2000 jaar proberen om Jezus te volgen...

Een inleidend overzicht door Bram Cools

Inleiding Deze tekst is oorspronkelijk ontstaan uit een lezing die ik gegeven heb in ‘the basement’ (breeze Antwerpen) waaruit bleek dat deze materie redelijk onbekend is in veel evangelische kringen, maar dat de interesse erin wel groot is. Dus bij deze probeer ikzelf om die leegte wat op te vullen, temeer daar onze geschiedenis als christenen veel te belangrijk is om hem niet te kennen. Onze (evangelische) kerk is niet uit het niets gekomen! Zolang bestaat ze trouwens zelf ook nog niet in haar vorm zoals we die kennen... Maar heel dikwijls hebben wij als evangelischen en pinksterchristenen heel weinig notie van wat er allemaal gebeurd is tussen de tijd van de apostelen en nu. Iedereen zal wel iets weten over Maarten Luther en de reformatie, maar wat er verder allemaal nog gebeurd is voor er zelfs maar protestanten laat staan evangelischen waren is meer duister. Alhoewel we ondanks dat toch een hele erfenis van meeslepen vanuit heel die geschiedenis. Natuurlijk is dit een moeilijk onderwerp om in kaart te brengen. De Kerkgeschiedenis omvat 2000 jaar, en heel diverse stromingen, namen, ideëen en gebeurtenissen. Het is enerzijds als een boom die in alle richtingen vertakt; maar aan de andere kant is een een patroon in te zien van bewegingen die op heel verschillende manieren terug proberen te gaan naar de basis. Soms kan dat binnen de bestaande kerk (denk aan Fransiscus van Assisi), soms is dat onmogelijk en onstaat er een kerkscheuring (denk aan Luther), iets wat zeker sinds de reformatie gezorgd heeft voor een oneindig lappendeken van enorm veel denominaties, kerken en kerkjes (volgens sommigen 40.000) waarbij je tussen de bomen het bos niet ziet. Volledig zijn is dus geen mogelijkheid, dan krijg je en boek met een half intenet aan gegevens, en daar zou niemand nog iets aan hebben. Dus ik pretendeer niet volledig te zijn, en ik raad iedereen aan om verder te lezen. Deze inleiding tot de kerkgeschiedenis heeft de bedoeling om geschreven te zijn vanuit de algemene ‘grote traditie’ van het Christendom, wat C.S. Lewis ‘mere christianity’1 noemde, een Christendom dat, in de originele betekenis van de woorden zowel orthodox, katholiek als evangelisch is. Orthodox2, in de betekenis van de juiste leer volgend. Katholiek, in de zin van deel zijnde van die ene Universele Kerk van alle tijden, het Lichaam van Christus zelf. En Evangelisch in de zin van gebaseerd op het goede nieuws van Christus3. Ik zal dus proberen om zoveel mogelijk stromingen en richtingen aan bod te laten komen, en dan ook vooral diegene die teruggrijpen naar het volgen van Jezus Christus zelf, zonder wie er natuurlijk geen enkele sprake kan zijn van een zinnig Christendom. In eerste instantie is dit geschreven met een vlaams evangelisch publiek in gedachten, maar ik hoop dat ze ook voor mensen uit de andere Christelijke tradities, en ook voor andere geinteresseerden, bruikbaar kan zijn.

1

C.S. Lewis, mere christianity, vertaald als ‘onversneden Christendom’. Het idee is om zonder specifiek één van de stromingen te volgen zo breed mogelijk uit te leggen wat het Christendom is zonder de kern te verliezen, en daar slaagt hij mijns insziens redelijk goed in! 2 Ik gebruik hier bewust kleine letters om onderscheid te maken met de kerken die zichzelf Orthodox, katholiek en Evangelisch noemen. 3 De ironie hierbij is dat in sommige ‘evangelische’ kerken vooral de brieven van paulus belangrijk gevonden worden, terwijl de 4 evangeliën meer naar de achtergrond verdwijnen.

I : de vroege kerk
ca 33-330 NC

. over zijn onderwijs zoals dat in de bergrede is opgetekend4 De apostolische kerk Als we op zoek gaan naar het verhaal van de kerk. Na de dood van Jezus kregen de 12 apostelen de roeping hebben om het goede nieuws van Jezus te verkondigen aan alle volkeren. bleven bijeen en hadden alles gemeenschappelijk. want het was gefundeerd op een rots. Maar ze begonnen daar nog niet direct mee. maar bijvoorbeeld ook de vrouwelijke apostel Junia6. niet lang na de dood. Ze loofden God en stonden in de gunst bij het hele volk. maar de mannelijke variant van haar naam bestaat niet. en er stormen opstaken en het huis van alle kanten belaagd werd. De Heer breidde hun aantal dagelijks uit met mensen die gered wilden worden. stortte het niet in. op het joodse feest van de eerstelingen. en ook uit latere periodes van heropleving van het Christendom. braken het brood bij elkaar thuis en gebruikten hun maaltijden in een geest van eenvoud en vol vreugde. die de apostelen op wonderlijke manier tot hen horen spreken in hun eigen taal7. opstanding en hemelvaart van Jezus. om uiteindelijk in de pinksterbeweging heel prominent aanwezig te zijn. Bijgestaan door de bovennatuurlijke werking van de Heilige Geest komen er op die pinksterdag 3000 mensen tot bekering. Ook de vlakerede die in Lucas 6 staat opgetekend wordt met deze woorden besloten. . wat gezalfde betekent: 6 Zie Rom 16:7. Het begin van de Kerk zelf wordt meestal gelegd op die pinksterdag. Zie ook het kopje ‘charismatisch Christendom’ in het vierde hoofdstuk. die onder de apostelen veel aanzien genieten. waaronder veel joodse bekeerlingen uit de hele toenmalige wereld.” (hand 2:44-47. Een apostel zijn is al groots. maar onder de apostelen veel aanzien genieten. Deze vrouwelijke apostel is door latere vertalers dikwijls wegvertaald als Junias. bedenk eens hoe wonderlijke lofzang dat is. Hiermee worden dan in eerste instantie de 12 meest close volgelingen van Jezus van Nazareth zelf bedoeld. Elke dag kwamen ze trouw en eensgezind samen in de tempel. afwachtend tot de pinksterdag. kan vergeleken worden met een verstandig man. schrijver van half dat nieuwe testament. Dit verschijnsel wordt verder beschreven op veel plaatsen in de bijbel. hoe groot moet de wijsheid van deze vrouw geweest zijn dat ze zelfs maar de titel van apostel kon krijgen.. Het boek handelingen vertelt hoe ze eerst samen in een gebouw aan het bidden waren. Toen het begon te regenen en de bergstromen zwollen. Johannes Chrysostomos zegt over haar het volgende: Groet Andronicus en Junia . Jezus van Nazareth. Doorheen de boeken van het Nieuwe testament komen we ook een aantal andere apostelen tegen die geen deel zijn van de 12. De bijbel beschijft de allereerste kerk die dan gevormd wordt als dusdaning: “Allen die het geloof hadden aanvaard. maar een titel. NBV. Christus is geen naam.Wie deze woorden van mij hoort en ernaar handelt. die ook de Christus5 wordt genoemd. te beginnen natuurlijk met Paulus van Tarsus. en sprak dus door hen in talen die ze zelf niet verstonden.(geciteerd door Scot McKnight. Het is de griekse versie van het woord ‘Messias’. en dat is de apostolische kerk. Veel meer dan ‘genoemd naar de apostelen’ valt er achter dat woord niet te zoeken. NBV) 4 5 Mattheus 7:24-25. kunnen we best beginnen bij het allereerste begin. die zijn huis bouwde op een rots. Ze genietten veel aanzien vanwege hun werken en deugdelijke daden. Inderdaad. the blue parakeet p 180) 7 De Heilige Geest liet de apostelen in ‘tongenstaal’ spreken. Ze verkochten al hun bezittingen en verdeelden de opbrengst onder degenen die iets nodig hadden.

Onder andere Petrus is het niet met Paulus eens. en doorheen de hele geschiedenis zijn er wel Christelijke Sadhu’s opgestaan(Sadhu = een Indisch heilig man. Volgens een bepaalde traditie zou Thomas. De uitkomst van dit eerste ‘concilie’ is dat de Christenen uit de heidenen de joodse wet niet moeten volgen. zie handelingen 15. Zowel om godsdienstige als politieke redenen werden de volgelingen van de Weg niet door iedereen geaccepteerd. Daar kwam verandering in toen Saulus van Tarsus. of de slaven van een bepaalde Heer. Het zal deze Paulus zijn die begint met het christelijke geloof buiten de grenzen van de joodse cultuur te verspreiden. noch door de joodse orthodoxie. op dat moment zelf een christenvervolgende farrizeëer. De kerk onder de heidenen neemt dan een snelle vlucht. die graag rust en controle hadden in hun enorme rijk. en dus ‘kleine messias’. en er waren bepaalde magische gebruiken aan verboden. en waar geen overheden zich mee konden moeien. noch bij de romeinen. De scheiding tussen politiek en religie die wij kennen bestond trouwens noch in het oude jodendom. Ofwel duidt de uitgang – ianos op de soldaten die bij een bepaald Keizer horen. 9 Zie handelingen 9 10 Deze geschiedenis staat in de bijbel. van vlees waar nog bloed in zit. maar ook door de Romeinse autoriteiten. en wil dat de christenen uit de heidenen zich laten besnijden en de joodse wetten gaan volgen. dat soms het eerste apostolisch concilie van Jerusalem wordt genoemd. De keizer van 8 Het woord ‘Christianos’ in het Grieks wordt op verschillende manieren uitgelegd. zelfs al tot in Indië geraakt zijn. vanwege ketterijen tegen de joodse godsdienst. Eerste 300 jaar De jonge kerk kent een snelle groei. die eerst ‘volgelingen van de Weg’ genoemd worden. één van de 12 zelf. Jezus zelf was aan het kruis genageld door de joodse religieuze elite. niet alleen door joden die Jezus godslasterlijk vonden. Uiteindelijk werd er een beraad gehouden. en dat werd als een gevaar gezien. en weet zich snel te verbreiden doorheen het romeinse rijk en ook verder. die door de meeste historici in twijfel worden getrokken. . maar duidelijk is dat Jezus’ leer en voorbeeld zich snel verspreiden in de toenmalig bekende wereld Maar niet iedereen was daar zo blij mee. in een visioen Jezus zelf ziet9. De vraag is in hoeverre deze verhalen kloppen en in hoeverre ze legende zijn. Wat ook de betekenis is. zoals wij moderne mensen dat kennen. waaronder ook enkele van de originele leerlingen van Jezus zelf. maar wel marginaal aanwezig. maar die redelijk snel de naam Christenen8 adopteren zoals die hen gegeven werd van buitenaf . ofwel betekent het ‘Kleine Christus’. en van ontucht10. het woord werd toen het van buitenaf gebruikt werd om de volgelingen van Jezus aan te duiden door hen geadopteerd.11 Een andere traditie zegt dat Jozef van Aritmea tot in Brittannië geraakt zou zijn12. daarvan is het opschrift ‘koning der joden’ aan het kruis wel een goed bewijs. 12 Volgens oude christelijke britse legendes. het woord kan betrekking hebben op asceten uit verschillende religies) waarvan de laatsteSadhu Sundar Singh was begin 20ste eeuw. en daardoor prompt de ons bekende Paulus. Iets wat niet zonder slag of stoot ging: de christenen uit de heidenen die zich niet hielden aan de Joodse wet waren in het begin heel controversieel bij een aantal Joodse christenen. maar zich enkel moeten onthouden van offervlees dat aan afgoden is geofferd. noch door het meestal godsdienstig redelijk pluralistische Rome. met joodse en heidense Christenen samen. bestond in het begin eigenlijk alleen uit joodse bekeerlingen.De groep van volgelingen van Christus. en godsdienst was in geen geval een private zaak die iedere burger voor zichzelf moest uitmaken. om daar dan de eerste Christelijke Sadhu te worden. Het voor ons bizar klinkende verbod op vlees met nog bloed in had ook te maken met afgoderij. maar dat was vooral door de romeinen toegestaan vanwege heel politieke redenen. 11 Het Christendom is nooit groot geweest in Indië voor koloniale tijd. De eerste Christenen waren zowel op politiek als godsdienstig vlak te afwijkend. Met ontucht wordt bedoeld alle seksuele relaties buiten een huwelijk. de ‘apostel van de heidenen’ wordt. In het bloed zou het leven zitten.

In de eerste 13 14 Julianus de afvallige: these godless gallileans feed not only our poor but ours. en geneest het oor van de soldaat. die door de Christenen niet erkend werden. en in de sfeer van persoonlijke meningen hangt. zonder tempels of priesterklasse. en verspreidt zich hierbij niet alleen. als ze daar niet met geweld uitgezet werden. een woord dat in het nieuwe testament meestal als ‘opzichter’16 wordt vertaald. wat evengoed strubbelingen kon geven. en als redder werd beschouwd boven de pax romana die het Romeinse rijk had gebracht.Rome zelf claimde goddelijke aanspraken. Jezus wordt heel duidelijk naar voren gebracht als de enige middelaar tussen God en de mens. Sozom 5:16) In het boek ‘Jesus for President’ halen Shane Claiborne en Chris Haw een hoop interessante citaten aan van Christenen uit de eerste eeuwen over deze onderwerpen. Het was ook een heel bizarre godsdienst in vergelijking met de andere bekende religies. en een hierarchië begint meer te ontwikkelen. maar gaat ook op termijn innerlijk meer structuren vormen. In veel vroegchristelijke groepen werden in deze tijd ook geen soldaten toegestaan. maar ook voor de hunne’13. De simpele geloofsbelijdenis ‘Jezus is Heer’ bijvoorbeeld. terwijl tijden van gedoogbeleid werden afgewisseld met tijden van zware vervolging. of ze moesten als soldaat zorgen dat ze geen geweld gebruikten. Zie Lucas 22:48-51 en de omliggende context 16 Zie 1 Tim 3 en Titus 1 . De joodse christenen voor de val van Jeruzalem gingen naar tempel in het begin. en zo beklagen dat Rome dat zelf niet zo deed. Eén van de Romeinse keizer zou zelfs zeggen dat de ‘goddeloze gallileëers. en vooral bij de armen. De jonge beweging groeit sterk. De rol van ‘episcopos’. die ook zal resulteren in het terugkomen van een verschil tussen clerus en leken zoals elke ‘normale’ godsdienst dat kende. en wordt ook nergens in het Nieuwe testament beschreven. (wat praktisch zelfmood is) De kerkvader Tertullianus uit de tweede eeuw geeft hiervoor als verklaring dat Jezus in het ontwapenen van Petrus in de hof van olijven elke soldaat ontwapend heeft15. en voor de armen te zorgen. Meer appreciatie van hogere klassen kwam langzaam ook op in de volgende paar eeuwen. integendeel. die voor ons puur godsdienstig klinkt. Eén van de aanklachten waarvoor Christenen vervolgd (en soms gedood werden) was dan ook die van atheisme. maar later meestal met bisschop wordt geinterpreteerd. maar de mensen kwamen meestal ofwel in mekaars huizen ofwel in openlucht en op openbare plaatsen samen. ours lack care (Ep. en was erin geslaagd één van de soldaten te verwonden door zijn oor af te slaan. dat vereiste een offerritueeltje aan de keizer. niet alleen voor hun eigen armen zorgden. Maar eigen gebouwen zullen de volgelingen van Jezus niet hebben tot in de vierde eeuw Constantijn de grote begint met de bouw van zijn enorme basilica’s. De eerste kerk viel ook dikwijls op in haar soms heel resoluut afwijzen van geweld. boven de keizer dus. Een aparte priesterklasse was er in het begin ook niet. Er werden geen eigen gebouwen gebouwd. zal bijvoorbeeld verschillende keren sterk van functie veranderen. De vroegste Christenen leefden in een meer communale tegencultuur: ze hadden zoals eerder gezegd de neiging om bezittingen te delen. waar ze meestal goed voor zorgden. omdat Christenen weigerden te geloven in alle goden behalve de Schepper van hemel en aarde zelf. Wat bijvoorbeeld tot gevolg had dat christenen niet op de agora of markt konden kopen. De eerste kerk stond dikwijls wel in de gratie bij het volk. Maar Jezus stopt hem. waarbij Jezus als hoogste autoriteit werd erkend. had ook een sterk subversieve politieke bijklank. en ook in de synaghogen komen de eerste Christenen uit de joden samen. De volgelingen van de Weg waren wel bereid om te sterven voor hun geloof (wat effectief het geval kon zijn) maar niet om te doden14. 15 Petrus wilde Jezus met het zwaard verdedigen toen ze hem kwamen arresteren.

Deze verspreiding van de joden (waaronder ook Christenen) door het hele Romeinse rijk helpt trouwens mee aan de verspreiding van het Christendom. 17 18 Zie bijvoorbeeld 1 Cor 14 Zie Frank Viola. onder leiding van generaal Titus die later keizer zal worden vallen Jeruzalem binnen en vernietigen het volledig. de apostolische geloofsbelijdenis De apostolische geloofsbelijdenis is één van de 2 belangrijke geloofsbelijdenissen die traditioneel door Christenen uit alle verschillende richtingen wordt gebruikt. die nedergedaald is ter helle. die geleden heeft onder Pontius Pilatus. Het joodse volk wordt volledig uiteengespat in de diaspora. die ontvangen is van de Heilige Geest. De bisschop zal na het concilie van Nice in 325 zijn verantwoordelijkheden delegeren aan de presbyters. In 130 na Christus zal de plaats van de Heilige Stad zelfs volledig gesloten worden voor het joodse volk. Belangrijk in dit tijdvak 70 NC: val van Jeruzalem De Romeinen. De rol van de presbyteros of oudsten onderging een soortgelijke evolutie. En zo is de religie die geen priesters had en alleen Christus als middelaar tussen God en mensen terug vervallen in sacerdotalisme. met een hoge participtiegraad van iedereen17 die aanwezig is. pagan Christianity. inclusief de tempel. die tegen dan redelijk algemeen aanvaard worden als deel van de heilige schriften. en als het verschil tussen clerus en leken opkomt zullen beide rollen tegenover die van de gewone gelovige staan. en het zal 2000 jaar duren voor ze terug een land hebben in Palestina. en richten er een bloedbad aan. en nogal absoluut alle macht in de handen van die bisschop te geven. De bisschop krijgt dan ook snel de macht als enige om het sacrament van het avondmaal te bedienen. die dan de eucharistie zullen doen en als priesters benoemd zullen worden. onze Heer. en de congregatie was allang niet meer participerend. En in Jezus Christus. het geloof in een goddelijk benoemde persoon om te medieren tussen God en mensen. en al uit een aantal brieven van Ignatius van Antiochië. gekruisigd is. die op weg was naar Rome om daar te sterven als martelaar komt de tendens naar boven om de ‘bisschop’ alle verantwoordelijkheid te geven voorheen aan de ‘oudsten’(presbyteros) gegeven wordt. de almachtige Vader. Zijn enige Zoon. Schepper van hemel en aarde. geboren uit de maagd Maria. Maar al snel wordt de rol van bisschop belangrijker18. uit 107. de derde dag verrezen uit de doden. en niet aan de leiders van de kerk. om tegen het einde van de derde eeuw algemeen te zijn in de meeste delen van de kerk. waarvan de oorsprong in de apostolische kerk zelf ligt. zelf een bisschop en patriarch. en is er al een breuk met de boeken van het Nieuwe testament. gestorven en begraven. De eerste neergeschreven versie dateert uit 170 NC. p 109-112 voor meer informatie over de ontwikkeling van het ambt van bisschop . Dit gebruik van één bisschop per kerk (per geografisch gebied dus) verspreidt zich verder in de tweede eeuw. De bisschop was nu diegene die de liturgie leidde. De apostolische geloofsbelijdenis zoals ze in Vlaanderen nu nog door de katholieke kerk gebruikt wordt is als volgt geformuleerd: Ik geloof in God.eeuw is de kerk redelijk organisch van structuur. De meeste brieven van Paulus zijn bijvoorbeeld ook aan de hele kerk geschreven.

