UNIVERZITET U TUZLI FILOZOFSKI FAKULTET BOSANSKI JEZIK I KNJIŽEVNOST

Imena sakralnih objekata u Tuzli

Mentor: dr.sc.Marica Petrović, doc.

Studentica: Meliha Malikić

a iz tog vremena potječe i njeno današnje ime. onomastiku dijelimo u 2 razreda: 1. Katolička crkva i Samostan sv. Te je godine bizantijski car i historičar Konstantin Porfirogenet u svom djelu „De administrado imperio“ izričito spomenuo Tuzlu kao grad. UVOD Prije nego što počnem pisati o zadatoj temi. Šarena (Atik). 1.POSTANAK I PORIJEKLO IMENA U pisanim izvorima Tuzla se prvi put spominje 950. U starom dijelu grada Tuzle sačuvani su neki sakralni objekti koji spadaju u grupu najvrijednijih kulturno-historijskih spomenika kao što su: Turalibegova (Poljska) džamija. Od 1533. do 1548.2. godine. prezime i nadimke ljudi. Koliko je polje njenih istraživanja. željela bih prvo reći nešto o onomastici kao nauci. 1463. Obzirom na brojne uvjete što se postavljaju pred svaki onomastički istraživački postupak. maj 2011. Poljska na jugu i Jalska na zapadu). obrazovanje. Džindijska džamija. godine Osmanlije su oko naselja izgradile zidano utvrđenje (palanku) sa četiri gradske kapije na četiri strane kasabe (Atik na sjeveru. godine Tuzla postaje dio Osmanskog carstva. Džindijska na istoku. ONOMASTIKA KAO NAUKA Onomastika je lingvistička (semantička) disciplina koja istražuje etimologiju. antroponomastiku Toponomastika je onomastička disciplina koja proučava geografska imena u najširem smislu ove riječi. Pravoslavna crkva. 1. toponomastiku 2. godine 1. značenje imena uopšte. Petra i Pavla. TUZLA . 2 . dovoljno je vidljivo iz činjenice da gotovo sve što čovjeka okružuje u objektivnoj stvarnosti ima svoje ime. te s obzirom na predmet istraživanja onomastike kao lingvističke discipline te imajući u vidu činjenicu da je i svako ime jezički znak. Jalska (Djevojačka). koje se izvodi iz turske riječi „tuz“ što označava so. Čaršijska (Hadži Hasanova) džamija. Antroponomastika je onomastička disciplina koja proučava vlastito ime.1.Seminarski rad Imena sakralnih objekata u Tuzli Tuzla. postanku Tuzle i porijeklu njenog imena. pod rimskim nazivom Salines što znači „grad soli“. o čijem ću postanku i imenima pisati više u drugom dijelu ovog rada.

