You are on page 1of 15

Èçâåñòèÿ In

íà honorem
Êàòåäðà Áúëãàðñêà
èñòîðèÿ
è àðõåîëîãèÿ è
Prof. Margaritae
Taceva
Êàòåäðà Îáùà èñòîðèÿ - ÞÇÓ “Íåîôèò Ðèëñêè” - Áëàãîåâãðàä, 1/2003
Review of Chairs of History at Law and History Faculty of South-West
University - Blagoevgrad, vol. 1/2003

ÐÎËßÒÀ ÍÀ ÎÁÙÅÑÒÂÎÒÎ ÍÀ ÍÀÐÎÄÈÒÅ ÇÀ ÐÀÇÐÅØÀÂÀÍÅ
ÏÐÎÁËÅÌÈÒÅ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÑÊÎÒÎ ÌÀËÖÈÍÑÒÂÎ Â ÇÀÏÀÄÍÀ
ÒÐÀÊÈß È Â ÅÃÅÉÑÊÀ ÌÀÊÅÄÎÍÈß (1919 - 1925 ã.)
Ìàðèåëà Ïàëîâà
“…÷ðåç òîçè èíñòðóìåíò /Îáùåñòâîòî íà íàðîäèòå/ íèå
ñå óïîâàâàìå ïðåäè âñè÷êî è íàé-âå÷å íà åäíà âåëèêà ñèëà
è òÿ å ìîðàëíàòà ñèëà íà ñâåòîâíîòî îáùåñòâåíî ìíåíè兔1

Óäðîó Óèëñúí, Òðåòà ïëåíàðíà ñåñèÿ íà
Ïàðèæêàòà ìèðíà êîíôåðåíöèÿ, 14 ôåâðóàðè 1919 ã.

Ïúðâàòà ñâåòîâíà âîéíà ðàçðóøàâà óòâúðäåíèòå ïðåäñòàâè íà Ñòàðèÿ
êîíòèíåíò , ÷å ñèëàòà íà àðìèÿòà è äîáðàòà ñòðàòåãèÿ ìîãàò äà ëîêàëèçèðàò
ìåæäóíàðîäíèÿ êîíôëèêò. Çàïî÷íàëà êàòî òèïè÷íà êàáèíåòíà âîéíà ñ èçïðàùàíå íà íîòè îò ïîñîëñòâî â ïîñîëñòâî è ñ ðàçìÿíà íà òåëåãðàìè ìåæäó
ñóâåðåííèòå ìîíàðñè, âîéíàòà å îáÿâåíà è óëèöèòå íà åâðîïåéñêèòå ñòîëèöè
ñå èçïúëâàò ñ åóôîðè÷íè òúëïè. “Öèâèëèçîâàíèòå” íàðîäè ïóñêàò “Àäà íà
ñâîáîäà” /ïî ñïîëó÷ëèâèÿ èçðàç íà Ó.×úð÷èë/. Êîíôëèêòúò ìåæäó êàíöåëàðèèòå ïðåðàñòâà â ñáúñúê íà ìàñèòå.Ïúðâàòà ñâåòîâíà âîéíà å òîòàëíà âîéíà. Òÿ âîäè äî îãðîìíè ìàòåðèàëíè ðàçðóøåíèÿ è ìèëèîíè ÷îâåøêè æåðòâè, à êðàÿò íà ÷åòèðèãîäèøíîòî “áåçóìèå” å áåëÿçàí îò ìîðàëíà áåçòåãëîâíîñò.
Åòî çàùî èçãðàæäàíåòî íà òðàåí è ñïðàâåäëèâ ìèð, êîéòî äà ãàðàíòèðà
ñïîêîéíîòî ðàçâèòèå íà ÷îâå÷åñòâîòî, å âúïðîñ îò ïúðâîñòåïåííà âàæíîñò
çà ñëåäâîåííà Åâðîïà. Äà ñå îòêðèÿò ïðèíöèïèòå íà îíàçè îðãàíèçàöèÿ íà
îáùåñòâîòî è íà ìåæäóíàðîäíèòå îòíîøåíèÿ, êîèòî äà ïðåêðàòÿò êîíôëèêòèòå, å öåë, íà êîÿòî ñà ïîñâåòåíè ìíîãî ïðîåêòè, ïîëèòè÷åñêè ïðåäëîæåíèÿ
è ôèëîñîôñêè òðàêòàòè îùå îò êðàÿ íà Ñðåäíîâåêîâèåòî è îñîáåíî îò åïîõàòà íà Íîâîòî âðåìå.2
 îñíîâíè ëèíèè ïîâå÷åòî ïðåäëîæåíèÿ âêëþ÷âàò ñúçäàâàíåòî íà ìåæäóíàðîäíà, íàääúðæàâíà èíñòèòóöèÿ: ñúâåò, ñúä èëè ïàðëàìåíò, êîÿòî òðÿáâà
äà ðàçðåøàâà âúçíèêíàëèòå ïîëèòè÷åñêè è ðåëèãèîçíè ïðîòèâîðå÷èÿ è êîÿòî äà èìà íàääúðæàâíà âëàñò.Ðàçâèâàò ñå è èäåè çà ôåäåðàòèâíî óñòðîéñòâî
248

Ìàðèåëà Ïàëîâà. Ðîëÿòà íà Îáùåñòâîòî íà íàðîäèòå çà ðàçðåøàâàíå...
íà åâðîïåéñêèÿ êîíòèíåíò, êàòî îñíîâíèÿ àêöåíò å: çà äà ñå ïîñòèãíå òðàåí
ìèð äúðæàâíèÿò ñóâåðåíèòåò òðÿáâà äà ñå îãðàíè÷è â ïîëçà íà ðåøåíèÿòà,
âçåòè îò ìåæäóíàðîäíàòà èíñòèòóöèÿ. Îùå ïðåç 1915 ã. â Ëîíäîí å îñíîâàíî
Äðóæåñòâî çà Îáùåñòâî íà íàðîäèòå.3 Òàêèâà ñúþçè ñå ñúçäàâàò è â ñêàíäèíàâñêèòå ñòðàíè, è â ÑÀÙ.Âúçíèêíàëî îùå â õîäà íà âîéíàòà, òîâà äâèæåíèå ïðèäîáèâà îáùåñòâåíà çíà÷èìîñò, êîãàòî â íåãî ñå âêëþ÷âàò âîäåùè
ïîëèòè÷åñêè ëè÷íîñòè - êàòî áðèòàíñêèÿ âúíøåí ìèíèñòúð Å.Ãðåé, ëîðä Ðîáúðò Ñåñèë è àìåðèêàíñêèÿ ïðåçèäåíò Óäðîó Óèëñúí, çàùîòî ñå îòêðèâàò
ðåàëíè âúçìîæíîñòè çà îñúùåñòâÿâàíå íà ïîñòàâåíèòå öåëè. Â Áúëãàðèÿ ñúùî ñå ðàçðàáîòâàò ïðîåêòè çà èçãðàæäàíå íà ïî-ñïðàâåäëèâ ñëåäâîåíåí ñâÿò4 .
Ïàðèæêàòà ìèðíà êîíôåðåíöèÿ å ìåæäóíàðîäíèÿò ôîðóì , êîéòî ëåãèòèìèðà ïðåêðîÿâàíåòî íà ñòàðèòå ãðàíèöè è ñúçäàâàíåòî íà íîâè äúðæàâíè
îáðàçóâàíèÿ. Àðõèâèòå íà îòäåëíèòå ñòðàíè è ïóáëèêóâàíèòå äîêóìåíòè /â
ñïåöèàëèçèðàíè ïîðåäèöè/ ðàçêðèâàò îãðîìíà ïî îáåì èçâîðîâà áàçà, êîÿòî
â äåòàéëè äàâà èíôîðìàöèÿ çà âîäåíèòå ïðåãîâîðè, òàéíèòå ñïîðàçóìåíèÿ
ìåæäó îòäåëíè äúðæàâíè ëèäåðè , îæåñòî÷åíèòå ñïîðîâå è ïîëèòè÷åñêè êîìáèíàöèè , êîèòî òðÿáâà äà óäîâëåòâîðÿò íàðàñòíàëèòå ïðåòåíöèè íà “ìàëêèòå” ñúþçíèöè. 5
Çàïàäíà Òðàêèÿ å òåðèòîðèÿ, êîÿòî å îòíåòà îò Áúëãàðèÿ ñ àðãóìåíòè
êàòî “ñòðàòåãè÷åñêà ñèãóðíîñò” è “èêîíîìè÷åñêà öåëåñúîáðàçíîñò”, íåçàâèñèìî îò ïðîòåñòèòå íà ìíîãî äèïëîìàòè, êàòî îñîáåíî êàòåãîðè÷åí ïî òîçè
âúïðîñ å Õåíðè Óàéò îò àìåðèêàíñêàòà äåëåãàöèÿ:
“…íàêàçàòåëíèòå àíåêñèè íà òåðèòîðèè ñà â ÿðêî ïðîòèâîðå÷èå ñ ïðèíöèïèòå, íà áàçàòà íà êîèòî ñìå ñå ñúãëàñèëè äà ñúçäàâàìå ìèðà â Åâðîïà,
êàêòî è ñ ïðèíöèïèòå, ïðèëàãàíè äîñåãà êàòî îñíîâíè íà òàçè êîíôåðåíöèÿ.×åñòòà íà Àíòàíòàòà ñåðèîçíî ùå áúäå íàêúðíåíà, àêî çàðàäè íàêàçâàíåòî íà âðàãà è ïëàùàíåòî íà ïðèÿòåëÿ, íèå âçåìåì îò åäèí è äàäåì íà
äðóã òåðèòîðèÿ, êîÿòî ïðàâíî, åòíè÷åñêè è èêîíîìè÷åñêè ïðèíàäëåæè íà
íàñòîÿùèÿ ñîáñòâåíèê.Àìåðèêàíñêîòî ïðàâèòåëñòâî íèêîãà íå å îäîáðÿâàëî òåðèòîðèàëíè ïðîìåíè ïî íàêàçàòåëíè ïðè÷èíè; è ñåãà íå ìîæå äà
ïðèåìå ïðèíöèï çà ïðîöåäóðà, òîëêîâà îïàñíà çà áúäåùèÿ ìèð íà ñâåòà.”1
Îùå íà 18 ñåïòåìâðè 1919 ã. Âúðõîâíèÿò ñúâåò íà êîíôåðåíöèÿòà å êàòåãîðè÷åí ïî òîçè âúïðîñ: óïðàâëåíèåòî íà îáëàñòòà ñå âúçëàãà íà ñúþçåíèòå è ñäðóæåíè ñèëè /îò îêòîìâðè 1919 ã ïî ñèëàòà íà Äåêðåò ¹ 1 âëàñòòà ñå
ïîåìà îò ôðåíñêèÿ ãåíåðàë Øàðë Øàðïè, êîéòî ïîëó÷àâà òèòëàòà “óïðàâèòåë íà Çàïàäíà Òðàêèÿ è äåëåãàò íà ãëàâíîêîìàíäâàùèÿ ñúþçíè÷åñêèòå
âîéñêè íà Èçòîê”2 / . Íîâèòå äúðæàâíè ãðàíèöè ñàíêöèîíèðàò ïîðàæåíèåòî
êàòî ñóìà îò ïðèíóäèòåëíè èêîíîìè÷åñêè, âîåííè è ïîëèòè÷åñêè ìåðêè, íàëîæåíè êúì äúðæàâèòå, ïîäêðåïèëè Òðîéíèÿ ñúþç â Ïúðâàòà ñâåòîâíà âîéíà. Ïðåïëèòàíåòî íà ïðèíöèïà çà ñàìîîïðåäåëåíèåòî íà íàðîäèòå ñ ïðèíöèïà çà íàêàçâàíå íà “âèíîâíèòå” çà âîéíàòà ñúçäàâà íåñúîòâåòñòâèå ìåæäó
äúðæàâíà è åòíè÷åñêà òåðèòîðèÿ. ðåçóëòàò íà òîâà åäíà ÷åòâúðò îò íàñåëåíèåòî íà Èçòî÷íà, Öåíòðàëíà è Þãîèçòî÷íà Åâðîïà ñå ïðåâðúùà â ìàëöèí249

In honorem Prof. Margaritae Taceva
ñòâà, æèâååùè â ñúñåäíè íà Ìàéêàòà-Ðîäèíà äúðæàâè8 , çà ðàçëèêà îò Çàïàäíà Åâðîïà, êúäåòî õîìîãåíèçèðàíåòî íà íàöèèòå íà òåðèòîðèÿòà íà íàöèîíàëíàòà äúðæàâà å ïîâå÷å èëè ïî-ìàëêî ïîñòèãíàòî. Ñïîðåä Å.Õîáñáîì
“íàöèîíàëèçìúò å ÿâëåíèå, ñúïúòñòâàùî ìîäåðíèçàöèÿòà íà âñÿêî îáùåñòâî”9 , íî ìîäåðíàòà ïîëèòè÷åñêà êàðòà íà Åâðîïà ñå ñúçäàâà íà åòàïè è
ïðåìèíàâà ïðåç ðàçëè÷íè ôàçè íà ðàçâèòèå.1 0
Àðõèòåêòèòå íà Âåðñàéñêàòà ñèñòåìà îò äîãîâîðè ñå ñòðåìÿò äà îñèãóðÿò åâîïåéñêèÿ ìèð ÷ðåç ñòàáèëíîñòòà íà íàöèîíàëíèòå äúðæàâè.Íî íîâîñúçäàäåíèòå è “ïðåêðîåíèòå” íàöèîíàëíè äúðæàâè íÿìà êàê äà íå âêëþ÷âàò
ðàçëè÷íî /ïî åòíè÷åñêè, åçèêîâ, ðåëèãèîçåí ïðèçíàê/ íàñåëåíèå, çàùîòî ñúùåñòâóâàò îáåêòèâíè çàòðóäíåíèÿ ïðè î÷åðòàâàíåòî íà äúðæàâíî-ïîëèòè÷åñêèòå ãðàíèöè íà Áàëêàíèòå, ïîðîäåíè îò åòíè÷åñêè íåõîìîãåííèÿ ñúñòàâ
íà íàñåëåíèåòî â îáøèðíè òåðèòîðèè, ðåçóëòàò îò âåêîâíîòî ñúâìåñòíî ñúæèòåëñòâî â èìïåðñêèòå âëàäåíèÿ.Òîâà ðàçëè÷íî íàñåëåíèå ñå ïðèñúåäèíÿâà çàðàäè/ñúñ òåðèòîðèÿòà, êîÿòî íàñåëÿâà, à íå çàðàäè íÿêàêâà ïîòðåáíîñò
íà ñúîòâåòíàòà íàöèîíàëíà äúðæàâà äà âêëþ÷è òúêìî òîâà íàñåëåíèå. Òåðèòîðèÿòà å çíà÷èìîòî çà ïðèñúåäèíÿâàùàòà ÿ íàöèîíàëíà äúðæàâà, à íå ðàçëè÷àâàùîòî ñå íàñåëåíèå, êîåòî òÿ íå ìèñëè êàòî ñâîå. Òåðèòîðèÿòà å çíà÷èìîòî è çà äúðæàâàòà, îò êîÿòî ñå “îòíåìà” èëè êîÿòî ÿ ðàçãëåæäà êàòî èçêîííî ñâîÿ è ïðàâîòî ñè âúðõó òàçè òåðèòîðèÿ íàöèîíàëíàòà äúðæàâà îòñòîÿâà
÷ðåç íàñåëåíèåòî, êîåòî çàÿâÿâà êàòî ñâîå.Òîâà íàñåëåíèå å íåéíîòî íàöèîíàëíî ìàëöèíñòâî1 1. Äúðæàâàòà, îò êîÿòî íàñåëåíèåòî ñå îêàçâà “÷àñò” , ãî
âúçïðèåìà êàòî íå-ñâîå, çàùîòî å ðàçëè÷íî, íî èñêà äà ãî íàïðàâè “ñúùîòî”, çà äà íå å ñâîå íà äðóãàòà /ñúñåäíà/ íàöèîíàëíà äúðæàâà, çàùîòî êàòî
íåéíî íàöèîíàëíî ìàëöèíñòâî òî å “çàïëàõà” çà íàöèîíàëíàòà ñèãóðíîñò íà
ñòðàíàòà, ïðèñúåäèíèëà íîâàòà òåðèòîðèÿ.Ìàëöèíñòâîòî íå ìîæå äà ñòàíå
ñúùîòî, çàùîòî å ðàçëè÷íî, íî íå òðÿáâà äà å âèäèìî ðàçëè÷íî, çàùîòî “ïîäêîïàâà íàöèîíàëíîòî åäèíñòâî” , çàòîâà òî ñå èçîëèðà, ðàçëè÷èåòî ìó çàïî÷âà äà ñå ìèñëè êàòî ïðîñòî åòíè÷åñêî /åçèêîâî, ðåëèãèîçíî/, à íàöèîíàëíàòà
äúðæàâà ïðîäúëæàâà äà ñå îñíîâàâà íà åòíè÷åñêè äîìèíèðàùàòà ãðóïà è
íà íàöèîíàëíàòà õîìîãåíèçèðàùà ïîëèòèêà.
Ïðàâàòà íà òàêà âúçíèêíàëîòî ìàëöèíñòâî íå ìîãàò äà áúäàò ãàðàíòèðàíè îò íàöèîíàëíàòà äúðæàâà, íà êîÿòî òî ñå å îêàçàëî “÷àñò”, çàùîòî òÿ
íÿìà èíòåðåñ îò ñúùåñòâóâàíåòî è âúçïðîèçâîäñòâîòî íà ðàçëè÷èåòî.Íåãîâèòå ïðàâà íå ìîãàò äà áúäàò ãàðàíòèðàíè è îò äðóãàòà íàöèîíàëíà äúðæàâà, íà êîÿòî òî å “åñòåñòâåíà” ÷àñò , çàùîòî áè ñå íàðóøèë äúðæàâíèÿò ñóâåðåíèòåò íà ñòðàíàòà, îò êîÿòî òî å ôàêòè÷åñêà “÷àñò”.Îòòóê è íåîáõîäèìîñòòà
îò íàääúðæàâíà èíñòèòóöèÿ- Îáùåñòâîòî íà íàðîäèòå - êîÿòî äà ãàðàíòèðà
, ÷å íàöèîíàëíàòà äúðæàâà ùå çà÷èòà ïðàâàòà íà “÷óæäîòî” íàöèîíàëíî ìàëöèíñòâî, çàùîòî òîâà ñà ÷îâåøêè ïðàâà.1 2
Òúðæåñòâåíîòî îïîâåñòÿâàíå íà ñïîðàçóìåíèåòî çà ñúçäàâàíå íà Îáùåñòâî íà íàðîäèòå /ÎÍ/ ñòàâà íà 14 ôåâðóàðè 1919 ã ñëåä ïîðåäíàòà ïëåíàðíà ñåñèÿ íà Ïàðèæêàòà ìèðíà êîíôåðåíöèÿ1 3.Ñïîðåä ïðåäñòàâèòå íà ïðå250

Ìàðèåëà Ïàëîâà. Ðîëÿòà íà Îáùåñòâîòî íà íàðîäèòå çà ðàçðåøàâàíå...
çèäåíòà Ó.Óèëñúí ÎÍ ùå èìà äâîåí ìàíäàò: äà íàëàãà ìèð è äà ïîïðàâÿ
íåãîâèòå íåñïðàâåäëèâîñòè.Íî âúíøíà ïîëèòèêà, îñíîâàâàùà ñå íà àáñòðàêòíè ïðèíöèïè êàòî “äîáðàòà âîëÿ íà íàðîäèòå” è íåîòñòîÿâàíà òâúðäî
,âîäè äî áúðçà çàãóáà íà ïðåñòèæ, êàêòî â Åâðîïà, òàêà è â ÑÀÙ1 4.Îòêàçúò
íà Êîíãðåñà äà ãëàñóâà ïðèñúåäèíÿâàíåòî íà ÑÀÙ êúì ÎÍ è êàòåãîðè÷íîòî
îòõâúðëÿíå íà Óñòàâà íà îðãàíèçàöèÿòà, îáðè÷àò íà ïðîâàë è Âåðñàéñêèÿ
äîãîâîð.Åäèí îò äåëåãàòèòå íà Âåëèêîáðèòàíèÿ - Õàðúëä Íèêúëñúí - èçðàçÿâà àòìîñôåðàòà ñëåä êðàÿ íà êîíôåðåíöèÿòà ñ äóìèòå: “Äîéäîõìå â Ïàðèæ óâåðåíè, ÷å â ñêîðî âðåìå íîâèÿò ðåä ùå áúäå óñòàíîâåí, çàìèíàõìå ñè
óáåäåíè, ÷å íîâèÿò ðåä ñàìî å âëîøèë ñòàðèÿ”.1 5
Ñ ïîäïèñâàíåòî íà Íüîéñêèÿ äîãîâîð íà 27 íîåìâðè 1919 ã. Áúëãàðèÿ
ïðèçíàâà íîâèòå äúðæàâíè ãðàíèöè íà Áàëêàíèòå.Âúïðîñúò çà Çàïàäíà Òðàêèÿ è çà Åãåéñêà Ìàêåäîíèÿ / è ïîëîæåíèåòî íà áúëãàðñêîòî íàñåëåíèå â
òåçè îáëàñòè/ å ÷àñò îò íàöèîíàëíèÿ ïðîáëåì ñëåä âîéíàòà.Òîçè âúïðîñ å
ïîäðîáíî îñâåòëåí â áúëãàðñêàòà èñòîðèîãðàôèÿ1 6, êàòî ãîëÿìà ÷àñò îò
èçñëåäâàíèÿòà , ïèñàíè ïðåç 20 -òå è íà÷àëîòî íà 30 -òå ãîäèíè, íîñÿò íàöèîíàëèñòè÷åñêèÿ ïàòîñ íà ñëåäâîåííîòî ïîêîëåíèå èíòåëåêòóàëöè, êîåòî ïî
ìíåíèåòî íà Èâ.Åëåíêîâ /”Ðîäíî è äÿñíî”,Ñ., 1998/ èçæèâÿâà “êðèçà íà èäåíòè÷íîñòòà”. Çàïàäíîåâðîïåéñêàòà èñòîðèîãðàôèÿ îòäåëÿ çíà÷èòåëíî ìÿñòî
íà èñòîðèÿòà íà Îáùåñòâîòî íà íàðîäèòå1 7, íà îòíîøåíèåòî íà Âåëèêîáðèòàíèÿ è Ôðàíöèÿ êúì äîãîâîðèòå çà çàùèòà íà ìàëöèíñòâàòà1 8, íà íàïðåæåíèåòî ìåæäó íàöèîíàëíèòå äúðæàâè íà Áàëêàíèòå, â ðåçóëòàò íà íåðåøåíè
ìàëöèíñòâåíè ïðîáëåìè1 9.
Áúëãàðñêàòà âúíøíà ïîëèòèêà â ïåðèîäà ìåæäó âîéíèòå ñå îñíîâàâà íà
ïðèëàãàíå íà ìàëöèíñòâåíèòå êëàóçè â ñëåäâîåííèòå äîãîâîðè, áåç îáà÷å äà
ñå îòêàçâà îò ðåâèçèÿòà ñ ìèðíè ñðåäñòâà íà äðóãè òåõíè ÷ëåíîâå.  òîçè
êîíòåêñò òÿ ïîäêðåïÿ îïèòèòå çà çàñèëâàíå åôåêòèâíîñòòà ïðè íàìåñà íà
Îáùåñòâîòî íà íàðîäèòå çà ðàçðåøàâàíå íà âúçíèêíàëè ïðîòèâîðå÷èÿ ìåæäó íàöèîíàëíàòà äúðæàâà è èíîðîäíèòå íàñåëåíèÿ. Èçïðàòåíèòå äî ÎÍ è
îáÿâåíè çà ïðèåìëèâè ïåòèöèè îòíîñíî ïîëîæåíèåòî íà áúëãàðñêèòå ìàëöèíñòâà â ñúñåäíèòå äúðæàâè /çà âðåìåòî ìåæäó âîéíèòå/ ñà 41, îò êîèòî 23
ñå îòíàñÿò äî áúëãàðèòå â Þãîñëàâèÿ, 9 - äî áúëãàðèòå â Ãúðöèÿ, 8 - äî
áúëãàðèòå â Ðóìúíèÿ è åäíà - äî áúëãàðñêèòå ìàëöèíñòâà è â òðèòå ïîñî÷åíè äúðæàâè2 0.Îòíîñíî ïîëîæåíèåòî íà ìàëöèíñòâàòà â Áúëãàðèÿ - èìà ñàìî
äâå ïåòèöèè.Çà ñðàâíåíèå ùå ïîñî÷èì áðîÿ íà îáÿâåíèòå çà ïðèåìëèâè ïåòèöèè îòíîñíî îòíîøåíèåòî êúì ìàëöèíñòâàòà â äðóãèòå áàëêàíñêè äúðæàâè:çà Ðóìúíèÿ òå ñà îáùî 81, çà Þãîñëàâèÿ - 47 , çà Ãúðöèÿ - 44.
Ðàçìèíàâàíåòî ìåæäó äúðæàâíà è åòíè÷åñêà òåðèòîðèÿ ðàæäà íàïðåæåíèåòî ìåæäó íàöèîíàëíàòà äúðæàâà è êóëòóðíîòî åäèíñòâî.Êàòî ïðàâèëî, öåíòðàëèçèðàíàòà íàöèîíàëíà äúðæàâà áåç èçêëþ÷åíèå ñå ñòðåìè êúì
åòíè÷åñêà õîìîãåííîñò, êîåòî ïðèíóæäàâà ìàëöèíñòâàòà èëè äà ñå ïðèñúåäèíÿò êúì äîìèíèðàùîòî â íåÿ ìíîçèíñòâî, èëè äà ïîåìàò âúðõó ñåáå ñè
âñè÷êè, ïðîèçòè÷àùè îò ñòàòóòà èì íåóäîáñòâà2 1. Ïîëèòèêàòà íà àñèìèëà251

In honorem Prof. Margaritae Taceva
öèÿ âêëþ÷âà øèðîê ñïåêòúð îò ñðåäñòâà, ïðèëàãàíè â îòäåëíèòå ñòðàíè â
ïî-ãîëÿìà èëè ïî-ìàëêà ñòåïåí â çàâèñèìîñò îò õàðàêòåðà íà ïîëèòè÷åñêàòà
ñèñòåìà, èêîíîìè÷åñêîòî ðàçâèòèå è ñîöèàëíàòà ñòðóêòóðà, îò ÷èñëåíîñòòà
íà ìàëöèíñòâîòî è ðàçïîëîæåíèåòî ìó íà òåðèòîðèÿòà íà ñòðàíàòà, êàêòî è
îò ãîòîâíîñòòà ìó çà èíòåãðàöèÿ èëè ñúïðîòèâà.Òÿ âàðèðà îò çàáðàíà èëè
îãðàíè÷åíèå ïðè èçïîëçâàíåòî íà ìàëöèíñòâåíèÿ åçèê â ïóáëè÷íèÿ æèâîò,
çàêðèâàíå èëè íàìàëÿâàíå áðîÿ íà îáðàçîâàòåëíèòå èíñòèòóöèè íà ìàëöèíñòâîòî, ïðîãîíâàíå íà íàöèîíàëíî-àêòèâíèÿ äóõîâåí åëèò, ïðîâåæäàíå íà
àãðàðíà ðåôîðìà â óùúðá íà èíîðîäíîòî íàñåëåíèå, àäìèíèñòðàòèâåí àïàðàò îò ñðåäèòå íà äîìèíèðàùîòî ìíîçèíñòâî äî âúòðåøíî ðàçìåñòâàíå íà
ìàëöèíñòâåíèòå ãðóïè, êîëîíèçèðàíå íà ãðàíè÷íèòå òåðèòîðèè îò ãîñïîäñòâàùèÿ åòíîñ èëè êàòî êðàéíà ìÿðêà - ðåãëàìåíòèðàíî èëè íåðåãëàìåíòèðàíî åòíè÷åñêî ïðî÷èñòâàíå.
Áúëãàðñêîòî íàñåëåíèå â Åãåéñêà Ìàêåäîíèÿ å îáåêò íà òàçè ïîëèòèêà
íà àñèìèëàöèÿ îò ãðúöêàòà íàöèîíàëíà äúðæàâà âåäíàãà ñëåä 1913ã., à íàñåëåíèåòî â Çàïàäíà Òðàêèÿ - ñëåä êîíôåðåíöèÿòà â Ñàí Ðåìî - àïðèë 1920 ã,
êîãàòî ãåí.Ø.Øàðïè ïîëó÷àâà íàðåæäàíå äà ïîäãîòâè åâàêóàöèÿòà íà ñâîèòå ÷àñòè.Íà 19 ìàé ãåíåðàë-ãóáåðíàòîðúò èçäàâà çàïîâåä, â êîÿòî ñúîáùàâà
íà ïîä÷èíåíèòå ìó âëàñòè, ÷å âåðîÿòíàòà äàòà çà îêóïèðàíåòî íà îáëàñòòà
îò ãðúöêè âîéñêè å 1 þíè, èëè íÿêîëêî äíè ïî ðàíî.Òîé íàðåæäà äà ñå âçåìàò
ìåðêè, çà äà ñå ïðåäîòâðàòÿò ïàíèêàòà è áåçðåäíîòî áÿãñòâî íà áúëãàðñêîòî è íà òóðñêîòî íàñåëåíèå.Æåëàåùèòå äà íàïóñíàò îáëàñòòà òðÿáâà äà áúäàò óëåñíåíè äà çàìèíàò çàåäíî ñúñ ñâîÿòà ïîêúùíèíà, ïðîâèçèè è äîáèòúê.Ðàçðåøàâà ñå íà âëàêîâè êîìïîçèöèè è êàìèîíè, ïðåäíàçíà÷åíè çà èçâîçâàíå íà áåæàíöè, äà áúäàò äîïóñêàíè íà òåðèòîðèÿòà íà Çàïàäíà Òðàêèÿ2 2.Íà 28 ìàé ãåí.Ø.Øàðïè ïðåäàâà âëàñòòà â Ãþìþðäæèíà íà ãðúöêèÿ
ïðàâèòåëñòâåí äåëåãàò Âàíâàêàñ, à íà 2 þíè 1920 ã. ãåíåðàëúò, íåãîâèÿò ùàá
è àäìèíèñòðàòèâíèÿò ïåðñîíàë íà Öåíòðàëíîòî óïðàâëåíèå íàïóñêàò îáëàñòòà.
Íàðóøåíèÿòà íà íàöèîíàëèñòè÷åñêèÿ ïðèíöèï çà ñúâïàäàíå íà äúðæàâà è íàöèÿ äúëáîêî íàêúðíÿâàò íàöèîíàëèñòè÷åñêîòî ÷óâñòâî; ðàçëè÷íèòå
âèäîâå íàðóøåíèÿ îáà÷å, ñïîðåä Å.Ãåëíúð2 3, ãî íàêúðíÿâàò ïî ðàçëè÷åí íà÷èí.Íàé-îñòðî ãî íàêúðíÿâà åòíè÷åñêîòî ðàçëè÷èå ìåæäó óïðàâëÿâàùè è
óïðàâëÿâàíè. Åäíî õîìîãåííî â êóëòóðíî îòíîøåíèå íàñåëåíèå /áúëãàðñêîòî/, êîåòî å èçâúí ãðàíèöèòå íà “ñâîÿòà” íàöèîíàëíà äúðæàâà, å óÿçâåíî îò
ñòðåìåæà íà ãðúöêàòà àäìèíèñòðàöèÿ â Çàïàäíà Òðàêèÿ è â Åãåéñêà Ìàêåäîíèÿ äà ãî èçîëèðà îò ìåñòíèòå ñòðóêòóðè íà âëàñòòà, äà ìó íàëîæè ãðúöêèÿ åçèê, êàêòî â îáðàçîâàíèåòî, òàêà è â áîãîñëóæåíèåòî.À ñïîðåä êëàñèöèòå íà òåîðèÿòà íà íàöèîíàëèçìà åçèêúò å ëàêìóñîâàòà õàðòèÿ çà ñúùåñòâóâàíåòî íà íàöèÿòà2 4. Ðåçóëòàòèòå îò àñèìèëàòîðñêàòà ïîëèòèêà íà íàöèîíàëíàòà ãðúöêà äúëæàâà ñà : ìàñîâî íàïóñêàíå íà öåëè ñåìåéñòâà îò òåçè
îáëàñòè, íåâúçìîæíîñò íà ó÷èòåëèòå äà ïðîäúëæàò ñâîÿòà ðàáîòà â ðåçóëòàò íà ïîëèòè÷åñêè è íà äåìîãðàôñêè ïðîìåíè2 5 /áúëãàðñêèÿò åëåìåíò ïîñ252

Ìàðèåëà Ïàëîâà. Ðîëÿòà íà Îáùåñòâîòî íà íàðîäèòå çà ðàçðåøàâàíå...
òåïåííî ãóáè ïîçèöèèòå ñè, çàùîòî îñâåí òóðñêîòî íàñåëåíèå è òîâà, êîåòî
èçïîâÿäâà èñëÿìà, â ðåçóëòàò íà ãðúöêî-òóðñêàòà âîéíà ìíîãî ãðúöêè áåæàíöè îò Ìàëà Àçèÿ ñå çàñåëâàò â Çàïàäíà Òðàêèÿ/ , à áúëãàðèòå , êîèòî
îñòàâàò, ñëåä íåóñïåøíè îïèòè çà ñúïðîòèâà ñúâìåñòíî ñ òóðñêîòî íàñåëåíèå /Ïðàâèòåëñòâî íà íàöèîíàëíàòà çàùèòà 2 6/ , îáðè÷àò ñâîÿòà êóëòóðà íà
äâîéñòâåíîñò.
Áàëêàíñêèòå äúðæàâè / îò ëàãåðà íà ïîáåäèòåëèòå/ ,îùå íà êîíôåðåíöèÿòà â Ïàðèæ, îñòðî ñå ïðîòèâîïîñòàâÿò íà äîãîâîðèòå çà çàùèòà íà ìàëöèíñòâàòà - çàùîòî ñïîðåä òÿõ òå íàðóøàâàò ñóâåðåíèòåòà èì. Âåëèêîáðèòàíèÿ è Ôðàíöèÿ îòõâúðëÿò âúçðàæåíèÿòà èì, íî “îñúçíàâàò íåñúâìåñòèìîñòòà ìåæäó åôåêòèâíè ìåæäóíàðîäíè ìåðêè çà çàùèòà íà ìàëöèíñòâàòà è íàöèîíàëíèÿ ñóâåðåíèòåò”2 7. Ïúðâîíà÷àëíî ïîçèöèÿòà íà Âåëèêîáðèòàíèÿ å äà çàùèòàâà ñïàçâàíåòî íà ìàëöèíñòâåíèòå äîãîâîðè, çàùîòî ïî
òîçè íà÷èí áè ñå ãàðàíòèðàëà ñòàáèëíà è ïðîãðåñèâíà ìåæäóíàðîäíà ñèñòåìà. Öåëòà å äà ñå ïîçâîëè íà ìàëöèíñòâàòà äà ñúõðàíÿò êóëòóðíàòà ñè
èäåíòè÷íîñò è äà èìàò ãðàæäàíñêè ïðàâà â íîâàòà íàöèîíàëíà äúðæàâà,
êîåòî áè óëåñíèëî ïðîöåñà íà àñèìèëàöèÿ /ïî ïî-áåçáîëåçíåí íà÷èí/, à òîâà
áè íàìàëèëî îñíîâàíèÿòà çà åòíè÷åñêè êîíôëèêòèè è áè óêðåïèëî òåðèòîðèàëíîòî äåëåíèå îò 1919 ã.Òàçè ïîëèòèêà å îáðå÷åíà, çàùîòî íèêîé îò ïðîòàãîíèñòèòå ïî äîãîâîðèòå çà çàùèòà íà ìàëöèíñòâàòà, íå ÿ ñïîäåëÿ 2 8. Ïðàâèòåëñòâàòà íà áàëêàíñêèòå äúðæàâè íå ïðèåìàò áðèòàíñêàòà èäåÿ çà òîëåðàíòíîñò êúì “äðóãèòå êóëòóðè”, çàùîòî ñå ÷óâñòâàò íåñèãóðíè â íîâèòå
òåðèòîðèè è íå æåëàÿò äà ïðåäîñòàâÿò ïðàâà íà ãðóïè, ÷èÿòî ëîÿëíîñò å
ñúìíèòåëíà. Áðèòàíñêèòå ïîëèòèöè ïîäöåíÿâàò ñèëàòà íà åòíè÷åñêèÿ íàöèîíàëèçúì íà Áàëêàíèòå. Ñïîðåä Ï.Ôàéíè “íàöèîíàëèçìúò â ðåãèîíà å òâúðäå
òåñíîãðúä, ãðàíäîìàíñêè è àíòàãîíèñòè÷åí”2 9. È òðèòå äúðæàâè - Áúëãàðèÿ, Ãúðöèÿ è Êðàëñòâîòî íà ñúðáè, õúðâàòè è ñëîâåíöè /ÊÑÕÑ/- ñà â ñëåäâîåííà èêîíîìè÷åñêà ðåöåñèÿ è ÷óâñòâàò ïîëèòè÷åñêà íåñòàáèëíîñò, êîåòî
âîäè äî îñòðè ïðîÿâè íà íåòúðïèìîñò êúì ìàëöèíñòâàòà. Òîâà íà ñâîé ðåä
ïðåäèçâèêâà ìåæäóíàðîäíî íàïðåæåíèå, ïîðîäåíî îò ñúïåðíè÷åñòâîòî ìåæäó áàëêàíñêèòå ñòðàíè è âçàèìîâðúçêàòà ìåæäó îòäåëíè ìàëöèíñòâà è îïðåäåëåíè òåðèòîðèè. Îïèòúò íà áàëêàíñêèòå íàðîäè îò áëèçêîòî ìèíàëî /
1912-1913ã è 1914-1918 ã/ ñå îñíîâàâà íà íåïðåêúñíàòè ñáëúñúöè è âîéíè,
êîèòî âîäÿò äî ïðåðàçïðåäåëåíèå íà òåðèòîðèè.”Íà Áàëêàíèòå âîéíàòà ñå
âúçïðèåìà çà ôàêòîð íà ìåæäóíàðîäíàòà ïîëèòèêà è íèòî åäíà îò äúðæàâèòå íå ñ÷èòà ðåøåíèåòî îò 1919 ã . çà íåîáðàòèìî”3 0. òîçè êîíòåêñò
ïðàâàòà íà ìàëöèíñòâàòà, íàñåëÿâàùè ñïîðíèòå òåðèòîðèè , ñòàâàò îñíîâåí
àðãóìåíò â ãåîïîëèòè÷åñêàòà ñòðàòåãèÿ íà íàöèîíàëíèòå äúðæàâè è ìíîãî
÷åñòî ñïîðîâåòå çà íàöèîíàëíàòà èäåíòè÷íîñò íà òåçè ìàëöèíñòâà ïðèêðèâàò ïîëèòè÷åñêèòå àñïèðàöèè íà áàëêàíñêèòå ñòðàíè çà äîìèíèðàíå íà ïîëóîñòðîâà. Ïîñëåäâàëèòå èíöèäåíòè è êîíôëèêòè â Òðàêèÿ è Ìàêåäîíèÿ
ïðîìåíÿò ïîçèöèÿòà íà Âåëèêîáðèòàíèÿ ïî ìàëöèíñòâåíèÿ âúïðîñ: ñúçäàäåíàòà ñèñòåìà çà çàùèòà ïðàâàòà íà ìàëöèíñòâàòà íà Áàëêàíèòå, êîÿòî òðÿá253

In honorem Prof. Margaritae Taceva
âà äà îñèãóðè ñòàáèëíîñò è òðàåí ìèð íå îò÷èòà äèíàìèêàòà íà íàöèîíàëèçìà â ðåãèîíà è ñúçäàâà óñëîâèÿ çà åòíè÷åñêè êîíôëèêòè è ðåâèçèîíèñòè÷íè àìáèöèè, çàòîâà íàé-ëåñíîòî ïîëèòè÷åñêî ðåøåíèå çà ñúõðàíÿâàíåòî
íà òåðèòîðèàëíèÿ ðåä å íåíàìåñà íà ìåæäóíàðîäíèòå èíñòèòóöèè â öåëåíàñî÷åíàòà õîìîãåíèçèðàùà ïîëèòèêà íà íàöèîíàëíèòå äúðæàâè ïî îòíîøåíèå íà èíîðîäíîòî íàñåëåíèå â òåõíèòå ãðàíèöè.
Îáùåñòâîòî íà íàðîäèòå å ìåæäóíàðîäíèÿò ãàðàíò çà ñïàçâàíåòî íà
äîãîâîðèòå çà çàùèòà íà ìàëöèíñòâàòà, íî ôóíêöèîíèðàíåòî íà òàçè íàääúðæàâíà èíñòèòóöèÿ å ïîâëèÿíî îò ìåæäóíàðîäíàòà êîíþíêòóðà è ïðîìÿíàòà â ïîçèöèèòå íà Âåëèêîáðèòàíèÿ è Ôðàíöèÿ ïî îòíîøåíèå èíòåðåñèòå
èì íà Áàëêàíñêèÿ ïîëóîñòðîâ.Îùå ïîâå÷å 20-òå ãîäèíè íà ÕÕ âåê íîñÿò
èíäèêàöèèòå íà çàñèëâàùè ñå àâòîðèòàðíè òåíäåíöèè â ïîëèòèêàòà .Òðè ñà
êëþ÷îâèòå ìîìåíòà, â êîèòî íàìåñàòà íà Îáùåñòâîòî íà íàðîäèòå èìà ñúùåñòâåíî çíà÷åíèå çà óðåæäàíå ïðîòèâîðå÷èÿòà ìåæäó Ãúðöèÿ è Áúëãàðèÿ:
1/ ïðèëàãàíåòî íà Êîíâåíöèÿòà çà äîáðîâîëíà ðàçìÿíà íà íàñåëåíèÿ è ñúçäàâàíåòî íà Ñìåñåíà êîìèñèÿ çà îöåíÿâàíå è èçïëàùàíå íà íåäâèæèìèòå
èìîòè íà èçñåëâàùèòå ñå ; 2/ ïîäïèñâàíåòî íà ïðîòîêîëà Êàëôîâ -Ïîëèòèñ /
29 ñåïòåìâðè 1924 ã/; 3/ íàìåñàòà íà ÎÍ çà ïðåäîòâðàòÿâàíå íà âîåíèÿ êîíôëèêò ìåæäó Áúëãàðèÿ è Ãúðöèÿ ïðåç îêòîìâðè 1925 ã.
Êîíâåíöèÿòà çà äîáðîâîëíà ðàçìÿíà íà íàñåëåíèÿ ðåãëàìåíòèðà çà ïúðâè
ïúò â ïðàêòèêàòà íà ìåæäóíàðîäíîòî ïðàâî ðàçìÿíà íà íàñåëåíèÿ ìåæäó
äâå ñúñåäíè äúðæàâè.3 1Ïúðâîíà÷àëíî òÿ ñå îòíàñÿ ñàìî çà Åãåéñêà Ìàêåäîíèÿ , à îò 26 îêòîìâðè 1923 ã. ñå ïðèëàãà è çà íàñåëåíèåòî â Çàïàäíà Òðàêèÿ3 2. Èíèöèàòîðè çà ñúçäàâàíåòî íà òîçè äîêóìåíò ñà Å.Âåíèçåëîñ è Í.Ïîëèòèñ, ñïîðåä êîèòî çàïàçâàíåòî íà ìèðà íà ïîëóîñòðîâà çàâèñè îò èçñåëâàíåòî íà íàöèîíàëíèòå ìàëöèíñòâà, êîèòî íå æåëàÿò äà áúäàò ÷àñò îò íîâàòà
ãðúöêà äúðæàâà , à íàñåëåíèåòî êîåòî îñòàíå â ïðåäåëèòå é òðÿáâà äà ñå
àñèìèëèðà , çà äà ñå ñúçäàäå åäíî “õàðìîíè÷íî åäèíñòâî” îò íîâèòå ïðîâèíöèè è ñòàðèòå ãðúöêè çåìè.3 3Ôðåíñêàòà ïîçèöèÿ ïî òîçè âúïðîñ å îòðàçåíà
â òåëåãðàìàòà íà Ð.Ïîàíêàðå äî ôðåíñêèÿ ïîñëàíèê â Àòèíà:
“Òðÿáâà äà ñå ñúãëàñèì íàèñòèíà, ÷å ðàçìÿíàòà íà íàñåëåíèÿòà ùå
áúäå íàé-äîáðîòî ðåøåíèå íà íàòðóïàíèòå òðóäíîñòè îò ñìåñâàíåòî íà
ðàñè è ðåëèãèè â Òðàêèÿ è Ìàêåäîíèÿ” 3 4
Ìíîãî âàæåí å íà÷èíúò, ïî êîéòî Êîíâåíöèÿòà óðåæäà âúïðîñà ñ íåäâèæèìîòî èìóùåñòâî íà íàñåëåíèåòî, êîåòî íàïóñêà îáëàñòòà3 5.Âñåêè èçñåëíèê ìîæå äà âçåìå öÿëîòî ñè äâèæèìî èìóùåñòâî áåç äà ïëàùà ìèòî íà
ãðàíèöàòà.Íåäâèæèìèòå èìîòè òðÿáâà äà áúäàò ëèêâèäèðàíè /èçìåðåíè, îöåíåíè è ïðîäàäåíè/ îò Ñìåñåíà êîìèñèÿ /÷ë.8 îò Êîíâåíöèÿòà/, êîÿòî âêëþ÷âà: ïî åäèí ïðåäñòàâèòåë íà Áúëãàðèÿ è íà Ãúðöèÿ, íàçíà÷àâàíè îò ïðàâèòåëñòâàòà íà ñòðàíèòå, è äâàìà ïðåäñòàâèòåëè îò íåóòðàëíè äúðæàâè, íàçíà÷àâàíè îò Ñúâåòà íà ÎÍ /åäèí îò òÿõ èçïúëíÿâà ðîëÿòà íà ïðåäñåäàòåë íà
êîìèñèÿòà/. Òîçè ôàêò èìà ãîëÿìî çíà÷åíèå, çàùîòî ïðè ãëàñóâàíåòî â êîìèñèÿòà, ïðè ðàâåí áðîé ãëàñîâå, ïðåäñåäàòåëÿò èìà ðåøàâàù ãëàñ. äåéñòâè254

Ìàðèåëà Ïàëîâà. Ðîëÿòà íà Îáùåñòâîòî íà íàðîäèòå çà ðàçðåøàâàíå...
òåëíîñò íàçíà÷àâàíèòå îò Ñúâåòà íà ÎÍ íåóòðàëíè ÷ëåíîâå íà êîìèñèÿòà
èìàò ðúêîâîäíà ðîëÿ ïðè ðåøàâàíåòî íà ñïîðíè âúïðîñè ìåæäó äâåòå ñòðàíè.Òå ñà åäèíñòâåíàòà âðúçêà íà êîìèñèÿòà ñ ÎÍ, çàùîòî îò÷èòàò äåéíîñòòà
é ïðåä Ñúâåòà íà ÎÍ.Êîìèñèÿòà å ïúðâà è ïîñëåäíà èíñòàíöèÿ ïðè ðåøàâàíå âúïðîñèòå íà èçñåëâàíåòî, âêëþ÷èòåëíî ïî ïðàâîòî íà îáåçùåòåíèå çà
èìîòè. Ñìåñåíàòà ãðúöêî-áúëãàðñêà êîìèñèÿ ôóíêöèîíèðà 11 ãîäèíè3 6 è çà
òîâà âðåìå óñïÿâà äà ðåãèñòðèðà, äà èçìåðè è äà îöåíè ãîëÿìà ÷àñò îò íåäâèæèìèòå èìîòè íà îêîëî 80 õèëÿäè áåæàíñêè ñåìåéñòâà îò åäíàòà è îò äðóãàòà ñòðàíà.Õèëÿäè áúëãàðè îò Åãåéñêà Ìàêåäîíèÿ è Çàïàäíà Òðàêèÿ ïîëó÷àâàò ôèíàíñîâè ñðåäñòâà îò ïðîäàæáà íà èìîòèòå, îñòàíàëè â ðàìêèòå íà
÷óæäà íàöèîíàëíà äúðæàâà. È âúïðåêè, ÷å ñå çàíèìàâà ñ ÷èñòî ìàòåðèàëíîôèíàíñîâè âúïðîñè , ÷ðåç ñâîèòå ðåøåíèÿ Êîìèñèÿòà îêàçâà âëèÿíèå âúðõó
áúëãàðî-ãðúöêèòå îòíîøåíèÿ, íîñåùè áðåìåòî è íà áåæàíñêèÿ âúïðîñ.
Ïðîòîêîëúò Êàëôîâ -Ïîëèòèñ å ïîäïèñàí â Æåíåâà íà 29 ñåïòåìâðè
1924ã. Òîâà ñòàâà ïî ïðåäëîæåíèå íà ãðúöêèÿ ïðåäñòàâèòåë Í.Ïîëèòèñ íà
ðåäîâíàòà ñåñèÿ íà ÎÍ, çàùîòî áúëãàðñêèÿò ïðåäñòàâèòåë îòíîâî ïîâäèãà
âúïðîñà çà íåñïàçâàíå ïðàâàòà íà áúëãàðñêîòî ìàëöèíñòâî â Ãúðöèÿ êàòî
ïðèïîìíÿ òðàãè÷íèÿ èíöèäåíò ïðåç þëè 1924 ã. â ñ.Òúðëèñ, Ñåðñêî, êîãàòî
19 àðåñòóâàíè áúëãàðè ñà èçáèòè ïî ïúòÿ çà ñ.Ãîðíî Áðîäè îò ñúïðîâîæäàùàòà ãè ïîëèöåéñêà îõðàíà/â äîêëàäà íà Ñìåñåíàòà êîìèñèÿ, êîÿòî ðàçñëåäâà ñëó÷àÿ áðîÿò íà óáèòèòå å 17/.Âñúùíîñò òîâà ñà äâà ïðîòîêîëà : âñÿêà
ñòðàíà ïîîòäåëíî ïîäïèñâà ñ Ãëàâíèÿ ñåêðåòàð íà ÎÍ , îò ãðúöêà ñòðàíà Í.Ïîëèòèñ, à îò áúëãàðñêà - ìèíèñòúðà íà âúíøíèòå ðàáîòè Õðèñòî Êàëôîâ. Ñúäúðæàíèåòî íà äâàòà äîêóìåíòà å èäåíòè÷íî : ÎÍ âúçëàãà íà ñâîèòå
ïðåäñòàâèòåëè â ãðúöêî-áúëãàðñêàòà ñìåñåíà êîìèñèÿ “äà ïîäïîìàãàò ãðúöêîòî è áúëãàðñêîòî ïðàâèòåëñòâà â ïîêðîâèòåëñòâîòî íà ìàëöèíñòâàòà
, ñúîáðàçíî ñúùåñòâóâàùèòå ìåæäóíàðîäíè äîãîâîðè”3 7.Ïîäïèñàíèòå â Æåíåâà äîêóìåíòè /èçâåñòíè â èñòîðèÿòà íà äâåòå ñòðàíè êàòî ïðîòîêîëà Êàëôîâ-Ïîëèòèñ/ñå ðàçãëåæäàò â áúëãàðñêàòà è çàïàäíîåâðîïåéñêàòà ïðåñà êàòî îìèðîòâîðÿâàíå â îòíîøåíèÿòà ìåæäó Áúëãàðèÿ è Ãúðöèÿ, èìïîíèðàùî
íà ïîëèòèêàòà íà ÎÍ çà óòâúðæäàâàíå íà ðåä è ñèãóðíîñò íà Áàëêàíèòå.Ïðåäñòàâèòåëèòå íà ÎÍ ðàçïîëàãàò ñ íåîãðàíè÷åíà ñâîáîäà íà äåéñòâèå ïðè ñúáèðàíå íà íåîáõîäèìàòà èíôîðìàöèÿ ïî ìîëáèòå, îïëàêâàíèÿòà è àíêåòèòå.Âåäíúæ íà øåñò ìåñåöà òå òðÿáâà äà ïðåäñòàâÿò ïîäðîáåí äîêëàä çà äåéíîñòòà ñè ïðåä Ãëàâíèÿ ñåêðåòàð íà ÎÍ.Ïî òîçè íà÷èí ÎÍ åôèêàñíî êîíòðîëèðà ñïàçâàíåòî è èçïúëíåíèåòî íà äîãîâîðèòå çà çàùèòà íà ìàëöèíñòâàòà. Ïîñëåäâàëèòå ñúáèòèÿ: îñòðàòà ðåàêöèÿ íà ÊÑÕÑ, åóôîðèÿòà â Áúëãàðèÿ
è íÿêîè êðàéíè èçêàçâàíèÿ â áúëãàðñêàòà ïðåñà íà âîäåùè ïîëèòèöè âîäÿò
äî îáðàòíà ðåàêöèÿ â Ãúðöèÿ:íàäèãàíå íà ìàñîâî íåäîâîëñòâî ñðåùó ïðîòîêîëà Êàëôîâ-Ïîëèòèñ.Íà 3 ôåâðóàðè 1925 ã. ãðúöêèÿò ïàðëàìåíò îêîí÷àòåëíî ãî îòõâúðëÿ.Îôèöèàëíîòî îáÿñíåíèå å , ÷å òîé íàðóøàâà äúðæàâíèÿ
ñóâåðåíèòåò íà Ãúðöèÿ ñ ïðåäâèäåíèòå â íåãî âúçìîæíîñòè ïðåäñòàâèòåëè
íà ÎÍ äà ïðàâÿò àíêåòè è ïðîó÷âàíèÿ, äà ïðèåìàò ìîëáè è æàëáè îò áúëãàð255

In honorem Prof. Margaritae Taceva
ñêîòî íàöèîíàëíî ìàëöèíñòâî, îñâåí òîâà Í.Ïîëèòèñ ïðåâèøàâà äàäåíèòå
ìó ïúëíîìîùèÿ, êàòî ïîåìà çàäúëæåíèÿ çà Ãúðöèÿ, çà êîèòî ïðàâèòåëñòâîòî íå ãî å óïúëíîìîùèëî3 8. Ìåæäóíàðîäíàòà äèñêóñèÿ , ñâúðçàíà ñ ïðîòîêîëà Êàëôîâ - Ïîëèòèñ, õâúðëÿ ñâåòëèíà âúðõó íÿêîëêî âàæíè àñïåêòà íà
ìåæäóíàðîäíèòå îòíîøåíèÿ â ñðåäàòà íà äâàäåñåòòå ãîäèíè íà ÕÕ âåê3 9:
1/ Òîâà å âàæåí åïèçîä îò èñòîðèÿòà íà çàùèòàòà íà ìàëöèíñòâàòà. Öåëòà
íà ïðîòîêîëà å äà îñèãóðè ìåæäóíàðîäåí êîíòðîë âúðõó èçïúëíåíèåòî íà
áúëãàðî-ãðúöêèòå äîãîâîðè çà çàùèòà íà ìàëöèíñòâàòà è äà ïîçâîëè ïîñòèãàíåòî íà êðàéíàòà öåë: åëèìèíèðàíå íà ïðåñëåäâàíèÿòà, íà êîèòî ñà ïîäëîæåíè èíîðîäíèòå íàñåëåíèÿ, è íàìàëÿâàíå íà ìåæäóíàðîäíîòî íàïðåæåíèå
, ïðåäèçâèêàíî îò êîíôëèêòèòå â Òðàêèÿ è Ìàêåäîíèÿ. Çà ñúæàëåíèå ñúäáàòà íà ïðîòîêîëà ïîêàçâà, ÷å ïðè ïðåîáëàäàâàùèòå îáñòîÿòåëñòâà íà Áàëêàíèòå, êúäåòî ìàëöèíñòâàòà ñà èíòåãðàëíà ÷àñò îò ãåîïîëèòè÷åñêèòå ñáëúñúöè, îïèòúò çà åôåêòèâíà çàùèòà íà ìàëöèíñòâåíèòå ãðóïè âîäè äî ðàçëè÷åí ðåçóëòàò: âìåñòî äà ïðåäîòâðàòÿâà êîíôëèêòè - ãè ïðîâîêèðà è çàñèëâà
ðåâèçèîíèçìà.4 0
2/ Äèñêóñèÿòà îêîëî ïðîòîêîëà Êàëôîâ-Ïîëèòèñ äàâà èíôîðìàöèÿ çà
ïðèîðèòåòèòå íà Âåëèêîáðèòàíèÿ, Ôðàíöèÿ è Èòàëèÿ íà Áàëêàíñêèÿ ïîëóîñòðîâ ïðåç 20-òå ãîäèíè íà ÕÕ âåê. Êîãàòî ïðîòîêîëúò ñòàâà îñíîâà çà
èçîñòðÿíå íà ìåæäóíàðîäíèòå îòíîøåíèÿ - ñëåä êàòî ÊÑÕÑ äåíîíñèðà ñúþçíèÿ “îòáðàíèòåëåí” äîãîâîð îò 19 ìàé 1913 ã. ñ Ãúðöèÿ, íàñî÷åí ñðåùó
Áúëãàðèÿ - Ôîðèí îôèñ ñå ñòðåìè äà ïîìîãíå íà ãðúöêîòî ïðàâèòåëñòâî äà
ãî àíóëèðà, ïîðàäè òî÷íà ïðåöåíêà íà áðèòàíñêèòå èíòåðåñè â ìîìåíòà /íå
æåëàå çàñèëâàíå âëèÿíèåòî íà Ôðàíöèÿ è íà Èòàëèÿ â ðåãèîíà/. Îñíîâíàòà
öåë íà áðèòàíñêàòà ïîëèòèêà å çàïàçâàíå íà ìèðà è ñòàáèëíîñòòà íà ïîëóîñòðîâà. Òàçè öåë å ïî-âàæíèÿò ìîòèâ â ïëàíîâåòå íà àíãëèéñêîòî âúíøíî
ìèíèñòåðñòâî, îòêîëêîòî ïðåâðúùàíåòî íà Ãúðöèÿ â ïîòåíöèàëåí ïúëíîìîùíèê è êðàéúãúëåí êàìúê íà áðèòàíñêèòå ñòðàòåãè÷åñêè ïîçèöèè â Èçòî÷íîòî Ñðåäèçåìíîìîðèå, çàùîòî ñëåä ïîðàæåíèåòî íà Ãúðöèÿ â Ì.Àçèÿ è
âçåòèòå ðåøåíèÿ â Ëîçàíà /þëè 1923 ã/ áðèòàíñêàòà ïîëèòèêà ïðåîñìèñëÿ
ïðèîðèòåòèòå ñè 4 1. Ôðàíöèÿ è Èòàëèÿ èìàò ïî-íåçíà÷èòåëíà ðîëÿ â áúëãàðî-ãðúöêèÿ ñïîð. Ôðàíöèÿ îñúçíàâà äåëèêàòíàòà ïîëèòè÷åñêà ñúùíîñò íà
ìàëöèíñòâåíèÿ âúïðîñ íà Áàëêàíèòå, è íåéíàòà ïîëèòèêà ñúùî ñå ðúêîâîäè îò ïî-øèðîêè ìåæäóíàðîäíè èíòåðåñè. Ôðàíöóçèòå ïîäêðåïÿò óñèëèÿòà
íà Âåëèêîáðèòàíèÿ çà àíóëèðàíå íà ïðîòîêîëà, îò÷àñòè çà äà óñïîêîÿò Áåëãðàä, îñíîâåí ñòîæåð íà ôðåíñêàòà ïîëèòèêà íà ïîëóîñòðîâà, è çà äà ïðåäîòâðàòÿò òúðêàíèÿòà ìåæäó Ãúðöèÿ è ÊÑÕÑ è åâåíòóàëíàòà êðèçà â òåõíèÿ
ñúþç, êîéòî ñïîðåä Ôðàíöèÿ èìà ïî-ãîëÿìî çíà÷åíèå çà ñòàáèëíîñòòà â ðåãèîíà, îòêîëêîòî äèïëîìàòè÷åñêèòå ñúâåòè è ïîääðúæêàòà îò Æåíåâà4 2.
Ôðàíöèÿ ñå ñòðåìè äà çàçäðàâè ïîçèöèèòå ñè íà Áàëêàíèòå, êîèòî ñà ñåðèîçíî çàïëàøåíè îò ôàøèñòêà Èòàëèÿ. Îò äðóãà ñòðàíà Èòàëèÿ íà Ìóñîëèíè
âñå îùå íå å ãîòîâà äà îñúùåñòâè ñòðàòåãè÷åñêèòå ñè ïëàíîâå çà ðåâèçèÿ íà
ãðàíèöèòå íà ïîëóîñòðîâà, êîåòî îçíà÷àâà , ÷å íå ìîæå äà ñå àíãàæèðà òâúð256

Ìàðèåëà Ïàëîâà. Ðîëÿòà íà Îáùåñòâîòî íà íàðîäèòå çà ðàçðåøàâàíå...
äî ñ îòñòîÿâàíå èñêàíèÿòà íà Áúëãàðèÿ4 3.
3/ Ïðîòîêîëúò Êàëôîâ-Ïîëèòèñ åêñïëèöèðà îñíîâíèòå ïðîáëåìè, ïðåä
êîèòî å èçïðàâåíà Ãúðöèÿ ïðåç 20-òå ãîäèíè íà ÕÕ âåê. Ñëåä 1922 ã. ãðúöêàòà âúíøíà ïîëèòèêà - ïîðàäè ïîëèòè÷åñêà, èêîíîìè÷åñêà è âîåííà ñëàáîñò å ïðåäèìíî çàùèòíà, ñ îñíîâíà öåë: çàïàçâàíå íà òåðèòîðèàëíàòà öÿëîñò è
ñóâåðåíèòåò.Ãúðöèÿ òðÿáâà äà ñå ñúîáðàçÿâà ñ ïðîòèâîðå÷èÿòà è íàïðåæåíèåòî, ãåíåðèðàíè îò ðåâèçèîíèçìà íà Áúëãàðèÿ, êàòåãîðè÷íèòå èñêàíèÿ íà
ÊÑÕÑ è äîáðîæåëàòåëíèòå, íî íåðåàëèñòè÷íè ìåæäóíàðîäíè ïðèîðèòåòè
íà ÎÍ.Îùå ïîâå÷å, Ãúðöèÿ òðÿáâà äà ñïå÷åëè áëàãîðàçïîëîæåíèåòî íà Âåëèêîáðèòàíèÿ è íà ôðàíöèÿ, áåç äà ñòàâà òâúðäå çàâèñèìà îò òÿõ è äà ñå
ïðåâúðíå â ïîëå íà ïîëèòè÷åñêèòå èì áîðáè, ÷ðåç çàïàçâàíå àâòîíîìíîñòòà
íà èíòåðåñèòå ñè. Ïðîòîêîëúò Êàëôîâ-Ïîëèòèñ å íàëîæåí íà Ãúðöèÿ îò
ÎÍ, ïîðàäè ñòðåìåæà é íàñèëñòâåíî äà åëèíèçèðà ñåâåðíèòå ñè ïðîâèíöèè.Íî
êîãàòî ïðîòîêîëúò çàïî÷âà äà äåéñòâà â óùúðá íà ìåæäóíàðîäíàòà é ïîçèöèÿ è íà íåéíàòà òåðèòîðèàëíà öÿëîñò, ïðàâèòåëñòâîòî íà Ìèõàëàêîïóëîñ
âçåìà ðåøåíèå äà ãî àíóëèðà. Òîâà ðåøåíèå å êðàñíîðå÷èâ ïðèìåð çà òîâà,
÷å ãðúöêèòå ïîëèòèöè íå ãóáÿò ïðåäñòàâà çà íàöèîíàëíèòå èíòåðåñè íà ñâîÿòà äúðæàâà è ïðîÿâÿâàò ðåøèìîñò, êîãàòî ãè îòñòîÿâàò4 4.
Ñëåäâàùèÿò êëþ÷îâ ìîìåíò â èñòîðèÿòà íà ãðúöêî-áúëãàðñêèòå îòíîøåíèÿ å ïîãðàíè÷íèÿò èíöèäåíò â Ïåòðè÷êî ïðåç 1925 ã.4 5 Ïîëèòè÷åñêàòà
íåñòàáèëíîñò â ãðúöêèÿ ïîëèòè÷åñêè æèâîò, àêòèâíàòà íàìåñà íà âîåííèòå
â óïðàâëåíèåòî íà ñòðàíàòà è ïðåâðàòúò íà ãåíåðàë Ò.Ïàíãàëîñ âîäÿò äî
çàñèëâàíå íà íàïðåæåíèåòî ìåæäó äâåòå äúðæàâè. Óñòàíîâÿâàíåòî íà ïî÷òè
âîåííî ïîëîæåíèå â Åãåéñêà Ìàêåäîíèÿ è â Çàïàäíà Òðàêèÿ è àêòèâíî ïðîâåæäàíàòà àíòèáúëãàðñêà ïðîïàãàíäà- “çàïëàõàòà îò ñåâåð”- àêòèâèçèðàò ÷åòíè÷åñêîòî äâèæåíèå è ñå ïðåâðúùàò â îñíîâà íà ìíîãî ïîãðàíè÷íè ñïîðîâå.
Íà 19 îêòîìâðè 1925ã. ïðè íàé-îáèêíîâåíà “ñâàäà” ìåæäó áúëãàðñêè è ãðúöêè ãðàíè÷àðè íà çàñòàâèòå ïðè Äåìèð Êàïèÿ ñå ðàçìåíÿò èçñòðåëè, åäèí îò
êîèòî ôàòàëåí, è åäèí ãðúöêè âîéíèê å óáèò.Îïèòèòå, òðóïúò ìó äà áúäå
ïðåìåñòåí íà ãðúöêà çåìÿ, ñà îñóåòåíè îò ñòðåëáàòà íà áúëãàðñêèòå ãðàíè÷àðè.È äâåòå ãðàíè÷íè çàñòàâè ñà âäèãíàòè ïî òðåâîãà.Ñòðåëáàòà ïðîäúëæàâà è íà ñëåäâàùèÿ äåí, êîãàòî ó÷àñòâàùèòå â èíöèäåíòà ïîëó÷àâàò ïîäêðåïëåíèÿ - ãúðöèòå: îêîëî äâåñòà âúîðúæåíè âîéíèöè, à áúëãàðèòå - îêîëî
150 äîáðîâîëöè îò ÷åòèòå íà ÂÌÐÎ. Îòóê íàñåòíå ïúòÿò äî âîåíåí êîíôëèêò
ìåæäó Áúëãàðèÿ è Ãúðöèÿ å êðàòúê. Ãðúöêèÿò Ãåíåðàëåí ùàá èçäàâà çàïîâåä äî êîìàíäâàíåòî íà òðåòà è íà ÷åòâúðòà àðìèÿ äà ñå ïîäãîòâÿò çà íàõëóâàíå â Áúëãàðèÿ è íà 22 îêòîìâðè â 6 ÷àñà ñóòðèíòà, êîãàòî èíöèäåíòúò âñå
îùå ìîæå äà ñå óðåäè ñ äèïëîìàòè÷åñêè ñðåäñòâà, ãðúöêè âîéñêè íàõëóâàò
â Áúëãàðèÿ ïî äîëèíàòà íà ðåêà Ñòðóìà - ïðåç Ðóïåëñêîòî äåôèëå è ïðåç
ïëàíèíñêèòå ïúòåêè íà Àëèáîòóø è Áåëàñèöà. Âîéñêèòå ïðîíèêâàò íà ôðîíò
îò 32 êì, ñ äúëáî÷èíà 10 êì, ìíîãî áúëãàðñêè ñåëà ñà îïîæàðåíè, à ãð.Ïåòðè÷ å áîìáàíäèðàí îò ãðúöêè ñàìîëåò.4 6Áúëãàðñêîòî ïðàâèòåëñòâî óâåäîìÿâà Ñúâåòà íà ÎÍ çà âúçíèêíàëèÿ èíöèäåíò è çà íàðóøåíèÿ òåðèòîðèàëåí
257

In honorem Prof. Margaritae Taceva
ñóâåðåíèòåò íà ñòðàíàòà.Íîâèíàòà çà íàõëóâàíåòî íà ãðúöêè âîéñêè â áúëãàðñêà òåðèòîðèÿ å ñåíçàöèÿòà íà äåíÿ â çàïàäíîåâðîïåéñêàòà ïðåñà.4 7 Àíãëèéñêèòå âåñòíèöè “Äåéëè òåëåãðàô”, “Äåéëè íþç” è “Òàéìñ” ñå îáÿâÿâàò çà
íåçàáàâíà íàìåñà íà ÎÍ. Âúâ ôðåíñêàòà ïðåñà ñå íàëàãà ñòàíîâèùåòî, ÷å å
íàé-ìàëêî ñòðàííî, êîãàòî â ìîìåíò íà ñâèêâàíå íà êîíôåðåíöèÿòà â Ëîêàðíî, çà äà ñå çàáðàâÿò ñòàðèòå âðàæäè, Ãúðöèÿ è Áúëãàðèÿ çàïî÷âàò âîåííè äåéñòâèÿ, áåç äà ïðèáÿãíàò äî àðáèòðàæ èëè äà ïîòúðñÿò ïîìèðåíèå. Â
ãåðìàíñêèÿ ïå÷àò ñå óòâúðæäàâà ìíåíèåòî, ÷å ÎÍ òðÿáâà äà äîêàæå äàëè
âîäè ñàìî ïðèçðà÷íî ñúùåñòâóâàíå èëè ìîæå äà ñå íàìåñè àêòèâíî â ïîëçà
íà Áúëãàðèÿ. Òóðñêèòå âåñòíèöè èçòúêâàò, ÷å íàïàäåíèåòî ñðåùó ðàçîðúæåíà Áúëãàðèÿ å ëèøåíî îò áëàãîðîäñòâî è ÷å Òóðöèÿ íå ìîæå äà îñòàíå ðàâíîäóøíà ïðè òîâà íàðóøåíèå íà áàëêàíñêîòî ðàâíîâåñèå è ÷å àãðåñèÿòà ùå
èìà ãèáåëíè ïîñëåäèöè çà ïðåñòèæà íà Ãúðöèÿ. èòàëèàíñêèÿ ïå÷àò èçêàçâàíèÿòà ñà â ïîëçà íà Áúëãàðèÿ.4 8
Ïðè ñúçäàëàòà ñå îïàñíîñò ïîãðàíè÷íèÿò èíöèäåíò äà ïðåðàñòíå âúâ
âîåíåí êîíôëèêò íà Áàëêàíèòå, Ñúâåòúò íà ÎÍ ñâèêâà ñïåøíî çàñåäåíèå â
Ïàðèæ, ïîä ïðåäñåäàòåëñòâîòî íà À.Áðèàí è ñ ó÷àñòèå íà ïðåäñòàâèòåëè íà
ïðàâèòåëñòâàòà íà Áúëãàðèÿ è íà Ãúðöèÿ. Íà 26 îêòîâðè 1925 ã. Ñúâåòúò íà
ÎÍ ïðèåìà ðåçîëþöèÿ, ïîä ðåäàêöèÿòà íà àíãëèéñêèÿ ïðåäñòàâèòåë Î.×åìáúðëåéí, â êîÿòî ñå íàñòîÿâà çà íåçàáàâíî ñïèðàíå íà âîåííèòå äåéñòâèÿ è â
ñðîê îò 60 ÷àñà âîéñêèòå äà áúäàò îòòåãëåíè çàä ñúîòâåòíàòà äúðæàâíà ãðàíèöà, êàòî âñÿêî âúçîáíîâÿâàíå íà îãúíÿ ùå áúäå ñòðîãî íàêàçàíî.4 9 Íà
âîåííèòå àòàøåòà íà Âåëèêîáðèòàíèÿ, Ôðàíöèÿ è Èòàëèÿ â Áåëãðàä ñå íàðåæäà íåçàáàâíî äà çàìèíàò çà ãð.Ïåòðè÷, çà äà ñëåäÿò èçïúëíåíèåòî íà
ðåøåíèÿòà íà Ñúâåòà íà ÎÍ. Íà 29 îêòîìâðè 1925 ã. å îáðàçóâàíà àíêåòíà
êîìèñèÿ, êîÿòî äà èçâúðøè ïðîâåðêà ïî âñè÷êè ãðúöêî-áúëãàðñêè ïîãðàíè÷íè èíöèäåíòè. Çà ïðåäñåäàòåë íà Êîìèñèÿòà å íàçíà÷åí àíãëèéñêèÿò ïîñëàíèê â Èñïàíèÿ Õ.Ðóìáîëä, à çà ÷ëåíîâå:ãåíåðàë Ñåðèíè - ïîìîùíèê íà÷àëíèê-ùàá íà ôðåíñêàòà àðìèÿ, èòàëèàíñêèÿò äèâèçèîíåí ãåíåðàë Ôåðàðèî, øâåäñêèÿò ïúëíîìîùåí ìèíèñòúð Àäëåðêðàéö è õîëàíäñêèÿò äåïóòàò
Ôîðòóíè. Êîìèñèÿòà ñå çàïîçíàâà íà ìÿñòî ñ ôàêòèòå, ñâúðçàíè ñ èíöèäåíòà.Òÿ ïîñåùàâà áúëãàðñêèòå ñåëà , ðàçãðàáåíè è îïîæàðåíè îò ãðúöêàòà âîéñêà, ðàçïèòâà ãðúöêè è áúëãàðñêè ãðàíè÷àðè è ïîñòðàäàëè áúëãàðñêè ñåëÿíè,
ïîñåùàâà Àòèíà è Ñîôèÿ, êúäåòî ðàçãîâàðÿ ñ ïðåäñòàâèòåëè íà ïðàâèòåëñòâàòà íà äâåòå äúðæàâè.  Ñîôèÿ å ïðèåòà ëè÷íî îò öàð Áîðèñ III.
Âúç îñíîâà íà ñâîèòå ïðîó÷âàíèÿ êîìèñèÿòà èçãîòâÿ äîêëàä äî Ñúâåòà
íà ÎÍ5 0.  íåãî òÿ êîíñòàòèðà, ÷å Ãúðöèÿ å íàðóøèëà ãðóáî Óñòàâà íà ÎÍ, çàòîâà
êîìèñèÿòà ÿ ñ÷èòà çà âèíîâíà è ïðåäëàãà ãðúöêàòà äúðæàâà äà çàïëàòè íà áúëãàðñêàòà îáåçùåòåíèå çà ùåòèòå, êîèòî ãðúöêèòå âîéñêè ñà é íàíåñëè /â ñðîê îò
äâà ìåñåöà 30 ìèëèîíà ëåâà îáåçùåòåíèå çà íàíåñåíè âðåäè/. Îñâåí ñïîðåä
êîìèñèÿòà ãëàâíèòå èçòî÷íèöè íà íàïðåæåíèå ìåæäó äâåòå ñòðàíè ñà:1/ íåîñèãóðåíèòå ïðàâà íà áúëãàðñêîòî íàöèîíàëíî ìàëöèíñòâî â Ãúðöèÿ è 2/ íåèçïëàòåíèòå íåäâèæèìè èìîòè íà èçñåëåíèòå âå÷å îòòàì áúëãàðè-áåæàíöè.
258

Ìàðèåëà Ïàëîâà. Ðîëÿòà íà Îáùåñòâîòî íà íàðîäèòå çà ðàçðåøàâàíå...
Âúîðúæåíèÿò èíöèäåíò â Ïåòðè÷êî ïðåç îêòîìâðè 1925 ã. å êóëìèíàöèÿ íà íàïðåæåíèåòî â áúëãàðî-ãðúöêèòå îòíîøåíèÿ. Òîé å åäíî îò äîêàçàòåëñòâàòà, ÷å Âåðñàéñêàòà ñèñòåìà îò äîãîâîðè íå ïîñòèãà îñíîâíàòà ñè
öåë: îñèãóðÿâàíå íà òðàåí è ñïðàâåäëèâ ìèð. Îáùåñòâîòî íà íàðîäèòå êàòî
íàääúðæàâíà èíñòèòóöèÿ òðÿáâà äà îñèãóðè ñïàçâàíåòî íà äîãîâîðèòå çà
çàùèòà íà ìàëöèíñòâàòà, íî âúïðåêè ïðîêëàìèðàíèòå ïðèíöèïè è îïèòèòå
íà ïðåäñòàâèòåëèòå íà ÎÍ äà âëèÿÿò íà Ãúðöèÿ è íà Áúëãàðèÿ çà ìèðíîòî
óðåæäàíå íà ñïîðíèòå âúïðîñè , òî íå óñïÿâà äà èçïúëíè ðîëÿòà ñè íà ãàðàíò íà ãðàæäàíñêèòå ïðàâà íà èíîðîäíîòî íàñåëåíèå. Çàùîòî äèïëîìàöèÿ, áåç òâúðäî îòñòîÿâàíè ïîçèöèè, ñè îñòàâà ïðàçåí æåñò.

Papers Relating to the Foreign Relations of the United States:The Paris Peace
Conference,1919,Washington,1946, p.460
2
J.B.Duroselles:L‘ idee de L‘Europa.Paris,1976. Ã. Ï. Ãåíîâ:Áúëãàðèÿ è ÎÍ.Ñîôèÿ, 1938.
3
D.Birn : The League of Nations Union.Oxford,1981,p.7
4
Ä.Âà÷êîâ: Èäåè â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî çà ôåäåðàòèâíî èçãðàæäàíå íà
Åâðîïà è ñâåòà /1916-1919 ã./, ÈÏð.,êí.5-6,Ñ.,2000
5
Òúé êàòî èçâîðîâàòà áàçà å îãðîìíà êàòî êîëè÷åñòâî, ùå îòáåëåæèì ñàìî
íÿêîè êëþ÷îâè èçäàíèÿ:W.N.Medlicott and D.Dakin:Documents on British Foreign
Policy,1919-1939, London, 1947-1986; Major Peace Treaties of Modern History 16481967.New York,1967; H.W.V.Temperley: A History of the Peace Conference of Paris,
London, 1924; H.Nicolson:Peacemaking 1919, London, 1933; Papers relating to the Foreign Relations of the United States, Washington,1946; Collectted Diplomatic Documents
Relating to the Outbreak of the European War, London, 1915; Ed.Grey:Speeches on
Foreign Affairs, London, 1931; Fr.Stevenson: Lloyd George.A Diary,New York, 1971;
Ñáîðíèê äîãîâîðîâ Ðîñèè ñ äðóãèìè ãîñóäàðñòâàìè, Ìîñêâà,1952; Þ.Êëþ÷íèêîâ,
è À.Ñàáàíèí:Ìåæäóíàðîäíàÿ ïîëèòèêà íîâåéøåãî âðåìåíè â äîãîâîðàõ, íîòàõ è
äåêëàðàöèÿõ,òîì I- II, Ìîñêâà, 1926; Ñáîðíèê íà ìåæäóíàðîäíè àêòîâå è äîãîâîðè,
Ñîôèÿ, 1948; Íüîéñêè äîãîâîð /ñ îáÿñíèòåëíè áåëåæêè/, Ñîôèÿ, 1994 è äð.
6
Papers Relating to the Foreign Relations of the United States:The Paris Peace
Conference,1919, Washington,1946,VII,436-438
7
Èâ. Àëòúíîâ: Òðàêèéñêèÿò âúïðîñ ñëåä âîéíàòà, ñï.Äåìîêðàòè÷åñêè ïðåãëåä,1924,êí.3,ñ.202
8
R. Pearson: National Minorities in Eastern Europe /1848-1945/,the MacMillan
Press,1983,p. 147-149
9
E. J. Hobsbawm: Nations and Nationalism since 1780, Cambridge,1992,p.14
10
Ó. Àëòåðìàò: Åòíîíàöèîíàëèçìúò â Åâðîïà, Ñîôèÿ, 1998, ñ.67-76
11
Ì.Ãðåêîâà: Ìàëöèíñòâî: ñîöèàëíî êîíñòðóèðàíå è ïðåæèâÿâàíå, Ñîôèÿ,
2001, ñ.195
12
Ì.Ãðåêîâà: Öèò.ñú÷., ñ.197
13
Papers Relating…….:Op.cit.,p.460
14
P. Birdsall:Versailles Twenty Years After, New York,1941,p.128
259
1

In honorem Prof. Margaritae Taceva
H. Nicolson:Op.cit.,p.187
Èâ. Àëòúíîâ: Öèò.ñú÷.; Ã. Ï. Ãåíîâ: Ïðàâíîòî ïîëîæåíèå íà ìàëöèíñòâàòà/
ñ îñîáåí îãëåä íà áúëãàðñêèòå ìàëöèíñòâà â ñúñåäíèòå äúðæàâè/, Ñîôèÿ,1929 ;
Èâ.Îðìàíäæèåâ: Âúíøíàòà ïîëèòèêà íà Áúëãàðèÿ ñ îñîáåí îãëåä íà Òðàêèéñêèÿ
âúïðîñ, Ñîôèÿ,1934; Àí. Ñï. Ðàçáîéíèêîâ: Îáåçáúëãàðÿâàíåòî íà Çàïàäíà Òðàêèÿ
ïðåç 1924 ã., Ñîôèÿ, 1940 ; Ñò. Øèøêîâ: Òðàêèÿ ïðåäè è ñëåä Åâðîïåéñêàòà âîéíà,
Ïëîâäèâ, 1922; À. Èøèðêîâ: Çàïàäíà Òðàêèÿ è äîãîâîðúò çà ìèð, Ñîôèÿ,1920; ä-ð
Á. Êåñÿêîâ: Ïðèíîñ êúì äèïëîìàòè÷åñêàòà èñòîðèÿ íà Áúëãàðèÿ, ò. 2, Ñîôèÿ,1926
; Ï. Ï. Øàòåâ: Íàöèîíàëíèòå ìàëöèíñòâà è ñàìîîïðåäåëåíèåòî íà íàðîäèòå.Òðàãåäèÿòà íà Áàëêàíèòå,Ñîôèÿ,1936 ; Ê. Ïîïîâ: Êîíâåíöèÿòà çà âçàèìíî èçñåëâàíå
ìåæäó Áúëãàðèÿ è Ãúðöèÿ è ñïîðúò íè ñ ãúðöèòå çà ÷åðêâè, ó÷èëèùà è ìàíàñòèðè, Ñîôèÿ,1935 ; Èâ.Ìèõàéëîâ: Ñïîìåíè, ò. 3, Ëóâåí,1973 ; Èâ. Ãåîðãîâ: Äíåøíîòî
ïîëîæåíèå íà Ìàêåäîíèÿ ïîä ñðúáñêà è ãðúöêà âëàñò è Îáùåñòâîòî íà íàðîäèòå,
Ñîôèÿ,1925; Ã. Áàæäàðîâ: Ìàêåäîíñêèÿò âúïðîñ â÷åðà è äíåñ, Ñîôèÿ, 1925; Õð.Ñèëÿíîâ:Îñâîáîäèòåëíèòå áîðáè íà Ìàêåäîíèÿ,ò.1-2,Ñîôèÿ, 1983; Â. Áîæèíîâ: Áúëãàðèÿ íà êîíôåðåíöèèòå â Ãåíóà è Ëîçàíà/1922-1923/- â : ÷åñò íà àêàä.Õð.ÕðèñòîâÈçñëåäâàíèÿ ïî ñëó÷àé 60 ãîäèíè îò ðîæäåíèåòî ìó, Ñîôèÿ,1976; Ã. Â. Äèìèòðîâ:
Ìàëöèíñòâåíî-áåæàíñêèÿò âúïðîñ â áúëãàðî-ãðúöêèòå îòíîøåíèÿ /1919-1939/,Áëàãîåâãðàä,1982; Èëþçèè è äåéñòâèòåëíîñò.Ñïîðîâå çà ïðàâà è èìîòè íà áúëãàðèòå
îò Åãåéñêà Ìàêåäîíèÿ è Çàïàäíà Òðàêèÿ 1919-1931, Áëàãîåâãðàä,1996; Ñò.Òðèôîíîâ:
Áúëãàðñêîòî íàöèîíàëíî-îñâîáîäèòåëíî äâèæåíèå â Òðàêèÿ 1919-1926, Ñîôèÿ, 1978;
Àíòàíòàòà â Òðàêèÿ 1919-1920, Ñîôèÿ1989; Õð. Õðèñòîâ: Áúëãàðèÿ, Áàëêàíèòå è
ìèðúò 1919, Ñîôèÿ,1984; Ò. Êîñàòåâ: Òðàêèéñêèÿò âúïðîñ âúâ âúíøíàòà ïîëèòèêà
íà Áúëãàðèÿ /1919-1923/,Ñîôèÿ, 1996; Ì. Ïåòðîâ: Áúëãàðñêèòå ìàëöèíñòâà íà Áàëêàíèòå ñëåä Íüîéñêèÿ äîãîâîð îò 1919,Áúëã. âîåí. ïðåãë., 1993, ñ.35-47; Ä. Âà÷êîâ:
Ïðîáëåìúò íà áúëãàðñêèòå áåæàíöè ïðåä Îáùåñòâîòî íà íàðîäèòå /1923-1925/,
Ìàêåä. ïðåãë.,ÕÕI,1998,¹3,ñ.21-40; Ä. Ìèòåâ: Èñòîðè÷åñêè ñâèäåòåëñòâà çà ìåæäóâîåííà Áúëãàðèÿ âúâ ôîíäà íà Óèëÿì Ìàðòåí/Àðõèâ íà Îáùåñòâîòî íà íàðîäèòå-Æåíåâà/,ÈÄÀ,64,1992,ñ.45-80; Í. Ìèõàéëîâ: Îáùåñòâîòî íà íàðîäèòå è ìàëöèíñòâåíèÿò, Íàñåëåíèå,1993,¹4,ñ.72-81; È. Èëèåâà: Ìàëöèíñòâàòà íà Áàëêàíèòå. Ìåæäóíàðîäíîïðàâíà çàùèòà, Ñîôèÿ,1994; Á. Íÿãóëîâ: Ïðàâèòåëñòâåíàòà
ïîëèòèêà ñïðÿìî áúëãàðèòå çàä ãðàíèöà-Â:120 ãîäèíè èçïúëíèòåëíà âëàñò â Áúëãàðèÿ,Ñîôèÿ,1999,ñ.237-239; D. Mitev: The Question of the Bulgarian National Minorities and the League of Nations. In: Etudes historiques, t.XIV,1990, p.98-120 è äð.
17
J. Herman: The League of Nations and its Minority Protection Programme in
Eastern Europe: Revolutionary,Unequalled and Underestimated.- in:The League of Nations
1920-1946.Organization and Accomplishment.Retrospectiveof the First Organization for
the Establishment of World Peace, New York and Geneva, 1996; D.Birn :Op.cit.; R.Pearson
:Op. cit ; F.P.Walters:A History of the League of Nations,Oxford,1969; P.de Azcarate:The
League of Nations and National Minorities, Washington, 1945; C.A.Macartney: National States and National Minorities, London, 1934; L. P. Mair:The Protection of Minorities, London, 1928; A.C.Hepburn /ed./: Minorities in History, London,1977;
A.Coban:The Nation State and National Self- Determination, London, 1969.
18
P. Finney: The Relations between the Entente Powers and Greece,1923-1926,University of Leeds,1993; “An Evil for All Concerned”:Great Britain and Minority Protection after 1919,
Journal of Contemporary History, vol. 30,¹ 3, 1995, p.533-551; A.Sharp:Britain and the Protection of Minorities at the Paris Peace Conference 1919, in:A.C.Hepburn:Op.cit., p.170-188.
15
16

260

Ìàðèåëà Ïàëîâà. Ðîëÿòà íà Îáùåñòâîòî íà íàðîäèòå çà ðàçðåøàâàíå...
R.Glogg: A Concise History of Greece, Cambridge,1992 ; S.P.Ladas: The Exchange of
Minorities. Bulgaria,Greece and Turkey, New York, 1932 ; D.Pentzopoulos:The Balkan Exchange of Minorities and Its Impact upon Greece, Paris, 1962 ; H.J.Psomiades:The Eastern
Question:The Last Phase,Thessalonika,1968 ; J.Barros;The League of Nations and the Great
Powers.The Greek-Bulgarian Incident 1925, Oxford ,1970.
20
Á. Íÿãóëîâ: Åâðîïåéñêàòà çàùèòà íà ìàëöèíñòâàòà è Áúëãàðèÿ - ñúâðåìåííè àñïåêòè,ÈÏð., êí.5-6/2000,ñ.270-297.
21
Ó. Àëòåðìàò: Öèò.ñú÷., ñ.47
22
Ñ. Òðèôîíîâ: Öèò. Ñú÷., ñ.97
23
Å.Ãåëíúð: Íàöèè è íàöèîíàëèçúì, Ñîôèÿ, 1999, ñ.177.
24
Å. Êåäóðè, â Èâ. Èë÷åâ: Ðîäèíàòà ìè - ïðàâà èëè íå!Âúíøíîïîëèòè÷åñêà
ïðîïàãàíäà íà áàëêàíñêèòå ñòðàíè 1821-1923 ã., Ñîôèÿ, 1995, ñ.377.
25
Ã. Äàíàèëîâ: Èçñëåäâàíèÿ âúðõó äåìîãðàôèÿòà íà Áúëãàðèÿ, Ñîôèÿ, 1930; Ã.
Â. Äèìèòðîâ: Íàñòàíÿâàíå è îçåìëÿâàíå íà áúëãàðñêèòå áåæàíöè /1919-1939/, Áëàãîåâãðàä, 1985.
26
Ñ. Òðèôîíîâ: Áúëãàðî-òóðñêî ïðàâèòåëñòâî â Òðàêèÿ ïðåç 1920 ã., ÈÁÈÄ,
34, 1982
27
P. Finney: Op. cit., p.534.
28
P. Finney: Op. cit., p.535.
29
P. Finney: Op. Cit., p. 537; Òîâà ìíåíèå ñå ñïîäåëÿ è îò íÿêîè òåîðåòèöè íà
íàöèîíàëèçìà êàòî Õ. Êîí, Äæ. Ïëàìåíàö, À. Ñìèò è äð.
30
P. Finney: Op. cit., p.538.
31
Ê. Ïîïîâ: Öèò.ñú÷., ñ.9.
32
À. Ðàçáîéíèêîâ: Öèò.ñú÷., ñ.37.
33
Èâ. Ìèõàéëîâ: Öèò.ñú÷., ñ.168.
34
Â. Áîæèíîâ: Öèò.ñú÷., ñ.260.
35
Ã. Â. Äèìèòðîâ: Öèò.ñú÷., ñ.20.
36
Ã. Â. Äèìèòðîâ: Öèò. ñú÷. Àâòîðúò ðàçãëåæäà ïîäðîáíî äåéíîñòòà íà Ñìåñåíàòà êîìèñèÿ è ïðîáëåìèòå, êîèòî ñúïúòñòâàò ðåøåíèÿòà é, ñ.56-182.
37
ÖÄÈÀ, ô.176, îï.5, à.å.42, ë.14,72,81; îï.4, à.å.2370, ë.107-108.
38
Ã. Â. Äèìèòðîâ: Öèò.ñú÷., ñ.95.
39
W. N. Medlicott and D. Dakin /eds./: Documents on British Foreign Policy,19191939,London,1947-1986,series 1,Vol.XXIV,p.563-816
40
P. Finney:Op.cit., p.40
41
P. Finney:Op.cit., p.41
42
P. Finney:Op.cit., p.42
43
P. Finney:Op.cit., p.42
44
P. Finney:Op.cit., p.43
45
ÖÄÈÀ, ô. 369, îï.1, à.å.772, ë. 39-45 - Äîêëàä íà àíêåòíàòà êîìèñèÿ çà ãðàíè÷íèòå èíöèäåíòè ìåæäó Áúëãàðèÿ è Ãúðöèÿ /íà ôðåíñêè åçèê/; Õð.Áðàòàíîâ:Ñðåùó ãúðöèòå íà Áåëàñèöà è Ñòðóìà/äíåâíèê íà ñúáèòèÿòà ïî èíöèäåíòà â Ïåòðè÷êî
ïðåç åñåíòà íà 1925 ã./, Ñîôèÿ, 1927;
Ã.Â.Äèìèòðîâ: Öèò.Ñú÷., ñ. 105; J. Barros: Op. cit.
46
Â. ”Òðàêèÿ”, áð.169 îò 29.Õ.1925 ã.
47
Ïî â. ”Ìèð”, áð. 7600 îò 24.Õ.1925 ã., áð.7601 îò 26.Õ.1925 ã., áð.7603 îò
28.Õ.1925 ã.
48
Ïî â.”Ìèð”, öèò.ñú÷.
19

261

In honorem Prof. Margaritae Taceva
49
50

J. Barros: Op.cit., p.66.
ÖÄÈÀ, Ô.369, îï.1, à.å.772, ë. 39-45.

THE UNITED NATIONS AND ITS ROLE IN THE PROCESS OF SOLVING
THE PROBLEMS OF THE BULGARIAN MINORITY IN THE REGION OF
THE WEST TRACIA AND EGEAN MACEDONIA (1919 - 1925)
Mariela Palova
In the aftermath of World War I the problem was to guarantee the territorial
integrity and borders of the newly established and “retailored” nation states . The aim
was to ensure European peace through stability of the nation states. An inevitable
consequence was the minority problem. The newly established nation states whose
borders were changed could not help including different /in terms of religion,
language and ethnic identity/ groups. These different groups were closely associated
with the territory they inhabited. The territory is the important factor to the acquiring
state, not the population which the nation state rejects as its own. The territory is
important also to the state which loses it, and which regards it as its inalienable
property. The nation state defends its right over the territory through the population
which it considers its own - its national minority. The rights of minority cannot be
guaranteed by the foreign nation state because the it has no interest in generating
differences. The rights of the minority cannot be guaranteed by the “home country”
either because it is outside its borders. Hence the need of a supra-national institution - The League of Nations - guaranteeing that the nation state would not forget to
respect the rights of the “alien” national minority because those are human rights.
The Bulgarian population in Western Thrace hoped that the region would become an autonomous territory governed by the Allies - under the provisions of Article 48 of the Neuilly Treaty. After the Conference /San Remo - april 1920/, Western
Thrace was given as compensation to Greece. The Greek nation state considered the
“alien” minorities a threat to its national integrity. Hence the Bulgarian minority was
isolated by the institutions : it was treated only as an ethnic / religious and language/
minority, while the Greek nation state promoted its homogenization policies. The
period between 1919 and 1925 was marked by numerous conflicts and incidents
between the various nationalities inhabiting Western Thrace and South Macedonia .
The tension culminated in the border conflict in 1925 when the army of General
Pangalos breached the territorial sovereignty of Bulgaria and demolished several
Bulgarian villages. Only the timely intervention of the League of Nations managed to
prevent an eminent war. The representatives of the League of Nations supervised
the enforcement of the minority treaties and assisted in solving the problems of the
refugees via active participation in the Joint Committees. The League of Nations
played an important part as an international mediator but it did not always take
immediate and decisive steps as required by its position of a Guarantor of the
peaceful settlement of the conflicts.
262