20 Gnostiek en andere ketterijen zullen aan het einde van het volgende hoofdstuk verder worden besproken. en veel van de theologie van het concilie van Nice zal later op hem gebaseerd zijn. De meeste van zijn geschriften zijn verloren gegaan. Een aantal andere hoog aangeschreven gechriften uit de eerste kerk zijn de herder van Hermas en de brief van Barnabas. de verrijzenis van het lichaam. kannibalisme. Een aantal Apostolische vaders: • Polycarpus (ca 69-156) was een leerling van de apostelen zelf. de vergiffenis van de zonden. en de katholieke Kerk is dus gewoon de kerk die bestaat uit alle gelovigen die bij Christus horen. Ik geloof in de Heilige Geest. Maar op miraculeuze wijze wilde het vuur hem niet verteren. want de wilde dieren waren al door gladiatoren afemaakt in dierengevechten dus wilden ze hem verbranden. • Clemens van Alexandrië (ca 125-215) was één van de eerste Christelijke wijsgeren. die het christendom intellectueel uitbouwde op een meer Grieks-filosofisch fundament. en een vroege theoloog die vele boeken heeft geschreven. dat mogelijk uit dezelfde tijd als de nieuwtestamentische boeken stamt. Hij heeft enorme boekwerken geschreven waarin hij onder andere dwaalleren aankaart.die opgevaren is ten hemel en zit aan de rechterhand van God. Hij was een groot apologeet (verdediger van het geloof) die verschillende boeken heeft geschreven waarin hij het Christendom verdedigde tegen onder andere allerlei beschuldigingen zoals atheïsme. en een hoofd van de zogenaamde alexandrijnse school. uiteindelijk ook als martelaar gestorven voor zijn geloof. • Justinus de martelaar (ca 100-165) is. Zijn almachtige Vader. en een paar 19 Het woord katholiek betekent in wezen niet veel meer dan ‘universeel’ in de betekenis van de ene algemene universele kerk. waaronder een boek dat tegen de gnostiek20 gericht was. De eerste en tweede generatie na de apostolen van theologen en leiders uit de kerk worden de apostolische vaders genoemd. Hij heeft de eerste aanzet gegeven van de Apostolische geloofsbelijdenis. of het boek van het onderwijs der 12 apostelen. de heilige katholieke Kerk. Maar net als bij het woordje orthodox is hier weer een verwarring omdat de Rooms-Katholieke Kerk onder leiding van de paus het woordje voor zichzelf opeist. wat volgens de legende niet makkelijk was.19] Apostolische vaders en kerkvaders. vandaar zal Hij komen oordelen de levenden en de doden. de gemeenschap van de heiligen. en was één van de grootste theologen uit de eerste kerk. Een belangrijk document uit deze tijd is nog het al eerder genoemde didache. Hij zou uiteindelijk voor zijn geloof gestorven in de arena. Ook is er van hem een briefwisseling bewaard gebleven met een zekere ‘Trypho de jood’ over het christelijk geloof. • Irenaus van Lyon (ca 140 -202) was een leerling van Polycarpus. het eeuwig leven. zoals zijn naam al zegt. [Protestantse versies wijken dikwijls vooral af in het vervangen van het woord ‘katholiek’ door ‘universeel’ of iets van die strekking. Amen. Latere invloedrijke figuren uit de voege kerk worden kerkvaders genoemd. . Uiteindelijk is hij dan maar onthoofd. en domheid. • Papias (ca 65-130) was een vriend en tijdgenoot van Polycarpus die vermoedelijk de apostel Johannes nog gekend heeft. incest.

en ook door latere pacifistische stromingen wordt hij regelmatig geciteerd. en soms ook door zelftucht toe te passen. die waarschijnlijk deels kwamen uit een invloed van meer dualistische stromingen. Eén van de bekendste vormen van ascese is die van de monnik. in de Roomskatholieke kerk de ‘evangelische raden’ genoemd. en ontaarden in zelfverminking als de net genoemde zelfcastratie van Origenes. Sommige protestanten zien in zijn kritiek op bepaalde bisschoppen een eerste voorloper van de gedachten van de reformatie. Het beste bewijs hiervan is het feit dat Jezus na zijn opstanding nog zal eten en drinken met zijn verheerlijkt opstandingslichaam. Een aantal pre-Niceaanse kerkvaders: • Tertulianus (ca 160-230) is ook bekend voor zijn apologetische geschriften. is het geval van te ver gaan in ongezonde ascese. en net zoals Clemens van Alexandrië lid van de school van Alexandrië. en in sommige gevallen tot serieuze zelfkastijding. Hij heeft verschillende ketterijen bestreden. De protestanten rekenen hem tot de kerkvaders. Het vroege christendom had zoals we al gemerkt hebben in sommige stromingen soms bepaalde neigingen tot extreme vormen van ascese. Als dat verhaal waar is en geen later toegevoegde legende. en was de eerste om een systematische theologie op te bouwen. Een neiging die bij bepaalde strekkingen meer voorkwam trouwens. en daar ook zelf op bekritiseerd werd door de religieuze elite van zijn tijd22. of vlees tot het celibaat. Verder is hij ook bekend om zijn zelfcastratie. 22 Bijbelreferentie geven . waren er ook mensen die als kluizenaar de woestijn in trokken. Hij bouwde theologisch verder met invloed van de griekse wijsgeren. Hij was ook één van de eersten die het latijn belangrijk maakten voor de Westerse kerk in het Romeinse rijk. zoals het kluizenaars. luxe. Aangezien de schepping en dus de materie op zich als goed wordt voorgesteld in de bijbel.brieven van Clemens die uiteindelijk ook niet in de Nieuw-testamentische canon terecht gekomen zijn. dat is gebaseerd op de geloften van armoede. die gekenmerkt wordt door het beteugelen van de menselijke hartstochten en begeerten. Behalve een aantal voorbeelden van asceten tussen de genoemde kerkvaders.en kloosterbestaan. alcohol. en om zijn sterk pacifisme. al kan dat best gebalanceerd worden door erop te wijzen dat Jezus zelf niet vies was van feesten.. maar dat is niet het geval in een bijbels Christendom. De woestijnvaders (en -moeders) waren de 21 Onder andere Shane Claiborne doet dit tijdens de Jesus for president tour. kuisheid en gehoorzaamheid. hierbij citerende uit een verzameling citaten van de kerkvaders door Eberhard Arnold. en gnostische stromingen waarin de materiële schepping en het menselijk lichaam met zijn behoeften als slecht bekeken worden kan ascese een doel op zich zijn. Wel wordt in het Nieuwe Testament een vorm van matigheid gepredikt. en de mens met zijn lichamelijke behoeften geen minderwaardig wezen is zoals in meer dualistische stromingen.. In het dualisme uit oosterse godsdiensten. om de materiële wereld te ontstijgen.21 • Origenes (ca 185-253) was één van de eerste kerkhistorici. Dat kan in de praktijk gaan van het afwijzen van bezit. griekse filosofiën als het platonisme. en in het gelijknamige boek. en is een leven van soberheid iets dat doorheen de geschiedenis door veel christenen is nagestreefd. maar de Rooms-katholieken en de Oosters-orthodoxe kerken doen dat meestal niet omdat hij op het einde van zijn leven overging naar de ketterse groepering van de montanisten. waaronder de ideëen van Marcion en de vroege gnostiek. Ascese in het vroege Christendom Ascese is het is een levensstijl van zelbeheersing.

maar de schatting is dat bij zijn dood in 346 er al zo’n 300 waren in heel Egypte. Op zijn 18e bleef hij als wees achter met het fortuin van zijn ouders. die de hem en zijn medebewoners kwamen bezoeken en eten brachten. onder de leiding van een abt (hijzelf dus) en met een gemeenschappelijke leefregel. comtemplatie en gebed. die ook wel ‘de vader van alle monniken wordt genoemd. wat hij ook deed. Hij was één van de extreemste kluizenaars. en om niet besmet te zijn door het werelse leven in het chaotische Romeinse rijk. Tot dan toe waren Christelijke asceten altijd eremieten geweest. 292-348) leefde in Egypte en was als jonge man tegen zijn wil ingelijfd in het Romeinse leger en daarna gevangengezet. De Christelijke staat die Rome later zou vormen was in de ogen van de kluizenaars een onmogelijkheid.eerste christelijke monniken. Wanneer het celibaat algemeen werd voor monniken en priesters is niet helemaal duidelijk. die later belangrijk zal worden bij het concilie van Nice.inclusief kennis. was een jonge man van christen van rijke afkomst die leefde in een onstabiele tijd. waarna hij in de traditie van de woestijnvaders monnik werd en volgeling van verschillende Christelijke kluizenaars. In de loop van zijn leven zou hij zelf negen kloosters stichten. en besloot hij om de woorden van Jezus na te leven en alles te verkopen en weg te geven aan de armen. waarbij monniken samenleefden met gemeenschappelijk bezit. • Anthonius de Grote (c. en een reden te meer om in de woestijn te wonen. In hun geschriften komt duidelijk naar voren dat de Christelijke liefde voorrang heeft op alles. Daar werd hij getroffen door de liefde van de plaatselijke Christenen. als rijke tussen de armen. en de kloosters verspreidden zich snel over het hele rijk. maar het celibaat . die zelf ook als een kluizenaar die in de woestijn had geleefd. De regel van Pachomius is de eerste Christelijke kloosterregel uit de geschiedenis. Pachomius was de eerste die een klooster begon. waaronder ook Anthonius de grote. Hun leven in de woestijn had de bedoeling om zuiver te zijn. 251–356). van Johannes de doper. die op een bepaald moment 20 jaar in een verlaten Romeins fort in de woestijn geleefd zou hebben om te verchten met de duivel en zijn demonen. waarna iedereen dacht dat hij dood was. De eerste die hem vervoegde in zijn gemeenschap was zijn oudere broer Johannes. en op korte tijd had hij een klooster met meer dan honderd monniken. tot ze hem kwamen zoeken om les te geven aan een groep jonge monniken. waarin het Christendom meer geaccepteerd begon te worden ook in gegoede kringen. vooral vanaf de derde eeuw. en zal veel latere kloosterregels beïnvloeden.. Ze volgden het voorbeeld van Jezus’ vasten in de woestijn. Hij liet zich in 314 dopen. en die maar af en toe samenkwamen voor bijvoorbeeld erediensten. • Pachomius (ca. Voor de meeste asceten was het celibaat een logisch deel van de ascese. kluizenaars die in eenzaamheid leefden. en bekeerde zich tot het Christendom. Twee belangrijke namen van woestijnvaders in de verder ontwikkeling van Christelijke kloosters waren Anthonius en Pachomius. Hij slaagde erin om uit het leger te geraken zonder ooit zelfs maar gevochten te hebben. waarna hij een gemeenschap van monniken begon. ascese. Zijn verhaal is opgeschreven door zijn leerling en biograaf Athanasius. en kluizenaar te worden. eremieten die alleen hun leven van soberheid leefden in de vooral Egyptische woestijn. iets wat voor een Christen een redelijk nieuwe situatie was. maar die andere dingen zijn daarom niet minder fundamenteel voor hen.

In tegenstelling tot de katholieke kerk kunnen in de Oosters-Orthodoxe kerk kunnen tot op de dag van vandaag priesters nog steeds zowel getrouwd zijn als celibatair. een plaatselijke vergadering. al worden bisschoppen en hogere functies wel gekozen uit de celibataire priesters. Getrouwde monniken waren in de volgende eeuwen bijvoorbeeld wel nog aanwezig in de afwijkende keltische kloostertraditie in Ierland. Ook de pausen Leo I (440-461) Gregorius de Grote (590-604) hebben dit opgelegd aan hun onderdanen. De eerste keer dat melding gemaakt wordt van een verplicht celibaat voor clerici is bij de synode van Elvira (306). . dat buiten de grenzen van het Romeinse rijk lag.voor priesters iets minder makkelijk te verklaren. en verschillende concilies van de westerse kerk hebben die regel overgenomen. In het West-Romeinse rijk is er al heel lang een traditie van celibaat voor zowel priesters als monniken. maar wanneer dat juist ingevoerd is is minder duidelijk.

II: Christendom komt op als Rijk ca 330-1000 NC .

met daarbij de woorden ‘in hoc singo vinces’ in dit teken zal je overwinnen. Constantijn I. 25 Het Chi-rho of Labarum is een teken waarin ee P en een x zitten. ten voordele van een trinitair27 katholiek christendom. eigenlijk de Griekse letters Chi en Rho en de twee eerste letters van ‘Christus’ in het Grieks. 27 Trinitair komt van triniteit = drie-eenheid ( Vader. Ik geloof niet dat wereldrijken ooit Christelijk kunnen zijn in de wereld zoals wij die nu kennen. en de Romeinse keizer Constantijn de eerste speelt daar geen onbelangrijke rol in. Vlak voor de strijd van Milvische brug in 312 zou hij een visioen gehad hebben van een chi-rho teken25 (alhoewel op latere afbeeldingen dikwijls een kruis te zien is). in 313 vaardigde hij het edict van Milaan uit. Het heidendom. Het teken wordt bijvoorbeeld nu nog door de ernaar genoemde chiro gebruikt. en de politiek tot een dominante factor tot in wat het christendom geworden. de laatste keizer die er in zal slagen om (kortstondig) het hele Romeinse Rijk (Oost en West samen) te besturen. waarna hij de wapens van zijn leger voorzag van dat teken. waaronder de originele St-Pietersbasiliek in rome en de Heilige Grafkerk in Jeruzalem. en ik zie in de geschiedenis dat de politieke macht blijkbaar altijd het volgen van de woorden van Jezus verwatert of zelfs perverteert. is zowiezo een heel belangrijke geschiedkundige figuur: hij was de keizer die de hoofdstad van het Romeinse rijk van Rome naar Byzantium bracht. en inderstaad zijn opponent overwon. en de invloed daarvan op het Christendom zal niet klein zijn. hij bleef nog steeds heidense goden aanbidden en op munten afdrukken. al zijn er niet veel aanwijzingen in de praktijk dat dat verbod al veel invloed heeft gehad toen. Het Christendom was nu aan de macht. of het oude romeinse polytheisme en de godsdiensten van de overwonnen volkeren. 26 Deze ‘basilica’s’ waren gevormd naar heidense voorbeelden. Het Christendom was doorgedrongen tot een dominante factor in de politiek. Het gedwongen kerstenen van Europa was in ieder geval begonnen. vaart in 380 een edict uit tegen de ketters. en daarvoor gekozen hadden. en alles werd vakkundig omgedraaid in de loop van de eeuw. Zoon en Geest zijn samen God) . Maar de bronnen spreken elkaar tegen over de exacte gebeurtenissen. Weg was de radicale tegencultuur en het communaal leven. dat godsdienstvrijheid voor Christenen waarborgde. en de vraag is of Constantijn zich echt bekeerd had tot het christendom op dat moment. Theodosius de eerste. het arianisme in dit geval. In hoofdstuk VI zal ik meer zeggen over het Christenrijk. maar in 392 wordt ook dat officieel verboden. Behalve dat staat hij ook bekend als de eerste Christelijke Romeinse keizer. inclusief alle vervolgingen die erbij hoorden. en zijn van invloed geweest op de latere stromingen van kerkgebouwen zoals wij die kennen. Tegen de vierde eeuw werd dat helemaal omgedraaid. wat nog weinig ruimte laat voor de radicale geboden van Jezus als de vijandenliefde. 24 Het hedendaagse Istambul in Turkije. waarin alle leden duidelijk wisten waarom ze christen waren. wordt nog even heel even buiten schot gehouden. Een licht (neo-)anabaptischtische invloed verraadt zich hier waarschijnlijk. Het is niet zo dat 23 De hier uiteengezette kijk op het christenrijk zal door sommigen te negatief gevonden worden.De grote omkering met Constantijn I23 Het Christendom was zoals we zagen in het begin gegroeid als een aparte tegencultuur binnen de Romeinse cultuur die afwisselend gedoogd of verboden was. en bouwde daarnaast een aantal enorme kerkgebouwen26. Wat er ook van zij. die ook Constantijn de grote genoemd wordt. Iedereen in het rijk moest nu Christen worden. en alleen Christenen konden in de politiek of in het leger dienen. Wat een verschil met de eerste kerk die soms zelfs als ondergedoken groepje onder een vijandig regime leefde. Meer opzoeken en uitleg geven. die dan naar hem ‘Constantinopel’ genoemd werd24. Constantijn steunde de kerk ook financieel.

Het naamchristendom was nu mogelijk. nooit het laatste woord heeft.. Belangrijke concilies Een concilie is een vergadering van gezagsdragers uit de gehele kerk. zodat afwijkingen konden worden vastgesteld. De belangrijkste concilies uit de vierde tot de achtste eeuw worden de zeven eucumenische concilies genoemd. terwijl de Nestorianen (assyrisch-orthodoxe kerk) en de kopten (orientaalsorthodoxe kerk) respectievelijk alleen de eerste twee en de eerste 3 accepteren.. Hij wilde gewoon dat er een vaste leer was. De officiële leer die toen werd vastgelegd is nog steeds die van de Rooms-katholieke en Oosters-Orthodoxe kerken. en uiterlijk zo leven door een aantal rituelen te volgen. om heel begrijpelijk redenen. Van verder belang belang is ook het derde concilie van carthago. dat van Efeze en dat van Chalcedon. al was die soms heel hard vermengd met de oude heidense godsdiensten. en in andere gebieden bleef het een minderheidsreligie. Ze worden door zowel Rooms-katholieken als Oosters-orthodoxen gevolgd. en in de middeleeuwen werd er in zo ongeveer heel europa een Christelijk cultuur gevormd. hoewel bijvoorbeeld de geloofsbelijdenis van Nice dan weel dikwijls wel als gezagsdragend wordt gezien. waar de canon van de bijbel definitief werd vastgelegd. In het Westen wordt de paus in deze periode als ‘hoogste onder gelijken’ beschouwd. en als het moest ook bestraft. maar naast de vermenging met politieke corruptie was er ook het probleem dat iedereen nu christen was verondersteld te zijn. Vanaf de vierde eeuw is er ook een belangrijke politieke inmenging in de concilies. De anabaptisten. maar ook veel latere evangelische protestanten alsmede de meeste vrijzinnigen erkennen geen enkel concilie. behalve soms de eerder genoemde Niceaanse geloofsbelijdenis. of de paus. en de aparte priesterklasse was ook al ontstaan. Later zullen het veelal bisschoppen en patriarchen zijn die samenkomen. Eerste Concilie van Nice (325) Dit concilie was bijeengeroepen door keizer Constantijn de grote zelf. al heeft hij zelf nooit invloed gehad op de inhoud ervan. terwijl in het Oosten de patriarchen gelijk in rang zijn en de paus dus ook nooit als hoger in rang zien. Ook volkeren buiten het Romeinse rijk bekeerden zich tot het Christendom trouwens. zonder dat dat op zich nog iets met Christus te maken had. toen de apostelen zelf samenkwamen over de kwestie van heidense christenen versus de jodse wet. maar niet iedereen dat daarom zo wilde. Het Laat-Romeinse rijk na de splitsing was zowel in Oost als West een Christelijk rijk. Waardoor mensen zich uitgaven voor Christen om hoge posities te kunnen bekleden.het hele Christendom daarom direct afvallig was aan het volgen van Jezus. die veelal wordt bijeengeroepen om de leer en de praktijk van de Kerk te bespreken en vast te leggen. Een van de belangrijkste redenen voor het samenroepen van dit concilie was de afwijkende leer van het Arianisme. en had zo ongeveer de hiërarchie van het romeinse rijk overgenomen. die . die wilde dat de officiele leer van het Christendom vastgelegd werd. die alleen door die kerk zelf erkend worden. Ook na de splitsing van Oost en West zijn er concilies binnen de Rooms-katholieke kerk. Merk daarbij op dat tot het groot schizma in 1054 wanneer de kerken van Oost en West zich afsplitsen de bisschop van Rome. Een paar van de belangrijkste eucemenische concilies uit deze periode zijn het eerste concilie van Nice. maar dat betekende niet dat hun hart veranderd was door het evangelie. Als eerste concilie wordt het eerder genoemde apostolisch concilie van Jerusalem beschouwd rond 49. De kerk was ondertussen ook sterk geïnstitutionaliseerd. en was waarschijnlijk op veel plaatsen de overheersende vorm: Mensen konden zichzelf Christen noemen. omdat ze daar voordeel van hadden. waarbij bepaalde kerken ook boven andere stonden. De protestanten geven traditioneel de concilies veel minder waarde.

de Heer die levend maakt. Ik belijd één doopsel tot vergeving van de zonden. katholieke en apostolische Kerk. God uit God. Schepper van hemel en aarde. die voortkomt uit de Vader [en de Zoon]. heilige. Hij wiens rijk geen einde zal hebben. (Een bespreking van de ketterijen zullen we later doen. Het (derde) Concilie van Carthago (397): In het concilie van Carthago werden de laatste boeken van het nieuwe testament gecannoniseerd. en de 27 boeken van het nieuwe testament waren identiek aan diegene die in Carthago werden aanvaard (en die wij nog hebben) Het oude testament bestaat uit de joodse geschriften. De invoeging van de hier tussen vierkante haakjes staande woorden ‘en de Zoon’ in het stukje over de Heilige Geest die de latijnse versie heeft maar de griekse niet zal later nog heel belangrijk worden. Het was meer een bevestiging van iets dat min of meer algemeen aanvaard was dan een zware discussie. al is er wel veel discussie geweest over de zogenaamde antilegomma. Athanassius had bijvoorbeeld al eerder een lijst met de voor hem cannonieke boeken opgesteld. waarvan er een aantal oudere joodse . en heeft ons de Niceaanse geloofdbelijdenis gegeven. wat betekent dat de canon van de bijbel vanaf dan eigenlijk vastlag. En hij zal wederkomen in heerlijkheid om levenden en doden te oordelen. die voor ons ook werd gekruisigd. één in wezen met de Vader: door wie alles geschapen is. Jezus Christus. En in de heilige Geest.) Het concilie van Nice legde de leer van de drie-ene God voor eens en altijd vast. de eniggeboren Zoon van God. al was dat al langer min of meer het geval. wat zoiets betekent als de boeken waarover discussie was. zit aan de rechterhand van de Vader. vóór alle tijden geboren uit de Vader. En het toekomstig eeuwige leven. van al wat zichtbaar en onzichtbaar is En in één Heer. En in de éne.er dan ook als ketterij werd bestempeld die vervolgd kon worden. die met de Vader en de Zoon samen wordt aanbeden en verheerlijkt. En het vlees heeft aangenomen door de heilige Geest uit de Maagd Maria: en mens is geworden. En ik verwacht de opstanding van de doden. Licht uit Licht. Amen. Ook is hij volgens de schriften verrezen op de derde dag. Hij is opgeklommen ten hemel. Geboren. de almachtige Vader. die natuurlijk voor een groot deel al vast lagen. die net zoals de apostolische geloofsbelijdenis nog steeds in gebruik is: Ik geloof in één God. ware God uit de ware God. Die voor ons mensen en omwille van ons heil uit de hemel is neergedaald. die gesproken heeft door de profeten. niet geschapen. onder Pontius Pilatus heeft geleden en is begraven.

en weigerden Nestorius als ketter te bestempelen en ontwikkelden zich tot een onafhankelijke Kerk die nog steeds bestaat. het onderussen al lang verloren gegane evangelie van de Hebreëen en de herder van Hermas. Hetzelfde met het evangelie van Judas. en daarbij aansluitend over de vraag of Maria ‘moeder van God’. genoemd kon worden. De regelmatig opduikende gnostische evangeliën zijn nooit deel geweest van een Christelijke canon.28 Concilie van Efeze en Nestoriaans schizma (431): Het concilie van Efeze diende om de theologie van het Niceaanse concilie te verfijnen. Nestorius verloor de discussie. (‘de belangrijkste zal dienaar zijn’) en de brief aan de hebreëen bijvoorbeeld waarin Jezus alleen als middelaar naar voren wordt geschoven. Marcus. Het is dus zeker niet zo (zoals bepaalde populaire theoriën stellen) dat er toen pas werd beslist door de aanwezige raad van bisschoppen welke boeken in het de bijbel zaten. en eigenlijk dan in praktijk vooral de opvattingen van Nestorius. Jezus Sirach. de Wijsheid van Salomo. die vooral technisch-theologisch van aard was. maar van een gelijk met het orthodox christendom opkomende zusterstroming die van heel andere uitgangspunten uitgaat. waarbij een kerk zich afspliste van de moederkerk om een eigen weg te gaan. De 4 evangeliën van Mattheus. en dan vooral om de juiste leer te verfijnen zodat nieuwe opkomende ketterijen konden worden uitgebannen. Dit was dus het eerste schizma. zonder dat er daarboven nog een overkoepelende paus is. ging over hoe Jezus tegelijk mens en God was. 29 Een patriarch is een hoofdbisschop van een groot gebied. maar bijvoorbeeld zeker niet het gnostisch getinte evangelie van Thomas. en werd als patriarch afgezet. Lucas en Johannes waren al van in de tweede eeuw bevestigd als de 4 geinspireerde evangeliën.geschriften waren. de toenmalige patriarch29 van Byzantium. De discussie. het Griekse deel van Esther. maar Syrische christenen van Mesopotamië en Perzië legden de uitspraken van dit concilie naast zich neer. dat een paar jaar geleden veel ophef maakte. De Oosters orthodoxe kerk heeft nog steeds een aantal patriarchen die gelijk zijn qua hiërarchie. maar de lijst van boeken die al aanvaard werden als deel van de bijbel werd nog eens bevestigd door de raad van bisschoppen. Zie Jezus in Mattheus 23:8-12 voor een afwijzen van hierarchische machtsstructuren. Ironisch is ook dat tegen de tijd dat de canon van het nieuwe testament goed vast lag het Christendom allang geëvolueerd was naar iets dat soms heel anders was dan wat daarin beschreven staat. maar zeker niet het laatste. en van het Christendom zoals wij dat kennen. die door de hervormers in de tijd van de reformatie terug afgewezen werden door Carthago gecannoniseerd als deel van de bijbel: de twee boeken van de Makkabeëen. Concilie v Chalcedon en Orientaals-Orthodox Schizma (471) 28 Wat ook een sterk argument is tegen de soms geopperde stelling dat de boeken van het nieuwe testament veel later geschreven zijn door de Kerk om hun inzichten te bevestigen. Tobit. Ook een groot deel van de zogenaamde ‘deuterocannonieke’ boeken. maar dan als een ketters geschrift dat in polemieken wordt afgekraakt. en een aantal uit het vroege christendom. De antilegomma die niet gecannoniseerd zijn omvatten onder andere wijd in gebruik zijnde vroeg-christelijke boeken als het al eerder genoemde didache. . en enkele aanhangsels van Daniel. Dit zijn voor het merendeel geschriften die gedateerd kunnen worden in de ‘400 stille jaren’ geschreven tussen de laatste profeten en het nieuwe testament. Judith. Als dat het geval geweest was zouden de woorden van Jezus niet zo sterk in groeiend contrast staan met de praktijk van de ontwikkelende kerk. dat verder wel vermeld wordt door een aantal kerkvader als bijvoorbeeld Origenes en Hippolytis.

waarbij hij uiteindelijk stierf op weg naar een verbanningsoord • Hieronymus van Stridon (ca 347-420). maar na zijn priesterwijding werd hij een populair predikant die dan tegen zijn eigen wil tot bisschop gewijd werd. maar de felheid van deze discussies en de verstrekkende gevolgen ervan kunnen niet onderschat worden! Grote namen uit deze periode Veel van de belangrijke namen vallen onder de zogenaamde ante-niceaanse kerkvaders. Ook is hij bekend vanwege zijn biografie van athonius de grote. die zich bezighield met wetenschap en filosofie. Hij was een enorme tegenstander van onder andere Arius en de naar hem genoemde doctrines (zie verder) en heeft een aantal boeken geschreven vol polemieken tegen zijn tegenstanders. • Ambrosius (ca 337-397) was bisschop van Milaan en een productief schrijver. wat de nog steeds bekende vulgata-vertaling geworden is. Voor ons kunnen deze discussies een beetje pietluttig lijken. waaronder de kopten. (ca 330-379) was één van de zogenaamde cappadocische vaders. en de Oostersorthodoxe kerken. een leer die eigenlijk het tegenovergestelde verkondigde van het Nestorianisme (zie later voor een grondigere bespreking). Van hem zijn een aantal homilies (preken) bewaard gebleven. waarmee hij het kloosterleven enorm promootte. en die een aantal geschriften heeft nagelaten. • Basilius de grote. Ondanks het feit dat hij zelfs nog niet gedoopt was werd zijn optreden zo overtuigend gevonden dat hijzelf tot bisschop werd gewijd (na eerst te zijn gedoopt natuurlijk) Hij was een kundig staatsman en succesvol bestrijder van het arianisme. Verder was hij de eerste die de lijst van boeken van het nieuwe testament neerschreef zoals wij die nu nog kennen en zoals later in het concilie van Carthago bevestigd werd. liturgisch gebed en handarbeid. . maar dan aan de andere kant. en als gouverneur slaagde hij erin om orde te brengen in een oneningheid tussen orthodoxen en arianen die allebei een andere kandidaat-bisschop voordroegen. Bekend zijn ook een aantal van Zijn hymnes. Verder was hij een kerkhistoricus die een uitgebreide Ekklèsiastikè Historia heeft geschreven. diegenen die dus na het (eerste) concilie van Nicea kwamen. Nu was het monofysitisme de leer die verworpen werd. Maar weer was een schizma het gevolg. kwam uit welgestelde christelijke kringen en was een zeer gestudeerd man. Hij stamde uit een rijke familie die zich tot het Christendom bekeerd had. en heeft in opdracht van paus Damascus de bijbel vertaald naar het latijn. die een hele verzamelin aan boeken heeft geschreven en is een tijd raadgever geweest van Constantijn de grote. • Athanassius van Alexandrië (ca 295-373) was patriarch van Alexandrië een belangrijke theoloog die meedeed met het concilie van Nice. Hij was een sterk ascetisch monnik die een strenge kloosterregel heeft nagelaten die focust op gemeenschapsleven. Ook is Augustinus bekeerd geworden door zijn allegoriserende stijl van preken. die in het engels St-Jerome genoemd wordt. dat op de steun van de keizer kon rekenen op een bepaald moment. • Johannes Chrysostumus (ca 347-407) was aartsbisschop van Constantinopel (voorheen Byzantium) Hij was eerst asceet. Hij was een asceet en heeft onder andere als kluizenaar geleefd en later een klooster gesticht. Uiteindelijk kreeg hij als fanatiek boeteprediker problemen en werd verschillende keren verbannen. Vooral voor de Oosters-orthodoxen is hij nog steeds belangrijk als kerkvader. • Eusebius van Caesarea (263-339) was bisschop van Caesarea. Ook hebben de liturgiën die hij heeft geschreven nog steeds hun invloed. gingen hun eigen weg.Het Concilie van Chalcedon was een nasleep van de ideëen die het concilie van Efeze opriepen.

Hij hervormde ook de liturgie en stuurde missionarissen naar een aantal barbaarse volkeren. De macht van de bisschop van Rome. die op een bepaald moment de verdediging van de stad Rome in eigen handen neemt en over vrede gaat onderhandelen. en aanhanger van de theologie van Augustinus. en was niet geinteresseerd in rijkdom voor de kerk. en zo ongewild de basis legde voor een latere pauselijke staat. Hij had een uitgebreid systeem van armenzorg. Zijn naam is nog altijd verbonden met een belangrijke Ierse feestdag. Zijn enorme hervormingen op veel vlakken hebben grote veranderingen ingeluid in het Westelijke Christendom. leefde rond het jaar 700 en was een monnik uit groot-Brittannië. waar ook al keltische missionarissen actief waren. en zal na zijn bekering zijn verleden heel streng de rug toekeren. die hij sterk promootte. ook bekend als de apostel van de lage landen. Hij stond mee aan het begin van het Keltisch katholiek Christendom. dat zich een tijd heeft kunnen ontwikkelen met minder Romeinse invloed. Hij is redelijk succesvol geweest in zijn 30 uitbreiden . waaronder vooral protestanten en katholieken. Hij bracht het evangelie naar Ierland. en zijn naam leeft voort in de gregoriaanse muziek. tot de Romeinse invloed terug overnam. die al wel eerder paus werd genoemd. de doodstraf waardig (iets waar de katharen later nog last van zullen hebben) Van hem zijn een heel aantal boeken bewaard gebleven. wat hem de bijnaam Gregorius de dialogist gaf. Hij staat bekend als een nogal vrouwonvriendelijk persoon. en als hij een lijst opstelt met ketterijen dan zal hij het manicheisme als de zwaarste beoordelen. die nog steeds aan poplariteit wint. eerder praktisch dan filosofisch van aard. abt en missionaris die op het vasteland verscheidene kloosters heet gesticht. maar vond dat de rijkdom aan de armen toebehoorde. en uit zijn theologie hebben onder andere de hervormers van de reformatie geput. Gregorius de grote (ca 540-604) was bisschop van Rome en een grote hervormer die kerkelijke stabiliteit bracht in een woelige periode. en actief geweest is in een gebied dat vaag overeenkomt met de latere nederlanden. die de erfzondeleer tegensprak en meer nadruk op de vrije wil legde.30 Wilibrordus (ca 658-739). Columbanus (ca 540-615) was een Ierse monnik. die veel vertaald werden. Ook zijn onenigheid met Pelagius is van belang. Hij was nogal onder de indruk van de kloosterregel van Benedictus. en één van de belangrijkste theologische invloeden op het Westerse christendom. Hij was een heel goede organisator. en zou daar honderden kerken gesticht hebben. die het evangelie kwam brengen aan de toen nog onbekeerde friezen. (een vergelijkbare discussie zal 1000 jaar later tussen volgelingen van Calvijn en Arminius onstaan) Patricius (ca 387-471) is vooral bekend als St-Patrick. Hij heeft een aantal boeken in dialoogvorm geschreven. Direct na zijn dood werd hij al heilig verklaard. en die een kloosterregel heeft nagelaten. Hij was een bekeerling uit het manicheïsme die een sexueel losbandig leven geleid had. Pelagius was een keltisch theoloog. maar ook veel latere katholieke theologen. Veel van wat over hem gezegd wordt is gehuld in een waas van legenden.• • • • • Augustinus van Hippo (354-430) wordt gezien als één van de belangrijkste kerkvaders door velen. werd door hem vergroot. Hij staat onder andere aan de basis van de erfzonde-theorie. De absolute gehoorzaamheid van de monnik aan de abt die in de regel van Benedictus werd geeïst trok hij door naar de hierarchie van de kerk. waaronder de anglo-saxische koninkrijken.

De toenmalige kerk kon het idee dat God niet alleen mensen uitkiest om gered te worden. waardoor het Franksiche Rijk zich ook bij het Christendom voegt. In beginsel gaat het om onenigheid tussen twee monniken met tegengestelde visies op de maaltijd des Heren. waarbij op bepaalde momenten zelfs miniaturen uit boeken worden verwijderd. Doordat maar één van zijn zonen.missie. monnik en dichter. Radbertus Paschasius en Ratramnus van Corbie. en het invoeren van het feodaal systeem. waarin hij later begraven zal worden. zoals onderwijs. tenzij hij zijn doctrine herroept. Aan zijn manier van tegenstanders uit de weg ruimen is evenwel niet echt te zien dat hij een volgeling van Christus zou zijn. als de germaan Odoaker de tot dan toe laatste Romeinse keizer31 Romulus Augustulus afzet. In navolging van Constantijn bouwt hij in zijn nieuwe hoofdstad Parijs een enorme kerk van Petrus en Paulus. Lodewijk de Vrome. Godschalk van Orbais (808-867). Door de overwinning van Karel Martel in 732 zal de oprukkende Islam een halt toegeroepen worden in de slag bij Poitiers in Wenen. Verdere geschiedenis Het West-Romeinse rijk is al lang op sterven na dood. en zo even het West-Romeinse Rijk doet herleven. hem overleeft zal dit heropgestane rijk het nog één generatie houden. zal de eerste zijn die de dubbele predestinatieleer verwoordt. waaronder het algemeen invoeren van het filioque in de geloofsbelijdenis van Nice. wat hij niet doet. maar wel vereerd. Er volgen periodes van strubbelingen en beeldenstorm. een saksische theoloog. Met de val van het West-Romeinse rijk beginnen officieel de middeleeuwen. Ook in de negende eeuw heeft een discussie plaats over de aard van de eucharistie. samen met het recht om op gewijde grond begraven te worden. Op het einde van zijn leven worden hem de sacramenten geweigerd. Hij zal ook zijn invloed uitoefenen op de inhoud bepaalde synodes. Tussen 730 en 843 is er het iconoclasme-conflict. . maar ook de anderen om verdoemd te worden echter niet appreciëren. In de zevende eeuw krijgt het Christendom als Rijk concurrentie van de opkomende Islam. Clovis (465-511). wordt op een onuidelijke datum rond 500 in Riems gedoopt. maar de strijd blijft duren tot in 843. die niet alleen koning der Franken is. en uiteindelijk is hij door de paus na twee moeizame reizen naar Rome tot aartsbisschop van de friezen gewijd. en de toenmalige islamisering wordt langzaam terug gekeerd. en de laatste doodseek komt in 467. Ook op veel andere vlakken zal hij invloed uitoefenen. waardoor de iconen en beelden verboden worden. die in het begin van de achtste eeuw ook doordringt tot het zuiden van Europa in de vorm van de Saracenen. Tijdens het tweede concilie van Nicea in 787 wordt beslist dat iconen niet aanbeden mogen worden. heerser van de Franken. dat vooral blijft zinderen in de Oorsterse kerk. wanneer de iconen terug deel worden van de spiritualiteit van de Oosterse kerk. waarna het rijk onherroepelijk verscheurd wordt. Karel de Grote (ca 747-814) is de laatste heerser van een verenigd europees rijk. maar die ook terug de titel van keizer van de Romeinen op zich neemt. De versie van 31 Een paar eeuwen later zal Karel de grote de titel van Romeinse keizer terug even doen herleven. wat ze tot op het heden zijn. en Spanje en Zuid-Frankrijk overneemt. maar dat stopt als het rijk terug uiteen valt na de dood van zijn opvolger.

en het vasten op zaterdag. en in een gemeenschap van zusters te leven. en de vraag is ook daar wanneer contextualisatie ophoudt en synchretisme begint. Ook is er onenigheid over onder andere het priestercelibaat. is de transsubstantieleer waarbij gesteld wordt dat het brood en de wijn werkelijk veranderen in het lichaam en bloed van Christus. die opkwamen toen het Romeinse rijk gevallen was. Ook was het kloosterleven voor vrouwen in veel tijden de enige manier om de vrouwonvriendelijke hiërarchie van de maatschappij te ontlopen. De lijn met een geslaagde hercontextualisatie van het Christendom in een nieuwe cultuur (zie de aanhangsels over contextualisatie) is zeker achteraf moeilijk nog te bepalen. maar al redelijk snel. deelde bezittingen. was het Christendom heel ver verwijderd geraakt van de eerste kerk zoals die in het boek handelingen beschreven wordt. De eerste Christelijke monniken waren dus eremieten. omdat bij het kerstenen dikwijls gebouwen. zonder door de beslommeringe van het leven afgeleid te worden. De gedwongen kerstening van veel volkeren had niet alleen veel naamchristendom opgeleverd en mensen die uiterlijk christen waren alleen maar omdat dat nu eenmaal de beste kansen gaf in de maatschappij. 34 Al is dat niet altijd het geval geweest. maar ook dikwijls een sterk synchretisme32 met de heidense religies die daarvoor door de bevolking beleden werden. wat een persoonlijke keuze vraagt die een mens uit vrije wil maakt. vanaf Anthonius van Egypte en Palomius beginnen zich gemeenschappen van mannelijke of vrouwelijke monniken te vormen.34 De oorsprong van het Christelijke kloosterleven ligt zoals eerder al is vermeld bij de Christelijke kluizenaars. die inspiratie putten uit het vasten van Jezus. Op zich had het orthodoxe Christendom ook al veel invloed van Griekse filosofie en Romeinse politiek binnengehaald. Verschillen blijven groeien. die onder leiding van een abt samen een gemeenschappelijke leefregel volgen. Maar dikwijls was het klooster als alternatieve samenleving nog de beste plaats voor een vrouw. en bouwen een spanning op die uiteindelijk wel moet resulteren in een splitsing. in sommige gevallen was ook in kloosters de hiërarchie onderdrukkend voor de zusters. zoals de woestijnvaders. en die zich afzonderden van de maatschappij om dag en nacht bezig te kunnen zijn met geestelijk leven. Het ontstaan van kloosters Tegen de tijd dar kerk de cultuur overgenomen had en het Romeinse rijk gekerstend was. Wat niet echt zo verwonderlijk is. Ook is het overhalen van mensen met geweld tot een godsdienst niet de beste manier om mensen met hun hart en ziel te overtuigen van iets zo hard verweven met het hele zijn van de mens als het volgen van Jezus. en van het leven van Johannes de doper. gebruiken en verhalen verchristelijkt werden door een oppervlakkige uiterlijke ingreep33. In de kloosters. De latijn sprekende kerk in het Westen en de Grieks sprekende kerk in het Oosten komen verder van elkaar te staan. zoals bij het einde van de strijd om het iconoclasme wanneer de Oosterse kerk de iconen aanneemt. 32 33 Synchretisme is vermenging van religies. . Deze leer is nog steeds de officiele RoomsKatholieke visie. en ook de leer die de overhand krijgt in de Westerse kerk.Radbertus die het wint. was er terug de mogelijkheid om een gemeenschap op te bouwen die veel van de kenmerken van het eertse Christendom behield: Men leeftde communaal samen. Spanningen tussen de kerken van Oost en West beginnen nog meer op te lopen hoe meer het eerste millenium op het einde loopt. en leidde een leven dat geestelijk georiënteerd was. eenzaten die hun geestelijk leven veelal in eenzaamheid leefden.

Veel is daar niet over bekend. in tegenstelling tot de meeste tradities. Het Keltisch Christendom We hebben we het in ons verhaal over het Christendom vooral gehad over de geschiedenis van het Romeinse rijk. Patrick daarentegen plantte een versie van het Christendom dat aangepast was aan de keltische cultuur. En niet alleen binnen Ierland maar ook op andere plaatsen die maar konden bereikt worden startten de keltische monniken hun levende gemeenschappen. dat kloosterlingen niet altijd celibatair waren maar waar ook gezinnen gevormd werden in klooster. maar in die tijd was dat heel serieus. en stichtte een kloostercultuur die niet alleen kloosters in stand hield maar ook nieuwe begon. Natuurlijk is het Christendom ook op heel andere plaatsen terecht gekomen. en andere tradities in verband met het biecht. Met Sint-Patrick in de vijfde eeuw wordt Ierland op een snel tempo gechristianiseerd en worden er overal kloosters gesticht. Onder invloed van de hervormingen van paus Gregorius de grote was het deze kloosterregel die verspreid werd over het Romeinse Rijk. er zo sterk op inwerkte. die volledig uniform was en die duidelijk afstak van de ‘Romeinse Kerk’. die ook in het protestantisme nog steeds aanwezig is. en een duidelijk geval van ketterij of toch minstens een reden voor een schizma. Een van de duidelijke tekenen dat er toch een groot verschil was is het feit dat er onenigheid was over de datum van pasen tussen de Romeinse Christenen en die van de Britse eilanden. maar wanneer in de volgende eeuwen het kloosterleven zich verspreidt over het Romeinse rijk en verder zullen er meer geschreven worden.. wat niet door iedereen werd geapprecieerd. Waarschijnlijk is het Christendom in die streken al heel vroeg begonnen. Er waren kloosters geweest waar het ambt van abt overgeërfd werd van vader op zoon. mogelijk al vlak na de tijd van Jezus met handelscontacten in Cornwall van Jozef van Arimatea.De eerste kloosterregel die we kennen is die van Palomius uit Egypte. Een aantal duidelijke verschillen met de moederkerk waren in verband met het berekenen van de paasdatum. Het is niet zo dat er ooit één ‘keltische Kerk’ bestaan heeft. en niet daarbuiten bij de barbaren die geen greco-romeinse cultuur hadden. die deels te wijten zijn aan de verschillen tussen beide culturen. maar het is wel zo dat er een aantal verschillen waren. hij kreeg tegenstand van zowel de keltische druiden als de britse oversten van de kerk. maar er zijn aanwijzingen dat. en heeft het zich daar in heel andere context kunnen ontwikkelen zonder dat de zware Grieks-Romeinse invloed. Op de Britse eilanden bijvoorbeeld heeft het Christendom. Missie werd normaal alleen binnen het romeinse rijk gedaan.en doopsacrament. een andere tonsuur voor monniken. en van het Christendom dat ontstaan is binnen de context van de Grieks-Romeinse cultuur. Maar vanaf Tertullianus en Origenes wordt er in ieder geval al van Christenen in Brittanië gesproken.. De regel van Benedictus uit de zesde eeuw kwam niet oorspronkelijk van Benedictus van Nursia (480-547) maar was veeleer een aanpassing van een oudere anonieme kloosterregel. en er zijn gevallen opgetekend waarbij kloosterlingen het gezin en al gevangen genomen werden door de . ondanks dat het zich deel achtte van de ene kerk van het Katholieke Christendom en van de ene ondeelbare kerk. een tijd lang de kans gehad om zich iets anders te ontwikkelen dan de Romeinse kerk. voor ons lijkt dat niet zo belangrijk. en expandeerde. die zich verder verspreiden. en het is pas begin derde eeuw met het martelaarschap van Albanus dat meer gegevens beginnen te krijgen. Ook was er sterke nadruk op het kloosterleven.

Zo verbreidde hij het keltische Christendom met zijn iets andere nadrukken ook op het continent. een recente groepering van een eeuw oud die probeert om een generich katholiek christendom op een Keltische manier te doen herleven. Finianus van Clonard (470-552) was één van de belangrijke pioniers in het stichten van kloosters. of Céili Dé in Gaelic. waar hij een klooster stichtte dat het begin was van een heel netwerk van kloosters. Zie ook http://www. waar hij zijn volgelingen trainde die de twaalf apostelen van Ierland werden genoemd. waar hij in Bobio het klooster bouwt waarin hij uiteindelijk zal sterven. en zal hij de keltische datering van Pasen opgeven tegen dat hij in Italië gaat wonen.org/library/cd. Na een bloedige strijd te hebben meegemaakt om een psalmenboek. ook alweer met twaalf gezellen. was één van de kenmerken van de snelgroeiende beweging van het Keltische monastieke Christendom uit die tijd. Een synode die bijeengeroepen was wilde hem excommuniceren voor de gevallen doden. maar dankzij voorspraak van Brendan van Birr.noormannen. wat een dispuut werd dat uiteindelijk uitliep op de veldslag van Cul Dreihme in 561. Zijn redelijk strenge kloosterregel is wel bewaard gebleven. 35 De keltisch-orthodoxe kerk. kon hij in ballingschap gaan als missionaris. en heeft ook nu getrouwde en celibataire monniken. . om kloosters te stichten in de Farnkische en Italiaanse wereld. Groepen van twaalf volgelingen bijeenzoeken.35 Het gemeenschapsleven en een ritme van gebed waren de pijlers van het leven van de keltische monniken. getrouwd waren. omdat hij de keltische paasdatum aanhoudt hij de absolute autoriteit die bisschoppen in het rijk over geestelijke gemeenschappen hadden gewoon ontkende. en overgenomen door een aantal kloosters. op het ‘heilige eiland’ aan de noord-oost-kust van engeland. Ook op artistiek vlak is de keltische kerk interessant. Hij moet niet verward worden met zijn tijdgenoot Columbanus (540-615) die als missionaris van Bangor Abbey in Noord-Ierland naar het Europese vasteland trok.celticchristianity. Hij vertrekt hij met twaalf volgelingen naar het Schotse eiland Iona. maar uiteindelijk overal vervangen door die van Benedictus. Ook in Lindisfarne bevindt zich een rijk geillustreerd evangelieboek uit die periode. zoals Jezus zelf ook had gedaan. maar die niet bewaard gebleven is geweest. Hij heeft ook een kloosterregel geschreven die in veel van de latere kloosters aangenomen werd. gaat ervan uit dat kloosterlingen. een andere van de twaalf apostelen.html 36 Columba had een psalmenboek gekopieerd van een zekere Finnian van Moville. maar deels ook de nog oudere Vetus latina) dat bekend staat als ‘the book of kells’ wordt als de grootste cultuurschat van Ierland bechouwd. ook Colmcille genoemd. en wilde die kopie houden. Een overdadig rijkelijk geillustreerd evangelieboek daterend rond 800 in de latijnse taal (grotendeels de vulgata vertaling. Een van die 12 apostelen van Ierland was Columba van Iona (521-597). De plaatselijke bisschoppen hadden het niet altijd zo op hem begrepen. waaronder de Abdij van Clonard. Een andere belangrijke naam is Aidan (?-651). Uiteindelijk aanvaard hij de autoriteit van de paus wel. abdijen en nieuwe bisdommen onder de picten die toen Schotland bewoonden. die hijzelf mee heeft veroorzaakt36 verbant hij zichzelf uit Ierland en gaat op weg om minstens zoveel mensen te bekeren als er gedood zijn in het gevecht.een andere Ierse heilige die het klooster van Lindisfarne stichte.

Ook komt het voor dat kerkelijke leidersfiguren mekaar excommuniceren als ze het niet eens zijn over bijvoorbeeld de uitkomst van een concilie. en wordt er soms geweld gebruikt of zelfs de doodstraf. Merk ook op dat sommige van die oude ketterijen nog steeds de kop opduiken in heel nieuwe bewegingen. omdat er altijd de mogelijkheid is dat of de verdediger van het geloof de slechtheid van zijn tegenstander in de verf wil zetten door overdrijvingen. en er is bijvoorbeeld ook een stroming binnen de pinksterkerk (die verder meestal perfect binnen de evangelische orthodoxie valt). maar in latere jaren als het christendom meer macht krijgt komen daar allerlei politieke dimensies bij. wat mogelijk het geval was met Augustinus die vanuit zijn Grieks-Romeins denken de Pelagius aanvalt. die zelfs een beetje ariaanse trekjes hebben in hun theologie trouwens. met extatische profetiëen. Vanaf keizer Theodosius I in 380 wordt ketterij ook een civiel strafbaar feit in het Romeinse rijk. Waarschijnlijk zouden de arianen als ze nu nog bestonden ofwel als schizmatici ofwel als een iets afwijkende Christelijk geinspireerde maat toch verschillende religie bestempeld worden. Zowel in de situatie van de eerste kerk van een communale samenleving als in de latere situatie waar de religie de structuur van de maatschappij bepaalt is dit zeer ernstig te nemen. . waardoor de persoon in kwestie geen deel kan zijn van de religie waarin hij zich bevindt. schizma en een andere religie is ook niet eenduidig. ofwel wanneer beide in een heel ander niet met elkaar vergelijkbaar wereldbeeld en paradigma zitten. al werden ze indertijd dikwijls allemaal op dezelde manier behandeld en is het verschil pas achtera geschiedkundig te zien . meestal ‘oneness pentecostelism’ genoemd. waarin ergeen enkel verschil tussen de 3 personen van de drie-eenheid gezien wordt.In 1172 werd Ierland onderworpen door de Engelse koning Henry II. Maar vermits de geschiedenis dikwijls geschreven wordt door de winnaars hebben we dikwijls vooral de extreem negatief gekleurde versie van de tegenstanders om de leringen van de ketters op te beoordelen. en wat er ook geweest was aan eigen vorm van kloosterleven was verdwenen. Een heel droef zicht! 38 Excomminucatie is verbanning van de eucharistie.37 Belangrijke Ketterijen Ketterijen zijn afwijkingen van de officiële leer. en met Nestorius gebeurd zou kunnen zijn. Zoals de getuigen van Jehova nu. een heel sterke nadruk op streng moralisme. Manicheïsme is technisch gezien een heel andere religie en geen ketterij van het Christendom. zoals bij het Nestoriaans schizma de voor en en tegenstander van Nestorius dat doen. wat volgens sommigen Athanassius met Arius en zijn volgelingen deed. en een neiging om te profeteren dat X het laatste grote van de Heilige Geest is voor de wederkomst van Jezus. en later anathema38. In een vroege Christendom dat zelf vervolgd werd betekende dat alleen een excommunicatie. In de 16e eeuw zal Thomas Cromwell in een protestantse razernij vele Ierse kloosters en kerken verbranden. die puur modalistisch is. 37 Ik heb zelf gezien hoe in Galway bay vele eeuwenoude kerken te zien waren die al een half millenim dakloos waren. maar wordt toch op die manier bekeken en zeer streng vervolgd. dikwijls ook in bewegingen waar niet veel van de kerkgeschiedenis bekend is en er dus niet van geleerd wordt. anathema is een volledige verbanning uit de kerk en de geloofsgroep. Het verschil tssen ketterij. In bepaalde hypercharismatische groeperingen zijn er toestanden die doen denken aan bepaalde uitwassen van het montanisme bijvoorbeeld. wat niet altijd het beste beeld oplevert van hun echte geloofsinhoud. en werden de kloosters onder de benedictijnse regel gebracht. en niet anders kunnen dan vanuit hun standpunt een karikatuur geven van de ander. We moeten wel altijd ermee rekening houden dat veel ketterijen vooral beschreven worden door hun tegenstanders.

die zichzelf de ‘nieuwe profetie’ noemde. en waarschijnlijk zijn de woorden na zij dood toen er geen nieuwe profetiën kwamen geherinterpreteerd tot in het bizarre. en was waarschijnlijk een verkeerde uitleg van een profetie waarin de parakleet door hem spreekt en zichzelf als dusdanig identificeert40 door latere volgelingen van hem na zijn dood. Ze erkenden alleen het ‘evangelie van de Hebreëen’. De breuk met de algemene kerk wordt langzaam groter. waarvan ik er een aantal op een rijtje zet. en een celibaat waarvoor zelfs het huwelijk wordt losgelaten door bijvoorbeeld de leidende profetessen. waarschijnlijk met de groeiende afwijkingen in leer. maar omdat ze aansluiten bij de rest van de hier vernoemde afwijkingen worden ze hier nog eens vermeld met wat duiding. Tertullianus zelf gebruikt de woorden van Montanus tijdens diens leven nog om de drie-eenheid mee te bewijzen.Ebionieten De Ebionieten waren een joods-christelijke groepering die ervan uitgingen dat Christenen de joodse wetten en rituelen moesten volgen.org/nl/artikelen/mens/geschiedenis/kerkgeschiedenis/RS_montanisme_ketterij. Een heel scala aan visies is daarbij verketterd geweest door de vroege concilies van de eerste kerk. en verwijst nergens naar Montanus als de parakleet. alleen uit veel geschriften tegen hen van de kerkvaders komen ze naar voren als een groep die van het Christendom terug naar het Jodendom wilde. is vernoemd naar Montanus uit Phrygië. die al impliciet door veel vroegere kerkvaders werd beschreven. Montanisme Deze stroming. een tot Christendom bekeerde heidense priester die midden tweede eeuw predikte en ook profeteerde samen met 2 profetessen Priscilla en Maximilla. Een sterke nadruk werd er gelegd op de Wederkomst van Christus en op profetie. dikwijls samengaand met extase. Vanaf de dood van Montanus zel rond 195 ging de groepering meer en meer de mist in. De officiele leer van de drie-eenheid. Christologische en trinitaire afwijkingen De exacte identiteit van Christus. zijn doorheen de geschiedenis het middelpunt geweest van een hoop discussies binnen het Christendom. waarna ze achteruit gaat. die zich tot het montanisme bekeerde. en op het concilie van Nicea wordt de beweging officieel verketterd. en ook de manier hoe Vader.apologetique. Technisch gezien zijn Nestorius en de monofysitisten geen ketters maar schizmatici. (een uitdruking die normaal verondersteld wordt over de Heilige Geest) is enigsinds omstreden. maar tegelijkertijd op een heel strenge moraal. wat ook de betekenis is van hun naam. de nieuwe trooster die beloof wordt Joh 14:16. een vroeg evangelie dat verloren gegaan is en dat mogelijk een Aramese versie is van Mattheus (als er niet meer geschriften zijn die met die naam worden aangeduid) en wezen de geschriften van Paulus af omdat hij tegen de wet predikte. Zijn leer is vooral bekend uit de geschriften van een aantal latere tegenstanders. Zoon en Heilige Geest alle 3 God zijn zoals de bijbel doet vermoeden en de traditie aanneemt (en of ze dat zijn). 40 http://www. Weinig is over hen bekend uit de eerste hand.htm . Ze waren streng ascetisch en leefden in vrijwillige armoede. stichter van het manicheïsme zag zichzelf zonder twijfel wel als de parakleet. Moslims die proberen om Christenen te bekeren vanuit de bijbel leggen trouwens de beloofde nieuwe trooster in Joh 14:16 uit als de profeet Mohammed. maar ook van de kerkvader Tertullianus. werd pas bij het concilie van Nice volledig geformuleerd gebruikmakend van 39 Mani. De bewering van latere kerkvaders dat montanus zichzelf beschouwde als de paracleet39. maar die afweken van het jodendom door hun volgen van Christus en omdat ze hun evangeliegeschrift beschouwden als deel van de Heilige schrift.

en een bevestiging en verfijning van eerdere doctrines van bijvoorbeeld Tertullianus. die zich op 3 verschillende manieren openbaart. Zo hadden de Grieken bijvoorbeeld twee woorden voor 'persoon'. met politieke figuren die ermee sympatiseerden. Volgens sommige interpretaties is de oorsprong van deze theorie vooral historisch en vooral taalkundig. maar alleen de moeder van de mens Jezus. een menselijke en een goddelijke. wat slecht kon worden vertaald naar het syrisch en waren de betekenissen van deze termen nog niet met zekerheid vastgesteld tijdens het leven van Nestorius. waarbij Jezus dus bestaat in één ongescheiden godmenselijke natuur. en dat de Heilige Geest ook maar een geschapen wezen was. • Modalisme: Modalisme. en niet werkelijk aanwezig. die in de vierde eeuw in Noord-Afrika was onstaan na een zeer hevige Christenvervolging. Het arianisme is redelijk groot geweest in de derde eeuw. waarbij er mensen waren. De grote controverse in zijn denken is dat Arius leerde dat Jezus geen God was. • Nestorianisme: De leer van Nestorius stelde dat Christus bestaat in twee aparte personen. Jezus wordt verondersteld om een gewoon mens te zijn. Ook de definities van Jezus als ‘één persoon. Jezus was dus een geest die zich voordeed als een lichamelijk mens. • Monofysitisme: Om niet in nestorianisme te vervallen kwamen theologen als Eutyches na het concilie van Efeze met een tegengestelde theorie. De orientaals-orthodoxe en koptische kerken waren het niet eens met de verdoordeling hiervan op het concile van Chalcedon en gingen dus ook hun eigen weg. waaronder ook 41 Deze verwoording is eerst gebruikt geweest door Tertullianus (Adversus. en op wiens naam de later fel als ketterij bestreden leer van het arianisme staat. en dat Maria niet de moeder van God is. Praxean 27) . twee naturen’41 waren niet nieuw.waarbij er geen 3 verschillende personen zijn in de drie-eenheid. en bestaat nog tot op het heden. maar slechts één. die de materie als slecht en onrein ziet. Maar bepaalde Germaanse stammen hebben tot eind zevende eeuw wel het arianisme aangehangen. Donatisme was een schizmatische groepering. Het lichaam van Christus was dus slechts schijn. • Adoptianisme: Is een minderheidspositie uit de heel vroege kerk die geen belang heeft gehad in de geschiedenis. maar was tegen het einde van die eeuw vrijwel verdwenen in het Romeinse rijk dankzij de strenge vervolgingen van Theodosius I.bewoordingen van eerdere kerkvaders. maar het eerste van alle schepselen. Dit betekent ook dat God niet geleden heeft aan het kruis. tot Hij bij Zijn doop geadopteerd en vergoddelijkt wordt. en de doctrine is dan ook altijd als dusdanig verketterd geweest. • Arianisme: Arius was een Egyptische oudse die rond het jaar 300 leefde. • Docetisme: Docetisme beweert dat Jezus Christus slechts een schijnbare lichamelijkheid bezat. Dit verraadt een gnostische inslag. maar die wel op verschillende concilies veroordeeld geweest is. De Assyrische kerk weigerde om Nestorius te verketteren. ook Sabelianisme is weer een andere manier waarop die drie-eenheid wordt uitgelegd. die dus ook niet kon sterven. en splitste zich af van de rest van de kerk in een schizma. met een tweede schizma tot gevolg.

Jezus was een geest die niet besmet was door de slechte materie. en ook zijn lijden en dood waren dus schijn. Ze vonden niet dat deze verraders ooit nog leider konden zijn in de kerk. en een aangepaste versie van het evangelie van Lucas waaruit de verwijzingen naar het oude testament verdwenen waren. waarbij geest goed is. die dus door de betreffende gnostische systemen alleen gegeven wordt aan de ingewijden. Ze waren ook sterke voorstanders van de scheiding tussen kerk en staat. Een sterke ascese en afwijzen van seksualiteit komen daaruit voort. • Marcionisme Marcion van synope was actief begin tweede eeuws. niet uit die van de bediener. en een aantal mensen. dus wat we over zijn leer weten komt weer van zijn tegenstanders. die om hun leven te redden hun geloof verloochend hadden. wat kennis betekent. Marcionisme vormde een streng hiërarchisch georganiseerde tegenkerk die als ketters beschouwd werd door de andere Christenen. omdat in de gnostiek ervan uitgaat dat de mens alleen gered kan worden geheime kennis.kerkelijke leiders. een idee dat ook in bepaalde griekse filosofische systemen als het platonisme voorkomt. en de doscetische christologie. De invloed van de gnostiek is zeer duidelijk in het dualistische wereldbeeld waarin het lichamelijke en natuurlijke als slecht wordt gezien. en vice versa hebben bepaalde christelijke stromingen ook een gnostische invloed gehad (zoals het eerder genoemde doscetisme) Van oorsprong kwam het uit de Egyptische en Griekse mysteriescholen. . maar dat dikwijls samen opkwamn en dus ook een aantal stromingen heeft gehad die met het Christendom flirtten. Achteraf wilden een aantal van deze ex-gelovigen terugkeren naar het Christendom en terug hun leidersposities innemen. De officiële leer was (en is) dat sacramenten hun geldigheid halen uit de heiligheid van God. Ondanks het feit dat hij veel geschreven heeft zijn zo ongeveer al zijn geschriften ondertussen verloren gegaan. Marcion had een heel eigen interpretatie van een vooral Paulinistisch Christendom. waaronder Donatus magnus zagen dat in geen geval zitten. Gnostische stromingen en aanverwanten • Gnostiek De gnostiek is een geloofssysteem dat op zich redelijk veel verschillen heeft met het Christendom op veel kernpunten. en materie slecht. Uiteindelijk hield hij alleen 10 brieven van Paulus over. Donatus en zijn naar hem genoemde volgelingen scheidden zich af. en Augustinus bijvoorbeeld heeft hen krachtig bestreden. al deden ze toch herhaaldelijk een beroep op de keizer. De naam komt van griekse woord gnosis. In de meeste vormen van gnostiek is er een sterk dualisme. noch door de Kerk waar ze zich van afgesplitst hadden. en riepen zichzelf uit tot de ware kerk. en geloofden dat de sacramenten die bediend werden door deze teruggekeerde leiders vals waren. Hij verwierp bijna heel de bijbel. waarbij het lichaam van Jezus dus schijn was. omdat hij in de schepper-God van het oude testament een slechte demiurg zag. een slechte mindere god die tegengesteld was aan de goede God vol genade die Jezus predikte. Hun opvattingen werden niet zo goed onthaald door Romeinse autoriteiten. en starte waarschijnlijk het marcionisme bij zij excommunicatie in 144.

bestempelde het als de gevaarlijkste van alle ketterijen. De leer was gebaseerd op een dualistisch wereldbeeld waar licht en duisternis. waaronder zijn letterlijke lezing van de bijbelboeken die hij accepteerde inplaats van de gnostische nadruk op geheime kennis en bizarre allegorese. die niet alleen elementen van Joodse mystiek. Augustinus. Het doel van de leer was het bevrijden van het licht door de uitverkorenen. zoals bijvoorbeeld de katharen. tot het in de 15 eeuw definitief overging naar de Islam . dat momenteel in de Chinese autonome regio Sinkiang als minderheid woont. waarna de Islam in Europa terug gebied begint te verliezen. Egypte en Perzië onderworpen. Mohammed(570-632) begint als met het veroveren en in naam van de Islam onderwerpen van het arabische schiereiland tijdens zijn leven. Het Oeigoerse volk was in beginsel nomadisch en is doorheen de geschienis een paar keer verhuisd. De religie werd trouwens ook actief bestreden in verschillende Zorroastriaanse. Daarom werd het woord in latere eeuwen van de middeleeuwen dikwijls door de inquisitie gebruikt om dualistische stromingen allerhande mee te typeren. goed en kwaad. en wordt in 732 gestopt door Karel Martel in de slag bij Poitiers. Manicheisme had een ingewikkeld religieus systeem dat claimde een volledige versie te zijn van leringen van zijn voorgangers. die voor zijn bekering zelf een manicheistisch toehoorder geweest was. • Manicheisme Meer dan een ketterij van het Christendom is dit eigenlijk een aparte religiereligie. door middel van ascese. Palestina. waarbij het in 762 voor een kleine eeuw staatsgodsdienst werd van de Oeigoeren43. en dus de uitverkorenen konden dienen (zij mochten wel het licht verwonden blijkbaar) Ook had het manicheisme een sterk uitgewerke eschatologie. maar is daarna daar uitgestorven hoewel ze in Oosterse landen voortleefde. De Oeigoeren zijn een Turks volk. Want wanneer wezens gedood weden. of zefs bij het plukken van fruit wordt het Licht verwond en de gevangenschap ervan in de wereld verlengd. manicheisme en nestoriaans christendom gehad. seksuele onthouden en het vermijden van arbeid die het licht kon verwonden. De Islam Een andere bedreiging voor het Christendom was de Islam. 42 43 Zie de voetnoor over het woord parakleet bij montanisme. Nog in de zevende eeuw werden. en later Islamitische culturen. Het manicheisme was een belangrijke ketterij in het Romeinse rijk van de 4e tot de 7e eeuw. geest en materie tegen mekaar stonden en constant in strijd met elkaar waren. als Adam.Ondanks dat zijn er ook grote verschillen met de gnostiek. Zoroaster. Over de mogelijke onderdrukking van de Oeigoerse cultuur door China is weinig bekend. die door de latere volgelingen gecorrumpeerd en verkeed geinterpreteerd zouden zijn. De beweing is genoemd naar de perzische profeet uit de derde eeuw die zichzelf de parakleet noemde42. Zorroastrisme en boedhisme in zich had maar ook met sterke gnostische inslag. Syrië. die geen volledige ascese deden. Een tweede klasse was die van de toehoorders. maar uiteindelijk is de religie daar waarschijnlijk definitief van het toneel verdwenen in de 14e eeuw in China. waarbij op het einde der tijden het goed en het kwaad definitief gescheiden zouden worden. waardoor delen van het Licht door de Duisternis zijn "gevangen" en in de wereld ingesloten zijn. en die verscheidene heilige schriften neerschreef die hij ontvangen had. Boedda en Jesus. De strijd die in de menselijke ziel gestreden werd tussen licht en duisternis was hier deel van. Boedhistische. Christendom. In het Oosten was er een heropleving. en dat in 2009 in het nieuws kwam door een aantal incidenten. en heeft als staatsgodsdienst boeddisme. De oprukkende Islam zal uiteindelijk ook in Europa het christendom als rijk bedreigen.

.

III: groot Schizma en verder ca 1000-1500 NC .

op dit moment dus nog alleen de Rooms-Katholieke kerk onder leiding van de paus. net zoals de leer van Augustinus waarop hij voortbouwt.)in de heilige Geest. De Westerse en Oostere kerk scheiden zich definitief van elkaar af. waardoor de culturen uiteen groeien. en de manier waarop naar theologie gekeken wordt. 44 Eenheidstaal die gebruikt wordt om tussen groepen van mensen met een verschillende eenheidstaal te communiceren. en wat politieke disputen over welk patriarchaat recht heeft op bepaalde gebieden in de Balkan. Belangrijke namen en data (westerse kerk) Anselmus van Canterbury (1033-1109) was een benedictijner monnik. de Heer die levend maakt... Daar wordt nog steeds het Grieks gebruikt. en stellen dus dat de Geest alleen van de Vader komt. De Oorstese kerken zijn het oneens met deze toevoeging.Het groot schizma tussen Oost en West De grote nog ongedeelde Kerk. Ook als filosoof in de Chriselijk-neoplatonistische traditie wordt hij sterk gewaardeerd. Beide talen zijn belangrijk als ‘lingua franca’44 in hun eigen gebied. en dus ook de liturgiën en rituelen die gebruikt worden. maar de oprukkende Islam heeft ondertussen de grondgebieden van de patriarchen van Alexandrië.. en de felheid van de discussies kunnen we nu niet beseffen. maar het aantal mensen dat beide talen spreekt wordt kleiner. En verder is er ook nog steeds een enorm dispuut over het al eerder vermelde toevoegen van één woordje (‘filioque’. Hij wordt als één van de grondleggers van de zogenaamde scholastiek beschouwd. en zijn theologie en metafysica is dan ook sterk beinvloed door plato. die voortkomt uit de Vader [en de Zoon]. uit de tijd van het Oude testament. zoals wij nu het engels gebruiken. die zich ruwweg nog steeds uitstrekt over het gebied van het voormalige groot-romeinse rijk kent een groeiende onenigheid tussen het Oostelijke en het Westelijke deel. waarbij ze zich onder andere beroepen op Joh. Ook is er nog de discussie over het celibaat. Het resultaat is dat de twee kerken die al eeuwen uit elkaar aan het groeien zijn definitief van elkaar scheiden. Antiochië en Jeruzalem veroverd. terwijl de Westerse kerk ongedesemd brood gebruikte. die gesproken heeft door de profeten. In het Oosten werd uitsluitend brood van gistdeeg gebruikt. in het Oosten waren er verschillende partiarchaten. wat ‘en de Zoon’ betekent) in de latijnse versie van de Niceaanse geloofdbelijdenis.. 15:26. . dat in het oosten alleen voor bisschoppen en niet voor lagere clerus verplicht is. die met de Vader en de Zoon samen wordt aanbeden en verheerlijkt. elkaar wederzijds excommuniceren. aartsbisschop van Canterbury en één van de belangrijkste theologen van zijn tijd. en wij zullen voor de overzichtelijkheid vooral verder gaan met de Westelijke kerk. dat sinds Karel de Grote algemeen gebruikt werdt in het Duitse Rijk: Ik geloof (. maar ze waren van enorm belang. In het Westen is er de paus als hierarchisch hoofd van de latijns-sprekende kerk. Een grote onenigheid bestond ook over het brood dat voor het sacrament van de eucharistie gebruikt werd. de patriarch van constantinopel. wanneer paus Leo I en Michael Caerularius. Al deze dingen klinken waarschijnlijk bizar en pietluttig in onze oren. De Oostelijke en Westerse kerk gaan uiteen in 1054. waardoor alleen Constantinopel overblijft als tweede centrum van Christelijke macht.

als wordt hij zogenaamde ontologische godsbewijs dikwijls belachelijk gemaakt tegenwoordig: God is per definitie het volmaakste wezen dat denkbaar is. 46 In 2007 zal Paus Benedictus XVI het limbo ‘afschaffen’. Zijn verzoeningstheologie is gebouwd op 3 basis-ideëen: 1.Zijn leven werd getekend door een ingewikkeld en hoogst tragisch liefdesverhaal met een zeker Heloise. Hij was ook een belangrijke voorstander van het Limbo. maar waarvan hij gescheiden werd door omstandigheden die hun relatie onmogelijk maakten.46 Ook hij staat trouwens bekend om een theologische verzoeningstheorie. Ook zijn visie op de verzoening die Jezus aan het kruis heeft gebracht is van grote invloed geweest op de latere reformatorische theologiën.) Dat God genoegdoening wil op het vlak van Zijn eer en rechtvaardigheid. die op één of andere manier moest worden terugbetaald.) Dat die genoegdoening alleen kan gegeven worden door de God-mens Jezus en 3. een geheim huwelijk en ook een kind had. en er kan niets volmaakter bedacht worden. Volgens deze visie heeft de mens door de zonde een schuld aan Gods rechtvaardigheid. Zijn verzoeningtheorie. hem castreren.Hij staat bekend als de eerste die een logisch bewijs van God formuleerde. Om het allemaal nog erger en ingewikkelder te maken liet haar nonkel Fulbert. om dan te overwinnen worden hierbij opzij geschoven. 45 Toch is er een duidelijk verschil met de latere reformatorische verzoeningstheoriën die uitgaan van een plaatsvervangende straf. en dat zijn zelfopoffering ons beweegt om zoveel liefde te hebben voor God dat God ons in reactie daarop vergeeft. Een andere belangrijke theoloog die een klein beetje later leefde was de fransman Petrus Abelaerdus.) Dat die genoegdoening gegeven is door de vrijwillige dood van Jezus. Abalardis net als Anselmus een filosoof in de scholastische traditie. 2. Ook is het zo dat in de protestantse traditie God zelf de mensheid verzoent door Jezus te offeren. dus moet God wel bestaan. een hoogopgeleide jonge vrouw met wie hij een relatie. De theorie van Abelard over verzoening is later vooral door meer vrijzinnige protestanten verder ontwikkeld. meestal met zijn Franse naam Abelard genoemd . . de morele invloed. Voor Anselmus gehoorzaamde Christus in zijn vrijwillige dood daar waar wij hadden moeten gehoorzamen. Een schuld die groter is dan een mens kan betalen. waardoor er niet veel meer opzat voor hem dan monnik worden. en die dus alleen door de zelf-opoffering van Jezus betaald kon worden. terwijl in Anselmus’ interpretatie God alleen de mens toelaat om Christus te offeren. zijn leraar. (1079-1142). een plaats zonder foltering waar ongedoopte kinderen naartoe zouden gaan. terwijl bij Calvijn Hij gewoon de straf krijgt die wij moeten krijgen. al verschillen beide wel heel sterk hierin. en een nieuwe traditie waarop ook de reformatoren zullen bouwen begint hier45. Hierbij was Anselmus de eerste die een rationele noodzakelijkheid van het Christelijke vraagstuk van de verzoening door het kruis wilde aantonen. gaat ervan uit dat Jezus als voorbeeld dient voor ons. die rationele expressie probeert te geven aan de doctrines van de kerk. en zelf abdis worden trouwens. of voorgeborchte van de hel. De oudere denkbeelden waarin christus zichzelf als losprijs overgeeft aan het kwaad/de duivel. Ook Heloïse zal non. Iets dat bestaat is natuurlijk volmaakter dan iets wat niet bestaat.

dat door Fransiscus wordt toegesproken. maar gaat ook bijzonder ver in het volgen van de woorden van Jezus in de evangeliën. en die van Radbertis Passchiasus astamde. Een paar jaar later komen er mensen die hem willen volgen. maar wel een zware indruk op hem nalaten. dat innerlijk verdeeld is en verzwakt door invallen van de Normandiërs. Ook de melaatsen. maar volgens vele legenden sprak hij ook tot dieren. Hij zal trouwens niet alleen preken tot mensen. een Turks volk dat veel Islamitische landen verovert. Zo zal hij in 1219 op kruistocht gaan. Als rijke jongeling en zoon van een lakenkoopman in Italië had hij alles wat hij maar wilde. Als Verdere geschiedenis van de late middeleeuwen In het Oosten komt het rijk op van de Seltsjoeken. waarna hij vrede brengt tussen de stadsbewoners die het beest vanaf nu voeden. een vriendin van hem. zodat ze elkaar niets zouden doen. waren een bedelorde die grote invloed hadden op veel latere orden. Hij was een italiaanse monnik die enorme boekdelen heeft geschreven over theologie en filosofie. Hij was ook de eerste die de transsubstantiatieleer zoals de katholieke kerk die nu nog kent. Zijn vader denkt dat zijn erfgenaam gek geworden is. en was zelfs een enorm feestbeest. Ook zal Clara. Zijn orde wordt in 1209 goedgekeurd door de paus. waardoor de situatie er niet te best uitziet voor het Oost-romeinse rijk. waaronder een systhematische theologie summa theologica. Bekend is de legende van de wolf van Gubbio. Fransicus zou zelfs onderhandeld hebben tussen de honden van de stad en de wolf. die in zijn samenleving volledig werden uitgesloten. en als het tot een proces komt geeft hij in het bijzijn van de bisschop zijn kleren terug en wandelt spiernaakt naar buiten om een nieuw leven te beginnen. Wat van deze legenden ook waar is. maar als hij in een veldslag krijgsgevangen wordt komt hij tot inkeer. en de wolf zelf. en die in sterk contrast staan met de rijkdom en decadentie die zich aan de top van de Kerk aan het ontwikkelen was. verwoordde in zijn definitieve vorm. waaronder zelf Perzië. maar dan ongewapend. doen hem nadenken. Hij zal de sultan niet bekeren. Met Thomas v Aquina (1225-1274) komen we terug bij de intellectuelen terecht.Fransiscus van Assisi (1182-1226) was van een heel ander slag. In 1071 zullen de Seltsjoeken onder leiding van Alp Arsan het Byzantijnse leger bij Manzikert uitschakelen. het zonnelied van Fransiscus is één van de mooiste stukken van Christelijke natuurpoëzie die ooit gemaakt zijn. en geef de opbrengst aan de armen’. de woorden van Jezus navolgend ‘verkoop alles wat je hebt. Ook het Byzantijnse rijk komt onder vuur te liggen. gebed en dienstbaarheid. om uiteindelijk de vijandige sultan Melek-el-Kamel te kunnen spreken. een wild en moordadig beest. Fransiscus is niet alleen een asceet. . een gelijkaardige orde stichten voor vrouwen. Zittende in de ruines van de vervallen kerk van San Damiano hoort hij op een dag Jezus duidelijk tot hem spreken: ‘herstel mijn kerk’ Hij bekeert zich tot een leven van armoede. en een kloosterorde is geboren. De minderbroeders. zoals ze zich noemden.

De inquisitie maakte nog steeds gebruik van een klassificatiesysteem voor ketterijen dat nog van Augustinus stamde. is niet echt tevreden. Het is niet duidelijk of wat wij ‘katharen’ noemen ooit een uniforme groep geweest is met hetzelfde geloof. en hoewel er nog acht kruistochten gestuurd worden om terug het heilige land te bevrijden zal geen van hen er zelfs in slagen om Jeruzalem te bereiken. vooral omdat ze zelf eigen problemen hebben. Maar lang duurt dat niet. Waldenzen De Waldenzen. Wat handig was om ze ter dood te kunnen brengen ook. en bij latere kruistochten zullen de kruisvaarders niet altijd even vriendelijk omgaan met hun oostelijke geloofsgenoten. treft hij hem in voorbereiding van een concilie. Uiteindelijk zal de paus een kruistocht op de katharen en de waldenzen afsturen. aangevoerd door onze eigen Godfried van Bouillon Jeruzalem herroveren op de ‘ongelovigen’. Ze legden nadruk op geweldloosheid en een simpele levensstijl. wat nog altijd een trauma is van de Oosterse kerk. en ze weigerden om de autoriteit van de Rooms-Katholieke Kerk te aanvaarden. en waren bijvoorbeeld vegetarisch. die zelf nooit die naam gebruikt heeft. en het is dan nog de vraag of die altijd zo accuraat zijn. En hoewel manicheïsme al meer dan een half millenium uitgestorven was. 14e eeuw: de zwarte dood • • John Wycliffe.De Westerse kerk negeert dit eerst. was het nog steeds een containerbgerip waarmee alle dualistische ketterijen in werder gedumpt. waren een heel andere beweging. maar meestal wordt ervan uitgegaan dat hun geloof beinvloed was door een gnostisch dualisme. Augustinus. De Byzantijnse keizer. Voor de massa aanwezigen zal de paus de eerste kruistocht prediken. en die wordt met enthousiasme onthaald door zijn publiek. had zijn voormalige religie als enige erg genoeg gevonden om met de doodstraf bestraft te worden. De leden hadden strenge ethische regels. In 1099 zullen de kruisvaarders. en die de bijbel als enige geloofsautoriteit aanvaardden. die meer gehoopt had op hulp van huurlingen dan van een oncontroleerbare bende kruisvaarders. waarin Manicheïsme het strengst wordt afgestraft. wiens invloed var Katharen of Albigenzen ( De katharen zijn een mysterieze stroming... die zelf toehoorder was geweest in de religie van Mani. Wanneer in 1094 Keizer Alexius I van Byzantium ambassadeurs uitstuurt naar paus Urbanus II om huurlingen te vragen om zijn rijk te verdedigen tegen de Turken. die ongeveer in dezelfde streek zijn onstaan. Ze waren een groep die terug naar de wortel wilden als Christenen. Als ketters kennen we ze voooral uit de beschuldigingen van hun tegenstanders. Jan Hus (1472-1415) Erasmus (15e eeuw) Tegenpausen in Avignon Belangrijke ketterijen: De inquisitie. .

Later zullen de meeste waldenzen zich bij de reformatorische kerken voegen en dus opgaan in het protestantisme waar ze perfect in thuishoren. alhoewel er nog steeds aparte waldezengroepen bestaan47.Dat laatste werd niet door iedereen zo leuk gevonden. en dus werden ook de Waldenzen zwaar vervolgd. onder andere door er een kruistoch op af te sturen. 47 Opzoeken waar .

IV: Reformatie en protestantisme ca 1500-2000 .

De woorden en het voorbeeld van Jezus waren verder weg dan ooit in de katholieke kerk. Andere hervormers: Johannes Calvijn Huldrych Zwingli Op de Britste eilanden gebeurde er iets anders.. Eén van de grootste doornen in zijn oog was de aflatenhandel.. Dit alles natuurlijk om het instituut van de Rooms-katholieke kerk te verrijken. Boeken moesten dus niet meer volledig overgeschreven worden.. was in ruzie met de paus die weigerde om hem voor de zoveelste keer te laten scheiden (een aantal van zijn ex-vrouwen zijn trouwens op verdachte manier gestorven ook) en toen heeft hij zichzelf maar tot kerkhoofd verklaard van de Anglicaanse kerk. De toenmalige Koning van Engeland. Door een aflaat kon iemand die niet direct naar de hemel maar die niet in staat van doodzonde stierf zijn tijd in het vagevuur inkorten48. waardoor dus de rijken wel direct naar de hemel konden gaan. Door bepaalde dagelijkse gebedsoefeningen vol te houden bijvoorbeeld kan je een aflaat verkrijgen volgens een katholiek gebedenboek dat ik in de tweedehandswinkel heb gevonden. en de armen maar moesten branden in het vagevuur. zeker niet toen ook een derde Paus op het toneel verscheen.. een gefrustreerde jonge monnik.Crisis in de kerk Wat er al jaren zat aan te komen. maar konden voor het eerst in grotere oplage worden gemaakt. 49 Dat is trouwens tot begin deze eeuw het geval nog geweest! . Decadentie. stond Luther zonder het te willen aan het begin van de reformatie. zijn 95 stellingen aan de deur van de kerk in Wittenberg hamerde. De anglicaanse kerk is altijd een middenweg (via media) gebleven tussen de RoomsKatholieke en de prostestantse kerken. maar bestaan nog steeds. Vermits er niets anders opzat werd toen de protestantse kerk maag geboren. explodeerde toen Maarten Luther.. Dus had Luther hetzelfde idee als velen voor hem: de bijbel vertalen in de volkstaal. hypocrisie en zelf pure prostitutie waren doordgedrongen tot in de hoogste regionen van de kerk. De chaos met de tegenpausen in Avignon maakte het er niet beter op. 48 Aflaten worden niet meer verkocht. en de jonge monnik had dat met eigen ogen gezien toen hij in Rome geweest was. Bovendien konden er niet alleen boeken gedrukt worden. maar al snel werd duidelijk dat zoiets niet makkelijk was. maar ook pamfletten en vlugschriften met propaganda. wat al heel lang een dode taal was die door het volk niet meer begrepen werd. Het grote verschil met zijn minder fortuinlijke voorgangers was dat Johann Gutenberg (1396-1468) ondertussen de boekdrukkunst had uitgevonden. Hij werd geëxcommuniceerd wegens ketterij en moest vrezen voor zijn leven. hendrik de achtste. De bedoeling van Luther was om de kerk te hervormen. De afstand tussen het gewone volk en het Christendom was groot.. en alleen voor de intellectuelen betekenis had. En die aflaten kostten natuurlijk gigantisch veel geld. Hoewel hij zelf niet de bedoeling had om een nieuwe kerk te beginnen. De liturgie werd nog steeds in het latijn gedaan49. Er waren natuurlijk al meer problemen in de kerk.

1. De volwassenendoop zoals we die kennen uit onze evangelische kerken is een erfenis van de radicale reformatie. Aan de ene kant werd natuurlijk de inquisitie terug verscherpt om de protestantse ketters in de kiem te smoren. wat de andere kerken in het verkeerde keelgat sloop. en dikwijls ook wantrouwig tegenover overheden. De wederdopers. Samen met de quakers zijn de anabaptisctische groeperingen in de USA bekend als de ‘peace churches’ .De ideëen van de reformatie De 5 ‘solas’ van de reformatie Sola gratia (Alleen door genade) Sola fide (Alleen door geloof)! Sola scriptura (alleen door de Bijbel) Solus Christus (Alleen Christus. Een andere reactie van de Pauselijke Kerk was de stichting van de orde van de Jezuieten.. Calvinisme vs Arminianisme De radicale reformatie Voor sommigen ging de reformatie niet ver genoeg. Verder werd er na het drama van Munster alle geweld afgezworen. onder leiding van Ignatius van Loyola . Veel groeperingen van anabaptistische oorsprong staan nog steeds bekend om hun sterke gemeenschapsdrang en soms zelfs bijna volledig afwijzen van de moderniteit. missionering van niet-christelijke gebieden 3. waarbij er uiteindelijk een aantal maatregelen werden getroffen die aansloten bij toch een gedeelte van Luthers onvrede. maar in mindere mate is hetzelfde waar voor de Mennonieten en Hutterieten. Europa werd vercheurd door zeer ingewikkelde Godsdienstoorlogen. Het doel van deze orde was drie-ledig. en zijn sindsdien nog steeds zo ongeveer alle anabaptisten geweldloos. Ze legden verder vooral nadruk op een leven naar de woorden van Jezus in een close gemeenschap. Mensen werden dus opnieuw gedoopt. Alleen door Christus) Soli Deo Gloria (Alle eer alleen aan God) Gevolgen van de reformatie Katholieke kerk: contrareformatie (inquisitie + eigen hervormingen) De Roomse Kerk heeft natuurlijk niet alleen met lede ogen toegekeken hoe de reformatie de helft van europa afnam. zoals ze hier genoemd werden. en ook van de latere baptisten. Ze hebben hun naam te danken aan het feit dat ze als eerste christelijke groepering teruggreep naar de volwassenendoop. denk aan de Amish.. soms Solo Christo. aan de andere kant begon ze aan een aantal concilies waarbij er een aantal hervormingen werden doorgevoerd. het herbekeren van de afvalligen 2. werder uiteindelijk vervolgd door zowel katholieken als protestanten. het beter opvoeden van de katholieke gelovigen in de juiste leer en praktijk. en dus de kinderdoop niet erkende als volwaardig.

mennonieten. (nadruk op bergrede) geweldloosheid en in gemeenschap leven.De vervolging was één van de redenen waarom veel anabapstistische groeperingen uiteindelijk de oceaan overstaken om in Amerika ergens hun geluk te beproeven. bepaalde broedergemeenten en baptisten (+ invloed op deel van emerging church) Protestantisme 2.000 en denominaties) Humanisme (oa Erasmus) als Christelijke stroming 17e eeuw: conflict katholieke kerk – Gallilei (vooral tussen 2 soorten van wetenschap) Protestantste scholastiek: Martin Chemnitz (1522-1586) De moderne crisis: vrijzinnige kant Als we naar de geschiedenis van de kerk kijken. è Sommigen gaan mee in wetenschapsparadiham (tot ontkennen wonderen ed) è soms weg van bijbel en tradities: vrijzinnigheid .0: duizenden afsplitsingen Wesley è methodisme (Revivalisme) è Revivalisme Johnathan Edwards (1703-1758).L. generous orthodoxy) Anabaptisme = wederdopen. Veroordeling van Luther. hutterieten. (stukje uit McLaren. Vervolgd (ook door protestanten) è vlucht naar USA Amish. is de moderne tijd één van de grootste problemen geweest voor het Christendom. volwassenendoop Menno Simons (1496-1561) Dirk Willems Drama van Munster Terug naar woorden van Jezus als kern. Charles Finney (1792-1875). D. Moody (1837-1899) holiness movement èpinksterkerk pietisme Calvinisme è puritanisme è Baptisme è fundamentalisme presbyterianisme Leger de Heils Restaurationisme è adventisme Broedergemeenten (open en gesloten) Dispensatieleer è eindtijdmodellen Etc etc (10.

alle gevestigde denominaties) * ‘third wave’ (naar eind 20ste eeuw toe) (è Waaronder vineyard) Niet-protestantse stromingen • Oud-katholieke kerk (deels uit Jansensisme) Geen erkennen van paus of hierarchie soms een stuk progressiever (vrouwelijke en niet-celibataire priesters) Quakerisme (Religious society of Friends) Geen vaste doctrine Nadruk Heilige Geest (the inner light) è Shakers (heel extatische groepering.... baptisten. onafhankelijk. begin 20ste eeuw sterke antireactie op vrijzinnige bedreiging nog steeds veel invloed op evangelicalisme 5 fundamenten: • onfeilbaarheid van de bijbel • Maagdelijke geboorte van Christus • Jezus dood als plaatsvervangende straf • Lichamelijke opstanding • Wonderen van Christus/of de wederkomst (en eindtijdmodel) Bij vergelijken met vrijzinnigheid: nadruk vooral op juiste leer. dikwijls theologisch vooral Paulus..(tot buiten grenzen christendom) Midden 20ste eeuw: christelijk atheisme (Hamilton. Vahanian.. Charismatisch christendom Geestesgaven (ó cessationisme) Bij veel heroplevingen èbovennatuurlijke gaven terug naar boven (doorheen hele geschiedenis Christendom) Op een nieuwe manier in 20ste eeuw: è Azuza street * Pinksterkerk (begin 20ste eeuw) * Charismatische vernieuwing (midden 20ste eeuw.. rechtvaardigheid (door woorden van Jezus) De moderne crisis: evangelisch/orthodoxe kant Niet alle gelovigen nemen conclusies modernisme over è anderen gaan nmeer naar bijbel (en traditie!) è evangelische stroming gereformeerd.) Onfeilbaarheid bijbel (+ paus) eind jaren 1800 Fundamentalisme als stroming. uitgestorven) • (Lutheraans. anglicaans + broeders.) Bij zij die positief identificeren als Christen: dikwijls nadruk op naastenliefde. .

begin 19e eeuw) Voudou en andere mengreligies Getuigen van Jehova (uit restaurationisme) Humanisme è vrijzinnigheid èatheisme .Nog belangrijke namen • • • • • • • • • • • • • • • • • • • William Tyndale (1494-1536) Blaise Pascal (1623-1683) John Wesley (1703-1791): methodisme John Nelson Darby (1800-1882): vergadering der gelovigen. Lewis (begin 20ste eeuw) Karl Barth (1886-1968) Zwitsers theoloog. neo-orthodoxie Corrie Ten Boom (midden 20ste eeuw) Frère Roger de Taizé (tweede helft 20ste eeuw) Billy Graham (tweede helft 20ste eeuw) Francis Schaeffer (20ste eeuw) Watchman Nee (20ste eeuw): chinese kerk John Wimber (1934-1997): Vineyard Shelby Spong Paul Tillich Moeder Theresa (tweede helft 20ste eeuw) Afgesplitste religies Mormonisme (Joseph Smith. broederkerken Graaf Von Zinzendorf (18e eeuw) hernhutters Adolf Daens (19e eeuw): opkomen voor arbeiders Pater Damiaan () Charles spurgeon (1834-1892) calvinistisch revivalisme C.S.

? .V: de toekomst? ca 2000-...

en die niet meer binnen één van de grotere stromingen vallen. revivalistische.. en Taizé zit als klooster ergens op de middenweg tussen de Roomse en protestantse tradite. De stichting van het klooster van Taizé na de tweede wereldoorlog is hier een goed voorbeeld van. anabaptistische. katholieke. .De toestand nu De meeste vernoemde kerken uit de geschiedenis bestaan nog steeds. lutheraanse. Pragmatisch evangelicalisme/megachurches (USA) à attractief. Zijn enige boek (mere churchianity) zou momenteel in vertaling zijn naar het nederlands.internetmonk. en voltrekt de ontkerstening van de westerse wereld zich redelijk snel. en bovendien zijn er een heel scala aan onafhankelijke kerken binnen een aantal van de protestantste stromingen.. (Ancient future) (Post)moderniteit werkt door Het denken van het modernisme en de verlichting.. koptische. professioneel. fundamentalistische en charismatische kerken bestaan allemaal nog. die zowel aan de vrijzinnige als aan de orthodoxe kant verlies heeft geleden daardoor. Gereformeerde. Een duidelijke neiging tot opzoeken van het verleden. En zo blijven er ook nog steeds nieuwe kerken en stromingen ontstaan binnen de latere stromingen van het protestantisme. Kerken zoeken toenadering bij elkaar. praktische toepasbaarheid. christendom naar marge Andere manier van omgaan met waarheid Pluralisme Meer nadruk op ervaring. groot. . Behalve die versnippering is er ook een beweging in de andere richting: de eucemene. Oosters-orthodoxe. zelfs al hebben ze soms historisch heel andere wortels en een geschiedenis van geweldadige oppositie.. Lutheraanse. en van zoeken naar meer verbondenheid met de grote traditie van het Christendom komt ook voor in bepaalde kerken. dat zijn zware stempel heeft gedrukt op de in tweeën gespleten kerk. Zo zullen een hele waaier aan gereformeerde. Ook onstaan er nieuwe bewegingen die meer eucumenisch zijn. Maar de Nestoriaanse.com) als blogger een belangrijke stem nin de post-evangelische discussies... Invloed van Modernisme/verlichtingsdenken (en daarna de val daarvan): Uiteindelijk ontkerstening van westerse wereld (hier na WO II vervolledigd) è è è è è • Postchristelijke samenleving. Frère Roger was van oorsprong een protestant. die veel te vroeg gestorven is.. dan abstracte waarheid . De post-evangelische wildernis50 50 Deze term heb ik geleend van de Michael Spencer (1954-april 2010) aka the intennetmonk (http://www. al zijn er door de moderne shift soms wel vrijzinnigere invloeden in bepaalde stromingen. evangelische. zonder daarbij een nieuwe richting in te gaan maar eerder een toenadering te zoeken. restaurationistische. Uiteindelijk gaat de Westerse maatschappij zich ontworstelen van de band met het Christendom. en andere protestantste kerken van Nederland (PKN) fusioneren tot één kerk.

en elke afwijking van de ‘rechte leer’ of van de juiste manier van leven kan daar problemen opleveren. zoals al we duidelijk was. Welvaartsevangelie En dan zijn er de theologische vragen die terug komen. en later de radio en TV. En de opkomst van het internet als nieuw communicatiemiddel duidelijk van groot belang in deze discussies. maar in de USA is het Christelijk wereldje een hele subcultuur. wat ook enorm moeilijk is in een pluralistische wereld waarin alle informatie (waaronder de kerkgeschiedenis die ik hier poog te structureren) vrij beschikbaar is voor iedereen.. Zowel mensen met rare hobbies. De houding tegenover leiderschap en/of kerkstructuren in sommige kerken is één van die dingen.. allerlei charismatische invloeden. Je kan je gedachten op een blog zetten. op zich een oudtestamentisch systeem. calvinisme.. bedekkingsleer.Onder de naam van evangelisch christendom vallen heel veel verschillende stromingen.. Maar ondanks deze chaos is er toch een vreemde overeenkomst over veel onderwerpen. Geen wonder dat een mens zijn weg zou kwijtgeraken. fundamentalisme. of zelfs hun geloof doen verliezen. en ook een overeenkomst over onderwerpen die niet besproken mogen worden. inclusief pepermuntjes en drumstokken een christelijke versie heeft. Een verwant probleem is het geven van tienden. en daarbij nog een commerciele subcultuur die van alles en nog meer.toch een aantal vragen die ondanks alle onderdrukking toch naar boven blijven komen.. 51 Deze uitdrukking komt van Brian McLaren . de erfenis van zowel de jezushippies als de pragmatische Jezus-yuppies van de Amerikaanse mega-church. In bepaalde kerken zijn de voorgangers/oudsten de personen die per definitie gelijk hebben. onafhankelijke kerken uit allerlei stromingen. en die door doorgaans zowel voorgangers als kerkleden bevestid wordt alsof er geen andere mogelijkheid is. en nu als kers op de taart hebben informatievergaren zo makkelijk gemaakt dat die rol van de voorganger zware concurrentie krijgt. die ook nog eens genoeg hoe langer hoe meer vermengd wordt met conservatieve republikeinse (of zeals tea party) politiek. Het is natuurlijk ook de vraag of we moeten betreuren dat niemand een monopolie op de waareid zou hebben. waarbij een afwijkende mening van de ‘radio-orthodoxy’51 voor veel mensen een afval van het geloof is. ondanks de officiele ‘rechte leer’ die door de radio-orthodoxie wordt gepredikt. Het is allang niet meer zo dat we de voorganger/pastoor nodig hebben als bron van informatie. Waarom zouden mensen gekwetst worden door de kerk? Gezien de verscheidenheid aan kerken en theologiën die onder de evangelische noemer vallen zijn er heel veel verschillende situaties die mensen kunnen ontmoedigen. Maar er blijven. en zo communiceren met gelijkgestemde zielen overal ter wereld. De postmoderne mens is niet tevreden met een gewoon aannemen wat hem verteld wordt. Sheperding. speciale muzieksmaken of interesse in rare samenzweringstheoriën kunnen hier terecht als bijvoorbeeld mensen die gekwetst zijn door de kerk. Hier in België is de situatie anders. met een netwerk aan christelijke media (vooral in Amerika) die allerlei contrasterende theologiën achter elkaar kunnen doorsturen zonder dat iemand ooit de verschillen ziet. de opkomst van goedkope boeken voor iedereen. Revivalisme.

niets ontkomt aan de kritische postmoderne verloren lopende mens die wel probeert op een zinnige manier om Christen te zijn en Jezus te volgen. Op zich is het voor de meeste tradities binnen het Christendom geen probleem om het scheppingsverhaal meer symbolisch te zien.. Dat niet alleen omdat mensen vanuit een postmodern wereldbeeld ‘de bijbelse waarheid niet willen zien’. zoveel als er mensen zijn. Maar aan de andere kant werd sterker en sterker de nadruk gelegd bepaalde kringen op de absolute waarheid van de bijbel (wat grappig genoeg sterk opkwam in de tijd dat de katholieke kant hetzelfde deed met de paus) op een modern-wetenschappelijke letterlijke manier. waarbij soms nog gediscusstieerd wordt tegen de conclusies van Darwin. Ten tijde van de reformatie werd de bijbel in de volkstalen vertaald. In verschillende tijden is daar heel verschillend naar gekeken. en het negeren van recent bewijsmateriaal. de wetenschappelijk-letterlijke interpretatie van het scheppingsverhaal in de eerste hoofsdtukken van genesis. waarin verschillende wereldbeelden naast elkaar staan. Blijkbaar kan de bijbel op heel veel verschillende manieren gelezen worden. Dit ook deels als reactie op de vrijzinnige kant natuurlijk. en alleen voor specialisten bedoeld. de wetenschappelijke kijk die op evolutie daarbij niet te ontkennen. maar dikwijls wordt wat gepresenteerd wordt als bijbelse waarheid juist niet bijbels genoeg gevonden. We zullen dus breed moeten zijn en een aantal theologische onderwerpen schetsen die in de vuurlinie liggen. of om dingen die al een halve kerkgeschiedenis als dogma worden geaccepteerd. bijbelverzen en citaten van ‘tegenstanders’ uit de context trekken. Als de wetenschappelijk-letterlijke lezing van het scheppingsverhaal niet waar zou blijken te zijn. De rol van de bijbel is natuurlijk heel belangrijk. Maar dat heeft er alleen maar voor gezorgd dat mensen het nog meer oneens werden. of beter gezegd.Maar in onze veranderende wereld. maar voor wie de aloude paden niet meer werken. Eén van de strijdpunten voor veel evangelischen en fundamentalisten is de Schepping. alsof de evolutietheorie zelf geen enorme evolutie heeft ondergaan. en God als Schepper te erkennen en daar verder niet veel woorden aan vuil te maken. Dus een sterke verdediging van het jonge aarde-creationisme komt voor in veel evangelische kringen. dat in in bepaalde hoeken spijtig genoeg -ook onder invloed van fundamentalisme. Zowiezo zullen mensen uit een ander paradigma tot andere conclusies komen trouwens. En als zulke mensen dan gedwongen worden tussen hun geloof of hun wetenschappelijke kijk.dikwijls vervalt in slechte argumentatie. Maar deze mengeling van totalitair-rationeel modern denken en de gemiddelde postmoderne mens geeft porblemen. maar toch globaal gezien wel een paradigma-verandering bezig is. of het nu gaat om misgroeide excessen van het evangelisch christendom. En mensen met theologische vragen kunnen gelijkgezinden vinden. kan het zijn dat ze het eerste verliezen. en zoals we van postmodernisme gewoon zijn gaat die in heel verschillende richtingen. Bij de katholieke kerk voor Luther was de bijbel wegestoken voor het gewone volk. zou de hele bijbel in duigen vallen voor veel mensen in dat kamp. en wordt het hele scala aan lezingen van genesis gereduceerd tot ‘schepping of evolutie’. Mensen met een meer wetenschappelijke opleiding worden op deze manier niet overtuigd zijn door het jonge aarde creationisme. Net zoals bij de vrijzinnigen is er een richting die ver buiten de grenzen gaat van het Christendom gaat. zodat elke gelovige hem voor zichzelf zou kunnen lezen. In stromingen beïnvloed door het fundamentlisme is het tegenovergestelde het geval. of kiezen .. die hem dan nog eens door de lens van de traditie lazen. is geen informatie tegen te houden.

Het bestaan van de hel is een ander theologisch probleem. en dat Jezus in onze plaats de straf op zichzelf heeft en zo aan Gods wraak heeft voldaan. De traditionele uitleg dat alle Christenen die Jezus aangenomen hebben naar de hemel gaan. Een ander probleem is de eindtijd. jaagt mensen weg en kwetst ze in hun geloof. een kenmerk dat meer fundamentalistisch geinspireerde groepen soms hebben.. 52 53 Zie de aanhangsels voor meer uitleg en argumenten bij verschillende posities Ik leg de eindtijdtheoriën uit in de aanhangsels. De populaire eschatologie van veel evangelische kerken uit de tweede helft van de twintigste eeuw was heel sterk geworteld in een dispensationalistisch denken. De vraag wordt trouwens niet alleen gesteld om de bijbel in discrediet te brengen. Zo heb ik ooit het verhaal gehoord van een voorganger uit een pinksterkerk die zijn visie op de eindtijd gaf. andersgelovigen. Een ander probleem dat op aan het komen is.’ Alleen al deze verwarring van basisfeiten uit het christendom (de opstanding van Jezus) met persoonlijke interpretaties van één leer uit velen zoals zijn eindtijdvisie. en dat God niet zomaar kan vergeven. spreekt het nieuwe testament eigenlijk in de eerste plaats over een opstanding van het lichaam op een nieuwe hemel en aarde. of een hel die niet eeuwig is. zoals sommige verdedigers van het traditioneel christendom soms schijnen te denken. . die voor velen nog niemandsland is. Maar bekeken vanuit een christendom dat een minderheid is in een wereld vol van atheisten. een volledig cessationistisch theologisch systeem dat de charismata alleen ziet voor de apostolische ker.. al wordt ze meer en meer in kaart gebracht. geen bestaan als geesten in een materieloze hemel. Een versimpelde versie die veel evangelischen aanhangt is dat de mens slecht is en gestraft moet worden. of Jesus is niet opgestaan. En dan is er nog de discusie over de hemel.. Bepaalde kerken hebben een heel sterke mening over hoe de eindtijg gaat gebeuren. Waarbij al deze posities worden bewezen aan de hand van de bijbel. en al de rest van de mensen naar de hel is makkelijker te geloven in een christelijke beschaving waar de meeste mensen christen zijn behalve een paar uitzonderingen die ‘afvallig’ zijn of die per definitie zondaars zijn. wat eigenlijk meer lijkt op een dualistisch idee is uit het platonisme of de gnostiek dan op een bijbels Christendom. want zoals bijvoorbeeld NT Wright omerkt. Een visie die voor veel postmoderne mensen onaanvaardbaar is. en alle afwijkingen worden als ketters bestempeld. Alle theologische minderheidsposities over de hel worden zo terug overlopen52: naast de eeuwige foltering is er annihilatie of conditioneel eeuwig leven. waar veel evangelischen niet eens de controversie zien bestaat uit de verzoeningstheologie die moet uitleggen hoe het kruis van Jezus redding brengt. een versie van het dispensationalistisch dispensationalisme53 om af te sluiten met ‘en zo gaat het gebeuren. en ging ervan uit dat we in de eindtijd leven op een manier waarbij we de gebeurtenissen uit de krant terug kunnen vinden in de bijbelse profetiëen.voor een derde weg. Veel Christenen worstelen eerlijk met de vraag hoe een goede God mensen die nooit iets over Jezus gehoord hebben voor eeuwig zonder kan folteren. naast exclusivisme is er inclusivisme of zelfs alverzoening. Het is trouwens wel grappig dat de pinksterkerk en masse de eindtijdleer van het dispensationalisme heeft overgenomen. halve gelovigen en heel anders gelovige christenen die mekaar niet kunnen negeren is de vraag iets moeilijker. en zien det leerstuk juist niet compatibel met de God die zich in Jezus in het nieuwe testament aand ons openbaart en die ons zelf leert om onze vijanden lief te hebben. maar die soms als de kern van het geloof wordt neergezet waarvan geen afwijken mogelijk is..

maar op wie de dood geen vat heeft. of op de overwinning (Christus Victor). wat duidelijker te begrijpen is met een ander voorbeeld: Als een vriend van mij alcolieker is. En een te simplistische uitleg waarbij God het vergieten bloed nodig heeft om te kunnen vergeven is niet gezond voor het evangelie en geeft een heel vreemd godsbeeld. terwijl dat toch de kern van ons geloof zou moeten zijn. en uiteindelijk komt Aslan tot leven en is de Witte heks finaal verslagen. De hoofdreden van de vernietiging van Sodam was bijvoobeeld schending van het gastrecht door bendesverkrachting. en juist hoe meer ik van mijn vriend hou. en is de versie van plaatsvervangende straf die veel evangelischen kennen pas ontstaan na de reformatie. Maar Aslan. Aan een exegese van deze verzen ga ik me nu niet wagen. maar dat we er niet om bekendstaan dat we de ‘zondaars’ liefhebben. Er zijn meer verzoeningstheoloië. wat de leeuw Aslan als vertegenwoordiger van Jezus niet ontkent. Wat op zich een gezond basischristelijk principe is. de opgeklopte massa-hysterie.Probleem is dat deze manier van de verzoening van het kruis uitleggen als een plaatsvervangende straf niet de enige manier is die we kennen uit de kerkgeschiedenis. de druk om in tongen te spreken. waarbij de meeste mensen niet eens door hebben hoe groot verschil is tot iemand ze erop wijst. Maar ook binnen het evangelisch wereldje is er een tweede verzoeningstheologie die gebruikt wordt. En in Vlaanderen is vanuit pinksterhoek bijvoorbeeld ook David Sorensen van www. 1:8-11. vooral onder invloed van de leer van Calvijn. Verder zijn er in het charmatische kamp een aantal uitwassen die niet gezond zijn. waarbij de nadruk kan liggen op de losprijs.S. . die hem doodt. hoe meer ik ze haat! Een probleem van het hele ‘hou van de zondaar maar haat zijn zonde’ is dat de hele wereld dikwijls wel weet dat we de zonde haten. en overwint die in de opstanding. Behalve de eerder genoemde problemen van autoriteit en geld (welvaartsevangelie) zijn er de hypes. maar ze gaan veelal over heel andere dingen dan een monogame homeseksuele relatie zoals wij die kennen als het ‘homohuwelijk’. niet alleen voor de homoseksuele christen.) Het verschil is misschien op het eerste gezicht subtiel. (Als je het boek nog eens leest of de film nog eens ziet. hoewel onschuldig zelf geeft zich in de plaats van Edmund over aan de witte heks. die hij als occult ziet. maar geschiedkundig gezien is de losprijs/christus victorvisie de belangrijkste uitleg die gegeven werdt over de kruisdood doorheen het eerste millenium. de pushende of anders misbruikte profetiën. 55 Te weten Gen 19:1-3. Ook de discussies over homoseksualiteit zijn heel beschadigend. Verschillende theologiën zijn hierop gebaseerd. Lev 18:22 en 20:13 Rom 1:18-22 1 Cor 6:9-10 en 1 Tim. Als we de christen die meer vrijzinnig is op dit vlak of op basis van studie van de 6 teksten in de bijbel over homoseksualiteit55 tot de conclusie gekomen is dat de bijbel niets zegt oer een monogame homoseksuele relatie zoals wij nu kennen even buiten beschouwing laten.real-life.. komen we tot het aloude ‘Love the sinner hate the sin’. zal ik zijn alcoholverslaving haten.be een grote tegenstander van de narnieverhalen. Verder terug vinden we de wortels van deze leer bij Anselmus en Augustinus.. waar de meesten weinig van afweten. etc. Een verhaal dat de meeste evangelische christenen kennen en kunnen waarderen54 is het verhaal van Aslan en de witte heks uit het eerste boek van C. en dan? 54 Hoewel fundamentalisten en ketter-jagers narnia meestal niet appreciëren. Post-evangelisch. kijk dan ook eens naar Edmund de herstelde zondaar en zijn rol in de strijd.. Dat was bij mezelf ook zo. maar aan de dood/het kwaad als losprijs. maar niet onbelangrijk: Jezus geeft zich hier niet over aan een straffende God. Lewis’ reeks van kinderboeken over het land Narnia: De Witte heks als het kwaad claimt het leven van de jongen Edmund als verrader op.

en zijn er vertakkingen richting alle traditionele kerken. Dankzij het internet kunnen mensen die worstelen met hun geloof.56 De theologie van de emerging church is veelal post-evangelisch op zijn breedste zin. en erop inpikken. en niets van zijn twijfels laten merken. geen kenmerken die iedereen samen bindt. een los gestructureerd netwerk van meer de iets meer vrijzinnige kant van die brede emenging church. Er is geen gemeenschappelijke leer. en verdedigt in sommige kerken met veel vuur zijn positie tegen de oprukkende barbaren en tegen nieuwe wereldbeelden. waarbij het eerste een algemene naam is voor het hele opkomend geheel aan nieuwe kerkvormen en theologiën. . niet alleen neerschrijven. En zo kan theologievorming op een heel nieuwe manier gebeuren. en met de belangrijke vragen waar ze mee zitten neerschrijven. Oorspronkelijk ging de term vooral over nieuwe manieren van als kerk samenkomen.Met al die problemen waar evangelische gelovigen mee worstelen zijn er veschillende opties mogelijk natuurlijk. Hij kan van kerk veranderen. Het gaat in ieder geval om een richting van postmodern. De Emerging church dialoog en de emergent church Er is veel verwarring rond de term ‘emerging church’. en mogelijk teruggaan naar een meet traditionele liturgische kerk. maar uiteindelijk is ze vooral bekend geworden door tehologische discussies. waarbij er ironish gezien dikwijls ook onbewust een deel modernisme verdedigd wordt als basis van het geloof. en is het een beweging die niet vast te pinnen is. De gelovige kan blijven worstelen maar toch in zijn kerk blijven. alleen een groot netwerk van gesprekken dat deels over het internet gevoerd wordt waar het men via sites en blogs mekaar theologie aanscherpt en zo tot een soort ‘open source theology’ komt. Of hij kan door kwetsuren met het kerksysteem afstand nemen van de kerk en alleen als Christen proberen door te gaan als een ‘post-church’ christen. maar iedereen op de hele wereld die over een internetaansluiting beschikt kan dat lezen. zijn er natuurlijk ook heel sterke anti-postmoderne tendenzen in de kerk. Ook op het internet zij ketterjagende elementen die alles waar ze het niet mee eens zijn verketteren omdat het niet 56 Er bestaat effectief een site die zo heet en die vol staat met nogal academische discussies over theologie. Of hij kan volledig afstand nemen van de zijn geloof en van het christendom. al is er ook een belangrijke post-vrijzinnige invloed. en deels ook postevangelisch christendom. waar soms heel ver in gegaan wordt in richtingen die voor sommige meer traditionele richtingen taboe zijn (of die echt effectief ver buiten de grenzen van het christendom gaan) Hier is ook het onderscheid tussen ‘emerging’ en ‘emergent’ voor sommigen. maar juist daardoor is er geen echte lijn in te trekken dikwijls. New monasticism New monasticism is ge Bonhoeffer quote Shane Claiborne Ruthba 24/7 boiler rooms Tegenreactie Zoals het fundamentalisme een tegengreactie was tegen het oprukkende modernisme. Het fundamentalisme is nog niet dood. en ‘emergent’ zelf meer geassocieert wordt met emergent village.

voldoet aan hun bijbelse standaard. In het Vlaamse taalgebied is er zo bijvoorbeeld Marc Verhoeven, die zichzelf met trots een fundamentalistisch Christen noemt, en die zo ongeveer tegen het hele Christendom in het geweer ligt: de katholieke kerk, alles wat charismatisch is, allew wat postmodern is,... Alles wat niet binnen zijn bijbelinterpretaties valt en binnen zijn zwaar dispensationalistisch kader past is dwaalleer.57 De enige alternatieve visie die ik hem ooit heb weten tolereren die hij niet zelf aanhing was de calvinistische verbondsleer. Het is natuurlijk wel handig om iets van de reformatoren voor waar aan te nemen als je hun ‘sola scriptura’ als de basis van heel je geloof neemt. Het calvinisme zelf heeft ook een heropleving. In ‘postmoderne’ megachurch-pastors als Mark Driscoll, en in populaire predikanten als Paul Washer en John Piper. Veel van deze calvinisten zullen nog steeds zware nadruk leggen op 5 punten van de TULIP en (dubbele) predestinatie als de enige juiste manier om de bijbel te lezen, en zullen alles wat op ‘arminianisme’ lijkt met hand en tand bestrijden. Christendom nu in de nest van de wereld Sterke groei van charismatisch christendom Op veel plaatsen in de derde wereld is er een enorme groei van de Kerk, dikwijls vooral in de vorm van pinksterachtige kerken. Hier moet bij gezegd worden dat deze pinksterkerken soms vervallen in een niet zo gezonde welvaartsleer, en dat er met name in Arika soms ook zware hierarchiën kunnen ontstaan, als gevolg van een kerstenen van de traditionele rolpatronen van de Afrikaanse culturen. Een interessante opmerking is dat diezelfde ‘opwekking’ die plaatsheeft in Afrika en Brazillië ook in België aan de gang is, maar alleen onder de migranten die uit de betreffende gebieden komen. Afrikaanse en Braziliaanse Pinksterkerken groeien enorm. Een voorbeeld is de zwarte pinksterkerk van ‘pastor Mike’ in Antwerpen, die op korte tijd van 0 naar 500 leden is gegaan, iets wat in Vlaamse context totaal onbekend is. Maar spijtig genoeg zullen dit type kerken alleen maar mensen aanspreken uit een derde wereld context, of mensen die zich daarin thuis voelen, zoals partners van vreemdelingen, of mensen die er een tijdje gewoond hebben. De gemiddelde vlaming zal zich in zo’n kerk niet thuisvoelen. Pinksterchristenen worden dikwijls geidentificeerd met de hoog-geprofileerde mensen die te zien zijn op de religieuze TV in de verenigde staten. De werkelijkheid is dat de grote meerderheid van pinksterchristenen in het globale zuiden leven, met andere woorden in ontwikkelingslanden. De regio’s van Afrika, Azië, en Zuid-amerika waar de pinksterkerk het snelst groeit hebben ook ’s werelds jongste en snelstgroeiende bevolkingen. Als er een ‘typische’ pinksterchristen is dan is het een arme vrouw die in een Nigeriaans dorp leeft, of in een Braziliaanse shantytown. Dergelijke mensen zijn het nieuwe gezicht van het Christendom, en de toekomst ervan. 58 Huiskerken en andere simpele kerken In veel gebieden zijn ook kerken met een meer organische structuur in opkomst. De grootste kerk ter wereld is de Chinese huiskerkeweging, die zoals de naam aangeeft volledig uit huiskerken bestaat. Dit is ook uit noodzaak, door de vervolging was er geen enkele andere mogelijkheid dan ondergrondse kleine illegale huiskerken, en die hebben zich zeer snel verspreid en zijn nog steeds enorm aan het groeien.
57 58

Zie www.verhoevenmarc.be ; Steve Adisson, movements that change the world, p 44

In het zuiden van Afrika zijn de zogenaamde ‘simple churches’ aan het groeien. Meer nog dan de traditionele huiskerk is alles gestript tot de basis59. Organic Church, een uitvloeisel van de ‘klassieke emerging church’ dat bijvoorbeeld door Frank Viola beschreven wordt. Andrew Jones, die als missioloog de wereld rondreist, had ook het voorbeeld van een kerk in India onder armen onderaan het kastenstseem in een sloppenwijkahtige omgeving, waarbij de gelovigen zoals in de eerste kerk elke dag bij elkaar thuis samen komen, maar zonder dat ze ooit een zondagsamenkomst hebben. Groei sterker onder vervolging Opvallend is ook dat in gebieden waar het Christendom verboden is de kerk meestal groeit, levend is, en ook sterk geworteld in een dagelijke realiteit van het bovennatuurlijke, terwijl in de Westerse wereld waar er officieel godsdienstvrijheid is de ontkerstening nog steeds sterk om zich hen grijpt en veel kerken neigen naar een intellectueel en praktisch materialistisch Christendom... Post-koloniaal Christendom Eén van de kenmerken van sommige nieuwe stromingen is ook dat ze post-koloniaal proberen te zijn, en dus het Christendom niet meer willen bekijken door de lens van de Westerse wereld die hen het Christendom heeft doorgegeven Westerse wereld als zendingsveld? Nu grote delen van de Westerse wereld ontkerstend zijn, zijn Natuurlijk is de postmoderne wereld net zoals voor veel moderne Christenen voor veel derde wereld Christenen niet iets waar ze makkelijk mee omkunnen(zeker diegene die nog steeds in een koloniaal wereldbeeld zitten aangepast aan een cultuur waar wij allang voorbij zijn) Maar vermits de kerk altijd nieuwe manieren vind, kan het goed zijn dat zendelingen en missionarissen uit de derde wereld op termijn terug naar hier komen, om zo de Kerk hier nieuw leven in te blazen...

59

Zie ook Floyd McClung, ik zie een leger

VI: Bijlagen

Deze theorie wordt traditioneel geillustreerd met het verhaal van de ‘zondenval’ uit genesis. hoe vollediger het beeld is. Er zijn meerdere theoriën die mekaar aanvullen. en de opstanding zouden dan van weinig belang zijn. Plaatsvervangende straf Veel evangelischen en andere meer conservatieve protestanten leggen traditioneel vooral de nadruk op het idee van de plaatsvervangende straf. Brian McLaren zal zo in zijn tweede . Jezus moet hier dus voldoen aan een goddelijke nood aan rechtvaardigheid. neemt Jezus in die visie in onze plaats de straf op hemzelf die wij verdiend hadden als rebellerende mensheid.en de christus victor theorie de belangrijkste. Maar als het alleen daarom ging dan hadden we het merendeel van de evangeliën niet nodig. maar hoe meer vensters we hebben. Eén manier van zeggen hoe Jezus ons redt is ook niet voldoende denk ik. Want heel het leven van Jezus. en dat iemand daarvoor moet betalen voordat er vergeving kan zijn. en kan niet overweldigd worden. en wij kunnen delen in de opstanding. als onze losprijs. De nadruk op deze verzoeningstheorie van de strafvervanging is redelijk ‘recent’. want hij is in de vorm die wij kennen eigenlijk onstaan bij anselmus ergens in de jaren 1300. Christus victor en losprijs Het grote verschil tussen de plaatsvervangende straf en de oudere manieren waarop de dood an Jezus werd uitgelegd ligt hem in het antwoord op de vraag aan wie het offer van Jezus betaald werd. in onze plaats overweldigen. Jezus stierf aan het kruis voor onze zonden betekent dan dat de mensheid Gods wet heeft gebroken. Andere manieren van uitleggen Morele invloed ‘perfect pentinent’ In de postmoderne tijd zien we dat er terug geëxperimenteerd wordt met nieuwe beelden om uit te leggen hoe de gekruisigde Christus redding brengt. We kunnen hem van binnen waar we zitten nooit volledig zien.en christus victor theorie gaan uit van het tegenovergestelde: De mens is gevangen door het kwade/de dood. vooral uit de eerste helft van de Romeinenbrief. en Jezus laat zichzelf. De losprijs. en die zoals Brian McLaren zegt allemaal bekeken moeten worden als vensters die op dezelfde lucht uitkijken. Jezus is dan diegene die de straf op zich neemt. en een paar passages uit de brieven van Paulus.De verschillende verzoeningtheoriën Alle Christenen (behalve bepaalde vrijzinnigen) zijn het erover eens dat Jezus redder is. Zo overwint hij het kwaad en de dood. en dat zijn dood aan het kruis daar iets mee te maken heeft. Daarvoor waren de Losprijs. Zoals ‘plaatsvervangende straf’ al zegt. hoe dat verder ook allemaal tot in detail begrepen wordt.

Ook Rob Bell bijvoorbeeld speelt met nieuwe beelden om de verzoening van het kruis uit te leggen .‘new kind of Christian’ boek. dat geschreven is in dialogen bij een overzichtje dat hij van de verschillende theorieën geeft de hoofdfiguur er zelf één van eigen vinding laten geven.

. zeker op vlak van het verhaal van de schepping. De fundamentalisten waren sterk dispensationalistisch op een heel cessationistische manier. Anti-theistische aanvallen: Veel atheisten die kritiek hebben op de bijbel zijn gestoeld op hetzelfde rationalisme als de fundamentalisten. De latere evangelische kerken zijn allemaal heel sterk beinvloed door het fundamentalisme. De letterlijke 6-dagen schepping was vanaf dat moment de enige toegestane versie. maar die ook het absolute rationalisme van het modernisme op de meest autistisch mogelijke manier incarneerde. Ik heb daar zelfs geen interesse in.Christendom en evolutie Geen naturalisme Verschillende visies op scheppingsverhaal Letterlijk lezen Symbolisch lezen Vergelijking met oude mythologiën : ‘letterlijk lezen’ Zes-dagen schepping ‘day-earth’ ‘gap theology’ Progressief creationisme Evolutionair creationisme Eigen visie Zelf denk ik dat dit hele gedoe overroepen is… Geschiedenis evangelische gezichspunten In het begin. Welke theorie we ook aanvaarden. We moeten er ons van bewust zijn dat de wetenschap en de bijbel niet met elkaar in tegenspraak zijn. Een beweging die niet alleen tegen alles was wat door de verlichting tegen het christendom was ingebracht. en op de invloed van bijvoorbeeld de filosofiën van Marx. Het nieuwe atheisms (Dawkins en co) kan trouwens zowiezo redelijk fundamentalistisch zijn. Freud en vooral Darwin.. toen de evangelische kerk onstond in de jaren 1800 als het meer orthodoxe bijbelgetrouwe segment van de bestaande protestantse denominaties. De ‘gap-theory’ werd lang In begin 20ste eeuw kwam het fundamentalisme op. en verwachten van de bijbel dan ook wetenschappelijke accuraatheid.. En dat een bewijs van de evolutie geen bewijs ‘tegen de Schepping’ hoeft te zijn.. Ook bijvoorbeeld op eindtijdsmodel. en atheïsten die zoiets verwachten zijn even mis als fundamentalistische christenen. en op één of andere bizarre manier heeft de pinksterkerk dat overgneomen. De bijbel is zeker geen boek dat op die manier geschreven is.. als reactie op meer vrijzinnige stromingen in het christendom.

Maar ook alles wat tegen kapitalisme ingaat word om heel andere (niet zo theologische redenen) gewantrouwd. en als God de Schepper is.Zorg voor de schepping!! Wat mij nog het meeste verbaast. niet elke christen heeft dezelfde roeping ook niet. is hoe bepaalde meer conservatieve Christenen aan de ene kant zo vurig bezig zijn met het verdedigen van ‘de schepping’ (hun visie van hoe God de wereld gemaakt heeft) en dat ze daarbij tegelijk de Schepping waarin wij leven maar de afgrond in laten gaan en het nog goed vinden ook. maar zorg voor de Schepping is één van de eerste geboden uit de bijbel! (opzoeken in genesis) . dat we dan Zijn Schepping toch wel moeten in orde houden. dus dat zorgen voor de natuur tegen Gods wil is. en soms zelf helemaal verstomd doet staan. Bepaalde eindtijdtheologiën gaan ervan uit dat heel binnenkort alles gaat opbranden. Ikzelf zou zowiezo zeggen dat als de grote wet bestaat uit God beminnen boven alles en onze naaste als onszelf. De Schepping doelbewust negeren en weigeren te geloven dat er een probleem is als we zo doorgaan met vervuilen en roofbouw te plegen op moeder aarde. en tegelijkertijd het idee van ‘de schepping’ verdedigen lijkt me echt wel te grenzen aan godslasterinng! Wat we moeten doen is iets dat we allemaal zelf met ons geweten moeten uitvechten.

. Alle beeldena ven vuur en zwavel werden letterlijk genomen. Het vrijzinnige argument dat Jezus in de taal van zijn volk dat bijgelovig was sprak en daarom over engelen. de aanwezigheid van God voelen als kwelling. De hel als letterlijk brandend Dit is een beeld dat sommige fundamentalisten nu hebben. en soms of ze uberhaupt wel geloven in een leven na de dood. en dikwijls nog aangevuld met eigen fantasie of met beelden uit andere tradities. In de loop van het Christendom zijn er verschillende ideëen over de hel geweest. Ten tijde van Jezus was de situatie anders. Ook over de hel zijn er tegenstrijdige berichten. die Annihiationisme en conditionalisme Annihilationisme en conditionalisme zeggen dat de ziel van de afgewezenen niet eeuwig blijft bestaan. In tegenstelling tot wat wij zouden denken. (Lewis over psalmen en prediker) Het dodenrijk of Sheol is mogelijk alleen een beeld voor het graf. de farrizeëers en de saduceëers. te beginnen met de meest beangstigende en minst waarschijnlijke.. en er dus geen eeuwige kwelling is. De hemel wordt op veel plaatsen gezien als de woonplaats van God. De hel als aanwezigheid van God voor slechte mensen Een ander beeld is dat mensen die niet veranderd en getransformeerd zijn. Ik ga nu een aantal versies af. en dat in de middeleeuwen bijvoorbeeld heel populair was. een manier om iets uit te leggen waar we niet zeker van zijn. Niet de plaats waar we heen gaan na dit leven. De farrizeëers daarentegen geloofden wel in engelen en leven na de dood. De hel als afwezigheid van God Dit is een meer moderne uitleg. Exclusief of inclusief . geesten en een leven na de dood sprak snijdt dus geen hout: In de tijd van Jezus waren er al mensen met een redelijk ‘modern’ wereldbeeld die ook niet in die dingen geloofden. Annihilationisme gaat uit van een annihilatie van de verdoemden. Jezus had dus heel makkelijk hun wereldbeeld kunnen bevestigen. maar een gift van God. en niet in leven na de dood. en dat mensen die die niet ontvangen gewoon dood zijn. In oudere tijden hing het samen met het ptolemaïsch wereldbeeld. Velen zien in de hel een metafoor. Conditionalisme gaat ervan uit dat eeuwig leven geen natuurlijke eigenschap van de mens is. waarbij de hel in de aarde gelocaliseerd werd. Er waren twee belangrijke stromingen die het oneens waren over deze kwestie. en dat beeld wordt door Jezus bevestigt. al dan niet na een periode van kwelling. die een meer ‘modern’ wereldbeeld had: ze geloofden niet in engelen of geesten. waren de sadduceëers de conservatieve groep.Leven na de dood: hemel/opstanding en hel Het is onduidelijk of de oude joden in oudtestamentische tijde zo bezig waren met de dood. maar hij gaat ertegen in en gaat mee met de farrizeëers.

Lewis .S. (C. Lewis) Christelijk universalisme Christelijk universalisme (niet verwarre met unitaristisch universalisme. of de opstanding der doden? Beeld C. relativisme of new age-bricolage religie) is al van in het begin een minderheidsmening in het Christendom. en al de rest naar de hel. Het gaat ervan uit dat Jezus’ dood op één of andere manier in staat is om alle mensen te redden. Een exclusivistische houding gaat ervan uit dat alleen diegenen die in Jezus geloven en bepaalde doctrine aanvaard hebben naar de hemel gaan. kunnen we nog opmerken dat er twee benanderingen zijn.Als we deze posities bekijken. Inclusivisme geeft meer opening voor anderen. al dan niet na een lange periode in de hel. Maar afwijzen van God blijft mogelijk dwergen van Lewis De hemel.S.

Van belang is de voorspelde wederkomst van Christus. waarbij vooral de openbaring van Johannes en het boek van de profeet Daniel van belang zijn. Een ander verschil kan nog gemaakt worden in een futuristische. Er werd vanuit gegaan dat wij nu aan het einde der tijden leefden. een positie die amillenialisme waaronder Augustinus. Dispensationalisme zijn we al tegengekomen. en ook nu is er veel onenigheid over. die in veel evangelische en pinksterkringen nog steeds wel populair is. De christelijke toekomstvisie is vooral gebaseerd op een aantal profetische boeken. Kerkvaders als Irenaus bijvoorbeeld geloofden sterk in deze eschatologie. de grote verdrukking en de opname van alle gelovigen. De eindtijdleer van mijn kindertijd. Als kind ben ik opgegroeid in de pinksterkerk. maar zoals het vakjargon van lijtijns klinkende woorden met teveel lettergrepen doet vermoeden is het misschien nuttig om wat wegwijs te geraken in de terminologie van de verschillende concurrerende christelijke eschatologiën. of soms ook chiliasme. Het was zo een beetjes een koude-oorlog sfeertje waarbij elk moment één of andere sinistere wereldleider op de ‘rode knop’ kon duwen en zo een eind maken aan het leven op de planeet aarde. en dat alle gebeurtenissen in de actualiteit dus samenhingen met de oude profetiën uit de bijbel. en het duizendjarig rijk. In een aantal recente theoriën gebaseerd op de bedelingenleer is ook een een ‘opname van de gelovigen’ die losstaat van de wederkomst en die ergens in de ‘grote verdrukking’ die vlak voor de wederkomst gesitueerd is van belang. die soms op heel bizarre manieren aan elkaar werden gepuzzeld om met het verhaal te komen van de antichrist -waarschijnlijk de eerste wereldleider die uit de VN opkwam of iets dergelijks-. Maar er waren ook hoe langer hoe meer kerkvaders die niet geloofden in een letterlijk duizendjarig vrederijk. of ‘de leer der laatste dingen’. om dan het duizendjarig vredelijk in te luiden. en in veel gevallen ook niet de meest logische manier. op wiens theologie veel van de latere katholieke én protestantse visies gebaseerd zijn. De visie op het duizendjarig rijk geeft een mogelijk kader voor indeling: Pre-millenialisme gaat over een bepaalde interpretatie van het vers uit openbaring dat over het duizendjarige rijk gaat De ‘pre’ in het woord betekent dat de wederkomst van Jezus verwacht wordt voor het duizendjarig rijk zijn aanvang neemt. meestal gelijkgesteld met de Christelijke toekomstverwachting. dat in moeilijke woorden millenium genoemd wordt. De jaren ’70 waren niet zo veraf. waaronder oosters-orthodoxe. katholieke en traditioneel-protestantse. met Hal Lindsay en zijn ‘late great planet earth’ en de dreiging van de antichrist en het einde van de wereld waren ergens latent op de achtergrond aanwezig. Deze boeken zijn doorheen de geschiedenis op heel verschillende manieren uitgelegd geweest. is eigenlijk een vorm van wat men een dispensationalistisch pre-tribulationalistisch pre-millenialistische eschatologie noemt in vakjargon. waarin in die tijd iedereen bezig was met ‘de opname’. Dat dit hele eindtijdverhaal niet de enige manier was om bijbelse profetiën te interpreteren. een historiscistische of een preteristische benadering van de bijbels profetiën uit vooral de apocalyptische geschriften van openbaring en de profeet Daniel. wist ik toen natuurlijk niet. In de eerste kerk ten tijde van de vroege kerkvaders was er in bepaalde groepen een zeer sterke verwachting dat Jezus elk moment kon terugkomen.Eindtijdmodellen Nu een woordje over eschatologie. die nu het historisch pre-millenialisme genoemd wordt. en het hele verhaal van de antichrist die ging komen was redelijk alomtegenwoordig. Historicisme gaat de vervulling van de meeste van die . Nog steeds is de amilennialistische visie in verschillende versies belangrijk bij een grote meerderheid van kerken.

wordt soms verondersteld voor de ‘grote verdrukking’ te gebeuren (pre-tribulation).T. net zoals het postmillenialisme zoals dat opkwam ten tijde van de reformatie. of rapture in het engels. dat niet alleen uitgaat van de wederkomst voor het duizendjarig rijk. Pre-millenialisme in de vroege kerk was duidelijk futuristisch. is zeer belangrijk. De kolonisatie van Amerika. De opname. als dingen die mensen zelf opbouwen. maar ook van een sterk futurisme dat alle bijbelse profetiën in de zeer nabije toekomst plakt. Futurisme gaat ervan uit dat de meeste profetiën nog moeten gebeuren. Het duizendjarig rijk wordt bekeken als een theocratie waarbij het land Israel met de Heilige Stad het centrum van de wereld zal zijn. en het amillenialisme dat zich later ontwikkelde was veelal historiscistich. en is dat in bepaalde kringen nog steeds. zoals bijvoorbeeld een identificatie van ‘het beest’ met keizer Nero. waarover nog een aantal profetiën uit zouden moeten komen. terwijl een preteristische benadering stelt dat alle profetiën. onder invloed van onder andere de Charismatische vernieuwing. Het Koninkrijk dat . die mee gezorgd hebben voor het ontwikkelen van het kapitalisme en de ‘American dream’. maar allegorisch en spiritueel. Hierbij worden vreemde puzzels van bijbelverzen gebruikt om met ingewikkelde schema’s te komen. en alleen de wederkomst nog verwachten. al zijn er niet zoveel academische theologen die het dispensatiedenken nog serieus nemen. en als concepten en archetypen bekeken worden inplaats van als gecodeerde voorspellingen van de toekomst. en het dispensatiedenken heeft dus een heel belangrijke rol voor Israel. De Post-trib-variant. Daar waar andere tradities als ze al op die manier in de ‘opname van de gelovigen’ geloven dat laten samenvallen met de wederkomst van Christus. worden beide in de bedelingenleer gescheiden.porfetiëen zien in de geschiedenis. Maar ook waren er groepen die vanuit deze visie een sterke theocratie wilden opbouwen. is de tendens in veel evangelische kringen nu. de vineyardbeweging en theologen als N. waarin de profetiën niet ‘letterlijk’ gelezen worden. of aan het einde ervan (post-tribulation). Andere visies op eschatologie zijn zeker nog te verwachten als de postmoderne theologie zich verder ontwikkelt. Waar in bepaalde hoeken nog steeds dispensationele schema’s gebruikt worden en een enorme massaverkoop is van ‘left behind’ en dergelijke eindtijdkitch. baptistische en zelfs pinksterkerken. geloofden bepaalde groepen dat er op de aarde een Christelijk rijk zou ontstaan dat gezien werd als een (meestal meer symbolisch) duizendjarig rijk. Ook bestaat er een idealistische benadering. Een swing terug naar de extreem andere kant kwam er in de vorm van het dispensationalistisch pre-millenialisme midden 19e eeuw in Amerika. waardoor de opname dus samenvalt met de wederkomst van Christus zoals in de andere tradities is dus de originele visie van het historische pre-millenialisme. en het stichten van een Christelijke staat werd zo bekeken door een aantal mensen. waaronder paradoxaal bepaalde calvinistische groeperingen. waarna Jezus zou terugkomen. Door verlichtingsinvloeden. volgens anderen in het midden (midtribulation). Dit eindtijdmodel is heel snel verspreid geraakt onder veel evangelische. ook over de wederkomst al vervuld zijn ten laatste in de vernietiging van Jerusalem in 70 NC. Wright dikwijls veel meer naar een nadruk op het ‘already and not yet’ Koninkrijk van God als uitgangspunt. en was dus tegen de jaren ’60 en ’70 dominant in veel van deze kerken. Het terugkomen van het volk Israel.

ingeleid60 is door Jezus. In bepaalde emerging churches is er verder aandacht voor meer idealistische benaderingen. 60 In het engels wordt de term ‘inaugurated eschatology’ gebruikt. . of voor een grotendeels gerealiseerde eschatologie zoals bijvoorbeeld bij Andrew Perriman (het woord preterisme wordt liever niet gebruikt) waarin het merendeel van de eindtijdprofetiën geïnterpreteerd worden als gaande over de verwoesting van Jerusalem in 70 NC. maar dat pas bij de wederkomst met de komst van de nieuwe hemel en nieuwe aarde volledig werkelijkheid zal zijn.

waaronder de westerse postmoderne cultuur. Het grote verschil is vooral dat de plaatselijke taal gebruikt wordt inplaats van een internationale taal als engels. C2 Is een kerk die al iets meer aangepast is aan de moslim-cultuur. Zo kunnen volksmuziek. en geeft weer in hoeverre bekeerlingen van het Christelijk geloof zich nog steeds aangepast hebben aan hun moslimcultuur. tracht men culturele kloof te verkleinen. en die niet aan hun omgeving zullen kenbaar maken dat ze volgeling van Jezus zijn. maar verder vooral nog steeds een kopie is van een Westerse kerk. Ook de nederlandse blogger Matthijs Vlaardingerbroek heeft een aantal artikelen over de toepassing van deze schaal in nederlandse context geschreven. maar de schaal wordt bijvoorbeeld ook door Alan Frost and Michael Hirsch gebruikt in ‘the shaping of things to come’. Ze worden niet als moslims gezien door de omringende moslimcultuur. rastafarians. De gelovigen zullen zichzelf bijvoorbeeld ‘Jezus-moslims’ of ‘Messiaanse volgelingen van Isa’ noemen. maar dikwijls op een neutralere lokatie. die grotendeels binnen de gewoonten van hun eigen cultuur blijven en zo in veel gevallen hun wettelijke en sociale status behouden. Ze komen niet samen in een kerkgebouw en noemen zichzelf geen christenen maar iets in de trand van ‘volgelingen van Isa de Messias’. De omringende cultuur heeft geen invloed op deze kerk. De gelovigen noemen zichzelf nog steeds gewoon christenen. C6 Dit zijn meer incognito Jezus-moslims: geisoleerde personen of hoogstens kleine ondergrondse gelovigen die uiterlijk moslim zijn.. C4 Ook meer religieus getinte gewoonten van de moslimcultuur blijven behouden door de gelovigen. C5 zijn Messiasbelijdende moslims. . al zullen bijvoorbeeld wel specifiek islamitische begrippen vermeden worden. Door het gebruik van toelaatbare culturele kormen. Dikwijls wordt zowel de moskee bezocht en heeft men daarnaast bijeenkomsten met andere gelovigen. Op sommige plaatsen waar bijvoorbeeld een heel dorp zich bekeerd kunnen aparte Jezus-moskeëen worden gebouwd. zoals bijvoorbeeld de traditionele gebedshoudingen. C3 is al een stuk meer aangepast aan de lokale cultuur. Ze noemen zichzelf moslims en worden zo ook door hun omgeving gezien • • • • • 61 Ik heb Travis zelf niet gelezen. • C1 Is een Westerse kerk die als dusdanig functioneert binnen een moslimcultuur. het islamitische vasten. Alle culturele kenmerken zijn westers. Ze worden door hun cultuur bekeken als afwijkende moslims of ketters.C1-C6 contextualisatie Contextualisatie: De volgende schaal is afkomstig van Travis61 (NAAM??). surf-cultuur. etc. Missiologen gebruiken soms aangepaste versies van deze schaal om de contextualisatie van het christendom binnen andere culturen beschrijven. maar ook niet gelijkgesteld met westerse christenen. De gelovigen noemen zichzelf christenen. De gelovigen noemen zichzelf christenen. of subculturen als ravers. en het afzien van varkensvlees en alcohol. De cultuurkloof ten opzichte van de lokale bevolking blijft redelijk groot. Aspecten van de Islam die niet bijbels zijn worden afgewezen of geherinterpreteerd waar mogelijk. zoals bijvoorbeeld een kerkgebouw met een toren.. lokale kleding en lokale kunstvormen gebruikt worden en komt men niet noodakelijk samen in een westers kerkgebouw zoals wij dat kennen. en het zingen van Westerse liederen op een Westerse melodie in het engels.

maar op een eigen subcultuur. op een manier dat mensen het kunnen begrijpen. Eerlijk gezegd denk ik niet dat we in Vlaanderen echt goed aan de Vlaamse context aangepaste kerken hebben. soms echt C5. Hij deed aan ‘seeker-sensitive’ samenkomsten voor jongeren. Ook het evangelie zoals we dat zelf gehoord hebben is zelfs in zijn meest ouderwetse vorm ooit een manier geweest om het goede nieuws te brengen in een taal die begrijpbaar was. Nieuw beginnende kerken en bewegingen die succesvol zijn zitten meestal redelijk hoog op de contextualisatieschaal. en opeens had hij een heel ander soort jongeren. De meeste van onze evangelische kerkjes zijn C2-C3 en zijn achtergebleven bij een vorige fase van een snel veranderende maatschappij. en bestaan voor een groot deel uit tradities die niet terug te voeren zijn op de bijbel.Meestal zitten ze op C2-C3. Het evangelie in ongecontextualiseerde vorm bestaat niet. maar ik denk niet dat dat veel bijdraagt aan het Koninkrijk. met veel show en ‘relevante muziek’ en alles wat jongeren zou kunnen aantrekken. Bepaalde groepen van Jezus-hippies begonnen op hun eigen losse manier. Dus liet hij de hele show vallen. Van Andrew Jones hoorde ik over een groep die er missionair werkt met een ‘christian kitchen’. maar merkte op een bepaald moment dat dat niet meer werkte. De meeste evangelische kerken die we kennen zijn redelijk traditioneel.. Vineyard bijvoorbeeld is begonnen als een groep mensen die samenkwamen op een manier die hun meer aansprak.We moeten zelf ons goed nieuws kunen communiceren in taal en begrippen van de wereld rond ons. rainbow gatherings64 of rastafarianisme65. maar die niet (meer) naar een kerk gaan en hun geloof niet tot uiting brengen. die naar zijn samenkomsten kwamen. maar C1 zou dan bijvoorbeeld een amerikaanse kerk zijn die in het engels samenkomt.We kunnen ditzelfde principe zoals eerder gezegd ook gebruiken op andere culturen. en hebben daar dus ondertussen een groot cultuurverschil mee. Wat de ene generatie aantrok was voor de andere juist een ‘steen des aanstoots’. zoals die er in het Palestina van de eerste eeuw genoeg waren. heeft een hele site met schrijfsels. en dat ook altijd gedaan had. waarin soms heel duidelijk relicten van oudere christelijke of zelfs een andere meer algemeenconservatieve cultuur te herkennen zijn. zoals onze postmoderne seculiere maatschappij. een messiaanse rasta. Kijk naar een voorbeeld van Dan Kimball62. 65 De messian dread. C5 komt eigenlijk vooral voor bij heel specifieke subculturen. zoals veel internationale kerken. Een aantal mensen die met mij als jongere op Christelijke kampen zaten zitten ondertussen in deze staat. en gingen de hippies op in bestaande kerken (tot C2) of ze gingen terug de wereld in.. . In een cultuur die zo snel verandert als de onze kan iets dat in de ene generatie een perfecte contextualisatie lijkt bij de volgende als compleet irrelevant overkomen. maar dat werd door toendertijd door de geinstitutionaliseerde kerken niet erkend als ‘kerk’ en uiteindelijk stierf de opwekking uit. C6 zouden mensen zijn die wel geloven. ging meer uplugged. en verloren hun geloof of gingen naar een soort C6-toestand. die nooit interesse gehad zouden hebben in zijn oude aanpak. met meer stilte en kaarsen. Jezus sprak ook in beelden van schapen en vijgenbomen. dat in sommige gevallen communicatie enorm bemoeilijkt. the emerging church Alan Hirsch en Michael Frost beschrijven dit in ‘the shaping of things to come’ 64 Raibow gatherings zijn een soort van bijeenkomsten van neo-hippies. zoals migrantengroepen of meer jongerensubculturen zoals de rave-cultuur63. 62 63 Dan Kimball. met meezingbare popsongs en zonder veel symbolen en rituelen.

Markus. De antilegomma die niet gecannoniseerd zijn omvatten onder andere wijd in gebruik zijnde vroeg-christelijke boeken als het didache. Het concilie diende niet om te beslissen welke boeken aanvaard werden en welke niet. maar dan als een ketters geschrift. en van het Christendom zoals wij dat kennen.De boeken van de bijbel De bijbel zoals we die kennen is een verzameling van boeken. 2 Petrus en het openbaring van Johannes. die gesplitst wordt in het oude en het nieuwe testament. al waren er een aantal waar discussie over was. Tobit. De regelmatig opduikende gnostische evangeliën zijn nooit deel geweest van een Christelijke canon. Judith. en enkele aanhangsels van Daniel. Bij het derde concilie van Carthago werd de canon van de bijbel definitief bevestigd. namelijk de twee boeken van de Makkabeëen. . het Griekse deel van Esther. al zaten er in die canon een aantal deuterocannonieken die door de protestanten later afgewezen zijn. dat verder wel vermeld wordt door een aantal kerkvader als bijvoorbeeld Origenes en Hippolytis. Dit waren de brieven van Judas en Jacobus. maar om de boeken die al in de canon waren te bevestigen. het onderussen al lang verloren gegane evangelie van de Hebreëen en de herder van Hermas. 2 en 3 Johannes. het nieuwe testament bestaat uit de Christelijke boeken uit de tijd van vlak na Jezus. Een aantal ‘antilegomena’ geschriften werden hierbij in Carthago toch nog definitief bevestigd als deel van de canon. Al vanaf het einde van de tweede eeuw was er over de 4 evangeliën van Mattheus. Er was genoeg overeenstemming over de inspiratie van meeste boeken. Lucas en Johannes redelijk grote eenstemmigheid. Jezus Sirach. de Wijsheid van Salomo. Het oude testament bevat de joodse geschriften. maar zeker niet het gnostich getinte evangelie van Thomas.

htm plaats geven: vroegere beweging van Cyprianus Concilie van Trente Vaticaanse concilies Nieuw atheisme Tegenpausen Moraviaanse beweging Pietisme Presbyteranisme Shelby spong. tillich Jonathan Edwards.org/nl/artikelen/mens/geschiedenis/kerkgeschiedenis/RS_montanism e_ketterij. Neil Finney Tweede Clemens kerkvader .http://www.apologetique.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful