ORTALAMA AKIM YÖNTEMİYLE DENETLENEN DA/DA

YÜKSELTİCİ DÖNÜŞTÜRÜCÜ İLE GÜÇ KATSAYISININ
DÜZELTİLMESİ







Erdinç SEVİNDİRİCİ








YÜKSEK LİSANS TEZİ
ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ






GAZİ ÜNİVERSİTESİ
FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ







NİSAN 2008
ANKARA

ii
Erdinç SEVİNDİRİCİ tarafından hazırlanan ORTALAMA AKIM
YÖNTEMİYLE DENETLENEN DA/DA YÜKSELTİCİ DÖNÜŞTÜRÜCÜ
İLE GÜÇ KATSAYISININ DÜZELTİLMESİ adlı bu tezin Yüksek Lisans tezi
olarak uygun olduğunu onaylarım.


Doç.Dr. İres İSKENDER …………………..
Tez Danışmanı, Elektrik-Elektronik Mühendisliği Anabilim Dalı



Bu çalışma, jurimiz tarafından oy birliği ile Elektrik-Elektronik Mühendisliği
Anabilim Dalında Yüksek Lisans tezi olarak kabul edilmiştir.

Doç. Dr. Osman GÜRDAL ………………….
Aydınlatma ve Tesisat Eğitimi Anabilim Dalı, Gazi Üniversitesi
Doç. Dr. İres İSKENDER ………………….
Elektrik-Elektronik Müh. Anabilim Dalı, Gazi Üniversitesi
Yrd. Doç. Dr. M. Timur AYDEMİR ………………….
Elektrik-Elektronik Müh. Anabilim Dalı, Gazi Üniversitesi

Tarih: 28/04/2008

Bu tez ile G.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü Yönetim Kurulu Yüksek Lisans derecesini
onamıştır.

Prof. Dr. Nermin ERTAN ………….………………….
Fen Bilimleri Enstitüsü Müdürü



iii
TEZ BİLDİRİMİ


Tez içindeki bütün bilgilerin etik davranış ve akademik kurallar çerçevesinde elde
edilerek sunulduğunu, ayrıca tez yazım kurallarına uygun olarak hazırlanan bu
çalışmada orijinal olmayan her türlü kaynağa eksiksiz atıf yapıldığını bildiririm.


Erdinç SEVİNDİRİCİ

























iv
ORTALAMA AKIM YÖNTEMİYLE DENETLENEN DA/DA
YÜKSELTİCİ DÖNÜŞTÜRÜCÜ İLE GÜÇ KATSAYISININ
DÜZELTİLMESİ
(Yüksek Lisans Tezi)


Erdinç SEVİNDİRİCİ


GAZİ ÜNİVERSİTESİ
FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
Nisan 2008
ÖZET
Bu çalışmada, doğrusal olmayan yüklerin ve çeviricilerin, giriş güç faktörü ve
toplam harmonik bozulma üzerindeki etkileri incelenmiş ve aa sistemlerin güç
kalitesini iyileştirmede, güç faktörü düzeltme tekniklerinin kullanımı
araştırılmıştır. Bu araştırmada, 200 Wattlık yükü besleyen ve sürekli iletim
kipinde çalışan akım kontrollü tek fazlı yükselten ön regülatör devresi
kullanılmıştır. Önerilen denetleme yönteminin Matlab/Simulink programında
benzetimi gerçekleştirilmiş, UC3854N ticari tümleşik devre kullanılarak 210
wattlık deneysel devresi yapılmıştır. Deneysel sonuçlar benzetim sonuçlarını
doğrulamış ve önerilen devrenin giriş güç faktörü ve giriş akımının toplam
harmonik bozulmasını nasıl iyileştirdiğini göstermiştir.









Bilim Kodu : 905.1.035
Anahtar Kelimeler : Güç katsayısı, harmonik akımlar, ortalama akım kipi
Sayfa Adedi : 79
Tez Yöneticisi : Doç. Dr. İres İSKENDER

v
POWER FACTOR CORRECTION WITH AVERAGE CURRENT
MODE CONTROLLED DC/DC BOOST CONVERTER
(M.Sc. Thesis)


Erdinç SEVİNDİRİCİ


GAZİ UNIVERSITY
INSTITUTE OF SCIENCE AND TECHNOLOGY
April 2008
ABSTRACT
In this study, the effects of nonlinear loads and converters on the input power
and total harmonic distortion factors are analyzed and the use of power factor
correction techniques to impove power quality of ac systems is investigated. The
circuit used in this investigation is a current controlled single-phase boost
preregulator operating in continuous conduction mode and supplying a 200 W
load. The simulation of the proposed control circuit is realized using
Matlab/Simulink program and 210 watt prototype circuit is developed by using
UC 3854N commercial IC. The experimental results confirm the simulation
results and show how the proposed circuit improves the input power and the
input current total harmonic distortion factors.










Science Code : 905.1.035
Key Words : Power factor, harmonic currents, average current mode
Page Number : 79
Adviser : Assist. Prof. Dr. İres İSKENDER

vi
TEŞEKKÜR
Çalışmalarım boyunca, değerli yardım ve katkılarıyla zaman mefhumu
gözetmeksizin beni yönlendiren ve sonuca ulaşmadaki azim ve kararlılığımı artıran
yaklaşımları ile beni destekleyen Sayın Danışmanım Doç. Dr. İres İSKENDER’e,
değerli hocalarıma ve arkadaşlarıma teşekkürlerimi sunmayı bir borç bilirim.
Aileme çalışmalarım boyunca bana sağlamış oldukları maddi ve manevi destekleri
için, çok teşekkür ederim.
































vii
İÇİNDEKİLER

Sayfa
ÖZET ..................................................................................................................... iv

ABSTRACT.............................................................................................................v

TEŞEKKÜR........................................................................................................... vi

İÇİNDEKİLER...................................................................................................... vii

ÇİZELGELERİN LİSTESİ ..................................................................................... ix

ŞEKİLLERİN LİSTESİ ............................................................................................x

RESİMLERİN LİSTESİ ....................................................................................... xiii

SİMGELER VE KISALTMALAR ........................................................................xiv

1. GİRİŞ ...................................................................................................................1

2. GÜÇ KATSAYISI VE GENEL TANIMLAR.......................................................5

2.1. Tanımlar........................................................................................................5

2.2. Harmonikler ..................................................................................................9

2.3. Harmonik Standartları .................................................................................10

2.4. Harmonik Sayısı ..........................................................................................11

3. AKTİF GÜÇ KATSAYISI DÜZELTME............................................................15

3.1. Da-Da Çeviriciler ........................................................................................16

3.2. Yükselten Çevirici .......................................................................................18

3.2.1. Sürekli iletim modu ...........................................................................20

3.2.2. Sürekli ve kesikli iletimler arasındaki sınır.........................................21

3.2.3. Kesikli iletim modu ...........................................................................23

3.2.4. Kritik iletim modu .............................................................................26

3.3. Denetim Yöntemleri ....................................................................................29

viii
Sayfa
3.3.1. Ortalama akım kipinde denetim.........................................................29

3.3.2. Tepe akım kipinde denetim................................................................29

3.3.3. GKD devrelerinde yumuşak anahtarlamanın kullanılması ..................33

4. ORTALAMA AKIM KİPİNDE DENETİM........................................................35

5. BENZETİM MODELİ VE SONUÇLARI ...........................................................38

6. DENEYSEL UYGULAMA................................................................................45

6.1. Güç Kısmı Tasarımı ....................................................................................46

6.2. İndüktör Seçimi ...........................................................................................47

6.3. Çıkış Kapasitörü..........................................................................................48

6.4. Anahtar ve Diyot .........................................................................................49

6.5. Akım Algılama............................................................................................49

6.6. Tepe Akım Sınırı .........................................................................................50

6.7. İleri Besleme Gerilimi .................................................................................51

6.8. Çarpıcı Giriş Akımı .....................................................................................52

6.9. Osilatör Frekansı .........................................................................................53

6.10. Gerilim Hata Yükselteci Kompanzasyonu .................................................55

7. SONUÇ VE ÖNERİLER....................................................................................64

KAYNAKLAR.......................................................................................................66

EKLER...................................................................................................................68
EK-1 UC 3854 Veri kitabı ......................................................................................69

ÖZGEÇMİŞ............................................................................................................79







ix
ÇİZELGELERİN LİSTESİ

Çizelge Sayfa
Çizelge 2.1. A B ve D Sınıfı cihazlar için harmonik akım sınırları ..........................10

Çizelge 2.2. C sınıfı harmonik akımları...................................................................11



































x
ŞEKİLLERİN LİSTESİ

Şekil Sayfa
Şekil 1.1. Paralel aktif filtrenin blok diyagramı .........................................................2

Şekil 2.1. Tam dalga doğrultucu................................................................................5

Şekil 2.2. İdeal sinüsoidal işaretlerin güç vektörleri...................................................6

Şekil 2.3. Sinüsoidal olmayan işaretlerde güç vektörleri............................................8

Şekil 2.4. Güç katsayısı düzeltme kullanmayan tipik anahtarlamalı kip güç ..............
kaynağının giriş karakteristiği..................................................................11

Şekil 2.5. Şekil 2.4’deki dalga şeklinin harmonik içeriği .........................................12

Şekil 2.6. Güç katsayısı düzeltmeli güç kaynağının giriş karakteristikleri ................13

Şekil 2.7. Değişik güç katsayısı düzeltme tiplerine (GKD’siz, pasif, aktif)
göre bilgisayar güç kaynaklarının giriş karakteristikleri…………………14

Şekil 3.1. İki aşamalı aa-da çevirici.........................................................................15

Şekil 3.2. Yükselten ve flyback çeviricilerin güç kısmı ...........................................16

Şekil 3.3. Bir da-da çevirici.....................................................................................17

Şekil 3.4. Darbe genişlik modülatörü a) blok diyagramı, b) karşılaştırma
işaretleri ..................................................................................................18

Şekil 3.5. Aktif güç katsayısı düzeltme devresinin blok diyagramı ..........................19

Şekil 3.6. Yükselten da-da çevirici ..........................................................................20

Şekil 3.7. Sürekli iletim modu a) anahtar açık, b) anahtar kapalı .............................21

Şekil 3.8. Sürekli-kesikli iletim sınırlarında yükselten da-da çevirici
a) akım dalga şekli, b) I
OB
’nin görev çarpanı D’ye göre çizimi ................22

Şekil 3.9. Yükselten çevirici dalga şekilleri
a) sürekli-kesikli iletim sınırında, b) kesikli iletimde................................24

Şekil 3.10. V
o
’ı sabit tutan yükselten çevirici karakteristikleri .................................25



xi
Şekil Sayfa
Şekil 3.11. Yükselten GKD çevirici ve KİK yükselten GKD çeviricisinin
işlevsel dalga şekilleri...........................................................................27

Şekil 3.12. Modüler güç devrelerinin paralel bağlanması ........................................28

Şekil 3.13. Ortalama akım kipli yükselten GKD devresi..........................................29

Şekil 3.14. Giriş akımı i
L
’nin doğrudan programlanmasını gösteren GKD
yükselten çevirici şeması .......................................................................30

Şekil 3.15. GKD yükselten çeviricide giriş akımı dalga şeklinin programlanması....31

Şekil 3.16. Tepe akım kip denetimli yükselten güç katsayısı ön regülatörü
a) devre diyagramı, b) dalga şekilleri .....................................................32

Şekil 3.17. Ortalama akım kip denetimli yükselten güç katsayısı ön regülatörü.......32

Şekil 3.18. Sürekli iletim akım kipinde geleneksel DGM denetim devresi ...............34

Şekil 4.1. Kompansatörlü hata yükselteci ................................................................35

Şekil 5.1. Standart doğrultucu devresi .....................................................................38

Şekil 5.2. Standart doğrultucu benzetimi, gerilim ve akım dalga şekilleri ................38

Şekil 5.3. Standart doğrultucu devresinde seri indüktör ...........................................39

Şekil 5.4. İndüktörlü devrede gerilim ve akım dalga şekilleri ..................................39

Şekil 5.5. Yükselten GKD benzetim devresi............................................................40

Şekil 5.6. Yükselten GKD benzetim devresi gerilim ve akım dalga şekilleri............41

Şekil 5.7. Benzetim devresinde detaylı gerilim ve akım dalga şekilleri....................41

Şekil 5.8. Doğrultucu çıkış gerilimi ile benzetim devresinin Vo çıkışı .....................42

Şekil 5.9. İndüktör akımı ve detayı..........................................................................43

Şekil 5.10. Üretilen anahtarlama işareti dalga şekli ve detayı ..................................44

Şekil 5.11. Giriş akımına göre THB ve akım harmonikleri ......................................44

Şekil 6.1. UC3854 blok diyagramı ..........................................................................46


xii
Şekil Sayfa
Şekil 6.2. 210W’lık güç katsayısı ön regülatörünün şeması .....................................47

Şekil 6.3. 210W’lık güç katsayısı ön regülatöründe kullanılan elemanlar ................58

Şekil 6.4. Uygulama devresinde giriş gerilimi ve akımı...........................................59

Şekil 6.5. Uygulama devresinde giriş voltajı ve indüktör akımı ...............................59

Şekil 6.6. Uygulama devresinde indüktör akımı detayı ............................................60

Şekil 6.7. Uygulama devresinde doğrultucu çıkış gerilimi .......................................60

Şekil 6.8. Uygulama devresinde anahtar üzerindeki gerilim ve
anahtar kapı işareti...................................................................................61

Şekil 6.9. Uygulama devresinde P, Q, S güçleri, GK değerleri ................................61

Şekil 6.10. Uygulama devresinde giriş akımı ve gerilimi harmonikleri ve THB.......62

Şekil 6.11. Uygulama devresinde çıkış gerilimi ve akımı ........................................62

xiii
RESİMLERİN LİSTESİ

Resim Sayfa
Resim 1.1. Yükselten ön regülatörün 210W’lık uygulama devresi resmi .................57























xiv
SİMGELER VE KISALTMALAR

Bu çalışmada kullanılmış olan bazı simgeler ve kısaltmalar, açıklamaları ile birlikte
aşağıda sunulmuştur.

Simgeler Açıklama


aa Alternatif Akım
da Doğru Akım
φ Faz farkı
φ
1
Yer Değiştirme Açısı
K
d
Bozulma Faktörü



Kısaltmalar Açıklama

kik Kritik İletim kipi
dgm Darbe Genlik Modülasyonu
emg Elektromanyetik Girişim
gkd Güç katsayısı düzeltme
IEC Uluslar arası Elektroteknik Komisyonu
IEEE Institute of Electrical Electronics Engineering
igkç İyileştirilmiş Güç kaliteli çeviriciler
nlc Doğrusal olmayan denetim stratejisi
thb Toplam Harmonik Bozulma
TS Türk Standartları
TSE Türk Standartları Enstitüsü


1
1. GİRİŞ
Günümüzde elektrikli sistemlerin sayısında ve çeşitliliğindeki hızlı artışa bağlı
olarak, elektrik enerjisine olan ihtiyaç da artmaktadır. Bu nedenle; teknolojik
gelişmeler paralelinde ulusal ve uluslar arası alanlarda elektrik enerjisinin daha
verimli kullanılması için alınabilecek tedbirler belirlenmekte ve yasal düzenlemeler
ortaya konmaktadır. Elektrik enerjisi üretildiği anda tüketilmesi gereken bir enerji
olduğundan, elektrik enerjisinin yüksek verimlilikte kullanılması; elektrik üretim ve
dağıtımında yer alan tüm sistemlerin etkin biçimde kullanılmasını ve böylece
maliyetlerinin uygun seviyede tutulmasını, bunun sonucunda da tüketicinin elektrik
enerjisinden daha ucuza faydalanmasını sağlamaktadır. Sanayide sarfedilen elektrik,
bir girdi kalemi olarak üretilen ürün maliyetlerine yansıtıldığından, kullanılan
elektriğin maliyetinin düşük olması, ülke sanayisinin gelişmesinde uygun ortamın
sağlanmasında da önemli bir unsur olarak karşımıza çıkmaktadır. Ucuz elektrik
enerjisi için, yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımı gibi çeşitli yöntemlerin
araştırılmasının yanında, en ucuz enerjinin tasarruf edilen enerji olduğu ana fikrinden
yola çıkılarak, elektrik sarfiyatında verimliliğin ve tasarrufun ön planda tutulması
gerekmektedir.
Elektrik şebekesine bağlı olan her tip sistemin, almış oldukları giriş enerjisi
verimlilikleri güç katsayısı (GK) ile ifade edilmektedir. İrili ufaklı her tip elektrikli
sistemde güç katsayısının ideal değeri olan 1’e yakın olması önem arz etmektedir.
Evlerde ve bürolarda bulunan şebekelere bağlanan küçük cihaz aileleri; Floresan
lambalar, akkor lambalar, küçük motorlar, bilgisayarlar, bilgisayar terminalleri,
yazıcılar, televizyonlar vb.. kapsar. Bunlardan geleneksel olarak, küçük elektronik
donanımlar, darbeli ve sinüsoidal olmayan akım çekmektedirler. Bu tip cihazların
herbirinin gücü 200W’ı geçmese bile genel toplamdaki etkileri ciddi olabilir [1].
Elektronik sistemlerin, şebekede oluşturacağı harmonikleri kompanze etmek ve güç
katsayısını iyileştirmek amacıyla geliştirilen yöntemlerden bir tanesi, aktif güç
filtrelerinin kullanımıdır. Şekil 1.1’de paralel aktif filtrenin blok diyagramı
görülmektedir. Aktif filtrelerde kompanzasyon stratejisi önemli bir husus olup, aktif

2
filtrelerin performansını iyileştirmek için çeşitli stratejiler önerilmiştir. Genelde yük
kompanzasyonunda iki esas üzerinde durulur. Bunlardan birincisi kompanzasyonun
amacı yani yük akımının hangi bileşenlerinin istenmeyen olduğunun ve kompanze
edilmesinin gerektiğinin belirlenmesi, ikincisi ise kompanzasyon tekniği yani bu
istenmeyen bileşenlerin nasıl algılanacağı ve kompanze edileceğidir [2].

Şekil 1.1. Paralel aktif filtrenin blok diyagramı
Elektronik sistemlerde geleneksel olarak kullanılan ve doğrultucular olarak da
bilinen aa-da çeviriciler, diyotlar ve tristörler ile denetimsiz ya da denetimli olarak
tasarlanırlar. Bunlar, gerilim bozulmasına neden olan akım harmonikleri, giriş
şebekesinde düşük güç katsayısı, düşük verim ve büyük aa-da filtrelerin kullanımını
gerektirmesi gibi çeşitli dezavantajlara sahiptir. Güç kalitesini iyileştirmek için pasif
filtreler, aktif filtreler ve hibrid filtreler geleneksel aa-da çeviricilerle birlikte
kullanılmaktadır. Bununla birlikte bu filtreler biraz maliyetli ve boyutludurlar.
Ayrıca toplam verimi düşüren ciddi kayıplar oluşturmaktadırlar. Bazı durumlarda
aktif filtrede kullanılan çeviricinin gücü, yükün çektiği güce yakındır. Bu gözlemler
altında daha küçük boyutlu, daha yüksek verimli ve iyi kontrol edilmiş regüleli doğru
akım sağlayan bir çeviricinin aa-da çevrim sistemine eklenmesi daha iyi bir seçenek
olarak karşımıza çıkmıştır.
İyileştirilmiş güç kalitesine sahip çeviriciler (İGKÇ)’ler geniş bir alandaki
uygulamalarda birkaç yüz kilowata kadar güçlerde, iyi kalitede regüleli da çıkışı,
azaltılmış harmonik akımlar, yüksek güç katsayısı ve düşük elektromanyetik girişim

3
(EMG) sağlamaktadırlar. Farklı uygulamalar için çok çeşitli İGKÇ’ler
geliştirilmiştir.
Düşük güç uygulamalarında yüksek anahtarlama hızları ve düşük kayıpları nedeniyle
MOSFET’ler, orta güç uygulamalarında darbe genişlik modülasyonu (DGM)
teknolojisi ile IGBT’ler, yüksek güç uygulamalarında kendiliğinden komutasyonu ve
ters gerilim bloklama kapasitesi sebebiyle GTO’lar birkaç kilohertzlik anahtarlama
frekansında kullanılmaktadır. Birçok üretici; İGKÇ’ler için maliyet etkin ve komple
bir çözüm sunmak üzere, akıllı güç modülleri geliştirmektedir.
Bununla birlikte, mikroelektronikteki gelişmeler de İGKÇ’lerin gelişmesine katkıda
bulunmakta olup, üreticiler, çeviricilerin kontrolü için etkin ve kompakt özelliklere
sahip tümleşik devreler üretmektedirler.
Ayrıca; yüksek hızda ve yüksek doğrulukta çalışan mikrokontrolcüler ve dijital işaret
işleyiciler düşük fiyatla piyasada bulunabilmektedir. Hızlı çalışan yazılımlarla,
donanımsal yapıyı azaltan, doğrudan DGM çıkışı vermek üzere geliştirilmiş birçok
işlemci bulunmaktadır.
Geleneksel oransal integral (PI) kontrolcülerden başlayarak, kayan kip, fuzzy lojik ve
nöral ağ temelli kontrolcüler bu çeviricilerin kontrolünde kullanılmaktadır [3].
Da-da çeviriciler doğrusal ve anahtarlamalı olmak üzere iki temel sınıfta
incelenebilir. Doğrusal bir da-da çeviricide çıkış gerilimi; giriş geriliminin fazlasının,
seri bir transistör üzerine düşürülmesiyle regüle edilir. Bu regülatörlerin teorik olarak
sıfır olan çok küçük çıkış dalgacıkları, geniş tutma süreleri (tipik olarak 1-2 ms) ve
hızlı cevapları vardır. Bu tip çeviricilerin dezavantajı düşük verime sahip olmaları,
giriş ve çıkış arasında elektriksel yalıtımın bulunmaması, büyük boyut ve ağırlıkta
olmaları ve genelde sadece tek bir çıkış üretmeleridir. Diğer taraftan bunlar, çok
küçük regüleli güç kaynaklarında ve bazı özel uygulamalarda halen kullanılmaktadır.
Üç terminalli doğrusal regülatör tümleşik devreleri halen piyasada mevcuttur ve
kullanımları kolay olup, kısa devre koruması gibi özelliklere de sahiptirler.

4
Anahtarlamalı da-da çeviricilerde ise doğru akım kaynak giriş gerilimini çıkışa
bağlamak ya da bağlantıyı kesmek üzere anahtarlar kullanılır. Anahtarların açık ve
kapalı durumlarında çalışması güç çevrimindeki verimi yükseltir, soğutucuların
boyut ve ağırlığını düşürür. Hızlı anahtarların, yüksek frekanslı indüktörler ile
kapasitörlerin ve hızlı tümleşik devrelerin yaygınlaşması ile anahtarlamalı güç
çeviricileri popüler hale gelmiştir [4].
Uygulamanın ihtiyacına göre da-da çeviriciler (yükselten, düşüren, flyback vb.) güç
katsayısı düzeltme amacıyla kullanılmaktadır. Bunlardan 200W ve üzeri
uygulamalarda yaygın olarak yükselten çeviriciler ve ortalama akım kipinde
denetleme yöntemi kullanılmaktadır.
Bu çalışmada ortalama akım kipinde denetlenen yükselten ön regülatör incelenmiş,
pratik ve deneysel uygulamalar gerçekleştirilmiştir.
Çalışmanın ilerleyen bölümleri şu şekilde yapılandırılmıştır. Bölüm 2’de güç
katsayısı ile ilgili genel tanımlamalar yapılmış, harmonikler ve harmonik akımların
oluşmasının nedenleri anlatılmış, harmonik standartları verilmiştir. Bölüm 3’te aktif
güç katsayısı düzeltme ile ilgili bilgiler verilmiş aktif güç katsayısı düzeltilmesinde
kullanılan denetleme yöntemleri anlatılmıştır. Bölüm 4’te ortalama akım kipli
denetim yöntemi anlatılmıştır. Bölüm 5’te öngörülen etkin dalga biçimlendirici
devrenin Matlab/Simulink benzetim modeli oluşturulmuştur. Bölüm 6’da deneysel
devre tasarımı anlatılmış ve sonuçlar gösterilmiştir. Bölüm 7’de elde edilen sonuçlar
tartışılmış ve ileri çalışmalar için öneriler verilmiştir.

5
2. GÜÇ KATSAYISI VE GENEL TANIMLAR
2.1. Tanımlar
Bilindiği üzere güç katsayısı, ideal sinüsoidal dalga şekillerinde akım ile gerilim
arasındaki faz farkının kosinüsüdür. Ancak bu geleneksel tanım sinüsoidal olmayan
akım veya gerilim işaretlerinin var olduğu durumlarda geçerliliğini kaybeder. Birçok
harici güç kaynağı sinüsoidal olmayan akım çeker. Harici güç kaynaklarının
birçoğunda giriş kısmı bir köprü doğrultucu ve giriş filtre kapasitöründen oluşmuştur.
Bu giriş kısmı, daha çok bir tepe işareti algılayıcısı olarak görev yapar ve sadece
anlık aa gerilim değerinin, kapasitör üzerindeki şarj geriliminden fazla olduğu
durumlarda, kapasitörü şarj etmek üzere bir akım akışı gerçekleşir. Şekil 2.1 bu
durumu göstermektedir.

Şekil 2.1. Tam dalga doğrultucu
Tek fazlı harici kaynaklar yarım saykılın sadece küçük bir kesiminde akım çekerler.
Bu akım tepeleri arasında ise; yükün ihtiyacı olan enerji, giriş kapasitöründen
sağlanır. Faz gecikmesi φ ve ayrıca bu tip bir darbeli akım dalgası, gereksiz ekstra
etkin (rms) akımları üreterek şebekede mevcut gerçek gücü bozar. Bu nedenle GK
değeri hem faz gecikmesi φ ve hem de giriş akımının harmonik içeriğinden
şebekenin ne kadar bozulduğunun ölçüsüdür.
Güç Görünür
Güç Gerçek
S
P
GK = = (2.1)

6
İdeal sinüsoidal gerilim ve akım dalga şekillerinde şayet gerilim ve akım dalga
şekilleri arasında bir faz farkı φ varsa; toplam görünür güç iki bileşenden oluşmuş
gibi modellenebilir. Bir tanesi giriş gerilimi ile aynı fazda diğeri ise giriş gerilimi ile
90 derece faz farkına sahiptir. Şekil 2.2’de bu durum gösterilmektedir.
Böylece tanıma göre;
ϕ = = cos
S
P
GK (2.2)

Şekil 2.2. İdeal sinüsoidal işaretlerin güç vektörleri
Burada P gerçek güç, Q reaktif güç, S ise toplam görünür güçtür. Aşağıdaki gibi
ifade edilebilir.
ϕ = cos . I . V P
etkin etkin
(2.3)
ϕ = sin . I . V Q
etkin etkin
(2.4)
etkin etkin
I . V S = (2.5)
Şebeke gerilimi ideal sinüsoidal kabul edilirse; gerilimin etkin değeri;
2
V
V
TEPE
etkin
= (2.6)
Şayet akım herhangi bir sebepten ötürü; peryodik ancak sinüsoidal olmayan dalga
şekline bozulursa (Bkz. Şekil 2.1); fourier dönüşümü ile akımın toplam etkin değeri
Eş. 2.7 ile bulunur.

7
2
netkin
2
etkin 2
2
etkin 1
2
o ) toplam ( etkin
I ....... I I I I + + + + = (2.7)
Burada I
o
akımın doğru akım bileşeni, I
1etkin
etkin akımının temel bileşeni ve
I
2etkin……
I
netkin
harmoniklerdir. Saf aa işaret için I
o
=0’dır.
Daha önce bahsedildiği üzere etkin akımın temel bileşeninin giriş gerilimi ile aynı
fazdaki bileşeni I
1etkinP
ve 90 derece faz farkına sahip I
1etkinQ
bileşeni ile, toplam etkin
akımı Eş. 2.8’deki gibi modellenebilir.


=
+ + + =
2 n
2
netkin
2
etkinQ 1
2
etkinP 1
2
o ) toplam ( etkin
I I I I I (2.8)
Böylece gerçek güç; etkin gerilim ile aynı fazdaki akım bileşenin çarpımı ile
aşağıdaki gibi ifade edilir.
etkinP 1 etkin
I . V P = (2.9)
φ
1
giriş gerilimi ile temel akımın aynı fazdaki bileşeni arasındaki yer değiştirme açısı
olarak alınırsa;
1 etkin 1 etkinP 1
cos . I I ϕ = (2.10)
Böylece;
1 etkin etkin
cos . I . V P ϕ = (2.11)
Toplam görünür güç;
) toplam ( etkin etkin
I . V S = (2.12)
Böylece güç katsayısı Eş. 2.13’deki gibi hesaplanabilir.
) toplam ( etkin
1 etkin 1
I
cos . I
S
P
GK
ϕ
= = (2.13)
I
1etkin
ile I
1etkin Toplam
arasındaki faz açısı θ ise;

8
) toplam ( etkin
etkin 1
I
I
cos = θ (2.14)
θ akımın harmonik içeriği ile ilgilidir; I
etkin(toplam)
‘ın harmonik içeriği sıfıra
yaklaşıyorsa cosθ, 1’e yaklaşır.
Sonuç olarak; güç katsayısı Eş. 2.15’deki gibi ifade edilebilir.
1
cos . cos GK ϕ θ = (2.15)
Böylece güç katsayısı gösterimi;

Şekil 2.3. Sinüsoidal olmayan işaretlerde güç vektörleri
Burada φ1 gerilimle akımın temel bileşeni arasındaki faz farkıdır. θ ise akımın
harmonik içeriği sebebiyle oluşan bozulma açısıdır.
Hem reaktif Q ve hem de bozulma D güçleri ekstra etkin akımları üretir ve bu da
ekstra kayıplara neden olarak şebekenin verimliliğini azaltır.
GK’nın iyileştirilmesi her iki faktörün iyileştirilmesi anlamına gelir. Yani;
φ1 0 , cos φ11, I ve V arasındaki faz farkının azaltılması,
θ0, cos θ1, I’nın harmonik içeriğinin azaltılması [5].
θ açısı modellemede kolaylık olması açısından burada gösterilmiştir.

9
1 etkin etkin
cos . I . V P ϕ = (2.16)
1 etkin etkin
sin . I . V Q ϕ = (2.17)
etkin etkin 1
I . V S = (2.18)


=
=
2 n
2
netkin etkin
I . V D (2.19)
) toplam ( etkin etkin
I . V S = (2.20)
2.2. Harmonikler
Avrupa Birliği Ocak 2001’den itibaren IEC 61000-3-2 standardını özümsemiştir. Ne
yazık ki birçok güç kaynağı üreticisi bu standardı karşılamak üzere giriş devresine
küçük bir indüktör koyarak kolay ve ekonomik bir çözüm bulmuşlardır. Böylece;
indüktör ile giriş akım dalga şekli değiştirilmiş olur. Bu şekilde standardın
karşılanması, standardın gerçek amacından uzaktır. Eklenen indüktör, cihaz
tarafından üretilen harmonikleri azaltsa da bu azalma ciddi miktarlara ulaşmaz.
Bu tip binlerce cihazın şebekeye bağlandığı düşünüldüğünde, yükler üzerinden
dolaşarak iletim hatları üzerinden üretici kaynağa geri dönen net harmonik akımlar,
tehlikeli boyutlara ulaşabilir.
Herbir cihazda kullanılan pasif GKD amaçlı indüktörler, üreticinin standardı
karşılamada başarılı olduğunu gösterse de küresel anlamda problemi çözmekten
uzaktır. Günümüzde problemin tek çözümü her bir cihaza bir aktif GKD’nin
konulması olarak gözükmektedir. Ancak bu da ilave maliyet getirmekte olup, aktif
GKD devresinden gelen ilave bileşenler sebebiyle eleman sayısının artmasına bağlı
olarak, maliyet artmakta ve güvenilirlik azalmaktadır. Ayrıca birçok düşük güçlü
donanım, ekonomik sebeplerden ötürü bir aktif GKD kullanımını kaldıramaz [1].

10
2.3. Harmonik Standartları
Ülkemizde Türk Standartları Enstitüsü tarafından genel elektrik şebeke sistemi içine
enjekte edilen harmonik akımların sınırlarını kapsayan ve her faz için en yüksek 16
ampere kadar geçerli olan 2003 tarihli TS EN 61000-3-2 numaralı standart
mevcuttur. Uluslar arası Elektroteknik Komisyonu (IEC) kuruluşunun belirlediği
IEC61000-3-2 standardına göre cihazların sınıflandırmaları yapılmış ve bu
sınıflandırmaya göre izin verilen en yüksek harmonik akım değerleri belirlenmiştir.
Çizelge 2.1 ve Çizelge 2.2’de bu sınıflandırmaya göre belirlenen harmonik akım
sınırları gösterilmiştir.
Çizelge 2.1. A B ve D Sınıfı cihazlar için harmonik akım sınırları
A sınıfı B Sınıfı D Sınıfı D Sınıfı
(A) (B) (75<P<600W) (P>600W)
Harmonik
Derecesi (h)
(A) (A)
Tek Harmonikler
3 2,3 3,45 3,4 2,3
5 1,14 1,71 1,9 1,14
7 0,77 1,155 1 0,77
9 0,4 0,6 0,5 0,4
11 0,33 0,495 0,35 0,33
13 0,21 0,315 0,296 0,21
15≤h≤39 2.25/h 3,375/h 3,85/h 2,25/h
Çift Harmonikler
2 1,08 1,62 - -
4 0,43 0,645 - -
6 0,3 0,45 - -
8≤h≤40 1,84/n 2,76/h - -

Çizelge 2.1’de P cihazın gücünü göstermektedir ve h ise harmonik derecedir. D sınıfı
cihazlarda, cihazın harmonik akımlarının büyüklükleri cihaz gücüne göre farklılık

11
göstermektedir. Yapılan sıfırlandırmada, A sınıfına dengeli 3 fazlı cihazlar, ev tipi
cihazlar, ses sistemleri ve belirtilmeyen diğer cihazlar girmektedir. B sınıfına
taşınabilir güç sistemleri girmektedir. C sınıfına tungsten lambalar için ışık seviyesi
ayarlanabilen cihazlar hariç diğer aydınlatma sistemleri girmektedir. D sınıfına ise
600W’ın altındaki tek fazlı cihazlar, bilgisayarlar, bilgisayar monitörleri ve
televizyon alıcıları girmektedir [6].
Çizelge 2.2. C sınıfı harmonik akımları
C sınıfı En yüksek harmonik akımı
Harmonik derecesi (Temel harmoniğin yüzdesine
göre)
2 2
3 Güç katsayısının 30 katı
5 10
7 7
9 5
11≤h≤39 3

2.4. Harmonik Sayısı
Şekil 2.4’deki akım dalga şeklinin harmonik içeriği Şekil 2.5’de verilmiştir. Temel
dalga, %100 genlikle gösterilmiştir ve sonrasında daha yüksek harmonikler temel
genliğe olan yüzde oranları ile birlikte belirtilmiştir. Tek harmoniklerin daha görünür
olduğuna dikkat edilmelidir.

Şekil 2.4. Güç katsayısı düzeltme kullanmayan tipik anahtarlamalı kip güç
kaynağının giriş karakteristiği

12

Şekil 2.5. Şekil 2.4’deki dalga şeklinin harmonik içeriği
Yüksek güç katsayısı ile harmoniklerin düşük olması doğru orantılıdır. Bununla
birlikte bunların arasında doğrudan bir ilgileşim yoktur, Eş. 2.21 toplam harmonik
bozulmayı (THB) güç katsayısı ile ilişkilendirmektedir.
1
K
1
. 100 (%) THB
2
d
− = (2.21)
Burada K
d
bozulma faktörüdür. Giriş akımının temel bileşeninin giriş gerilimi ile
aynı fazda olduğu düşünülürse, yani K
θ
=1 ise;
d d
K K . K . K . G = =
θ
(2.22)
Böylece Eş. 2.21’den K
d
çekilirse;
2
)
100
(%) THB
( 1
1
. K . G
+
= (2.23)
%10’luk bir THB 0.995’e eşit bir güç katsayısı oluşturmaktadır.
Herbir harmonik için sınırların belirlenmesi, giriş akımındaki kirliliğin azaltılması,
akımın küçültülmesi ve denetlenmesinde etkili bir yöntem olacaktır.

13
Bu sebeple, giriş akımının şekillendirilmesi işlemi ortak olarak güç katsayısı
düzeltme olarak adlandırılır ve düzeltmedeki başarımın ölçümü uluslar arası
düzenlemelere göre harmonik içeriğinin ölçümüyle belirlenir.

Şekil 2.6. Güç katsayısı düzeltmeli güç kaynağının giriş karakteristikleri
Şekil 2.6’da gösterilen giriş karakteristikleri; bir anahtarlamalı kip yükselten
çeviricide, giriş doğrultucusu ile depolama kapasitörü arasına aktif güç katsayısı
düzelticinin yerleştirilmesi ile elde edilmiştir. Çeviricinin kontrolü, karmaşık bir
tümleşik devre ve ilişkili devresi yardımıyla giriş akımının giriş gerilim şekli ile
uyumlu olmasına yönelik olarak imal edilmiştir. Bu tip GKD günümüzdeki güç
kaynaklarında kullanılan en popüler tip GKD’dir. Ancak kullanılan tek tip değildir.
GKD’nin aktif devrelerle (transistörler, tümleşik devreler gibi) yapılmasının
gerekliliğine ilişkin herhangi bir kural bulunmamaktadır. Harmoniklerin düzenleyici
sınırların altında kalması kaydıyla her türlü yöntem kullanılabilir. Örneğin aktif
devre yerine yerleştirilecek uygun bir indüktör de benzer amaçla kullanılmaktadır.
Uygun bir indüktör, akımın tepelerini indirgeyerek ve akımı zamana yayarak
harmoniklerin düzenleyici kurallar dâhilinde olmasını sağlayabilir. Bu metod, bazı
masaüstü bilgisayar güç kaynaklarında kullanılmıştır. Tipik bir kişisel bilgisayardaki
250 W‘lık gücün üzerindeki seviyelerde pasif yaklaşım, boyut ve ağırlığı nedeniyle
popülerliğini yitirir. Şekil 2.7 üç farklı kişisel bilgisayar güç kaynağının giriş
karakteristiklerini aynı yelpazede göstermektedir. Buradaki dalga şekilleri:
1. GKD’siz giriş akımı, 2. Pasif GKD’de giriş akımı, 3. Aktif GKD’de giriş akımı,
4. Giriş gerilimidir.

14

Şekil 2.7. Değişik güç katsayısı düzeltme tiplerine (GKD’siz, pasif, aktif) göre
bilgisayar güç kaynaklarının giriş karakteristikleri
Anahtarlamalı kip güç kaynaklarının neden olduğu, düşük güç katsayısı ve yüksek
devirdaim akımlarının sebebi, kesikli giriş filtresi şarjlama akımıdır. Bu problemin
çözümü için birçok yaklaşım vardır: Pasif ve aktif güç katsayısı düzeltme; şebekede
pasif ya da aktif filtreleme ve son olarak sistemde sinüsoidal olmayan gerilim ve
akım varlığının kabul edilmesidir. Bunlar arasında pasif ile yüksek frekanslı aktif güç
katsayısı düzeltme şekilleri en popüler olanlarıdır [7].

15
3. AKTİF GÜÇ KATSAYISI DÜZELTME
Aktif güç katsayısı düzeltme ile bire yakın güç katsayısına ve sabit çıkış gerilim
regülasyonuna ulaşmada en iyi yöntem iki aşamalı yaklaşımdır. Ancak güç kısmı iki
çeviriciden oluştuğundan boyut, maliyet ve verim, düşük güçlü uygulamalar için
uygun değildir. İki aşamalı yaklaşımın en önemli dezavantajı, enerjinin iki defa
işlenmesi nedeniyle toplam verimdeki azalmadır.
Aa-da uygulamalarda güç katsayısı ön regülatörü ya da direnç emülatörü olarak
çeşitli da-da çeviriciler uygun bir biçimde kullanılabilir. Genelde bu çeviriciler,
Şekil 3.1’de görüleceği üzere, bu amaca ulaşmak üzere giriş akımı ve çıkış gerilimi
olmak üzere iki kontrol döngüsü kullanırlar. Giriş akımı sinüsoidal olduğunda (50-60
Hz’de) giriş gücü 100-120 Hz’de darbelidir ve yük tarafından talep edilen güç sabit
olduğundan, enerjiyi depolamak üzere bir elemana ihtiyaç vardır. Son olarak çıkış
gerilimini regüle etmek üzere ikinci bir da-da çevirici gereklidir. Bu şekilde yüksek
kalitedeki dalga şekli ve iyi çıkış gerilimi regülasyonu elde etmenin bedeli; ön
regülatörde iki kontrol döngüsünün bulunması, büyük bir depolama kapasitörü ve
ilave kontrol devresine sahip ilave bir da-da çeviricinin kullanılmasıdır.

Şekil 3.1. İki aşamalı aa-da çevirici
Yine de, iki aşamalı yaklaşım, avantajları dikkate alındığında güç katsayısı düzeltme
için en iyi seçenektir. Şekil 3.2 yükselten ve flyback çeviricilerin bir
kombinasyonunu göstermektedir. Bu uygulama 300W altındaki uygulamalarda
kullanılabilecek çok basit bir uygulamadır. Güç katsayısı düzeltme safhasında
yükselten çevirici yaygın bir biçimde kullanılmaktadır. Çünkü topraklanmış bir

16
transistöre, küçük giriş indüktörüne, %95 oranında yüksek verime ve basitliğe
sahiptir. En temel özelliği, çıkış geriliminin giriş tepe geriliminden daha yüksek
olmasıdır ancak bu durum transistör ve diyot üzerinde anahtarlama kayıplarına neden
olur.

Şekil 3.2. Yükselten ve flyback çeviricilerin güç kısmı
Bu kayıplar, daha düşük gerilim stresi altında çift cihazların kullanıldığı çok seviyeli
çevirici kullanılarak azaltılabilir. Tamamen sinüsoidal dalga şekli, genelde yüksek
maliyetli bir devre gerektirir. Bire eşit güç katsayısına ulaşmadan sadece
düzenlemelere uyum sağlayan orta kaliteye sahip çözümler de mevcuttur. Bunlar tek
safhalı çeviriciler olarak bilinir. Diğer taraftan hat akımına ilişkin herhangi bir
gereksinim ya da düzenleyici kural yoksa en basit çözüm, bir köprü diyot ile bir filtre
kapasitörünün kullanılmasıdır [8].
İki safhalı güç katsayısı düzeltme (GKD) yaklaşımında yüksek kalitedeki giriş akımı
ve hızlı çıkış regülasyonu için, iki çevirici birbirinden bağımsız olarak kontrol edilir.
Tek safhalı bir GKD’de ise giriş akımının şekillendirilmesi ve hızlı çıkış regülasyonu
tek safhada gerçekleştirilir. Tek safhalı GKD doğrultucu tipik olarak ortak bir
anahtar ile denetleyiciyi paylaşan bir giriş akım şekillendiricisi ve bir yalıtılmış da-da
çevirici içerir. Performans ve maliyet dikkate alınarak uygulamaya göre ilgili
topolojinin seçilmesi gereklidir. 200W altındaki uygulamalarda tek safhalı GKD
maliyet etkin bir çözümdür [9].
3.1. Da-Da Çeviriciler
Şekil 3.3’de görüldüğü üzere da-da çeviricilerin girişi genelde regülesiz bir da
gerilimdir ve bu doğru akım gerilimi, hat geriliminin doğrultulmasıyla elde edilir. Bu
çeviricilerin yükselten, düşüren, yükselten-düşüren, tam köprü gibi çeşitleri olsa da

17
sadece yükselten ve düşüren çeviriciler temel çeviricilerdir. Diğerleri bu iki
çeviricinin birleşimleridir.

Şekil 3.3. Bir da-da çevirici
Verilen bir giriş gerilimi için da-da çeviricinin ortalama çıkış gerilimi, anahtarın
iletim-kesim süreleri kontrol edilerek ayarlanır. Çıkış gerilimini kontrol etmede bir
yöntem, sabit bir frekansta (sabit bir anahtarlama zaman peryodunda T
s
=t
iletim
+t
kesim
)
anahtarlama yapmak ve ortalama çıkış gerilimini kontrol etmek üzere anahtarın
iletim süresini ayarlamaktır. DGM olarak bilinen bu yöntemde, anahtarın görev
çarpanının (yani anahtarın iletim süresinin anahtarlama peryoduna oranının)
değiştirilmesi bu yöntemin temelini oluşturur.
Sabit bir frekansta GKD anahtarlamada, anahtarın iletim ve kesim durumlarını
kontrol eden anahtar kontrol işareti; kontrol gerilimi v
kontrol
ile tekrarlayan bir dalga
şeklinin karşılaştırılması sonucunda elde edilir. Şekil 3.4a ve 3.4b bunu
göstermektedir. Kontrol gerilimi, genelde hatanın yükseltilmesi ya da gerçek çıkış
gerilimi ile istenen değer arasındaki farkın alınması sonucunda elde edilir. Testere
dişi tekrarlayan dalganın frekansı, anahtarlama frekansını belirler. GKD’de bu
frekans sabit tutulur ve birkaç kilohertzden birkaç yüz kilohertze kadar seçilebilir.
Anahtarlama frekansına göre çok daha yavaş değişen yükseltilmiş hata gerilimi,
testere dişi işaretinden daha büyük olduğunda, anahtar denetim işareti yüksek olur ve
anahtarı iletime sokar. Diğer durumlarda anahtar kesim durumundadır [10].

18

Şekil 3.4. Darbe genişlik modülatörü a) blok diyagramı, b) karşılaştırma işaretleri
3.2. Yükselten Çevirici
Sabit frekanslı yükselten çevirici, güç katsayısı düzeltme çeviricileri arasında en
popüler olanıdır. Yükselten çeviricinin giriş akımını, daha az EMG ile sonuçlanan
yumuşak bir dalga şekline dönüştürmesi sayesinde, giriş filtresi gereksinimlerini
azaltması, güç anahtarları üzerindeki akım stresinin daha düşük olması, yükselten
çeviricideki indüktör akımının giriş akımına eşit olması sebebiyle kolayca
programlamanın yapılabilmesi, doğru akım çıkış geriliminin, giriş geriliminin tepe
değerinden daha yüksek olması sayesinde çıkış kapasitöründe daha fazla enerji
depolanması ve daha uzun tutma süresinin sağlanması gibi özellikleri vardır [11].
Şekil 3.5 yükselten aktif güç katsayısı düzeltme devresinin blok diyagramını
göstermektedir. İsminden de anlaşılacağı üzere; buradaki yükselten çevirici,
girişinden daha yüksek çıkış gerilimi üretir. Yükselten çevirici geniş bir aralıktaki
giriş gerilimleri için kararlı çıkış sağlayabilir. Güç katsayısı düzeltici yükselten
çevirici, giriş geriliminden bağımsız olarak, çıkış kapasitörü üzerinde sabit yüksek

19
gerilim oluşmasını sağlar. Böylece tutma süresi hat geriliminden bağımsız hale gelir.
Bu durum ayrıca donanımı gerilim düşmelerine karşı daha az hassas hale getirir.

Şekil 3.5. Aktif güç katsayısı düzeltme devresinin blok diyagramı
Devre, girişteki tam dalga doğrultulmuş hat gerilimi dalga şekli, giriş akımı
ortalamasının genliği (etkin) ve çıkış gerilimi Vo‘ı izleyerek çalışır. Bu üç işaret, bir
yandan hat ve yük değişimlerine göre çıkış gerilimini regüle etmek ve diğer yandan
ortalama giriş akımı dalga şeklini, doğrultulmuş hat gerilimine uyumlu hale getirmek
üzere birleştirilir. Güç katsayısı düzeltme için, yükselten ön regülatörün giriş akımı,
MOSFET (S) anahtarının, anahtarlanması suretiyle giriş geriliminin dalga şekli ile
uyumlu olmaya zorlanır. Giriş akımını kontrol etmek üzere, tepe akım kipinde
denetim ya da ortalama akım kipinde denetim kullanılabilir. Akım algılama birçok
yolla yapılabilir. Şekil 3.5’te gösterildiği gibi, akım algılaması için bir direnç bile
kullanılabilir (R
s
).
Bu güç katsayısı düzeltme denetim devresi, DGM darbeleri kullanarak yükselten
indüktör (I
p
) üzerindeki akımı kontrol eder. Çalışma frekansı indüktörün sürekli
iletimde kalacağı seviyede seçilmelidir. Böylece indüktör kontrollü akım kaynağı
haline gelir. Doğrultulmuş kaynak gerilimi ve akım dalga şeklinin referans olarak
kullanılmasıyla, kaynaktan çekilen indüktör akımının, yüksek güç katsayısı sağlamak
üzere kaynak gerilimi ile aynı fazda ve sinüsoidal olması sağlanır. Çeviricinin
gerilim kararlılık döngüsü, yükselten indüktör akımını kontrol eder [1].
Şekil 3.6’daki yükselten çeviricide anahtar iletimde iken diyot ters kutuplanır ve
çıkış kısmını yalıtır. İndüktör kaynaktan beslenir. Anahtar kesime girdiğinde çıkış

20
kısmı hem kaynaktan hem de indüktörden enerji alır. Sabit bir çıkış geriliminin
sağlanabilmesi için çıkış kapasitörünün yeterince büyük olduğu varsayımı ile
V
o
(t)=V
o
kabul edilir.
3.2.1. Sürekli iletim modu

Şekil 3.6. Yükselten da-da çevirici
0 t ) V V ( t V
kesim o d ilet d
= − + (3.1)
Şekil 3.7 indüktör akımının sürekli aktığı, sürekli iletim modunda çalışma için kararlı
hal dalga şekillerini göstermektedir. [i
L
(t)>0]
Kararlı halde, bir zaman peryodunda indüktör geriliminin integrali sıfır olmalıdır.

21

Şekil 3.7. Sürekli iletim modu a) anahtar açık, b) anahtar kapalı
Her iki tarafın T
s
’ye bölünmesiyle ve terimlerin yeniden ayarlanmasıyla
D 1
1
t
T
V
V
kesim
S
d
o

= = (3.2)
Kayıpsız bir devre düşünülürse; P
d
=P
o

o o d d
I . V I . V = (3.3)
ve
) D 1 (
I
I
d
o
− = (3.4)
3.2.2. Sürekli ve kesikli iletimler arasındaki sınır
Şekil 3.8a sürekli iletimin sınırındaki dalga şekillerini göstermektedir. Tanıma göre
bu kipte aralığın sonunda I
L
sıfıra gider. İndüktör akımının bu sınırdaki ortalama
değeri

22
) tepe ( L LB
i
2
1
I = (Şekil 3.8) (3.5)
ilet
d
t
L
V
2
1
= (3.6)
Eş. 3.2’nin kullanılmasıyla
) D 1 ( D .
L 2
V . T
o s
− = (3.7)

Şekil 3.8. Sürekli-kesikli iletim sınırlarında yükselten da-da çevirici
a) akım dalga şekli, b) I
OB
’nin görev çarpanı D’ye göre çizimi
Yükselten çeviricide indüktör akımının ve giriş akımının aynı olduğu hatırlanırsa ve
Eş. 3.4 ile Eş. 3.7 kullanılırsa, sürekli iletimin sınırındaki ortalama çıkış akımı;
2 o s
OB
) D 1 ( D
L 2
V . T
I − = (3.8)
Yükselten çeviricinin kullanıldığı birçok uygulama V
o
’ın sabit olmasını
gerektirmektedir. Bununla birlikte Şekil 3.8b’de V
o
sabit iken I
OB
, görev çarpanının
bir fonksiyonu olarak çizilmiştir. V
o
ın sabit tutulması ve görev çarpanının
değiştirilmesi, giriş geriliminin değiştiğini ortaya koymuştur.
Şekil 3.8b I
LB
’nin D=0,5’te bir maksimum değere ulaştığını göstermektedir.

23
L 8
V T
I
o s
) maks ( LB
= (3.9)
Ayrıca I
OB
D=1/3=0,333’te maksimum değerine sahiptir.
L
V T
074 , 0
L
V T
27
2
I
o s o s
) maks ( OB
= = (3.10)
Maksimum değerlerinin terimleri olarak I
LB
ve I
OB
Eş. 3.11 ve Eş. 3.12’deki gibi
ifade edilebilir.
) maks ( LB LB
I ) D 1 ( D 4 I − = (3.11)
ve
) maks ( OB
2
OB
I . ) D 1 ( D
4
27
I − = (3.12)
Sabit bir V
o
ile verilen bir D için, ortalama yük akımı, I
OB
’nin altına düşmekte
(dolayısıyla ortalama indüktör akımı I
LB
’nin altındadır) akım iletimi kesikli
olmaktadır (Bkz. Şekil 3.8b).
3.2.3. Kesikli iletim modu
Kesikli akım iletim modunu anlamak için çıkış yük gücü düşerken V
d
ve D’nin sabit
kaldığı, (hatta pratikte D, V
o
’ı sabit tutmak üzere değiştirilir.) Şekil 3.9 sürekli iletim
ile kesikli iletim sınırlarındaki dalga şekillerini V
d
ve D’nin sabit olduğu düşünülerek
karşılaştırmaktadır.

24

Şekil 3.9. Yükselten çevirici dalga şekilleri
a) sürekli-kesikli iletim sınırında, b) kesikli iletimde

Şekil 3.9b’de kesikli akım, azalan P
o
’a (=P
d
)’ye bağlı olarak oluşmakta ve
dolayısıyla V
d
sabit olduğundan daha düşük bir I
L
(=I
d
) elde edilmektedir.
Şekil 3.9’da her iki kip için i
L(tepe)
aynı olduğundan I
L
’nin daha düşük bir değeri
(dolayısıyla kesikli bir i
L
) sadece şekil 3.9b’de V
o
yükseldiğinde mümkündür.
Bir zaman peryodu için indüktör geriliminin integralini sıfıra eşitlersek,
0 T ) V V ( DT V
s 1 o d s d
= ∆ − +
1
1
d
o
D
V
V

+ ∆
= (3.13)
ve P
d
=P
o
olduğundan,
D I
I
1
1
d
o
+ ∆

= (3.14)
Şekil 3.9b’den indüktör akımına da eşit olan ortalama giriş akımı
) D ( DT
L 2
V
I
1 s
d
d
∆ + = (3.15)
Eş. 3.15 takip eden eşitliklerde kullanılırsa

25
1
d s
o
D
L 2
V T
I ∆ |
¹
|

\
|
= (3.16)
Pratikte V
o
sabit tutulduğundan ve D, V
d
değişimine cevaben değiştirildiğinde,
V
o
/V
d
’nin çeşitli değerleri için, yük akımının bir fonksiyonu olarak gerekli D’nin
hesaplanması daha kullanışlı olacaktır. Eş. 3.14, Eş. 3.15 ve Eş. 3.11’in kullanımı ile
Eş. 3.17 elde edilir.
2 / 1
) maks ( OB
o
d
o
d
o
I
I
1
V
V
V
V
27
4
D
(
(
¸
(

¸

|
|
¹
|

\
|
− = (3.17)
Şekil 3.10’da D, V
d
/V
o
’ın çeşitli değerleri için I
o
/I
oB
’nin bir fonksiyonu olarak,
çizilmiştir. Sürekli ve kesikli iletim arasındaki sınır kesikli eğri ile gösterilmiştir.

Şekil 3.10. V
o
’ı sabit tutan yükselten çevirici karakteristikleri

Kesikli iletim modunda, şayet V
o
herbir anahtarlama zaman peryodunda kontrol
edilmezse, en azından Eş. 3.18 ile verilen enerji girişten çıkış kapasitörüne ve yüke
transfer edilir.

26
L 2
) DT V (
i
2
L
2
s d 2
) tepe ( L
= W-s (3.18)
Şayet yük bu enerjiyi emmeye yetkin değilse, kapasitör gerilimi V
o
bir enerji dengesi
sağlanana değin artar. Şayet yük çok daha düşük hale gelirse, V
o
’daki artış bir
kapasitör bozulmasına ya da tehlikeli yüksek gerilimlerin oluşmasına neden
olabilir [10].
3.2.4. Kritik iletim modu
300W üzerindeki uygulamalarda sürekli iletim modu yükselten çeviriciler geniş bir
biçimde kullanılmaktadır. 300W altındaki uygulamalarda ise sürekli iletim modu ile
kesikli iletim modu arasında çalışan kritik iletim kipli (KİK) yükselten GKD
çeviriciler geniş bir biçimde kullanılmaktadır. İndüktör ve anahtar tepe akımının aa
giriş akımının iki katı olması sebebiyle KİK yöntemi, yüksek güç uygulamalarında
uygun değildir. Ancak balast, adaptör ve düşük güçlü besleme uygulamalarında
kullanışlıdır. Birçok KİK uygulamalarında, THB’nin %10’dan az yapılması istenir
ancak bunu gerçekleştirmek zordur çünkü THB hat geriliminin artması ile düşürülür.
Geçmiş birkaç yılda THB’yi iyileştirmek için çeşitli yöntemler önerilmiştir ancak
performansları yeterince iyi değildir.
THB’yi iyileştirmek amacıyla KİK’li yükselten GKD çeviricinin değişken iletim
süresi kontrol yöntemi önerilmiştir. Önerilen metod anahtarın iletim süresini (ve
dolayısıyla rampa eğimini) aa hat geriliminin genliğine göre değiştirir. Şekil 3.11’de
KİK yükselten çeviricinin güç safhası ve işlevsel dalga şekli gösterilmiştir. İndüktör
akımı sıfıra ulaştığında, anahtar iletime geçirilir ve iletime geçme süresinin sabit
olması sağlanır. Şayet iletime geçme süresi sabit olursa tepe indüktör akımı
doğrultulmuş aa hat gerilimiyle aşağıdaki eşitlik gereğince orantılı olacaktır [12].
dog _ aa g
on
) tepe ( L
V V
T
I
L
dt
di
L = = = (3.19)

27

Şekil 3.11. Yükselten GKD çevirici ve KİK yükselten GKD çeviricisinin işlevsel
dalga şekilleri
Kesikli ve sürekli iletim arasındaki sınır çizgisinde çalışabilen yükselten devrenin,
kritik iletim kipi adı verilen bu tip çalışma kipine sınır hat ya da geçiş kipi de
denilmektedir. Bu tip çalışmada anahtarlama frekansının geniş bir aralıktaki
değişkenliği, uygulamada çeşitli problemlere yol açabilir. Bu frekans, gürültülü
çalışmanın olmaması için işitilebilir ses seviyelerinde olmamalıdır, ayrıca bu frekans
güç kayıplarının yüksek olmaması ve EMG bozulmalarına yol açmaması için çok
yüksek de olmamalıdır [13].
Pratikte GKD devresinin gücünün, yükün maksimum ihtiyacını karşılayacak şekilde
olması gereklidir. Sadece tek bir yüksek güçte tasarımın, elemanlar üzerinde yüksek
ısınma ve yüksek güçteki pahalı elemanların kulanım zorunluluğu gibi çeşitli
dezavantajları vardır. Bunların haricinde, değişik güç seviyelerinde tasarım için
birçok zaman ve çaba harcanması gerekmektedir. Modüler tasarım bu problemleri
azaltır. Diğer taraftan, modüler tasarımın daha düşük ürün maliyetine götüren
standart üretim avantajı vardır ve sistem güvenilirliği ile performansı, hata algılaması
ve bağlı modüllerin uygun ve doğru anahtarlaması ile iyileştirilebilir.

28
Çeviricilerin paralel çalışmasında, modüller arasında düzgün akım dağıtımı temel
unsurdur. Dengesiz akım paylaşımı titiz tasarımlarda bile ortaya çıkabilir. Burada
modüler yükselten çeviriciler kesikli iletimde çalışmaktadır, böylece herbir
çeviricinin aynı görev çarpanı ile denetimi ile eşit akım dağıtımına kolayca
ulaşılabilir.
Buradaki tüm GKD modülleri, EMG filtrelerinin tasarımını kolaylaştırmak için sabit
bir frekansta çalışırlar. Çalışan modüllerin anahtarlama aralıkları, dalgacık
bileşenlerini azaltmak için anahtarlama peryodunun eşit bölümlerinde birbiri ile faz
kaydırılmış olarak ayarlanmıştır.
Şekil 3.12’de yükselten tip GKD devre modüllerinin paralel bağlantısı
görülmektedir. GKD devresinin tüm güç elemanları, köprü doğrultucu, doğru akım
bağlantı kapasitörü ve yükselten çeviricinin güç devresi elemanları da dahil,
modülerdir. Yüksek frekanslı akım dalgacıklarını süzmek için giriş terminallerine
küçük bir kapasitör bağlanmıştır.

Şekil 3.12. Modüler güç devrelerinin paralel bağlanması

29
Modüler güç devrelerinin paralel çalışması, bir görev çarpanı denetim devresi, bir
mantık denetim devresi ve bir faz kaydırma denetim devresinden oluşan bir devre
tarafından sürülür. Yükselten çeviricilerin aktif güç anahtarları, faz kaydırma
denetim devresi tarafından ardışık olarak anahtarlanır. Herbir modülün indüktör
akımı ve toplam doğru akım çıkışı, hata analizi ile çalışan modül sayısının
belirlenmesi için izlenir [14].
3.3. Denetim Yöntemleri
3.3.1. Ortalama akım kipinde denetim
Ortalama akım kipi ile denetimin sabit anahtarlama frekansı, basit indüktör akım
algılaması gibi avantajları vardır. Şekil 3.13 ortalama akım kipli denetimi kullanan
yükselten GKD devresini göstermektedir [15].


Şekil 3.13. Ortalama akım kipli yükselten GKD devresi
3.3.2. Tepe akım kipinde denetim
GKD yükselten çeviricinin şeması Şekil 3.14’de gösterilmiştir. Çeviricinin temel
devresi indüktör L, kapasitör C, diyot D, anahtar S ve yük direnci R’den

30
oluşmaktadır. Sürekli iletimde anahtar ve diyot her zaman birbirlerinin tamamlayıcısı
olarak çalışırlar.

Şekil 3.14. Giriş akımı i
L
’nin doğrudan programlanmasını gösteren GKD yükselten
çevirici şeması
Buradaki konfigürasyonda tepe akım denetimi kullanılmıştır. İndüktör akımı I
L

programlama değişkeni olarak seçilmiştir ve anahtarlama işaretini üretmek üzere
referans akımla karşılaştırılır. T
F
filtre zaman sabiti, T
c
ise PI kontrolcünün zaman
sabitidir. Anahtarlama peryodunun başlangıcında, anahtarın iletime geçirilmesi ile
indüktör akımı I
L
artar, referans değere ulaşıldığında anahtar kesime geçirilir ve bir
sonraki peryodun başlangıcına kadar kesim durumunda kalır. Bu durum
Şekil 3.15’de gösterilmiştir.

31

Şekil 3.15. GKD yükselten çeviricide giriş akımı dalga şeklinin programlanması
Böylece ortalama indüktör akımı i
ref
tarafından yaklaşık olarak programlanmış olur
[16].
Aşağıda tepe akım kipinde denetim ile ortalama akım kipinde denetimin bir
karşılaştırması verilmiştir.
Tepe akım kipinde denetim (ticari entegre ML4812) ve ortalama akım kipinde
denetim şekli (ticari entegre UC 3854) indüktör akımının, örneklenmiş doğrultulmuş
giriş gerilimini referans alarak takip ettiği bir şekildir. Böylece bire yakın güç
katsayısı elde edilir. Bununla birlikte, bu iki teknik aşağıdaki kusurlara sahiptir.
Tepe akım kipinde denetim tekniği Şekil 3.16’da gösterilmiştir. Burada örneklenmiş
giriş gerilimi olan akım denetim işareti, Şekil 3.16.b’de gösterildiği gibi indüktör
akımı i
L
’nin tepesini belirler, yükselten çeviricideki aktif anahtar her anahtarlama
peryodunun başında iletime geçirilir. İndüktör akımının i’ye ulaşması halinde anahtar
kesime gider ve işlem bu şekilde tekrar eder. Bu metodda anlık tepe indüktör akımı
algılandığından, bu metod gürültüye karşı hassastır.

32

Şekil 3.16. Tepe akım kip denetimli yükselten güç katsayısı ön regülatörü
a) devre diyagramı, b) dalga şekilleri


Şekil 3.17. Ortalama akım kip denetimli yükselten güç katsayısı ön regülatörü
Ortalama akım kip tekniği, indüktör akımını kontrol etmek ve Şekil 3.17’deki akım
döngüsünü kararlı hale getirmek için iki kutuplu, bir sıfır kompanzasyonlu şebeke
olan, akım hata yükseltecini kullanır. Tepe akım kipinde denetime göre avantajı, tepe
akım kipinde denetimde zorunlu olan kararlılık rampasının elimine edilmiş
olmasıdır. Bununla birlikte iki kutuplu bir sıfırlı kompanzasyon şebekesinin analizi
ve sentezi zordur. Kutup ve sıfır seçimi birkaç faktörden etkilenir. Buna ek olarak bu

33
şemadaki yakın araştırmalar kaynak empedansına bağlı olarak ortalama akım kipinde
denetimin kararsız olabileceğini göstermiştir [11].
3.3.3. GKD devrelerinde yumuşak anahtarlamanın kullanılması
GKD devrelerinin verimliliğini artırmak için yumuşak anahtarlama ile ilgili birçok
çalışmalar yapılmıştır. Yumuşak anahtarlama teknikleri daha düşük anahtarlama
kayıpları ve stresleri ile çalışma imkânı verir. Böylece yüksek anahtarlama
frekanslarında verimli çalışma sağlanabilir.
Genelde yumuşak anahtarlama yaklaşımları iki grupta toplanabilir. Bunlar sıfır
gerilim anahtarlaması ve sıfır akım anahtarlamasıdır. Bunların seçimi; seçilecek
yarıiletken cihaza göredir. Sıfır gerilim anahtarlama yaklaşımı genelde MOSFET’ler
için önerilirken, kesime geçiş kayıplarının toplam anahtarlama kayıplarındaki
yerinin fazla olmasından dolayı sıfır akım anahtarlamasında IGBT’ler önerilir.
MOSFET’ler düşük güçlü uygulamalarda kullanılırken IGBT’ler yüksek gerilimli
yüksek güç uygulamalarında (1kW’ın üstünde) kullanılır. IGBT’lerin MOSFET’lere
göre daha yüksek gerilim, daha yüksek güç yoğunluğu ve daha düşük maliyetleri
vardır. IGBT’lerin anahtarlama kayıplarını azaltmada bir kısım yumuşak anahtarlama
teknikleri önerilmiştir [17].
Güç kaynağı tasarımında, DGM anahtarlamalı çeviricilerde, yüksek anahtarlama
frekansı manyetik bileşenlerin boyutunda azalma sağlar. Bununla birlikte artırılmış
anahtarlama frekansları, yüksek anahtarlama kayıplarına ve yüksek EMG’ye neden
olur. Anahtarlama kaybı mekanizmaları: Anahtarlama aralığında akım ve gerilim
çakışma kayıplarını ve iletime geçme durumunda kapasitans kayıplarını içerir. Bu
anahtarlama kayıplarını azaltmak maksadıyla aktif ve pasif yumuşak anahtarlama
yöntemleri kullanılmaktadır. Son zamanlarda pasif yumuşak anahtarlama aktif
metodlara bir alternatif olarak dikkate alınmaktadır. Pasif yöntemler ekstra bir
anahtara ya da denetim devresine ihtiyaç duymaz. Daha ucuzdurlar ve
güvenilirlikleri daha yüksektir. DGM’de güç katsayısı düzeltici devre tasarımı,
devrenin performansının kolayca denetlenmesi, sadece giriş akımı şekillendirilmesini
değil ayrıca anahtarlama kaybının sadece bir anahtar sebebiyle oluşmasını sağlar.

34
Aktif anahtarı kontrol etmek için, genelde Şekil 3.18’deki denetim stratejisi
uygulanır.
Akım geribesleme döngüsündeki referans işaret, tam dalga doğrultulmuş hat gerilimi
ile orantılıdır. İndüktör akımı algılanır ve referans ile karşılaştırılır. Hata işareti, akım
döngüsü hata yükselteci tarafından yükseltilir. Yükseltilmiş hata işareti, DGM için
denetim girişi olup referans ile algılanan indüktör akımı arasındaki hatayı minimize
etmek üzere güç anahtarının görev çarpanını ayarlar. Çıkış gerilimi, doğrultulmuş hat
gerilimi ile akım referansı arasındaki örnekleme faktörünün değiştirilmesi ile kontrol
edilir. Akım referans işaretini üretmek için, gerilim geribesleme döngüsünde analog
bölücü/çarpıcı gereklidir. Analog bölücü/çarpıcı devre üretim maliyetinin yüksek
olmasına neden olabilir. Denetim devresinde analog bölücü/çarpıcının elimine
edilmesi için, doğrusal olmayan taşıyıcı kontrol stratejisi (NLC) gibi çeşitli kontrol
stratejileri ortaya konmuştur. [18].

Şekil 3.18. Sürekli iletim akım kipinde geleneksel DGM denetim devresi

35
4. ORTALAMA AKIM KİPİNDE DENETİM
Ortalama akım kipi ile denetimin; sabit anahtarlama frekansı, komutasyon
gürültüsüne karşı daha az hassaslığı ve basit indüktör akım algılaması gibi avantajları
vardır.
Ortalama akım kipini kullanarak GKD devresinin tasarımında en önemli noktalardan
bir tanesi akım ve gerilim hata yükselteçleri için kutup ve sıfır yerlerinin
belirlenmesidir. Hata yükselteci Şekil 4.1’de transfer fonksiyonu Eş. 4.1’de
gösterilmiştir.

Şekil 4.1. Kompansatörlü hata yükselteci
) w s ( s
w s
C R
1
) s ( G
p
z
2 1
+
+
= (4.1)
Burada
1 2
z
C R
1
w = ve
2 1 2
2 1
p
C C R
C C
w
+
=
Eş. 4.1’e göre göre hata yükselteç devresi bir integratörden (1/s) oluşmaktadır, w
z
’de
bir sıfır ve w
p
‘de bir kutup vardır. Her ne kadar akım ve gerilim hata yükselteç
devreleri aynı tip hata yükseltecini gösterse de, her bir kutup ve sıfır yerleştirmesi
gereksinimi tamamen farklıdır. Entegrator normalde kararlı hal hatasını elimine eder.
Güç kısmı filtresinin frekansından önce yerleştirilen sıfır (esasen anahtarlama
frekansının yarısından daha az) akım döngüsünün kararlılığını garanti eder. Kutup ise
yüksek frekanslı gürültüyü yok eder.

36
Daha fazlası akım hata yükselteci geniş band genişliğinde çalışmaya ayarlanmalıdır
ki, böylece giriş akımının dinamik cevabı daha iyi ve hızlı olur. Akım döngüsünün
kesme frekansı, giriş kazancına denetim ile akım hata yükselteci kazancı tarafından
belirlenir. Maksimum akım hata yükselteci kazancı
s o
s s
CA
R V
L f V
G = (4.2)
Ve giriş kazancına kontrol
sL V
V R
G
s
o s
CI
= (4.3)
Burada Vs anahtarlama rampa tepe gerilimi, f
s
anahtarlama frekansı, L indüktör V
o

çıkış gerilimi ve Rs algılama direncidir. Kesme frekansında toplam kazanç sıfırdır ve
Eş. 4.4’deki gibi gösterilir.
0 ) G G log( 20
CI CA
= (4.4)
Eşitlik 4.4’ün G
CA
G
CI
için çözülmesiyle,
1 G G
CI CA
= (4.5)
Devrenin genel toplamdaki kazancını elde etmek için Eş. 4.2 ve Eş. 4.3, Eş. 4.5’de
yerine konur.
Eş. 4.3’de s=2πf
c
alınarak kesme frekansı f
c
=f
s
/2π’ye ayarlanmış olur.
Eş. 4.2’den görüleceği üzere, akım hata yükseltecinin kazancı, G
CA
, R
s
algılama
direnci ile ters orantılı ancak çıkış kazancının kontrolü G
CI
, R
s
ile doğru orantılıdır.
Böylece R
s
küçük iken G
CA
yüksektir. Bunun dezavantajı gürültü işareti yükseltilir
ve hata işaretini bozar. Bir sonuca göre kapı işareti de gürültü işaretini içerir ve
indüktör akımının dalga şeklini etkiler. Diğer taraftan R
s
küçük iken G
CA
kazancı da
küçüktür ve gürültü işareti üzerindeki etkisi hata işaretine ve kapı işaretine karşı çok
etkili değildir. Böylece daha iyi bir giriş akımı dalga şekli elde edilmiş olur. Bu etki,

37
giriş akımı birkaç yüz mA aralığındaki görece küçük akım seviyelerinde (düşük çıkış
gücünde) daha ciddi büyüklüktedir [15].

38
5. BENZETİM MODELİ VE SONUÇLARI
Benzetimde öncelikle aşağıdaki standart doğrultucu devresi kurulmuştur.

Şekil 5.1. Standart doğrultucu devresi
Burada V
g(tepe)
=311Vaa f
hat
=50 Hz, C=470 µF, Yük=240 Ω dur. Benzetim
çalıştırılarak, Şekil 5.2’deki giriş gerilim ve akım şekli elde edilmiştir.

Şekil 5.2. Standart doğrultucu benzetimi, gerilim ve akım dalga şekilleri

39
Görüldüğü üzere kondansatörün kısa süreli şarj olma durumuna bağlı olarak giriş
akımında ani darbeler oluşmaktadır.
Bunu müteakiben L=1 mH değerindeki indüktör seri olarak bağlanarak
Şekil 5.3’deki benzetim devresi elde edilmiştir.

Şekil 5.3. Standart doğrultucu devresinde seri indüktör
Bu benzetim çalıştırılarak Şekil 5.4’deki dalga şekilleri elde edilmiştir.

Şekil 5.4. İndüktörlü devrede gerilim ve akım dalga şekilleri

40
Burada kondansatör başlangıçta şarj olmak için yüksek akım çekmekte sonrasında
kısa süreli şarjlar ile çalışmasına devam etmektedir. Başlangıçtaki şarjını normal
çalışma seviyesine getirene değin şebekeden akım çekmemektedir. Buradaki dalga
şekillerinden indüktör sayesinde akım şeklinin öncekine göre biraz daha
yumuşatılmış olduğu görülmektedir.
Bunu müteakiben Şekil 5.5’deki benzetim devresinde, yükselten GKD devresinin
kalbi olan anahtar ve anahtarı gerekli biçimde tetiklemek amacıyla; giriş gerilim
örneği, çıkış gerilimi ve devrede dolaşan akımı algılayarak DGM işaretini üreten
blok görülmektedir.

Şekil 5.5. Yükselten GKD benzetim devresi
Burada V
g(tepe)
=311Vaa, f
hat
=50 Hz, L=1.2 mH, C=470 µF, Yük=840 Ω değerindedir.
Giriş akım ve gerilim dalga şekli Şekil 5.6’daki gibi elde edilmiştir. Anahtarlama
frekansı 100 kHz olarak seçilmiştir.

41

Şekil 5.6. Yükselten GKD benzetim devresi gerilim ve akım dalga şekilleri
Daha yakından incelendiğinde giriş gerilim ve akımının Şekil 5.7’deki gibi olduğu
görülmüştür.

Şekil 5.7. Benzetim devresinde detaylı gerilim ve akım dalga şekilleri

42
Doğrultucu çıkış gerilimi ile benzetim devresinin Vo çıkışı Şekil 5.8’de
gösterilmiştir.

Şekil 5.8. Doğrultucu çıkış gerilimi ile benzetim devresinin Vo çıkışı
Blok şemada (Bkz. Şekil 5.5);
Çıkış geriliminden alınan örnek bir kazanç kontrolcüsü ile 5V seviyesine düşürülmüş
ve 5V’luk referans ile karşılaştırıldıktan sonra oransal, integral, türev (PID)
denetleyicisine giriş yapılmıştır. PID kontrolcü bir sonraki safhada elde edilen çıkışın
örnek işaretle uyumlu hale getirilmesi amacıyla kullanılmaktadır.
PID çıkışı, kaynak giriş geriliminden alınan ve tekrar ayrı bir doğrultucu ile
doğrultularak 1V seviyesine düşürülen örnek giriş gerilimi dalga şekli ile
çarpılmıştır. Burada ilave bir doğrultucunun kullanılmasının amacı devredeki
gürültülerden giriş gerilimi örneğinin etkilenmesini engellemektir.
Daha sonra çıkış gerilimi hata işaretini içeren bu örnek işaret ile akım işareti
karşılaştırılarak akım hata işareti elde edilir.

43
Elde edilen akım hata işareti, bir sonraki aşamada yer alan DGM işaretinin
üretiminde uyumlu hale getirilebilmesi için PID’den geçirilir. Indüktör akımı ve
detayı Şekil 5.9’da gösterilmiştir.

Şekil 5.9. İndüktör akımı ve detayı
Daha sonra elde edilen referans işaret testere dişi dalga ile karşılaştırılır ve bu
karşılaştırma sonucunda Şekil 5.10’daki dalga şekli elde edilir.
Elde edilen işaret sıfır ile karşılaştırılarak DGM işareti elde edilmiş olur. Piyasada
bulunan tümleşik devrelerde, benzer amaçla R-S flip floplar kullanılmaktadır.

44

Şekil 5.10. Üretilen anahtarlama işareti dalga şekli ve detayı
Benzetim devresinde yer alan güç katsayısı hesaplama bloğu ile güç katsayısı 0.985
olarak elde edilmiştir. Matlab/Simulink’te mevcut powergui uygulaması ile giriş
akım işareti referans alnarak ölçüm yapılmıştır. Sonuçta THB %3.15 olarak
ölçülmüş, yapılan ölçüm ve akım harmonikleri Şekil 5.11’de gösterilmiştir.

Şekil 5.11. Giriş akımına göre THB ve akım harmonikleri

45
6. DENEYSEL UYGULAMA
Pratik uygulamanın gerçekleştirilmesi için yükselten GKD ve ortalama akım kipinde
denetim araştırılmış ve piyasada kolayca bulunabilen UC3854N tümleşik devresi ile
çalışılmıştır.
UC3854 blok diyagramı Şekil 6.1’de gösterilmiştir. Tümleşik devre, güç katsayısı
düzelticiyi denetlemek üzere gerekli devreleri içerir.
Şekil 6.1’in üst sol köşesi gerilim karşılaştırıcıyı ve tümleşik devreyi, çalışmaya
geçirme ucunu içerir. Bu karşılaştırıcıların her ikisinin de çıkışı, cihazın çalışmasına
izin vermek için doğru olmalıdır. Gerilim hata yükselteci‘nin tersleyen ucu V
sens
adı
verilen 11 nolu bacağa bağlanmıştır.
Gerilim hata yükseltecinin çıkışı, V
vea
, 7 numaralı bacakta mevcuttur ve bu ayrıca
çarpıcıya bir giriştir. Çarpıcının diğer girişi l
AA
, bacak 6’dır ve bu giriş
doğrultucularından gelen programlama dalga şekli için giriştir. Bu bacak 6 voltta
tutulur ve bir akım girişidir. İleri besleme girişi, Vff, bacak 8’dir ve değeri çarpıcının
bölücü girişine beslenmeden önce karesi alınır. Bacak 12’den gelen lset akımı,
maksimum çıkış akımını sınırlandırmak amacıyla çarpıcıda kullanılmaktadır.
Çarpıcının çıkış akımı lmo’dur ve akım hata yükseltecinin terslemeyen girişine de
bağlı olan bacak 5’den dışarı akar.
Akım yükseltecinin tersleyen girişi, bacak 4’e bağlanmıştır bu da I
algılama
bacağıdır.
Akım hata yükseltecinin çıkışı, bacak 14’deki osilatör rampası ile karşılaştırıldığı
darbe genişlik modülasyonu karşılaştırıcısına bağlanır. Osilatör ve karşılaştırıcısı,
R-S mantık denetleyicisini sürer ve böylece bacak 16’daki yüksek akım çıkışını
sürer. UC3854’deki çıkış gerilimi dâhili olarak 15 V’a kenetlendiğinden
MOSFET’lerin kapıları aşırı sürülmez. Bacak 2’de bir acil durum tepe akımı
sınırlaması sağlanmış olup, ciddi miktarda toprak seviyesinin altına çekildiğinde
çıkış darbesini kapalı yapar. Referans gerilim çıkışı bacak 9’a bağlanmıştır ve giriş
gerilimi bacak 15’e bağlanmıştır.

46
6.1. Güç Kısmı Tasarımı
Güç kısmı tasarımında 210 W’lık yükselten çevirici ele alınmıştır. Yükselten güç
katsayısı düzeltici için denetim devresi çeviricinin güç seviyesi ile çok fazla
değişmez. 5000 watt’lık güç katsayısı düzeltici, 50 watt’lık çeviricinin sahip olduğu
hemen hemen aynı denetim devresine sahiptir.

Şekil 6.1. UC3854 blok diyagramı

Güç kısmı değişse de tasarım işlemi tüm güç katsayısı düzeltici devreler için
standarttır. Tasarım işlemi aynı olduğundan ve güç kısmı ölçeklendirilebildiğinden,
210W düzeltici bir örnek olacaktır ve daha yüksek ya da düşük çıkış seviyelerine
ayarlanabilir. Şekil 6.2‘de kurulacak uygulama devresinin şematik diyagramı
gösterilmiştir.
Tasarım işlemi çevirici performansı için özelliklerin belirlenmesi ile başladığından;
en düşük ve en yüksek çıkış gücü ve giriş hat frekans sınırı belirtilmelidir. Örneğin;
en yüksek çıkış gücü=210W, giriş gerilim aralığı=80-265 Vaa, Hat frekans aralığı=
45-55 Hz.
Bir yükselten regülatörün çıkış gerilimi en yüksek giriş geriliminin tepe değerinden
daha yüksek olmalıdır ve en yüksek giriş geriliminden %5 ila %10 daha yüksek olan
değerler önerilir. Bu nedenle çıkış gerilimi 400 Vda olarak seçilmiştir.

47
Anahtarlama frekansının seçimi genelde keyfidir. Anahtarlama frekansının güç
devrelerini mümkün olduğunca küçük olmasını sağlayacak ve bozulmayı en aza
indirecek kadar büyük ve verimliliği koruyabilecek kadar düşük seçilmesi gereklidir.
Birçok uygulamada 20 kHz ila 300 kHz arasında seçilen anahtarlama frekansının
uygun olduğu kanıtlanmıştır. Buradaki çeviricide, 100 kHz’lik anahtarlama frekansı
kullanılmıştır. Yüksek güç seviyelerinde çalışan çeviricilerde, güç kayıplarını
azaltmak için daha düşük anahtarlama frekansı seçilir.

Şekil 6.2. 210W’lık güç katsayısı ön regülatörünün şeması
6.2. İndüktör Seçimi
İndüktör, girişteki yüksek frekanslı dalgacık akımının miktarını belirler. İndüktör
değerinin seçimi, giriş sinüsoidinin tepe akımı ile başlar.
En yüksek tepe akımı, en düşük hat geriliminin tepesinde görülür ve Eş. 6.1 ile
verilir.

48
(min) in
) pk ( hat
V
xP 2
I = (6.1)
İndüktördeki tepeden tepeye dalgacık akımı, normalde maksimum hat akımının
%20’si olacak şekilde seçilir. Bu aslında, yüksek frekanslı dalgacık akımının
maksimum değeri olmadığından keyfi bir seçimdir. Yüksek değerdeki dalgacık akımı
çeviriciyi, doğrultulmuş hat akımı peryodunun büyük bir kısmında kesikli iletim
kipine götürebilir.
İndüktör değeri; düşük giriş gerilimindeki tam sinüs dalgasının üstündeki tepe akıma,
görev çarpanı D’ye ve anahtarlama frekansına göre seçilir. Gerekli olan iki eşitlik
Eş. 6.2’de ve Eş. 6.3’de verilmiştir.
o
in o
V
V V
D

= (6.2)
I x f
xD V
L
s
g

= (6.3)
Yüksek frekanslı dalgacık akımı, hat akım tepesine eklenmiştir böylece indüktör tepe
akımı tepe hat akımı ve tepeden tepeye yüksek frekanslı dalgacık akımının yarısının
toplamıdır. İndüktörün bu akım seviyesine dayanacak şekilde tasarlanması gereklidir.
Devrede İndüktör olarak Siemens firmasının B82505-W-A4 kodlu indüktörü
kullanılmıştır.
6.3. Çıkış Kapasitörü
Çıkış kapasitörünün seçiminde etkili olan faktörler; anahtarlama frekansı dalgacık
akımı, ikinci harmonik dalgacık akımı, doğru akım çıkış gerilimi, çıkış dalgacık
gerilimi ve tutma süresidir. Çıkış kapasitörü boyunca toplam akım, anahtarlama
frekansı dalgacık akımının etkin değeri ve hat akımının ikinci harmoniğidir.
Normalde çıkış kapasitörü olarak seçilen büyük elektrolitik kapasitörlerin frekansla
değişen ve genelde düşük frekanslarda yüksek olan eşdeğer seri direnci vardır.
Kapasitörün taşıyabileceği akım miktarı genelde ısı artışı ile belirlenir. Isı artışı için

49
tam bir değer hesaplanması genellikle gerekli değildir. Genellikle yüksek frekans
dalgacık akımı ve düşük frekans dalgacık akımı ve bunların birbirine eklenmesine
bağlı sıcaklık artışının hesaplanması daha uygundur.
Tutma zamanı, giriş gerilimi kesildiğinde çıkış geriliminin belirli bir aralıkta tutulma
süresidir. Tipik olarak bu değer 15 ila 50 msn arasındadır. 400 Vda çıkışlı harici güç
kaynaklarında, tutma gereksinimi, çıkıştaki her watt başına 1 ila 2 mikrofarad
arasındadır. Tutma gerekli değilse kapasitör daha küçük olabilir. Örneğin her bir watt
başına 0.2 mikrofarad gibi alınabilir ve daha sonra dalgacık akımı ve dalgacık
gerilimi temel belirleyiciler olur.
Tutma zamanı, yükün çalışacağı minimum gerilim, çıkış gücü, yük gücü ve çıkış
kapasitöründe depolanan toplam enerjinin bir fonksiyonudur. Tutma süresi cinsinden
bunlar Eş. 6.4 ile verilir.
2
(min) 0
2
o
ç
o
V V
t x xP 2
C


= (6.4)
Burada C
o
çıkış kapasitörü, P
ç
yük gücü, ∆t tutma süresi, V
o
çıkış gerilimi ve V
o(min)

yükün çalışacağı en düşük gerilimdir.
6.4. Anahtar ve Diyot
Anahtar ve diyotun güvenli çalışmayı garanti edecek özellikte olması gereklidir.
Anahtarın akım değerinin, en az indüktördeki en yüksek tepe akımına eşit ve gerilim
değerinin ise en az çıkış gerilimine eşit olması gereklidir.
Aynı durum çıkış diyotu için de geçerlidir. Çıkış diyotunun, anahtar iletim
durumundaki güç kaybını düşürecek ve kendi kayıplarını düşük tutacak şekilde hızlı
olması gereklidir.
6.5. Akım Algılama
Akım algılama için; çeviricinin toprak dönüşüne bir algılama direncinin konulması
ya da akım trafosu kullanılması olmak üzere iki genel yöntem vardır. Dirençteki güç

50
harcaması yüksek akım seviyelerinde biraz büyük olur ve bu durumda akım trafosu
daha uygundur.
Örnek çeviricide direnç ile akım algılama kullanılmıştır (Bkz. Şekil 6.2). Bu nedenle
akım hata yükseltecinin (bacak 4) tersleyen girişi Rci üzerinden toprağa bağlanır.
Ortalama akım kipli denetim için düşük frekanslarda, akım hata yükselteci bir
integrator olarak yapılandırılmıştır. Bu nedenle akım hata yükseltecinin terslemeyen
girişindeki (bacak 5, çarpıcı çıkışı ile paylaştığı) ortalama gerilim sıfır olmalıdır.
Akım hata yükseltecine terslemeyen giriş, akım kontrol döngüsü için toplama
bağlantısı gibi davranmaktadır ve çarpıcı çıkış akımını algılama direncinden
(programlama direnci Rmo üzerinden akan) gelen akımla toplar. Fark, yükselten
regülatörü denetler. Akım hata yükseltecinin tersleyen girişindeki (bacak 4) gerilim,
düşük frekanslarda küçüktür, çünkü düşük frekanslarda kazanç yüksektir. Yüksek
frekanslardaki kazanç düşük olduğundan anahtarlama frekansında nispeten büyük
gerilimler olabilir. Ancak, bacak 4’deki ortalama gerilim sıfır olmalıdır çünkü Rci
üzerinden toprağa bağlanmıştır.
Rs üzerindeki gerilim, örnek çeviricideki akım algılama direncindeki akım, toprağa
göre negatife gider bu nedenle UC 3854’ün bacaklarının toprağın altına
inmemesinden emin olunmalıdır. Algılama direnci üzerindeki gerilim küçük
tutulmalıdır ve bacak 2 ve 5 negatife gitmelerini önlemek için kenetlenmelidir.
6.6. Tepe Akım Sınırı
UC3854’deki tepe akım sınırı üzerindeki anlık akım, en yüksek değerini aştığında
anahtarı kapatır ve bacak 2 toprağın altına çekildiğinde etkin olur. Akım sınır değeri,
referans gerilimden akım algılama direncine basit bir gerilim bölücü ile belirlenir.
Gerilim bölücü için eşitlik Eş. 6.5 ile verilmiştir:
ref
1 pk rs
2 pk
V
xR V
R = (6.5)

51
Burada R
pk1
ve R
pk2
gerilim bölücüsünün dirençleridir. UC 3854’de V
ref
7.5 volttur
ve V
rs
algılama direnci R
s
üzerinde akım sınır noktasındaki gerilimdir. R
pk2
boyunca
akım 1 mA civarındadır. Küçük bir C
pk
kapasitörü düşük hatta çalışma esnasında
ekstra gürültü bağışıklığı için eklenmiştir.
Güç katsayısı düzelticinin kalbi çarpıcı/bölücüdür. Çarpıcının çıkışı yüksek güç
katsayısı vermek üzere giriş akımını kontrol etmek için akım döngüsünü programlar.
Çarpıcının çıkışı giriş hat akımını temsil eden bir işarettir.
Tasarımın çıkışta başlayarak girişe doğru ilerlediği birçok tasarımın aksine çarpıcı
devrelerin tasarımı girişlerle başlamalıdır. Çarpıcı devrelere üç giriş vardır:
Programlama akımı I
aa
(bacak 6), girişten ileri besleme gerilimi V
ff
(bacak 8) ve
gerilim hata yükselteci çıkış gerilimi V
vea
(bacak 7). Çarpıcı çıkış akımı I
mo
(bacak 5)
ve ilgili üç girişleri Eş. 6.6 ile verilir.
2
ff
vea aa m
mo
V
) 1 V ( x xI K
I

= (6.6)
Burada K
m
çarpıcıda bir sabittir ve bire eşittir. I
aa
doğrultulmuş giriş geriliminden
gelen programlama akımı, V
vea
gerilim hata yükseltecinin çıkışı ve V
ff
ileri besleme
gerilimidir.
6.7. İleri Besleme Gerilimi
V
ff
kare alıcı devreye giriştir ve UC3854’deki kare alıcı devre genelde 1.4 ila 4.5 volt
aralığında çalışır. UC3854, V
ff
’nin efektif değerini, giriş bu değerin üzerine çıksa
bile 4.5 voltta sınırlayan dahili bir kenetleyiciye sahiptir. V
ff
girişi için gerilim
bölücünün üç direnci R
ff1
, R
ff2
ve R
ff3
(Bkz. Şekil 6.2) ve iki kapasitörü C
ff1
ve C
ff2

vardır. Bölücünün dirençleri ve kapasitörleri ikinci dereceden alçak geçiren filtre
görevi yapar ve bu sebeple doğru akım çıkış, giriş yarım sinüs dalgasının ortalama
değeri ile orantılıdır. Ortalama değer yarım sinüs dalgasının etkin değerinin
%90’ıdır. Şayet aa giriş geriliminin etkin değeri 27 Vaa ise, yarım sinüsün ortalama
değeri 24.3 V doğru akımdır ve tepe değeri 38 V’dur.

52
V
ff
gerilim bölücüsünün karşılaması gereken iki koşulu vardır. Yüksek giriş hat
geriliminde V
ff
4.5 V’dan yüksek olmamalıdır. Bu gerilimde V
ff
girişi kenetlenir ve
ileri besleme fonksiyonu kaybolur. Gerilim bölücüsü ayarlanmalıdır ki böylece V
in

düşük hat geriliminde iken V
ff
1.414 volta eşit olur ve gerilim bölücünün üst nodu
V
ffc
7.5 V civarında olmalıdır. V
ff
girişi 1.414 V’un altına inerse çarpıcı çıkışını sabit
tutan bir dahili akım sınırı vardır. V
ff
girişi her zaman ayarlı olmalıdır böylece V
ff
, en
düşük giriş geriliminde 1.414 volta eşit olur. Bu da, aşırı genişlikte bir aa hat gerilimi
giriş aralığı varsa V
ff
’nin giriş gerilim aralığının yüksek ucuna kenetlenmesine sebep
olur. Bununla birlikte, aralığın yüksek ucunda bir V
ff
kenetlemesinin olması, aralığın
düşük ucunda çarpıcı çıkışı kenetlemesine tercih edilir. Şayet V
ff
gerilim döngüsünü
kenetlerse kazanç değişeceği ve çarpıcı kenetlemesinin giriş akım dalga şeklinin
yüksek miktarlarına sebep olur, ancak toplam sistem üzerindeki etkisi küçük
olacaktır.
Gerilim hata yükseltecinin çıkışı çarpıcı kurulumunun ikinci parçasıdır. Gerilim hata
yükseltecinin çıkışı, V
vea
UC3854 içinde 5.6 V’a kenetlenmiştir. Gerilim hata
yükseltecinin çıkışı çeviricinin giriş gücüne cevap verir. İleri besleme gerilimi, güç
girişinin hat gerilim değişikliklerinden bağımsız olarak, verilen bir V
vea
geriliminde
sabit kalmasına sebep olur. Şayet 5.0 V maksimum normal çalışma seviyesi olarak
kurulmuş ise 5.6 V %12 daha yüksek olan bir aşırı yük güç sınırı verir.
Gerilim hata yükseltecinin çıkışındaki kenetleme, V
ff
’nin en düşük değerini 1.414 V
yapar. V
ff
büyük iken çarpıcının doğasındaki hatalar büyütülür çünkü V
vea
/V
ff

gittikçe küçülür. Şayet uygulama geniş bir giriş aralığına sahipse ve çok düşük
harmonik bozulma isteniyorsa V
ff
, 0.7 ila 3.5 V aralığına değiştirilebilir. Bunu
yapmak için harici bir kenetleyicinin, gerilim hata yükselteciye, çıkışını 2.0 V altında
tutmak üzere eklenmesi gerekir.
6.8. Çarpıcı Giriş Akımı
Çarpıcı için çalışma akımı R
vac
üzerinden geçen giriş geriliminden gelir. Çarpıcının
en iyi doğrusallığı nispeten yüksek akımlardadır ancak önerilen maksimum akım
0.6 mA’dır.

53
Çarpıcının maksimum çıkışı, düşük hatta giriş sinüs dalgasının tepesinde görülür. Bu
durum için çarpıcıdan maksimum çıkış akımı, Eş. 6.6’daki I
mo
eşitliğinden
hesaplanabilir.
Çarpıcı çıkış akımında başka bir sınırlama I
set
tarafından konulur. I
mo
3.75/R
set
’den
daha büyük olamaz.
Çarpıcının çıkışı, I
mo
, gerilim geri besleme döngüsünü kapatmak maksadıyla
indüktör akımı ile orantılı bir akım ile toplanmalıdır. Çarpıcı çıkışından akım
algılama direncine olan R
mo
, bu fonksiyonu yerine getirir ve çarpıcı çıkış bacağı
toplama bağlantısı haline gelir. Normal çalışmada bacak 5 üzerindeki ortalama
gerilim sıfır olacaktır ancak hat frekansının iki katında genlik modüleli olan
anahtarlama frekansı dalgacık gerilimi mevcut olacaktır.
6.9. Osilatör Frekansı
Osilatör şarjlama akımı I
set
’dir ve R
set
değeri ile belirlenir ve Osilatör frekansı
zamanlama kapasitörü ve şarjlama akımı ile ayarlanır. Zamanlama kapasitörü Eş. 6.7
ile belirlenir.
s set
t
xf R
25 . 1
C = (6.7)
Burada C
t
zamanlama kapasitörünün değeridir ve f
s
Hertz cinsinden anahtarlama
frekansıdır.
Akım döngüsü kararlı çalışma için kompanze edilmelidir. Giriş akımı transfer
fonksiyonuna yükselten çevirici denetiminin alçak geçiren filtre görevi yapan
yükselten indüktör ve algılama direnci R
s
’nin empedansına bağlı olarak yüksek
frekanslarda tek kutuplu cevabı vardır. Giriş akımı transfer fonksiyonuna kontrol için
Eş. 6.8 kullanılır.
xsL V
xR V
V
V
s
s ç
cea
rs
= (6.8)

54
Burada V
rs
giriş akımı algılama direnci üzerindeki gerilimdir ve V
cea
akım hata
yükseltecinin çıkışıdır. V
o
doğru akım çıkış gerilimidir, V
s
, osilatör rampasının
tepeden tepeye genliği, sL yükselten indüktörün empdansıdır (ayrıca jwL’dir) ve R
s
,
algılama direncidir.
İndüktör akımının iniş eğimi giriş gerilimi sıfır iken diğer bir deyişle yükselten
çeviricinin giriş ve çıkışı arasındaki fark en büyük iken maksimum değerine sahiptir.
Bu noktada (V
in
=0), indüktör akımı çevirici çıkış geriliminin, indüktansa oranı olarak
ifade edilir. (V
o
/L). Bu akım R
s
akım algılama direnci üzerinden akar ve V
o
.R
s
/L
eğimine sahip bir gerilim üretir. Bu eğim, anahtarlama frekansında akım hata
yükseltecinin kazancı ile çarpılır, akım döngüsünün doğru kompanzasyonu için
osilatör rampasının (ayrıca volt/sn’dir) eğimine eşit olmalıdır. Kazanç çok yüksek ise
indüktör akımının eğimi, rampadan daha büyüktür ve döngü kararsız hale gidebilir.
Döngü geçiş frekansı, Eş. 6.9’dan bulunabilir.
ci s
cz s ç
ci
LxR 2 x V
xR xR V
f
π
= (6.9)
Burada f
ci
akım döngüsü geçiş frekansıdır ve R
cz
/R
ci
akım hata yükseltecinin
kazancıdır. Bu prosedür akım döngüsü için en iyi cevabı verir.
Akım hata yükselteci cevabındaki sıfır yerleştirmesinin geçiş frekansında ya da
altında olması gereklidir. Şayet bu geçiş frekansında ise, faz aralığı 45 derecedir.
Şayet frekansta sıfır daha düşükse faz aralığı daha büyük olacaktır. 45 derecelik faz
aralığı çok kararlıdır, bileşen değişimlerine karşı iyi toleransı vardır. Sıfırın geçiş
frekansında yerleştirilmesi gereklidir bu nedenle kapasitörün bu frekanstaki
empedansı R
cz
’nin değerine eşit olmalıdır. Kapasitör değeri Eş. 6.10 ile hesaplanır.
) xR xf 2 (
1
C
cz ci
cz
π
= (6.10)
Gürültü hassaslığını azaltmak için, anahtarlama frekansı yakınındaki akım hata
yükselteci cevabına normalde bir kutup eklenir. Şayet kutup, anahtarlama frekansının
yarısının üstünde ise; kutup kontrol döngüsünün frekans cevabını etkilemeyecektir.

55
6.10. Gerilim Hata Yükselteci Kompanzasyonu
Gerilim kontrol döngüsü, kararlılık için kompanze edilmelidir ancak gerilim
döngüsünün bant genişliği anahtarlama frekansı ile karşılaştırıldığında, çok küçük
olduğundan gerilim kontrol döngüsü ile ilgili gereksinim, kararlılıktan ziyade giriş
bozulmasını en düşük değerde tutmaktır. Giriş akımı modülasyonunu küçük tutmak
amacıyla, çıkış kapasitörü üzerindeki hat frekansının ikinci harmoniğini zayıflatmak
için döngü bant genişliği yeterince küçük olmalıdır.
Gerilim hata yükselteci kompanzasyonunun tasarımında ilk adım çıkış kapasitöründe
mevcut dalgacık gerilim miktarının belirlenmesidir. İkinci harmonik gerilimin tepe
değeri Eş. 6.11 ile verilir:
o o r
g
opk
xV xC xf 2
P
V
π
= (6.11)
Burada V
opk
çıkış dalgacık geriliminin tepe değeridir (tepeden tepeye değer bunun iki
katıdır.), f
r
giriş hat frekansının ikinci harmoniği olan dalgacık gerilimidir. C
o
çıkış
kapasitansının değeridir ve V
o
doğru akım çıkış gerilimidir.
İkinci harmonik dalgacık frekansında kazancı ayarlayan geri besleme kapasitörü C
vf
,
hat frekansının ikinci harmoniğinde gerilim hata yükseltecinin doğru kazancı
verebilecek şekilde seçilmiştir. Eşitlik basit olarak Eş. 6.12’deki gibidir.
va vi r
vf
xG xR xf 2
1
C
π
= (6.12)
Çıkış gerilimi, gerilim bölücüsü R
vi
ve R
vd
tarafından ayarlanır. R
vi
değerinin fazla
güç harcamayacak bir değerde seçilmesini müteakip, R
vd
istenen çıkış geriliminden
ve 7.5 Vda’lık referans geriliminden bulunabilir.
Gerilim hata yükseltecinin kutup frekansı döngü eşitliği kazancının bire
eşitlenmesiyle ve bunun frekans için çözülmesi ile bulunabilir. Gerilim döngüsü
kazancı hata yükselteci kazancı ile giriş terimleri olarak ifade edilebilen yükselten
kısım kazancının çarpımıdır. Çarpıcı, bölücü ve kare alıcı terimleri ister istemez güç

56
safhası kazancı içine girer ve görevleri, gerilim hata yükseltecinin çıkışını daha önce
anlatılan güç denetim işaretine çevirmektir. Bu da bize yükselten kısmın transfer
fonksiyonunu, güç terimleri cinsinden Eş. 6.13’de olduğu gibi ifade etmemizi sağlar.
o vea
co g
bst
xV V
xX P
G

= (6.13)
Burada G
bst
, çarpıcı, bölücü ve kare alıcıyı içeren yükselten kısmın kazancı, P
in

ortalama giriş gücü, X
co
çıkış kapasitörünün empedansı, ∆V
vea
gerilim hata
yükselteci çıkış geriliminin aralığı (UC3854’de 4 Volt) ve V
o
da çıkış gerilimidir.
Kendi frekansında kutbun üstünde hata yükseltecinin kazancı Eş. 6.14’deki gibi
verilir.
vi
cf
va
R
X
G = (6.14)
Burada G
va
gerilim hata yükseltecinin kazancı, X
cf
geri besleme kapasitansının geri
beslemesi ve R
vi
giriş direncidir.
Toplam gerilim döngüsünün kazancı aşağıdaki eşitlikteki gibi G
bst
ve G
va
’nın
çarpımıdır [19].
vi o vea
cf co g
v
xR xV V
xX xX P
G

= (6.15)
2
vf o vi o vea
g 2
vi
) 2 ( x xC xC xR xV V
P
f
π ∆
= (6.16)
Uygulama devresi, Resim 1.1’de görülen Textronix marka kayıt özellikli osiloskop
(20x ölçüm probu ile), buna ilave olarak yine kayıt özelliğine sahip Fluke marka güç
analizörü ve standart multimetre ile deneye tabi tutulmuştur. Söz konusu devre bir
önregülatör mahiyetinde olduğundan, devrede yük olarak seri bağlı her biri 100 W
gücündeki iki tungsten ampül kullanılmıştır. Elde edilen 383 voltluk da çıkış gerilimi

57
uygun bir da/da çevirici ile 210W civarındaki güçlerde daha düşük gerilimlerde
kullanılabilir.

Resim 1.1. Yükselten ön regülatörün 210W’lık uygulama devresi resmi
UC3854’ün yer aldığı Şekil 6.3’deki uygulama devresi kurularak çalıştırılmıştır.
Devrede EMG filtresi olarak Siemens firmasının B84110-A-A20 filtresi
kullanılmıştır.

58

Şekil 6.3. 210W’lık güç katsayısı ön regülatöründe kullanılan elemanlar
Giriş akımı ile ilgili olarak, yapılan ilk ölçümde, Şekil 6.3’de belirtilen ve köprü
diyot çıkışındaki sinyali referans alan V
FF
girişindeki ikinci harmonik bileşenin [19],
yeterince zayıflatılamadığı değerlendirildiğinden, filtre kapasitörü değeri 10 nF +
0.47 µF olarak seçilmiştir.
Müteakiben yapılan ölçüm sonucunda, elde edilen giriş gerilim ve akımı Şekil 6.4’de
gösterilmiştir.

59

Şekil 6.4. Uygulama devresinde giriş gerilimi ve akımı
Giriş voltajı ve indüktör akımı analiz edilerek Şekil 6.5 elde edilmiştir.

Şekil 6.5. Uygulama devresinde giriş voltajı ve indüktör akımı
İndüktör akımı detaylı incelendiğinde Şekil 6.6 elde edilmiştir.

60

Şekil 6.6. Uygulama devresinde indüktör akımı detayı
Doğrultucu çıkış gerilimi incelenmiş ve Şekil 6.7 elde edilmiştir.

Şekil 6.7. Uygulama devresinde doğrultucu çıkış gerilimi
Anahtar (Mosfet) üzerindeki gerilim ile kapı işareti incelenmiş ve Şekil 6.8 elde
edilmiştir.

61

Şekil 6.8. Uygulama devresinde anahtar üzerindeki gerilim ve anahtar kapı işareti
P, Q ve S güçleri ile güç katsayısının güç analizörü ile ölçümü yapılmış ve Şekil 6.9
elde edilmiştir.

Şekil 6.9. Uygulama devresinde P, Q, S güçleri, GK değerleri
Gerçek gücün (P) 179 W, reaktif gücün (Q) 28 VAR, görünür gücün (S) 182 VA
olduğu, güç katsayısı değerinin ise 0.99 olduğu görülmüştür. Harmonik akımlar ile
THB değerleri için yapılan analiz sonucunda Şekil 6.10 elde edilmiştir.

62

Şekil 6.10. Uygulama devresinde giriş akımı ve gerilimi harmonikleri ve THB
Giriş akımı için THB değerinin %5.5 olduğu, diğer taraftan giriş geriliminde
THB’nin %2.6 olduğu görülmüştür. Benzetim sonuçlarında giriş akımı için THB
değeri %3.15 olarak elde edilmiştir (Bkz. Şekil 5.11).
Çıkış gerilimi ve akımı Şekil 6.11’deki gibi elde edilmiştir.

Şekil 6.11. Uygulama devresinde çıkış gerilimi ve akımı
Dijital multimetre ile yapılan ölçüm sonucunda çıkış geriliminin 383 V da, çıkış
akımının 0.41 amper olduğu görülmüştür. Gerilim ve akım değerlerinin çarpımını
sonucunda çıkış gücü yaklaşık 157 W olarak hesaplanmıştır.

63
Devrenin giriş gücü 179 W olarak ölçülmüş olduğundan (Bkz. Şekil 6.9), çıkış
gücünün giriş gücüne oranlanması ile uygulama devresinin verimi %87.7 olarak
hesaplanmıştır.

64
7. SONUÇ VE ÖNERİLER
Bu çalışmada, şebekeye bağlanan elektrikli sistemlerin giriş enerjisi verimliliklerini
ifade eden güç katsayısı ve güç katsayısının aktif veya pasif yöntemlerle düzeltilmesi
üzerinde durulmuş, aktif güç katsayısı düzeltme sistemleri incelenmiştir. Aktif güç
katsayısı düzeltmede kullanılan yöntemlerden biri olan ve 200 watt ile üzerindeki
uygulamalarda kullanım alanı bulan “sürekli iletim kipinde çalışan tek fazlı gerilim
yükselten ön regülatör devresinin, ortalama akım kipinde denetimi” yöntemi
araştırılmış ve bu devrenin 210 watt güç seviyesinde vereceği sonuçların ortaya
konması amaçlanmıştır. Çalışmada gerilim yükselten çevirici devre, güç katsayısı
düzeltici olarak kullanılmıştır. Önerilen denetleme yönteminin Matlab/Simulink
programında benzetimi gerçekleştirilmiş ve elde edilen sonuçlar sunulmuştur. Ayrıca
UC3854N ticari tümleşik devre kullanılarak 210 wattlık deneysel devre yapılmış ve
elde edilen sonuçlar benzetim sonuçları ile karşılaştırılmıştır. Benzetim devresinde
güç katsayısı 0.985 ve THB %3.15 olarak elde edilmiş, uygulama devresinde ise bu
değerler sırasıyla 0.99 ve %5.5 olarak elde edilmiş, diğer taraftan giriş gerilimindeki
THB’nin %2.6 olduğu görülmüştür.
Uygulama devresinde kullanılan, UC3854 tümleşik devresi ile ilgili hesaplamalar
titizlikle yapılmış ve tümleşik devrenin tüm uçlarındaki işaret değerleri tek tek
kontrol edilmiştir. Bu tip tasarımlarda yapılan hesaplamalarda; çıkış gücünün, giriş
gerilim ve akım değerlerinin hesaplamalara katılması sonucunda, sadece belirli bir
cihaza ya da güç ve akım değerine yönelik uygulamalar gerçekleştirilebilmekte ve
bunların sonucunda katı kurallar dâhilinde işleyen uygulamalar karşımıza
çıkmaktadır. Modüler devre yapılarının kullanımı ile bu katı kurallar biraz
yumuşatılmaya çalışılsa da, güç katsayısı düzeltme amacıyla üretilmekte olan
tümleşik devrelerde, her bir safhada tasarımcıya ölçüm ve denetleme imkânı veren
yapıların kullanılması halinde, tasarımda gerekli esnekliğe kavuşulabileceği
değerlendirilmektedir. Böylece tasarım esnasında birbirinin tamamlayıcısı olan akım
kontrol döngüsü, gerilim kontrol döngüsü, işlevsel yükselteçler, PI denetleyicilerin
giriş ve çıkış durumları gibi her bir safha, tasarımcı tarafından denetlenebilecek ilave
modüller geliştirilebilecek ve oluşabilecek aksaklıklar kolayca tespit edilebilecektir.

65
Diğer taraftan her bir cihaza ayrı bir güç katsayısı düzeltme devresinin eklenmesi;
harmoniklerin şebekeye verilmesini ve dolayısıyla oluşabilecek olumsuzlukları
engellese de, hâlihazırda güç katsayısı düzeltme devresine sahip olmayan birçok
cihaz ailesinin evlerde ve işyerlerinde kullanılmakta olduğu düşünüldüğünde, güç
katsayısı düzeltme konusunda yapılan çalışmaların ve harmonik sınırları ile ilgili
yasal düzenlemelerin, kısa vadede elektrik enerjisinin tasarrufunda ve harmoniklerin
sınırlandırılmasında fayda sağlamayacağı görülmektedir. Bu nedenle konuyla ilgili
araştırmaların, her bir cihaza bir güç katsayısı düzeltme devresi ya da aktif filtre
konulması seçeneği yerine, her bir dağıtım şebekesinden ya da her bir abonenin hat
girişinden aa gerilim yanında güç faktörü düzeltimi gerçekleştirilmiş da gerilimin de
sağlanması ve doğru akımla çalışan cihazların beslemesinin de bunlara göre
ayarlanması üzerinde yoğunlaşmasının daha etkili bir çözüm olacağı
değerlendirilmektedir. Hem da, hem de aa gerilimin aynı anda kullanımına bağlı
olarak ortaya çıkabilecek karışıklıkları önlemek için aa ve da gerilim için farklı
konnektörler kullanılabilir. Ya da [1]’de de belirtildiği üzere evlerde ve işyerlerinde;
aa yerine da kullanımına yönelik olarak, normalde aa ile çalışan cihazların da ile
çalışma durumunda vereceği sonuçlar ortaya konabilir ve buna göre çözüm yolları
üzerinde durulabilir. Örnek olarak buradaki çalışmada, güç faktörü düzeltilmiş 383 V
da çıkış ile normalde evlerde ve işyerlerinde aa şebekeden beslenen her biri 100
Wattlık iki adet tungsten ampül seri bağlı olarak kullanılmış ve ampüllerin normal
çalışmasını sürdürdüğü görülmüştür.




66
KAYNAKLAR
1. Basu, S., Bollen, M.H.J., “A Novel Common Power Factor Correction Scheme
for Homes And Offices”, IEEE Transactions On Power Delivery, 20(3): 2257-
2263 (2005).

2. Mohammad, S., Rafiei, R., Toliyat, H.A., Ghazi, R., Gopalarathnam, T., “An
Optimal and Flexible Control Strategy for Active Filtering and Power Factor
Correction Under Non-Sinusoidal Line Voltages”, IEEE Transactions On
Power Delivery, 16(2): 297-305 (2001).

3. Singh, B., Singh, B.N., Chandra, A., Al-Haddad, K., Pandey, A., Kothari, D.P.,
“A Review of Single-Phase Improved Power Quality AC–DC Converters”,
IEEE Transactions On Industrial Electronics, 50(5): 962-981 (2003).

4. Bhat, A.K.S., “DC to DC Conversion”, The Electronics Handbook, CRC Press,
ABD, 991-992 (1996).

5. Wuidart, L., “Understanding Power Factor”, STMicroelectronics, Italy, 1-5
(1999).

6. Çiftçi, E., “Güç Katsayısı Düzeltici Devrenin Kayan Kip Yöntemi ile
Denetimi”, Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü,
Ankara, 13-14 (2005).

7. ON, Semiconductor, “PFC Handbook”, HBD853/D 2, SCILLC, 5-7 (2004).

8. Garcia, O., Cobos, J.A., Prieto, R., Alou P., Uceda, J., “Single Phase Power
Factor Correction: A Survey”, IEEE Transactions On Power Electronics,
18(3): 749-755 (2003).

9. Qiao, C., Smedley, K.M., “A Topology Survey of Single-Stage Power Factor
Corrector with a Boost Type Input- Current-Shaper”, IEEE Transactions On
Power Electronics, 16(3): 360-368 (2001).

10. Mohan, N., Undeland, T.M., Robbins, W.P., “POWER ELECTRONICS
Converters, Applications And Design”, John Wiley & Sons Inc., Kanada, 161-
163, 172-179 (1995).

11. Yang, Z., Sen, P.C., “Power Factor Correction Circuits with Robust Current
Control Technique”, IEEE Transactions On Aerospace And Electronic
Systems, 38(4): 1210-1219 (2002).

12. Kim, J.W., Choi, S.M., Kim, K.T., “Variable On-time Control of the Critical
Conduction Mode Boost Power Factor Correction Converter to Improve Zero-
crossing Distortion”, IEEE PEDS, 1542-1546 (2005).

67
13. Gotfryd, M., “Limits in Boost Power Factor Corrector Operating in Border-
Line Mode”, IEEE Transactions On Power Electronics, 18(6): 1330-1335
(2003).

14. Moo, C.S., Cheng, H.L., Lin, P.H., “Parallel Operation of Modular Power
Factor Correction Circuits”, IEEE Transactions On Power Electronics, 17(3):
398-404 (2002).

15. Sahid, M.R., Azli, N.A., Muhamad, N.D., “Study on the Performance of the
Boost Power Factor Correction (PFC) Circuit With Variable Inductor Current
Sense Resistor Values”, IEEE, 1106-1109 (2003).

16. Dranga, O., Tse, C.K., Iu, H.H.C., “Bifurcation Behavior Of A Power-Factor-
Correction Boost Converter”, International Journal of Bifurcation and
Chaos, 13(10): 3107-3114 (2003).

17. Choi, H., Choi, S., Cho, B.H., “Zero-Current-Switching (ZCS) Power Factor
Pre-regulator (PFP) with Reduced Conduction Losses”, IEEE, 962-967 (2002).

18. Tanitteerapan, T., Mori, S., “Fundamental Frequency Parabolic Boost Power
Factor Correction Pwm Controller For Lossless Soft-Switching”, IEEE, III:57-
60 (2001).

19. Todd, P.C., “UC3854 Controlled Power Factor Correction Circuit Design”,
Texas Instruments Inc., 3:269-288 (1999).

68













EKLER



















69
EK-1 UC 3854 Veri kitabı



70
EK-1 (Devam) UC 3854 Veri kitabı






71
EK-1 (Devam) UC 3854 Veri kitabı



72
EK-1 (Devam) UC 3854 Veri kitabı




73
EK-1 (Devam) UC 3854 Veri kitabı



74
EK-1 (Devam) UC 3854 Veri kitabı



75
EK-1 (Devam) UC 3854 Veri kitabı



76
EK-1 (Devam) UC 3854 Veri kitabı



77
EK-1 (Devam) UC 3854 Veri kitabı



78
EK-1 (Devam) UC 3854 Veri kitabı



79
ÖZGEÇMİŞ

Kişisel Bilgiler
Soyadı, adı : SEVİNDİRİCİ, Erdinç
Uyruğu : T.C.
Doğum tarihi ve yeri : 29.06.1976 Ankara
Medeni hali : Bekar
Telefon : 0 533 551 28 40
Faks : -
e-mail : sevindirici@mynet.com

Eğitim
Derece Eğitim Birimi Mezuniyet tarihi
Lisans Kırıkkale Ünv./Elk-ElktronikMüh. 1999
Lise Kocatepe Mimar Kemal Lisesi 1994

İş Deneyimi
Yıl Yer Görev
2003-2008 Milli Savunma Bakanlığı Elk.Prj.Ynt. ve Kont.Uz.
2002-2003 Sos.Yrd.ve Day.Gn.Md.lüğü Bilgi İşlem Uzmanı
1999-2000 Saytek Say.Tek. Ltd. Şti. Programlama ve Tek.Serv.

Yabancı Dil
İngilizce

Yayınlar
1. Sevindirici, E., “Gerekli Durumlarda Otomatik Olarak Uzun-Kısa Huzme
Anahtarlama Sistemi”, Türk Patent Enstitüsü 2001/65 Resmi Patent Bülteni, 139
(2001).

Hobiler
Bilgisayar teknolojileri, Müzik

ii

Erdinç

SEV ND R C

tarafından

hazırlanan

ORTALAMA

AKIM

YÖNTEM YLE DENETLENEN DA/DA YÜKSELT C DÖNÜŞTÜRÜCÜ LE GÜÇ KATSAYISININ DÜZELT LMES adlı bu tezin Yüksek Lisans tezi
olarak uygun olduğunu onaylarım.

Doç.Dr. res SKENDER Tez Danışmanı, Elektrik-Elektronik Mühendisliği Anabilim Dalı

…………………..

Bu çalışma, jurimiz tarafından oy birliği ile Elektrik-Elektronik Mühendisliği Anabilim Dalında Yüksek Lisans tezi olarak kabul edilmiştir. Doç. Dr. Osman GÜRDAL Aydınlatma ve Tesisat Eğitimi Anabilim Dalı, Gazi Üniversitesi Doç. Dr. res SKENDER Elektrik-Elektronik Müh. Anabilim Dalı, Gazi Üniversitesi Yrd. Doç. Dr. M. Timur AYDEM R Elektrik-Elektronik Müh. Anabilim Dalı, Gazi Üniversitesi …………………. …………………. ………………….

Tarih: 28/04/2008 Bu tez ile G.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü Yönetim Kurulu Yüksek Lisans derecesini onamıştır. Prof. Dr. Nermin ERTAN Fen Bilimleri Enstitüsü Müdürü ………….………………….

iii

TEZ B LD R M Tez içindeki bütün bilgilerin etik davranış ve akademik kurallar çerçevesinde elde edilerek sunulduğunu, ayrıca tez yazım kurallarına uygun olarak hazırlanan bu çalışmada orijinal olmayan her türlü kaynağa eksiksiz atıf yapıldığını bildiririm.

Erdinç SEV ND R C

UC3854N ticari tümleşik devre kullanılarak 210 wattlık deneysel devresi yapılmıştır.035 : Güç katsayısı. Deneysel sonuçlar benzetim sonuçlarını doğrulamış ve önerilen devrenin giriş güç faktörü ve giriş akımının toplam harmonik bozulmasını nasıl iyileştirdiğini göstermiştir. güç faktörü düzeltme tekniklerinin kullanımı araştırılmıştır. harmonik akımlar. res SKENDER .1.iv ORTALAMA AKIM YÖNTEM YLE DENETLENEN DA/DA YÜKSELT C DÖNÜŞTÜRÜCÜ LE GÜÇ KATSAYISININ DÜZELT LMES (Yüksek Lisans Tezi) Erdinç SEV ND R C GAZ ÜN VERS TES FEN B L MLER ENST TÜSÜ Nisan 2008 ÖZET Bu çalışmada. giriş güç faktörü ve toplam harmonik bozulma üzerindeki etkileri incelenmiş ve aa sistemlerin güç kalitesini iyileştirmede. ortalama akım kipi : 79 : Doç. Bu araştırmada. doğrusal olmayan yüklerin ve çeviricilerin. Bilim Kodu Anahtar Kelimeler Sayfa Adedi Tez Yöneticisi : 905. Dr. Önerilen denetleme yönteminin Matlab/Simulink programında benzetimi gerçekleştirilmiş. 200 Wattlık yükü besleyen ve sürekli iletim kipinde çalışan akım kontrollü tek fazlı yükselten ön regülatör devresi kullanılmıştır.

Thesis) Erdinç SEV ND R C GAZ UNIVERSITY INSTITUTE OF SCIENCE AND TECHNOLOGY April 2008 ABSTRACT In this study. the effects of nonlinear loads and converters on the input power and total harmonic distortion factors are analyzed and the use of power factor correction techniques to impove power quality of ac systems is investigated.Sc. harmonic currents.v POWER FACTOR CORRECTION WITH AVERAGE CURRENT MODE CONTROLLED DC/DC BOOST CONVERTER (M.1.035 : Power factor. res SKENDER . The simulation of the proposed control circuit is realized using Matlab/Simulink program and 210 watt prototype circuit is developed by using UC 3854N commercial IC. Dr. The experimental results confirm the simulation results and show how the proposed circuit improves the input power and the input current total harmonic distortion factors. average current mode : 79 : Assist. Prof. The circuit used in this investigation is a current controlled single-phase boost preregulator operating in continuous conduction mode and supplying a 200 W load. Science Code Key Words Page Number Adviser : 905.

değerli yardım ve katkılarıyla zaman mefhumu gözetmeksizin beni yönlendiren ve sonuca ulaşmadaki azim ve kararlılığımı artıran yaklaşımları ile beni destekleyen Sayın Danışmanım Doç.vi TEŞEKKÜR Çalışmalarım boyunca. çok teşekkür ederim. Dr. Aileme çalışmalarım boyunca bana sağlamış oldukları maddi ve manevi destekleri için. . değerli hocalarıma ve arkadaşlarıma teşekkürlerimi sunmayı bir borç bilirim. res SKENDER’e.

..........................................................................9 2.................................... Harmonik Standartları ............................................................4...........................................................4.... Tanımlar....... Sürekli ve kesikli iletimler arasındaki sınır.......2............................................................................................................................................................. iv ABSTRACT ...................................................... G R Ş .......................1....................................................................................................2..5 2.......................................................... xiii S MGELER VE KISALTMALAR ...................................................................... Harmonikler .18 3........................................... vi Ç NDEK LER..............................................................................................26 3..........3......................................................3..x RES MLER N L STES ...........................................................................20 3.............. Da-Da Çeviriciler ....23 3.............................21 3..........2.....xiv 1.. ix ŞEK LLER N L STES ..... Kritik iletim modu ...................................................................................................................................................................................................2.................................. Harmonik Sayısı... GÜÇ KATSAYISI VE GENEL TANIMLAR ..................................................2........................................................................2.......v TEŞEKKÜR .......2........ vii Ç ZELGELER N L STES .......................................16 3..............................5 2....................................3................29 ........15 3............................................................ Sürekli iletim modu ........................10 2............................................... Kesikli iletim modu ....................................11 3....................................................1 2......................................................... Denetim Yöntemleri ....................1............ Yükselten Çevirici................................vii Ç NDEK LER Sayfa ÖZET .. AKT F GÜÇ KATSAYISI DÜZELTME ......................1...

viii

Sayfa 3.3.1. Ortalama akım kipinde denetim .........................................................29 3.3.2. Tepe akım kipinde denetim................................................................29 3.3.3. GKD devrelerinde yumuşak anahtarlamanın kullanılması ..................33 4. ORTALAMA AKIM K P NDE DENET M........................................................35 5. BENZET M MODEL VE SONUÇLARI ...........................................................38 6. DENEYSEL UYGULAMA ................................................................................45 6.1. Güç Kısmı Tasarımı ....................................................................................46 6.2. ndüktör Seçimi ...........................................................................................47 6.3. Çıkış Kapasitörü..........................................................................................48 6.4. Anahtar ve Diyot .........................................................................................49 6.5. Akım Algılama............................................................................................49 6.6. Tepe Akım Sınırı.........................................................................................50 6.7. leri Besleme Gerilimi .................................................................................51 6.8. Çarpıcı Giriş Akımı .....................................................................................52 6.9. Osilatör Frekansı .........................................................................................53 6.10. Gerilim Hata Yükselteci Kompanzasyonu .................................................55 7. SONUÇ VE ÖNER LER ....................................................................................64 KAYNAKLAR.......................................................................................................66 EKLER...................................................................................................................68 EK-1 UC 3854 Veri kitabı ......................................................................................69 ÖZGEÇM Ş............................................................................................................79

ix

Ç ZELGELER N L STES Çizelge Sayfa

Çizelge 2.1. A B ve D Sınıfı cihazlar için harmonik akım sınırları ..........................10 Çizelge 2.2. C sınıfı harmonik akımları...................................................................11

x

ŞEK LLER N L STES Şekil Sayfa

Şekil 1.1. Paralel aktif filtrenin blok diyagramı .........................................................2 Şekil 2.1. Tam dalga doğrultucu................................................................................5 Şekil 2.2. deal sinüsoidal işaretlerin güç vektörleri...................................................6 Şekil 2.3. Sinüsoidal olmayan işaretlerde güç vektörleri............................................8 Şekil 2.4. Güç katsayısı düzeltme kullanmayan tipik anahtarlamalı kip güç .............. kaynağının giriş karakteristiği..................................................................11 Şekil 2.5. Şekil 2.4’deki dalga şeklinin harmonik içeriği .........................................12 Şekil 2.6. Güç katsayısı düzeltmeli güç kaynağının giriş karakteristikleri................13 Şekil 2.7. Değişik güç katsayısı düzeltme tiplerine (GKD’siz, pasif, aktif) göre bilgisayar güç kaynaklarının giriş karakteristikleri………………… 14 Şekil 3.1. ki aşamalı aa-da çevirici.........................................................................15 Şekil 3.2. Yükselten ve flyback çeviricilerin güç kısmı ...........................................16 Şekil 3.3. Bir da-da çevirici.....................................................................................17 Şekil 3.4. Darbe genişlik modülatörü a) blok diyagramı, b) karşılaştırma işaretleri ..................................................................................................18 Şekil 3.5. Aktif güç katsayısı düzeltme devresinin blok diyagramı ..........................19 Şekil 3.6. Yükselten da-da çevirici ..........................................................................20 Şekil 3.7. Sürekli iletim modu a) anahtar açık, b) anahtar kapalı .............................21 Şekil 3.8. Sürekli-kesikli iletim sınırlarında yükselten da-da çevirici a) akım dalga şekli, b) IOB’nin görev çarpanı D’ye göre çizimi ................22 Şekil 3.9. Yükselten çevirici dalga şekilleri a) sürekli-kesikli iletim sınırında, b) kesikli iletimde................................24 Şekil 3.10. Vo’ı sabit tutan yükselten çevirici karakteristikleri.................................25

30 Şekil 3....... ndüktörlü devrede gerilim ve akım dalga şekilleri .........15........................35 Şekil 5.................28 Şekil 3............... b) dalga şekilleri ............................ Yükselten GKD benzetim devresi gerilim ve akım dalga şekilleri.9.....................12................ Yükselten GKD çevirici ve K K yükselten GKD çeviricisinin işlevsel dalga şekilleri......... Ortalama akım kip denetimli yükselten güç katsayısı ön regülatörü ...........7......34 Şekil 4.....10....27 Şekil 3..............44 Şekil 6.............................17......38 Şekil 5........................ ndüktör akımı ve detayı...........44 Şekil 5............................................................................ UC3854 blok diyagramı .......1..................... Giriş akımı iL’nin doğrudan programlanmasını gösteren GKD yükselten çevirici şeması .... gerilim ve akım dalga şekilleri ............13.3...8.............2.................46 ...................xi Şekil Sayfa Şekil 3.............40 Şekil 5.....................41 Şekil 5.........................18........11.............31 Şekil 3... Doğrultucu çıkış gerilimi ile benzetim devresinin Vo çıkışı......................... Giriş akımına göre THB ve akım harmonikleri ........................1....................32 Şekil 3.....................32 Şekil 3...38 Şekil 5..6......................39 Şekil 5.... Tepe akım kip denetimli yükselten güç katsayısı ön regülatörü a) devre diyagramı.. Yükselten GKD benzetim devresi......14............... Standart doğrultucu benzetimi... Ortalama akım kipli yükselten GKD devresi..........41 Şekil 5........29 Şekil 3.. Modüler güç devrelerinin paralel bağlanması ... GKD yükselten çeviricide giriş akımı dalga şeklinin programlanması........................42 Şekil 5.......43 Şekil 5........11................................................................................4...... Benzetim devresinde detaylı gerilim ve akım dalga şekilleri.39 Şekil 5................. Üretilen anahtarlama işareti dalga şekli ve detayı .....16....................... Standart doğrultucu devresinde seri indüktör .... Sürekli iletim akım kipinde geleneksel DGM denetim devresi.. Kompansatörlü hata yükselteci .....5......1.............. Standart doğrultucu devresi ..........................

.......47 Şekil 6.........59 Şekil 6............................ Uygulama devresinde giriş voltajı ve indüktör akımı ............. Uygulama devresinde P... 210W’lık güç katsayısı ön regülatöründe kullanılan elemanlar ....................................5................. Uygulama devresinde anahtar üzerindeki gerilim ve anahtar kapı işareti............ Uygulama devresinde çıkış gerilimi ve akımı .......xii Şekil Sayfa Şekil 6.. GK değerleri ..............11.................................10.....7........... 210W’lık güç katsayısı ön regülatörünün şeması ..............59 Şekil 6.61 Şekil 6..... Uygulama devresinde doğrultucu çıkış gerilimi ........................60 Şekil 6......60 Şekil 6.......................... Uygulama devresinde giriş akımı ve gerilimi harmonikleri ve THB....................62 Şekil 6.....6...4.... Q...........58 Şekil 6.3....62 ................ Uygulama devresinde indüktör akımı detayı........9....2...61 Şekil 6.8............. S güçleri............ Uygulama devresinde giriş gerilimi ve akımı..................

57 ........xiii RES MLER N L STES Resim Sayfa Resim 1..1......... Yükselten ön regülatörün 210W’lık uygulama devresi resmi .

xiv S MGELER VE KISALTMALAR Bu çalışmada kullanılmış olan bazı simgeler ve kısaltmalar. Simgeler aa da φ φ1 Kd Açıklama Alternatif Akım Doğru Akım Faz farkı Yer Değiştirme Açısı Bozulma Faktörü Kısaltmalar kik dgm emg gkd IEC IEEE igkç nlc thb TS TSE Açıklama Kritik letim kipi Darbe Genlik Modülasyonu Elektromanyetik Girişim Güç katsayısı düzeltme Uluslar arası Elektroteknik Komisyonu Institute of Electrical Electronics Engineering yileştirilmiş Güç kaliteli çeviriciler Doğrusal olmayan denetim stratejisi Toplam Harmonik Bozulma Türk Standartları Türk Standartları Enstitüsü . açıklamaları ile birlikte aşağıda sunulmuştur.

kullanılan elektriğin maliyetinin düşük olması. televizyonlar vb. küçük elektronik donanımlar. bilgisayarlar. yazıcılar. bir girdi kalemi olarak üretilen ürün maliyetlerine yansıtıldığından. Elektronik sistemlerin. almış oldukları giriş enerjisi verimlilikleri güç katsayısı (GK) ile ifade edilmektedir.1 1. Bu tip cihazların herbirinin gücü 200W’ı geçmese bile genel toplamdaki etkileri ciddi olabilir [1]. Bu nedenle. darbeli ve sinüsoidal olmayan akım çekmektedirler. elektrik enerjisine olan ihtiyaç da artmaktadır. bunun sonucunda da tüketicinin elektrik enerjisinden daha ucuza faydalanmasını sağlamaktadır. en ucuz enerjinin tasarruf edilen enerji olduğu ana fikrinden yola çıkılarak.1’de paralel aktif filtrenin blok diyagramı görülmektedir. aktif güç filtrelerinin kullanımıdır. Floresan lambalar. Şekil 1.. Aktif filtrelerde kompanzasyon stratejisi önemli bir husus olup. şebekede oluşturacağı harmonikleri kompanze etmek ve güç katsayısını iyileştirmek amacıyla geliştirilen yöntemlerden bir tanesi. yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımı gibi çeşitli yöntemlerin araştırılmasının yanında. elektrik sarfiyatında verimliliğin ve tasarrufun ön planda tutulması gerekmektedir. Elektrik enerjisi üretildiği anda tüketilmesi gereken bir enerji olduğundan. teknolojik gelişmeler paralelinde ulusal ve uluslar arası alanlarda elektrik enerjisinin daha verimli kullanılması için alınabilecek tedbirler belirlenmekte ve yasal düzenlemeler ortaya konmaktadır. akkor lambalar. Sanayide sarfedilen elektrik. Evlerde ve bürolarda bulunan şebekelere bağlanan küçük cihaz aileleri. rili ufaklı her tip elektrikli sistemde güç katsayısının ideal değeri olan 1’e yakın olması önem arz etmektedir. ülke sanayisinin gelişmesinde uygun ortamın sağlanmasında da önemli bir unsur olarak karşımıza çıkmaktadır. G R Ş Günümüzde elektrikli sistemlerin sayısında ve çeşitliliğindeki hızlı artışa bağlı olarak. aktif . Bunlardan geleneksel olarak. küçük motorlar. elektrik enerjisinin yüksek verimlilikte kullanılması. elektrik üretim ve dağıtımında yer alan tüm sistemlerin etkin biçimde kullanılmasını ve böylece maliyetlerinin uygun seviyede tutulmasını. Elektrik şebekesine bağlı olan her tip sistemin. Ucuz elektrik enerjisi için. kapsar. bilgisayar terminalleri.

daha yüksek verimli ve iyi kontrol edilmiş regüleli doğru akım sağlayan bir çeviricinin aa-da çevrim sistemine eklenmesi daha iyi bir seçenek olarak karşımıza çıkmıştır. Genelde yük kompanzasyonunda iki esas üzerinde durulur. Ayrıca toplam verimi düşüren ciddi kayıplar oluşturmaktadırlar. azaltılmış harmonik akımlar.1. iyi kalitede regüleli da çıkışı. Şekil 1.2 filtrelerin performansını iyileştirmek için çeşitli stratejiler önerilmiştir. Bununla birlikte bu filtreler biraz maliyetli ve boyutludurlar. düşük verim ve büyük aa-da filtrelerin kullanımını gerektirmesi gibi çeşitli dezavantajlara sahiptir. Bu gözlemler altında daha küçük boyutlu. aktif filtreler ve hibrid filtreler geleneksel aa-da çeviricilerle birlikte kullanılmaktadır. ikincisi ise kompanzasyon tekniği yani bu istenmeyen bileşenlerin nasıl algılanacağı ve kompanze edileceğidir [2]. diyotlar ve tristörler ile denetimsiz ya da denetimli olarak tasarlanırlar. giriş şebekesinde düşük güç katsayısı. Bunlardan birincisi kompanzasyonun amacı yani yük akımının hangi bileşenlerinin istenmeyen olduğunun ve kompanze edilmesinin gerektiğinin belirlenmesi. yüksek güç katsayısı ve düşük elektromanyetik girişim . gerilim bozulmasına neden olan akım harmonikleri. yileştirilmiş güç kalitesine sahip çeviriciler ( GKÇ)’ler geniş bir alandaki uygulamalarda birkaç yüz kilowata kadar güçlerde. yükün çektiği güce yakındır. Güç kalitesini iyileştirmek için pasif filtreler. Bazı durumlarda aktif filtrede kullanılan çeviricinin gücü. Paralel aktif filtrenin blok diyagramı Elektronik sistemlerde geleneksel olarak kullanılan ve doğrultucular olarak da bilinen aa-da çeviriciler. Bunlar.

Geleneksel oransal integral (PI) kontrolcülerden başlayarak. . mikroelektronikteki gelişmeler de GKÇ’lerin gelişmesine katkıda bulunmakta olup. kısa devre koruması gibi özelliklere de sahiptirler. Üç terminalli doğrusal regülatör tümleşik devreleri halen piyasada mevcuttur ve kullanımları kolay olup. Bu tip çeviricilerin dezavantajı düşük verime sahip olmaları. Farklı uygulamalar için çok çeşitli GKÇ’ler geliştirilmiştir. çeviricilerin kontrolü için etkin ve kompakt özelliklere sahip tümleşik devreler üretmektedirler. Da-da çeviriciler doğrusal ve anahtarlamalı olmak üzere iki temel sınıfta incelenebilir. Düşük güç uygulamalarında yüksek anahtarlama hızları ve düşük kayıpları nedeniyle MOSFET’ler. büyük boyut ve ağırlıkta olmaları ve genelde sadece tek bir çıkış üretmeleridir. Bununla birlikte. geniş tutma süreleri (tipik olarak 1-2 ms) ve hızlı cevapları vardır. Diğer taraftan bunlar. seri bir transistör üzerine düşürülmesiyle regüle edilir. doğrudan DGM çıkışı vermek üzere geliştirilmiş birçok işlemci bulunmaktadır. kayan kip.3 (EMG) sağlamaktadırlar. Bu regülatörlerin teorik olarak sıfır olan çok küçük çıkış dalgacıkları. akıllı güç modülleri geliştirmektedir. giriş ve çıkış arasında elektriksel yalıtımın bulunmaması. Birçok üretici. üreticiler. Doğrusal bir da-da çeviricide çıkış gerilimi. GKÇ’ler için maliyet etkin ve komple bir çözüm sunmak üzere. çok küçük regüleli güç kaynaklarında ve bazı özel uygulamalarda halen kullanılmaktadır. Ayrıca. donanımsal yapıyı azaltan. Hızlı çalışan yazılımlarla. yüksek hızda ve yüksek doğrulukta çalışan mikrokontrolcüler ve dijital işaret işleyiciler düşük fiyatla piyasada bulunabilmektedir. orta güç uygulamalarında darbe genişlik modülasyonu (DGM) teknolojisi ile IGBT’ler. fuzzy lojik ve nöral ağ temelli kontrolcüler bu çeviricilerin kontrolünde kullanılmaktadır [3]. giriş geriliminin fazlasının. yüksek güç uygulamalarında kendiliğinden komutasyonu ve ters gerilim bloklama kapasitesi sebebiyle GTO’lar birkaç kilohertzlik anahtarlama frekansında kullanılmaktadır.

yüksek frekanslı indüktörler ile kapasitörlerin ve hızlı tümleşik devrelerin yaygınlaşması ile anahtarlamalı güç çeviricileri popüler hale gelmiştir [4]. Uygulamanın ihtiyacına göre da-da çeviriciler (yükselten. Bölüm 4’te ortalama akım kipli denetim yöntemi anlatılmıştır. düşüren. pratik ve deneysel uygulamalar gerçekleştirilmiştir. Anahtarların açık ve kapalı durumlarında çalışması güç çevrimindeki verimi yükseltir. Hızlı anahtarların. harmonik standartları verilmiştir. Bölüm 6’da deneysel devre tasarımı anlatılmış ve sonuçlar gösterilmiştir. Bölüm 7’de elde edilen sonuçlar tartışılmış ve ileri çalışmalar için öneriler verilmiştir.4 Anahtarlamalı da-da çeviricilerde ise doğru akım kaynak giriş gerilimini çıkışa bağlamak ya da bağlantıyı kesmek üzere anahtarlar kullanılır. Bunlardan 200W ve üzeri uygulamalarda yaygın olarak yükselten çeviriciler ve ortalama akım kipinde denetleme yöntemi kullanılmaktadır. Bölüm 5’te öngörülen etkin dalga biçimlendirici devrenin Matlab/Simulink benzetim modeli oluşturulmuştur. Çalışmanın ilerleyen bölümleri şu şekilde yapılandırılmıştır. flyback vb. Bu çalışmada ortalama akım kipinde denetlenen yükselten ön regülatör incelenmiş. soğutucuların boyut ve ağırlığını düşürür. . Bölüm 3’te aktif güç katsayısı düzeltme ile ilgili bilgiler verilmiş aktif güç katsayısı düzeltilmesinde kullanılan denetleme yöntemleri anlatılmıştır. Bölüm 2’de güç katsayısı ile ilgili genel tanımlamalar yapılmış. harmonikler ve harmonik akımların oluşmasının nedenleri anlatılmış.) güç katsayısı düzeltme amacıyla kullanılmaktadır.

GÜÇ KATSAYISI VE GENEL TANIMLAR 2. Şekil 2. Birçok harici güç kaynağı sinüsoidal olmayan akım çeker. Şekil 2. yükün ihtiyacı olan enerji.1. kapasitör üzerindeki şarj geriliminden fazla olduğu durumlarda. giriş kapasitöründen sağlanır. gereksiz ekstra etkin (rms) akımları üreterek şebekede mevcut gerçek gücü bozar. daha çok bir tepe işareti algılayıcısı olarak görev yapar ve sadece anlık aa gerilim değerinin. ideal sinüsoidal dalga şekillerinde akım ile gerilim arasındaki faz farkının kosinüsüdür. Bu giriş kısmı. Faz gecikmesi φ ve ayrıca bu tip bir darbeli akım dalgası. kapasitörü şarj etmek üzere bir akım akışı gerçekleşir. Bu nedenle GK değeri hem faz gecikmesi φ ve hem de giriş akımının harmonik içeriğinden şebekenin ne kadar bozulduğunun ölçüsüdür. Tanımlar Bilindiği üzere güç katsayısı.5 2. Harici güç kaynaklarının birçoğunda giriş kısmı bir köprü doğrultucu ve giriş filtre kapasitöründen oluşmuştur.1.1) . Ancak bu geleneksel tanım sinüsoidal olmayan akım veya gerilim işaretlerinin var olduğu durumlarda geçerliliğini kaybeder.1 bu durumu göstermektedir. Tam dalga doğrultucu Tek fazlı harici kaynaklar yarım saykılın sadece küçük bir kesiminde akım çekerler. Bu akım tepeleri arasında ise. GK = P Gerçek Güç = S Görünür Güç (2.

S ise toplam görünür güçtür. fourier dönüşümü ile akımın toplam etkin değeri Eş.2) Şekil 2.5) (2. Şekil 2.6 deal sinüsoidal gerilim ve akım dalga şekillerinde şayet gerilim ve akım dalga şekilleri arasında bir faz farkı φ varsa. sin ϕ S = Vetkin . .I etkin Şebeke gerilimi ideal sinüsoidal kabul edilirse. Bir tanesi giriş gerilimi ile aynı fazda diğeri ise giriş gerilimi ile 90 derece faz farkına sahiptir.6) Şayet akım herhangi bir sebepten ötürü.2. Böylece tanıma göre.I etkin .2’de bu durum gösterilmektedir. toplam görünür güç iki bileşenden oluşmuş gibi modellenebilir. Şekil 2. Q reaktif güç. deal sinüsoidal işaretlerin güç vektörleri Burada P gerçek güç. cos ϕ Q = Vetkin .3) (2.I etkin .4) (2. Vetkin = VTEPE 2 (2.7 ile bulunur. gerilimin etkin değeri.1). peryodik ancak sinüsoidal olmayan dalga şekline bozulursa (Bkz. P = Vetkin . GK = P = cos ϕ S (2. Aşağıdaki gibi ifade edilebilir. 2.

+ I 2 2 netkin (2. I1etkinP = I1etkin . 2...I1etkinP (2..8) Böylece gerçek güç. S = Vetkin . 2 2 2 I etkin ( toplam) = I o + I1etkinP + I1etkinQ + ∑ I 2 netkin n=2 ∞ (2.I etkin ( toplam ) (2. cos ϕ1 = S I etkin ( toplam ) (2. Saf aa işaret için Io =0’dır.13) I1etkin ile I1etkin Toplam arasındaki faz açısı θ ise.I etkin .7 2 2 I etkin ( toplam) = I o + I1etkin + I 2etkin + .8’deki gibi modellenebilir.10) (2.. 2.. Daha önce bahsedildiği üzere etkin akımın temel bileşeninin giriş gerilimi ile aynı fazdaki bileşeni I1etkinP ve 90 derece faz farkına sahip I1etkinQ bileşeni ile.9) φ1 giriş gerilimi ile temel akımın aynı fazdaki bileşeni arasındaki yer değiştirme açısı olarak alınırsa. toplam etkin akımı Eş. .7) Burada Io akımın doğru akım bileşeni. GK = P I1etkin . cos ϕ1 Böylece. cos ϕ1 Toplam görünür güç.13’deki gibi hesaplanabilir.11) (2.12) Böylece güç katsayısı Eş. etkin gerilim ile aynı fazdaki akım bileşenin çarpımı ile aşağıdaki gibi ifade edilir.. P = Vetkin . I1etkin etkin akımının temel bileşeni ve I2etkin……Inetkin harmoniklerdir. P = Vetkin .

θ ise akımın harmonik içeriği sebebiyle oluşan bozulma açısıdır.14) θ akımın harmonik içeriği ile ilgilidir.8 cos θ = I1etkin I etkin ( toplam) (2. 2. θ 0. Sonuç olarak.15’deki gibi ifade edilebilir. I’nın harmonik içeriğinin azaltılması [5]. güç katsayısı Eş. Sinüsoidal olmayan işaretlerde güç vektörleri Burada φ1 gerilimle akımın temel bileşeni arasındaki faz farkıdır. . θ açısı modellemede kolaylık olması açısından burada gösterilmiştir. (2. Hem reaktif Q ve hem de bozulma D güçleri ekstra etkin akımları üretir ve bu da ekstra kayıplara neden olarak şebekenin verimliliğini azaltır.3. cos θ 1. 1’e yaklaşır. GK’nın iyileştirilmesi her iki faktörün iyileştirilmesi anlamına gelir. Ietkin(toplam)‘ın harmonik içeriği sıfıra yaklaşıyorsa cosθ. φ1 0 .15) Şekil 2. cos φ1 1. GK = cos θ. I ve V arasındaki faz farkının azaltılması. cos ϕ1 Böylece güç katsayısı gösterimi. Yani.

aktif GKD devresinden gelen ilave bileşenler sebebiyle eleman sayısının artmasına bağlı olarak. ∑I n =2 ∞ 2 netkin (2. Ne yazık ki birçok güç kaynağı üreticisi bu standardı karşılamak üzere giriş devresine küçük bir indüktör koyarak kolay ve ekonomik bir çözüm bulmuşlardır. Ayrıca birçok düşük güçlü donanım.I etkin .18) D = Vetkin .9 P = Vetkin . Harmonikler Avrupa Birliği Ocak 2001’den itibaren IEC 61000-3-2 standardını özümsemiştir. tehlikeli boyutlara ulaşabilir. maliyet artmakta ve güvenilirlik azalmaktadır.I etkin (2.I etkin . Böylece. indüktör ile giriş akım dalga şekli değiştirilmiş olur. yükler üzerinden dolaşarak iletim hatları üzerinden üretici kaynağa geri dönen net harmonik akımlar.2. cos ϕ1 Q = Vetkin . cihaz tarafından üretilen harmonikleri azaltsa da bu azalma ciddi miktarlara ulaşmaz. Ancak bu da ilave maliyet getirmekte olup. sin ϕ1 S1 = Vetkin . Eklenen indüktör. standardın gerçek amacından uzaktır. Günümüzde problemin tek çözümü her bir cihaza bir aktif GKD’nin konulması olarak gözükmektedir. Bu tip binlerce cihazın şebekeye bağlandığı düşünüldüğünde.19) S = Vetkin . üreticinin standardı karşılamada başarılı olduğunu gösterse de küresel anlamda problemi çözmekten uzaktır. . Herbir cihazda kullanılan pasif GKD amaçlı indüktörler. Bu şekilde standardın karşılanması.17) (2.I etkin ( toplam ) (2.16) (2.20) 2. ekonomik sebeplerden ötürü bir aktif GKD kullanımını kaldıramaz [1].

296 3.77 0.76/h - Çizelge 2.25/h D Sınıfı (P>600W) (A) Çift Harmonikler 2 4 6 8≤h≤40 1. A B ve D Sınıfı cihazlar için harmonik akım sınırları Harmonik Derecesi (h) A sınıfı (A) B Sınıfı (B) D Sınıfı (75<P<600W) (A) Tek Harmonikler 3 5 7 9 11 13 15≤h≤39 2.155 0.71 1.315 3.35 0.21 2.21 2. D sınıfı cihazlarda.6 0.495 0.3 1.10 2.375/h 3.45 1.3 1.45 2. Çizelge 2.3.5 0.33 0.14 0.1.4 0. cihazın harmonik akımlarının büyüklükleri cihaz gücüne göre farklılık .77 0.62 0.2’de bu sınıflandırmaya göre belirlenen harmonik akım sınırları gösterilmiştir.25/h 3.33 0.645 0. Uluslar arası Elektroteknik Komisyonu (IEC) kuruluşunun belirlediği IEC61000-3-2 standardına göre cihazların sınıflandırmaları yapılmış ve bu sınıflandırmaya göre izin verilen en yüksek harmonik akım değerleri belirlenmiştir.14 0. Çizelge 2.43 0.08 0.4 0.3 1.85/h 2.4 1. Harmonik Standartları Ülkemizde Türk Standartları Enstitüsü tarafından genel elektrik şebeke sistemi içine enjekte edilen harmonik akımların sınırlarını kapsayan ve her faz için en yüksek 16 ampere kadar geçerli olan 2003 tarihli TS EN 61000-3-2 numaralı standart mevcuttur.1’de P cihazın gücünü göstermektedir ve h ise harmonik derecedir.84/n 1.1 ve Çizelge 2.9 1 0.

bilgisayarlar. A sınıfına dengeli 3 fazlı cihazlar.11 göstermektedir. C sınıfı harmonik akımları C sınıfı En yüksek harmonik akımı Harmonik derecesi (Temel harmoniğin yüzdesine göre) 2 3 5 7 9 11≤h≤39 2.2. Güç katsayısı düzeltme kullanmayan tipik anahtarlamalı kip güç kaynağının giriş karakteristiği . D sınıfına ise 600W’ın altındaki tek fazlı cihazlar. B sınıfına taşınabilir güç sistemleri girmektedir. C sınıfına tungsten lambalar için ışık seviyesi ayarlanabilen cihazlar hariç diğer aydınlatma sistemleri girmektedir.5’de verilmiştir. Tek harmoniklerin daha görünür olduğuna dikkat edilmelidir. %100 genlikle gösterilmiştir ve sonrasında daha yüksek harmonikler temel genliğe olan yüzde oranları ile birlikte belirtilmiştir. Temel 2 Güç katsayısının 30 katı 10 7 5 3 dalga.4. Çizelge 2.4. Şekil 2. Yapılan sıfırlandırmada. Harmonik Sayısı Şekil 2. bilgisayar monitörleri ve televizyon alıcıları girmektedir [6]. ev tipi cihazlar.4’deki akım dalga şeklinin harmonik içeriği Şekil 2. ses sistemleri ve belirtilmeyen diğer cihazlar girmektedir.

21 toplam harmonik bozulmayı (THB) güç katsayısı ile ilişkilendirmektedir. . 2. Giriş akımının temel bileşeninin giriş gerilimi ile aynı fazda olduğu düşünülürse. Herbir harmonik için sınırların belirlenmesi.21’den Kd çekilirse. 1 −1 2 Kd THB(%) = 100.23) %10’luk bir THB 0.22) (2. akımın küçültülmesi ve denetlenmesinde etkili bir yöntem olacaktır. yani Kθ=1 ise.K.K θ = K d Böylece Eş. G.K. (2. Eş. Şekil 2. = 1 THB(%) 2 1+ ( ) 100 (2. = K d .995’e eşit bir güç katsayısı oluşturmaktadır. 2. giriş akımındaki kirliliğin azaltılması. G. Bununla birlikte bunların arasında doğrudan bir ilgileşim yoktur.12 Şekil 2.21) Burada Kd bozulma faktörüdür.5.4’deki dalga şeklinin harmonik içeriği Yüksek güç katsayısı ile harmoniklerin düşük olması doğru orantılıdır.

Örneğin aktif devre yerine yerleştirilecek uygun bir indüktör de benzer amaçla kullanılmaktadır. Şekil 2. tümleşik devreler gibi) yapılmasının gerekliliğine ilişkin herhangi bir kural bulunmamaktadır. Bu tip GKD günümüzdeki güç kaynaklarında kullanılan en popüler tip GKD’dir.7 üç farklı kişisel bilgisayar güç kaynağının giriş karakteristiklerini aynı yelpazede göstermektedir. boyut ve ağırlığı nedeniyle popülerliğini yitirir. Ancak kullanılan tek tip değildir. 2. Uygun bir indüktör. Tipik bir kişisel bilgisayardaki 250 W‘lık gücün üzerindeki seviyelerde pasif yaklaşım. Pasif GKD’de giriş akımı. giriş doğrultucusu ile depolama kapasitörü arasına aktif güç katsayısı düzelticinin yerleştirilmesi ile elde edilmiştir. giriş akımının şekillendirilmesi işlemi ortak olarak güç katsayısı düzeltme olarak adlandırılır ve düzeltmedeki başarımın ölçümü uluslar arası düzenlemelere göre harmonik içeriğinin ölçümüyle belirlenir. Bu metod. . Giriş gerilimidir. karmaşık bir tümleşik devre ve ilişkili devresi yardımıyla giriş akımının giriş gerilim şekli ile uyumlu olmasına yönelik olarak imal edilmiştir. Şekil 2. 4. GKD’nin aktif devrelerle (transistörler. Buradaki dalga şekilleri: 1. bir anahtarlamalı kip yükselten çeviricide. Güç katsayısı düzeltmeli güç kaynağının giriş karakteristikleri Şekil 2. Aktif GKD’de giriş akımı. bazı masaüstü bilgisayar güç kaynaklarında kullanılmıştır.6. Harmoniklerin düzenleyici sınırların altında kalması kaydıyla her türlü yöntem kullanılabilir. GKD’siz giriş akımı.6’da gösterilen giriş karakteristikleri. Çeviricinin kontrolü. akımın tepelerini indirgeyerek ve akımı zamana yayarak harmoniklerin düzenleyici kurallar dâhilinde olmasını sağlayabilir.13 Bu sebeple. 3.

pasif. . kesikli giriş filtresi şarjlama akımıdır. Bunlar arasında pasif ile yüksek frekanslı aktif güç katsayısı düzeltme şekilleri en popüler olanlarıdır [7]. aktif) göre bilgisayar güç kaynaklarının giriş karakteristikleri Anahtarlamalı kip güç kaynaklarının neden olduğu.14 Şekil 2. şebekede pasif ya da aktif filtreleme ve son olarak sistemde sinüsoidal olmayan gerilim ve akım varlığının kabul edilmesidir.7. Değişik güç katsayısı düzeltme tiplerine (GKD’siz. düşük güç katsayısı ve yüksek devirdaim akımlarının sebebi. Bu problemin çözümü için birçok yaklaşım vardır: Pasif ve aktif güç katsayısı düzeltme.

1. maliyet ve verim.15 3. enerjinin iki defa işlenmesi nedeniyle toplam verimdeki azalmadır. avantajları dikkate alındığında güç katsayısı düzeltme için en iyi seçenektir. Bu şekilde yüksek kalitedeki dalga şekli ve iyi çıkış gerilimi regülasyonu elde etmenin bedeli. Şekil 3. Giriş akımı sinüsoidal olduğunda (50-60 Hz’de) giriş gücü 100-120 Hz’de darbelidir ve yük tarafından talep edilen güç sabit olduğundan.1’de görüleceği üzere. Bu uygulama 300W altındaki uygulamalarda kullanılabilecek çok basit bir uygulamadır. bu amaca ulaşmak üzere giriş akımı ve çıkış gerilimi olmak üzere iki kontrol döngüsü kullanırlar. Şekil 3. AKT F GÜÇ KATSAYISI DÜZELTME Aktif güç katsayısı düzeltme ile bire yakın güç katsayısına ve sabit çıkış gerilim regülasyonuna ulaşmada en iyi yöntem iki aşamalı yaklaşımdır. iki aşamalı yaklaşım. ön regülatörde iki kontrol döngüsünün bulunması. Son olarak çıkış gerilimini regüle etmek üzere ikinci bir da-da çevirici gereklidir. Güç katsayısı düzeltme safhasında yükselten çevirici yaygın bir biçimde kullanılmaktadır. Aa-da uygulamalarda güç katsayısı ön regülatörü ya da direnç emülatörü olarak çeşitli da-da çeviriciler uygun bir biçimde kullanılabilir. Ancak güç kısmı iki çeviriciden oluştuğundan boyut. büyük bir depolama kapasitörü ve ilave kontrol devresine sahip ilave bir da-da çeviricinin kullanılmasıdır. Genelde bu çeviriciler. ki aşamalı yaklaşımın en önemli dezavantajı. enerjiyi depolamak üzere bir elemana ihtiyaç vardır. Şekil 3.2 yükselten ve flyback çeviricilerin bir kombinasyonunu göstermektedir. ki aşamalı aa-da çevirici Yine de. düşük güçlü uygulamalar için uygun değildir. Çünkü topraklanmış bir .

Bu çeviricilerin yükselten.16 transistöre. daha düşük gerilim stresi altında çift cihazların kullanıldığı çok seviyeli çevirici kullanılarak azaltılabilir. iki çevirici birbirinden bağımsız olarak kontrol edilir. yükselten-düşüren. Diğer taraftan hat akımına ilişkin herhangi bir gereksinim ya da düzenleyici kural yoksa en basit çözüm. genelde yüksek maliyetli bir devre gerektirir. hat geriliminin doğrultulmasıyla elde edilir. Tamamen sinüsoidal dalga şekli. küçük giriş indüktörüne. 3. tam köprü gibi çeşitleri olsa da . Bire eşit güç katsayısına ulaşmadan sadece düzenlemelere uyum sağlayan orta kaliteye sahip çözümler de mevcuttur. ki safhalı güç katsayısı düzeltme (GKD) yaklaşımında yüksek kalitedeki giriş akımı ve hızlı çıkış regülasyonu için. 200W altındaki uygulamalarda tek safhalı GKD maliyet etkin bir çözümdür [9].2. çıkış geriliminin giriş tepe geriliminden daha yüksek olmasıdır ancak bu durum transistör ve diyot üzerinde anahtarlama kayıplarına neden olur. Da-Da Çeviriciler Şekil 3. En temel özelliği. Şekil 3.3’de görüldüğü üzere da-da çeviricilerin girişi genelde regülesiz bir da gerilimdir ve bu doğru akım gerilimi. Yükselten ve flyback çeviricilerin güç kısmı Bu kayıplar. Tek safhalı GKD doğrultucu tipik olarak ortak bir anahtar ile denetleyiciyi paylaşan bir giriş akım şekillendiricisi ve bir yalıtılmış da-da çevirici içerir. Performans ve maliyet dikkate alınarak uygulamaya göre ilgili topolojinin seçilmesi gereklidir. Tek safhalı bir GKD’de ise giriş akımının şekillendirilmesi ve hızlı çıkış regülasyonu tek safhada gerçekleştirilir. Bunlar tek safhalı çeviriciler olarak bilinir. bir köprü diyot ile bir filtre kapasitörünün kullanılmasıdır [8]. düşüren.1. %95 oranında yüksek verime ve basitliğe sahiptir.

Testere dişi tekrarlayan dalganın frekansı. sabit bir frekansta (sabit bir anahtarlama zaman peryodunda Ts=tiletim+tkesim ) anahtarlama yapmak ve ortalama çıkış gerilimini kontrol etmek üzere anahtarın iletim süresini ayarlamaktır. genelde hatanın yükseltilmesi ya da gerçek çıkış gerilimi ile istenen değer arasındaki farkın alınması sonucunda elde edilir. Diğer durumlarda anahtar kesim durumundadır [10]. DGM olarak bilinen bu yöntemde. testere dişi işaretinden daha büyük olduğunda. anahtarın iletim-kesim süreleri kontrol edilerek ayarlanır.4a ve 3. Çıkış gerilimini kontrol etmede bir yöntem. anahtar denetim işareti yüksek olur ve anahtarı iletime sokar. anahtarın iletim ve kesim durumlarını kontrol eden anahtar kontrol işareti. . Bir da-da çevirici Verilen bir giriş gerilimi için da-da çeviricinin ortalama çıkış gerilimi.3.4b bunu göstermektedir. anahtarın görev çarpanının (yani anahtarın iletim süresinin anahtarlama peryoduna oranının) değiştirilmesi bu yöntemin temelini oluşturur. Şekil 3. Diğerleri bu iki çeviricinin birleşimleridir. kontrol gerilimi vkontrol ile tekrarlayan bir dalga şeklinin karşılaştırılması sonucunda elde edilir. Sabit bir frekansta GKD anahtarlamada. Şekil 3.17 sadece yükselten ve düşüren çeviriciler temel çeviricilerdir. Anahtarlama frekansına göre çok daha yavaş değişen yükseltilmiş hata gerilimi. Kontrol gerilimi. anahtarlama frekansını belirler. GKD’de bu frekans sabit tutulur ve birkaç kilohertzden birkaç yüz kilohertze kadar seçilebilir.

buradaki yükselten çevirici.18 Şekil 3. Yükselten Çevirici Sabit frekanslı yükselten çevirici.5 yükselten aktif güç katsayısı düzeltme devresinin blok diyagramını göstermektedir. güç anahtarları üzerindeki akım stresinin daha düşük olması. b) karşılaştırma işaretleri 3. giriş geriliminden bağımsız olarak. giriş geriliminin tepe değerinden daha yüksek olması sayesinde çıkış kapasitöründe daha fazla enerji depolanması ve daha uzun tutma süresinin sağlanması gibi özellikleri vardır [11]. daha az EMG ile sonuçlanan yumuşak bir dalga şekline dönüştürmesi sayesinde.4. Yükselten çevirici geniş bir aralıktaki giriş gerilimleri için kararlı çıkış sağlayabilir. doğru akım çıkış geriliminin. çıkış kapasitörü üzerinde sabit yüksek . sminden de anlaşılacağı üzere. Güç katsayısı düzeltici yükselten çevirici. Yükselten çeviricinin giriş akımını. girişinden daha yüksek çıkış gerilimi üretir. yükselten çeviricideki indüktör akımının giriş akımına eşit olması sebebiyle kolayca programlamanın yapılabilmesi. Darbe genişlik modülatörü a) blok diyagramı. giriş filtresi gereksinimlerini azaltması. güç katsayısı düzeltme çeviricileri arasında en popüler olanıdır. Şekil 3.2.

yükselten ön regülatörün giriş akımı. DGM darbeleri kullanarak yükselten indüktör (Ip) üzerindeki akımı kontrol eder. Çeviricinin gerilim kararlılık döngüsü. doğrultulmuş hat gerilimine uyumlu hale getirmek üzere birleştirilir.19 gerilim oluşmasını sağlar.5. Bu güç katsayısı düzeltme denetim devresi. bir yandan hat ve yük değişimlerine göre çıkış gerilimini regüle etmek ve diğer yandan ortalama giriş akımı dalga şeklini. Giriş akımını kontrol etmek üzere. MOSFET (S) anahtarının. giriş akımı ortalamasının genliği (etkin) ve çıkış gerilimi Vo‘ı izleyerek çalışır. Şekil 3. girişteki tam dalga doğrultulmuş hat gerilimi dalga şekli. Böylece tutma süresi hat geriliminden bağımsız hale gelir.6’daki yükselten çeviricide anahtar iletimde iken diyot ters kutuplanır ve çıkış kısmını yalıtır. Bu üç işaret. Aktif güç katsayısı düzeltme devresinin blok diyagramı Devre. ndüktör kaynaktan beslenir. Doğrultulmuş kaynak gerilimi ve akım dalga şeklinin referans olarak kullanılmasıyla. yüksek güç katsayısı sağlamak üzere kaynak gerilimi ile aynı fazda ve sinüsoidal olması sağlanır. tepe akım kipinde denetim ya da ortalama akım kipinde denetim kullanılabilir. Çalışma frekansı indüktörün sürekli iletimde kalacağı seviyede seçilmelidir. Şekil 3. kaynaktan çekilen indüktör akımının. Akım algılama birçok yolla yapılabilir.5’te gösterildiği gibi. Şekil 3. anahtarlanması suretiyle giriş geriliminin dalga şekli ile uyumlu olmaya zorlanır. yükselten indüktör akımını kontrol eder [1]. akım algılaması için bir direnç bile kullanılabilir (Rs). Anahtar kesime girdiğinde çıkış . Bu durum ayrıca donanımı gerilim düşmelerine karşı daha az hassas hale getirir. Güç katsayısı düzeltme için. Böylece indüktör kontrollü akım kaynağı haline gelir.

Yükselten da-da çevirici Vd t ilet + (Vd − Vo ) t kesim = 0 (3. .2. Sabit bir çıkış geriliminin sağlanabilmesi için çıkış kapasitörünün yeterince büyük olduğu varsayımı ile Vo(t)=Vo kabul edilir. sürekli iletim modunda çalışma için kararlı hal dalga şekillerini göstermektedir.1.7 indüktör akımının sürekli aktığı.1) Şekil 3. [iL(t)>0] Kararlı halde. Sürekli iletim modu Şekil 3. 3.6. bir zaman peryodunda indüktör geriliminin integrali sıfır olmalıdır.20 kısmı hem kaynaktan hem de indüktörden enerji alır.

I o ve Io = (1 − D) Id 3.7.3) (3.8a sürekli iletimin sınırındaki dalga şekillerini göstermektedir.I d = Vo .2) Kayıpsız bir devre düşünülürse. Sürekli ve kesikli iletimler arasındaki sınır Şekil 3.21 Şekil 3. Tanıma göre (3.4) bu kipte aralığın sonunda IL sıfıra gider. ndüktör akımının bu sınırdaki ortalama değeri .2. Sürekli iletim modu a) anahtar açık. Pd=Po Vd .2. b) anahtar kapalı Her iki tarafın Ts’ye bölünmesiyle ve terimlerin yeniden ayarlanmasıyla Vo T 1 = S = Vd t kesim 1 − D (3.

8b’de Vo sabit iken IOB.7) Şekil 3. sürekli iletimin sınırındaki ortalama çıkış akımı.5) = 1 Vd t ilet 2 L (3. I OB = Ts .Vo . .5’te bir maksimum değere ulaştığını göstermektedir.6) Eş.7 kullanılırsa.2’nin kullanılmasıyla Ts .8) kullanıldığı birçok uygulama Vo’ın sabit olmasını Yükselten çeviricinin gerektirmektedir. görev çarpanının bir fonksiyonu olarak çizilmiştir. b) IOB’nin görev çarpanı D’ye göre çizimi Yükselten çeviricide indüktör akımının ve giriş akımının aynı olduğu hatırlanırsa ve Eş. Bununla birlikte Şekil 3.D(1 − D) 2L = (3.22 I LB = 1 i L ( tepe ) 2 (Şekil 3. Vo ın sabit tutulması ve görev çarpanının değiştirilmesi. 3. 3. 3. giriş geriliminin değiştiğini ortaya koymuştur.4 ile Eş.8) (3. Şekil 3.8.Vo D(1 − D) 2 2L (3. Sürekli-kesikli iletim sınırlarında yükselten da-da çevirici a) akım dalga şekli.8b ILB’nin D=0.

12’deki gibi ifade edilebilir.23 I LB( maks ) = Ts Vo 8L (3. ortalama yük akımı. 3. I LB = 4D(1 − D)I LB( maks) (3. (hatta pratikte D.10) Maksimum değerlerinin terimleri olarak ILB ve IOB Eş. Kesikli iletim modu Kesikli akım iletim modunu anlamak için çıkış yük gücü düşerken Vd ve D’nin sabit kaldığı.11 ve Eş.333’te maksimum değerine sahiptir.2.11) ve I OB = 27 D(1 − D) 2 . 3.9 sürekli iletim ile kesikli iletim sınırlarındaki dalga şekillerini Vd ve D’nin sabit olduğu düşünülerek karşılaştırmaktadır. 3.8b).9) Ayrıca IOB D=1/3=0.074 s o 27 L L (3. IOB’nin altına düşmekte (dolayısıyla ortalama indüktör akımı ILB’nin altındadır) akım iletimi kesikli olmaktadır (Bkz.12) Sabit bir Vo ile verilen bir D için. Şekil 3.3. .I OB( maks ) 4 (3.) Şekil 3. I OB( maks ) = TV 2 Ts Vo = 0. Vo’ı sabit tutmak üzere değiştirilir.

9b’de kesikli akım. Io ∆1 = I d ∆1 + D (3.9’da her iki kip için iL(tepe) aynı olduğundan IL’nin daha düşük bir değeri (dolayısıyla kesikli bir iL) sadece şekil 3.24 Şekil 3.9. Yükselten çevirici dalga şekilleri a) sürekli-kesikli iletim sınırında.14) Şekil 3.13) ve Pd=Po olduğundan. Bir zaman peryodu için indüktör geriliminin integralini sıfıra eşitlersek. Vd DTs + (Vd − Vo )∆1Ts = 0 Vo ∆ 1 + D = Vd ∆1 (3. azalan Po’a (=Pd)’ye bağlı olarak oluşmakta ve dolayısıyla Vd sabit olduğundan daha düşük bir IL (=Id) elde edilmektedir.15 takip eden eşitliklerde kullanılırsa .9b’de Vo yükseldiğinde mümkündür.9b’den indüktör akımına da eşit olan ortalama giriş akımı Id = Vd DTs (D + ∆1 ) 2L (3.15) Eş. Şekil 3. 3. b) kesikli iletimde Şekil 3.

yük akımının bir fonksiyonu olarak gerekli D’nin hesaplanması daha kullanışlı olacaktır.11’in kullanımı ile Eş. Vd/Vo’ın çeşitli değerleri için Io/IoB’nin bir fonksiyonu olarak. şayet Vo herbir anahtarlama zaman peryodunda kontrol edilmezse. 3.25 T V  I o =  s d  D∆ 1  2L  (3. 3.  4 Vo  Vo  Io   D= − 1   I  27 Vd  Vd  OB( maks)    1/ 2 (3. en azından Eş.18 ile verilen enerji girişten çıkış kapasitörüne ve yüke transfer edilir. 3.10’da D. 3. Vo’ı sabit tutan yükselten çevirici karakteristikleri Kesikli iletim modunda.10. 3.15 ve Eş. Sürekli ve kesikli iletim arasındaki sınır kesikli eğri ile gösterilmiştir. Vo/Vd’nin çeşitli değerleri için. Eş. Şekil 3.17 elde edilir. Vd değişimine cevaben değiştirildiğinde.14. . çizilmiştir.17) Şekil 3. Eş.16) Pratikte Vo sabit tutulduğundan ve D.

yüksek güç uygulamalarında uygun değildir.18) Şayet yük bu enerjiyi emmeye yetkin değilse. THB’yi iyileştirmek amacıyla K K’li yükselten GKD çeviricinin değişken iletim süresi kontrol yöntemi önerilmiştir. Önerilen metod anahtarın iletim süresini (ve dolayısıyla rampa eğimini) aa hat geriliminin genliğine göre değiştirir. Şekil 3. Vo’daki artış bir kapasitör bozulmasına ya da tehlikeli yüksek gerilimlerin oluşmasına neden olabilir [10]. THB’nin %10’dan az yapılması istenir ancak bunu gerçekleştirmek zordur çünkü THB hat geriliminin artması ile düşürülür. Şayet iletime geçme süresi sabit olursa tepe indüktör akımı doğrultulmuş aa hat gerilimiyle aşağıdaki eşitlik gereğince orantılı olacaktır [12]. Geçmiş birkaç yılda THB’yi iyileştirmek için çeşitli yöntemler önerilmiştir ancak performansları yeterince iyi değildir. ndüktör akımı sıfıra ulaştığında.2.4. Şayet yük çok daha düşük hale gelirse.26 (V DT ) 2 L 2 i L ( tepe) = d s 2 2L W-s (3.19) . Birçok K K uygulamalarında. Ancak balast. anahtar iletime geçirilir ve iletime geçme süresinin sabit olması sağlanır. adaptör ve düşük güçlü besleme uygulamalarında kullanışlıdır.11’de K K yükselten çeviricinin güç safhası ve işlevsel dalga şekli gösterilmiştir. Kritik iletim modu 300W üzerindeki uygulamalarda sürekli iletim modu yükselten çeviriciler geniş bir biçimde kullanılmaktadır. 3. 300W altındaki uygulamalarda ise sürekli iletim modu ile kesikli iletim modu arasında çalışan kritik iletim kipli (K K) yükselten GKD çeviriciler geniş bir biçimde kullanılmaktadır. I L ( tepe ) di =L = Vg = Vaa _ dog dt Ton L (3. kapasitör gerilimi Vo bir enerji dengesi sağlanana değin artar. ndüktör ve anahtar tepe akımının aa giriş akımının iki katı olması sebebiyle K K yöntemi.

27

Şekil 3.11. Yükselten GKD çevirici ve K K yükselten GKD çeviricisinin işlevsel dalga şekilleri

Kesikli ve sürekli iletim arasındaki sınır çizgisinde çalışabilen yükselten devrenin, kritik iletim kipi adı verilen bu tip çalışma kipine sınır hat ya da geçiş kipi de denilmektedir. Bu tip çalışmada anahtarlama frekansının geniş bir aralıktaki değişkenliği, uygulamada çeşitli problemlere yol açabilir. Bu frekans, gürültülü çalışmanın olmaması için işitilebilir ses seviyelerinde olmamalıdır, ayrıca bu frekans güç kayıplarının yüksek olmaması ve EMG bozulmalarına yol açmaması için çok yüksek de olmamalıdır [13]. Pratikte GKD devresinin gücünün, yükün maksimum ihtiyacını karşılayacak şekilde olması gereklidir. Sadece tek bir yüksek güçte tasarımın, elemanlar üzerinde yüksek ısınma ve yüksek güçteki pahalı elemanların kulanım zorunluluğu gibi çeşitli dezavantajları vardır. Bunların haricinde, değişik güç seviyelerinde tasarım için birçok zaman ve çaba harcanması gerekmektedir. Modüler tasarım bu problemleri azaltır. Diğer taraftan, modüler tasarımın daha düşük ürün maliyetine götüren standart üretim avantajı vardır ve sistem güvenilirliği ile performansı, hata algılaması ve bağlı modüllerin uygun ve doğru anahtarlaması ile iyileştirilebilir.

28

Çeviricilerin paralel çalışmasında, modüller arasında düzgün akım dağıtımı temel unsurdur. Dengesiz akım paylaşımı titiz tasarımlarda bile ortaya çıkabilir. Burada modüler yükselten çeviriciler kesikli iletimde çalışmaktadır, böylece herbir çeviricinin aynı görev çarpanı ile denetimi ile eşit akım dağıtımına kolayca ulaşılabilir. Buradaki tüm GKD modülleri, EMG filtrelerinin tasarımını kolaylaştırmak için sabit bir frekansta çalışırlar. Çalışan modüllerin anahtarlama aralıkları, dalgacık bileşenlerini azaltmak için anahtarlama peryodunun eşit bölümlerinde birbiri ile faz kaydırılmış olarak ayarlanmıştır.
Şekil

3.12’de

yükselten

tip

GKD devre

modüllerinin

paralel bağlantısı

görülmektedir. GKD devresinin tüm güç elemanları, köprü doğrultucu, doğru akım bağlantı kapasitörü ve yükselten çeviricinin güç devresi elemanları da dahil, modülerdir. Yüksek frekanslı akım dalgacıklarını süzmek için giriş terminallerine küçük bir kapasitör bağlanmıştır.

Şekil 3.12. Modüler güç devrelerinin paralel bağlanması

29

Modüler güç devrelerinin paralel çalışması, bir görev çarpanı denetim devresi, bir mantık denetim devresi ve bir faz kaydırma denetim devresinden oluşan bir devre tarafından sürülür. Yükselten çeviricilerin aktif güç anahtarları, faz kaydırma denetim devresi tarafından ardışık olarak anahtarlanır. Herbir modülün indüktör akımı ve toplam doğru akım çıkışı, hata analizi ile çalışan modül sayısının belirlenmesi için izlenir [14].
3.3. Denetim Yöntemleri 3.3.1. Ortalama akım kipinde denetim

Ortalama akım kipi ile denetimin sabit anahtarlama frekansı, basit indüktör akım algılaması gibi avantajları vardır. Şekil 3.13 ortalama akım kipli denetimi kullanan yükselten GKD devresini göstermektedir [15].

Şekil 3.13. Ortalama akım kipli yükselten GKD devresi 3.3.2. Tepe akım kipinde denetim

GKD yükselten çeviricinin şeması Şekil 3.14’de gösterilmiştir. Çeviricinin temel devresi indüktör L, kapasitör C, diyot D, anahtar S ve yük direnci R’den

TF filtre zaman sabiti. referans değere ulaşıldığında anahtar kesime geçirilir ve bir sonraki peryodun başlangıcına kadar kesim durumunda kalır.30 oluşmaktadır. Tc ise PI kontrolcünün zaman sabitidir.14. Sürekli iletimde anahtar ve diyot her zaman birbirlerinin tamamlayıcısı olarak çalışırlar.15’de gösterilmiştir. ndüktör akımı IL programlama değişkeni olarak seçilmiştir ve anahtarlama işaretini üretmek üzere referans akımla karşılaştırılır. anahtarın iletime geçirilmesi ile indüktör akımı IL artar. Anahtarlama peryodunun başlangıcında. Şekil 3. . Giriş akımı iL’nin doğrudan programlanmasını gösteren GKD yükselten çevirici şeması Buradaki konfigürasyonda tepe akım denetimi kullanılmıştır. Bu durum Şekil 3.

bu iki teknik aşağıdaki kusurlara sahiptir. . Aşağıda tepe akım kipinde denetim ile ortalama akım kipinde denetimin bir karşılaştırması verilmiştir. örneklenmiş doğrultulmuş giriş gerilimini referans alarak takip ettiği bir şekildir. Burada örneklenmiş giriş gerilimi olan akım denetim işareti. yükselten çeviricideki aktif anahtar her anahtarlama peryodunun başında iletime geçirilir. GKD yükselten çeviricide giriş akımı dalga şeklinin programlanması Böylece ortalama indüktör akımı iref tarafından yaklaşık olarak programlanmış olur [16]. Bununla birlikte.b’de gösterildiği gibi indüktör akımı iL’nin tepesini belirler. Bu metodda anlık tepe indüktör akımı algılandığından. Şekil 3. Tepe akım kipinde denetim tekniği Şekil 3. Tepe akım kipinde denetim (ticari entegre ML4812) ve ortalama akım kipinde denetim şekli (ticari entegre UC 3854) indüktör akımının.31 Şekil 3. Böylece bire yakın güç katsayısı elde edilir. bu metod gürültüye karşı hassastır.15. ndüktör akımının i’ye ulaşması halinde anahtar kesime gider ve işlem bu şekilde tekrar eder.16.16’da gösterilmiştir.

bir sıfır kompanzasyonlu şebeke olan. b) dalga şekilleri Şekil 3.17’deki akım döngüsünü kararlı hale getirmek için iki kutuplu. Kutup ve sıfır seçimi birkaç faktörden etkilenir. tepe akım kipinde denetimde zorunlu olan kararlılık rampasının elimine edilmiş olmasıdır.32 Şekil 3. Tepe akım kipinde denetime göre avantajı. indüktör akımını kontrol etmek ve Şekil 3. akım hata yükseltecini kullanır.16. Bununla birlikte iki kutuplu bir sıfırlı kompanzasyon şebekesinin analizi ve sentezi zordur. Tepe akım kip denetimli yükselten güç katsayısı ön regülatörü a) devre diyagramı.17. Ortalama akım kip denetimli yükselten güç katsayısı ön regülatörü Ortalama akım kip tekniği. Buna ek olarak bu .

IGBT’lerin MOSFET’lere göre daha yüksek gerilim. Yumuşak anahtarlama teknikleri daha düşük anahtarlama kayıpları ve stresleri ile çalışma imkânı verir.3. Güç kaynağı tasarımında.33 şemadaki yakın araştırmalar kaynak empedansına bağlı olarak ortalama akım kipinde denetimin kararsız olabileceğini göstermiştir [11]. Son zamanlarda pasif yumuşak anahtarlama aktif metodlara bir alternatif olarak dikkate alınmaktadır. DGM anahtarlamalı çeviricilerde. Bunların seçimi.3. MOSFET’ler düşük güçlü uygulamalarda kullanılırken IGBT’ler yüksek gerilimli yüksek güç uygulamalarında (1kW’ın üstünde) kullanılır. Daha ucuzdurlar ve güvenilirlikleri daha yüksektir. Sıfır gerilim anahtarlama yaklaşımı genelde MOSFET’ler için önerilirken. DGM’de güç katsayısı düzeltici devre tasarımı. Bunlar sıfır gerilim anahtarlaması ve sıfır akım anahtarlamasıdır. Böylece yüksek anahtarlama frekanslarında verimli çalışma sağlanabilir. seçilecek yarıiletken cihaza göredir. yüksek anahtarlama frekansı manyetik bileşenlerin boyutunda azalma sağlar. sadece giriş akımı şekillendirilmesini değil ayrıca anahtarlama kaybının sadece bir anahtar sebebiyle oluşmasını sağlar. . Pasif yöntemler ekstra bir anahtara ya da denetim devresine ihtiyaç duymaz. 3. daha yüksek güç yoğunluğu ve daha düşük maliyetleri vardır. IGBT’lerin anahtarlama kayıplarını azaltmada bir kısım yumuşak anahtarlama teknikleri önerilmiştir [17]. Bu anahtarlama kayıplarını azaltmak maksadıyla aktif ve pasif yumuşak anahtarlama yöntemleri kullanılmaktadır. kesime geçiş kayıplarının toplam anahtarlama kayıplarındaki yerinin fazla olmasından dolayı sıfır akım anahtarlamasında IGBT’ler önerilir. devrenin performansının kolayca denetlenmesi. Anahtarlama kaybı mekanizmaları: Anahtarlama aralığında akım ve gerilim çakışma kayıplarını ve iletime geçme durumunda kapasitans kayıplarını içerir. Genelde yumuşak anahtarlama yaklaşımları iki grupta toplanabilir. GKD devrelerinde yumuşak anahtarlamanın kullanılması GKD devrelerinin verimliliğini artırmak için yumuşak anahtarlama ile ilgili birçok çalışmalar yapılmıştır. Bununla birlikte artırılmış anahtarlama frekansları. yüksek anahtarlama kayıplarına ve yüksek EMG’ye neden olur.

Denetim devresinde analog bölücü/çarpıcının elimine edilmesi için. akım döngüsü hata yükselteci tarafından yükseltilir. doğrusal olmayan taşıyıcı kontrol stratejisi (NLC) gibi çeşitli kontrol stratejileri ortaya konmuştur. Akım referans işaretini üretmek için. ndüktör akımı algılanır ve referans ile karşılaştırılır. Sürekli iletim akım kipinde geleneksel DGM denetim devresi . tam dalga doğrultulmuş hat gerilimi ile orantılıdır. gerilim geribesleme döngüsünde analog bölücü/çarpıcı gereklidir. genelde Şekil 3.18. DGM için denetim girişi olup referans ile algılanan indüktör akımı arasındaki hatayı minimize etmek üzere güç anahtarının görev çarpanını ayarlar. doğrultulmuş hat gerilimi ile akım referansı arasındaki örnekleme faktörünün değiştirilmesi ile kontrol edilir. [18]. Hata işareti. Akım geribesleme döngüsündeki referans işaret.34 Aktif anahtarı kontrol etmek için. Çıkış gerilimi. Yükseltilmiş hata işareti.18’deki denetim stratejisi uygulanır. Analog bölücü/çarpıcı devre üretim maliyetinin yüksek olmasına neden olabilir. Şekil 3.

4. Kompansatörlü hata yükselteci G (s) = s + wz 1 R 1C 2 s(s + w p ) (4. Güç kısmı filtresinin frekansından önce yerleştirilen sıfır (esasen anahtarlama frekansının yarısından daha az) akım döngüsünün kararlılığını garanti eder. Kutup ise yüksek frekanslı gürültüyü yok eder. wz’de bir sıfır ve wp ‘de bir kutup vardır.1’de gösterilmiştir. Ortalama akım kipini kullanarak GKD devresinin tasarımında en önemli noktalardan bir tanesi akım ve gerilim hata yükselteçleri için kutup ve sıfır yerlerinin belirlenmesidir. her bir kutup ve sıfır yerleştirmesi gereksinimi tamamen farklıdır.1. . Her ne kadar akım ve gerilim hata yükselteç devreleri aynı tip hata yükseltecini gösterse de.1’de transfer fonksiyonu Eş. komutasyon gürültüsüne karşı daha az hassaslığı ve basit indüktör akım algılaması gibi avantajları vardır. Hata yükselteci Şekil 4.35 4. ORTALAMA AKIM K P NDE DENET M Ortalama akım kipi ile denetimin. Entegrator normalde kararlı hal hatasını elimine eder. 4.1’e göre göre hata yükselteç devresi bir integratörden (1/s) oluşmaktadır. sabit anahtarlama frekansı. Şekil 4.1) Burada wz = C + C2 1 ve w p = 1 R 2 C1 R 2 C1 C 2 Eş.

4.3’de s=2πfc alınarak kesme frekansı fc=fs/2π’ye ayarlanmış olur. Bunun dezavantajı gürültü işareti yükseltilir ve hata işaretini bozar. Maksimum akım hata yükselteci kazancı G CA = Vs f s L Vo R s (4.4’deki gibi gösterilir. Böylece daha iyi bir giriş akımı dalga şekli elde edilmiş olur.2’den görüleceği üzere.4’ün GCAGCI için çözülmesiyle. akım hata yükseltecinin kazancı.2) Ve giriş kazancına kontrol G CI = R s Vo Vs sL (4. Eş. Rs ile doğru orantılıdır. fs anahtarlama frekansı. . GCA.4) Devrenin genel toplamdaki kazancını elde etmek için Eş. Eş. 20 log(G CA G CI ) = 0 Eşitlik 4. Böylece Rs küçük iken GCA yüksektir. Kesme frekansında toplam kazanç sıfırdır ve Eş.2 ve Eş. G CA G CI = 1 (4. giriş kazancına denetim ile akım hata yükselteci kazancı tarafından belirlenir. Rs algılama direnci ile ters orantılı ancak çıkış kazancının kontrolü GCI.5’de yerine konur. 4. Akım döngüsünün kesme frekansı.3) Burada Vs anahtarlama rampa tepe gerilimi. 4. Diğer taraftan Rs küçük iken GCA kazancı da küçüktür ve gürültü işareti üzerindeki etkisi hata işaretine ve kapı işaretine karşı çok etkili değildir. böylece giriş akımının dinamik cevabı daha iyi ve hızlı olur. 4. 4. Bir sonuca göre kapı işareti de gürültü işaretini içerir ve indüktör akımının dalga şeklini etkiler.3. 4.5) (4.36 Daha fazlası akım hata yükselteci geniş band genişliğinde çalışmaya ayarlanmalıdır ki. L indüktör Vo çıkış gerilimi ve Rs algılama direncidir. Bu etki. Eş.

.37 giriş akımı birkaç yüz mA aralığındaki görece küçük akım seviyelerinde (düşük çıkış gücünde) daha ciddi büyüklüktedir [15].

38 5. Şekil 5. BENZET M MODEL VE SONUÇLARI Benzetimde öncelikle aşağıdaki standart doğrultucu devresi kurulmuştur.2’deki giriş gerilim ve akım şekli elde edilmiştir. Standart doğrultucu benzetimi. Şekil 5. C=470 µF. Standart doğrultucu devresi Burada Vg(tepe)=311Vaa fhat=50 Hz. Benzetim çalıştırılarak. gerilim ve akım dalga şekilleri . Şekil 5.2. Yük=240 dur.1.

Standart doğrultucu devresinde seri indüktör Bu benzetim çalıştırılarak Şekil 5. Şekil 5.4’deki dalga şekilleri elde edilmiştir.3’deki benzetim devresi elde edilmiştir.4. Bunu müteakiben L=1 mH değerindeki indüktör seri olarak bağlanarak Şekil 5.3. ndüktörlü devrede gerilim ve akım dalga şekilleri .39 Görüldüğü üzere kondansatörün kısa süreli şarj olma durumuna bağlı olarak giriş akımında ani darbeler oluşmaktadır. Şekil 5.

5’deki benzetim devresinde. Bunu müteakiben Şekil 5. Buradaki dalga şekillerinden indüktör sayesinde akım şeklinin öncekine göre biraz daha yumuşatılmış olduğu görülmektedir.40 Burada kondansatör başlangıçta şarj olmak için yüksek akım çekmekte sonrasında kısa süreli şarjlar ile çalışmasına devam etmektedir.6’daki gibi elde edilmiştir. Giriş akım ve gerilim dalga şekli Şekil 5.5. L=1. çıkış gerilimi ve devrede dolaşan akımı algılayarak DGM işaretini üreten blok görülmektedir.2 mH. giriş gerilim örneği. fhat=50 Hz. Şekil 5. C=470 µF. Yük=840 frekansı 100 kHz olarak seçilmiştir. Yükselten GKD benzetim devresi Burada Vg(tepe)=311Vaa. Başlangıçtaki şarjını normal çalışma seviyesine getirene değin şebekeden akım çekmemektedir. Anahtarlama . değerindedir. yükselten GKD devresinin kalbi olan anahtar ve anahtarı gerekli biçimde tetiklemek amacıyla.

7.6. Yükselten GKD benzetim devresi gerilim ve akım dalga şekilleri Daha yakından incelendiğinde giriş gerilim ve akımının Şekil 5.7’deki gibi olduğu görülmüştür. Şekil 5.41 Şekil 5. Benzetim devresinde detaylı gerilim ve akım dalga şekilleri .

PID kontrolcü bir sonraki safhada elde edilen çıkışın örnek işaretle uyumlu hale getirilmesi amacıyla kullanılmaktadır. Doğrultucu çıkış gerilimi ile benzetim devresinin Vo çıkışı Blok şemada (Bkz. türev (PID) denetleyicisine giriş yapılmıştır. Daha sonra çıkış gerilimi hata işaretini içeren bu örnek işaret ile akım işareti karşılaştırılarak akım hata işareti elde edilir. Burada ilave bir doğrultucunun kullanılmasının amacı devredeki gürültülerden giriş gerilimi örneğinin etkilenmesini engellemektir.5). Şekil 5. Çıkış geriliminden alınan örnek bir kazanç kontrolcüsü ile 5V seviyesine düşürülmüş ve 5V’luk referans ile karşılaştırıldıktan sonra oransal. Şekil 5.8. integral. .42 Doğrultucu çıkış gerilimi ile benzetim devresinin Vo çıkışı Şekil 5.8’de gösterilmiştir. kaynak giriş geriliminden alınan ve tekrar ayrı bir doğrultucu ile doğrultularak 1V seviyesine düşürülen örnek giriş gerilimi dalga şekli ile çarpılmıştır. PID çıkışı.

. Şekil 5.9. ndüktör akımı ve detayı Daha sonra elde edilen referans işaret testere dişi dalga ile karşılaştırılır ve bu karşılaştırma sonucunda Şekil 5.9’da gösterilmiştir. benzer amaçla R-S flip floplar kullanılmaktadır. Elde edilen işaret sıfır ile karşılaştırılarak DGM işareti elde edilmiş olur.43 Elde edilen akım hata işareti. Indüktör akımı ve detayı Şekil 5. bir sonraki aşamada yer alan DGM işaretinin üretiminde uyumlu hale getirilebilmesi için PID’den geçirilir. Piyasada bulunan tümleşik devrelerde.10’daki dalga şekli elde edilir.

Şekil 5.44 Şekil 5.985 olarak elde edilmiştir. Üretilen anahtarlama işareti dalga şekli ve detayı Benzetim devresinde yer alan güç katsayısı hesaplama bloğu ile güç katsayısı 0.11’de gösterilmiştir. Sonuçta THB %3. Matlab/Simulink’te mevcut powergui uygulaması ile giriş akım işareti referans alnarak ölçüm yapılmıştır. yapılan ölçüm ve akım harmonikleri Şekil 5. Giriş akımına göre THB ve akım harmonikleri .11.10.15 olarak ölçülmüş.

bacak 14’deki osilatör rampası ile karşılaştırıldığı darbe genişlik modülasyonu karşılaştırıcısına bağlanır. Vvea. R-S mantık denetleyicisini sürer ve böylece bacak 16’daki yüksek akım çıkışını sürer. Bacak 12’den gelen lset akımı. leri besleme girişi. Çarpıcının diğer girişi lAA. Akım yükseltecinin tersleyen girişi. Osilatör ve karşılaştırıcısı. DENEYSEL UYGULAMA Pratik uygulamanın gerçekleştirilmesi için yükselten GKD ve ortalama akım kipinde denetim araştırılmış ve piyasada kolayca bulunabilen UC3854N tümleşik devresi ile çalışılmıştır.45 6. Bu bacak 6 voltta tutulur ve bir akım girişidir.1’in üst sol köşesi gerilim karşılaştırıcıyı ve tümleşik devreyi. Şekil 6. Tümleşik devre. UC3854’deki çıkış gerilimi dâhili olarak 15 V’a kenetlendiğinden MOSFET’lerin kapıları aşırı sürülmez. Referans gerilim çıkışı bacak 9’a bağlanmıştır ve giriş gerilimi bacak 15’e bağlanmıştır. çalışmaya geçirme ucunu içerir. Gerilim hata yükseltecinin çıkışı. bacak 6’dır ve bu giriş doğrultucularından gelen programlama dalga şekli için giriştir. Bacak 2’de bir acil durum tepe akımı sınırlaması sağlanmış olup. Gerilim hata yükselteci‘nin tersleyen ucu Vsens adı verilen 11 nolu bacağa bağlanmıştır.1’de gösterilmiştir. Akım hata yükseltecinin çıkışı. Bu karşılaştırıcıların her ikisinin de çıkışı. bacak 4’e bağlanmıştır bu da Ialgılama bacağıdır. bacak 8’dir ve değeri çarpıcının bölücü girişine beslenmeden önce karesi alınır. 7 numaralı bacakta mevcuttur ve bu ayrıca çarpıcıya bir giriştir. maksimum çıkış akımını sınırlandırmak amacıyla çarpıcıda kullanılmaktadır. UC3854 blok diyagramı Şekil 6. ciddi miktarda toprak seviyesinin altına çekildiğinde çıkış darbesini kapalı yapar. . Vff. cihazın çalışmasına izin vermek için doğru olmalıdır. güç katsayısı düzelticiyi denetlemek üzere gerekli devreleri içerir. Çarpıcının çıkış akımı lmo’dur ve akım hata yükseltecinin terslemeyen girişine de bağlı olan bacak 5’den dışarı akar.

Yükselten güç katsayısı düzeltici için denetim devresi çeviricinin güç seviyesi ile çok fazla değişmez. en yüksek çıkış gücü=210W. en düşük ve en yüksek çıkış gücü ve giriş hat frekans sınırı belirtilmelidir. 5000 watt’lık güç katsayısı düzeltici. Örneğin. . Tasarım işlemi aynı olduğundan ve güç kısmı ölçeklendirilebildiğinden. 210W düzeltici bir örnek olacaktır ve daha yüksek ya da düşük çıkış seviyelerine ayarlanabilir. giriş gerilim aralığı=80-265 Vaa. Güç Kısmı Tasarımı Güç kısmı tasarımında 210 W’lık yükselten çevirici ele alınmıştır. Bu nedenle çıkış gerilimi 400 Vda olarak seçilmiştir.1. Hat frekans aralığı= 45-55 Hz. UC3854 blok diyagramı Güç kısmı değişse de tasarım işlemi tüm güç katsayısı düzeltici devreler için standarttır. 50 watt’lık çeviricinin sahip olduğu hemen hemen aynı denetim devresine sahiptir. Tasarım işlemi çevirici performansı için özelliklerin belirlenmesi ile başladığından.1. Şekil 6.46 6. Bir yükselten regülatörün çıkış gerilimi en yüksek giriş geriliminin tepe değerinden daha yüksek olmalıdır ve en yüksek giriş geriliminden %5 ila %10 daha yüksek olan değerler önerilir.2‘de kurulacak uygulama devresinin şematik diyagramı gösterilmiştir. Şekil 6.

. Buradaki çeviricide.1 ile verilir.47 Anahtarlama frekansının seçimi genelde keyfidir. 100 kHz’lik anahtarlama frekansı kullanılmıştır. en düşük hat geriliminin tepesinde görülür ve Eş. güç kayıplarını azaltmak için daha düşük anahtarlama frekansı seçilir. giriş sinüsoidinin tepe akımı ile başlar.2.2. 6. 210W’lık güç katsayısı ön regülatörünün şeması 6. En yüksek tepe akımı. ndüktör Seçimi ndüktör. Birçok uygulamada 20 kHz ila 300 kHz arasında seçilen anahtarlama frekansının uygun olduğu kanıtlanmıştır. girişteki yüksek frekanslı dalgacık akımının miktarını belirler. ndüktör değerinin seçimi. Yüksek güç seviyelerinde çalışan çeviricilerde. Şekil 6. Anahtarlama frekansının güç devrelerini mümkün olduğunca küçük olmasını sağlayacak ve bozulmayı en aza indirecek kadar büyük ve verimliliği koruyabilecek kadar düşük seçilmesi gereklidir.

Devrede ndüktör olarak Siemens firmasının B82505-W-A4 kodlu indüktörü kullanılmıştır.3’de verilmiştir. hat akım tepesine eklenmiştir böylece indüktör tepe akımı tepe hat akımı ve tepeden tepeye yüksek frekanslı dalgacık akımının yarısının toplamıdır. anahtarlama frekansı dalgacık akımının etkin değeri ve hat akımının ikinci harmoniğidir. Çıkış Kapasitörü Çıkış kapasitörünün seçiminde etkili olan faktörler. Isı artışı için . ikinci harmonik dalgacık akımı. ndüktör değeri.1) ndüktördeki tepeden tepeye dalgacık akımı. Yüksek değerdeki dalgacık akımı çeviriciyi. Bu aslında. görev çarpanı D’ye ve anahtarlama frekansına göre seçilir. 6. anahtarlama frekansı dalgacık akımı.3. Normalde çıkış kapasitörü olarak seçilen büyük elektrolitik kapasitörlerin frekansla değişen ve genelde düşük frekanslarda yüksek olan eşdeğer seri direnci vardır.3) Yüksek frekanslı dalgacık akımı. çıkış dalgacık gerilimi ve tutma süresidir. doğru akım çıkış gerilimi. doğrultulmuş hat akımı peryodunun büyük bir kısmında kesikli iletim kipine götürebilir. Kapasitörün taşıyabileceği akım miktarı genelde ısı artışı ile belirlenir. Çıkış kapasitörü boyunca toplam akım.2) L= (6. 6. ndüktörün bu akım seviyesine dayanacak şekilde tasarlanması gereklidir. düşük giriş gerilimindeki tam sinüs dalgasının üstündeki tepe akıma. Gerekli olan iki eşitlik Eş. normalde maksimum hat akımının %20’si olacak şekilde seçilir.2’de ve Eş. 6.48 I hat ( pk ) = 2 xP Vin (min) (6. yüksek frekanslı dalgacık akımının maksimum değeri olmadığından keyfi bir seçimdir. D= Vo − Vin Vo Vg xD f s x∆I (6.

giriş gerilimi kesildiğinde çıkış geriliminin belirli bir aralıkta tutulma süresidir. Örneğin her bir watt başına 0. yükün çalışacağı minimum gerilim. Çıkış diyotunun. Tipik olarak bu değer 15 ila 50 msn arasındadır. tutma gereksinimi. Tutma zamanı. en az indüktördeki en yüksek tepe akımına eşit ve gerilim değerinin ise en az çıkış gerilimine eşit olması gereklidir. çıkıştaki her watt başına 1 ila 2 mikrofarad arasındadır.4) Burada Co çıkış kapasitörü. 400 Vda çıkışlı harici güç kaynaklarında. 6. Vo çıkış gerilimi ve Vo(min) yükün çalışacağı en düşük gerilimdir. Genellikle yüksek frekans dalgacık akımı ve düşük frekans dalgacık akımı ve bunların birbirine eklenmesine bağlı sıcaklık artışının hesaplanması daha uygundur. 2 xPç x∆t Vo2 − V02(min) Co = (6. Akım Algılama Akım algılama için. Pç yük gücü. ∆t tutma süresi. 6. Dirençteki güç . Tutma süresi cinsinden bunlar Eş. çeviricinin toprak dönüşüne bir algılama direncinin konulması ya da akım trafosu kullanılması olmak üzere iki genel yöntem vardır. Anahtarın akım değerinin. yük gücü ve çıkış kapasitöründe depolanan toplam enerjinin bir fonksiyonudur. Aynı durum çıkış diyotu için de geçerlidir. çıkış gücü.4 ile verilir.49 tam bir değer hesaplanması genellikle gerekli değildir. 6.2 mikrofarad gibi alınabilir ve daha sonra dalgacık akımı ve dalgacık gerilimi temel belirleyiciler olur. Tutma gerekli değilse kapasitör daha küçük olabilir. Anahtar ve Diyot Anahtar ve diyotun güvenli çalışmayı garanti edecek özellikte olması gereklidir.4.5. anahtar iletim durumundaki güç kaybını düşürecek ve kendi kayıplarını düşük tutacak şekilde hızlı olması gereklidir. Tutma zamanı.

Akım hata yükseltecinin tersleyen girişindeki (bacak 4) gerilim.5) . Şekil 6.6.5 ile verilmiştir: Vrs xR pk1 Vref R pk 2 = (6. Akım hata yükseltecine terslemeyen giriş. akım hata yükselteci bir integrator olarak yapılandırılmıştır. Ortalama akım kipli denetim için düşük frekanslarda. Örnek çeviricide direnç ile akım algılama kullanılmıştır (Bkz. akım kontrol döngüsü için toplama bağlantısı gibi davranmaktadır ve çarpıcı çıkış akımını algılama direncinden (programlama direnci Rmo üzerinden akan) gelen akımla toplar. 6. 6. Tepe Akım Sınırı UC3854’deki tepe akım sınırı üzerindeki anlık akım. yükselten regülatörü denetler.50 harcaması yüksek akım seviyelerinde biraz büyük olur ve bu durumda akım trafosu daha uygundur. Rs üzerindeki gerilim. çünkü düşük frekanslarda kazanç yüksektir. Akım sınır değeri. Gerilim bölücü için eşitlik Eş. Yüksek frekanslardaki kazanç düşük olduğundan anahtarlama frekansında nispeten büyük gerilimler olabilir. çarpıcı çıkışı ile paylaştığı) ortalama gerilim sıfır olmalıdır. referans gerilimden akım algılama direncine basit bir gerilim bölücü ile belirlenir. Bu nedenle akım hata yükseltecinin (bacak 4) tersleyen girişi Rci üzerinden toprağa bağlanır. Fark. Algılama direnci üzerindeki gerilim küçük tutulmalıdır ve bacak 2 ve 5 negatife gitmelerini önlemek için kenetlenmelidir.2). örnek çeviricideki akım algılama direncindeki akım. bacak 4’deki ortalama gerilim sıfır olmalıdır çünkü Rci üzerinden toprağa bağlanmıştır. en yüksek değerini aştığında anahtarı kapatır ve bacak 2 toprağın altına çekildiğinde etkin olur. Bu nedenle akım hata yükseltecinin terslemeyen girişindeki (bacak 5. toprağa göre negatife gider bu nedenle UC 3854’ün bacaklarının toprağın altına inmemesinden emin olunmalıdır. Ancak. düşük frekanslarda küçüktür.

4 ila 4. Iaa doğrultulmuş giriş geriliminden gelen programlama akımı. Tasarımın çıkışta başlayarak girişe doğru ilerlediği birçok tasarımın aksine çarpıcı devrelerin tasarımı girişlerle başlamalıdır. leri Besleme Gerilimi Vff kare alıcı devreye giriştir ve UC3854’deki kare alıcı devre genelde 1. giriş yarım sinüs dalgasının ortalama değeri ile orantılıdır.5 volt aralığında çalışır. Güç katsayısı düzelticinin kalbi çarpıcı/bölücüdür. Çarpıcı çıkış akımı Imo (bacak 5) ve ilgili üç girişleri Eş. girişten ileri besleme gerilimi Vff (bacak 8) ve gerilim hata yükselteci çıkış gerilimi Vvea (bacak 7).3 V doğru akımdır ve tepe değeri 38 V’dur. Şayet aa giriş geriliminin etkin değeri 27 Vaa ise. UC3854. Çarpıcı devrelere üç giriş vardır: Programlama akımı Iaa (bacak 6).7.6) Burada Km çarpıcıda bir sabittir ve bire eşittir. Bölücünün dirençleri ve kapasitörleri ikinci dereceden alçak geçiren filtre görevi yapar ve bu sebeple doğru akım çıkış. I mo = K m xI aa x (Vvea − 1) 2 Vff (6.5 volttur ve Vrs algılama direnci Rs üzerinde akım sınır noktasındaki gerilimdir. 6. Rff2 ve Rff3 (Bkz. UC 3854’de Vref 7. Küçük bir Cpk kapasitörü düşük hatta çalışma esnasında ekstra gürültü bağışıklığı için eklenmiştir. . yarım sinüsün ortalama değeri 24. Vvea gerilim hata yükseltecinin çıkışı ve Vff ileri besleme gerilimidir. Şekil 6. Çarpıcının çıkışı giriş hat akımını temsil eden bir işarettir. Vff girişi için gerilim bölücünün üç direnci Rff1. Çarpıcının çıkışı yüksek güç katsayısı vermek üzere giriş akımını kontrol etmek için akım döngüsünü programlar. Rpk2 boyunca akım 1 mA civarındadır.6 ile verilir.5 voltta sınırlayan dahili bir kenetleyiciye sahiptir.51 Burada Rpk1 ve Rpk2 gerilim bölücüsünün dirençleridir. Ortalama değer yarım sinüs dalgasının etkin değerinin %90’ıdır. giriş bu değerin üzerine çıksa bile 4.2) ve iki kapasitörü Cff1 ve Cff2 vardır. Vff’nin efektif değerini. 6.

0.414 V’un altına inerse çarpıcı çıkışını sabit tutan bir dahili akım sınırı vardır.52 Vff gerilim bölücüsünün karşılaması gereken iki koşulu vardır. . 6. Vff girişi 1. en düşük giriş geriliminde 1.8.414 V yapar. aşırı genişlikte bir aa hat gerilimi giriş aralığı varsa Vff’nin giriş gerilim aralığının yüksek ucuna kenetlenmesine sebep olur.0 V maksimum normal çalışma seviyesi olarak kurulmuş ise 5. Şayet uygulama geniş bir giriş aralığına sahipse ve çok düşük harmonik bozulma isteniyorsa Vff. Yüksek giriş hat geriliminde Vff 4. Gerilim hata yükseltecinin çıkışı çarpıcı kurulumunun ikinci parçasıdır. Bu gerilimde Vff girişi kenetlenir ve ileri besleme fonksiyonu kaybolur. leri besleme gerilimi. Vff girişi her zaman ayarlı olmalıdır böylece Vff. güç girişinin hat gerilim değişikliklerinden bağımsız olarak. Şayet 5. çıkışını 2. Şayet Vff gerilim döngüsünü kenetlerse kazanç değişeceği ve çarpıcı kenetlemesinin giriş akım dalga şeklinin yüksek miktarlarına sebep olur. Gerilim hata yükseltecinin çıkışındaki kenetleme. Gerilim bölücüsü ayarlanmalıdır ki böylece Vin düşük hat geriliminde iken Vff 1. gerilim hata yükselteciye.7 ila 3.6 V %12 daha yüksek olan bir aşırı yük güç sınırı verir.5 V civarında olmalıdır. Vff büyük iken çarpıcının doğasındaki hatalar büyütülür çünkü Vvea/Vff gittikçe küçülür.414 volta eşit olur ve gerilim bölücünün üst nodu Vffc 7. aralığın yüksek ucunda bir Vff kenetlemesinin olması. Vvea UC3854 içinde 5. Bunu yapmak için harici bir kenetleyicinin. Bununla birlikte.6 V’a kenetlenmiştir.5 V aralığına değiştirilebilir. ancak toplam sistem üzerindeki etkisi küçük olacaktır. Bu da.5 V’dan yüksek olmamalıdır. Gerilim hata yükseltecinin çıkışı. aralığın düşük ucunda çarpıcı çıkışı kenetlemesine tercih edilir.6 mA’dır. Gerilim hata yükseltecinin çıkışı çeviricinin giriş gücüne cevap verir. Vff’nin en düşük değerini 1. Çarpıcının en iyi doğrusallığı nispeten yüksek akımlardadır ancak önerilen maksimum akım 0. verilen bir Vvea geriliminde sabit kalmasına sebep olur. Çarpıcı Giriş Akımı Çarpıcı için çalışma akımı Rvac üzerinden geçen giriş geriliminden gelir.414 volta eşit olur.0 V altında tutmak üzere eklenmesi gerekir.

8) . 6.8 kullanılır.7) Burada Ct zamanlama kapasitörünün değeridir ve fs Hertz cinsinden anahtarlama frekansıdır. Çarpıcı çıkışından akım algılama direncine olan Rmo. Imo. 6. Çarpıcı çıkış akımında başka bir sınırlama Iset tarafından konulur. Normal çalışmada bacak 5 üzerindeki ortalama gerilim sıfır olacaktır ancak hat frekansının iki katında genlik modüleli olan anahtarlama frekansı dalgacık gerilimi mevcut olacaktır.9. Eş. gerilim geri besleme döngüsünü kapatmak maksadıyla indüktör akımı ile orantılı bir akım ile toplanmalıdır.75/Rset’den daha büyük olamaz. Çarpıcının çıkışı. Bu durum için çarpıcıdan maksimum çıkış akımı.6’daki Imo eşitliğinden hesaplanabilir. Imo 3. 6. Giriş akımı transfer fonksiyonuna yükselten çevirici denetiminin alçak geçiren filtre görevi yapan yükselten indüktör ve algılama direnci Rs’nin empedansına bağlı olarak yüksek frekanslarda tek kutuplu cevabı vardır. bu fonksiyonu yerine getirir ve çarpıcı çıkış bacağı toplama bağlantısı haline gelir. düşük hatta giriş sinüs dalgasının tepesinde görülür. Ct = 1. Akım döngüsü kararlı çalışma için kompanze edilmelidir. Giriş akımı transfer fonksiyonuna kontrol için Eş. Osilatör Frekansı Osilatör şarjlama akımı Iset’dir ve Rset değeri ile belirlenir ve Osilatör frekansı zamanlama kapasitörü ve şarjlama akımı ile ayarlanır.7 ile belirlenir. Zamanlama kapasitörü Eş.53 Çarpıcının maksimum çıkışı. Vç xR s Vrs = Vcea Vs xsL (6. 6.25 R set xf s (6.

anahtarlama frekansı yakınındaki akım hata yükselteci cevabına normalde bir kutup eklenir. rampadan daha büyüktür ve döngü kararsız hale gidebilir. Şayet kutup.10 ile hesaplanır. anahtarlama frekansında akım hata yükseltecinin kazancı ile çarpılır. 6.9) Burada fci akım döngüsü geçiş frekansıdır ve Rcz/Rci akım hata yükseltecinin kazancıdır. C cz = 1 (2πxf ci xR cz ) (6. (Vo/L).54 Burada Vrs giriş akımı algılama direnci üzerindeki gerilimdir ve Vcea akım hata yükseltecinin çıkışıdır. ndüktör akımının iniş eğimi giriş gerilimi sıfır iken diğer bir deyişle yükselten çeviricinin giriş ve çıkışı arasındaki fark en büyük iken maksimum değerine sahiptir. Vç xR s xR cz Vs x 2πLxR ci f ci = (6. indüktansa oranı olarak ifade edilir. faz aralığı 45 derecedir.10) Gürültü hassaslığını azaltmak için. algılama direncidir. sL yükselten indüktörün empdansıdır (ayrıca jwL’dir) ve Rs. Vs. 45 derecelik faz aralığı çok kararlıdır.Rs/L eğimine sahip bir gerilim üretir. Şayet bu geçiş frekansında ise. 6. Bu noktada (Vin=0). Akım hata yükselteci cevabındaki sıfır yerleştirmesinin geçiş frekansında ya da altında olması gereklidir. Kazanç çok yüksek ise indüktör akımının eğimi. Sıfırın geçiş frekansında yerleştirilmesi gereklidir bu nedenle kapasitörün bu frekanstaki empedansı Rcz’nin değerine eşit olmalıdır. Bu prosedür akım döngüsü için en iyi cevabı verir. Bu akım Rs akım algılama direnci üzerinden akar ve Vo. kutup kontrol döngüsünün frekans cevabını etkilemeyecektir. Döngü geçiş frekansı. osilatör rampasının tepeden tepeye genliği. Eş. anahtarlama frekansının yarısının üstünde ise. Bu eğim. Kapasitör değeri Eş. . Şayet frekansta sıfır daha düşükse faz aralığı daha büyük olacaktır.9’dan bulunabilir. bileşen değişimlerine karşı iyi toleransı vardır. indüktör akımı çevirici çıkış geriliminin. akım döngüsünün doğru kompanzasyonu için osilatör rampasının (ayrıca volt/sn’dir) eğimine eşit olmalıdır. Vo doğru akım çıkış gerilimidir.

12’deki gibidir. fr giriş hat frekansının ikinci harmoniği olan dalgacık gerilimidir. C vf = 1 2πxf r xR vi xG va (6. bölücü ve kare alıcı terimleri ister istemez güç . kararlılıktan ziyade giriş bozulmasını en düşük değerde tutmaktır. Gerilim hata yükselteci kompanzasyonunun tasarımında ilk adım çıkış kapasitöründe mevcut dalgacık gerilim miktarının belirlenmesidir. kinci harmonik gerilimin tepe değeri Eş. Çarpıcı. Rvd istenen çıkış geriliminden ve 7.55 6. Eşitlik basit olarak Eş. kararlılık için kompanze edilmelidir ancak gerilim döngüsünün bant genişliği anahtarlama frekansı ile karşılaştırıldığında. Gerilim Hata Yükselteci Kompanzasyonu Gerilim kontrol döngüsü.10. hat frekansının ikinci harmoniğinde gerilim hata yükseltecinin doğru kazancı verebilecek şekilde seçilmiştir.5 Vda’lık referans geriliminden bulunabilir. kinci harmonik dalgacık frekansında kazancı ayarlayan geri besleme kapasitörü Cvf. çıkış kapasitörü üzerindeki hat frekansının ikinci harmoniğini zayıflatmak için döngü bant genişliği yeterince küçük olmalıdır.11 ile verilir: Pg 2πxf r xC o xVo Vopk = (6.11) Burada Vopk çıkış dalgacık geriliminin tepe değeridir (tepeden tepeye değer bunun iki katıdır. çok küçük olduğundan gerilim kontrol döngüsü ile ilgili gereksinim. 6.). Gerilim döngüsü kazancı hata yükselteci kazancı ile giriş terimleri olarak ifade edilebilen yükselten kısım kazancının çarpımıdır. Gerilim hata yükseltecinin kutup frekansı döngü eşitliği kazancının bire eşitlenmesiyle ve bunun frekans için çözülmesi ile bulunabilir. Co çıkış kapasitansının değeridir ve Vo doğru akım çıkış gerilimidir. 6. Rvi değerinin fazla güç harcamayacak bir değerde seçilmesini müteakip. gerilim bölücüsü Rvi ve Rvd tarafından ayarlanır. Giriş akımı modülasyonunu küçük tutmak amacıyla.12) Çıkış gerilimi.

Bu da bize yükselten kısmın transfer fonksiyonunu. gerilim hata yükseltecinin çıkışını daha önce anlatılan güç denetim işaretine çevirmektir. devrede yük olarak seri bağlı her biri 100 W gücündeki iki tungsten ampül kullanılmıştır.16) Uygulama devresi. Pg xX co xX cf ∆Vvea xVo xR vi Pg ∆Vvea xVo xR vi xC o xC vf x (2π) 2 Gv = (6. ∆Vvea gerilim hata yükselteci çıkış geriliminin aralığı (UC3854’de 4 Volt) ve Vo da çıkış gerilimidir. Xcf geri besleme kapasitansının geri beslemesi ve Rvi giriş direncidir. Pg xX co ∆Vvea xVo G bst = (6. Xco çıkış kapasitörünün empedansı. buna ilave olarak yine kayıt özelliğine sahip Fluke marka güç analizörü ve standart multimetre ile deneye tabi tutulmuştur. Kendi frekansında kutbun üstünde hata yükseltecinin kazancı Eş.15) 2 f vi = (6.13) Burada Gbst. çarpıcı.1’de görülen Textronix marka kayıt özellikli osiloskop (20x ölçüm probu ile). Elde edilen 383 voltluk da çıkış gerilimi . Söz konusu devre bir önregülatör mahiyetinde olduğundan. bölücü ve kare alıcıyı içeren yükselten kısmın kazancı.14’deki gibi verilir. Resim 1. 6.56 safhası kazancı içine girer ve görevleri. 6.14) Burada Gva gerilim hata yükseltecinin kazancı. G va = X cf R vi (6.13’de olduğu gibi ifade etmemizi sağlar. Pin ortalama giriş gücü. güç terimleri cinsinden Eş. Toplam gerilim döngüsünün kazancı aşağıdaki eşitlikteki gibi Gbst ve Gva’nın çarpımıdır [19].

1. Resim 1. .57 uygun bir da/da çevirici ile 210W civarındaki güçlerde daha düşük gerilimlerde kullanılabilir. Devrede EMG filtresi olarak Siemens firmasının B84110-A-A20 filtresi kullanılmıştır. Yükselten ön regülatörün 210W’lık uygulama devresi resmi UC3854’ün yer aldığı Şekil 6.3’deki uygulama devresi kurularak çalıştırılmıştır.

4’de gösterilmiştir.3. 210W’lık güç katsayısı ön regülatöründe kullanılan elemanlar Giriş akımı ile ilgili olarak. . Şekil 6.58 Şekil 6. filtre kapasitörü değeri 10 nF + 0. elde edilen giriş gerilim ve akımı Şekil 6. yeterince zayıflatılamadığı değerlendirildiğinden.47 µF olarak seçilmiştir.3’de belirtilen ve köprü diyot çıkışındaki sinyali referans alan VFF girişindeki ikinci harmonik bileşenin [19]. yapılan ilk ölçümde. Müteakiben yapılan ölçüm sonucunda.

4. . Uygulama devresinde giriş gerilimi ve akımı Giriş voltajı ve indüktör akımı analiz edilerek Şekil 6.59 Şekil 6.5 elde edilmiştir. Uygulama devresinde giriş voltajı ve indüktör akımı ndüktör akımı detaylı incelendiğinde Şekil 6. Şekil 6.6 elde edilmiştir.5.

Uygulama devresinde indüktör akımı detayı Doğrultucu çıkış gerilimi incelenmiş ve Şekil 6.7.6.60 Şekil 6. Şekil 6.7 elde edilmiştir.8 elde edilmiştir. Uygulama devresinde doğrultucu çıkış gerilimi Anahtar (Mosfet) üzerindeki gerilim ile kapı işareti incelenmiş ve Şekil 6. .

9. reaktif gücün (Q) 28 VAR. GK değerleri Gerçek gücün (P) 179 W. görünür gücün (S) 182 VA olduğu. Uygulama devresinde P. Q ve S güçleri ile güç katsayısının güç analizörü ile ölçümü yapılmış ve Şekil 6. Harmonik akımlar ile THB değerleri için yapılan analiz sonucunda Şekil 6. Q.99 olduğu görülmüştür. Uygulama devresinde anahtar üzerindeki gerilim ve anahtar kapı işareti P.10 elde edilmiştir.8.9 elde edilmiştir. Şekil 6. .61 Şekil 6. S güçleri. güç katsayısı değerinin ise 0.

Gerilim ve akım değerlerinin çarpımını sonucunda çıkış gücü yaklaşık 157 W olarak hesaplanmıştır. Uygulama devresinde giriş akımı ve gerilimi harmonikleri ve THB Giriş akımı için THB değerinin %5. diğer taraftan giriş geriliminde THB’nin %2. Uygulama devresinde çıkış gerilimi ve akımı Dijital multimetre ile yapılan ölçüm sonucunda çıkış geriliminin 383 V da. Şekil 6.11). çıkış akımının 0. .62 Şekil 6.5 olduğu.15 olarak elde edilmiştir (Bkz.11’deki gibi elde edilmiştir.10.11.6 olduğu görülmüştür.41 amper olduğu görülmüştür. Çıkış gerilimi ve akımı Şekil 6. Şekil 5. Benzetim sonuçlarında giriş akımı için THB değeri %3.

7 olarak hesaplanmıştır. . çıkış gücünün giriş gücüne oranlanması ile uygulama devresinin verimi %87.63 Devrenin giriş gücü 179 W olarak ölçülmüş olduğundan (Bkz. Şekil 6.9).

985 ve THB %3. .5 olarak elde edilmiş. güç katsayısı düzeltici olarak kullanılmıştır. Önerilen denetleme yönteminin Matlab/Simulink programında benzetimi gerçekleştirilmiş ve elde edilen sonuçlar sunulmuştur. Modüler devre yapılarının kullanımı ile bu katı kurallar biraz yumuşatılmaya çalışılsa da. sadece belirli bir cihaza ya da güç ve akım değerine yönelik uygulamalar gerçekleştirilebilmekte ve bunların sonucunda katı kurallar dâhilinde işleyen uygulamalar karşımıza çıkmaktadır.15 olarak elde edilmiş. SONUÇ VE ÖNER LER Bu çalışmada. çıkış gücünün. işlevsel yükselteçler. uygulama devresinde ise bu değerler sırasıyla 0.64 7. Ayrıca UC3854N ticari tümleşik devre kullanılarak 210 wattlık deneysel devre yapılmış ve elde edilen sonuçlar benzetim sonuçları ile karşılaştırılmıştır. tasarımcı tarafından denetlenebilecek ilave modüller geliştirilebilecek ve oluşabilecek aksaklıklar kolayca tespit edilebilecektir.6 olduğu görülmüştür. gerilim kontrol döngüsü. her bir safhada tasarımcıya ölçüm ve denetleme imkânı veren yapıların kullanılması halinde. şebekeye bağlanan elektrikli sistemlerin giriş enerjisi verimliliklerini ifade eden güç katsayısı ve güç katsayısının aktif veya pasif yöntemlerle düzeltilmesi üzerinde durulmuş. güç katsayısı düzeltme amacıyla üretilmekte olan tümleşik devrelerde. Bu tip tasarımlarda yapılan hesaplamalarda. Benzetim devresinde güç katsayısı 0. aktif güç katsayısı düzeltme sistemleri incelenmiştir. Böylece tasarım esnasında birbirinin tamamlayıcısı olan akım kontrol döngüsü. tasarımda gerekli esnekliğe kavuşulabileceği değerlendirilmektedir.99 ve %5. Uygulama devresinde kullanılan. Çalışmada gerilim yükselten çevirici devre. Aktif güç katsayısı düzeltmede kullanılan yöntemlerden biri olan ve 200 watt ile üzerindeki uygulamalarda kullanım alanı bulan “sürekli iletim kipinde çalışan tek fazlı gerilim yükselten ön regülatör devresinin. giriş gerilim ve akım değerlerinin hesaplamalara katılması sonucunda. ortalama akım kipinde denetimi” yöntemi araştırılmış ve bu devrenin 210 watt güç seviyesinde vereceği sonuçların ortaya konması amaçlanmıştır. PI denetleyicilerin giriş ve çıkış durumları gibi her bir safha. diğer taraftan giriş gerilimindeki THB’nin %2. UC3854 tümleşik devresi ile ilgili hesaplamalar titizlikle yapılmış ve tümleşik devrenin tüm uçlarındaki işaret değerleri tek tek kontrol edilmiştir.

her bir cihaza bir güç katsayısı düzeltme devresi ya da aktif filtre konulması seçeneği yerine. Bu nedenle konuyla ilgili araştırmaların.65 Diğer taraftan her bir cihaza ayrı bir güç katsayısı düzeltme devresinin eklenmesi. güç katsayısı düzeltme konusunda yapılan çalışmaların ve harmonik sınırları ile ilgili yasal düzenlemelerin. güç faktörü düzeltilmiş 383 V da çıkış ile normalde evlerde ve işyerlerinde aa şebekeden beslenen her biri 100 Wattlık iki adet tungsten ampül seri bağlı olarak kullanılmış ve ampüllerin normal çalışmasını sürdürdüğü görülmüştür. harmoniklerin şebekeye verilmesini ve dolayısıyla oluşabilecek olumsuzlukları engellese de. Örnek olarak buradaki çalışmada. aa yerine da kullanımına yönelik olarak. hem de aa gerilimin aynı anda kullanımına bağlı olarak ortaya çıkabilecek karışıklıkları önlemek için aa ve da gerilim için farklı konnektörler kullanılabilir. kısa vadede elektrik enerjisinin tasarrufunda ve harmoniklerin sınırlandırılmasında fayda sağlamayacağı görülmektedir. hâlihazırda güç katsayısı düzeltme devresine sahip olmayan birçok cihaz ailesinin evlerde ve işyerlerinde kullanılmakta olduğu düşünüldüğünde. her bir dağıtım şebekesinden ya da her bir abonenin hat girişinden aa gerilim yanında güç faktörü düzeltimi gerçekleştirilmiş da gerilimin de sağlanması ve doğru akımla çalışan cihazların beslemesinin de bunlara göre ayarlanması üzerinde yoğunlaşmasının daha etkili bir çözüm olacağı değerlendirilmektedir. . normalde aa ile çalışan cihazların da ile çalışma durumunda vereceği sonuçlar ortaya konabilir ve buna göre çözüm yolları üzerinde durulabilir. Hem da. Ya da [1]’de de belirtildiği üzere evlerde ve işyerlerinde.

R. 172-179 (1995). Choi. Ankara. “Understanding Power Factor”. Yang. Basu. 16(3): 360-368 (2001). Yüksek Lisans Tezi.M. Mohan. 161163. A. K. IEEE PEDS. Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.H.C.N.. K..T. John Wiley & Sons Inc. B.. Smedley. R. ON. Italy. . Garcia.A. T. Cobos. 9.. N. 8. 4. Robbins... S. H. Uceda. P.. 3. “A Topology Survey of Single-Stage Power Factor Corrector with a Boost Type Input. “An Optimal and Flexible Control Strategy for Active Filtering and Power Factor Correction Under Non-Sinusoidal Line Voltages”. Bhat. Prieto. STMicroelectronics. The Electronics Handbook.. 1-5 (1999). 50(5): 962-981 (2003).. Qiao. 38(4): 1210-1219 (2002). “POWER ELECTRONICS Converters. E. B.. 10. “Single Phase Power Factor Correction: A Survey”.P. Mohammad.A. 5.P.K. Al-Haddad.M. Sen. R. 12. Pandey...Current-Shaper”. T. Chandra. “A Novel Common Power Factor Correction Scheme for Homes And Offices”. C. Çiftçi. 20(3): 22572263 (2005).. ABD. IEEE Transactions On Aerospace And Electronic Systems. 6. Gopalarathnam....66 KAYNAKLAR 1. 13-14 (2005). O.... Singh. “Güç Katsayısı Düzeltici Devrenin Kayan Kip Yöntemi ile Denetimi”. “Variable On-time Control of the Critical Conduction Mode Boost Power Factor Correction Converter to Improve Zerocrossing Distortion”.M.. W. SCILLC. Rafiei. IEEE Transactions On Power Electronics. Kim. A. 2. Kanada. Undeland. J. IEEE Transactions On Power Electronics. CRC Press. Semiconductor. S. D... “DC to DC Conversion”.W. A.. 991-992 (1996). Kim. HBD853/D 2. 16(2): 297-305 (2001). J. Applications And Design”. “PFC Handbook”. 11. IEEE Transactions On Power Delivery. 7. “Power Factor Correction Circuits with Robust Current Control Technique”.. K. 1542-1546 (2005). Z. Kothari.S. 5-7 (2004). Singh. Bollen.. 18(3): 749-755 (2003).. J. Wuidart. S.. “A Review of Single-Phase Improved Power Quality AC–DC Converters”. L.. Ghazi.. IEEE Transactions On Industrial Electronics. IEEE Transactions On Power Delivery.. M. Alou P.J. Toliyat...

Iu.K. ..C.. 14. P. N. Cho.. International Journal of Bifurcation and Chaos. Gotfryd. M.H... 13(10): 3107-3114 (2003). S. Azli. B. IEEE. “Limits in Boost Power Factor Corrector Operating in BorderLine Mode”. O. 17.A. 1106-1109 (2003). C. “Bifurcation Behavior Of A Power-FactorCorrection Boost Converter”.. Cheng. Dranga. H. S.D.. H.. Lin. Mori. 16..H. 18. H. 15. IEEE Transactions On Power Electronics. IEEE.S. “Fundamental Frequency Parabolic Boost Power Factor Correction Pwm Controller For Lossless Soft-Switching”. T.L.. III:5760 (2001). Moo. C.. Todd. Choi.. 19. 962-967 (2002). “Zero-Current-Switching (ZCS) Power Factor Pre-regulator (PFP) with Reduced Conduction Losses”. “UC3854 Controlled Power Factor Correction Circuit Design”. M..C. Tanitteerapan. Tse. IEEE Transactions On Power Electronics. 17(3): 398-404 (2002)..R.. N. Texas Instruments Inc. Choi. P. 3:269-288 (1999)...67 13. Muhamad. Sahid.H. 18(6): 1330-1335 (2003). “Parallel Operation of Modular Power Factor Correction Circuits”. IEEE. “Study on the Performance of the Boost Power Factor Correction (PFC) Circuit With Variable Inductor Current Sense Resistor Values”.

68 EKLER .

69 EK-1 UC 3854 Veri kitabı .

70 EK-1 (Devam) UC 3854 Veri kitabı .

71 EK-1 (Devam) UC 3854 Veri kitabı .

72 EK-1 (Devam) UC 3854 Veri kitabı .

73 EK-1 (Devam) UC 3854 Veri kitabı .

74 EK-1 (Devam) UC 3854 Veri kitabı .

75 EK-1 (Devam) UC 3854 Veri kitabı .

76 EK-1 (Devam) UC 3854 Veri kitabı .

77 EK-1 (Devam) UC 3854 Veri kitabı .

78 EK-1 (Devam) UC 3854 Veri kitabı .

Yrd. Elk. Ltd. ngilizce Yayınlar 1.79 ÖZGEÇM Ş Kişisel Bilgiler Soyadı.Prj.Tek. Türk Patent Enstitüsü 2001/65 Resmi Patent Bülteni. ve Kont. “Gerekli Durumlarda Otomatik Olarak Uzun-Kısa Huzme Anahtarlama Sistemi”. Erdinç : T. adı Uyruğu Doğum tarihi ve yeri Medeni hali Telefon Faks e-mail Eğitim Derece : SEV ND R C .1976 Ankara : Bekar : 0 533 551 28 40 :: sevindirici@mynet. Şti.Uz.Ynt.06. E. Hobiler Bilgisayar teknolojileri.lüğü Saytek Say. : 29./Elk-ElktronikMüh.Serv.ve Day.C.. 139 (2001).Gn.Md. Kocatepe Mimar Kemal Lisesi 1999 1994 Yer Görev 2003-2008 2002-2003 1999-2000 Yabancı Dil Milli Savunma Bakanlığı Sos.com Eğitim Birimi Mezuniyet tarihi Lisans Lise ş Deneyimi Yıl Kırıkkale Ünv. Bilgi şlem Uzmanı Programlama ve Tek. Sevindirici. Müzik .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful