You are on page 1of 38

1

Transformator jednofazowy





Jednofazowy transformator rdzeniowy

Jednofazowy transformator płaszczowy

2

Blachy transformatora jednofazowego układane na zakładkę



Połączenie jarzma kolumną na styk


Przekrój kolumny rdzenia transformatora


Mocowanie pakietu blach za pomocą śruby
3

Typowe rdzenie magnetyczne zaplatane transformatorów jednofazowych i trójfazowych
4

Przebieg strumienia w miejscu zaplatania rdzenia


Wartości zastępczej szczeliny w funkcji indukcji dla blachy walcowanej na zimno o
grubości 0,35 mm przy zaplataniu pojedynczymi blachami (1) i dla blachy walcowanej na
gorąco (2)

5
Założenie:

t
m
e sin u = u


Wartość chwilową siły elektromotorycznej indukowanej w uzwojeniu składającego się z
z zwojów można obliczyć z zależności:

dt
d
z
dt
d
e
u
= =
¢


Po obliczeniu pochodnej:

t z e
m
e e cos u =


Wartość maksymalna:

m m
z E u = e


Wartość skuteczna:
m
zf E u = 44 . 4


W przypadku transformatora jednofazowego siły elektromotoryczne indukowane przez
część wspólną strumienia:
m
f z E u =
1 1
44 . 4

m
f z E u =
2 2
44 . 4

6


Poza strumieniem wspólnym każde z uzwojeń wytwarza strumień rozproszenia, który nie
ma części wspólnej pomiędzy uzwojeniami. Ze strumień rozproszenia związana wartość
reaktancji rozproszenia poszczególnych uzwojeń.
Pierwsze uzwojenie zasilone jest napięciem U
1
. Równanie dla tego obwodu ma postać:
1 1 1 1 1 1
E I jX I R U + + =

Uzwojenie strony wtórnej może być obciążone impedancją, na której mamy napięcie U
2
.
Równanie dla tego obwodu przyjmuje postać:
2 2 2 2 2 2
U I jX I R E + + =


gdzie:
R
1
- rezystancja uzwojenia pierwotnego
X
1
- reaktancja rozproszenia uzwojenia pierwotnego
gdzie:
R
2
- rezystancja uzwojenia wtórnego
X
2
- reaktancja rozproszenia uzwojenia wtórnego
I
1
–prąd strony pierwotnej
I
2
–prąd strony wtórnej
U
2
– napięcie na zaciskach strony wtórnej
7

Wartości sem po obu stronach transformatora są do siebie proporcjonalne i różnią się
jedynie liczbą zwojów, stąd równanie strony wtórnej możemy pomnożyć przez przekładni e
zwojową zdefiniowaną jako:
2
1
z
z
z
= 0

otrzymamy:
2 2 2
2
2 2
2
2
U I jX I R E
z
z
z
z
z
z
0
0
0
0
0
0 + + =

2
2
2
2
2
2
2
2
U jX
I
R
I
E
z z
z
z
z
z
0 0
0
0
0
0 + + =

podstawiając we wzorze nowe zmienne strony wtórnej (sprowadzone na stronę pierwotną)
otrzymamy:
'
2
'
2
'
2
'
2
'
2
'
2
U X I j R I E + + =

przy czym:
1
'
2
E E =

otrzymamy komplet równań opisujących pracę transformatora w stanach ustalonych:
1 1 1 1 1 1
E I jX I R U + + =

'
2
'
2
'
2
'
2
'
2 1
U X I j R I E + + =


Przyjmując, że:
µ µ
X I j E =
1

uzyskujemy schemat zastępczy transformatora w postaci:

8

Wartość rezystancji R
FE
dodano tu dla umożliwienia uwzględnienie strat na histerezę i prądy
wirowe w rdzeniu transformatora



9
Równania transformatora można także zapisać dla dowolnego stanu pracy w postaci równać
różniczkowych wynikających z założenia liniowości obwodu magnetycznego:

dt
d
i R u
1
1 1 1
¢
+ =

dt
d
i R u
2
2 2 2
¢
+ =


2 1 1 1
Mi i L + = ¢
1 2 2 2
Mi i L + = ¢

gdzie:
1 1 1 m s
L L L + =

1
2
1
1
s s
z L A =




A =
2
1
1
z L
m

2 2 2 m s
L L L + =


2
2
2 2 s s
z L A =

A =
2
2 2
z L
m

Przy czym:
L
1
– indukcyjność własna uzwojenia pierwotnego
L
2
– indukcyjność własna uzwojenia wtórnego
L
s1
– indukcyjność związana ze strumieniem rozproszenia uzwojenia pierwotnego
L
s2
– indukcyjność związana ze strumieniem rozproszenia uzwojenia wtórnego
L
m1
– indukcyjność uzwojenia pierwotnego związana ze strumieniem głównym (wspólnym)
L
m2
– indukcyjność uzwojenia wtórnego związana ze strumieniem głównym (wspólnym)


Jeśli pomnożymy równania wirnika przez wartość przekładni zwojowej otrzymamy:
dt
d
i R u
0 ¢
0
0
0
2
2
2 2 2
+ =

2
1
z
z
= 0




10
Oznaczmy:
0
2
'
2
u u =

0 ¢ ¢
2
'
2
=

0
2
'
2
i
i =

2
2
'
2
0 R R =

2
2
'
2
0 L L =

2
2
'
2
0
s
L L
s
=

1
2
2
1
2
2
2
2
'
2
m m m
L
z
z
z L L =
|
|
.
|

\
|
A = = 0

Równania strumieniowo - prądowe przyjmują postać:
0 0 0 ¢
1 2 2 2
Mi i L + =

1 1
' ' '
2 2 2
i L i L
m
+ = ¢

1
2
2
1
2 1 1
1
m
L z
z
z
z z M = A = A = 0

Komplet równań transformatora dla wielkości sprowadzonych do strony pierwotnej przy
założeniach liniowości modelu przyjmuje postać:
dt
d
i R u
1
1 1 1
¢
+ =

dt
d
i R u
'
' ' '
2
2 2 2
¢
+ =

'
1 1 1 1
2
i L i L
m
+ = ¢

1 1
' ' '
2 2 2
i L i L
m
+ = ¢


11
Po podstawieniu równań strumieniowo – prądowych do równań napięciowych otrzymamy:
dt
di
L
dt
di
L L i R u
m m s
'
1
1
1 1 1 1 1
2
) ( + + + =

dt
di
L
dt
di
L L i R u
m m s
'
1
'
1
'
2
' ' '
1 2
2 2 2
) ( + + + =

dt
i i d
L
dt
di
L i R u
m s
) (
'
1
1
1
1 1 1 1
2
+
+ + =

dt
i i d
L
dt
di
L i R u
m s
) (
'
1
1
'
'
2
' ' '
2 2
2 2 2
+
+ + =

Podstawiając:
1
'
1

2
m
L L i i i = + =
µ µ

Otrzymamy postać równań na podstawie której możemy narysować schemat zastępczy:
dt
di
L
dt
di
L i R u
s
µ
µ
+ + =
1
1 1 1 1

dt
di
L
dt
di
L i R u
s
µ
µ
+ + =
'
'
2
' ' '
2
2 2 2

R
1
R
2
L
1
L
2
L
u
i
1
i
2
u
1
u
2
'
'
'
'


12
Przy zasilaniu sinusoidalnym, w stanie ustalonym schemat zastępczy można przedstawić w
postaci:
R
1
R
2
X
1
X
2
X
u
I
1
I
2
U
1
U
2
'
' '
'
R
Fe
I
u
I
Fe




Kształt prądu magnesującego uwzględniający nieliniową zależność pomiędzy natężeniem
pola i indukcją magnetyczną ferromagnetycznego rdzenia transformatora
13
Skład harmoniczny prądu magnesującego:



... 5 sin 3 sin sin
5 3 1
÷ + ÷ = t I t I t I i
m f m f m f f
e e e

1 fm
fm
I
I
m
v
v
=

...) 1 (
9 7 5 3 1
÷ + ÷ + ÷ = m m m m I i
m f f

... 1
2
2
9
2
7
2
5
2
3
1
+ + + + + = m m m m
I
I
m f
f

f
m f
f
I
I
o
1
=

Współczynnik szczytu krzywej prądu magnesującego ma wartość:

... 1
... 1
2
2
9
2
7
2
5
2
3
9 7 5 3
+ + + + +
÷ + ÷ + ÷
= =
m m m m
m m m m
I
I
m
f
o





14
Straty w żelazie:
Straty mocy wywołane histerezą:
x
m h h
fB k P = A

f – częstotliwość
B
m
- wartość maksymalna indukcji
K
h
– stała zależna od składu chemicznego i obróbki
Dla blachy anizotropowej (walcowana na zimno):

B
m
<1.45T – x=2
1.45<B
m
<1.6T – x=2.25
B
m
=1.7T(nasycenie) – x=2.6

Wartość stratności jak i indukcji nasycenia zależy od kierunki magnesowania (anizotropia!)
– indukcja nasycenia w zależności od kierunku magnesowanie:
Zimno walcowana = 1.5÷1.8T
Gorąco walcowana = 1.4÷1.6

Straty mocy wywołane prądami wirowymi:
2 2
m w w
B f k P = A

W praktyce straty wyznacza się na podstawie tzw. stratności (straty mocy w jednostce
masy), podawanej przy określonej częstotliwości i indukcji (zwykle 50Hz i 1T (lub1.5T)
- p
1.0
~0.4W/kg
- - p
1.5
~0.8÷1.0W/kg
- dla blachy walcowanej na gorąco:
- p
1.0
~(4)1.3÷0.8W/kg
Typowa grubość blach: 0.35÷0.5 mm AP
w
~0.25P
fe
, AP
h
~0.75P
fe

15
Technologia najnowsza: blachy amorficzne (szybkie studzenie gorącego metalu na podłożu
- uzyskuje się bardzo małe grubości blach przy indukcji nasycenia ok.2.1T, od razu tworzy
się warstwa izolacyjne (w postaci tlenku) – materiał bardzo drogi, o bardzo małej stratności
– istotna wada – materiał bardzo kruchy – trudna obróbka.
Blachy nanokrystaliczne- bardzo mała stratność. Udział strat od prądów wirowych zwykle
jest rzędu 40%-50% strat całkowitych w żelazie
Współczynnik wypełnienia rdzenia:
izol fe
fe
S S
S
k
+
=

k=0.9÷0.95 – blachy gorąco walcowane
k=0.98 – blachy zimnowalcowane
Wartość średnia napięcia dla półokresu
}
=
2
0
2
1
T
śr
edt
T
E


}
u ÷
u
u = ÷ =
m śr
z
T
d z
T
E
4 2
¢

Współczynnik kształtu:
śr
k
E
E
= o

Wartość rzeczywista siły elektromotorycznej indukowanej w uzwojeniach transformatora:

m k
fz E u = o 4

dla sinusoidy:
o
k
=1.11

16
Obliczanie strat mocy w żelazie:
) (
j j k k p ż
m p m p k P + = A

k
p
– współczynnik strat dodatkowych w żelazie
(1.2..1.5- w zależności od sposobu zaplatania rdzenia)
p
k
, p
j
– stratności odpowiadające indukcjom w jarzmach i w kolumnach
m
k
, m
j
– masy kolumn i jarzm

Składowa czynna prądu biegu jałowego:
U
P
E
P
I
ż ż
ocz
A
~
A
=


Obliczanie prądu magnesującego:
) (
j j k k q
m q m q k Q + =

q
j
, q
k
– pobór jednostkowy mocy biernej dla uzyskania maksymalnych indukcji (z
charakterystyk dla danego materiału)
k
q
– współczynnik doświadczalny (2..7) (zależny np. od indukcji maksymalnej, niezgodności
kierunku magnesowania, nierównomiernego rozkładu indukcji, nieciągłości obwodu
magnetycznego, naprężeń mechanicznych itp.)
U
Q
E
Q
I ~ =
µ

2 2
0 µ
I I I
cz o
+ =



Obliczanie wartości prądu magnesującego z prawa przepływu
Wartość maksymalna:
¿
=
x x fm
l H z I

Wartość skuteczna:
s
x x
f
z
l H
I
o
¿
=

o
s
– współczynnik szczytu (dla sinusoidy o
s
~1.41)
Największy wpływ na spadek napięcia magnetycznego ma grubość szczeliny powietrznej o,
stąd istnieje dążność do minimalizacji grubości szczeliny powietrznej transformatora
poprzez odpowiednie zaplatanie rdzeni i jarzm transformatora.


17
Pomińmy spadek napięcia magnetycznego w rdzeniu, wówczas:
s
f
z
H
I
o
o
o
=

0 0
µ µ
o
o
S
B
H
u
= =

zf
U
44 . 4
= u

o
µ o
o
c
fS z
U
I
s
f
= =
0
2
44 . 4



% 5 .. 5 . 0 % 100
0
~ =
n
o
I
I
i

18
Zwarcie pomiarowe transformatora:

Pomijając prąd magnesujący w czasie stanu zwarcia otrzymamy schemat uproszczony:
R
1
R
2
X
1
X
2
I
1z
U
1z
'
'


Napięcie zwarcia:

) (
'
2 1
'
2 1 1 1
jX jX R R I U
n z
+ + + =


) (
1 1 z z n z
jX R I U + =


R
z
, X
z
– rezystancja i reaktancja zwarcia
Wartość skuteczna napięcia zwarcia:
2 2
1 1 z z n z
X R I U + =


Procentowe napięcie zwarcia:

% 15 5 % 100
1
1
%
÷ ~ =
n
z
z
U
U
u


Czynne napięcie zwarcia:

z z rz
U U ¢ cos
1
=


Bierne napięcie zwarcia:

z z rz
U U ¢ sin
1
=



19
Kąt zwarciowy określony jest zależnością:
Z
z
z
R
X
tg = ¢

Impedancja znamionowa:
fn
fn
n
I
U
Z =

Wartość względna impedancji zwarciowej:
zr
n
z
fn n
fn z
n
z
zr
u
U
U
I Z
I Z
Z
Z
z = = = =

Wartość względna rezystancji i reaktancji zwarciowej:
r R
n
z
zr
z
u
Z
R
r = =

r X
n
z
zr
z
u
Z
X
x = =

Straty obciążeniowe (straty w uzwojeniach):
2
n z Cu
I kR P = A

k – współczynnik strat dodatkowych (wynikających ze zjawiska związanego z
nierównomiernym rozkładem prądu w przekroju przewodnika)


20
Transformatory trójfazowe


Rdzeń trójfazowy symetryczny

21


Transformator trójfazowy kolumnowy
22



Transformator trójfazowy płaszczowy
23

Toroidalny transformator trójfazowy firmy Trafber

Sposoby połączeń:
Y- gwiazda –+ przewód zerowy: przy sinusoidalnym napięciu fazowym prąd magnesujący
zawiera 3 – harmoniczną – bez przewodu zerowego strumień jest odkształcony, napięcie
indukowane (fazowe) zawiera 3 harmoniczną – odbiornik połączony na napięcie fazowe ma
odkształcone napięcie
f p
U U 3 =

f p
I I =

D – trójkąt – 3 harmoniczna prądu mogą płynąć, tłumiąc 3 –harmoniczne w strumieniu,
zatem prąd przewodowy i napięcia są sinusoidalne, prąd 3 harmonicznej zamyka się
wewnątrz trójkąta! W dużych transformatorach z układem połączeń Yy stosuje się
wewnętrzne dodatkowe uzwojenie połączone w trójkąt (bez wyprowadzonych końcówek –
tylko w celu tłumienia3-harmonicznej w strumienia
f p
U U =

f p
I I 3 =

Z – zygzak - 3 – harmoniczne w napięciu indukowanym znoszą się! – w napięciach
fazowych nie ma 3 harmonicznej pomimo odkształconego napięcia!
fz p
U U 3 =

f p
I I =

15 . 1 2
3
6
cos
2
2
U
U
U
U
fz
~ = =
t

U – napięcie fazowe, jakie wystąpiłoby, gdyby obydwie połówki uzwojenia zygzaka
stanowiły jedną fazę – o 15% większe zużycie miedzi na budowę zygzaka!


24
Grupy połączeń transformatorów trójfazowych

Przesunięcie godzinowe – kąt pomiędzy wektorem napięcia strony górnej i strony dolnej
(liczony zgodnie z kierunkiem ruchu wskazówek zegara liczony w godzinach
–1h - 30° = t/6 rad)
Yy, Dd – 0, 2, 4, 6, 8, 10
Yd, Yz – 1, 3, 5, 7, 9, 11
Dz – 0, 2, 4, 6, 8, 10
Zalecenia PN :0, 5, 6, 11

25
Przekładnia transformatora
- stosunek napięcia górnego do napięcia dolnego międzyprzewodowego w stanie jałowym:
0
0
d
g
U
U
= 0

z Dd
0 0 =

z Yy
0 0 =

z
df
gf
Dy
U
U
0 0
3
1
3
= =

z
df
gf
Yd
U
U
0 0 3
3
= =

z
df
gf
Dz
U
U
0 0
3
2
3
2
3
= =
z
df
gf
Yz
U
U
0 0
3
2
3
2
3
3
= =

Obciążenie transformatora:
Strata napięcia – wektor będący różnicą wektorów napięć obciążonej strony wtórnej i strony
pierwotnej:
1
'
2
U U U ÷ = A

Spadek napięcia – różnica algebraiczna pomiędzy wartościami skutecznymi napięcia strony
wtórnej (sprowadzonego do strony pierwotnej) i napięciem strony pierwotnej. Przy
pominięciu gałęzi poprzecznej schematu zastępczego, dla danego kąta przesunięcia
pomiędzy napięciem a prądem strony wtórnej cos¢
2
, spadek napięcia można wyrazić
zależnością:
2 2 1
'
2
sin cos ¢ ¢
z z
X R
U U U U U + ~ ÷ = A

lub z dokładnego wzoru:
26
2
2 2
2 2
) sin cos (
2
1
sin cos
¢ ¢
¢ ¢
z z
z z
R X
X R
U U
U U U
÷ +
+ + = A

Zmienność napięcia – spadek napięcia przy obciążeniu prądem znamionowym I
n
przy
danym cos¢
2
, przy znamionowym napięciu pierwotnym i znamionowej częstotliwości.
Z uwagi na zależność spadku napięcia od charakteru obciążenia i wartości prądu obciążenia
w praktyce wynika potrzeba regulacji napięcia. Najczęściej zmienia się przekładnię
transformatora w stanie beznapięciowym lub pod obciążeniem w zakresie ±5% poprzez
stosowanie przełącznika zaczepów.
Dla transformatorów dużych (blokowych i sieciowych) – regulacja pod obciążeniem - ±20%
Klasa izolacji (klasy ciepłoodporności)– dopuszczalne przyrosty temperatury:

Klasa A - 60°
Klasa E - 65°÷75°
Klasa B - 70°÷80°
Klasa F - 85°÷100°
Klasa H - 105°÷125°


(tolerancje w nawiasach zależą od sposobu pomiaru, typu i wielkości maszyny – dokładne
dane podano w Normach)
Klasa A i E: jedwab, bawełna, papier, preszpan, tekstolit bawełniany, emalie, lakiery na
bazie asfaltu, oleju lnianego, żywicy ftalowej i in.
Wyższe klasy – melamina, polwinyl, włókna i tkaniny szklane, azbestowe, tkanina oklejana
miką; materiały do opiekania na gorąco – mikanity (warstwy miki na podłożu nośnym,
klejone lepiszczami); lakiery nasycające na bazie żywic epoksydowych, poliestrowych,
poliuretanowych, silikonowych i innych.
W transformatorach energetycznych rolę dielektryka oprócz izolacji podstawowej stanowi
także olej transformatorowy – jednocześnie jest czynnikiem chłodzącym.

27
Wyposażenie transformatorów energetycznych:
Do wyposażenia transformatorów energetycznych można zaliczyć:
- Konserwator oleju – ograniczenie styku oleju z powietrzem (rozpuszczanie tlenu w
oleju – przyśpieszenie procesu starzenia izolacji, pogorszenie właściwości
izolacyjnych oleju itp...), umożliwienie zmian objętości oleju pod wpływem
temperatury, - zamiast konserwatora: kadź hermetyczna z poduszką azotową –USA) –
konserwator trójkomorowy z ochroną azotową, transformatory hermetyczne z
poduszką powietrzną itp...
- radiatory
- wentylatory
- chłodnice powietrzne i wodne
- rura wybuchowa (>2MVA) –zawór bezpieczeństwa, który ma zapobiegać możliwości
rozsadzenia kadzi wskutek zbyt dużego ciśnienia wewnętrznego, przy uszkodzeniach
połączonych z gwałtownym wydzielaniem gazu z oleju
- przekaźnik gazowo – podmuchowy (przekaźnik Buchholtza z 1921r) podstawowe
urządzenie sygnalizacyjne sygnalizujące: przeskoki w układzie izolacyjnym, zwarcia
międzyzwojowe, intensywne wyładowania niezupełne, iskrzenie na połączeniach toru
prądowego, większe lokalne przegrzania, nieszczelności kadzi powodujące wyciek
oleju – umieszczony w rurze łączącej kadź transformatora z konserwatorem oleju –
zasada działania wykorzystuje fakt termicznego rozkładu oleju, którego część
wydziela się w postaci gazu.
- wskaźniki temperatury i poziomu oleju
- przekładniki prądowe i napięciowe
- szafy sterownicze
- przepusty transformatorowe
- zawory
- układy pomiarowo – diagnostyczne
28
Oznaczenia końcówek transformatorów
- jednofazowe: A-X; a-x
- trójfazowe A-X, B-Y,A-Z, a-x, b-y, c-z, a
1
-x
1
, b
1
-y
1
,c
1
-z
1
, a
2
-x
2
, b
2
-y
2
,c
2
-z
2
,
Rodzaje pracy transformatorów:
- podwyższające napięcie (elektrowniane – generatorowe, blokowe- moc rzędu setek
MVA, przy wysokim napięciu wtórnym do 400kV)
- obniżające napięcie (zwykle dwustopniowo: np. 220/15 kV(sieciowe -duże moce
rzędu dziesiątek i setek MVA) +220/0.4 kV (220/0.231kV) – rozdzielcze moc ok.
63..1600kVA)
- przekazujące energię w kierunku zależnym od pracy układu energetycznego (np.
sprzęgające – dołączenia sieci o różnych wartościach wysokich napięć np. 220/400kV

Praca równoległa transformatorów:
1) przy sieci wtórnej nieobciążonej w uzwojeniach transformatorów nie płyną żadne
prądy poza prądami jałowymi w prądach pierwotnych
Ze wzrostem prądu obciążenia zewnętrznego transformatory obciążają się
równomiernie i osiągają swe prądy znamionowe jednocześnie
2) Prądy transformatorów są ze sobą w fazie (prąd obciążenia jest równy sumie
algebraicznej prądów transformatorów – lub inaczej : moc pozorna wszystkich
odbiorników równa się sumie arytmetycznej mocy pozornych transformatorów)
Warunek 1):
- równość przekładni – nierówność przekładni pociąga za sobą istnienie prądów
wyrównawczych, ograniczonych tylko impedancją wewnętrzną transformatorów.
Dopuszcza się odchyłkę przekładni równą 0.1 procentowego napięcia zwarcia, z tym,
że nie może być większa niż 0.5%)
- taka sama grupa połączeń transformatorów- napięcia między zaciskami
jednoimiennymi powinny być ze sobą w fazie- wartości chwilowe odpowiednich
napięć międzyzaciskowych muszą być w każdej chwili sobie równe


29
Warunek 3) –
Zgodność faz prądów-
Pokrywają się trójkąty zwarcia –
W praktyce spełnione jedynie dla nieznacznych różnic mocy znamionowych
transformatorów-
Stosunek mocy znamionowych nie może przekraczać 1:3
Warunek 2)
:-równomierne obciążanie się transformatorów:
...
) 3 (
) 3 (
) 2 (
) 2 (
) 1 (
) 1 (
= = =
n n n
I
I
I
I
I
I

Dla uproszczonego schematu zastępczego:
...
) 2 ( ) 2 ( ) 2 ( ) 2 ( ) 1 ( ) 1 (
= = =
z z z
Z I Z I Z I

Biorąc pod uwagę, że:
n
i
z
i
n
i
z
U
Z I
u
) ( ) (
) (
%
=

Otrzymamy dla wartości bezwzględnych:
...
) 3 (
) 3 (
) 3 (
) 2 (
) 2 (
) 2 (
) 1 (
) 1 (
) 1 (
= = =
z
n
z
n
z
n
u
I
I
u
I
I
u
I
I

Warunek 2) będzie zatem spełniony, gdy napięcia zwarcia transformatorów przeznaczonych
do pracy równoległej będą jednakowe.
Przepisy polskie dopuszczają odchyłkę ±10% napięcia zwarcia
30



Niesymetria obciążenia:
Metoda składowych symetrycznych:
Składowa zgodna:




Składowa przeciwna:



A
B
C
A
C
B
31
(
(
(
¸
(

¸

(
(
(
¸
(

¸

=
(
(
(
¸
(

¸

C
B
A
I
I
I
a a
a a
I
I
I
1 1 1
1
1
3
1
2
2
) 0 (
) 2 (
) 1 (

(
(
(
¸
(

¸

(
(
(
¸
(

¸

=
(
(
(
¸
(

¸

) 0 (
) 2 (
) 1 (
2
2
1
1
1 1 1
I
I
I
a a
a a
I
I
I
C
B
A

gdzie:
2
3
2
1
3 / 2
j e a
j
+ ÷ = =
t

2
3
2
1
3 / 4 2
j e a
j
÷ ÷ = =
t

1
2
÷ = + a a

0 1
2
= + + a a

Dla Składowej zgodnej i przeciwnej schemat zastępczy transformatora jest identyczny –
zwykle przyjmuje się schemat uproszczony (z pominięciem X
µ
i R
Fe
)
Składowa zerowa może płynąć jedynie wówczas, gdy w układzie połączeń wyprowadzono
przewód zerowy.
Zachowanie się transformatora dla tej składowej zależne jest od układu połączeń oraz od
budowy rdzenia transformatora. W układach połączeń z wyprowadzonym punktem zerowym
po stronie wtórnej (Yy
0
, Yz
0
) prądy składowej zerowej płyną jedynie po stronie wtórnej,
przy czym prądy tej składowej wytwarzają w rdzeniu strumienie składowej zerowej, które
zamykają się w transformatorach 3-kolumnowych przez powietrze (oraz kadź i elementy
konstrukcyjne zwiększając straty transformatora), natomiast w transformatorach
5-kolumnowych przez kolumny skrajne
Dla układów połączonych po stronie pierwotnej w trójkąt (Dy
0
) strumienie składowej
zerowej wytwarzają w trójkącie s.em., które powodują przepływ prądu wewnątrz trójkąta,
wytłumiając w ten sposób strumień tej składowej, stąd daje to możliwości pracy takiego
układu dla obciążeń niesymetrycznych. Dodatkowo układ umożliwia pracę przy jednej
uszkodzonej fazie (otwarty trójkąt).
W dużych transformatorach Yy
0
–dodatkowo nawija się uzwojenie połączone w trójkąt bez
wyprowadzania jego końcówek na zewnątrz jedynie po to, by wytłumić składową zerową
strumienia.
W połączeniach strony wtórnej w zygzak strumienie składowej zerowej znoszą się, co
umożliwia pracę w pełnym zakresie niesymetrycznego obciążenia
32
Przykład:
Yy
0
– obciążenie 1 –fazowe:
Strona wtórna – prądy fazowe są równe:
Ia=I
Ib=Ic=0
Składowe symetryczne dla strony wtórnej dla tego przypadku są równe:
(
(
(
¸
(

¸

(
(
(
¸
(

¸

=
(
(
(
¸
(

¸

0
0
1 1 1
1
1
3
1
2
2
) 0 (
) 2 (
) 1 (
I
a a
a a
I
I
I
w
w
w

I I I I
w w w
3
1
) 0 ( ) 2 ( ) 1 (
= = =

I I I
w p
0 0
1
3
1 1
) 1 ( ) 1 (
÷ = ÷ =


I I I
w p
0 0
1
3
1 1
) 2 ( ) 2 (
÷ = ÷ =

0
) 0 (
=
p
I




Prądy fazowe strony pierwotnej:
I I I I I I I
p p p A
0 0 0
1
3
2 1
3
1 1
3
1
) 2 ( ) 1 ( ) 0 (
÷ = ÷ ÷ = + + =

I a a I I a I a I I
p p p B
0 0
1
3
1
) (
1
3
1
2
) 2 ( ) 1 (
2
) 0 (
= + ÷ = + + =

I a a I I a I a I I
p p p C
0 0
1
3
1
) (
1
3
1
2
) 2 (
2
) 1 ( ) 0 (
= + ÷ = + + =


33
Sprawność transformatora:
obc j
P P P
P
A + A +
=
2
2
q

2 2 2 2
cos¢ I mU P =

j
P A
- straty jałowe
Straty obciążeniowe:
z z obc
R mI R mI P
2
2
2
2
1
1
0
= = A

z j
R mI P I mU
I mU
2
2
2 2 2 2
2 2 2
1
cos
cos
0
¢
¢
q
+ A +
=

z
j
R
U
I
I mU
P
2
2 2
2
2 2 2
1
cos cos
1
1
0 ¢ ¢
q
+
A
+
=

Przy danym I
2
- sprawność maleje ze zmniejszaniem się współczynnika mocy strony wtórnej
Przy stałym współczynniku mocy sprawność zależy jedynie od I
2
.
Wartość maksymalna sprawności występuje gdy:
0
2
=
dI
dq

0 )
1
cos cos
1 (
2
2 2
2
2 2 2 2
= +
A
+
z
j
R
U
I
I mU
P
dI
d
0 ¢ ¢

0
1
cos
1
cos
2
2 2 2
2
2
2
= +
A
÷
z
j
R
U I mU
P
0 ¢ ¢

obc z j
P mI R P A = = A
2
2
2
1
0

Sprawność energetyczna:
i obc
k
i
k
i j i
k
i
i
k
i
e
P t t P P t
P t
) (
1 1
2
1
2
1
A + A +
=
¿ ¿ ¿
¿
q

34
Wybrane stany nieustalone transformatora:

Założenia:
- amplituda napięcia na zaciskach pierwotnych ma wartość stałą niezależnie od zjawisk
zachodzących w transformatorze
- zwarcie występuje równocześnie na wszystkich trzech zaciskach wtórnych
(trójfazowe zwarcie symetryczne lub transformator jednofazowy)
- Stan zwarcia udarowego analizujemy jako włączenie transformatora przy zwartych
zaciskach wtórnych
Dla schematu uproszczonego:
z z z z z
L j R jX R Z e + = + =

dt
d
R u
z
z
+
+ =
1

z z z
i L = +

Napięcie zasilające:
) sin(
1 1 z m
t U u o e + =

Rozwiązanie takiego równania jest suma dwóch składowych (periodycznej i aperiodycznej):
za zp z
i i i + =

Składowa periodyczna:
) sin(
1
z z
z
m
zp
t
Z
U
i ¢ o e ÷ + =

Składowa aperiodyczna:
z
T
t
z z
z
m
za
e
Z
U
i
÷
÷ = ) sin(
1
¢ o

Stała czasowa:
z
z
z
R
L
T =

Wypadkowy prąd zwarcia zależy więc od momentu, w którym nastąpiło zwarcie. Gdy
pominiemy rezystancję transformatora (bliskie prawdy dla dużych jednostek) to składowa
aperiodyczna miałaby przebieg nietłumiony:
1 =
÷
z
T
t
e

35


Największa wartość prądu udarowego:
z z
I i 2 2 =

Gdzie I
z
jest wartością skuteczną prądu zwarcia w stanie ustalonym.
W transformatorach rzeczywistych (R
z
>0):
z z
I k i 2 2 =

k=1.08..1.3 dla małych transformatorów
k=1.7-1.85- dla dużych transformatorów
Tak duża wartość prądu udarowego może powodować:
- nadmierne grzanie się uzwojeń
- rozrywanie uzwojeń pod wpływem oddziaływania sił dynamicznych




Prąd włączenia transformatora:
(załączenie transformatora przy rozwartych uzwojeniach strony wtórnej)
Podobnie jak przy zwarciu równania stanu dynamicznego przyjmują postać:
dt
d
R u
0
0 1
+
+ =

z z
i L
0
= +

) sin(
0 1 1
o e + = t U u
m
W stanie jałowym wartość indukcyjności L
0
nie jest stała i zależy od stanu nasycenia
maszyny, stąd dla potrzeb analizy równanie dynamiki zapiszemy dla strumieni:
dt
d
L
R
t U
z m
+
+ + = +
0
0
1
) sin( o e

W stanie jałowym:
dt
d
L
R +
<< +
0
0

Dla uproszczenia analizy możemy przyjąć, Ze L
0
w tym równaniu jest stałe (natomiast przy
wyznaczaniu prądu z wartości strumienia analizę wykonamy zgodnie z krzywą
magnesowania rdzenia)
36
Podobnie jak przy zwarciu otrzymamy dwie składowe strumieni (periodyczną i
aperiodyczną):
) sin(
0 z z pm p
t ¢ o e ÷ + + = +

Składowa aperiodyczna:
0
0
T
t
a
Ce
÷
= +

Stała całkowania można wyznaczyć z warunków początkowych z uwzględnieniem
strumienia remanentu magnetycznego
Podobnie jak przy zwarciu stan przejściowy zależy od chwili włączenia transformatora do
sieci.
W najkorzystniejszym przypadku od razu powstaje strumień sinusoidalny równa
strumieniowi w stanie jałowym (ustalonym).
W najgorszym przypadku strumień może osiągnąć wartość:
r u
+ + + ~ + 2
max

Ponad dwukrotny wzrost strumienia powoduje silne nasycenie rdzenia i duży wzrost prądu
(nawet do 150I
0
>I
n
) co może prowadzić do zadziałania zabezpieczeń.

Strumień w rdzeniu przy najbardziej niekorzystnym włączeniu transformatora

Przebieg prądu włączenia transformatora

37
Transformatory specjalne
- transformatory trójuzwojeniowe: dwa różne napięcia odbiorcze – zamiast dwóch
jednostek dwuuzwojeniowych – istnieje możliwość rozdzielenia parametrów
zwarciowych (rezystancji i reaktancji zwarcia ) poprzez wykonanie trzech prób
zwarcia (Z
12
, Z
23
, Z
13
)
- Autotransformator – część uzwojenia jest wspólna dla strony górnego i dolnego
napięcia
I
d
I
g
I
U
d
U
g
A
C
B

Dla Ig=0 – stan jałowy:
0
Ug
z
z
U U U
AB
AC
AB AC d
= = =

Przekładnia autotransformatora:
d
g
AC
AB
z
z
z
z
= = 0

Przy pominięciu strat wywołanych prądem I, to otrzymamy:
g g d d
I U I U =

g g
d
g
d
I I
U
U
I 0 = =

I I I
g d
+ =

W przybliżeniu:
0
d
d g d
I
I I I I ÷ = ÷ =

0
0 1 ÷
=
d
I I

Jeśli przekładnia jest bliska jedności, to prąd I jest bardzo mały, a więc na autotransformator
potrzeba mniej miedzi- stąd czasami stosuje się nazwę transformator oszczędnościowy
Nie uwzględniając strat:
g g d d
I U I U S = =

S- jest tzw. mocą przechodnią transformatora
Moc własna autotransformatora (decyduje o wymiarach):
0
0 1
'
÷
= = S I U S
d

38

Schemat połączeń trójfazowego układu prostowniczego trójpulsowego

Wykresy prądów w trójfazowym transformatorze prostownikowym

Blachy transformatora jednofazowego układane na zakładkę

Połączenie jarzma kolumną na styk

Przekrój kolumny rdzenia transformatora

Mocowanie pakietu blach za pomocą śruby

2

Typowe rdzenie magnetyczne zaplatane transformatorów jednofazowych i trójfazowych

3

35 mm przy zaplataniu pojedynczymi blachami (1) i dla blachy walcowanej na gorąco (2) 4 .Przebieg strumienia w miejscu zaplatania rdzenia Wartości zastępczej szczeliny w funkcji indukcji dla blachy walcowanej na zimno o grubości 0.

44 z2 f m 5 .44 zf m W przypadku transformatora jednofazowego siły elektromotoryczne indukowane przez część wspólną strumienia: E1  4.Założenie:    m sin t Wartość chwilową siły elektromotorycznej indukowanej w uzwojeniu składającego się z z zwojów można obliczyć z zależności: d d e z dt dt Po obliczeniu pochodnej: e  z m cos t Wartość maksymalna: E m  z m Wartość skuteczna: E  4.44 z1 f m E2  4.

rezystancja uzwojenia wtórnego X2. na której mamy napięcie U2. Ze strumień rozproszenia związana wartość reaktancji rozproszenia poszczególnych uzwojeń.reaktancja rozproszenia uzwojenia pierwotnego gdzie: R2. Równanie dla tego obwodu przyjmuje postać: E 2  R2 I 2  jX 2 I 2  U 2 gdzie: R1. który nie ma części wspólnej pomiędzy uzwojeniami.Poza strumieniem wspólnym każde z uzwojeń wytwarza strumień rozproszenia.reaktancja rozproszenia uzwojenia wtórnego I1 –prąd strony pierwotnej I2 –prąd strony wtórnej U2 – napięcie na zaciskach strony wtórnej 6 .rezystancja uzwojenia pierwotnego X1. Pierwsze uzwojenie zasilone jest napięciem U1. Równanie dla tego obwodu ma postać: U 1  R1 I 1  jX 1 I 1  E1 Uzwojenie strony wtórnej może być obciążone impedancją.

stąd równanie strony wtórnej możemy pomnożyć przez przekładni e zwojową zdefiniowaną jako: z1 z  z2 otrzymamy: z2 z2 z E 2  R2 I 2  jX 2 I 2  z U 2 z z z E 2  z ' 2 I2 R2  2 z ' 2 ' 2 z I2 jX 2z2  z U 2 ' 2 ' 2 ' 2 podstawiając we wzorze nowe zmienne strony wtórnej (sprowadzone na stronę pierwotną) otrzymamy: E  I R  jI X U przy czym: E 2  E1 ' otrzymamy komplet równań opisujących pracę transformatora w stanach ustalonych: U 1  R1 I 1  jX 1 I 1  E1 E1  I R  j I X  U ' 2 ' 2 ' 2 ' 2 Przyjmując.Wartości sem po obu stronach transformatora są do siebie proporcjonalne i różnią się jedynie liczbą zwojów. że: ' 2 E1  j I  X  uzyskujemy schemat zastępczy transformatora w postaci: 7 .

Wartość rezystancji RFE dodano tu dla umożliwienia uwzględnienie strat na histerezę i prądy wirowe w rdzeniu transformatora 8 .

Równania transformatora można także zapisać dla dowolnego stanu pracy w postaci równać różniczkowych wynikających z założenia liniowości obwodu magnetycznego: d 1 u1  R1i1  dt d 2 u2  R2i2  dt  1  L1i1  Mi2 gdzie:  2  L2i2  Mi1 Ls1  z 1  s1 2 L1  Ls1  Lm1 Lm1  z 12  2 Ls 2  z 2  s 2 L2  Ls 2  Lm 2 2 Lm 2  z 2  Przy czym: L1 – indukcyjność własna uzwojenia pierwotnego L2 – indukcyjność własna uzwojenia wtórnego Ls1 – indukcyjność związana ze strumieniem rozproszenia uzwojenia pierwotnego Ls2 – indukcyjność związana ze strumieniem rozproszenia uzwojenia wtórnego Lm1 – indukcyjność uzwojenia pierwotnego związana ze strumieniem głównym (wspólnym) Lm2 – indukcyjność uzwojenia wtórnego związana ze strumieniem głównym (wspólnym) Jeśli pomnożymy równania wirnika przez wartość przekładni zwojowej otrzymamy: 2 2 2 2 2 d   uRi   dt  z1 z2 9 .

prądowe przyjmują postać:  2  L2i2  Mi1  '  L' i '  Lm1i1 2 2 2 z1 M 1  z1 z 2   z 12   Lm1 z2 Komplet równań transformatora dla wielkości sprowadzonych do strony pierwotnej przy założeniach liniowości modelu przyjmuje postać: d 1 u1  R1i1  u '2  R2' i 2'  dt dt 1  L1i1  Lm1i '2  2'  L'2 i2'  Lm1i1 d 2' 10 .Oznaczmy: u '2  u2 i2 ' i2   L'2  L2 2 L ' m2 2  '   2 2 R '2  R2 2 L's 2  Ls 2 2 2 2 2  z1   Lm 2  z    Lm1 z   2 Równania strumieniowo .

Po podstawieniu równań strumieniowo – prądowych do równań napięciowych otrzymamy: ' 1 2 1 11 s1 m1 m1 di di u  R i  (L  L ) L dt dt di2' di1' u '2  R 2' i 2'  ( L's 2  Lm1 )  Lm1 dt dt d (i1  i '2 ) di1 u1  R1i1  Ls1  Lm1 dt dt di2' d (i1  i 2' ) u '2  R 2' i 2'  L's 2  Lm1 dt dt Podstawiając: i  i1  i2 ' L  Lm1 Otrzymamy postać równań na podstawie której możemy narysować schemat zastępczy: i1 u1 di di1 u1  R1i1  Ls1  L dt dt ' di 2 di ' ' ' ' u 2  R 2 i 2  Ls 2  L dt dt R2 L2 R1 L1 ' ' Lu i2 ' u2 ' 11 .

Przy zasilaniu sinusoidalnym. w stanie ustalonym schemat zastępczy można przedstawić w postaci: I1 U1 R1 X1 IFe Iu R2 ' X2 ' I2 ' U2 ' RFe Xu Kształt prądu magnesującego uwzględniający nieliniową zależność pomiędzy natężeniem pola i indukcją magnetyczną ferromagnetycznego rdzenia transformatora 12 .

.. f   2 2 2 2 2 I 1  m3  m5  m7  m9  ..) If  I f 1m 2 2 2 2 2 1  m3  m5  m7  m9  ...Skład harmoniczny prądu magnesującego: i f  I f 1m sin t  I f 3m sin 3t  I f 5 m sin 5t  .. If  I f 1m f Współczynnik szczytu krzywej prądu magnesującego ma wartość: Im 1  m3  m5  m7  m9  .. m  I fm I fm1 i f  I f 1m (1  m3  m5  m7  m9  . 13 ....

30. Ph0.p1.5T) .25 Bm=1. stratności (straty mocy w jednostce masy).00.50. podawanej przy określonej częstotliwości i indukcji (zwykle 50Hz i 1T (lub1.7T(nasycenie) – x=2.51.8W/kg Typowa grubość blach: 0.Straty w żelazie: Straty mocy wywołane histerezą: Ph  kh fB f – częstotliwość Bm.p1.0W/kg .81.41.0(4)1.6T – x=2.4W/kg ..75Pfe 14 .25Pfe.wartość maksymalna indukcji x m Kh – stała zależna od składu chemicznego i obróbki Dla blachy anizotropowej (walcowana na zimno): Bm<1.45T – x=2 1.6 Straty mocy wywołane prądami wirowymi: 2 Pw  k w f 2 Bm W praktyce straty wyznacza się na podstawie tzw.p1.45<Bm<1.6 Wartość stratności jak i indukcji nasycenia zależy od kierunki magnesowania (anizotropia!) – indukcja nasycenia w zależności od kierunku magnesowanie: Zimno walcowana = 1.8T Gorąco walcowana = 1.dla blachy walcowanej na gorąco: .5 mm Pw0.350.

bardzo mała stratność.90. Udział strat od prądów wirowych zwykle jest rzędu 40%-50% strat całkowitych w żelazie Współczynnik wypełnienia rdzenia: k k=0. Blachy nanokrystaliczne.95 – blachy gorąco walcowane k=0. od razu tworzy się warstwa izolacyjne (w postaci tlenku) – materiał bardzo drogi. o bardzo małej stratności – istotna wada – materiał bardzo kruchy – trudna obróbka.2.Technologia najnowsza: blachy amorficzne (szybkie studzenie gorącego metalu na podłożu .uzyskuje się bardzo małe grubości blach przy indukcji nasycenia ok.11 15 .1T.98 – blachy zimnowalcowane S fe S fe  Sizol Wartość średnia napięcia dla półokresu 1 2 Eśr  edt T  2 0 T 2 4 Eśr   z  d  z m T  T Współczynnik kształtu:  E k  Eśr Wartość rzeczywista siły elektromotorycznej indukowanej w uzwojeniach transformatora: E  4 k fz  m dla sinusoidy: k=1.

nierównomiernego rozkładu indukcji..Obliczanie strat mocy w żelazie: Pż  k p ( pk mk  p j m j ) kp – współczynnik strat dodatkowych w żelazie (1. mj – masy kolumn i jarzm Składowa czynna prądu biegu jałowego: I ocz Pż Pż   E U Obliczanie prądu magnesującego: Q  k q (qk mk  q j m j ) qj. nieciągłości obwodu magnetycznego.7) (zależny np.5. niezgodności kierunku magnesowania..1. stąd istnieje dążność do minimalizacji grubości szczeliny powietrznej transformatora poprzez odpowiednie zaplatanie rdzeni i jarzm transformatora. 16 .) I  Q Q  E U 2 2 I o  I 0cz  I  Obliczanie wartości prądu magnesującego z prawa przepływu Wartość maksymalna: I fm z   H xlx Wartość skuteczna: If H l  z s x x s – współczynnik szczytu (dla sinusoidy s 1.2. pj – stratności odpowiadające indukcjom w jarzmach i w kolumnach mk.41) Największy wpływ na spadek napięcia magnetycznego ma grubość szczeliny powietrznej . naprężeń mechanicznych itp.w zależności od sposobu zaplatania rdzenia) pk. qk – pobór jednostkowy mocy biernej dla uzyskania maksymalnych indukcji (z charakterystyk dla danego materiału) kq – współczynnik doświadczalny (2. od indukcji maksymalnej.

44 z 2 s fS 0 I0 io  100 %  0. wówczas: H If  z s  H    0 S 0 B U  4.5% In 17 .5.44 zf U If   c 4..Pomińmy spadek napięcia magnetycznego w rdzeniu.

Xz – rezystancja i reaktancja zwarcia Wartość skuteczna napięcia zwarcia: U1z  I1n Rz2  X z2 Procentowe napięcie zwarcia: uz% U 1z  100 %  5  15 % U 1n Czynne napięcie zwarcia: U rz  U1z cos z Bierne napięcie zwarcia: U rz  U1z sin  z 18 .Zwarcie pomiarowe transformatora: Pomijając prąd magnesujący w czasie stanu zwarcia otrzymamy schemat uproszczony: I1z R1 U1z X1 R2 ' X2 ' Napięcie zwarcia: ' ' U 1z  I 1n ( R1  R2  jX 1  jX 2 ) U 1z  I 1n ( Rz  jX z ) Rz.

Kąt zwarciowy określony jest zależnością: tg z  Xz RZ Impedancja znamionowa: Zn  U fn I fn Wartość względna impedancji zwarciowej: Z z Z z I fn U z z zr     u zr Z n Z n I fn U n Wartość względna rezystancji i reaktancji zwarciowej: Rz rzr   u Rz r Zn x zr  Xz  u X zr Zn Straty obciążeniowe (straty w uzwojeniach): 2 PCu  kRz I n k – współczynnik strat dodatkowych (wynikających ze zjawiska związanego z nierównomiernym rozkładem prądu w przekroju przewodnika) 19 .

Transformatory trójfazowe Rdzeń trójfazowy symetryczny 20 .

Transformator trójfazowy kolumnowy 21 .

Transformator trójfazowy płaszczowy 22 .

zatem prąd przewodowy i napięcia są sinusoidalne.Toroidalny transformator trójfazowy firmy Trafber Sposoby połączeń: Y. prąd 3 harmonicznej zamyka się wewnątrz trójkąta! W dużych transformatorach z układem połączeń Yy stosuje się wewnętrzne dodatkowe uzwojenie połączone w trójkąt (bez wyprowadzonych końcówek – tylko w celu tłumienia3-harmonicznej w strumienia Up Uf I p  3I f Z – zygzak . napięcie indukowane (fazowe) zawiera 3 harmoniczną – odbiornik połączony na napięcie fazowe ma odkształcone napięcie U p  3U f Ip  If D – trójkąt – 3 harmoniczna prądu mogą płynąć. jakie wystąpiłoby.3 – harmoniczne w napięciu indukowanym znoszą się! – w napięciach fazowych nie ma 3 harmonicznej pomimo odkształconego napięcia! U p  3U fz I p  I f U fz  2 U  3 U cos  U 2 6 2 1.15 U – napięcie fazowe. gdyby obydwie połówki uzwojenia zygzaka stanowiły jedną fazę – o 15% większe zużycie miedzi na budowę zygzaka! 23 .gwiazda –+ przewód zerowy: przy sinusoidalnym napięciu fazowym prąd magnesujący zawiera 3 – harmoniczną – bez przewodu zerowego strumień jest odkształcony. tłumiąc 3 –harmoniczne w strumieniu.

10 Yd. 11 24 . 4. 5. 9. 2.Grupy połączeń transformatorów trójfazowych Przesunięcie godzinowe – kąt pomiędzy wektorem napięcia strony górnej i strony dolnej (liczony zgodnie z kierunkiem ruchu wskazówek zegara liczony w godzinach –1h . 7. 3. 2. 6.30 = /6 rad) Yy. Yz – 1. 6. 6. 8. 8. 10 Zalecenia PN :0. 5. 11 Dz – 0. Dd – 0. 4.

Przy pominięciu gałęzi poprzecznej schematu zastępczego. dla danego kąta przesunięcia pomiędzy napięciem a prądem strony wtórnej cos2.Przekładnia transformatora .stosunek napięcia górnego do napięcia dolnego międzyprzewodowego w stanie jałowym:   Dy  Dz  U g0 Ud 0 U gf U df U gf Dd   z Yy   z U gf 3 1  z Yd   3z U df 3 3 U df 2 U gf 3 2   z Yz   z 3 3 3 3 3 U df 3 2 2 Obciążenie transformatora: Strata napięcia – wektor będący różnicą wektorów napięć obciążonej strony wtórnej i strony pierwotnej: U  U 2  U 1 ' Spadek napięcia – różnica algebraiczna pomiędzy wartościami skutecznymi napięcia strony wtórnej (sprowadzonego do strony pierwotnej) i napięciem strony pierwotnej. spadek napięcia można wyrazić zależnością: U  U  U1  U Rz cos2  U X z sin 2 ' 2 lub z dokładnego wzoru: 25 .

tkanina oklejana miką. Z uwagi na zależność spadku napięcia od charakteru obciążenia i wartości prądu obciążenia w praktyce wynika potrzeba regulacji napięcia. lakiery na bazie asfaltu.6575 Klasa B . przy znamionowym napięciu pierwotnym i znamionowej częstotliwości.U  U Rz cos 2  U X z sin  2  1  (U X z cos 2  U Rz sin  2 ) 2 2 Zmienność napięcia – spadek napięcia przy obciążeniu prądem znamionowym I n przy danym cos2. emalie. Wyższe klasy – melamina. 26 . żywicy ftalowej i in.60 Klasa E . lakiery nasycające na bazie żywic epoksydowych.85100 Klasa H . polwinyl. oleju lnianego. preszpan. typu i wielkości maszyny – dokładne dane podano w Normach) Klasa A i E: jedwab. klejone lepiszczami). materiały do opiekania na gorąco – mikanity (warstwy miki na podłożu nośnym.7080 Klasa F . Dla transformatorów dużych (blokowych i sieciowych) – regulacja pod obciążeniem . silikonowych i innych. poliuretanowych. włókna i tkaniny szklane. azbestowe.20% Klasa izolacji (klasy ciepłoodporności)– dopuszczalne przyrosty temperatury: Klasa A .105125 (tolerancje w nawiasach zależą od sposobu pomiaru. papier. W transformatorach energetycznych rolę dielektryka oprócz izolacji podstawowej stanowi także olej transformatorowy – jednocześnie jest czynnikiem chłodzącym. Najczęściej zmienia się przekładnię transformatora w stanie beznapięciowym lub pod obciążeniem w zakresie 5% poprzez stosowanie przełącznika zaczepów. poliestrowych. bawełna. tekstolit bawełniany.

rura wybuchowa (>2MVA) –zawór bezpieczeństwa.szafy sterownicze . nieszczelności kadzi powodujące wyciek oleju – umieszczony w rurze łączącej kadź transformatora z konserwatorem oleju – zasada działania wykorzystuje fakt termicznego rozkładu oleju.przepusty transformatorowe .układy pomiarowo – diagnostyczne 27 . . pogorszenie właściwości izolacyjnych oleju itp.. iskrzenie na połączeniach toru prądowego.wskaźniki temperatury i poziomu oleju .przekładniki prądowe i napięciowe ..zamiast konserwatora: kadź hermetyczna z poduszką azotową –USA) – konserwator trójkomorowy z ochroną azotową.. umożliwienie zmian objętości oleju pod wpływem temperatury.chłodnice powietrzne i wodne .).wentylatory . intensywne wyładowania niezupełne. transformatory hermetyczne z poduszką powietrzną itp. który ma zapobiegać możliwości rozsadzenia kadzi wskutek zbyt dużego ciśnienia wewnętrznego.radiatory .zawory ..przekaźnik gazowo – podmuchowy (przekaźnik Buchholtza z 1921r) podstawowe urządzenie sygnalizacyjne sygnalizujące: przeskoki w układzie izolacyjnym. większe lokalne przegrzania. . którego część wydziela się w postaci gazu.Konserwator oleju – ograniczenie styku oleju z powietrzem (rozpuszczanie tlenu w oleju – przyśpieszenie procesu starzenia izolacji. przy uszkodzeniach połączonych z gwałtownym wydzielaniem gazu z oleju . zwarcia międzyzwojowe. .Wyposażenie transformatorów energetycznych: Do wyposażenia transformatorów energetycznych można zaliczyć: .

trójfazowe A-X. b2-y2.c2-z2. przy wysokim napięciu wtórnym do 400kV) . b-y.1 procentowego napięcia zwarcia. że nie może być większa niż 0. c-z.wartości chwilowe odpowiednich napięć międzyzaciskowych muszą być w każdej chwili sobie równe 28 .taka sama grupa połączeń transformatorównapięcia między zaciskami jednoimiennymi powinny być ze sobą w fazie.równość przekładni – nierówność przekładni pociąga za sobą istnienie prądów wyrównawczych. ograniczonych tylko impedancją wewnętrzną transformatorów.4 kV (220/0.5%) . blokowe. Dopuszcza się odchyłkę przekładni równą 0. B-Y. Rodzaje pracy transformatorów: .przekazujące energię w kierunku zależnym od pracy układu energetycznego (np. 63. a1-x1.jednofazowe: A-X.1600kVA) . b1-y1. 220/400kV Praca równoległa transformatorów: 1) przy sieci wtórnej nieobciążonej w uzwojeniach transformatorów nie płyną żadne prądy poza prądami jałowymi w prądach pierwotnych Ze wzrostem prądu obciążenia zewnętrznego transformatory obciążają się równomiernie i osiągają swe prądy znamionowe jednocześnie 2) Prądy transformatorów są ze sobą w fazie (prąd obciążenia jest równy sumie algebraicznej prądów transformatorów – lub inaczej : moc pozorna wszystkich odbiorników równa się sumie arytmetycznej mocy pozornych transformatorów) Warunek 1): . a-x. a-x .c1-z1. a2-x2.Oznaczenia końcówek transformatorów . 220/15 kV(sieciowe -duże moce rzędu dziesiątek i setek MVA) +220/0. sprzęgające – dołączenia sieci o różnych wartościach wysokich napięć np.podwyższające napięcie (elektrowniane – generatorowe.A-Z.obniżające napięcie (zwykle dwustopniowo: np..231kV) – rozdzielcze moc ok.moc rzędu setek MVA. z tym.

Przepisy polskie dopuszczają odchyłkę 10% napięcia zwarcia 29 ..Warunek 3) – Zgodność faz prądówPokrywają się trójkąty zwarcia – W praktyce spełnione jedynie dla nieznacznych różnic mocy znamionowych transformatorówStosunek mocy znamionowych nie może przekraczać 1:3 Warunek 2) :-równomierne obciążanie się transformatorów: I (1) I (1) (1) (1) n  I ( 2) I ( 2) n  I ( 3) I ( 3) n  . ( 2) () uzi% ( I ni ) Z z(i )  Un Otrzymamy dla wartości bezwzględnych: I (1) In ( u z1)  (1) I ( 2) In ( u z 2)  ( 2) I ( 3) In ( u z3)  ..... Dla uproszczonego schematu zastępczego: I Zz  I Biorąc pod uwagę.. gdy napięcia zwarcia transformatorów przeznaczonych do pracy równoległej będą jednakowe. że: ( 2) Zz  I ( 2) ( 2) Z z  . ( 3) Warunek 2) będzie zatem spełniony.

Niesymetria obciążenia: Metoda składowych symetrycznych: Składowa zgodna: C A B Składowa przeciwna: B A C 30 .

Zachowanie się transformatora dla tej składowej zależne jest od układu połączeń oraz od budowy rdzenia transformatora. gdy w układzie połączeń wyprowadzono przewód zerowy.. W układach połączeń z wyprowadzonym punktem zerowym po stronie wtórnej (Yy0 .em. Dodatkowo układ umożliwia pracę przy jednej uszkodzonej fazie (otwarty trójkąt). co umożliwia pracę w pełnym zakresie niesymetrycznego obciążenia 31 . W dużych transformatorach Yy0 –dodatkowo nawija się uzwojenie połączone w trójkąt bez wyprowadzania jego końcówek na zewnątrz jedynie po to. by wytłumić składową zerową strumienia. które powodują przepływ prądu wewnątrz trójkąta. stąd daje to możliwości pracy takiego układu dla obciążeń niesymetrycznych. Yz0) prądy składowej zerowej płyną jedynie po stronie wtórnej.I  1 a  ( 2)  1  I   1 a 2   I ( 0)  3 1 1    (1) a2  I A   a I B    1  I C    j 2 / 3 I A   1  I   a 2  B  I C   a    gdzie: (1) 1 1  I    I ( 2)  a 1   (0) a 2 1  I    1 3 ae   j 2 2 1 3 a 2  e j 4 / 3    j 2 2 a  a 2  1 1  a  a2  0 Dla Składowej zgodnej i przeciwnej schemat zastępczy transformatora jest identyczny – zwykle przyjmuje się schemat uproszczony (z pominięciem X i RFe) Składowa zerowa może płynąć jedynie wówczas. wytłumiając w ten sposób strumień tej składowej. W połączeniach strony wtórnej w zygzak strumienie składowej zerowej znoszą się. przy czym prądy tej składowej wytwarzają w rdzeniu strumienie składowej zerowej. natomiast w transformatorach 5-kolumnowych przez kolumny skrajne Dla układów połączonych po stronie pierwotnej w trójkąt (Dy0) strumienie składowej zerowej wytwarzają w trójkącie s. które zamykają się w transformatorach 3-kolumnowych przez powietrze (oraz kadź i elementy konstrukcyjne zwiększając straty transformatora).

Przykład: Yy0 – obciążenie 1 –fazowe: Strona wtórna – prądy fazowe są równe: Ia=I Ib=Ic=0 Składowe symetryczne dla strony wtórnej dla tego przypadku są równe: 1  I (w )  1 a  ( 2)  1  2  I w   3 1 a  I (w0)  1 1    a2  I   a  0   1  0   1 (1) ( 2) ( 0) Iw  Iw  Iw  I 3 Ip ( 2) 11 I  I  I  3 ( 0) 11 ( 2) 1  I w  I Ip  3 (1) p (1) w 1 0 Prądy fazowe strony pierwotnej: 11 11 21 I I  I 3 3 3 11 11 ( 0) (1) ( 2) I B  I p  a2 I p  aI p   I (a 2  a)  I 3 3 11 11 ( 0) (1) 2 ( 2) 2 I C  I p  aI p  a I p   I (a  a)  I 3 3 IA Ip Ip Ip  ( 0) (1) ( 2) 32 .

sprawność maleje ze zmniejszaniem się współczynnika mocy strony wtórnej Przy stałym współczynniku mocy sprawność zależy jedynie od I2.Sprawność transformatora: P2  P2  Pj  Pobc  Pj . Wartość maksymalna sprawności występuje gdy: Pj d I2 1 (1   Rz )  0 dI 2 mU 2 I 2 cos 2 U 2 cos 2  2 1 1   Rz  0 mU 2 I 22 cos 2 U 2 cos 2  2 Pj Pj  Sprawność energetyczna: 1 2 Rz mI 22  Pobc e  t P 1 k i 2i k t P 1 k i 2i  Pj  ti   ti P( obc ) i 1 1 k 33 .straty jałowe Straty obciążeniowe: P2  mU 2 I 2 cos 2 1 2 2 Pobc  mI12 Rz  mI 2   mU 2 I 2 cos 2 Rz 2 mU 2 I 2 cos 2  Pj  mI 2 1  2 Rz  1 1 Pj I2 1  Rz 2 mU 2 I 2 cos 2 U 2 cos 2  d 0 dI 2 Przy danym I2 .

Stan zwarcia udarowego analizujemy jako włączenie transformatora przy zwartych zaciskach wtórnych Dla schematu uproszczonego: Z z  Rz  jX z  Rz  jLz dz u1  Rz  dt z  Lziz Napięcie zasilające: u1  U1m sin(t   z ) iz  izp  iza Rozwiązanie takiego równania jest suma dwóch składowych (periodycznej i aperiodycznej): Składowa periodyczna: U1m izp  sin(t   z   z ) Zz Składowa aperiodyczna: iza  Stała czasowa: U1m sin( z   z )e Zz Lz Tz  Rz  t Tz Wypadkowy prąd zwarcia zależy więc od momentu. Gdy pominiemy rezystancję transformatora (bliskie prawdy dla dużych jednostek) to składowa aperiodyczna miałaby przebieg nietłumiony:  e t Tz 34 1 . w którym nastąpiło zwarcie.amplituda napięcia na zaciskach pierwotnych ma wartość stałą niezależnie od zjawisk zachodzących w transformatorze .zwarcie występuje równocześnie na wszystkich trzech zaciskach wtórnych (trójfazowe zwarcie symetryczne lub transformator jednofazowy) .Wybrane stany nieustalone transformatora: Założenia: .

rozrywanie uzwojeń pod wpływem oddziaływania sił dynamicznych Prąd włączenia transformatora: (załączenie transformatora przy rozwartych uzwojeniach strony wtórnej) Podobnie jak przy zwarciu równania stanu dynamicznego przyjmują postać: d0 u1  R0  dt z  L0iz u1  U1m sin(t   0 ) W stanie jałowym wartość indukcyjności L0 nie jest stała i zależy od stanu nasycenia maszyny. W transformatorach rzeczywistych (Rz>0): iz  k 2 2 I z k=1.dla dużych transformatorów Tak duża wartość prądu udarowego może powodować: ..3 dla małych transformatorów k=1.7-1. Ze L0 w tym równaniu jest stałe (natomiast przy wyznaczaniu prądu z wartości strumienia analizę wykonamy zgodnie z krzywą magnesowania rdzenia) 35 .08.1. stąd dla potrzeb analizy równanie dynamiki zapiszemy dla strumieni: R0 d U1m sin(t   z )   L0 dt R0 d   L0 dt W stanie jałowym: Dla uproszczenia analizy możemy przyjąć.nadmierne grzanie się uzwojeń .85.Największa wartość prądu udarowego: iz  2 2 I z Gdzie Iz jest wartością skuteczną prądu zwarcia w stanie ustalonym.

Strumień w rdzeniu przy najbardziej niekorzystnym włączeniu transformatora Przebieg prądu włączenia transformatora 36 . W najgorszym przypadku strumień może osiągnąć wartość: max  2u  r Ponad dwukrotny wzrost strumienia powoduje silne nasycenie rdzenia i duży wzrost prądu (nawet do 150I0>In) co może prowadzić do zadziałania zabezpieczeń.Podobnie jak przy zwarciu otrzymamy dwie składowe strumieni (periodyczną i aperiodyczną): 0 p  pm sin(t   z   z ) 0 a  Ce  t T0 Składowa aperiodyczna: Stała całkowania można wyznaczyć z warunków początkowych z uwzględnieniem strumienia remanentu magnetycznego Podobnie jak przy zwarciu stan przejściowy zależy od chwili włączenia transformatora do sieci. W najkorzystniejszym przypadku od razu powstaje strumień sinusoidalny równa strumieniowi w stanie jałowym (ustalonym).

Z23. Z13) .Autotransformator – część uzwojenia jest wspólna dla strony górnego i dolnego napięcia B Ig Id Ud C I A Ug Dla Ig=0 – stan jałowy: U d  U AC  U AB Przekładnia autotransformatora: z AC Ug  z AB  z AB z g   z AC zd Przy pominięciu strat wywołanych prądem I.stąd czasami stosuje się nazwę transformator oszczędnościowy Nie uwzględniając strat: S  U d Id  U g I g S.transformatory trójuzwojeniowe: dwa różne napięcia odbiorcze – zamiast dwóch jednostek dwuuzwojeniowych – istnieje możliwość rozdzielenia parametrów zwarciowych (rezystancji i reaktancji zwarcia ) poprzez wykonanie trzech prób zwarcia (Z12. to otrzymamy: U d Id  U g I g W przybliżeniu: Id  Id Ug Ud I g  I g I  Id Id  Ig  I I  Id  I g  Id    1  Jeśli przekładnia jest bliska jedności. a więc na autotransformator potrzeba mniej miedzi.jest tzw. to prąd I jest bardzo mały. mocą przechodnią transformatora  1 S  Ud I  S Moc własna autotransformatora (decyduje o wymiarach):  ' 37 .Transformatory specjalne .

Schemat połączeń trójfazowego układu prostowniczego trójpulsowego Wykresy prądów w trójfazowym transformatorze prostownikowym 38 .