68.“2 1 2 Šarena džamija proglašena nacionalnim spomenikom 2010.godine 3 . ŠARENA (ATIK) DŽAMIJA I PRVA TUZLANSKA MAHALA Šarena džamija je prva sagrađena džamija na prostoru nekadašnjeg srednjovjekovnog grada.1871. po kojoj su formi i Mavri u Španjolskoj u svoje vrijeme džamije podizali.jun/29. stradala je očito i Atik mahala. Iako se ne zna tačno kada i ko je podigao ovu džamiju. Vanjski zidovi i munara bili su naizmjenično okrečeni crveno-žutim prugama. Na istom mjestu u periodu Austro-Ugarske po projektu austrijskog inženjera Franca Mihanovića 1888. stoljeća nosila je naziv Džamijska mahala. U početku je mahala bila bezimena. stoljeća nazivana je Mahala časne stare džamije. godine nazvaše Agac hisar (Drveni grad). divnim i zaista čarobnim nakitom. Behram-begova džamija koja je bila sazidana od ćerpića sa drvenim kubetom koja je bila i medresa. a podizanjem drugih džamija u drugoj polovini 16...godine. novosagrađenom Behram-begovom džamijom.)Njezin ukusan i veoma estetičan plan izradio je naš vrijedni okružni mjernik gospodin Mihanović. po kojim je i dobila ime Šarena džamija. odnosno Atik ili Stara mahala. godine. U 17.godine Sarajevski list. br. 10. stoljeću ova džamija i kasnije podignuta medresa dobiva ime po Behram-begu. U historijskim se izvorima ova džamija prvi put spominje 1548.godine zahvatio donjotuzlansku kasabu. vjeruje se da je njen utemeljitelj jedan od prvih osmanlijskih vojnih zapovjednika Donje Tuzle i da je nastala nešto poslije 1533. U velikom požaru koji je zahvatio centar kasabe pred kraj 16.9. godine. Ona je vjerovatno služila više za vojsku nego za malobrojno muslimansko stanovništvo. S njenim podizanjem uskoro se razvila i prva tuzlanska mahala. po planu i štilu džamije u Kajiru.. nestale su u najvećem požaru koji je 9. hvala inicijativi. Kasnije do polovine 16. revnosnom nastojanju i toplom zauzimanju našeg valjanog mutesarifa.Seminarski rad Imena sakralnih objekata u Tuzli 2. koji ju je generalno restaurirao.stoljeća. godine izgrađena je nova džamija u pseudomaurskom stilu. Do tada je bila i jedina džamija u donjotuzlanskoj varoši. Kasnije se zvala i Gradska mahala. praktično je započeo građevinski razvitak donjotuzlanske varoši. koga Osmanlije 1463. koja je srdačnim prilozima ovdašnjeg muhamedanskog stanovništva i velikodušnom potporomvisoke zemaljske vlade s ovim iz temelja na novo podignut (..1 Pretražujući po arhivskim dokumentima o ovoj džamiji naišla sam na jedan vrlo zanimljiv tekst u Sarajevskom listu o prvom klanjanju u novoj Behram-begovoj džamiji: „Naš grad usrećio se u toku ove. velemožnog vladinog savjetnika viteza Vukovića.maj 1888.

pa je po njegovom imenu i mahala prozvana Mahala Mehmed-agine džamije.1871. Sve do 1948. po kojem je i mahala prozvana njegovim imenom. Kako se nalazi u centru starog naselja zvanog Čaršija. ali je svakako imao udjela u prozivodnji soli. Hadži Hasanova mahala se spominje prvi put 5. Ova džamija je bila poznata i pod imenom Kizler džamii (Djevojačka džamija). Priča se dugi niz godina prenosi usmenim putem sa generacije na generaciju.1. „Ispod kuće Muharemagića Mustafe Mađara.9. pa se pretpostavlja da je u onom turbetu od drveta pokrivenog daskom. godine. odnosno Jalska mahala. do obnove ove džamije došlo je 1891. preko puta Jalske džamije. U okviru te mahale. Džamija je sa svih strana okružena uskim pješačkim ulicama u kojima se nalaze brojne trgovačke. odnosno ramazanskog ručka. Bio je običaj da momak koji ima dobar sluh i dobar glas. ova džamija već dugo nosi naziv Čaršijska. Po kazivanju starijih Tuzlaka. Tu je neki Hadži Hasan poslije 1548. Džamija je obnovljena 1874. prije ručka uči salavate na džamiji da bi 4 . s lijeve i desne strane Jale. Čaršijskoj. ugostiteljske i uslužne radnje i prodavnice. pobliže se ne zna. bilo je mezarje i turbe. Mehmed-aga zapovjednik vojne posade tuzlanske zidane palanke podigao je džamiju. JALSKA ILI KIZLER (DJEVOJAČKA) DŽAMIJA Jalska džamija nalazi se u hronološki trećoj tuzlanskoj mahali koja se razvila pored rijeke Jale zbog potrebe štavljenja koža.maja 1573.godine podigao džamiju. aga hisarija.godine. Tada je zidana od kamena. po svoj prilici je to bila stara Isa-begova mahala. Ko je bio Mehmed-aga. I danas postoji džamija i mahala a naziva se samo Jalska džamija. Ne zna se ko je bio Hadži Hasan. bila ukopana ta nepoznata djevojka. Hadži Hasanova mahala. ova džamija i mahala su potpuno izgorjele. 4. PRIČA O TURBETU KOD JALSKE DŽAMIJE Prilikom posjete samoj Jalskoj džamiji od jednog starijeg žitelja Tuzle čula sam zanimljivu priču o turbetu ove džamije. ČARŠIJSKA (HADŽI HASANOVA) DŽAMIJA I ČARŠIJSKA MAHALA Ova džamija nalazi se u drugoj po redu tuzlanskoj mahali.godine pred Jalskom džamijom postojala su 3 turbeta.stoljeća bila Timur-hodžina mahala. Pod tim imenom se spominje 1600. U danima ramazana momci su hodali po selima do zore. Ona je morala postojati i ranije. pa je od tada džamija nosila ime Hafiz-hanumina džamija. osim da je bio zapovjednik posade tuzlanske palanke.godine. U velikom požaru koji je izbio 9. 4.godine. koju je iz temelja obnovila Hafiz-hanuma Tuzlić. To je u prvoj polovini 16.godine.Seminarski rad Imena sakralnih objekata u Tuzli 3.

Uzeli su. Za razvoj Tuzle Turali-beg je. Džamija je zidana od kamena i nazvana je Poljska. Na mjestu gdje je pao momci su mu ožalošćeni ovim tragičnim činom sagradili turbe.godine 5 . Ne samo što je najznačajnije zaklade ostavio u Tuzli. naime. Kada je došao na stepenište džamije tabut je zakačio za stepenice. nego što mu je tu stalno živio i sin Mehmed-beg kao i neki drugi srodnici. zahvaljujući zakladnoj povelji koja je jedina sačuvana.3 O Turali-begu se zna veoma malo. za koga su znali da je plašljiv. Momak je s tabutom potom pošao prema džamiji. Tako su jednom od momaka. 3 Poljska (Turali-begova) džamija sa grobljem i turbetom u Tuzli.godine. najviše se zna o onima koje je podigao Turali-beg. za njega. U proteklom periodu Turali-begova (Poljska) džamija je više puta obnavljana i sanirana uz manje izmjene. To se po mjesečini činilo kao da se neko podiže iz mezara. proglašena nacionalnim spomenikom 2006. ustvari. Džamiju i do nje osnovnu školu (mekteb) podigao je Turali-beg prije februara 1572. odnosno kulturnih ustanova. kobnu šalu dok se nalazio na munari. stoljeća. tog zlatnog doba islamske kulture u Bosni i Hercegovini. onda je jedan od šaljivdžija legao u tabut.“ 5. Od mahala. zaključuje se da je Turali-beg porijeklom iz tuzlanskog kraja. Na osnovu više indirektnih dokaza. Tada je onaj plašljivko koji je učio salavate od straha skočio sa munare i ostao na mjestu mrtav. a drugi su ga počeli podizati. Kako je ovaj momak počeo učiti salavate. učinio ono što je Gazi Husrev-beg učinio za Sarajevo.Seminarski rad Imena sakralnih objekata u Tuzli podsjetio vjernike da je vrijeme ručka. njegovi drugovi pripremili ovu. kada je bila legalizovana zakladna povelja. a mjesečina je bila. TURALI-BEGOVA (POLJSKA) DŽAMIJA Turali-beg je jedan od znamenitih dobrotvora iz 16. tabut ispred džamije i prenijeli ga u mezarje ispod Muharemagića kuće.

6 . DŽINDIJSKA DŽAMIJA (ČASNA DŽAMIJA MUSTAFE DŽINDIJE) Na sjevernoj strani Tuzle. tako postoji i priča o dobrom u turbetu Turali-begove džamije. 'Idem. Po predanju. otesana i ugrađena u džamijski objekat. Tuzlanski fenomen slijeganja tla izazvan dugogodišnjom eksploatacijom slane vode i soli. ovaj naš sefija pomisli: 'Kako mogu ja kao čovjek da letim?' Skočivši da poleti. U podnožju brda Trnovac nešto prije 1600. PRIČA O DOBROM U TURBETU Baš kao i mnogi drugi sakralni objekti ili neki historijski objekati uopšte ima svoju priču koja nosi sa sobom neku pouku ili je jednostavno svojim sadržajem interesantna.godine podignuta je nova donjotuzlanska mahala koja se spominje kao Mahala Časne džamije Mustafe džindije. pazi da ne posumnjaš. On je. vidi da u džamiji gore svijeće i u njoj vazdan svijeta zikir čini.godine). Odoše k'o strelice.1. A pao je što je sumnjao. U kasnijim izvorima (1701. Bio je na pragu da postane evlija. uzrok je što su u ovoj mahali porušene sve stambene kuće. vjerovatno. 'da malo nasamo zikir činim u džamiji. džamija u toj mahali se naziva Džamija Huseina čauša. Jedan po jedan s munare odoše gajb (iščezoše). Kad se zikir svršio. a potječe. prije nego što je iščezao s munare reče: 'Brate. prvobitnu džamiju sasvim renovirao i zavještao za nju izvjesne prihode pa se džamija i prozvala po njemu. pa i ovaj za njim. Tamo gdje je pao napravljeno mu je turbe. Džamija je izgražena od drveta. rekoše: 'Eh. Ostala je samo Džindijska džamija. rijedak primjerak originalnog islamskog vjerskog objekta u Tuzli iz perioda osmanske uprave i harem u kome se danas nalazi mali broj kamenih nišana. I on se priključi u halku i zajedno s ostalim nastavi akordirati –hu-.' Kad je tamo došao. sada svi treba da klanjamo sabah pred Bejtullahom u Meći. „Dobri u tome turbetu bio se posvetio sufizmu i zikru. nalazi se omanje brdo Trnovac. obnovitelj ove džamije.' I kao svjetlica i on iščeznu. vjerovatno iz 17.stoljeća. pade s munare i poginu. Arhitektura današnje Džindijske džamije je najstarija u Tuzli. Jedne večeri otišao je pokasno u Turali-begovu džamiju.“ 6. Istom što se obaj zadnji odmaknuo.' kako je pomislio. Zadnji. Prema predanju za izgradnju džamije posječena je potrebna količina hrastova koja je na licu mjesta obrađena.Seminarski rad Imena sakralnih objekata u Tuzli 5. u njemu je sahranjen Husein čauš.' Nato jedan po jedan krenuše uz munaru.

zamijenjen je barokni vrh zvonika manjim kubetom u duhu vizantijske arhitekture. a 1913.godine podignuta je nova zgrada Srpske pravoslavne osnovne škole.godine 7 . godine do 1910. Druga obnova crkve izvršena je od 1923. po projektu Bogdana Đukića dipl. u kojem je lično vršio dužnost imama. u podnožju brda Ilinčica na lokalitetu Mejdan. Početak izgradnje i svečano osvećenje temelja Srpske pravoslavne crkve u Donjoj Tuzli (Saborna crkva Uspenija presvete Bogorodice).godine podigao na Mejdanu mesdžid. OSVEĆENJE TEMELJA NOVE CRKVE 1874. godine.Seminarski rad Imena sakralnih objekata u Tuzli 7. godine. Osnovao ju je Dželali vaiz Mehmed-efendija koji je prije 1644. Na njoj su radili majstori Marko Gregorić i Atanasije Popović.godine. Ova tuzlanska džamija je jedna od najstarijih sačuvanih džamija sa drvenom munarom na prostorima Južne Evrope. obavljeno je 6.1882.godine izgrađena je i veleljepna zgrada Vladičinog dvora5.8.1874.1.GODINE 4 5 Srpska pravoslavna crkva u Tuzli proglašena nacionalnim spomenikom 2008. a njen završetak početkom austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini. godine. ing.godine Dvor Zvorničko-tuzlanske eparhije u Tuzli proglašen nacionalnim spomenikom 2008.5. čime je izmijenjen njen spoljni izgled. godine do 1925. S desne strane Crkve 1896. Prva generalna obnova i preuređenje unutrašnjosti crkve izvršeno je u periodu od 1909. započeta s kraja osmanske. arhitekture iz Tuzle. Nakon dogradnje drvene munare prvobitni mesdžid postoji kao džamija pod nazivom Vaiz Ali-efendijina ili Mejdanska džamija. 8. Tom prilikom. SRPSKA PRAVOSLAVNA CRKVA Gradnja Srpske pravoslavne crkve u Donjoj Tuzli4. 8. Mitropolit Dionisije je temelj Crkve posvetio svetom Savi. MEJDANSKA DŽAMIJA Mejdanska ili Dželalina mahala razvila se na lijevoj strani rijeke Jale. a završetak je uslijedio 27.

Nakon njenog rušenja 1891.godine 6 Crnogorčević Živko. koji je u svojim „Memoarima“ pisao upravo o Srpskoj pravoslavnoj crkvi u Tuzli.godine. a 15 godina kasnije (1548. Petra sa njivama. a i ostaloga svijeta bilo je vrlo mnogo. U prvim desetljećima 16. svoje ime i nas opštinare. bostanom i krčevinom u posjedu redovnika spomenute crkve. Franjevci samostana Donja Tuzla bili su izloženi progonima i u drugoj polovini 16. str. a gospodin mitropolit Dionisije u ornatu sa štakom i mitrom na glavi prvo očita Blagosloven Bog naš i Jektenije. jedan po jedan.) spominje se i samosatan s crkvom posvećen sv. Župska crkva morala je da se sruši. Tako si 1570. kućom Petrovom (samostan).stoljeća.81-82 8 . naišla sam na tekst Živka Crnogorčevića. Memoari.stoljeća bosanski franjevci izloženi su teškim progonima. Petru sa nazivom Crkva sv. O mjestu na kojem se nalazila crkva (samostan) govori nam sumarni tefter Zvorničkog sandžaka od 1553. „Osvanu nedelja i oće da bude osvećenje fondamenta..stoljeća bila jedina župa u cijeloj sjeveroistočnoj Bosni. Tuzla je početkom 18. U Tuzli 1762. Prema tome izvoru saznajemo da su se crkve nalazile u selu Dvorištu i Donjoj Tuzli u središtu varoši.godine morali pobjeći u samostan sv. to jest: hram crkve Sveti Sava.godine postoje župna kuća i drvena kapelica. Nalazeći se na prostoru slijeganja i deformacije terena u blizini slanih izvora. Ilije u Modriči. Tad brže-bolje majstor Tasa i Risto sa majstorima počeše metati kamen.godine. te tako zidati.Seminarski rad Imena sakralnih objekata u Tuzli Čitajući historijat Srspke pravoslavne crkve u Tuzlanskom arhivu. Dinisija već je pripravio bocu u koju je metnuo papir i popisao šta treba. i metnuo je uistu bocu zejtina. sultanovo ime. PETRA I PAVLA Crkva u Donjoj Tuzli spominje se prvi put u turskim dokumentima 1533. pak onda papir. a tako isto i vladika u ornatu sa popovima i sa nama opštinarima. te bocu u jednu kutiju i zalemijo i onda već je došla ista na vrh oltara u fondament. ali su se brzo vratili. Dođe mutesarif kadija i vijećnici Turci i pstalo činovništvo koje je Mutesarif-paša pozvo. a mutesarif sa svima svojima nikuda ne miče. KATOLIČKA CRKVA I SAMOSTAN SV..“6 9. i malter. U jednoj ruci drži štaku. u periodu Austro-Ugarske. a u drugoj kadionicu i odmah poče tropar svetom Savi.

godine. Svečano je osvještena 4.8. 1899.Seminarski rad Imena sakralnih objekata u Tuzli pokrenuta je akcija na izgradnji nove zidane zgrade.1893.godine.godine. do 1998.godine.Josip Štadler. Petra i Pavla izgrađeni su od 1983. Zabilježeno je da je ova crkva izgrađena za samo 2 mjeseca. Gradnja nove zgrade Katoličke crkve u Tuzli počela je 1. Novi objekti Katoličke crkve i Samostana sv.300 forinti. a taj čin je obavio nadbiskup dr.10. a cijena izgradnje iznosila je 18. Zgrada samostana izgrađena je kasnije.godine. Zbog slijeganja tla crkva je srušena 1987. 10. ZAKLJUČAK 9 .1893.

svaki put kad bi se renovirali dobijali bi drugi naziv. Budući da su se svi ovi sakralni objekti gradilin u vremenu kad su se na ovim područjima smjenjivale dvije vladajuće svjetske sile. te da su neki od njih izgorjeli do temelja u velikom tuzlanskom požaru ili pak morali biti srušeni iz nekih trećih razloga (Katolička crkva). mislim da je isto tako bitno da znamo po čemu ili iz kojeg razloga se baš tako zovu. Kako su nam iz raznih razloga bitni sakralni objekti. Kao što smo mogli i vidjeti u ovom radu da svaki navedeni sakralni objekat nosi ime svog osnivača ili pak obnovitelja. U svakom slučaju svaki od ovih objekata nosi pečat starog i novog vremena i njihov nastanak i porijeklo imena ima posebnu priču. ako ne bitno. znati i porijeklo imena koje nose sa sobom.Seminarski rad Imena sakralnih objekata u Tuzli Budući da su sakralni objekti kao ustanove vrlo bitni i posjeta istim je vrlo zastupljena u ljudskoj svakodnevnici. Mislim da sam ovim radom bar djelimično mogla predstaviti i objasniti nazive pomenutih objekata. LITERATURA 10 . isto tako je bar poželjno.

wikipedia. Tuzla 2005. JU Arhiv Tuzlanskog kantona. 3. Suad i Nihad Buljugić. Institut za jezik Sarajevo. etnici i ktetici Tuzle i okoline“. „Tuzla u Osmansko doba“. Pravopis bosanskoga jezika. 8. Sarajevo. 23. Dževad Jahić. 7. „Tuzlanske historijske minijature“.Seminarski rad Imena sakralnih objekata u Tuzli 1. Regionalni historijski arhiv Tuzla. Rječnik bosanskog jezika. Džemal Ćilimković. Senahid Halilović. Senahid Halilović. Ismail Palić. Šefkija Mutevelić. 2. Gramatika bosanskoga jezika. Tuzla 1996.Ahmet Kasumović. Internet (http://bs. Tuzla 2010. JU Arhiv Tuzlanskog kantona. 4. Zenica. „Toponimi. godine SADRŽAJ 11 . Tuzla 1991. 5.4. 6. „Sjećanja na bisere stare gradske jezgre“. 2000.2011.org/wiki/Tuzla#Historija). Preporod 1996. 2007.

...........................................................................11 12 .................1..............................................................Tuzla-postanak i porijeklo imena...Petra i Pavla.........3 3....Turali-begova (Poljska) džamija.................................5 5.......................Literatura......................................................Priča o dobrom u turbetu...........................................2 1.........10 11..................8 10...................Onomastika kao nauka...............................................Priča o turbetu kod Jalske džamije...Džindijska džamija (Časna džamija Mustafe džindije)...................................6 7.........1...Seminarski rad Imena sakralnih objekata u Tuzli 1................4 5..............................................4 4...............................................................................................................................Jalska ili Kizler (Djevojačka) džamija...8 9..............2....................Šarena (Atik) džamija i prva tuzlanska mahala..............2 1..........................4 4.......................................................................................................................................Mejdanska džamija..................1...................................................................................................................................................................6 6....................Osvećene temelja nove crkve 1874.......................godine.................................................................7 8...............Zaključak.......................................Uvod.............................................................Čaršijska (Hadži Hasanova) džamija i Čaršijska mahala.................................................1........................Katolička crkva i Samostan sv.............7 8...2 2.............................Srpska pravoslavna crkva...........................................