Artikel gepubliceerd in Veldwerk: Tijdschrift voor ontwikkelingswerkers, februari 1992

WORTELS VAN IDEALISME
drs. H.J. van Bekkum, Utrecht moira@ctt.nl www.ctt.nl Idealistische beweegredenen voor professionals om in landen buiten Europa te leven en te werken bestaan al heel lang. Hoe uniek iedere ontwikkelingswerker ook moge zijn, hij of zij maken ook deel uit van een aantal oude en sterke tradities om je "heil buiten Europa te zoeken". Een deel van de motieven is persoonlijk gekleurd en wordt persoonlijk ingevuld. Een ander belangrijk, vaak onbewuster, deel is cultureel historisch, dat wil zeggen Europees, nationaal en religieus, bepaald. Vanaf het begin van de "buiteneuropese geschiedenis" er zijn naast de imperialistische, koloniserende, destructieve bewegingen tegelijkertijd tegenbewegingen ontstaan, waarin ontwikkelingssamenwerking in idealistiche betekenis is geworteld. Ontdekking en bekering Dit jaar wordt in Europa en Amerika de ontdekking van de nieuwe wereld gevierd. De "grote geschiedenis" van deze 5 eeuwen kan niet verhelen dat b.v. de Verenigde Staten zijn gebouwd op genocide en vernietiging van vele inheemse culturen. De erfenis van deze geschiedenis, waaronder de slavernij, is daar in het blank-zwart rascime nog steeds indringend actueel. Dit geldt evenzeer voor de koloniale erfenis in Nederland en de rest van Europa. Veroveringen en kolonisering werd in de tijd van Columbus door heersende groepen in Europa als een vanzelfsprekendheid en een recht gezien. Dit standpunt voortkomend uit de Grieks-Romeins-Christelijke traditie werd al direct bestreden door een dominikaner monnik Antonios de Montesinos. Op kerstavond 1511 beschuldigde hij op het eiland Haïti zijn Spaanse gehoor van onrecht, wreedheid en onmenselijkheid jegens de oorspronkelijke bewoners van het eiland. Bartolomeo de Las Casas(1474-1566) besteedde zijn hele leven om de van zelfsprekendheid van verovering, van onderwerping, van bekering en verslaving te bestrijden. In april 1550 stopte Karel V, naar aanleiding van aanklachten van de Las Casas, al de veroveringen in Amerika en stelde een tribunaal in van 14 theologen en juristen om de legitimiteit ervan te onderzoeken. De voorstanders van onderwerping beriepen zich op de grote voorbeelden uit de Griekse cultuur zoals Aritoteles die nietGrieksspre kenden" (barbaren) en veroverde volken als "natuurlijke slaven" zag. In een vroeg humanistische betoogtrant vergeleek Las Casas de Spaanse barbaarsheid met Indiaanse barbaarsheid en appelleerde aan de (zelf)reflectie van de Spaanse elites. De kerk bleef ongevoelig want zij beriep zich op God's schepping. Hierin zijn nu eenmaal Christenen en Heidenen, waarin de eersten de laatsten met alle middelen dienden te overtuigen van de verwerpelijkheid van hun oorspronkelijke religie en van de superioriteit van het Christendom. De Nederlandse cultuurfilosoof en antropoloog Ton Lemaire analyseert de dialectiek tussen deze onderwerpende bewegingen en de "countervailing power" van de Las Casas, de Montesinos en anderen in twee boeken (zie Lemaire,1976 en 1986). Hij ziet drie belangrijke wortels van de Europese ontdekkings- en veroveringsdrift de afgelopen eeuwen. a) Kerstening. Verbreiding van het Christendom. b) Het zoeken naar een aards paradijs. Niet alleen vanuit de bijbelse traditie maar ook vanuit een klassieke traditie van primitivisme waarin de komst van een "gouden tijd" een telkens terugkerend thema is dat juist in de renaissance weer oplaait. c) De passie voor goud. Columbus' verslagen en brieven wemelen van verwijzingen naar het edele metaal. Op elk nieuw eiland vraagt hij de bewoners als eerste naar goud. Goud heeft naast materiële waarde ook een diepe, onbenoemde mythisch-magische betekenis. De veroveringsreizen van Alexander de Grote, de kolonisering van vele kustvolken door de Grieken en de verovering van van heel Europe met de vernietiging van vele inheemse volken door de Romeinen zijn voorbeelden waarin de Europese expansie drift haar wortels heeft. De uitspraak, "de geschiedenis herhaalt zich" kan, cultuurhistorisch en antropologisch gezien, hergeformuleerd worden in het gebrek aan zelfkennis van een volk over de ontevredenheid met haar eigen bestaan, waardoor het geen andere alternatieven kent dan het aanvallen en overheersen van andere volken. Dit cultuurpatroon is al enkele duizenden jaren oud en wordt als een "natuurwet" beleeft. Hetgeen niet betekent dat oorlog en kolonisatie een universeel menselijk verschijnsel is. De culturele antropologie heeft voldoende materiaal aangedragen om deze stelling als etnocentristisch, d.w.z. als westers te weerleggen. De van oorsprong cultureel antropologe Edith Sizoo heeft dit bovenstaande in andere bewoordingen al eens eerder geformuleerd in haar artikel "De Wereld: een ontwikkelingsland" Vroege "Countervailing Power" Het initiëren, organiseren en institutionaliseren van een tegenwicht voor negatieve invloeden uit Westerse

Hegel. stads-.. maar dan met een respect voor die "leenculturen". Ook in de 20e eeuw is deze traditie doorgelopen met de visies van Oswald Sprengler.In deze laatste zin speelde het idealisme vooral in de 19e eeuw een grote rol: zowel rationalistische idealen aangaande een onbeperkte vooruitgang van de mensheid.. Kant. Maar dan wel in de lijn van de genoemde monnik Antonios de Montesinos. maar terug in Nederland of in contact met het thuisfront vanuit het veld loop je telkens weer op tegen die chauvinistische (monoculturele) Westerse realiteit. want als je er niet mee bezig blijft dan hoor je al snel weer tot de overheersende traditie en al de waardevolle internationale en veldwerkervaringen verdwijnen dan meestal ook. als romantisch getinte idealen met hun verheerlijking van de natuur deden. zozeer zelfs dat de begrippen "idealisme' en 'idealisten' tegenwoordig zo ongeveer synoniem zijn met "onpraktische dwaasheid' en 'wereldvreemde dweper'. Met elke nieuwe generatie veldwerkers ontstaat er weer nieuw idealisme. Wat al deze mensen gemeen lijken te hebben is dat zij in staat waren om hun idealisme onder grote druk en spanning vast konden houden. 18e en 19e eeuw bekritiseerden filosofen en schrijvers als Vico. beheersende traditie én waar je trouw blijft aan die kritische traditie die uitgaat van gelijkwaardigheid van mensen en culturen. Hij hanteert in zijn essay over de fundamentele ongelijkheid tussen mensen de metafoor van de "natural man" om Europese afwijkingen. Het gaat erom te onderscheiden waar je van uitmaakt van de onderwerpende. de 'élan vital' enz. Rousseau. verbergende Europese (Nederlandse) realiteit.. Condillac. Het ligt ook ten grondslag aan elke vorm van kolonialisme en neiging tot overheersing. dat ideeën in de vorm van idealen in straat zijn het leven van de maatschappij te leiden en te hervormen. Hugo en Marx de vanzelfsprekende hegemonie en superioriteit van de Europese beschaving.(zie Rousseau. wetenschap en kunst tot meer geluk zouden leiden. Zijn visie is optimistisch en constructief.(1975) Natuurmens Maar Rousseau is een uitzondering tussen de vaak pessimistische denkers.. Een filosofisch woordenboek over idealisme onderscheidt verschillende vormen van idealismen. streekniveau zijn er vele mensen te vinden die een positieve en beslissende invloed hebben gehad op de gebeurtenissen in hun omgeving. handelaren. Rousseau gebruikte dit beeld om het achttiende eeuwse vooruitgangsgeloof aan te vallen. Dit houdt in dat men grote betekenis toekent aan idealen en dat men uitgaat van de onderstelling. Zij hebben het moeilijk om verschillende redenen. Edmund Husserl en Max Weber. incongruenties en zwaktes te analyseren en zoekt daarbij naar oplossingen die niet-westerse stamculturen zouden kunnen bieden. Ton Lemaire's cultuurhistorische analyses plaatst Edith Sizoo de motieven van ontwikkelingswerkers in de traditie van ontdekkingsreizigers. Een van de verdiensten van de Westerse verlichting is de mogelijkheid dat één individu in zijn of haar denken en handelen afstand kan nemen van de gangbare opvattingen en belangrijke invloed kan uitoefenen op negatieve en onderdrukkende ontwikkelingen. maar op familie. Herder. Op een andere manier is dat natuurlijk ook het geval als zij nog in het project in het veld werken.. Dit begrip is geen nieuw verschijnsel. Wereldoorlogen en economische crisissen hebben deze idealistische gesteldheid sterk ondermijnd. Een van de recente kultuurkritieken op de Amerikaans-Westerse cultuur is het boek van Christopher Lasch "The Culture of Narcissism". die van je persoonlijke idealisme en die van de onbuigzame. In Europa zijn verschillende stromingen binnen de filosofie geweest die de vanzelfsprekendheid van kolonisatie probeerden te weerleggen. missionarissen en zendelingen. maar dan zijn er meestal nog genoeg manieren om de confrontatie van twee onverenigbare werelden. Er lijkt geen weg terug. buiten de wijsbegeerte en in het dagelijks leven."(Kuypers. Onoplosbaar dilemma ? Dit spanningsveld tussen idealisme en realiteit lijkt veel op het dilemma waarin vele ontwikkelingswerkers in terechtkomen na hun terugkeer naar hun moederland. volgens welk de groei in economie. maar misschien is de belangrijkste wel het feit dat ze elke keer het wiel van de teleurstelling en apathie opnieuw lijken uit te vinden. Hij meent echter dat juist deze waarden de mensheid zouden corrumperen en ziet in een "culturele zelfreflectie" een eerste stap om te leren van andere culturen. Wie behoorden tot die vroege "countervailing power" en wat hebben zij te zeggen voor de huidige stand van zaken ? Al in de 17e. Met andere woorden de verscheidenheid in menselijke samenlevingen te gebruiken als verrijking van de eigen cultuur. deden hun invloed gelden.1749) Het Westers etnocentrisme zit in elk element van ons denken en handelen.landen werd op het KNV congres in 1990 door minister Jan Pronk "countervailing power" genoemd. Je kunt je er bewust van worden. geleid door de rede. Sigmund Freud. Het "praktisch idealisme" heeft vooral" betekenis . dorps-. De definitie van praktisch idealisme zoals boven aangehaald is niet statisch en achterhaald.1968) Gebruikmakend van o. De bovengenoemde filosofen en schrijvers zijn beroemde en bekende voorbeelden. te ontlopen. .a.

De ironie van de situatie van terugkerende ontwikkelingswerkers is dat zij zich voor het groots mogelijke collectief (het mondiale) hebben ingezet en nu op individueel niveau in een voor velen onverenigbaar dilemma terechtkomen. die ze als ontwikkelingswerker toch hebben. 1976. 1968. horen. Juist zij zouden met hun jarenlange buitenland ervaring een scherpe blik kunnen ontwikkelen in deze paradoxen en daarmee een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan de verwezenlijking van de B-doelstelling. rouwverwerking en behandeling van psychische problematiek ten opzichte van Westerse equivalenten. Een inleiding in de kultuurfilosofie. De Indiaan in ons bewustzijn.Het is een spanningsveld waarmee cultureel antropologen vanaf het begin van hun wetenschap te kampen hebben. Maar tegelijkertijd was het schrijven van een veldwerkverslag of een monografie van het bestudeerde cultuur een vertaalslag waarin bovengenoemde spanningsveld de antropoloog in niet geringe problemen bracht. persoonlijk bewustwordingsproces door te trekken. in een synthetische visie zijn samengebracht. Zij richtten zich op het leren kennen en beschrijven van de wereld. onaantastbaar en door God ingesteld. die zelf zagen. vaak moeizaam. Taboes en rationaliteit verdragen elkaar niet.. in antropologische termen. Uitgaande van de hierboven uiteengezette analyse lijken zij door hun aantal en door hun ervaring de eerstaangewezenen om het negatieve taboe op kleinschalig niveau te doorbreken. Literatuur Stanley Diamond. Herkenning en Westers taboe Hier zijn uit de filosofie en uit de culturele antropologie enkele tradities aangestipt die al eeuwen oud zijn en waarin idealistische ontwikkelingswerkers gemeenschappelijke wortels en doelstellingen hebben. zoals bijvoorbeeld de 9e symphonie van van Beethoven. En als dat zou lukken mag er in vele situiaties eigenlijk niet over gesproken worden. tot in een. Individuen lezen. daarmee in het reine te komen. Jean-Jacques Rousseau. een taboe: een heilig (onbespreekbaar) verbod iets te bespreken. and is it Authorized by Natural Law ? in: The Social Contract and Discourses. maar vaak geen uitdrukking aan kunnen geven. Elsevier Brussel.(A-doelstelling) Maar voor terugkerenden is minstens zo belangrijk om het westers superioriteitsdenken in onszelf te herkennen. Elseviers filosofische en psychologische encyclopedie. ed. Pas als er voldoende van deze "verlichte" (ex)ontwikkelingswerkers zijn en zij bereid zijn zich aan enige vorm van organisatie te over te geven zal hun dilemma in het doorbreken van het "superioriteitstaboe" kunnen oplossen. voelen en beleven die fragmenten. Doch bijvoorbeeld de onverenigbaarheid hiervan met onze Westerse rationaliteit en met het democratische grondrecht elke vraag te mogen stellen vormt een ander onoplosbaar dilemma. schilderkunst muziekgeschiedenis. Kuypers. Columbia University Press. Dagboeken en correspondentie die mondjesmaat worden gepubliceerd van antropologische veldwerkers laten alle mogelijke vormen van het dilemma zien waarin zij terechtkomen. Een uitstekend boek in dit verband is de verzamelbundel van de antropoloog Stanley Diamond met de titel "Primitive Views of the World". Blijft de vraag of zij bereid zijn de consequenties van hun "speerpuntfunctie". 1986. Idealisme en superioriteit Nu wordt ook duidelijk waarom idealisme al eeuwen publiek zo moeilijk ligt en belachelijk wordt gemaakt. Maar zij konden en kunnen dat niet "over de toonbank" krijgen in Westerse situaties. . Dutton New York. Zie hier de paradox en een poging tot benoeming wat terugkerende ontwikkelingswerkers ervaren. zien. Vele monografiën zijn dan ook niet of in een "zuiver wetenschappelijke" vorm verschenen. 1960. Ambo Baarn. Maar hoewel er veel te vinden is over "countervailing power" in de Europese geschiedenis zijn het allemaal fragmenten die nog te weinig in een geheel. (alle Menschen werden Brüder) maar vinden geen woorden om hun gevoelens mee te delen. Maar de cijfers wijzen uit dat dit beperkt is. Ton Lemaire. Ambo Baarn. Over de waarde van kulturen. Zij zien dat "hun" stamcultuur kwalitatief betere oplossingen had bijvoorbeeld op het gebied van opvoeding. Het zijn vaak individualisten en ook door hun "omgekeerde cultuur schok" blijken ze zeer moeilijk te organiseren. De grondslagen van de Westerse superioriteit zijn vanzelfsprekend. Twijfel aan de Westerse superioriteit is niet gewenst. Primitive Views of the World.(Bdoelstelling) Wanneer men zoekt zijn er kultuurkritische tradities te vinden in vele gebieden. Ton Lemaire. Het is onverbrekelijk verbonden met collectieve zelfkritiek en dat tast het taboe aan. zoals de Europese literatuur. K. Het is. Dan kan een vorm gevonden om ontwikkelingswerk ervaringen constuctief en gericht hier in Nederland (of waar dan ook) te gebruiken. Het is prima om de zuidelijke landen te helpen. What is the Origin of Inequality Among Men. De ontmoeting tussen de oude en nieuwe wereld. zoals de mensen die zij bestudeerden.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful