê ¯ÖÖµÖօ µÖæ¸üÖ¯ê Ö, †¾ÖÖԓÖß­Ö †´Ö¸üߍúÖ ‹¾ÖÓ †­µÖ
×¾Ö×³Ö®Ö «ü߯Ö-´ÖÆüÖ«üß¯Ö •ÖÆüÖÑ µÖæ¸üÖ¯ê ÖßµÖ ´Öæ»Ö êúú »ÖÖêÖ •ÖÖ ²ÖÃÖê Æïü †Öî¸ü †¸ü²Ö ‹¾ÖÓ †­µÖ ¯Ö׿“Ö´Ö ‹×¿ÖµÖÖ‡Ô ¤êü¿Ö ³Öß
´ÖÆüÖ­ÖË ‹¾ÖÓ †×ŸÖÃÖ׍ÎúµÖ ÃÖ³µÖŸÖֆÖë êú ëú¦ü Æïü… ¯Ö¸ü­ŸÖã㠇­Ö Öê¡ÖÖë ´Öë ¾µÖÖ¯ŸÖ ‡ÔÃÖÖ‡Ô ‹¾ÖÓ ‡Ã»ÖÖ´Öß ÃÖ³µÖŸÖÖ‹Ñ ´Ö֭־ևןÖÆüÖÃÖ ´Öë †¯ÖêÖ֍éúŸÖ ­ÖµÖß Æïü…
³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úÖ ³ÖÖîÖÖê×ê »Öú Öê¡Öú“Öß­Ö, µÖæ¸üÖ¯ê Ö †£Ö¾ÖÖ †´Ö¸üߍúÖ •ÖîÃÖÖ ×¾ÖßÖéŸÖ ­ÖÆüà Æîü… ¯Ö¸ü­ŸÖãã ÃÖ³µÖŸÖÖ êú
׾֍úÖÃÖ êú ×»ÖµÖê †Ö¾Ö¿µÖú ¯ÖÏ֍éúן֍ú ÃÖÖ¬Ö­ÖÖë úß ¯ÖϓÖã¸üŸÖÖ ´Öë Æü´Ö †­µÖÖëë ÃÖê †×¬Öúú ³Ö֐µÖ¿ÖÖ»Öß Æïü… ³ÖÖ¸üŸÖ³Öæ×´Ö
†¯ÖÖ¸ü ˆ¾ÖÔ¸üŸÖÖ, ¯ÖµÖÖÔ¯ŸÖ •Ö»Ö ‹¾ÖÓ ¾ÖÂÖÔ³Ö¸ ׏ֻ֟Öß ¬Öæ¯Ö ÃÖê ÃÖ´¯Ö®Ö Æîü… †Ö¬Öã׭֍ú úÖ»Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
×¾ÖÀ¾Ö êúú¯ÖÏֵք ÃÖ´ÖÃŸÖ †­µÖ ³Ö֐ÖÖë úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êúú†­Öãºþ¯Ö Æüß ŸÖß¾ÖΟÖÖ ÃÖê ²ÖœÍüß Æîü, ŸÖ£ÖÖ×¯Ö Æü´ÖÖ¸êü µÖÆüÖÑ ¯ÖÏןÖ
¾µÖ׌ŸÖ éú×ÂÖµÖÖêµÖ ³Öæ×´Ö “Öß­Ö †£Ö¾ÖÖ µÖæ¸üÖ¯ê Ö úß †¯ÖêÖÖ †²Ö ³Öß †×¬Öú Æîü… †¯Ö­Öß ×¾Ö»ÖÖÖ ÃÖÖ¬Ö­Ö-ÃÖ´¯Ö®ÖüŸÖÖ
úêú úÖ¸Ö Æüß ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ †¯Ö­Öê †¯ÖêÖ֍éúŸÖ ÃÖß×´ÖŸÖ ³ÖÖîÖÖê׻֍ú ×¾ÖßÖÖ¸ü ¯Ö¸ü ×¾ÖÀ¾Ö êúú ü×¾Ö¿ÖÖ»ÖŸÖ´Ö •Ö­ÖÃÖ´Öã¤üÖµÖ
úÖ ³Ö¸üÖ ú¸üŸÖÖ ¸üÆüÖ Æîü… –ÖÖŸÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ êúú ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö ÃÖê ¯ÖÏֵք 1850 ‡ÔÃÖ¾Öß ŸÖúú ×¾ÖÀ¾Ö úß †Ö¬Öß ÃÖê †×¬Öúú
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ³ÖÖ¸üŸÖ †Öî¸ü “Öß­Ö ´Öë ¸üÆüŸÖß ¸üÆüß Æîü… ‡ÔÃÖÖ‡Ô ÃÖ´¾ÖŸÖË úß ¯ÖÏÖ¸ü×´³Öúú ¿ÖŸÖÖײ¤üµÖÖë ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ †Öî¸ü “Öß­Ö úß
ÃÖ×´´Ö×»ÖŸÖ •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ×¾ÖÀ¾Ö êú †Ö¬Öê ÃÖê úüÆüà †×¬Öú Æãü†Ö ú¸üŸÖß £Ö߅ü 1500 ‡ÔÃÖ¾Öß êúú ²ÖÖ¤ü ŸÖúú ³ÖÖ¸üŸÖ úß
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ “Öß­Ö ÃÖê †×¬Öúú £Ö߅
³ÖÖ¸üŸÖ³Öæ×´Ö úß †×«üŸÖßµÖ ˆ¾ÖÔ¸üŸÖÖ †Öî¸ü •Ö­Ö֍úߝÖԟÖÖ, µÖê ¤üÖê ÖãÖ ³ÖÖ¸üŸÖÃÖ´²Ö­¬Öß †­ÖÖפü ŸÖ£µÖÖë ´Öë ÃÖê Æî…Ó ‹êÃÖÖ
Æüß ‹ú †­µÖ †­ÖÖפü ŸÖ£µÖ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ÃÖ³µÖŸÖÖ ‹¾ÖÓ ÃÖÓÍéú×ŸÖ úß ×¾Ö»ÖÖÖ ‹úºþ¯ÖŸÖÖ Æîü… †×ŸÖ¯ÖÏ֓Öß­Ö úÖ»Ö ÃÖê

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß "

³ÖÖ¸üŸÖ †Ö­Öê ¾ÖÖ»Öê ¯ÖµÖÔ¾ÖêÖú ‹¾ÖÓ †¬µÖêŸÖÖ ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ êúúÃÖ´ÖÃŸÖ ³Ö֐ÖÖë ´Öë ¾µÖÖ¯ŸÖ ‹úºþ¯Ö ׾֓ÖÖ¸üÖë ‹¾ÖÓ ÃÖÓãÖֆÖë
úß ×¾Ö»ÖÖÖŸÖÖ ÃÖê ¯ÖϳÖÖ×¾ÖŸÖ Æü֟ê Öê ¸üÆüê Æïü… µÖÆü ‹úºþ¯ÖŸÖÖ ÖŸÖ ¤üÖê ¿ÖŸÖÖײ¤üµÖÖë ÃÖê Ö۝›üŸÖ ÆüÖ­ê Öê »ÖÖß Æîü… ‡ÃÖ úÖ»Ö
´Öë ×•Ö­Ö †Ö¬Öã׭֍úú׾֓ÖÖ¸ü¬ÖÖ¸üֆÖë úÖ ¯ÖÏÃÖÖ¸ü µÖÆüÖÑ ×úµÖÖ ÖµÖÖ Æîü ˆ­Öêúú†­ÖãÃÖÖ¸ü ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ‹úºþ¯ÖŸÖÖ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ
ÃÖ´ÖÖ•Ö êúúŸÖ£Ö֍úÛ£ÖŸÖ ×¯Ö”û›üêÍ¯Ö­Ö †Öî¸ü ¿ÖÖêÂ֝־Öé×¢Ö úÖ ÄÖÖêŸÖ Æîü… µÖÆü ¾Öî“ÖÖ׸úú¯Öæ¾ÖÖԐÖÏÆü †»¯ÖÃÖӏµÖú ÃÖ´Öã¤üÖµÖÖë
‹¾ÖÓ ×¾Ö¿ÖêÂ֟ք ´Öã×Ã»Ö´Ö †Öî¸ü ‡ÔÃÖÖ‡Ô ÃÖ´Öã¤üÖµÖÖë úß ×¾Ö׿Ö™ü ¯ÖÆü“ÖÖ­Ö ‹¾ÖÓ •Öß¾Ö­Ö¯Ö¨ü×ŸÖ úÖê ÃÖÓ¸üÖÖ ¤êü­Öê êú ÃÖ¤ãü§ü꿵Ö
êú ­ÖÖ´Ö ¯Ö¸ü ³ÖÖ¸üŸÖ úß ÃÖÖ¾ÖԕÖ׭֍úú­Öß×ŸÖ úÖê ׾֍éúŸÖ ú¸ŸÖÖü ¸üÆüÖ Æîü… ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ÃÖ³µÖŸÖÖ úß ‹úºþ¯ÖŸÖÖ êúú¯ÖÏןÖ
«êüÂÖ³ÖÖ¾Ö ÃÖ´¯ÖÏ×ŸÖ ³ÖÖ¸üŸÖ úß ÃÖÖ¾ÖԕÖ׭֍ú ­Öß×ŸÖ êú ´Öæ»Ö ¯Ö¸ü ãÖÖ×¯ÖŸÖ Æãü†Ö פüÖŸÖÖ Æîü… ‡ÃÖ ¯ÖύúÖ¸ü êú «üÂê Ö¯ÖæÖÔ ¯ÖϳÖÖ¾ÖÖë
êú “Ö»ÖŸÖê Æüß ¤êü¿Ö úÖ ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö Æãü†Ö… ¤êü¿Ö êúúãú”û Öê¡ÖÖë úß ¬Ö´ÖÖ­ÖãÃÔ ÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú ¯ÖÖ¸üïÖ׸üú †­Öã¯ÖÖŸÖ úÖ
†ÃÖӟÖã»Ö­Ö ‡ÃÖ ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö úÖ ‹ú´Öê¾Ö †Ö¬ÖÖ¸ü ²Ö­Öօ
×¾ÖÀ¾Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ úÖ ‘Ö™üŸÖÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ †Öî¸ ×¾Ö×³Ö®Ö ¬Ö´ÖÖí êú †­ÖãµÖÖ×µÖµÖÖë êú ¯ÖÖ¸üïÖ׸üú
†­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ²ÖœÍüŸÖÖ †ÃÖӟÖã»Ö­Ö ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú ¤üÖê ´Öæ»Ö³ÖæŸÖ ŸÖ£µÖ Æïü… ‡­Ö ¤üÖê ŸÖ£µÖÖë ÃÖ´²Ö­¬Öß ×¾ÖßÖéŸÖ
†Öэú›ÍüÖë úÖ ÃÖӍú»Ö­Ö ‹¾ÖÓ ×¾Ö¿Ö¤ ×¾Ö¿»ÖêÂÖÖ Æü´ÖÖ¸üß ‹úúÃÖª¯ÖύúÖ×¿ÖŸÖ ¯Öãß֍úú´Öë Æãü†Ö Æîü…1 µÖÆ ¯Öã×ß֍úÖ ˆÃÖ
×¾ÖßÖéŸÖ ¯Öãß֍úúúÖ ÃÖÖ¸üÖÓ¿Ö ¯ÖÏßÖãŸÖ ú¸üŸÖß Æîü…ü

ÄÖÖêŸÖ ‹¾ÖÓ ¯Ö׸ü³ÖÖÂÖ֋Ñ
³ÖÖ¸üŸÖßµÖ •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß êú ÃÖ´²Ö­¬Ö ´Öë ÃÖæ“Ö­ÖÖ úÖ ¯ÖÏ´ÖãÖ ÄÖÖêŸÖ ¤ü¿Ö¾ÖÂÖßµÖÔ •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ‹Ñ Æïü… µÖê •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ‹Ñ ÖŸÖ
¯ÖÏֵք 110 ¾ÖÂÖÖí ÃÖê ×­ÖµÖ×´ÖŸÖ ºþ¯Ö ÃÖê úß •Ö֟Öß ¸üÆüß Æïü… µÖÆüÖÑ ‹¾ÖÓ ×¾ÖßÖéŸÖ ¯Öãß֍ú ´Öë Æü´ÖÖ¸êü «üÖ¸üÖ ×úµÖÖ ÖµÖÖ
ÃÖ´ÖÃŸÖ ×¾Ö¿»ÖêÂÖÖ ´Ö㏵֟ք •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ êú †Öэú›ÍüÖë ¯Ö¸ü Æüß †Ö¬ÖÖ׸üŸÖ ÆÌî… ãú”û ‹ú-¤üÖê ãÖÖ­ÖÖë ¯Ö¸ü ÃÖÓµÖ㌟ָüÖ™Òü
êú •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß †Öú»Ö­Ö úÖ ˆ¯ÖµÖÖêÖ Æãü†Ö Æîü… ×¾Ö¿ÖêÂ֟ք þ֭֟¡ÖŸÖÖ ‹¾ÖÓ ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö êú ¯Ö¿“Ö֟ÖË êú ¤ü¿ÖúÖë
´Öë ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö úß ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú ×»ÖµÖê ÃÖÓµÖ㌟ָüÖ™Òü êú †Öú»Ö­Ö úÖ ˆ¯ÖµÖÖêÖ ú¸ü­ÖÖ ¯Ö›ÍüÖ Æîü…
³ÖÖ¸üŸÖ ´Öë •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ úÖ úÖµÖÔ 1871 ´Öë ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö Æãü†Ö… ¯Ö¸ü­ŸÖã ³ÖÖ¸ŸÖ¾ÖÂÖÔ êú ¯ÖÏֵք ÃÖ´¯ÖæÖÔ Öê¡Ö ¯Ö¸ü ‹ú Æüß
ÃÖ´ÖµÖ ¯Ö¸ü Ãִ֍úÖ׻֍ú •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ ú¸ü¾ÖÖ­Öê úÖ úÖµÖÔ ¯Öϣִ֟ք 1881 ´Öë Æãü†Ö… †²Ö ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ŸÖß­Ö ¯Öé£ÖúË
¤êü¿ÖÖë ´Öë ×¾Ö³ÖÖ×•ÖŸÖ Æîü… 1881 ÃÖê †²Ö ŸÖú ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö ¾ÖÖ»Öê ³ÖÖÖ ´Öë ¤ü¿Ö¾ÖÂÖáµÖ •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ‹Ñ ×­ÖµÖ×´ÖŸÖ ºþ¯Ö ÃÖê
úß •Ö֟Öß ¸üÆüß Æïü… ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö ´Öë ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö êú ˆ¯Ö¸üÖ­ŸÖ µÖÆü úÖµÖÔ †¯Öê×ÖŸÖ Ö´³Ö߸üŸÖÖ ÃÖê ­ÖÆüà Æãü†Ö… ‡­Ö
‹ ¯Öß •ÖÖê¿Öß, ‹´Ö ›üß ÁÖß×­Ö¾ÖÖÃÖ ‹¾ÖÓ •Öê êúü ²Ö•ÖÖ•Ö éúŸÖ ׸ü×»ÖוֵÖÃÖ ›êü´ÖÖòÖÏÖ±úß †Öò±ú ‡Û›üµÖÖ, ÃÖ´Ö֭֕Öß×ŸÖ ÃÖ´ÖßÖÖ êú­¦üü «üÖ¸üÖ 2003 ´Öë
¯ÖύúÖ׿֟օ ‡ÃÖ ¯Öãß֍ú ´Öë 38 ×¾ÖßÖéŸÖ ŸÖÖ׻֍ú֋Ñ, ´Öæ»Ö ¯Ö֚ü úß 105 ŸÖÖ׻֍úÖ‹Ñ , 29 ´ÖÖ­Ö×“Ö¡Ö †Öî¸ü ×¾ÖßÖéŸÖ ÃÖ­¤ü³ÖÔ ×¤üµÖê ÖµÖê Æïü… ‡ÃÖ ¯ÖãÛß֍úÖ
´Öë פüµÖê ÖµÖê ŸÖ£µÖÖë ÃÖ´²Ö­¬Öß †×¬Öú ÃÖæ“Ö­ÖÖ ‹¾ÖÓ ÃÖ­¤ü³ÖÖí êú ×»ÖµÖê ´Öæ»Ö ¯Öãß֍ú ¤êüÖë…
1

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß #

•Ö­ÖÖÖ­ÖֆÖë ´Öë »ÖÖêÖÖë êú ¬ÖÖٴ֍ú †ÖãÖÖ ÃÖ´²Ö­¬Öß ¯ÖÏ¿­Ö ³Öß ÃÖ¾ÖÔ¤üÖ ¯Öæ”ûÖ •Ö֟ÖÖ ¸üÆüÖ Æîü, †Öî¸ü ŸÖ¤ü­ÖãÃÖÖ¸üü
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ ¾ÖÖáú¸üÖ ¯ÖÏßÖãŸÖ ׍úµÖÖ •Ö֟ÖÖ ¸üÆüÖ Æîü… þ֭֟¡ÖŸÖÖ-¯ÖÏÖׯŸÖ êú ˆ¯Ö¸üÖ­ŸÖ ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö ´Öë ¬Ö´ÖÔ êú
†Ö¬ÖÖ¸ü ¯Ö¸ü ÃÖ´ÖÖ­ÖÖ­ŸÖ¸üü ŸÖÖ׻֍úÖ‹Ñ ²Ö­ÖÖ­ÖÖ ²ÖÓ¤ü ú¸ü פüµÖÖ ÖµÖÖ, ¯Ö¸ü­ŸÖã ¬Ö´ÖÔÃÖ´²Ö­¬Öß ´Öæ»Ö³ÖæŸÖ †Öэú›Íêü ×­Ö¸ü­ŸÖ¸ü
‹ú¡Ö ׍úµÖê •Ö֟Öê ¸üÆêü Æïü…
Æü´ÖÖ¸üÖ µÖÆü ÃÖӍú»Ö­Ö ‹¾ÖÓ ×¾Ö¿»ÖêÂÖÖ 120 ¾ÖÂÖÖí úß •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ êú †Öэú›ÍüÖë ¯Ö¸ü †Ö¬ÖÖ׸üŸÖ Æîü… ‡ÃÖ ¤üߑÖÔ
†¾Ö×¬Ö êú ´Ö¬µÖ ¤êü¿Ö úÖ ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö Æãü†Ö… ¸ü֕µÖÖë, ¯ÖÏÖ­ŸÖÖëë ‹¾ÖÓ ´Ö›ü»ÖÖë úß †¯ÖêÖ֍éúŸÖ ²Ö›Íüß ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ׭֍ú ‡úևµÖÖë
úÖ ²Ö›Íêü ßָü ¯Ö¸ü ¯Öã­ÖÖԚü­Ö ׍úµÖÖ ÖµÖÖ †Öî¸ü •Ö­Ö¯Ö¤ü êú ßָü úß ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ׭֍ú ‡úևµÖÖë úÖ †­Öê ²ÖÖ¸ü ¯Öã­ÖÖԚü­Ö
Æãü†Ö… ¯Öæ¾ÖԾ֟Öá ¾ÖÂÖÖí êú •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ-ÃÖ´²Ö­¬Öß †Öэú›ÍüÖë úÖê ¾ÖŸÖÔ´ÖÖ­Ö ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ׭֍ú ‡úևµÖÖêë êú †­Öãºþ¯Ö ¯ÖÏßÖãŸÖ
ú¸ü­Öê êú ׻֋ ÃÖæ´Ö Ö×ÖŸÖ ú¸ü­ÖÖ ¯Ö›ÍüŸÖÖ Æîü… µÖÆü úÖµÖÔ †×¬ÖúÖӿ֟ք ³ÖÖ¸üŸÖÃÖӑÖ, ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö †Öî¸ü ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö
êú •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ ÃÖӐ֚ü­ÖÖë «üÖ¸üÖ ×úµÖÖ ÖµÖÖ Æîü… ú×ŸÖ¯ÖµÖ Ã£ÖÖ­ÖÖë ¯Ö¸ü ˆ¯Ö»Ö²¬Ö †Öэú›ÍüÖë êú †Ö¬ÖÖ¸ü ¯Ö¸ü µÖÆü ÖÖ­ÖÖ
Æü´Öë þֵÖÓ ú¸ü­Öß ¯Ö›Íüß Æîü…
Æü´Ö­Öê ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß ÃÖ´²Ö­¬Öß ‡­Ö ÃÖ´ÖÃŸÖ †Öэú›ÍüÖë úÖ ÃÖӍú»Ö­Ö ¯Öϣִ֟ք ÃÖ´¯ÖæÖÔ ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ êú
ßָü ¯Ö¸ü ׍úµÖÖ Æîü… †Ö»Öê ßָü ¯Ö¸ü ³ÖÖ¸üŸÖÃÖӑÖ, ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö ‹¾ÖÓ ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö êú ¯Öé£ÖËú-¯Öé£ÖËú †Öэú›ÍüÖë úÖ ÃÖӍú»Ö­Ö
Æãü†Ö Æîü… †ÖÖê ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö êú ¸ü֕µÖÖë, ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö êú ¯ÖÏÖ­ŸÖÖë †Öî¸ü ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö êú Ö›üÖë êú †Öэú›Íêü ¯ÖÏßÖãŸÖ ׍úµÖê
ÖµÖê Æïü… †­ŸÖŸÖ„ ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö êú ÃÖ´ÖÃŸÖ •Ö­Ö¯Ö¤üÖë êú †Öэú›Íêü •Öã™üÖµÖê ÖµÖê Æïü…
µÖÆü †Öú»Ö­Ö ´ÖãµÖ ºþ¯Ö ÃÖê ‡Ã»ÖÖ´Ö †Öî¸ü ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ êú ¯ÖÏÃÖÖ¸ü ÃÖê ˆ¯Ö•Öß ×¾Ö׾֬֟ÖÖ ÃÖê ÃÖ´²ÖÛ­¬ÖŸÖ Æîü… ‡üÃÖ
ˆ§êü¿µÖ ÃÖê Æü´Ö­Öê ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖê ŸÖß­Ö ²Ö›Íüê ÃÖ´ÖæÆüÖë ´Öë ×¾Ö³ÖÖ×•ÖŸÖ ú¸ü ×»ÖµÖÖ Æîüû– ´Öã×ûִÖ, ‡ÔÃÖÖ‡Ô ‹¾ÖÓ
¿ÖêÂÖ ÃÖ´ÖÃŸÖ »ÖÖêÖ, ו֭Æëü Æü´Ö­Öê ÃÖÖ´Öæ×Æüú ºþ¯Ö ÃÖê ‘³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öߒ úß ÃÖӖÖÖ ¤üß Æîü…î ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë
´Öë ×Æü­¤ãü, ×Ã֏Ö, ²ÖÖî¨ü, •Öî­Ö †Öî¸ü ¾Ö­Ö¾ÖÖÃÖß ÃÖ´Öã¤üÖµÖÖë êú »ÖÖêÖ †ÖŸÖê Æïü… ‡­Ö ÃÖ²Ö ¬Ö´ÖÖí ‹¾ÖÓ ÃÖ´¯ÖϤüÖµÖÖëê úÖ ˆ¤ËüÖ´Ö
³ÖÖ¸üŸÖ³Öæ×´Ö ¯Ö¸ü Æãü†Ö Æîü… ‡­Öêú †×ŸÖ׸üŒŸÖ ¯ÖÖ¸üÃÖß, µÖÆæü¤üß ‹¾ÖÓ ²ÖÆüÖ‡Ô •ÖîÃÖê ”û֙ê -ê ”û֙ê üê ÃÖ´ÖæÆ ³Öß ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë
´Öë ×Ö­Ö ×»ÖµÖê ÖµÖê Æïü… µÖê ¬Ö´ÖÔ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ´Öæ»Ö êú ­ÖÆüà Æïü, ¯Ö¸ü­ŸÖ㠇­Öêú †­ÖãµÖÖ×µÖµÖÖë úß ÃÖӏµÖÖ ‡ŸÖ­Öß †»¯Ö Æîü ׍ú ‡­Æëü
¿ÖêÂÖ Ãֲ֍êú ÃÖÖ£Ö ×Ö­Ö »Öê­Öê ÃÖê ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë êú ãú»Ö †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë úÖê‡Ô †­ŸÖ¸ü ­ÖÆüà ¯Ö›ÍüŸÖօ
ÃÖ­ÖË 1991 ‡ÔÃÖ¾Öß úß •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ êú †­ÖãÃÖÖ¸ü ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö úß 8,463 »ÖÖÖ úß ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ
¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úß ÃÖӏµÖÖ 7,201 »ÖÖÖ Æîü… ‡­Ö´Öë 5 Æü•ÖÖ¸ü µÖÆæü¤üß †Öî¸ü 75 Æü•ÖÖ¸ü ¯ÖÖ¸üÃÖß Æïü…ü ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë
´Öë ‡­ÖúÖ ÃÖÛ´´Ö×»ÖŸÖ †­Öãã¯ÖÖŸÖ ¯ÖÏֵք 0.01 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ ²ÖîšüŸÖÖ Æîü… ‡­Öêú †×ŸÖ׸üŒŸÖ 163 »ÖÖÖ ×Ã֏Ö, 33.5 »Ö֏Ö
•Öî­Ö †Öî¸ü 64 »ÖÖÖ ²ÖÖî¨ü ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë ´Öë †ÖŸÖê Æïü… ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë ´Öë ‡­Ö ÃÖ²Ö úÖ ãú»Ö
³ÖÖÖ 3.5 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ ²Ö­ÖŸÖÖ Æî… ¿ÖêÂÖ 96.5 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß ×Æü­¤ãü Æïü…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß $

‡ÃÖ ÃÖ´¯ÖæÖÔ ×¾Ö¿»ÖêÂÖÖ ´Öë Æü´Ö­Öê ³ÖÖ¸üŸÖ ‹¾ÖÓ ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ÃÖӖÖֆÖë úÖ ¯ÖϵÖÖêÖ ˆÃÖ ÃÖ´¯ÖæÖÔ Öê¡Ö êú ×»ÖµÖê ׍úµÖÖ
Æîü •ÖÖê ³ÖæÖÖê»Ö ‹¾ÖÓ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ´Öë ÃÖ¾ÖÔ¤üÖ ‡­Ö ÃÖӖÖֆÖë ÃÖê •ÖÖ­ÖÖ •Ö֟ÖÖ ¸üÆüÖ Æîü… †²Ö µÖÆü Öê¡Ö ŸÖß­Ö Ã¾ÖŸÖ­¡Ö ¸ü֭֕Ößן֍ú
‡úևµÖÖë ´Öë ×¾Ö³ÖÖ×•ÖŸÖ Æîü… ‡­Ö ŸÖß­Ö ¤êü¿ÖÖë úÖê ‡ÃÖ ×¾Ö¿»ÖêÂÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖÃÖӑÖ, ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö ‹¾ÖÓ ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö úÆüÖ
ÖµÖÖ Æîü… ÃÖ­ÖË 2001 úß •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ êú ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü †Öэú›üêÍ †³Öß ¯ÖύúÖ×¿ÖŸÖ ­ÖÆüà Æãü‹ Æïü… †ŸÖ„ Æü´ÖÖ¸üÖ ÃÖ´ÖßÖ
ÃÖӍú»Ö­Ö, †Öú»Ö­Ö †Öî¸ü ×¾Ö¿»ÖêÂÖÖ ÃÖ­ÖË 1991 úß •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ ŸÖú úÖ Æüß Æîü…

×¾ÖÀ¾Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ úß ³Ö֐ÖߤüÖ¸üß
×¾ÖÀ¾Ö úß ‹êןÖÆüÖ×Ã֍ú •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß úÖ ÃÖ¾ÖÖÔ׬֍ú ˆ»»ÖêÖ­ÖßµÖ ŸÖ£µÖ µÖæ¸üÖê¯ÖßµÖ ´Öæ»Ö êú »ÖÖêÖÖë úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
´Öë ÖŸÖ ú×ŸÖ¯ÖµÖ ¿ÖŸÖÖÛ²¤üµÖÖë ´Öë Æãü‡Ô ŸÖß¾ÖÎ ¾Öéרü Æüî… †šüüÖ¸üÆü¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ´Ö¬µÖ ÃÖê ×¾ÖÀ¾Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ¯ÖÆü»Öê
†±Ïúߍúß »ÖÖêÖÖë úÖ †Öî¸ü ˆÃ֍êú ãú”û ¯Ö¿“Ö֟ÖË ‹×¿ÖµÖÖ‡Ô »ÖÖêÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ‘Ö™ü­Öê »ÖÖÖ †Öî¸ü †ÖÖê úß ¤üÖê
¿ÖŸÖÖÛ²¤üµÖÖë ŸÖú µÖæ¸üÖ¯ê ÖßµÖ »ÖÖêÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ŸÖê•Öß ÃÖê ²ÖœÍüŸÖÖ ÖµÖÖ (¤êüÖë ŸÖÖ׻֍úÖ 1)… †šüÖü¸üÆü¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú
¯Öæ¾ÖÔ úß ãú”û ¿ÖŸÖÖײ¤üµÖÖë ´Öë ³Öß µÖæ¸üÖê¯ÖßµÖ »ÖÖêÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ÃÖ´³Ö¾ÖŸÖ„ ‹êÃÖß Æüß ŸÖß¾ÖÎ ¾Öéרü Æãü‡Ô £Ö߅ ˆÃÖü ¾Öéרü
úÖ ¯ÖÏ´ÖãÖ úÖ¸üÖ †´Ö¸üߍúß ´ÖÆüÖ«üß¯Ö êú ´Öæ»Ö¾ÖÖ×ÃÖµÖÖë úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë Æãü‹ ŸÖß¾ÖÎ ÈüÖÃÖ ´Öë ×­Ö×ÆüŸÖ £Öօ µÖæ¸üÖê¯ÖßµÖ
»ÖÖêÖÖë êú ÃÖÖ£Ö ÃÖ´¯ÖÔú ÃÖê ŸÖã¸ü­ŸÖ ¯Öæ¾ÖÔ ‡ÃÖ ´ÖÆüÖ«üß¯Ö êú ´Öæ»Ö¾ÖÖ×ÃÖµÖÖë úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ˆÃÖ ÃÖ´ÖµÖ úß Ã֍ú»Ö µÖæ¸üÖê¯ÖßµÖ
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú Ãִ֍úÖ Æüß £Ö߅ µÖæ¸üÖê¯ÖßµÖ †ÖÎúÖ­ŸÖֆÖë êú ÃÖÖ£Ö ÃÖ´¯ÖÔú êú ãú”û Æüß ¤ü¿ÖúÖë êú ³Öߟָü µÖÆü
×¾Ö¿ÖÖ»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ¯ÖÏֵք ÃÖ´Öæ»Ö ­Ö™ü ú¸ü ¤üß ÖµÖ߅
ˆ®ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ´Ö¬µÖ ÃÖê »Öêú¸ü ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ´Ö¬µÖ ŸÖú úÖ úÖ»Ö ¯ÖÏֵք ÃÖ´¯ÖæÖÔ ×¾ÖÀ¾Ö ¯Ö¸ü µÖæ¸üÖ¯ê ÖßµÖ
¯ÖϳÖãŸ¾Ö úÖ úÖ»Ö Æîü… ‡ÃÖ ¯ÖϳÖãŸ¾Ö êú “Ö»ÖŸÖê ×¾ÖÀ¾Ö êú †­µÖ ÃÖ´ÖÃŸÖ »ÖÖêÖÖë úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ÈüÖÃÖÖê­´ÖãÖ ¸üÆü߅ ‡ÃÖ úÖ»Ö
´Öë ×¾ÖÀ¾Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë µÖæ¸üÖ¯ê ÖßµÖ ´Öæ»Ö êú »ÖÖêÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë 10 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †ÓúÖë úß ¾Öéרü Æãü‡Ô, †Öî¸ü †­µÖ
»ÖÖêÖÖë êú ³ÖÖÖ ´Öë ‡ŸÖ­ÖÖ Æüß ÈüÖÃÖ Æãü†Ö… ‡ÃÖ ŸÖß¾ÖÎ ¾Öéרü úÖ ‹ú úÖ¸üÖ µÖæ¸üÖ¯ê ÖßµÖ »ÖÖêÖÖë êú ²Ö›Íüß ÃÖӏµÖÖ ´Öë †´Ö¸üߍúß
´ÖÆüÖ«üß¯Ö ´Öë •ÖÖ ²ÖÃÖ­Öê ´Öë ×­Ö×ÆüŸÖ £Öօ ‡ÃÖÃÖê ¯Öæ¾ÖÔ úß ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë ³Öß µÖæ¸üÖ¯ê ÖßµÖÖëë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë 7 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †ÓúÖë úß
¾Öéרü Æãü‡Ô £Öß †Öî¸ü üˆÃÖÃÖê ³Ößú¯Öæ¾ÖÔ úß ú¤üÖד֟ÖË ŸÖß­Ö ¿ÖŸÖÖײ¤üµÖÖë ÃÖê ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ÃÖŸÖŸÖ ²ÖœÍüŸÖÖ •ÖÖ ¸üÆüÖ £Öօ 1930
´Öë ×¾ÖÀ¾Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë µÖæ¸üÖ¯ê ÖßµÖ »ÖÖêÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ †¯Ö­Öê “Ö¸ü´Ö ¯Ö¸ ¯ÖÆѓã Ö ú¸ü ¯ÖÏֵք 40 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ ÆüÖê ÖµÖօ
²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ´Ö¬µÖ ŸÖú ×¾ÖÀ¾Ö êú †×¬ÖúŸÖ¸ü »ÖÖêÖ ¤üߑÖԍúÖ»Öß­Ö µÖæ¸üÖê¯ÖßµÖ ¿ÖÖÃÖ­Ö ÃÖê ´ÖãŒŸÖ ÆüÖê­Öê »ÖÖê
£Öê… Ã¾ÖŸÖ­¡ÖŸÖÖ êú †Ö×¾Ö³ÖÖÔ¾Ö êú ÃÖÖ£Ö Æüß ˆ­Öúß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ŸÖê•Öß ÃÖê ¾Öéרü ÆüÖê­Öê »ÖÖ߅ ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú
ˆ¢Ö¸üÖ¨Ôü ´Öë ×¾ÖÀ¾Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë †±Ïúߍúß ‹¾ÖÓ ‹×¿ÖµÖÖ‡Ô »ÖÖêÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ‡ŸÖ­Öß ŸÖê•Öß ÃÖê ²ÖœÍÖ ×ú ˆÃ֍êú
¯Öæ¾ÖÔ êú ‹ú ÃÖÖî ¾ÖÂÖÖí ´Öë µÖæ¸üÖê¯ÖßµÖ »ÖÖêÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë Æãü‡Ô ¾Öéר úÖ ¯ÖÏֵք ÃÖ´¯ÖæÖÔ ×­Ö¸ü֍ú¸üÖ ÆüÖê ÖµÖօ ‡ÃÖ

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß %

†¾Ö×¬Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ³Öß ÃÖ´Öã×“ÖŸÖ ¾Öéרü Æãü‡Ô… ×¾ÖÀ¾Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ´Öæ»Ö êú »ÖÖêÖÖë úÖ
†­Öã¯ÖÖŸÖ 1951 ´Öë ¯ÖÏֵք 16 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ £ÖÖ, 1991 ´Öë µÖÆü ²ÖœÍüú¸ü 20 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ Æãü†Ö… ×¾ÖÀ¾Ö ´Öë †Ö•Ö ³ÖÖ¸üŸÖßµÖÖë úÖ
³ÖÖÖ ¯ÖÏֵք 1850 ו֭֟ÖÖ Æüß Æîü… ÖŸÖ ÃÖÆüÄÖÖ²¤üß êú ´Ö¬µÖ ŸÖú †Öî¸ü ú¤üÖד֟ÖË †šüÖ¸üÆü¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ´Ö¬µÖ ŸÖú
³Öß ×¾ÖÀ¾Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë Æü´ÖÖ¸üÖ ³ÖÖÖ úÆüà ²Ö›ÍüÖ Æãü†Ö ú¸üŸÖÖ £Öօ
ŸÖÖ׻֍úÖ 1 : ×¾ÖÀ¾Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ×¾Ö×³Ö®Ö Öê¡ÖÖë úß ³Ö֐ÖߤüÖ¸üß, 1650-1990
(×¾ÖÀ¾Ö úß ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ ´Öë)
Öê¡Ö
1650
1750
1800
1850
1900
1933
1990
µÖæ¸üÖê¯Ö
18.3
19.2
20.7
22.7
24.9
25.2
13.67
ˆ¢Ö¸üß †´Ö¸üߍúÖ
0.2
0.1
0.7
2.3
5.1
6.7
5.34
»Öêיü­Ö †´Ö¸üߍúÖ
2.2
1.5
2.1
2.8
3.9
6.1
8.29
†Öê׿֋׭ֵÖÖ
0.4
0.3
0.2
0.2
0.4
0.5
0.50
µÖæ¸üÖê¯ÖßµÖ ´Öæ»Ö êú »ÖÖêÖ 21.1
21.1
23.7
28.0
34.3
38.5
27.79
†±ÏúߍúÖ
18.3
13.1
9.9
8.1
7.4
7.0
11.91
‹×¿ÖµÖÖ
60.6
65.8
66.4
63.9
58.3
54.5
60.28
³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ
19.04
17.66
16.42
20.45
³ÖÖ¸üŸÖÃÖӑÖ
16.14
14.80
13.54
16.02
ãú»Ö ×¾ÖÀ¾Ö
100.0
100.0
100.0
100.0
100.0
100.0
100.0
יü¯¯ÖÖß : µÖæ¸üÖ¯ê ÖßµÖ ´Öæ»Ö êú »ÖÖêÖÖë úÖ ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ µÖæ¸üÖ¯ê Ö, †´Ö¸üߍúÖ †Öî¸ü †Öê׿֋׭ֵÖÖ úÖê •ÖÖê›üÍ ú¸ü ׭֍úÖ»ÖÖ ÖµÖÖ Æîü… ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ †Öî¸ü ³ÖÖ¸üŸÖÃÖӑÖ
êú †Öэú›Íüê 1850, 1901, 1951†Öî¸ü 1991êú ×»ÖµÖê Æïü… ÄÖÖêŸÖ : ´Öæ»Ö ¯Öãß֍ú úß ŸÖÖ׻֍úÖ‹Ñ 1.4, 1.7 †Öî¸ü 1.16 ¤êüÖë…

×¾ÖÀ¾Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ´Öæ»Ö êú »ÖÖêÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë ˆ»»ÖêÖ­ÖßµÖ ¾Öéרü Æãü‡Ô
Æîü… ¯Ö¸ü­ŸÖã ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö úÖ ³ÖÖÖ †Öî¸ü ÃÖ´ÖÃŸÖ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖÖë ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë
úÖ ³ÖÖÖ ‘Ö™üŸÖÖ ÖµÖÖ Æîü… †ÖÖê êú ×¾ÖßÖéŸÖ †Öú»Ö­Ö ´Öë µÖÆü ŸÖ£µÖ ïÖ™ü ÆüÖêŸÖÖ •ÖÖµÖêÖօ

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ‘Ö™üú ‡úևµÖÖë úß ÃÖÖ¯ÖêÖ •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
ÃÖ­ÖË 1947 ‡ÃÖÔ¾Öß ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úÖ ¤üÖê ¯Öé£ÖËú ‡úևµÖÖë ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö †Öî¸ü ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö ´Öë ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö Æãü†Ö… ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ
úÖ ¯ÖÏֵք 23 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ Öê¡Ö †Öî¸ü ÃÖ­ÖË 1941 úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ 18 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †Ó¿Ö ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö êú ³ÖÖÖ ´Öë †ÖµÖê…
¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö úÖ 1971 ´Öë ¯Öã­Ö„ ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö Æãü†Ö †Öî¸ü ¯Öæ¾Öá ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö ­ÖÖ´Ö úß ‹ú ¯Öé£ÖËú ‡úÖ‡Ô ²Ö­Ö
ÖµÖօ ­ÖߓÖê ŸÖÖ׻֍úÖ-2 ´Öë ‡­Ö ŸÖß­Ö ‡úևµÖÖë úÖ Öê¡Ö±ú»Ö ‹¾ÖÓ ÃÖ­ÖË 1941 ´Öë ‡­Öúß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ¤üß ÖµÖß Æîü…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß &

ŸÖÖ׻֍úÖ 2 : ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ÃÖê ¯Öé£ÖËú Æãü‡Ô ‡úևµÖÖë úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ‹¾ÖÓ Öê¡Ö±ú»Ö
Öê¡Ö±ú»Ö
(Æü•ÖÖ¸ü ¾ÖÖÔ ×ú»ÖÖê´Öߙü¸ü)

4,235
³ÖÖ¸üŸÖ
³ÖÖ¸üŸÖÃÖӑÖ
3,287
¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö
948
¯ÖÛ¿“Ö´Öß ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö
804
¯Öæ¾Öá ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö (²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö)
144
ÄÖÖêŸÖ : ´Öæ»Ö ¯Öãß֍ú úß ŸÖÖ׻֍úÖ 2.13 ¤êüÖë…

1941 ´Öë •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ

(¤üÃÖ »ÖÖÖ ´Öë)
389
319
70
28
42

×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö êú ˆ¯Ö¸Ö­ŸÖ ŸÖß­ÖÖë ‘Ö™üúÖë ´Öëê ¯Öé£ÖËú-¯Öé£ÖËú •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ ÆüÖêŸÖß ¸üÆüß Æîü… ‡­Ö ŸÖß­ÖÖë ¤êü¿ÖÖë êú •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ
ÃÖӐ֚ü­ÖÖë ­Öê ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö ¯Öæ¾ÖÔ êú ÃÖÓµÖãŒŸÖ †Öэú›ÍüÖë úÖê ³Öß ‡­Ö ŸÖß­Ö ‘Ö™üúÖë êú †­ÖãÃÖÖ¸ü ²ÖÖљüú¸ü ¯ÖύúÖ×¿ÖŸÖ ×úµÖÖ
Æüî… ­ÖߓÖê ŸÖÖ׻֍úÖ-3 ´Öë ‡­Ö ŸÖß­Ö ‘Ö™üúÖë úß 1901 ÃÖê †²Ö ŸÖú úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú †Öэú›Íêü פüµÖê ÖµÖê Æïü…
¾ÖÂÖÔ

ŸÖÖ׻֍úÖ 3 : ³ÖÖ¸üŸÖÃÖӑÖ, ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö †Öî¸ü ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ, 1901-1991

1901
1911
1921
1931
1941
1951
1961
1971
1981
1991

³ÖÖ¸üŸÖÃÖӑÖ

238,364
252,068
251,365
278,530
318,717
361,088
439,235
548,160
683,329
846,303
3.55
1.418

²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö

28,927
31,555
33,254
35,604
41,999
44,166
55,223
70,750
89,912
111,455
4.23
1.616

¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö

16,577
19,381
21,108
23,541
28,282
40,451
51,343
67,443
88,197
122,397
6.72
2.140

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ

283,868
303,004
305,727
337,675
388,998
445,705
545,801
686,353
861,438
1080,155
3.80
1.496

¾Öéרü
¾Öéרü ¤ü¸ü
יü¯¯ÖÖß : •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú †Öэú›Íêü ÃÖÆüÄÖÖë ´Öë Æïü… †Û­ŸÖ´Ö ¤üÖê ¯ÖÓیŸÖµÖÖë ´Öë 1991 †Öî¸ 1901 úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
úÖ ÖãÖ­Ö±ú»Ö †Öî¸ü ‡ÃÖ †¾Ö×¬Ö ´Öë Æãü‡Ô ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ ¯ÖÏן־ÖÂÖÔ “֍Îú¾Öéרü êú †Öэú›Íêü פüµÖê ÖµÖê Æïü… ÄÖÖêŸÖ : ´Öæ»Ö
¯Öãß֍ú úß ŸÖÖ׻֍úÖ‹Ñ 1.6 †Öî¸ 1.11 ¤êüÖë…

‡ÃÖ ¯ÖæÖÔ †¾Ö×¬Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö úÖ ³ÖÖÖ †­µÖ ¤üÖê ‘Ö™üúÖë †Öî¸ü ×¾Ö¿ÖêÂ֟ք ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö
úß †¯ÖêÖÖ ‘Ö™üŸÖÖ “Ö»ÖÖ ÖµÖÖ Æîü… ŸÖÖ׻֍úÖ-3 êú †Öэú›üÖÍ ë úÖ µÖÆüß ÃÖ¾ÖÖÔ׬֍ú ˆ»»ÖêÖ­ÖßµÖ ¯ÖÖ Æîü… ÃÖ­ÖË 1901

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß '

†Öî¸ü 1991 êú ´Ö¬µÖ êú 90 ¾ÖÂÖÖí ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ 3.55 ÖãÖÖ ²ÖœÍüß, ‡ÃÖß †¾Ö×¬Ö ´Öë ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö úß
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë 4.23 ÖãÖÖ †Öî¸ü ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë 6.72 êú ÖãÖÖ úß ¾Öéרü Æãü‡…Ô ‡­Ö ­ÖÖî ¤ü¿ÖúÖë ´Öë
³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úß ´ÖÖ¬µÖ “֍Îú¾Öéר 1.418 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ ¯ÖÏ×ŸÖ ¾ÖÂÖÔ ¸üÆüßü, ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö †Öî¸ü ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö úß
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë Îú´Ö¿Ö: 1.616 †Öî¸ü 2.140 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ ´ÖÖ¬µÖ ¾ÖÖÙÂ֍ú “֍Îú¾Öéרü Æãü‡Ô … ¯Ö׸üÖִ֟ք ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß
ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 1901 êú 84% ÃÖê ‘Ö™üú¸ü 1991 ´Öë ´ÖÖ¡Öü 78% ¸üÆü ÖµÖօ
³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö ¾ÖÖ»Öê ‘Ö™üú úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë †­µÖ ‘Ö™üúÖë úß †¯ÖêÖÖ ÆüÖê ¸üÆüÖ µÖÆü ÈüÖÃÖ ˆ®ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ´Ö¬µÖ
ÃÖê ÃÖŸÖŸÖ “Ö»ÖÖ †Ö ¸üÆüÖ Æîü… ‹êÃÖÖ ¯ÖϟÖßŸÖ Æü֟ê ÖÖ Æîü ׍ú †ÖÖÖ´Öß †­Öêú ¤ü¿ÖúÖë ŸÖú ³Öß ‹êÃÖÖ Æüß ÈüÖÃÖ Æü֟ê ÖÖ ¸üÆüêÖօ
µÖÆü ¯ÖϾÖé×¢Ö ‰ú¯Ö¸ü ŸÖÖ׻֍úÖ-1 ´Öë ïÖ™ü פüÖÖµÖß ¤êüŸÖß Æîü… ˆÃÖ ŸÖÖ׻֍úÖ ´Öë ×¾ÖÀ¾Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö úÖ
†­Öã¯ÖÖŸÖ 1991 ´Öë ³Öß 1850 êú ßָü ŸÖú ¯ÖÆãüѓÖÖ ­ÖÆüà פüÖŸÖÖ, ¯Ö¸ü­ŸÖã ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ 1850 êú ßָü
ÃÖê ؍úד֟ÖË †×¬Öú ÆüÖê ÖµÖß Æîü… ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ÃÖ´¯ÖæÖÔ •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú ¬ÖÖٴ֍ú þֺþ¯Ö ´Öë ÆüÖê ¸üÆüê ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­Ö úÖ ‹ú
¯ÖÏ´ÖãÖ úÖ¸üÖ ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö úß ‡ÃÖ ‘Ö™üŸÖß ÃÖÖ¯ÖêÖ •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ×­Ö×ÆüŸÖ Æîü… †ÖÖê Æü´Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú ¯Ö׸ü¾ÖÙŸÖŸÖ ÆüÖê ¸üÆüê
¬ÖÖٴ֍ú þֺþ¯Ö úÖ ×¾ÖßÖéŸÖ †¬µÖµÖ­Ö ú¸ëüÖê…

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓ׏µÖúß
³ÖÖ¸üŸÖßµÖ •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú ¯Ö׸ü¾ÖÙŸÖŸÖ ÆüÖê ¸üÆêü ¬ÖÖٴ֍ú þֺþ¯Ö úÖ ³ÖÖ¸üŸÖ êú ÃÖª ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ¯Ö¸ü ÖÆü­Ö ¯ÖϳÖÖ¾Ö ¯Ö›ÍüÖ Æîü…
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü ×¾Ö׾֬֟ÖÖ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ˆ¯Ö´ÖÆüÖ«üß¯Ö ¯Ö¸ ¾µÖÖ¯ŸÖ ×¾Ö×³Ö®Ö ÃÖӑÖÂÖÖí ‹¾ÖÓ ŸÖ­ÖÖ¾ÖÖë úÖ ¯ÖÏ´ÖãÖ
úÖ¸üÖ ³Öß ²Ö­Öß ¸üÆüß Æîü… ÃÖÖî³Ö֐µÖ¾Ö¿Ö •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ êú ÃÖ´ÖµÖ »ÖÖêÖÖë úß ¬ÖÖٴ֍ú †ÖãÖÖ ÃÖ´²Ö­¬Öß ¯ÖÏ¿­Ö ÃÖ¾ÖÔ¤üÖ
¯Öæ”ûÖ •Ö֟ÖÖ ¸üÆüÖ Æîü, “ÖÖÆêü þ֭֟¡ÖŸÖÖ êú ¯Ö¿“Ö֟ÖË ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö ´Öë »ÖÖêÖÖë úß •ÖÖ×ŸÖ ‹¾ÖÓ ÃÖ´Öã¤üÖµÖ ÃÖ´²Ö­¬Öß †Öэú›Íêü
ÃÖӍú×»ÖŸÖ ú¸ü­ÖÖ ²ÖÓ¤ü ú¸ü פüµÖÖ ÖµÖÖ Æîü… †ŸÖ„ •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ úß ¯ÖÏֵք 110 ¾ÖÂÖÖí úß ÃÖ´¯ÖæÖÔ †¾Ö×¬Ö êú ×»ÖµÖê
³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü †Öэú›Íêü ˆ¯Ö»Ö²¬Ö Æïü †Öî¸ü ˆ­Ö †Öэú›ÍüÖë ÃÖê ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ êú ¬ÖÖٴ֍ú þֺþ¯Ö
´Öë ÆüÖê ¸üÆêü ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­Ö úÖ Ã¯Ö™ü ×“Ö¡Ö ¯ÖÏÖ¯ŸÖ ׍úµÖÖ •ÖÖ Ã֍úŸÖÖ Æîü…
ÃÖ­ÖË 1881 ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ úÖ ¬ÖÖٴ֍ú Öšü­Ö : ‹êןÖÆüÖ×Ã֍ú ¯Öéšü³Öæ×´Ö
ÃÖ­ÖË 1881 ‡ÔÃÖ¾Öß ´Öë Æãü‡Ô ¯ÖÏ£Ö´Ö Ãִ֍úÖ׻֍ú •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ êú ÃÖ´ÖµÖ ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ¯ÖÏֵք 79% ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ
¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß £Öê, ‡­Ö´Öë ÃÖê 95% ×Æü­¤ã £Öê… •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ ¿ÖêÂÖ ¯ÖÏֵք 21% ³ÖÖÖ †­µÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ £ÖÖ
†Öî¸ü ‡­Ö´Öë ÃÖê 96% ´Öã×Ã»Ö´Ö £Öê… ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ ‡ÃÖ ¯ÖύúÖ¸ü ´Ö㏵֟ք ×Æü­¤ãü†Öë †Öî¸ü ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë ´Öë
×¾Ö³ÖÖ×•ÖŸÖ ÆüÖê­ÖÖ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ úß †¯ÖêÖ֍éúŸÖ †¾ÖÖԓÖß­Ö ‘Ö™ü­ÖֆÖë úß •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß ¯Ö׸üÖ×ŸÖ £Ößü…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß 

¯ÖÏֵք 1200 ‡ÃÖÔ¾Öß ŸÖú ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ´Öë †¤Ëü³ÖãŸÖ ¬ÖÖٴ֍ú ‹¾ÖÓ ÃÖÖÓÍéúן֍ú ‹úºþ¯ÖŸÖÖ ¾µÖÖ¯ŸÖ £Ö߅ ×¾Ö¿ÖÖ»Ö
³ÖÖîÖÖê׻֍ú ×¾ÖßÖÖ¸ü †Öî¸ü ×¾Ö×³Ö®Ö Öê¡ÖÖë êú »ÖÖêÖÖë úß †¯Ö­Öß-†¯Ö­Öß ³ÖÖÂÖÖÖŸÖ ‹¾ÖÓ ÃÖÖÓÍéúן֍ú ×¾Ö׿Ö™üŸÖֆÖë êú
Æü֟ê Öê Æãü‹ ³Öß ÃÖ³µÖŸÖÖ êú ´Öæ»Ö ×ÃÖ¨üÖ­ŸÖÖë ¯Ö¸ü ÃÖ´¯ÖæÖÔ ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ´Öë ¯ÖÏֵք †­ÖÖפüúÖ»Ö ÃÖê ‹ú´ÖŸÖ ²Ö­ÖÖ ¸üÆüÖ Æîü…
ÃÖ¾ÖÔ¤üÖ ÃÖ¾ÖÔÃÖ´´ÖŸÖ ´ÖÖ­Öê ÖµÖê ‡­Ö ´Öæ»Ö³ÖæŸÖ ×ÃÖ¨üÖ­ŸÖÖêÓ úÖê ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¤ü¿ÖÔ­Ö ´Öë ×¾Ö×³Ö®Ö ºþ¯ÖÖë ´Öë ¯ÖÏßÖãŸÖ ׍úµÖÖ ÖµÖÖ Æîü…
³ÖÖ¸üŸÖ êú »ÖÖêÖÖë úß †ÖãÖֆÖë, ¸üßןÖ-­Öß×ŸÖ †Öî¸ü ¾µÖ¾ÖÆüÖ¸ü ´Öë ‡­Æüà ×ÃÖ¨üÖ­ŸÖÖë úß ×¾Ö׾֬֟ÖÖ¯ÖæÖÔ †×³Ö¾µÖیŸÖ Æãü‡Ô
Æîü… ³ÖÖ¸üŸÖ êú ‡­Ö ´Öæ»Ö³ÖæŸÖ ×ÃÖ¨üÖ­ŸÖÖêÓ úÖê Æüß ÃÖ­ÖÖŸÖ­Ö ¬Ö´ÖÔ úÆüÖ ÖµÖÖ Æîü… ÃÖ­ÖÖŸÖ­Ö ¬Ö´ÖÔ ¾ÖÆü ÃÖ´ÖµÖ֟ÖßŸÖ †­Öã¿ÖÖÃÖ­Ö
Æîü וÖÃÖ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ÃÖ³µÖŸÖÖ úÖ ÃÖÖ¸ü ×­Ö×ÆüŸÖ Æîü… ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ´Öæ»Ö êú ÃÖ´ÖÃŸÖ ¬Ö´ÖÔ-ÃÖ´¯ÖϤüÖµÖÖë úÖ ´ÖÖî׻֍ú †Ö¬ÖÖ¸ü
ÃÖ­ÖÖŸÖ­Ö ¬Ö´ÖÔ ´Öë Æüß Æîü…
†­µÖ Öê¡ÖÖë ÃÖê ³ÖÖ¸üŸÖ ´Öë †Ö­Öê ¾ÖÖ»Öê ÃÖ´ÖÃŸÖ »ÖÖêÖ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ÃÖ³µÖŸÖÖ êú ‡­Ö ´ÖÖî׻֍ú ×ÃÖ¨üÖ­ŸÖÖë êú ¯ÖÏ×ŸÖ ÃÖÆü•Ö
×­ÖšüÖ ¸üÖŸÖê †ÖµÖê Æïü… ü‡ÃÔ ÖÖ¯Öæ¾ÖÔ ”ûšüß ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë ¯ÖÙ¿ÖµÖÖ êú ›êü׸üµÖÃÖ †Öî¸ü ‡ÔÃÖÖ¯Öæ¾ÖÔ “ÖÖî£Öß ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë µÖ¾Ö­Ö
ÃÖê­ÖÖ­Öֵ֍ú ×Ã֍ú­¤ü¸ü êú †ÖÖ´Ö­Ö ŸÖú ³ÖÖ¸üŸÖ ¯Ö¸ü ú¤üÖד֟ÖË Æüß úÖê‡Ô ²ÖÖÊ †ÖÎú´ÖÖ Æãü†Ö £Öօ ³ÖÖ¸üŸÖ úß
×¾Ö׿Ö™ü ³ÖÖîÖÖê׻֍ú ÃÖÓ¸ü“Ö­ÖÖ ­Öê ³ÖÖ¸üŸÖ³Öæ×´Ö úÖê ‹ú ÃÖã¥üœüÍ ¤ãüÖÔ •ÖîÃÖÖ ²Ö­ÖÖ ×¤üµÖÖ Æîü… ˆ¢Ö¸ü ´Öë ×Æü´ÖÖ»ÖµÖ úß ˆ““Ö,
ÃÖã¤üߑÖÔ ‹¾ÖÓ ×¾ÖßÖéŸÖ ¯ÖÏ֓Ö߸ü ˆ¢Ö¸ü¯Ö׿“Ö´Ö ´Öë ãú”û ãÖÖ­ÖÖë úÖê ”û֛ê ü͍ú¸ ¯ÖÏֵքü †»ÖӑµÖ Æîü… ¤ü×ÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ³Öæ×´Ö
×¾ÖßÖéŸÖ ‹¾ÖÓ ÖÆü­Ö ÃÖ֐ָü ÃÖê בָüß Æîü, ³ÖÖ¸üŸÖ êú ŸÖ™ü ׍úÃÖß †­µÖ ²Ö›Íüê ³ÖæÖê¡Ö ÃÖê ²ÖÆãüŸÖ ¤æü¸ü Æïü… ‡­Ö †³Öêª ÃÖß´ÖֆÖë
ÃÖê ÃÖã¸ü×ÖŸÖ ³ÖæÖê¡Ö ×¾ÖÀ¾Ö êú ÃÖ´Öé¨üŸÖ´Ö ³ÖæÖê¡ÖÖë ´Öë ÃÖê ‹ú Æî… ÃÖÆüÄÖÖײ¤üµÖÖë ÃÖê ‡ÃÖ ×¾ÖßÖéŸÖ ‹¾ÖÓ ˆ¾ÖÔ¸ü ³Öæ×´Ö ¯Ö¸ü
²ÖÖÊ †ÖÎú´ÖÖÖë ‹¾ÖÓ ³Öߟָüß ­µÖæ­ÖŸÖÖ êú ³ÖµÖ ÃÖê ´ÖãŒŸÖ •Öß¾Ö­ÖµÖÖ¯Ö­Ö ú¸üŸÖê Æãü‹ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ »ÖÖêÖ ÃÖÆü•Ö Æüß ‹ú
†ŸµÖ­ŸÖ ¯Ö׸üéúŸÖ ‹úºþ¯Ö ÃÖÓÍéú×ŸÖ êú ¾ÖÖÆüú ²Ö­Öê… ˆ­Öúß µÖÆü ÃÖÖÓÍéúן֍ú ‹úºþ¯ÖŸÖÖ ÃÖ­ÖÖŸÖ­Ö ¬Ö´ÖÔ ´Öë ×­Ö×ÆüŸÖü
£Ö߅ ÃÖÆü•Ö ÃÖã¸üׁ֟Ö, ×¾ÖßÖéŸÖ ‹¾ÖÓ ÃÖ´Öé¨ü ‡ÃÖ ³Öæ×´Ö ¯Ö¸ü ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ »ÖÖêÖ ¯Öύúé ןÖ, ×¾ÖÀ¾Ö ‹¾ÖÓ Ã¾ÖµÖÓ êú ÃÖÖ£Ö ÃÖ¾ÖÔ£ÖÖ
ÃÖִ֘•ÖÃµÖ ´Öë £Öê, ˆ­ÖúÖ ×úÃÖß êú ÃÖÖ£Ö úÖê‡Ô ¤ãü¸üÖ¾Ö ­ÖÆüà £Öօ ÃÖ²Ö êú ÃÖÖ£Ö ÃÖִ֘•ÖÃµÖ úÖ µÖÆü ³ÖÖ¾Ö †Öî¸ü
¯Öύúé ×ŸÖ ‹¾ÖÓ ÃÖéÛ™ü êú ÃÖ´ÖÃŸÖ ¯ÖÖÖë êú ¯ÖÏ×ŸÖ ÖÆü­Ö ÃÖ´´ÖÖ­Ö Æüß ¾ÖßÖãŸÖ„ ÃÖ­ÖÖŸÖ­Ö ¬Ö´ÖÔ úÖ ´Öæ»Ö ³ÖÖ¾Ö Æîü…
ˆ¢Ö¸ü¯Ö׿“Ö´Ö ÃÖê ³ÖÖ¸üŸÖ ´Öë ¯ÖϾÖê¿Öü ú¸ü­Öê ¾ÖÖ»Öß ×Ã֍ú­¤ü¸ü úß ÃÖê­ÖÖ‹Ñ ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ´Öë ²ÖÆãüŸÖ ³Öߟָü ŸÖú ¯ÖϾÖê¿Ö
­ÖÆüà ú¸ü Ã֍úà… ×•Ö­Ö ”ûÖê™üê-”ûÖê™êü Öê¡ÖÖë ¯Ö¸ü ×Ã֍ú­¤ü¸ü úÖ †Ö׬֯֟µÖ ÆüÖê ¯ÖÖµÖÖ, ˆ­Öêú ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ­Ö êú ׻֋ ¾ÖÆü
†¯Ö­Öê ãú”û Ö¡Ö¯ÖÖë úÖê ¯Öߔûê ”ûÖê›Íü ÖµÖÖ £Öօ ¾Öê ÃÖ²Ö Ö¡Ö¯Ö ¿ÖߑÖÐ Æüß ¯Ö¸üÖ×•ÖŸÖ ú¸ü פüµÖê ÖµÖê… ×Ã֍ú­¤ü¸ü êú
†ÖÎú´ÖÖ êú ¯ÖÏן֍úÖ¸üþֺþ¯Ö ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ÃÖ´ÖÃŸÖ ¸ü֭֕Ößן֍ú ‡úևµÖÖë úÖê ÃÖ´ÖÖ×ÆüŸÖ ú¸üŸÖê Æãü‹ ‹ú
×¾ÖßÖéŸÖ ‹¾ÖÓ ¿Ö׌ŸÖ¿ÖÖ»Öß Ã¾Ö¤êü¿Öß ÃÖÖ´ÖÏ֕µÖ úÖ ¯ÖÏÖ¤ãü³ÖÖÔ¾Ö Æãü†Ö… †ŸÖ„ ‡ÔÃÖÖ¯Öæ¾ÖÔ ¤æüÃÖ¸üß ¿ÖŸÖÖ²¤üß ŸÖú úÖê‡Ô
†­µÖ ²ÖÖÊ †ÖÎú´ÖÖ ­ÖÆüà ÆüÖê ¯ÖÖµÖօ ‡ÃÖ ´ÖÆüÖ­ÖË ÃÖÖ´ÖÏ֕µÖ êú ¯ÖŸÖ­Ö êú ²ÖÖ¤ü Æüß ‡›üÖê-µÖæ­ÖÖ­Öß ‹¾ÖÓ ‡›üÖê²ÖÖی™ÒüµÖ­Ö •ÖÖןֵÖÖêÓ ­Öê ³ÖÖ¸üŸÖ êú ˆ¢Ö¸ü¯Ö׿“Ö´Ö ´Öë ¯ÖÖÑ¾Ö •Ö´ÖÖ­Öê ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö ׍úµÖê… ¯Ö¸ü­ŸÖã µÖê ²ÖÖÊ ¿ÖÖÃ֍ú ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß 

ÃÖ³µÖŸÖÖ êú ‹úºþ¯Ö ¯Ö׸ü¾Öê¿Ö ´Öë ‹êÃÖê ×¾Ö»Öß­Ö Æãü‹ ׍ú ˆÃÖ úÖ»Ö êú ‡›üÖê-µÖæ­ÖÖ­Öß ¸ü֕ÖÖ ×´Ö×»Ö­¤üü †Ö•Ö ‹ú
´ÖÆüÖ­ÖË ²ÖÖî¨ü ×¾Ö«üÖ­ÖË êú ºþ¯Ö ´Öë •ÖÖ­Öê •Ö֟Öê Æïü †Öî¸ü ‹ú †­µÖ µÖæ­ÖÖ­Öß ÃÖê­ÖÖ¯Ö×ŸÖ ×Æü×»ÖµÖÖê›üÖê¸üÃÖ †ŸµÖ­ŸÖ ×­ÖšüÖ¾ÖÖ­ÖË
³ÖÖÖ¾ÖŸÖ êú ºþ¯Ö ´Öë ¯ÖÏ×ÃÖ¨ü Æïü…
µÖæ­ÖÖ×­ÖµÖÖë êú †×ŸÖ׸üŒŸÖ ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ¯Ö¸ü †ÖÎú´ÖÖ ú¸ü­Öê ¾ÖÖ»Öê ²ÖÖÊ »ÖÖêÖÖë ´Öë ‡›üÖê¯ÖÖÙ£ÖµÖ­Ö, ¿Öú, Ææü­Ö †Öî¸ü
´Ö¬µÖ‹×¿ÖµÖÖ‡Ô ´Öæ»Ö êú ãú¿ÖÖÖ †ÖŸÖê Æïü… ‡­Ö´Öë ÃÖê †×¬ÖúŸÖ¸ü ³ÖÖ¸üŸÖ³Öæ×´Ö ¯Ö¸ü ¯ÖÆÑüã“֍ú¸ü ×­ÖÛ¿“ÖŸÖ ¯Ö¸üÖ•ÖµÖ úÖê
¯ÖÏÖ¯ŸÖ Æãü‹… ˆ­Ö´Öë ÃÖê •ÖÖê µÖÆüÖÑ ¯Ö¸ü ãú” ÃÖÖ£Öԍú ¿ÖÖÃÖ­Ö Ã£ÖÖ×¯ÖŸÖ ú¸ü­Öê ´Öë ÃÖ±ú»Ö Æãü‹, ¾Öê ¯ÖÏֵք ÃÖ²Ö ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ
ÃÖ³µÖŸÖÖ êú ´ÖÆüÖ­ÖË ×­ÖšüÖ¾ÖÖ­ÖË †­ÖãµÖÖµÖß †Öî¸ü ¸üÖú ²Ö­Öê… ãú¿ÖÖÖ ¸ü֕ÖֆÖë ´Öë ÃÖ¾ÖÖì““Ö ´ÖÆüÖ¸ü֕ÖÖ ú׭֍ú ­Öê
´Ö¬µÖ †Öî¸ü ¯Ö׿“Ö´Öß ³ÖÖ¸üŸÖ ÃÖê »Öêú¸ü ´Ö¬µÖ ‹×¿ÖµÖÖ ŸÖú †¯Ö­Öê ¸ü֕µÖ úß ÃÖß´ÖֆÖë úÖ ×¾ÖßÖÖ¸ü ׍úµÖօ ¾Öêü ‹ú
†ŸµÖ­ŸÖ ×­ÖšüÖ¾ÖÖ­ÖË ²ÖÖî¨ü êú ºþ¯Ö ´Öë ׾֏µÖÖŸÖ Æïü, ‹êÃÖÖ ´ÖÖ­ÖÖ •Ö֟ÖÖ Æîü ׍ú üú¿´Ö߸üü ´Öë “ÖÖî£Öê ²ÖÖî¨ü ÃÖÓ‘Ö úÖ
†ÖµÖÖê•Ö­Ö ˆ­Æüà ­Öê ú¸ü¾ÖÖµÖօ
‡ÃÖ ¯ÖύúÖ¸ü ‡›üÖµê Öæ­ÖÖ­Öß, ‡›üÖ²ê ÖÖ׌™ÒüµÖ­Ö, ‡›üÖ¯ê ÖÖÙ£ÖµÖ­Ö †Öî¸ü †­µÖ ²ÖÖÊ ´Öæ»Ö êú ¿ÖÖÃ֍ú ³ÖÖ¸üŸÖ úß ÃÖÖÓÍéúן֍ú
‹úºþ¯ÖŸÖÖ úÖê Ö۝›üŸÖü ú¸ü­Öê êú ãÖÖ­Ö ¯Ö¸ü ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ÃÖ³µÖŸÖÖ êú ´Öæ»Ö ×ÃÖ¨üÖ­ŸÖÖë úÖ ³ÖÖ¸üŸÖ³Öæ×´Ö úß ÃÖß´ÖֆÖë ÃÖê
²ÖÖÆü¸ü ¤æü¸ü-¤æü¸ü ŸÖú ¯ÖÏÃÖÖ¸ü ú¸ü­Öê ´Öë ÃÖÆüֵ֍ú Æãü‹… ˆ¢Ö¸ü¯Ö׿“Ö´Öß ³ÖÖ¸üŸÖ ÃÖê †ÖÖê †±úÖÖ×­ÖßÖÖ­Ö, ˆ¢Ö¸ü¯ÖÛ¿“Ö´Öß
“Öß­Ö †Öî¸ü ´Ö¬µÖ‹×¿ÖµÖÖ ŸÖú úÖ ×¾ÖßÖéŸÖ Öê¡Ö ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ÃÖÓÍéú×ŸÖ úß ¯ÖϳÖÖ ÃÖê ¯Ö׸ü¯ÖæÖÔ ÆüÖê ÖµÖօ
ÃÖ֟־Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß ‡ÔÃÖ¾Öß ÃÖê ´ÖãÛÃ»Ö´Ö †ÖÎúÖ­ŸÖֆÖë ­Öê ³ÖÖ¸üŸÖ êú ÃÖ´ÖÖ ‹ú ­ÖµÖÖ †Öî¸ü ¤üߑÖԍúÖ׻֍ú ²ÖÖÊ
ÃÖӍú™ü ˆ¯ÖÛÃ£ÖŸÖ ×úµÖօ ‡ÃÖ ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë ‡Ã»ÖÖ´Ö ‹ú ¯ÖÏ²Ö»Ö ×¾ÖßÖÖ¸ü¾ÖÖ¤üß ÃÖӐ֚ü­Ö êú ºþ¯Ö ´Öë ×¾ÖÀ¾Ö ¯Ö׸ü¥ü¿µÖ ¯Ö¸ü
ˆ×¤üŸÖ Æãü†Ö… Æü•Ö¸üŸÖ ´ÖãÆü´´Ö¤ü úÖ •Ö­´Ö ÃÖ­ÖË 570 ‡ÔÃÖ¾Öß ´Öë Æãü†Ö… ÃÖ­ÖË 622 ´Öë ¾Öê ´Ö¤üß­ÖÖ ¯ÖÆÑüÓã“Öê †Öî¸ü 632 ‡ÔÃÖ¾Öß
´Öë ˆ­Öúß ´Ö韵Öã Æãü‡…Ô ‡ÃÖ ‹ú ¤ü¿Öú úß †¾Ö×¬Ö ´Öë ˆ­ÆüÖ­ë Öê †¸ü²Ö »ÖÖêÖÖë úÖê ‹ú Ãֿ֌ŸÖ ‹úߍéúŸÖ ¸ü֭֕Ößן֍ú
‹¾ÖÓ ¬ÖÖٴ֍ú ‡úÖ‡Ô êú ºþ¯Ö ´Öë ÃÖӐÖךüŸÖ ú¸ü פüµÖօ ˆ­Öúß ´Ö韵Ö㠍êú ¯Ö¿“Ö֟ÖË ´ÖÖ¡Ö ‹ú †Öî¸ü ¤ü¿Öú ´Öë ´Öã×ûִÖ
Ö»Öß±úÖ ˆÃÖ ÃÖ´ÖµÖ êú Ãֿ֌ŸÖ ²Öև•ÖîÛ­™üµÖ´Ö †Öî¸ü ÃÖÃÖÖ­Öß ÃÖÖ´ÖÏ֕µÖÖë êú ²Ö›Íüê ³ÖÖÖ úÖê ‡Ã»ÖÖ´Öß ÃÖ¢ÖÖ êú †¬Öß­Ö
»Öê †ÖµÖê… ÃÖ­ÖË 637 †Öî¸ü 643 ‡ÔÃÖ¾Öß êú ´Ö¬µÖ ˆ­ÆüÖ­ë Öê ÃÖ´¯ÖæÖÔ ¯ÖÙ¿ÖµÖÖ úÖê ×¾Ö×•ÖŸÖ ú¸üü ´Öã×Ã»Ö´Ö ÃÖ¢ÖÖ úß ÃÖß´Ö֋Ñ
†±úÖÖ×­ÖßÖÖ­Ö ŸÖú ±îú»ÖÖµÖà… ÃÖ­ÖË 640 ‡ÔÃÖ¾Öß ´Öë ×´ÖÄÖ ‡Ã»ÖÖ´Öß ÃÖ¢ÖÖ úÖ ³ÖÖÖ ²Ö­Öօ ÃÖ­ÖË 711 ´Öë ïÖê­Ö ¯Ö¸üÖו֟Ö
Æãü†Ö… ‡Ã֍êú ¯Ö¿“Ö֟ÖËü ¤üׁ֝Öß ±ÏúÖÓÃÖ úÖê ³Öß •ÖßŸÖ ×»ÖµÖÖ ÖµÖօ Æü•Ö¸üŸÖ ´ÖãÆü´´Ö¤ü úß ´Ö韵Ö㠍êú ‹ú ÃÖÖî ¾ÖÂÖÔ êú ³Öߟָü
†¸ü²Ö ´ÖãÛÃ»Ö´Ö ¤üׁ֝Öß µÖæ¸üÖ¯ê Ö êú †×¬ÖúÖÓ¿Ö ³Ö֐Ö, ÃÖ´ÖÃŸÖ ˆ¢Ö¸üß †±ÏúߍúÖ †Öî¸ü ¯ÖÏֵք ÃÖ´ÖÃŸÖ ¯Ö׿“Ö´Öß ¾Ö ´Ö¬µÖ
‹×¿ÖµÖÖ ŸÖú ×¾ÖßÖéŸÖ ×¾Ö¿ÖÖ»Ö Öê¡Ö êú ¿ÖÖÃ֍ú ²Ö­Ö ²Öîšüê…
³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ÃÖß´ÖֆÖë ¯Ö¸ü ´ÖãÛÃ»Ö´Ö †ÖÎúÖ­ŸÖֆÖë êú •Ö»Ö ‹¾ÖÓü £Ö»Ö ´Ö֐ÖÔ ÃÖê הû™ü¯Öã™ü †ÖÎú´ÖÖ 636 ‡ÔÃÖ¾Öß ´Öë
Æüß ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö ÆüÖê ÖµÖê £Öê… ¯Ö¸ü­ŸÖã ³ÖÖ¸üŸÖ³Öæ×´Ö ¯Ö¸ü ˆ­Æëü ¯ÖÏ£Ö´Ö ˆ»»ÖêÖ­ÖßµÖ ×¾Ö•ÖµÖ ÃÖ­ÖË 713 ‡ÔÃÖ¾Öß ´Öë ×ÃÖ­¬Ö úß

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß 

¯Ö¸üÖ•ÖµÖ ÃÖê ¯ÖÏÖ¯ŸÖ Æãü‡Ô… †ÖÖÖ´Öß ŸÖß­Ö ¿ÖŸÖÖײ¤üµÖÖë ŸÖú ³ÖÖ¸üŸÖ ­Öê †¯Ö­Öß ÃÖß´ÖֆÖë êú ³Öߟָü ‡Ã»ÖÖ´Ö êú †Öî¸ü
†×¬Öú ¯ÖÏÃÖÖ¸ü úÖê ÃÖ±ú»ÖŸÖÖ¯Öæ¾Öԍú ¸üÖêüêú ¸üÖօ µÖÖ¸üÆü¾Öà ‡ÔÃÖ¾Öß ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö ÃÖê ³ÖÖ¸üŸÖ ¯Ö¸ü ŸÖãúá ´Öæ»Ö êú
´Öã×Ã»Ö´Ö »Öã™ê¸üÖë êú †ÖÎú´ÖÖ ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö Æãü‹… ´ÖÆü´Öæ¤ü Ö•Ö­Öß ­Öê 1000 ÃÖê 1026 ‡ÔÃÖ¾Öß êú ´Ö¬µÖ ³ÖÖ¸üŸÖ ¯Ö¸ü †­Öêú
²ÖÖ¸ü †ÖÎú´ÖÖ ׍úµÖÖ †Öî¸ü ¯ÖӕÖÖ²Ö úÖê †¯Ö­Öê ¿ÖÖÃÖ­Ö ´Öë ×´Ö»ÖÖ ×»ÖµÖօ Ö•Ö­Öß ¿ÖÖÃÖ­Ö êú ‘Öæ¸üß ˆ¢Ö¸üÖ׬֍úÖ¸üß ³Öß
×­Ö¸ü­ŸÖ¸ †ÖÎú´ÖÖ ú¸üŸÖê ¸üÆêü… ÃÖ­ÖË 1192 ‡ÔÃÖ¾Öß ´Öë ´ÖÆüÖ¯Ö¸ü֍Îú´Öß ¯Ö飾Ö߸üÖ•Ö “ÖÖîÆüÖ­Ö ‘Öæ׸üµÖÖë ÃÖê ¯Ö¸üÖ×•ÖŸÖ Æãü‹…
ŸÖ²Ö ‡Ã»ÖÖ´Öß †ÖÎúÖ­ŸÖֆÖë úÖê ³ÖÖ¸üŸÖ êú Çü¤üµÖ¯ÖϤüê¿Ö ŸÖú †¯Ö­Öê ¿ÖÖÃÖ­Ö úÖ ×¾ÖßÖÖ¸ü ú¸ü­Öê úÖ †¾ÖÃÖ¸ü ×´Ö»Öօ
´Öã×Ã»Ö´Ö ÃÖê­ÖֆÖë ­Öê ×¾ÖÀ¾Ö êú †­Öêú ³Ö֐ÖÖë ´Öë †ŸµÖ­ŸÖ ¿ÖߑÖПÖÖ ‹¾ÖÓ ÃÖÆü•ÖŸÖÖ ÃÖê ×¾Ö•ÖµÖ ¯ÖÏÖ¯ŸÖ ú¸ü »Öß £Ö߅
‡Ã֍êú ×¾Ö¯Ö¸üßŸÖ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¸üÖÖ ‘Öê¸êü úÖê ³Öê¤ü­Öê ´Öë ˆ­Æëü ¯ÖÖÑ“Ö ¿ÖŸÖÖÛ²¤üµÖÖë ŸÖú ×­Ö¸ü­ŸÖ¸ü ÃÖӑÖÂÖÔ ú¸ü­ÖÖ ¯Ö›Íüօ ÃÖ­ÖË
1192 ÃÖê »Öêú¸ü ÃÖ¡ÖÆü¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ¯ÖÏֵք †­ŸÖ ŸÖú ¯ÖÆü»Öê ×¾Ö×³Ö®Ö ŸÖãÔú-†±úÖÖ­Öß •ÖÖןֵÖÖë †Öî¸ü ˆ­Öêú
¯Ö¿“Ö֟ÖË ´Ö¬µÖ‹×¿ÖµÖÖ‡Ô ´ÖãÖ»ÖÖë ­Öê ³ÖÖ¸üŸÖ êú ²Ö›Íêü ³Ö֐ÖÖë ¯Ö¸ü ‡Ã»ÖÖ´Öß ¿ÖÖÃÖ­Ö “Ö»ÖÖµÖօ ´Öã×Ã»Ö´Ö ¿ÖÖÃÖ­Ö úß ‡­Ö
¯ÖÏֵք ¯ÖÖÑ“Ö ¿ÖŸÖÖײ¤üµÖÖë úÖ úÖ»Ö ³ÖÖ¸üŸÖ êú ¤üߑÖÔ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ´Öë ¯ÖÆü»ÖÖ úÖ»Ö Æîü •Ö²Ö ³ÖÖ¸üŸÖ êú ²Ö›Íêü ³ÖÖÖ ¯Ö¸ü ¯Ö¸ü ‹êÃÖê
»ÖÖêÖÖë úÖ ¿ÖÖÃÖ­Ö Ã£ÖÖ×¯ÖŸÖ Æã†Ö ו֭Æëü ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ÃÖ³µÖŸÖÖ †Öî¸ü ¬Ö´ÖÔ êú ´ÖÖîü׻֍ú ×ÃÖ¨üÖ­ŸÖ þÖߍúÖµÖÔ ­ÖÆüà £Öê…
´ÖãÛÃ»Ö´Ö ¿ÖÖÃ֍ú ³ÖÖ¸üŸÖ úß ÃÖ­ÖÖŸÖ­Ö ‹úºþ¯Ö ÃÖ³µÖŸÖÖ êú ³Öߟָ †¯Ö­Öß ‹ú ¯Öé£ÖËú ‡Ã»ÖÖ´Öß ¯ÖÆü“ÖÖ­Ö ²Ö­ÖÖµÖê
¸üÖ­Öê êú ¯ÖÏ×ŸÖ ¥üœüÍÃÖӍú»¯Ö £Öê… ‹êÃÖÖ ¯ÖϵÖÖÃÖ ‹¾ÖÓ ÃÖӍú»¯Ö ˆ­Ö †¯ÖêÖ֍éúŸÖ ˆ¤üÖ¸ü ¿ÖÖÃ֍úÖë úÖ ³Öß £ÖÖ •ÖÖê ³ÖÖ¸üŸÖ êú
»ÖÖêÖÖë ¯Ö¸ü ²Ö»Ö֟ÖË ‡Ã»ÖÖ´Ö £ÖÖê¯Ö­Öê ÃÖê ãú”û ²Ö“ÖŸÖê ¸üÆüê… ¯Öæ¾ÖÔ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ †Ö­Öê ¾ÖÖ»Öê ¯ÖÏֵք ÃÖ´ÖÃŸÖ ÃÖ´ÖæÆüÖë êú ×¾Ö¯Ö¸üߟÖ
‡Ã»ÖÖ´Öß ¿ÖÖÃ֍ú ×¾Ö¾Öêú ‹¾ÖÓ ×­ÖšüÖ¯ÖæÖÔ †ÖÖÏÆü êú ÃÖÖ£Ö ³ÖÖ¸üŸÖ êú ÃÖ­ÖÖŸÖ­Ö ÃÖ³µÖŸÖÖÖŸÖ ‹¾ÖÓü ¬ÖÖٴ֍ú ¯Ö׸ü¾Öê¿Ö ´Öë
×¾Ö»Öß­Ö ÆüÖ­ê Öê úÖ ¯ÖÏןָüÖ¬ê Ö ú¸üŸÖê ¸üÆüê… ‡ÃÖ ¯ÖύúÖ¸ü ‡Ã»ÖÖ´Ö ³ÖÖ¸üŸÖ êú ‹úºþ¯Ö ¯Ö׸ü¾Öê¿Ö ´Öë ¾Öî×¾Ö¬µÖ úÖ ¯ÖÏ£Ö´Ö ÄÖÖêŸÖ
²Ö­Öօ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ¤üÖê ÃÖ¾ÖÔ£ÖÖ ¯Öé£ÖËúü ¬ÖÖٴ֍ú ÃÖ´Öã¤üÖµÖÖë, ×Æü­¤ã †Öî¸ü ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö, ´Öë ×¾Ö³ÖÖ×•ÖŸÖ Æãü‡…Ô 1881
úß •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ êú ×•Ö­Ö †Öэú›üÖÍ ë úÖ ‡ÃÖ Ö›ü êú ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö ´Öë ˆ»»ÖêÖ Æãü†Ö Æîü, ˆ­Ö´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ ‡­Ö
¤üÖê ³Ö֐ÖÖë ´Öë ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö Ã¯Ö™ü ¯Ö׸ü»Ö×ÖŸÖ Æü֟ê ÖÖ Æî… ÃÖ´ÖµÖ ¯Ö֍ú¸üü µÖÆü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß ×¾Ö׾֬֟ÖÖ ³ÖÖ¸üŸÖ êú ×¾Ö³Ö֭֕Ö
úÖ úÖ¸üÖ ²Ö­Ö߅ ³ÖÖ¸üŸÖ³Öæ×´Ö ¯Ö¸ü ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö êú †×ŸÖ׸üŒŸÖ ¤üÖê ¯Öé£ÖËú ´Öã×Ã»Ö´Ö ¸ü֕µÖ ãÖÖ×¯ÖŸÖ Æãü‹…
ÃÖ¡ÖÆü¾Öà ‡ÔÃÖ¾Öß ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ¯Öæ¾ÖÖÔ¨üÔ ´Öë •Ö²Ö ´ÖãÖ»Ö ÃÖÖ´ÖÏ֕µÖ †¯Ö­Öê “Ö¸ü´Ö ¯Ö¸ü £ÖÖ †Öî¸ü ³ÖÖ¸üŸÖ ´Öë ‡Ã»ÖÖ´Öß ¸ü֕µÖ
ãÖÖ×¯ÖŸÖ Æãü‹ ¯ÖÏֵք ¯ÖÖÑ“Ö ÃÖÖî ¾ÖÂÖÔ ÆüÖê “Öãúê £Öê, ŸÖ²Ö ³ÖÖ¸üŸÖ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ´Öã×Ã»Ö´Ö ”ûšüê ³ÖÖÖ ÃÖê †×¬Öú ­ÖÆüà £Öê… µÖÆü
ŸÖ£µÖ ×­ÖÃÃÖ­¤êüÆü ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ´Ö滵ÖÖë úß •Öß¾Ö­ŸÖŸÖÖ †Öî¸ü ³ÖÖ¸üŸÖ êú »ÖÖêÖÖë úß ‡­Öêú ¯ÖÏ×ŸÖ †™æü™ü †ÖãÖÖ úÖ ªÖêŸÖú Æîü…
•ÖÆüÖÓ Ö߸ †¯Ö­Öê ÃÖÓôָüÖ ŸÖÖ¸üߏÖÌ-‹-ÃÖ»Öß´Ö-¿ÖÖÆüß ´Öë ׻֏֟Öê Æïü ׍ú, “×Æü­¤ãüßÖÖ­Ö êú ×¾ÖÂÖµÖ ´Öë µÖÆü ãúµÖÖŸÖ Æîü ׍ú
µÖÆüÖÑ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ”ûÆü ´Öë ÃÖê ¯ÖÖÑ“Ö ´Öæٟ֯Öæ•Öú ×Æü­¤ãü Æïü… ¾µÖÖ¯ÖÖ¸ü †Öî¸ü ×­Ö´ÖÖԝÖ, ²Öã­ÖÖ‡Ô ¾Ö †­µÖ ÃÖ´ÖÃŸÖ ¯Ö׸üÁÖ´Ö×ÃÖ¨ü
‹¾ÖÓ »ÖÖ³Ö¯ÖϤü ˆªÖêÖ ¯ÖÏֵք ÃÖ´¯ÖæÖԟք ‡­Öêú ÆüÖ£Ö ´Öë Æïü… µÖפü ´Öï ‡­Æë ‡Ã»ÖÖ´Ö ´Öë ¬Ö´ÖÖÔ­ŸÖ׸üŸÖ ú¸ü­ÖÖ “ÖÖÆæüÑ ŸÖÖê µÖÆü

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß !

»Ö֏ÖÖê-Ó ú¸ü֛ê üÍÖë »ÖÖêÖÖë úÖê ×¾Ö­Ö™ü ׍úµÖê ײ֭ÖÖ ÃÖ´³Ö¾Ö ­ÖÆüà Æü֐ê Öօ ¾Öê †¯Ö­Öê ¤üß­Ö-Æüß­Ö ¬Ö´ÖÔ êú ¯ÖÏ×ŸÖ †ŸµÖ­ŸÖ †ÖãÖÖ
¸üÖŸÖê Æïü… ¾Öê ú³Öß-­Ö-ú³Öß †¾Ö¿µÖ †¯Ö­Öê Æüß ‡ÃÖ ´ÖÖµÖÖ¯ÖÖ¿Ö ´Öë ²Ö­¬Ö •ÖÖµÖëÖê… ¾Öê ˆ­Öúê ×»ÖµÖê ×­ÖµÖŸÖ ¯ÖÏןֿÖÖê¬Ö úß
†Û­Ö ÃÖê ²Ö“Ö ­ÖÆüà ¯ÖÖµÖëÖê… ¯Ö¸ü­ŸÖ㠋ú ¯Öæ¸üê ÃÖ´Öã¤ÖµÖ úÖê ´ÖÖîŸÖ êú ‘Ö֙ü ˆŸÖÖ¸ü­ÖÖ ´Öã—ÖÃÖê ŸÖÖê ­ÖÆüà ÆüÖê ¯ÖÖµÖêÖօ”
•ÖÆüÖӐÖ߸ü †¯Ö­Öê ׯ֟ÖÖ †ú²Ö¸ü êú ÃÖÖ£Ö Æãü‹ ‹ú ¾Ö֟ÖÖÔ»ÖÖ¯Ö úÖ ³Öß Ã´Ö¸üÖ ú¸üŸÖê Æïü •Ö²Ö ˆ­ÆüÖë­Öê úÆüÖ £ÖÖ
׍ú, “´Ö֭־֟ÖÖ êú ”ûÆü ³Ö֐ÖÖë ´Öë ÃÖê ¯ÖÖÑ“Ö ³ÖÖÖ ×Æü­¤ãü †£Ö¾ÖÖ ×úÃÖß †­µÖ ‡Ã»ÖÖ´ÖêŸÖ¸ü ¬Ö´ÖÔ ÃÖê ÃÖ´²ÖÛ­¬ÖŸÖ Æïü…
ŸÖã´ÆüÖ¸êü ¯ÖÏ¿­Ö ´Öë •ÖÖê ¯Ö׸ü»Ö×ÖŸÖ ÆüÖê ¸üÆüÖ Æîü ¾ÖîÃÖÖ úÖê‡Ô ˆ§êü¿µÖ ´Öï ¸üÖŸÖÖ ŸÖÖê ‡­Ö ÃÖ²Ö úÖê ´ÖÖîŸÖ êú ‘Ö֙ü ˆŸÖÖ¸ü ¤êü­Öê
êú †×ŸÖ׸üŒŸÖ ´Öê¸üê ÃÖ´ÖÖ †Öî¸ü ŒµÖÖ ×¾Öú»¯Ö ÆüÖê Ã֍úŸÖÖ Æîü? ‡ÃÖ׻֋ ´Öã—Öê ŸÖÖê ÃÖ¾ÖÖÔ׬֍ú ×¾Ö¾Öêú¯ÖæÖÔ µÖÆüß »ÖÖŸÖÖ
Æîü ׍ú ‡­Ö »ÖÖêÖÖë úÖê †¯Ö­Öê ³Ö֐µÖ ¯Ö¸ü ”ûÖê›Íü פüµÖÖ •ÖÖµÖꅔ
¯ÖÏÖµÖ«ü߯ÖßµÖ ³ÖÖ¸üŸÖ ‡Ã»ÖÖ´Öß ¯ÖϳÖãŸ¾Ö ÃÖê ²ÖÆãüŸÖ ÃÖß´ÖÖ ŸÖú ²Ö“ÖÖ ¸üÆüօ ³ÖÖ¸üŸÖ êú ‡ÃÖ ³ÖÖÖ ´Öë ´Ö»ÖµÖÖ»Ö´Ö, ú®Ö›Íü,
ŸÖ×´Ö»Ö †Öî¸ü ŸÖê»ÖÖ㠆Öפü ¤üׁ֝Öß Öê¡Ö †ÖŸÖê Æïü… “ÖÖî¤üÆü¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö ´Öë µÖÆüÖÑ ´ÖãÛÃ»Ö´Ö †ÖÎú´ÖÖÖë úÖ
¯ÖÏן֍úÖ¸ü ú¸ü­Öê êú ×»ÖµÖê Ãֿ֌ŸÖ ׾ֵ֭֕֐ָü ÃÖÖ´ÖÏ֕µÖ úÖ ˆ¤üµÖ Æãü†Ö… µÖÆü ÃÖÖ´ÖÏ֕µÖ ÃÖ­ÖÖŸÖ­Ö ¬Ö´ÖÔ úß ¸üÖÖ êú ¯ÖÏןÖ
¥üœüÍÃÖӍú»¯Ö £Öօ ÃÖ¡ÖÆü¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ´Ö¬µÖ ÃÖê †­Öêú “Ö´ÖŸúÖ¸üß ÃÖê­ÖÖ­Öֵ֍úÖë ‹¾ÖÓ •Ö­Ö­Öֵ֍úÖë êú ­ÖêŸÖéŸ¾Ö ´Öë ¤êü¿Ö êú
¯ÖÏֵք ÃÖ³Öß ³Ö֐ÖÖë ´Öë ´ÖãÖ»Ö ¿ÖÖÃ֍úÖë êú ¯ÖÏ×ŸÖ ×¾Ö¦üÖÆê ü ³Ö›Íüú­Öê »ÖÖօ ÃÖ´Ö£ÖÔ ¸üÖ´Ö¤üÖÃÖ †Öî¸ü ˆ­Öêú ´ÖÆüÖ­ÖË Û¿ÖµÖ
׿־Ö֕Öß êú †¬Öß­Ö ´Ö¸ü֚êü, ÖÖêúã »ÖÖ êú ­ÖêŸÖéŸ¾Ö ´Öë •Ö֙ü †Öî¸ü Öãºþ ÖÖêײÖÓ¤üØÃÖÆü êú ­ÖêŸÖéŸ¾Ö ´Öë ×Ã֏ÖÖë ­Öê ¿ÖیŸÖ¿ÖÖ»Öß
ÃÖî׭֍ú ÃÖӐ֚ü­Ö Ö›Íüê ׍úµÖê… ‡­Ö ¯Ö¸ü֍Îú´Öß ¾Ö߸üÖë ­Öê ´ÖãÖ»Ö ¿ÖÖÃÖ­Ö úß •Ö›Íüë ×Æü»ÖÖ ¤üà… ÃÖ¡ÖÆü¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú †­ŸÖ ŸÖú
´ÖãÖ»Ö ¿ÖÖÃÖ­Ö ¯ÖÏֵք ÃÖ´ÖÖ¯ŸÖ ÆüÖê “ÖãúÖ £ÖÖ †Öî¸ü ¤êü¿Ö ´Öë ÃÖ²Ö úÆüà þ֤êü¿Öß ¿ÖÖÃ֍ú †¯Ö­Öê †Ö¯ÖúÖê ãÖÖ×¯ÖŸÖ ú¸ü­Öê ´Öë
•Öã™ü ÖµÖê £Öê… ¯Ö¸ü­ŸÖã ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¯Öã­Ö¹ýŸ£ÖÖ­Ö úß ‡ÃÖü ¯ÖÏ׍ÎúµÖÖ êú ÃÖÓ¯ÖæÖԟÖÖ ŸÖú ¯ÖÆãüÑ“Ö ¯ÖÖ­Öê ÃÖê ¯Öæ¾ÖÔ Æüß ×²ÖΟÖÖ­Öß ÃÖê­ÖÖ‹Ñ µÖÆüÖÑ
†Ö ¯ÖÆãüѓÖ߅ †ŸÖ„ ³ÖÖ¸üŸÖ³Öæ×´Ö ¯Ö¸ü þ֤êü¿Öß ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¿ÖÖÃÖ­Ö úß ¯Öã­Ö„ãÖÖ¯Ö­ÖÖ ãú”û †Öî¸ü ÃÖ´ÖµÖ êú ׻֋ ™ü»Ö ÖµÖ߅
ײÖΟÖÖ­Öß ¿ÖÖÃ֍ú ³ÖÖ¸üŸÖ êú ÃÖ³µÖŸÖÖÖŸÖ ‹¾ÖÓ ¬ÖÖٴ֍ú ´ÖÖî׻֍ú ×ÃÖ¨üÖ­ŸÖÖë êú ¯ÖÏ×ŸÖ ŸÖãúÔ -†±úÖÖ­ÖÖë†Öî¸ü ´ÖãÖ»ÖÖë ÃÖê
³Öß ú¤üÖד֟ÖË †×¬Öú ‘ÖéÖÖ ÃÖê ³Ö¸êü £Öê… ˆ­ÆüÖ­ë Öê ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ úÖê ¯ÖÏÁÖµÖ ¤êüú¸ü †Öî¸ü ‡Ã֍úÖ ¯ÖϓÖÖ¸ü-¯ÖÏÃÖÖ¸ü ú¸ü ³ÖÖ¸üŸÖ ´Öë
¬ÖÖٴ֍ú ×¾Ö׾֬֟ÖÖ úÖ ‹ú †Öî¸ü ÄÖÖêŸÖ Ö›ÍüÖ ×úüµÖօ ¯Ö¸ü­ŸÖ㠇ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ êú ¯ÖϓÖÖ¸ü-¯ÖÏüÃÖÖ¸ü ÃÖê ³Öß úÆüà †×¬Öú
ÖµÖúÖ¸üß úÖµÖÔ ˆ­ÆüÖ­ë Öê ³ÖÖ¸üŸÖ êú ׿Ö™ü ÃÖ´ÖÖ•Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ úß ÃÖ³µÖŸÖÖÖŸÖ ‹úºþ¯ÖŸÖÖ ‹¾ÖÓ µÖÆüÖÑ úß ÃÖ¾ÖÔ´ÖÖ­µÖ ´Öæ»Ö
´ÖÖ­µÖŸÖֆÖë êú ¯ÖÏ×ŸÖ ÃÖÓ¿ÖµÖ ‹¾ÖÓ ×¾Ö«êüÂÖ úÖ ³ÖÖ¾Ö ˆŸ¯Ö®Ö ú¸üúê ׍úµÖօ ײÖΟÖÖ­Öß ¿ÖÖÃ֭֍úÖ»Ö ´Öë ãú”û ÃÖß×´ÖŸÖ Öê¡ÖÖë
úÖê ”û֛ê ü͍ú¸ü ¿ÖêÂÖ ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ´Öë ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ úÖ ×¾Ö¿ÖêÂÖ ¯ÖÏÃÖÖ¸ü ­ÖÆüà ÆüÖê ¯ÖÖµÖօ ŸÖ£ÖÖ×¯Ö ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ
†­Öã¯ÖÖŸÖ ¿ÖߑÖПÖÖ ÃÖê ú´Ö Æü֟ê ÖÖ “Ö»ÖÖ ÖµÖօ ײÖÎיü¿ÖúÖ»Ö ´Öë ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö Æãü†Ö µÖÆü ÈüÖÃÖ †²Ö ŸÖú ¹ýú ­ÖÆüà ¯ÖÖµÖÖ Æîü…
‡Ã»ÖÖ´Ö †Öî¸ü ‡ÔÃÖևԬִÖÔ, ³ÖÖ¸üŸÖ²ÖÖÊ ´Öæ»Ö êú µÖê Æüß ¤üÖê ¬Ö´ÖÔ †Ö•Ö ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ´Öë ¯ÖϓÖ×»ÖŸÖ Æïü… ‡­Öêú †×ŸÖ׸üŒŸÖ
ãú”û א֭Öê-“Öã­Öê µÖÆæü¤üß †Öî¸ü ¯ÖÖ¸üÃÖßü Æïü… ¾Öê †¯Ö­Öê ´Öæ»Ö ¤êü¿ÖÖë ´Öë Îú´Ö¿Ö„ ‡ÔÃÖևµÖÖë ‹¾ÖÓ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë «üÖ¸üÖ ˆ­Ö ¯Ö¸ü œÍüÖµÖê

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß "

†ŸµÖ֓ÖÖ¸üÖë ÃÖê ²Ö“Öú¸ü ×¾Ö×³Ö®Ö úÖ»ÖÖë ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ †ÖµÖê… ³ÖÖ¸üŸÖ êú ÃÖÆü­Ö¿Öᯙ ‹¾ÖÓ ÃÖÖîÆüÖ¤Ôü¯ÖæÖÔ ¾Ö֟ÖÖ¾Ö¸üÖ ´Öë µÖÆæüפüµÖÖë
†Öî¸ü ¯ÖÖ¸ü×ÃÖµÖÖë êú ”û֙ê üê ÃÖê ÃÖ´Öã¤üÖµÖ ¿ÖŸÖÖÛ²¤üµÖÖë ŸÖú µÖÆüÖÑ ÃÖã¸ü×ÖŸÖ ±ú»ÖŸÖê-±æú»ÖŸÖê ¸üÆüê… ´ÖãÛÃ»Ö´Ö ¬Ö´ÖÔ êú ˆ¤üµÖ êú ÃÖÖ£Ö
Æüß ¯ÖÖ¸üÃÖß ¬Ö´ÖÔ †¯Ö­Öê ´Öæ»Ö ‡Ô¸üÖ­Ö ¤êü¿Ö ´Öë ¯ÖæÖԟք ­Ö™ü ÆüÖê ÖµÖօ ¯ÖÖ¸üÃÖß ¬Ö´ÖÔ †Ö•Ö êú¾Ö»Ö ³ÖÖ¸üŸÖ ´Öë Æüß •Öß×¾ÖŸÖ Æîü… †Öî¸ü,
µÖÆæüפüµÖÖë ´Öë µÖÆü ´ÖÖ­µÖŸÖÖ Æîü ׍ú •Ö²Ö ×¾ÖÀ¾Ö êú ¯ÖÏֵք ÃÖ´ÖÃŸÖ ³Ö֐ÖÖë ´Öë ˆ­Ö ¯Ö¸ü †ŸµÖ֓ÖÖ¸ü ׍úµÖê •ÖÖ ¸üÆüê £Öê, ³ÖÖ¸üŸÖ ´Öë
ˆ­Öêú ”û֙ê üê ÃÖê ÃÖ´Öã¤üÖµÖ úÖê ú³Öß ×úÃÖß ¯ÖύúÖ¸ü êú ¤ü´Ö­Ö †£Ö¾ÖÖ Æü߭֟ÖÖ úÖ ÃÖÖ´Ö­ÖÖ ­ÖÆüà ú¸ü­ÖÖ ¯Ö›Íüօ
ײÖΟÖÖ­Öß ¿ÖÖÃÖ­Ö úß Ã£ÖÖ¯Ö­ÖÖ êú ¯ÖÏֵք ‹ú ¿ÖŸÖÖ²¤üß ˆ¯Ö¸üÖ­ŸÖ 1881 ‡ÔÃÖ¾Öß ´Öë ¯ÖÏ£Ö´Ö •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ êú ÃÖ´ÖµÖ ³ÖÖ¸üŸÖ
´Öë ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ ­Öê ¯ÖÖÑ¾Ö •Ö´ÖÖ­Öê ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö Æüß ×úµÖê £Öê, ŸÖ²Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ´ÖÖ¡Ö 0.7% £Öօ ¯Ö¸ü­ŸÖã
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ´ÖãÖ»Ö ¿ÖÖÃÖ­Ö êú “Ö¸ü´Ö êú ÃÖ´ÖµÖ êú 16% ÃÖê ²ÖœÍüú¸ 20% êú †ÖÃÖ¯ÖÖÃÖ ÆüÖê ÖµÖÖ £Öօ
‡ÃÖ †¾Ö×¬Ö ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë Æãü‡Ô ¾ÖÖßÖ׾֍ú ¾Öéרü ÃÖ´³Ö¾ÖŸÖ„ †Öî¸ü ³Öß †×¬Öú £Ö߅ ŸÖÖ¸üߏÖ-‹ÃÖ»Öß´Ö-¿ÖÖÆüß ´Öë ˆÛ»»Ö×ÖŸÖ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë êú 1/6 ³ÖÖÖ úÖ †Öэú›ÍüÖ ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ êú ˆ­Ö ³Ö֐ÖÖë êú ×¾ÖÂÖµÖ ´Öë Æîü •ÖÆüÖÑ
¯Ö¸ü ´ÖãÖ»Ö ¿ÖÖÃÖ­Ö ¾µÖÖ¯ŸÖ £Öօ 1881 úß •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ ´Öë †­Öêú ‹êÃÖê Öê¡Ö ³Öß ÃÖÛ´´Ö×»ÖŸÖ £Öê •ÖÖê ´ÖãÖ»Ö ¿ÖÖÃÖ­Ö êú
†¬Öß­Ö ­ÖÆüà †ÖŸÖê £Öê… ‡ÃÖ ¯Öæ¸üê Öê¡Ö ´Öë ´ÖãÖ»Ö ¸ü֕µÖ êú ÃÖ´ÖµÖ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 1/6 ÃÖê ³Öß ú´Ö ¸üÆüÖ Æü֐ê Öօ
µÖÆü ³Öß ×¾Ö“ÖÖ¸üÖßµÖ Æîü ׍ú †šüÖ¸üÆü¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ´Ö¬µÖ ´Öë •Ö²Ö ×²ÖΟÖÖ­Öß †ÖÎúÖ­ŸÖֆÖë úÖ ³ÖÖ¸üŸÖ êú ²Ö›Íüê ³ÖÖÖ ¯Ö¸ü
×­ÖµÖ­¡ÖÖ ÆüÖ­ê Öê »ÖÖÖ ŸÖ²Ö ´ÖãÖ»Ö ¿ÖÖÃÖ­Ö †­Öêú ¤ü¿ÖúÖë ÃÖê ¯ÖŸÖ­Ö ¯Ö¸ü £Öօ ¯ÖŸÖ­Ö êú ‡ÃÖ úÖ»Ö ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë êú
†­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ãú”û ÖµÖ ÆüÖ­ê ÖÖ ŸÖÖê þÖÖ³ÖÖ׾֍ú Æüß Æîü… †ŸÖ„ ‹êÃÖÖ ¯ÖϟÖßŸÖ Æü֟ê ÖÖ Æîü ׍ú 1881 ‡ÔÃÖ¾Öß úß •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ êú
¯Öæ¾ÖÔ êú ãú”û ¤ü¿ÖúÖë ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 4 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †ÓúÖë ÃÖê ³Öß úÆüà †×¬Öú ²ÖœÍüÖ Æü֐ê Öօ
ÃÖ­ÖË 1881 êú ¯Ö¿“Ö֟ÖË úß †¾Ö×¬Ö ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë †Öî¸ü ‡ÔÃÖևµÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ×­Ö¸­ŸÖ¸ü ¾Öéרü ÆüÖêŸÖß “Ö»Öß
ÖµÖ߅ ‡ÃÖ ¾Öéרü êú ×¾ÖÂÖµÖ ´Öë ­ÖߓÖê Æü´Ö ãú”û ×¾ÖßÖÖ¸ü ÃÖê “Ö“ÖÖÔ ú¸ëüÖê… Ã¾ÖŸÖ­¡ÖŸÖÖ¯ÖÏÖÛ¯ŸÖ êú ÃÖ´ÖµÖ ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ
×•Ö­Ö ŸÖß­Ö ‡úևµÖÖë ´Öë ×¾Ö³ÖÖ×•ÖŸÖ Æãü†Ö ˆ­Öúß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß úÖ Ã¾Öºþ¯Ö ‹ú ¤æüÃÖ¸êü ÃÖê ×³Ö®Ö Æîü †Öî¸ü
ŸÖß­ÖÖë ‡úևµÖÖë ´Öë ×³Ö®Ö ¯ÖύúÖ¸ü êú ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­Ö Æãü‹ Æïü… †ŸÖ„ ¯Öæ¸êü ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß úÖ
ÃÖӍú»Ö­Ö ú¸ü­Öê ÃÖê ¯Öæ¾ÖÔ Æü´Ö ‡­Ö ŸÖß­ÖÖêÓ ‘Ö™üúÖë êú ¯Öé£ÖËú-¯Öé£ÖËú †Öэú›Íêü ¤ëüÖê…
³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ : 1901-1991
ŸÖÖ׻֍úÖ-4 ´Öë Æü´Ö­Öê ¾ÖÂÖÔ 1901 ÃÖê 1991 ŸÖú ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü ü•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú †Öэú›ÍüÖë úÖ ÃÖӍú»Ö­Ö
׍úµÖÖ Æîü… 1951-1991 êú †Öэú›Íêü ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ ÃÖê ×»ÖµÖê ÖµÖê Æïü… ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Öß •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ ÃÖӐ֚ü­Ö ­Öê
×¾Ö³Ö֭֕֯Öæ¾ÖÔ úÖ»Ö êú †Öэú›ÍüÖë úÖê ³ÖÖ¸üŸÖÃÖӑÖ, ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö ‹¾ÖÓ ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö êú ×»ÖµÖê ¯Öé£ÖËú-¯Öé£ÖËú ²ÖÖљüú¸ü
¯ÖύúÖ×¿ÖŸÖ ×úµÖÖ Æîü… 1901 ÃÖê 1941 êú †Öэú›Íêü ‡ÃÖ ÄÖÖêŸÖ ÃÖê ×»ÖµÖê ÖµÖê Æïü…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß #

¾ÖÂÖÔ

ŸÖÖ׻֍úÖ 4 : ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ, 1901-1991

1901
1911
1921
1931
1941
1951
1961
1971
1981
1991

³ÖÖ.¬Ö´Öá

206,518
(86.640)
218,252
(86.585)
216,343
(86.067)
237,164
(85.148)
269,119
(84.438)
315,001
(87.237)
381,567
(86.871)
472,517
(86.201)
586,681
(85.856)
720,100
(85.088)

´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö

29,102
(12.209)
30,269
(12.008)
30,739
(12.229)
35,818
(12.860)
42,645
(13.380)
37,661
(10.430)
46,940
(10.687)
61,418
(11.204)
80,003
(11.708)
106,552
(12.590)

‡ÔÃÖևÔ

2,744
(1.151)
3,547
(1.407)
4,283
(1.704)
5,548
(1.992)
6,953
(2.182)
8,426
(2.334)
10,728
(2.442)
14,225
(2.595)
16,645
(2.436)
19,651
(2.322)

ãú»Ö

238,364
252,068
251,365
278,530
318,717
361,088
439,235
548,160
683,329
846,303

יü¯¯ÖÖß : ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ÃÖÆüÄÖÖëü ´Öë Æîü †Öî¸ü úÖꚍúüÖë ´Öë פüµÖê ÖµÖê †Öэú›Íêü ãú»Ö
ÃÖӏµÖÖ úÖ ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ Æïü… ÄÖÖêŸÖ : ¤êüÖë, ´Öæ»Ö ¯Öãß֍ú úß ŸÖÖ׻֍úÖ 2.6 †Öî¸ 2.6‹…

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úÖ ¾ÖÆü ³ÖÖÖ •ÖÖê ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö êú ¯Ö¿“Ö֟ÖËü ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö ²Ö­ÖÖ ˆÃÖ´Öêë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß ²ÖÆãüÃÖӏµÖú
Æïü… ¯Ö¸ü­ŸÖ㠕֭ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ¯ÖÏֵք ¯ÖϟµÖêú ¤ü¿Öú ´Öë ‘Ö™üŸÖÖ ÖµÖÖ Æî… êú¾Ö»Ö
1941-1951 êú ¤ü¿Öú ´Öë µÖÆü †­Öã¯ÖÖŸÖ ãú”û ²ÖœÍüօ µÖÆü ¾Öéרü ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö úß ¡ÖÖÃÖ¤ü ‘Ö™­ÖÖ êú úÖ¸üÖ Æãü‡Ô…
×¾Ö³Ö֭֕֯Öæ¾ÖÔ úÖ»Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ êú ‡ÃÖ ³ÖÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 1901 êú 86.6% ÃÖê
‘Ö™üú¸ü 1941 ´Öë 84.4% ¸üÆü ÖµÖօ 1941 †Öî¸ü 1951 êú ´Ö¬µÖ ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö êú ÃÖ´ÖµÖ •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú ²Ö»Ö֟ÖË ‹¾ÖÓ
ØÆüÃ֍ú ãÖÖ­ÖÖ­ŸÖ¸üÖ êú ¯Ö׸üÖÖ´Öþֺþ¯Ö µÖÆü †­Öã¯ÖÖŸÖ ¯ÖÏֵք 2.8 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †ÓúÖë ÃÖê ²ÖœÍüօ ×¾Ö³Ö֭֕Ö-¯Ö¿“Ö֟ÖË
êú ü“ÖÖ¸ü ¤ü¿ÖúÖë ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãµÖÖ×µÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 2.2 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †Óú ‘Ö™üÖ Æîü… µÖÆü ÈüÖÃÖ
×¾Ö³Ö֭֕֯Öæ¾ÖÔ êú “ÖÖ¸ü ¤ü¿ÖúÖë ´Öë Æãü‹ ÈüÖÃÖ êú ¯ÖÏֵք ÃÖ´ÖÖ­Ö Æüß Æîü…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß $

1901 †Öî¸ü 1991 êú ´Ö¬µÖ ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ãú»Ö 1.6 ¯ÖÏןֿ֟Ö

†ÓúÖë úß ×Ö¸ü־֙ü †Ö‡Ô Æîü… µÖÆü אָü־֙ü ²ÖÆãüŸÖ †×¬Öú ­ÖÆüà פüÖŸÖ߅ ¯Ö¸ü­ŸÖã µÖÆü ôָüÖ ¸üÖ­ÖÖ “ÖÖ×ÆüµÖê ׍ú ‡ÃÖ
´Ö¬µÖ ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö êú ¯ÖϳÖÖ¾Ö êú úÖ¸üÖ ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 2.8 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †ÓúÖë
ÃÖê ²ÖœÍüÖ £Öօ †ŸÖ„ 1901 ÃÖê 1991 êú ´Ö¬µÖ ¾ÖÖßÖ׾֍ú אָü־֙ü 4.4 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †ÓúÖë úß Æîü …
ŸÖÖ׻֍úÖ ÃÖê ïÖ™ü Æîü ׍ú ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ êú ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö ¾ÖÖ»Öê ³ÖÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë
ÃÖŸÖŸÖ ÈüÖÃÖ ÆüÖê ¸üÆüÖ Æîü… ÈüÖÃÖ úß ‡ÃÖ ¤üߑÖԍúÖ»Öß­Ö ¯ÖϾÖé×¢Ö ´Öë ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö êú ÃÖ´ÖµÖ Æãü†Ö ؍úד֟ÖË †¾Ö¸üÖê¬Ö Öם֍ú
‹¾ÖÓ ¯ÖÏֵք ¯ÖϳÖÖ¾ÖÆüß­Ö ¯ÖÏ´ÖÖ×ÖŸÖ Æãü†Ö… †ÖÖê Æü´Ö ¤êüÖëÖê ׍ú ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ÈüÖÃÖ êú
ÃÖÖ£Ö ´ÖãÛÃ»Ö´Ö ‹¾ÖÓ ‡ÔÃÖÖ‡Ô •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ÆüÖê ¸üÆüß ¾Öéרü ÃÖ´¯ÖæÖÔ ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö ´Öë ‹ú •ÖîÃÖß ­ÖÆüà Æîü… µÖÆü
¾Öéרü ãú”û ÃÖß×´ÖŸÖ Öê¡ÖÖë ´Öë êúÛ­¦üŸÖ Æîü… ‡­Ö Öê¡ÖÖë ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë ‹¾ÖÓ ‡ÔÃÖևµÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë Æãü‡Ô ¾Öéרü
³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë Æãü‹ ãú»Ö ÈüÖÃÖ ÃÖê ú‡Ô ÖãÖÖ †×¬Öú Æîü… ‡Ã֍êú
¯Ö׸üÖÖ´Öþֺþ¯Ö ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö êú ³Öߟָü ‹êÃÖê †­Öêú ãÖÖ­Ö ˆ³Ö¸êü Æïü •ÖÆüÖÑ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯Ö֟Ö
†ŸµÖ­ŸÖ ¿ÖߑÖПÖÖ ÃÖê ‘Ö™üŸÖÖ •ÖÖ ¸üÆüÖ Æîü…
¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ : 1901-1991
³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ êú •ÖÖê Öê¡Ö ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö êú ¯Ö¿“Ö֟ÖË ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö ´Öë ÖµÖê ˆ­Öúß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú †Öэú›ÍüÖë úÖ
ÃÖӍú»Ö­Ö ŸÖÖ׻֍úÖ-5 ´Öë ׍úµÖÖ ÖµÖÖ Æîü… µÖÆü ÃÖӍú»Ö­Ö ´Ö㏵֟ք ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Öß •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ «üÖ¸üÖ ¯ÖύúÖ×¿ÖŸÖ ×¾Ö׳֮Ö
¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ¯Ö¸ü †Ö¬ÖÖ׸üŸÖ Æîü… ×¾Ö³Ö֭֕Ö-¯Ö¿“Ö֟ÖË úê ãú”û ¤ü¿ÖúÖë êú ×»ÖµÖê ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö úß
ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ÃÖÓµÖ㌟ָüÖ™Òü ÃÖÓ‘Ö êú †Öэú›ÍüÖë ÃÖê »Öß ÖµÖß Æîüî…
×¾Ö³Ö֭֕֯Öæ¾ÖÔ úÖ»Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ êú ‡ÃÖ ³ÖÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 15-20 ¯ÖÏןֿ֟Ö
£Öօ ‡ÃÖ ³ÖÖÖ ´Öë †Öî¸ü ¯ÖÆü»Öê ¯Öæ¾Öá ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö ²Ö­Öê †Öî¸ü †²Ö ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö úÆü»ÖÖ­Öê ¾ÖÖ»Öê Öê¡ÖÖë ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ
¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †»¯ÖÃÖӏµÖú ÆüÖê­ÖÖ ¾ÖßÖãŸÖ„ ³ÖÖ¸üŸÖ êú ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö úÖ ‹ú´ÖÖ¡Ö úÖ¸üÖ ²Ö­Öօ
ŸÖÖ׻֍úÖ-5 êú †Öэú›ÍüÖë ´Öë ˆ»»ÖêÖ­ÖßµÖ Æîü ׍ú ×¾Ö³Ö֭֕֯Öæ¾ÖÔ úÖ»Ö ´Öë ‡ÃÖ Öê¡Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë
úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ²ÖœÍü ¸üÆüÖ £Öօ 1901 ´Öë µÖÆüÖÑ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß 15.9 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ £Öê, 1941 ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯Ö֟Ö
²ÖœÍüú¸ü 19.7% ÆüÖê ÖµÖÖ £Öօ ‡ÃÖß †¾Ö×¬Ö ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 83.9 ÃÖê ‘Ö™üú¸üü 78.8% ¸üÆü ÖµÖօ
³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úÖ µÖÆü ‹ú´ÖÖ¡Ö ³ÖÖÖ £ÖÖ •ÖÆüÖÑ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úß ÃÖӏµÖÖ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úß †¯ÖêÖÖ †×¬Öú
ÖןÖü ÃÖê ²ÖœÍü ¸üÆüß £Ö߅ 1921 ÃÖê 1941 êú ´Ö¬µÖ µÖÆü ¯ÖÏ׍ÎúµÖÖ ²ÖÆãüŸÖ ïÖ™ü †Öî¸ü ŸÖß¾ÖÎ ÆüÖêŸÖß ×¤üÖÖµÖß ¤êüŸÖß Æîü… µÖÆü
¯ÖÏ׍ÎúµÖÖ “Ö»ÖŸÖß ¸üÆüŸÖß ŸÖÖê ÃÖ´³Ö¾Ö Æîü ׍ú ‡ÃÖ Öê¡Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë ‹¾ÖÓ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ †­Öã¯Ö֟Ö

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß %

ãú”û ÃÖ´Ö֭֟ÖÖ úß †Öê¸ü ²ÖœÍü­Öê »ÖÖŸÖÖ †Öî¸ü µÖÆü Öê¡Ö ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ´Ö㏵֬ÖÖ¸üÖ ÃÖê •Öã›Íü •Ö֟Öօ ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö ­Öê µÖÆü
ÃÖ´³ÖÖ¾Ö­ÖÖ ÃÖ´ÖÖ¯ŸÖ ú¸ü ¤ü߅ ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö êú ˆ¯Ö¸üÖ­ŸÖ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß ‡ÃÖ Öê¡Ö ÃÖê ¯ÖÏֵք ¯ÖæÖԟք ÃÖ´ÖÖ¯ŸÖ ÆüÖê
ÖµÖê… 1941 ´Öë 55.7 »ÖÖÖ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß ¾ÖÆüÖÑ £Öê, 1951 ´Öë ˆ­Öúß ÃÖӏµÖÖ ´ÖÖ¡Öü 6.5 »ÖÖÖ ¸üÆü ÖµÖ߅
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 19.7% ÃÖê ‘Ö™üú¸ü 1.6% ÆüÖê ÖµÖօ ŸÖ²Ö ÃÖê µÖÆü †­Öã¯Ö֟Ö
¯ÖÏֵք ˆÃÖß ÃŸÖ¸ü ¯Ö¸ü ²Ö­ÖÖ Æãü†Ö Æîü…
ŸÖÖ׻֍úÖ 5 : ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ, 1901-1991

¾ÖÂÖÔ

1901
1911
1921
1931
1941
1951
1961
1971
1981
1991

³ÖÖ.¬Ö´Öá

2,641
(15.932)
2,898
(14.953)
3,274
(15.511)
4,427
(18.805)
5,568
(19.687)
0,646
0,754
(1.469)
1,208
(1.791)
1,454
(1.649)
2,018
(1.649)

´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö

‡ÔÃÖևÔ

13,904
0,032
(83.875)
(0.193)
16,364
0,119
(84.433)
(0.614)
17,620
0,214
(83.475)
(1.014)
18,757
0,357
(79.678)
(1.517)
22,293
0,421
(78.824)
(1.489)
39,286
0,520
(1.596) (97.119)
49,889
0,699
(97.169)
(1.362)
65,254
0,981
(96.755)
(1.454)
85,371
1,371
(96.796)
(1.555)
118,475
1,903
(96.796)
(1.555)

ãú»Ö

16,577
19,381
21,108
23,541
28,282
40,451
(1.285)
51,343
67,443
88,197
122,397

יü¯¯ÖÖßê : •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ÃÖÆüÄÖÖë ´Öë Æîü, úÖꚍúüÖë ´Öë פüµÖê ÖµÖê †Öэú›Íêü ãú»Ö ÃÖӏµÖÖ úÖ
¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ ÆîüӅ ÄÖÖêŸÖ : ¤êüÖë, ´Öæ»Ö ¯Öãß֍ú úß ŸÖÖ׻֍úÖ 2.4‹ †Öî¸ü 2.8‹…

¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö ´Öë •ÖÖê ãú” £ÖÖê›üÍ-ê ²ÖÆãüŸÖ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß ¿ÖêÂÖ ²Ö“Öê Æïü ˆ­Öúß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ¾ÖÆüÖÑ úß ãú»Ö
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ÃÖê ؍úד֟ÖË †×¬Öú Ö×ŸÖ ÃÖê ²ÖœÍü ¸üÆüß Æîü, ¯Ö¸ü­ŸÖã ¾ÖÆüÖÑ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úß ãú»Ö ÃÖӏµÖÖ ­ÖÖµÖ

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß &

Æüß ¸üÆüß Æîü… ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö êú ÃÖ´ÖµÖ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ ¾ÖÆüÖÑ ÃÖê ‹êÃÖÖ ×­ÖúÖÃÖ­Ö Æãü†Ö ׍ú †Ö•Ö ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö
´Öë ˆ­Öúß ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ 1901 úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ †»¯ÖÖÓ¿Ö Æîü… ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö úß •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ êú †ªŸÖ­Ö †Öэú›Íüê
1981 êú Æïü, ˆÃÖ ¾ÖÂÖÔ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úß ãú»Ö ÃÖӏµÖÖ 1901 úß ÃÖӏµÖÖ úÖ ¯ÖÏֵք 55 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ £Ößü…
¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö ´Öë ¿ÖêÂÖ ²Ö“Öê ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë ´Öë ÃÖê †×¬ÖúÖÓ¿Ö ×ÃÖ­¬Ö ¯ÖÏÖ­ŸÖ ´Öë ¸üÆüŸÖê Æïü… 1981 úß •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ
êú †­ÖãÃÖÖ¸üü ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö êú ãú»Ö 13.9 »ÖÖÖ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë ´Öë ÃÖê 12.7 »ÖÖÖ ×ÃÖ­¬Ö ´Öë £Öê… ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö
´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß ´Ö㏵֟ք ÖÏÖ´ÖßÖ Öê¡ÖÖë ´Öë Æïü, 1981 ´Öë ˆ­Öúß 80% ÃÖê †×¬Öú •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ÖÏÖ´ÖßÖ £Ößü…
¯ÖÖ׍úßÖÖ­Öß Öê¡Ö ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ¯Öæ¸üß ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ÃÖê úÆüà
†×¬Öú Ö×ŸÖ ÃÖê ²ÖœÍüŸÖß ¸üÆüß Æîü… ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö êú ÃÖ´ÖµÖ ³Öß ¾ÖÆüÖÑ ÃÖê ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë •ÖîÃÖÖ
ÃÖ´Öæ»Ö ׭֍úÖÃÖ­Ö ­ÖÆüà Æãü†Ö… ‡ÃÖ Ãֲ֍êú úÖ¸üÖ ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 1901 ÃÖê
1981 êú ´Ö¬µÖ †Öšü ÖãÖÖ ²ÖœÍüÖ Æîü, 1901 ´Öë ¾Öê 0.2 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ £Öê, 1981 ´Öë 1.6 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ Æïü…
×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö êú ÃÖ´ÖµÖ ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ×•Ö­Ö ŸÖß­Ö ‘Ö™üúÖë ´Öë ²ÖљüÖ, ˆ­Ö´Öë ÃÖê ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö ¾ÖÖ»Öê ‘Ö™üú ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ
¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ÃÖ²ÖÃÖê †×¬Öú ¯ÖϳÖÖ×¾ÖŸÖ Æãü†Ö… ‹êÃÖÖ ¯ÖϟÖßŸÖ ÆüÖêŸÖÖ Æîü ׍ú ‡ÃÖ Öê¡Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ
¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úß ²ÖœÍüŸÖê †­Öã¯ÖÖŸÖ ¯Ö¸ü †Óãú¿Ö »ÖÖÖ­ÖÖ ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö úÖ ´ÖãµÖ ˆ§êü¿µÖ £Öօ
²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ : 1901-1991
ŸÖÖ׻֍úÖ-6 ´Öë †Ö•Ö ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö êú †­ŸÖÖÔŸÖ †Ö­Öê ¾ÖÖ»Öê Öê¡ÖÖë úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú †Öэú›Íêü פüµÖê ÖµÖê
Æïü… µÖÆü ÃÖӍú»Ö­Ö ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö êú •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ×¾Ö³ÖÖÖ «üÖ¸üÖ ˆ¯Ö»Ö²¬Ö ú¸ü¾ÖÖµÖê ÖµÖê †Öэú›ÍüÖë ¯Ö¸ü †Ö¬ÖÖ׸üŸÖ Æîü…
×¾Ö³Ö֭֕֯Öæ¾ÖÔ úÖ»Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ êú ‡ÃÖ ³ÖÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö êú
†¬Öß­Ö †ÖµÖê Öê¡ÖÖë úß †¯ÖêÖÖ úÆüà †×¬Öú £Öօ ¯Ö¸ü­ŸÖã ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ¯ÖϟµÖêú ¤ü¿Öú ´Öë ‡ÃÖ Öê¡Ö ´Öë
ˆ­Öêú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ×­Ö¸ü­ŸÖ¸ü ÈüÖÃÖ ÆüÖêŸÖÖ “Ö»ÖÖ ÖµÖÖ Æîü…
ÃÖ­ÖË 1901 ´Öë ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 33.9% £Öօ 1901 ÃÖê
1941 ŸÖú êú “ÖÖ¸ü ¤ü¿ÖúÖë ´Öë µÖÆü ‘Ö™üú¸ü 29.6% ¸üÆü ÖµÖօ ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö êú ÃÖ´ÖµÖ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ
†­Öã¯ÖÖŸÖ ¯ÖÏֵք ‹ú “ÖÖî£ÖÖ‡Ô ‘Ö™üú¸ü 1951 ´Öë 22.9% ÆüÖê ÖµÖօ ×¾Ö³Öֿ֭֕֯“Ö֟ÖË êú 40 ¾ÖÂÖÖí ´Öë ˆ­ÖúÖ
†­Öã¯ÖÖŸÖ ŸÖß¾ÖΟÖÖ ÃÖê ‘Ö™üŸÖê Æãü‹ 1991 ´Öë 11.4% ¸üÆü ÖµÖÖ Æîü… µÖÆü †­Öã¯ÖÖŸÖ 1951 êú ˆ­Öêú †­Öã¯ÖÖŸÖ úÖ šüߍú
†Ö¬ÖÖ Æîü… ‡ÃÖ ¯ÖύúÖ¸ü •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ êú ×•Ö­Ö 90 ¾ÖÂÖÖí êú †Öэú›ÍüÖë úÖ ÃÖӍú»Ö­Ö µÖÆüÖÑ Æãü†Ö Æîü, ˆÃÖ †¾Ö×¬Ö ´Öë ‡ÃÖ
Öê¡Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 33.9% ÃÖê ‘Ö™üú¸ü 11.4% Æãü†Ö †Öî¸ü ´ÖãÛÃ»Ö´Ö †­Öã¯Ö֟Ö
66.1% ÃÖê ²ÖœÍüú¸ü 88.3% ŸÖú ¯ÖÆãÑü“Ö ÖµÖÖ Æîü…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß '

ŸÖÖ׻֍úÖ 6 : ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ, 1901-1991

¾ÖÂÖÔ

1901
1911
1921
1931
1941
1951
1961
1971
1981
1991

³ÖÖ.¬Ö´Öá

´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö

9,814
(33.927)
10,353
(32.809)
10,608
(31.900)
10,812
(30.367)
12,437
(29.613)
10,110
(22.891)
10,646
(19.278)
10,138
(14.302)
11,722
(13.037)
12,672
(11.370)

19,113
(66.073)
21,202
(67.191)
22,646
(68.100)
24,731
(69.461)
29,509
(70.261)
33,943
(76.854)
44,415
(80.429)
60,533
(85.396)
77,906
(86.647)
98,420
(88.305)

‡ÔÃÖևÔ
­ÖÖµÖ

ãú»Ö

28,297

­ÖÖµÖ

31,555

­ÖÖµÖ

33,254

0,061
(0.171)
0,053
(0.126)
0,113
(0.255)
0,162
(0.293)
0,214
(0.302)
0,284
(0.316)
0,363
(0.325)

35,604
41,999
44,166
55,223
70,885
89,912
111,455

יü¯¯ÖÖß : •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ÃÖÆüÄÖÖë ´Öë Æîü, úÖꚍúüÖë ´Öë פüµÖê ÖµÖê †Öэú›Íêü ãú»Ö ÃÖӏµÖÖ úÖ
¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ ÆîüӅ ÄÖÖêŸÖ : ¤êüÖë, ´Öæ»Ö ¯Öãß֍ú úß ŸÖÖ׻֍úÖ 2.5 †Öî¸ 2.9‹…

¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö úß ÛãÖ×ŸÖ êú ×¾Ö¯Ö¸üßŸÖ ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö ¾ÖÖ»Öê Öê¡Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ²ÖßÃÖ¾Öà
¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ¯ÖϟµÖêú ¤ü¿Öú ´Öë ‘Ö™üŸÖÖ “Ö»ÖÖ ÖµÖÖ Æîü… ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö êú ÃÖ´ÖµÖ ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö úß ³ÖÖÑ×ŸÖ ‡ÃÖ Öê¡Ö ´Öë
³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ ÃÖ´¯ÖæÖÔ ×¾Ö­ÖÖ¿Ö ­ÖÆüà Æãü†Ö, ¯Ö¸ü­ŸÖã ŸÖ²Ö ÃÖê ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ µÖÆüÖÑ ÃÖê
ÃÖŸÖŸÖ ×­ÖúÖÃÖ­Ö ÆüÖêŸÖÖ “Ö»ÖÖ ÖµÖÖ Æîü…
³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ : 1881-1991
³ÖÖ¸üŸÖ úß ŸÖß­Ö ‘Ö™üú ‡úևµÖÖë úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ÃÖ´²Ö­¬Öß †Öэú›Íüê ÃÖӍú×»ÖŸÖ ú¸ü­Öê êú ¯Ö¿“Ö֟ÖË ÃÖ´¯ÖæÖÔ
³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú †Öэú›ÍüÖë úÖê ¤êüÖ­ÖÖ ÃÖ´Öã×“ÖŸÖ Æîü… ÃÖ­ÖË 1881 ÃÖê 1991 ŸÖú úß †¾Ö×¬Ö êú ×»ÖµÖê

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß 

µÖê †Öэú›Íüê ŸÖÖ׻֍úÖ-7 ´Öë פüµÖê ÖµÖê Æïü… ÃÖ´ÖÃŸÖ †Öэú›ÍüÖë úÖ ØÃÖÆüÖ¾Ö»ÖÖêú­Ö ú¸üŸÖê Æãü‹ ¯Ö׸ü׿Ö™ ŸÖÖ׻֍úÖ-1 ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖÃÖӑÖ,
¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö, ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö †Öî¸ü ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß úÖ ‹ú ãÖÖ­Ö ¯Ö¸ü ÃÖӍú»Ö­Ö ú¸ü פüµÖÖ ÖµÖÖ Æîü…
ŸÖÖ׻֍úÖ 7 : ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ, 1881-1991
¾ÖÂÖÔ

1881
1891
1901
1911
1921
1931
1941
1951
1961
1971
1981
1991

³ÖÖ.¬Ö´Öá

198,424
(79.320)
220,343
(78.814)
218,973
77.139
231,503
(76.403)
230,225
(75.304)
252,403
(74.747)
287,124
(73.812)
325,756
(73.088)
392,968
(71.998)
483,863
(70.484)
599,858
(69.634)
734,791
(68.026)

´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö

49,953
(19.969)
57,068
(20.412)
62,119
21.883
67,835
(22.387)
71,005
(23.225)
79,306
(23.486)
94,447
(24.279)
110,890
(24.880)
141,244
(25.878)
187,205
(27.270)
243,280
(28.241)
323,447
(29.944)

‡ÔÃÖևÔ

1,778
(0.711)
2,164
(0.774)
2,776
0.978
3,666
(1.210)
4,497
(1.471)
5,966
(1.767)
7,427
(1.909)
9,059
(2.033)
11,589
(2.123)
15,420
(2.246)
18,300
(2.124)
21, 917
(2.029)

ãú»Ö

250,155
279,575
283,868
303,004
305,727
337,675
388,998
445,705
545,801
686,488
861,438
1,080,155

יü¯¯ÖÖß : •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ÃÖÆüÄÖÖë ´Öë Æîü, úÖꚍúüÖë ´Öë פüµÖê ÖµÖê †Öэú›Íêü ãú»Ö ÃÖӏµÖÖ úÖ
¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ Æïü… ÄÖÖêŸÖ : ´Öæ»Ö ¯Öãß֍ú úß ŸÖÖ׻֍úÖ 2.10 †Öî¸ 2.11 ¤êüÖë…

•Ö­ÖÖÖ­ÖÖ úß ‡ÃÖ 110 ¾ÖÂÖÔ úß †¾Ö×¬Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë êú
†­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë 11 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †ÓúÖë úÖ ÈüÖÃÖ Æãü†Ö Æüî… ÃÖ­ÖË 1881 ´Öë µÖÆüÖÑ úß ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ
¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 79.32% £ÖÖ, †²Ö 1991 ´Öë µÖÆü †­Öã¯ÖÖŸÖ ´ÖÖ¡Ö 68.03% ¸üÆü ÖµÖÖ Æîü… ‡ÃÖß †¾Ö׬Ö

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß 

´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ¯ÖÏֵք 10 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †ÓúÖë ÃÖê ²ÖœÍüÖ Æîü, 1881 ´Öë ¾Öê •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖü 20%
£Öê, 1991 ´Öëê ¾Öê 30% ÆüÖê ÖµÖê Æïü… ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 1 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †Óú ÃÖê ãú”û †×¬Öú ²ÖœÍüÖ Æîü, ¾Öê 1881 ´Öë
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ 0.7% £Öê, †²Ö 1991 ´Öë 2% ÃÖê †×¬Öú Æïü… ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ÈüÖÃÖ †Öî¸
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ¾Öéרü úÖ Îú´Öü ‡ÃÖ ¯Öæ¸üß †¾Ö×¬Ö ´Öë ÃÖŸÖŸÖ “Ö»ÖŸÖÖ ¸üÆüÖ Æîü,ü µÖÆü Îú´Ö †²Ö ³Öß £Ö´ÖÖ ­ÖÆüà
פüÖŸÖօ ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 1881 ÃÖê 1971 êú ´Ö¬µÖ 90 ¾ÖÂÖÔ ŸÖú ×­Ö¸ü­ŸÖ¸ü ²ÖœÍüŸÖÖ ¸üÆüÖ, †²Ö †Û­ŸÖ´Ö ¤Öê
¤ü¿ÖúÖë ´Öë µÖÆü ¾Öéרü ãú”û †¾Ö¹ý¨ü Æãü‡Ô Æîü…
³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ •ÖîÃÖê ³ÖÖîÖÖê׻֍ú ‹¾ÖÓ ÃÖÖÓÍéúן֍ú ‹úºþ¯ÖŸÖÖ ÃÖê µÖãŒŸÖ ÃÖãÖךüŸÖ-ÃÖãÃÖß×´ÖŸÖ Öê¡Ö ´Öë ׍úÃÖß ²ÖÆãüÃÖӏµÖú
ÃÖ´Öã¤üÖµÖ êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ´ÖÖ¡Ö ‹ú ¿ÖŸÖÖ²¤üß úß †¾Ö×¬Ö ´Öë 11 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †ÓúÖë úÖ ÈüÖÃÖ ÆüÖ­ê ÖÖü ‹ú †ÃÖÖ¬ÖÖ¸üÖ ‘Ö™ü­ÖÖ
Æîü… µÖÆü ÈüÖÃÖ ×úŸÖ­ÖÖ ²Ö›ÍüÖ Æîü ‡Ã֍úÖ †­Öã´ÖÖ­Ö ‡ÃÖ ŸÖ£µÖ ÃÖê »ÖÖÖµÖÖ •ÖÖ Ã֍úŸÖÖ Æîü ׍ú †ú²Ö¸ü êú ÃÖ´ÖµÖ •Ö²Ö ´ÖãÖ»Ö
¿ÖÖÃÖ­Ö †¯Ö­Öê “Ö¸ü´Ö ¯Ö¸ü £ÖÖ †Öî¸ü ³ÖÖ¸üŸÖ ´Öë ‡Ã»ÖÖ´Öß ¿ÖÖÃÖ­Ö Ã£ÖÖ×¯ÖŸÖ Æãü‹ ¯ÖÏֵք 500 ¾ÖÂÖÔ ÆüÖê “Öãúê £Öê, ŸÖ²Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ”ûšüê ³ÖÖÖ ÃÖê †×¬Öú ­ÖÆüà ÆüÖê ¯ÖÖµÖÖ £Öօ ÖŸÖ ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë êú
†­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë Æãü†Ö ÈüÖÃÖ ‡Ã»ÖÖ´Öß ¿ÖÖÃÖ­Ö úß ¯ÖÖÑ“Ö ¿ÖŸÖÖÛ²¤üµÖÖë ´Öë Æãü‹ ÈüÖÃÖ ê ¤üÖ-ê ןÖÆüÖ‡Ô ÃÖê ³Öß †×¬Öú Æîü… ÈüÖÃÖ úß
ÖŸÖ ¿ÖŸÖÖ²¤üß •ÖîÃÖß Ö×ŸÖ ²Ö­Öß ¸üÆüß ŸÖÖê ‡ŒúßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ˆ¢Ö¸üÖ¨Ôü ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ
†­Öã¯ÖÖŸÖ 50% ÃÖê ³Öß ×­Ö´­Ö ÆüÖê •ÖÖµÖêÖÖ †Öî¸ü ¾Öê †¯Ö­Öê Æüß ´Öæ»Ö Öê¡Ö ´Öë †»¯ÖÃÖӏµÖú ÆüÖê •ÖÖµÖëÖê…

‡ŒúßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ˆ¢Ö¸üÖ¨Ôü úß ÛãÖןÖ
³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ÃÖ´²Ö­¬Öß •ÖÖê ÃÖӍú»Ö­Ö ‰ú¯Ö¸ü Æãü†Ö Æîü ˆÃÖÃÖê Æü´Öë 1881 ÃÖê 1991 ŸÖú êú ²ÖÖ¸üÆü
¤ü¿ÖúÖë êú †Öэú›Íüê ¯ÖÏÖ¯ŸÖ Æü֟ê Öê Æïü… 1881 †Öî¸ü 1891 êú †Öэú›Íüê ˆ¢Ö¸ü¾ÖŸÖá †Öэú›ÍüÖë ÃÖê ¯ÖæÖԟք ŸÖã»Ö­ÖßµÖ ­ÖÆüà Æî…Ó ‡­Ö
¯ÖÏÖ¸üÛ´³Öú •Ö­ÖÖÖ­ÖֆÖë ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úÖ ÃÖ´¯ÖæÖÔ Öê¡Ö ÃÖÛ´´Ö×»ÖŸÖ ­ÖÆüà ÆüÖê ¯ÖÖµÖÖ £Öօ ‡­Ö ¤üÖê †Öэú›ÍüÖë úÖê ”û֛ê üÍ ¤ëü
ŸÖÖê ³Öß 1901 ÃÖê 1991 ŸÖú êú ¤üÃÖ ¤ü¿ÖúÖë êú †Öэú›Íüê ŸÖÖê Æü´Öë ˆ¯Ö»Ö²¬Ö Æïü Æüà… ‡ÃÖ »Ö´²Öß †¾Ö×¬Ö ´Öë ×¾Ö׳֮Ö
¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë êú ¯ÖÖ¸üïÖ׸üú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­Ö úß •ÖÖê ¯ÖϾÖé×¢Ö ×¤üÖÖ‡Ô ¤êüŸÖß Æîü ˆÃ֍êú †Ö¬ÖÖ¸ü ¯Ö¸ü †ÖÖê êú
ú×ŸÖ¯ÖµÖ ¤ü¿ÖúÖë úß ÛãÖ×ŸÖ úÖ ¯ÖÏÖ´ÖÖם֍ú †­Öã´ÖÖ­Ö »ÖÖÖ ¯ÖÖ­ÖÖ ÃÖ´³Ö¾Ö Æîü…
ד֡Ö-1 ´Öë Æü´Ö­Öê ÃÖÖ´ÖÖ­µÖ ÃÖÖÓۏµÖúß Ö×ÖŸÖ êú ´ÖÖ¬µÖ´Ö ÃÖê Æü´Öë ˆ¯Ö»Ö²¬Ö ¤üÃÖ ¤ü¿ÖúÖë êú †Öэú›ÍüÖë úÖê •ÖÖê›üÍ­Öê
¾ÖÖ»Öß ÃÖ¾ÖÖì¢Ö´Ö ¯ÖϾÖé×¢Ö¸êüÖÖ‹Ñ Öà“Öß Æîü… ‰ú¯Ö¸ü úß ¸êüÖÖ ŸÖÖ׻֍úÖ-7 ´Öë פüµÖê ÖµÖê ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë êú
†­Öã¯ÖÖŸÖ êú †Öэú›ÍüÖë úÖê •ÖÖê›ü͟Öß Æîü, ­ÖߓÖê ¾ÖÖ»Öß ¸êüÖÖ ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë ‹¾ÖÓ ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ ÃÖÛ´´Ö×»ÖŸÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ¤ü¿ÖÖÔµÖÖ
ÖµÖÖ Æîü… ÃÖÖÓۏµÖúß Ö×ÖŸÖ êú †­ÖãÃÖÖ¸ü µÖê ¯ÖϾÖé×¢Ö¸êüÖÖ‹Ñ †ŸµÖ­ŸÖ ×¾ÖÀ¾ÖÃÖ­ÖßµÖ Æïü… ‡­Ö ¸êüÖֆÖë úÖ R2-´Öæ»µÖ 1 êú
²ÖÆãüŸÖ ׭֍ú™ü Æîü, •Ö²Ö ׍úÃÖß ¯ÖϾÖé×¢Ö¸êüÖÖ úÖ R2-´Öæ»µÖ 1 Æü֟ê ÖÖ Æîü ŸÖÖê ˆÃÖê ¯ÖæÖԟք ×¾ÖÀ¾ÖÃÖ­ÖßµÖ ´ÖÖ­ÖÖ •Ö֟ÖÖ Æîü…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß

•ÖîÃÖÖ ×ú ד֡Ö-1 ´Öë ïÖ™ü פüÖÖµÖß ¤êüŸÖÖ Æîü, ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ úÖê ¤ü¿ÖÖÔ­Öê ¾ÖÖ»Öß ¸êüÖÖ
1901 êú 77% êú ßָü ÃÖê ÃÖÆü•Ö-×­Ö¸­ŸÖ¸üŸÖÖ ÃÖê ­ÖߓÖê אָüŸÖß Æãü‡Ô 1991 êú 68% êú ßָü ¯Ö¸ü ¯ÖÆÑüã“ÖŸÖß Æî…
‡ÔÃÖևµÖÖë †Öî¸ü ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë êú ÃÖÛ´´Ö×»ÖŸÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ úÖê ¤ü¿ÖÖÔ­Öê ¾ÖÖ»Öß ¸êüÖÖ ¾ÖîÃÖß Æüß ÃÖÆü•Ö-×­Ö¸­ŸÖ¸üŸÖÖ ÃÖê ‰ú¯Ö¸ü
ˆšüŸÖß “Ö»Öß •Ö֟Öß Æîü… ‡­Ö ¤üÖê­ÖÖë ¸êüÖֆÖë úÖê †ÖÖê ²ÖœÍü֟Öê “Ö»Öê •ÖÖµÖë ŸÖÖê µÖê ÃÖ­ÖË 2061 ‡ÔÃÖ¾Öß ´Öë ‹ú-¤æüÃÖ¸êü úÖê
ú֙üŸÖß Æïü… ˆÃÖ ÃÖ´ÖµÖ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë ‹¾ÖÓ ‡ÔÃÖևµÖÖë êú ÃÖÛ´´Ö×»ÖŸÖ †­Öã¯Ö֟Ö
êú ÃÖ´ÖÖ­Ö ÆüÖê •Ö֟ÖÖ Æîü †Öî¸ü ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ¤üÖê­ÖÖë ÃÖ´ÖæÆüÖë ´Öë †Ö¬Öß-†Ö¬Öß ²Öљü •Ö֟Öß Æîü… ˆÃ֍êú
¯Ö¿“Ö֟ÖË ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ †ÖÖê ‘Ö™üŸÖÖ •Ö֟ÖÖ Æîü †Öî¸ü ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë ‹¾ÖÓ ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ
ÃÖÛ´´Ö×»ÖŸÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ²ÖœÍüŸÖÖ •Ö֟ÖÖ Æîü…
ד֡Ö-1 : ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬ÖÙ´ÖµÖÖë ‹¾ÖÓ †­µÖÖë úß ¾Öéרü úß ¯ÖϾÖé×¢Ö ¸êüÖ֋Ó, 1901-2071
80%

70%

p= −5×10−6t3+3×10−4t2−0.09t+77.14
R2= 0.9977

³ÖÖ¸üŸÖßµÖ
¬Ö´Öá

60%

50%

40%

‡ÔÃÖÖ‡Ô +
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
−6 3

30%

−4 2

p= +5×10 t −3×10 t +0.09t+22.86
2
R = 0.9977

t = 1901 ÃÖê †ÖÖê úß †¾Ö×¬Ö ¾ÖÂÖÖí ´Öë
p = ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ ¯ÖÏןֿ֟Ö

20%
1901 1911 1921 1931 1941 1951 1961 1971 1981 1991 2001 2011 2021 2031 2041 2051 2061 2071

ÃÖÖÓۏµÖúß Ö×ÖŸÖ úß ‡­Ö ¯ÖϾÖé×¢Ö¸êüÖֆÖë ¯Ö¸ü ×¾ÖÀ¾ÖÖÃÖ ú¸ëü ŸÖÖê µÖÆü ïÖ™ü Æîü ׍ú ‡ŒúßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú
ˆ¢Ö¸üÖ¨Ôü ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß †»¯ÖÃÖӏµÖú ÆüÖê •ÖÖµÖëÖê… ‡ÃÖ Ö×ÖŸÖ ¯Ö¸ü †×¾ÖÀ¾ÖÖÃÖ ú¸ü­Öê úÖ
úÖê‡Ô úÖ¸üÖ ³Öß Æü´Öë פüÖÖµÖß ­ÖÆüà ¤êüŸÖօ

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß !

µÖÆü ׭֍úÂÖÔ ¯ÖæÖԟք †Öэú›ÍüÖë ‹¾ÖÓ ÃÖÖÓۏµÖúß Ö×ÖŸÖ ¯Ö¸ü †Ö¬ÖÖ׸üŸÖ Æîü… ‡ÃÖ ×­ÖúÂÖÔ úß ŸÖÔúÃÖӐ֟֟ÖÖ ‹¾ÖÓ ÃÖ´³ÖÖ¾µÖŸÖÖ
úÖ ´Ö滵ÖÖӍú­Ö ú¸ü­Öê êú ׻֋ Æü´Ö­Öê ÃÖÓµÖ㌟ָüÖ™Òü êú ÃÖ­ÖË 2050 êú ´ÖÖ¬µÖ •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß †­Öã´ÖÖ­ÖÖë êú †Ö¬ÖÖ¸ü ¯Ö¸ü
ÛãÖ×ŸÖ úÖ †Öú»Ö­Ö ׍úµÖÖ Æîü… ‘¾Ö»›Ôü ¯ÖÖ¯Öã»Öê¿Ö­Ö ¯ÖÏÖïÖꌙËüÃ֒ êú ÃÖ­ÖË 2000 êú ÃÖÓÍú¸üÖ ´Öë ¯ÖύúÖ×¿ÖŸÖ ÃÖÓµÖ㌟ָüÖ™Òü
úÖ †­Öã´ÖÖ­Ö Æîü ׍ú ÃÖ­ÖË 2050 ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖÃÖӑÖ, ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö †Öî¸ü ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ Îú´Ö¿Ö„ 157.2, 34.4
†Öî¸ü 26.5 ú¸ü֛ê üÍ Æü֐ê Ö߅ µÖÆü †Öú»Ö­Ö ÃÖցָüŸÖÖ êú ¯ÖÏÃÖÖ¸ü †Öî¸ü ¯Ö׸ü¾ÖÖ¸ü ×­ÖµÖÖê•Ö­Ö úß Ã¾Öߍéú×ŸÖ •ÖîÃÖê †­Öêú
´ÖÖ­Ö¾ÖßµÖ ×¾ÖúÖÃÖ ÃÖ´²Ö­¬Öß †­Öã´ÖÖ­ÖÖë úÖê ÃÖ´ÖÖ×ÆüŸÖ ú¸üúê ׍úµÖÖ ÖµÖÖ Æîü… †²Ö ŸÖú úß ¯ÖϾÖé×¢Ö úÖê ¤êüÖŸÖê Æãü‹ µÖÆü
´ÖÖ­ÖÖ •ÖÖ Ã֍úŸÖÖ Æîü ׍ú 2050 ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 80%, ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö ´Öë 1.5%
†Öî¸ü ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö ´Öë 5% Æü֐ê Öօ ‡­Ö †­Öã¯Ö֟ÖÖë úÖê ÃÖÓµÖ㌟ָüÖ™Òü êú ˆ¯Ö¸üÖŒê ŸÖ †Öэú›ÍüÖë êú ÃÖÖ£Ö ×´Ö»Ö֍ú¸ü †Öú»Ö­Ö
ú¸ëü ŸÖÖê 2050 ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 58.5% ²ÖîšüŸÖÖ Æîü…
‡ŒúßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ´Ö¬µÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 80%, ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö ´Öë
1.5% †Öî¸ü ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö ´Öë 5% ´ÖÖ­Ö­ÖÖ †ŸµÖ­ŸÖ †Ö¿ÖÖ¾ÖÖ¤üß ú»¯Ö­ÖÖ Æîü… ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë µÖÆü
†­Öã¯ÖÖŸÖ †²Ö ³Öß ‡ŸÖ­ÖÖ Æüß Æîü… ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ †ŸµÖ­ŸÖ ¿ÖߑÖПÖÖ ÃÖê ‘Ö™ü
¸üÆüÖ Æîü †Öî¸ ü†ÖÖÖ´Öß 50 ¾ÖÂÖÖí ´Öë µÖÆü ×­ÖÛ¿“ÖŸÖ Æüß 5% ÃÖê úÆüà ­ÖߓÖê ÆüÖêÖօ ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë
úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ÃÖŸÖŸÖ ‘Ö™ü ¸üÆüÖ Æîü, ²ÖÆãüŸÖ ÃÖ´³ÖÖ¾Ö­ÖÖ Æîü ׍ú 2050 ´Öë ¾Öê 80% ÃÖê ³Öß †»¯Ö ÆüÖëÖê… ÃÖ­ÖË 2050 ´Öë
³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 75% ´ÖÖ­Öë †Öî¸ü ‡ÃÖê ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú
ÃÖÓµÖ㌟ָüÖ™Òü êú †­Öã´ÖÖ­ÖÖë êú ÃÖÖ£Ö ×´Ö»Ö֍ú¸ü ¯Öã­Ö„ †Öú»Ö­Ö ú¸ëü ŸÖÖê 2050 ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë
³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 55% ²ÖîšüŸÖÖ Æîü… †ŸÖ„ 2060 ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯Ö֟Ö
50% êú ßָü ¯Ö¸ü ÆüÖê­Öê úÖ Æü´ÖÖ¸üÖ †Öú»Ö­Ö ÃÖÓµÖ㌟ָüÖ™Òü êú †­Öã´ÖÖ­ÖÖë ÃÖê ²ÖÆãüŸÖ ×³Ö®Ö ­ÖÆüà Æîü…

³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö êú ×¾Ö×³Ö®Ö Öê¡ÖÖë úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß
³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ÖŸÖ ¯ÖÏֵք ‹ú ÃÖÖî ¾ÖÂÖÖí ´Öë ŸÖß¾ÖÎ ÈüÖÃÖ Æãü†Ö Æîü… ³ÖÖ¸üŸÖÃÖӑÖ
´Öë µÖÆü ÈüÖÃÖ ²ÖÆãüŸÖ †×¬Öú ­ÖÆüà ¸üÆüÖ, “ÖÖÆêü µÖÆü ÃÖÆüß Æîü ׍ú ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ êú ‡ÃÖ ‘Ö™üú ´Öë ³Öß ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö êú ¯Ö¿“Ö֟ÖË
êú “ÖÖ¸ü ¤ü¿ÖúÖë ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ¯ÖÏֵք ¤üÖê ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †ÓúÖë ÃÖê ‘Ö™üÖ Æîü… ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö êú ×¾Ö×³Ö®Ö ¸ü֕µÖÖë ‹¾ÖÓ
•Ö­Ö¯Ö¤üÖë êú ¯Öé£ÖËú-¯Öé£ÖËú †Öэú›Íêü ¤êüÖë ŸÖÖê ÛãÖ×ŸÖ ¤üÖê ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †Óú êú ‡ÃÖ ´ÖÖ¬µÖ ÈüÖÃÖ ÃÖê úÆüà †×¬Öú
ד֭ŸÖ­ÖßµÖ ×¤üÖŸÖß Æîü… ü‡­Ö ×¾ÖßÖéŸÖ †Öэú›ÍüÖë ÃÖê ïÖ™ü ÆüÖêŸÖÖ Æîü ׍ú ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö êú úןֵ֯Öû ¯Ö׸üÃÖß×´ÖŸÖ ³ÖÖîÖÖê׻֍ú
Öê¡ÖÖë ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ÖŸÖ ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë †Öî¸ü ×¾Ö¿ÖêÂ֟ք ×¾Ö³Öֿ֭֕֯“Ö֟ÖË êú “ÖÖ¸ü
¤ü¿ÖúÖë ´Öë †ŸµÖ­ŸÖ ŸÖß¾ÖΟÖÖ ÃÖê ‘Ö™üÖ Æîü…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß "

¯Ö׸ü׿Ö™ü ŸÖÖ׻֍úÖ-2 ´Öë Æü´Ö­Öê 1901 ÃÖê 1991 úß †¾Ö×¬Ö êú ׻֋ ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö êú ×¾Ö×³Ö®Ö ¸ü֕µÖÖë †Öî¸ü êú­¦ü ¿ÖÖ×Ã֟Ö
¯ÖϤü¿ê ÖÖë úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú ×¾ÖßÖéŸÖ †Öэú›Íüê פüµÖê Æïü… ‡­Ö †Öэú›ÍüÖë úÖ †¾Ö»ÖÖêú­Ö ú¸ü­Öê ¯Ö¸ü ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü
•Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß úß ×³Ö®ÖŸÖÖ êú †Ö¬ÖÖ¸ü ¯Ö¸ü ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö ŸÖß­Ö Ã¯Ö™üŸÖ„ ׳֮Öü Öê¡ÖÖë ´Öë ×¾Ö³ÖÖ×•ÖŸÖ Æãü†Ö פüÖŸÖÖ Æîü…
Öê¡Ö-1 : •ÖÆüÖÑ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ ¾Ö“ÖÔÃ¾Ö Æîü
³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö úÖ ‹ú ¯ÖµÖÖÔ¯ŸÖ ²Ö›ÍÖ ³ÖÖÖ ‹êÃÖÖ Æîü •ÖÆüÖÑ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ Ã¯Ö™ü ¾Ö“ÖÔÃ¾Ö Æîü †Öî¸ü ˆ­Öêú
†­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ÖŸÖ ¤üÃÖ-µÖÖ¸üÆü ¤ü¿ÖúÖë ´Öë ‹ú-¤üÖê ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †ÓúÖë ÃÖê †×¬Öú úÖ ÈüÖÃÖ ­ÖÆüà Æãü†Ö Æîü… ´ÖÖ­Öד֡Ö-1
´Öë ‡ÃÖ ³ÖÖÖ úÖê Öê¡Ö-1 êú ºþ¯Ö ´Öë ¤ü¿ÖÖÔµÖÖ ÖµÖÖ Æîü… ¯ÖÏֵք ÃÖ´¯ÖæÖÔ ˆ¢Ö¸ü¯ÖÛ¿“Ö´Öß, ¯ÖÛ¿“Ö´Öß ‹¾ÖÓ ´Ö¬µÖ ³ÖÖ¸üŸÖ
†Öî¸ü êú¸ü»Ö úÖê ”ûÖê›Íüú¸ü ÃÖ´¯ÖæÖÔ ¤üׁ֝Öß ³ÖÖ¸üŸÖ ‡ÃÖ Öê¡Ö ´Öë †ÖŸÖÖ Æîü… µÖÆü Öê¡Ö ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö êú ³ÖÖîÖÖê׻֍ú Öê¡Ö
êú ¯ÖÏֵք ¤üÖê-ןÖÆüÖ‡Ô ³ÖÖÖ ¯Ö¸ü ¾µÖÖ¯ŸÖ Æîü… 1991 ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ ¯ÖÏֵք 57% ³ÖÖÖ ‡ÃÖ Öê¡Ö ´Öë
א֭ÖÖ ÖµÖÖ Æîü… ‡ÃÖ ×¾ÖßÖéŸÖ ³Öæ³ÖÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ ´ÖÖ¬µÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 91% Æîü… 1951 ÃÖê 1991
êú ´Ö¬µÖ ‡ÃÖ ´ÖÖ¬µÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ؍úד֟ÖË Æüß ÈüÖÃÖ Æãü†Ö Æîü… ‡ÃÖ Öê¡Ö ´Öë êú¾Ö»Ö ãú”û Æüß ‹êÃÖê ”ûÖê™êü-”ûÖê™êü
¯Ö׸üÃÖß×´ÖŸÖ Öê¡Ö Æïü •ÖÆüÖÑ ‡ÔÃÖևµÖÖë †Öî¸ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë üúß ˆ¯ÖÛãÖ×ŸÖ ˆ»»ÖêÖ­ÖßµÖ Æîü…
ˆ¢Ö¸ü ´Öë ×Æü´Öֻ֓֯ÖϤêü¿Ö †Öî¸ü ¤ü×ÖÖ ´Öë ŸÖ×´Ö»Ö­Ö֛ãü êú ´Ö¬µÖ ±îú»Öê ‡ÃÖ ×¾ÖßÖéŸÖ Öê¡Ö ´Öë †Ö­Öê ¾ÖÖ»Öê ÃÖ´ÖßÖ
¸ü֕µÖÖë ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 85% ÃÖê †×¬Öú Æîü… ˆ¢Ö¸ü¯ÖÛ¿“Ö´Ö êú ¯ÖӕÖÖ²Ö, Æü׸üµÖ֝ÖÖ ‹¾ÖÓ
×Æü´Öֻ֓֯ÖϤêü¿Ö †Öî¸ü ´Ö¬µÖ ³ÖÖ¸üŸÖ êú ´Ö¬µÖ¯ÖϤêü¿Ö ‹¾ÖÓ †ÖêכüÃÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 95%
†£Ö¾ÖÖ ˆÃÖÃÖê †×¬Öú Æîü… פü»»Öß, ¯ÖÛ¿“Ö´Öß ³ÖÖ¸üŸÖ êú ¸ü֕ÖãÖÖ­Ö, Öã•Ö¸üÖŸÖ ‹¾ÖÓ ´ÖÆüÖ¸üÖ™Òü †Öî¸ü ¤üׁ֝Öß ³ÖÖ¸üŸÖ
êú †ÖÓ¬ÖЯÖϤêü¿Ö ‹¾ÖÓ ŸÖ×´Ö»Ö­Ö֛üã ¸ü֕µÖÖë ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß ¯ÖÏֵք 90% Æïü… ‡ÃÖ Öê¡Ö ´Öë ˆ­ÖúÖ ­µÖæ­ÖŸÖ´Ö
†­Öã¯ÖÖŸÖ ú­ÖÖԙüú ´Öë Æîü •ÖÆüÖÑ ¾Öê •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú 86% ÃÖê ؍úד֟ÖË †×¬Öú Æïü…
ú×ŸÖ¯ÖµÖ ¯Ö׸üÃÖß×´ÖŸÖ Öê¡ÖÖë úÖê ”ûÖê›Íüú¸ü †­µÖ ÃÖ´¯ÖæÖÔ Öê¡Ö-1 êú ¯ÖÏֵք ÃÖ´ÖÃŸÖ •Ö­Ö¯Ö¤üÖë ´Öë ‡ÔÃÖÖ‡Ô †Öî¸ü
´ÖãÛÃ»Ö´Ö ­ÖÖµÖ Æïü… ˆ»»ÖêÖ­ÖßµÖ ‡ÔÃÖÖ‡Ô ‹¾ÖÓ ´ÖãÛÃ»Ö´Ö ˆ¯ÖÛãÖ×ŸÖ ¾ÖÖ»Öê ¯Ö׸üÃÖß×´ÖŸÖ Öê¡ÖÖë ´Öë ÃÖ¾ÖÖÔ׬֍ú ´ÖÆü¢¾Ö¯ÖæÖÔ
Öê¡Ö ´ÖÆüÖ¸üÖ™Òü êú †Öî¸ÓüÖÖ²ÖÖ¤ü †Öî¸ü †ÖÓ¬ÖЯÖϤêü¿Ö êú Æîü¤ü¸üÖ²ÖÖ¤ü-­ÖÖ¸ü •Ö­Ö¯Ö¤üÖë ¯Ö¸ü êúÛ­¦üŸÖ ‹ú »Ö´²Öß ¯Ö¼üß Æîü… ‡­Ö
¤üÖê êú­¦üÖë êú ´Ö¬µÖ †Öî¸ü ‡­Öêú ãú”û ˆ¢Ö¸ü ¾Ö ¤ü×ÖÖ úß †Öê¸ü ²ÖœÍüŸÖß Æãü‡Ô ‡ÃÖ ¯Ö¼üß ´Öë ´Ö¬µÖ¯ÖϤêü¿Ö úÖ ¯Öæ¾Öá ×­Ö´Ö֛Íü
•Ö­Ö¯Ö¤ü, ´Ö¬µÖ ´ÖÆüÖ¸üÖ™Òü êú †­Öêú •Ö­Ö¯Ö¤ü, ú­ÖÖԙüú êú ˆ¢Ö¸üß †Öî¸ü †Ö­¬ÖЯÖϤêü¿Ö êú ˆ¢Ö¸ü¯ÖÛ¿“Ö´Öß •Ö­Ö¯Ö¤ü
†ÖŸÖê Æïü… µÖÆü ¯Ö¼üß Ã¾ÖŸÖ­¡ÖŸÖÖ¯Öæ¾ÖÔ úÖ»Ö ´Öë Æîü¤ü¸üÖ²ÖÖ¤ü ׭֕ÖÖ´Ö êú †¬Öß­Ö †ÖŸÖß £Ö߅ ‡ÃÖ ¯Ö¼üß êú ÃÖ²Ö •Ö­Ö¯Ö¤üÖë
´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úß ¯ÖµÖÖÔ¯ŸÖ ˆ¯ÖÛãÖ×ŸÖ Æîü… ¯ÖϟµÖêú •Ö­Ö¯Ö¤ü ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 12% ÃÖê †×¬Öú Æîü †Öî¸ü ãú”û
•Ö­Ö¯Ö¤üÖë ´Öë µÖÆü 24% ŸÖú ¯ÖÆãÑü“ÖŸÖÖ Æîü…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß #

³ÖÖ¸üŸÖÃÖӑÖ

×³Ö®Ö ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß êú
†­ÖãÃÖÖ¸ü ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö êú ŸÖß­Ö Öê¡Ö

Öê¡Ö-1 (³ÖÖ.¬Ö´Öá: >85%)
Öê¡Ö-2 (³ÖÖ.¬Ö´Öá: 65-85%)
Öê¡Ö-3 (³ÖÖ.¬Ö´Öá: <65%)
ÁÖß
»ÖӍúÖ
´ÖÖ­Öד֡Ö-1

‡ÃÖ ¯Ö¼üß ´Öë †Ö­Öê ¾ÖÖ»Öê ´ÖÆüÖ¸üÖ™Òü êú †Öî¸ÓüÖÖ²ÖÖ¤ †Öî¸ü †Ö­¬ÖЯÖϤêü¿Ö êú Æîü¤ü¸üÖ²ÖÖ¤ü ‹¾ÖÓ ×­Ö•ÖÖ´ÖÖ²ÖÖ¤ü •Ö­Ö¯Ö¤üÖë
†Öî¸ü ×¾Ö¿ÖêÂ֟ք ‡ÃÖ ¯Ö¼üß êú ÃÖÖ£Ö »ÖÖŸÖê ´ÖÆüÖ¸Ö™Òü êú †úÖê»ÖÖ, ­ÖÖ×Ã֍ú ‹¾ÖÓ šü֝Öê •ÖîÃÖê •Ö­Ö¯Ö¤üÖë ´Öë ÖŸÖ “ÖÖ¸ü
¤ü¿ÖúÖë ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ¿ÖߑÖПÖÖ ÃÖê ²ÖœÍüÖ Æîü…
‡ÃÖ ¯Ö¼üß êú †×ŸÖ׸üŒŸÖ Öê¡Ö-1 ´Öë †Ö­Öê ¾ÖÖ»Öê †¯ÖêÖ֍éúŸÖ ˆ““Ö ´ÖãÛÃ»Ö´Ö †£Ö¾ÖÖ ‡ÔÃÖÖ‡Ô ˆ¯ÖÛãÖ×ŸÖ ¾ÖÖ»Öê †­µÖ
”û֙ê üê-”û֙ê üê Öê¡ÖÖë ´Öë ³Öß ×¾Ö³Ö֭֕Ö-¯Ö¿“Ö֟ÖË êú “ÖÖ¸ü ¤ü¿ÖúÖë ´Öë ˆ»»ÖêÖ­ÖßµÖ ¾Öéרü Æãü‡Ô Æîü… פü»»Öß, ×Æü´ÖÖ“Ö»Ö ¯ÖϤüê¿Ö êú
“Ö´²ÖÖü, ¯ÖӕÖÖ²Ö êú ÃÖӐֺþ¸ü, Æü׸üµÖ֝ÖÖ êú Ö㛐ÖÖѾÖ, ÃÖÖ£Ö »ÖÖŸÖê ¸ü֕ÖãÖÖ­Ö êú †»Ö¾Ö¸, †Öî¸ü ú­ÖÖԙüú êú ˆ¢Ö¸ü ú®Ö›Íü,
¤ü×ÖÖ ú®Ö›Í ‹¾ÖÓ úÖê›ü͐Ö㠕֤֭֯üÖë ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ †ÃÖÖ´ÖÖ­µÖŸÖ„ ²ÖœÍüÖ Æîü… Öã•Ö¸üÖŸÖ êú ›üÖÓ Ö, †ÖêכüÃÖÖ êú
ÃÖã­¤ü¸üÖœÍ ‹¾ÖÓü ±æú»Ö²Ö­Öß †Öî¸ü ŸÖ×´Ö»Ö­Ö֛ãü êú ú­µÖ֍ãú´ÖÖ¸üß •Ö­Ö¯Ö¤üÖë ´Öë ü‡ÃÔ ÖÖ‡Ô †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë †ÃÖÖ´ÖÖ­µÖ ¾Öéרü Æãü‡Ô Æîü…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß $

‡­Ö ú×ŸÖ¯ÖµÖ ¯Ö׸üÃÖß×´ÖŸÖ Öê¡ÖÖë ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë ‹¾ÖÓ ‡ÔÃÖևµÖÖë úß ˆ»»ÖêÖ­ÖßµÖ ˆ¯ÖÛãÖ×ŸÖ ‹¾ÖÓ ˆ­Öêú †­Öã¯Ö֟Ö
´Öë †ÃÖÖ´ÖÖ­µÖ ¾Öéרü êú ÆüÖêŸÖê Æãü‹ ³Öß ‡ÃÖ ÃÖ´¯ÖæÖÔ Öê¡Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ¯ÖÏֵք Ûãָü ²Ö­ÖÖ
¸üÆüÖ Æîü… †ŸÖ„ ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö êú ¤üÖê-ןÖÆüÖ‡Ô Öê¡Ö±ú»Ö ‹¾ÖÓ ¯ÖÏֵք 60 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖê †¯Ö­Öê ´Öë ÃÖ´Öê™êü Æãü‹ ‡ÃÖ
×¾ÖßÖéŸÖ Öê¡Ö-1 ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úß ¯Ö׸üÛãÖ×ŸÖ ×“Ö­ŸÖÖ úÖ ×¾ÖÂÖµÖ ­ÖÆüà פüÖÖµÖß ¤êüŸÖßü…
Öê¡Ö-2 : •ÖÆüÖÑ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß ‘Ö™ü ¸üÆêü Æïü
³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ êú Çü¤üµÖ ¯ÖϤêü¿Ö ‹¾ÖÓ ¯Öæ¾Öá ³ÖÖÖ ¯Ö¸ü ¾µÖÖ¯ŸÖ ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö êúü ˆ¢Ö¸ü¯ÖϤêü¿Ö, ײÖÆüÖ¸ü, ¯ÖÛ¿“Ö´Öß ²ÖӐÖÖ»Ö ‹¾ÖÓ
†ÃÖ´Ö ¸ü֕µÖÖë úÖ Öê¡Ö ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß úß ¥üÛ™ü ÃÖê Öê¡Ö-1 ÃÖê ÃÖ¾ÖÔ£ÖÖ ×³Ö®Ö Æîü… ´ÖÖ­Ö×“Ö¡Ö ´Öë Öê¡Ö-2
êú ºþ¯Ö ´Öë פüÖÖµÖÖ ÖµÖÖ µÖÆü ³ÖÖÖ ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ÃÖ¾ÖÖÔ׬֍ú ˆ¯Ö•Ö։ú ³Öæ×´Ö ÃÖê µÖãŒŸÖ Æîü… µÖÆü ÖӐÖÖ †Öî¸ü ²ÖÎɯÖã¡Ö
•ÖîÃÖß ´ÖÆüÖ­ÖË ­ÖפüµÖÖë úÖ Öê¡Ö Æîü… ‡ÃÖ Öê¡Ö úß ˆ¾ÖÔ¸üŸÖÖ ‹êÃÖß Æîü ׍ú µÖÆüÖÑ ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö êú ¯ÖÏֵք 19% ³ÖÖîÖÖê׻֍ú
Öê¡Ö±ú»Ö ¯Ö¸ ¯ÖÏֵք 37% •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ ³Ö¸üÖ ÆüÖê ¯Ö֟ÖÖ Æîü…

ײÖÆüÖ¸ü
´Ö¬µÖ ¯ÖϤêü¿Ö

¯Ö.²Ö.

ײÖÆüÖ¸ü

†ÖêכüÃÖÖ

¯Ö.²Ö.

ײÖÆüÖ¸ü ¯Ö.²Ö.

¯Ö׿“Ö´Ö
²ÖӐÖÖ»Ö

²ÖÖӐ»

­ÖÖÖ
»Öï›
ü

ˆ¢Ö¸ü ¯ÖϤêü¿Ö

­Öê ¯ÖÖ
»Ö

Ϥêü¿Ö
Ö
¯
Ö
»
Ö
¹ýÖ֓ Ö´Ö
†
†Ã
³Öæ ™üÖ ­Ö
†ÃÖ´Ö
´Öê‘ÖÖ»ÖµÖ Ö
†ÃÖ´
Ö
¿
ü
ê
ÖÖ¤
´Öם
Ö¯Ö¸ã ü

ˆ¢Ö¸ü ¯ÖϤêü¿Ö

¯Öæ¾Öá ÃÖß´Ö־֟Öá ¯Ö™Ëü™üß

´µÖÖÓ´ÖÖ¸ü

­Öê ¯
ÖÖ »
Ö

ס֯
Öã¸üÖ
״֕ÖÖê¸ü´Ö

ˆ¢Ö¸ü ¯ÖϤêü¿Ö

ˆ““Ö ´Öã×Ã»Ö´Ö ¯ÖϳÖÖ¾Ö ¾ÖÖ»Öê Öê¡Ö

¯ÖÛ¿“Ö´Öß
ˆ¢Ö¸ü¯ÖϤêü¿Ö

×ÃÖیú´Ö

Æü׸üµÖ֝ÖÖ
£ÖÖ­Ö
¸ü֕Öà פü»»Öß

×Æü´ÖÖ“Ö»Ö Ö
¯ÖϤêü¿

´ÖÖ­Öד֡Ö-2

³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö êú ‡ÃÖ †×ŸÖ×¾Ö׿Ö™ü Öê¡Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ Öê¡Ö-1 •ÖîÃÖÖ ‰Ñú“ÖÖ ­ÖÆüà Æîü,
†Öî¸ü µÖÆü ÃÖŸÖŸÖ ‘Ö™üŸÖÖ “Ö»ÖÖ •ÖÖ ¸üÆüÖ Æîü… ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ ´ÖÖ¬µÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ µÖÆüÖÑ ´ÖÖ¡Ö 80% Æî…
1951 ÃÖê 1991 êú “ÖÖ¸ü ¤ü¿ÖúÖë ´Öë ‡ÃÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ¯ÖÏֵք 4 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †ÓúÖë úÖ ÈüÖÃÖ Æãü†Ö Æîü… Öê¡Ö-2 úß ¿ÖêÂÖ

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß %

¯ÖÏֵք ÃÖ´ÖÃŸÖ •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úß Æî, •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 19% ²ÖîšüŸÖÖ Æîü… Öê¡Ö-2 êú †¯ÖêÖ֍éúŸÖ
¯Öæ¾Öá ¸ü֕µÖÖë ¯ÖÛ¿“Ö´Öß ²ÖӐÖÖ»Ö †Öî¸ü †ÃÖ´Ö ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úß ˆ¯ÖÛãÖ×ŸÖ †Öî¸ü ³Öß †×¬Öú Æî…
‡ÃÖ ÃÖ´¯ÖæÖÔ Öê¡Ö ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë úß ÃÖӏµÖÖ ­ÖÖµÖ Æîü… •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ˆ­ÖúÖ ´ÖÖ¬µÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 1% ÃÖê ³Öß ­µÖæ­Ö
Æîü… ˆ­Öúß ÃÖӏµÖÖ êú¾Ö»Ö ¤üÖê ¯Ö׸üÃÖß×´ÖŸÖ Öê¡ÖÖë ´Öë Æüß ˆ»»ÖêÖ­ÖßµÖ Æîü… ‹ú Öê¡Ö ײÖÆüÖ¸ü êú †×¾Ö³ÖÖ×•ÖŸÖ ¸üÖӓÖß,
´Ö¬µÖ¯ÖϤêü¿Ö êú ¸üֵ֐֜Íü †Öî¸ü †ÖêכüÃÖÖ êú ÃÖã­¤ü¸üÖœÍü •Ö­Ö¯Ö¤üÖë ÃÖê ²Ö­ÖÖ Æîü †Öî¸ü ¤æüÃÖ¸üÖ †ÃÖ´Ö êú ˆ¢Ö¸ü-ú”ûÖ¸ü
¯Ö¾ÖԟÖßµÖ •Ö­Ö¯Ö¤ü úÖ Æîü… ‡­Ö ¤üÖê ãÖÖ­ÖÖë ¯Ö¸ü ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ¯ÖµÖÖÔ¯ŸÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ Æîü…
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ Öê¡Ö-2 êú ¯ÖÏֵք ÃÖ´ÖÃŸÖ •Ö­Ö¯Ö¤üÖë ´Öë ‰Ñú“ÖÖ Æîü, Öê¡Ö êú †­Öêú •Ö­Ö¯Ö¤üÖë ´Öë ¾Öê ¯ÖÏֵք
²ÖÆãüÃÖӏµÖú Æïü… ¯Ö¸ü­ŸÖ㠇ÃÖ Öê¡Ö êú ­Öê¯ÖÖ»Ö ‹¾ÖÓ ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö êú ÃÖÖ£Ö »ÖÖŸÖê ÃÖß´Ö־֟Öá •Ö­Ö¯Ö¤ü ״ֻ֍ú¸ü ‹ú ‹êÃÖß
ÃÖãÖךüŸÖ ÃÖß´Ö־֟Öá ¯Ö¼üß ²Ö­Ö֟Öê Æïü וÖÃÖ´Öë ¯ÖÏֵք ÃÖ²Ö Ã£ÖÖ­ÖÖë ¯Ö¸ü ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úß ˆ¯ÖÛãÖ×ŸÖ ×¾Ö¿ÖêÂ֟ք †ŸµÖã““Ö Æîü…
ŸÖÖ׻֍úÖ 8 : ¯Öæ¾Öá ÃÖß´Ö־֟Öá ¯Ö¼üß úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß êú ÃÖÓׁ֯ŸÖ †Öэú›Íê, 1951-1991
ˆ¢Ö¸¯ÖϤêü¿Ö

ãú»Ö
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö

ײÖÆüÖ¸ü

ãú»Ö
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö

¯ÖÛ¿“Ö´Ö²ÖӐÖÖ»Ö

ãú»Ö
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö

†ÃÖ´Ö

ãú»Ö
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö

ÃÖß´Ö־֟Öá ¯Ö™Ëü™üß ãú»Ö
(ãú»Ö)
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö

1951
9,953
1,533
(15.40)
15,690
2,285
(14.56)
4,697
1,873
(39.89)
4,409
1,429
(32.42)
34,750
7,120
(20.49)

1961
11,140
1,837
(16.49)
19,026
3,349
(17.60)
6,282
2,765
(44.01)
6,107
2,023
(33.13)
42,554
9,974
(23.44)

1971
12,863
2,373
(18.45)
23,097
4,389
(19.00)
8,189
3,538
(43.20)
8,496
2,709
(31.89)
52,645
13,009
(24.71)

1981
15,922
3,054
(19.18)
28,499
5,670
(19.90)
10,231
4,599
(44.95)
10,480
3,342
(31.89)
65,132
16,665
(25.59)

1991
19,966
4,087
(20.47)
35,473
7,448
(21.00)
13,061
6,157
(47.14)
13,267
4,929
(37.15)
81,767
22,621
(27.67)

יü¯¯ÖÖß : “ãú»Ö” †Öî¸ü “´ÖãÃÖ»Ö´Ö֭֔ ¯ÖÓیŸÖµÖÖë ´Öë ÃÖß´Ö־֟Öá ¯Ö¼üß êú ÃÖ´²Ö¨ü ³ÖÖÖ úß ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ †Öî¸ü ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë
úß ÃÖӏµÖÖ ÃÖÆüÄÖÖë ´Öë ¤üß ÖµÖß Æîü… úÖꚍúüÖë ´Öë פüµÖê ÖµÖê †Öэú›Íêü ¯Ö¼üß êú ˆÃÖ ³ÖÖÖ úß ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ ÆîüӅ
ÄÖÖêŸÖ : ¤êüÖë, ´Öæ»Ö ¯Öãß֍ú úß ŸÖÖ׻֍úÖ 6.9…

´ÖÖ­Öד֡Ö-2 ´Öë ¤ü¿ÖÖÔµÖß ÖµÖß µÖÆü ÃÖß´Ö־֟Öá ¯Ö¼üß ¯Öæ¾Öá ˆ¢Ö¸ü¯ÖϤüê¿Ö êú ²ÖÆü¸üև“Ö •Ö­Ö¯Ö¤ü ÃÖê ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö Æü֍ê ú¸ü ¸ü֕µÖ
êú ÖÖë›üÖ, ²ÖßÖß, ÖÖê¸üÖ¯Öã¸ü †Öî¸ü ¤êü¾Ö׸üµÖÖ •Ö­Ö¯Ö¤üÖë ÃÖê Æü֟ê Öß Æãü‡Ô ײÖÆüÖ¸ü êú “Ö´¯ÖÖ¸ü­Ö, ´Öã•Ö°±ú¸ü¯Öã¸ü, ¤ü¸ü³ÖӐÖÖ,

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß &

ÃÖÆü¸üÃÖÖ, ¯ÖæֵٝÖÖ †Öî¸ü ÃÖÓ£ÖÖ»Ö-¯Ö¸üÖ­ÖÖ •Ö­Ö¯Ö¤üÖ,ë ¯ÖÛ¿“Ö´Öß ²ÖӐÖÖ»Ö êú ¯ÖÛ¿“Ö´Öß ¤üßü­Ö֕֯Öã¸ü, ´ÖÖ»Ö¤üÖ, ²Ö߸ü³Öæ´Ö †Öî¸ü
´ÖãÙ¿Ö¤üÖ²ÖÖ¤ü •Ö­Ö¯Ö¤üÖë †Öî¸ü †ÃÖ´Ö êú ¾ÖÖ»Ö¯Ö֛ÍüÖ, úÖ´Öºþ¯Ö, ¤üÖ¸ÕüÖ †Öî¸ü ­ÖÖîÖÖÑ¾Ö •Ö­Ö¯Ö¤üÖë ŸÖú ¾µÖÖ¯ŸÖ Æîü…
ŸÖÖ׻֍úÖ-8 ´Öë ‡ÃÖ ÃÖß´Ö־֟Öá ¯Ö¼üß úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß êú ÃÖÓׁ֯ŸÖ †Öэú›Íüê ÃÖӍú×»ÖŸÖ ×úµÖê ÖµÖê Æïü…
¯Ö¼üß úß 1991 úß ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öêë 28% ´ÖãÛÃ»Ö´Ö Æïü… 1951 ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ¯ÖÏֵք 20% £Öօ ×¾Ö³Öֿ֭֕֯“Ö֟ÖË êú “ÖÖ¸ü ¤ü¿ÖúÖë ´Öë ‡ÃÖ ¯Ö¼üß úß ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ ³ÖÖÖ 7-8 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †ÓúÖë ÃÖê ²ÖœÍÖü Æîü…
•ÖÖê •Ö­Ö¯Ö¤ü Æü´Ö­Öê ‰ú¯Ö¸ü א֭ÖÖµÖê Æïü ¾Öê 1971 úß •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ êú ÃÖ´ÖµÖ êú †×¾Ö³ÖÖ×•ÖŸÖ •Ö­Ö¯Ö¤ü Æïü… ˆÃ֍êú ¯Ö¿“Ö֟ÖË
‡­Ö •Ö­Ö¯Ö¤üÖë úÖ ‹úÖ׬֍ú ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö Æãü†Ö Æîü… ‡ÃÖ ¯ÖύúÖ¸ü ²Ö­Öê ­ÖµÖê †¯ÖêÖ֍éúŸÖ ”û֙ê üê ÃÖß´Ö־֟Öá •Ö­Ö¯Ö¤üÖë ´Öë
´ÖãÛÃ»Ö´Ö †­Öã¯ÖÖŸÖ †Öî¸ü ³Öß †×¬Öú Æîü… ÃÖß´ÖÖ êú ÃÖÖ£Ö »ÖÖŸÖê †­Öêú Ö›üÖë †Öî¸ü £ÖÖ­ÖÖ-Öê¡ÖÖë ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ
†­Öã¯ÖÖŸÖ ²ÖÆãüŸÖ ‰Ñú“ÖÖ Æîü †Öî¸ü ˆÃÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ÖŸÖ “ÖÖ¸ü ¤ü¿ÖúÖë ´Öë †ŸµÖ­ŸÖ ¾Öéרü Æãü‡Ô Æîü…
‡ÃÖ ˆ¢Ö¸üß ÃÖß´Ö־֟Öá ¯Ö¼üß êú †×ŸÖ׸üŒŸÖ Öê¡Ö-2 ´Öë ŸÖß­Ö †Öî¸ü ‹êÃÖê ¯Ö׸üÃÖß×´ÖŸÖ Öê¡Ö Æïü •ÖÆüÖÑ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ
†­Öã¯ÖÖŸÖ †ÃÖÖ´ÖÖ­µÖŸÖ„ ˆ““Ö Æîü †Öî¸ü ŸÖß¾ÖΟÖÖ ÃÖê ²ÖœÍü ¸üÆüÖ Æîü… ‹êÃÖÖ ‹ú Öê¡Ö ¯ÖÛ¿“Ö´Öß ˆ¢Ö¸ü¯ÖϤüê¿Ö êú ´Öã•Ö°±ú¸ü­ÖÖ¸ü
†Öî¸ü ‡Ã֍êú †ÖÃÖ¯ÖÖÃÖ êú ÃÖÆüÖ¸ü­Ö¯Öã¸ü, Æü׸ü«üÖ¸ü, ´Öê¸üšü, ײ֭֕ÖÖî¸ü, ´Öã¸üÖ¤üÖ²ÖÖ¤ü, ¸üÖ´Ö¯Öã¸ü †Öî¸ü ²Ö¸êü»Öß •Ö­Ö¯Ö¤üÖë úÖê
•ÖÖê›ü͍ú¸ü ²Ö­ÖŸÖÖ Æîü… ‡ÃÖ ¯Ö׸üÃÖß×´ÖŸÖ Öê¡Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 36% ÃÖê †×¬Öú Æîü… ÖŸÖ
“ÖÖ¸ü ¤ü¿ÖúÖë ´Öë µÖÆüÖÑ ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 6.4 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †ÓúÖë ÃÖê ²ÖœÍüÖ Æîü, ´ÖÖ¡Ö 1981-1991 êú ¤ü¿Öú ´Öë ‡ÃÖ †­Öã¯Ö֟Ö
´Öë 3 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †ÓúÖë ÃÖê †×¬Öú úß ¾Öéרü Æãü‡Ô Æîü… ¯Ö׿“Ö´Öß ²ÖӐÖÖ»Ö úÖ ú»Öú¢ÖÖ-Æü־֛ÍüÖ Öê¡Ö †Öî¸ü †ÃÖ´Ö úÖ
ú”ûÖ¸ü •Ö­Ö¯Ö¤ü ¤üÖê †­µÖ ‹êÃÖê Öê¡Ö Æïü •ÖÆüÖÑ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úß ˆ¯ÖÛãÖ×ŸÖ †Öî¸ü ˆÃÖ´Öë ÆüÖê ¸üÆüß ¾Öéרü †ÃÖÖ´ÖÖ­µÖ Æîü…
ˆ¢Ö¸ü¯ÖϤêü¿Ö, ײÖÆüÖ¸ü, ¯ÖÛ¿“Ö´Ö²ÖӐÖÖ»Ö ‹¾ÖÓ †ÃÖ´Ö ¸ü֕µÖ †Öî¸ü ×¾Ö¿ÖêÂ֟ք ‡­Ö ¸ü֕µÖÖë êú ÃÖß´Ö־֟Öá Öê¡Ö ‹¾ÖÓ
ú×ŸÖ¯ÖµÖ ³Öߟָüß •Ö­Ö¯Ö¤ü ‹êÃÖê Öê¡Ö Æïü •ÖÆüÖÑ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úß ˆ¯ÖÛãÖ×ŸÖ ¯ÖµÖÖÔ¯ŸÖ ˆÑ“Öß Æîü †Öî¸ü ‡ÃÖ´Öë ŸÖß¾ÖΟÖÖ ÃÖê
¾Öéרü ÆüÖê ¸üÆüß Æîü… ‡ÃÖ Öê¡Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ÈüÖÃÖÖê­´ÖãÖ Æîü †Öî¸ü ‹êÃÖÖ
×­ÖÛ¿“ÖŸÖ ¯ÖϟÖßŸÖ ÆüÖêŸÖÖ Æîü ׍ú µÖÆü ¯ÖϾÖé×¢Ö ³Ö×¾Ö嵅 ´Öë ³Öß ²Ö­Öß ¸üÆêüÖ߅ ‡ÃÖ Öê¡Ö êú †­Öêú •Ö­Ö¯Ö¤üÖë ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ
¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß †²Ö †»¯ÖÃÖӏµÖú ÆüÖê “Öãêú Æïü…
Öê¡Ö-3 : •ÖÆüÖÑ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß †»¯ÖÃÖӏµÖú ÆüÖêŸÖê •ÖÖ ¸üÆêü Æïü
³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö êú ÃÖã¤üæ¸ü ÃÖß´Ö־֟Öá Öê¡ÖÖêÓ úÖê †¯Ö­Öê ´Öë ÃÖ´Öê™üê Æãü‹ ‹ú ŸÖßÃÖ¸üÖ Öê¡Ö Æîü •ÖÆüÖÑ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß ¯ÖÏֵք
ÃÖ²Ö Ã£ÖÖ­ÖÖë ¯Ö¸ü †»¯ÖÃÖӏµÖú Æü֟ê Öê •ÖÖ ¸üÆüê Æïü… ´ÖÖ­Öד֡Ö-1 ´Öë פüÖÖµÖê ÖµÖê ‡ÃÖ Öê¡Ö-3 ´Öë ˆ¢Ö¸ü ´Öë ÛÃ£ÖŸÖ •Ö´´Öæú¿´Ö߸ ¸ü֕µÖü, ¯ÖÛ¿“Ö´Ö ´Öë ÖÖê¾ÖÖ †Öî¸ü êú¸ü»Ö, ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ŸÖ™üßµÖ ÃÖ´Öã¦ü êú »ÖÖ«üß¯Ö ‹¾ÖÓ ×­ÖúÖê²ÖÖ¸ü «ü߯ÖÃÖ´ÖæÆü †Öî¸ü
ˆ¢Ö¸ü¯Öæ¾ÖÔ êú ¸ü֕µÖ †ÖŸÖê Æïü… ‡ÃÖ ÃÖ´¯ÖæÖÔ Öê¡Ö ´Öë úÆüà ³Öß ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ ¾Ö“ÖÔÃ¾Ö ­ÖÆüà Æîü…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß '

•Ö´´Öæ-ú¿´Ö߸ü úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ êú¾Ö»Ö ‹ú-ןÖÆüÖ‡Ô Æîü… ú¿´Ö߸ü
‘Ö֙üß ¾ÖÖ»Öê ³ÖÖÖ ´Öë ŸÖÖê ˆ­Öúß ÃÖӏµÖÖ ­ÖÖµÖ Æîü… ‘Ö֙üß úß »ÖÖ³ÖÖ ÃÖ´¯ÖæÖÔ •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úß Æîü…
×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö êú ¯Ö¿“Ö֟ÖË •Ö´´Öæ •Ö­Ö¯Ö¤ü ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ãú”û ²ÖœÍüÖ Æîü…
ÖÖê¾ÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß êú¾Ö»Ö ¤üÖê-ןÖÆüÖ‡Ô Æïü, ¿ÖêÂÖ •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë »ÖÖ³ÖÖ 30% ‡ÔÃÖÖ‡Ô †Öî¸ü 5%
´ÖãÛÃ»Ö´Ö Æïü… ÖÖê¾ÖÖ ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö êú ˆ­Ö א֭Öê“Öã­Öê ¸ü֕µÖÖë ´Öë ÃÖê Æîü •ÖÆüÖÑ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë
ˆ»»ÖêÖ­ÖßµÖ ¾Öéרü Æãü‡Ô Æîü… µÖÆü ¯ÖÏ׍ÎúµÖÖ “Ö»ÖŸÖß ¸üÆüß ŸÖÖê ׭֍ú™ü ³Ö×¾Ö嵅 ´Öë ÖÖê¾ÖÖ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü
þֺþ¯Ö ¯Ö›ÍüÖêÃÖß ú­ÖÖԙüú ‹¾ÖÓ ´ÖÆüÖ¸üÖ™Òü ¸ü֕µÖÖë êú ÃÖ´ÖÖ­Ö ÆüÖê •ÖÖµÖêÖօ
êú¸ü»Ö
¯ÖÛ¿“Ö´Öß ŸÖ™ü êú êú¸ü»Ö ¯ÖÏÖ­ŸÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ÃÖ´ÖßÖ
¤ü¿ÖúÖë ´Öë ÃÖŸÖŸÖ ÈüÖÃÖ ÆüÖêŸÖÖ “Ö»ÖÖ ÖµÖÖ Æîü… 1991 ´Öë •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ˆ­ÖúÖ ³ÖÖÖ 57% Æîü, µÖÆ 1901 êú 69%
êú ³ÖÖÖ ÃÖê 12 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †Óú ú´Ö Æîü… ‡ÃÖ †¾Ö×¬Ö ´Öë ‡ÔÃÖÖ‡Ô ‹¾ÖÓ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö ¤üÖê­ÖÖë êú ³ÖÖÖ ´Öë ”ûÆü-”ûÆü ¯ÖÏןֿ֟Ö
†ÓúÖë úß ¾Öéרü Æãü‡Ô Æîü… ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Ö㏵֟ք ×¾Ö³Ö֭֕֯Öæ¾ÖÔ êú ¤ü¿ÖúÖë ´Öë ²ÖœÍüÖ Æîü †Öî¸ü ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ
×¾Ö³Öֿ֭֕֯“Ö֟ÖË êú ¤ü¿ÖúÖë ´Öë… ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ¾ÖßÖãŸÖ„ 1961-1971 êú ¤ü¿Öú ÃÖê ²ÖœÍü­ÖÖ ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö
Æãü†Ö… ‡­Ö ŸÖß­Ö ¤ü¿ÖúÖë ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë úê †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ؍úד֟ÖË ÈüÖÃÖ Æüß Æãü†Ö Æîü…
êú¸ü»Ö ¯ÖÏÖ­ŸÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ †šüÖ¸üÆü¾Öà ‹¾ÖÓ ˆ®ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖÛ²¤üµÖÖë ´Öë ³Öß ‘Ö™ŸÖÖ
¸üÆüÖ Æîü… †šüÖ¸üÆü¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ˆ¢Ö¸üÖ¨Ôü ´Öë µÖÆüÖÑ êú »ÖÖêÖÖë úÖê ²Ö»Ö֟ÖË ‡Ã»ÖÖ´Ö ´Öë ¬Ö´ÖÔ ¯Ö׸ü¾ÖןÖÔŸÖ ×úµÖÖ ÖµÖÖ
†Öî¸ü ˆ®ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë ²Ö›Íüß ÃÖӏµÖÖ ´Öë »ÖÖêÖÖë úÖê ‡ÔÃÖÖ‡Ô ²Ö­ÖÖµÖÖ ÖµÖօ
»ÖÖ«ü߯Ö
êú¸ü»Ö êú ÃÖÖ£Ö »ÖÖŸÖê ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ŸÖ™üßµÖ ÃÖ´Öã¦ü ´Öë ÛÃ£ÖŸÖ »ÖÖ«üß¯Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö
´Öë Æüß ¯ÖÏֵք 100% ´ÖãÛÃ»Ö´Ö £Ö߅ 1991 ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ãú”û ‘Ö™üú¸ü 94% Æãü†Ö Æîü…
†›ü´ÖÖ­Ö ‹¾ÖÓ ×­ÖúÖê²ÖÖ¸ü «ü߯ÖÃÖ´ÖæÆü
†›ü´ÖÖ­Ö ‹¾ÖÓ ×­ÖúÖê²ÖÖ¸ü «ü߯ÖÃÖ´ÖæÆü ²ÖӐÖÖ»Ö úß Ö֛Íüß ´Öë ÃÖã¤æü¸ü ÛÃ£ÖŸÖ Æïü… µÖê «üß¯Ö ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¤üׁ֝Öß
ÃÖß´ÖÖ úÖê ¯Ö׸ü³ÖÖ×ÂÖŸÖ ú¸üŸÖê Æïü †Öî¸ü ­ÖÖîÃÖî׭֍ú ¥üÛ™ü ÃÖê †ŸµÖ­ŸÖ ´ÖÆü¢¾Ö¯ÖæÖÔ Æï… ×¾ÖÀ¾Ö êú ¾µÖÃŸÖ ÃÖ´Öã¦üß ´Ö֐ÖÔ
µÖÆüÖÑ ÃÖê ׭֍ú»ÖŸÖê Æïü… ‡­Ö «ü߯ÖÖë ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 1901 êú 81% ÃÖê ‘Ö™üú¸ü 1991 ´Öë

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß !

68% ¸üÆü ÖµÖÖ Æîü… ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë µÖÆü ÈüÖÃÖ ´Ö㏵֟ք ׭֍úÖê²ÖÖ¸ü «ü߯ÖÖë êú »ÖÖêÖÖë êú
‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ ´Öë ¯Ö׸ü¾ÖÙŸÖŸÖ ÆüÖê­Öê ÃÖê Æãü†Ö Æîü… µÖÆü ¬Ö´ÖÔ ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­Ö 1941 ÃÖê 1961 êú ´Ö¬µÖ †“Ö֭֍ú Æãü†Ö פüÖÖµÖß
¤êüŸÖÖ Æîü… 1941 ´Öë ׭֍úÖê²ÖÖ¸ü úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë 98% ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß £Öê, 1961 ´Öë µÖÆü †­Öã¯ÖÖŸÖ ‘Ö™üú¸ü
27.5% ÆüÖê ÖµÖօ ³ÖÖ¸üŸÖ êú ¬Öã¸ü ¤üׁ֝Öß ”ûÖê¸ü êú ‡­Ö «ü߯ÖÖë úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë †²Ö 70% ‡ÔÃÖÖ‡Ô Æïü…

†ÃÖ´ÖêŸÖ¸ü ˆ¢Ö¸ü¯Öæ¾Öá ¸ü֕µÖ
²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë ˆ¢Ö¸ü¯Öæ¾Öá ¸ü֕µÖÖë úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö êú †­µÖ ÃÖ²Ö ³Ö֐ÖÖë úß
†¯ÖêÖÖ †×¬Öú ŸÖß¾ÖΟÖÖ ÃÖê ¯Ö׸ü¾ÖÙŸÖŸÖ Æãü‡Ô Æîü… µÖÆüÖÑ Æü´Ö †ÃÖ´Ö úÖê ­ÖÆüà •ÖÖê›Íü ¸üÆêü… †ÃÖ´Ö úß •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß úÖ
×¾Ö¿»ÖêÂÖÖ Æü´Ö ¯ÖÆü»Öê ú¸ü “Öãêú Æïü… †ÃÖ´ÖêŸÖ¸ü ˆ¢Ö¸ü¯Öæ¾Öá ¸ü֕µÖ ²ÖÎɯÖã¡Ö ‘Ö֙üß êú ŸÖß­Ö †Öê¸ü ˆ““Ö ¯Ö¾ÖԟÖßµÖ
¯ÖÏ֓Ö߸ü êú ºþ¯Ö ´Öë Ö›Íê Æïü †Öî¸ü ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö úß ×ŸÖ²²ÖŸÖ, “Öß­Ö, ´µÖÖÓ´ÖÖ¸ü †Öî¸ü ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö êú ÃÖÖ£Ö »ÖÖŸÖß ¯Öæ¾Öá
ÃÖß´ÖֆÖë ¯Ö¸ü ‹ú ÃÖã¥üœÍü ÃÖã¸üÖÖ ú¾Ö“Ö •ÖîÃÖê Æïü… ÃÖÖ´Ö׸üú ‹¾ÖÓ ÃÖÖÓÍéúן֍ú ¥üÛ™ü ÃÖê ‹êÃÖê ´ÖÆü¢¾Ö êú ‡­Ö ¸ü֕µÖÖë
´Öë ÃÖê †×¬ÖúŸÖ¸ü úß ¯ÖÏֵք ÃÖ´¯ÖæÖÔ •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ Ã¾ÖŸÖ­¡ÖŸÖÖ êú ¯Ö¿“Ö֟ÖË êú ãú”û ¤ü¿ÖúÖë ´Öë Æüß ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ ´Öë
¯Ö׸ü¾ÖÙŸÖŸÖ ÆüÖê ÖµÖß Æîü… µÖÆü ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­Ö 1941-1951 êú ¤ü¿Öú ´Öë †úôÖ֟ÖË ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö Æãü†Ö †Öî¸ü †Ö»Öê ãú”û
¤ü¿ÖúÖë ´Öë †Öî¸ü ÖÆü¸üÖ ‹¾ÖÓ ¾µÖ֯֍ú ÆüÖêŸÖÖ “Ö»ÖÖ ÖµÖօ
­ÖÖÖ»Öü ´Öë 1941 úß •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ êú †­ÖãÃÖÖ¸ü ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ­ÖÖµÖ £Öօ 1931 úß •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ
´Öë ÃÖ²Ö Ã£ÖÖ­ÖÖë ¯Ö¸ü ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ãú”û ‰Ñú“ÖÖ Æüß ×Ö­ÖÖ ÖµÖÖ £Öօ ŸÖ²Ö ³Öß ­ÖÖÖ»Öü ´Öë ´ÖÖ¡Ö 13% ‡ÔÃÖևÔ
£Öê… 1951 úß •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ ´Öë ¾ÖÆüÖÑ 54% ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¯ÖÖµÖê ÖµÖê… †²Ö 1991 ´Öë ­ÖÖÖ»Öü úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë 88%
‡ÔÃÖÖ‡Ô Æïü… •ÖÖê £ÖÖê›Íêü-²ÖÆãüŸÖ †­µÖ-¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß ¾ÖÆüÖÑ ¿ÖêÂÖ Æïü ¾Öê ¯ÖÏֵք ÃÖ²Ö úÖê×Æü´ÖÖ ×•Ö»Öê ´Öë ÃÖß×´ÖŸÖ Æïü…
״֕ÖÖê¸ü´Ö ´Öë ³Öß 1941 ´Öë ­ÖÖµÖ ‡ÔÃÖÖ‡Ô ×Ö­Öê ÖµÖê £Öê, 1931 úß •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 48%
†ÖэúÖ ÖµÖÖ £Öօ 1951 ´Öë ¾ÖÆüÖÑ 90% ÃÖê †×¬Öú ‡ÔÃÖÖ‡Ô £Öê… †²Ö 1991 ´Öë ״֕ÖÖê¸ü´Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë 86%
‡ÔÃÖÖ‡Ô Æïü… •ÖÖê ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß ‡ÃÖ ¸ü֕µÖ ´Öë ¿ÖêÂÖ Æïü, ˆ­Ö´Öë ÃÖê ¯ÖÏֵք †Ö¬Öê ²ÖÖî¨ü Æïü †Öî¸ü ¾Öê ¯ÖÏֵք ÃÖ²Ö ¸ü֕µÖ
ê ¤üׁ֝Öß •Ö­Ö¯Ö¤üÖë ´Öë ÃÖß×´ÖŸÖ Æïü… ‡­Ö •Ö­Ö¯Ö¤üÖë úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ²ÖÆãüŸÖ ­ÖÆüà Æîü…
´Öê‘ÖÖ»ÖµÖ ´Öë 1941-1951 êú ¤ü¿Öú ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ­ÖÖÖ»Öü ‹¾ÖÓ ×´Ö•ÖÖê¸ü´Ö •ÖîÃÖÖ †úôÖ֟ÖË
¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­Ö ŸÖÖê ­ÖÆüà Æãü†Ö… 1951 ´Öë ´Öê‘ÖÖ»ÖµÖ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ´ÖÖ¡Ö 25% ‡ÔÃÖÖ‡Ô ×Ö­Öê ÖµÖê £Öê… ˆÃ֍êú ¯Ö¿“Ö֟ÖË
¾ÖÆüÖÑ ¬Ö´ÖÔ ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­Ö úÖ Îú´Ö ÃÖŸÖŸÖ “Ö»ÖŸÖÖ ÖµÖÖ †Öî¸ü ¯ÖϟµÖêú ¤ü¿Öú ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ¾Öéרü ÆüÖêŸÖß
¸üÆü߅ †²Ö 1991 ´Öë ´Öê‘ÖÖ»ÖµÖ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ 65% ³ÖÖÖ ‡ÔÃÖÖ‡Ô ÆîӅ ¸ü֕µÖ êú ´Ö¬µÖ ³ÖÖÖ êú ¯Öæ¾Öá ÖÖ¸üÖê ‹¾ÖÓ
¯ÖÛ¿“Ö´Öß ÖÖÃÖß ¯Ö¾ÖԟÖßµÖ •Ö­Ö¯Ö¤üÖë ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ †Öî¸ü ³Öß †×¬Öú Æîü…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß !

1941-1951 êú ¤ü¿Öú ´Öë ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ ´Öë Æãü‹ †úôÖ֟ÖË ×¾ÖßÖÖ¸ü úÖ ¯ÖϳÖÖ¾Ö ´Öם֯Öã¸ü ¯Ö¸ü ³Öß †¯ÖêÖ֍éúŸÖ
ÃÖß×´ÖŸÖ Æãü†Ö… 1951 ´Öë ‡ÃÖ ¸ü֕µÖ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ´ÖÖ¡Ö 12% ‡ÔÃÖÖ‡Ô £Öê, †²Ö 1991 ´Öë µÖÆüÖÑ ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ
†­Öã¯ÖÖŸÖ 34% ÆüÖê ÖµÖÖ Æîü… µÖÆü †­Öã¯ÖÖŸÖ ­ÖÖÖ»Öü, ״֕ÖÖê¸ü´Ö ‹¾ÖÓ ´Öê‘ÖÖ»ÖµÖ ¯ÖÏÖ­ŸÖÖë ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ úß

†¯ÖêÖÖ †»¯Ö Æüß ×¤üÖŸÖÖ Æîü… ¯Ö¸ü­ŸÖã ´Öם֯Öã¸ü ¯ÖÏÖ­ŸÖ êú ²ÖÖÊ ¯Ö¾ÖԟÖßµÖ •Ö­Ö¯Ö¤ü ¯ÖÏֵք ¯ÖæÖԟք ‡ÔÃÖÖ‡Ô ÆüÖê ÖµÖê Æïü…
³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß †²Ö êú¾Ö»Ö ´Öם֯Öã¸ü-êú­¦üßµÖ •Ö­Ö¯Ö¤ü êú ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö ÃÖê ²Ö­Öê “ÖÖ¸ü •Ö­Ö¯Ö¤üÖë ´Öë ÃÖê ŸÖß­Ö,
‡´±úÖ»Ö, ײֿ֭Öã¯Öã¸ü †Öî¸ü £Öæ²Ö»Ö, ´Öë ÃÖß×´ÖŸÖ Æïü…
†¹ýÖÖ“Ö»Ö ¯ÖϤüê¿Ö ¯Öæ¾ÖÖì¢Ö¸ü Öê¡Ö úÖ ÃÖ²ÖÃÖê ²Ö›ÍüÖ ¸ü֕µÖ Æîü… †³Öß ãú”û ¤ü¿Öú ¯Öæ¾ÖÔ ŸÖú µÖÆü ¸ü֕µÖ ÃÖê­ÖÖ «üÖ¸üÖ
¿ÖÖ×ÃÖŸÖ ¯ÖϤüê¿Ö £Öօ 1961 ÃÖê ¯Öæ¾ÖÔ êú µÖÆüÖÑ êú •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß †Öэú›Íüê ˆ¯Ö»Ö²¬Ö ­ÖÆüà Æïü… 1961 ‹¾ÖÓ 1971 êú
†Öэú›ÍüÖë êú †­ÖãÃÖÖ¸ü ŸÖ²Ö µÖÆüÖÑ ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ­ÖÖµÖ £Öօ ‡­Ö ¤üÖê ¤ü¿ÖúÖë êú ´Ö¬µÖ †¹ýÖÖ“Ö»Ö ¯ÖϤüê¿Ö
­Ö֐Ö׸üú ¿ÖÖÃÖ­Ö ´Öë †ÖµÖÖ †Öî¸ü ˆÃ֍êú ²ÖÖ¤ü êú ¤üÖê ¤ü¿ÖúÖë ´Öë ¾ÖÆüÖÑ ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 10% ŸÖú ¯ÖÆãüÑ“Ö ÖµÖÖ Æîü…
1991 ´Öë ¸ü֕µÖ êú †¯ÖêÖ֍éúŸÖ ´ÖÆü¢¾Ö¯ÖæÖÔ ÃÖã²Ö­ÖÁÖß ‹¾ÖÓ ×ŸÖ¸ü¯Ö •Ö­Ö¯Ö¤üÖë ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ¯ÖÏֵք 20% Æîü…
ס֯Öã¸üÖ úß ÛãÖ×ŸÖ ‡ÃÖ Öê¡Ö êú †­µÖ ¯ÖÖÑ“Ö ¸ü֕µÖÖë ÃÖê ×³Ö®Ö Æîü… ס֯Öã¸üÖ ˆ­Ö ¯ÖÖѓÖÖë êú ÃÖ´ÖÖ­Ö ¯Ö¾ÖԟÖßµÖ ¸ü֕µÖ ­ÖÆüà
Æî… ÖÖê¾ÖÖ êú †×ŸÖ׸üŒŸÖ µÖÆü ¤æüÃÖ¸üÖ ¸ü֕µÖ Æîü •ÖÆüÖÑ ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë
¾Öéרü Æãü‡Ô Æîü… 1961-1971 êú ¤ü¿Öú ´Öë µÖÆü ¾Öéרü ²ÖÆãüŸÖ ŸÖß¾ÖΟÖÖ ÃÖê Æãü‡Ô… †²Ö ס֯Öã¸üÖ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë 91%
³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß Æïü…
ŸÖÖ׻֍úÖ 9 : ˆ¢Ö¸ü¯Öæ¾Öá ¸ü֕µÖÖë (†ÃÖ´Ö úÖê ”ûÖê›Íüú¸ü) úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓ׏µÖúß, 1901-1991
1901 1911 1921 1931 1941 1951 1961 1971 1981
983.2 1,211 1,370 1,612 1,923 2,231 3,663 4,957 6,710
91.18 89.05 85.20 80.73 89.86 69.19 68.22 67.48 62.59
6.61 7.42 8.15 8.69 8.73 8.46 8.29 4.18 4.45
2.22 3.53 6.65 10.58 1.41 22.35 23.49 28.34 32.97

1991
9,133
56.35
4.69
38.96

ãú»Ö
³ÖÖ.¬Ö´Öá
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
יü¯¯ÖÖß : ¯ÖÆü»Öß ¯ÖÓیŸÖ ´Öë ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ÃÖÆüÄÖÖë ´Öë ¤üß ÖµÖß Æîü… †Ö»Öß ŸÖß­Ö ¯ÖÓ׌ŸÖµÖÖë ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë, ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë
‹¾ÖÓ ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ×¤üµÖÖ ÖµÖÖ Æîü… ÄÖÖêŸÖ : ¤êüÖë, ´Öæ»Ö ¯Öãß֍ú úß ŸÖÖ׻֍úÖ 6.4…

ŸÖÖ׻֍úÖ-9 ´Öë Æü´Ö­Öê ˆ¢Ö¸ü¯Öæ¾ÖÔ êú ‡­Ö ”ûÆü ¸ü֕µÖÖë úß ÃÖÛ´´Ö×»ÖŸÖ •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü †Öэú›Íêü ÃÖӍú׻֟Ö
׍úµÖê Æïü… ÃÖ­ÖË 1901 ´Öë ‡­Ö ¸ü֕µÖÖë úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 90% ÃÖê †×¬Öú
£ÖÖ †Öî¸ü ‡ÔÃÖÖ‡Ô 2% ÃÖê ³Öß †»¯Ö £Öê… †²Ö 1991 ´Öë µÖÆüÖÑ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß 55% êú †ÖÃÖ¯ÖÖÃÖ Æïü †Öî¸ü
‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ¯ÖÏֵք 40% ÆüÖê ÖµÖÖ Æîü… µÖÆü ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­Ö Ã¾ÖŸÖ­¡ÖŸÖÖ êú ¯Ö¿“Ö֟ÖË êú ¤ü¿ÖúÖë ´Öë Æüß Æãü†Ö Æîü…
þ֭֟¡ÖŸÖÖ ÃÖê ŸÖã¸ü­ŸÖ ¯Öæ¾ÖÔ 1941 êú ¤ü¿Öú ´Öë µÖÆüÖÑ 90% ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß £Öê… 1931 êú ¤ü¿Öú ´Öë •Ö²Ö

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß !

‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ãú”ûü †×¬Öú א֭ÖÖ ÖµÖÖ £ÖÖ ŸÖ²Ö ³Öß ‡ÃÖ Öê¡Ö ´Öë 80% ÃÖê †×¬Öú ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
£Öê †Öî¸ü ´ÖÖ¡Ö 10% Æüß ‡ÔÃÖÖ‡Ô £Öê…
ˆ¢Ö¸ü¯Öæ¾ÖÔ êú ‡ÃÖ Öê¡Ö úß ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ †Öî¸ü †»¯Ö êú¾Ö»Ö
‡ÃÖ×»ÖµÖê ­ÖÆüà ÆüÖê ¯ÖÖµÖÖ ŒµÖÖë׍ú ס֯Öã¸üÖ ‹¾ÖÓ ´Öם֯Öã¸ü êú êú­¦üßµÖ •Ö­Ö¯Ö¤üÖë ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß ²Ö›Íüß ÃÖӏµÖÖ
´Öë ²Ö“Öê Æãü‹ Æïü… µÖê ¤üÖê Öê¡Ö †­Öêú ¿ÖŸÖÖÛ²¤üµÖÖë ŸÖú Ãֿ֌ŸÖ ¾ÖîÂÖ¾Ö ¸ü֕µÖ ¸üÆêü Æïü… Öê¡Ö êú †­µÖ ³Ö֐ÖÖë ´Öë †Öî¸ü
×¾Ö¿ÖêÂ֟ք ­ÖÖÖ»Öü, ״֕ÖÖê¸ü´Ö, ´Öê‘ÖÖ»ÖµÖ ¸ü֕µÖÖë †Öî¸ü ´Öם֯Öã¸ü êú ²ÖÖÊ •Ö­Ö¯Ö¤üÖë ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë
úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ †²Ö ­ÖÖµÖ Æüß Æîü…
†²Ö ŸÖú êú ×¾Ö¿»ÖêÂÖÖ úÖ ÃÖÖ¸üÖÓ¿Ö µÖÆü Æîü ׍ú 1881 ÃÖê 1991 úß †¾Ö×¬Ö ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ
¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë 11 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †ÓúÖë úÖ ÈüÖÃÖ Æãü†Ö Æîü… ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ •ÖîÃÖê Ã֑֭Ö-ÃÖãÖךüŸÖ
ÃÖÖÓÍéúן֍ú ‹¾ÖÓ ³ÖÖîÖÖê׻֍ú Öê¡Ö ´Öë ׍úÃÖß ‹ú ¬ÖÖٴ֍ú ÃÖ´Öã¤üÖµÖ êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ‹êÃÖÖ ÈüÖÃÖ †ÃÖÖ¬ÖÖ¸üÖ ‘Ö™ü­ÖÖ
Æîü… ‡ÃÖÃÖê ³Öß †×¬Öú ד֭ŸÖ­ÖßµÖ ŸÖ£µÖ µÖÆü Æîü ׍ú µÖÆü ÈüÖÃÖ ×¾Ö¿ÖêÂ֟ք ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ êú ÃÖß´Ö־֟Öá Öê¡ÖÖë ´Öë êúÛ­¦üŸÖ
¸üÆüÖ Æîü… ‡ÃÖ ÈüÖÃÖ êú “Ö»ÖŸÖê 1947 ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ úÖ ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö Æãü†Ö… †²Ö ×¾Ö³Öֿ֭֕֯“Ö֟ÖË êú ú×ŸÖ¯ÖµÖ ¤ü¿ÖúÖë
´Öë ˆ¢Ö¸ü¯ÖϤêü¿Ö, ײÖÆüÖ¸ü, ¯ÖÛ¿“Ö´Öß ²ÖӐÖÖ»Ö ‹¾ÖÓ †ÃÖ´Ö ¸ü֕µÖÖë êú ÃÖß´Ö־֟Öá •Ö­Ö¯Ö¤üÖë ´Öë ˆ““Ö ´ÖãÛÃ»Ö´Ö ¯ÖϳÖÖ¾Ö
¾ÖÖ»Öß ‹ú ­ÖµÖß ÃÖß´Ö־֟Öá ¯Ö¼üß ×¾Öú×ÃÖŸÖ ÆüÖê ¸üÆüß Æîü… ˆ¢Ö¸ü¯Öæ¾ÖÔ úß ÃÖß´ÖֆÖë ¯Ö¸ü ‡ÃÖÃÖê ³Öß †×¬Öú Ã֑֭Ö
‡ÔÃÖÖ‡Ô ¯ÖϳÖÖ¾Ö ¾ÖÖ»ÖÖ ‹ú ×¾Ö׿Ö™ü Öê¡Ö ²Ö­ÖÖ Æîü… ¬Öã¸ü ¤üׁ֝Öß ÃÖß´ÖÖ ¯Ö¸ü ׭֍úÖê²ÖÖ¸ü «üß¯Ö ‡ÔÃÖÖ‡Ô ÆüÖê ÖµÖê Æïü…
¯ÖÛ¿“Ö´Öß ŸÖ™ü ¯Ö¸ü êú¸ü»Ö ¸ü֕µÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß †¯Ö­ÖÖ ¾Ö“ÖÔÃ¾Ö ÖÖê ²Öîšêü Æïü… ¬Öã¸ü ˆ¢Ö¸ü úß ú¿´Ö߸ü
‘Ö֙üß ´Öë ˆ­Öúß ˆ¯ÖÛãÖ×ŸÖ ­ÖÖµÖ Æîü… ˆ»»ÖêÖ­ÖßµÖ Æîü ׍ú ÃÖß´ÖÖ Öê¡ÖÖë ´Öë ÆüÖ­ê Öê ¾ÖÖ»Öê µÖê ÃÖ²Ö ¤æü¸üÖÖ´Öß ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­Ö
†×¬ÖúŸÖ¸ü þ֭֟¡ÖŸÖÖ ‹¾ÖÓ ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö êú ¯Ö¿“Ö֟ÖË êú ¤ü¿ÖúÖë ´Öë Æüß ‘Ö™êü Æïü…

×¾ÖÀ¾Ö úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß
³ÖÖ¸üŸÖ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß ´Öë ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë ´ÖÆü¢¾Ö¯ÖæÖÔ ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­Ö Æãü‹ Æîü… 1891 †Öî¸ü 1991 êú ´Ö¬µÖ
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãµÖÖ×µÖµÖÖë úß ³Ö֐ÖߤüÖ¸üß 79% ÃÖê ú´Ö ÆüÖê ú¸ü 68% ¸üÆü ÖµÖ߅ 11 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †ÓúÖë úÖ µÖÆü
ÈüÖÃÖ ´Ö㏵֟ք ‡Ã»ÖÖ´Ö ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãµÖÖ×µÖµÖÖë úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë Æãü‡Ô †ÃÖÖ¬ÖÖ¸üÖ ¾Öéרü êú úÖ¸üÖ Æãü†Ö… ‡­Ö ‹ú ÃÖÖî ¾ÖÂÖÖí ´Öë
³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 20% ÃÖê ²ÖœÍüú¸ü ¯ÖÏֵք 30% ÆüÖê ÖµÖօ ‡ÃÖ ²Ö›Íüê •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­Ö êú ¯Ö׸üÖÖ´Öþֺþ¯Ö
Æüß ‡ÃÖ ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ´Ö¬µÖ ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úÖ ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö Æãü†Ö †Öî¸ü ¤êü¿Ö êú ¯ÖÖѓ־Öê ³ÖÖÖ ÃÖê ³Öß †×¬Öú Öê¡Ö±ú»Ö ‹¾ÖÓ
×¾Ö³Ö֭֕֯Öæ¾ÖÔ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úê ¯ÖÏֵք ¯ÖÖѓ־Öê ³ÖÖÖ úÖê »Öêú¸ü ¤üÖê ¯Öé£ÖËú ‡Ã»ÖÖ´Öß ¸ü֕µÖ ³ÖÖ¸üŸÖ³Öæ×´Ö ¯Ö¸ü ãÖÖ×¯ÖŸÖ Æãü‹…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß !!

²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ´Ö¬µÖ ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ×­Ö¿“ÖµÖ Æüß ¾ÖîÃÖß ¾Öéרü ­ÖÆüà Æã‡Ô… •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
´Öë ˆ­ÖúÖ ³ÖÖÖ 1881 êú ¯ÖÏֵք 0.7% ÃÖê ²ÖœÍüú¸ü 2% ŸÖú Æüß ¯ÖÆãÑü“Ö ¯ÖÖµÖÖ Æîü… ŸÖ£ÖÖ×¯Ö ˆ­ÆüÖë­Öê ³Öß ‡ÃÖ ¿ÖŸÖÖ²¤üß
´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ˆ¢Ö¸ü¯Öæ¾Öá †Öî¸ü ¤üׁ֝Öß ÃÖß´ÖֆÖë ¯Ö¸ü ïÖ™ü ‡ÔÃÖևÔ-¯ÖϳÖÖ¾Ö úÖ ‹ú ´ÖÆü¢¾Ö¯ÖæÖÔ Öê¡Ö ²Ö­ÖÖ ×»ÖµÖÖ Æîü…
‡­Ö ²ÖÆãüŸÖ ²Ö›Íêü ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­ÖÖë úÖê Ãִ֭֗Öê êú ׻֋ ³ÖÖ¸üŸÖ úß ¯Ö׸üÛãÖ×ŸÖ úÖê ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë ×¾ÖÀ¾Ö úß
¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß ´Öë Æãü‹ ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­ÖÖë êú ¯Ö׸ü¯ÖÏêµÖ ´Öë ¸üÖ ú¸ü ¤êüÖ­ÖÖ †Ö¾Ö¿µÖú Æîü… †Ö•Ö êú ×¾ÖÀ¾Ö ´Öë
‡Ã»ÖÖ´Ö ‹¾ÖÓ ‡ÔÃÖÖ‡Ô ÃÖ´¯ÖϤüÖµÖ ¬Ö´ÖÖÔ­ŸÖ¸üÖ ´Öë ×­ÖšüÖ ¸üÖ­Öê ¾ÖÖ»Öê ¤Öê Ãֿ֌ŸÖ ‹¾ÖÓ †×ŸÖÃÖ׍ÎúµÖ ¬Ö´ÖÔÃÖ´¯ÖϤüÖµÖ Æïü…
²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ´Ö¬µÖ ‡­Ö ¤üÖê­ÖÖë ­Öê ×¾ÖÀ¾Ö êú ¯ÖÏֵք ÃÖ´ÖÃŸÖ Öê¡ÖÖë ´Öë †¯Ö­Öß ¯Öîšü ²ÖœÍüÖµÖß Æî… ¯Ö׸üÖÖ´Öþֺþ¯Ö
¯ÖÏֵք ÃÖ²Ö Ã£ÖÖ­ÖÖë ¯Ö¸ü ãÖÖ­ÖßµÖ Ã¾Ö¤êü¿Öß ¬Ö´ÖÖí êú †­ÖãµÖÖ×µÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ‘Ö™üÖ Æîü…
×¾Ö×³Ö®Ö ¤êü¿ÖÖë úß •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ ´Öë •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ ¾ÖÖáú¸üÖ ×³Ö®Ö Æü֟ê ÖÖ Æîü… ˆ­ÖúÖ †Ö¯ÖÃÖ ´Öë ÃÖִ֘•ÖõÖ
²ÖîšüÖ­ÖÖ †ÖÃÖÖ­Ö ­ÖÆüà ÆüÖêŸÖօ ÃÖÖî³Ö֐µÖ¾Ö¿Ö ‹ú ¾ÖîÛÀ¾Öú ‡ÔÃÖÖ‡Ô ÃÖӐ֚ü­Ö ­Öê ×¾ÖÀ¾Ö êú ÃÖ³Öß ¤êü¿ÖÖë úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü
•Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß êú †Öэú›ÍüÖë úÖ ÃÖ´Öê׍úŸÖ ÃÖӍú»Ö­Ö ‘¾Ö»›Ôü ׍ÎúÛÃ“ÖµÖ­Ö ‡­ÃÖևŒ»ÖÖê¯ÖßכüµÖ֒ ­Öִ֍ú ‹ú ÃÖÓ¤ü³ÖԐÖÏ­£Ö
´Öë ׍úµÖÖ Æîü… µÖÆü ×¾ÖÀ¾ÖúÖêÂÖ ¯Öϣִ֟ք 1982 ´Öë ¯ÖύúÖ×¿ÖŸÖ Æãü†Ö £ÖÖ, ÃÖ´¯ÖÏ×ŸÖ ‡Ã֍úÖ ‹ú ­Ö¾Öß­Ö ÃÖÓÍúü¸üÖ †ÖµÖÖ
Æîü… ‡ÃÖ ÄÖÖêŸÖ úÖ ¯ÖϵÖÖêÖ ú¸ü Æü´Ö­Öê ÃÖ­ÖË 1900, 1970 ‹¾ÖÓ 1990 êú ×»ÖµÖê ×¾ÖÀ¾Ö êú ×¾Ö×³Ö®Ö ¤ê¿ÖÖë, ³Öæ¸ü֭֕Ößן֍ú
Öê¡ÖÖë ‹¾ÖÓ ´ÖÆüÖ«ü߯ÖÖë úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß úÖ ÃÖӍú»Ö­Ö ׍úµÖÖ Æîü…2
‡ÃÖ ‡ÔÃÖÖ‡Ô ×¾ÖÀ¾ÖúÖêÂÖ êú †Öэú›ÍüÖë úÖ ÃÖ߬Öê-ÃÖ߬Öê ¯ÖϵÖÖêÖ ú¸ü­Öê ´Öë †­Öêú ÃÖ´ÖõÖÖ‹Ñ Æïü… µÖÆü ×¾ÖÀ¾ÖúÖêÂÖ ×¾ÖÀ¾Ö
³Ö¸ ´Öëü ¬Ö´ÖÖÔ­ŸÖ¸üÖ êú úÖµÖÔ ´Öë »ÖÖê ‡ÔÃÖÖ‡Ô ×´Ö¿Ö­ÖÖë úß ÃÖã×¾Ö¬ÖÖ êú ×»ÖµÖê ‹ú ÃÖ­¤üü³ÖԐÖÏ­£Ö êú ºþ¯Ö ´Öë ÃÖӍú×»ÖŸÖ †Öî¸ü
¯ÖύúÖ×¿ÖŸÖ ×úµÖÖ ÖµÖÖ Æîü… ‡ÃÖ ´Öë ‡ÔÃÖÖ‡Ô ×´Ö¿Ö­ÖÖë «üÖ¸üÖ ×¾ÖÀ¾Ö êú ×¾Ö×³Ö®Ö Öê¡ÖÖë ´Öë ¯ÖÏÖ¯ŸÖ úß ÖµÖß ÃÖ±ú»ÖŸÖֆÖë úÖê
†Öî¸ü ˆ­Öêú ÃÖ´ÖÖ ¯ÖÏßÖãŸÖ “Öã­ÖÖîןֵÖÖë úÖê †Öэú›ÍüÖë êú ´ÖÖ¬µÖ´Ö ÃÖê ¯ÖÏßÖãŸÖ ú¸ü­Öê úÖ ¯ÖϵÖÖÃÖ ×úµÖÖ ÖµÖÖ Æîü… †ŸÖ„
×¾ÖÀ¾Ö ´Öë †Öî¸ü ×¾Ö¿ÖêÂ֟ք ×¾ÖÀ¾Ö êú ‡ÔÃÖևÔ-‡ŸÖ¸ü ³Ö֐ÖÖë ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë úß ÃÖӏµÖÖ úÖê ¯ÖÏֵք ²ÖœÍüÖ-“ÖœÍüÖ ú¸ü ¤ü¿ÖÖÔµÖÖ ÖµÖÖ
Æîü… ‡ÃÖ ×¾ÖÀ¾ÖúÖêÂÖ êú †Öэú›ÍÖë ´Öë ‡ÔÃÖևÔ-‡ŸÖ¸ü ¤êü¿ÖÖë ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë †Öî¸ü ²ÖÆãü¤üÖ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ ³Öß †­Öã¯ÖÖŸÖ ˆ­Ö ¤êü¿ÖÖë
úß †Ö׬֍úÖ׸üú •Ö­ÖÖÖ­ÖÖ êú †Öэú›ÍüÖë ÃÖê úÆüà †×¬Öú ¯ÖÖµÖÖ •Ö֟ÖÖ Æî… ‡Ã֍êú †×ŸÖ׸üŒŸÖ ‡ÃÖ´Öë ‘×Îú¯™üÖ-ê
׍ÎúÛÓֵ֭֒ ­Öִ֍ú ¯Öϓ”û®Ö ‡ÔÃÖևµÖÖë êú ‹ú ­ÖµÖê ¾ÖÖÔ úÖ ˆ»»ÖêÖ Æãü†Ö Æîü… ×¾ÖÀ¾ÖúÖêÂÖ êú †­ÖãÃÖÖ¸ü ‡­Ö ¯Öϓ”û®Ö
‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ †Ûß֟¾Ö êú¾Ö»Ö “Ö“ÖÔ úÖê Æüß –ÖÖŸÖ Æîü, ˆ­Ö ¤êü¿ÖÖë úß †¯Ö­Öß ¸ü֕֍úßµÖ ‹¾ÖÓ †­µÖ ¬Ö´ÖÔ×­Ö¸ü¯ÖêÖ »ÖÖî׍úú
ÃÖÓãÖֆÖë ÃÖê ˆ­Æëü Öã¯ŸÖ ¸üÖÖ ÖµÖÖ Æîü… úÖêÂÖ ´Öë 1990 ´Öë ×¾ÖÀ¾Ö ´Öë ¯ÖÏֵք 10.3 ú¸ü֛ê üÍ ×Îú¯™üÖ-ê ׍ÎúÛÃ“ÖµÖ­Ö ×Ö­Öê ÖµÖê
Æïü, ‡­Ö´Öë ÃÖê ¯ÖÏֵք 9.4 ú¸ü֛ê üÍ ‹×¿ÖµÖÖ ´Öë ‹¾ÖÓ 70 »ÖÖÖ †±ÏúߍúÖ ´Öë Æïü…
2

›üß. ²Öß. ²Öî¸êü™ü, •Öß. ™üß. ãú׸üµÖ­Ö ‹¾ÖÓ ™üß. ‹´Ö. •ÖÖò­ÖÃÖ­Ö éúŸÖ ¾Ö»›Ôü ׍ÎúÛÃ“ÖµÖ­Ö ‡­ÖÃÖևŒ»ÖÖê¯ÖßכüµÖÖ : ‹ ú´¯Öê¸üê יü¾Ö ÃÖ¾Öì †Öò±ú “Ö“ÖìÃÖ ‹Ó›ü
׸ü»Öߕ֭ÃÖ ‡­Ö ¤ü ´ÖÖò›ü­ÖÔ ¾Ö»›Ôü, ׫üŸÖßµÖ ÃÖÓÍú¸üÖ, †ÖòŒÃÖ±úÖò›Ôü µÖæ×­Ö¾ÖÙÃ֙üß ¯ÖÏêÃÖ, ­µÖæµÖÖòÔú 2001…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß !"

×¾ÖÀ¾ÖúÖêÂÖ ´Öë ×¾ÖÀ¾Ö êú ‡ÔÃÖևÔ-‡ŸÖ¸ü ¤êü¿ÖÖë ê ãÖÖ­ÖßµÖ Ã¾Ö¤êü¿Öß ¬Ö´ÖÖí êú †­ÖãµÖÖ×µÖµÖÖë úÖê ‘•Ö֟ÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãµÖÖµÖߒ
†Öî¸ü ‘­Ö¾Ö¬Ö´ÖÖÔ­ÖãµÖÖµÖߒ •ÖîÃÖê †­Öêú ¾ÖÖÖí ´Öë ×¾Ö³ÖÖ×•ÖŸÖ ú¸ü ˆ­Æëü ˆÃÖ ¤êü¿Ö úß ´ÖãµÖ ¬ÖÖٴ֍ú ¬ÖÖ¸üÖ ÃÖê ¯Öé£ÖËú
ú¸ü­Öê úÖ ¯ÖϵÖÖÃÖ ³Öß Æãü†Ö Æîü… úÖêÂÖ ´Öë ×¾ÖÀ¾Ö úß 1990 úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ¯ÖÏֵք 20 ú¸üÖê›Íü •Ö֟ÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãµÖÖµÖß
א֭Öê ÖµÖê Æïü… ‡­Ö´Öë ÃÖê ¯ÖÏֵք 11.8 ú¸üÖê›Íü ‹×¿ÖµÖÖ ´Öë Æïü †Öî¸ü 8 ú¸üÖê›Íü †±ÏúߍúÖ ´Öë… ‡­Öêú †×ŸÖ׸üŒŸÖ 9.2 ú¸üÖê›Íü
­Ö¾Ö¬Ö´ÖÖÔ­ÖãµÖÖµÖß ×Ö­Öê ÖµÖê Æïü •ÖÖê ¯ÖÏֵք ÃÖ²Ö ‹×¿ÖµÖÖ ´Öë Æïü…
‡ÃÖ ×¾ÖÀ¾ÖúÖêÂÖ ´Öë ²Ö›Íüß ÃÖӏµÖÖ ´Öë »ÖÖêÖÖë úÖê ­ÖÖÛß֍ú ‹¾ÖÓ ¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö ¾ÖÖÖí ´Öë ¸üÖÖ ÖµÖÖ Æîü… úÖêÂÖ êú
†­ÖãÃÖÖ¸ü 1990 ´Öë ×¾ÖÀ¾Ö ´Öë ¯ÖÏֵք 70.7 ú¸üÖê›Íü ¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö Æïü †Öî¸ü 14.6 ú¸üÖê›Íü ­ÖÖÛß֍ … ‡­Ö´Öë ÃÖê †×¬ÖúÖÓ¿Ö
ˆ­Ö ¤êü¿ÖÖë ´Öë Æïü •ÖÆüÖÑ ´Ö֌ÃÖÔ¾ÖÖ¤üß ¸ü֕µÖ Æïü †£Ö¾ÖÖ Æãü†Ö ú¸üŸÖê £Öê… ¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö †£Ö¾ÖÖ ­ÖÖÛß֍ú א֭Öê ÖµÖê ¯ÖÏֵք
5.8 ú¸üÖê›Íü »ÖÖêÖ µÖæ¸üÖê¯Ö ´Öë, 2.5 ú¸üÖê›Íü ˆ¢Ö¸üß †´Ö¸üߍúÖ ´Öë †Öî¸ü 1.6 ú¸üÖê›Íü •ÖÖ¯ÖÖ­Ö ´Öë Æïü…
‡­Ö †Öэú›ÍüÖë úÖ †¯Ö­Öê ÃÖӍú»Ö­Ö ‹¾ÖÓ ×¾Ö¿»ÖêÂÖÖ êú ×»ÖµÖê ˆ¯ÖµÖÖêÖ ú¸üŸÖê Æãü‹ Æü´Ö­Öê ×¾ÖÀ¾Ö êú ‡ÔÃÖևÔ-‡ŸÖ¸ü
¤êü¿ÖÖë ‹¾ÖÓ Öê¡ÖÖë ´Öë ׍Îú¯™üÖê-׍ÎúÛÓֵ֭Ö, •Ö֟ÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãµÖÖµÖß, ­Ö¾Ö¬Ö´ÖÖÔ­ÖãµÖÖµÖß, ¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö ‹¾ÖÓ ­ÖÖÛß֍ú †Öפü
¾ÖÖÖí ´Öë א֭Öê ÖµÖê »ÖÖêÖÖë úÖê ˆÃÖ Öê¡Ö †£Ö¾ÖÖ ¤êü¿Ö êú ´Öæ»Ö þ֤êü¿Öß ¬Ö´ÖÔ úÖ ³ÖÖÖ ´ÖÖ­ÖÖ Æîü… ¤æüÃÖ¸üß †Öê¸ü, ×¾ÖÀ¾Ö
êú ‡ÔÃÖÖ‡Ô ³Ö֐ÖÖë ´Öë ¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö †£Ö¾ÖÖ ­ÖÖÛß֍ú †Öפü א֭Öê ÖµÖê »ÖÖêÖÖë úÖê ‡ÔÃÖÖ‡Ô Æüß ´ÖÖ­ÖÖ Æîü… ¾Öê ¾ÖÖÃŸÖ¾Ö ´Öë ¾ÖÆüÖÑ
úß ´ÖãµÖ ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬ÖÖ¸üÖ êú †ÓÖ Æüß Æïü “ÖÖÆêü ˆ­ÆüÖë­Öê “Ö“ÖÔ ´Öë ×­ÖµÖ×´ÖŸÖ •ÖÖ­ÖÖ ²ÖÓ¤ü ú¸ü פüµÖÖ ÆüÖê †£Ö¾ÖÖ ´Ö֌ÃÖÔ¾ÖÖ¤üß
‹¾ÖÓ †Ö¬Öã׭֍úŸÖÖ¾ÖÖ¤üß ×¾Ö“ÖÖ¸ü¬ÖÖ¸üֆÖë êú ¯ÖϳÖÖ¾Ö ´Öë †¯Ö­Öê úÖê ‡ÔÃÖÖ‡Ô úÆü­Öê ÃÖê ח֗֍úŸÖê ÆüÖë…
×¾ÖÀ¾ÖúÖêÂÖ êú ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü ¾ÖÖáú¸üÖ ´Öë •ÖÖê ˆ¯ÖµÖãԌŸÖ ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­Ö Æü´Ö­Öê ׍úµÖê Æïü ¾Öê ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ÃÖ´²Ö­¬Öß
×¾Ö¿»ÖêÂÖÖ ´Öë ÃÖ´ÖÃŸÖ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖê ‹ú Æüß ¾ÖÖÔ ´Öë א֭֭Öê êú ÃÖ´ÖÖ­Ö Æüß Æïü… ‡ÃÖ ¾ÖÖáú¸üÖ ÃÖê
×¾ÖÀ¾Ö êú ×¾Ö×³Ö®Ö Öê¡ÖÖë ‹¾ÖÓ ¤êü¿ÖÖë êú ãÖÖ­ÖßµÖ Ã¾Ö¤êü¿Öß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãµÖÖ×µÖµÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ÆüÖê ¸üÆêü ÈüÖÃÖ †Öî¸ü ‡ÔÃÖևÔ
‹¾ÖÓ ‡Ã»ÖÖ´Ö ¬Ö´ÖÔ êú ¯ÖÏÃÖÖ¸ü úÖ Ã¯Ö™ü †­Öã´ÖÖ­Ö Æü֟ê ÖÖ Æîü… ¯ÖÏÃÖӐ־ֿÖ, ¤ü×ÖÖ ‹×¿ÖµÖÖ êú ²ÖÖÆü¸ü êú ²ÖÖî¨üÖë úß ÖÖ­ÖÖ
Æü´Ö­Öê ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë ´Öë ­ÖÆüà úß, ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ÃÖê ²ÖÖÆü¸ü ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß ¾ÖÖÔ ´Öë êú¾Ö»Ö ×Æü­¤ãü,
×ÃÖÖ ‹¾ÖÓ •Öî­Ö •ÖÖê›Íêü ÖµÖê Æïü… ‡ÔÃÖÖ‡Ô ×¾ÖÀ¾ÖúÖêÂÖ êú †Öэú›ÍüÖë úÖê †¯Ö­Öê ‡ÃÖ ÃÖÓ¿ÖÖê×¬ÖŸÖ ¾ÖÖáú¸üÖ êú †Ö¬ÖÖ¸ü ¯Ö¸ü
ÃÖە•ÖŸÖ ú¸ü ­ÖߓÖê Æü´Ö­Öê ×¾ÖÀ¾Ö êú ×¾Ö×³Ö®Ö ´ÖÆüÖ«ü߯ÖÖë †Öî¸ü ¾ÖÆüÖÑ êú ú×ŸÖ¯ÖµÖ ¤êü¿ÖÖë úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ²ÖßÃÖ¾Öà
¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ´Ö¬µÖ Æãü‹ ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­Ö úÖ ×“Ö¡Ö ¯ÖÏßÖãŸÖ ú¸ü­Öê úÖ ¯ÖϵÖÖÃÖ ×úµÖÖ Æîü…
‹×¿ÖµÖÖ
‹×¿ÖµÖÖ ×¾ÖÀ¾Ö úÖ ÃÖ¾ÖÖÔ׬֍ú •Ö­Ö֍úߝÖÔ ´ÖÆüÖ«üß¯Ö Æîü… 1990 ´Öë ‹×¿ÖµÖÖ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ 3 †¸ü²Ö ÃÖê †×¬Öú
£Ö߅ ŸÖÖ׻֍úÖ-10 ´Öë ‹×¿ÖµÖÖ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü þֺþ¯Ö úÖ ÃÖÓׁ֯ŸÖ ÃÖӍú»Ö­Ö ׍úµÖÖ ÖµÖÖ Æîü…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß !#

‹×¿ÖµÖÖ ´ÖÆüÖ«üß¯Ö ´ÖëÓ ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë ‡Ã»ÖÖ´Ö ‹¾ÖÓ ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ úÖ ¯ÖµÖÖÔ¯ŸÖ ¯ÖÏÃÖÖ¸ü Æãü†Ö Æîü, ¯Ö¸ü­ŸÖã µÖÆü ¯ÖÏÃÖÖ¸ü
‡ŸÖ­ÖÖ ­ÖÆüà ׍ú ´ÖÆüÖ«üß¯Ö úÖ ¬ÖÖٴ֍ú þֺþ¯Ö ¯ÖæÖԟք ¯Ö׸ü¾ÖÙŸÖŸÖ Æãü†Ö ÆüÖ…ê µÖÆüÖÑ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ
†­Öã¯ÖÖŸÖ 2.02% ÃÖê ²ÖœÍüú¸ü 4.84% Æãü†Ö Æîü… µÖפü Æü´Ö ×¾ÖÀ¾ÖúÖê¿Ö êú Öã¯ŸÖ ‡ÔÃÖևµÖÖë úß ÖÖ­ÖÖ ³Öß ‡ÔÃÖևµÖÖë
´Öë ú¸ëü ŸÖÖê ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 8% ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ ×¤üÖŸÖÖ Æîü, •ÖÖê ×­Ö¿“ÖµÖ Æüß ²Ö›ÍüÖ ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­Ö Æîü… ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ †­Öã¯Ö֟Ö
¯ÖÏֵք 5 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †Óú ²ÖœÍüÖ Æîü… 1900 ´Öë ¾Öê •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ 16.32% £Öê, 1990 ´Öë 21.25% Æïü… µÖפü Æü´Ö
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë êú ´Öæ»ÖÖê¡Ö ¯ÖÛ¿“Ö´Ö ‹¾ÖÓ ´Ö¬µÖ ‹×¿ÖµÖÖ ´Öë ¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö ‹¾ÖÓ ­ÖÖÛß֍ú ¾ÖÖÖí ´Öë א֭Öê ÖµÖê »ÖÖêÖÖë úÖê
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë ´Öë ÃÖÛ´´Ö×»ÖŸÖ ú¸ü »Öë ŸÖÖê ˆ­ÖúÖ 1990 úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ¯ÖÏֵք ‹ú ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †Óú †Öî¸ü ²ÖœÍü •Ö֟ÖÖ Æîü…
ŸÖÖ׻֍úÖ 10 : ‹×¿ÖµÖÖ úßú ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß, 1900-1990
ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
‡ÔÃÖևÔ
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
´Öæ»Ö þ֤êü¿Öß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãµÖÖµÖß ‹¾ÖÓ †­µÖ
וִ֭Öë ÃÖê –
³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
¤üׁ֝֯Öæ¾ÖÔ ‹×¿ÖµÖևÔ
¯Öæ¾ÖÔ ‹×¿ÖµÖևÔ
†­µÖ
(´Ö㏵֟ք ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö †Öî¸ü µÖÆæü¤üß)
µÖÆæü¤üß

1900
955,415
19,285
(2.02)
155,923
(16.32)
780,207
(81.66)

1970
2,145,226
82,555
(3.85)
390,767
(18.22)
1,671,904
(77.94)

1990
3,177,725
153,733
(4.84)
675,304
(21.25)
2,348,688
(73.91)

217,654
(22.78)
54,942
(5.75)
506,398
(53.00)
1,213
(0.13)

513,418
(23.93)
175,500
(8.18)
955,483
(44.54)
27,503
(1.29)

771,026
(24.26)
240,620
(7.57)
1,307,325
(41.14)
29,717
(0.94)

411
(0.04)

2,419
(0.11)

3,297
(0.10)

יü¯¯ÖÖß : •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ÃÖÆüÄÖÖë ´Öë Æîü, úÖꚍúüÖë ´Öë פüµÖê ÖµÖê †Öэú›Íêü ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ
¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ ÆîüӅ ÄÖÖêŸÖ : ¤êüÖë, ´Öæ»Ö ¯Öãß֍ú úß ŸÖÖ׻֍úÖ 8.6…

‡ÔÃÖևµÖÖë ‹¾ÖÓ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úß ÃÖӏµÖÖ ´Öë Æãü‡Ô ¾Öéרü ´ÖÆüÖ«üß¯Ö êú ãú”û א֭Öê“Öã­Öê ¤êü¿ÖÖë ´Öë êúÛ­¦üŸÖ Æîü… ‹×¿ÖµÖÖ êú
15.4 ú¸ü֛ê üÍ ‡ÔÃÖևµÖÖë ´Öë ÃÖê ¯ÖÏֵք 5.5 ú¸ü֛ê Í ×±ú×»Ö¯Öß­ÃÖ ´Öë Æïü… ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö ´Öë ³Öß ×±ú×»Ö¯Öß­ÃÖ ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß !$

úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ²ÖÆãüŸÖ ˆÑ“ÖÖ £Öօ ŸÖ²Ö ‹×¿ÖµÖÖ ´ÖÆüÖ«üß¯Ö úÖ µÖÆü ‹ú´ÖÖ¡Ö ¤êü¿Ö £ÖÖ •ÖÆüÖÑ ‡ÔÃÖևµÖÖë úß ˆ¯ÖÛãÖ×ŸÖ ˆ»»ÖêÖ­ÖßµÖ
£Ö߅ ´ÖÆüÖ«üß¯Ö êú ¿ÖêÂÖ ¯ÖÏֵք 10 ú¸ü֛ê üÍ ‡ÔÃÖևµÖÖë ´Öë ÃÖê 2.2 ú¸ü֛ê üÍ ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ´Öë Æïü, ¾Öê ¯ÖÏÖµÖ: ÃÖ²Ö ³ÖÖ¸üŸÖßµÖÃÖÓ‘Ö ´Öë Æüß
Æïü… ¯ÖÏֵք 1.8 ú¸ü֛ê üÍ ‹×¿ÖµÖÖ‡Ô ‡ÔÃÖÖ‡Ô ‡Ó›üÖ­ê Öê׿ֵÖÖ ´Öë Æïü †Öî¸ü 1.7 ú¸ü֛ê üÍ ¤ü×ÖÖ úÖê׸üµÖÖ ´Öë… ¤ü×ÖÖ úÖê׸üµÖÖ,
‡Ó›üÖ­ê Öê׿ֵÖÖ †Öî¸ü ³ÖÖ¸üŸÖßµÖÃÖÓ‘Ö ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë ‹×¿ÖµÖÖ ´Öë ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ¯ÖÏÃÖÖ¸ü êú ¯ÖϵÖÖÃÖÖë úß ÃÖ±ú»ÖŸÖÖ êú ¯ÖÏ´ÖãÖ
ˆ¤üÖÆü¸üÖ Æïü… ¤ü×ÖÖ úÖê׸üµÖÖ úß ŸÖÖê ¯ÖÏֵք 40% •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ‡ÔÃÖÖ‡Ô ÆüÖê ÖµÖß Æîü… µÖÆü ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­Ö ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú
ˆ¢Ö¸üÖ¨Ôü ´Öë Æüß Æãü†Ö Æîü… ´µÖÖÓ´ÖÖ¸ü, ŸÖև¾ÖÖ­Ö, ´Ö»Öê׿ֵÖÖ, £Öև»Öï›ü ‹¾ÖÓ ú¤Öüד֟ÖË •ÖÖ¯ÖÖ­Ö ´Öë ³Öß ãú”û ÃÖß´ÖÖ ŸÖú ‡ÔÃÖևÔ
¬Ö´ÖÔ úÖ ¯ÖÏÃÖÖ¸ü Æãü†Ö Æîü †Öî¸ü ¾ÖÆüÖÑ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ãú”û ²ÖœÍüÖ Æîü…
‹×¿ÖµÖÖ êú ¯ÖÏֵք 67.5 ú¸ü֛ê üÍ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë ´Öë ÃÖê 25 ú¸ü֛ê üÍ ¯ÖÛ¿“Ö´Ö ‹¾ÖÓ ´Ö¬µÖ ‹×¿ÖµÖÖ êú ´Öæ»Ö ´ÖãÛÃ»Ö´Ö Öê¡ÖÖë
´Öë Æïü… ¿ÖêÂÖ ´Öë ÃÖê ¯ÖÏֵք 32.5 ú¸ü֛ê üÍ ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ´Öë Æïü… ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ êú ŸÖß­Ö ‘Ö™üú ¤êü¿ÖÖë ³ÖÖ¸üŸÖÃÖӑÖ, ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö †Öî¸ü
¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö ´Öë ÃÖê ¯ÖϟµÖêú ´Öë ´ÖÖê™üê †­Öã´ÖÖ­Ö ÃÖê ¯ÖÏֵք ¤ÃÖ-¤üÃÖü ú¸ü֛ê üÍ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö Æïü… ¯ÖÏֵք 10 ú¸ü֛ê üÍ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡Ó›üÖ­ê Öê׿ֵÖÖ ´Öë Æïü… ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ †Öî¸ü ‡Ó›üÖ­ê Öê׿ֵÖÖ Æüß ‹×¿ÖµÖÖ êú ¤üÖê ‹êÃÖê Öê¡Ö Æïü •ÖÆüÖÑ ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ´Ö¬µÖ
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ˆ»»ÖêÖ­ÖßµÖ ¾Öéרü Æãü‡Ô Æîü… ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ´Öë ‡ÃÖ †¾Ö×¬Ö ´Öë ˆ­Öúß ˆ¯ÖÛãÖ×ŸÖ ´Öë »ÖÖ³ÖÖ
8 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †ÓúÖë úß ¾Öéרü Æãü‡Ô Æîü, ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 22% ÃÖê ²ÖœÍüú¸ü 30% Æãü†Ö Æîü… ‡Ó›üÖ­ê Öê׿ֵÖÖ ´Öë ¾Öê 40% ÃÖê
²ÖœÍüú¸ü 55% ÆüÖê ÖµÖê Æïü…
‹×¿ÖµÖÖ ´Öë 33 »ÖÖÖ µÖÆæü¤üß ³Öß Æïü… ‡­Ö´Öë ÃÖê 31.6 »ÖÖÖ ¯ÖÛ¿“Ö´Ö ‹×¿ÖµÖÖ êú ´Ö㏵֟ք ‡•Ö̸üÖµÖ»Ö ‹¾ÖÓü
×±ú×»ÖßÖß­Ö ¤êü¿ÖÖë ´Öë Æïü… ‡•Ö̸üÖµÖ»Ö úß Ã£ÖÖ¯Ö­ÖÖ ÆüÖê­Öê êú úÖ¸üÖ ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë ¯ÖÛ¿“Ö´Ö ‹×¿ÖµÖÖ ´Öë µÖÆæפüµÖÖë
úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ¤üÖêÖã­ÖÖ ÆüÖê ÖµÖÖ Æî…
‹×¿ÖµÖÖ ´ÖÆüÖ«üß¯Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë ‹¾ÖÓ ¤üׁ֝֯Öæ¾Öá ‹×¿ÖµÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÖí êú †­ÖãµÖÖ×µÖµÖÖë
úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë ׍úۘ“ÖŸÖËü ²ÖœÍüÖ Æîü… µÖÆü ´Ö㏵֟ք ‡ÃÖ×»ÖµÖê Æãü†Ö ŒµÖÖë׍ú ‹×¿ÖµÖÖ êú ¤æüÃÖ¸êü ²Ö›Íüê ³Ö֐Ö
¯Öæ¾Öá ‹×¿ÖµÖÖ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë †¯ÖêÖ֍éúŸÖ †»¯Ö ¾Öéרü Æãü‡Ô Æîü… ¯Ö¸ü­ŸÖã ¯Öæ¾Öá ‹×¿ÖµÖÖ êú ¯ÖÏ´ÖãÖ ¤êü¿Ö “Öß­Ö ´Öë ‡Ã»ÖÖ´Ö
†£Ö¾ÖÖ ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ úÖ ¯ÖÏÃÖÖ¸ü ŸÖÖê ­ÖÆüà ÆüÖê ¯ÖÖµÖօ “Öß­Ö ´Öë 1990 ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úß ãú»Ö ÃÖӏµÖÖ ˆ­Öúß 1900 úß
ãú»Ö ÃÖӏµÖÖ ÃÖê ­µÖæ­Ö Æîü †Öî¸ü •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 1900 êú 0.4% ÃÖê ‘Ö™üú¸ü 0.2% ¸üÆü ÖµÖÖ Æîü…
†±ÏúߍúÖ
‹×¿ÖµÖÖ êú ×¾Ö¯Ö¸üßŸÖ †±ÏúߍúÖ ´ÖÆüÖ«üß¯Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ Ã¾Öºþ¯Ö ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ´Ö¬µÖ ¯ÖæÖԟք ¯Ö׸ü¾Öٟ֟Ö
ÆüÖê ÖµÖÖ Æîü… ´ÖÆüÖ«üß¯Ö êú ´Öæ»Ö þ֤êü¿Öß ¬Ö´ÖÖí êú †­ÖãµÖÖ×µÖµÖÖë úÖ ²Ö›Íüê ßָü ¯Ö¸ü ‡Ã»ÖÖ´Ö ‹¾ÖÓ ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ ´Öë
¬Ö´ÖÖÔ­ŸÖ¸üÖ Æãü†Ö Æîü… ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö ´Öë ˆ¢Ö¸ü †±ÏúߍúÖ ´ÖÆüÖ«üß¯Ö úÖ ‹ú´ÖÖ¡Ö ´ÖãÛÃ»Ö´Ö ²ÖÆãüÃÖӏµÖú Öê¡Ö £Öօ

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß !%

†±ÏúߍúÖ úÖ µÖÆü ³ÖÖÖ †¸ü²Ö Öê¡Ö Æîü… †­µÖ ÃÖ²Ö Öê¡ÖÖë ´Öë †±ÏúߍúÖ êú ´Öæ»Ö þ֤êü¿Öß ¬Ö´ÖÖí êú †­ÖãµÖÖ×µÖµÖÖë úÖ
¾Ö“ÖÔÃ¾Ö £Öօ 1990 ´Öë ˆ¢Ö¸ü †±ÏúߍúÖ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ¯ÖÏֵք 87% ´ÖãÛÃ»Ö´Ö Æïü… ¤ü×ÖÖ ŸÖ£ÖÖ ´Ö¬µÖ †±ÏúߍúÖ
´Öë ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ úÖ ¯ÖÏֵք ÃÖ´¯ÖæÖÔ ¾Ö“ÖÔÃ¾Ö ÆüÖê ÖµÖÖ Æîü… ¯Öæ¾ÖáÔ †±ÏúߍúÖ úß ¤üÖê ןÖÆüÖ‡Ô •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ ´Öë
¯Ö׸ü¾ÖÙŸÖŸÖ ÆüÖê ÖµÖß Æîü… ¯ÖÛ¿“Ö´Ö †±ÏúߍúÖ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ ‹¾ÖÓ ‡Ã»ÖÖ´Ö ´Öë ¯ÖÏֵք ÃÖ´ÖÖ­Ö ×¾Ö³ÖÖ×•ÖŸÖ Æãü‡Ô
פüÖŸÖß Æîü… ŸÖÖ׻֍úÖ-11 ´Öë †±Ïúߍúß ˆ¯Ö´ÖÆüÖ«üß¯Ö êú ¯Ö׸ü¾ÖÙŸÖŸÖ ÆüÖê ¸üÆüê ¬ÖÖٴ֍ú þֺþ¯Ö ÃÖ´²Ö­¬Öß ÃÖÓׁ֯ŸÖ
†Öэú›Íüê ÃÖӍú×»ÖŸÖ ×úµÖê ÖµÖê Æïü…
ŸÖÖ׻֍úÖ 11 : †±ÏúߍúÖ úßú ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß, 1900-1990
ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
‡ÔÃÖևÔ
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö

1900
107,080

1970
353,886

1990
609,662

8,548
(7.98)
34,186
(31.93)
64,346
(60.09)

137,768
(38.93)
141,255
(39.92)
74,863
(21.15)

268,145
(43.98)
247,569
(40.61)
93,948
(15.41)

†­µÖ (´Öæ»Ö þ֤êü¿Öß
¬Ö´ÖÖí êú †­ÖãµÖÖµÖß)
יü¯¯ÖÖß : •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ÃÖÆüÄÖÖë ´Öë Æîü, úÖꚍúüÖë ´Öë פüµÖê ÖµÖê †ÖӍú›Íêü ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
úÖ ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ ÆîüӅ ÄÖÖêŸÖ : ´Öæ»Ö ¯Öãß֍ú úß ŸÖÖ׻֍úÖ 8.12 ¤êüÖë…

†±ÏúߍúÖ úß ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ‹×¿ÖµÖÖ ‹¾ÖÓ ×¾ÖÀ¾Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úß †¯ÖêÖÖ úÆüà ŸÖß¾ÖÎ Ö×ŸÖ ÃÖê ²ÖœÍüß Æîü…
×¾Ö¿ÖêÂ֟ք 1970 ÃÖê 1990 êú ´Ö¬µÖ ¾ÖÆüÖÑ •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ¾Öéרü úß Ö×ŸÖ †ŸµÖ­ŸÖ ‰Ñú“Öß ¸üÆüß Æîü… 1900 ÃÖê 1970 êú ´Ö¬µÖ
´ÖÆüÖ«üß¯Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ 3.3 ÖãÖÖ ÆüÖê ÖµÖß †Öî¸ü 1970 ÃÖê 1990 êú ¤üÖê ¤ü¿ÖúÖë ´Öë ‡ÃÖ´Öë ¯Öã­Ö„ 1.7 ÖãÖÖ úß ¾Öéרü Æ㇅Ô
1990 ´Öë ´ÖÆüÖ«üß¯Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ 61 ú¸üÖê›Íü êú †ÖÃÖ¯ÖÖÃÖ Æî… ‡ÃÖ´Öë ¯ÖÏֵք 27 ú¸üÖê›Íü ‡ÔÃÖÖ‡Ô Æïü †Öî¸ü 25
ú¸üÖê›Íü ´ÖãÃÖ»Ö´Ö֭օ ´ÖÆüÖ«üß¯Ö êú ´Öæ»Ö þ֤êü¿Öß ¬Ö´ÖÖí êú †­ÖãµÖÖ×µÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö êú
60% ÃÖê ‘Ö™üú¸ü ´ÖÖ¡Ö 15% ¸üÆü ÖµÖÖ Æîü… ´ÖÆüÖ«üß¯Ö úß ¿ÖêÂÖ 85% •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ‡ÔÃÖևµÖÖë ŸÖ£ÖÖ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë ´Öë ¯ÖÏֵք
ÃÖ´ÖÖ­Ö ×¾Ö³ÖÖ×•ÖŸÖ Æîü, 1990 ´Öë ¾ÖÆüÖÑ 44% ‡ÔÃÖÖ‡Ô †Öî¸ü 41% ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö Æïü…
µÖæ¸üÖê¯Ö
µÖæ¸üÖê¯Ö ‹ú ‡ÔÃÖÖ‡Ô ´ÖÆüÖ«üß¯Ö Æîü… 1990 ´Öë ¾ÖÆüÖÑ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ¯ÖÏÖµÖ: 95% ‡ÔÃÖÖ‡Ô Æïü… ŸÖÖ׻֍úÖ-12 ´Öë
µÖæ¸üÖê¯Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ êú ¬ÖÖٴ֍ú þֺþ¯Ö ÃÖ´²Ö­¬Öß ÃÖÓׁ֯ŸÖ †Öэú›Íêü ÃÖӍú×»ÖŸÖ ×úµÖê ÖµÖê Æïü…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß !&

ŸÖÖ׻֍úÖ êú †Öэú›ÍüÖë ÃÖê ïÖ™ü Æîü ׍ú ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ´Ö¬µÖ µÖæ¸üÖê¯Ö ‹ú ‡ÔÃÖÖ‡Ô ´ÖÆüÖ«üß¯Ö Æüß ²Ö­ÖÖ ¸üÆüÖ Æî…
×¾ÖÀ¾Ö úÖ úÖê‡Ô †­µÖ ¬Ö´ÖÔ µÖÆüÖÑ ¯ÖÖÑ¾Ö ­ÖÆüà •Ö´ÖÖ Ã֍úօ †Öэú›ÍüÖë ÃÖê ‹êÃÖÖ †¾Ö¿µÖ ¯ÖϟÖßŸÖ ÆüÖêŸÖÖ Æîü ׍ú ‡ÔÃÖևµÖÖë
êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ¾ÖÆüÖÑ ˆ»»ÖêÖ­ÖßµÖ ÈüÖÃÖ Æãü†Ö Æîü… ¯Ö¸ü­ŸÖã µÖÆü ÈüÖÃÖ ‡ÃÖ×»ÖµÖê פüÖÖ‡Ô ¤êüŸÖÖ Æîü ŒµÖÖë׍ú 1970 ‹¾ÖÓ
1990 ´Öë ²Ö›Íüß ÃÖӏµÖÖ ´Öë »ÖÖêÖ ¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö, ­ÖÖÛß֍ú ‹¾ÖÓ ­Ö¾Ö¬Ö´ÖÖÔ­ÖãµÖÖµÖß •ÖîÃÖê ¾ÖÖÖí ´Öë א֭Öê ÖµÖê… 1970 ´Öë
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ ‹ú ²Ö›ÍüÖ ³ÖÖÖ ¯Öϓ”û®Ö ‡ÔÃÖևµÖÖë ´Öë ³Öß ×Ö­ÖÖ ÖµÖօ ‡ÃÖ ¾ÖÖáú¸üÖ ÃÖê ‹êÃÖÖ ­ÖÆüàê »ÖÖŸÖÖ ×ú
µÖæ¸üÖê¯Ö êú »ÖÖêÖ ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ úÖê ”ûÖê›Íüú¸ü ׍úÃÖß †­µÖ ´Öë ¬Ö´ÖÖÔ­ŸÖ׸üŸÖ Æãü‹ Æïü…
ŸÖÖ׻֍úÖ 12 : µÖæ¸üÖê¯Ö úßú ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß, 1900-1990
ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
‡ÔÃÖևÔ
¯Öϓ”û®Ö ‡ÔÃÖևÔ
¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö
‹¾ÖÓ ­ÖÖ×ß֍ú
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
µÖÆæü¤üß
†­µÖ
 

1900
401,889
379,931
(94.54)
1,747
(0.43)
9,236
(2.30)
9,925
(2.47)
1,050
(0.26)

1970
655,271
455,876
(69.57)
35,683
(5.45)
139,779
(21.33)
17,620
(2.69)
4,282
(0.65)
2,031
(0.31)

1990
720,794
548,111
(76.04)
965
(0.13)
135,152
(18.75)
29,198
(4.05)
2,654
(0.37)
4,714
(0.65)

יü¯¯ÖÖß : •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ÃÖÆüÄÖÖëü ´Öë Æîü, úÖꚍúüÖë ´Öë פüµÖê ÖµÖê †Öэú›Íêü ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
úÖ ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ Æïü… ÄÖÖêŸÖ : ¤êüÖë, ´Öæ»Ö ¯Öãß֍ú úß ŸÖÖ׻֍úÖ 8.17…

¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö, ­ÖÖÛß֍ú, ¯Öϓ”û®Ö ‡ÔÃÖÖ‡Ô †Öפü ¾ÖÖÖí ´Öë א֭Öê ÖµÖê »ÖÖêÖÖë úß ²ÖÆãüÃÖӏµÖÖ ¯Öæ¾Öá µÖæ¸üÖê¯Ö êú ÃÖÖ´µÖ¾ÖÖ¤üß
†£Ö¾ÖÖ ú³Öß ÃÖÖ´µÖ¾ÖÖ¤üß ¸üÆêü ¤êü¿ÖÖë ´Öë £Ö߅ 1970 ´Öë א֭Öê ÖµÖê ¯Öϓ”û®Ö ‡ÔÃÖÖ‡Ô ŸÖÖê ¯ÖÏֵք ÃÖ²Ö ¯Öæ¾Öá µÖæ¸üÖê¯Ö ´Öë £Öê…
1990 ´Öë µÖæ¸üÖê¯Ö ´Öë ‡ÃÖ ¾ÖÖÔ ´Öë א֭Öê •ÖÖ­Öê ¾ÖÖ»Öê »ÖÖêÖÖë úß ÃÖӏµÖÖ ­ÖÖµÖ £Öß, ¾Öê ú¤üÖד֟ÖË †¯Ö­Öê ´Öæ»Ö ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ
´Öë »ÖÖî™ü ÖµÖê £Öê… 1990 ´Öë 13.5 ú¸üÖê›Íü »ÖÖêÖ ¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö, ­ÖÖÛß֍ú ‹¾ÖÓ ­Ö¾Ö¬Ö´ÖÖÔ­ÖãµÖÖµÖß ¾ÖÖÖí ´Öë א֭Öê ÖµÖê Æïü…
‡­Ö´Öë ÃÖê 7.7 ú¸üÖê›Íü ¯Öæ¾Öá µÖæ¸üÖê¯Ö ´Öë Æïü… 1970 ‹¾ÖÓ 1990 êú ¤Öê ¤ü¿ÖúÖë ´Öë ¯Öæ¾Öá µÖæ¸üÖê¯Ö ´Öë ‡­Ö ¾ÖÖÖí úß ×Ö­ÖŸÖß ´Öë
ŸÖß¾ÖÎ ÈüÖÃÖ Æãü†Ö פüÖŸÖÖ Æîü… 1970 ´Öë ¯Öæ¾Öá µÖæ¸üÖê¯Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ 37% ³ÖÖÖ ‡­Ö ¾ÖÖÖí ´Öë א֭ÖÖ ÖµÖÖ £ÖÖ,
1990 ´Öë µÖÆü †­Öã¯ÖÖŸÖ 25% ¸üÆü ÖµÖÖ Æîü…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß !'

¯Öæ¾Öá µÖæ¸üÖê¯Ö êú †×ŸÖ׸üŒŸÖ µÖæü¸üÖê¯Ö êú †­µÖ ³Ö֐ÖÖë ´Öë ³Öß †­Öêú »ÖÖêÖ †Ö¬Öã׭֍úŸÖÖ¾ÖÖ¤üß ×¾Ö“ÖÖ¸¬ÖÖü¸üֆÖë êú
¯ÖϳÖÖ¾Ö ´Öë †¯Ö­Öê úÖê ¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö †£Ö¾ÖÖ ­ÖÖÛß֍ú úÆü­Öê »ÖÖê Æïü… 1990 ´Öë ¤üׁ֝Öß µÖæ¸üÖê¯Ö êú 1.6 ú¸üÖê›Íü »ÖÖêÖ,
¯ÖÛ¿“Ö´Öß µÖæ¸üÖê¯Ö êú 3 ú¸üÖê›Íü »ÖÖêÖ †Öî¸ü ˆ¢Ö¸üß µÖæ¸üÖê¯Ö êú 1.3 ú¸üÖê›Íü »ÖÖêÖ ­ÖÖÛß֍ú †£Ö¾ÖÖ ¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö ×Ö­Öê ÖµÖê
Æïü… ¯Ö¸ü­ŸÖã µÖÆü ´ÖÖ¡Ö ­ÖÖ´Ö ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­Ö •ÖîÃÖÖ Æîü… ‡­Ö ¾ÖÖÖí ´Öë א֭Öê ÖµÖê »ÖÖêÖ µÖæ¸üÖê¯Ö úß ‡ÔÃÖÖ‡Ô ´ÖãµÖ ¬ÖÖ¸üÖ ÃÖê ¯Öé£ÖËú
­ÖÆüà Æïü… ˆ­Æëü ¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö †£Ö¾ÖÖ ­ÖÖÛß֍ú úÆü­Öê ÃÖê ‘“Ö“ÖÔ ­Ö •ÖÖ­Öê ¾ÖÖ»Öê ‡ÔÃÖևԒ úÆü­ÖÖ úÆüà †×¬Öú ˆ¯ÖµÖãŒŸÖ Æü֐ê Öօ
¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö, ­ÖÖÛß֍ú, ­Ö¾Ö¬Ö´ÖÖÔ­ÖãµÖÖµÖß ‹¾ÖÓ ¯Öϓ”û®Ö ‡ÔÃÖÖ‡Ô †Öפü ü¾ÖÖÖí ´Öë א֭Öê ÖµÖê »ÖÖêÖÖë úÖê ‡ÔÃÖևµÖÖë êú ÃÖÖ£Ö
א֭ÖÖ •ÖÖµÖê ŸÖÖê ÃÖ´¯ÖæÖÔ ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë µÖæ¸üÖ¯ê Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ¯ÖÏֵք 95% ¯Ö¸ü Ûãָü
¸üÆüÖ ×¤üÖŸÖÖ Æîü… 1990 ´Öë µÖæ¸üÖ¯ê Ö úß 72 ú¸ü֛ê üÍ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë 68.4 ú¸ü֛ê üÍ ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ ¯Ö¸ü †Ö¬ÖÖ׸üŸÖ ¾ÖÆüÖÑ úß
´ÖãµÖ ¬ÖÖ¸üÖ ÃÖê ÃÖ´²ÖÛ­¬ÖŸÖ Æïü…
1990 ´Öë µÖæ¸üÖê¯Ö ´Öë ¯ÖÏֵք 3 ú¸üÖê›Íü ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö Æïü… µÖæ¸üÖê¯Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 1900 êú 2.3%
ÃÖê ²ÖœÍü ú¸ü 4% Æãü†Ö Æîü… µÖÆü ¾Öéרü †×¬ÖúŸÖ¸ü 1970 ‹¾ÖÓ 1990 êú ´Ö¬µÖ Æüß Æãü‡Ô Æîü… 1970 ´Öë •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë
ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 2.7% £Öօ
µÖæ¸üÖ¯ê Ö êú ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë ´Öë ÃÖê ¯ÖÏֵք †Ö¬Öê ¯Öæ¾Öá µÖæ¸üÖ¯ê Ö êú ´Ö㏵֟ք ºþÃÖß ÃÖӑÖ, µÖæúêÎ ­Ö ŸÖ£ÖÖ ²Ö»ÖÖ׸üµÖÖ ¤ê¿ÖÖë ´Öë Æïü…
‡ÃÖ Öê¡Ö ´Öë ¤üߑÖÔ úÖ»Ö ÃÖê ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úß ˆ»»ÖêÖ­ÖßµÖ ˆ¯ÖÛãÖ×ŸÖ ¸üÆüß Æîü… ¯Öæ¾Öá µÖæ¸üÖ¯ê Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ˆ­ÖúÖ
†­Öã¯ÖÖŸÖ ¯Öæ¸üß ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ´Ö¬µÖ 4.5% êú †ÖÃÖ¯ÖÖÃÖ ¸üÆüÖ Æîü… 1990 ´Öë µÖÆüÖÑ 1.4 ú¸ü֛ê üÍ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö Æïü…
¤üׁ֝Öß µÖæ¸üÖê¯Ö ´Öë ¯ÖÏֵք 60 »ÖÖÖ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö Æïü, ‡­Ö´Öë ÃÖê †×¬ÖúŸÖ¸ü ¯Öæ¾ÖÔ êú µÖæÖÖêûÖÖ×¾ÖµÖÖ ÖÖ¸ü֕µÖ úÖê
×¾Ö³ÖÖ×•ÖŸÖ ú¸ü ²Ö­Öê ×¾Ö×³Ö®Ö ²ÖÖ»ú­Ö ¤êü¿ÖÖë †Öî¸ü †»²ÖÖ×­ÖµÖÖ ´Öë Æüïü… ¯ÖÏֵք 6 »ÖÖÖ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö ¤üׁ֝Öß µÖæ¸üÖê¯Ö êú
‡™ü»Öß ¤êü¿Ö ´Öë ³Öß Æïü… ‡™ü»Öß úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 1% êú †ÖÃÖ¯ÖÖÃÖ Æîü… ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ´Öë ׍úÃÖß ÃÖ´ÖµÖ
‡Ã»ÖÖ´Öß ¿ÖÖÃÖ­Ö êú †¬Öß­Ö ¸üÆêü ïÖê­Ö ‹¾ÖÓ ¯ÖãŸÖԐÖÖ»Ö ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö ­ÖÖµÖ Æïü…
¯ÖÛ¿“Ö´Öß µÖæ¸üÖê¯Ö ´Öë 80 »ÖÖÖ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö Æïü… ‡­Ö´Öë ÃÖêê ¯ÖÏֵք 70 »ÖÖÖ ±ÏúÖÓÃÖ ‹¾ÖÓ •Ö´ÖÔ­Öß ´Öë Æïü… ±ÏúÖÓÃÖ úß
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 7% †Öî¸ü •Ö´ÖÔ­Öß ´Öë 4% êú †ÖÃÖ¯ÖÖÃÖ ¯ÖÆãÑü“Ö ÖµÖÖ Æîü… ­Öߤü¸ü»Öï›ËüÃÖ ´Öë
4%, ²ÖêÛ»•ÖµÖ´Ö ´Öë 3% †Öî¸ü Ûþ֙Ëü•Ö̸ü»Öï›ü ´Öë 2.5% êú †ÖÃÖ¯ÖÖÃÖ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö Æïü…
µÖæ¸üÖê¯Ö êú ¿ÖêÂÖ ¯ÖÏֵք 13 »ÖÖÖ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö ˆ¢Ö¸ßü µÖæ¸üÖê¯Ö ´Öë Æïü… ‡­Ö´Öë ÃÖê †×¬ÖúŸÖ¸ü ‡Ó»Öï›ü †Öî¸ü þÖߛü­Ö ´Öë
Æïü… ›êü­Ö´Ö֍Ôú ‹¾ÖÓ ­ÖÖ¾Öì ´Öë ³Öß ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úß ÃÖӏµÖÖ ´Öë ¯ÖµÖÖÔ¯ŸÖ ¾Öéרü Æãü‡Ô Æîü…
1970 ‹¾ÖÓ 1990 êú ´Ö¬µÖ µÖæ¸üÖê¯Ö êú †­Öêú ¤ê¿ÖÖë ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë Æãü‡Ô ŸÖß¾ÖÎ ¾Öéרü êú úÖ¸üÖ
¾ÖÆüÖÑ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß ×­Ö¿“ÖµÖ Æüß ¯Ö׸ü¾ÖÙŸÖŸÖ Æãü‡Ô Æîü… ‡­Ö ´ÖÖ¡Ö ¤üÖê ¤ü¿ÖúÖë ´Öë µÖæ¸üÖê¯Ö úß ãú»Ö
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 2.5 ÃÖê ²ÖœÍü ú¸ü 4% Æãü†Ö Æîü… ±ÏúÖÓÃÖ, •Ö´ÖÔ­Öß ‹¾ÖÓ ­Öߤü¸ü»Öï›ËüÃÖ •ÖîÃÖê ¤êü¿ÖÖë

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß "

´Öë ˆ­Öúß ÃÖӏµÖÖ ´Öë ŸÖß¾ÖÎ ¾Öéרü Æãü‡Ô Æîü †Öî¸ü ‡Ó»Öï›ü, ‡™ü»Öß, þÖߛü­Ö, ›êü­Ö´Ö֍Ôú ‹¾ÖÓ ­ÖÖ¾Öì ´Öë ˆ­Öúß ˆ¯ÖÛãÖןÖ
ˆ»»ÖêÖ­ÖßµÖ ÆüÖê ÖµÖß Æîü… µÖÆü ¯ÖÏ׍ÎúµÖÖ †³Öß £Ö´ÖŸÖß ¯ÖϟÖßŸÖ ­ÖÆüà ÆüÖêŸÖ߅ †­Öêú µÖæ¸üÖê¯ÖßµÖ ¤êü¿ÖÖë ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úß
ˆ¯ÖÛãÖ×ŸÖ ²ÖœÍüŸÖß Æüß •ÖÖ ¸üÆüß Æîü…
µÖæ¸üÖê¯Ö úß ¬ÖÖٴ֍ú •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß ´Öë ¤æüÃÖ¸üÖ ¯ÖÏ´ÖãÖ ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­Ö ¾ÖÆüÖÑ µÖÆæüפüµÖÖë úß ˆ¯ÖÛãÖ×ŸÖ ´Öë †ÖµÖÖ ŸÖß¾ÖÎ
ÈüÖÃÖ Æîü… 1900 ´Öë µÖæ¸üÖê¯Ö ´Öë 1 ú¸üÖê›Íü êú †ÖÃÖ¯ÖÖÃÖ µÖÆæü¤üß £Öê, •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 2.5% £Öօ 1970
´Öë ¾ÖÆüÖÑ µÖÆæüפüµÖÖë úß ÃÖӏµÖÖ 43 »ÖÖÖ ¸üÆü ÖµÖß †Öî¸ü 1990 ´Öë ¾Öê ´ÖÖ¡Ö 27 »ÖÖÖ Æïü… †²Ö µÖæ¸üÖê¯Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
´Öë ˆ­ÖúÖ ³ÖÖÖ ¯ÖÏֵք ­ÖÖµÖ 0.4% ²ÖîšüŸÖÖ Æîü…
ÃÖ­ÖË 1900 ‡ÔÃÖ¾Öß ´Öë µÖæ¸üÖê¯Ö ´Öë •ÖÖê 1 ú¸üÖê›Íü µÖÆæü¤üß £Öê ˆ­Ö´Öë ÃÖê 87 »ÖÖÖ ¯Öæ¾ÖáÔ µÖæ¸üÖê¯Ö ´Öë £Öê… ¾ÖÆüÖÑ ¾Öê ´Ö㏵֟ք
†Ö•Ö êú ºþÃÖß ÃÖӑÖ, µÖæÎêú­Ö †Öî¸ü ¯ÖÖê»Öï›ü ¤êü¿ÖÖë ´Öë £Öê… ¿ÖêÂÖ ´Öë ÃÖê ¯ÖÏÖµÖ: 5 »ÖÖÖ µÖÆæü¤üß •Ö´ÖÔ­Öß ´Öë £Öê… 1990 ´Öë
ºþÃÖß ÃÖÓ‘Ö ‹¾ÖÓ µÖæÎêú­Ö ´Öë 13 »ÖÖÖ µÖÆæü¤üß Æïü, ¯ÖÖê»Öï›ü ‹¾ÖÓ •Ö´ÖÔ­Öß ´Öë ˆ­Öúß ÃÖӏµÖÖ ­ÖÆüà êú ÃÖ´ÖÖ­Ö Æîü, ¯Öæ¾Öá µÖæ¸üÖê¯Ö
êú ÆÓüÖ¸üß ‹¾ÖÓ ´ÖÖ껤üÖ×¾ÖµÖÖ ¤êü¿ÖÖë ´Öë ¯ÖÏֵք 1 »ÖÖÖ µÖÆæü¤üß Æïü… µÖæ¸üÖê¯Ö êú ¿ÖêÂÖ »ÖÖ³ÖÖ 10 »ÖÖÖ µÖÆæü¤üß ±ÏúÖÓÃÖ
‹¾ÖÓ ‡Ó»Öï›ü ´Öë Æïü…
ˆ¢Ö¸ßü †´Ö¸üߍúÖ
ˆ¢Ö¸üß †´Ö¸üߍúÖ ´Öë ´Ö㏵֟ք µÖæ¸üÖê¯ÖßµÖ ´Öæ»Ö êú »ÖÖêÖ ²ÖÃÖê Æïü †Öî¸ü µÖæ¸üÖê¯Ö úß ‡ÔÃÖÖ‡Ô ´ÖãµÖ ¬ÖÖ¸üÖ úÖê ¾Öê †¯Ö­Öê
ÃÖÖ£Ö ‡ÃÖ ´ÖÆüÖ«üß¯Ö ´Öë »ÖÖµÖê Æïü… ´ÖÆüÖ«üß¯Ö ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ ¾Ö“ÖÔÃ¾Ö Æîü… µÖæ¸üÖê¯Ö úß ³ÖÖÛ­ŸÖ µÖÆüÖÑ ³Öß ²Ö›Íüß ÃÖӏµÖÖ ´Öë
»ÖÖêÖ †¯Ö­Öê úÖê ¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö †£Ö¾ÖÖ ­ÖÖÛß֍ú úÆü­Öê »ÖÖê Æïü… ‡ÃÖ úÖ¸üÖ †Öэú›ÍüÖë ´Öë ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¾Ö“ÖÔÃ¾Ö ãú”û ÖߝÖ
ÆüÖêŸÖÖ ×¤üÖÖµÖß ¤êüŸÖÖ Æîü… ŸÖÖ׻֍úÖ-13 ´Öë ´ÖÆüÖ«üß¯Ö úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß ÃÖ´²Ö­¬Öß ÃÖÓׁ֯ŸÖ †Öэú›Íêü
ÃÖӍú×»ÖŸÖ ×úµÖê ÖµÖê Æïü…
´ÖÆüÖ«üß¯Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 1900 êú 97% ÃÖê ‘Ö™üú¸ü 1990 ´Öë 85% Æãü†Ö ¯ÖϟÖߟÖ
ÆüÖêŸÖÖ Æîü… ‡ÃÖ ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­Ö úÖ ´ÖãµÖ úÖ¸üÖ ¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö ‹¾ÖÓ ­ÖÖÛß֍ú ¾ÖÖÖí ´Öë א֭Öê ÖµÖê »ÖÖêÖÖë úß ÃÖӏµÖÖ ´Öë ¾Öéרü
Æîü… ×¾Ö¿ÖêÂ֟ք 1970 ‹¾ÖÓ 1990 êú ¤üÖê ¤ü¿ÖúÖë ´Öë ²Ö›Íüß ÃÖӏµÖÖ ´Öë »ÖÖêÖ †¯Ö­Öê úÖê ‡­Ö ¾ÖÖÖí ´Öë א֭־ÖÖ­Öê »ÖÖê Æïü…
1990 ´Öë ´ÖÆüÖ«üß¯Ö úß ¯ÖÏֵք 28 úü¸üÖê›Íü úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ÃÖê 24 ú¸üÖê›Íü ‡ÔÃÖÖ‡Ô †Öî¸ü 2.6 ú¸üÖê›Íü ¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö
†£Ö¾ÖÖ ­ÖÖÛß֍ú א֭Öê ÖµÖê Æïü… ¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö ‹¾ÖÓ ­ÖÖÛß֍ ¾ÖÖÖí ´Öë א֭Öê ÖµÖê »ÖÖêÖÖë úÖê ‡ÔÃÖÖ‡Ô ´Ö㏵֬ÖÖ¸üÖ úÖ ³Ö֐Ö
´ÖÖ­Öë ŸÖÖê 1990 úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ¯ÖÏֵք 95% Æîü…
ˆ¢Ö¸ü-†´Ö¸üߍúß ´ÖÆüÖ«üß¯Ö ´Öë 1990 ´Öë »ÖÖ³ÖÖ 60 »ÖÖÖ µÖÆæü¤üß Æïü… ‡­Öúß ÃÖӏµÖÖ 1900 ´Öë 15 »ÖÖÖ £Öß,
1970 ´Öë µÖÆüÖÑ 70 »ÖÖÖ µÖÆæü¤üß ×Ö­Öê ÖµÖê £Öê… ŸÖ²Ö ÃÖê ˆ­Öúß ÃÖӏµÖÖ ãú”û ú´Ö Æãü‡Ô Æîü… ŸÖ£ÖÖ×¯Ö ‡ÃÖ ´ÖÆüÖ«üß¯Ö ´Öë

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß "

‡•Ö̸üÖµÖ»Ö úß †¯ÖêÖÖ ¤üÖêÖã­Öê µÖÆæü¤üß Æïü… ´ÖÆüÖ«üß¯Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 2% êú †ÖÃÖ¯ÖÖÃÖ Æîü…
1900 ´Öë µÖÆü †­Öã¯ÖÖŸÖ ¯ÖÏֵք ‡ŸÖ­ÖÖ Æüß £ÖÖ, ¯Ö¸ü­ŸÖã 1970 ´Öë ¾Öê •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ 3% Æãü†Ö ú¸üŸÖê £Öê…
ŸÖÖ׻֍úÖ 13 : ˆ¢Ö¸üß †´Öê׸üúÖ úßú ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓ׏µÖúß, 1900-1990
ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
‡ÔÃÖևÔ
¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö
‹¾ÖÓ ­ÖÖ×ß֍ú 
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
µÖÆæü¤üß
†­µÖ
 

1900
81,587
78,774
(96.55)
1,012
(1.24)
10
(0.01)
1,516
(1.86)
275
(0.34)

1970
231,435
211,317
(91.31)
11,110
(4.80)
842
(0.36)
6,994
(3.02)
1,172
(0.51)

1990
281,867
240,343
(85.27)
25,920
(9.20)
3,810
(1.35)
5,885
(2.09)
5,909
(2.10)

יü¯¯ÖÖß : •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ÃÖÆüÄÖÖëü ´Öë Æîü, úÖꚍúüÖë ´Öë פüµÖê ÖµÖê †Öэú›Íêü ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ ÆîüӅ
ÄÖÖêŸÖ : ´Öæ»Ö ¯Öãß֍ú úß ŸÖÖ׻֍úÖ 8.18 ¤êüÖë…

ˆ¢Ö¸üß †´Ö¸üߍúÖ ´Öë 38 »ÖÖÖ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö Æïü… ¾Öê †²Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ ¯ÖÏֵք 1.35% Æïü… 1970 ÃÖê 1990 êú
´Ö¬µÖ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úß ˆ¯ÖÛãÖ×ŸÖ ´Öë ŸÖß¾ÖÎ ¾Öéרü Æãü‡Ô Æîü…
»Ö֟Öß­Öß †´Ö¸üߍúÖ
»Ö֟Öß­Öß †´Ö¸üߍúÖ ´Öë ³Öß ´Ö㏵֟ք µÖæ¸üÖê¯ÖßµÖ ´Öæ»Ö êú »ÖÖêÖ Æüß ²ÖÃÖê Æïü, µÖª×¯Ö †Ö•Ö ¾ÖÆüÖÑ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë
×´Ö×ÁÖŸÖ ´Öæ»Ö êú »ÖÖêÖÖë úÖ ¯ÖµÖÖÔ¯ŸÖ ³ÖÖÖ Æîü… ´ÖÆüÖ«üß¯Ö úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß ÃÖ´²Ö­¬Öß †Öэú›Íêü ŸÖÖ׻֍úÖ14 ´Öë פüµÖê ÖµÖê Æïü…
»Ö֟Öß­Öß †´Ö¸üߍúÖ ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ ¾Ö“ÖÔÃ¾Ö µÖæ¸üÖê¯Ö ‹¾ÖÓ ˆ¢Ö¸ßü †´Ö¸üߍúÖ ÃÖê ³Öß †×¬Öú Æîü… µÖæ¸üÖê¯Ö ‹¾ÖÓ
ˆ¢Ö¸üß †´Ö¸üߍúÖ ´Öë ²Ö›Íüß ÃÖӏµÖÖ ´Öë »ÖÖêÖ ¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö ‹¾ÖÓ ­ÖÖÛß֍ú úÆü»ÖÖ­Öê »ÖÖê Æïü… »Ö֟Öß­Öß †´Ö¸üߍúÖ êú
»ÖÖêÖÖë úß ¬ÖÖٴ֍ú †ÖãÖÖ †×¬Öú Ûãָü ¯ÖϟÖßŸÖ ÆüÖêŸÖß Æîü… ´ÖÆüÖ«üß¯Ö úß ¯ÖÏֵք 44 ú¸üÖê›Íü úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë
êú¾Ö»Ö 1.5 ú¸üÖê›Íü »ÖÖêÖ ¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö, ­Ö¾Ö¬Ö´ÖÖÔ­ÖãµÖÖµÖß †£Ö¾ÖÖ ­ÖÖÛß֍ú א֭Öê ÖµÖê Æïü… ‡ÃÖ ¯ÖύúÖ¸ü א֭Öê ÖµÖê
¾µÖیŸÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ŒµÖæ²ÖÖ, “Öß»Öê †Öî¸ü ˆ¹ýÖ㋠´Öë üÆüß ˆ»»ÖêÖ­ÖßµÖ ×¤üÖŸÖÖ Æîü… ´ÖÆüÖ«üß¯Ö êú †­µÖ ÃÖ³Öß

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß "

¤êü¿ÖÖë ´Öë ‡­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 5% ÃÖê ³Öß ú´Ö Æîü… †×¬ÖúŸÖ¸ü ¤êü¿ÖÖë ´Öë ¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö, ­Ö¾Ö¬Ö´ÖÖÔ­ÖãµÖÖµÖß ‹¾ÖÓ ­ÖÖÛß֍ú
†Öפü ¾ÖÖÖí ´Öë א֭Öê ÖµÖê »ÖÖêÖÖë úÖ ãú»Ö †­Öã¯ÖÖŸÖ 2-3% Æüß ²ÖîšüŸÖÖ Æîü…
ŸÖÖ׻֍úÖ 14 : »Ö֟Öß­Öß †´Ö¸üߍúÖ úßú ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß, 1900-1990
ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
‡ÔÃÖևÔ
¯Öϓ”û®Ö ‡ÔÃÖևÔ
¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö
‹¾ÖÓ ­ÖÖ×ß֍ú
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
µÖÆæü¤üß
ÛïÖ׸üיüÙü
†­µÖ
 

1900
63,993
60,906
(95.18)
382
(0.60)
47
(0.07)
23
(0.04)
253
(0.40)
2,382
(3.72)

1970
282,411
266,559
(94.39)
498
(0.18)
7,254
(2.57)
406
(0.14)
790
(0.28)
4,537
(1.61)
2,368
(0.84)

1990
437,565
405,875
(92.76)
900
(0.21)
15,451
(3.53)
1,305
(0.30)
1,053
(0.24)
9,861
(2.25)
3,120
(0.71)

יü¯¯ÖÖß : •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ÃÖÆüÄÖÖë ´Öë Æîü, úÖꚍúüÖë ´Öë פüµÖê ÖµÖê †Öэú›Íêü ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ ¯ÖÏןֿ֟Ö
ÆîüӅ ÄÖÖêŸÖ : ¤êüÖë, ´Öæ»Ö ¯Öãß֍ú úß ŸÖÖ׻֍úÖ 8.22…

»Ö֟Öß­Öß †´Ö¸üߍúÖ ´Öë 93% ‡ÔÃÖÖ‡Ô Æïü… ‰ú¯Ö¸ü א֭ÖÖµÖê ÖµÖê ãú”û ¤êü¿ÖÖë úÖê ”û֛ê ü͍ú¸ü ¯ÖÏֵք ÃÖ´ÖÃŸÖ ¤êü¿ÖÖë ´Öë ˆ­ÖúÖ
‡ŸÖ­ÖÖ †£Ö¾ÖÖ ‡ÃÖÃÖê †×¬Öú †­Öã¯ÖÖŸÖ Æîü… µÖפü ¯Öϓ”û®Ö ‡ÔÃÖևÔ, ¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö, ­ÖÖÛß֍ú ‹¾ÖÓü ­Ö¾Ö¬Ö´ÖÖÔ­ÖãµÖÖµÖß †Öפü ¾ÖÖÖí
´Öë א֭Öê ÖµÖê »ÖÖêÖÖë úÖê ³Öß ‡ÔÃÖÖ‡Ô ´Ö㏵֬ÖÖ¸üÖ úÖ †ÓÖ ´ÖÖ­Ö »Öë ŸÖÖê ¾ÖÆüÖÑ ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 96.5% ²ÖîšüŸÖÖ Æîü…
´ÖÆüÖ«üß¯Ö ´Öë ¯ÖÏֵք 1 ú¸üÖê›Íü »ÖÖêÖ ÛïÖ׸üיüÙü א֭Öê ÖµÖê Æïü, ‡­Ö´Öë ÃÖê 27 »ÖÖÖ îú¸êü×²ÖµÖ­Ö ¤êü¿ÖÖë ´Öë Æïü †Öî¸ü 72
»ÖÖÖ ¤üׁ֝Öß †´Ö¸üߍúÖ ´Öë Æïü… ´Ö㏵֟ք ¾Öê îú¸êü×²ÖµÖ­Ö êú ŒµÖæ²ÖÖ ¤êü¿Ö †Öî¸ü ¤üׁ֝Öß †´Ö¸üߍúÖ êú ²ÖÎ֕Öᯙ ´Öë Æïü…
´ÖÆüÖ«üß¯Ö ´Öë ¯ÖÏֵք 13 »ÖÖÖ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö Æïü… 1970 ÃÖê 1990 êú ´Ö¬µÖ ˆ­Öúß ÃÖӏµÖÖ ×ŸÖÖã­Öß ÆüÖê Ö‡Ô Æîü… †²Ö
¾Öê •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ 0.3% ³ÖÖÖ Æïü… ´ÖÆüÖ«üß¯Ö êú ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë ´Öë ÃÖê ¯ÖÏֵք †Ö¬Öê †•Öí™üß­ÖÖ ´Öë Æï…
»Ö֟Öß­Öß †´Ö¸üߍúÖ ´Öë ¯ÖÏֵք 10 »ÖÖÖ µÖÆæü¤üß ³Öß Æïü, ‡­Ö´Öë ÃÖê 8 »ÖÖÖ ²ÖÎ֕ÖÌᯙ †Öî¸ü †•Öí™üß­ÖÖ ´Öë Æïü… 1970
ÃÖê 1990 êú ´Ö¬µÖ ´ÖÆüÖ«üß¯Ö ´Öë µÖÆæüפüµÖÖë úß ÃÖӏµÖÖ ¯ÖÏֵք ¤üÖêÖã­Öß Æãü‡Ô Æîü…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß "!

†Öê׿֋׭ֵÖÖ
†ÖòÙÒêü×»ÖµÖÖ, ×±ú•Öß, ­µÖæ•ÖÌß»Öï›ü, ¯Ö¯Öã†Ö ­µÖæא֭Öß ‹¾ÖÓ ãú”û †­µÖ ”ûÖê™êü ¤êü¿ÖÖë úÖê ×´Ö»Ö֍ú¸ü ²Ö­Öê †Öê׿֋׭ֵÖÖ
´Öë •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ×¾Ö¸ü»Ö Æîü… ŸÖÖ׻֍úÖ-15 ´Öë †Öê׿֋׭ֵÖÖ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß ÃÖ´²Ö­¬Öß ÃÖÓׁ֯ŸÖ †Öэú›Íêü
פüµÖê ÖµÖê Æïü…
ŸÖÖ׻֍úÖ 15 : †Öê׿֋׭ֵÖÖ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß, 1900-1990
ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
‡ÔÃÖևÔ
¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö
‹¾ÖÓ ­ÖÖ×ß֍ú
´Öæ»Ö þ֤êü¿Öß ¬Ö´ÖÖí
êú †­ÖãµÖÖµÖß
†­µÖ
 

1900

1970

1990

5,825

18,187

24,643

4,591

16,778

20,365

(78.82)
44

(92.25)
866

(82.64)
3,160

(0.75)

(4.76)

(12.82)

1,128
(19.36)

128
(0.70)

188
(0.76)

62
(1.06)

415
(2.28)

930
(3.77)

יü¯¯ÖÖß : •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ÃÖÆüÄÖÖë ´Öë Æîü, úÖꚍúüÖë ´Öë פüµÖê ÖµÖê †Öэú›Íêü ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ ÆîüӅ
ÄÖÖêŸÖ : ´Öæ»Ö ¯Öãß֍ú úß ŸÖÖ׻֍úÖ 8.23 ¤êüÖë…

²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö ´Öë µÖÆüÖÑ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë 80% ‡ÔÃÖÖ‡Ô £Öê †Öî¸ü ¯ÖÏֵք 20% ¾ÖÆüÖÑ êú ´Öæ»Ö ¬Ö´ÖÖí
êú †­ÖãµÖÖµÖß £Öê… ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú †­ŸÖ ŸÖú †ÖŸÖê-†ÖŸÖê ¾ÖÆüÖÑ êú ´Öæ»Ö ¬Ö´ÖÖí êú †­ÖãµÖÖ×µÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 1% ÃÖê
³Öß ­µÖæ­Ö ÆüÖê ÖµÖÖ Æîü… ˆ­Öúß ãú»Ö ÃÖӏµÖÖ 1900 ´Öë 11 »ÖÖÖ £Öß, †²Ö ¾Öê 2 »ÖÖÖ ³Öß ­ÖÆüà Æïü… ´Öæ»Ö þ֤êü¿Öß
¬Ö´ÖÖí êú •ÖÖê £ÖÖê›Íêü-²ÖÆãüŸÖ †­ÖãµÖÖµÖß ‡ÃÖ ´ÖÆüÖ«üß¯Ö ´Öë ¿ÖêÂÖ Æïü ˆ­ÖúÖ ²Ö›ÍüÖ ³ÖÖÖ ¯Ö¯Öã†Ö ­µÖæא֭Öß ´Öë Æïü… ‡ÃÖ ¤êü¿Ö úß
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 3.7% Æîü… †Öê׿֋׭ֵÖÖ êú ´Öæ»Ö ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãµÖÖ×µÖµÖÖë úÖ ¯ÖÏֵք ÃÖ´Öæ»Ö ×¾Ö­ÖÖ¿Ö ÆüÖê­ÖÖ
‡ÃÖ ´ÖÆüÖ«üß¯Ö úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß ´Öë ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë Æãü‹ ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­ÖÖë ´Öë ¯ÖÏ´ÖãÖ Æîü…
×¾ÖÀ¾Ö úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß
×¾Ö×³Ö®Ö ´ÖÆüÖ«ü߯ÖÖë úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß úÖ †¬µÖµÖ­Ö ú¸ü­Öê êú ¯Ö¿“Ö֟ÖË †²Ö ŸÖÖ׻֍úÖ-16 ´Öë ¯Öæ¸üê ×¾ÖÀ¾Ö
êú †Öэú›ÍüÖë úÖ ÃÖӍú»Ö­Ö ׍úµÖÖ ÖµÖÖ Æîü… ‡ÃÖ ŸÖÖ׻֍úÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ, ¯Öæ¾Öá ‹×¿ÖµÖÖ ‹¾ÖÓ ¤üׁ֝֯Öæ¾Öá ‹×¿ÖµÖÖ êú
²ÖÖî¨üÖë úß ÖÖ­ÖÖ ÃÖ´²ÖÛ­¬ÖŸÖ Öê¡ÖÖë úß ´ÖãµÖ ¬ÖÖٴ֍ú ¬ÖÖ¸üÖ êú †­ÖãµÖÖ×µÖµÖÖë ´Öë úß ÖµÖß Æîü… µÖæ¸üÖ¯ê Ö, ˆ¢Ö¸ßü †´Ö¸üߍúÖ,

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß ""

»Ö֟Öß­Öß †´Ö¸üߍúÖ ‹¾ÖÓ †Öê׿֋׭ֵÖÖ ´Öë ׍Îú¯™üÖ-ê ׍ÎúÛÓֵ֭Ö, ­Ö¾Ö¬Ö´ÖÖÔ­ÖãµÖÖµÖß, ¬Ö´ÖÔ×¾ÖÆüß­Ö ‹¾ÖÓ ­ÖÖÛß֍ú ¾ÖÖÖí ´Öë
א֭Öê ÖµÖê »ÖÖêÖÖë úÖê ‡­Ö Öê¡ÖÖë úß ‡ÔÃÖÖ‡Ô ´Öæ»Ö¬ÖÖ¸Ö êú †­ÖãµÖÖ×µÖµÖÖë êú ÃÖÖ£Ö Æüß ×Ö­ÖÖ ÖµÖÖ Æîü…
ŸÖÖ׻֍úÖ 16 : ×¾ÖÀ¾Ö úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß, 1900-1990
ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
‡ÔÃÖևÔ
(µÖæ¸üÖê¯Ö, †´Öê׸üúÖ
†Öî¸ü †Öê׿֋׭ֵÖÖ ´Öë ×ã֟Ö)
‡ÔÃÖևÔ
(‹×¿ÖµÖÖ †Öî¸ü †±ÏúߍúÖ ´Öë ×ã֟Ö)
‡ÔÃÖÖ‡Ô (ãú»Ö)
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
´Öæ»Ö þ֤êü¿Öß ¬Ö´ÖÖí êú †­ÖãµÖÖµÖß
(³ÖÖ¸üŸÖßµÖ)
´Öæ»Ö þ֤êü¿Öß ¬Ö´ÖÖí êú †­ÖãµÖÖµÖß
(¯Öæ¾ÖÔ ‹×¿ÖµÖևÔ)
´Öæ»Ö þ֤êü¿Öß ¬Ö´ÖÖí êú †­ÖãµÖÖµÖß
(¤ü×ÖÖ ¯Öæ¾ÖÔ ‹×¿ÖµÖևÔ)
´Öæ»Ö þ֤êü¿Öß ¬Ö´ÖÖí êú †­ÖãµÖÖµÖß
(†±Ïúߍúß)
µÖÆæü¤üß
†­µÖ

1900
1,615,789
527,387

1970
3,686,416
1,145,720

1990
5,252,256
1,396,242

(32.64)
27,833
(1.72)
555,220
(34.36)
200,204

(31.08)
220,323
(5.98)
1,366,043
(37.07)
575,974

(26.59)
421,878
(8.03)
1,818,120
(34.62)
983,606

(12.39)

(15.62)

(18.73)

217,654
(13.47)
506,398
(31.34)
54,942
(3.40)
64,346
(3.98)
11,875
(0.73)
5,150
(0.32)

513,418
(13.93)
955,483
(25.92)
175,500
(4.76)
74,863
(2.03)
14,485
(0.39)
10,651
(0.29)

771,026
(14.68)
1,307,325
(24.89)
240,620
(4.58)
93,948
(1.79)
12,889
(0.25)
24,722
(0.47)

יü¯¯ÖÖß : •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ÃÖÆüÄÖÖëü ´Öë Æîü, úÖꚍúüÖë ´Öë פüµÖê ÖµÖê †Öэú›Íêü ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ ¯ÖÏןֿ֟Ö
ÆîüӅ ‡ÃÖ ŸÖÖ׻֍úÖ ´Öë ¤üß ÖµÖß 1990 úß ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ×¾ÖÀ¾Ö úß ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ÃÖê 140 »Ö֏Ö
†»¯Ö Æî ŒµÖÖë׍ú 7 »ÖÖÖ ÃÖê ­µÖæ­Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ¾ÖÖ»Öê ¤êü¿ÖÖë úÖê Æü´Ö­Öê †¯Ö­Öê ÃÖӍú»Ö­Ö ´Öë ­ÖÆüà א֭ÖÖ
Æîü… ÄÖÖêŸÖ : ´Öæ»Ö ¯Öãß֍ú úß ŸÖÖ׻֍úÖ 8.24 ¤êüÖë…

ŸÖÖ׻֍úÖ ´Öë ¤ü¿ÖÖÔµÖê ÖµÖê ‘†­µÖ’ ¾ÖÖÔ ´Öë µÖæ¸üÖê¯Ö, ˆ¢Ö¸üß †´Ö¸üߍúÖ, »Ö֟Öß­Öß †´Ö¸üߍúÖ ‹¾ÖÓ †Öê׿֋׭ֵÖÖ êú
ãÖÖ­ÖßµÖ Ã¾Ö¤êü¿Öß ¬Ö´ÖÖí êú †­ÖãµÖÖµÖß, ˆ­Ö Öê¡ÖÖë ´Öë ²ÖÃÖê ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãµÖÖµÖß, “Öß­Öß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãµÖÖµÖß ‹¾ÖÓ ²ÖÖî¨ü,

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß "#

»Ö֟Öß­Öß †´Ö¸üߍúÖ êú ÛïÖ׸üיüÙüü †Öî¸ü ×¾ÖÀ¾Ö êú †­µÖ ÖÖîÖ ¬Ö´ÖÖí êú †­ÖãµÖÖµÖß ÃÖÛ´´Ö×»ÖŸÖ Æïü… µÖÆü ŸÖÖ׻֍úÖ
²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ´Ö¬µÖ ×¾ÖÀ¾Ö êú ¯ÖÏ´ÖãÖ ¬Ö´ÖÖí úß ÃÖӏµÖÖ ‹¾ÖÓ †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë Æãü‡Ô ¾Öéרü ‹¾ÖÓ ÈüÖÃÖ úÖ Ã¯Ö™ü ד֡Ö
¯ÖÏßÖãŸÖ ú¸üŸÖß Æîü…
‡ÔÃÖևÔ
²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ´Ö¬µÖ ×¾ÖÀ¾Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 34 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ êú †ÖÃÖ¯ÖÖÃÖ ¯Ö¸ü
Ûãָü ¸üÆüÖ Æîü… ×¾ÖÀ¾Ö êú ´Öæ»ÖŸÖ„ ‡ÔÃÖÖ‡Ô Öê¡ÖÖë úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ˆ¢Ö¸üÖ¨Ôü ´Öë †­µÖÖë úß †¯ÖêÖÖ
‘Ö™üß Æîü… ×±ú¸ü ³Öß ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ êú †­ÖãµÖÖ×µÖµÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ÈüÖÃÖ ­ÖÆüà Æãü†Ö… µÖÆü ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ êú ×¾ÖÀ¾Ö êú
‡ÔÃÖևÔ-‡ŸÖ¸ü Öê¡ÖÖë ´Öë †Öî¸ü ×¾Ö¿ÖêÂ֟ք †±Ïúߍúß ´ÖÆüÖ«üß¯Ö ‹¾ÖÓ ãú”û ÃÖß´ÖÖ ŸÖú ‹×¿ÖµÖÖ ´Öë ÖÆü¸üß ¯Öîšü •Ö´ÖÖ ¯ÖÖ­Öê êú
úÖ¸üÖ ÃÖ´³Ö¾Ö Æãü†Ö Æîü… 1990 ´Öë ×¾ÖÀ¾Ö ´Öë 1.8 †¸ü²Ö ‡ÔÃÖÖ‡Ô Æïü †Öî¸ü ‡­Ö´Öë ÃÖê ¯ÖÏֵք ‹ú “ÖÖî£ÖÖ‡Ô †±ÏúߍúÖ ‹¾ÖÓ
‹×¿ÖµÖÖ ´ÖÆüÖ«üß¯Ö ´Öë Æïü… ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö ´Öë ×¾ÖÀ¾Ö ´Öë ¯ÖÏֵք 56 ú¸üÖê›Íü ‡ÔÃÖÖ‡Ô £Öê †Öî¸ü ˆ­Ö´Öë ÃÖê 95% µÖæ¸üÖê¯Ö,
ˆ¢Ö¸üß †´Ö¸üߍúÖ, »Ö֟Öß­Öß †´Ö¸üߍúÖ ‹¾ÖÓ †Öê׿֋׭ֵÖÖ ´Öë £Öê… µÖæ¸üÖê¯Ö ‹¾ÖÓ µÖæ¸üÖê¯ÖßµÖ ´Öæ»Ö êú »ÖÖêÖÖë ÃÖê †ÖúߝÖÔ
ˆ­Öêú ˆ¯Ö×­Ö¾Öê¿Ö ²Ö­Öê ‡­Ö Öê¡ÖÖë êú ²ÖÖÆü¸ü ×¾ÖÀ¾Ö êú †­µÖ ³Ö֐ÖÖë ´Öë ãú»Ö 3 ú¸üÖê›Íü ÃÖê ³Öß †»¯Ö ‡ÔÃÖÖ‡Ô £Öê…
¿ÖŸÖÖ²¤üß êú †­ŸÖ ¯Ö¸ü 1990 ´Öë †±ÏúߍúÖ †Öî¸ü ‹×¿ÖµÖÖ ´Öë 42 ú¸üÖê›Íü ÃÖê †×¬Öú ‡ÔÃÖÖ‡Ô Æïü…
µÖæ¸üÖê¯Ö ‹¾ÖÓ µÖæ¸üÖê¯ÖßµÖ ´Öæ»Ö êú »ÖÖêÖÖë ÃÖê †ÖúߝÖÔ ´ÖÆüÖ«ü߯ÖÖë ÃÖê ²ÖÖÆü¸ü êú 42 ú¸üÖê›Íü ‡ÔÃÖևµÖÖë ´Öë ÃÖê ¯ÖÏֵք 27
ú¸üÖê›Íü †±ÏúߍúÖ ´Öë Æïü… †±ÏúߍúÖ úß ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë †²Ö ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ 44% ³ÖÖÖ Æîü… ¯Öæ¸êü ¤üׁ֝Öß †±ÏúߍúÖ
‹¾ÖÓ ´Ö¬µÖ †±ÏúߍúÖ ´Öë †Öî¸ü ¯Öæ¾Öá ‹¾ÖÓ ¯ÖÛ¿“Ö´Öß †±ÏúߍúÖ êú †×¬ÖúŸÖ¸ü Öê¡Ö ´Öë †Ö•Ö ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ ¾Ö“ÖÔÃ¾Ö Æîü…
1990 ´Öë ¤üׁ֝Öß ‹¾ÖÓ ´Ö¬µÖ †±ÏúߍúÖ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 80% ÃÖê †×¬Öú Æîü, ¯Öæ¾Öá
†±ÏúߍúÖ ´Öë ¾Öê ¯ÖÏֵք 62% Æïü †Öî¸ü ¯ÖÛ¿“Ö´Öß †±ÏúߍúÖ ´Öë 34%…
‹×¿ÖµÖÖ ´Öë ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ úÖ ¯ÖÏÃÖÖ¸ü †¯ÖêÖ֍éúŸÖ ÃÖß×´ÖŸÖ ¸üÆüÖ Æîü… ‹×¿ÖµÖÖ ´Öë 1990 ´Öë 15 ú¸ü֛ê üÍ ÃÖê ãú”û †×¬Öú
‡ÔÃÖÖ‡Ô Æïü, ´ÖÆüÖ«üß¯Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 5% ÃÖê ­µÖæ­Ö Æîü… ‹×¿ÖµÖÖ‡Ô ‡ÔÃÖևµÖÖë ´Öë ÃÖê 5.5 ú¸ü֛ê üÍ
×±ú×»Ö¯Öß­ÃÖ ´Öë Æïü… †´Ö¸üߍúß ˆ¯Ö×­Ö¾Öê¿Ö ¸üÆê ‡ÃÖ ¤êü¿Ö ´Öë ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ¯ÖÏÖ¸´³Ö ´Öë Æüß ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ úÖ ¯ÖµÖÖÔ¯ŸÖ
¯ÖÏÃÖÖ¸ü ÆüÖê “ÖãúÖ £Öօ ×±ú»Ö߯Öß­ÃÖ êú †×ŸÖ׸üŒŸÖ ‹×¿ÖµÖÖ ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë úß ˆ»»ÖêêÖ­ÖßµÖ ÃÖӏµÖÖ ³ÖÖ¸üŸÖ, ‡Ó›üÖê­Öê׿ֵÖÖ
‹¾ÖÓ ¤ü×ÖÖ úÖê׸üµÖÖ ´Öë Æîü… ‡­Ö ŸÖß­Ö ¤êü¿ÖÖë ´Öë Îú´Ö¿Ö„ 2.2, 1.8 ‹¾ÖÓ 1.7 ú¸üÖê›Íü ‡ÔÃÖÖ‡Ô Æïü… 1900 ´Öë ‡­Ö ŸÖß­ÖÖë
¤êü¿ÖÖë ´Öë ‡ÔÃÖևԵÖÖë úß ˆ¯ÖÛãÖ×ŸÖ ­ÖÖµÖ £Ö߅ †²Ö 1990 ´Öë ‡Ó›üÖê­Öê׿ֵÖÖ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ˆ­ÖúÖ 10% ³ÖÖÖ Æî
†Öî¸ü ¤ü×ÖÖ úÖê׸üµÖÖ ´Öë ¾Öê 40% êú †ÖÃÖ¯ÖÖÃÖ ¯ÖÆãÑü“Ö ÖµÖê Æïü… ³ÖÖ¸üŸÖ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ¯ÖÏֵք
2% Æîü… µÖÆü †­Öã¯ÖÖŸÖ ²ÖÆãüŸÖ †×¬Öú ­ÖÆüà ¯ÖϟÖßŸÖ ÆüÖêŸÖÖü, ¯Ö¸ü­ŸÖ㠕ÖîÃÖÖ ×ú Æü´Ö ¯ÖÆü»Öê ¤êüÖ “Öãêú Æïü ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö êú

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß "$

ãú”û Öê¡ÖÖë ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ²ÖÆãüŸÖ ‰Ñú“ÖÖ Æîü… ˆ¢Ö¸ü¯Öæ¾ÖÔ êú ú‡Ô ¸ü֕µÖÖë ´Öë ¾Öê †²Ö ²ÖÆãüÃÖӏµÖú Æïü… ‹×¿ÖµÖÖ
´ÖÆüÖ«üß¯Ö ´Öë ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ êú ÃÖß×´ÖŸÖ ¯ÖÏÃÖÖ¸ü êú ¯Ö׸ü¯ÖÏêµÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë úß ÃÖӏµÖÖ ×­Ö¿“ÖµÖ Æüß ŸÖ㓔û ­ÖÆüà
Æîü… ‹×¿ÖµÖÖ ´Öë ×±ú×»Ö¯Öß­ÃÖ êú ¯Ö¿“Ö֟ÖË ‡ÔÃÖևµÖÖë úß †×¬ÖúŸÖ´Ö ÃÖӏµÖÖ ³ÖÖ¸üŸÖ ´Öë Æüß Æîü… ¤üׁ֝֯Öæ¾ÖßÔ ‹×¿ÖµÖÖ êú
ãú”û †­µÖ ¤êü¿ÖÖë, ×¾Ö¿ÖêÂ֟ք ´µÖÖÓ´ÖÖ¸ü, ´Ö»Öê׿ֵÖÖ ‹¾ÖÓ ŸÖև¾ÖÖ­Ö ´Öë ³Öß ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ˆ¢Ö¸üÖ¨Ôü ´Öë ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ
úÖ ˆ»»ÖêÖ­ÖßµÖ ¯ÖÏÃÖÖ¸ü Æãü†Ö Æîü…
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö ´Öë ×¾ÖÀ¾Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë 12.4% ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö £Öê, 1990 ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 18.7% Æîü…
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë êú ¾ÖîÛÀ¾Öú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë Æãü‡Ô 6 ÃÖê †×¬Öú ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †ÓúÖë úß µÖÆü ¾Öéרü ×­Ö¿“ÖµÖ Æüß ˆ»»ÖêÖ­ÖßµÖ Æîü…
¯ÖÛ¿“Ö´Öß ‹¾ÖÓ ´Ö¬µÖ ‹×¿ÖµÖÖ †Öî¸ü ˆ¢Ö¸ßü †±ÏúߍúÖ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë êú ´Öæ»ÖÖê¡Ö Æïü… ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë ´Ö¬µÖ
‹×¿ÖµÖÖ ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 95% êú †ÖÃÖ¯ÖÖÃÖ ²Ö­ÖÖ ¸üÆüÖ Æîü… ¯Ö׿“Ö´Öß ‹×¿ÖµÖÖ ´Öë 1900 ´Öë ˆ­ÖúÖ
†­Öã¯ÖÖŸÖ 76% £ÖÖ, 1990 ´Öë 86% ÆüÖê ÖµÖÖ Æîü… ‡ÃÖ Öê¡Ö ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ŸÖß¾ÖÎ ÈüÖÃÖ Æãü†Ö Æîü… ˆ¢Ö¸ßü
†±ÏúߍúÖ ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ ³ÖÖÖ 82% ÃÖê ²ÖœüÍ ú¸ü 87% Æãü†Ö Æî… µÖÆüÖÑ ÈüÖÃÖ ´Öæ»Ö þ֤êü¿Öß ¬Ö´ÖÖí êú †­ÖãµÖÖ×µÖµÖÖë
úÖ Æãü†Ö Æîü… ×¾ÖÀ¾Ö ´Öë 1990 ´Öë ãú»Ö 98 ú¸üÖê›Íü ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö Æïü, ‡­Ö´Öë ÃÖê ¯ÖÏֵք 38 ú¸üÖê›Íü ˆ¢Ö¸üß †±ÏúߍúÖ,
¯ÖÛ¿“Ö´Öß ‹×¿ÖµÖÖ ‹¾ÖÓ ´Ö¬µÖ ‹×¿ÖµÖÖ êú ‡ÃÖ Öê¡Ö ´Öë Æïü…
‡ÃÖ ×¾Ö¿ÖÖ»Ö ÃÖӻ֐­Ö Öê¡Ö êú ¯Ö¿“Ö֟ÖË ×¾ÖÀ¾Ö ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úß ÃÖ¾ÖÖÔ׬֍ú ÃÖӏµÖÖ ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ´Öë Æîü… µÖÆüÖÑ
ãú»Ö 33 ú¸üÖê›Íü ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö Æïü †Öî¸ü ¾Öê ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ êú ŸÖß­Ö ‘Ö™üú ¤êü¿ÖÖë ³ÖÖ¸üŸÖÃÖӑÖ, ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö ‹¾ÖÓ ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö
´Öë ¯ÖÏֵք ÃÖ´ÖÖ­Ö ×¾Ö³ÖÖ×•ÖŸÖ Æïü… ×¾ÖÀ¾Ö êú ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ ‹ú ןÖÆüÖ‡Ô †Ö•Ö †×¾Ö³ÖÖ×•ÖŸÖ ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ¾ÖÖ»Öê Öê¡Ö
´Öë Æïü… Æü´Ö ¯ÖÆü»Öê ¤êüÖ “Öãêú Æïü ׍ú 1901 ÃÖê 1991 êú ´Ö¬µÖ ‡ÃÖ Öê¡Ö ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ¯ÖÏֵք 8
¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †ÓúÖë ÃÖê ²ÖœÍú¸ü 30% êú †ÖÃÖ¯ÖÖÃÖ ÆÖê ÖµÖÖ Æîü…
‡Ó›üÖ­ê Öê׿ֵÖÖ ´Öë ¯ÖÏֵք 10 ú¸ü֛ê üÍ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö Æïü… µÖÆüÖÑ ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë ‡­Öêú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë 15 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †ÓúÖê
úß ¾Öéרü Æãü‡Ô Æî, †²Ö ¾Öê •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ 55% Æï… ¤üׁ֝֯Öæ¾Öá ‹×¿ÖµÖÖ êú †­µÖ ¤êü¿ÖÖë ´Öë 2 ú¸ü֛ê üÍ êú †ÖÃÖ¯ÖÖÃÖ
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö Æïü, ‡­Ö´Öë ÃÖê †×¬ÖúÖÓ¿Ö ´Ö»Öê׿ֵÖÖ ‹¾ÖÓ ×±ú»Ö߯Öß­ÃÖ ´Öë Æïü… ´Ö»Öê׿ֵÖÖ úßê •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ ¯ÖÏֵք †Ö¬ÖÖ ³Ö֐Ö
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ Æîü… ×±ú»Ö߯Öß­ÃÖ ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 1970 êú 4% ÃÖê ²ÖœÍüú¸ü 1990 ´Öë 6% ÃÖê †×¬Öú ÆüÖê ÖµÖÖ Æîü…
ˆ¢Ö¸ßü †±ÏúߍúÖ úÖê ”ûÖê›Íüú¸ü †±ÏúߍúÖ êú †­µÖ ³Ö֐ÖÖë ´Öë 12.5 ú¸üÖê›Íü ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö Æïü… ¯ÖÛ¿“Ö´Öß †±ÏúߍúÖ
´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö êú 25% ÃÖê ²ÖœÍü ú¸ü ¯ÖÏÖµÖ: 50% Æãü†Ö Æî †Öî¸ü ¯Öæ¾Öá †±ÏúߍúÖ ´Öë 12%
ÃÖê ²ÖœÍü ú¸ü 20% ŸÖú ¯ÖÆãÑü“ÖÖ Æîü…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß "%

µÖæ¸üÖê¯Ö ´Öë 1990 ´Öë 3 ú¸üÖê›Íü ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö Æïü… µÖÆüÖÑ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú
´Ö¬µÖ ¯ÖÏֵք ¤üÖêÖã­ÖÖ ÆüÖêú¸ü 4% ÆüÖê ÖµÖÖ Æîü… µÖæ¸üÖê¯Ö êú ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë ´Öë ÃÖê 2 ú¸üÖê›Íü ¯Öæ¾Öá ‹¾ÖÓ ¤üׁ֝Öß µÖæ¸üÖê¯Ö êú
ˆ­Ö ¤êü¿ÖÖë ´Öë Æïü •ÖÆüÖÑ ¤üߑÖÔ úÖ»Ö ÃÖê ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úß ˆ»»ÖêÖ­ÖßµÖ ˆ¯ÖÛãÖ×ŸÖ ¸üÆüß Æîü… ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë
¯ÖÛ¿“Ö´Öß ‹¾ÖÓ ˆ¢Ö¸ßü µÖæ¸üÖê¯Ö ´Öë †Öî¸ü ×¾Ö¿ÖêÂ֟ք ¾ÖÆüÖÑ êú ±ÏúÖÓÃÖ ‹¾ÖÓ •Ö´ÖÔ­Öß ¤êü¿ÖÖë ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úß ÃÖӏµÖÖ ´Öë
ŸÖß¾ÖÎ ¾Öéרü Æãü‡Ô Æîü… ‡­Ö Öê¡ÖÖë ´Öë 1990 ´Öë 70 »ÖÖÖ êú †ÖÃÖ¯ÖÖÃÖ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö Æïü…
×¾ÖÀ¾Ö êú ¿ÖêÂÖ ¯ÖÏֵք 2.5 ú¸ü֛ê üÍ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë ´Öë ÃÖê 1.8 ú¸ü֛ê üÍ »ÖÖÖ “Öß­Ö ´Öë Æï… ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ×¾Ö¿¾Ö êú ÃÖ´ÖÃŸÖ ³Ö֐ÖÖë ´Öë ²ÖœÍüÖ Æîü… †êú»ÖÖ “Öß­Ö Æüß ‡Ã֍úÖ †¯Ö¾ÖÖ¤ü Æîü… “Öß­Ö ´Öë ­Ö
êú¾Ö»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ ‘Ö™üÖ Æîü, ¾ÖÆüÖÑ 1990 ´Öë ˆ­Öúß ãú»Ö ÃÖӏµÖÖ 1900 ÃÖê ­µÖæ­Ö Æîü… ‡Ã֍êú ×¾Ö¯Ö¸üߟÖ
†±ÏúߍúÖ, ‡Ó›üÖ­ê Öê׿ֵÖÖ †Öî¸ü ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úß ÃÖӏµÖÖ ´Öë ²Ö›Íüß ¾Öéרü Æãü‡Ô Æîü…
‹×¿ÖµÖÖ ‹¾ÖÓ †±ÏúߍúÖ êú ´Öæ»Ö ¬Ö´ÖÖí êú †­ÖãµÖÖµÖß
³ÖÖ¸üŸÖ ‹¾ÖÓ ¤üׁ֝֯Öæ¾ÖßÔ ‹×¿ÖµÖÖ‡Ô Öê¡ÖÖë êú ´Öæ»Ö þ֤êü¿Öß ¬Ö´ÖÖí êú †­ÖãµÖÖ×µÖµÖÖë úÖ ×¾ÖÀ¾Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë
³ÖÖÖ Øúד֟ÖË ²ÖœÍüÖ Æîü… ¯Ö¸ü­ŸÖã ×¾Ö¿¾Ö ´Öë ¯Öæ¾Öԋ׿ֵÖÖ‡Ô Öê¡Ö êú ´Öæ»Ö ¬Ö´ÖÖí êú †­ÖãµÖÖ×µÖµÖÖë úÖ ³ÖÖÖ 1900 êú 31%
ÃÖê ‘Ö™üú¸üü 25% Æãü†Ö Æîü, ¯Öæ¾ÖßÔ ‹×¿ÖµÖÖ êú ¤êü¿ÖÖë ×¾Ö¿ÖêÂ֟ք “Öß­Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ ‹¾ÖÓ ¤üׁ֝֯Öæ¾ÖßÔ
‹×¿ÖµÖÖ úß †¯ÖêÖÖ ¬Öß´Öß Ö×ŸÖ ÃÖê ²ÖœÍüß Æîü…
†±ÏúߍúÖ úß ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë ŸÖß¾ÖΟÖÖ ÃÖê ²ÖœÍüß Æîü… ŸÖ£ÖÖ×¯Ö ×¾ÖÀ¾Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë
†±ÏúߍúÖ êú ´Öæ»Ö þ֤êü¿Öß ¬Ö´ÖÖí êú †­ÖãµÖÖ×µÖµÖÖë úÖ ³ÖÖÖ ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö êú 4% ÃÖê ‘Ö™üú¸ü 2% ÃÖê ³Öß
­µÖæ­Ö ÆÖê ÖµÖÖ Æîü… Æü´Ö ¯ÖÆü»Öê ãú”û ×¾ÖßÖÖ¸ü¯Öæ¾Öԍú ¤êüÖ “Öãêú Æïü ׍ú ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë †±ÏúߍúÖ ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ †Öî¸ü
‡Ã»ÖÖ´Ö êú ¯ÖÏÃÖÖ¸ü úß ¯ÖÏ´ÖãÖ ׾ֵ֕֐ÖÖ£ÖÖ ²Ö­ÖÖ Æîü… ´ÖÆüÖ«üß¯Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ¾ÖÆüÖÑ êú ´Öæ»Ö þ֤êü¿Öß ¬Ö´ÖÖí êú
†­ÖãµÖÖ×µÖµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 60% ÃÖê ‘Ö™üú¸ü 15% ¸üÆü ÖµÖÖ Æî… »ÖÖŸÖÖ Æîü †±ÏúߍúÖ êú ´Öæ»Ö þ֤êü¿Öß ¬Ö´ÖÔ ‡ÔÃÖևÔ
¬Ö´ÖÔ ‹¾ÖÓ ‡Ã»ÖÖ´Ö êú ¯ÖÏÃÖÖ¸ü êú ÃÖ´ÖÖ ¯Ö¸üÖ×•ÖŸÖ ÆÖê “Öãêú Æïü…
µÖÆæü¤üß
×¾ÖÀ¾Ö úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë µÖÆæüפüµÖÖë úÖ ³ÖÖÖ ³Öß ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë ŸÖß¾ÖΟÖÖ ÃÖê ‘Ö™üÖ Æîü… ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö
´Öë ×¾ÖÀ¾Ö ´Öë ãú»Ö 119 »ÖÖÖ µÖÆæü¤üß £Öê, 1990 ´Öë ˆ­Öúß ãú»Ö ÃÖӏµÖÖ 129 »ÖÖÖ Æîü… ‡ÃÖ †¾Ö×¬Ö ´Öë µÖæ¸üÖê¯Ö úß
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ˆ­ÖúÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 2.5% ÃÖê ‘Ö™üú¸ü 0.5% ÃÖê ³Öß †»¯Ö ¸üÆü ÖµÖÖ Æîü… †Ö•Ö ×¾ÖÀ¾Ö êú †×¬ÖúŸÖ¸ü
µÖÆæü¤üß ˆ¢Ö¸ßü †´Ö¸üߍúÖ ‹¾ÖÓ ‡•Ö̸üÖµÖ»Ö ´Öë Æüß Æï…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß "&

׭֍úÂÖÔ
²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß ´Öë ×¾ÖÀ¾Ö úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öëê Æãü‹ ²Ö›Íêü ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­ÖÖë êú ¯Ö׸ü¯ÖÏêµÖ ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖ úß ¯Ö׸üÛãÖןÖ
²ÖÆãüŸÖ ד֭ŸÖ֭֕֍ú ­ÖÆüà ¯ÖϟÖßŸÖ ÆüÖêŸÖ߅ †Ö¬Öã׭֍úŸÖÖ êú ‡ÃÖ úÖ»Ö ´Öë ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ ‹¾ÖÓ ‡Ã»ÖÖ´Ö ¤üÖê­ÖÖë úÖ ×¾ÖÀ¾Ö ´Öë
ˆ»»ÖêÖ­ÖßµÖ ¯ÖϓÖÖ¸ü-¯ÖÏÃÖÖ¸ü Æãü†Ö Æîü… ¯Öæ¸êü †±Ïúߍúß ´ÖÆüÖ«üß¯Ö †Öî¸ü ‹×¿ÖµÖÖ êú ãú”û †¯ÖêÖ֍éúŸÖ ”ûÖê™êü ¤êü¿ÖÖë ´Öë ‡­Ö
¬Ö´ÖÖí úÖ ¯ÖϳÖÖ¾Ö †ŸµÖ­ŸÖ ÖÆü­Ö Æãü†Ö Æîü… †±ÏúߍúÖ êú »ÖÖêÖ †¯Ö­Öê ´Öæ»Ö þ֤êü¿Öß ¬Ö´ÖÖí ÃÖê ¯ÖÏֵք ¯ÖæÖԟք “µÖãŸÖ Æãü‹
פüÖÖµÖß ¤êüŸÖê Æïü… ‹×¿ÖµÖÖ ´Öë ‡Ó›üÖê­Öê׿ֵÖÖ ‹¾ÖÓ ¤ü×ÖÖ úÖê׸üµÖÖ •ÖîÃÖê ¤êü¿ÖÖë úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß úÖ ºþ¯Ö¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­Ö ÆÖê ÖµÖÖ Æîü… ¤æüÃÖ¸üß †Öê¸ü “Öß­Ö •ÖîÃÖß ¯ÖÏ֓Öß­Ö ÃÖ³µÖŸÖÖ ­Öê ²ÖÖÊ ´Öæ»Ö êú ¬Ö´ÖÖí úÖê †¯Ö­Öê µÖÆüÖÑ ¯ÖÖÑ¾Ö ¯ÖÃÖÖ¸ü­Öê
úÖ úÖê‡Ô †¾ÖÃÖ¸ü ­ÖÆüà פüµÖÖ, ¾ÖÆüÖÑ êú »ÖÖêÖ †¯Ö­Öê ´Öæ»Ö ¬Ö´ÖÖí ´Öë Ûãָü ¸üÆêü Æïü… ¯ÖÛ¿“Ö´Ö ‹×¿ÖµÖÖ, ˆ¢Ö¸ß †±ÏúߍúÖ
‹¾ÖÓ µÖæ¸üÖê¯Ö ´Öë ×¾ÖÀ¾Ö êú †¯ÖêÖ֍éúŸÖ ­Ö¾Öß­Ö ¯Ö¸ü­ŸÖ㠆ŸµÖ­ŸÖ Ãֿ֌ŸÖ ‡ÔÃÖÖ‡Ô ‹¾ÖÓ ‡Ã»ÖÖ´Ö ¬Ö´ÖÖí úÖ ˆ¤üµÖ Æãü†Ö, ‡­Ö
Öê¡ÖÖë ´Öë ³Öß “Öß­Ö êú ÃÖ´ÖÖ­Ö Æüß ×úÃÖß ‡ŸÖ¸ü ¬Ö´ÖÔ úÖ ¯ÖϓÖÖ¸ü-¯ÖÏÃÖÖ¸ü ÃÖ´³Ö¾Ö ­ÖÆüà ÆüÖê ¯ÖÖµÖօ
³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ †±ÏúߍúÖ †£Ö¾ÖÖ ‹×¿ÖµÖÖ êú ¤ü×ÖÖ úÖê׸üµÖÖ êú ÃÖ´ÖÖ­Ö †¯Ö­Öê ´Öæ»Ö þֺþ¯Ö ÃÖê ׾֓Ö×»ÖŸÖ ŸÖÖê ­ÖÆüà
Æãü†Ö… ¯Ö¸ü­ŸÖã Æü´Ö “Öß­Ö ‹¾ÖÓ ×¾ÖÀ¾Ö êú †­µÖ ¾ÖéÆü¤Ëü ‹¾ÖÓ ´ÖÆüÖ­ÖË ÃÖ³µÖŸÖֆÖë ÃÖê ÃÖ´¯Ö®Ö Öê¡ÖÖë êú ÃÖ´ÖÖ­Ö †¯ÖϳÖÖ׾֟Ö
³Öß ­ÖÆüà ¸üÆêü… 1900 ‹¾ÖÓ 1990 êú ´Ö¬µÖ ³ÖÖ¸üŸÖ úß •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 8 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †ÓúÖë ÃÖê
²ÖœÍüú¸ü 30% êú †ÖÃÖ¯ÖÖÃÖ ŸÖú ¯ÖÆãÑü“Ö ÖµÖÖ Æîü †Öî¸ü ‡ÔÃÖևµÖÖë úÖ †­Öã¯ÖÖŸÖ 1 ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ †Óú ÃÖê ãú”û †×¬Öú
²ÖœÍüú¸ 2% ÆüÖê ÖµÖÖ Æîü… ‡ÃÖÃÖê ³Öß †×¬Öú ´ÖÆü¢¾Ö¯ÖæÖÔ µÖÆü Æîü ׍ú ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ¾Öéרü ãú”û
¯Ö׸üÃÖß×´ÖŸÖ Öê¡ÖÖë ´Öë êúÛ­¦üŸÖ ¸üÆüß Æîü… ¯Ö׸üÃÖß×´ÖŸÖ Öê¡ÖÖë ´Öë Æãü‡Ô µÖÆü ÃÖ‘Ö­Ö ¾Öéרü ²ÖßÃÖ¾Öà ¿ÖŸÖÖ²¤üß êú ´Ö¬µÖ ´Öë ¤êü¿Ö
êú ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö úÖ úÖ¸üÖ ²Ö­Ö߅ ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ êú †×ŸÖ׸üŒŸÖ ×¾ÖÀ¾Ö êú ú×ŸÖ¯ÖµÖ †­µÖ ¤êü¿ÖÖë úÖê Æüß †Ö¬Öã׭֍ú úÖ»Ö
´Öë ‹êÃÖÖ ¬Ö´ÖÔ-†Ö¬ÖÖ׸üŸÖ ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö —Öê»Ö­ÖÖ ¯Ö›ÍüÖ Æîü… ‹êÃÖê †×¬ÖúŸÖ¸ü ¤êü¿Ö †±ÏúߍúÖ ´Öë Æïü †Öî¸ü †²Ö ‡Ó›üÖ­ê Öê׿ֵÖÖ ³Öß
‡­Ö ´Öë •Öã›Íü ÖµÖÖ Æîü… ×¾Ö³ÖÖ•Ö­Ö êú ˆ¯Ö¸üÖ­ŸÖ ¿ÖêÂÖ ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö ´Öë ³Öß ‹ú »Ö´²Öß ÃÖß´Ö־֟Öá ¯Ö¼üß ´Öë ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­ÖÖë úÖ
†­Öã¯ÖÖŸÖ Ã֑֭֟ÖÖ ÃÖê ²ÖœÍüŸÖÖ •ÖÖ ¸üÆüÖ Æîü… †Öî¸ü ˆ¢Ö¸ü¯Öæ¾ÖÔ êú ÃÖß´Ö־֟Öá ¸ü֕µÖÖë ´Öë ‡ÔÃÖևµÖÖë úß ÃÖ‘Ö­Ö ˆ¯ÖÛãÖןÖ
úÖ ‹ú †­µÖ ¯Ö׸üÃÖß×´ÖŸÖ ÃÖß´Ö־֟Öá Öê¡Ö ׾֍ú×ÃÖŸÖ Æãü†Ö Æîü… µÖê ÃÖ²Ö ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­Ö ×¾ÖÀ¾Ö êú ¯Ö׸ü¾ÖÙŸÖŸÖ ÆüÖê ¸üÆê
¯Ö׸ü¾Öê¿Ö êú ¯Ö׸ü¯ÖÏêµÖ ´Öë ³Öß ŸÖ㓔û ­ÖÆüà Æïü…
³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö úß ˆ¢Ö¸üß, ¯Öæ¾Öá, ˆ¢Ö¸ü¯Öæ¾Öá ‹¾ÖÓ ¤üׁ֝֯ÖÛ¿“Ö´Öß ÃÖß´ÖֆÖë ¯Ö¸ü ÛÃ£ÖŸÖ ×¾Ö׿Ö™ü ¯Ö׸üÃÖß×´ÖŸÖ Öê¡ÖÖë
´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë êú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë µÖÆü ÈüÖÃÖü ŸÖÖê ×­Ö¸­ŸÖ¸ü “Ö»Ö ¸üÆüÖ Æîü, ŸÖ£ÖÖ×¯Ö ¤êü¿Ö úÖ †­µÖ †×¬ÖúŸÖ¸ü
³ÖÖÖ ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ †£Ö¾ÖÖ ‡Ã»ÖÖ´Ö êú ¯ÖϓÖÖ¸ü-¯ÖÏÃÖÖ¸ü ÃÖê †×¬Öú ¯ÖϳÖÖ×¾ÖŸÖ Æãü†Ö ­ÖÆüà פüÖŸÖօ ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö êú
ˆ¢Ö¸ü¯ÖÛ¿“Ö´Öß, ¯Ö׿“Ö´Öß, ´Ö¬µÖ¾ÖŸÖá ‹¾ÖÓ ¤üׁ֝Öß ³Ö֐ÖÖë ´Öë ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úÖ ¾Ö“ÖÔÃ¾Ö ¯ÖÏֵք †Ö㝝Ö

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß "'

¸üÆüÖ Æîü… ‡ÔÃÖÖ‡Ô ¬Ö´ÖÔ ‹¾ÖÓ ‡Ã»ÖÖ´Ö êú ¾ÖîÛÀ¾Öú ¯ÖÏÃÖÖ¸ü ÃÖê ¯ÖÏֵք †¯ÖϳÖÖ×¾ÖŸÖ ¸üÆê ³ÖÖ¸üŸÖÃÖÓ‘Ö êú µÖê ³ÖÖÖ ¤êü¿Ö êú ãú»Ö
Öê¡Ö±ú»Ö êú ¤üÖê-ןÖÆüÖ‡Ô ¯Ö¸ü ¾µÖÖ¯ŸÖ Æïü †Öî¸ü ¯ÖÏ×ŸÖ ¯ÖÖÑ“Ö ´Öë ÃÖê ŸÖß­Ö ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ µÖÆüÖÑ ¸üÆüŸÖê Æïü… ‡ÃÖ ×¾ÖßÖéŸÖ Öê¡Ö ´Öë
³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë ­Öê †ŸµÖã““Ö ×•Ö•Öß×¾ÖÂÖÖ úÖ ¯Ö׸ü“ÖµÖ פüµÖÖ Æîü, ‡ÃÖ Öê¡Ö ´Öë ˆ­Öêú †­Öã¯ÖÖŸÖ ´Öë ÈüÖÃÖ úß
¯ÖϾÖé×¢Ö µÖפü ú³Öß úÆüà ¯ÖÏÖ¸ü´³Ö Æãü‡Ô Æîü ŸÖÖê ˆÃ֍úÖ ŸÖã¸ü­ŸÖ ¯ÖÏן֍úÖ¸ü Æãü†Ö ³Öß ×¤üÖŸÖÖ Æîü…
¯Ö¸ü­ŸÖã ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»ÖÛ´²ÖµÖÖë úß ÃÖ´ÖÃŸÖ ×•Ö•Öß×¾ÖÂÖÖ ³ÖÖ¸üŸÖ êú ÃÖß´Ö־֟Öá Öê¡ÖÖë ´Öë †¯Ö­ÖÖ Ã£ÖÖ­Ö ‹¾ÖÓ
¾Ö“ÖÔÃ¾Ö ²Ö­ÖÖµÖê ¸üÖ­Öê ´Öë ˆ­Æëü ÃÖÖ´Ö ­ÖÆüà ú¸ü ¯ÖÖµÖ߅ ÃÖß´ÖֆÖë ¯Ö¸ü êú¾Ö»Ö ÃÖ´ÖÖ•Ö úß ¿ÖیŸÖ ‹¾ÖÓ ¯ÖϵÖÖÃÖ ¯ÖµÖÖÔ¯ŸÖ
­ÖÆüà ÆüÖêŸÖê, ‹ú Ãֿ֌ŸÖ, Ã֟֍Ôú ‹¾ÖÓ ¯ÖϳÖÖ¾Öß ¸ü֕µÖ úÖ ÃÖ´Ö£ÖÔ­Ö ³Öß †Ö¾Ö¿µÖú ÆüÖêŸÖÖ Æîü… †³Öß ŸÖú Æü´Ö ‹êÃÖÖ
Ãֿ֌ŸÖ ‹¾ÖÓ Ã֟֍Ôú ¸ü֕µÖ ãÖÖ×¯ÖŸÖ ­ÖÆüà ú¸ü ¯ÖÖµÖê •ÖÖê ³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ÃÖÖÓÍéúן֍ú †Ûô֟ÖÖ, ÖÖî¸ü¾Ö ‹¾ÖÓ ´Öæ»Ö
†ÖãÖֆÖë êú ÃÖÓ¸üÖÖ êú ¯ÖÏ×ŸÖ úיü²Ö¨ü ÆüÖê…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß #

¯Ö׸ü׿Ö™ü ŸÖÖ׻֍úÖ 1

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ, ³ÖÖ¸üŸÖÃÖӑÖ, ¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö †Öî¸ü ²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö úßú ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
1881

1891

³ÖÖ¸üŸÖÃÖӑÖ
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
¯ÖÖ׍úßÖÖ­Ö
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ

´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ

´Öã.
‡Ô.

1911

1921

1931

1941

1951

1961

1981

238,364 252,068 251,365 278,530 318,717 361,088 439,235 548,160

1991

683,329

846,303

206,518 218,252 216,343 237,164 269,119 315,001 381,567 472,517 586,681
(86.64) (86.58) (86.07) (85.15) (84.44) (87.24) (86.87) (86.20) (85.86)

720,100
(85.09)

29,102 30,269 30,739 35,818 42,645 37,661 46,940 61,418 80,003
(12.21) (12.01) (12.23) (12.86) (13.38) (10.43) (10.69) (11.20) (11.71)

106,552
(12.59)

2,744
(1.15)

3,547
(1.41)

4,283
(1.70)

5,548
(1.99)

6,953
(2.18)

8,426 10,728 14,225
(2.33) (2.44) (2.60)

16,645
(2.44)

19,651
(2.32)

16,577

19,381

21,108

23,541

28,282

40,451

51,343

2,641 2,898 3,274 4,427 5,568
(15.93) (14.95) (15.51) (18.80) (19.69)

646
(1.60)

754
(1.47)

67,443

88,197

122,397

1,208
(1.79)

1,454
(1.65)

2,018
(1.65)

13,904 16,364 17,620 18,757 22,293 39,286 49,889 65,254 85,371
(83.88) (84.43) (83.48) (79.68) (78.82) (97.12) (97.17) (96.76) (96.80)

118,475
(96.80)

119
(0.61)

214
(1.01)

357
(1.52)

421
(1.49)

520
(1.28)

699
(1.36)

28,927

31,555

33,254

35,604

41,999

44,166

55,223

9,814
(33.93)
19,113
(66.07)

10,353
(32.81)
21,202
(67.19)

10,608
(31.90)
22,646
(68.10)

10,812
(30.37)
24,731
(69.46)

12,437
(29.61)
29,509
(70.26)

10,110
(22.89)
33,943
(76.85)

10,646
(19.28)
44,415
(80.43)

-

-

-

61
(0.17)

53
(0.13)

113
(0.26)

162
(0.29)

981
(1.45)

1,371
(1.56)

1,903
(1.56)

70,885

89,912

111,455

10,138 11,722
(14.30) (13.04)
60,533 77,906
(85.40) (86.65)

12,672
(11.37)
98,420
(88.30)

214
(0.30)

279,575 283,868 303,004 305,727 337,675 388,998 445,705 545,801 686,488

220,343
(79.32) (78.81)
49,953 57,068
(19.97) (20.41)
1,778
(0.71)

1971

32
(0.19)

²ÖÖӐ»ÖÖ¤êü¿Ö
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ
ãú»Ö 250,155
³ÖÖ.¬Ö. 198,424

1901

218,973
(77.14)
62,119
(21.88)

231,503
(76.40)
67,835
(22.39)

230,225
(75.30)
71,005
(23.22)

252,403
(74.75)
79,306
(23.49)

287,124
(73.81)
94,447
(24.28)

2,776
(0.98)

3,666
(1.21)

4,497
(1.47)

5,966
(1.77)

7,427
(1.91)

2,164
(0.77)

325,756
(73.09)
110,890
(24.88)

392,968
(72.00)
141,244
(25.88)

284
(0.32)

363
(0.32)

861,438 1,080,155

483,863
(70.48)
187,205
(27.27)

599,858
(69.63)
243,280
(28.24)

734,791
(68.03)
323,447
(29.94)

9,059 11,589 15,420
(2.03) (2.12) (2.25)

18,300
(2.12)

21,917
(2.03)

יü¯¯ÖÖß : •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ÃÖÆüÄÖÖë ´Öë Æîü, úÖꚍúüÖë ´Öë פüµÖê ÖµÖê †Öэú›Íêü ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ ÆîüӅ ³ÖÖ.¬Ö. : ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¬Ö´Öá,
´Öã. : ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö, ‡Ô. : ‡ÔÃÖևԅ ÄÖÖêŸÖ : ¤êüÖë, ´Öæ»Ö ¯Öãß֍ú úß ŸÖÖ׻֍úÖ ›üß-1…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß #

¯Ö׸ü׿Ö™ü ŸÖÖ׻֍úÖ 2

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ êú ¸ü֕µÖÖë †Öî¸ü ÃÖӑֿÖÖ×ÃÖŸÖ ¯ÖϤêü¿ÖÖë úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ¸üŸÖÃÖӑÖ

•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ.¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
†ÖÓ¬ÖЯÖϤêü¿Ö
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ.¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß

1901

1911

1921

1931

1941

1951

1961

1971

1981

1991

238,364
206,518
(86.64)
29,102
(12.21)
2,744
(1.15)

252,068
218,252
(86.58)
30,269
(12.01)
3,547
(1.41)

251,365
216,343
(86.07)
30,739
(12.23)
4,283
(1.70)

278,530
237,164
(85.15)
35,818
(12.86)
5,548
(1.99)

318,717
269,119
(84.44)
42,645
(13.38)
6,953
(2.18)

361,088
315,001
(87.24)
37,661
(10.43)
8,426
(2.33)

439,235
381,567
(86.87)
46,940
(10.69)
10,728
(2.44)

548,160
472,517
(86.20)
61,418
(11.20)
14,225
(2.60)

683,329
586,681
(85.86)
80,003
(11.71)
16,645
(2.44)

846,303
720,100
(85.09)
106,552
(12.59)
19,651
(2.32)

21,447 21,420 24,204 27,289 31,115 35,983 43,503 53,550
19,660 19,522 21,750 24,148 27,462 31,839 38,160 47,583
(91.67) (91.14) (89.86) (88.49) (88.26) (88.48) (87.72) (88.86)
1,426
1,422
1,668
2,137
2,418
2,715
3,520
4,534
(6.65) (6.64) (6.89) (7.83) (7.77) (7.55) (8.09) (8.47)
360.3
475.5
786.6
1,004
1,235
1,429
1,823
1,433
(1.68) (2.22) (3.25) (3.68) (3.97) (3.97) (4.19) (2.68)

66,508
59,368
(89.26)
5,924
(8.91)
1,216
(1.83)

19,066

´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
†ÃÖ´Ö
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ.¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
ײÖÆüÖ¸ü
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ.¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
ÖÖê†Ö
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ.¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ

3,290
3,849
4,637
5,560
6,695
8,029 10,837 14,625
2,782
3,202
3,726
4,214
4,975
5,887
7,832 10,652
(84.55) (83.19) (80.36) (75.80) (74.30) (73.32) (72.27) (72.83)
494.5
624.0
869.2
1,267
1,683
1,982
2,742
3,592
(15.03) (16.21) (18.74) (22.78) (25.13) (24.68) (25.30) (24.56)
13.63
22.82
41.68
79.02
37.63
160.4
263.1
381.0
(0.41) (0.59) (0.90) (1.42) (0.56) (2.00) (2.43) (2.61)
27,314
23,729
(86.87)
3,422
(12.53)
163.8
(0.60)
1900
475.5
210.3
(44.22)
4.470
(0.94)
260.8
(54.84)

Centre for Policy Studies

28,317
24,544
(86.68)
3,551
(12.54)
221.8
(0.78)
1910
486.8
215.2
(44.21)
4.965
(1.02)
266.6
(54.77)

28,129 31,350 35,174
24,306 26,875 30,077
(86.41) (85.72) (85.51)
3,574
4,143
4,719
(12.71) (13.21) (13.42)
249.1
332.5
377.8
(0.89) (1.06) (1.07)
1940
469.5
505.3
540.9
218.5
250.6
286.8
(46.53) (49.60) (53.03)
5.493
6.973
8.222
(1.17) (1.38) (1.52)
245.5
247.7
245.8
(52.30) (49.02) (45.45)

38,786
33,997
(87.65)
4,373
(11.28)
415.5
(1.07)
1950
547.4
307.4
(56.16)
8.813
(1.61)
231.2
(42.23)

46,456
40,168
(86.46)
5,786
(12.45)
502.2
(1.08)
1960
590.0
354.3
(60.04)
11.15
(1.89)
224.6
(38.07)

18,041

22,414
15,297
(68.25)
6,373
(28.43)
744.4
(3.32)

56,353 69,915
48,100 59,300
(85.36) (84.82)
7,594
9,875
(13.48) (14.12)
658.7
740.2
(1.17) (1.06)

86,374
72,742
(84.22)
12,788
(14.81)
843.7
(0.98)

795.1
1,008
498.5
650.5
(62.70) (64.55)
26.48
41.32
(3.33) (4.10)
270.1
315.9
(33.97) (31.35)

1,170
759.1
(64.89)
61.46
(5.25)
349.2
(29.85)

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß #
Öã•Ö¸ü֟Ö
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ.¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß

1901

1911

1921

1931

1941

1951

1961

1971

1981

1991

9,095

9,803

10,175

11,490

13,701

16,262
14,733
(90.60)
1,451
(8.92)
78.03
(0.48)

20,633
18,797
(91.10)
1,745
(8.46)
91.03
(0.44)

26,697
24,339
(91.17)
2,249
(8.42)
109.3
(0.41)

34,086
31,045
(91.08)
2,908
(8.53)
132.7
(0.39)

41,310
37,521
(90.83)
3,607
(8.73)
181.8
(0.44)

4,623

4,175

4,256

4,560

5,273

5,674

7,591
7,293
(96.08)
290.4
(3.83)
7.378
(0.10)

10,037
9,621
(95.86)
405.7
(4.04)
9.802
(0.10)

12,923
12,387
(95.85)
523.5
(4.05)
12.22
(0.09)

16,464
15,685
(95.27)
763.8
(4.64)
15.70
(0.10)

(97.22)
23.93
(2.73)
0.438
(0.05)

890.0
862.8
(96.94)
26.88
(3.02)
0.356
(0.04)

954.3
923.7
(96.79)
30.16
(3.16)
0.477
(0.05)

1,058
1,027
(97.07)
30.57
(2.89)
0.423
(0.04)

1,110
1,094
(98.60)
15.20
(1.37)
0.333
(0.03)

1,351
1,325
(98.06)
25.67
(1.90)
0.540
(0.04)

1,897

1,928

2,029

2,263

2,386

2,812
2,771
(98.53)
37.98
(1.35)
3.274
(0.12)

3,460
3,406
(98.44)
50.33
(1.45)
3.556
(0.10)

4,281
4,207
(98.28)
69.61
(1.63)
3.954
(0.09)

5,171
5,077
(98.19)
89.13
(1.72)
4.435
(0.09)

2,293
669.6
(29.20)
1,623
(70.76)
0.917
(0.04)

2,424
675.3
(27.86)
1,747
(72.08)
1.454
(0.06)

2,670
718.5
(26.91)
1,950
(73.02)
1.869
(0.07)

2,947

3,254

3,561
1,126
(31.62)
2,432
(68.30)
2.848
(0.08)

4,617
1,570
(34.00)
3,040
(65.84)
7.182
(0.16)

5,987
2,136
(35.67)
3,843
(64.19)
8.481
(0.14)

7,719

13,525
12,179
(90.05)
1,169
(8.64)
177.2
(1.31)

13,377

14,632
13,024
(89.01)
1,370
(9.36)
238.5
(1.63)

19,402
23,587
29,299
17,034 20,771 25,573
(87.79) (88.06) (87.28)
1,950
2,328
3,113
(10.05)
(9.87) (10.62)
418.5
487.6
613.0
(2.16)
(2.07)
(2.09)

37,136
32,267
(86.89)
4,105
(11.05)
764.4
(2.06)

44,977
38,884
(86.45)
5,234
(11.64)
859.5
(1.91)

´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
Æü׸üµÖ֝ÖÖ
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ.¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
×Æü´Öֻ֓֯ÖϤüê ¿Ö (¯Öã­ÖÖԚü­Ö ÃÖê ¯Öæ¾ÖÔ)
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
844.3
876.6
³ÖÖ.¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
852.2
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
×Æü´Öֻ֓֯ÖϤêü¿Ö
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ.¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß

1,920

´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
•Ö´´Öæ †Öî¸ü ú¿´Ö߸ü
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
2,139
³ÖÖ¸üŸÖßµÖ
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
ú­ÖÖԙüú
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ.¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß

13,055

´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ

Centre for Policy Studies

2,134
(72.41)

16,255

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß #!
êú¸ü»Ö
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
´Ö¬µÖ¯ÖϤêü¿Ö
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß

1901

1911

1921

1931

1941

1981

1991

6,396
7,148
7,802
9,507 11,032 13,549 16,904 21,347 25,454
4,407
4,783
5,066
6,027
6,884
8,348 10,289 12,690 14,810
(68.90) (66.91) (64.93) (63.40) (62.40) (61.61) (60.87) (59.45) (58.18)
1,105
1,264
1,360
1,624
1,884
2,375
3,028
4,163
5,410
(17.28) (17.68) (17.43) (17.08) (17.08) (17.53) (17.91) (19.50) (21.25)
883.9
1,101
1,376
1,856
2,264
2,826
3,587
4,494
5,234
(13.82) (15.40) (17.64) (19.52) (20.52) (20.86) (21.22) (21.05) (20.56)

29,099
16,689
(57.35)
6,788
(23.33)
5,622
(19.32)

19,172

21,356

23,991

26,072 32,372 41,654 52,179
24,941 30,867 39,552 49,325
(95.66) (95.35) (94.95) (94.53)
1,050
1,318
1,816
2,502
(4.03) (4.07) (4.36) (4.80)
81.00
188.3
286.1
352.0
(0.31) (0.58) (0.69) (0.67)

66,181
62,471
(94.39)
3,283
(4.96)
426.6
(0.64)

19,392

21,475

20,850

23,959

26,833

32,003 39,554 50,412 62,784
29,134 35,959 45,462 56,183
(91.04) (90.91) (90.18) (89.49)
2,436
3,034
4,233
5,806
(7.61) (7.67) (8.40) (9.25)
433.3
560.6
717.2
795.5
(1.35) (1.42) (1.42) (1.27)

78,937
70,423
(89.21)
7,629
(9.66)
885.0
(1.12)

10,303

11,379

11,159 12,491 13,768 14,646 17,549 21,945 26,370
10,951 12,228 13,529 14,328 17,133 21,240 25,467
(98.13) (97.89) (98.26) (97.83) (97.63) (96.79) (96.58)
138.4
148.7
165.7
176.3
215.3
326.5
422.3
(1.24) (1.19) (1.20) (1.20) (1.23) (1.49) (1.60)
69.88
114.3
73.83
141.9
201.0
378.9
480.4
(0.63) (0.92) (0.54) (0.97) (1.15) (1.73) (1.82)

31,660
30,416
(96.07)
577.8
(1.83)
666.2
(2.10)

´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ

´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
¯ÖӕÖÖ²Ö (¯Öã­ÖÖԚü­Ö ÃÖê ¯Öæ¾ÖÔ)
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
¯ÖӕÖÖ²Ö
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß

1971

19,441

‡ÔÃÖևÔ

†ÖêכüÃÖÖ
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß

1961

16,861

´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
´ÖÆüÖ¸üÖ™Òü
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß

1951

13,267 11,945 12,465 13,667 16,101 16,134 20,307
9,032
8,159
8,485
9,142 10,655 15,744 19,763
(68.08) (68.30) (68.07) (66.89) (66.18) (97.58) (97.32)
4,212
3,735
3,893
4,431 5,328
290.4
394.0
(31.75) (31.27) (31.23) (32.42) (33.09) (1.80) (1.94)
22.55
51.37
87.25
94.30 117.53
100.0
150.3
(0.17) (0.43) (0.70) (0.69) (0.73) (0.62) (0.74)
7,545

´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ

Centre for Policy Studies

6,732

7,153

8,012

9,600

9,161

11,135 13,551 16,789
10,907 13,274 16,436
(97.95) (97.96) (97.90)
89.05
114.4
168.1
(0.80) (0.84) (1.00)
138.9
162.2
184.9
(1.25) (1.20) (1.10)

20,282
19,817
(97.71)
239.4
(1.18)
225.2
(1.11)

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß #"
¸ü֕ÖãÖÖ­Ö
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß

1901

1911

1921

1931

1941

1951

1961

1971

1981

1991

10,294

10,984

10,293

11,748

13,864

15,971
14,969
(93.72)
991.2
(6.21)
11.42
(0.07)

20,156
18,818
(93.36)
1,315
(6.52)
22.86
(0.11)

25,766
23,958
(92.98)
1,778
(6.90)
30.20
(0.12)

34,262
31,730
(92.61)
2,492
(7.27)
39.57
(0.12)

44,006
40,433
(91.88)
3,525
(8.01)
47.99
(0.11)

59.01
58.85
(99.73)
0.024
(0.04)
0.136
(0.23)

87.92
87.59
(99.63)
0.044
(0.05)
0.285
(0.32)

81.72
81.33
(99.52)
0.020
(0.02)
0.370
(0.45)

109.8
109.4
(99.65)
0.104
(0.09)
0.276
(0.25)

121.5
121.4
(99.90)
0.083
(0.07)
0.034
(0.03)

137.7
137.3
(99.69)
0.124
(0.09)
0.304
(0.22)

162.2
158.2
(97.52)
1.207
(0.74)
2.813
(1.73)

209.8
207.8
(99.05)
0.335
(0.16)
1.663
(0.79)

316.4
306.1
(96.76)
3.241
(1.02)
7.015
(2.22)

406.5
389.2
(95.75)
3.849
(0.95)
13.41
(3.30)

19,253

20,903

21,629

23,472

26,268

30,119
27,249
(90.47)
1,443
(4.79)
1,427
(4.74)

33,687
30,364
(90.14)
1,560
(4.63)
1,763
(5.23)

41,199
36,727
(89.15)
2,104
(5.11)
2,368
(5.75)

48,408
43,090
(89.01)
2,520
(5.21)
2,798
(5.78)

55,859
49,627
(88.84)
3,053
(5.47)
3,179
(5.69)

48,494
41,419
(85.41)
6,973
(14.38)
101.8
(0.21)

48,014
40,929
(85.24)
6,905
(14.38)
179.7
(0.37)

46,511
39,582
(85.10)
6,725
(14.46)
203.2
(0.44)

49,615
41,973
(84.60)
7,434
(14.98)
208.3
(0.42)

56,347
47,523
(84.34)
8,692
(15.43)
131.6
(0.23)

63,216
54,063
(85.52)
9,029
(14.28)
123.9
(0.20)

73,746
62,856
(85.23)
10,788
(14.63)
101.6
(0.14)

88,341
74,532
(84.37)
13,677
(15.48)
131.8
(0.15)

110,862 139,112
93,042 114,802
(83.93) (82.53)
17,658 24,110
(15.93) (17.33)
162.2
199.6
(0.15)
(0.14)

(70.18)
4,979
(29.39)
72.84
(0.43)

17,999
12,583
(69.91)
5,328
(29.60)
88.20
(0.49)

17,474
12,228
(69.98)
5,148
(29.46)
97.85
(0.56)

18,897
13,094
(69.29)
5,684
(30.08)
119.1
(0.63)

23,230
16,287
(70.11)
6,848
(29.48)
95.24
(0.41)

26,300
21,000
(79.85)
5,118
(19.46)
181.8
(0.69)

34,926
27,737
(79.42)
6,985
(20.00)
204.5
(0.59)

44,312
34,996
(78.98)
9,064
(20.45)
251.8
(0.57)

54,581
42,518
(77.90)
11,743
(21.51)
319.7
(0.59)

´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
×ÃÖ׌ú´Ö
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
ŸÖ×´Ö»Ö­Ö֛ãü
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
ˆ¢Ö¸ü¯ÖϤêü¿Ö
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ

¯ÖÛ¿“Ö´Ö ²ÖӐÖÖ»Ö
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
16,940
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß 11,888
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ

Centre for Policy Studies

68,078
51,619
(75.82)
16,076
(23.61)
383.5
(0.56)

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß ##

ˆ¢Ö¸ü¯Öæ¾Öá ¸ü֕µÖ
†¹ýÖֻ֓֯ÖϤêü¿Ö
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß

1901

‡ÔÃÖևÔ

´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
´Öê‘ÖÖ»ÖµÖ
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
״֕ÖÖê¸ü´Ö
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
­ÖÖÖ»Öï›ü
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ

1921

1931

1941

1951

1961

1971

1981

1991

336.6
467.5
631.8
864.6
333.8
463.0
599.4
763.7
(99.19) (99.03) (94.87) (88.33)
1.008
0.842
5.073
11.92
(0.30) (0.18) (0.80) (1.38)
1.713
3.684
27.31
89.01
(0.51) (0.79) (4.32) (10.29)

´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
´Öם֯Öã¸ü
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß

1911

284.5
346.2
384.0
445.6
512.1
577.6
780.0
1,073
1,421
1,837
274.1
331.6
362.5
412.3
456.8
472.0
579.4
722.6
900.0
1,077
(96.33) (95.77) (94.39) (92.54) (89.20) (81.72) (74.28) (67.36) (63.33) (58.62)
10.38
14.51
17.49
22.86
29.56
37.20
48.59
70.97
99.33
133.5
(3.65) (4.19) (4.55) (5.13) (5.77) (6.44) (6.23) (6.62) (6.99) (7.27)
0.045
0.132
4.050
10.40
25.73
68.39
152.0
279.2
421.7
626.7
(0.016) (0.038) (1.05) (2.33) (5.02) (11.84) (19.49) (26.03) (29.68) (34.12)
340.5
394.0
422.4
480.8
555.8
605.7
769.4
1,012
1,336
1,775
310.6
347.5
362.9
392.6
540.7
442.4
475.5
510.1
591.6
567.2
(91.23) (88.21) (85.91) (81.66) (97.28) (73.03) (61.80) (50.42) (44.29) (31.96)
8.913
9.748
10.79
12.67
14.06
13.95
23.02
26.35
41.43
61.46
(2.62) (2.47) (2.55) (2.64) (2.53) (2.30) (2.99) (2.60) (3.10) (3.46)
20.97
36.70
48.73
75.52
1.06
149.4
270.9
475.3
702.9
1,146
(6.16) (9.31) (11.54) (15.71) (0.19) (24.66) (35.21) (46.98) (52.61) (64.58)
82.43
91.20
98.41
124.4
152.8
196.2
266.1
332.4
493.8
689.8
82.18
88.43
70.33
65.13 152.69
18.47
35.36
44.42
77.76
93.92
(99.70) (96.96) (71.46) (52.35) (99.93) (9.41) (13.29) (13.36) (15.75) (13.62)
0.206
0.307
0.365
0.155
0.101
0.131
0.203
1.882
2.205
4.538
(0.25) (0.34) (0.37) (0.12) (0.07) (0.07) (0.08) (0.57) (0.45) (0.66)
0.045
2.461
27.72
59.12
0.00
177.6
230.5
286.1
413.8
591.3
(0.05) (2.70) (28.17) (47.52) (0.00) (90.52) (86.63) (86.07) (83.81) (85.73)
102.4
149.6
160.9
178.8
189.6
213.0
369.2
516.4
774.9
1,210
101.7
146.0
151.5
155.2
189.1
114.4
172.7
168.6
141.5
130.9
(99.27) (97.58) (94.14) (86.80) (99.72) (53.71) (46.78) (32.66) (18.26) (10.82)
0.143
0.318
0.694
0.698
0.531
0.520
0.891
2.966
11.81
20.64
(0.14) (0.21) (0.43) (0.39) (0.28) (0.24) (0.24) (0.57) (1.52) (1.71)
0.601
3.308
8.734
22.91
0.009
98.07
195.6
344.8
621.6
1,058
(0.59) (2.21) (5.43) (12.81) (0.005) (46.05) (52.98) (66.77) (80.22) (87.47)

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß #$

ס֯Öã¸üÖ
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ

1901

1981

1991

173.3
229.6
304.4
382.5
513.0
639.0
1,142
1,556
2,053
127.8
164.5
220.3
276.2
389.1
496.7
902.0
1,436
1,890
(73.77) (71.65) (72.36) (72.21) (75.84) (77.74) (78.98) (92.31) (92.04)
45.32
64.95
82.29
103.7
123.6
137.0
230.0
104.0
138.5
(26.15) (28.29) (27.03) (27.11) (24.09) (21.44) (20.14) (6.68) (6.75)
0.138
0.138
1.860
2.596
0.316
5.266
10.04
15.71
24.87
(0.08) (0.06) (0.61) (0.68) (0.06) (0.82) (0.88) (1.01) (1.21)

2,757
2,514
(91.19)
196.5
(7.13)
46.47
(1.69)

26.46
27.09
29.46
33.77
30.97
63.55
115.1
188.7
21.31
21.40
21.28
24.73
16.69
38.18
73.10
124.2
(80.55) (78.99) (72.24) (73.24) (53.90) (60.08) (63.51) (65.84)
4.580
4.104
6.719
8.005
4.783
7.398
11.66
16.19
(17.31) (15.15) (22.80) (23.71) (15.44) (11.64) (10.13) (8.58)
0.566
1.586
1.461
1.032
9.494
17.97
30.34
48.27
(2.14) (5.86) (4.96) (3.06) (30.65) (28.28) (26.36) (25.58)

280.7
192.1
(68.45)
21.35
(7.61)
67.21
(23.94)

ÃÖӑֿÖÖ×ÃÖŸÖ ¯ÖϤüê ¿Ö
†Ó›ü´ÖÖ­Ö †Öî¸ü ׭֍úÖê²ÖÖ¸ü «üß¯Ö ÃÖ´ÖæÆü
24.65
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
“Öӛüߐ֜Íü
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß

21.97

´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
¤üÖ¤ü¸Öü ¾Ö ­ÖÖ¸ü Æü¾Öê»Öß
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
¤ü´Ö­Ö †Öî¸ü ¤ü߉úú
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ

1911

18.44

1921

18.13

1931

19.78

1941

22.57

1951

24.26

1961

1971

119.9
257.3
451.6
117.6
251.1
438.0
(98.05) (97.58) (96.99)
1.467
3.720
9.115
(1.22) (1.45) (2.02)
0.867
2.504
4.470
(0.72) (0.97) (0.99)

1900
1910
1950
1962
24.28
29.02
31.05
38.26
40.44
41.53
57.96
74.17
103.7
23.94
28.81
30.65
37.66
39.26
40.50
56.72
71.51
99.74
(98.59) (99.26) (98.71) (98.42) (97.08) (97.52) (97.86) (96.42) (96.18)
0.107
0.078
0.129
0.201
0.175
0.159
0.443
0.740
1.932
(0.44) (0.27) (0.42) (0.53) (0.43) (0.38) (0.76) (1.00) (1.86)
0.235
0.135
0.271
0.400
1.009
0.870
0.799
1.918
2.025
(0.97) (0.47) (0.87) (1.05) (2.49) (2.09) (1.38) (2.59) (1.95)
1900
1910
1940
1950
1960
32.01
32.47
31.41
36.43
42.81
48.61
36.67
62.65
78.98
26.50
26.85
25.95
30.54
35.50
41.20
31.08
54.50
69.49
(82.79) (82.68) (82.61) (83.82) (82.92) (84.76) (84.74) (86.99) (87.98)
3.855
3.875
3.748
3.974
5.107
5.194
3.013
5.770
7.144
(12.04) (11.93) (11.93) (10.91) (11.93) (10.69) (8.22) (9.21) (9.05)
1.655
1.749
1.713
1.920
2.204
2.216
2.585
2.383
2.347
(5.17) (5.39) (5.45) (5.27) (5.15) (4.56) (7.05) (3.80) (2.97)

Centre for Policy Studies

642.0
619.5
(96.49)
17.48
(2.72)
5.030
(0.78)

138.5
133.1
(96.08)
3.341
(2.41)
2.092
(1.51)
101.6
89.65
(88.24)
9.048
(8.91)
2.904
(2.86)

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß #%

פü»»Öß
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß

1901

1911

1921

405.8

413.9

1941

1951

1961

1971

1981

1991

488.5
333.3
(68.23)
141.9
(29.04)
13.34
(2.73)

636.2
917.9
412.3
595.5
(64.80) (64.88)
207.0
304.9
(32.53) (33.22)
16.99
17.44
(2.67)
(1.90)

1,744
1,626
(93.22)
99.50
(5.71)
18.69
(1.07)

2,659
2,474
(93.05)
155.5
(5.85)
29.27
(1.10)

4,066
3,759
(92.46)
263.0
(6.47)
43.72
(1.08)

6,220
5,677
(91.26)
481.8
(7.75)
61.61
(0.99)

9,421
8,448
(89.67)
889.6
(9.44)
83.15
(0.88)

13.88
0.025
(0.18)
13.86
(99.82)
0.000
(0.00)

14.56
0.025
(0.17)
14.53
(99.81)
0.003
(0.02)

13.64
0.029
(0.21)
13.61
(99.77)
0.002
(0.01)

16.04
0.012
(0.07)
16.03
(99.91)
0.003
(0.02)

18.36
0.077
(0.42)
18.28
(99.57)
0.001
(0.01)

21.04
0.015
(0.07)
21.02
(99.92)
0.002
(0.01)

24.11
0.263
(1.09)
23.79
(98.68)
0.056
(0.23)

31.81
1.552
(4.88)
30.02
(94.37)
0.239
(0.75)

40.25
1.810
(4.50)
38.17
(94.84)
0.266
(0.66)

51.71
2.344
(4.53)
48.77
(94.31)
0.598
(1.16)

246.4

257.2

244.2

258.6

285.0

317.3

369.1
311.7
(84.44)
23.47
(6.36)
33.95
(9.20)

471.7
401.3
(85.07)
29.14
(6.18)
41.30
(8.76)

604.5
517.9
(85.68)
36.66
(6.06)
49.91
(8.26)

807.8
696.6
(86.23)
52.87
(6.54)
58.36
(7.22)

´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
»ÖÖ«ü߯Ö
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ
¯ÖÖÓכü“Öê¸üß
•Ö­ÖÃÖӏµÖÖ
³ÖÖ. ¬Ö´ÖÖÔ¾Ö»Ö´²Öß
´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö
‡ÔÃÖևÔ

1931

יü¯¯ÖÖß : •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ ÃÖÆüÄÖÖë ´Öë Æîü, úÖꚍúüÖë ´Öë פüµÖê ÖµÖê †Öэú›Íêü ãú»Ö •Ö­ÖÃÖӏµÖÖ úÖ ¯ÖÏ×ŸÖ¿ÖŸÖ ÆîüӅ ÄÖÖêŸÖ : ´Öæ»Ö ¯Öãß֍ú úß
ŸÖÖ׻֍úÖ ›üß-5 ¤êüÖë…

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß #&

àÆ÷fl√÷æ÷‡ ø÷ü÷÷≤§¸fl çÍ˙ √÷„Ø÷œ◊√÷®¸ ±œ˙÷”√÷fl√÷fl §¸÷ø÷‘◊≠÷ç˙ Ü÷Úê÷√ô¸√÷ ç˙÷Í¥÷Àü÷ ≠÷Í ç˙∆¸÷ £÷÷ ◊ç˙ ï÷≠÷√÷÷”¤èµ÷ç˙fl ≥÷÷êµ÷◊æ÷¨÷÷°÷fl
∆„¸Ü÷ ç˙∏¸ü÷fl ∆Ó¸Ö µ÷∆¸ √÷∆¸fl ∆Ó¸ ◊ç˙ ◊ç˙√÷fl ∏¸÷¬ô“¸ Ü£÷æ÷÷ √÷”√çÈ˙◊ü÷ çÍ˙ ≥÷÷êµ÷ ç˙÷ ◊≠÷¨÷÷‘∏¸ù÷ ç˙∏¸≠÷Í ¥÷Î Ü≠÷Íç˙ Ü≠µ÷
◊æ÷¬÷µ÷÷Î ç˙÷ ¥÷∆¸üæ÷ ∆¸÷üÍ ÷÷ ∆Ó¸Ö Ø÷∏¸≠ü÷„ √÷¥÷÷ï÷ çÍ˙ ≥÷flü÷∏¸ çÍ˙ ◊æ÷◊≥÷Æ÷ √÷¥÷Ê∆¸÷Î ç˙fl ï÷≠÷√÷”èµ÷÷ çÍ˙ Ø÷÷∏¸√Ø÷◊∏¸ç˙ Ü≠÷„Ø÷÷ü÷
¥÷Î Ø÷◊∏¸æ÷ü÷‘≠÷ ≤÷∆„¸¨÷÷ ¥÷∆¸÷≠÷À ∏¸÷¬ô“¸÷Î ãæ÷” √÷”√çÈ˙◊ü÷µ÷÷Î çÍ˙ àü£÷÷≠÷ ãæ÷” Ø÷ü÷≠÷ ç˙÷ ◊≠÷ù÷÷‘µ÷ç˙ ç˙÷∏¸ù÷ ≤÷≠÷ü÷÷ ∏¸∆¸÷ ∆Ó¸Ö
á√÷fl◊ª÷µ÷Í √÷◊çŒ˙µ÷ ãæ÷” √÷ì÷Íü÷ √÷¥÷÷ï÷ ÜØ÷≠÷fl Ü÷Ó∏¸ ◊æ÷øæ÷ ¥÷Î Ü≠µ÷°÷ √÷≤÷ √£÷÷≠÷÷Î ç˙fl ï÷≠÷√÷÷”¤èµ÷ç˙fl ¥÷Î ∆¸÷Í ∏¸∆¸Í
Ø÷◊∏¸æ÷ü÷‘≠÷÷Î ç˙÷ √÷ü÷ü÷ Üæ÷ª÷÷Íç˙≠÷-Ü÷ç˙ª÷≠÷ ç˙∏¸ü÷Í ∏¸∆¸ü÷Í ∆Ô¸Ö Ü÷¨÷„◊≠÷ç˙ ç˙÷ª÷ ¥÷Î ï÷≤÷ ◊æ÷◊≥÷Æ÷ ∏¸÷¬ô“¸÷Î ç˙fl ãç˙§Ê¸√÷∏͸ ç˙÷Í Ø÷œ≥÷÷◊æ÷ü÷ ç˙∏¸≠÷Í ç˙fl Å÷¥÷ü÷÷ Üüµ÷≠ü÷ ≤÷úÕ¸ ê÷µ÷fl ∆Ó¸, ÜØ÷≠÷Í ≥÷flü÷∏¸ ãæ÷” ≤÷÷∆¸∏¸ ç˙fl ï÷≠÷√÷÷”¤èµ÷ç˙fl Ø÷œæ÷È◊¢÷µ÷÷Î
ç˙÷ √÷ü÷ü÷ Üæ÷ª÷÷Íç˙≠÷-Ü÷ç˙ª÷≠÷ ç˙∏¸ü÷Í ∏¸∆¸≠÷÷ Ü÷Ó∏¸ ≥÷fl ¥÷∆¸üæ÷Ø÷Êù÷‘ ∆¸÷Í ê÷µ÷÷ ∆Ó¸Ö
ãç˙ √÷∆¸ƒ÷÷≤§¸fl √÷Í ≥÷fl §¸flë÷‘ ç˙÷ª÷ √÷Í ≥÷÷∏¸ü÷æ÷¬÷‘ ◊æ÷¿æ÷ çÍ˙ √÷æ÷÷‘◊¨÷ç˙ √÷Å÷¥÷ ãæ÷” √÷ø÷åü÷ ◊æ÷√ü÷÷∏æ÷÷§¸fl ¨÷¥÷÷Ì ç˙÷Í
ÜØ÷≠÷Í ≥÷flü÷∏¸ Ü÷¡÷µ÷ ◊§¸µ÷Í ∆„¸ã ∆Ó¸Ö ◊æ÷◊≥÷Æ÷ ¨÷¥÷÷Ì çÍ˙ á√÷ √÷„§¸flë÷‘ Ø÷œ≥÷÷æ÷ ≠÷Í ≥÷÷∏¸ü÷æ÷¬÷‘ ç˙÷Í ◊≠÷øì÷µ÷ ∆¸fl æ÷Ó◊æ÷¨µ÷ √÷Í
√÷¥Ø÷Æ÷ ◊ç˙µ÷÷ ∆Ó¸Ö Ø÷∏¸≠ü÷„ µ÷∆¸fl ¨÷÷Ÿ¥÷ç˙ æ÷Ó◊æ÷¨µ÷ á◊ü÷∆¸÷√÷ ãæ÷” æ÷ü÷‘¥÷÷≠÷ ¥÷Î ∏¸÷¬ô“¸ çÍ˙ √÷¥÷Å÷ è÷õÕ¸fl ∆¸÷≠Í ÷Í æ÷÷ª÷fl
ï÷◊ô¸ª÷ü÷¥÷ ∏¸÷ï÷≠÷fl◊ü÷ç˙, Ø÷œø÷÷√÷◊≠÷ç˙ Ü÷Ó∏¸ Ü÷≠ü÷◊∏¸ç˙ ãæ÷” ≤÷÷  √÷„∏¸Å÷÷ √÷Í √÷¥≤÷¤≠¨÷ü÷ √÷¥÷√µ÷÷Ü÷Î ç˙÷ ç˙÷∏¸ù÷
≥÷fl ≤÷≠÷÷ ∆Ó¸Ö Üü÷Ñ §Í¸ø÷ çÍ˙ ◊æ÷◊≥÷Æ÷ ≥÷÷ê÷÷Î ¥÷Î ◊æ÷◊≥÷Æ÷ ¨÷¥÷÷‘≠÷„µ÷÷◊µ÷Ü÷Î ç˙fl √÷ü÷ü÷ Ø÷◊∏¸æ÷Ÿü÷ü÷ ∆¸÷Í ∏¸∆¸fl ï÷≠÷√÷÷”¤èµ÷ç˙fl
ç˙÷ ܨµ÷µ÷≠÷ ç˙∏¸ü÷Í ∏¸∆¸≠÷÷ §Í¸ø÷ ç˙fl √÷fl¥÷÷Ü÷Î ç˙÷Í ÜÅ÷„ùù÷ ≤÷≠÷÷µ÷Í ∏¸è÷≠÷Í Ü÷Ó∏¸ §Í¸ø÷ çÍ˙ ≥÷flü÷∏¸ ø÷÷¤≠ü÷, æµ÷æ÷√£÷÷ ãæ÷”
√÷÷¥÷÷◊ï÷ç˙ √÷¥÷∏¸√÷ü÷÷ ≤÷≠÷÷µ÷Í ∏¸è÷≠÷Í çÍ˙ ◊ª÷µ÷Í Üüµ÷≠ü÷ ¥÷∆¸üæ÷Ø÷Êù÷‘ ∆Ó¸Ö
√÷¥Ø÷œ◊ü÷ √÷¥÷÷ï÷≠÷fl◊ü÷ √÷¥÷flÅ÷ù÷ çÍ˙≠¶¸ ≠÷Í ≥÷÷∏¸ü÷flµ÷ àØ÷¥÷∆¸÷´¸flØ÷ çÍ˙ ◊æ÷◊≥÷Æ÷ Å÷Í°÷÷Î ãæ÷” ≥÷÷∏¸ü÷flµ÷ √÷”ë÷ çÍ˙ Ø÷œ÷µ÷Ñ
√÷¥÷√ü÷ ï÷≠÷Ø÷§¸÷Î çÍ˙ ◊ª÷µ÷Í ê÷ü÷ ãç˙ √÷÷Ó æ÷¬÷÷Ì çÍ˙ ¨÷¥÷÷‘≠÷„√÷÷∏¸ ï÷≠÷√÷÷”¤èµ÷ç˙fl Ü÷—ç˙õÕ¸÷Î ç˙÷ ◊æ÷ø÷§¸ √÷”ç˙ª÷≠÷ ◊ç˙µ÷÷ ∆Ó¸Ö
á√÷ ◊æ÷¬÷µ÷ ¥÷Î ≥÷÷∏¸ü÷æ÷¬÷‘ ç˙fl ¤√£÷◊ü÷ ç˙÷Í æ÷Ó¤¿æ÷ç˙ Ø÷◊∏¸Ø÷œÅÍ ÷µ÷ ¥÷Î ∏¸è÷≠÷Í ç˙fl •¸¤¬ô¸ √÷Í à≠∆¸÷≠Î ÷Í ◊æ÷¿æ÷ çÍ˙ ◊æ÷◊≥÷Æ÷ Å÷Í°÷÷Î
ãæ÷” §Í¸ø÷÷Î ç˙fl ¨÷¥÷÷‘≠÷„√÷÷∏¸ ï÷≠÷√÷÷”¤èµ÷ç˙fl ¥÷Î ≤÷fl√÷æ÷‡ ø÷ü÷÷≤§¸fl çÍ˙ ¥÷¨µ÷ ∆„¸ã Ø÷◊∏¸æ÷ü÷‘≠÷÷Î √÷¥≤÷≠¨÷fl Ü÷—ç˙õÕ¸Í ≥÷fl
√÷”ç˙◊ª÷ü÷ ◊ç˙µ÷Í ∆Ô¸Ö
¥÷Ô Üüµ÷≠ü÷ ¥÷÷Ó◊ª÷ç˙ ¥÷∆¸üæ÷ çÍ˙ á√÷ ç˙÷µ÷‘ çÍ˙ ◊ª÷µ÷Í √÷¥÷÷ï÷≠÷fl◊ü÷ √÷¥÷flÅ÷ù÷ çÍ˙≠¶¸ ç˙÷ Ü◊≥÷≠÷≠§¸≠÷ ç˙∏¸ü÷÷ ∆ʸ— Ü÷Ó∏¸
√÷¥÷√ü÷ ≥÷÷∏¸ü÷flµ÷÷Î ãæ÷” ◊æ÷ø÷ͬ÷ü÷Ñ ≥÷÷∏¸ü÷flµ÷ ∏¸÷ï÷≠÷Íü÷÷Ü÷Î, √÷÷¥÷◊∏¸ç˙ ◊æ÷øª÷ͬ÷ç˙÷Î, Ø÷œø÷÷√÷ç˙÷Î ãæ÷” §Í¸ø÷ ¥÷Î ø÷÷¤≠ü÷ ãæ÷”
æµ÷æ÷√£÷÷ ≤÷≠÷÷µ÷Í ∏¸è÷≠÷Í çÍ˙ ç˙◊ö¸≠÷ ç˙÷µ÷‘ çÍ˙ Ø÷œ◊ü÷ à¢÷∏¸§¸÷µ÷fl √÷¥÷√ü÷ ª÷÷Íê÷÷Î √÷Í á√÷ Ø÷„√ü÷ç˙ ç˙fl Ü≠÷„ø÷”√÷÷ ç˙∏¸ü÷÷ ∆ʸ—Ö
– ¡÷fl ª÷÷ª÷çÈ˙¬ù÷ Ü÷õ¸æ÷÷ù÷fl çÍ˙ Ü÷¥÷„è÷ √÷Í à®È¸ü÷

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß #'

E‰Úxp˘ E‰Ú +x™… |…EÚ…∂…x…
¶……Æ˙i… EÚ“ v…®……«x…÷∫……Æ˙ V…x…∫…∆J™……
+∆O…‰V…“, 2003

+…<«B∫…§…“Bx…: 81-86041-15-x

800/-

¶……Æ˙i… EÚ“ v…®……«x…÷∫……Æ˙ V…x…∫…∆J™…… (∫…∆ I…î…)
+…<«B∫…§…“Bx…: 81-86041-16-8
+∆O…‰V…“, 2003
ÀΩ˛n˘“, 2004
+…<«B∫…§…“Bx…: 81-86041-18-4

25/25/-

∫…x……i…x… ¶……Æ˙i… V……M…fii… ¶……Æ˙i… :
¶……Æ˙i…¶…⁄ ®… B¥…∆ ¶……Æ˙i… E‰Ú ±……‰M……Â EÚ“ ™…∂……‰M……l……
+∆O…‰V…“ ∫…∆∫EÚÆ˙h…, 2001
+…<«B∫…§…“Bx…: 81-86041-12-5˘
 Ω˛∆n˘“ ∫…∆∫EÚÆ˙h…, 2004
+…<«B∫…§…“Bx…: 81-86041-17-6˘

200/200/-

 i…Ø˚{{……‰∞¸Æ˙ B¥…∆ ¥…b˜CE÷Ú{{…^Ÿı :
+`ˆ…Æ˙¥…” ∂…i……§n˘“ E‰Ú O……®…… EÚ… §…Ω˛“J……i……
+…<«B∫…§…“Bx…: 81-86041-14-1
+∆O…‰V…“, 2001
i… ®…±…, 2001
+…<«B∫…§…“Bx…: 81-86041-13-3

300/-˘
300/-

°⁄Úb˜ °Ú…ÏÆ˙ +…±… :
+z…§……Ω÷˛±™… B¥…∆ +z…n˘…x… E‰Ú ∫…x……i…x…
¶……Æ˙i…“™… +x…÷∂……∫…x… {…Æ˙ BEÚ ∫…∆M……‰π`ˆ“ EÚ“ Æ˙{…]ı
+…<«B∫…§…“Bx…: 81-86041-10-9
+∆O…‰V…“, 2001

150/-

+z…®…¬ §…Ω÷˛ E÷Ú¥…‘i… :
+z…§……Ω÷˛±™… B¥…∆ +z…n˘…x… E‰Ú ∫…x……i…x… ¶……Æ˙i…“™… v…®…« EÚ… +x…÷∫®…Æ˙h…
+…<«B∫…§…“Bx…: 81-86041-06-0
 Ω˛xn˘“ ∫…∆∫EÚÆ˙h…, 1996
+∆O…‰V…“ ∫…∆∫EÚÆ˙h…, 1996
+…<«B∫…§…“Bx…: 81-86041-05-2
i… ®…±… ∫…∆∫EÚÆ˙h…, 1998
+…<«B∫…§…“Bx…: 81-86041-08-7

400/400/400/-

+™……‰v™…… Bhb˜ n˘ }™…⁄S…Æ˙ <Œhb˜™……
+∆O…‰V…“, 1993

+…<«B∫…§…“Bx…: 81-86041-02-8

160/-

¶……Æ˙i…“™…  S…k… ®……x…∫… B¥…∆ EÚ…±…
+∆O…‰V…“, 1993

+…<«B∫…§…“Bx…: 81-86041-00-1

200/-

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

³ÖÖ¸üŸÖ¾ÖÂÖÔ úß ¬Ö´ÖÖÔ­ÖãÃÖÖ¸ü •Ö­ÖÃÖÖÓۏµÖúß $

ºÉ¨ÉÉVÉxÉÒÊiÉ ºÉ¨ÉÒIÉhÉ Eäòxpù
®úɹ]ÅõÊxɨÉÉÇhÉ Eäò EòɪÉÇ ¨Éå ¨É½þk´É ±ÉÉäMÉÉå Eäò =iºÉɽþ B´ÉÆ Êxɹ`öÉ EòÉ ½þÒ ½þÉiä ÉÉ ½èþ* ®úɹ]Åõ Eäò ±ÉÉäMÉ VÉ¤É +Éi¨ÉÊ´É·ÉÉºÉ B´ÉÆ oùgø
ºÉÆEò±{É Eäò ºÉÉlÉ +{ÉxÉä ÊEòºÉÒ ±ÉIªÉ EòÒ +Éä®ú SÉ±É ÊxÉEò±ÉiÉä ½éþ iÉÉä =ºÉ ±ÉIªÉ iÉEò {ɽÖþÄSÉxÉä Eäò ʱɪÉä ºÉ¨ÉÖÊSÉiÉ ºÉÉvÉxÉÉå,
iÉEòxÉÒEòÉå B´ÉÆ ´ªÉ´ÉºlÉÉ+Éå +ÉÊnù EòÉ ºÉÞVÉxÉ ´Éä ºÉ½þVÉ ½þÒ Eò®úiÉä SɱÉä VÉÉiÉä ½éþ*
¤ÉҺɴÉÓ ¶ÉiÉɤnùÒ Eäò {ÉÚ´ÉÉÇrùÇ ¨Éå ¨É½þÉi¨ÉÉ MÉÉÄvÉÒ xÉä ¦ÉÉ®úiɴɹÉÇ ¨Éå BäºÉä ½þÒ oùgø ºÉÆEò±{É B´ÉÆ +Éi¨Éʴɶ´ÉÉºÉ EòÉ ºÉÆSÉÉ®ú ÊEòªÉÉ lÉÉ +Éè®ú
iÉ¤É ¦ÉÉ®úiÉ Eäò ±ÉÉäMÉÉå xÉä +{ÉxÉÒ ºÉ¨ÉºiÉ ¶ÉÊHò EòÉä ºÉ½äþVÉEò®ú +{ÉxÉä-+É{É EòÉä º´ÉiÉxjÉiÉÉ|ÉÉÎ{iÉ Eäò ¨É½þÉxÉ EòɪÉÇ ¨Éå ±ÉMÉÉ ÊnùªÉÉ
lÉÉ* =ºÉ ºÉÆEò±{É B´ÉÆ Ê´É¶´ÉÉºÉ Eäò ¤É±É {É®ú ½þ¨É xÉ Eäò´É±É +{ÉxÉä ±ÉIªÉ EòÉä |ÉÉ{iÉ Eò®úxÉä ¨Éå ºÉ¡ò±É ½ÖþB, +Ê{ÉiÉÖ +{ÉxÉä =ºÉ
+¦ÉÚiÉ{ÉÚ´ÉÇ º´ÉiÉxjÉiÉÉ ºÉÆOÉÉ¨É EòÉä ºÉ¨{ÉzÉ Eò®ú ½þ¨ÉxÉä ºÉ¨{ÉÚhÉÇ Ê´É¶´É EòÉä +xÉäEò ʴɱÉIÉhÉ Ê´ÉSÉÉ®úÉå B´ÉÆ Ê´ÉvÉÉ+Éå ºÉä ºÉ¨ÉÞrù ÊEòªÉÉ*
º´ÉiÉxjÉiÉÉ|ÉÉÎ{iÉ Eäò {ɶSÉÉiÉ ½þ¨ÉxÉä º´ÉiÉxjÉiÉÉ ºÉÆOÉÉ¨É Eäò ÊnùxÉÉå Eäò =ºÉ oùgø ºÉÆEò±{É B´ÉÆ +Ê´ÉSÉ±É +Éi¨Éʴɶ´ÉÉºÉ EòÉä Eò½þÓ
JÉÉä ÊnùªÉÉ ½èþ* nùÒPÉÇ ®úÉVÉxÉèÊiÉEò nùɺÉiÉÉ xÉä ½þ¨Éå ´ÉèSÉÉÊ®úEò B´ÉÆ ´ªÉɴɽþÉÊ®úEò iÉ¨ÉºÉ Eäò MɽþxÉ MÉiÉÇ ¨Éå vÉEäò±É ÊnùªÉÉ lÉÉ* ¨É½þÉi¨ÉÉ
MÉÉÄvÉÒ VÉèºÉä +´ÉiÉÉ®ú {ÉÖ¯û¹É Eäò xÉäiÉÞi´É ¨Éå ½þ¨É EÖòUô ºÉ¨ÉªÉ Eäò ʱɪÉä =ºÉ iÉ¨ÉºÉ ºÉä =¤É®ú {ÉɪÉä* =xÉEäò VÉÉxÉä Eäò {ɶSÉÉiÉ ½þ¨É
ºÉ½þºÉÉ {ÉÖxÉ& =ºÉÒ iÉ¨ÉºÉ ¨Éå bÚ÷¤É MɪÉä ½éþ* Ê{ÉUô±Éä {ÉSÉÉºÉ ´É¹ÉÉç ¨Éå ½þ¨É ºÉ¤É |ÉEòÉ®ú Eäò +ÉäVÉ B´ÉÆ =iºÉɽþ ºÉä ʴɽþÒxÉ VÉÒ´ÉxÉ ½þÒ
VÉÒiÉä +ɪÉä ½éþ* +ÉVÉEäò ʴɶ´É ¨Éå +{ÉxÉÒ {ÉÊ®úκlÉÊiÉ EòÉä ºÉ¨ÉZÉxÉä +Éè®ú <ºÉ {ÉÊ®úκlÉÊiÉ ¨Éå +{ÉxÉÒ ®úɹ]ÅõÒªÉ +κ¨ÉiÉÉ EòÉä
|ÉÊiɹ`öÉÊ{ÉiÉ Eò®úxÉä Eäò ʱɪÉä +ɴɶªÉEò =t¨É Eò®úxÉä Eäò Ê´É¹ÉªÉ ¨Éå ½þ¨ÉxÉä EòÉä<Ç Ê´ÉSÉÉ®ú xɽþÓ ÊEòªÉÉ* +{ÉxÉÒ ºÉÉƺEÞòÊiÉEò MÉÊ®ú¨ÉÉ
Eäò +xÉÖ°ü{É Ê´É¶´É ¨Éå +{ÉxÉÉ EòÉä<Ç ºlÉÉxÉ ¤ÉxÉÉxÉä +Éè®ú +{ÉxÉÒ EòÉä<Ç º´ÉiÉxjÉ Ênù¶ÉÉ ºlÉÉÊ{ÉiÉ Eò®úxÉä EòÉ EòÉä<Ç |ɪÉÉºÉ ½þ¨É ºÉä
xɽþÓ ½Öþ+É* º´ÉiÉxjÉ ®úɹ]ÅõÒªÉ VÉÒ´ÉxÉ Eäò <xÉ {ÉSÉɺÉ-ºÉÉ`ö ´É¹ÉÉç ¨Éå ½þ¨É iÉÉä +xªÉÉå EòÉ +xÉÖEò®úhÉ Eò®úiÉä ½ÖþB ÊEòºÉÒ |ÉEòÉ®ú ºÉ¨ÉªÉ
½þÒ EòÉ]õiÉä +ɪÉä ½éþ* +xiÉ®ú®úɹ]ÅõÒªÉ ½þÉ]õ-¤ÉÉVÉÉ®úÉå ºÉä =`öxÉä ´ÉɱÉÒ Ê´ÉʦÉzÉ ZÉÆZÉÉ+Éå Eäò ºÉ¨ÉIÉ ZÉÖEòiÉä ½ÖþB, ºÉ¨ÉªÉ-ºÉ¨ÉªÉ {É®ú
¤É½þ ®ú½þÒ +xiÉ®ú®úɹ]ÅõÒªÉ {É´ÉxÉ EòÒ Ênù¶ÉÉ Eäò ºÉÉlÉ +{ÉxÉä EòÉä PÉÖ¨ÉÉiÉä ½ÖþB, ½þ¨É ¨ÉÉjÉ VÉÒ´ÉxɪÉÉ{ÉxÉ ½þÒ Eò®úiÉä +ɪÉä ½éþ*
+ÉVÉ VÉ¤É Ê´É¶´É Eäò |ÉɪÉ& ºÉ¨ÉºiÉ näù¶É +{ÉxÉÒ-+{ÉxÉÒ º´ÉiÉxjÉ Ênù¶ÉÉ+Éå ¨Éå SÉ±É ÊxÉEò±Éä ½éþ, ½þ¨É <ºÉ iÉ¨ÉºÉ ¨Éå bÚ÷¤Éä xɽþÓ ®ú½þ
ºÉEòiÉä* ½þ¨Éå +{ÉxÉÒ ºÉÉƺEÞòÊiÉEò +κ¨ÉiÉÉ Eäò º´É°ü{É +Éè®ú +ÉVÉEäò ʴɶ´É ¨Éå +{ÉxÉÒ {ÉÊ®úκlÉÊiÉ EòÉä º{ɹ]õiÉÉ ºÉä ºÉ¨ÉZÉEò®ú
+{ÉxÉÒ ÊEòºÉÒ Ê´Éʶɹ]õ ¦ÉÉ®úiÉÒªÉ Ênù¶ÉÉ, +{ÉxÉä ÊEòºÉÒ Ê´Éʶɹ]õ ¦ÉÉ®úiÉÒªÉ ±ÉIªÉ EòÉ ´É®úhÉ Eò®úxÉÉ ½þÉMä ÉÉ, +Éè®ú =ºÉ ±ÉIªÉ iÉEò
{ɽÖþÄSÉxÉä Eäò ʱÉB BEònùÉ {ÉÖxÉ& ®úɹ]Åõ´ªÉÉ{ÉÒ +Éi¨Éʴɶ´ÉÉºÉ B´ÉÆ oùgø ºÉÆEò±{É VÉÉMÉÞiÉ Eò®úxÉÉ ½þÉMä ÉÉ*
ºÉ¨ÉÉVÉxÉÒÊiÉ ºÉ¨ÉÒIÉhÉ Eäòxpù EòÒ ºlÉÉ{ÉxÉÉ ®úɹ]ÅõÒªÉ +κ¨ÉiÉÉ Eäò VÉÉMÉ®úhÉ B´ÉÆ +ÉVÉEäò ʴɶ´É ¨Éå Ê´Éʶɹ]õ ¦ÉÉ®úiÉÒªÉ Ênù¶ÉÉ Eäò
ÊxÉvÉÉÇ®úhÉ Eäò <ºÉ EòɪÉÇ ¨Éå ºÉ½þɪÉÒ ½þÉxä Éä Eäò =qäù¶ªÉ ºÉä EòÒ MɪÉÒ ½èþ* Eäòxpù BäºÉÒ ºÉÉ´ÉÇVÉÊxÉEò xÉÒÊiɪÉÉå Eäò +x´Éä¹ÉhÉ ¨Éå ¦ÉÒ
|ɪÉɺɮúiÉ ½èþ ÊVÉxÉ {É®ú SɱÉiÉä ½ÖþB näù¶É Eäò ºÉ¨ÉºiÉ ±ÉÉäMÉ ®úɹ]Åõ ÊxɨÉÉÇhÉ Eäò EòɪÉÇ ¨Éå ¦ÉÉMÉÒ ½þÉä {ÉɪÉå +Éè®ú =xÉ ºÉ¤ÉEäò ºÉΨ¨ÉʱÉiÉ
=iºÉɽþ B´ÉÆ +ÉäVÉ ºÉä ªÉ½þ ®úɹ]Åõ +ÉäVɺ´ÉÒ ½þÉ*ä
27 ®úÉVɶÉäJÉ®úxÉ º]ÅõÒ]õ, ¨ÉʪɱÉÉ{ÉÖ®ú, SÉäzÉè 600 004
E-mail: policy@vsnl.com, Web: www.cpsindia.org

Centre for Policy Studies

www.cpsindia.org

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful