You are on page 1of 139

T.C.

MARMARA NVERSTES SOSYAL BLMLER ENSTTS LAHYAT ANABLM DALI SLAM FELSEFES BLM DALI

MOLLA SADRANIN ONTOLOJSNDE VARLIK VE MAHYET Yksek Lisans Tezi

SMEYYE PARILDAR

stanbul, 2008

T.C. MARMARA NVERSTES SOSYAL BLMLER ENSTTS LAHYAT ANABLM DALI SLAM FELSEFES BLM DALI

MOLLA SADRANIN ONTOLOJSNDE VARLIK VE MAHYET Yksek Lisans Tezi

SMEYYE PARILDAR Danman: Prof. Dr. LHAN KUTLUER

stanbul, 2008

Z Onyedinci yzyln nemli dnrlerinden Molla Sadr, Mir Damad, Mir Findiriski, Amuli gibi dneminin byk alimlerinden ders almtr. Kendisinden nceki felsef birikimden istifade ederek kurduu felsefe sisteminde Varln asleti temel ilkesidir. Her eyin ilkesi ve hakikatin kayna olan Varlk, dinamik bir tabiata sahiptir ve kendine zel bir varolula varolan her bir mevcud, kendi mahiyetini aa vurmaktadr. Zorunlu Varlk, saf varlktr ve onun dndaki tm varlklarda varlk ve mahiyet karktr. Sadrya gre yegane hakikat olan varlk ayn zamanda nce ve sonra olu, kuvvet ve zayflk asndan varlklardaki ayrmn da ilkesini tekil eder. Mahiyete gelince o bir tabii bir tmeldir. Madde alemindeki varlklarn en mkemmel rneklerini iermekte olan msl (idealar) ise trlerin srekliliini salamaktadr. Bir yn ile tanrya baml bir yn ile varlk-verici konumda bulunan msl (idealar), Sadr tarafndan mufark varlklar olarak kabul edilirler.

ABSTRACT One of the prominnet figures of philosophy of seventeenth century, Mulla Sadra, had been educated by Mir Damad, Mir Findiriski and Amuli. In his synthesis his main principle is principality of Wujud (Existence). Existence is source of every reality and principle of everything. Existence has a dynamic nature. Each being occurs with its special way of being and makes its own quiddity appear from its Existence. The Necessary Being is pure Existence and all else is a mixture of Existence and Quiddity. The only reality, Existence, is also the source for difference between beings. As they occur in different densities of Existence and in different times (being before and after) they become different from each other. As it comes to quiddity, it is a natural universal and all its ingredients (differentia, genus, matter, form) are also mental. Ideas on the other hand, are perfect principles of beings in the material world. They cause continuum and sameness of species. Ideas are on one hand seperate beings and on the other dependent to God.

NSZ nsan, var olduka dnmek, dnmeyi srdrdke Varlk hakknda sorular retmek durumundadr. Metafizik, akn olana dair bir inceleme olarak alndnda ise merkez sorusu varlk nedir? olacaktr. Dneminin nemli isimleri Mir Damad, Mir Findiriski, Amuliden eitim alan ve slam felsefe-kelam-irfan geleneklerinin olgun meyvalarnn verildii bir devirde yaayan Molla Sadr da varlk incelemesini, Varlk merkeze alarak sisteminin ana konusu haline getirmitir. O, dinamik bir varlk kabul ile statik bir inceleme olan felsefeye nemli bir katk salamtr. Metod olarak nazar ya da akl karmn yannda kef yntemini benimsemesi de bu dinamik anlay ile ilgili olsa gerektir. Onun sisteminde her varlk, zel bir varolula varla gelir. Bu varolu makam sayesinde her bir mevcud dierinden ayrlr. Her biri kendi mahiyetini aa vuran varlklar nce ve sonra olu, kuvvet ve zayflk asndan farkl dzeylerde vardrlar. Zorunlu Varlk, saf varlktr ve onun dndaki tm varlklarda varlk ve mahiyet karktr. Sadrya gre yegane hakikat olan varlk ayn zamanda varlklardaki ayrmn da ilkesini tekil eder. Farkl fikir okullarn birletiren ve orijinal almlar olan bir felsefe sistemi ortaya koyan Molla Sadr zerinde younlamak, kendi dnce geleneimiz ve gnmz geleneklerine dair daha geni perspektifler gelitirmeye sebep olabilir. Bu meyanda tez almamzn varla dair aratrmalarn ve Molla Sadr hakkndaki almalarn keyfiyet ve kemiyete artmasna vesile olmasn temenni ediyorum. Youn ve zorlu bir alanda yaplm olan bu tez almas, bir ok iyi insann yardm ile ortaya kt. Ancak Rabbimin inayeti olmasa bunca destek ve yardm ve onlara elik eden gayretler de tezin tetmimine fayda veremeyecekti. ncelikle tezin son ylnda yeniden dzenlemeler ve ufuk ac felsef ynlendirmeleri sayesinde farkl bir bak ile konuyu almama vesile olan danman hocam Prof. Dr. lhan Kutluere, tez konusu ve temel aratrmalarmda mfik yardmlarndan istifade ettiim Yrd. Do. Dr. Burhan Krolu hocama, Molla Sadr hakknda bitmez sorularma sabrla cevap veren Dr. brahim Kaln hocama ve bn Sn metafiziine dair geni birikimini ilm bir cmertlik iinde paylama inceliinde bulunan Dr. mer Trker hocama teekkr etmek istiyorum. alma sresince geni Molla Sadr kitaplndan ve rahat alma ortamndan istifade ettiim SAM Ktphanesinin yetkililerine ve alsanlarna, yksek II

lisans eitimi boyunca bu yolculuun seviyeli ve derinlikli bir ilm yolculua dnmesine katks olan tm arkadalarma, zihnen younlama ihtiyacm anlayla karlayan amir ve alma arkadalarma, zellikle tez almas srasnda metni okuma ve anlam ve muhtevas konusunda fikirlerini paylama nezaket ve sabrn gsteren deerli insanlar Elmin Aliyev, Meryem ke, Dr. Halide Yenen, Fatma Turay, Hatice Toksz ve Tuba Kora kran borluyum. Bana benden fazla inanan ve hep yanmda olan annem Hafize Parldar ve babam Ali Parldara ve bana katlanan tm aile bireylerine en derin kranlarm sunmak istiyorum.

Smeyye PARILDAR

Bostanc, 2008

III

NDEKLER
Z..................................................................................................................................................................I ABSTRACT..................................................................................................................................................I NSZ........................................................................................................................................................II NDEKLER..........................................................................................................................................IV KISALTMALAR.......................................................................................................................................VI GR............................................................................................................................................................1 BRNC BLM.......................................................................................................................................9 MOLLA SADR VE TARHSEL GELM AISINDAN VARLIK-MHYET PROBLEM.....9 I. MOLLA SADRNIN FELSEF AHSYET...................................................................................10 A.MOLLA SADRNIN ENTELEKTEL BYOGRAFS .........................................................................................10 B.SADRNIN ESERLERNE TOPLU BAKI........................................................................................................13 II. MOLLA SADRDAN NCE VARLIK-MHYET PROBLEMNN ELE ALINII...............24 A. ANTK YUNAN DNCESNDE VARLIK: PARMENDES VE HERAKLT, EFLTUN VE ARSTO ............................24 B. SADR NCES SLM FELSEFESNDE VARLIK NCELEMES: FRB, BN SN VE SHREVERD .......................36 III. MOLLA SADRNIN FELSEF SSTEMNN DAYANAKLARI VE SADRNIN VARLIK VE MHYET PROBLEMN ELE ALII...........................................................................................48 A. MOLLA SADR SSTEMNN FELSEFE GELENENDEK DAYANAKLARI ..........................................................48 B. SADRNIN TEMEL ESERNDE VARLIK VE MHYET PROBLEM................................................................52 KNC BLM........................................................................................................................................56 MOLLA SADRDA VARLIK TEORS..............................................................................................56 I. GENEL OLARAK VARLIK KAVRAMI VE VARLIIN TEKK..............................................57 A. VARLIK KAVRAMI..................................................................................................................................57 B. VARLIIN TEKK..................................................................................................................................63 II. ZHN VE HARC VARLIK ............................................................................................................66 III. MOLLA SADRNIN VARLIIN ASLET (ASLETL-VCD) GR....................70 A. SADRNIN VARLIIN ASLET (ASLETL-VCD) GR....................................................................70 1. Asletl-Mahiyye- Asletl-Vcd Tartmas............................................................................70 2. Varln Asletinin Anlam............................................................................................................71 3. Varln Asletinin Delillendirilmesi:............................................................................................76 B. VARLIK HAKKINDAK TEMEL HKMLER...................................................................................................80 1. Varla Yklemlenemeyen Hkmler.............................................................................................80 2. Basit Oluu.....................................................................................................................................82 3. Birlik ve okluun lkesi Oluu.....................................................................................................83 4. Varln Bilinmesi..........................................................................................................................85 NC BLM....................................................................................................................................86 MOLLA SADRDA MHYET VE EL-MSLL-EFLTUNYYE..........................................86 I. KLL OLARAK MHYET..............................................................................................................87 A. KLLLK VE MHYET............................................................................................................................88 B. CNS, FASIL, MADDE, SRET VE MHYETN TBARLARI KONUSU................................................................96 1. Genel olarak Mhiyet....................................................................................................................96 2. Mhiyetin Sadr tarafndan Yaplm Tanm ve Mhiyetin Durumlar .......................................99

IV

3. Mhiyetin Ele Aln Biimleri (tibart) ve Unsurlar ...............................................................102 4. Cins ile Fasl, Madde ile Sretin Terkbi ....................................................................................104 II. EL-MSLL-EFLTUNYYE....................................................................................................109 A. MSL KONUSUNDA NCEK KANAATLERE SADRNIN GETRD ELETRLER...........................................109 B. SADRNIN MSL GR VE MSLN VARLII KANITLAMASI.............................................................114 SONU......................................................................................................................................................117 KAYNAKA............................................................................................................................................120

KISALTMALAR vs. : vesaire- ve saire vd. : ve devam parg.: paragraf kr. : karlatrnz s. : sayfa bkz. : baknz c. : cilt ev. : eviren haz. : hazrlayan thk. : tahkik ne.: nereden ed. : editr t.y. : tarih yok y.y. : yayn yl yok h.y. : hazrlayan yok y.l. tezi: yksek lisans tezi DA: Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi ABD : Ana Bilim Dal SBE : Sosyal Bilimler Enstits A..D.T.C.F : Ankara niversitesi Dil ve Tarih Corafya Fakltesi M..: Marmara nivesitesi

VI

GR Varlk tartmas felsefenin, zellikle klasik dnem felsefe tartmalarnn en temel konularndan birini tekil etmektedir. Aristonun kendinde varlk aratrmas, bn Snnn mevcud olarak mevcudun aratrmas eklinde tanmladklar ilim, ilk felsefe/metafiziktir. Bu anlamda metafizik, varla dair sorulan sorular erevesinde evirilir, gerekleir. slm dnyasna felsefe tartmalarnn aktarlmas srasnda varlk tartmas baz nemli deiimlere uram ve varlk aratrmas, en salam delillerle Zorunlu Varlk verir ekilde yeniden sistematize edilmitir. Molla Sadr Ontolojisinde Varlk ve Mhiyet balkl bu tez almasnda, varlk aratrmasnn bn Sn sonras ve ge saylabilecek bir dnemde ald biim, Molla Sadrnn varlk felsefesi zerinden inceleme konusu edinilmitir. lk slm felsefesi tarihi almalarnda, Molla Sadr felsefesine dair aratrmalarn says olduka azdr. Ancak Sadr hakkndaki almalar son yllarda artmtr. Yine de bu nemli ge dnem klasik slm felsefesi dnrnn felsefesine dair derinlikli ve kapsaml almalarn says yeterli deildir. Sadr felsefesine dair derinlikli incelemelere duyulan ihtiya devam etmektedir. Onun varlk teorisi ve mhiyete dair grleri farkl metinler iinde ksm olarak ele alnm olsa da, Sadrya dair literatrde, ontolojisine younlaan ve zellikle mhiyet ve msl grlerini bir arada inceleyen mstakil bir metin yer almamaktadr. Bu sebeple tez almamz literatrde nemli bir bolua iaret etmektetir. Molla Sadr felsefesi zerine almann gereklilii u madde ile zetlenebilir: Birincisi, Molla Sadrnn yaad dnemin slm felsefesinin ge bir dnemine tekabl etmesi sebebiyle, slm felsefesinin oluumunu tamamlam hali hakknda bilgi vermesi asndan nemlidir. kincisi, onun felsefesinde modern felsefenin tkand baz problemlere dair sorularn ve cevap araylarnn bulunmasnda ortaya kar. Onun dinamik evren anlay, yeni bilimsel gelimelerle sabitlikten yoksun kalan yeni kozmoloji zerine nasl bir metafizik ve epistemoloji kurulabileceine dair imkn alanlar aabilir. Son olarak Molla Sadrnn mhiyet eletirisi, Kantn insan

aklnn snrlarna dair getirdii eletiri ile tkanan modern metafizii, akln snrlarn tanyarak yeniden ina etmenin imknlarn gndeme getirerebilir. Molla Sadrya dair yaplacak almalarda bu temel gayeye hizmet edilebilir. Bizim almamzda ise, ncelikle Sadrnn aray onun felsefesinin snrlar iinde anlalmaya allm, onun ontolojisine dair detayl bilgi vermek hedef edinilmitir. Bu gaye iinde tez almamzn ncelikli hedefi Sadr ontolojisine dair literatrdeki eksikliin biraz olsun kapatlmasdr. kinci olarak da onun kendisinden nceki birikimle nasl bir irtibat kurduuna dikkat ekerek ge dnem slm felsefesi ve Sadrnn sentez arayna k tutmak hedeflenmitir. Sadr felsefesini modern sorularla tekrar okumak ise daha uzun soluklu bir almann konusudur. Sadr ve slm felsefesindeki varlk tartmalarna dair almalar arasnda, 1913 tarihli Max Hortenin Sadr metafizii incelemesi, en erken dnem eserlerden biri olarak zikredilebilir.1 Fazlurrahman, Hortenin eserinde bir ksm yanllar bulunduunu ifade etmekle beraber, onun Sadr felsefesinin nemine dair deerlendirmesine itirak eder.2 Fazlurrahmann Hortenin oryantalist bakn etkin olduu bir dnemde yazd eserine dair eletirisine, ksmen oryantalist bakn getirdii metodik krln ve ksmen Sadrya dair ilk deerlendirmelerden birini yapyor olmasnn neden olduu ngrlebilir. Horten, eserde, Esfr merkezinde Sadr felsefesini inceler. Yazarn eseri, Esfrn drt yolculuuna tekabl eden drt blmden oluur:3 Metafizik, Fizik, lhiyt ve lmn-Nefs. Eserin sonunda Sadr sistemine genel bir bak salayacak bir zet eklenmi, Sadrnn kaynaklarna dair kronolojik bir literatre de yer verilmitir. Eser, genelde Esfrn ieriini veren bilgileri zet biimde aktarmaktadr. Horten, Sadrnn grlerini aklamaya almam ve felsefi olarak detayl bir incelemeye yer vermemitir. Das Philosophische System von Schirazi eseri, Almancada Sadrya giri metni olarak ya da Esfr metnini Almancada incelemek iin istifade edilebilecek bir eser olarak dnlebilir. Tez almas srasnda Hortenn eserinin birinci blmnde

2 3

Max Horten, Das Philosophische System von Schirazi, Strassburg, Verlag von Karl J.Truebner, 1913, Islamic Philosophy c. 92 iinde Frankfurt: Publications of the Institute for the Arabic- Islamic Science, 2000. Fazlurrahman, Philosophy of Mulla Sadra, Albany: State University of Newyork, 1975, s.15. Horten, s.X.

yer alan varlk ve mhiyete dair ksmlar incelenmi ve ksmen bu ksmlardan istifade edilmitir. Sadrya dair ilk almalar arasnda yer alan Fazlurrahmann Philosophy of Mulla Sadra eseri, Hortendan yllar sonra, 1975te kaleme alnmtr. Fazlurrahmann eseri de Hortenn eserinde olduu gibi Esfr merkezli bir incelemedir. Bu eser, Varlk felsefesi, lhiyt ve lmn-Nefs: nsan ve Kaderi ile ilgili temel blmde Sadr felsefesini anlatr. Fazlurrahman, Sadr felsefesinin olumlu ynleri ve sisteminin eksikliklerine dair genel deerlendirmesini ve Sadrnn kaynaklarn giri blmnde sunar. Sadr felsefesine dair incelemesini Esfrn sistemine mutbk kalarak ele alr. Sadr felsefesine ynelik eletirilerini de bu sistem iinde dile getirir. Sadrya dair almalar ile dikkat eken nc isim, Seyyid Hseyin Nasrdr. Onun bu konudaki mstakil almas ilk basks Tahranda 1978de yaplan Sadr al-Din Shirazi and His Transcendent Philosophydir. ki cilt olarak tasarlanan eser, ikinci cildinde arlkl olarak Sadr felsefisinin incelenmesi dnlen, ancak tamamlanmam bir serinin ilk kitabdr.4 Trkesi, 1990 ylnda Mustafa Armaann evirisi ile Molla Sadr ve lah Hikmet ismiyle yaynlanan eser, detayl bir felsef inceleme sunmaktan ziyade bir hikmet dnr olarak Sadr dncesine okuyucuyu yaknlatrmay hedefler grnr. Eser, Sadrnn eserleri ve eserlerinin zellikleri, Sadr felsefesinin temel hedefleri konusunda Trkedeki en temel kitaplar arasnda yer alr. Kitabn evirisinde eserlerin Trkeletirilmesi ve ierikleri konusunda baz tashihlere ihtiya duyulmaktadr. Burada, S. Hseyin Nasrn Sadr felsefesinin anlalmas maksad ile yazd dier bir giri kitabn, Sadrnn fikri selefleri bn Sn, Shreverd ve bnl-Arabyi ele alan Mslman Bilge kitabn da zikretmek gerekmektedir. Sadr hakknda Trkede mevcut dier bir eser, Sadrnn cevher hareket teorisini genel okuyucunun anlayabilecei bir dil ve modern grlerle irtibat kuran bir yaklamla sunan Abdulkerim Suruun Evrenin Yatmaz Yaps kitabdr. Eserin evirisinin Hseyin Hatemi tarafndan yaplmas akc bir slubu olan eseri daha da
4

John Cooper, Mulla Sadra, Routledge Encyclopedia of Philosophy, http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H027.htm.

okunakl klmtr. Ancak bu eser de derinlikli bir felsef alma niteliinden ziyade Sadr felsefesinin zellikle kozmolojisine giri niteliindedir. Yukarda saylan az saydaki mstakil Sadr almalar dnda Sadr felsefesine dair en temel Trke kaynaklar, Seyyid Hseyin Nasrn 5, Hseyin Ziainin6, Seccad Rizvinin7 yazdklar makaleler ve Alparslan Akgenin8 yazd ansiklopedi maddesidir. Molla Sadr hakknda Trkede yaplan tek tez almas ise Rahim Acar tarafndan 1992 ylnda hazrlanan Molla Sadrnn Bilgi Anlay balkl yksek lisans tezidir. Acar, tezinde Molla Sadr ve eserleri hakknda bir giri blmnn ardndan Sadrnn bir varlk tr olarak bilgi konusunu nasl ortaya koyduunu, nefs teorisi ile beraber incelemitir. Zikredilen eserler ile Sadrya dair Trke literatrn genel tablosu izilmeye allmtr. Dikkat edilecei zere Trkede, felsefi derinlii olan Sadr felsefesi almalarna ihtiya duyulmaktadr. Literatrn genel karakteri, giri niteliindeki eserlerden olumasdr. Dorudan Sadr hakknda olmamakla beraber tezimizin konusu ile ilgili Trkedeki en derinlikli almalardan, Sebzevr felsefesini merkeze alan Izutsunun slm Varlk Dncesi9 kitab da akc Trke tercmesi ile nemli eserler arasnda yer alr. Sadrya dair Arap dnyas ve ran corafyasnda ortaya konulan eserlere dair kapsaml bir alma tezimizin snrlarn at iin burada sz konusu eserlere yer verilmemitir. ngilizce olarak yaynlanm eserlere baktmzda ise Bat dnyasnda Sadr almalarnn ve Sadrya dair yaynlar ksaca yle zetlenebilir: Horten ve Fazlurrahmann daha erken dnem eserlerinden sonra, Allame Tabatab, eyh Al-i Muzaffer, M. T. Danipazuh, Seyyid Celaleddin Atiyn, Henry
5

Nasr, Molla Sadr, slm Dncesi Tarihi iinde, stanbul : nsan Yaynlar, 1991 ile Makaleler II, stanbul: nsan Yaynlar, 1997. 6 Hseyin Ziai, slm Felsefesi Tarihi, Nasr ve Oliver Leaman (ed.); amil al, Hasan Tuncay Baolu (ev.), stanbul: Alm Kitap, 2007. 7 Peter Adamson, R. Taylor (ed.), slm Felsefesine Giri, Cneyt Kaya (ev.), stanbul: Kre Yaynlar, 2008. 8 Alparslan Akgen, Molla Sadr, DIA, c.32. s.259-265. 9 Izutsu, slm'da Varlk Dncesi, brahim Kaln (ev.), stanbul: nsan Yaynlar, 1995.

Corbin, ve Seyyid Hseyin Nasrn10 bibliyografik almalar Molla Sadrya dair eserlerin listesinin az ok tannmasn salamtr.11 brahim Kalnn12 ve Nahid Bakeri Hrremdetinin13 mstakil bibliyografya almalar da bulunmaktadr. Trk akademisyenlerden brahim Kalnn cevher hareket hakkndaki yksek lisans14 ve Sadrda kil-makl birlii konusunu inceleyen doktora tezi,15 Alparslan Akgenin Heidegger ve Sadr felsefelerine dair mukayeseli varlk incelemesi yapt kitap olarak yaynlanan tezi,16 Muhammad Kamaln 2006da yaynlad Mulla Sadras Transcendental Philosophy ile Christian Jambetin detayl ve geni incelemesi The Act of Being17 kitaplar burada zikre deer eserler arasndadr. Molla Sadrya dair iki felsefi szlk almas da bulunmaktadr. Birincisi, Seyyid Cafer Seccadi tarafndan hazrlanm olan Ferheng-i Istlht- Felsef-yi Molla Sadr isimli Farsa eserdir.18 Eserde, Sadrnn felsefesinde yer alan nemli kavramlar yine onun kitaplarndan o konuyu en detayl ele alan ksm merkezinde verilmektedir. Mesela msl konusu eserde evhid eserindeki ilgili blm ile verilmitir. kincisi ise Semih Dagim tarafndan Mevsat Mustalahti Sadreddin e-irz ismiyle yaynlanm Arapa szlktr.19 lgili balklar hakknda Sadrnn eserlerinin

10

brahim Kaln, An Annotated Bibliography of the Works of Mulla Sadra with a Brief Account of His Life, IS, XLII, 2003, www.muslimphilosophy.com. 11 Fazlurrahman, Sadrnn Batda henz tannmakta olan bir filozof olduunu belirtmekte iken (Fazlurrahman, s.14); Hseyin Nasr, Sadrnn aslnda ran, Afganistan ve Hind yarmadasnda ok tannm bir isim olmasna ramen, Batda tannmasnn ancak bir yzyl nce gerekletiini ifade eder. (Molla Sadr ve lah Hikmet, s.51.) Nasra gre Comte de Gobineaunun Les Philosophies et les religions dans lAsie centraleinde Sadrya ayrd sayfalar istisna tutulursa Sadrya Batda dikkat eken, Muhammed kbal, Edward G.Browne, ve Max Hortenin almalar olmulardr (Molla Sadr ve lah Hikmet, s.12-13). 12 Bkz. brahim Kaln, An Annotated Bibliography of the Works of Mulla Sadra with a Brief Account of His Life, IS, XLII (2003), s. 21-62. 13 Nahid Bakeri Hrremdet, Kitab-ins-yi Cami-yi Molla Sadr, Tahran 1378. 14 brahim Kalin, Mulla Sadra's Theory of Substantial Movement: An Analytical Survey of the Relevant Sections of His al-Asfar, y.l. tezi, The International Institute of Islamic Thought and Civilization, 1995. 15 brahim Kalin, Mulla Sadras Theory of Knowledge And the Unification of The Intellect And the Intelligible (Ittihad al- Aqil wal-Maqul), doktora tezi, George Washington University, 2003. Esere buradan itibaren ksaca Knowledge eklinde atfta bulunulacaktr. 16 Alparslan Akgen, Being and Existence in Sadra and Heidegger : A Comparative Onthology, Kuala Lumpur : International Islamic Federation, 1993. 17 Muhammad Kamal, Mulla Sadras Transcendental Philosophy, Aldershot : Ashgate, 2006. Christian Jambet, The Act of Being: The Philosophy of Revelation in Mulla Sadra, Jeff Fort (ev.), New York: Zone Books, 2006. 18 S. Cafer Seccadi, Ferheng-i Istlht- Felsefi-yi Molla Sadr, Tahran: Vezret-i Ferheng u rad-i slm, 1379. 19 Semih Dagim, Mevsatu Mustalahti Sadreddin e-rz, Beyrut, Mektebetu Lbnan, 2004.

tamamnn taranmas ile bu szlk oluturulmutur. Dorudan Sadrnn eserlerinde tek bir konunun ele alnn incelemek iin bu eserden istifade edilebilir. Yukarda saylan almalarn dnda modern dnem Molla Sadr

aratrmalarnda randaki Sadra Islamic Philosophy Research Institute nemli bir yere sahiptir. Enstit, Sadrnn eserlerinin tahkikli neirleri yannda Sadr felsefesine dair dnyann eitli blgelerinden katlmclarla gerekleen Sadr felsefesi konferanslar ile Arapa, ngilizce ve Farsa metinlerle bir kllyatn salamaktadr.20 Tez almamza dair literatrde nemli bir blmn de varlk tartmas hakkndaki literatr oluturmaktadr. Varlk ve mhiyet ayrmnn slm felsefesi merkezli teorik incelemeleri konusunda, Rescher, Fazlurrahman, Morewedge ve Goichonun eitli almalar takip edilebilir. Bu metinlerde, varlk ve mhiyet ayrmnn sonularnn yannda, bu ayrmn kkeni de detayl olarak tartlmtr. Kavramsal ereveyi izmesi asndan metafizik tartmalara yer veren erken modern dnem eserlerinden Hortenin Die Metaphysik Avicennas21 ve Goichonun Lexique de la langue philosophique dbn Sn (Avicenne) eserleri nemlidir.22 Yine 1982de yaynlanan Shehadinin Metaphysics in Islamic Philosophy23 kitab da nemli bir eserdir. Eserin son ksmnda Sadrya yer verilmitir. Yine Mbahat Kyel 24, Nasr25, Izutsu26 eserlerinin ilgili ksmlar yannda mer Trkerin tezi27 yaynlanmam olmasna ramen varlk hakknda Trkede yer alan nemli eserlerdendir. Bu tezin konusu, bn Sn almalarndan da beslenmeyi gerektirdii iin bn Sn almalar oluumuna katk

20

Enstitnn yaynlarna dair genel bilgi, Sadr hakknda genel bir yayn dizisi ve konferans metinlerine ulamak iin bkz. http://www.mullasadra.org/new_site/English/index.htm 21 Max Horten, Die Metaphysik bn Sns enthaltend die metaphysik, theologie, kosmologie und ethik, Halle/New York, 1907, Islamic Philosophy c.40 ve c.41 iinde, Frankfurt : Institut fr Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften, 1999. 22 Lexique de la langue philosophique dbn Sn (Avicenne); Vocabulaires compares dAristote et dbn Sn. Paris: (y.y.), 1938 ve 1939, Islamic Philosophy c. 39 iinde, Frankfurt: Institut fr Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften, 1999. 23 Shehadi, Metaphysics in Islamic Philosophy, Delmar/N.Y: Caravan Books, 1982. 24 Mbahat Kyel, Aristoteles ve Frbnin Varlk ve Dnce retileri, Ankara: A..D.T.C.F. Yaynlar, 1969. 25 Nasr, Makaleler II, ehabettin Yaln (ev.), stanbul: nsan yaynlar, 1997. 26 Toshiko Izutsu, slmda Varlk Dncesi, brahim Kaln (ev.), stanbul: nsan yaynlar, 1995. 27 mer Trker, Seyyid erif Crcnnin Tevil Anlay : Yorumun Metafizik, Mantki ve Dilbilimsel Temelleri, doktora tezi, Marmara niversitesi S.B.E lhiyt Anabilim Dal Tefsir Bilim Dal, 2006.

ile dikkat eken lhan Kutluer28, Mahmut Kaya29, Hseyin Atayn30 metinleri incelenmi ve tezde bu eserlerden istifade edilmitir. Sadr ve slm felsefesinde varlk hakkndaki almalara dair literatr yukardaki ekilde zetledikten sonra tezimizin genel yaps hakknda unlar syleyebiliriz: Sadr, kendisinden nceki kltrel birikimden olabildiince istifade etmeye alm ve olduka kuatc bir dnce sistemi ortaya koymutur. Onun felsefesinin en temel zellikleri, bir taraftan varlk merkezli bir ina araynda olmas, dier taraftan kendisinden nce ortaya konan birikimin Me ve rk felsefe, Nazari tasavvuf ve Kelam gibi farkl ekollerini birletirmeye almasdr. Elbette Sadrnn yaad dnemin artlar ve yaad corafyada ortaya konmu olan kltrel birikim, onun sz konusu sentez arayndaki temel etmenlerdendir. Ancak tezimizin temel yapsnda, bir tr kltrel arkaplan olan bu mirasa geni biimde yer verilmemitir. Varlk incelemesine dair genel bir tarihenin verildii ve Sadr felsefesinin temel unsurlarnn incelendii birinci blmde genel bir kltr aratrmas ve tarihe yerine, Sadrnn ksaca felsef ahsiyeti ile varlk ve mhiyet aratrmasnda temel alnan metinlerde (Meir, evhid ve Esfr II/2) ska atfta bulunduu isimlerin varlk ve mhiyet merkezli iddialarna yer verilerek felsefi bir tarihe izlenilmeye allmtr. Tezin ilk blmnde varlk tartmalarnn Molla Sadr ncesindeki geliimi ve Sadr felsefesinin fikr arkaplan ele alnmtr. Bu blmn amac Sadrnn varlk ve mhiyet grne yer veren daha sonraki blmlerin arkaplann oluturmaktr. Ayrca birinci blmde ulalabildii kadaryla evirileri ve mevcut basklar ile Sadrnn eserlerine dair bir bibliyografya verilmitir. Sadrnn tarihsel sralamaya pek imkn vermeyen telif yntemi ve mevcut almalarda detayl incelemelerin bulunmamas sebebiyle Sadrnn eserleri kronolojik olarak verilmemitir. kinci blmde varlk dncesi, Sadrnn varlk tasnifi ve asletl-vcd gr
28 29

lhan Kutluer, bn Sn Ontolojisinde Zorunlu Varlk, stanbul: z Yaynclk, 2002. Mahmut Kaya, Mhiyet ve Varlk konusunda bn Rdn bn Sny Eletirmesi bn SnDoumunun 1000.Yl Armaan, Ankara: Atatrk Kltr, Dil ve Tarih Yksek Kurumu Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 1984. 30 Hseyin Atay, Varlk ve Mhiyet Ayrm, Doumunun 1000. Yldnm Nedeniyle Milletleraras bn Sn Kongresi (Bilimsel Toplantlar, Program ve Bildiri zetleri 1-5 Haziran 1980 stanbul), stanbul : stanbul niversitesi Tp Fakltesi, 1980.

incelenmitir. Bu blmde, varlk merkezli bir felsef sistemin temel unsurlarnn verilmesinin yannda iki soruya cevap aranmtr: Birincisi, Sadrnn varlklar btnn nasl varlk ile aklad, varln btn mevcutlarda ne tr bir ortaklk olduu sorusudur. kinci soru ise, tezin isminde yer alan mhiyetin ne tr bir varla sahip olduuna dairdir. Birinci soru iin Sadrnn varlk teorisi ve kozmolojisine, ikinci soru iin ise zihn varlk aklamalarna odaklanlmtr. nc blmde, mhiyet ve msl konusu ele alnmtr. Mhiyet, kll oluu ve unsurlar ynnden, msl ise Sadr tarafndan ortaya konulan kendisinden nceki mirasa getirdii eletiri ve ortaya koyduu sentez zerinden incelenmitir. Tez srasnda hem modern hem de klasik kaynaklardan olabildiince istifade edilerek nce tasnif ve anlamaya ynelik, daha sonra ise analize dnk bir alma metodu izlenmitir. Bu sayede modern aratrmalar ve klasik felsefe slubu arasnda bir geililik elde edilmeye allmtr. Sadrnn grleri, burada klasik kitaplarda kalm donuk tartmalar olmaktan karlp kendi felsefi araymzn bir paras klnmaya allmtr. ml konusunda Trke dndaki eserlerden atflar bulunduunda orijinalin korunmas gereken yerlerde eserlerin orijinal imls korunmutur, yine tercmelerde de eserin kendi terminolojisi kullanlmtr. Mesela tezin genelinde kll kullanld halde alntlanan eserde tmel kullanm varsa bu terim muhafaza edilmitir. Genel olarak eser ve isimlerin imlsnda Diyanet Vakf slam Ansiklopedisinin kurallar esas alnmtr. Tez almamzn bir taraftan henz says az olan teorik Sadr almalarndan biri olmas, dier taraftan varlk ve mhiyet konusunda Sadrnn kanaatlerini birarada veren bir alma olmas asndan slm felsefesi almalarna mtevazi bir katkda bulunmasn mid etmekteyiz. Tez almamzda, onun farkl felsef eserlerinden aktarlan tercmeler de Trkede Sadrdan yaplm ilk tercmeler arasnda bulunmaktadr. Yine Sadrnn eserlerine dair verilen bibliyografya ile gncel bir liste oluturmak hedeflenmitir.

BRNC BLM MOLLA SADR VE TARHSEL GELM AISINDAN VARLIKMHYET PROBLEM

I. MOLLA SADRNIN FELSEF AHSYET

A. Molla Sadrnn Entelektel Biyografisi31


Molla Sadr ya da randa Akhund32 ismi ile nlenmi olan Muhammad b. brahim b. Yahya el-Kavami rz, 1571 ylnda irazda33, nl Kavam ailesinin ferdlerinden brahim rznin tek olu olarak dnyaya geldi.34 Temel eitimine dair derslerini aldktan sonra akl ilimlerle, zellikle metafizikle ilgilenmeye balad. Celaleddin Devvn, Gyasattin Deteki, emseddin Muhammed Hfz gibi nemli dnrler yetitirmi 35 bir merkez olan irazdan beslenmi olarak eitimini srdrmek iin, zamannn kltr merkezlerinden biri olan
31

32

33

34

35

slam Dncesi Tarihinde Molla Sadr blmn yazan Seyyid Hseyin Nasr, Sadrnn hayat ile ilgili daha detayl bir okuma iin tavsiye edilebilecek eserleri yle listeler: Molla Sadrnn hayatn ve eserlerini anlatan geleneksel eserler: M.B.Hansari, Ravzt el-Cennt, Tahran, tabasks, 1306/1888, c.II, s. 331-2; M.A. Tebrizi, Reyhnt el-Edeb, Sadi Press, Tahran, 1331/1912, c.II, s.458-61; Mir Hond, Ravzt el-Safa, Tahran, tabasks, 1270/1853, c.VIII, s.120. kinci dereceden kaynaklar: M. Mderrisi Cehrdihi, Trih-i Felsife-i slam, lmi Press, Tahran, 1336, c.I, s.179 vd.; A. A. Zincni, El-Filsf el-Frsi el-Kebir Sadruddin el-rz, el-Mfid Press, am, s.212-8. No 3, 1951, s.318-327; J. Ali Ysin, Sadruddin el-rz Mceddid el-Felsifetul-slmyye, Kum, 1378/1958. Avrupa dillerinde hazrlanm Sadr ilgili eserler: Gobineau, Les religions et les philosophies dan IAsie Centrale, Les Editiond G. Gres et Cie, Paris, 1923, s.91-103; E.G.Browne, A Literary History of Persia, Cambridge, 1924, c.IV, s.429-30; M.Horten, die Philosophie der Islam, Verlag Ernst Rheinhardt, Mnih, 1924, s.57 vd., Nasr, Molla Sadr, M. M. erif (ed.), slam Dncesi Tarihi iinde, c..3, s.154. Muhammad b. brahim b. Yahya al-Kavami e-rz genellikle, Sadreddin rz, Molla Sadr ya da Sadr olarak anlmaktadr. Sadr, bir taraftan kalb, z ve kaynak oluu ifade ederken dier taraftan nde gelen anlamn ifade eder. Sadreddin bu sebeple dinde ileri gelen anlamna gelmektedir. Sadrnn unvanlar arasnda bulunan mteellih kelimesi, ihbeddin Shreverdye kadar uzanan bir gelenee dayanmaktadr. Tanr gibi olarak evirilebilecek olan mteellih kelimesi, rklikte Tanrnn yeryzndeki halifesi, insanlarn Tanrya en yakn ve bir tr filozof-bilgeyi simgeler. Yine Sadr, zellikle randa Akhund ismiyle de anlmaktadr ki, akhund bilgili, eitimli kimse anlamna gelir. brahim Kaln, Knowledge, s.7. rk gelenee atfla kullanlan mteellih kelimesi hakknda bkz. Gholam Reza Awani, Why is Mulla Sadra Called Sadr al-Mutaallih (Foremost among Philosophers)?, Mulla Sadras School and Western Philosophies c.1 iinde (s.233-238), Tahran: Sadra Islamic Philosophy Research, 2005. Nasr, Molla Sadr ve lah Hikmet, nsan Yaynlar, stanbul, 1990, Birinci Bask, s.39 (979-80, 1571-2); Alparslan Akgen, Being and Existence in Sadr and Heidegger: a Comparative Onthology, Kuala Lumpur: International Islamic Federation, 1993, s.13; Macid Fahri, slam Felsefesi Tarihi, s.378; slam Dncesi Tarihi, c.3, s.154 (979-1581) ve Nasr, Molla Sadr ve lah Hikmet, s. 39: Tabatab, Sadrnn eserlerinin yeni basks hazrlklar srasnda el yazmas eserleri toplayncaya kadar Sadrnn doum tarihi bilinmiyordu. Bu eserlerden, 1197 tarihli yazmalardan birinin Sadrnn kenarna ald notta geen u ifade Bu hakikat bana (yam) elli bee vardnda 7 Cumadelula 1037 h. Cuma gn ilham olundu... ile onun doum tarihi 1571 ya da 1572 olarak tesbit edilmitir. slam Dncesi Tarihi, c.3, s.154. Mohammad H. Mohammad Faghfoory, Sadr al-Din Shirazi in the Context of Safavid History, Mulla Sadra and Transcendental Philosophy, vol.1, Tahran, Www.mullaSadr.org Publication, 2001/1380, s. 91.

10

sfahana gitti. Nakl ilimlerde bata Bahauddin mulden, akl ilimlerde en nl hocas olan Mir Damaddan ders ald.36 Ayrca hocalar arasnda, dnemin ilgin kiiliklerinden biri olan Mir Findirisk de zikredilmektedir.37 Daha sonra on be yl kadar Kum yaknlarnda bir kyde (Kehek) dnlr dnyadan/alem-i makul gelen dorudan mhade ile dllendirilene kadar38 uzlete ekildi. Bu irk ile Sadr, mhiyetin asl olduu fikrinden ayrlmtr. Yaklak on be yllk bir aradan sonra iraza dnerek iraz valisi Allahverdi Hann ina ettirdii medresede ders vermeye balamtr.39 1641de yedinci hac yolculuunda, Basra blgesinde vefat edene kadar buradaki hocal devam etmitir.40 Sadr, dokuz yzyllk felsefe, hikmet ve teoloji miras iine domutu. randa halk tasavvufu formunun, sahte-tasavvufun, ayn ekilde on iki imam iiliinin idaresinde, ve ar din inanlar ile ar uygulamalarn bulunduu bir toplumda dnyaya geldi.41 Belki bu ortama, ve belki ulemann ounun Hadis ve Fkhla ilgilenmesine tepki olarak, on birinci yzylda yeni dnrlerin, Usl-Ahbr tartmasn42 nemsemeyen Ulema-i Rabbn ismi ile anlan irfan metafizik ve kozmoloji zerinde kurulu bir ii ekoln ortaya kt grlmektedir. 43 Sadr da zahir ulemas ile hukem arasndaki tartmalardan rahatsz olmu ve Farsa yazd risalesi

36

37

38 39

40 41 42

43

Macid Fahri, slam Felsefesi Tarihi, s.378; Alparslan Akgen, Being and Existence, s. 13; slam Dncesi Tarihi, c.3, s.154. Mir Muhammed Bakr Al-Astarabadi daha ok Mir Damad ismi ile tannmaktadr. Macid Fahri, slam Felsefesi Tarihi, s.378; A. Ackgen, Being and existence, s.13; Nasr, Molla Sadr ve lah Hikmet, s.41; Fazlur Rahman, The Philosophy of Mulla Sadra (Sadr al-Din al-Shirazi), Albany: State University of New York Press, 1975, s.1. brahim Kaln, Sadr ve Findirisknin lm tarihlerinin yaknl ve Sadrnn kendisinden eitim ald kiileri sayarken Findiriskyi zikretmemesi sebebiyle, Findirisk ve Sadrnn ortak eitim alm snf arkadalar olabileceklerini ve Findirisknin, Sadrnn hocalarndan olmayabileceini ifade eder. brahim Kaln, Knowledge, s. 11. Yine Sadrnn hocalar arasnda Mir Findirisknin ismini saymakla beraber, Hseyin Nasr, Sadr ve Findirisknin dostluklarnn ve Sadrnn gerekten ondan ders alp almadnn daha detayl aratrmalarla ortaya kabileceini belirtir. Molla Sadr ve lah Hikmet, s.43-5. slam Dncesi Tarihi, s.155 Faghfoory, s.92, Nasr, Han dneminin en grkemli binalarndan saylan Han okulunun tahrifata uradn ve ran Hkmeti Arkeoloji Brosu tarafndan onarlmasna karar verildiini aktarr. Bina bugn geleneksel eitimin verildii bir medrese olarak faaliyet gstermektedir. slam Dncesi Tarihi, c.3, s.155; brahim Kaln, Knowledge, s.17; Nasr, Islamic Intellectual Tradition in Persia, Mehdi Amin Razavi (ed.), Richmond : Curzon Press, 1996, s.295. Being and Existence, s.14; Macid Fahri, slam Felsefesi Tarihi, s.378; slam Dncesi Tarihi, s.155. Faghfoory, s.90. Usul-Ahbr tartmas hakknda bkz. brahim Kaln, Knowledge, s.8-11; Nasr, Makaleler 2, ehabeddin Yaln (ev.), nsan Yaynlar, stanbul, 1997, s.91-vd. Faghfoory, s.90.

11

Sih Aslda bu konudaki eletirilerini zikretmitir.44 Onun olgunluk dnemi, siyasi yaplanma asndan I. ah Abbas (989-1038/1581-1629) ve I. ah Safi (1038-1052/1629-1642) dnemlerine rastlar. Toplumsal yapda onun dneminde kzlbalar tarafndan temsil edilen popler halk tasavvufu, kendisini mmn temsilcisi olarak gren mmlar tarafndan temsil edilen On ki mm iilii ve yine kendisini sadece siyasi ve askeri deil manev ve ahlaki otoritenin de ifadesi mrid-i kamil kabul edilen ahtan oluan temel unsur bulunuyordu. ah smail ve ah Tahmasb dnemlerinde sufi gruplar ve kzlbalara bask uygulanm, kinci ah smail dneminden itibaren her ne kadar Snnlik aka desteklenmese de daha serbest ve din farkllklara kar daha hogrl bir yaklam sergilenmitir. Onunla beraber daha rahat bir dnem olan I. ah Abbas dnemine hazrlk yaplmtr. I. ah Abbas, pek ok farkl ilim adamna devlette yer vermi, sufi ve irfan gruplara kar ikili bir politika gtmtr.45 Bir taraftan merkezletirme politikalar ile ar sufi ve kzlba gruplara bask uygulanm ve dier taraftan irfan ekole mensup elit ulema desteklenmitir. ah Abbasn hogrl din politikalar, sadece eyh Ali Naki Kamarahi gibi ortodoks ulemay deil, Sadr gibi irfan ehlini de destekleyen ah Safi zamannda da devam etmitir. Sadr, siyasete hibir zaman ilgili olmam, bununla beraber siyas idare karsnda sorun da yaamamtr.46 O, ilmi ve manev baarlar ve ailesinin irazda etkin olmas sebebi ile Safevi idarecileri tarafndan sayg duyulan bir kii olmutur. Sadrnn yaad dnemde toplumsal entelektel yap incelendiinde, 11/16.yy sonuna doru din ve entelektel evrelerde felsefe ve irfan ayrmnn balad ve I. ah Abbastan itibaren gelien hogrl din ortamda din ve entelektel akmn ortaya kt grlr.47 Birincisi ana damar tekil eden ulemamctehidler snf, ikincisi eriat nemsemekle beraber onun tamamlaycs olarak tarikatn da nemine iaret eden grup, ncs Mir Damadla beraber ortaya kan Ulema-i Rabbn grubu. Ulema-i Rabbnnin ortaya kmas biraz da din ve manev topluluklarda birbirine zt gelien dncelere kar tepki olarak gelimitir.48 Nitekim
44 45 46

47 48

Nasr, Molla Sadr ve lah Hikmet, s.32. Faghfoory, s. 92-94. irazda nfuz sahibi bir aileye mensup olmas ve babasnn etkin valiler arasnda yer almas da onun siyasi otorite tarafndan korunmasnda etkili olmu olmaldr. brahim Kaln, Knowledge, s.7, Seyyid Nasr, Islamic Intellectual Tradition in Persia, s. 271. Faghfoory, s. 96. Faghfoory, s. 97.

12

bu tepkinin Sadrnn eletirilerinde izini srmek de mmkndr. Sadrya gre, sufi gruplarn, kalpleri martifetullahtan boalmt ve bu kiiler Kurn, Hadis ve kesb bilgiyi ihmal ediyorlard. Ulemaya gelince, hukuk ve din konular an ve itibar arac haline getirmilerdi. Sadrya gre her iki grup da byk hata iinde idi. Zira Sufi maceraclar ve derviler eriata uzak idiler ve dnemindeki entelektel ortamda ise gerek bilgi olan Allahn bilgisi, marifetullahtan uzaklalmt.49 B. Sadrnn Eserlerine Toplu Bak Din ilimlerde de akl ilimlerde olduu kadar derinlikli almalar olan50 Sadr, kendi zel sentezinde hem nakl-din hem de akl-felsef bilimleri birletirmitir.51 Sadrnn ka eser yazd ile ilgili farkl rakamlar verilmektedir. Brockelman Sadrya nisbetle otuz alt eser zikretmekte52, Corbin ise bu rakamn krkn zerinde olduunu sylemektedir.53 Esfr giriinde otuz sekiz eser gsterilmektedir.54 Nasr, Sadrya krk alt eser atfetmekte, pheli olanlarn eklenmesiyle bu say elli ikiye ulamaktadr.55 Sadrnn telif yntemi ve mevcut almalar sebebiyle Sadrnn eserlerini kronolojik olarak sralamak zordur.56 Bu sebeple almann bu blmnde tesbit edilebildii kadaryla Sadrnn eserleri, mevcut basklar ve tercmeleri, konularna gre tasnif edilmi olarak verilmitir. Ayrca filozofun eserlerinin yazma nshalarnn saylar ulalabildii kadaryla aktarlmtr.57

49

Meirde kendi yolunu Allahn bilinmesi ile irtibatlandrrken onu Meilerin, kelamclarn, takliti sufilerin yolundan ayrmas, onun zamanndaki bu akmlarn Marifetullah ile ilgilenmediklerini dnmesine dayanmaktadr. bkz. Molla Sadr, Meir, s.3; Seyyid Hseyin Nasr, Molla Sadr ve lhi Hikmet, s.46. 50 slam Dncesi Tarihi, c.3, s.157. 51 brahim Kaln, Knowledge, s.8. 52 Brockelman, GAL, Leiden 1938, Supll 2, s.588-9. 53 Rahim Acar, Molla Sadrnn Bilgi Anlay, s.4 aktarmyla: (Corbin, En Islam Iranien Arpects spirituelset philosophiques, s.62.). 54 Rahim Acar, s.4. 55 Nasr, Molla Sadr ve lah Hikmet, stanbul: nsan Yaynlar, 1990, s.52-65. 56 Nasr, Molla Sadr ve lah Hikmet, s.51. 57 Bu konuda Hrremdetnin bibliyografyasna ulalamad iin bu kitaptan istifade etmek mmkn olmamtr. Buradaki yazma nshalar ile ilgili bilgiler brahim Kalnnn bibliyografya almas ile doktora tezinden faydalanlarak verilmitir. brahim Kaln, An Annotated Bibliography of the Works of Mulla Sadra with a Brief Account of His Life, IS, XLII, 2003, www.muslimphilosophy.com; Mulla Sadras Theory of Knowledge and The Unification of the Intellect and the Intelligible, doktora tezi, The Faculty of Columbian College of Arts and Science of the George Washington University, 2003.

13

Tefsir alannda58: Sadrnn, sistemli bir tefsir almas olmamtr. Ancak tefsire giri metinleri olarak zikredilebilecek olan Meftih al-gayb ve Esrrul-yt ve envrul-beyyint, isimli eserleri ile, her biri aslnda bamsz birer eser olan Hadid, Ayetel-Krs, Secde, Zilzl, Nur, Yasin, Tark, Ala, Vaka, Fatiha, Cuma, Bakara, hlas srelerine dair metinleri onun tefsir almalar ierisinde zikredilebilir. Esrrul-yt ve envrul-beyyint eseri, taraf ismini tayan blmden oluur. Birinci tarafta ilah olann bilgisi; ikincisinde ilah olann fiilleri ve ncsnde har ilenir. Eserin Tahran, Mehed ve Kum ktphanelerinde yer alan krk yazmas bulunmaktadr. Esrr, Muhammed Hcev tarafndan Tahranda 1362/1983 tarihinde Farsa evirisiyle birlikte yaynlanmtr. Eserin ikinci bir Farsa evirisi Alaviyye Hmayun tarafndan yaplmtr (Tahran, 1362). Mefthl-Gayb, Sadrnn Kuran anlay ve tefsir metodolojisi asndan nemli olan eser, bir giri ve miftah ismini tayan yirmi blmden oluur. Kaar dneminde Hsmeddin rz tarafndan Farsaya tercme edilmi olan eser zerine, Sebzevrnin de erhi bulunmaktadr. Eserin yirmi yazma nshas tesbit edilmitir. Mefthl-Gayb, Tahranda 1363de yaynlanmtr. Mtebihtl-Kuran, Ayetel-Krs Tefsiri ve Meftihteki metodolojisine ekledii bir yenilik bulunmasa da bu eserde, gemi mfessir ve kelamclarn metodolojisini hangi ynde eletirdiini grebilmek mmkndr. Kitab, alt fasldan olumaktadr. Alt yazma nshas bulunmaktadr. Seyyid Celleddn-i tiyn tarafndan Se Risle iinde Mehedde, 1352 tarihinde neredilmitir. Menil-elfzl-mfrede minel-Kuran, Kurn- Kerim terimleri ve ifadeleri hakknda ksa bir eserdir. Her terim, bab bal altnda aklanmtr. ki yazmas bulunmaktadr.

58

Sadrnn eserlerinin sadece akl ilimlerle snrl olmamas, nakl ilimlerde de yetkin ve geni bir yazn listesinin bulunmas onun nemini ve dncesinin kapsaycln gstermesi asndan nemlidir. brahim Kaln, Sadrya dair Batda yaplan modern almalarda Sadrnn nakl ilimlerdeki bu derinliinin genelde yeterince dikkate alnmadn ifade etmektedir. brahim Kaln, Knowledge, s. 22-25. Kanaatimizce bu durum, Sadrnn dncesi olduu kadar, maksatlarnn da salkl biimde anlalmasn engelleyicidir.

14

Tefsrl-Kurnil-Kerm, Molla Sadrnn baz sre veya yetlere yazd tefsirlerin Muhammed Hcev tarafndan bir araya getirilmi ekli olarak (I-VII, Kum 1366-1369/1987-1990) yaynlanmtr. Bu yaynda, Ala Sresi (yedinci cilt, 342-407. sayfalar arasnda), iki ile altm beinci ayetleri ile Bakara Sresi (ilk cilt), Hadid Sresi (altnc cilt, 140-327. sayfalar arasnda), Cuma Sresi (yedinci cilt, 136-305. sayfalar arasnda), Secde Sresi (altnc cilt, ilk yz otuz be sayfada), Tark Sresi (yedinci cilt, 308 ve 359. sayfalarda), Vaka Sresi (yedinci cilt, 8-134. sayfalarda), Zilzl Sresi (yedinci cilt, 410-444. sayfalarda), Ysin Sresi (beinci cildin tamam) tefsirleri yer almaktadr.59 Sretl-hls, Hmid Nc sfahn tarafndan Mecma-yi Resil-i Felsef-yi Sadrl-mteellihn iinde, Tahranda 1375 ylnda yaynlanmtr. Tefsr yetin-Nr, Farsa evirisiyle birlikte Muhammed Hcev tarafndan Tahranda 1362/1983 ve 1377 tarihinde yaynlanmtr. Hadis alannda: erhu Uslil-kf. Eb Cafer Muhammed b. Yakub el-Kleyn tarafndan derlenen ve sn aeriyye asnn Hadislerini ieren Usll-kf adl esere yazlm felsef bir erhtir. Eserin yetmi iki yazmas bulunmaktadr. Tahkikli neri, Hcevi tarafndan hazrlanmtr (Tahran, Messese-i Mutalaat ve Tahkkt- Ferheng, 1366). Eserin yaknda yaynlanacak olan Trke tercmesi Vahideddin nce tarafndan yaplmtr.

Kelm alannda60: Kitbl-Mebde vel-med. Dier bir ismi, el-Hikmetul-mtealiyye olan eser, Esfrn ikinci ksmnn zetidir. Felsefenin Kaynak ve Dnn bilgisini vereceine olan inanc sebebi ile, onun felsefesinin gereksiz ve faydasz olduu eletirileri zerine bu kitabn yazm ve onu Balang ve Son olarak
59 60

brahim Kaln, Knowledge, s.32-34. Brockelman ayrca Risala fil-Gabr wal-qadar, Patna II; Risala fil-mabahith al-itiqdiya, Patna II kitaplarn da zikretmektedir. GAL,II, 544. Yine brahim Kaln, Risalah fil-kufr wal-iman kitabnn Brockelman tarafndan zikredilen kitaplar arasnda bulunduunu ifade eder. brahim Kaln, Knowledge, s.34

15

isimlendirmitir. Teoloji ve eskatolojiye dair temel meseleleri ele alan kitap, onun en nemli eserleri arasndadr. Eser, birincisi rububiyyat ve ikincisi doal felsefe olmak zere iki ksmdan oluur. Eserin ilk fenni Allah Telnn bilinmesi hakknda ve ilk fennin ilk makalesi de vcdun ilkesi ve Hak Telnn vcdu, vahdeti, basitlii hakkndadr. Bu ksmn ikinci faslnda varln mmkn ve vacib ayrm ifade edilir. Drdnc faslda Hak Telnn inniyetinin mhiyetinin ayns olduu ifade edilir. Eserin 79 yazma nshas tesbit edilmitir. Sebzevrnin bu eser zerine yazd bir haiye bulunmaktadr. Eserin Seyyid Ahmed Ardakani ve Ahmed b. Muhammed Hseyni tarafndan Farsa evirileri yaplmtr. Ahmed b. Muhammed Hseyninin evirisi Farsa bir erh ile beraberdir.61 Nazar Ali Geylan tarafndan Hulsat Mebde u Med ismi ile hazrlamtr. Tahran 1976; Beyrut 2000 basklar mevcuttur62. Hudsl-alem. Alemin sonradan yaratl (hudsu) meselesini ele alan eser, kendinden nceki birikimi de aktararak asletil-vcd ve hareket-i cevher teorileri merkezinde temellendirmitir. Risle, bir giri, otuz fasl ve bir sonutan olumaktadr. Eserin otuz yazma nshas tesbit edilmitir. Risle, Atiynnin hazrlad Resil (Kum, 1302) iinde verilmitir. Farsa tercmesiyle birlikte Muhammed Hacev tarafndan yaymlanmtr63. Molla Sadr Enstitsnn tahkikli neri de Tahranda 1378de yaynlanmtr. Huds Rislesi, Almancaya Sayed M. Bagher Talgharizadeh tarafndan tercme edilmi ve Die Abhandlung ber die Entstehung (Berlin, 2000) bal ile yaynlanmtr. Hareket ve nedensellik konularnn alemin hudsunu aklayacak ekilde ve alem ile yaratc arasndaki fark ortaya koyacak ekilde incelendii eserden tezde msl ilgili bahislerde istifade edilmitir. Harl-ey ve med klli ey. (Tarhul-kevneyn, er-Risletl-hariyye). Ahirette mevcutlarn harinin nasl olduu konusunu ele alan eserde Sadr, hayvan ve nesnelerin de harine dair teorisini ortaya koyar. Sekiz fasldan oluan eserin giriinde
61 62 63

brahim Kaln, Knowledge, s. 52. Alparslan Akgen, Molla Sadr, s.264. Seyyid Celaleddin-i Atiynnin neri iin Bkz. er-Resil lil-mellif el-hakim Sadruddin rz, Kum 1302.

16

Sadr, mufrk akllardan aa doru varlklarn dzenini be tabakada aklar. nce mufrk akllar gelir, ardndan ruhlar, sonra tekil ruhlar, daha sonra hayvan ve bitki nefisleri ve son tabakada ise canszlar yer alr. Otuz yazma nshas bulunan eser nce S. J. Atiynnin Resili [Tahran: 1302 (A. H. Lunar)] iinde baslmtr. Muhammed Hcev eseri Farsa tercmesiyle birlikte Risletl-har y Kitb- Resthz-i Cihn adyla neretmitir (Tahran: 1377). Christian Jambet, bu eseri, Franszcaya Se rendre immortel: Trait de la rsurrection (Paris: Fata Morgana, 2000) bal ile tercme etmitir. El-Hariyye: Risale, bamsz bir risale olmaktan ziyade Sadrnn Esfr, Meftih, Esrrul-yt ve evhid gibi eserlerinden ahiret ve har ile ilgili blmlerin birletirildii bir risale grnmndedir. Risalenin tahkikli neri, sfahn tarafndan Mecma iinde 239-262. sayfalar arasnda neredilmitir. Halkul-aml (Cebr ve tevfdul- kader ve efl-i ibd). rade zgrl ve kader hakknda ksa bir risaledir. Mellif, mevcut drt grubun grleri (Mutezile, Cebriyye, Eariler ve ilimde derinlemi olanlar) arasnda bir denge arayndadr. Eserin yirmi be yazma nshas bulunmaktadr.Ysn es-Seyyid Muhsin tarafndan yaplan nerinin yannda (Badat, 1978) Atiynnin Resil ve sfahnnin Mecma (tahkikli, s.271-79) neirlerinde risaleye yer verilmitir. Risle fil-kaz vel-kader f eflil-beer. zgr irade ve kader konusunu Halkul-Amal risalesinden daha detayl inceler. Alt fasldan oluan risalenin yirmi yazmas bulunmaktadr.Risale, Seyyid Celleddn-i tiyn tarafndan Resil iinde neredilmitir. el-Mezhirl-ilhiyye f esrril-ulmil-kemliyye: Eser, daha ksa olmakla beraber, Mebde ve Med eserine benzemektedir. Felsef argmanlar Kurandan ayetler ile sentezleyen temel eserlerinden olan Mezhir, bir giri, bir sonu ile iki fenn isimli blmden oluur. Birinci fende Sadr, metafizik ve ikinci fende eskatoloji ile ilgili meseleleri ele alr. Her fen sekiz mazhara ayrlmtr. Eserin yedi yazma nshas tesbit edilmitir. Eser, Seyyid Celleddn-i tiyn tarafndan (Kum 1377) ve Seyyid Muhammed Hamene tarafndan (Tahran, 1378) neredilmitir. Seyyid Muhammed Hamenei tarafndan hazrlanan tahkikli neirde, Hameneiin yazd slam felsefesinin

17

Yunan ve Yeni Eflatuncu kaynaklar ile Sadr felsefesini anlatan Farsa giri de yer almaktadr. Zdul-Musfir (Zdus-Slik ve Medul-Cismn). Sadrnn eskatoloji ile ilgili eserlerindendir. Be yazma nshas tespit edilmi olan esere Atiynnin yazd Farsa erh, erh ber Zdul-Musafir-i Molla Sadr baln tar.64 Mantk alannda: Risle fit-tasavvur vet-tasdk. Kavram ve hkm hakknda mantk ilmi ile ilgili bir risaledir. Sadr risalede Kelamclarn grn eletirir. Melerden, Kutbuddin Rz ve emsiyye erhine atflar bulunur. Farsaya evrilmi ve Mehdi Hairi Yazdi tarafndan erh edilmi olan eserin on yedi yazmas bulunmaktadr. (Tahran, 1311). el-Lemetl-merikyye fil-fnnil-mantkyye (et-Tenkh).

Shreverdnin Aristonun kategoriler grn ve mantk anlayn eletiren bak asna paralel olarak; Hikmetl-irkn mantk blmne atfla yazlmtr. Baz Farsa kataloglarda Risale der Nakd-i Mantk ismi ile de yer almaktadr. Her biri lemalara ayrlan irktan oluur. Eserin alt yazma nshas tespit edilmitir. Hmid Nc Isfahn tarafndan Mecma-yi Resil-i Felsef-yi Sadrl-mteellihn iinde (Tahran, 1375) tahkikli metni neredilmitir.

Tasavvuf alannda: Kesr esnmil-Chiliyye f zemmil-mutasavvifn. Ar grlere sahip olan ve kendilerini sufi olarak gren bir gruba Sadrnn eletirileri yer alr. Sadrnn sufi gelenee yaklam asndan nemli bir eserdir. Bir giri, bir sonu ve fasllara ayrlan drt makaleden oluan eserin on yazma nshas bulunmaktadr. Muhammed Tak Dnipejh tarafndan (Tahran, 1340) neredilmitir. 65

64 65

brahim Kaln, Knowledge, s.63. brahim Kaln, Knowledge, s.49.

18

Sereyn nri vcdil-hakk fil-mevcdt. Bu risalede varln Hakiki kaynaktan mevcutlara yaylnn nasll incelenmektedir. On be yazma nshas tesbit edilmitir. Seyyid Celleddn-i tiyn tarafndan er-Resil iinde neredilmitir. el-Vridtl-kalbiyye f marifetir-rubbiyye. Batni ulemay ve adil olmayan idarecileri desteklemelerini eletirir. Otuz iki yazmas vardr. Ahmed afiiha tarafndan Farsaya evirilmi ve yaynlanmtr. Seyyid Celleddn-i tiyn tarafndan er-Resil iinde neredilmitir. Rislet Sih Asl. Sadrnn Farsa yazd tek risalesidir. Ehl-i zhir denilen ulemay, sufiler ve Batn iiler tarafndan savunulan irfan anlayn eletirmektedir. 66 Eserde kendini tanma, makam, mevki ve mal tutkusundan kurtulma ve nefs-i emmre ile eytann aldatmalarndan korunma eklindeki temel ahlk ve tasavvuf ilkesi zerinde durulmutur. Eserde Sadrnn hayatna dair ifadeleri ve tartmalar arasnda yerletirilmi biimde Farsa iirler yer alr. Bab balkl on drt blmden oluur. Seyyid Hseyin Nasr tarafndan (Tahran, 1340) tahkik edilerek ve Farsa bir giri eklenerek neredilmitir. kzn-nimn. Muhsin Meyyed tarafndan (Tahran 1361) neredilmitir.

Felsefe Alannda: Kitabl-Meir. Sadrnn temel ve son yllarda en ok incelenen eserlerindendir.67 Eserde en temel prensiplerini delillendirmi ve btnlkl biimde aktarmtr. Eserin yz elli bir yazma nshas tesbit edilmitir. ranl hakimlerden, Ahmed Ahsai, Molla Ali Nuri, Molla Muhammed Cafer Langarudi Lahici, Molla smail sfahn, Mirza Ahmed Erdekani, Molla Zeynelabidin bn Muhammed Cafer Nuri ve Mirza Hasan Cilve gibi isimler tarafndan hakknda pek ok erh yazlmtr. Eser, Kaarlar dneminde yaplan tercmesinin yannda, Gulam Hseyin Ahani tarafndan da
66 67

brahim Kaln, Knowledge, s.60. Nasr, Molla Sadr ve lah Hikmet, s.58.

19

Farsaya tercme edilmitir. Izutsu tarafndan Japonca evirisi yaplmtr. Ksa ancak zengin bir kitap olan Meir, Henry Corbin tarafndan Franszca ve Farsa tercmesi ve notlarla birlikte Le livre des pntrations mtaphysique balyla (Tahran-Paris 1964, 1982, 1988) neredilmitir. Parviz Morewedge de eseri The Metaphysics of Mulla Sadra iinde ngilizcesiyle birlikte yaymlamtr (New York 1992). Yine brahim Kalnn editrlnde ngilizce tercmesi nere hazrlanmaktadr.68 evhidr-rubbiyye fil-menhicis-slkiyye. rfan bak asyla yazlm be blm iinde dier kitaplarndan daha fazla kendi retisinin zetini vermektedir. Esfrn bir zeti saylr.69 Eserin yz yirmi bir yazma nshas bulunmaktadr. Esfrdan sonra en nemli eseri saylabilir. Ayn zamanda en ok erhedilen eserlerindendir. Balca erhleri arasnda Molla Ali Nuri, Aka Muhammed Rza Kumai, Sebzivarinin erhleri zikredilebilir.70 Seyyid Celaleddin-i Atiyn tarafndan (Mehed 1346/1967, 1360; Tahran 1981) neredilmitir. Eserin szkonusu nerinde metin, Sadr felsefesi ve evhid kitabnn hususiyetleri hakknda Atiynnin giri ve notlar ile zenginletirilmitir. Ayrca, esere dair Sebzevrnin haiyesine yer verilmitir. Eserin, Seyyid Ahmed Ardakani, eyh Ebul-Kasm b. Ahmed Yazdi, ve Cevad Muslihe ait Farsa farkl evirisi vardr. Princeton niversitesinden Caner Dalnn ngilizce evirisi de hazrlanmaktadr.71 el-Esfr-lerbaa. Tam ad el-Hikmetl-mtealiye fi Esfril-aklyyetilerbaa olan eser, Sadrnn kendi felsefi sistemini ayrntl olarak iledii en nemli kitabdr. Esfrn, nce Molla Hadi-i Sebzevrnin erhiyle birlikte tek ciltlik ta basks yaplmtr (Tahran 1282).72 Daha sonra eser, Muhammed Rza el-Muzafferin nszyle Rza Lutfi tarafndan dokuz cilt halinde yaymlanmtr (Beyrut 1981).73 Bu baskda, Molla Hadi Sebzevr, Ali Mderris Zunuzi Tebrizi, Aa Muhammed Rza Kumai ve Tabatabnin erhleri dipnotlarda verilmitir. Hasan Hasanzade mulnin kendi eklemeleri ile yayna hazrlad (Tahran: Messesatut-tibaa ven-ner, 1414
68 69 70 71

72 73

brahim Kaln, Knowledge, s.54. Rahim Acar, s.7. Nasr, Molla Sadr ve lah Hikmet, s.62. brahim Kaln, An Annotated Bibliography of the Works of Mulla Sadra with a Brief Account of His Life, IS, XLII, 2003, www.muslimphilosophy.com. (Metne buradan sonra Bibliography eklinde deinilecektir.) Alparslan Akgen, Molla Sadr, s.264. Alparslan Akgen, Molla Sadr, s.264.

20

(A.H.Lunar)) nerin yannda eserin en yeni neri Sadr Islamic Philosophy Research Institute tarafndan yaplmtr. Rza Ltfinin nerinde yer verilen arihlerin yannda Esfr zerine Aka Muhammed Bidabadi, Molla Ali b. Cemid Nuri, Molla smail sfahn, Mirza Haim Gilani Reti Ekivari, Molla Aka Kazvini, Mirza Muhammed Musavi Hansari ve Muhammed b. Masum Zencani tarafndan hazrlanm erh veya haiyeleri de bulunmaktadr.74 Esfrn vcd ve tevhid Rislelerinin zet halindeki Farsa evirisi Cevad Muslih tarafndan Felsefe-i Ali ya Hikmet-i Sadrul-mteellihin (I-II, Tahran: 1337-1339), drdnc seferin tam tercmesi lmn-nefs ya revaninasi-i Sadrl-mteellihin (Tahran: 1973) ismi ile yaynlanmtr. 75 Birinci seferi Menazir Ahsen Gilani Urducaya tercme etmitir (I-II, Haydarabad: 1941-1942).76 Esfrn iki yz otuz yazma nshas tesbit edilmitir. Risle fit-teahhus. Sadr, bu eserde bireyleme sorununu inceler ve bu konuda varlk ve aslet-i vcd fikri erevesinde bir teori ortaya koyar. Risle, Sadrnn daha sonraki fikr geliimi asndan da nemlidir.77 Eserin on iki yazma nshas bulunmaktadr. Seyyid Celaleddin-i Atiyn tarafndan er-Resil iinde neredilmitir. Eser, incelenmi ve tezde Sadrnn varlk teorisi incelenirken dikkate alnmtr. ttihdl-kil vel-makl. kil ve makller hakknda Sadrnn en nemli eseridir. Risle, Esfrn nc seferinin zetidir. Bir giri ve makale isimli iki blmden oluur. Eserin tahkikli neri sfahanda, Mecma (s.63-103.) iinde verilmi, ayrca 19 yazma nshas tesbit edilmitir. brahim Kaln, risleyi doktora tezi (Mulla Sadras Theory of Knowledge, 2003) iinde ngilizceye tercme etmitir. Aslet-i Cal-i Vcd: Bu metin, Sadrnn, Esfr ve Meirde de ele ald bir mesele olan varlk ve onun mhiyet karsnda ncelii hakkndadr.78 Tahkikli nerine Mecmada yer verilmitir. Eser, Sadrnn varln asleti fikrini anlatmas asndan nem arzeder.

74 75 76 77 78

brahim Kaln, Bibliography. Alparslan Akgen, Esfrul-erbaa, DIA, c.11, stanbul: Trkiye Diyanet Vakf, 1995, s.376. Alparslan Akgen, Esfrul-erbaa, s.376. brahim Kaln, Knowledge , s. 61. brahim Kaln, Knowledge, s.37.

21

Risle fil-vcd. Sadrnn varlk anlayn aklayan ksa bir risledir. O gne kadar ortaya konulmu olan varlk anlaylarn grupta ele alr. Birincisi varl zihni bir soyutlama olarak gren Shreverd ve rencileri, ikincisi onlara yakn olan kelamclar ve ncs varl nihai hakikat kabul eden sufiler.79 Hamid Naci Isfahn, Mecma-yi Resil-i Felsefi-yi Sadrlmteellihin iinde yaymlamtr [Tahran 1375]). ttisfl-mhiye bil-vcd.80 Varln mhiyetin bir yklemi olduu retisi hakknda Risle. Fahruddin Razi ve Devvnyi eletirir.81 On alt yazma nshas tesbit edilmitir. Seyyid Celaleddin-i Atiyn tarafndan er-Resil iinde ve ayrca elTasavvur vel-Tasdik (Tahran 1311) eserinin kenarnda baslmtr.82. Talikt ala lahyyat-i if. Sadr, esere bal kalarak, lahyyat kitabnn ilk alt makalesindeki bn Snnn fikirlerini ve kaynaklarn ele alr. Molla Sadra Enstits tarafndan, Sadrnn Talikt yazma uslubuna dair bilgi veren bir giri ile, iki cilt halinde yaynlanmtr. (I-II, Tahran 1382). Eserin konumuzla ilgili ksmlar, eifnn beinci makalesinin aklamalarna denk gelen blmlerdir. Bu ksmda Sadr, konunun daha iyi anlalmas iin bir giri yazmtr, ki bu giriteki grlerine de tezde yer yer atf yaplmtr. ksrl-rifin fi marifetil-hakkl-yakin. Eitici ve irfani bir eserdir. Her biri fasllara ayrlan drt babdan oluur. Birinci babda ilimler tasnifi, ikincide bilginin alc unsuru olarak insan nefsi, nc babda nefs ve halleri, son babda Tanrya dn ilenir. Otuz drt yazma nshas tesbit edilmitir.83 eriinde asletl-vcd ve tekk fikirleri belirgin olarak ifade edilmemi ve eserin genel yapsnda bu fikirler etkin olmamtr. Eserin tarihlendirilmesi problemli grlmektedir. Atiynnin er-Resil lil-mellifil-Hakim Sadreddin-i rz iinde nerettii eser, ayrca Japonca tercmesiyle birlikte Shigeru Kamada tarafndan yaymlanmtr (Tokyo 1984).84 Eserin ngilizce evirisi, William Chittick tarafndan yaplmtr (Utah, 2003). Tasavvufi bir

79 80 81 82 83 84

brahim Kaln, Knowledge, s.62. Sz konusu metne, tezimizle irtibatl grnmesine ramen ulamamz mmkn olamamtr. Nasr, Molla Sadr ve lah Hikmet, s.55. Nasr, Molla Sadr ve lah Hikmet, s.55. brahim Kaln, Knowledge, s. 47. Alparslan Akgen, Molla Sadr, s.264.

22

eser olmakla ksr, Sadrnn ilimler tasnifini ve dolayl biimde varlk mertebeleniini aktarmas bakmndan burada listelenmi ve tezde kullanlmtr. Keyfiyyet Terkbi Madde ve Sret isimli ksa Risle, Mecma iinde yaynlanmtr. Metin, beinci cildde yer verilen terkib hakkndaki ifadelerin bir zetinden ibarettir.

23

II. MOLLA SADRDAN NCE VARLIK-MHYET PROBLEMNN ELE ALINII Varlk-mhiyet probleminin seyri gemie doru takip edildii zaman, Antik Yunandaki varla dair tartmalarda Parmenides-Herakltin iddialar evresinde oluturulan gereklik anlaylarnn, Efltuna ait idea ile Aristoya ait maddesret teorilerinin ve bir mantk kavram olarak mhiyetin retiliinin byk bir nemi haiz olduu grlebilir. Bahis mevzuu slm dncesi olduundaysa, Yunan dncesindeki unsurlarn aktarmn ve aktarm sonrasnda ortaya kan kavram ve tartmalarn nemini de bunlara ilave etmek gerekecektir. Bu srete felsefi birikim asndan bir devamllk ve ciddi bir dnm dikkat ekmektedir. Binaenaleyh tezin tarihe ksmnda verilen bilgiler dikkatle incelendiinde, Antik Yunandan aktarlan kavramlarn ve hatta sorularn baki kalmasna ramen slm dnyasnda yeni bir felsefenin, farkl bir zeminde ve farkl bir gaye ile oluturulduu fark edilecektir. Yunanda olu asndan bir sorun tekil eden varlk, slm dncesinde Zorunlu Varlk merkezli bir tartmaya dnecektir. A. ve Aristo Alemin varln aklanmaya muhta olmayan bir veri olarak gren Antik Yunanl dnrler iin en temel kabullerden biri deiim olmutur.85 Felsefelerindeki deimekte olan eyin aklanmasna ynelik temel sorun da bu noktadan kaynaklanmaktayd. Nitekim duyular araclyla srekli tecrbe edilen deiim ile, deiime konu olan eylerin eyliklerinin ilham ettii sreklilik ya da sabitlik arasndaki ikilik, ilk dnem Yunan felsefesinde en temel soru olmutur.86 Nasl oluyordu da srekli bir deiim iinde olmalarna ramen eyler, kendileri kalmaya, deiimin kendisi zerinde gerekletii mevzu olmaya devam edebiliyorlard?87 te bu
85

Antik Yunan Dncesinde Varlk: Parmenides ve Heraklt, Efltun

86 87

Julian Marias, History of Philosophy, Stanley Appelbaum ve Clarence C. Strowbridge (ev.), New York: Dover Publications, 1967, s.105. Marias, s.105. Alfred Weber, Felsefe Tarihi, H. Vehbi Eralp (ev.), stanbul: Sosyal Yaynlar, 1991, s.14; Marias, s. 12-3.

24

noktada, deiimi ya da sabitlii hakikat kabul etmeleri bakmndan, Herakltin ve Parmenidesin sylemlerinde belirginleerek kutuplaan iki ana yaklam ortaya kmtr.88 Daha sonraki tartmalar iin hareket noktas oluturmas bakmndan Parmenides ve Herakltin varlk dncelerini ele almak gerekir. Varlk sorusu Yunanda en temelde deimekte olan ey zerine dnme olarak ortaya kmtr. Aratrmalarn fiilen var olan eyler, varlklar ve cevherler zerinde younlat Yunan dncesinde henz mevcut ve vcut ayrm ortaya konmamt. ncelikle, Var ve Bir kavramlarn n plana karan ve sabitlii esas alan Parmenides ve takipileri Elea okulu ile balamak meselenin tarihi arkaplann ortaya koymak asndan faydal olacaktr. Parmenidesin var olanlar ile varolmayanlar (me on) arasnda ngrd mantksal yarlmalar dizisi balamnda, var olann doas sorunu domutur. Parmenides, grnen hareketin aldatcln ortaya koyarak hareketin varln reddetmi, varlk ile yokluk arasnda kesin bir ayrlk ngrmtr. Ona gre, Var olan ey, var olmayan olamaz.89 Parmenides iin varlk, sadece var olan deildir. Ayn zamanda kendisine olmak eklenince de doru olandr. Yine varlk sadece varolmak da deildir, sadece herhangi bir ey olmaktr; tpk scak, dnya, su olmak gibi... Bylece yorumlandnda Varlk, var olanlarn hem daha zengin, hem de daha karmak bir toplamdr.90 Parmenidesin ilk nermesi ile, var olandan var olmayana gei, dier deyile kevn u fesad inkar edilmi olur ve bunun mantksal sonucu olarak da deimenin ve hareketin inkar gelir. kinci olarak var olan birdir ve ok deildir. Ve nc olarak da epistemolojik ncl gelir: yalnzca var olan bilinebilir veya adlandrlabilir, var olmayan bilinemez ve adlandrlamaz.91 Parmenides, Sadrnn eserlerinde yer verdii geni isim listesinde yer almaz. Benzer bir biimde Heraklte de onun eserlerinde pek yer verilmez. O, yalnzca, alemin oluumu konusunda sevgi ve nefretin etkisini esas almas ile Sadrya atf konusu
88

89

90 91

Marias, s.10-5. Peters, Greek Philosophical Terms A Historical Lexicon, New York: New York University Press, 1967, s.149; Peters, Antik Yunan Terimleri Szl, Hakk Hnler (ev.), stanbul: Paradigma, 2004, s. 259-262. Anthony Kenny, Ancient Philosophy, Oxford: Oxford University Press, 2004, s.99. Peters, s.259-60.

25

olmutur.92 A beyazdr denildiinde, -drn neyi ifade ettii zerinde durarak varlk (on) problemini kefeden Parmenides olmutur. Ancak dnrn varlk ile dnce ve sabitlii birbirine eit kabul etmesi dier taraftan okluk ve hareket problemini kuvvetlendirmitir. Bu noktada, sabitlikten ziyade hareketi merkeze alan Heraklt felsefesi nem kazanr. Heraklte gre her ey akmaktadr. Hakikat deimektedir, sabit deildir. Hareketin esas olduu bu evren anlaynda ate ilk ilkedir. 93 Evren, srekli dnm halinde olan ezeli bir atetir. Atein dnmleri, snmeleri farkl varlklar oluturur.
Btnn kendisi olan bu kozmosu ne bir Tanr ne de bir insan meydana getirmitir. O, daima belli llere gre snen ezeli ve ebedi atetir. (Clemens Alexandrinus, Stromateis, V.105 (II.396.10))94 Ate nce denize dnr. Denizin yars topraa, yars yakc buhara. (Clemens Alexandrinus, Stromateis, V.105(II 396.13))95

Ateten iki temel yer ktlesi su ve yeryz oluur. Ate, su ve yer arasndaki deiimler birbirini dengeler. Saf esirsel ate, bu deiimler arasnda idare edici konuma sahiptir. Onun evren anlaynda ikinci esas, atma ya da savatr. 96 Sava her eyin
babas ve kraldr. Kimini tanr kimini insan olarak ortaya karr . (Hippolytos, Refutatio,

IX, 9.4).97 Heraklt, okluk ve birlii ayn grr. Her eyden bir, birden her ey.(Aristo, De Mundo, 5. 396 b 20)98 Dncesinde birlik kavram da nemlidir, ancak bu birlik ztlar arasnda ve atma ile ortaya kar. Varlklarn farkl trleri ztlarn birliinden ortaya kar.

92 93 94 95 96

97 98

Esfr, c.5, s.239. Marias, s.26-27. Herakleitos, Fragmanlar, Cengiz akmak (ev. ve yorumlar), stanbul: Kabalc Yaynevi, 2005, s.39. Herakleitos, Fragmanlar, s.91. G. S. Kirk, J. E. Raven, M. Schofield, The Presocratic Philosophers : a critical history with a selection of texts, New York : Cambridge University, 1993, s.197. Herakleitos, Fragmanlar, s.137. Herakleitos, Fragmanlar, s.49.

26

Kart olanlar bir araya gelir ve uzlamaz olanlardan en gzel uyum doar. Her ey
atma sonucunda meydana gelir. (Aristo, Ethica Nicomachea, teta.2.1155b4)99

Evrendeki srekli deiim ve ztlar arasndaki birlikte uyum ve lt vurgusu nem arz eder. Onun dncesi asndan nemli bir kavram da ldr. Evrendeki bu lllk ve denge, tanrlarn da tesinde olan logostur.100 Helios bile lleri aamaz. (Plutakhos, De Exilio, 604 A)101 te, ztlarn birlii ile atmann logosun dengeli idaresi ile varlklar meydana getirdii Heraklt evreninde asl olan srekli harekettir. Onun nlenmi ifadesi ile: Ayn
rmaklara girenlerin zerinden farkl sular akar; ruhlar nemli olandan buharlarlar. (Arius Didymus: Eusebius, Praeparatio Evangelica, XV. 20. 2)102

Daha sonraki felsef yaklamlarda, byk oranda Parmenidesin varlk ile sabite eitlemesinin almasna, Heraklt ve Parmenides, hareket ve sabite arasnda uzla bulmaya dair saysz abalar gze arpmaktadr.103 Bu cevaplardan en dikkat ekici ve etkili olmu ikisi Efltun ve Aristonun sistemleridir. Heraklt ve Parmenides kamplamasnda Efltun, her iki taraftan da vazgeemez. Bu tercih Efltunun kaynaklar104 ile ilgili bir durumdur. Felsefesi bu sebeple iki kutup arasnda bir uzlama aray olmutur.105
99

Herakleitos, Fragmanlar, s.45. G. S. Kirk, s.187. 101 Herakleitos, Fragmanlar, s.223. 102 Herakleitos, Fragmanlar, s.53. Bu fragmann pek ok versiyonu bulunmaktadr. Ancak burada Cengiz akmakn tm dier fragmanlarn esas olarak bu fragmana iareti esas alnarak bu versiyonu verilmektedir. Dier bir versiyon iin bkz. Fragmanlar, s.129. 103 Uzla araylarna dair bkz.Kenny, s.205; Kyel Trker, Aristoteles ve Frb'nin Varlk ve Dnce retileri, Ankara: Ankara niversitesi Dil ve Tarih Corafya Fakltesi, 1969, s.1-11. 104 Efltun, bir yandan Herakltten, Sokratesten ve talya felsefesinden gelmektedir. Grlen hakikatin durmadan deitiine, duyularn aldatc olduuna ve bize hakikati vermeyeceklerine, deimeyenin duyulurda (le sensible) deil, fakat makulde (lintelligible) olduuna, Heraklt ekolnde kanaat getirmitir. Sokratesten, yanlmaz bir i duyu sayesinde kendi kendimizi ve en yksek iyiyi bileceimizi renmitir. Ve nihai admda, talyan felsefesi ile teorik akl gerekleecekti. Weber, Efltunun felsefesini de bu ncllerden yola karak yle zetler: O, buna temel hizmetin grecek olan apriori sezilere, matematikininkilerle olan benzerliklerine dayanarak, deler (Einai, Eide) yani gelip geen eylerin deimez ekilleri, ezeli ve ebedi rnekleri adn verecek ve duyulur idrakin (aisthesis), kanaatin (doksa) konular olan olaylara zt olarak, hakiki ilmin (episteme) konular, numenler (noumena) diyecektir. Felsefesi, ideanin ilmi olacaktr ve metod bakmndan diyalektik adn alacaktr. kinci olarak physike katlacaktr. Etik yahut en yksek iyinin ilmi, diyalektiin son faslni ve binann tamamlanmasn tekil eder. Weber, s.51. 105 Kenny, s.205. Kyel, bu abaya ideler teorisinin yannda Efltunun baka kavramn retmesini de ekler. Ona gre: Varlk ve bilgi problemine iki mmkn yaklama tarz olan idealizm-realizm iftinin
100

27

Efltun felsefesinin konuyla ilgili en nemli kavram msldr. Efltun ncesinde form, ekil, doa, tr ya da snf anlamlarna gelen idea kelimesi, Efltun ile beraber yeni bir anlam kazanmtr. Eidos, ilk dnemlerde eyin kendileri altnda grnd karakterlerin btn, dolaysyla eyin kendisidir.106 Duyusalda mevcut olan aklsaln tmn meydana getiren Efltuncu idea, zellikle Timaios (52a) dikkate alnrsa; mutlak olarak kendi kendisiyle ve her trl dnceden bamsz olarak var olan, sonradan meydana gelmemi ve yok olmayacak, her zaman ayn ilikiler iinde devam eden, ezeli ve ebedi, bir karm olma doas mahfuz tutulmak107 kaydyla basit, aklsal, zaman-d bir z anlamna gelir. Tezin bu blmnde, ne msl teorisinin gelime aamasn veren ilk dnem diyaloglar,108 ne de aratrmaclar arasnda tartma konusu olan msl teorisinin yeniden dzenlenmesi ya da yeni ve Heraklt-Parmenidesi aan nc bir sistem teklifi109 olarak deerlendirilebilecek son dnem diyaloglar110 incelenecektir. Burada sadece, Sadrnn metnine nfuzu temin edebilmek iin, orta dnem diyaloglarnda belirgin hale gelen msl teorisine deinilecektir.

ortaya koymu olduu ad geen antinomiyi, dier taraftan Efltun Eleac monismi bir diyalektikle yumuatarak halle almtr. Var olan vardr var olmayan var-deildir eklinde kendini ifade eden Eleac monismden var olanla var olmayan arasnda hibir mutavasst derece kabul edilmedii iin, ontolojik olarak eylerin zaman ve meknda sukuneti, mantki olarak ise btn sentetik yklenmenin imknszl kmakta, bu sretle okluk ve deime reddedilmi olmaktayd. Halbuki okluu iade ederek deimeyi izah etmek iin Efltun Sofisteste Baka kavramn getirmitir. Bu, hem kendisi olan, hem de mnasebete giriebilecei geri kalan eylerden baka olan bir eydi. Bu Baka ne mutlak olarak var olandr, ne de mutlak olarak var olmayandr. Nisbi bir ekilde var olmayandr. Bu sretle mutlak varlkla mutlak yokluk arasna ne birine ne dierine tamamen irca edilmeyen bir nc unsur sokulmu olmaktadr. Efltun ayn zamanda relativist bir ampirizme kar gerekliin mutlak mtealliini ortaya koymak zere Ziyafet, Faidon, Devlet gibi byk diyaloglarnda mcadele etmitir. Bkz. Kyel, s.3. 106 Aristo, Metafizik, A. Aslan (haz. ve ev.), stanbul: Sosyal Yaynlar, s.109. 107 Efltunun ideleri arasnda bir tr karmn olup olamayacana dair ilgin bir deerlendirme iin bkz. Bechler, Newtons Physics and the Conceptual Structure of the Scientific Revolution, Kluwer Academic Publishers, 1991, s.45-71. 108 Genellikle, Apology, Charmides, Crito, Euthydemus, Euthyphro, Gorgias, Hippias Major, Hippias Minor, Ion, Laches, Lysis, Protagoras, Devlet-1. Kitap, Cratylus, Menexenus, Meno ilk dnem diyaloglar arasnda zikredilirler. Thomas Brickhouse, Nicholas D. Smith, Efltun, Internet Encylopedia of Philosophy, 2006. 109 Kenny, 205. Son dnem bilgi felsefesi hakknda bkz. hsan Turgut, Efltunun Son Dnem Felsefesinde Bilgi Sorunu, (Theaitetosun Yeni Yorumu), zmir: Bilgehan Basmevi, 1992. 110 Efltunun son dnem diyaloglar arasnda, Parmenides, Theaetetus, Phaedrus, Sophist, Statesman, Philebus, Timaeus, Critias ve Yasalar saylabilir. Thomas Brickhouse, Nicholas D. Smith, Efltun, Internet Encylopedia of Philosophy, 2006, http://www.ies.utm.edu/

28

Bahsi geen orta dnem diyaloglar merkeze alndnda, en ak hali ile msl teorisinin, Efltuna atfedilen 7. Mektupta bulunduu grlr.111 Burada, msln durumunu aklamak iin rnek alnan daireye dair u drt husus birbirinden ayrt edilmelidir:112 1.Daire kelimesi, 2. Bir dairenin tanm (bir dizi kelime), 3. Bir daire diyagram, 4. Benim bir daire tasavvurum. Bunlarn anlalmas bir beinci husus olan dairenin kendisi ile irtibat aklamak iin gerekecektir.113 Temel ilkeleri ile idea teorisinde114 Efltun, hem deiim hem de sabitlii nemsemi ve iki zellii de tayan bir sistem kurmaya almtr. Onun hiyerarik dnyasnda varlksal stnlk ve hakikat sabitlere, dier deyile msle aittir. Bu hiyerarik anlay daha sonra Shreverd ve Sadr tarafndan da benimsenecektir. Efltunun ontolojisinden epistemolojisine geildiinde, filozofun temel kavram hatrlamadr. Bilgi teorisi asndan bilmek, bir tr anmsamaktr (anemnesis)115 Bu durum da fizik dnyann gerekliini msl dnyasndan almas ile dorudan irtibatldr. Nasl bu olu-bozulu alemindeki varlklar gerek bir hakikate sahip deiller ve bir glgeden ibaret iseler, gerek bilgi de onlarn bilgisi deil onlarn
111

Kenny, s.49. Efltunun mektuplar, ona dair literatr iinde zikredilir. Her ne kadar mektuplarn asli olular tartlmakta iseler de, , yedi ve sekizinci mektuplar daha gvenilir bulunmaktadr. Efltun, VII. Mektup, Deniz Canefe, Aziz Yardml (ev.), stanbul : dea Yaynevi, 1997, s.6. Dion ve arkadalarna yazlm olan yedinci mektup on mektupluk kllyatn iinde en uzun olandr. 112 Yedinci Mektup, 342 a-d. 113 Efltun bu beinci husus iin farkl adlandrmalarda bulunmutur: En yaygn, forms/ eidedir; ancak Xin Idea ya da Formu, kendinde X, en gerek anlamyla X olan, ya da Xlik, X olan gibi ifadeler de bu listede yer alabilir. Kenny, s.50. 114 Efltunun ifadeleri kullanlarak msl teorisinin ve msl aras irtibatn temel ilkeleri verilebilir: 1. Tek bir F ideasndan pay aldklar iin veya F idesini taklt ettikleri iin pek ok f bulunabilir. (Phaedo 100c., Meno 72c., 75a). 2. F idesi, f olan dier btn tekillerden ayrdr. (Phaedo 74c; Sempozyum-len 211b). 3. F idesi, Fin kendisidir. (Greater Hippias 292e; Protagoras 230c-e; Parmenides 132a-b). 4. F idesi, ancak F olur, baka bir ey deildir. (Phaedo 74c; Sempozyum- len 211e). 5. Ancak F ideas, btnyle, en gerek biimde Fdir. (Phaedo 74d). 6. dealar, ezel-ebeddirler, deiime uramaz ve duyularla alglanamazlar. (Phaedo 78d, Sempozyum 211b). 115 Bkz. Meno, 80c-86b.

29

iaret ettii ve insan iin anmsanarak elde edilen msln bilgisidir. Tekil varlklarn bilgisi yanltc, msln bilgisi ise gerektir. Grnr-sabit alem ikilemi bilgi teorisinde bylece doxa-nous (san-hakikat) ikilemi ile karlanr. Efltunun ideleri, hem varlk hem de bilgi dzeyinde kaynaklk tekil ederler. Varl veren olmalar bakmndan onlarn mhiyetle zdeletirilmeleri doru olmayacaktr. Yine tek tek eylerde gerekleen mhiyetlerin, tek tek eylerdeki zn asl kaynan tekil eden ideas ile zdeletirilmeleri de doru olmayacaktr. leride grlecei gibi, Sadr asndan mhiyet, tek tek varlklarn tecrbesinden karlan bir durumdur.116 Oysa ki Efltunun ideleri, gerektir ve eylerde var olduunu farz ettiimiz hakikatin kayna olur. deler, Efltun sonrasnda felsefenin tartma gndeminde yer almaya devam etmitir. Aristo sonrasnda da klller tartmasn ekillendiren temel, Aristo ve Efltunun fikirleri arasndaki gr farklldr. Efltunun slm felsefesindeki kmsenemeyecek etkisi, zellikle Yeni-Efltuncu bir eser olan Esulicya kitab zerinden gereklemitir.117 slm dncesinde, msle dair teorinin bazen sistemletirildii bazen eletirildii grlecektir. Burada teoriye dair deerlendirmeleri asndan bn Sn ve Shreverdnin isimleri nemlidir. Sadr ise ne btnyle Efltuna ait teoriyi ne de bn Snnn eletirisini kabul etmektedir. Bu onun felsefesinde kefe dayanan bilgi sistemi ve varlk merkezli ontolojisinin birlemesinin zorunlu kld bir durutur.118 Genel olaral Efltunun idea teorisi ele alndktan sonra Aristoya geilebilir. Antik Yunanda varlk tartmalarnda merkezi bir konumu bulunan ve slm felsefesindeki etkisi sebebi ile nemli bir isim olan Aristonun grleri, Sadr felsefesi asndan da nemlidir. Nitekim Sadr, mantk, madde-sret, kuvve-fiil gibi temel
116 117

Esfr, c.2, s.3. lhan Kutluer, Msl, DIA, c.32, s.149. Plotinusun Enneades adl eserine dayanan, fakat yanllkla Aristoya atfedilmi bulunan Esulucya adl eser, Efltuncu idealar teorisinin ele alnd nemli metinler arasnda yer alr. Sadr da Aristonun eseri kabul ettii bu kitaptan olduka etkilenmitir. Detayl bilgi iin bkz. Said Rahimiyan, Sadr ve Usuluciya, Mulla Sadra and Comparative Studies the World Congress on Mulla Sadra (May 1999) cilt5 iinde (s.3-24), Tahran: Sadr Islamic Philosophy Research Institute (SIPRIn) Publications, 2002; Fazlurrahman, The Philosophy of Mulla Sadra: Sadr al-Din al-Shirazi, Albany: State University of New York, 1975, s.8. 118 bn Sn, E-if/lhiyt, Tahran: ntiarat- Nasr- Hsrev, 1943, s.311-2. Sadr, Esfrda ikinci ciltte (s.46 vd.), bn Snnn bu konudaki eletirilerini zikredecektir. Bkz. Esfr, c.2, s.46-51. Sadr, bn Sn ve Shreverdnin grleri hakknda detayl bilgi, daha sonra msl konusunda verilecektir

30

felsefi tanmlamalarnn nemli ksmnda Aristodan istifade eder.119 stad Efltunun sabit ve deimez form fikrine sadk kalm ve fakat msln mstakil varlklar olduklar grn reddetmi olan Aristo, var olanlar form ve maddeden oluan bir birlik iinde incelemitir. Yine yeterince sistematik olmasa da Aristo, mhiyeti, mantk ilminde tanm teorisi ierisinde kullanmtr. Aristo, Metafizik Zde varlk, cevher, madde ve form arasndaki ilikiyi incelemi,120 cevher ve yklem zerine kurulu olan kategoriler retisi ile de madde ve form hakkndaki fizik retisini birletirmitir. Onun cevhere dair sorusu sadece mantksal nitelik tamaz, mantk ve metafiziin kesiim noktasnda bir varlk retisine ulalr. Onun felsefesinde temel soru; Varlk nedir? olur ve bu soru aslnda Cevher nedir? sorusudur.121 Mantk ilminin varlnn, bir ynyle varlk ile varlk kategorileri arasnda ngrlen bu paralellie dayand dnlebilir. Grlmektedir ki, Aristonun varlk retisi iin cevher122 konusundaki fikirlerini takip etmek gerekmektedir. Aristo, Metafizik (1069)da tip ousia ortaya koyar:123

119

Sadrnn genel olarak Aristo sistemini bertaraf etmemesi ve fakat onu aan bir sistem araynda olmas; Aristo sisteminin temel kavramlarn kullanarak (madde-sret, bilfiil ve bilkuvvelik gibi) tartmalarn ortaya koymas onun Aristonun takipisi saylmasa dahi, Aristo sisteminden nemli oranda istifade ettiini sylemeye imkn veren detaylardr. Yine Aristonun, Sadr tarafndan sk atf yaplan bir isim olmas da onun Sadr sistemindeki nemini gsterir. S. Muhammed Miri, Muhammed Cafer Alemi, Fihrist-i Mevzi-i Kitab-il-Hikmetul-Mtealiye fi Esfril-Erbaa, Tahran: ntirt-i Hikme, 1374. Kitabn Aristo (s.88-94) ve Meiyyn (s.204-210) balklar bu adan ok manidardr. Ayrca bkz. Fazlurrahman, s.45. 120 Kenny, s.217. 121 Aristo, Metafizik Z1, 1028 b2-4. 122 Morewedgein Latincede substantia, Arapada cevher olarak karlandn ifade ettii (Morewedge, The Metaphysica of bn Sina (bn Sn), Columbia: Columbia University Press, 1973, s.187.) ousia szcn, Ahmet Aslan tz olarak evirmeyi tercih etmitir. Genel olarak ousia, bir eyi ancak yzeysel veya zamansal olarak deitiren arazlara kart olarak bir eyin o ey olmasn meydana getiren, onun varlnn temelini oluturan ey olarak aktarlr. (Aristo, Metafizik, A.Aslan (ev.), s.88.) Antik Yunanda ve dolaysyla Aristoda henz tam olarak sistemletirilmemi kavramlar arasnda bulunan ousia da Aristo tarafndan olduka eksik bir biimde tanmlanr. Ousia bazen madd tz (ousia hylike,os hylike, kata ten hyle; bazen de formel tz (ousia eidike, kata ta eidos, kata ton logon) anlamna gelebilir. Yine kavram, form ve maddeden oluan somut bileik varl, btn (synolon, synolos ousia) de ifade edebilir. (Aristo, Metafizik, s.88. ) Formel cevher anlamnda kullanlmas halinde kavram, form/eidos, z /to ti estin, veya mhiyet /to ti en einai ile eanlaml olur. (Aristo, Metafizik, A. Aslan (ev.), s.88.) 123 Peters, ousia, Greek Philosophical Terms A Historical Lexicon, Albany: Newyork University Press, 1967, s.149-151; Antik Yunan Terimleri Szl, stanbul: Paradigma, 2004, s.274-6.

31

1) Hislere konu olan (aisthetos) ve daim (aidos) olanlar. Bunlar, eleri olan esirin doal hareketi dairevi olduu iin kendileri de kalc olan gk cisimleridir. 2) Hislere konu olan ve olu-bozulua tabi olanlar. Bunlar, herkesin madd eyler veya tzler olarak tand varlklar, bitkiler, hayvanlar vs. dir. 3) Deimez olanlar (akinetos). Bir ve ikinci snfa giren cevherlerin hepsi bileiktir ve Aristo onlarn bileenlerinden hangisinin cevher adyla anlmaya en uygun olduunu belirlemeye giriir (Metafizik 1028b 1041b). Eleme yaparak seenekleri drde indirir: substratum (hypokeimenon), Cins (genos), Tmel (katholou), ve z (ti esti).124 Aristonun Metafizikte ulat sonu, Kategorilerde ulat sonu ile paraleldir: Bu saylanlar arasnda cevher adn almaya en uygun olan, z ve eidostur (Metafizik 1041a-b).125 Ousiadan baka tez asndan nem arz eden ve Aristonun eserlerinde zikri geen dier bir kavram, to ti en einai (Latince evirisi ile quod quid erat esse)dir. To ti en einai, bir eyin olmu olduu eydir; o eyin mhiyeti (quiddite, quidditas,), doasdr (natura); sonu itibaryle formudur (eidos). Sreklilik vurgusunun dikkat ektii bu kavram tmele yakn bir anlam ifade etmektedir. Fakat tmel (katholou) herhangi bir okluun birlii olmasna karlk o, bir tode tinin, yani bireysel ve somut bir varln mhiyetidir. Sonu olarak mhiyet, eyin btnsel tanm, ana niteliklerinin toplam, tanmlanan eye zg olan eydir.126 Aristo felsefesinde yer alan ve tez asndan nem arz eden temalar iinde, ousia gr ve to ti en einainin tanmndan sonra nc olarak mhiyet-varlk ayrm gelir. Bu konuda, Aristonun slm dnyasnda ortaya kt ekliyle, sistematik
124 125

Peters, s. 149-151. Ousiann bu farkl anlamlar, ayn somut gerekliin eitli grntlerinden baka bir ey deildir: Bireyin yakn maddesi, formla karmas anlamnda ousiadr; ancak u farkla ki formun bilfiil olmasna karn o bilkuvvedir. Bireyin btn gerekliini meydana getiren form da kendi payna, form ve maddeden oluan bireyin kendisinden daha dorudan doruya tzdr ve bu sfatla o, ousia adn hakedebilir. Nihayet, synolon, birey olarak, en mkemmel tzdr ve cinsten ibaret olan ikinci dereceden tze (deutera ousia) kart olarak birinci dereceden tzdr (prota ousia). Bu son anlamda Aristo, Efltundan farkl olarak z artk tmel olana deil, bireyin kendisine yerletirmektedir. Birey, en mkemmel anlamda tzdr, (ousia kyritotata) (Kategoriler, 5,2 b 38), ancak substratum (hypokeimenon) olarak (Metafizik H, 1, 1042 a 16) ve form tarafndan oluturulmu olarak budur, nk onun asl bireysel nitelikleri z iine girmez. Nihayet birinci derecede tzden Aristonun bireyde en gerek olan eyi ifade eden formun kendisini (Metafizik Z, 7, 1032 b 2), tamamen farkl bir anlamda olmak zre Tanry ve maddeden bamsz gksel akllar kastettiine de dikkat ekilmeli. Aristo, Metafizik, s.88. 126 Aristo, Metafizik, s.88

32

bir varlk-mhiyet ayrmna ulatn sylemek zordur. Eserlerinde ayrmn varlna dair netlik olmamas sebebiyle aratrmaclar farkl grler ortaya koymulardr. En azndan Aristonun ayrm, varlk-mhiyet ayrmn felsefelerinde temel metafizik savlarn temellendirmek iin sistemletiren Mslman dnrlerle ayn ngrlerle kullanmad ve onlarn zorunlu olarak ulalmasn bekledii neticeleri bu kavramsal ayrtrmadan beklemedii sylenebilir. Aristo felsefesinde varlk-mhiyet ayrmna iaret eden ve tartma konusu olan ifadeler kinci Analitikler ve Metafizik kitaplarnda yer almaktadr. En ak biimde varlk-mhiyet arasnda ayrmn bulunuuna iaret eden ifade, kinci Analitiklerde yer alr:127
Her insann veya her hangi bir eyin mhiyetini bilen, onun var olduunu bilmek mecburiyetindedir. nk varolmayan eyin mhiyeti de bilinemez. Bununla beraber eer tarif bir eyin asl mhiyetinin ne olduu ispat edebilir ise onun asl mhiyetini ispat edebilirmi. Her ikisini ayn ilemle nasl ispat edecektir? ... nsann mhiyeti baka ey, onun varolduu gerei baka bir eydir. Bir eyin gerekten bir mhiyeti yoksa, onun varlnn delil ile ispat edilmesi yoluyla var olduunu kabul ederiz ve bundan tr varlk cins deildir, ve bir eyin mhiyeti de deildir. Bu, olgu olarak bir eyin varln ispatlama konusudur ve bilimlerin yapt i de budur.( ...) u halde insan bir eyin var olup olmadn bilmeden tarif ile onun mhiyetinin ne olduunu bilecektir, demektir ki ite bu imknszdr.

Goichon ve sonrasnda Gilson, bn Snnn Aristoda bulunan ve Frb tarafndan devam ettirilen mhiyet-varlk ayrmn sisteminde merkeziletirdiini dnmektedirler. Morewedge ise Rescher ve Goichonun ele aldklar metinlerin yeterli olmad grndedir. Ona gre, Rescher ve Goichon, Aristo ve Frbnin belirgin bir biimde ayrm savunduklarna dair delil ortaya koyamamlardr. Sonuta

127

Posterior Analytics, (92 B3- 18); Fadlou Shehadi, Metaphysics in Islamic Philosophy, New York: Caravan Books, 1982, s. 62.

33

Morewedgee gre, bu filozoflarda bir ayrm iareti var ise de, bu ayrm bn Sn sisteminde olduu ekilde belirgin ve sistemli deildir.128 Aristonun eserlerinde yer alan ve tartma konusu olan ifadelerin ikisi Metafizikte geer.
Bu kantlardan her varln kendisinin, mhiyeti ile bir ve ayn olduu ve bu aynln ilineksel anlamda bir aynlk olmad ortaya kmaktadr. (o, zsel, kata hauto bir aynlktr.) nk her varln ne olduunu bilmek, onun mhiyetini bilmektir. Dolaysyla tmevarm da zorunlu olarak onlarn her ikisinin bir ve ayn ey olduunu gstermektedir.129 O halde ilk ve kendi kendilerinden tr var olduklar sylenen varlklarda her varln mhiyeti ile kendisinin bir ve ayn ey olduu aktr.130

Yukardaki ifadelerde iki husus dikkat ekmektedir. Birincisi, mhiyet ve varlk kelimeleri zikredilmekte ve bu iki kelime zerinde geen bir tartma bulunmaktadr. kincisi, bunlarn ayn ve bir olduklar Aristo tarafndan ifade edilmektedir. Sonu olarak, Rescher bu ifadeleri Aristoda ayrma iaret eder olarak deerlendirirken, Owen burada sadece kategorik bir ayrm bulunduunu ifade eder. Konuya ilikin grlerini belirten Fazlurrahman ise Nedir? sorusunun cevab ve eyi kendisi klan olarak iki mhiyet tanmn verdikten sonra, birincinin sadece zihn, ikincinin ise hem zihn hem de ontolojik olduunu ifade eder. Yine Fazlurrahmana gre, mhiyetin varlktan keskin biimde ayrlmasn ngren tanmlama biimi, Aristoda baz kklere sahiptir; ancak Aristonun grnde nemli deiiklikler yapmaktadr:
Zira Stagiralya gre yalnz varlksal nesneler bir mhiyete ya da gerek bir tanma sahip olabilirler; kurgusal ya da hayal nesneler sz konusu olduunda ise
128

bkz. Morewedge, s.178-185. kinci Analitiklerdeki ifadeye ilikin tartma hakknda bkz. Seymour Feldman, Rescher on Arabic Logic, The Journal of Philosophy, c. 61, sy.22 (1964), s.724-734; N.Rescher, A Ninth Century Arabic Logician On: Is Existence a Predicate?, Journal of History of Ideas, c.21, say 3, (1960) s.428-30. 129 Metafizik, 1031b-20-2. 130 Her varln mhiyetinin bir olduuna dair isimli blmde, Sokrat ve Sokratn mhiyetinin birlii rnek verilir, ardndan yukardaki ifadelere yer verilir. Aristo, Metafizik, 1032A-5, 6, 8.

34

ancak terimin anlam verilebilir; yoksa uygun bir mhiyet deil. Sadrda ise herhalkarda mhiyetin yar-gereklii sz konusudur. Aristoya gre ise bir mhiyet, belirli bir mhiyet olmak iin vardr.131

131

Fazlurrahman, s.45.

35

B.

Sadr ncesi slm Felsefesinde Varlk ncelemesi: Frb, bn Sn

ve Shreverd Parmenides-Efltun-Aristonun dnceleri ile aktarlan Yunan felsefesinin skenderin fetihlerinden sonra dier blgelere aktarm, Batda Aristo-Plotinus-Aristo arihleri (Atina-Roma) ve Douda Plotin ncesi ve sonras skenderiyesi ile, Filistin ekol, Antakya, Irak, ran ve Horasandaki dier Dou ekollerinin aracl ile gereklemitir. Msr, Filistin, Suriye, Irak ve rann ban ektii Dou kltr merkezleri, Yunan kkenli ilim ve felsefenin skenderin lmnden (M.. 323) tedvin asr sonuna (8.yy) kadar on asr akn bir sre yaam alan olmutur. Bu adan zellikle Antakya, Nusaybin, Harran (Suriye ve Irak kuzeyi), Cndiapurdaki baz Suriye ekolleri nemli roller oynamlardr.132 zellikle tercme ile aktarm konusunda, temelde teolojik kayglarla Yunan mirasna ilgi duyan Sryani ekol mensuplar nem arz ederler.133 Dier taraftan Babil kaynakl kozmoloji ve Hermetik din felsefenin tanmasnda; eski Yunan putperestliini srdren Harran ekol, tercmeler aracl ile etkili olmutur. te, Molla Sadrnn dnce sisteminde nemli bir unsur olan hermetik dnce de iki yolla, skenderiye ekol ve onun Filistindeki uzantlar ile Harran ekol araclyla, slm dnyasna aktarlmtr.134 Antik Yunan mirasnn slm corafyasna tanmas konusunda, tayc unsurlar kadar ve belki daha da fazla slm corafyasndaki alc unsurlarn etkinliine dikkat etmek gerekmektedir. Farkl kltr ortamlar ile irtibat sahibi olan Mslman dnrler, neden canlln srdrmeyen bir felsefi birikimi miras almay tercih etmilerdir? Ayrca bu figrler, miras aldklar birikimi nasl kullanmlardr? Dier deyile tevars esnasnda aktif olduklarn kabul ettiimiz bu kiilerin tercihlerini biimlendiren ilkeler nelerdi? Bu ilkeler, aldklar miras hangi biimde kullanmalarn gerektirdi?

132 133

Cbir, Arap-slm Aklnn Oluumu, trc. brahim Akbaba, stanbul: Kitabevi, 2001, s.185-6. Tercman olarak Sryanilerin slm felsefesindeki nemi hakknda bkz. Gerhard Klinge, Die Bedeutung de Syrischen Theologen als Vermittler de Griechischen Philosophie an der Islam, Zeitscrift fuer Kirchengeschichte (Stutgart), 58, 1939, s.346-386, Islamic Philosophy c.95 iinde (s. 202-242), Fuat Sezgin (ed.), Frankfurt:Institute fr Geschichte der Arabish-Islamischen Wissenschaften , 2000. 134 Ebul-al Aff, slm Dncesi zerine Makaleler, stanbul: z Yaynclk, 2000, s.111-115.;Cbir, s.187, 198.

36

slm felsefe tarihi incelendiinde, miras alnan birikimin kullanmna dair sorunun anlamsz olmad grnecektir. Zira, tercme edilen eserlerin seiminden erh ediliine ve yeniden ina srecinde kullanmna kadar her aamada ortaya konan faaliyetler, bu birikimin miras aln srasnda alc tarafn edilgen deil etken olduunu iaret etmektedir. Ksaca ifade etmek gerekirse, slm felsefesi sz konusu olduunda oluun ne karld Antik Yunan felsefesinin aksine, varlk tartmasnn ncelendii bir felsefe kurulduu grlecektir. Bu felsefede her varlk bakasna varln borlu olurken, btn dier varlklarn varlnn kayna olan bir lk Neden temellendirilmektedir. Onun iin slm felsefesinde nedenlerin tartlmas da Varlk ve Tanr konusundaki kayglarla biimlenir. Yine varlk ve mhiyet ayrm da benzeri bir aray ve temellendirmenin rndr. Hem Frb hem bn Sn sisteminde mhiyet ve varln farkll ilenerek, varln kayna sorunu ve bunun zerinden varlk tasnifi yaplmas devam ettirilir. Varlk tartmasnn nedensellie yansmasnda da Zorunlu Varlkn temellendirmesine dair kayg ortaya kar. Metafizikte, nedensellik tartmasnn varln zorunlu-mmkn ve mmteni olarak ayrmnn kesitii noktada Zorunlu Varlkn temellendirilmesine yer verilir. 135 Mhiyet varlk ilikisine gelince, ilk dnem slm dncesinde ey kavram zerinde srdrlen tartmalar,136 mantk ve dil bilimciler arasndaki gruplama, varlk ile ilgili tartmalarn ilk nveleri arasnda saylabilir. Bu yaklamlarda yer alan kelamclarn eylik kavramnn bn Sndaki mhiyet kavramna kaynaklk ettiini ifade eden almalar bulunmaktadr. Yine ayrm ile madum eydir tartmas da yakn irtibatldr. yle ki Her eyin varl, onun mhiyetidir diyen iin, yok olann (madumun) ey olmas kabul edilemez. nk varlk varsa mhiyet var, yoksa yok olur. Vcd, mhiyete zaiddir diyenler iin ise, bu sfat yani varlk ortadan kalktnda mhiyetin takririnin geerli olup olmayaca tartlmtr. Varlk olmakszn mhiyetin takririni kabul edenlere gre, yok olann
135 136

bkz. bn Sn, Metafizik-1, s.36. Kurandan kaynaklanan, ey ve mevcut kavramlar arasndaki ilikiye dair kelami tartmalar da bu konulardaki dnceyi ekillendirmitir. Bu duruma dikkat eken almalar arasnda Jean Jolivet (Aux origines de lontologie dbn Sn, tudes sur Avicenne iinde, J. Jolivet-R. (ed.) Rashed, Paris, 1984) ve Robert Wisnovsky (bn Snas Metaphysics in Context, New York: Cornel University Press 2003; Notes on bn Sns Concept of Thingness (Sayiyya), Arabic Sciences and Philosophy 10/2, (2000)) gsterilebilir.

37

(madumun) ey olmas mmkndr. Kastetikleri, mhiyetin kendisi olmak bakmndan belli bir hali mutekarrir olmasdr; yoksa varlk sfat ile sfatlanmakszn mevcut olmas deildir. Bunu kabul etmeyenler ise madum ey deildir demilerdir.137 Bu balamda, slm dnyasnda mhiyet kavram evresinde gelien dnce ve sorunlar anlamak maksad ile eylik kavramnn da anlalmasnn nemi ortaya kar. Ancak tezin konusunu tekil eden temel metinlerde kelamclarn grlerine youn atflar bulunmamas ve mhiyet zerinde younlalmas sebebiyle eylik kavram ve ilk dnem kelamclarn varlk anlayna burada yer verilmeyecektir. Frb, kendi felsefesini ontoloji zerine kurmu ve burada bn Snya da nclk edecek ekilde zorunlu ve mmkn varl birbirinden ayrmtr. 138 Bu ayrm, mevcdt aklamaktadr; ancak temel gaye mevcdt ile Zorunlu Varlk arasndaki irtibat izah etmektedir. Frb sisteminde Tanrnn varl ve mhiyeti ayr deildir.139 Onun varl ve mhiyeti ayndr ve buna Onun inniyeti ya da hakikati denir. Dikkatli bir nazar, bu ifadelerin ardnda metafizik bir sistematiin ve metafizik bir kaygnn bulunduunu grecektir. Frb, varl, her eyin kendisine bal ve muhta olduu bir Vacibul-Vcd evresinde kurgular; sistemini bu kurguyu verecek ekilde kurmak iin kulland arac da Vacibul-Vcd dnda her eyde varlk-mhiyet ayrmn ngrmesi ve varl zorunlu ile mmkn arasnda taksim etmesidir. Ona gre varlk ve mhiyet birbirinden farkl iki durumdur.140 Varlk, mhiyetin mukavvimi deil, lazmdr.141 Frb, el-Mednetl-Fzla eserinin ilk konusu olarak lk Mevcudu, dolaysyla da alemin emasn sunan suduru ele alr. lk Mevcud, yani ilk sebep ve btn varlklarn kendisine bal olduu ilk ilke, her trl noksanlktan aridir. Onun zdd ve ei bulunmaz. Onun tanm da mmkn deildir; o tektir. Btn mevcdt

137

Semih Dagim, Mahiyye, Mevsat Mustalahtil-mm Fahreddn er-Rz, Beyrut: Mektebet Lbnan, 2001, s.658. 138 Mahmut Kaya, Frb, DIA, c.12, s.149. Frb, Uynul-Mesil, s.66-7 el-Mecm iinde, Msr: Matbaatus-Saade, 1908. 139 Shehadi, s.54-57. 140 Frb, Zinun, Philosophical Treatises, Islamic Philosophy iinde, c.16, (s.225-134), s.228. 141 Frb, Talikt/Philosophical Treatises, Haydarbd: Matbaat Meclisi Dairetil-Marifil-Osmn, 1346h., Islamic Philosophy c. 16) iinde (s.4974), Fuat Sezgin (ed.), Frankfurt: Institute for the History of Arabic-Islamic Science, 1999, s.54.

38

ondan sudur etmitir.142 Dnre gre, el-mevcudl-evvel olan Tanrdan ilk nce sevn denilen ikincil varlklar sudur etmi ve daha sonra da ay-altndaki cisimler alemi ortaya kmtr.143 Cisimler alemi, mmknler alemidir. Ayrca Frbye gre, her cismin mhiyeti vardr. Bu mmkn varlklar, mmteni olsalar varla gelemezlerdi. 144 Yine mmkn varlklar var olmak iin bir illete ihtiya duyarlar.145 Frbnin ifadeleri ile bu durum ve mhiyetin varlk sebebi olamayaca yle aktarlr:
Bu delillerle anlald ki eyin mhiyeti onun varlk sebebi olamaz. nk varln illeti malulun varlndaki sebeptir. Ve mhiyetin, biri faydalanan dieri varlk veren iki farkl varl yoktur. Ve bu iki eyin de birbirinin illeti olmas mmkn deildir.146

Frbnin alem gr takib edilirse, onun Aristocu madde-sret ikilii zerinde alem aklamasn srdrd grlr. Cisimler madde ve sretten oluurlar. Madde ve sret, mesela koltuk rnei alnrsa, biri koltuun tahtas, dieri ise koltuun yaps makamnda olan iki durumdur.147 Tahtas konumunda olan madde ve heyldr, yaps bakmndan olan ey ise heyet ve benzeridir. Yine Frbye gre:
Madde sretin kvamn tekil eder. Madde olmadan sretin ne kvam ne vcdu olabilir. Madde sret iin vazedildiinden sret bulunmadka madde de bulunmaz. Sretin bulunuu maddenin bulunmas iin deil cisimlenen cevherlerin bilfiil cevher olmas iindir. Her nevin sreti ortaya ktnda o nev, bilfiil ve en mkemmel mevcudiyetiyle hasl olmu saylr. O nevin maddesi bulunup da sreti bulunamazsa o bilkuvve koltuktur. Onun bilfiil koltuk olmas iin sretin maddesinde tecelli etmesi lazmdr. Bir eyin iki varlndan madd varl en eksik bir haldedir. ki varln en mkemmeli onun sret halidir.148
142

Fazl Medine Halknn Reyleri, s.24. Yine Zorunlu Varlkn zellikleri iin bkz. Frb, Fazl Medine Halknn Reyleri, Frb Tetkikleri iinde, stanbul: Erenler Matbaas 1950, s.19-27. Frb, Kitb ri Ehli Mednetl-fzla, thk. ve haz. A. Nasr Ndir, Beyrut: Drul-Mark . M. M., 1985, s. 37-45. 143 Frbye gre sudur emas iin bkz. Kitb r-i Ehli Mednetil-fzla, s.61-62. Fazl Medine Halknn Reyleri, s.29. 144 Frb, Zinun s.44 ve 227. 145 lhan Kutluer, bn Sn Ontolojisinde Zorunlu Varlk, stanbul: z Yaynclk, 2002, s.48. 146 Frb, Zinun, s.44. 147 Frb, Kitb ri Ehli Mednetl-fzla, s.64-65.Frb, Fazl Medine Halknn Reyleri, s.30. 148 Frb, Kitb ri Ehli Mednetl-fzla, s.64-65; Fazl Medine Halknn Reyleri, s.30.

39

zetle, Frb mhiyet ve varl ayrm, mhiyetin varln sebebi olmadn ifade etmi ve cisimleri, birbirine bal olan madde-sret bileiminden oluur kabul etmitir. bn Snya gelince, ona gre varlk, en genel ve kapsayc kavramdr. 149 Varlk, mhiyetten ayrdr ve ona dardan katlr.150 Mhiyet, bn Sn tarafndan her eyin kendisine has hakikati olarak tarif edilir.151 Mhiyet ve varlk ayrm, bn Sn felsefesinde sistemletirilmi ve merkeze yerletirilmitir. Hakl olarak neden bn Sn sisteminde mhiyet ve varln ayrmna ok merkezi bir konumun verildii ve sistemin varlk-mhiyet ayrm zerinde kurulmas ile neyin hedeflendii sorular akla gelmektedir. Varlk ve mhiyetin ayr olularna dair bilgiye, mhiyete varln eklenmesi ile ilgili ifade eklendiinde bu hedef biraz belirginlik kazanr: O halde varlk mhiyete bir sebepten dolay rz olmutur.152 Grlmektedir ki, bn Sn tarafndan varlk-mhiyet ayrm ile zorunlu-mmkn ayrm, varlklar ve nasl meydana geldikleri (kken ve nedensellik) konularn tamak maksad ile konulmulardr. bn Snya gre, akln insana ak biimde gsterdii ey, teselsle varmamak iin her mhiyeti olan eyin, mhiyeti olmayan bir varla dayanddr. 153 Evrenin varl, mhiyetten ve imkndan btnyle uzak bir varlk, yani Zorunlu Varlkn varlna baldr. Zira imknn varlk kazanmas ancak zorunluyla mmkn olabilir.154 mkn halinde bulunan eyin, yine baka bir imkn durumunda bulunan ey tarafndan meydana getirilmesi mmkn deildir. bn Snnn varlk-mhiyet ayrm ve ayrm merkezli sistematii geriye doru izlendiinde, temelde Niin var olan var da yok yok? sorusunun bn Sn tarafndan zgn bir biimde varlk ve mhiyet kavramlarna dayanarak yantland ve bu kavram iftinin sadece var olanlarn niin ve nasl var olduunu aklamad, ayn zamanda var olanlara varln veren varln,
149 150

Morewedge, Metaphysica of bn Sn, New York: Global Scholarly Publications, 2003, s.162. bkz. Morewedge, s.11-57 151 A.-M. Goichon, Lexique de la langue philosophique dbn Sn,s.386. 152 bn Sn, aretler ve Tenbihler, Ali Durusoy, Muhiddin Macit, Ekrem Demirli (ev.), stanbul: Litera Yaynclk, 2005, s.131. 153 Sonuta btn daireler kendinde zorunlu olan bir varlkta son bulacaktr. bn Sn, Iaretler ve Tenbihler, s.129 154 Zorunlu ve mmkn ayrmna dair bkz. bn Sn, Mabda wa al-Maad (The Beginning and the End), A. Nurani, Tehran (ed.), 1984, s.2-4.

40

yani Tanrnn sonradan olanlara benzemediini temellendirmede de kullanld grlr.155 yleyse, bn Snnn temel sorusu Var olanlar neden var da yok deiller? dir. Bu soru da kendinde dier iki soruyu tazammun eder. Birincisi, Var olan/varlk gerekten var mdr?, ikincisi ise, Var olan varln bakasndan alm mdr? sorulardr. bn Snya gre bir kavram olarak varlk, tpk ey ve zorunlu kavramlar gibi insan zihninde apriori (evvel) olarak bulunmaktadr.156 Varlk mmkn ve zorunlu oluu itibar ile iki ksma blnebilir. lki zat dikkate alndnda varl zorunlu olmayandr. Bu ey imkn sahasndadr. kincisi, zat dikkate alndnda varl zorunlu olandr. Kendinde zorunlu olan varlk, illeti olmayan; znde mmkn olan varlk ise, illeti olan varlk olarak tanmlanmaktadr. Yani Zorunlu Varlk, varln bir bakasndan almayan; buna karn mmkn varlk ise, varln bir bakasndan alandr.157 bn Snya gre var olanlar, znde mmkn varlklardr. Yani varolularnda bir illete gereksinim duyan, varlklarn bakasndan alan varlklardr. Zira el-rt vet-Tenbihtta belirtildii zere zatnn kavranmasna varlk dahil olmayan her eyin mhiyetinde varlk, onun kurucusu deildir.158 Hibir mhiyette varlk, mhiyetin zorunlu bir esi olarak bulunmaz. Bylece mhiyetler iin varln yalnzca bir imkn olduu grlr.
Varlk, ne bir eyin mhiyetidir ne de bir eyin mhiyetinin bir parasdr. Mhiyeti olan eylerin kavranmasna varlk dahil deildir. Aksine varlk, mhiyetin zerine gelip atmtr.159

Zorunlu Varlk dndaki tm varlklarn durumu bu ekildedir. Yine bu durum, btn dier mmkn varlklarn kendisine dayand bir Zorunlu Varlkn kabuln de ortaya koyar. Bir eyin mhiyeti zorunlu olarak onun varln gerektirmemektedir. Biz
155 156

bn Sn, Iaretler ve Tenbihler, s.131. bn Snnn askda adam metaforu insann nclleri olan, ncllerle dnen bir varlk olduunu rneklendirmeye almaktadr. Burada, varlk dncesinin insann bilinci ile kaim olduu ortaya konur. bkz. Mahmut Kaya, Felsefe Metinleri, s.295; bn Sn, e-if-Tabiiyyt 2: en-Nefs, G.C. Anawati, S. Zayed (ed.), Kairo, 1975, s. 13. 157 bn Sn, Mabda wa al-Maad, s.2-4. bn Snnn Zorunlu Varlk gr hakknda detayl bir inceleme iin bkz. lhan Kutluer, bn Sn Ontolojisinde Zorunlu Varlk, s.87-166. 158 bn Sn, Iaretler ve Tenbihler, s.131. 159 bn Sn, Iaretler ve Tenbihler, s.131.

41

zihnimizde bir eyin mhiyetini dnebiliriz ama bu onun d dnyada da mutlaka var olduu anlamna gelmemektedir. Mhiyeti olan eylerin mhiyetinde varlk yer almamaktadr. bn Snya gre madem ki mhiyet bir imkn durumudur ve mhiyete varlk dahil deildir, o halde mmkn varlklarn var olmalar ve yok olmalar birbirine eittir. Ancak burada var olanlar var olduuna gre; imkna iaret eden mhiyet varlk kazanm, ona varlk arz olmutur; o halde bu bir fil nedenden dolay olmaldr. Bu fil neden, yukarda akland zere, mhiyetin kendisi ya da kendisindeki bir sfat olamayacandan, mhiyetin dnda olmaldr. Bu demektir ki, varlk sahasna gelmesi ya da yokluk sahasnda kalmas eit olan mhiyet, yok deil de varolmusa mhiyetler mmkn olmaldrlar. Bu varolu mmkn olduu iin varlk nedeni kendisi olamaz; onun varlk sahasna giriinin kendisi dnda, varlk bakmndan ncelii bulunan bir fil sebebinin bulunmas, yani varlnn bir bakasndan alnmas gerekmektedir.160 bn Sn, mhiyetleri birer kll olarak inceler; ancak ona gre mhiyetlerin kll olular onlarn tabiatnda deildir. Mhiyetin itibarlar ile ilgili olan bu nermeye gre, mhiyet zihn bir kavram olduu zaman ona klllik iliir.161 bn Snnn itibar teorisi olarak nlenen grne gre, mhiyetin sadece mantk ynden ele alnmas yeterli deildir.162 Birinci olarak somut nesnelerin somut nesneler olarak ele alnabilecei, ikinci olarak onlarn varl dikkate alnmadan da haklarnda konumann mmkn olduu belirtilmektedir. nc cihet ise bir nesnenin sadece zihinde varl dikkate alnnca ortaya kmaktadr.163 Mhiyet hakknda konuurken klasik hale gelmi olan tavr bylece ayr itibar cihetini tefrik eder. Bunlardan birincisi, la bi-art eyin tabiriyle ifade edilir ve bununla mesela bir canlnn mhiyetinden bahsederken onun ne somut bir nesne olarak d dnyada varl ne de zihindeki varl dikkate alnr. Buna mutlak mhiyet ad verilir. Bu anlamda mesela canllk sadece canllktr. kincisi, bi-art la-ey tabiriyle anlatlr. Bununla da bir ey hakknda konuurken onun sadece zihinde varl dikkate alnr. Buna mcerred mhiyet denir. nc olarak, bi art- ey mhiyetlerden sz edilir. Bu
160

Mmkn ve Mhiyet arasnda kurulan bu irtibat, mesela, Mebde ve Med kitabnn ilk sayfalarnda incelenebilir. 161 Michael E. Marmura, Quiddity and Universality in bn Sn , NeoPlatonism and Islamic Thought iinde (s.77-88), Morewedge(ed.), New York:State University of NY Press, 1992. 162 Tahsin Grgn, Mhiyet, DIA, c.27, s.336-7. 163 Izutsu, slm'da Varlk Dncesi, brahim Kaln (ev.), stanbul: nsan Yaynlar, 1995, s.144.

42

durumda mhiyet, d dnyadaki somut nesneleri ifade eder. Buna mahlut mhiyet ad verilir. Mutlak mhiyet ayn ve zihn varlk kaydndan azade olduu gibi mcerred mhiyet sadece zihinde, mahlut mhiyet ise hem zihinde hem de d dnyada mevcuttur.164 Varlk incelemesinde bn Sn, Aristoyu izleyerek madde ve suret kavramlarna dayanan bir aklama (hilomorfik) ortaya koyar. Fizik Alem, madde ve sretin karmndan oluur. bn Snya gre, madde ve sretin birbirine ihtiyac vardr. Sadr da fizik alemde madde ve suretin birbirlerine ihtiyalarnn bulunduunu dnerek bu fikri srdrr. bn Sn sisteminde madde, kabil olu yani baz zellikleri kabul edebilme zelliine sahiptir. Cisimlik sreti ise bilfiil oluu salar.165 Sretleri verici olan, Faal Akldr. Sret, bu sistemde birincisi varlk asndan ikincisi de bilgi asndan olmak zere, iki ynden nem tar. Sretler Faal Akln yaylmalardr ve kef ile bilinirler. Ya da bizim Faal Akl ile ittisalimiz srasnda bilinirler. Frb ve bn Sn sistemleri ile Me felsefe ierisinde varlk grlerinin ardndan Sadr felsefesi asndan nem tayan dier bir isim olan Shreverdyi de msl konusundaki gr merkezinde ontolojisi ile aktarmak ve rk felsefedeki varlk anlayn zetlemek gerekir. Nitekim kefi, temel bilgi kayna olarak kabul eden ve rk ekoln bata gelen temsilcisi olan Shreverd, varlk-mhiyet tartmas sz konusu olduunda, hem Sadrya etkisi hem de varln izflii dncesi ile nem arz etmektedir. Bylece, Sadrya kadar gelen varlk grlerinin ana hatlar verilmi olacaktr. Shreverd, varlk hiyerarisi sz konusu olduunda, klasik felsefeye baldr.166 O, varlk mertebelerinin ieriinde farkl geleneklerden gelen aklamalara yer verir; varlk hiyerarileri kavramn kullanmakla beraber varla verilen yere nuru yerletirir.167 Onun ontolojisinde, nur ve karanlk iki temel kavramdr. Shreverdye gre btn varolu yokluk karanlndan nura gemeleri ynyle mevcut olmular, belirginlik kazanmlardr. Bu durumda mevcdt nurdan
164 165

Tahsin Grgn, Mhiyet, s.336. bn Sn, Metafizik, s.63, 67-73, e-ifa, s.67, 72-79. 166 Razavi, Suhrawardi and the School of Illumination, Great Britain: Curzon Press, 1997, s. 31 167 Eyp Bekiryazc, s.61.

43

ibarettir. Varln hakikatini nur temsil eder. Nurun en temel zellii, kendi bana aydnlk olmas ve aydnla karmasdr (varolu). Nur, en ak seik olan ve tanmlanmaya ihtiyac olmayandr.168 Shreverd bilgide de nuru temel ilke edinir. Hakik bilgi ilah alemden insanlara nurlar vastasyla gelen bilgidir.169 Karanlk, aslnda nurlarn yokluu demektir. Cisim olan berzahlardan nur kaldrlacak olsa geriye karanlk kalr. Zulmet nurun yokluundan baka bir ey deildir.170 Onun ontolojisinin nurlar hiyerarisinden olutuu ifade edilmiti. Shreverd felsefesinde kemal asndan nurlarn farkl kemal derecelerine farkl isim verilir: Nurul-Envar, Nurul-Mcerred, Nurul-rz. En youn k olan Nurul-Envr, varl kendisinden kaynaklanan Tanrdr.171 O, her eyin mutlak nedenidir.172 NurulEnvardan sonra en kamil olan nur Mcerred Nurdur. Varlklarnn zatlarndan olmas ile mcerred nurlar dier nurlardan ayrlrlar.173 Bu nurlar, hem karanlk hem aydnl kabul edebilir olan berzahlara varlk verirler. Mcerred nurlar, msl konusu asndan berzaha (cisimler alemine) varlk veri ve onlar idare edici olular ynyle nemlidirler. Kendi ilerinde, khir nurlar ve mdebbir nurlar olarak ikiye ayrlrlar. Kahir nurlarn berzah ile ilikileri yoktur.174 Saylar snrszdr. Yce khir nurlar ve trlerin rableri olan khir nurlar olmak zere iki ksma ayrlr. Yce khir nurlar, cisimler lemindeki trlerin rableri olan khir nurlarla eit dzeyde (mtekfie) deillerdir. Trlerin rableri olan khir nurlar, en yce khir nurlardan, onlarn aydnlatan nurlar ynyle meydana gelmislerdir ve nurlardaki derecelere ve tabakalara gre yatay boyutta (et-tabakatularaziyye) dereceli bir dizi (mtekfie) olustururlar. Dikey boyutta dereceli dizi olusturan khir nurlar mmht diye isimlendirilir; nk onlar, nurlarn nurundan daha az arac nurlarla meydana gelirler ve kendilerinin dsndaki btn nurlarn ve cisimlerin Nurlarn Nurundan meydana gelmesinde araclar olurlar.175
168 169 170 171 172 173 174 175

Shreverd, Hikmet'l-irk, II, s.106-108, 117. Eyp Bekiryazc, s.63. Shreverd, Hikmet'l-irk, II, s.107, 108, 109. Shreverd, Hikmet'l-irk, II, s.121, 124, 168. lhan Kutluer, Msl, 18-21. Berzah hakknda bkz. Hikmet'l-rk s.129-130. Shreverd, Hikmet'l-rk s.117-9. Shreverd, Hikmet'l-rk s.117-119 ve 179.

44

Cisman trleri var eden ve onlarn devamn saglayan ilkeler trlerin rableridir.176 Trlerin Rableri biimde kantlanabilir. Trlerin rablerinin ncelikli varlk delili, insan nefsinin, mcerred mdebbir bir nur oluudur. mknul-eref kaidesi uyarnca, onun soyut varl, madd olanla hibir irtibat olmayan soyut kahir nurun ncelikle bulunmas halinde mmkndr. Yani, eksik olan var ise, o eksik varln en mkemmel hali ondan nce var olmu olmaldr. Bu sebeple insan nefsinin bir mdebbir mcerred nur olarak varl, tamamen mcerred olan nurlarn varln kantlamaktadr. kinci olarak trlerin rableri, yetkinlemi insanlar tarafndan tecrbe de edilebilirdirler.177 Bu durumda tecrbeye dayanan bir kant sz konusudur. Trlerin varlnn nc delili ise, Zorunlu Varlkn bilgisinin okluu kabul etmemesidir. okluun olmas durumunda bilenin bilgiden etkilenmesi, illetin malulden etkilenmesi sz konusu olacaktr, ki malulun illetten etkilenmesidir esas olan.178 Shreverd, trlerin sabitliini yani tek bir trn altnda benzer tekillerin bulunmasn trlerin rablerine balar. Trlerin rabbi ayn zamanda fertlerinin devamlln da salar.179 Trlerin rableri, itirake engeli bulunmayan anlamnda, mantktaki klllikten farkldr. Ancak asl anlam ile kll olmayan trlerin rableri hakknda iki cihetten klldir denilebilir. Trlerin rableri, ncelikle madd trlerinin tamamna eit nisbette olmas ve srekliliini temin etmesi asndan klllie benzer bir duruma sahiptir. Burada, varlk-verici bir varlk alan olarak trlerin rableri, kendi iinde trlerinin rneklerini tayor deildir ya da klllerin somut birer varlk olarak tahakkuk etmeleri anlamna gelmez. Onlar, ancak kendi fertlerinin varlk ve sreklilik
176

Shreverd, Hikmetl-rk s.102, 119, Halide Yenen, s.32. Nitekim trlerin rablerini, khir nurlar lemini mhede yetkinliine ulams olanlar (mcerredn) bedenlerinden (heykil) syrlarak (insilh) birok defalar mhede etmiler ve bedenlerinden syrlarak mhede edemeyenler iin kant (hccet) aradklarnda da bu anlattklarnn kabulnden (itirf) baska kant bulamamlardr. Peygamberler ve hikmetin stunlar (estnul-hikme) olan filozoflar buna iaret etmilerdir; Efltun, Sokrat, Agathadaimon, Hermes, Empedokles, Hint ve Fars bilgeleri (hukem) de bu grstedirler (rey). Onlarn ou bu lemi mhede ettiklerini aklams hatta Efltun kendi tecrbesini aktarmstr. Shreverd, Batlamyus gibi kimselerin astronomiye ilikin (felek) konularda rasadna itibar edildii halde hikmetin stunlarnn ve peygamberlerin ruhan rasatla mhede ettikleri seyler konusunda anlattklarna nasl itibar edilmez? diye sorar. Bunu dorulamayan ve kantn (hccet) kendisini ikna etmedigi kimsenin riyazet ve mhede ashabna hizmet etmesi gerektiini, belki bu sretle Hermes ve Efltunun mhede ettii melekt zatlar ve nurlar grebileceini belirtir. Halide Yenen, s.32. 178 Halide Yenen, s.33. 179 Shreverd, Hikmetl-irk, s.101-102.
177

45

ilkesidirler ve fertleri ile irtibatlar asndan msmahal bir kullanmla onlara kll denilebilir. Trlerin rablerinin, kendi fertlerine rnek olmaylar, daha sonra Sadrnn da eletirisine sebep olacak, Sadr Shreverdyi fertleri ile trlerin rableri arasndaki mnasebeti netletirmemekle eletirecektir.180 Trlerin rableri, zihn kavramlarn ya da tmellerin d dnyada tahakkuk sahibi olduklar bir alem anlamn da ifade etmezler. Bu konuda da msle dair bn Snnn eletirisinin Shreverdnin trlerin rableri dncesi iin geerli olmad grlr. Bu adan trlerin rableri, d dnyada fertlerin rneklerini tekil eden ve mhiyetlerin somut halleri olan Efltunun mslnden ayrlrlar. Onlarn kll olarak nitelenmelerine imkn veren ikinci durum, onlarn boyut, byklk, yn gibi arazlardan soyutlanm olmalardr.181 Shreverd felsefesinde akllar aleminden dk, cisimler aleminden yce bir misal alemi182 de tanmlanr ki, isim benzerliine ramen bu alemin Efltunun idealarndan farkldr, zira varlk verici bir zellikleri bulunmamaktadr. Shreverd, trlerin rableri gr ile msl asndan ve varln itibr olduu eklinde ortaya koyduu varlk eletirisi ile asletl-vcd tartmas asndan nemlidir. Yukarda onun nurlarn hiyerarisinden oluan ontolojisi ile trlerin rablerinin fertlerine rneklik tekil etmeyileri ancak idarecilik ve fertlerin varlklarndaki sreklilii salama cihetinden fertlerinin sahipleri olduklar zikredilmi oldu. Ayrca bu durumun Efltunun msl ile mukayesesine (idealarn rneklikleri ve kll olular asndan farkllklarna) ksaca deinildi. Varlk konusundaki fikirlerine gelince, Shreverd, varln d dnyada somut bir varlk olarak gsterilemediini,183 eyler iin sadece mantk yklem olarak kullanlabileceini ifade eder.184 Her ne kadar yegne hakikat olan nur iin varlk kelimesi kullanlabilirse de bu kullanm ancak mecz olarak dorudur.185 D dnyada kendine ait bir gereklii olan her ey, ya kendi gerekliinde (hakikat-i nefsihi) nur ve
180

eyhl-mteellihin szleri bu ekilde. Bu szlerin cevdet ve letfeti tartlamaz ancak onlarn iaret ettii baz konularn da akla kavuturulmas gereklidir. Bunlardan birisi de... akl nurlarn, fertlerinden birinin mcerred ve dierlerinin madd olaca ekilde hiss sanemlerinin hakikatini tekil edip etmediidir. Efltuna atfedilen Me ktlemelerde ak olan bu akl rablerin madd sanemleri ile ayn nev olduklardr. Esfr, c.2, s.59-61. 181 Shreverd, Hikmetl-irk, s.101 ve 109. 182 Halide Yenen, s.35-6. 183 Shreverd, Hikmetl-irk, s.64 ve 186. 184 Halide Yenen, s. 23.

46

ktr (dav) ya da kendi gerekliinde nur ve k deildir.186 Ancak herhalkarda, gereklik ancak nur ile irtibatl olarak tanmlanr. Varlk, Hikmetul-irk kitabnda itibar durumlar (akl itibarlar) anlatlrken ilenir. Ona gre varlk, siyahlk, cevher, insan, at vs. iin kullanlabilir. Bu ekilde kullanlmasnda varlk tek bir mefhum ve tek bir manay tamaktadr. Onun farkl eyler iin kullanlabilmesi, saf akl bir yklem (mahmul) olmas ile mmkndr.187 Mutlak olarak kullanlan mhiyet ya da tlak zere kullanldnda hakikat ve eylik de varlk gibidir; saf akl yklem durumuna gelirler. Shreverdnin, varln zihnlii ile ilgili ifadelerinde varlk yerine mhiyet yerletirildiinde Sadrnn gr ortaya kar. Yine mutlak hali ile hakikat ve eylik hakkndaki ifadelerini de ters evirerek Sadrya atfetmek mmkndr. Sadr ontolojisinde Shreverd ontolojisinin nur emasnn yerine varln yerletirildii ifadesi bu noktalarda hakl grlmektedir. Hakikatin nur olduunu ifade eden Shreverdye gre, eyi var eden cil mhiyettir, varlk deil.188 Sadr, daha sonra hem ferdiyeti aklarken hem mhiyeti tanmlarken, tanm, fasl ve varln hakikati ile ilgili bahislerde Shreverdnin bu grn iddetle eletirecektir ve hakikatin ifade edicisi olarak varl ortaya koyacaktr.

185

Shreverd, The Philosophy of Illumination iinde (1-163), John Walbridge ve Hossein Ziai (ed), Utah: Brigham Young University Press, 1999, s.79, 81, 123. 186 Shreverd, Hikmetl-irk, s.77. Halide Yenen, s.23. 187 Shreverd, Hikmetl-irk, John Walbridge (ed.), s.45 ve 123. 188 Shreverd, Hikmetl-irk, John Walbridge (ed.), s.123.

47

III. MOLLA SADRNIN FELSEF SSTEMNN DAYANAKLARI VE SADRNIN VARLIK VE MHYET PROBLEMN ELE ALII A. Molla Sadr Sisteminin Felsefe Geleneindeki Dayanaklar

lm-i ilah yolunu, Tanrya ve sfatlarna imanla zdeletiren189 Sadr, kelam cedelden, genel takltten, aratrmaya dayanan hikem aratrmalardan (enzarilhikemiyyel-bahsiyye) ve sufi hayallerden (tahayylati sufiyye) kendi yolunu ayrr190 ve bilgi kaynan belirtir: Onun bilgi kayna, shhatine Kitap, Snnet ve Ehli beytin szlerinin ahid olduu kefi burhanlardr.191 Sadrnn buradaki ifadelerinden, felsefesinin genel karakterine dair baz hususiyetleri karmak mmkndr. O, kendisini cedele dayanan metottan uzaklatrarak kelamn, sufi tahayyllerden uzaklatrarak pratik tasavvufun, ho grlmeyen felsefi aratrmalardan uzaklatrarak Melerin, zahir Nass yorumlardan uzaklatrarak Ahbar yaklamlarn192 metodlarn reddetmektedir. Dier taraftan Nasslar ile yorulmu bir telif tarzn benimsemitir. Kuran, Hadisler ve Ehl-i Beytin ifadelerinin rehberliinde akl yolculuunu ilerletmeyi hedef edinir. Metinlerinde Hadisler ve Ehl-i Beytin szlerine yer verir. Sadr, teliflerinde Kuran veya Hadise daha sonra da Sokrat ncesine sklkla atflarda bulunur.193 Onun Ayet ve Hadislerle yourulan felsefi metinler yazabilme rahatlnda, belki bn Sn sonras artk slm corafyasna ait klnm ve byk oranda meruluk kazanm bir felsefe dilini kullanyor olmas etkilidir. Esfrn ilk sayfalarndan, amel ve teorik hikmeti anlatt ifadelerinden bu telif biimine bir rnek vermekle burada yetinilecektir:

189

Molla Sadr, Kitabl-Meir- Le livre des penetrations metaphysiques (Kitab al-Mashair), Bedilmlk Mirza madddevle (ev.-Farsa); Henry Eugenie Corbin (ev.-Fransizca), Tahran : Encmeni raninasi-yi Fransa der Tahran, 1982/1363, s. 2. 190 Meir, s.5. 191 Meir, s.5. 192 Yaad dnemde bir kamplamaya yol aan tartma alanlarndan biri Nasslarn zahirine gre anlalmas konusu olmutur. 193 Sadrnn hemen btn eserleri bu konuda gzel rneklerle doludur. zellikle ksrl-rifn kitabnda normal bir analizle balayp bir ayet-i kerime ile delillendirmelerin devamda gelmesine pek ok rnek bulmak mmkndr. Esfr kitabnda da analiz sonlarnda cmle ierisinde ayetlere sk sk yer verilmektedir.

48

Amel hikmetin meyvesi dorudan hayrl ameldir, bylece bedenin nefse itaati salanr. Peygamber (sav.) bu fenne Allahn ahlak ile ahlaklann! ifadeleri ile iaret etmektedir. ... Yine hikmetin her iki fennine (nazari ve ameli), ilah sayfalarda Biz insan en gzel kvamda (takvim) yarattk. ile iaret edilir ki, buradaki sreti alem-i emre iarettir. Yine sonra onu aalarn aas kldk. Ayet-i kerimesi ile insann youn karanlk maddesine iarette bulunulur ve ancak iman edenler ifadeleri ile nazar hikmete iaret edilir. ve salih amel ileyenler ile ise amel hikmete iaret vardr.194

Analizlerini, kef burhana dayandrr. Bu ifadenin ipularn verdii gibi Sadr, Me felsefe ile rk ekol arasnda bir sentez arayndadr. Onun sentezinde Aristo ve rencilerinin felsefesi, Yeni-Efltuncu bilgelerin ve zellikle Mslmanlarn Aristoya ait zannettikleri Enneadlarn yazar Plotinusun retileri, bn Snnn retileri, bnl-Arabnin irfan retileri, zellikle Hz. Muhammed ve ii mmlarn retilerini (Nehcl-Belga) kapsayan slm vahyinin ilkeleri, Sokrat ncesi Yunan filozof ve bilgelerinin grlerinin izleri bulunmaktadr.195 Sadrnn Meirde zikrettii ilm kaynaklarna, eserlerindeki yaklam ve fikirlerine atfta bulunduu gr sahipleri eklendiinde ok geni bir tablo ortaya kmaktadr. Shreverdye yakn bir hikmet anlayna sahip olan dnrn bylesine geni bir birikimden istifade etmesinin mmkn olmasnda bir taraftan yaad dnem ve corafyann; dier taraftan Hikmet anlaynn nemli etkisi olmutur. Sadrya gre Yunan Felsefesi temelde Yahudi Peygamberlerin hikmetidir. Bu hikmeti Yunanllar tevrs etmi, sistematikletirmi ve bu bilginin bir ksm da unutulmutu. Bu hikmet mslmanlarn zihn perspektifiyle btnletirilmi ve slm vahyinin nda tam anlamyla tahakkuk etmiti.196 Aslnda bu hikmet anlay, Shreverd ile balayan bir akmn devam olarak grlebilir. Zira Shreverdnin bn Sn sonras dncede ayrc zellii, onun din ve metafizik hakikatin birliini ve nerede

194 195

Molla Sadr, Esfr, c.1, s.20-1. Nasr, Molla Sadr, s.158. 196 Nasr, Molla Sadr, s.159. Sadrnn hikmet anlayna iaret edecek ifadeler onun eserlerinde sk sk yer almaktadr. Mezhir kitabnn banda S.Muhammed Hamaneinin hazrlad uzunca mukaddime de burada iaret edilen Hikmetin slm ncesi ve sonras takibini sunmaktadr. Bkz. el-Mezhirlilahyye f esrril-ulm el-kemliyye, Seyyid Muhammed Hamanei (tahkik ve nsz), Tahran : Bnyd- Hikmet-i slm Sadr, 1378., heft-divist u du.

49

bulunursa bulunsun hakikati aramann grev olduunu savunmasnda kendisini gsterir.197 Shreverdnin balatt bu akm, Safevi dnemi boyunca randa bilhassa ii evrelerde gelimi, ah Abbas (1588-1629) zamannda tekrar canlanmtr.198 Alt ve yedinci yzyllarda bn Sn retilerinin Nasruddin Ts tarafndan canlandrlmasn takiben, Shreverd ve bnl-Arabnin yeni dnce okullarnn kurulmas ile slmn dou kanadnda bir fikri canlanma yaanmtr.199 Molla Sadrnn arka plan yedinci yzyldan onuncu yzyla doru takibedildiinde, Snn ve ii kelam okullar ile beraber bu dnce okullar da dikkate alnmaldr. Mool istilas sonras dneminde drt klasik okul, rk, rfan, Kelam okullar ile Me ekol Sadr ncesi dnemde gelitirilmi, neredeyse Sadrnn gerekletirecei byk senteze zemin hazrlamak zere giderek birbirine yaklamtr.200 En nemli temsilcileri arasnda bn Snnn zikredilebilecei Melik, bn Sn sonras kelam ve sufiler tarafndan youn eletiri konusu edilmi ve fakat yedinci yzylda Nasruddin Ts tarafndan rt erhi ile, yeniden canlandrlmtr. Yine Necmddin Debiran Katibi, Hikmet el-Ayn ile, ve Esruddin Ebher, Kitabl-Hidye ile ve Tsnin rencisi Kutbuddin rz bn Snnn ifsn rnek alarak yazd Durretut-Tac ile ve Kutbuddin Raz ile bu aba daha da canllk kazanmtr. Blgesel olarak iraz ve evresi sekizinci yzyldan itibaren felsefi bir merkez haline gelmeye balamt. Bu srete Celalddin Devvn ve Detaki ailesi mutlaka zikredilmesi gerekenler arasna girer.201

197 198 199 200 201

Macid Fahri, slm Felsefesi Tarihi, Kasm Turhan (ev.), stanbul: Birleik Yaynclk, 2000, s.380. Macid Fahri, s.380. Nasr, Molla Sadr ve lah Hikmet, s.25. Nasr, Molla Sadr ve lah Hikmet, s.25. Nasr, Molla Sadr ve lah Hikmet, s.25-27.

50

kinci grup olarak rkliin202 seyri incelenecek olursa, Shreverdnin irka ve belirli oranda bn Sn felsefesine dayanan, akl muhakeme ile mistik kef arasnda bir kpr kurmaya alan felsefesinin ehrezuri, Kutbuddin rz ve Devvnnin Heyakilun-Nur erhi ile yaygnlat ve Sadrya kadar ulat sylenebilir.203 nc grup olarak Marifet alannda, yedinci yzyln bnl-Arab, Sadreddin Konevi, Celaleddin Rumi gibi manev ahsiyetlerin zuhuruna tank olduu grlr. Bir taraftan Sadeddin Fergani, Meyyiddin Cendi, Abdurrezzak Kaani, Davud-i Kayseri, Abdurrahman Cami (Molla Cami) gibi bnl-Arab arihleri araclyla dier taraftan Sadreddin Konevinin gelitirdii kll retisi ve metafiziinin etkisi ile bu reti Sadrya kadar ulamtr. Yine Rumi, Fahreddin Iraki, Saadeddin Hamudiye, Azizeddin Nesefi, Evhaduddin Kirmani, Mahmud ebusteri ve Cami gibi ranl sufi ve arihler de Sadr tarafndan tannyordu. Onun ran tasavvuf iirinden yapt baz alntlar, doktrinel irfan okulundan ve bundan esinlenen sufi airlerden haberdar olduunu; ve Necmeddin Kbra ile ilikili dier tasavvuf okullarn da iyi tandn ortaya koyar.204 Kelam alannda Sadrnn a, hem Snn hem de ii kelamnn inkiaf dnemidir. Snn kelamda Sadrya kadar olan dnem, Kad Adudiddin ci, Saaduddin Taftazani, Seyyid erif Crcn gibi nemli isimlerin eser verdii Razi sonras retken bir dnemdir. Bu dnemde, ii kelam da sistematik olarak ortaya kmtr. Drdnc yzyldan sonra Muhammed bn Yakub Kuleyni, bn Babuye, eyh Muhammed etTusi, Ahmed bn Ali Tebersi kelamda ilk isimler olmular; Allame Hilli ve ii kelamndaki ilk sistematik eseri veren Nasiruddin Tusi de sonraki dnemde kelamn geliimine katkda bulunmulard.
202

rklik, ehbeddin es-Shreverd'nin kurucusu olduu bir felsef akmdr. Dou anlamna gelen ark kknden retilen irk kelimesi, szlkte "gnein douu srasndaki ma, aydnlanma, parlama gibi anlamlara gelir. Terim olarak, epistemolojide kef ve zevkin merkeze alnd bilgi iin kullanlr. Ontolojide, bu kavram ile akl nurlarn tecellisi ile varln zuhur etmesi anlatlr. Mahmut Kaya, rklik, DIA, c.23, s.434. Eklektik bir sistem olan ve mistik tecrbe ve sezgiye (kef, zevk, hads) dayanan rklik, Shreverdnin aktarmnda Eflatunun zevk hikmeti zerine kurulur. Efltun, nurla sembolize edilen kadm Zerdt felsefenin bir devam ve temsilcisidir. Yine Cmasb, Fervter ve Bzrgmihr gibi eski ran bilgeleri; Agathedernon, Hermes ve Asklepios gibi eski dnyann Aristo dndaki btn bilge ve filozoflar kef ve aydnlanma yntemini benimseyip kullanan birer rki saylr. Shreverd, Hikmetl'l-irk, s. 9-11. 203 Nasr, Molla Sadr ve lah Hikmet, s.28; smail Erdoan, rakilikin slam Felsefesi erisindeki Yeri ve
Kaynaklar, Frat niversitesi lhiyt Fak. Dergisi, say 8 (2003), 151-178, s.151.
204

Nasr, Molla Sadr ve lah Hikmet, s.27-29.

51

Sadr ncesi dnemde, bu drt dnce sistemi, ii dncesinde yer edinmi ve bunlar arasnda sentez araylar ortaya kmtr. Dier taraftan, Sadr dnemine gelindiinde mevcut birikime kar alnan tavrlarda farkllamalar ve baz atmalar da ortaya kmtr. Bu geni birikimden istifadesi nedeni ile Sadrnn grlerinin orijinallii, takipileri ve muhalifleri arasnda tartlagelmi bir durumdur. Bizzat Sadr, kendisinden nceki gelenekten beslendiini ifade eder, daha nceki filozoflarn eserlerinden uzunca alntlar vermekten ve nceki gelenee atflar yapmaktan ekinmez. Bu sebeple onun orijinallii, sistemletirdii fikirlerin bizzat kendilerinde aranmamaldr. Sadrnn da savunduu gibi, onu orijinal klan kendisinden nceki birikimi orijinal bir bak ile deerlendirmesidir.205 Bu balamda onun stlendii felsef miras, btn bir dnce tarihi206 olarak ele almak mmkndr. O byk bir sentez arayndadr. Genel olarak maksad, kefe dayanan burhani bir bilgi anlayn ina etmektir. Onun temelde bn Sn (Me gelenek) ve akl, Shreverd (rk gelenek), bnl-Arab (nazar tasavvuf gelenei) ve kef ve Vahiy arasnda bir sentez araynda olduunu sylemek mmkndr.207 B. Sadrnn Temel Eserinde Varlk ve Mhiyet Problemi

Sadrnn sistemindeki temel ilkelerin yannda bu ilkeleri eserlerinde kullan da nemlidir. Bu sebeple, Sadrnn eserleri ve telif usulu Varlk ve Mhiyet problemini ele al asndan bir veri sunacak niteliktedir. Onun, dnce dnyasna katt geni literatrde hemen hemen her eseri, bu problem ile irtibatl grlebilir. Ancak burada dorudan konu hakknda olan felsefi nitelikli eserlerine yer verilmeye allacaktr. Sadrnn kendi felsefi sistemini ayrntl olarak iledii en nemli kitab elHikmetl-mtealiye fi Esfril-aklyyetil-erbaadr. Eserin ismi bir sefere atfta bulunmaktadr. Bu, riflerin seyr sulkuna telmihte bulunan hakikate yaplan yolculuktur. Sadrya gre, bilgi edinme tasavvufta olduu gibi bir seyr sluk, bir ruhi
205 206

Fazlurrahman, s.8. Fazlurrahman, bu tarihi btn bir slm tarihinin felsef din manev birikimi olarak niteler. Fazlurrahman, s.9 207 Fazlurrahman s. 10; Nasr, Molla Sadr ve lah Hikmet, s.117. Nasrn Mslman Bilge kitab bu sentezi nplana karmak zere kurgulanm bir metin olarak okunabilir.

52

arnma srecidir. Bunu nceki irfan sahibi muhakkikler kefetmi ve onu tekil eden drt aamay (el-Esfrl-erbaa) ortaya koymulardr. Eserde, geleneksel felsefenin, ontolojiden epistemoloji, psikoloji, eskatolojiye btn temel meselelerine yer verilir. Eserin i yaps ve ele ald konulara gelince; Esfr, ismi ile de belirtildii zere (alEsfrul-aklyye el-erbaa) drt seferden olumaktadr. Birinci sefer halktan Hakka doru yolculuk olarak nitelenmitir. Metafizie tekabl eden bu seferde Sadrnn ele ald meseleler felsefenin tanm, mhiyeti ve amac, varlk ve mhiyet, sebep-sonu ilikisi, akl, bilgi, bilginin mhiyeti ve mertebeleri gibi konulardr. kincisi Hak ile Hakta olan yolculuk, ncs Haktan Hak ile halka yolculuk, drdncs halkta Hak ile yaplan yolculuktur. kinci sefer, tabiat felsefesini ortaya koyar. Bu sefer, on kategori ve bunlarn fizikteki yeri, alemin yaratl, kuvve, fiil gibi sorunlar ele almakta ve genel bir kozmoloji zeti ile sona ermektedir. nc seferin meseleleri Allahn zat ve sfatlar, hayr-er problemi gibi klasik slm felsefesinin ve kelamn konulardr. Drdnc yolculukta Sadr psikoloji ve Med (ahiret) konularn ele almaktadr. Esfrdaki atflar ve alntlarn dkm karldnda, Sadrnn dnce dnyasnn ve belki de dneminin haritasn sunacak bir genilik ve kapsayclk grlecektir. Sadr Esfrda tartt meselelerle ilgili nemli grd farkl grlere yer verir ve bunlardan bir ksm grleri de fikir sahiplerinin eserlerinden zet alntlar vererek yapar. Bu sebeple Esfr, bir fikir tarihi ansiklopedisi nitelii de tar.208 Esfrn genel olarak zellikleri verilince, Sadrnn ve mhiyet konusundaki grlerinin incelenmesi iin neden bu kitabn seildii de netlemektedir. Tez almasnda Esfrn ncelenmesinde temel olarak drt neden zikredilebilir. Birincisi, Esfrn Sadrnn en temel eseri oluudur. kincisi, Esfrn Sadr felsefesinin en detayl olarak incelenebilecei eser oluudur. ncs, Esfrda Sadrnn daha nceki filozoflar eletirisi ile en uzun delillerini vermesidir. Bylece eser, Sadrnn zihnini, btn felsefi sreci ile gzler nne serer.209 Ve son neden de, Varlk merkezli bir sistem ina etmeye alan ve tefsirden psikolojiye btn eserlerini bu gaye ile yazan

208 209

Nasr, Molla Sadr ve lah Hikmet, s.72. Fazlurrahman, bu duruma u ifadeler ile iaret eder: ... delillendirmenin metod ve sreci kendi bana ylesine ilgintir ve insan iine eker ki, okuyucu iin Sadrnn tezinin nne geebilirler. Fazlurrahman, s.19

53

Sadrnn, btn eserlerine bazen gelimekte ve bazen olgunlam hali ile sinmi olan bu ina araynn en sistemli ve olgun halini Esfrda bulabilmemizdir. Eserin hem kendisinden nceki kelam, felsefe ve tasavvuf ekolleriyle hesaplamaya girdiini hem de zgn bir sistem gelitirmeyi hedefledii sylenebilir.210 Bu balamda eserin en nemli zellii, mellifin burada Shreverd, Nasiruddin Tusi, Fahreddin Razi, bnl-Arab, bn Sn gibi deiik ekol mensubu dnrleri birletirmeye almasdr.211 Tezde, ikinci blmde varlk grleri, ve zihn varln durumu Esfrn birinci cildi birinci seferde ilk merhale dikkate alnarak aktarlmtr. Tezde nc blm oluturan ksm ise, Esfrn birinci seferinde ikinci czndeki, drdnc merhaledir. Sadrnn mhiyet konusunu inceledii bu blmn ncesi ve sonrasnda inceledii konular daha net grebilmek iin Esfrn birinci seferinde ele alnan konularn detayna yer vermek faydal olacaktr: Sadr, eserin anlalmas iin son derece nemli olan bir girile kitaba balar. Kendisini adm adm Akn Hikmetin kefine gtren Batn tecrbeleri anlatr. Dnemin farkl otoriteleri tarafndan kendisine kar karlan glkleri anlatr.212 lk sefer, varlk konusuna tahsis edilmitir ve felsefenin anlam, dallar ve amacna dair ikinci bir girii ierir. Ardndan her biri alt blmlere ayrlm on merhale gelir. Birinci merhale, her biri fasllara ayrlm olarak merhaleden oluur. lk minhac, varlkla ilgilidir. kinci ve nc minhaclar, farkl vasflar ve varlk halleri ile ilgilidir. kinci merhale, varlk ve yoklukla ilgili ilkeleri tartr. nc merhale, cal ve nedensellik sorununu; varlk mertebeleri ve tekki inceler. Bylece merhalede varlk sorunu incelendikten sonra, drdnc merhalede mhiyet konusu ele alnr. Sadr, burada mhiyet ve onunla ilgili baz mantki kategorilere, cins, tr, fasl ile ilgili konulara yer verir. Beinci ve altnc merhalede, birlik ve okluk ve bunlar arasndaki iliki konu edilir. Yedi ve sekizinci merhaleler hareket hakknda ve dokuzuncu merhale de geici ile kalc olan arasndaki iliki zerinedir. Onuncu merhalede kil ve makllerin incelenmesi ile birinci sefer sona erer.
210 211 212

Alparslan Akgen, Esfr, s.375. Alparslan Akgen, Esfr, s.375. Nasr, Molla Sadr ve lah Hikmet, s. 81.

54

Toparlanacak olursa, Esfrn, varln aknn (varlkn asleti ve hareket-i cevher fikirlerine atfla) detayl bir tahlli olduu sylenebilir.213 Sadrnn dier bir temel felsef eseri ise Kitbl-Meirdir. Kitap, ontolojisinin bir zetini ierir. Eser, birinci blm sekiz mear ve ikincisi menhecden oluan iki blmden mteekkildir.214 Birinci blmde zellikle varlk ile ilgili konular ele alnmtr, blmn son mearinde ksaca nedensellik ve cal konusuna yer verilir. Sadr felsefesinin youn bir zetinin bulunduu eserde Sadr en temel prensiplerini delillendirmi ve btnlkl biimde aktarmtr. Tezde, zellikle Sadr ontolojisi aktarlrken ve mhiyet ile varlk irtibat kurulurken Meir eserinden istifade edilmitir. rfan bak asyla yazlm olan evhidr-rubbiyye fil-menhicisslukiyye eseri ise be blm iinde kendi retisinin zetini vermektedir. Esfrn bir zeti saylr. Be mehedden olumaktadr.215 Birinci mehedde varln hakikati, gerek ve zihn varlk, Zorunlu Varlk olarak Allah, Allahn bilinmesi, genel olarak sfatlar, varln ncelik sonralk, hareket, birlik, kuvvetlilik-zayflk gibi zellikleri, teahhs, ve mhiyetle ilikileri ele alnmaktadr. kinci mehedde Allahn ycelii, yaratma, sevgi, er problemi, melekler ve idealarn varl gibi konular incelenmitir. nc mehed, genel olarak oluu, insann oluumunu, nefsin sonradan yaratlmln (Hadis), gelimesini ve glerini, bilen bilinen ilikilerini konu edinmitir. Drdnc mehed, Med ve har ile ilgili problemlere ayrlmtr. Beinci mehed, peygamberlik, mucize, vahyi eriat ve siyaset arasndaki farkllk gibi konulardan olumaktadr. Sadrnn felsefesi ile ilgili dier bir temel eser olan evhid kitabnn zihn varlk ve msl bahisleri tezde zellikle incelenmitir. Bu balamda evhidin ilk mehedi ile nc mehedinden istifade edilmitir.

213 214 215

Alparslan Akgen, Esfr, s.375. brahim KalnKnowledge, s.53. (Buradan itibaren Knowledge olarak ksaltlacaktr.) Rahim Acar, s.7.

55

KNC BLM MOLLA SADRDA VARLIK TEORS

56

I. GENEL OLARAK VARLIK KAVRAMI VE VARLIIN TEKK A. Varlk Kavram

Yokluun zddn ifade eden varlk kelimesi, dilimizde var olmak, mevcudiyet, bulunmak, zenginlik, servet216, yaratk, mahluk217 gibi anlamlara gelmektedir. Yine bu kelime, Franszcada karln Hint-Avrupa dil grubunda olmak anlamn ifade eden es kknden tretilerek, etre ve essere olarak bulmutur.218 Osmanlcada, vcd, mevcut, mevcdt, tahazzur kelimeleri219, Latincede Ens, entitas, praesens/praesentia220, ngilizcede being, beings, Almancada sein, Yunancada on, Farsada hesti karlnda Arapada vcd221 kelimesi kullanlmaktadr. Burada kelimelerin kullanm asndan, Arapada ve Trkede varln fiil olarak bulunmadn sylemek nem arzeder. Almancada sein, Farsada hesten fiilleri dorudan varl ifade eder olmalarna ramen, Trkede -dr eki ile dolayl olarak varlk ifade edilmektedir. Ayn ekilde varlk fiili, Arapada v-c-d kknden gelen fiil ile karlanmaya allmtr. lk dnem tercmelerinde Arapada yeni kelimeler retilmek zorunda kalnmasnn sebebi, dilin bu dorudan varl ifade eden bir yklemden mahrum oluudur. Varln yklem ya da sfat olduuna dair tartmalarda da dilin bu yapsnn etkisi dikkate alnmaldr.222 Varln tarifi, dnrler arasnda tartma konusu olmutur. Varlk, bazlarna gre tarif edilebilir, bazlarna gre ise tarif edilemez. 223 Varln tanmlanamaz olduunu syleyenler de iki farkl ekilde grlerini ifade etmilerdir. Birinci grup, onun bedih olduunu ve sadece lafzen tarifinin yaplabileceini sylerken ikinci grup varln hibir tasavvura alnamayacan, bedih ya da kesb bilgisinin bulunmadn
216 217

emseddin Sami, Kams-i Trk, stanbul: ar Yaynlar, 2007, II, 1487. Orhan Hanerliolu, Felsefe Ansiklopedisi, stanbul 1980, VII, 238. aktaran: Mavil, s.2. 218 Klaslan Mavil, Maturidiye Kelam Ekolnde Varlk Anlay, yl. tezi, Uluda Uni. SBE, Temel slm Bilimleri ABD Kelam Bilim Dal, Bursa, 2004. s.2. 219 Peters, Antik Yunan Terimleri Szl, s.259-6. 220 Peters, Antik Yunan Terimleri Szl, s.259-6. 221 Tehnev, Vcd, Keaf- Istlahatil-Funun, 1996, Lbnan: Mektebetu Lbnan Nirn, c.2, s. 1766. Crcnnin, daha ok Allah Telnn yannda dier varlklarn ademine ve vcdun beerde kalc olmayan bir durum olduuna iaret eden vcd maddesine burada, aklayclk deeri tamad iin yer verilmemitir. bkz. Crcn, Tarift, brahim Ebyari (ner.), Medine: Drud-diyan lit-turs, s.324. 222 Shehadi, s.1-44. 223 Tehnev, s.1766.

57

savunurlar. Varln tanmlanabilir olduunu kabul edenlere gre, varlk tasavvuru kesbidir. Bu grup, onun tarifinin ne olduu hakknda farkl grler ileri srmlerdir, ki zaten bu tanm abalar da onun tanmn reddedenlerin eletirdikleri bir konuyu tekil etmitir. Bu tariflerden bir rnek olarak, varln ayn sabit olan ve ademin de ayn menfi olan eklinde verilii gsterilebilir ki, varln tanmnn yaplamayacan savunanlar burada iki zd kavramn birbiri ile tanmlanmasn eletirmilerdir.224 Yine dier bir tanmlama abasnda varlk, kendisinden bahsedilebilen (yuhberu anhu) olarak aktarlmtr.225 Molla Sadrya gre, varlk her eyi kapsayan kendisinden daha zahir ve ak bir hakikat bulunmayan olduu iin tanmszdr. Bu sebeple onu tanmlanmasna dair abalar yersiz ve yanl grr. Buna ramen onu tarif eden hata etmitir. nk ondan daha ak bir ey yoktur.
Yine de onu tanmlamak isteyen kii, ancak bir uyarma (tenbih) ya da hatrlatma ile sadece sz dzeyinde bir tanmlamada bulunabilir.226

Buradan da anlalaca zere Sadrya gre varln hakikati tanmlanamaz, en fazla sz dzeyinde varla dair hatrlatmalarda bulunulabilir. Varlk konusu, felsefenin en temel problemlerinden biri olagelmitir. Antik Yunanda hareket sorunu merkezinde ele alnan varlk problemi, slm felsefesinde Zorunlu Varlk balamnda merkezi yerini korumutur. Sadr felsefesinde ise varlk, felsefi sistemin merkez tek kavramdr. yle ki varln hakikati, onun metafiziindeki ncelikli kavramdr.227 Varln yannda, varlk hiyerarisi de felsefesinin anlalmas iin nemlidir. Bu sebeple, Sadr felsefesindeki herhangi bir mesele, varlk, varln hakikati ve varlk dereceleri temelinde incelenmedike tam olarak anlalmas mmkn deildir.

224 225

Tehnev, s.1766. Muhammed Hseyin Tabatab, Bidyet'l-hikme, Kum: Mektebet'l-'lami'l-slmi, 1990, s.11. 226 Meir, s.6 227 Reza Akhbarian, the Fundamental Principle of Mulla Sadras Philosopsical System, Islam- west philosophical dialogue the papers presented at the world congress on Mulla Sadra (May 1999 Tehran) : Mulla Sadra and comparative studies [The World Congress on Mulla Sadra (1999 : Tahran)], c.3, Tahran : Sadr Islamic Philosophy Research Institute Publication, 2002, s.19.

58

Sadr, varl merkeze alm ve dahas Sadrnn dili ve sistemi varlk verir ve varlk btn aklamalar kuatr ekilde btn felsefe birikimini yeniden yaplandrmaya almtr. Hikem kaidelerin esas varlktr. lah meselelerin zemini
(mebn) varlktr. Tevhid ve Med ve ruh ve bedenin hari onun etrafndadr ... Ona gre,

Varln bilgisinden cahil olan onun dndaki her eyin bilgisinden de cahil kalr.228 varlk, hakikattir.
229

Onun ontolojisi varlk merkezlidir. Nitekim Meirde230 varlk,

felsefi ilkelerin kurucusu ve btn ilimlerin kendisi evresinde gerekletii merkez olarak tantlr. Bylece onun ontoloji ve epistemolojisinin yannda ilimler tasnifi 231 de varl merkeze alr. Eserlerinde varlkla ilgili bir dizi tasnife yer verir. Bunlar, varlk analizi asndan ikincil bir durum arzettikleri iin yalnzca ksaca verileceklerdir. Esfrda, kitabn balklarnda bariz olarak mmkn-vacib232-ya da dier deyile sebebi olmayan varlk ve bakasna bal olan varlk (mteallik bilgayr) ve munbast varlk ayrm; yine zihn-ayn ayrm233 grlmektedir. Bu tasnifler ile daha nceki felsefe birikimi ile irtibatn srdrd izlenir; munbast ile irfan ekol; mmkn-vcib ile Me gelenek irtibat devam eder grnr. Ancak bir sreklilik ile sistem iine alnan dier unsurlar gibi bu tasnifler de yer yer Sadr sisteminde daha az nemli klnarak (vacib-mmkn ayrmnda olduu gibi) srdrlmtr de. Varlklar aras

228 229

Molla Sadr, evhid, S.C.Atiyn (haz.), Kum: Messeset Matbuat-i Din, 1382, s.14. Molla Sadr, Meir, s. 5. 230 Molla Sadr, Meir, s. 4. 231 Sadrnn ilimler tasnifi ilgili tasavvuf bir metin olan ksr adl eseri incelenebilir. Molla Sadr, ksrul-rifn, Utah, 2003. 232 bkz. Molla Sadr, Esfr c. 1, s.85-263. Akgen, bu ayrmn somut varlklara dair olduunu ifade eder. Alparslan Akgen, Being and Existence in Sadra and Heidegger : a comparative onthology, Kuala Lumpur : International Islamic Federation, 1993, s.32. (Eser daha sonra Being eklinde ksaltlacaktr.) Sadrnn, imkn ve vucub konusunu fizik balamnda iledii metni Hudus Rislesidir. Die Risala fil-hudut (Die Abhandlung ber die Entstehung) ; Sayed M. Bagher Talgharizadeh (haz.), Berlin : Klaus Schwarz Verlag, 2000, s.51-60 ve Sadr, Risle filhudus/Hudusl-alem, tashih ve tahkik Hseyin Museviyan, Tahran : Bnyd- Hkmet-i slmi Sadr, 1378, s.26-32. Bu ikili ayrmn Sadr felsefesinde yer almakla beraber bn Snda olduu kadar kuvvetli bir kullanm olmad, daha nemsizletirildii ayrca ifade edilmelidir. 233 Molla Sadr, Esfr, c. 1, s.263-367. Akgen sz konusu ayrmn kavramsal varl vurgulayan bir ayrm olduunu ifade eder. Akgen, Being s.32.

59

tasniflere, balam dikkate alnarak farkl isimlerle de yer verilir.234 Genel olarak tasniflerde zikredilen varlk trleri ise unlardr: Varln zorunluluu dikkate alndnda;235 1. Mmkn Varlk 2. Vacib Varlk Varln kayna ayrm sorusu klndnda; 236 1. Vcd fi nefsih 2. Vcd fi gayrih Fil olu asndan;237 1. cisim gibi Munfil ve gayri fil varlklar, 2. feleki nefisler gibi Munfil ve fil varlklar 3. mcerred akllar gibi Munfil olmayan fil varlklar Yaps dikkate alndnda:238 1. Basit Mevcutlar 2. Mrekkeb Mevcutlar Dier iki tasnif, tabii/ talim/ akl ve nefs olarak ayrm ile tam/ naks ayrmlardr. Genel olarak bilginin konusu olmalar asndan deil de, duyu alglarna konu olmalar bakmndan varlklar, mahsus, mtehayyil ve makul l ayrmna tabi tutulurlar.239 En genel hali ile Sadrnn yer verdii tasnifler bu ekildedir. imdi, onun eserlerinde varlk tasnifinin nasl aktarld, -ontolojik, bilgi konusu olmas bakmndan
234

rz, irtibat varlk ve kendisiyle kaim varlk ayrmn yapm, daha sonra kendi bana varl da cevher, araz ve Allah Telnn varln verecek ekilde; nesnel bir varolu haline baka bir eyin nitelii olmayan, baka bir eyin nitelii olan, ve kendi dnda hibir nedene ihtiyac olmayan varlk olarak e ayrmtr. 235 Tabatab, Mmkn/ Mmteni/ Vacib ayrmnn, bn Sn sonras genel kabul grm bir ayrm biimi olduunu ifade eder. Kendisi dnda bir nedene ihtiyac olan varla mmkn varlk denir. Mmteni, varl dnlemeyendir. Bu ayrmda, btn mevcdt Vacibul-Vcda dayandrlr. Sadr, bu l ayrm sisteminde muhafaza etmi, ancak vcd merkezli sisteminde giderek bu l tablo nemsizlemitir. Bu ayrma dair ikinci nemli nokta ise, mmteni ksmnn da bamsz olarak vurgusunun azalmas ayrmn genellikle mmkn-vacib arasnda braklmasdr. Bunun, Sadrnn mmteni varl da bir varlk tr olarak grmesine bal olduu dnlebilir. zh'l-hikme fi erhi Bidyeti'l-hikme, Ali Rabbani Glpaykani, Muhammed kayr (ev.), Beyrut : Dar't-Teyyari'l-Cedid, 1997/1416, s.265-376. 236 zh, s.237-264. 237 Seccadi, Lexicon of Speculative Sciences, Tahran:The Iranian Academy of Philosophy, 1982, s.585. 238 Seccadi, Mevcud nefs, s.585. Bu ayrmn ksmlarna dair hkmlere de Esfrda yer verilir. rnein basitler ve mrekkeplerin cinsleri arasndaki fark iin c.2, s.23; basit varln durumu iin c. 3, s.350 vd. 239 Seccadi, Mevcd nefs, s.585.

60

ve kozmolojinin aklanmas bakmndan- Meir, Esfr ve ksr eserlerinden alntlarla, gsterilebilir: Dnrn en nemli eserlerinden olan Meirde varln mertebesi verilir. Bunlardan birincisi baka hibir eye dayanmayan, her hangi bir eyle snrlanmayan, kendisi her eyin ilkesi olandr.240 kincisi baka bir eye bal olan, akllar, gksel nefisler, basit doalar (scaklk soukluk kuruluk nem), gksel cisimler, ve madd cevherler, ukl, nfs, tabyi, ecrm, mevdddr.241 ncs, munbast varlktr. Onun, akl mhiyetler ya da kll tabiatlarn kapsamasndan farkl olan kapsam ve yaylmas, bireysel somut varlklarn (heykil-i yn) heykilini ve mhiyetleri kapsar. Arifler, bu varla, ve rahmet vesiat klli eyden iktibas ile nefesur-rahman ismini vermilerdir. O, mmkn varlklar iinde ilk illet ve ilk sadr olandr. Ona verilen bir dier isim, al-hakkul-mahluk bihidir. Sadr, Meirde munbast varlkla ilgili detaylar yle verir:
Bu varlk, evrenin varlnn, onun canllnn, gkler ve iki dnyaya yaylan nurunun ilkesi ve kaynadr. Ve o, her eyde o eye gre bulunur. Aklda akldr, nefiste nefis ve tabiatta tabiat, cisimde cisim, cevherde cevherdir, yerde yerdir. Onun lah zata nisbeti, duyulur n ve nlarn gkler ve yer zerinde masnn gnee

nisbeti gibidir. O, kll mefhumlar ve akl mefhumlar gibi kendisi ile cilin cali ve etkisi tesir etmeyen isbat rbt bir varla sahip deildir.242 Sadrnn buradaki munbast varlk aklamas hem varlk anlaynn anlalmas hem de varlk ile Zorunlu Varlk arasndaki farkn anlalmas iin aydnlatcdr. Burada varln Zorunlu Varlktan fark, onun her mevcutta o mevcut eklinde var oluu ile; Melerin mevcudundan fark, ilah olandan bir etki tamas ile ve irk varlk eletirisindeki varlktan fark ise bu varln isbt rbt olmay yani mantk bir yaylma anlay ile eyleri kapsamay ile ortaya konulmaktadr. Esfrn, zellikle bilgi konusuna ayrlm olan nc cildinde, idrake konu olmas bakmndan varlklar, idrak trlerine paralel olarak verilir. drak trleri drttr:
240 241

Molla Sadr, Meir, s.42 Molla Sadr, Meir, s.42 242 Molla Sadr, Meir, s.42.

61

ihsas, tevehhm, tehayyl ve teakkul.243 Vcdatn farkl cihetleri (enha) de bazen akl bazen nefsan, bazen idrak olmayan zulmandir.244 Kendisinin hem tekk fikrinin hem de asletl-vcd fikrinin etkin olmad bir eseri olan ksrde Sadr, nebilerden bahsederken bir alem emas sunar. Oradaki tasnif u ekildedir:245
Nebi kiinin bileimi (mrekkeb) gibidir. Nefis ve akl ile melekler; nefsi ve kalbinin aynas araclyla gksel bir kre, beden ve doas ile mevcut sultan ve idarecilerin badr. Bunun aklamas, var olanlarn ve alemin tr olmasdr. Dnya, Ahiret ve Emir Alemi paralelinde Akl, Nefis, Tabiat ve his.

Nebinin mrekkep kabul edildii akl, nefis ve tabiatn lk ilkeden itibaren dizilii246 varlklarn cevher ve nefisleri asndan da verilir:
lk lkeden (Mebde-i l) sonra cevher varlklarn mertebeleri, ya melek mheyyime, ya akl faal melike, ya ruhn cevherler ya ntk mdebbir nefisler ya behm ya da gazab hayvan nefisler ya eytan nefisler ya heman nefislerdir. Bunlardan cennet, cehennem vs. baka yerlerin kabileleri oluur. Ya da feleklere dair (felek) veya unsurlardan olumu cisimsel tabiatn nefisleridir ya da heyln madde ya da kendisine ntka mtevassta denilen insan kalbidir.

243 244

Molla Sadr, Esfr, c.3, s.360. Molla Sadr, Esfr, c.3, s.363. 245 Sadr, ksrul-rifn, William Chittick (ed. ve ev.), Utah: Brigham University Press, 2003, s.11. Benzer tasnif, mevcdtn mevcudiyetinin mertebelerini konu edinen bir Esfr blmnde de zikredilmektedir. Varlklarn mevcudiyetlerinde de mertebeler bulunur, vcdun neeleri farkl farkldr.
Bazs daha tamam ve kamil, bazs eksik ve alaktr. lah, akl ve nefs ve tab nee gibi. Her neenin kendi neesine uygun ahkm ve levzm bulunur Esfr, c. 6, s.277.
246

Semih Dagim, Mevsat Mustalahti Sadreddn e-rz, Beyrut : Mektebetu Lbnan, 2004, s. 933-4.

62

B.

Varln Tekki

Sadr, Varln tabakalandrlmasnda, Shreverdnin nur emasndan247 istifade eder grnr. u farkla ki Shreverdde asl olan ve tabakalandrlan nur iken, Sadr nurun yerine varl yerletirir ve sistemi tamamen deitirir.248 Yine madde sret teorisinden istifade ettii Me gelenekten, varl tabakalandrmas ve varln birliini savunmas ile ayrlr.249 Sadrya gre varlk, tm varlk dzlemlerinde ayn gereklie sahiptir. O, mertebeler ve younlama derecelerine sahip tek bir hakikattir. Varlk, btnyle nevilerinin farkllna (tebyn), mhiyetlerinin fertlerine, cins ve
fasllarnn hakikat ve cevher olarak eitliliine (tehlf) ramen tek bir cevherdir. Onun yksek ve dk makam ve dereceler sahibi tek bir zat vardr.250

Varlk dorudan tezhr etmez; sfatlar ve askerleriyle (asakir) dier bir deyile ilim, irade ve kudret gibi sfatlarla zuhur eder. Bir ta, varolmasndan dolay varln bir tecellisidir. Bu yzden bir ta da tpk insanlar ve melekler gibi ilim, irade, kudret ve akl gibi sfatlarla mcehhezdir. Ancak ta seviyesinde varlkn zuhuru zayf olduundan bu sfatlar gizli kalr ve alglanamaz. 251 Bu noktada, varlktan pay almalar sebebi ile btn varlkta homojen olan ve fakat younluu farkl olan bir ortaklk ortaya kar.252 Sadrnn, Me gelenekten ayrld hususlardan birisi de bu ekilde cisimlerde de aynlikle varln bulunmas hususudur.
247

Shreverdye gre tm gereklik nur ve karanlk derecelerinden oluur. Shreverd, Hikmetl-irk, s..125-167. Kapal olan ak olanla tanmlandndan bu tanm gerektirmez. nk nurdan daha ak ve net bir ey yoktur. Shreverd, Hikmetl-irk, s.106-7. 248 Nasr, Molla Sadr, s.160. 249 Nasr, Molla Sadr, s.160. Melerin gr ile ilgili bkz. brahim Kaln, Knowledge, s.115. Sadr, bn Snya kar bilen ve bilinen birlii konusunda deliller sunarken, ncelikle bu konudaki farkllk zerinde durmaktadr. bn Sn, varlkta tekki kabul etmedii iin bilenin bildii ey ile ittihadnn iki cevherin nc bir cevhere dnmesi olduunu dnr ve reddeder. Sadr, bir taraftan tekkli vcd gr ile dier taraftan da cevherde hareketi savunarak cevap verir. 250 Molla Sadr, Meir, s.5. 251 Nasr, Molla Sadr, s.164. Varln her eyde kemal sfatlarn tamak bakmnda eit oluuna dair evhiddeki ifadeleri zikredilebilir: Vcd, her eyde, ilmin, kudretin ve dier mevcut olmak bakmndan mevcudun kemal sfatlarnn kendisidir. Ancak her mevcutta kendi hasebincedir. evhid, s.7-8. 252 Varln her mevcutta o mevcut olarak tezahur etmesi konusunda, Sadrnn munbast varlk hakkndaki ifadeleri olduka aklayc grnmektedir. Bu varlk, evrenin varlnn, onun canllnn,
gkler ve iki dnyaya yaylan nurunun, ilkesi ve kaynadr. Ve o, her eyde o eye gre bulunur. Aklda akldr, nefiste nefis ve tabiatta tabiat, cisimde cisim, cevherde cevherdir, yerde yerdir. Onun lah zata nisbeti, duyulur n ve nlarn gkler ve yer zerinde masnn gnee nisbeti gibidir. O, kll mefhumlar ve akl mefhumlar gibi kendisi ile cilin cali ve etkisi tesir etmeyen isbai rbt bir varla sahip deildir. Meir, s.42.

63

Sadrya gre, varln mertebelerini belirleyen artk mhiyet deil, varlktr. 253 Onun tecellleri yatay ve dikey tezhrleri ile mevcdt vcda getirir. Mutlak varlk, dikey olarak (tuli) tecelli etmek sretiyle byk meleklerden dnyadaki mahlukata kadar eitli varlk mertebelerine varlk kazandrr. Yatay ynde tecelli ederek varln her tabakasnda bulunan mevcdt yaratr.254 Onun yatay ve dikey tecelliler hakkndaki gr, varlk hiyerarisi gr gibi byk oranda Shreverdyi artrmaktadr. Sadr kozmolojisinde alem, varln byk dairesi olarak anlatlr.255 Allahdan sudur eden varlk en alt seviyede, maddenin boyut kazanmas ile oluan sret-i cismani ile tezhr eder. Bylece en alt seviyeden balayan varlk dairesi en yce varlklarla tekmln tamamlar ve yine Ona dner. Bu derecelenmede, iddet-zaaf ve srekli yenilenme (teceddd)256 iki temel ilkedirler. iddet- zaaf ile farkllaan ve ortaya kan hiss tabiat aleminin emas u ekildedir: Sadr, tekk yani farkl younluklarda dalan ve fakat tm varlklarda ortak olan bir tek varlk hakikatinin bulunduunu dnr.257 Bu sebeple, en dk dzeyde bulunan, Sadrnn deyimiyle varln snrnda bulunan heyl da varlktan pay alr. 258 Varln iddeti arttka daha st dzeyde bir varlk ortaya kar. Buna gre maddenin varlk kazand ilk mertebeden itibaren her bir mertebede saysz dereceler bulunarak ve her bir mertebede varlk kuvvetlenerek alem ilerler. Her bir derecedeki varlk, kendisinden nceki derecedeki zellikleri ierir, ve hareket daha mkemmele doru gerekleir. lk madde boyut kazanarak, sret-i cismnyi oluturur.259 Daha sonra sret-i unsuri ile drt unsur, ve sret-i cemdyi alarak canszlar oluturur.260 Daha sonra bitkiler, hayvanlar ve insanlar gelir. Onlarn da en stn, Peygamberlerdir. Her
253

Molla Sadr, Esfr, c.2, s11 ve Meir, s.42. Sadr, mevcutlar arasndaki ayrmn neye dayand sorusunu sorarken, Shreverdye ve grne atf yaparken onun mhiyet grn de eletirir. Bylece varlklar ve varlk arasnda temyiz zerinden kurulan iliki ile varlklarn ortaklk ilkesi yannda ayrlk ilkesi olarak da varlk ortaya konulmutur. Bu durumda mhiyet ontolojide varlklarn mertebelerini belirleyici konumdan karlmtr. Nasr, Mulla Sadra, s.944. 254 Burada rk varlk hiyerarisi emasndan istifade ettii grlmektedir. Shreverd, Hikmetl-irk, s.106 vd. 255 Molla Sadr, Esfr, c.5, nsz (s. Neved u yek). 256 Molla Sadr, Esfr, c.5, s.194. 257 Molla Sadr, Esfr, c.5, nsz, (s.Neved u cehar). Tekk fikri ile ilgili detayl bilgi iin bkz. Muhammed Kamal, s.7-8, 64-87. 258 O, hakikat itibaryla eylerin en ala ve vcd asndan en zayfdr, zira o vcdun snrnda gereklemitir Esfr, c.2, s.34. 259 Molla Sadr, Esfr, c.5, s.191-2. 260 Molla Sadr, Esfr, c.5, s.192.

64

bir mertebede gei zellikleri gsteren ara varlklar bulunur. Mesela, canszlardan bitkilere geite mercanlar, hayvanlara geite hurma aac ve hayvan sretinin st derecelerinde de maymunlar; gei zellikleri tarlar.261 Varlk dairesi, tabiat aleminde insan- kamil ile sonulanr. Bu mertebelenite, her mertebe bir ncekini ierir. Bir nceki mertebe, bir sonrakinin hazrlaycs ve artdr.262 Her mertebe, kemali iin nceki mertebenin kemaline de erimi olmaldr. Bu farkl mertebelerdeki czler bylece hem varlktan pay almalar itibaryle hem de birbiri ile yukarda aklanan ekilde irtibatldr. Her tabi cisim madde ve sretten oluur. O cismin maddesi, baka bir maddeye sahiptir ve o da bir bakasna sahip olur. Bu ilk maddeye yani sretsiz maddeye ulancaya kadar devam ederek gider. Benzeri biimde sretler de baka sretlere sahiptirler, bu da hi potansiyalitesi olmayan srete ulancaya kadar devam eder. Bu kemal noktas, tabiat aleminde kmil insandr.263 Bu meyanda, daha nce zikredilmi olan Peygamberin alemin kemal boyutu olarak anlatlmas anlam kazanr.264 Bylece Sadrnn heyl ile balayan tabiat alemi kmil insan ile son bulur.

261 262 263 264

Akgen, Molla Sadr, s.261. Molla Sadr ,Esfr, c.5, nsz. Molla Sadr, Esfr, c.5, nsz. Molla Sadr, ksir, s.11.

65

II. ZHN VE HARC VARLIK Haric varlk, varlk mertebelerinden biri olarak kabul edilir.265 Onun tanm, zerinde verilen hkmn ve mhiyetinin iaret ettii zelliklerinin gereklemesi ve etki brakmas zerinden yaplr. Haric varlk, etkileri ve hkmleri terettb eden varlktr.266 nsan rnei ile bu tanm aklanabilir. nsan, boyut sahibi olmas ile cisimdir; ayn zamanda bitki-hayvan ve insandr, yani bu nefsin zelliklerine sahiptir. Harite, cins ve faslnn zelliklerini gsterir, canllk ve nutkiyet sahibidir. Yine Sadrya gre cisimler aleminde harite olmak, cisimler aleminde, boyut sahibi olmaktr.267 Haric varlk hakkndaki tanmlar dikkate alndnda temel vurgunun insan zihni dnda olu olduu anlalmaktadr. Bu zihin-dlk bir taraftan cisimler alemini, dier taraftan akl varlklar birarada iermektedir.268 Zihn varla gelince, o haric varln zdddr. Zihn varln d dnyada hibir etkisi bulunmaz.269 Zihn ve haric varlk bir arada, hakknda konuulabilen her eyi kapsarlar. Bylece Sadr varlk dnda hibir ey brakmaz. yle ki zihn varln kapsamn verirken mmteni ya da zerinde dnlebilen madumlar da bir tr varla sahip olarak zikreder:
nsan darda bulunmayan yok-olan varlklar, hatta mmteni varlklar, mesela Allah Telnn erikini, iki zddn birlemesini (ictima-i nakzeyn), ve cevher-i ferdi dnebilmektedir. Onlar, dier yokluklardan ve srf-yokluktan ayrmalar (temeyyzleri) itibaryle ayr kabul edebilmektedir. Bu, zihindeki bu varlklarn bir tr varlklar olduunu gsterir. Onlar d dnyada deil ancak varsaym olarak zihinde bulunurlar.270

265 266

Molla Sadr, Esfr, c.1, s.344. Molla Sadr, Meir, s.12. Mesil Kudsiyye, s.37-8, Resil Felsefi iinde, Atiyn (der.), Tahran; zah, s.190. 267 Molla Sadr, Esfr, c.6, 149. 268 Tez almas srasnda haric varlk ile ilgili detayl almalara duyulan ihtiya dikkat ekmitir. Bu konu, slam felsefesinde kullanlan makul kavramsallatrmasndaki ikili yapya da belirginlik kazandrmak asndan nemlidir. Zira makul bir taraftan insan zihninin rnleri iin dier taraftan zihni olmayan (yani haric) ve fakat somut gereklik sahibi ve maddeye temas etmeyen akl varlklar iin kullanlmakta ve modern okuyucunun klasik sistemi anlamas zorlamaktadr. 269 zah, s.190. 270 Molla Sadr, Esfr c.1, s.268.

66

O, bu durumdan yalnzca mutlak yokluu ayrr, o zat itibryle yokluktur ve onun hakknda konuulamaz ve ona hibir hkm yklenemez.271 Bu durumda madumun zihn de olsa varl savunulurken aslnda yoklua zihn olarak verilmi hkmler zerinden konuulabilmesi anlatlmaktadr.272 Yokluk, zihn olarak kendisine giydirilmi hkmlerden soyutlanm hali ile ancak yokluktur. Sadr varln olumlad zihn varlklar kantlamak durumundadr. Sistemi asndan da Sadrnn her eyi varla dayandrd iin 273 yokluu ve zihn durumlar da varlkla irtibatlandrmas gerekmektedir. Mdrikede ve haricte varlklar bulunmaktadr. Mdrikedeki varlklar iki delillendirme ile kantlanabilirler. Birincisi, zihindeki varlklar hakknda insann dnebilmesidir.274 Var olmayan hakknda hkm verilemeyeceine gre, hakknda hkm sahibi olduumuz bu eylerin de bir tr varl bulunmaldr.275 kinci delil ise, insann Tanrya benzeyen bir ynne iaret edilerek verilir.276 Nefis, hiss olsun ve hayal olsun idrak ettii eylerle mukayese edildiinde yaratc
(muhteri) bir fil gibidir.
277

nsan da zihninde soyutlad, kurgulad eyler ile bir

zihin alan amakta, dncesinde varlklar retmektedir. Bu retilen eyler, zihin alan ile snrl olsa da bir tr varlk sahibidirler. D dnyadaki varlklarn arazlarndan soyutlanm halleri olduklar iin zihn varlklar d dnyadaki cisimlere gre kesret halinden daha uzaktrlar. Sadr, maddeye temas eden yndaki varlklarn, kesret iinde olular sebebi ile zihn varlklara nazaran daha az birlie sahip olduklarn ve daha dk bir varlk tadklarn dnr. Bu sebeple zihn alem, hiss olandan daha yksek ve birdir. Hiss alemde ise okluk (kesret) vardr.278 Bu nokta, msl ile mhiyetlerin fark asndan nemlidir. Mhiyetler, insann soyutlamasdr (tecrd), bir tr yeniden retmesidir (ibda). Msl ise bu alemdeki
271 272

Molla Sadr, Esfr, c.1,s.268-9. Molla Sadr, Esfr, c.1, s.344. 273 Btn mtegayir cihetler ve mtenfi haysiyetler bir ekilde vcdun hakikatine dnktr. Esfr, c. 1, s.344. 274 Bu zellik, aklandnda, zihinde yoklua dair olumlu yklem kullanlabilmesi, kllyet vasf ile kll oluun darda bulunmay ve saf mhiyetlerin darda bulunmaylar bu balkla irtibatl olarak zikredilebilir. Bkz. zah, 191-2. 275 evhidde bu delil, bir grubun zihn varla dair delili olarak aktarlr. evhid, s.24. 276 Bu delillendirmede Sadrnn uzunca bnl-Arabnin Fususundan alnt yapmas, onun ve nazar tasavvufun insan gr arasndaki yaknla iaret olsa gerektir. 277 Molla Sadr, evhid, s.31 vd. 278 Molla Sadr, evhid, s.27.

67

varlklarn ilk ve mkemmel formlar ve buradaki varlklarn idarecileridir. Bu sebeple Sadr msln hakikatini kabul ederken mhiyetleri ikincil ilan edebilmektedir Zihn varln varlk alan Aristo, takipileri, Meler ve Frbye gre insandr. Yani insann idrak- akl, vehm ve hiss kuvveleridir.279 Buna gre klller mcerred nefiste, cz manalar vehm kuvvede, madd sretler de his ve hayalde bulunurlar.280 Sadrya gre ise, zihn varlklar yukardaki ifadelerde de getii zere mdrikede bulunurlar.281 Ksaca Sadr sisteminde tek hakikat varlk olduu iin onun dndaki her ey hakikatini varlktan almtr. Onlar varlktan pay almalar bakmndan varlktr, ancak mahza varlk olmamalar bakmndan ise yoklua dnktrler. Zihn varlklar da bahsi getii zere mmteni varlk dahi olsa, bir tr varla sahip kabul edilirler. Bir kll olarak mhiyetler de zihn varlklardr: nsan, mhiyetleri soyutlama yolu ile oluturur. Mhiyetlerin kayna da varlktr. Nasl cisimler olmadan glgeleri olamazsa varlk olmadan da mhiyetler var olamaz. D dnyada, Tanrnn seviyesinde Tanrdan baka hibir ey yoktur. Btn bir okluk alemi, o saf varln kendini amas srecinde ortaya kan farkl formlardr. Bu varlk modlar kendi basit doalarnda sadece varlk olsalar da, onlar artk mutlak varlktan zihne belirli mhiyet zellikleri gsterir olmalar asndan ayrlrlar. 282 te, bu yzden mhiyetler dsal olarak deil zihinde ilk hakikat olan varln ikincil bir durumu olarak belirirler.283 Msl de Tanrnn sfatlar olarak ifade edilirler. Hem mhiyetler hem de msl, bir ynden baml varlk olarak sisteme yerletirilirler. Ancak msln bamll Tanr cihetindendir. Dier taraftan insan iin msl bamsz ve varl idare edici bir konumdadr. Mahiyete gelince onun insan tarafndan retilmi olmas onu izaf klmaktadr. Msl ancak Tanrya bamldr, insan asndan ise mufark bir hakikattir.284
279 280

Molla Sadr, Esfr, c. 1, s.277. Molla Sadr, Esfr, c.1, s.277. 281 Molla Sadr, Esfr, c.6, s.149. 282 Fazlurrahman, s.30. 283 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.36. 284 Fazlurrahman, Esfra dayanarak bu iki-ynl durumu Tanrnn kendi mutlaklndan tenezzl ile aklamaktadr. Bu durumda Tanr kendi mutlaklndan tenezzl eder ve zihn bir ierik olarak sfatlar tecell eder. Bkz Esfr, c.2, s.308. Tanrnn sfatlar, Tanr cihetinden Tanrya ballklar ile gerek varla sahip deillerdir. dier taraftan ise ancak Tanrnn isimleri olarak varlk modlarna dnrler.

68

Burada nemli ve ilgin bir husus, Sadr sisteminde glge varlk konumunda olan madd cisimlerin mhiyetlerinin, arazlar ve eksiklikleri daha az olduu iin, haric varlklar ile mukayese edildiinde daha stn kabul edilmeleridir.285 Bu durumun eliki oluturmamasnn sebebi, Melerin mevcut vurgusundan farkl olarak Sadrnn Varlk vurgulamasdr. Bu noktada, onun iin ne mevcut 286 ne de d dnyada somutlam bir Varlk mefhumu287 sz konusudur. Sadrnn varlk vurgusu ile mevcudu kastetmesi halinde zihindeki formlar mevcuddan stn kabul etmesi eliki oluturabilirdi. Ancak Sadr, mevcudu da aan srekli ak halinde olan varlk dncesiyle sistemini kurmaktadr. Bu sebeple Sadrnn, kendisini farkl varlklarda aa vuran tek bir hakikat olarak srekli hareket halinde bulunan bir varlk dncesine sahip olduu dnlmelidir.

Fazlurrahman, s.30 ve 31. 285 Molla Sadr, evhid, s.27; brahim Kaln, Knowledge, s.156-75. 286 Melerin Aristoyu takib ederek mevcuda yaptklar vurgu hatrlanabilir. 287 Shreverdnin bu ekilde bir varlk tasarlad ve bu varln zihnliini savunduu hatrlanabilir.

69

III. MOLLA SADRNIN VARLIIN ASLET (ASLETL-VCD) GR A. Sadrnn Varln Asleti (Asletl-Vcd) Gr

1. Asletl-Mahiyye- Asletl-Vcd Tartmas Antik Yunandan itibaren felsefenin en temel konusu olan varla; varlk ve mhiyet ayrmnn tarihesine daha nce deinilmiti. Tezin ilk blmnde Aristonun farkl kelimeler kullanarak yani sz dzeyinde kalarak ayrma yer verdii aktarlmt. Yine birinci blmde ontolojik bir zeminde varlk ve mhiyet ayrmnn yaplmas, slm dnrlerine dayandrlmt. te, Frb ve bn Sn izgisinde sistemletirilen ve ontolojik zeminde ele alnan ayrm yeni bir tartmay dourmu ve slm felsefesinin en temel tartma zeminlerinden birini tekil etmiti: Varlk m yoksa Mhiyet mi asldr? Tartma ncelikle dilsel ve mantksal olarak araz durumunda olan vcdun ontolojik olarak durumunun ne olduu hakkndadr. O, ontolojik olarak da araz mdr, yoksa asl mdr?288 Aristo, kinci Analitikler ve Metafizikte varlk ve mhiyetlerden bahsetmitir. kinci Analitiklerde bunlarn tanmlarnn farkl olacan, bir eyin mhiyetini bilmemiz iin nce o eyin var olmas gerektiini ifade etmitir. Metafizikteki ksmlarda ise, mhiyet ve varln aynln anlatmtr.289 Aristonun kinci Analitikler ve Metafizik eserlerinde ayrma farkl ekilde yaklamas, slm dnyasndaki tartmann kkenine dair bir ipucu verir. slm dnyasndaki tartma, mantk ya da dil ile ilgili deildir. Varlk ve mhiyetten hangisinin asl, dier deyile gerek olduu sorusu, metafiziksel dzleme tandnda tartma konusuna dnmtr. bn Snnn ifadeleri erevesinde tartma tebellr etmi ve derinlemitir. Sonraki grler, varln ya da mhiyetin asl kabul edildii iki kutbun yannda, farkl varlk mertebelerine gre farkl kombinasyonlarla cevap sunan ok eitli versiyonlardan olumaktadr. bn Sn, varln durumunu urz kelimesi ile ifade etmi, ancak vcdu dier arazlardan ayrarak onun, mhiyetin zel bir sfat
288

289

Izutsu, slm Varlk retileri, brahim Kaln (ev.), stanbul: nsan Yaynlar,1995, s.45, 54-6. O halde ilk ve kendi kendilerinden tr var olduklar sylenen varlklarda her varln mhiyeti ile kendisinin bir ve ayn ey olduu aktr. Metafizik 1032A-5, 6, 8; Metafizik 1031b-20-24.

70

olduunu sylemitir.290 Urz kavram, varlk ve mhiyetin her birinin dierinin kavramndan farkl olduuna iaret eder. Varlk, mhiyetin cz ya da kendisi deildir.291 Varl nceleyen filozoflara gre, problem varln mantksal durumunun yanltclndan kaynaklanmaktadr. Vcd, iek mevcuttur nermesinde, iein bir sfat olarak grnr. Ancak gerekte tm nesneler, niha gereklik olan vcdu snrlayp tavsif eden sfatlardr.292 Sadr, bu tartmada Shreverdnin ve kendi hocas Mir Damadn varln izfliine dair grne kar karak, vcdun asl olduunu ifade eder. Bunu, bir taraftan varln kavram ve hakikati arasndaki ayrm dier taraftan da alemin kesret ve vahdet ilkesi olarak varl koyarak, tekk teorisi ile temellendirmeye alr. Alemdeki okluk ve birliin ilkesi olarak varl sunarken de cevher hareket teorisine dayanr. Sadrnn varlk delillendirmeleri incelendiinde, ncelikle Shreverdnin varln izf oluuna dair getirdii delillerle mcadele ettii grlmektedir. Sadr, bir taraftan varlk emasnda Shreverdye ok yakn bir ema sunar ve dahi hakikati onun uslubunu anlatan ifadelerle anlatr ve dier taraftan da Shreverd ile (varln itibrlii konusunda) tartr.293 2. Varln Asletinin Anlam ncelikle, asletin ne anlama geldii aklanmaldr. Aslet ve itibrlik birbirlerinin zd kavramlar olarak kullanlmlardr. Hakik ve asl olu aslet ile; zihnlik ve ikincillik ise itibrlik ile ifade edilmitir. Birinci anlam ile aslet, mhiyet ve varln zihn bir ayrm oluuna dayanr. D dnyada bu ikisi bulunmazlar. D dnyada bulunan sadece varlktr.294 kinci anlam zihn varlk tanmnda da kullanan, etki sahibi-eser brakmak ile ilgilidir. Aslet, mene-i asar yani etkilerin kayna olmaktr. Asletin nc anlam, bizzat mevcut olmaktr. Bu durumda var olann (mevcud) soyutlanmas (intiza) iin ya da var-olann (mevcud) ona (varla) hamledilmesi iin baka bir durumun ona ilimesine ihtiya yoktur.
290 291

Izutsu, s.54. bn Sn, aretler ve Tenbihler, s.131; Tabatab, Bidye, s. 13. 292 Izutsu, s.56. 293 alma srasnda Varlk emas konusunda Sadrnn Melikten ziyade rklik ile irtibatlandrlmasnn doru olaca kanaati olumutur. Varlklarn (mevcutlar) analizinde ise, mhiyet konusunun ele alnd blmde dikkat edilecei gibi Me atflar baskndr. 294 Glpaykani, zah, s. 68-9; Tabatab, Bidye, s.31-32.

71

Sonu olarak asletin, bamsz hakikat ve her eyin kendisine dayand temel ilke oluu ifade ettii sylenebilir. Varln asleti ile, kendinde varla sahip olduu, tek olduu, cins olmad, mhiyetin ise donuk ve snrl bir gereklik dzeyi olduu ifade edilmi olur.295 Gerekte, aralarnda zihn bir birbirini gerektirme (mlazemet) ngrd ve mhiyetin vcddan ayr bir varl olmad iin ikili bir irtibat reddeden Sadr, mhiyet ve varlk arasnda bir tekaddm ve teahhur durumundan bahsedilecekse bile bunun zel bir anlamda sylenebileceini ifade eder:
Vcd ve o vcdun mevcut mhiyeti birbirlerini aklen gerektirirler (akl mlazemet) ..Yine mhiyetin vcdu gerektirmesi uygun deildir. Aksi halde vcddan nce bir tr vcd olmas gerekirdi ve bu muhaldir. Doru olan udur ki, o ikisinden daha stn olan ve nce gelen (mtekaddim olan) vcddur. Ancak mtekaddim oluu, henz varedilmemi olduu zaman (gayri mecul kevninde) mhiyete etkide bulunmu olmas anlamnda deildir. Onun ncelikli oluu (tekaddumu), tahakkukta asl olann vcd olmas ve mhiyetin ona tabi olmasdr. Mevcudun mevcuda tabi olmas gibi deildir de glgenin ahs takip etmesi gibidir. Vcd, kendi nefsinde bizzat mevcut olur, mhiyet, vcd ile ya da bil-araz mevcud olur. Ve o ikisi bu ittihad ile bitiiktirler. 296

Varln mhiyete tekaddm, onun asl olmas anlamndadr, yoksa varln mhiyeti oluturan bir etken olmasndaki gibi iki varln birbirini etkilemesi deildir. Gerekte yalnzca varlk vardr, mhiyet bir glgenin varl gibi varla baldr. Bu sebeple varlk kendinde var iken mhiyet araz bir varlk sahibidir. Sadr, varln asleti konusunda Shreverd ile ihtilaf halindedir.

Shreverdnin ulat sonu, varln cinse ait bir kelime ve mkult- saniyeden olduudur. Sadrya gre buradaki yanlma, Shreverdnin varln hakikati ve mefhumunu birbirinden ayrmamasndan kaynaklanr. Shreverdyi reddederek Sadr mevcut bir slm felsefesi sorununa da deinir: Varlk bir yklem midir? Mslman felsefecilerin byk ksm bu soruya olumsuz cevap vermitir. Varlksal nermelerin ontolojik ve varlksal anlamlar birbirinden ayrlmtr. Mantksal olarak Masa camdr
295 296

Fazlurrahman, s.29. evhid, s.7-8.

72

nermesinde, masa zne ve cam yklemdir. Cam, masann da sfatdr. Ancak bu nerme Masa vardr a dntrldnde, varlk da cam gibi masann sfatdr denilebilir mi? Buna olumlu yant verildii takdirde masann varlnn, masann varlk sfatn alna ncelendii sonucu kar.297 Bu durumda masann, varlk sfatn almadan nce yani varolmadan nce varolduu gibi mantksz bir hkm verilmi olur. lk defa Frbnin iaret ettii bu soruna Sadr zel bir nem verir. Sadrnn kard nemli sonu, varln eyler zerine mukaddimen tevcih edildii bir sfat olmaddr. Onlar olduklar ey yapan onlarn hakikatidir. Ve bu, varln asletinin delillerinden birini oluturur.298 Varlk asl hakikat olarak kurulduktan sonra; varln bireysel varlklara nasl uyguland, hsas el-vcd denilen bahis gelir. Varln ortaya kn ve delillerini anlatt Risletu Cal-i Vcdda Sadrnn varlk, mevcudlar ve mhiyet irtibatn anlatan cmleleri varln bireysel varlklara uygulanmasna k tutmas asndan da nemlidir:
Bir eyin mevcut olmas (mevcudiyet) ve eyin hakikat sahibi olmas tek bir manadr. Farkl deillerdir. fark ancak dilseldir (lafz). yleyse d dnyada bu farklla tekabl eden bir varlk bulunmaz. Varlk, eylerin kendisi ile hakikat sahibi olduklardr, o kendisi Hakikattir.299

Varlklara hakikatlerini veren varlk olduu gibi, onlarn farkllklarnn sebebi de varlktr, mhiyet deildir.
Cilin etkisi (eser), mhiyet olmakszn vcddur. Etkinin cili de ayn ekilde. Mhiyetler arasnda asl itibaryle cil olu ya da mecl olu sz konusu deildir.300

Varolmakta olan eylerden bahsettiimiz srece, varolma fiiline katlan eylere varlk uygulanyordur. Sadrya gre yklemleme, -tekk kelimesi ile aklad- farkl younluk derecelerinde gereklemektedir. Bu, her eye ve varln her seviyesine uygulanr.
297 298 299 300

brahim Kaln, Knowledge, s.146. brahim Kaln, Knowledge, s.148. Sadr, Risletu Cal-i Vcd, s.182-3. Sadr, Risletu Cal-i Vcd, s.182-3.

73

Aksine varlklar (vcdat) iddet ve zaaf ile ncelik ve yokluklar ile olduu gibi; tekaddum ve teahhurlar ile eitlilik gsterirler.301

Tekk sadece onun ontolojisinde ke ta olmaz ayn zamanda bilgi, akl anlay ve epistemolojisinin anlalmas iin de anahtar tekil eder. Sadr, varlk merkezli sistemini kurarken, dier deyile Asletl-Vcd grn temellendirirken, bn Snnn sistemletirmedii bir ayrm yapmtr: Var ve Mevcut ayrm.302 Bylece, tek tek mevcutlar, u anda var olanlar ile genel olarak varolma eylemi Sadr felsefesinde birbirlerinden sistematik olarak ayrlrlar. Sadr, varlk konusunda baka bir ayrm daha yapar: Varln Hakikati ve Mefhumu ayrm. Bylece varla dair zihn bir kavram olan varlk mefhumu, dinamik ve kuatlamaz Varlk hakikatinden sistematik olarak ayrlr.303 Molla Sadr, mevcut-varlk ayrmnn da ilham edecei gibi, mevcuddan ziyade vcda younlar. Varln iki anlam arasnda ayrm yapar.304 Birincisi, mevcud anlamdr.305 Mevcud ancak karlatrma ve akl deerlendirme ile anlalabilir, felsefedeki ikincil makullerdendir. kincisi, varln somut ve dsal gerekliidir (hakikat-i ayn ve haric-i vcd), ve bu ancak huzr bilgi ile elde edilir.306 Varln Mefhum ve Hakikati: Varln mefhum ve hakikati ayrm, zellikle varln izflii iddiasna kar bir cevap tekil eder. Vcd her varln tek bir tahassulu
301

Sadr, Risletu Cal-i Vcd, Mecmua-i Resail iinde, s.182-3. bn Sn E-ifsnda her ne kadar varln neminden bahsediyorsa da aslnda kastettii mevcuttur. bn Snya gre, ilk felsefenin konusu, varlk olarak varlk (mevjud bima huvemavjud)dr. Bu u anlamdadr, mutlak varlk deil, btn varlk(mevcut-i mutlak) konudur. bn Snya gre, varlk, mhiyetten farkl bir metafizik unsurdur; ve mevcdt onun tarafndan ikiye ayrlmtr; vacib/zorunlu ve mmkn varlklar/beings. O, mevcut kelimesinin anlamn, dier ynleri olmakszn saf varlk, zorunlu ve mmkn olarak ksmlara ayrlamayacandan; mevcudun kendisine atf iin kulland. bn Snya gre, zorunlu ve mmkn kategorilerine ayrlabilecek olan ey, ne zat ne de zat-olmayan mevcut kavramnn kendisidir. Bu durumun tipik sonucu bu iki kavramn birbiri yerine kullanlmasdr zira bn Sn da Necatnda, mevcud kelimesini, vcd yerine kullanr. bn Sn, mevcudun var olan eyler olduunu dnr. Oysa Sadrnn ilgisi mevcuttan ok vcdadr. Reza Akhbarian, s.20-27. Sadr da mevcut ve vcdu birbiri yerine kullanmtr. Ancak, o ayn zamanda bu ikisini ayrdn ifade etmi ve sisteminin genel yaps da bu ayrm gerektirir durumda kurulmutur. Sadrnn uslubuna dikkat edilirse onun, mevcut iin de vcd ya da vcdat kelimesini kulland grlr. Burada sistemli olduunu iddia etmeksizin, Sadrnn varlk vurgusunun etkili olduunu dnebiliriz. Zira mevcut kelimesindeki varla dair arzilik imas tayan ifade, vcd ya da vcdat kullanmlarnda vcdun vurgusuna dnr. 303 Meir, s.11-13. 304 Reza Akhbarian, s.22. 305 Reza Akhbarian, s.21, 23. 306 Esfr, c.1, s.53.
302

74

vardr.307 Yani Vcd, pek ok mevcud arasnda ortak olan bir vcd-i zihn deildir .308

Sadr, varln kavram ve hakikatini birbirinden ayrr, ve varln mefhumunun zihnliini kabul eder. Bu anlamda Shreverdnin eletirisine de katlmaktadr. Sadrya gre de d dnyada bamsz olarak varlk budur eklinde iaret edebileceimiz bir varlk yoktur. Sadr iin,
Varln hakikati, ... eylerin en ak olandr. Onun mefhumu zuhur ve aklk (vuzuh) asndan tarife en az ihtiya duyandr. Onun hviyeti btn tekiller arasnda taayyn ve teahhus asndan en zellemi olandr. nk mteahhas olan her ey onunla teahhus eder. Var olan her ey onunla varlk bulur. Ve her ey onunla teahhus etmekte belirlilik kazanmakta iken, o kendisi ile muteahhas ve muteayyendir.309

Ancak dier adan Shreverdnin eletirisini anlamszlatrmaktadr da: Varln hakikati, d dnyadaki varlklarla tezhr eder. Varlk mefhumu, varln hakikati deildir. Bu sebeple onun d dnyada kendisine iaret edilememesi zihn olduunu kantlamaz. Mana olarak, eyann paylat varlk ortak (mterek) bir anlam tekil eder.310 Burada bir btnlk sz konusudur elbette. Zira varlk, farkl taksimlere tabi tutulmaktadr. Taksim ise blmlenenin birlii ile gerekleebilir ancak. Bu sebeple taksim kabul eden bu varlk anlamnn tad birlik sebebi ile mterek mana olduu sylenebilir. Ancak bir mana ve mefhum olarak varlk, dier zihn varlklardan farkl deildir. O da zihndir. Dier taraftan zihn olan bu mefhum varln hakikatinden farkldr. Varln mefhumunun zihn olmas onun hakikatinin de zihn olmasn gerektirmez. Bu itibarla varln mefhum ve hakikati farkl tabiatlara sahiptirler.311 Varln mefhumunun zihn oluu bahsi, Mutlak varlk konusunu da gndeme tar. Mutlak olarak alndnda varlk farkl anlamlara gelir ki, mefhum olarak alnd
307 308

Meir, s.7. Meir, s.7. 309 Molla Sadr, Meir, s.5. 310 Molla Sadr, Risletu Cal-i Vcd, Mecmua-i Resail iinde, s.182-3. 311 Molla Sadr, Esfr, c.1, s.344. Shreverdnin de -bu defa- mhiyetin mutlak olarak kullanldnda ya da tlak zere kullanldnda hakikat ve eyliin, saf akl yklem durumuna geleceini sylemesine benzer bir adm burada Sadr atmaktadr. Bir tarafta (Sadr) varln dier tarafta (Shreverd) mhiyetin asletini ifade etmek kaygs, bunlarn tlak ya da mefhum halleri ile hakikatlerini birbirlerinden ayrma gereini dourmutur.

75

zaman olduu gibi, Varlk dier akl manalar ve kll mefhumlar gibi olabilir 312; her hangi bir kayttan mstani olmas asndan her eyi ierdii dnlebilir313 ya da kayttan mstani oluu cihetinden en st dzeydeVacib Vcd ya da en alt dzeyde heyl ile irtibatlandrlabilir.314 Sadr mutlak ve mukayyed olarak varln ele aln konusunda Nazar ehli ve arifleri ayrmaktadr. Ancak kendisi de btn bu grlerden farkl bir mutlak varlk kullanm ortaya koymaktadr.315 Mutlak varlk bahsinin daha derinlikli tedkike ihtiyac olduu iin bu kadar ile kifayet edilecektir. 3. Varln Asletinin Delillendirilmesi: Sadrnn hemen btn eserleri, varln asletini farkl cihetlerden kantlanmas zerine kuruludur. Kimi kozmoloji, kimi dil, ontoloji ve hatta nakl ilimler ile ilgili eserlerinde de varln delillendirilmesi sz konusu olabilir. Sadrnn btn bir felsefesi, varln asletine dayand iin onun delillendirmelerine yer vermeden nce bu hususta onun tarafndan vaz edilen temel hususlara yer vermek gereklidir. Molla Sadr evhid eserinde varln asleti konusundaki temel unsurlar u ekilde ortaya koymaktadr. 1. Varln ontolojik konumu belirlenmelidir:
Vcd, tahakkuku en fazla hakedendir. nk onun dndaki her ey onunla tahakkuk eder, ayanda varolur, zihinlerde bulunur. Ve o, her hakikat sahibinin kendisi ile hakikat sahibi olduudur316

Bu husus zerine onun asalet delillerinden biri kurulmutur. Sadr, Her ey


varln ve hakikatini varlktan almakta iken varlk nasl itibr kabul edilebilir? sorusunu

sorar. Sadr hakikat ile varl zdeletirerek bu soruyu sorabilmektedir. 2. Varln bulunuu (vicdn) tanmlanmaldr. Sadrya gre varln tanm ve resmi yoktur, bu varln vcd-i zihnsinin olmayn gsterir317. Yine bu durum varln en kapsaml hakikat oluundan kaynaklanr. Bylece
312 313

Molla Sadr, Esfr, c.1, s.344. Molla Sadr, Esfr, c.1, s.134-6. 314 Molla Sadr, Esfr, c.6, s.116. 315 Seccadi, Ferheng-i Istlht- Felsefiyy-i Mulla Sadra, s.519-20. 316 Molla Sadr, evhid, s.6. 317 Molla Sadr, evhid, s.6.

76

varln zihinde bulunmad ortaya konur ve o, en kapsaml gereklik olarak verilir. Bu husus zerinde birden fazla kant kurgulanmtr. Varln dnda hibir eyin olmayn ifade eden varlk kant318, varln cevher ya da araz olmayn ifade eden kant319 bu hususla irtibatlandrlabilir.320 3. Varl, en kapsaml olarak vazeden ve onun dnda hibir eyin bulunmadn iddia eden bir sistem, varln nasl hereyi kapsadn da aklamaldr. Sadrnn evhidde deindii nc husus, varln umldr.321 Varln uml, kllnin czsini kapsamas gibi deildir. Dolaysyla Shreverdnin varln bir kll olduu iddias geersizdir. Sadr iin varln umln aklayan kelimeler sereyn ve inbisatdr.
Aksine, inbisat ve sereyan asndan, mhiyetlerin heyakilini tasavvuru mechul biimde sereyan gibidir. O, ahsi, kendi ile taahhus eden bir durum olarak klli mhiyet zatlarndan kendi ile mevcut olanlarn taahhus sebebidir(muahhasdr). Onun, mhiyetler hasebi ile muhteliful-hakaik olduunu sylemek yanl olmaz. O mhiyetlerin her biri bir mertebede ve bir derecededir. sterse mevcudul-evvel olsun. Ki mevcud-i evvel, aslnda sarihul- vcd olduu iin ondan daha tamam yoktur; o srf vcd olduu iin onun kuvvetinin ve gcnn-iddetinin snr yoktur. O snrsz olann snrsz olmakla tesindedir.322

4. Varlk hakkndaki drdnc konu, varln mevcudlar ile irtibatdr. Vcd ve mevcdt ilikisinde Sadr, Melerden farkl olarak her varlkta tm kemal sfatlarnn farkl younlukta ortaya ktn kabul etmektedir.
Vcd, her eyde, ilmin, kudretin ve dier mevcut olmak bakmndan mevcudun kemal sfatlarnn kendisidir. Ancak her mevcutta kendi hasebincedir323
318 319

Molla Sadr, Meir, s.15-16. Molla Sadr, Meir, s.41. 320 Varln yegane hakikat oluu ve onun dnda hibir eyin olmamas dncesinin Sadr ontolojisindeki belirleyici durumu zihn varlk ile, sret ve fasl konularnn ilendii bahislerde grlebilir. 321 Molla Sadr, evhid, s.7. 322 Molla Sadr, evhid, s.7. 323 Molla Sadr, evhid, s.7.

77

5. Vcd-mevcud irtibatnn ardndan vcd-mhiyet irtibat gndeme gelir. Yegane hakikatin varlk olduu sisteminde Sadr mhiyetin hakik varla sahip olmadn ifade eder. Varlk ve mhiyet ayrm akln analizinin bir sonucudur. Varlk ve mhiyet ayrm akl olduu iin, varlk ve mhiyet irtibat da akl bir mlzemettir (birbirini gerektirme).324 6. Mevcutlar arasndaki ayrmn ne ile olduu bir dier konudur. Sadrya gre, ayrmn ilkesi varlktr.325 7. Son olarak vcdun onun felsefesindeki nemi ortaya konulmaktadr. Zira Sadrya gre, hikmet-i ilhnin mevzuu varlktr.326 Bu temel esaslar, esasnda Sadrnn felsefesinin genelinde varln asleti fikrinin nasl yansmalarnn bulunduunu ihsas ettirmektedir. Bu esaslar dikkate alnarak onun delillerine yer verilebilir: Birinci Delil327: Her eyin hakikati onun varldr. Hakikatin sahibi olarak,
eylerin en gerek olan varlk olmaldr. Bu delilde varlk, her eyin varl sebebi ile

bedih bir ontolojik art ya da kouldur.328 Bu delile gre varlk, hakikat ile zde olduu iin her ey var olmak ve hakikatine sahip olmak iin varla baldr. eylerin varlklarn Sadr, her eyin kendisinden etki ortaya kan ve hkmlere konu olan hakikati,
onun varldr.329 Her eyin varla baml oluunu u ifadelerle aktarr:

Onun dndaki her ey onunla hakikat sahibi haline gelir. O, her hakikat sahibinin
hakikatidir. Ve o, hakikat sahibi olmak iin baka hibir eye ihtiya duymaz. O kendi zat ile ayanda bulunur, ondan baka her ey mhiyetleri kastediyorum- kendi zatlar ile deil onunla yanda bulunurlar.330

eyin d dnyada kendisi oluu varl iledir.331


324

Molla Sadr, evhid, s.7. rtibatl bir konu olan varln mhiyet ile ittisaf iin ayn blmde sekizinci maddeye baknz. evhid, s.11. 325 Molla Sadr, evhid, 7 s.10. 326 Molla Sadr, evhid, s.14. 327 Molla Sadr, Meir, s.10. 328 Molla Sadr, Meir, s.4. 329 Molla Sadr, Meir, s.9. 330 Molla Sadr, Meir, s.9. 331 Molla Sadr, Meir, s.11.

78

zellikle bu son cmlesi, Sadrnn varlkla yalnzca hakikati deil ayn zamanda eyi ne ise o klan anlam ile mhiyeti de zdeletirdiini gsterir. Zira onun sisteminde eyi kendisi klan esas da varlktr. kinci Delil: Haric ve zihn varlklar hakkndaki blmde zikredildii gibi Sadrya gre gerek olmak d dnyada olmaktr, haricde bulunmak ise etki sahibi olmakla llr. Sadr bu durumu bilisel bir analiz konusu yaparak ikinci delili ortaya koyar: Mhiyet asl olsa zihindeki ve dardaki varlk arasnda fark kalmaz. Ancak bu kabul edilmeyecek sama bir durumdur. Yine bir ey darda, ya da akl olarak var olursa bu o eyde akllik ya da hariclik ierildii ve o eyin varln tekil ettikleri anlamna gelmez. Bunun anlam ancak kendisinden etki ve neticelerin elde edildii varlnn olduudur. 332 nc Delil333: Bu delilde hem mantk hem de ontolojik bir inceleme yaplmaktadr. Farkl varlklar ve durumlarn birbirine hamledilebilmesi imknndan yola klarak varln asleti kantlanmaktadr. Sadrya gre, yklem ancak bir birlik sz konusu ise gerekleebilir ve ayn yklemi tamak ayn varl tamakla irtibatldr.
Varlklar mhiyetle deil vcdla vardrlar. Yoksa bazs bazsna hamledilemezdi. Zeyd yrr de varlkta ittihad olduu iin mefhumdaki ihtilafl durumlar birbirine hamledebiliyoruz. Eer vcd zihn olsa, varlklarn haml mhiyetlerin birliine bal olurdu, o zaman da ancak evvel zat haml bulunur dier haml biimleri muhal kalrd. Mesela Zeyd yrr. deriz; burada vcdda ittihad mefhumda ihtilaf vardr. Haricteki birlik bize bunlar ykleme imknn verir.334

Mhiyetlerin asl olmas halinde yklem mhiyetlerin kendisine bal olacak ve bu durumda yalnz zde olanlar birbirine yklemlenerek evvel haml dndaki hamller geersiz kalacakt.

332

Molla Sadr, Meir, s.38. Muhammed Kamal, Mulla Sadras Transcendent Philosophy, Aldershot:

Ashgate, 2006, s.49. Molla Sadr, Meir, s.14. 334 Molla Sadr, Meir, s.13.
333

79

Drdnc Delil335: Varlk var olmasa, hibir ey olmazd. eyler, var olduklarna gre yokluk zorunlu olarak yanltr. Yine mhiyetin varlk ile bir birlik olduunu dnmez isek, mhiyet bir tr yokluk olmaldr. Eer yokluk yok ise ona mhiyetin yklenmesi de imknsz olur. Zira bir yklemi olumlama mevzuun varl ngrr. Bir yokluun baka bir yoklua hamli ise geersizdir. Bunu trevi olan bir delilde de, varln somut formlar olmakszn hibir trn bireylerinin bulunamamasna iaret edilir.336 Varln kapsayc ve insan tarafndan tanmlanamazl ile mhiyetin insan tarafndan kurgulanmlna dair Sadrnn ifadeleri ile varln asleti bahsi kapatlabilir, bylece mhiyetin ikincillii de ortaya konulmu olmaldr.
Bil ki vcdun haric hakikatleri vardr. Ancak onlarn isimleri bilinmez (mehul). Bu u varlk denir.. Sonra zihinde onlar toplayc genel durumlar (emr aamm) gerekli olur. eyin ve mhiyetin ksmlar, isimleri bulunur ve havass olandr. Hi bir eyin hakik vcdunun ismi olamaz. Onlara isimler atansa mefhum ve kll anlamlar srasna gelirler, vcd hviyetler ve ayn sretler deil.337

B.

Varlk Hakkndaki Temel Hkmler

1. Varla Yklemlenemeyen Hkmler bn Sn mevcudun tarif edilemez olduunu sylyordu.338 Sadr ise mevcudun varln snk bir yansmas olduunu ve varln tarifinin bulunmadn, daha da nemlisi tarifinin yaplamayacan ifade etmektedir. ncelikle, varln inniyeti dier her eyin inniyetinden daha ak seiktir.339 nk her ey gereklemek iin varla ihtiya duyarken varlk kendi ile tahakkuk eder. Bu sebeple varlk, en vazh olmas ile tariften mstanidir. kinci olarak btn tarifler bir ekilde vcdda neticelenecek aklamalarla verilirler, o en belirli olan olduu iin, daha belirli olan bir ey ile tarifinin yaplmas sz konusu deildir. 340 nc olarak, vcdun, zihinde tahassul eden bir mhiyeti yoktur. Mhiyeti olmayann da tarifi yaplamaz. Drdnc ve
335 336

Molla Sadr, Meir, s.15-6. Muhammed Kamal, s.50. 337 Molla Sadr, Meir, s.14. 338 bn Sn, Necat, Kahire, 1938, s.200 vd. 339 Molla Sadr, Meir, s.6, 7. 340 Molla Sadr, Meir, s.6, 7.

80

son olarak, tarif zihn vasflarla gerekleecei iin vcdun da zihn olarak bu vasf ve kavramlara sahip olmas gerekir, ancak o zihn sfatlardan ardir, bu sebeple tarifi yoktur.341 Ksaca, varln tarifi yoktur ve ona uygun bir tarifin retilmesi mmkn deildir. Tarif had veya resimle yaplacaktr. Had ile tarif edilmesi durumunda onun ya kendisine zat haml ile ya da cins ve fasl ile tarif edilmesi sz konusu olacaktr. Varlk, en kapsaml hakikat olduu iin onun iinde yer alaca bir cins ve kendisinden ayrlaca trdeleri yoktur ve cins ve faslla tanm verilemez. Yine haml-i zat ile verilen tanmnda ise tahassulul-hasl sz konusu olacak ve yeni bir bilgi veren bir tanma ulalmam olacaktr. Betimleme (resim) yoluyla tanmnn verilmeye allmas durumunda ise, haric hassalar ya da lzmlar ile resmedilmesi sz konusu olacaktr. Ancak varlk en kapsayc hakikat olduundan ve onun dnda bir ey bulunmadndan varln dnda olup ona lzm ya da hassa olacak bir ey dnlemez ve bu yolla da varln tarifi yaplamaz. Sadr, Esfrda varlkla ilgili temel hususlar inceledikten sonra, varlk hakknda verilemeyecek hkmlere yer verir. Bu nermelerin nemi, yalnzca Sadr ontolojisinde varln hangi zelliklere sahip olduuna dair bilgi vermesi deildir. Bu olumsuz nermeler, ayn zamanda zihn bir durum olan mhiyetlerin tadklar hkmlerin de bir ksmn ifade etmektedirler. Bylece bir taraftan varlk merkezli sistemin inasnda dier taraftan mhiyete dair eletirilerini ifade etmede bu grler yer alrlar. Varla yklenemeyen hkmler u ekildedir: 1. Varln dnda bir ey bulunmaz. Varln asleti bunu gerektirir. Bu hkm konu asndan zellikle iki yerde nemlidir. Birincisi, varln tanmnn yaplamamas bu nerme zerine kuruludur. kincisi de zihn varlk bahsidir. Varln dnda bir ey bulunmad iin, zihn varlk ve hatta mmteni varlklar dahi Sadrya gre bir tr varlktrlar.

341

Molla Sadr, evhid s.6.

81

2. Onun zdd ve misli yoktur. Varln asleti ve bir oluu bunu gerektirir.342 3. Dier bir hkm, onun tanmsz oluu ve cins olmay ile irtibatldr. Sadrya gre, varlk bir cevher ve araz deildir. O, cevher deildir, zira cevher darda gereklemi mhiyettir.343 Sadr, Me dncedeki varln mhiyete urz etmesi dncesini reddettii iin, onun sisteminde varln harite gereklemi bir mhiyet yani cevher olduu da reddedilir. Sadrya gre, varlk kendi mhiyetini aa vuran bir tabiata sahiptir.344 Arazn kendinde bir eksiklik ierdii ve var olmak iin bir cevhere dayanmaya ihtiya duyduu aikardr. Varlk ise, kendinde var olan ve varlnn sreklilii iin hi bir nedene ihtiya duymayan ilke olduu iin onun araz olduu kabul edilmez. 4. Onun paras -cz- yoktur. nk cz ya cins ve fasl gibi akl czdr

ya da madde-sret gibi haric czdr. Mikdar czlere gelince vcdda bunlardan da bulunmaz.345 Bu nermenin gerei olarak varln paras ya da bleni (mukassem) ve ahs olmad346, cins ve fasl olmad347 ifade edilir. 2. Basit Oluu Yukarda zikredilen, varln zellikleri ve tarif edilemez oluunu Sadr Meirde, daha sonra detaylandraca u satrlarda anlatr:348
Varlk, kendinde basit bir hakikattir, onu ayran cins ve fasl olmakszn o teahhus eder. Yine varlk da baka eylerin cinsi deildir. Yine varln fasl, tr, araz- amm, ve hassas yoktur. ... o tek bir basit hakikattir. O tahakkuku iin kendisine herhangi fasla dair, araz, belli bir snfa dair ya da bireysel her hangi bir eyin eklenmesine ihtiya duymaz.

342 343

Molla Sadr, Esfr, c. 1, s.342. Bidye, s.22-25. 344 Vcdun cevher ya da arazlk kategorisine girmeyecei hakknda bkz. Esfr c. 6, s.57; c. 1, s.62; c.1, s.258. 345 Molla Sadr, Meir, s.7; Bidye, s.23. 346 Zorunlu Varlk olan Allah Tel u ekilde anlatlr: Vacibul- Vcd, kendi nefsi ile fasl olmakszn mtehassl olan, kendi ahs ile mahhas olandr. Esfr, c.6, s.106. 347 Molla Sadr, Meir, s.8. 348 Molla Sadr, Meir, s.10.

82

Varln en genel oluu, onun en kapsayc hakikat olmas sebebi iledir. Bu durumda varln nasl her eyi kapsadnn aklanmas gerekecektir.349 Sadr, bir btnn paralarn kapsamas (d dnyada), kll olann cz olan kapsamas (zihinde) veya bir cismin dier cismi kapsamas eklinde sunulacak olan kapsama biimlerinin varln umln aklamadn dnr. O hem her eyi kapsaycdr hem de cins gibi ya da btn gibi mrekkep deildir. En basit kavram olmas ve kendini aan, kendi ile kaim olmas hasebiyle varlk, basit bir tanma sahiptir ve teorik analizin tesindedir. Varlk, mhiyete dahil deildir ve o mhiyet de deildir. Onun iin varl huzr bilgi ile anlamaya almaldr.350 Sadrya gre varln her eyi kapsay, var olanlarn varla itirak etmeleri iledir. Sadrnn hem varln birliini -dolaysyla basitliini-, hem de tekkini savunuyor olmas ilgintir. Bylece varln birliini savunan Vahdet-i Vcd retisinden ayrlr zira onlar varln tekkini reddederler. Dier taraftan bu kabul ile varln -her eyde ayn keml sfatlar ile bulunmas anlamnda- birliini reddeden Melerden de ayrlr. 3. Birlik ve okluun lkesi Oluu Sadrnn varln yegane hakikat olduu gr, dier her eyin ve dolaysyla mhiyetlerin onun glgesi gibi ona bal olduklarn dnmesi; varl alemdeki birlik ve okluun ilkesi olarak kabul etmesi neticesini verir. Varlk, okluk iinde birlik ve birlik iinde okluk ilkesidir. Burada nemli bir ayrnt mhiyet grnde sunulur. Sadrnn, alemdeki kesreti de varla dayandrmasna imkn salayan, Varln kendi mhiyetini aa vuran tabiatidir.351 Her ey tek bir tarzda hasl olur, varla gelir. 352 Her varlk tahassus sahibidir ve bu tahassus yalnz ona aittir.353 Her varln varl ile beraber kendine ait bir tarza sahip olmas o varln bireylemesini ve bireyleme ilkesinin varlk olduunu aklar. Bylece her eyi kapsaycl ile birliin ilkesi, her eyde bireyselliin ve dolaysyla kesretin de ilkesidir. Her varln kendine has varla sahip olmas, eyi ey yapan anlamn da gerek olarak yalnzca varln karlayabileceini gsterir. Varln kendi mhiyetini aa vuran doas ile kastedilen
349 350

Molla Sadr, Meir, s.12-14 Molla Sadr, Meir, s.6. 351 Fazlurrahman s.31. 352 Molla Sadr, Meir, s.7. 353 Molla Sadr, Meir, s.7.

83

bizce budur. Bu dncesi ile Sadr, mevcudu varlk ve mhiyetten mrekkep kabul eden Melerden ayrlr.354 Sadr, varl, alemdeki okluun ve birliin ilkesi olarak vazeder. Bylece, var olanlara zlerini veren mhiyet olmaktan kmaktadr. Varln eylere yaylmasn (umln) varln derecelenmesi (tekk) ile aklar. Tekkin gereklemesi sreci ise, hareket-i cevher nazariyesi ile ortaya konulur. Sadr, Me felsefede varln mhiyete urz etmesi meselesine de deinir. Ona gre varlk mhiyete eklenen bir durum deildir. Kendi bana varlk, eyin bilfiil oluunu salayandr.355 Sadrya gre her ey hakikat oluunu varlk ile irtibatna borludur:
Aksine fasl, araz, snf ve birey vd. varla ihtiya duyarlar. Zira ilk basit varlk dnda her ey, ki o nurlarn nurudur, zihinde tasavvurlarnn gereklemesi iin zihindeki kll mmkn mhiyete ihtiya duyarlar. Bylece, varln sadece araz olarak ilitii kll kavramlarn zellikleri arasndaki cins, fasl, zat, araz, had, resim ve bunlarn dndaki eyler haline gelirler.356

Tekk ilkesi, varln farkl iddetlerde dalmas ve varlk sahibi mevcutlarda zat ya da araz oluu gibi durumlar varlk mertebelerinin de Sadr felsefesinde aklanmasn gerektirir. Vcd hem kendinde var olandr, hem de dierlerini var edendir. Ayn k gibi, o hem kendi grnr hem de grnr klar. Nasl grnen k tek bir tr ise, ve onun hakikati bu ise, bu anlam ule mertebesinde ve glgesinde sahip olduklar ihtilaf ve kesret ile, tahakkuk eder.357 Varln tekki ve onun sonunda ortaya kan evren emas daha nce tekk ile ilgili blmde ksaca anlatld iin bu kadar ile yetinilecektir. Varln kesretin ilkesi olarak ayrma (temeyyz) ve bireyleme (teahhus) ilkesi oluundan nc blmde klller bahsinde bahsedilecektir.

354 355 356 357

Fazlurrahman s.31. Molla Sadr, Meir, s.19 Molla Sadr, Meir, s.8, zah, s.85.

84

4. Varln Bilinmesi Varlk, bu ekilde sunulduu zaman, onun bilinemeyecei, hakknda konuulamayaca dncesi ortaya kabilir. Sadr, bu tasavvura sebep olmaktan kanr, ona gre varlk bilinebilirdir. Evet, zihn kavramlarla hakknda konuulduunda onun hakikati ypratlm olur, ancak bu varln hakikatinin bilinemeyecei sonucunu da dourmaz. Sadrya gre, varlk akl kyas ile deil ve fakat kef ile bilinir. 358 Sisteminin nemli olmasnn nedenlerinden biri de budur. O, nazar bir ynteme deil ancak kefe dayanan bir bilgi sistemi kurmaya almaktadr.

358

Varln bilinmesi konusunda Bkz. Esfr, 1.53, 1.161, 1.612-3; evhid, s.7.

85

NC BLM MOLLA SADRDA MHYET VE EL-MSLLEFLTUNYYE

86

I. KLL OLARAK MHYET kinci blmde verilen Asletl-vcd grnde Sadr, varln birlik ve okluun ilkesi olduunu ifade ediyordu. Bu hkmn doal neticesi, varln znde blnemez olduu ve her trl kutuplamadan uzak olduudur.359 Varlk, farkl younlukla her bir varlkta bulunan tek bir hakikattir. Alem, onun farkl tezhrlerinin srekli bir akdr.360 Varlk, blmler ve mantk ayrmlarn, tasniflerin znde bulunur; onlara ekil verir ancak kendisi her hangi bir taksim kabul etmez. Varln glgelerinden ibaret olan mhiyetler ise kll mefhumlardr, ikincildirler ve mukavvim unsurlara sahiptirler. Sadr, Asletl-vcd grn ortaya koyarken varla dair sunduu hussiyetlerin nefyedilmi hallerini de mhiyet iin sunmaktadr. Varlk asil, mhiyet ikincildir. Varlk asl, mhiyet izf olandr. Varlk tanmlarn zerindedir, sret ve fasl kabul etmez, cins deildir. Mhiyet ise cins ve fasldan oluur. Varlk taksimi kabul etmezken, mhiyet kabul eder. Varlk zihn deildir; mhiyet ise kll bir mefhumdur, dolaysyla zihndir. nc blm, mhiyet ve msl konusunu ele almaktadr. Burada, Sadr tarafndan zihn ve ikincil olarak kabul edilen mhiyetlere ve Sadrnn bir yn ile madde aleminin idarecisi olarak dier yn ile Tanrya baml olarak tanmlad msle Sadr ontolojisindeki konumlar itibaryle yer verilecektir. nc blmde ncelikle mhiyet incelemesi daha sonra klller ve mhiyet ile irtibatl dier bir nemli konu olan msl incelemesi verilecektir. ncelikle klller ve unsurlar itibar ile mhiyet incelemesine geilebilir.

359 360

Nasr, Molla Sadr, s.164. Tezde, varln akndaki bu dinamizm ele alnmamtr. Abdulkerim Suruun Evrenin Yatmaz Yaps kitab bu dinamizmi anlalr bir sunumla ortaya koymaktadr. Yine Sadrnn cevher hareket ve kozmoloji zerinde duran metinleri, zellikle Hudus Rislesi bu konuyu inceler. Die Risala filhuduth (Die Abhandlung ber die Entstehung), Sayed M. Bagher Talgharizadeh (haz.), Berlin : Klaus Schwarz Verlag, 2000; Sadr, Risle fil-hudus-Hudusl-alem, Hseyin Museviyan (tashih ve tahkik), Tahran : Bnyad- Hkmet-i slmi Sadr, 1378.

87

A.

Klllik ve Mhiyet

Mhiyet, mantkta tanm teorisi ile, metafizikte ise klller konusu ile irtibatldr. Klller tartmas daha nce ksaca zeti verilen Efltunun msl teorisi evresinde gelimitir. Ortaa Avrupasnn idealizm-realizm kutuplamasnn nveleri de msl teorisinde bulunabilir. Varla dair genel bir aklama yapmann doasnda, dahas bilmenin doasnda bulunan gerilim buradaki tartma zeminini oluturuyordu aslnda. Zihn olan ile d dnyadaki tekillerin nasl bir irtibatnn olduu konusu burada nemlidir. Efltunun msl ve mhiyet, Sadr iin iki farkl varlk boyutudur, birbirlerinden ayrdr. delerin mcerred mhiyetler olmadn ifade eden Sadr, mhiyeti bir mantk terimi olarak mantkta ve zihn bir varlk olarak da metafizikte inceler. Mhiyetin zihn varlk olarak incelenmesi kll tabi oluu ile irtibatlandrlr. Bu blmn daha sonraki ksmlarnda mhiyet, mhiyetin mukavvim unsurlar ile msl ele alnaca iin, burada tartmann temel unsurlarndan yalnzca kll kavram incelenecektir. Ancak, merkez problem, yani varlk-mhiyet irtibat asndan, mhiyete dair bir unsur oluu asndan klllie odaklanlacaktr. Nitekim Sadr Esfrn mhiyetlere ayrd blmnde, mhiyetin genel tanmn verdikten hemen sonra klller konusunu tartmaya geer. Onun burada yapt kll incelemesi, kll olarak mhiyetin, kll tabiinin durumunun bir incelemesidir. Kll, mhiyetin arazlarndandr ve btn mhiyetler klllik sfatna sahiptirler.361 Klllik tabiatyla ilgili temel konular, kllnin tanm, eitleri, zihin ve harite bulunular problemi, kllnin czleriyle ilikisi ile ayrma-temeyyz konulardr. Sadr da mhiyet ve kll ile irtibatl konular ele ald metninde Esfr II/2de genel olarak bu konular inceler.362 Kll, kelime olarak btne nisbet edilen, btne ait olan anlamn tar. zel bir kullanmla mantklar kllyi yle tanmlarlar363: Kll yle bir mefhumdur ki,
361

Seccadi, Ferheng-i Ulm-i Akl : mil-i Istlht- Felsef, Kelam, Mantk, Tahran : Encmen-i slm Hikmet u Felsefe, 1982, s.493; zaf vasf olarak bu sfat onlarda vardr. Seyyid Cafer Seccadi, Ferheng-i Istlht- Felsef-yi Molla Sadr, Tahran : Vezret-i Ferheng u rd-i slm, 1379, s. 618. 362 Bu ksmda kllnin tanm, itirk ve bireyleme (ki ve nc fasllar), kllnin czilerle ilikisi (Birinci Fasl) konularna yer verilir. Bkz. Esfr, s.8-12; 2-7. 363 Cemil Saliba, Kll, Ferheng-i Felsef, Menuihr-i Sa'ni Derrebidi (ev.), [y.y.] : ntirt- Hikmet, 1366, s.534.

88

tasavvur edilmesi tasavvur edilen eyde oka ferdin ortak oluuna engel tekil etmez. Sadr da mantk kitab Tenkhde bu ortaklk anlam zerine kurulu tanm srdrr: Kll, itirakin ortaya kmasnda bir engeli bulunmayandr.364 Medhalde bn Sn kllnin kll oluunu onun ok eye yklenmesi ile tarif eder.365 lhiytnn beinci makalesinde de bn Sn kllnin tarifine yer verir:366
Tmel biimde kullanlr: nsan gibi, pek ok eye bilfiil uygulanabilir anlama tmel denir. Bilfiil varolmalar art olmayan pek ok eye yklem yaplabilen bir anlama tmel denir. Bunlarn ya da bunlardan birinin mevcut olmas gerekmez. Tasavvurunun pek ok eye sylenmesine engel olmad anlama tmel denir. Ancak bir sebebin engellemesi durumunda pek ok eye sylenmesi engellenir ve bir delil de o sebebi gsterir. (...) Btn bunlar u anlamda toplanabilir: Tmel, tasavvuru pek ok eye yklem yaplmasn engellemeyen eydir.

te bu son cmle, yukarda da zikredildii gibi kllnin klasiklemi tanmdr. bn Sn devam eder ve kllnin yklem oluu ile kllliin ilitii ey oluunu ayrr.367 Tezde daha sonra verilecek olan tabi kll hakkndaki aklamalar bn Snnn bu ifadesini anlamay kolaylatracaktr. Klasik olarak kll kavram mutbakat anlam ile tanmlanr:
oklukta ortaklk anlam, onlarn mutbakatdr. oklukta mutbakatn anlam onlarn herbirinin taakkulunda yeni bir izin ortaya kmamasdr. Zeydi grnce muahhstndan muarr bir insanlk sreti zihnimizde belirir. Hlidi grnce de ayr bir sret belirmez. kisi ayn srettir.. 368

Molla Sadrnn tanmnda mutabakat ve ortaklk anlamlar bir arada ifade edilir. Tanm, ncelikle ortak olua (itirak) dayanarak yaplr: Kll, itirk ihtimalini tayandr. Ya da itirki engelleyici olmayandr.369
364 365

Molla Sadr, Tenkh, Mecma-i Resil iinde, s.199. Bildiin gibi bir lafzn tmel olmas, ancak onun yklendii tikellere, ya varlkla ya da dnlebilmesiyle, bir nisbetinin olmas ile gerekleir. bn Sn, Manta giri/ Kitabu-ifa : Medhal,ev. mer Trker, stanbul : Litera Yaynclk, 2006, s.21. 366 bn Sn, Metafizik, I, s.172. 367 Tmel, tmel olmas ynnden bir eydir, tmelin ilitii bir ey olmas ynnden de bir eydir. bn Sn, Metafizik, I, s.172. 368 Tehnev, s.1376. 369 Molla Sadr, Esfr, c. 2, s. 8, 12.

89

Buraya kadar kllnin tanm ve mantk asndan durumu aktarld. Zihn bir durum olarak klllik, d dnyada bulunmaz. Zira Sadrya gre darda var olmak, mahhas ve misal-olmayan bir hviyete sahip olmay, bu da ortaklk tamamay gerektirir.
Onun (kllnin) darda bulunmas mmkn deildir. D dnyada gerekleirse misal olmayan bireylemi (mahhas) bir hviyete sahiptir ve dolaysyla kendisinde ortaklk dorulanmaz.370

Zihinde bulunan tabiatn da belirli eylerle zellemi hviyetleri olduu eklinde itirazda bulunulabilir: Zihindeki eylerin de kendi bana var olmak, l ve konumdan soyutlanm olmak ve kendisine iaret edilemez olmak bakmndan kendilerine ait mahhas hviyetleri neden olmasn?371 Sadr, kllnin cznin niteliklerine sahip olamayacan kll tanmn yeniden dzenleyerek gstermek ister:
Klllik, akl bir sretin, -varlkta asl olmayan, misal ve idrake ait bir zat oluu asndan-pek ok eye mutabakatdr. Dier eylere gre onun varl glge varlk gibidir.372

Kll, d dnyada bulunamaz. O tahakkuk ettii zaman hviyet, taayyn ve taahhus ortaya kar.373 Bunlar, itirake engel olan durumlar olduu iin bunlar ile klllik tabiat da ortadan kalkar. Kllye oka tahsisin eklenmesi de onu czi haline getiremez.374 Sonu olarak, klllerin bamsz bir varlklarnn olmad, dolaysyla cevher olamayacaklar ifade edilir375. Onlarda teahhusi hviyet gibi czilere ait sfatlar bulunmaz. Mhiyetin zihn olmas, zihn varlk ile haric varln birbirinden farkl olmalar Sadr tarafndan varln asleti delillendirmesinde de kullanlr. 376 Onun bu ayrm keskinletirmekteki abalarnn, sistematik kayglar ile irtibat da vardr. Ona
370 371

Molla Sadr, Esfr, c.2, s.8. Hatrlanrsa, zihn varln varln kantlarken Sadr, benzeri bir iddiay madumlarn zihindeki varl iin yapmt. Ancak burada klllerin czilere benzetilmesi cihetinden bu delillendirmeyi kabul etmeyecektir. 372 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.9. 373 Seccadi, Ferheng-i Istlht- Molla Sadr, s.618. 374 Molla Sadr, Esfr, c.3. s. 403. 375 Aristo Metafizik kitabnn 7.kitabnda, klllerin cevher olmadklarn ifade eder. 376 Aslet delilleri hakkndaki blme baknz.

90

gre, mhiyetin mcerred tahasslnden baka varl olmasa, zihn ve haric arasnda fark olmazd. Bu durum ise, mhiyet d dnyadaki varlyla deil, zihnen tahassus etmi olduu iin muhal bir durumdur.377 Akl, mantk ve tabi olarak l kll tasnifinde Sadr, mhiyeti tabi kll olarak zikreder.378 Akl ve mantk kll tamamen zihn iken tabi kll, d dnyadaki varlklarla irtibatl olarak tanmlanr. Bu durumda klllerin d dnya ile irtibatlar gndeme gelecektir.379 D dnya ile irtibat asndan klller, d dnya tecrbesinden nce ve sonra elde ediliine gre ayrlrlar. bn Snda bulunan tasnif, Sadr tarafndan tekrar edilmektedir. Bu sebeple bn Snnn lhiytndaki hali ile bu konunun aktarlmasnda fayda vardr. Kll olmak bakmndan kllnin tek bana mevcut olmadn ifade eden bn Sn, Metafizik kitabnda daha sonra bu kllnin, tek bana olmad durumda var olup olmayacan ve var ise ne tr bir varla sahip olacan sorar. Bu, bir tarafyla kllnin bireylerdeki varlna dair, dier bir deyile onun tekillerde nasl oaldna dair bir sorudur. bn Snya gre bu doann oalmas, fasllar, maddeler ya da arazlar nedeniyle deildir.380 Ona gre, ortaklk bu doaya ancak zihn olarak katlan bir durumdur. Sadr da ortaklk anlamnn zihnliine iaret eder. Bir kll tabi olarak mhiyetin d dnyadaki varlklar asndan durumunu incelerken bn Snnn tasnifi de srdrlr. Sadrnn kllleri, ma kablel-kesret, ma badel-kesret olarak tasnifinde dikkati

377 378

Meir, s.12. Burada konu ile dorudan irtibatl olmamas sebebi ile bu trl kllnin detaylar verilmeyecektir. Tabi, mantk ve akl kllnin zikredilmesi ile maksad, tabi kllnin konumunun belirlenmesi, ve onun d dnya ile bir tr irtibata iaret ettiinin ifade edilmesidir. Tabi kll, zihinde kendisine klllik arz olan tabiat ve mhiyettir. Harite ise o, klllikle sfatlanmamtr. Darda olan, mteahhs ve czdir, bu yzden ondaki klllik ortadan kalkar. Mantk kll, yine mhiyete rz olan ve mantk stlhtnda kullanlan bir anlam olarak kllliktir. Akl kll, sadece zihinde bulunan sfat ve mevsufun, yani kll insan gibi mhiyet ve kllliin btndr. Bu anlam ile kll, mantn ikincil makllerindendir. Tabatab, zah, s.395-397. 379 Elbette bu durum, tamamen akl olan akl ve mantk klller iin geerli deildir. 380 u halde, kll doann d dnyada bilfiil kll olarak yani tek bana her ey iin mterek olarak var olamayaca anlalm oldu. Klllik, sz konusu doaya ancak zihinde ilien bir vasftr. u halde zihnimizdeki insan kavram klldir ancak bu kavramn kll oluunun sebebi zihnimizde bulunmas deildir. Bilakis bu durumun gerekesi mevcut ya da mefhum pek ok varln hkmnn onda tek bir hkm olmas yani ok eye olan izfetidir. Zihnimizdeki bu insan sreti, pek ok eye izfe edilmesi bakmndan kll olmakla birlikte, zihnimizde bulunan kavram fertlerinden biri olmak bakmndan ise czdir. Buna gre bir ey farkl itibarlarla hem kll hem de cz olabilir. Aslnda her kll esas itibryle czdir bn Sn, Metafizik 1, s.183-186.

91

eken husus, insann algsn merkeze almas ve Me gelenekte merkezi konuma sahip olan Faal akl bu tasnifte vurgulamamasdr.
Klllerin bir ksm, d dnyada vki olan czlere nce gelir, kendileri ile illetlenenler iin (kendi malulleri iin) ilkelerin tasavvurlar gibi kesretten ncekiler diye isimlendirilir. Yine bir ksm, d dnyadan istifade eder (yani duyular ile onlar elde ederiz.) Bunun bir rnei, d dnyadaki czlerden soyutlanm olan klllere dair bilgimizdir. Bunlar kesretten sonrakiler diye isimlendirilir. Mutabakat manas gerekleenlerden bazs, bir insan ahs grdnde (insaniyyen); zihninde arazlardan arnm biimde insan sreti hasl olur. Sonra, ondan baka bir ahs grdnde, onda baka bir sret gereklemez. Ve zihinde birinci sret kaybolmadka, yeni bir srete de zihin ihtiya duymaz. Mtemsil cisman tabiatlardan iaret edilmeyi kabul edici olan rnei gibi, o evvelden iaret edilmeyi kabul eder, ve onun zerinde benzerlerinin gemesi ile ihtilaf oluturmaz.381

Burada iki hususa, kll tabiatn d dnyada bulunmas ve kll tabiatn elde edilmesi hususuna iaret edilmitir. Sadr, mhiyetin d dnyada iaret edilebilir olduu sylendiinde kastedilenin, d dnyada kllnin varl olmadn ve fakat tanan tabiatn olduunu ifade etmi olur bylece. Baz kitaplardaki Kll ayanda vardr, ya da kllye iaret edilebilir ifadesinin aklamasnn, zihn ya da kll olann klllii deil de, o kllliin ilitii doa olduu Sadr tarafndan ifade edilir.382 Bu durumda, d dnyada olan ve kll olan arasndaki ayrm Sadr tarafndan daha belirgin klnm olur. Bir kll tabii olarak mhiyet ile fertleri arasndaki irtibatta ilk soru tahakkuk konusu idi. Sadr mhiyetin darda tahakkukunu reddetti. bn Snnn ifadeleri takip edilerek ulalan ikinci hususta da kllnin czlerle irtibat konusunda kllnin zihnen ilitirilen bir durum olduu sylenmi oldu. Sadr tarafndan bn Snnn klllerin doasn bir tr nisbet olula aklayan ifadeleri srdrlmektedir 383 ve bu, Sadrnn
381 382

Esfr, c. 2, s.8-9. Metafizik kitabnda bn Sn ayn cmleye atfla unu syler: Tmel doa d dnyada mevcuttur dediimizde bu tmellii ynyle tmel olmas bakmndan deil, tmelliin ilitii doann dta bulunuunu kastederiz... bn Sn, Metafizik 1, s.186. 383 Kllnin doasna ilikin soru, kendi zatnda czlerle irtibat konusunu tamaktadr. Bu durumun aklanmas iin bn Snnn Medhaldeki ifadeleri ele alnmaldr. bn Sn burada kll lafz aslnda

92

kllliin zihindeki ortak anlam olduu ifadeleri ile birletirilirse, kllnin zihinde bulunuu ifade edilmi olur. Sadr, mhiyetin durumlarn incelerken bu konuyu da tartr: kll bir kavram olan mhiyetin, farkl zihinlerde bulunmas ve farkl tekillere uygulanabilir olmas bakmndan durumu nedir?384 Kll mhiyet, say olarak birin bir ok eyde bulunmas deildir. Zira say olarak bir olan bir ey, bir okta tasavvur edilemez. Tahakkuk etmi halleri itibaryla eylerin her birinde sayca farkl olan ve dierlerinde olmayan bir mhiyet vardr. Zihinde olan ve hepsinde ortak olan ise, bu dtaki varlklardaki mhiyetlerden elde edilmi tabi anlamdr. Yani mesela insanlk, bireylerde farkldr ve fakat her bir bireyde bulunan anlam bakmndan ortaktr. Buna gre, tek tek zihinde bulunular bakmndan mhiyetler her bir bulunularnda farkldr ancak zihinde iken tadklar anlam bakmndan ortaktrlar. Bu yzden mhiyet ve czleri arasnda say olarak bir birlikten bahsedilemez.
Kll insanlk, say olarak bir insanln bir okta mevcut olmas deildir; Zikri getii gibi say olan birin (vahid adedi) ok sayda meknda olmas tasavvur edilmez. nsan fertlerinin insanl, sayca tek bir ey olsa idi, onun cahil, alim, beyaz, siyah, hareketli, durgun, vs. dier mtekbilt (kartlar) olmas gerekirdi. Tabi manann cziyyatna nisbeti, bir babann, her birinin kendisine dayand ok sayda evladna nisbeti gibi deildir; aksine ok sayda babalarn ok sayda ocuklara nisbeti gibidir. Evet, ona rz olan mana zihinde klldir, her birinde bulunur; ve onlarn her biri insaniyete mcerred nisbeti ile klllik minhazndan bir zorunlulukla insan deildir. Aksine, onlardan herbiri iin sayca farkl olan ve dierinde olmayan bir insanlk vardr. Ortak anlama gelince, o ancak zihindedir.385

Peki, fertlerin kllden ayrlmas ve fertlerin birbirinden ayrlmalar nasldr? Sadr, bireyleme (teahhus) ve ayrmay (temeyyz) birbirinden ayrr. Her ne kadar temeyyzn bazen teahhusu gerektiren bir durum olmas muhtemel olsa da, Sadr temeyyz ve teahhusun farkl durumlar olduunu ve teahhusun hakikatte ancak varlk
kll kavram kll yapan eyin ne olduunu sormaktadr. bn Snnn bu soruya verdii cevap udur: Bir kllyi kll yapan ey o kllnin yklendii czlere ya var olma ya da tevehhm edilebilme (yani dnlebilme) anlamnda sahip olduu bir tr nispettir.
384

Bu konunun bn Snda nasl tartldn grmek iin Bkz. Metafizik 1, s.177-181. zellikle s. 180-1deki 451 numaral paragraf. 385 Esfr, c. 2, s.7-8.

93

ile mmkn olduunu ifade eder. Temeyyz fertler arasnda gerekleen bir ayrm durumu iken teahhus tek bir fert hakknda kullanlr. Temeyyz ise farkl ekillerde gerekleebilir:
Bir anlamda ortak (mterek) olan eyler, drt yn ile birbirlerinden ayrlabilirler. Yalnz araz haldeortak (mterek) olduklar srette, mhiyetin tamam ile ayrlrlar. Cinste ortak olduklarnda, zata ait cz (fasl) araclyla ayrlrlar. Yine eyler lzm olmayan araz ile ayrlrlar. Ve trleri ortak ise, tabiatlarnn tam ya da eksik olular ile de ayrlabilirler. 386

Teahhusun nasl gerekletii konusunda farkl grler ileri srlmtr. Sadr, farkl gruplarn teahhusu salayan unsurlar olarak ortaya koyduklar grleri zikreder. Ele alnan grlerde teahhusun, (duyuya dayal bilgi) ihsas ilimle ve huzr mhade ile, hviyet-i ayn ile, tahlil cz ile (eyin akl analizi ile ortaya karlan paralar), fil ile Hakik vcdla olan irtibat ile gerekletii kabul edilmitir. 387 Sadr, bu grlerin bir ksmnn hatal bir ksmnn da kendi szlerine elimeyen durumlar olduunu ifade ederek, blmn ana hkmn tekrarlar: sonuta eylerin teahhusu gerekte varlklar iledir.388 Sadrya gre teahhus ancak varlk ile gerekletii gibi, gerek anlamyla temeyyz de varlk sebebi iledir. Temeyyz unsurlar tek tek incelenir. Ona gre her bir olaslk varln haric varln (taayyn) salar grnse de gerekte sadece varlk, ayrclk vasf tamaktadr. Taayyn, ya zatn kendisidir ya da zata eklenen bir durumdur.389 Eklenen bir durum olmas halinde ya varlksal (vcd) bir durum, ya yokluktan kaynaklanan (adem) bir durum, ya da bu ikisinden mrekkep olacaktr. Zatn kendisi olmasnn rnei, Vacibul-Vcddur, yine zihindeki imkni mhiyetlerin taayynleri ve akl mefhumlardr. Zata eklenmi olmas halinde onda gereklemi eklenen bir durumla ortaya kmasna, ktibin mmden yazmak ile ayrmas (imtiyaz) rnek verilebilir. Zata eklenmi olan temyzin bir durumun yokluu ile ortaya kmasna, okur-yazar
386 387 388 389

Esfr, c.2, s.9,10. Esfr, c.2. s.9-15. Esfr, c.2, s.15. Esfr, c.2, s.15.

94

olmayann Ktibden yazmann yokluu ile imtiyaz rnek verilebilir. Eklenme ile gerekleen temeyyzn vcd, adem, ya da bu ikisinden mrekkeb olabilmesi de insan rnei ile aklanabilir.
O, kendi zatnda attan ayrmtr(mmtaz). -Ve fertlerinden birinde vcd bir sfatn gereklemesi ile- baka bir vcd sfat ile sfatlanm olandan ayrr. Merhametli Zeydin, zorba Amrdan ayrmas gibi. Yine fertlerinde vcd sfatn gereklemesi, adem bir sfat ile sfatlanm olandan imtiyaz eder. Bilenin cahilden (imtiyaz) gibi; terzi olmayan katib, katib olmayan terziden vcd bir sfatla, baka bir sfatn yokluu ile ya da aksi biimde imtiyaz eder.390

Aslnda eklenme ile gerekleen taayynlerin (zid taayyn) hepsi yine varla dnlerek ortaya kar:
Zid taayynlerin hepsi, varlklarn (vcdat) levazmndandr. yle ki, birbirlerinden ayrm (mtemyiz) yokluklarn ayrmalar (temyzleri) da onlar varsayan zihinlerdeki varlklar (vcdat) itibr iledir; ya da potansiyelliklerinin varlklar itibr iledir. nk onlarn ya zatlar ya da sfatlar ile temyz etmi zatlar vardr.391

Grlmektedir ki Sadr, vcd ile gereklemiyor gibi grnen taayyn durumlarn tek tek ele almaktadr. nce zata ekleme yaplarak ortaya kan taayynleri genel olarak ele alm ve sonra varln zdd bir durum olan yokluun bile taayyn sebebi olmas durumunda asl olann varlk olduunu yukardaki paragrafta ifade etmi ve sonra da varla eklenme imi gibi grnen bir dier durum olan sfatlar ile temeyyz incelemeye gemitir. Ona gre, eklenen sfatlar ile temeyyz aslnda sfatlarn kendi aralarnda temeyyzne dnr. Sfatlarn temeyyz de baka bir sfatla deil, kendisi ile gerekleir.392 Bylece, teahhus gerek anlamda ancak varlk ile olur. Eklenen durumlar ve sfatlar ile ayrma ve hatta yokluk ile ayrma da yine teselsle dmemek iin nihayette varla dnerek aklanmak zorundadr. Dolaysyla aslnda ayrma varlk ile gereklemektedir.

390 391 392

Esfr, c.2, s.15. Esfr, c.2, s.15 ve 16. Molla Sadr, Esfr, c.2, s.16.

95

Bu konu ile ilgili son olarak, temeyyzn her ne kadar arazlarla gerekleebilirse de aslnda varlk araclyla olduu dncesinin yukardaki ifadelerden daha belirgin ifade edildii bir pasaja yer vermek yerinde olacaktr. evhid kitabnda Sadr, farkl ayrc vasflar ile gerek ayrm sebebi olan varlk arasndaki irtibat u ekilde aklar:
Mevcutlar aras ayrm ne iledir?(...) Daha nce getii gibi vcd, zat ile mteahhs etvr ve dereceleri ile mutetavvrdr. Her vcd, ya tekaddum ve teahhurla, veya keml ve noksan olula, ya zenginlik ve fakrla ya eer maddede gereklemi ise madd arazlarla tehassus eder. Ve bunlar ahsn levzm ve almetleridir. Her varln kendinde gerekletii makam onun mukavvimidir. (...) Tekaddum-taahhur sanki kevn ve hareketin tesinde olan vcdat iin iki mukavvim gibidirler. Her vcd bir mertebede vakidir.( ...) Ve onun o mertebede oluu (kevn) onun mukavvimidir, nefsi devam ettike ondan zevli dnlmez. Madd mevcdtn nefs maddeden zevl etmezse durum byledir. (...)393

Gerek anlamda okluun ilkesi varlktr. Her ne kadar temeyyz konusunda farkl durumlar sz konusu edilmise de bunlar da niha anlamna gtrldnde varln yegane ilke olduu grlr. Gerekte her ey varlk ile ne ise o olmaktadr. Bunu mmkn klan ise, her eyin kendisine has bir varlk tarz ile tahassus etmesi ve her varln kendisinde gerekletii makamn onun mukavvimi (yapc unsuru) olmasdr. Bylece eyler, varlklarnn ncelik ve sonralklar ile, daha kuvvetli ya da zayf varlk sahibi olmalar ile, ve madd iseler maddeye ait arazlar ile bireyselleirler. B. Cins, Fasl, Madde, Sret ve Mhiyetin tibarlar Konusu

1. Genel olarak Mhiyet Mhiyet kelimesinin, genelde ma hve ve ma kelimelerinden tredii kabul edilir. Soru ifadesi ma huveden (o nedir?) trediini kabul edenlere gre, ona nisbet (y)s eklenmi, (vav) hazfolunmu, ve tenis (t)s eklenmitir.394 (M)dan treyii ise, nisbet (y)s ve t-i merbta eklenmesiyle olumutur. Asl ekli maiyya olacak iken hemze (ha)ya dnmtr.395 Baz rivayetlerde, mahiye kelimesinin
393 394

Molla Sadr, evhid s.10. Arnaldez, Mhiyet, Encyclopedia of Islam (new edition, cilt5 (1979), Leiden, s.1261-3; Tehnev, Kef-i Istlht-i Funn, s.1313. 395 Arnaldez, s.1313.

96

mya mensub olan olduu zikredilmitir. Bu durumda asl maiyedir. Mann lafzndan alnm masdara benzememesi iin hemze (he)ye evrilmitir.396 Buradaki (m) bir nceki aklamadaki gibi soru edat (quid est?) deildir, sorunun cevabn balatan (quid)dir; o u eydir ki.. dir. Bu, keyfiyetin keyf sorusunun ve kemiyetin de kem sorusunun cevab olmas gibidir.397 Bylece, ma edatna, nisbet ifade eden (ya) ile isim yapmak iin kullanlan (t) harfinin eklenmesiyle oluan maiyyet de mahiyyet ile e anlaml olarak kullanlmaktadr.398 Pek taraftar bulunmayan bir dier gr de mhiyet kelimesinin, m-hiye den gelmi olduudur. Genelde ise mhiyetin m hveden geldii gr yaygn olarak benimsenmitir. Mesela, Crcn, en ak olann mhiyetin ma-hveye nisbet edilmesi, ve bu iki kelimenin tek kelime olarak birletirilmesi olduunu kabul eder.399 Bir baka grte keyfiyyet, kemmiyyet ve ahsiyyet terimlerinin keyf, kem, ahs kelimelerinden tretildii gibi mhiyetin de m edatndan tretildii savunulur.400 En genel olarak, eyin nelii olarak ifade edilebilecek mhiyet kavram iin eitli anlamlar verilmitir: Bir eyi her ne ise o yapan, kendisi olmadan o eyin var olamayaca ey401, Bir eyin zsel ve zorunlu, tanmlayc zellii. Bir eyin, temel, ilk, niha gc. Bir eyin zorunlu i bants ya da fonksiyonu.402 Kavram, mantkta, bir eyin cins ve fasln birleiminden oluan tanm anlamnda kullanlr.403 Bilgi teorisinde, yklemlenme asndan tanmlanan mhiyet, belirsiz bir yklemin kendisi hakknda olumland, varoluunu tasdik ettii eyi tanmlayan, aklla anlalr karakter anlamna gelir.404 Molla Sadr, Esfrda405 btn eylerin mhiyeti ve inniyeti yani varl olduunu, ve mhiyetin en temelde o nedir? sorusuna cevapta verilen olduunu syler. Ve bu, kemiyetin ne kadar? sorusunun cevab olmas gibidir. Mhiyete verilen
396

Crcn, Tarift/ Arapa Trke Terimler Szl, Arif Erkan (ev.), stanbul: Bahar Yaynlar, 1997, s.199. 397 Arnaldez, s.1313. 398 Tahsin Grgn, Mhiyet, s.336. 399 Crcn, et-Tarift, s.35-6. 400 Bu gr, samuddin bn Arabaha atfedilmektedir. Tehnev, s.1313. 401 Ahmet Cevizci, Felsefe Szl, Ankara: Ekin, 1996, s. 405. 402 Cevizci, s.405. 403 Cevizci, s.405. 404 Cevizci, s.405. 405 Esfr, c.2, s.1-5.

97

ikinci bir anlam, eyin kendisi ile ne ise o olduudur ki, Sadr bu anlamn lafz bir tefsir olduunu, gerekte yalnzca varl ifade eden bu anlamn gerek anlamyla mhiyeti vermediini ifade eder.

98

2. Mhiyetin Sadr tarafndan Yaplm Tanm ve Mhiyetin Durumlar Esfrda mhiyet kelimesi iin iki anlam verilmektedir: Birincisi, Ne kadar? sorusunun cevabnn nicelik olmas gibi, mhiyetin nedir? sorusuna cevap olarak verilen olmasdr. kincide mhiyet, eyi kendisi klan ey eklinde verilir. Birincisi, kll bir mefhumdur ve ancak mhade406 ile bilinen ey hakknda doru olur, ve ikisini de kuatr yani iki anlam da ierir. Mhiyetin kendisi akl, kll bir kavramdr; mhiyetin bir eyin kendisi ile ne ise o olduu eklinde verilen ikinci anlam ise ancak lafz bir aklamadr, ve bu aklama bize mhiyetin kendi anlamn veremez. Birinci anlamn tmel oluu ve ikinci aklamann ise daha ziyade bireysel varla iaret ediyor oluuna dikkat edilerek, burada devr olduu dnlmemelidir. Zira, birincisi mhiyetin anlamn verirken, ikincisi yalnzca lafz bir deerlendirmedir ve msamahal bir kullanmdan ibarettir.407 Sadr bu ekilde, mhiyetin anlamn, o nedir? sorusuna cevap olarak verilen, mhade ile bilinen ey hakknda doru olan, kll bir durum olarak vermektedir. Kanaatimizce bu, mhiyetin Sadr iin her zaman ikincil bir durum olarak kabul edilii ile de alakal olmaldr. Zira kll olmann yannda, mhade ile bilinen ey hakknda doru olabilmek, mhiyetin kendi bana var olmadna ve tecrbe sonras olumasna yani insann mhadesiyle irtibatna da iaret etmektedir. Her hangi bir kayt ile kaytlanm olmakszn, mutlak mhiyet u durumlarda bulunabilir:
Mhiyet olmas bakmndan mhiyet -ya da kendinde mhiyet-, bir, ok; kll ya da czi deildir. Mesela insanlk mhiyeti, ahsi olarak bulunsa ve kll olarak akledilse kll ya da ahs olmann, onun kendinde (f nefsiha) artlarndan olmad anlalr.408

Mutlak anlamyla alndnda, dier bir ifade ile herhangi bir kayt ile kaytlanmadnda mhiyet, ne bir ya da ok, ne de kll ve cz olarak sfatlanamaz. 409
406

Mahede kavramnn, yalnzca hiss tecrbe ile snrl olmad, zellikle irfan ekolnde kavramn daha kefi almlar da kapsayc olduuna burada dikkat ekmek gerekmektedir. bkz. Seccadi, Ferhengi Ulm-i Akl, s.549-50. 407 Esfr, c.2, s.3-4. 408 Esfr, c.2, s.4. 409 Kr. bn Sn, Metafizik 1, s.175.

99

Zira, bunlarn hibirisi mhiyetin mhiyet oluunun artlarndan deildir. Biz, akl olarak mhiyeti dnebiliriz, bu durumda o kll olur; yine mhiyeti d dnyada varl bakmndan da onu tekil olarak dnebiliriz, bu durumda ise tekil olur. Ancak mhiyetin bu ekillerde dnlebilmesi, mutlak mhiyetin bunlarla vasflanabileceini gstermez. Mesela nsanlk, teklik-okluk, umum-husustan herhangi birinden yoksun
olmadnda; o ya tek, ya ok ya genel ya da zel (has) olacak deildir.410

Mutlak mhiyetteki bu durum Herhangi birisi, bulunduu konunun zat veya zat (zellii) olmayan mtekbillerde de411 geerlidir. Mhiyet, nasl bir yerde bulunduunda, kendi olmakl bakmndan bir ya da ok olmuyorsa; beyaz, siyah vs. gibi bulunduklar konunun zat ya da zatsi olmayan mtekbiller de byledir: Mhiyetin, kll, cz, tek veya ok olarak dnlebilmesi, mutlak mhiyetin kll, cz vs. olmasn gerektirmez. Yani, mhiyet bunlardan biri ile kaytlanabildii takdirde onun altndaki tm onunla nitelenenlerin de onu tayabilmesi gerekecektir. Bir mhiyetin kendisi ile nitelenebilecei durumlar eer mutlak mhiyetin zellii olarak kabul edilirse, bu zellii tamayan durumlarn darda braklm olduu bir yanlla dlecektir. Zat ve zat olmayan mtekbiller, bir eyin zat olmayan ya da onun yapc unsuru da olmayan zellikler, o eyde var olduklar iin olduklar ey deildirler. Siyahlk rnek verilecek olursa, bir kitap siyah olabildii iin kitap oluu mutlak olarak siyahla atfedilemez. Sadr bylece, iddiasnn ilk ksmn aklam oluyor. Mhiyetin varlk ve yokluk ile de nitelenemedii yukardaki delillendirme ile gsterilir.412 Bu, varlk ile mhiyetin birbirlerinden farkl olduklar bir noktadr. yleyse, varlk ve yokluk birbirlerinin mtekbilleridir ve bir eyin varlndan bahsetmek ile o eyin
410 411

Esfr, c.2, s.4. Esfr, c.2, s.4. 412 Mutlak mhiyetin var olarak nitelenememesi, bn Sn sisteminde, msln mufrk varlnn reddedilmesi asndan da sistematik olarak nemlidir. Metafizikte ayn fasln ilerleyen ksmlarnda bn Sn yle syler: ...ayet canl, baka bir ey olmamak artyla soyut olarak canl olmas itibaryla dta bulunan bir ey olsayd, Efltuncu msln dta varl olabilirdi. Aksine canl, baka bir ey olmamak artyla sadece zihinde vardr. Baka bir art olmakszn soyut olarak canlya gelince, onun dta varl bulunur. nk kendisine dtan bitien bin artla bile olsa kendiliinde ve hakikatinde baka bir art olmakszn bulunur. O halde salt canl olmaklyla dta mevcuttur. Bu durum onun ayrk olmasn gerektirmez... s.179-80. Burada kabul edilmektedir ki mhiyet varolduunda bir ekilde var olacaktr. bn Sn ya da Sadr bu bir-ekilde-varolmay deil, varolunan halin kurucu unsur oluunu reddederler. Konuya bn Snnn yaklam iin bkz. bn Sn, Metafizik, s.173.

100

mhiyetinden bahsetmek arasnda fark vardr. A vardr nermesi ile A ntk bir canldr nermesi zde deildir. Bu durum, beraberinde mhiyetin mmkn bir durum olduu neticesini de tamaktadr. Mutlak mhiyet varlk ya da yokluk ile nitelenmedii iin, varlk onun levzmndan deildir. Varl da yokluu da dnlebilen durumlarn bn Sn sisteminde mmkn olarak isimlendirildii hatrlanacaktr.Mhiyetin var ve yok ile nitelenemeyecei ifadesi bu balamda incelendiinde bu ifade ile mhiyetin mmkn oluuna da iaret edildii grlr. Tabatab de imknn mhiyet iin lzm olduunu, bunun delilinin de tek bana alndnda mhiyetin ne var ne de yok ile nitelenmesi olduunu syler.413 Mutlak mhiyete dair ikinci bir husus, bir ve ok olmamasdr.
Kll insanlk, say olarak bir insanlkn bir okta mevcut olmas deildir; zikri getii gibi say olan birin (vhid aded) ok sayda meknda olmas tasavvur edilmez. nsan fertlerinin insanl, sayca tek bir ey olsa idi, onun chil, lim, beyaz, siyah, hareketli, durgun, vs. dier mtekbilt (kartlar) olmas gerekirdi. Tabii manann czilerine nispeti, bir babann, her birinin kendisine dayand ok sayda evladna nisbeti gibi deildir; aksine ok sayda babalarn ok sayda ocuklara nisbeti gibidir. Evet, ona rz olan mana zihinde klldir, her bir zihinde bulunur ve onlarn her biri iin sayca farkl olan ve dierinde olmayan bir insanlk vardr. Ortak anlama gelince, o ancak zihindedir.414

Bylece Sadr, mutlak anlamda mhiyetin tek-ok, kll czi vs. olula nitelenemeyeceini; onun bu nitelikler ile nitelenebilir oluunun mutlak anlamdaki mhiyete ynelik olamayacan; ve yine mhiyetin varlk veya yoklukla da nitelenmesinin mmkn olmadn anlatm oldu. ddiann ikinci yn yani, mhiyetin bir ve ok oluu klller tartmas ile ilgili blmde tartld iin burada detaylandrlmayacaktr. Sadrnn buradaki son cmlesinden, onun daha nce bn Sndan aktardmz kllliin zihin tarafndan ilitirilen bir durum olduu grn kabul ettii anlalmaktadr. Zira Sadr, kll oluun zihinlerdeki ortak anlam olduunu zihin tarafndan in edildiini ifade etmektedir.
413 414

Tabatab, Bidyetl- Hikme, s.55. Esfr, c.2, s.8.

101

3. Mhiyetin Ele Aln Biimleri (tibart) ve Unsurlar Mhiyet, kendine has hakikatinin eserleri sebebi ile ve tam oluu itibaryle nev olarak isimlendirilir.415 Bunlar, insan ve at gibi hakikatlerdir. Sonra bu nevde, dier nevilerle paylalan baz zat zellikler dikkati eker, bu da at ve insanda canllk zellii gibidir.416 Bu ortak zellik de cinstir. Her birini ayr klan zellik ise fasldr.417 Bu ifadeler daha ok mantk asndan cins ve fasl tanmlar. Meirde, Sadr cins ve fasln durumunu ve kategorilerle irtibatn varlk asndan yle ortaya koyar:
Btn kategoriler, mhiyetlerin vcdat olmakszn- ksmlarndandr. Yce cinsler de ecns liye- mkult denenlerdir. Her ne zaman bunlarn nev tanmlar bulunursa onun cins ve fasl bulunur; ve on kategoriden biri altna girmek zorundadr. Varla gelince, onun cins ve fasl yoktur ve o ne cz ne kll ne de zatna zaid bir durumla mutahasss deildir. Yani varlk, mhiyeti cihetinden ele alnmad mddete herhangi bir kategori altnda bulunmaz. 418

Aslnda, mhiyetin cins ve fasl, madde ve sret cihetinden ksmlarnn ele alnmas, onun asl olmayaca iddias ile yakndan irtibatldr. Nasl klllik bahsi ile mhiyetin kendisi ikincil olarak ortaya konmu ise mhiyetin unsurlarnn incelenmesinde de bunlarn ikincil oluu ortaya konulmu ve asletl-vcd gr perinlenmi olur. Mhiyetin taksimi kabul etmesi, kendi bana onun asil olmaynn delilidir. Varln ise varlk oluu bakmndan kendisi ile ina olduu bir fili bulunmaz.419 Yine varln, kendisine dnt bir maddesi, ya da iinde bulunduu bir konusu da yoktur.420
Yine varln, zerine giyindii bir sreti bulunmaz. O fillerin fili, sretlerin sreti, gayelerin gayesidir. O en son gaye olduu iin mahz hayrdr. Tm hakikatler ve btn mhiyetler onda son bulur.421

415 416

Tabatab, Bidye, s.63. Tabatab, Bidye,s.63. 417 Tabatab, Bidye, s. 63. 418 Meir, s.46. 419 Esfr,c.1, s.54. 420 Esfr, c.1, s.54. 421 Esfr, s.54.

102

Sadr, mhiyetin ortaya kn, insann aklletirme faaliyeti ile irtibatlandrr ve mhiyetin varlkla vasflandrlmasnn akl olduunu syler. Ayn ekilde mhiyetin unsurlar da akldir. Tek farkla ki eyi kendisi klan anlam ile yani eyin hakikati anlam ile mhiyet nasl varlk ile e anlaml ise Sadrya gre hviyeti ve bireysellii belirleyici yn ile fasl ve sret de varla yakndrlar. Buna gre gerek anlamyla fasl ve sret, varlktr. Mhiyetin durumlar olan cins-fasl, madde-sret, Sadrnn mhiyet incelemesinde nce mhiyetin itibarlar zerinden verilir. Mhiyetler, biimde ele alnrlar. Mhiyetin unsurlarna geite, mhiyetin itibarlar nemlidir. Sadr da konuyu, bn Sndan mhiyetin bi art- l ve l-bi art eyin ele aln biimlerini (itibrt) ve bu ikisi ile bi-art- eyin ele aln biimlerinde yklemlenmenin durumunu, Metafizikin ilgili ksmlarn aktararak inceler. Sadr, bu aktarmda, eif/Metafizikte422 yer verildii ekliyle bn Snnn aktarmn, ifadelerinin genel yapsna mdahale etmeksizin zetler423: Mhiyetlerin farkl ele aln biimlerinden biri, onu bi art l ey, hibir ey olmamas art ile ele almaktr. Bu durumda onun manas, ona eklenen her eyin fazla olaca ekilde sadece o anlam olmas art ile anlalr. Btne hamledilmesi mmkn olmaz, nk haml art olan ittihad gereklemez.424 Mhiyetin bu ele aln biimi, mcerrede olarak da isimlendirilir. Yine mhiyet, l bi art ey, hibir art olmadan, ele alnabilir. 425 Bu durumda onun anlam, tek bana da baka anlamlarla birlikte de alnabilir olmasdr. Bu durumdaki mhiyet, darda kendi bana bulunan bir mhiyet deildir. Farkl mhiyetlere sahip eylere yklemlenebilir ve kendisine eklenen ey ile zelleip (tahassus) d dnyada varlk kazanr. Onu zelletiren bu ek, fasldr, ve bu ele aln biiminde mhiyet de cinstir. Mhiyetin hibir art olmakszn ele alnna mutlaka ismi de verilmitir.426 Mhiyetin bu ekillerde ele alnabilmesi, kendinde mhiyetin tre mi yoksa ahsa m ait olduu konusunda ihtilafa yol amtr. Halbuki ihtilaf gereksizdir. Zira bn
422 423

bn Sn, E-if, s. 213-9, Metafizik, s.188-94. Esfr, c.2, s. 16-18. 424 Esfr, c.2, s.16, 17. 425 Esfr, c.2, s.17. 426 Tabatab, Bidye, s.62; zah, s.387.

103

Snya gre, mhiyet, kendi zatnda ahsta munhasr bir trdr. Hibir art olmakszn (la bi-art- ey) alndnda o, cinse dair belirsizleir.427 bn Sn, bu farkl bak alar hakknda insan, hayvan ve ntk olu zerinden rneklendirme ile ifadelerini akla kavuturur: Hayvan, hibir ey olmamas art ile alnsa (bi art la ey) ve ona ntk eklense oluan btn, mrekkeb bir ey olur ve ona artk hayvan ve ntk denemez. te bu bak as ile, hayvan maddedir.428 Eer hayvan, ntk ile beraber alnma ve ntk ile zelleme art ile dikkate alnrsa, tr (nev) olur.429 Hayvan, kendisi ile bir eyin beraber olmas ya da olmamas art olmakszn ele alnrsa, cins olur.430 Yklemleme hususu bu taksime uygulandnda ortaya yle bir tablo kar:431 Birinci durumda, hayvan, insann bir parasdr ve varlkta ona nceliklidir. kinci durumda hayvan insann kendisidir. nc durumda hayvan insann cinsi ve ayn zamanda birinci cinsidir. Mahmul olur ve insann bir paras deildir. 432 Mhiyetin durumlar ile cins ve fasl arasndaki irtibattan bahsedilmi oldu. imdi, mhiyetin unsurlar olan cins, fasl, madde ve sret ile ilgili bahislere geilebilir. 4. Cins ile Fasl, Madde ile Sretin Terkbi Cins ve fasl itibr ve akl iken; madde ve sret arasndaki terkib ittihddir. Cins ve fasl ittihadnda biri mphem olan bir durum iinde ikincinin belirginlik kazanmas ile trn olumas sz konusudur. Cins, iinde muhtelif fasllar mndemitir. Bunlardan belirginlik kazanan fasllar trleri oluturur. Madde-sret ittihad ise iki parann birlemesi gibidir. ki farkl yap olan madde ve sretten sretin
427

Dikkatli bir nazar, bn Snnn l taksiminde isimlendirme asndan kk bir deiiklik yapldn farkedecektir. bn Snya gre, mhiyetin ele alnma biimleri; harite var olmas bakmndan muhakkak mhiyet, haric eklentilerinden soyutlanm olarak zihinde bulunmas bakmndan mcerret mhiyet, btn bu itibarlardan bamsz ne ise o olarak ise mutlak mhiyet seviyeleridir. Mutlak mhiyet seviyesi; hibir art olmadan (la bi art ey), mcerred mhiyet seviyesi; hibir ey olmamas artyla (bi art la ey), muhakkak mhiyet seviyesi ise; bir ey olmak artyla (bi art ey) demektir olarak da karlanabilir. 428 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.18. 429 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.18. 430 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.18. 431 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.18. 432 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.19-22. Mhiyetin bu faslda sz konusu edildii ekilde taksimi ve Sadrnn bu faslda zikrettii bu taksime dair tenkid noktalar, (Seccadi, Ferheng-i Istlht- Felsefyi Molla Sadr, s.438)'de Farsa olarak zetlenmitir.

104

maddeye hullu ile nc bir unsur olan cisim ortaya kar. Ancak hem madde-sret hem de cins-fasl birlemeleri zihn itibrlardr. Haric olarak cins-fasl, madde-sret ayr ayr bilfiil bulunup ittihad ediyor deillerdir.433 Yine, mhiyetin czlerinden biri mukayyed olarak ele alnrsa, o madde ya da sret olur; mutlak olarak alnrsa da fasl ya da cins olur. 434 Cins ile Fasln Birlemesi: Cins ve fasl, akl bir analizin sonucunda ortaya kan kavramlardr. Bunlar harite bamsz varlklara sahip deildirler. Ayn ekilde bu ikisi arasnda varsaylan terkip de akldir. Sadr bunu, mhiyet ile ilgili Esfr metninde inceler.435 Harite, cins ve fasl, madde ve sret olarak vcdda birlemilerdir. Harite fasl cinsin yapc unsuru (mukavvim) deildir. Ancak insan akl nev mhiyeti iki akl ksma bler ve birini (fasl) dierinin (cins) illeti olarak grr.436 Sadr, mutlak canl iin illet olmas durumunda ntkn, mahsus olarak canl iin blen konumda (mukassm) olmayaca ynndeki itiraza yer verir. Bu konu, yle zme kavuturulabilir:
Fasl, cinslik tabiatnn illeti olduu iin ondan ncedir. Sebebin sebep oluu maluletkilenenin sebebi gerektirmesinden (iktiza) deil, sebebin onun varln gerektirmesindendir. Ve bu sebeple hayvan hayvan oluu ile bir faslnn olmasn gerektirmez, ondan nce belirli bir durumun gerektirmesi olmakszn mahz ihtiya mevcuttur. Ancak ntk olu zat itibaryle kendisini belirli bir hayvan oluun gerektirmesini zorunlu klar. Mutlak olarak ihtiya, hayvandan nce gelir. Kendisine ihtiya duyulan taayyn fasldan nce gelir. Tek bir etkilenen (malul) iin ok sayda illetin bulunmas reddedilen bir durum deildir. Zira cinsin tabiatndaki birlik zayftr.437
433 434

bkz. Molla Sadr, Esfr, c. 5, s.477. Molla Sadr, Esfr, c.5, s.484. 435 Bu oluum (takvim) hrice gre deildir, zira o ikisi vcdda birlemilerdir, ve Zarfta/zarfen birlemi olan iki eyin birinin dieri ile vcdi olarak olumas mmkn deildir- Aksine, akln nev mhiyeti iki akl paraya ayrmas hasebiyledir, ve bir mhiyetin paralarnn birbirine olan ihtiyac sebebiyle, onun birinin dierinin illeti olduuna hkmetmesi iledir. Kendisine ihtiya duyulan ile illet, cinse ait czn fasl czn varlnn illeti olmas istihalesi sebebiyle, ancak fasla ait czden olurlar. Aksi halde kart fasllar (mtekbil fusl) onun lazm olur. Ve bir ey mtekbil ve eitli olur ki bu mmtenidir. (yleyse geriye kalan) fasla ait czn, cinse ait czn varlnn illet ve mutlak cinslik tabiat iin mukassm ve nevin hassas (Hssa) olan lnn (kadr) illeti ve ondan ve kendisi ile bakasndan temeyyz ettii eyden elde edilen toplamn cz olmasdr. Molla Sadr, Esfr, c.2, s.30. 436 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.30. 437 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.30-31.

105

Madde ile Sretin Terkibi: Sretin farkl kullanmlar bulunmaktadr. Bunlardan birincisi, nevi mhiyete verilen isim oluu; ikincisi, nasl olursa olsunbir eyin mhiyetine verilen isim oluu; ncs, hakikate ait mahallin oluturduu hakikate verilen isim oluu; drdncs, kendisinden tabi nevin elde edilmesi itibr ile mahalli oluturan hakikate verilen isim oluu; ve son olarak eyin, kendisinden ayrk (mufrk) kemline verilen isim oluudur.438 Sadr bu anlamlarn ortak ynnn bilfiil olu olduunu ifade eder. Kendisi ile eyin bilfiil ne ise o olduudur sret. Bu sebeple genel kanaatte u sonuca ulalmtr: eyin sreti, eyi kendisi ile olduu ey yapan mhiyetidir ve bunu syleyen kiiler iin maddenin, sretinin taycs olan eklinde tanmlanmas tenakuz ortaya karmaz. Sadr, biri madde, konum, mekn vs ile irtibatl olan madd sret, dieri madde ve dier hususlarla irtibatl olmayan fiiliyette olan akl bir sret olacak ekilde iki sret tanm ortaya koyar.439 Nasl gerek anlamyla fasl ancak varlk olabiliyorsa, hakikati ifade eden oluu anlamn tadnda sret de varla eit hale gelir. Sadrnn yukarda balatlan felsefi analizi srdrlrse, sretin irtibatl olduu kavram olarak sreti tayan olarak madde gndeme gelir. Ona gre (...)madde.., belirsiz (mbhem) bir durumdur. Maddenin, bir eyin kuvvesi olmak dnda bir tahassulu yoktur.440 Sret, eyi kendisi klan bilfiil muhassal bir durumdur. Mesela, yatan maddesi, tahta parasdr. Bu onun tahtalk hakikatine sahip olmas asndan deildir. Bu haysiyet bir hakikattir ve bir eyin maddesi deildir. Aksine onun maddelii, onun yatak, kap, krs vs. olabilmesi asndandr. Maddenin tek bir sreti kabul edip dierlerini reddetmesi durumu, onun kuvve ve istidd ile ilgilidir; hatta fiil oluu ve onun bu dier eylerle irtibatl olmasna engel olan zellemi (mahsus) bir sret ile bitimi olmas ile ilgilidir; yine onun tabiat ile dier eylerin tabiat arasndaki farkllk (tenfi) ile ilgilidir. Tahtalk hakikati noksan ve tamam olma ynlerine sahiptir; noksan olma cihetinden o baka bir kemli ister, tamam olma cihetinden ise baka kemalleri reddeder; ite bu iki cihet ile -mesela- yatan madde ve srete sahip oluu tanzim edilir. Tahtann hakikatinin sreti tahtalktr, ve maddesi toprak, su vs. olmas
438

Molla Sadr, Esfr, c.2, s.32. brahim Kaln, Knowledge, s.158. 440 Molla Sadr, Esfr, c.2 s.33.
439

106

asndan deil cansz, bitki ya da hayvan olmas iin imtizca hazr olmas asndandr.441 Geriye doru gidilse, her ey olmaya istidad olan bir cevher dnda tahassulu olmayan, zatnda her hangi bir eye tek bana tahassusu olmayan maddesi olmayan, bir maddeye ulalr. Bu, maddelerin maddesi ve heylnn heylsdr. Bununla yokluk arasnda nasl bir fark olduu sorulabilir: yokluk, kendisinde hibir ekil ve adan tahassul ve fiiliyet tamaz. Oysa maddesi olmayan bu ilk maddenin cevher oluu, belirsizliin (ibhamn) tahassulu dnda bir tahassulu gerektirmez ve onun hazr (msteid) oluu kuvvenin fiiliyeti dnda bir fiiliyeti zorunlu klmaz.442 Bu sebeple heyl, en zayf varla sahip olandr, en alak dzeyde hakikatin taycsdr ve o varln kysnda, son snrnda yer alr. Madde, her ne kadar varln en alt dzeyinde bulunsa ve sret eyin hakikatini tayan olsa da, sret maddeye ihtiya duymaktadr.443 Aristo, madde ve sretin her ikisini cevher olarak kabul eder. O ve taraftarlar nevi mhiyetin madde ve sretten eit derecede alndn iddia ederler. Sretin eyi olduu ey klan olmas ve maddenin varln zayf vechesi olarak tarif edilmesinden anlalaca gibi, Sadr bu ikisinin nev mhiyeti tekil etmede eit olduklarn dnmemektedir. Bu durumun aklamas yledir:
Heyl ve sretin her birinin, aralarndaki mterek cins ile onu nev mhiyet yapan ve onun varln oluturan fasldan teekkl eden aklda terkib edilmi basit bir nev mhiyeti vardr. Onlarn fasllar biri iin istidd, dieri iin imtidddr. Ancak heylnn msteid olmas onu mutahassl eyler arasnda kabul etmemizi gerektirmez...444

Sadrya gre, heyl, cismin iinde mahz cevherden baka bir ey deildir. Ancak onun varlkta her hlye ve sfat ile telebbs kabiliyeti vardr. Bu, cinsin ancak mmkn cevher olabilmesi gibidir. Cins, kendi zatnda trlemi ve mahhas kaytlarla ittihad etmitir ve maddede imtidd imkn, cinsteki zat imknn nndedir.445 Hukema, cinsin fasla kyasla araz- lazm ve fasln da cinse kyasla hassa olduuna
441 442

Molla Sadr, Esfr, c.2 s.33 ve 34. Molla Sadr, Esfr, c.2, s.34 443 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.35-6. 444 Molla Sadr, Esfr, c.2, s. 37. 445 Molla Sadr, Esfr, c.2, 39.

107

hkmetmilerdir. Sonra da cinsin haric bileiklerde madde ile birleik ve fasln sret ile birleik olduunu sylemilerdir. Bu iki hkmn birlemesinde zorunlu olarak fasln cevher olmad neticesine ulalacaktr. Hatta onun dokuz kategoriden biri altna girmesi dahi beklenmez.446

446

Molla Sadr, Esfr, c.2, s.39 ve 40.

108

II. EL-MSLL-EFLTUNYYE A. Msl Konusunda nceki Kanaatlere Sadrnn Getirdii Eletiriler Varlk ve mhiyet tartmalarnda merkez bir kavram da, msldr. Msl konusundaki tartmalar, temelde Efltuna dayanr. Tezin tarihe blmnde Efltunun diyaloglarnda msln nasl aktarld verilmeye allmt. Sadr, kendisinden nceki birikimi tartarak msl grn sisteminde nemli bir in unsur olarak kullanr. Onun tartt grler, temelde Efltun, Plotin, bn Sn ve Shreverdnin nakilleridir. bn Snya gre, Efltun ve taraftarlar msl iki farkl varlk varm gibi tasavvur etmiler ve mufrk olarak msln varlna hkmetmilerdir.447 delere dair tartmalar krkleyen, Efltunun u szleri olmutur:
Mevcudtn madd olmayan formlar vardr. Bunlara ilah msl denebilir, bunlar ne yok olur ne bozulur; ancak yok olan bozulan eyler, nesneler dnyasndaki, var olan varlklardr. Bunlarn aksine madd olmayan formlar ile uyumlu olduu sylenir. Zira kalcdr.448

bn Snya gre, akllar aleminde Efltun msl ile, pek ok eyde bulunabilen (kesrn) ve ayn zamanda maddeler dnyasnda bir ok bireyi bulunabilen kllleri; mhiyetlerin kendilerinin akllar dnyasnda bulunduunu ve bunlarn kll formda varolduunu kastetmektedir. Bu akl varlklar kendileriyle irtibatl nesnelerinin nedenidirler ve onlar ncelerler.449 Sadr, bn Snnn yorumunu eletirir ve Efltunun asla byle teoriler ortaya koymadn ifade eder. Sadrya gre bn Sn, Efltunun szn, mtekbilleri (kart zellikleri) kabul edebilir olan her eye ait eklenen durumlardan (levhk) mcerred mhiyetin varlna yorumlamtr. Oysa ki, bata gelen rencilerinden biri Aristo olan Efltun, byle bir kabul ile itham edilemeyecek kadar byktr.450
447 448

Molla Sadr, Esfr, c.2, s.42. Molla Sadr, Esfr, c.2, s.42. 449 Zahra Mustafawi, Platonic Ideas in Mulla Sadras View, Islam-West philosophical dialogue the papers presented at the world congress on Mulla Sadra (May 1999 Tehran) : Mulla Sadra and transcendent philosophy [The World Congress on Mulla Sadra (1999 : Tahran)], c.1, Tahran : Sadr Islamic Philosophy Research Institute Publication, 2001, (s.357- 415), s.363. 450 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.47, 48.

109

Bu durumda onun akln itibar ile soyutlama (tecrid) ve varlktan soyutlamay (vcdda tecridi) birbirinden ayrmad, ya da kendisine herhangi bir ey ilime art olmakszn mhiyet ile bitimeme art olan itibar ile mhiyeti ayramad, mana olarak tek bir insanl say olarak da bir olmas gerektii dndrecek ve insanln anlam olarak tek olmasndan say olarak da tek olmas ve varln ayn ile oklukta bulunmasn gerektirmesini dnlmesine sebep olacak ekilde mana olarak bir ile say olarak biri kartrd, ya da Efltunun haddi zatnda birlik ve okluk gibi arazlar bulunmadn dnd gibi byk hatalar atfedilmi olur.451

Frbye gre452 Efltunun bu cmlesi, varlklarn Allah Telnn ilmindeki, kalc, deiim ve dnmden r sretlerine iaret etmektedir.
Eer, d dnyadaki fertler iin kll mhiyetler olmalar asndan ayanda bulunan akl cevherleri Efltunun isbat ettiidir mehur olan; denirse; derim ki, belki de onun aynda derken maksad akllardr. nk onlar hiss alemin ayndr. Ve hiss alem de onlarn glgeleridir.453

Frbnin yorumu454, Tanrnn bilgisinde varlklarn, mkteseb bilgi halinde formlar olduu ve zamansal ve meknsal bireyler ve varlklar deiip yok olduklar halde, bu Formlarn kalc olduu eklindedir.455 Efltun ve Aristoyu uzlatrmak isteyen filozof, Efltunun D dnyadaki fertler iin kll mhiyetler olmalar asndan aynda bulunan akl cevherler ispatnda ayanda derken maksadnn akllar olduunu syler. nk onlar hiss alemin ayndr. Ve hiss alem de onlarn glgeleridir. Ancak Sadrya gre, Frb Efltunun ifadelerine bunlarn tamad bir anlam yklemitir.456 Zira Efltundan, kudemdan, Aristo ve taraftarlarnn aktardklarndan anlald kadaryla idealar, d dnyada, herhangi bir mahal ya da mevzuda bulunmakszn kendileri ile kim biimde vardr. Frbnin ifadelerinin
451

Molla Sadr, Esfr, c.2, s.49. Sadr, Farabnin bu grn el-Cem eserinden aktardn ifade eder. Muhiddin Macit, yakn tarihte yaynlad bir makalesinde el-Cem eserinin Frbye deil rencisi Yahya b. Adiyye ait olduunu gstermitir. Sadr, Usuluciya eserinin Aristoya aidiyetini kabul ettii gibi, el-Cemi de Frbye ait bir eser olarak rahatlkla kullanmaktadr. Muhiddin Macit, Frbye Nisbet Edilen ki Risle, M.. lhiyt Fakltesi Dergisi, 26 (2004/1), 5-21. 453 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.48-9. 454 Frb, el-Cem, Albert Nasri Nadir (ner), Beyrut: (y.y.), 1985, s.106. 455 Mustafawi, s.362. 456 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.50. Bunlar klasik Efltuncu kaynaklarda bamsz varlklar olarak aktarldklar iin Frbnin gr problemlidir. Bunlar, Frbnin iddia ettii gibi bir konuda bulunan eyler olarak anlatlmazlar. Mustafawi, s.364.
452

110

aksine, msl bamsz ve kendinde kaimdirler, harite vardrlar. Bakalarndaki kazanlm (kesbedilmi) ve sr bilgi gibi deildir.457 Efltunun yle syledii kaydedilmitir: Gayri madd olan, parlak kreler grdm.458 Hermes de yle der: Bir ruh bana bilgi att, ona kimsin? dedim, Ben senin kmil ve mkemmel tabiatnm dedi.459 Bylece, Efltun kadar dier pek ok antik filozofun ifadelerinde de ilah msln mufrk varlklar olduklar ve mevzuda olmadklar ifade edilmitir. Zaten Sadrya gre onlarn szlerinde, mevcut olan her trn, ibda aleminde bulunan ahsi mcerred sreti bulunduuna dair ak deliller bulunmasa idi, onlar eletiren bunca rivayet de ortaya kmazd.460 Sadrnn nde gelen hocalarndan, Mir Damad, btn zamansal ve madd varlklarn, kendinde bile olsa (per se), zaman, mekn ve konuma ihtiya duyduklarn ifade eder. Ancak Rahmann bilgisi ile irtibatl olarak, onlarn hepsi ayn seviyededir; ve bu adan aralarnda stnlk yoktur. Yine de, bu adan, bu varlklarn hibirisi yenilenmez, rmez ve imkn sahibi deildir. Bu bakta, madd bilkuvve olu ve fiziksel artlara ihtiyac yoktur; bu yzden onlar gayri madd varlklardr. Mir Damada gre, Efltunun gayri madd msl ile kast, varlklara bu bak asdr.461 Sadr, ok sayg duyduu hocasnn ifadesinin msln says hakknda elikili bir durum ortaya koyduunu grr. Zira madd alemdeki varlklarn saylarnca msl bulunmas gerekecek ve bu durum da Aristonun her tr iin bir msl olduu ifadesi ile eliik bir durum ortaya karacaktr.462 Yine bazlar Efltunun szlerini, misal aleminde asl mevcdt (muallaka) olarak yorumlamlardr. Oysa, muallakadan bahseden nemli kiiler ayn zamanda

457

Molla Sadr, Esfr, c.2, s.50. Bu noktada Sadrnn Shreverdnin trlerin rablerine yakn bir gre sahip olduu grlmektedir. Yine Sadrnn msl gr asndan msln bamszl vurgusu ile Tanrnn zat cihetinden deil de Onun dndaki alem cihetinden durumunun aktarld dnlebilir. 458 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.50. 459 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.50. 460 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.50. 461 Mustafawi, s.363. 462 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.50, 51. Onu eletiriken Sadr yle syler: Mr Dmdn sylediine gre, zorunlu olarak Efltuncu akl msl madd dnyadaki bireyler ve varlklar ile ayn sayda olacaklardr. nk, her bir madd varln sabit formu ona hastr; ve baka bir madd bireyin sabit formundan ayrlmtr. Oysa Aristoya gre, madd cisimlerin herhangi bir tr iin, sadece bir idea vardr ve madd varlklarn her bir bireyi iin bir akl idea yoktur.

111

Efltun mslnden de bahsetmilerdir. Buradan muallaka ve msln farkl olduklar anlalmaktadr.463 Sadrnn msl konusunda kendisine en yakn bulunduu isimlerden Shreverd de Efltunun msln trlerin rableri ile -baz farkl hususlar dndabenzetirir. Cisimler lemindeki trler bir dzen olmakszn var deillerdir, aksi takdirde alemde her trde ortak zelliklerin ortaya kmas sz konusu olmaz.464 Cisman trleri var eden ve onlarn devamn salayan ilkeler olmaldr ve onlar trlerin rableridir.465 Bunlarn varlna hem insann zihn aleme sahip olmas (imkn- eref kaidesi ile), hem trlerin sabit oluu ve hem de hikmet sahibi kiilerin tecrbesi (Efltun, Sokrat, Agathadaimon, Hermes, Empedokles, Hint ve Fars bilgeleri gibi) delildir.466 Dier bir delil, Tanrnn bilgisinin okluu kabul etmemesi olarak verilir. Fertler ile trlerin rableri arasndaki irtibat, Eflatunun idelerinden farkl olarak, bir rneklik ilikisi deildir. Yani insann rabbi, en mkemmel insan olmak bakmndan deil, insan fertlerinin varlna sebep olmak ve onlar idare etmek (varlk ve sreklilik bakmndan) onlarn sahibidir.467 Bu noktada Shreverdnin rableri, Efltunun idealarndan farkllk gsterir.
mdi, rabler ve bireyler ayn hakikate sahip midir deil midir? eyhul-rk ve yazlar bununla ilgilenmez. yleyse, onun yazlarnda grlen erbabul-env Efltunun mslnden farkldr.468

Sadrya gre, Shreverd, Rabbul-envan duyulur eylerle ayn mhiyete ve hakikate sahip olup olmadklar konusunda net deildir. Shreverdnin delillerinden ancak, her eit fiziksel trn o tre ait bir rabbinin olduu ve bu rabbin sadece o trn bireylerini idare etmedii (mdebbir) ayrca onlarn gereklemesinin nedeni olduu anlalmaktadr. Ancak fertlerinin en mkemmel hali yani rnei olmadklar aka ifade edilen bu rabler fertlerine nasl varlk vermektedirler? Kanaatimizce buradaki
463 464

Molla Sadr, Esfr, c.2, s.52, 53. Shreverd, Hikmetl-rk, s.119-120. 465 Halide Yenen, s.32. 466 Halide Yenen, s.33. Sadr da Hermesin tecrbelerine mslln varln kantlarken Shreverd gibi yer vermitir. Esfr, c. 2, s.50. 467 Shreverd, Hikmetl-rk, s.101, 109. 468 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.59, 60; Mustafawi, s.365.

112

farkllk, yani Efltunda msln kendi tekillerinin en mkemmel rnei olarak verilmesi ve fakat Shreverdde erbabul-envan trleri ile ayn trden olmasnn belirsiz braklmas ve rnek olmadklarnn ifade edilmesi noktasnda Sadr, Efltuna yakn grnr. Trlerin rableri ile ilgili delillerinde Shreverdye ait delillendirmeleri Sadr byk oranda srdrmektedir.469 Sadrnn aktarmna gre Shreverdnin msl ile ilgili birinci delili, Mutrahatta dile getirilir; bu delil, bitkisel, beslenme ve byme ve mvellide glerinin arazlar oluudur.470 kinci delil, alemimizde mevcut varlklara dair sabit kanaatlere sahip olmamz zerine kuruludur.471 Shreverd, alem eer tesadflerle (ittifkt) eit eit varlklarla dendi ise, her bir varln devamllnn ve dier trlerden ayrlmasnn nasl olduunu sorar. Aksi halde atn insandan, iyiliin iyilik olmayandan farkl olmamas gerekirdi.472 Bylece her bir trn, cisman her trn mcerred, nuran, kendi bana kim o tr idare eden, ona has (mutean bihi), onu koruyan o nevin kllsi olan bir cevherinin bulunmas zorunluluu anlalr. nc delil, de imkn- eref ve ehass delili olarak isimlendirilebilecek olan, en alak olann varl mmkn ise en yce olan da var olacaktr nermesidir.473 Grld gibi, Sadr, Shreverdnin eserlerine mutbk olarak delillerini aktarmaktadr. Ancak Sadrya gre bu delillerin daha fazla aklanmaya ihtiyac vardr. Bu szlerden bu akl nurlarn cisman sanemlerinin hakikati olup olmad anlalmamaktadr. Efltun ve eskilerden nakledilen, ve Melerin olumsuz kanaatlerinden aktarlan, bu akl rablerin, onlarn madd sanemlerinin nevinden olduuna ak delildir. Ve Fars hukemann bunu, her nevin rabbini o nev ile isimlendirmeleri de, bunu teyid eder.474 Bu durumda Sadrya gre trlerin rableri, Shreverdnin aktardnn aksine, kendi fertleri ile sreklilik dnda da irtibatl klnmaldr.

469

Bu noktada Sadr, aralarnda fark olmasna ramen rabbul-enva ile msl ayrmna ihtiya duymakszn, bu iki kavram rahatlkla birbirinin yerine kullanabilmektedir. 470 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.53. 471 Bu noktaya trlerin sabitlii olarak deinilmiti. 472 Molla Sadr, Esfr,c.2, s.56. 473 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.58. 474 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.60.

113

B.

Sadrnn Msl Gr ve Msln Varl Kantlamas

Btn bu sylenenler bir araya getirildiinde, her trn bir sahibinin varolduu hakikati ortaya kar. Sadr, eskilerin szn, btn trlerin, kendilerinin asl ve ilkesi olan, tam kmil bir ferdinin ibda aleminde bulunduu eklinde yorumlar. Bylece trn bu asllar dndaki fertleri, asllarn glgeleri ve rneklerinden ibarettir. Bunun nedeni, asllarn zatlarnda ya da fiillerinde maddeye ihtiya duymamasndandr. 475 Sadr, Esfrda, madd alemdeki rnekler ile ulv alemdeki asllar arasndaki irtibat aklamaya alr. Zihn varlklar ile zihn varlklarn hariteki asllar arasnda farkllk olmas gibi, tek bir trn altndaki farkl bireylerin durumu da farkllk arzedebilir.476 Sonuta, nevilerin rableri olan akl sretlerin durumu da byledir. Akl sretler, akl aleminde mcerred halde iken sanemleri ve glgeleri yani nev sretlercismandir, maddeye bitiiktir. rakiler aa olann daha yce olan iin var olamayaca konusunda Melerden daha katdrlar. Onlara gre cisman nevilerin sretleri nuran akl rablerin glgeleri ve sanemleridir. Yine onlar arasnda kemal ve eref asndan bir nisbet yoktur. Bu sebeple Vacib Telnn, eylerin icadnda misallere ihtiya duyduunu sylemek mmkn olmaz. Tanrnn msle ihtiyacnn varsaylmas, her eyin kendisine dayand bir lk olmasna engel olacak ve teselsle sebep olacaktr. Sadr, ifadelerine Aristoya muhlif dt gerekesi ile kar klmasn da doru bulmaz, zira Aristonun Esulucya eseri dikkate alndnda aslnda stadn reddettiinin, Efltun ve kudemnn szlerinin zhiri olduu anlalr. Sadrya gre, bylesi zor konularda kudemnn remzlerle dolu bir dil kullandklar aikrdr. Esulucyann drdnc mermerine baklrsa Aristonun, ibda aleminde, mcerred nuran kendi balarna kaim trler ve sretlerin akl misallerinin varl konusunda stad ile muvfk olduu grnr.477 Burada msl aleminin varln reddeden bn Snnn matematik varlklar ve msln varln reddeden delilleri incelenmelidir. Sadrya gre, bn Snnn zikrettii deliller zaten mufrk sretlerin iptali iin zikredilebilirler ve bu durumda
475 476

Molla Sadr, Esfr, c.2, s.62. Molla Sadr, Esfr,c.2, s.62. 477 Molla Sadr, Esfr,c.2, s.63.

114

matematik varlklarn (talimiyyat) iptali kendiliinden gerekleir. Sadrya gre, Efltun ve taraftarlar matematiksel eylerin (talimiyyat) ayrk varln kabul etmemektedir ve fakat kendilerine bu gr isnad edilmektedir. Efltun ve taraftarlar, talimiyyatn varlklarnda maddyattan olduklarn, yani maddeye baml olduklarn dnrler. Onlarn tanmda talimiyyatn maddeden ayrlabileceini kabul etmeleri, yine onlara gre talimiyyatn varlkta da maddesiz olacan kabul etmelerini gerektirmez.478 Sadr, hakikatin kendisine ald kiinin, bu alemde keml, kuvvet, gzellik vs. bakmndan var olan her eyin aslnda ulvi alemde olann glgesi olduunu anlayacan dnr. Btn bu hakikatleri farkedebilmenin gayesi insann kemlidir.479 Sadr, msl incelemesinin sonunda Tenbh Rahman alt balyla, ilk faslda mhiyet konusuna dair Me usulle balad tedkki, insann saadeti ve hayattaki gayesine dair cmlelerle neticelendirir. Sadr, bu ksmda cisman olandan rahman olana geie iaret etmektedir. Ltfu ve Rahmeti gerei Br Tel, cisman ve duyulara konu olan eylerin hepsini rahman ve akl olan eylere iaret eden misaller klmtr.480 Hisler araclyla sahip olunanlar bylece, akl eylerin marifetine ykselmenin bir basamadrlar. Bylece nefis, cisman eylerin bilgisini elde etmek iin bedene ihtiya duyar. Ruhan eylerin idrkine gelince, hiss bilgi elde etmede gelien beden, artk zat ve cevheri ile ruhan eylerin bilgisini kendi bana elde edebilir hale gelir. Bedenin gelimesi ve ardndan onda bu durumun hasl olmas ile nefis, bilfiil akl ve akleder olur. Bedene mahkum olmaktan ve hislerden kurtulur.481 Toparlanacak olursa Sadrya gre Efltuncu msln ilah sfatlarla irtibatlandrlmas mmkndr. Onlar, Onun mhiyetinde feshedilmi ve Onun mevcudiyeti ile varlklarn srdrmektedirler. Bu ynyle msl bamsz deildir. Ancak Sadrnn msln mufrk varlklarn kabul eden ve bunda srar eden ifadeleri dikkate alndnda msln ikinci yn gndeme gelir. Onlar, Tanr-dnda-olanlarn
478 479

Molla Sadr, Esfr, c.2, s. 74-6. Akl ve kalbi nurlanm kiiye aktr ki beden emili ve cismin gzelletirilmesi maddenin ziynetlenmesi gibi durumlarda asl gaye, uyanma ve riyzettir. Esfr,c.2, s.80. Rahman, btn cisman eyleri ruhani akl olanlarn iaret edici mislleri kld Esfr, c.2, s.80, 81. 480 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.80. 481 Molla Sadr, Esfr, c.2, s.81.

115

paras da deildirler. Msl mufrk hakikattir ve duyulur nesnelerin asldr. Yine onlarn sahibi ve nedenidirler.482 Bir ynyle msl483 ile mhiyetlerin benzerlikleri bulunmaktadr. Sadrnn, varlk merkezinde in ettii sisteminde mhiyeti ikincil ve baml kld hatrlanrsa msln de ayn biimde ikincil olmalar ngrlebilir. Oysa Sadr, zihn varlklara dair blmde ksaca deinildii gibi, msl mhiyetlerden ayr ve hakikat sahibi olarak kabul etmitir. Bir ynden mslle mhiyetler benzeirlerken bir ynden ayrlrlar. Msl, madd alemin zerinde yer alrlar, bu bakmdan madd alemdeki varlklardan stndrler. Mhiyetler ise, varlklarn tecrbelerinden soyutlanarak elde edilirler. Mhiyetlerin varlk alanlar insan zihni ile snrldr. Her hangi bir gereklie hakikatini verecek konumda deildirler. Msl ise hakikat olmann tesinde, madd alemdekilerin hakikatini vermek konumunda da bulunmaktadr.

482 483

Molla Sadr, Meftih, s.424, 447, 216; Mustafawi, s.370. Tanrya baml olular cihetinden alnan msl asndan bu ifade sz konusudur.

116

SONU Antik Yunan dncesindeki varlk hakknda yaplan tartmalar ve bu tartmada kullanlan kavramlar byk oranda slm dncesine de aktarlmtr. Ancak Frb ve bn Snnn, nemli teorik mdahaleleri ile merkezinde Zorunlu Varlk olan bir varlk aratrmas ortaya konulmutur. Gayesel olarak slm felsefesinin ayrc vasfnn bu teolojik kayg olduu sylenebilir. Teori baznda bu kayg, mhiyet ve varlk ayrm ile mmkn-Zorunlu Varlk ayrmnn sistemletirilmesiyle neticelenmitir. bn Sn sisteminde varlk ve mhiyet ayrm merkezletirilirken hem mhiyet hem de varlk felsef kurgunun merkezinde korunuyordu. Shreverdnin dncesinde mhiyetin merkeze alnmas ile varlk ve mhiyet ayrmnn tesinde bunlardan hangisinin ncelenmesi gerektii sorusu nem kazanmtr. Bu noktada Sadr, Zorunlu Varlk terimletirmesinin iaret ettii noktay belirginletirerek varln asleti teorisini ortaya atmtr. Sadr, mhiyetin zihn olduunu savunarak Shreverd ontolojisine kar kar. Yine o, Hakikatin mhiyetlerden teekkl eden bir epistemoloji ile anlalamayacan, ayrca bilme srecinde bilen ve bilinenin bir olacan savunarak Me epistemolojiden ayrlr. Klller konusunu, msle dair deil de mhiyete hasredilmi bir bahis olarak tartan Sadr, kllliin zihn ve dolaysyla insan tarafndan retilen bir durum olduunu ifade eder. Bu adan bir tabii kll olan mhiyet de insan mahsldr, zihn bir varla sahiptir. Sadreddin irznin ontolojisinde rk karakter kuvvetli grnmektedir. Her ne kadar sentez arayndaki temel isimlerden biri ve kendisine Varlk nceleme ilhamn veren kii olarak bnl-Arab dnlmekte ise de, kanaatimiz Sadr ontolojisinin temel karakterinin rk olduudur. Zira Sadr, byk oranda Shreverdnin nur metafiziini srdrmektedir. Elbette onun, vahdet-i vcd retisi ile irtibatl olduu noktalar bulunmaktadr. zellikle Sadrnn varlk vurgusu ve Tanr ile varlklar alemi arasndaki irtibat asndan derin bir tetkik gerekmekle beraber bnl-Arab dncesiyle benzerlik bulunduu dnlebilir. Ancak yine de, Sadrnn tekki kabul etmesi, ontolojisi asndan bnl-Arabden uzaklamaya sebep olmakta ve Shreverdnin nur emasn daha merkez klmaktadr. Sadr Me gelenekten 117

varln dinamik yapsn merkeze almas ve mevcudu ikincil plana itmesi ile ayrlr. Onun felsefesinde varlk, bir ak iinde incelenir, Varlk mevcdttan ibaret deildir ve fakat mevcdt ile tezhr etmektedir. Sadra, Zorunlu Varlk ile bakasna baml varlk arasna yerletirdii munbast varl, Zorunlu Varlktan onun her mevcutta o mevcut eklinde var oluu ile; Melerin mevcudundan ilah olandan bir etki tamas ile ve rk varlk eletirisindeki varlktan ise bu varln isbt rbt olmay yani mantk bir yaylma anlay ile eyleri kapsamay ile ayrmaktadr. Bylece varln dinamik analizinde Me gelenekten ayrlmakta olmasna ramen sabit olarak varl analizde onlarn emalarn kullanr. Madde-sret, cins-fasl aratrmasn, baz deiiklikler yaparak ve fakat byk oranda bn Snc yapya sadk kalarak ortaya koymaktadr. Msl konusuna gelince, Efltunun bamsz bir varlk alan kabul ettii msl dncesini Hermesten alntlar yapmak sretiyle aktaran Sadr, slm dncesinde kendisine kadar gelen felsefe birikiminde bu ifadeler zerine yaplm deerlendirmeleri incelemekte ve zaaf noktalarn ortaya koymaktadr. Bu konu ile ilgili deerlendirmelerinde Sadr, msln mufrk akllar, mcerred mhiyet, trlerin sahibi olarak yorumlanlarnda problemler olduunu ifade etmektedir. Ona gre, bn Snnn msl mcerred mhiyet olarak yorumlamas, Efltun gibi byk bir ustaddan beklenmeyecek bir hatay ona atfetmektir. Bu tenkdinden Sadrnn felsefesinde mhiyet ve msln briz bir ekilde ayr tutulduklar anlalacaktr. Sadr, daha ok Shreverdnin trlerin sahibi olarak ortaya koyduu msl grne yakn durmaktadr. u farkla ki soyutlama (tecrid) konusundaki kanaatleri dolaysyla msln rneklik tekil ettiini kabul etmeye, Shreverdnin aksine, meyillidir. Sadrnn tenkitleri, onun klasik msl grn baz deiiklikler yaparak kabul ettiini gsterir. Msl, bir taraftan madd alemin tesinde ve idareci bir konumda zikredilirken, dier taraftan Tanrya baml olarak aktarlmaktadr. Burada Sadrnn zerinde durduu hususlardan biri, msln kabulunun Tanrnn onlara baml olarak yaratmas fikrine gtrmemesidir. Sonu olarak, slm felsefesinin ge saylabilecek bir dneminde yaayan Sadreddin irz, kendisinden nceki birikimi parlak biimde ele alm ve nazar-keif ve vahiy arasnda bir sentez ortaya koymaya almtr. Bu noktada Sadr, teekkl etmi hali ile slm felsefesi iin nemli bir kaynak ve gstergeyi tekil eder. Onun, 118

varl merkeze alan ve yegane hakikat kabul eden felsefesi, varln dinamik tabiatndan dolay dinamik bir yapya sahiptir. Bu dinamik yapy inceleme imknn salayabilecek metot olarak keif merkeze alnm ve mhiyetin hakikatin bilgisini kuatamayaca ifade edilmitir. lgin bir durum Sadrnn nazar metodu reddetmemesi ve kendi sistemini Me hakikat anlayn da ierecek ekilde ortaya koymasdr. O, tecrb bilgiye konu olmadan nce insann hiss bilgi ile en temel mertebelerde ilerlemesini ngrr. Kefi gerek bilginin imkn asndan ortaya koyar ancak eksikliklerine ramen mhiyet zerine kurulu bilgiyi de kabul eder. Mhiyetin asl olamayacan ve zihn olduunu dnr ve fakat onun da varlktan bir pay olduunu kabul eder. Bylece sunduu sentez ile Sadr kendisinden nceki dnce ekollerini her birindeki sistem zaaflarn tasfiye ederek ve her birinin yntem ve kavramlarndan istifade ederek kullanm ve yeni bir felsef sistem gelitirmitir. Kendisinden nceki birikimin kavram ve metodlarn orijinal hallerinden farkl biimde kullanm, bunlarn onun sisteminde orijinal birer kavrama dnmesini salam grnmektedir. Ayrca Sadr (cevher hareket, ittihd kil vel-makl vs. gibi) yeni kavram ve ilkeler reterek kendi sistemine yepyeni bir biim kazandrmay baarmtr. Sadrnn Me ve rk ekol zerinde kurduu bu sentezde msl kavram daha detayl bir incelemeyi hak etmektedir. Zira varlk ve mhiyet konusunda bir kesiim noktasnda bulunmaktadr. Nasl varlk merkezli bir felsefe, mhiyeti itibar grmekle beraber msln hakikatini kabul edebilir? Asaletl-vcud ve msln gerekliinin kesitii nokta, aslnda Sadrnn sentezinin en zayf ve en kuvvetli olma ihtimalini tayan noktas grnmektedir. Bu sebeple daha sonraki almalarda Sadrnn sentez abasnn msl gr zerinden incelenmesi onun daha iyi anlalmasn salayabilir. Ayrca modern almalar asndan Sadrnn neminin, dinamik evren anlaynda yatt kanaatindeyiz. Zira (yeni fizik anlaynda) belirsizlik fikrinin artt, varln dinamik yapsnn ve tezhrlerinin vurguland modern kozmoloji zerine nasl bir metafizik kurulabilecei konusunda onun sisteminde baz cevaplar bulunmaktadr. Sadrnn felsefesine dair Trke almalarn artmasnn hem slm felsefesinin anlalmas hem de modern sorulara alternatif araylarn retilmesine nemli katklar olacaktr.

119

KAYNAKA A) Birincil Kaynaklar Aristo. Aristotle's Prior and Posterior Analytics a Revised Text, haz. W.D. Ross, Oxford: Clarendon Press, 2001. ------------- Metafizik, haz. ve ev. Ahmet Arslan, stanbul: Sosyal Yaynlar, 1996. Efltun. VII. Mektup, ev. Deniz Canefe ve Aziz Yardml, stanbul: dea Yaynevi, 1997. ------------- Timaeus and Critias, ev. Desmond Lee, London: Penguin Books, 1977. ------------- Protagoras and Meno. ev. W. K. C. Guthrie, London: Penguin Books, 1956. Frb. Kitb ri Ehli Mednetl-fzla, thk. ve haz. A. Nasr Ndir, Beyrut: Drul-Mark . M. M., 1985. ------------. Fazl Medine Halknn Reyleri. Frb Tetkikleri iinde, stanbul: Erenler Matbaas, 1950. ------------- Talikt/Philosophical Treatises, Haydarbd: Matbaat Meclisi Dairetil-Marifil-Osmn, 1346h., Islamic Philosophy c. 16) iinde (s.49 74), ed. Fuat Sezgin, Frankfurt: Institute for the History of Arabic-Islamic Science, 1999. ------------- Zinn/Philosophical Treatises. Haydarbd: Matbaat Meclisi DairetilMarifil-Osmn, 1349h., Islamic Philosophy c. 16) iinde (s.225134), ed. Fuat Sezgin, Frankfurt: Institute for the History of Arabic-Islamic Science, 1999. ------------- Uynul-Mesil, el-Mecm iinde (s.6667), thk. Ahmed Naci Cemali, Msr: Matbaatus-saade, 1908. ------------- el-Cem, haz. Albert Nasri Nadir, Beyrut: (y.y.), 1985. Herakleitos. Fragmanlar. ev. ve yorumlar Cengiz akmak, stanbul: Kabalc Yaynevi, 2005. bn Sn. e-if: lhiyt, Tahran: ntirt- Nasr- Hsrev, 1943. ------------- Kitabu-if: Metafizik 1. ev. Ekrem Demirli ve mer Trker, stanbul: Litera Yaynclk, 2004. ------------- Kitabu'-if:Metafizik 2. ev. Ekrem Demirli ve mer Trker, stanbul: Litera Yaynclk, 2005.

120

------------- retler ve Tenbihler. ev. Ali Durusoy, Muhiddin Macit, Ekrem Demirli, stanbul: Litera Yaynclk, 2005. ------------- Mabda wa al-Maad (The Beginning and the End). ed. A. Nurani, Tahran : Messese-i Motaleat- slm Danigah- Mc Gill ube-i Tahran, 1984. ------------- Nect. thk. Muhyiddin Sabri Krd, Kahire: Matbaats-saade, 1938. ------------- Manta Giri: e-if: Medhal. ev. mer Trker, stanbul: Litera Yaynclk, 2006. ------------- e-if:Tabiiyyat 2: al-Nefs. ed. G.C. Anawati, S. Zayed, Kahire: elHey'et'l-Msriyyet'l-Amme lil-Kitb, 1975. Morewedge. Metaphysica of Avicenna (Danishnama). New York: Global Scholarly Publications, 2003. Molla Sadr. Kitbl-Meir/ Le livre des penetrations metaphysiques (Kitab alMashair). Farsa ev. Bedilmlk Mirza madddevle, Franszca ev. Henry Eugenie Corbin, Tahran: Encmeni raninsi-yi Frans der Tahran, 1982/1363. ------------- Meftihul-Gayb. thk. el-Mevla Ali Nuri, Tahran: Encmen-i slm Hikmet u Felsefe, 1984. ------------- Die Risala fil-huduth (Die Abhandlung ber die Entstehung). haz. Sayed M. Bagher Talgharizadeh, Berlin: Klaus Schwarz Verlag, 2000. ------------- Risle fil-hudus/Hudusl-alem. thk. ve haz. Hseyin Museviyan, Tahran: Bnyd- Hkmet-i slmi Sadr, 1378. ------------- ksrul-rifn. ne. ve ed. W. Chittick, Utah: Brigham University Press, 2003. ------------- Mesil-i Kudsiyye. Resil Felsefi iinde (s.3-72), haz. Atiyn, Tahran, Kum: Merkez-i ntirt-i Defter-i Tebligt-i slm, 1362. ------------- evhid. haz. S.C.Atiyn, Kum: Messeset Matbut-i Dini, 1382. ------------- Tenkh. Mecmua-i Resil-i Felsef Sadril-Mteellihn iinde (195-236). haz. Hamid Naci sfahn, Tahran: ntiarat- Hikmet, 1375. ------------- Aslet-i Cal-i Vcd. Mecmua-i Resil-i Felsef Sadril-Mteellihn iinde (181-191). haz. Hamid Naci sfahn, Tahran: ntiarat- Hikmet, 1375. ------------- el-Hikmet'l-mteliye fi'l-Esfri'l-aklyyeti'l-erbaa. (h.y.), Menratu Mustafevi, 1968. Kum:

------------- el-Hikmet'l-mteliye fi'l-Esfri'l-aklyyeti'l-erbaa. ed. Gholamreza Aavani, Tahran: Bnyd- Hikmet-i slm-i Sadr, 1383. 121

Shreverd. Hikmetl-rk. Opera Metahysica-2 iinde, ne. Henry Corbin, Tahran-Paris: Pijuhigah- Ulum-u nsani ve Motaleat- Ferhengi, 1952. ehrezr. Resil-eceretil-ilahyye fi ulmil-hakikir-rabbniyye. thk. Muhammed Necip Grgn, ne. Hasan Hacak, Ahmet Erhan ekerci, stanbul: Elif Yaynlar, 2004. Tabatab. Bidyet'l-hikme. Kum: Mektebet'l-'lami'l-slmi, 1990.

B) kincil Kaynaklar 1. Ansiklopedi ve Szlk Maddeleri Akgen, Alparslan. Molla Sadr. DIA, c.30, stanbul: Trkiye Diyanet Vakf, 2005. Arnaldez, R. Mhiyet. Encyclopedia of Islam (new edition). vol.5, Leiden, 1979. Cevizci, Ahmet. Felsefe Szl. Ankara: Ekin, 1996. Crcn. Tarift-Arapa Trke Terimler Szl. ev. Arif Erkan, stanbul: Bahar Yaynlar, 1997. . Tarift. brahim Ebyari (ner.). Medine: Darud-diyan lit-turas, (ty.). Dagim, Semih. Mevsat mustalahti Sadreddin e-rz. Beyrut : Mektebet Lbnan, 2004. ......................... Mevsat mustalahtil-imm Mektebet Lbnan, 2001. Fahreddn er-Rz. Beyrut:

Goichon, A.-M. Lexique de la langue philosophique dbn Sn (Avicenne); Vocabulaires compares dAristote et dbn Sn. Paris: (y.y.), 1938 ve 1939, Islamic Philosophy c. 39 iinde, ed. Fuat Sezgin, Frankfurt: Institut fr Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften, 1999. Grgn, Tahsin. Mhiyet. DIA, c.27, stanbul: Trkiye Diyanet Vakf, s.336-7. Hanerliolu, Orhan. Felsefe Ansiklopedisi. stanbul 1980. Kaya, Mahmut. Frb. DIA, c.12, stanbul: Trkiye Diyanet Vakf, s.145-59. Kutluer, lhan. Msl. DIA, c.32, stanbul: Trkiye Diyanet Vakf, 149-151. Nasr, Seyyid Hseyin. Molla Sadr. slm Dncesi Tarihi iinde. stanbul, 1991. Peters. Greek Philosophical Terms A Historical Lexicon. New York: New York University Press, 1967. 122

------------- Antik Yunan Terimleri Szl. stanbul: Paradigma, 2004. Seccadi, Seyyid Cafer. Ferheng-i Ulm-i Akl : mil-i Istlht- Felsef, Kelam, Mantk. Tahran : Encmen-i slmi Hikmet u Felsefe, 1982. ------------- Ferheng-i Istlht- Felsef-yi Molla Sadr. Tahran : Vezret-i Ferheng u rd-i slmi, 1379. emseddin Sm. Kmus-i Trk. stanbul: ar Yaynlar, 2007. Tehnev. Kef- Istlhtil-Fnn. Lbnan: Mektebet Lbnan Nirun, 1996.

2. kincil Kaynaklar- Kitaplar: Akgen, Alparslan. Being and Existence in Sadra and Heidegger : a comparative onthology. Kuala Lumpur : International Islamic Federation, 1993. Adamson, P. R. Taylor (ed.). slm Felsefesine Giri. ev. Cneyt Kaya. stanbul: Kre Yaynlar, 2008. Bechler, Zev. Newtons Physics and the Conceptual Structure of the Scientific Revolution. Kluwer Academic Publishers, 1991. Cbir. Arap-slm Aklnn Oluumu. ev. brahim Akbaba. stanbul: Kitabevi, 2001. Fahri, Macid. slm Felsefesi Tarihi. ev. Kasm Turhan. stanbul: Birleik Yaynclk, 2000. Fazlurrahman. The Philosophy of Mulla Sadra : Sadr al-Din al-Shirazi. Albany: State University of New York, 1975. Glpaykani, Ali Rabbani. zh'l-hikme f erhi Bidyeti'l-hikme. ev. Muhammed kayr. Beyrut : Dar't-Teyyari'l-Cedid, 1997/1416. Horten, Max. Die Metaphysik Avicennas enthaltend die metaphysik, theologie, kosmologie und ethik. Halle/New York: (y.y.), 1907, ed. Fuat Sezgin. Frankfurt : Institut fr Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften, 1999.
-------------

Das Philosophische System von Schirazi, Strassburg, Verlag von Karl J.Truebner, 1913, Islamic Philosophy c. 92 iinde, ed. Fuat Sezgin, Frankfurt: Publications of the Institute for the Arabic- Islamic Science, 2000.

Hrremdeti, Nahid Bakeri. Kitb-insi-yi Cmi-yi Molla Sadr. Tahran 1378. Izutsu. slm'da Varlk Dncesi. ev. brahim Kaln. stanbul: nsan Yaynlar, 1995. 123

Jambet, Christian. The Act of Being: The Philosophy of Revelation in Mulla Sadra. ev. Jeff Fort . New York: Zone Books, 2006. Kamal, Mohammad. Mulla Sadras Transcendent Philosophy. Aldershot : Ashgate, 2006. Kaya, Mahmut. slm Filosoflarndan Felsefe Metinleri. stanbul: Klasik Yaynlar, 2003. Kenny, Anthony. Ancient Philosophy. Oxford : Oxford University Press, 2004. Kirk,G. S., J. E. Raven ve M. Schofield. The Presocratic Philosophers : a critical history with a selection of texts, New York : Cambridge University, 1993. Kutluer, lhan. bn Sn Ontolojisinde Zorunlu Varlk. stanbul:z Yaynclk, 2002. Marias, J.. History of Philosophy. ev. Stanley Appelbaum ve Clarence C. Strowbridge . New York : Dover Publications, 1967. Miri, S.Muhammed. Fihrist-i Mevz-i Kitbil-Hikmetl-Mteliye f EsfrilErbaa. Tahran: ntirt-i Hikme, 1374. Nasr, Seyyid Hseyin. Molla Sadr ve lah Hikmet. stanbul: nsan Yaynlar, 1990. .................. Islamic Philosophy from its Origin to the Present. New York: State University of New York Press, 2006. .................. Makaleler II. stanbul: nsan Yaynlar, 1997. ................... Islamic Intellectual Tradition in Persia, ed. Mehdi Amin Razavi, Richmond : Curzon Press, 1996. Razavi, Amin. Suhrawardi and the School of Illumination. Great Britain: Curzon Press, 1997 Shehadi, Fadlou. Metaphysics in Islamic Philosophy. New York: Caravan Books, 1982. Suru, Abdulkerim. Evrenin Yatmaz Yaps. ev. Hseyin Hatemi, stanbul : nsan Yaynlar, 1979. Turgut, hsan. Efltunun Son Dnem Felsefesinde Bilgi Sorunu, (Theaitetosun Yeni Yorumu). zmir, 1992. Trker, Kyel. Aristoteles ve Frb'nin Varlk ve Dnce retileri. Ankara : A..D.T.C.F Yaynlar, 1969. Weber, Alfred. Felsefe Tarihi. stanbul: Sosyal Yaynlar, 1991.

124

Wisnovsky, Robert. Avicennas Metaphysics in Context. New York: Cornel University Press, 2003. 3. kincil Kaynaklar- Makaleler: Akhbarian, Reza. the Fundamental Principle of Mulla Sadras Philosopsical System. Islam- West Philosophical Dialogue the papers presented at the world congress on Mulla Sadra (May 1999 Tehran) : Mulla Sadra and Comparative Studies [The World Congress on Mulla Sadra (1999 : Tahran) c.3. Tahran : Sadra Islamic Philosophy Research Institute Publication, 2002, s.19. Atay, Hseyin. Varlk ve Mhiyet Ayrm. Doumunun 1000. Yldnm Nedeniyle Milletleraras bn Sn Kongresi (bilimsel toplantlar, program ve bildiri zetleri 1-5 Haziran 1980 stanbul). stanbul: stanbul niversitesi Tp Fakltesi, 1984. Awani,Gholam Reza. Why is Mulla Sadra Called Sadr al-Mutaallih (Foremost among Philosophers)?, Mulla Sadras School and Western Philosophies c.1 iinde (s.233-238), Tahran: Sadra Islamic Philosophy Research, 2005, Bedur, Salman. Metafizikal-vcd fi Felsefeti Sadraddin. Drst. c.13, 1986, s. 215-235. Erdoan, smail. rklikin slm Felsefesi erisindeki Yeri ve Kaynaklar. Frat niversitesi lhiyt Fakltesi Dergisi. (2003), s.151-178. Faghfoory, Mohammad. Sadr al-Din Shirazi in the Context of Safavid History, Islam-West philosophical dialogue the papers presented at the world congress on Mulla Sadra (May 1999 Tehran) : Mulla Sadra and Transcendent Philosophy [The World Congress on Mulla Sadra (1999 : Tahran) c.1. Tahran: Sadr Islamic Philosophy Research Institute Publication, 2001, s.89-100. Feldman, Seymour. Rescher on Arabic Logic. the Journal of Philosophy. c. 61, nu.22 (nov.26, 1964), s.724-734. Kaya, Mahmut. Mhiyet ve Varlk Konusunda bn Rdn bn Sny Eletirmesi. Doumunun 1000. Yl Armaan. der.Aydn Sayl, Ankara: Atatrk Kltr, Dil ve Tarih Yksek Kurumu Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 1984. Klinge, Gerhard. Die Bedeutung de Syrischen Theologen als Vermittler de Griechischen Philosophie an der Islam, Zeitscrift fuer Kirchengeschichte (Stutgart), 58, 1939, s.346-386. Islamic Philosophy c. 95 iinde (s.202-242). Fuat Sezgin (ed.). Frankfurt:Institute fr Geschichte der Arabish-Islamischen Wissenschaften , 2000.

125

Kupnar, Bilal. Mulla Sadras Criticism of bn Sn and al-Suhrawardi on the Problem of Knowledge. slm Aratrmalar. 1991, c.5, say 1, s.45-55. Macit, Muhiddin. Frbye Nisbet Edilen ki Risle. M.. lahiyt Fakltesi Dergisi. 26 (2004/1), 5-21. Marmura, Michael E.. Quiddity and Universality in Avicenna , NeoPlatonism and Islamic Thought iinde. ed. Parwiz Morewedge, New York: State University of New York Press, 1992, s.77-88. Mesbahi, Mohammed. The Form as Barzakh (Isthmus) between Quiddity and Existence in Mulla Sadra, Mulla Sadras School and Western Philosophies the papers presented at the world congress on Mulla Sadra (2004 Tehran) c.1 iinde. Tahran: Sadr Islamic Philosophy Research Institute Publication, 2005. Mustafawi, Zahra. Platonic Ideas in Mulla Sadras View. Islam-West Philosophical Dialogue the papers presented at the world congress on Mulla Sadra (May 1999 Tehran) : Mulla Sadra and transcendent philosophy [The World Congress on Mulla Sadra (1999 : Tahran) c.1 iinde. Tahran: Sadr Islamic Philosophy Research Institute Publication, 2001. Rahimiyan, Said. Sadr ve Usulciya, Mulla Sadra and Comparative Studies the World Congress on Mulla Sadra (May 1999). Tahran, 2002, vol.5, s. 3-24. Rescher, N.. A Ninth Century Arabic Logician On: Is Existence a Predicate?. Journal of History of Ideas. vol. 21, no 3, (jul-sep. 1960), s.428-30. Wisnovsky, Robert. Notes on Avicennas Concept of Thingness (Sayiyya). Arabic Sciences and Philosophy. 10/2, (2000).

4. kincil Kaynaklar- Tezler ve nternet Kaynaklar: Acar, Rahim. Molla Sadrnn Bilgi Anlay. y.l. tezi, M.. S.B.E, Kelam ve slm Felsefesi Blm, slm Felsefesi Bilim Dal, 1992. Bekiryazc, Eyp. ihbeddin Shreverdnin Felsefesinde Ontoloji Problemi, doktora tezi, Atatrk niversitesi SBE, Felsefe ve Dinbilimleri ABD, Erzurum, 2005. Brickhouse, Thomas ve Nicholas D. Smith. Efltun. Internet Encylopedia of Philosophy, 2006, http://www.iep.utm.edu/ Cooper, John. Mulla Sadra. Routledge Encyclopedia of Philosophy iinde, http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H027.htm

126

Kaln, brahim. An Annotated Bibliography of the Works of Mulla Sadra with a Brief Account of His Life. IS, XLII, 2003, www.muslimphilosophy.com. ......................... Mulla Sadras Theory of Knowledge and The Unification of the Intellect and the Intelligible. doktora tezi, The Faculty of Columbian College of Arts and Science of the George Washington University, 2003. Krolu, Burhan. slm Filozoflar Inda Yeni Platoncu Felsefe. doktora tezi, M.. SBE, Felsefe ve Din Bilimleri ABD, slm Felsefesi Bilim Dal, 2000. Mavil, Klaslan. Mturidiye Kelam Ekolnde Varlk Anlay. y.l. tezi,Uluda niversitesi SBE, Temel slm Bilimleri ABD Kelam Bilim Dal, Bursa, 2004. Trker, mer. Seyyid erif Crcnnin Tevl Anlay: Yorumun Metafizik, Mantk ve Dilbilimsel Temelleri. doktora tezi, M.. S.B.E., Tefsir Bilim Dal, 2006. Yenen, Halide. Shreverd Felsefesinde Epistemoloji, doktora tezi, M.. S.B.E., slm Felsefesi Bilim Dal, stanbul, 2006.

127