You are on page 1of 672

KLTR BAKANLII YAYINLARI / 1194

Kltr Eserleri Dizisi / 150

TRKYE VE RUSYA
Dr. Akdes Nimet KIRAT

Kapak Kompozisyonu : Dr. Ahmet SINAV

ISBN 975 - 17 - 0703 - X Kltr Bakanl / 1990 Yaymlar Dairesi Bakanlnn 23.5.1990 tarih ve 928.0-904 sayl makam onayna dayal olarak, Dner Sermaye letmeleri Merkez Mdrl'nce 21.6.1990 tarih ve 1990/101 sayl makam onay ile birinci defa olarak 5.000 adet

NSZ
Trkiye Tarihinin son yz yl iindeki devriminin, siyas, diplomatik ve asker ynlerden, en mhim ksmn, Rusya ile olan munaaebetleri tekil etmektedir. Trkiye'nin geopolitik durumu ve Rusya tarihinin Byk Petro'dan itibaren takib ettii genileme ve futuhat siyaseti icab, bu iki Devlet arasnda, bata asker olmak zere, ok eitli karlamalar vukubulmutur. Nitekim Petro I. dan itibaren Trkiye ile Rusya arasnda, Birinci Dnya Sava dahil, dokuz byk sava yaplmtr. Bunlardan ikisi hari (1711 Prut sava, 1856 Krm sava) btn harplerde Trkiye yenilmitir. Bilhassa Katarina II. ile balayan Rus-Trk savalar, XIX. y. yl sonlarna kadar Trkiyenin byk arazi kayplarna yol at gibi, 1878 ubatnda Rus ordularn ta stanbul surlarna kadar getirmitir. Avrupa tekniinin Rus ordusunda baar ile tatbik edilmesi neticesinde sratle kuvvetlenen Rusya karsnda, bir takm sebepler den tr zaafa den Osmanl mparatorluu, kendisini mdafaa edemez bir hale gelmiti. Daha XVI. yzylda ortaya konan "Moskova- nc Roma" nazariyesi, bu defa gelitirilmi ve Rusya'nn "Bizansn varisi" olaca gr Rus siyasetinin ana prensiplerinden biri olmaa balamt. stanbul ve Boazlar ele geirmek, veya hi olmazsa Boazlar Rus kontrol altna almak tasars Rus d siyasetinin ana prensibi haline getirilmiti. Bu ama, bilindii vehile, Birinci Dnya Savann kmasnda mhim bir rol oynamtr. Bilhassa "Kk Kaynarca Bar"(1774) ndan sonra, Osmanl mparatorluunun Slavlarla meskn ksmlarnda, ve umumiyetle Ortodoks kilisesine mensup "reaya" arasnda, Rus nfuzu gittike yerleti ve Rus arlarna 'kurtarc" nazar ile baklmaya baland. Ayn nisbette Rusya'nn Boazlar zerindeki talepleri de artt ve stanbul bu defa Rus tehlikesine maruz kald. Mehmed Ali Paa isyan zamannda, hatt, ar Nikola I. nn donanmas ve askerleri, stanbul Boazna "kurtarc" sfatyle geldiler ve ... naslsa oralardan

ekilip gittiler. Bu Rus. basks XIX. yl ortalarna doru bsbtn iddetlendi ve ancak ngiliz ve Fransz mdahalesi ile nlenebildi. Ayn vehile 1878 de Rus askerleri stanbul kaplarna kadar ilerlemilerken, ngilterenin kar koymasyle, Rus'lar ekilmek zorunda kaldlar. Az sonra bu nleme roln Almanya zerine alacak ve Rusya'ya Boazlar "kapatacaktr". Boazlar Rusya'ya "kaptrmamak" yolundaki Byk Devletlerin gayretleri, ve ayn zamanda aralarnda siyas ve ekonomik sahadaki rekabetleri, Trkiye'nin kendini Rusya'ya kar korumasnda ok byk bir rol oynamtr. Rusya bir taraftan asker faaliyet yaparken, dier yandan siyas ve diplomatik hareketlerine de hz vermekte idi. Boazlar meselesinde, mmknse ngiltere ve Avusturya ile anlamak teebbsnde bulunmutu. Fakat ngiltere buna yanamad gibi, Avusturya da, Rusya'nn arzularna gre hareket etmek istemedi. Rusya, Almanya ile de bu hususta bir anlamaya varmak istediyse de, Rus talepleri karsnda Berlin diplomatik mahfilleri, St. Petersburg'dan gelen tekliflere yanamadlar. Avrupa Devletleri arasnda "Boazlar meselesi" yznden kan ihtilflar ve "diplomatik pazarlklar", Trkiye'nin i ve d siyaseti zerinde tepkiler yapmaktan geri kalmad. Rusya'nn "Boazlarda hakimiyet tesis etmesine" kar duran Devletlerin banda, eskiden olduu gibi ngiltere geliyordu. Nihayet "Birinci Dnya Sava" srasnda ngiltere-FransaRusya arasnda yaplan gizli anlamalarla, "ark Meselesi", yani "Trklerin Avrupadan koulmalar ii" halledilmek istenmiti; ngiltere ve Fransa, yzyldan fazla takib ettikleri siyaseti deitirerek, Rusya'nn Almanya ile "ayr bir bar" akdini nlemek ve Rusya'nn harp gayretlerini kamlamak maksadyle, stanbul ve Boazlarn Rusya'ya braklmasna muvafakat ettiler. Fakat Harbin seyri, bilhassa anakkaledeki esiz Trk kahramanl ve zaferi ile Alman darbeleri altnda Rusya'nn malup bir duruma dmesi, nihayet 1917 ubat (Mart) nda Rusya'da "ihtill" kmas ile arlk Rus Hkmeti ve Mttefiklerinin btn hesaplar altst oldu. Rusya yalnz malup deil, Oktober (Ekim) ihtilli ile i bana gelen Bolevikler, eski Mttefiklerine kar dmanca cephe aldlar ve arlk Rusyas ile ngiliz-Fransz'lar arasnda Boazlar'a ve stanbul ile Anadolunun taksimine ait akdedilen gizli anlamalar neretmek suretiyle, arlk Rusyasnn Trkiye'ye kar besledii btn emellerini vesikalaryla ortaya koydular. Bolevik hkmeti ayn

anlamalar tanmadm, ve Rusya'nn stanbul zerinde hi bir hakk olmadm, stanbul'un Mslmanlar (yani Trkler) elinde kalacam" da iln etti. Trkiye bakmndan Birinci Dnya Savann en mhim ve kalc kazanc Rusya'nn Harp d edilmesi ve "stanbul ile Boazlar dan vazgemesi" idi. Bununla Trkiye zerinde yzyllarca devam etmi olan Rus tehlikesi ve basks giderilmi oldu. Bunun neticeleri ve semereleri Trkiye'nin Savatan malup oluundan sonra da kendini gsterdi. Mill mcadele balarken, bu suretle, arkamzda bize dman bir "Hametli Rusya" bulunmuyordu. Bunun ise Kurtulu Savann kazanlmasnda ok byk rol olmutur. Trkiye ile Rusya arasndaki mnasebetlere ait, her safhasn aydnlatan ve herbir sahasn ihtiva eden toplu bir eser henz kaleme alnm deildir. Dolaysiyle Hans bersberger'in Russlands Orientpo- litik in letzten zwei Jahrhunderten (Bd. I. bis zum Freiden von Jassy) adl eseri (Stuttgart 1913) hal ehemmiyetini muhafaza ediyor. Ruslar tarafndan kaleme alnan muhtelif eserlerde, mesel S. S. Tatiev'in Vnenjaya politika mp. Niolaya I. go (mparator Birinci Nikola'nn d siyaseti) (St. Psbg 1887), veya A. N. ebunin'in Rossiya na Bliznem Vostoke (Yakn Douda Rusya) (Moskva 1926) Rus-Trk mnasebetlerinin trl cephelerine temas edilmitir. Ancak XVIII. y. yl sonundan itibaren Birinci Dnya Sava sonuna kadar devri ihtiva eden toplu bir eser mevcut deildir. te bu boluk doldurulmak maksadyle "XVIII. y. yl sonlarndan Kurtulu Sava"na kadar Trkiye ile Rusya arasndaki mnasebetleri diplomatik ksmna nem verilmek zere- ibu eser kaleme alnmtr. Meselelerin daha iyi anlalmas iin, Sultan Abdlhamid II. e kadar geen zaman iindeki "Rus basks" nn bir tarihesi ayr bir fasl olarak konmutur. Rusya'nn, bilhassa ar Nikola I. dan itibaren Trkiye'ye kar takib ettii, bazen, bask bazen de "dostluk perdesi" altnda oyalayc siyaseti, ve bu maksadla yaplan trl diplomatik ve siyas sulleri, Osmanl imparatorluunu szde status quo sunu (btnln) muhafaza istei, daha dorusu dier Devletlere Trk arazisinden hi bir eyi kaptrmayarak, en "yal paralar" (bata stanbul ve Boazlar olmak zere) kendisine saklamak esasna dayanan Rus siyaseti ve diplomasisinin her safhasn ayrca incelemek gerekmektedir. Tabiatiyle bu siyasetin balar "Boazlar meselesi"nde

VII

arzu edilen durum hasl olmu ve btn Byk Devletlerin donanmalarna Boazlar kapatld gibi, Rus harp gemilerine bunlar almt. Nitekim Boazlarn bu stats, yalnz 1833 te ar Nikola I. ve onun btn halefleri, t ar Nikola II. ya kadar, "ideal bir zm ekli" tekil etmekle kalmam, 1946 da Stalin de ayn esaslar iade etmek istemiti. Amerikal Profesr Philip Mosley tarafndan Russian Diplomacy and the Opening of the Eastern Question in 1818-39 (Harvard 1934) adiyle yazlan mhim eserde, Hnkr iskelesi anlamas hkmlerinin Ruslar tarafndan nasl kendi menfaatlerine uygun olarak tefsir edildii anlatlmtr. Bu mesele zerinde ayrca Amerikal Profesr J. C. Hurewitz, durmu ve Ruslarn "Boaz anlamalar"n keyfi olarak nasl kendi lehlerine tefsir ettiklerini gstermitir. Boazlarda Rusya'nn tatbik etmek istedii rejim, 1856 ve 1877/78 de ngilterenin fiili mdahelesi ile, baltalanmt. Szn ksas Rusya'nn "tarih emellerine kavumasna" ngiltere boyuna mani oluyordu. Ayni ngiltere, 1908 ve 1911 yllarnda Rusyann "bar, yani mzakere yolu ile" Boazlarda istediini elde etmesine de mani oldu. Sultan Abdlhamid II., Devletin btn zfna ramen, Rusya karsnda bata ngiltere, sonralar Almanya'ya dayanmak suretiyle, Trkiye'nin btnln ve Boazlar statsn muhafazaya alm, ve muvaffak ta olmutur. Bu maksadla, hatt Abdlhamid II. in Rusya ile anlamak, yani Rusya'ya "yaklamak" siyasetini bile denedii biliniyor. Fakat, Rusya tarafndan bu gibi teebbsler msbet karlanmam ve dolaysiyle bunlardan hi bir netice kmamtr. Rusya'da Bolevik ihtillinden sonra, arlk devrine ait gizli vesikalarn neriyle yetinilmeyip, bu devire ait birok dier vesikalarda Trk-Rus meselesine gn na kavuturulmutur. ve ayrca 1882 Bunlar ve bilhassa stanbul (sonraki "Krasny Archiv" (Kzl Ariv) dergisinde bastrlm ve birou mnasebetleri aittir. Boazlar de Bunlardan, Nelidov'un

stanbul elisi) sunduu rapordan Ruslarn nasl stanbula baskn yapmalar hakknda projeden balayarak, bu kabl tasarlar daha sonraki zamanlara ait birok vesika mevcuttur. Bu mesele ile ilgili olarak "Rus istiare Meclisi"nde grlen bir takm proje ve plnlar hakknda da geni bilgiler edinmek mmkn oluyor. Harbe tekaddm eden yl ve aylara kadar Rusyann "Boazlan ele geirme" tasars ve baskn yapmalar fikrinden hi bir vakit vazgemedikleri de meydana kyor. Rus hkmeti bu tasarsn
XIII

stn bir duruma gelmesi ve tat vastalarnn da hazrlanmas" sonunda, tahminen 1917 ylnda, Boazlar bir basknla ele geirmek plnn cidd olarak tesbit etmi bulunuyordu. ttihat ve Terakki Cemiyetinin Trkiye'de hkim duruma gelmesi ve Talt Paa'nn i ve d siyasette mhim bir rol oynamaya balamasndan sonra, Rusya ile Trkiye arasndaki mnasebetlerde her hangi bir deiiklik grlmedi; Rusya, yine "basks"na devam etmekte, ve Trkiye'de sahip olduu nufuz ve imtiyazlarndan ufak bir fedakrlk yapmak niyetinde deildi; bilakis, "Ermeni reform-" larn bahane ederek, Trkiye'nin dou eyaletlerinde tam bir nufuz sahibi olmak siyasetini takib etmekte idi. Buna karlk Talt Paa, Rusya'ya yaklamak ve mmknse, hatt bir "ttifak" akdetmeyi bile dnmt. Nitekim 1914 Maysnda Talt Paa, Krmdaki Livadia'da ar Nikola II. y ziyaret ederken, Rus Hariciye Nazr Sazonov'a bir "ttifak" teklifinde dahi bulunmu, fakat Sazonov buna yanamamt. Ayni vehile, Dnya Harbinin ta banda, Enver Paa, (Almanya ile bir "ittifak" imzalad halde) Rusya'nn stanbuldaki askeri ateesi vastasyle Rusya'ya bir "ittifak" teklifinde bulunmutu. Fakat Sazonov bunu ciddiye almad. nk, tannm Sovyet Rus tarihisi Pokrovskiy'nin izah vehile, byle bir ittifak yapld takdirde, Enver Paa "Rusya'nn emrine Trk ordusunu teklif ediyordu; halbuki Rus hkmeti Trk ordusunu deil, Trk paytahtn, yani stanbul'u ve Boazlar istiyordu." Avrupa Harbi knca, vaka, Rusya, Almanya'ya kar btn kuvvetini teksif edebilmek iin, Trkiye'ye kar mmkn mertebe uysal grnmek siyasetine balad idiyse de, bu ancak gsteriten ibaretti. Harp sonunda naslsa Boazlar ve stanbul'u ele geirmee karar veren Rus hkmeti, Trkiye'nin hemen Harbe girmesini arzu etmemi ve Trkiye'yi "tahkik" edecek her hangi bir hareketten ekinmiti. Rusya'nn bu emelleri, yani stanbul ve Boazlar zerindeki dndkleri ttihat ve Terakki hkmetince de belli olduundan -Rusya, uysal davranmasna ramen, Trkiye'nin ba dman olarak telkki edilmekte idi. Bu gr Trkiye'nin Harbe girmesinde en mhim mil olmutur. Nitekim Harp esnasnda ngiltere-Fransa ve Rusya arasndaki gerek stanbul ve Boazlar, ve gerekse Anadolu'nun taksimi hakknda varlan anlamalar- Trk siyas ve asker ricalinin bu hususlarda dndklerinin isabetli olduunu teyit etmitir.

XIII

Rusya'da Boleviklerin hkmeti ele geirmelerinden sonraki Trk-Rus mnasebetleri, bilhassa "Brest-Litovsk Bar" mzakereleri esnasnda tamamiyle yeni bir safhaya girdi. Rusya'ya kar Trkiye, Paris Muahedesinden (1856) sonra ilk defa "muzaffer bir Devlet olarak" mzakere masasna oturmu bulunuyordu. Tabii Trkiye'nin bu zaferi Almanya'nn eseri idi. Mzakereler esnasnda Talt Paa, Bolevik delegasyonu efleri, bilhassa Lev Trotskiy ile, karlat. Komisyon almalarnda Sovyet-Rus hkmetinin takib ettii siyaset ve emellerini yakndan renmek frsatn buldu.

dier kaynaklarda bulunmayan birok kayd ihtiva etmektedir. Buna bir de Viyana'daki Ariv malzemesini katmak icabeder (Haus- Hof und Staatsarchiv, Brest-Litovsk). Sovyet Rusya Dileri Vekleti (Ministerstvo) tarafndan 1960 da nerine balanan Dokumnet Vneney Politiki SSSR (DVP) adl klliyatta bizi ilgilendiren birok vesika neredilmitir. Sovyetlerle mnasebetlerin balamasn mteakip, ekonomik mnasebetlerin tanzimi ve esirlerin iadesi iinin grlmesi maksadyle Petrograd'da alacak olan "Muhtelit Komisyona", eski Atina elisi Galip Kemali Bey (Sylemezolu) gnderilmiti. O, az sonra Moskova'ya Trkiye elisi olarak atanm ve orada 23 Nisan 1918 tarihiyle 9 Austos 1918 tarihine kadar kalmtr. Rusya'daki bu faaliyeti hakknda, Galib Kemali Bey (Sylemezolu) 30 sene Hariciye hizmetinde ve 30 sene siyasi hatralarm adyla bu devir iin ok mhim iki eser yazmtr. Bu eserlerden ve ayrca Dileri Bakanl Arivindeki malzemeden Galip Kemali Beyin Moskova'daki faaliyeti hakknda etrafl bir fikir edinmek mmkn oluyor. Bu mnasebetle kendisinin bilhassa Rusya Mslmanlar ile ilgilendiini de ayrca grlyor. Rusya'daki Mslmanlarn da, Rusya'daki Trk esirlerine nasl yaknlk gsterdikleri, ve byk madd yardmlarda bulunduklar bu devirde Rusya'da, ve Moskova'da kan Kazan-Trk gazetelerinden aka grlmektedir. Maalesef bu trl gazetelerden ancak "l" adn tayanndan bir ka nsha ele geirebildik. Dolaysiyle Rusya Mslmanlarnn Trk esirlerine yapm olduklar yardm hakknda tam bir bilgi edinmek ve buraya nakletmek mmkn olmad. Bilhassa Azerbaycanllar tarafndan kurulan "Cemiyet-i Hayriye" nin Sarkam, Kars ve Erzurum evrelerindeki Trk-slm kardelerine ve Trk esirlerine ok byk yardmlar dokunmutur. Maalesef bunlara ait malzemeyi ele geiremedik. Ayn vehile Trkiye ile Trkistan, Azerbaycan ve Dastan arasndaki mnasebetler de ok az aydnlatlabildi; nk buna ait istenilen malzemeyi ele geiremedik. Ancak resm mahiyette baz anlamalar ve Batum ile Trabzon Konferansna ait baz kaytlardan istifade edebildik. Maalesef bu sahada baslm eserler de hemen hemen hi yok gibidir. Mevcut olanlarda da fazla teferruat bulunmuyor. Sovyet hkmeti, Trkiye'nin Kafkaslardaki faaliyetini gittike artan bir endie ile takip etmiti. Bilhassa Kafkaslardaki Trk-slm ahalinin Trkiye'ye kar byk sempati hisleriyle bal

olular, ve Azerbaycan, Dastan ve dier yerlerde Trkiye'nin himayesi ve yardm sayesinde buradaki ahalinin yerli "hkmet"ler kurmak suretiyle, Sovyetlerin daha, hkimiyetlerini ellerine almalarndan bir hafta sonra (2/15 Kasm 1917 de) iln ettikleri "Rusyadaki milletlerin haklarna ait beyanname" ile "her milletin kendi mukadderatn kendisi tayin hakkna sahip olduklar" prensiplerini hayata geirmee balamalar zerine, Sovyet hkmet mahfillerinde dehetli bir korku balamt. nk bu devam ettii takdirde btn Kafkaslarn Rusya'nn elinden kmas ve bilhassa Bak petrollerinin elden gitmesi kuvvetle muhtemeldi. Sovyet hkmeti buna mani olmak iin elinden geleni yapmaya alt. Kafkaslara fevklade salhiyetlerle bir Komiser (aumyan) gnderildi. Sovyetlerin arzular hilfna Trkler Bak'yu igal edince (15 Eyll 1918), Sovyet hkmeti kyameti koparmaya,

Nihayet bu eseri hazrlarken teekkrlerimi sunmak gibi kvan duyacam satrlara sra gelmi bulunuyor. En bata, bana bu eseri yazarken her bakmdan mzahir olan ve birok maddi ve manevi fedakarlklara katlanan sevgili eim Hadiye Kurat'a sonsuz teekkrlerimi bildirmeliyim. Olum Doent Dr. Yulu Tekin Kurattan da birok hususta yardm grdm. Eserimizin hazrlanmasnda Dileri Bakanlnca gsterilen ilgi ve madd yardm bilhassa belirtir ve bu mnasebetle deerli Dileri Bakanmz Sayn hsan Sabr alayangil Beyefendiye bilhassa teekkr ederim. Amerika Birleik Devletleri ktphaneleri ve Arivlerinde olduu gibi Londra, Paris, Bonn, Helsinki ve Viyana ktphaneleri ve Arivlerinde bana tetkikatta bulunmak imknn veren Rockefeller Foundation'u ile Amerika Devletleri State Departement'na ayrca teekkr etmeliyim. Washington'daki National Archives, Library of Congress, Stanford'daki Hoover Institution (bata Prof. W. Sworakowski olmak zere) idare azalar ve memurlarna, Londradaki, The Public Record Office, British Museum, School of Slavonic Stu- dies (Prof. G. H. Bolsover ile Prof. H. Seton- Watson'a), Paristeki Bibliotheque Nationale ve Archives du Ministere des Affaires Strangeres, ve Viyana'daki Haus-Hof und Staatsarchiv idare amirleri ve memurlarna olduu gibi, Helsinki niversite Ktphanesi idarecilerine ve Stockholm'deki Dileri Nezareti (Utriksdepartement) memurlarna ve bilhassa Ambassador Dr. Gunnar Jarring'e teekkr etmeliyim. stanbul'daki Babakanlk Arivi Umum Mdr Bay Midhat Sertolu ile Bay Turgut Iksal'a yardmlarndan tr ayrca teekkr ederim. Eserin basm srasnda her trl zahmetlere memnuniyetle katlanan Ankara niversitesi Basmevi letme efi Bay Adem Baykan ile Atlye efi Bay Cokun ray'a ve Ba- smevinin dier iilerine ayrca teekkr etmeliyim. Eserin hazrlanmasnda bana yardmc olan asistanlarmdan smail Aka, Kzm Kopraman, Read Gen ve Melek Sete'yi burada zikretmem gerektii gibi, bu eserin baslmasna bana imkn salayan Dil ve Tarih-Corafya Fakltesi ilgili makamlarna bilhassa teekkr etmek benim iin kvanl bir devdir. 22 Nisan 1970. Badat caddesi, Suadiye. stanbul Profesr Dr. Akdes Nimet KURAT

Xffl

NDEKLER
NSZ .............. KISALTMALAR V-XIII XIV

I.TRKYE ZERNE YNELTLEN RUS BASKISI VE TARHES Rus tarihinin balangcndan Byk Petro'ya kadar (1-10), Byk Petro ve halefleri devri (11-24), Katarina II. devri, Kk-Kaynarca muahedesi ve sonras (24-10), Rus-Trk ittifaklar (40-52) ....................................................................................................... II.AR NKOLA I. DAN SULTAN ABDLHAMD'E KADAR .... 53-91 1828/29 Rus-Trk sava ve Edirne Muahedesi (53-59), Rus kuvvetlerinin Boaza gelileri ve Hnkr iskelesi muahedesi (59-65), Krm harbi ve Paris muahedesi (65-91). III.SULTAN ABDLHAMD II. ZAMANINDA TRK-RUS MNASEBETLER ................................................................................ 92-138 Rusya'daki Mslmanlar kkrtma tasars (92-96), Sultan Abdlhamid II. in Rusya'ya yaklama denemeleri (97-111), Ermeni kargaalklar ve Ruslarn 1896/97 de stanbul Boaz(Bosfor)na baskn hazrlklar (111-121), Boazlara kar 1900 deki baskn tasars (121-138). IV.MERUTYET'N LANINDAN BRNC DNYA SAVAINA KADAR TRK-RUS MNASEBETLER .............................................. 139-224 Boaz'a (Bosfor) kar Rus taanlar ve Rus harp gemilerine serbest gei salamak teebbs (139-156), stanbul'daki Rus elisi arkov'un Boazlara ait teebbs (demarche') (156-171), Balkan harpleri zamannda Rusya'nn tutumu ve Boazlar' ele geirme tasars RUSYA 259AHV 316 Kafkas snr, Trk ve Rus ordularnn durumu (259-266), AL Sarkam taarruzu ve felketi (267-283), Dou-Anadolu'da Rus taarruzlar ve ilerleyileri (283-2%), Neticesiz Trk taarruzlar (296-302), Harp zamannda Rusya'nn stanbul ve Boazlar zerindeki emelleri

VII.1917 RUS UBAT VE EKM (OKTOBER) HTLLLER .................................. 317338 "Geici Hkmet" devrinde bar yoklamalar (317-325), Bolevik htillinden sonraki gelimeler (325-332), Erzincan Mtarekesi (332334), Sovyetler ve "Trk Ermenistan" (334-338) VIII.BREST-LTOVSK BARII ........................................................................... 339-395 Mzakereler (339 - 352), Brest-Litovsk mzakereleri (352 - 367), Brest-Litovsk'ta Trk ve Sovyet-Rus heyetleri arasndaki mzakereler (367-385), Trkiye-Ukrayna bar ve diplomatik mnasebetlerin tesisi (385-395). IX.GALP KEMAL BEY'N MOSKOVA ELL ................................................. 396-457 Petrograd'daki karma komisyon (396-399), Galip Kemali Bey'in Moskova'ya gidii (399413), Rusya Trk-Mslmanlar ve Trkiye Byk elilii (413-430), "Yeni Dnya" Gazetesi dolaysiyle Trk Eliliinin Sovyet Hkmetini Protestosu (430-440), Rusya'daki Trk esirleri ve yurda dndrlmeleri ii (440-457). X.DOU-ANADOLU'NUN KURTARILII VE KAFKASLAR................................... 458-494 Kafkaslardaki durum (458-466), Dou-Anadolu'nun kurtarlmas (Rus igal blgesi) (466-467), Trabzon Konferans (467473), Batum Konferans ve Bar (464-478) Baku'daki durum (478-480), Kuzey- Kafkasya (Dastan) ve Trkiye (480-488), Elviye-i Selse'nin ( Sancan) (Kars-Ardahan-Batum) Anavatan'a ilhak (488494). XI.TRK DI SYASET VE OLAYLARI.............................................................. 495-543 Turanclk (497-517), Talt Paa'nn Berlin Seyahati (517-526), Bak'nun Trkler tarafndan KESLMES ............................................. 544-567 SININ GERGNLEMES VE zapt ve Dastan Seferi (527-539), AzerXIII. MONDROS MTAREKES VE SONR\LARI ............................................... 568-596 EKLER .............................................................................................. 599-714 BBLYOGRAFYA................................................................................ 715-724 UMUM NDEKS ................................................................................ 725-754

XVI

TRKYE ZERNE YNELTLEN RUS BASKISI VE YAYILIININ TARHES Rus tarihinin balangcndan Byk Petro'ya kadar Rus Devletinin "gbei" daha doarken s t a n b u l ( e s k i Rusasyla "Tsar'grad" -"ehirlerin ah") ile balanm gibiydi. Bu Devletin kuruluundan (M. s. 862 yllarnda) yarm asr bile gemeden Rus-Vareg'lerin "Tsar'grad"a kar seferleri balamt. Buna ait tafsilt Xestor Kroniinde yle nakledilmitir: "Kiyef Knezi (Beyi) Oleg, 907 senesinde gemiler, atlar ve askerlerle Tsar'grad zerine yrd; gemilerin altna tekerlekler koymak suretiyle Tsar'grad'n surlarna yaklat ve ehire hcum etti. Bizansllar ancak oka para demek suretiyle bu Rus hcumundan kurtulabildiler." 1 Bizans kaynaklarnda kayd gememekle beraber byle bir Rus hcumunun yaplm olmas mmkndr. Knez Oleg'in Konstantinopolis zerine, daha dorusu Boaz'a yapm olduu bu saldrs, XVII. yzyl balarnda stanbul Boazna byk aykalarla yaplan bir RusKazak hcumunu hatrlatmaktadr. Kiyef Rusyasnn kuruluundan seksen yl sonra, Rus-Vareg kuvvetlerinin Bizans imparatorunun "yardm"na gittikleri dahi biliniyor. Makedonya sllesinin mehur imparatoru Basil II. Bulgaroktonos'a (Bulgar katili) kar Bizans byklerinden Phokas Bardas isyan etmiti. Bizans 1 imparatorunun bu ayaklanman
1 Povest' vremennych let (Gemi yllarn hikyesi). Metni baskya hazrlayan: D. S. Li- c ha ev. zd. Akad. nauk. Moskva-Leningrad 1950. ast' I. S. 23/24.

Bizans imparatoruna yardma geleceini bildirdi. Kiyef Knezinin bu artlan kabul edilince, 988 ylnn ubat-Mart aylarnda, 6.000 kiilik bir Vareg-Rus kuvveti gemilerle stanbul Boazna girdi ve Anadolu sahillerine karak Abydos yannda Phokas Bardas'n kuvvetlerini
1Georg Ostrogorski y, Svyaloy Vladimir i Vizantiya (Aziz Vladimir ve Bizans). Vladimirskiy Sbornik. G. Vernadskiy den naklen: Kievan Russia (Yale University Press, 1948) S 63" G. Ostrogorskiy, Geschichte des Byzantinischen Slaates, SS 214215. Akdes Nimet Kurat, Rusya Tarihi, S. 30. 2Bkz. Akdes Nimet Kurat, Karadeniz'in kuzeyindeki Trk kavimleri ve devletleri. Ankara, 1970. m.y.

banda gelmektedir. Rusya'nn Mool hkimiyeti devrinde de (124O- 1480) Rus kilisesi ile stanbul Patrikhanesi arasndaki balar devam ettirildi. Rum papazlar ve rahibler bu defa Ruslardan madd yardm istiyerek Moskova yolunu tutmaya baladlar. Moskova Byk Knezi Ivan III. m Bizans Prensesi Sofya (Zoya) Paleolog ile evlenmesi zerine, Moskova Knezi evrelerinde, Moskova'nn Bizans'a "halef" olaca gr gelitirilmee baland; bu gr az sonra "Moskova-nc Roma" tarznda tamamiyle siyas bir akide haline getirilmek istenecektir. Bu nazariyeye gre: I. Roma ve II. Roma (Konstantinopolis) batmtr; "Teslis" kaidesine gre her mukaddes eyin "U" olmas gerektiinden, III. Roma da -Moskova'dr. Do- laysiyle "Moskova- nc Roma" sfatiyle, vaktiyle her iki "Roma" gibi, dnya'ya hkim olacaktr. Bunun neticesi olarak Moskova Rus- yas Bizans'n "halefi" olacak ve Ruslar da stanbul'u zaptedecekler- dir. Bir taraftan din balar, te yandan siyas grler icab, Moskova Rusya'snda "Tsar'grad"a (stanbul'a) kar ilgi devam etti. stanbul'un Trkler tarafndan zapt Rusya'da geni yanklar yapt. Bizans'n tesiriyle daha XI. yzyl ortalarnda Kiyef Rusyasnda balanan vak'anvislik, Rusya'nn muhtelif merkezlerinde, manastrlarda gelitirilmi ve bu suretle Rusya tarihi iin ok zengin kaynak malzemesi vcuda getirilmiti, ite bu kabl vekayinamelerden XVI. yzyl ortalarnda tanzim edilen "Voskresenskaya Letopis' " ile ayni asrda yazlan "Nikonovskaya Letopis"'lerde stanbul'un Trkler tarafndan muhasaras ve zapt aslnda Rus meneli olan Nestor skender tarafndan yazlan eserden naklen teferruatiyle anlatlmtr. 1 Nakledi tarzndan aka grld zere bunu kaleme alan yazar OrtodoksHristiyanln en eski merkezinin Mslmanlarn eline dmesinden byk bir znt duymakta idi. Fakat bu "znt" "Tsar'grad" (stanbul) m gnn birinde Ruslar tarafndan zapt edileceine ait bir kehanetin nakli ile yumuatlmak istenmesi, bu sralarda Rus ruhan evreleri ve siyas mahfillerindeki grleri de ortaya koymak bakmndan nemlidir. Yukarda adlar geen Rus vekayinamelerine gre: "Mademki (Pater'li) Methodius ile Hekm Leon tarafndan istanbul'un bana gelecek felketlere ait kehanetleri
1 Voskresenskaya Letopis', P.S.R.L.T. 8. StPsbg 1859, SS 128-144: O vzyatii Tsaregrad. v leto 6S61. Povesfo Tsaregrade, Nestore-lskender'e, St.Psbg, 1886.

smail evldlarn (yani Mslman-Trkleri) yenecekler ve yedi tepeli ehri (yani stanbul'u) eski tertibi zere alarak, orada hkimiyetlerini kuracaklardr". 1 stanbul'un eninde-sonunda Ruslar tarafndan zabte- dileceine ait grlerin Rus manastrlarnda meydana gelmi ve bu "Moskova-nc Roma" nazariyesiyle balanarak "stanbul'un Ruslar tarafndan alnaca inanc" yaratlmak istenmitir. Nitekim bu gr bir mddet sonra derin kkler salacak ve Rusya'nn kuvvetlenmesini mteakip, "stanbul'un zapt" Rusya tarafndan taki- bedilecek bir ana siyaset haline getirilecektir. 2 Fatih Sultan Mehmed'in stanbul'u almas ve bir mddet sonra btn Karadeniz evresinin Trklerin eline gemesini mteakip, Osmanl Devleti devrin en kudretli bir Devleti haline geldii sralarda, Moskova Rusyas da, Aksak Timur'un Altn Ordu'yu ykmas neticesinde, sratle ykselmek yoluna girmiti. Ruslarn, daha stanbul'un Trkler tarafndan zaptndan nceleri Bursaya kadar giderek Osmanl lkelerinde ticaret yaptklar biliniyor. Moskova'nn ykselmesi zerine bu ticaret daha da geliecektir. Azak ve Kefe zerinden yaplan bu ticareti, Krm Han Mengligerey'in tavassutu ile, v a n l I I . ve Bayezit II. zamannda (1492), Moskova ile Osmanl Devleti arasnda siyas mnasebetlerinin kurulmasn mmkn kld.3 Moskova Rusyas nazarnda Osmanl Devleti muazzam bir asker kudret sfatyle karsnda dayanlamayacak bir kuvvet olduundan, iyi geinmek mecburiyeti aikrd. Mamafih Osmanl Devleti iin "Moskova ile iyi geinmek" diye bir mesele yoktu; nk Devletin esas siyaseti Akdeniz ve Orta Avrupa'ya yneltilmiti ve Moskova Rusyas coraf durumu itibariyle ok uzaklarda kalyordu; "Rus ileriyle Krm Hanlar megul olacaklard." Dolaysiyle Osmanl devlet adamlar Rusya ile az ilgilenmiler ve bunun neticesi olarak Rusya hakknda hi bir zaman yeterli bilgi edinememilerdi. Bu davrann baka bir sonucu da: Rusya'y "kmseme" olmutur. Halbuki Moskova Devlet adamlar Osmanl Devletiyle ilgilenmilerdir. Osmanllarn nasl bir kuvvet olduklarn yakndan grmler ve Moskova'nn siyasetini de ona gre ayarlamaa dikkat etmilerdi. Moskova'da, srf d ileriyle megul olan bir "Daire" (Po1 Yine, S. 143/44: Russkiy ze rod s prezdeszdatelnimi vsego zmailta pobedyat, i sedmokhlmago prmut s prezdezakonmi ego i v nem vtsaryatsya. j\ikonovskaya Letopis', A. N. Kurat, Rusya Tarihi, S. 140/141. 2 3 A. N. Kurat, Rusya Tarihi, S. 117/118.

sol'skiy Prikaz-Eliler Dairesi) kurulmutu, ite bu "Daire"nin bir brosu Trkiye'ye ait idi ve burada "Trk siyaseti" tanzim edilirdi. Bu siyaset Osmanl Padiahlarn oyalamak, mmkn mertebe uysal grnmek ve yerine gre aldatmaktan ibaretti. Bu hususta ar Mthi lvan bilhassa temayz etmitir. Kazan ve Astarhan Hanlklarn aldktan sonra (1552 ve 1556 da), kuzey Kafkaslara sokulmak suretiyle Osmanl lkelerine yaklamak isteyen ar Korkun van nazarnda Osmanl Devleti her bakmdan rnek tutulmas gereken bir siyas tekilta malikti. Dola- ysiyle, bu tekiltn kurucusu saylan, Fatih Sultan Mehmed II. de rnek bir hkmdard. Moskova'nn bu "mthi" arnn Fatih Sultan Mehmed'e kar hayranlk hisleri besledii ve birok hususta onu taklid etmek istedii de biliniyor. ar'n "otokrat" grlerinde bu hislerinin tesiri olduu anlalmaktadr. Moskova'da "Strelets" (atclar) ktalarnn tekili de "Yenieri"lerin taklidi eklinde izah edilmektedir. Kazan Hanlnn Ruslar tarafndan zapt istanbul'da fazla bir yank yapmad ise de, Astarhann Ruslarn eline gemesi ve bilhassa Ruslarn Terek boyuna kadar sokularak Osmanl lkesine yaklamalar ve ayn zamanda Trkistandan gelen tccarlar ve haclara Astarhan yolunun kapatlmas - istanbul'da Rus emelleri hakknda endielere yol am ve nihayet 1569 da "Ejderhan seferi" adiyle bilinen ilk Rus-Trk atmasna gtrmtr. Gayet fena tertip ve icra edilen bu sefer Osmanllar iin tam bir felketle neticelenmiti. 1 Mamafih Astarhan kalesinin zapt ve Kazan Hanlnn da kurtarlmas gerekletirilmemekle beraber, Moskof-Rus kuvvetleri Terek boyundan ekilmee zorlanmlar ve Terek zerindeki Rus kalesi yktrlmt. 2 Rus ar Korkun lvan elinden geldii kadar Sultan Selim I I . i teskine alm ve bu mnasebetle ok ustaca bir diplomatik faaliyet gstermiti. Moskova'da Osmanl kudreti karsnda boyun emek zarureti kabul edilmekle beraber, Ruslarn gnn birinde stanbul'u ele geirecekleri grnn yaamakta devam ettii biliniyor. Korkun van'n lmnden bir mddet sonra Rusya'da patlak veren "fitne" 1er srasnda, Moskova tahtn ele geirmi olan Sahte Dmit- rinin (1604-1606), "stanbul'u zabtetmek" hlyalarna kapld
1 Akdes Nimet Kurat, Trkiye ve dil boyu, S. 156 v.d. 2 Ayni eser, S. 150/151

biliniyor. Buna karlk, Osmanl Devleti tarafndan, Rusya'nn iinde bulunduu zafndan istifade ederek, mesel, Astarhan'- n zapt gibi, Trkleri ok yakndan ilgilendirmi olan bir meselenin halli ciheti hi dnlmediini gz nne getirirsek, her iki Devletin siyas tutumu arasndaki fark belli olmaktadr. 1613 te Rus arl tahtna geen Romanov'lar sllesinin ilk iki ar olan Michail Feodorovi ve Aleksey Michaylovi zamanlarnda, Moskova hkmeti nazarnda Osmanl Devleti, eskiden olduu gibi, kar durulmaz bir kudret olarak telkki edilmekte idi. Moskova Rusya'snn coraf durumu icab Osmanl Devleti ile sk mnasebetlerin ilk safhalarnda, yukarda belirtildii gibi, ancak ticaret faaliyetlerine mnhasr kalmt. Mamafih, daha 1515 yllarnda Moskova'da Osmanl Devletinin kudretinden faydalanarak, Moskova'nn tehlikeli bat komusu Litvanya Dkalna bask yaplmak istendii biliniyor. Bu mnasebetle hatt "ilk Rus-Trk ttifak" ndan bahsedilmek istenmitir. stanbul'a gnderilen Rus elisi Korobov'a (1519 da), Sultan Selim I.i, Litvanya ve Krm'a kar Moskova ile bir ittifak akdine ikna etmesi iin talimat verildii anlalyor. Sultan Selim I. de, gya, ar Vasiliy III. ye yazd cevabnda: "ittifak meselesini grmek zere Moskova'ya bir eli gndereceini" bildirmiti. Fakat byle bir ittifak akdedilmedi; ran harpleri bahane edilerek Devlet-i aliyyece Moskova ile anlamak meselesi bir yana braklm olmaldr. Mamafih Moskova'da Litvan- ya-Polonya'ya kar Osmanl Devleti ile bir ittifak akdi gr ok sonralar bir daha ele alnacaktr. 1630 tarihlerinde Moskova Rusyas iin en byk tehlikeyi bat komusu olan Lehistan-Litvanya tekil etmekte idi; Dnepr (z) boyundaki Kazaklar da hkimiyetleri altnda bulunduran Leh k- rallar Moskova'y da nfuzlar altnda tutmak, hi deilse Moskova- nn bymesine mani olmak maksadyle Rusya'ya kar mtemadi mcadele halinde idiler, ite bu mcadeleyi kendi lehlerine evirmek maksadyle Moskova hkmeti Osmanl Padiah ile Lehistana kar bir ittifak akdetmek maksadyle stanbul'da teebbste bulundu. 1634 te Osmanl paytahtna gnderilen Rus elisi Korobkin'e bu yolda sarih talimat verildi. Bu sralarda, Kazaklarn Osmanl lkelerine hcumlar yznden Trkiye ile Lehistan'n aras ok ak olduundan, Moskova'da, Trklerin Lehistan'a kar harekete geirilebilecei sanlmt. Fakat Ruslarn bu yoldaki teklifleri stanbul'da msbet
6

lamamt. Osmanl ricali, Kazak hcumlarnda Ruslarn da parma olduuna kanaat getirdiinden, Ruslarn bir ittifak tekliflerinde samim olmadklar hkmne vardklar anlalyor. Kazaklarn Osmanl lkelerine kar yamaclk hareketlerinde Moskova'nn dorudan doruya olmasa dahi dolaysiyle dahli olduu aikrd; nk Don boyundaki Kazaklar'a bir mddettenberi Moskova hkmetince silh, barut ve dier birok madd yardm yaplmakta idi. Bu Don Kazaklarnn esas megaleleri de Osmanl Devletinin en mhim n karakolu olan Azak kalesi ve evrelerine ni hcumlarla yetinmeyip, Azakdenizine ve hatt Karadenize karak, Anadolu sahillerini dahi yama etmekti. Trk makamlar tarafndan Moskova nezdinde bu Kazaklardan ikyet edildii ve onlarn bu trl hareketlerine mani olunmas istendii zaman, Moskova hkmeti: "Kazaklarn kendi balarna buyruk olduklar, Moskova arlarnn emirlerine itaat etmedikleri, dolaysiyle Kazaklarn hareketlerinden Moskova'nn sorumlu tutulamyaca" eklinde cevap vermekte, ve el altndan Kazaklar kkrtmakta devam etmekte idi. Kazaklarn hcumlar bilhassa 1637 de Azak kalesine ni bir baskn ve kalenin zaptiyle ok tehlikeli bir hal ald. 1475 tenberi Osmanllarn aa Don boyu ve Kafkas sahilleri ile Kuban boylarn kontrolleri altnda tutmakta byk rol oynayan ve ayn zamanda mhim bir ticaret merkezi olan Azak kalesinin, Osmanl Devleti iin imalden beliren Rus tehlikesinin ncln yapan Kazaklar tarafndan zapt - Devlet-i aliyye iin ilk alarm an idi. Mamafih Kazaklar buray Osmanl kuvvetlerine kar ellerinde tutamayacaklarn iyi biliyorlard; dolaysiyle Moskova arna adamlar gnderip Azak kalesini teslim almasn ve yeter miktarda asker gndermesini istemee karar verdiler. Azak kalesinin Trklerin elinden kmas ve burann Moskova'nn idaresi altna konmas imkn hasl olmas, Moskova'da memnunlukla karlanmakla beraber, bunun mahzurlar da meydanda idi: Bu yzden Osmanl Devleti ile harbi gze almak gerekiyordu. Mamafih, byk Trk kuvvetlerinin Azak kalesine kar yaptklar hcumlarn Kazaklar tarafndan pskrtlmesi, kalenin muhafazas mmkn olaca grn kuvvetlendirmie benziyor. Nitekim Moskova hkmetince Azak meselesini grmek zere 1642 yl banda Moskova'ya arlan "Zemskiy Sobor" ("Yurt Temsilcileri Meclisi") yelerinden

ne srdler; fakat "realist" bir siyaset takibeden Moskova hkmet evreleri, Azak kalesine asker kuvvetin evki, uzakl dolaysiyle, ok g olacandan, Osmanl Devletine kar byk bir sava gze almak istemediler. Dolaysiyle Kazaklara Azak kalesinin boaltlmas gerektii bildirildi. Kazaklar da, hi arzu etmedikleri halde, Mosko- vadan gelen bu buyrua boyun emek zorunda kaldlar ve ehirde esasl bir tahribat yaptktan sonra, ekilip gittiler. Azak kalesi az sonra yeniden Osmanl kuvvetleri
1 Bkz. Akdes Nimet Kurat, Rusya Tarihi, S. 230. 2 Yine, S. 232/33.

lenecek ve imdiye kadar bat snrndaki en tehlikeli dman olan Katolik-Lehistan'n basksndan kurtulacaktr. Ayn zamanda Rusyann Krm Hanlna ve dolaysiyle Osmanl Devletine kar da cephe almas iin stratejik mevkii kuvvetlenecektir. Rusya'nn sol sahil Ukrayna'y ele geirmesi, Kiyef ehrinin igaliyle sa sahil Ukrayna'ya da el atmas stanbul'da hemen tepki yapt. Ayn zamanda sa sahil Ukrayna'da bu sralarda cereyan eden vakalar, Osmanl Devletinin mdahelesine yol at. Hetman Doroenko'nun tekrar Moskova himayesine girmesi zerine Ukraynaya bir sefer amak mecburiyeti hasl oldu. 1678 yl yaznda Sadrazam Kara Mustafa Paann kumandasndaki bir Trk ordusu, Krm Hannn kuvvetleriyle birlikte, Doroenko'nun baehri olan ihrin zerine yrdler. 1 Bu defa ihrinin mdafaas iin Rus kuvvetleri Doroenko'ya yardma geldiler. Bu suretle Ukrayna'da ilk defa Rus ve Trk kuvvetleri karlatlar. iddetli arpmalardan sonra Ruslar ve Kazaklar yenilerek, Dnepr nehrinin dousuna ekildiler. ihrin kalesi de Trkler tarafndan tahrip edildikten sonra, Kara Mustafa Paa ordusu banda geri dnd. Bu sefer, bir Osmanl Sadrazamnn kumandasnda Ukrayna ilerinde Dnepr nehrine kadar byk bir Trk ordusu tarafndan yaplan ilk ve son sefer olmutur. Moskova hkmeti Doroenko'nun sa sahil Ukrayna'da tutunmasna imkn olmadn grnce bir anlamaya varmak yollarn aram ve mzakerelere talip olmutu. Bu mzakereler Krm Han ile yaplacakt; nk Osmanl Devletince tedenberi tatbik edilen usule gre -Rus ileri Krm Hanlar vastasyle dzenleniyordu." Daha dorusu Osmanl ricali Rus murahhaslaryle mzakerelere girimee "tenezzl etmek" istemiyorlard. Nitekim az sonra Moskova murahhaslar Krma gnderilmiler ve Han tarafndan tayin edilen mirzalarla mzakerelere balamlard. Fakat bu grmeler hi bir neticeye balanmadan iki yl kadar uzad. Ruslarn bilhassa Krm Hanna dene gelen yllk vergiyi, yani "t" vermemek hususunda dayandklar anlalyor; nk Ruslar nazarnda byle bir vergi dendii takdirde, Moskova adet Krm Hanlnn tabiiyetini kabul
1 Silhdar Fndklk Mehmed Aa Tarihi, I, SS 674-723.

yirmi yllk bir "Mtareke" akdine muvafakat etti. Bylelikle ilk "Trk-Rus Bar" akdedilmi oldu.1 Bahesaray'da Rus murahhaslar ile Krm Han arasnda akdedilen bu anlama u maddeleri ihtiva ediyordu: i. Mtareke 3 Ocak 1681 tarihinden balamak zere yirmi yl mddetle olup, Krm Hanl ile Rusya arasndaki snr Dnepr nehri tekil edecektir; Han'a geen yln vergisi (yani "t") birden denecek
1 Silhdar Aa Tarihi, I. S. 733; A. N. Kurat, Rusya Tarihi, S. 234/35. 1 Babakanlk Arivi, Tapu Defteri, Kamanie eyaleti.

10

Byk Petro ve halefleri devri 1683 te Viyana surlar dibinde Osmanllarn yenilmeleri zerine Trklere kar tekil edilen "Mukaddes ttifak"a (Nemse a- sar'l, Venedik ve Lehistan) Leh kral Yan Sobieski'nin srar zerine Rusya da katlmt. Buna muvaffak olmak iin Yan Sobieski, ilerisini hi dnmeden, Lehistann baz hayat menfaatlerinden Moskova Rusya's lehine feragatte bulundu ve 1687 de Moskova ile bir "ebed bar" akdetti. Bu barla Lehistan "Kiyeften ebediyen vazgetiini" de kabul etmiti, yani Rusya'ya sa sahil Ukray- nada hareket serbestisini tanmt. Bunun karlnda Rusya da Osmanl Devletine harp iln edecek ve filen harbe girecekti. Anlamaya uyarak Rus ordular, bu sralarda Moskova'da Devletin banda bulunan Prenses Sofya'nn gzdesi Prens Golitsn'in kumandasnda, 1687 ve 1689 da Krma iki sefer atlarsa da, her ikisinde de, byk kayplara urayarak geri ekilmek zorunda kaldlar. Bu suretle Moskova- nn "Mukaddes ttifak" Devletleriyle ayn safta yer almas, sadece Ruslarn yenilgisine gtrd. Mamafih bu katlmann Rusya iin byk bir nemi vard: Rusya, tarihinde ilk defa olmak zere Avrupal hristiyan Devletlerle ayn cephede Trklere kar byk bir harbe itirak etmi oluyordu. Esas Osmanl kuvvetlerinin Nemse asar ve Venediklilere kar savamalar hasebiyle, Ruslara kar ancak Krm Hannn atllar ve az miktarda Osmanl askeri gnderi- lebildiinden, savan Rus arazisine nakli de imknszd. Fakat az sonra Rusya'da vukua gelecek baz deiiklikler, bu RusTrk savann hi beklenmedik bir istikamette gelimesine yol aacaktr. Bu deiikliklerin banda da, Rus tarihini yep yeni bir istikamatte s- rklyecck olan: Petro'nun Rus tahtna gemesi olay gelmektedir. Naibe Sofya ve gzdesi Golitsn'in dmanlar 1689 yl Austosunda Petro'yu tahta geirmeye muvaffak olmulard. Moskovadaki "Almanlarn" tesiriyle t genliinden beri "Bat Avrupa" ya kar hayranlk hisleri beslemi olan Petro, tahta getikten sonra da bu hayranln devam ettirmi ve Rusya'nn "Batllatrlmas" yolunda btn enerjisini sarf etmee balamt. Bunlarn banda da Avrupa sulu yeni bir ordu tekil etmek geliyordu. Bundan baka Petro "donanma" yapmak hevesine kendisini kaptrm ve

11

nn "denizlere kmas" gerektiine de hkmetmiti. Rusya'ya nisbeten yakn Baltk sahilleri bu devrin en kudretli Devleti olan sve'in elinde olduundan, Rusya'nn sve'e kar harekete gemesi bahis konusu olamazd. Halbuki Rusya "Mukaddes ittifak" dolaysiyle Trkiye'ye kar harp halinde idi. Bunun icab olarak Azak kalesi Ruslar tarafndan alnd takdirde, Karadeniz'e ulamak imknlar da hasl olacakt.
1 Akad. M. M. Bogoslovskiy, Petr I. Cild I, SS. 210-271. 2 Akad. M. M. Bogoslovskiy, Petr I. Cild I. SS. 280 v.d.

12

hasarna bizzat katld. Rus hizmetindeki skoyal Gordon ve svireli Lefort idaresindeki Rus kuvvetleri ve gemileri, kaleyi her taraftan sktrmalarna ramen, Trk garnizonu iddetle kar koymakta idi. Rus kampna Nemse asar tarafndan gnderilen mtehasss topu zabitleri geldikten sonradr ki, Rus topu atei tesirini gsterdi ve kalenin dayanamayaca anlald. Bu durum karsnda Azak Paas, 19 Temmuz 1696 tarihinde kaleyi "vere" ile Ruslara teslim etti. Bu surede Karadeniz'in "kilidi" saylan bu mhim Trk kalesi Ruslarn eline dm oldu.1 ar Petro Avrupal kumandanlarn yardmyle byk bir zafer kazanm ve Karadeniz'e kmak yolunda ilk adm atm bulunuyordu. Bu zafer, Moskova'da yaplan ve o zamana kadar misli grlmemi olan bir gsteri ile tes'it edildi. Rus kuvvetleri ayn zamanda Krm'a kar da harekete getilerse de, fazla bir baar elde edemediler. Ancak, Dneprin aasndaki Kadkermen palankas Ruslar tarafndan zapt edildi ve Dnepr nehrinin aa ksm sava sahnesi haline getirildi; Ruslarn buralardan Karadeniz'e kmak istedikleri anlalyordu. Azak kalesinin ar Petro tarafndan zapt Osmanl Devletine indirilen "ilk byk Rus darbesi" olmas itibariyle ayrca mhimdi; Asker bakmdan zayf telkki edilen Moskoflarn zapt g bir kaleyi alabilecek kadar kuvvetlendikleri bu suretle meydana km oldu. Bu olayn stanbul'da endielere yol at muhakkak olmakla beraber, daha 60 yl evvel (1637) burann Kazaklarn eline getii ve yeniden Osmanllar tarafndan igal edildii hatrlanarak, Azak kalesinin geri alnacana inanlm olmas mmkndr. Fakat bu defaki Rus hcumu 1637 deki Kazak hcumuna benzemiyordu. Don nehrinin yukarlarndan ina edilen 30 kadar harp gemisi, ve Ruslarn ok sayda ar top kullanmalar keyfiyeti, Rusya'da asker sahada balayan byk deiiklikleri aka ortaya koymutu. Mamafih Trkler nazarnda Ruslar yine de byk bir asker kymet tekil etmiyorlard; naslsa onlara kar durulabilecei zihniyeti hkimdi. Esas Osmanl kuvvetleri Nemse asar ve Venedie kar savatklarndan, Ruslara kar Krm Han ve zayf Osmanl ktalar ayrlabilmiti. Buna ramen Ruslar karadan fazla bir baar elde edemediler; ar Petro btn gayretlerine bakmakszn Krm'a so- kulamad ve ok arzu ettii halde Ker Boazn ele geirerek Karadeniz'e ayak basamad. Halbuki Petro'nun Osmanl Devletine kar harbe giritii zaman
1 Yine, I. 327 de devam.

13

murahhaslar ile "Mukaddes ttifak" Devletleri murahhaslar arasnda Karlofa'da yaplan bar mzakerelerinde Ruslar Ker kalesinin kendilerine braklmas hususunda srar ettilerse de, mttefikleri tarafndan desteklenmeyince, ar Petro Karlofa'da ancak iki yllk bir mtareke akdine muvafakat etti. Rusya ile Trkiye arasndaki esasl bar stanbul'a gnderilecek murahhaslar tarafndan yaplacakt. ar Petro ite bu stanbul mzakerelerini bahane ederek, Ker boazndan Karadeniz yolu ile stanbul'a kadar bir Rus harp gemisini gndermek suretiyle ilerisi iin bir emsal yaratmak ve bu suretle Rus harp gemilerine Karadeniz'e kmak imknn salamak istemiti. Srf bu maksadla Voronez tersanesinde ina edilen "Krepost"' (Kale) adl bir harp gemisi, mzakereler iin stanbul'a gidecek olan Ukraintsev'i ve maiyetini gtrecekti. Nitekim bu gemi, Hollandal Kaptan Peter Pamburg'un kumandasnda, 28 Austos/y Eyll 1699 tarihinde Ker boazn geerek Karadeniz'e ald ve 2 / 1 2 Eyll 1699 tarihinde Boaz iine girdi. 1 Bu suretle hi beklenmedik bir tarzda bir Rus harp gemisi Karadenizi geerek stanbul Boazna girmi oluyordu. Ruslarn bu "kstahlklar" Babli tarafndan ciddiye alnmam ve her halde bar mzakereleri iin gelen Rus murahhasna bu yzden mklt karlmak istenmemitir; ayn zamanda bu Rus gemisine kar duyulan tecesss ve geminin "kmsenmesi" de bir dereceye kadar rol oynam olmaldr. Rus gemisine Topkap Saray nnde (Saray burnunda) demirlemesine msaade edilmiti. stanbul ahalisi, bilhassa Rumlar arasnda, bu Rus gemisinin byk bir merak uyandrd anlalyor; Sadrazamn ve hatt Osmanl Padiahnn kendisinin (Mustafa II.) dahi bir sandala binerek R u s gemisinin etrafnda dolatklar iddia edilmitir. istanbul'a kadar gelen bu ilk Rus harp gemisinin Saray burnunda kald sekiz ay zarfnda (Boazdan Karadeniz'e hareketi 17/27 Mays 1700), Hollandal Kaptan Peter Pamburg'un kstaha birok hareketi, gerekli gereksiz gemiden boyuna top attrmas ve sarholuu srasnda bu top atlarn bsbtn azdrmas gibi saygsz davranlar, Trk sularna gelen Rus donanmasnn "ilk mmessilinin", ar Petro I. nun Trkiye'ye kar besledii grlerinin tam bir ifadesi idi. Yani Rus ar Trkleri hie saymak istiyordu.
1 M. M. Bogoslovskiy, Petr I. cild III. SS 8-9.

14

stanbul'daki bar mzakereleri esnasnda, Rus murahhas, "Karadeniz'den Rus ticaret gemilerine serbeste gidi geli hakk verilmesini" srarla istediyse de, Babli tarafndan buna iddetle kar kondu; Karadeniz'in Osmanl Devleti'nin bir "i denizi" olmas hasebiyle, buralara hi bir yabanc geminin braklamayaca gr anlatlmak istenirken, "Karadeniz'in Padiahn haremi gibi telkki edildii, dolaysiyle oraya hi bir yabancnn girmesine izin verilemiyecei" de sylendi. Neticede Ruslar 1700 bar ile Karadeniz'de seyrsefer hakkn elde edemediler. Bu sralarda ar Petro, sve'e kar harp tasarladndan, stanbul'daki mzakerelerin bir an evvel bitirilmesini emretmi ve dolaysiyle Karadeniz'de seyrsefer meselesi zerinde fazla srar etmemiti. ar'a gre, ileride naslsa bunun sras gelecekti. 3/13 Temmuz 1700 de Rusya ile Trkiye arasnda akdedilen stanbul bar- Rusya'nn Trkiye'ye kar kazand ilk zaferinin bir belgesidir. 1 Bu barla Trkiye, Azak gibi mhim bir kaleyi, Don nehri mansabnda 100 km. kadar sahili ve Kuban mansabnda da geni bir sahay Rusya'ya brakmak zorunda kalmt. Bir de, Babli hi arzu etmedii halde, stanbul'da daim bir Rus elilii bulunacakt. Osmanl Saraynn bu babtaki pheleri tamamiyle yerinde idi; stanbul'a gnderilecek olan Rus elisinin diplomatik faaliyetten ziyade, Osmanl Devletinin- iini kartrmaa matuf bir takm hareketlerden baka, casuslukla da megul olaca zannedilmekte idi. Bablinin bu hususta yanlmad,_ar Petro I. tarafndan stanbul'a tayin edilen ilk Rus elisi P. A. Tolstoy'a verilen ve ar'n bizzat dikte ettirdii u talimatnameden aka grlmektedir: "Tolstoy, Trkiye'de bilhassa u maddeler hakknda malmat toplayacak ve hkmetine bildirecekti: Osmanl mparatorluunun umum durumu, ahalisi, idare ekli, devlet ricali, asker vaziyeti ve tekilt, yabanc devletlerle mnasebeti, varidatn artrlmas ve gizli asker hazrlklarn kolaylatrlmas hususunda alnan tedbirler, harp hazrlklar yaplyorsa, bunun kime kar olduu, hangi milletlere kar sempati beslendii, devlet varidatnn yeknu, bunun toplanma tarz, gelirin eskisine nisbetle artt veya azald, ran'la ticaretin vaziyeti, askerin mikdar ve nerelerde bulunduu, harbe hazr kuvvetlerin says ve hazineden ne kadar
1 Ahidname-i Moskulu. Babakanlk Arivi, Name-i Hmayun Defteri No 1. SS 6-9 T. Yuzefovi, Dogovor Rossii s Vostokom. (St Psbg 1869) SS 1-11.

15

mayaca, yaplacaksa mevkii ve hangi ustalar tarafndan ina edilecei, Ker boaznn tamamiyle toprakla doldurulmas meselesi, eer buna kara verilmise - ne zaman icra edilecei, asar (Alman) harbinden sonra Trk piyadesi ve svarilerinin Avrupai nizama gre talim ettirilip ettirilmedikleri, eski usuln devam edip etmedii, Oakov (z), Akkerman (Turla zerindeki) ve Kili kalelerinin vaziyeti, eski sule gre mi, yoksa yeni tarzda m, tabye usul ile mi tahkim edildikleri, bunun hangi ustalar tarafndan yapld, topularn eski veya yeni nizama gre talim yapp-yapmadklar, kimler tarafndan yetitirildikleri, eski mhendislerin ecnebi veya yerlilerden mi olduklar, topu mektebinin olup olmad." 1 Tolstoy bu maddelerin dnda, Kuds Patriinden baka Ruslara faydal olabilecek kimseler hakknda bilgi verecekti. Rus elisine hkmetiyle yazmas iin "ifreli bir alfabe" de verilmiti. Trkiye'ye gnderilen ilk Rus elisinin bu suretle mutad diplomatik faaliyetinin dnda ve hatt bu sfat ile badaamyacak birok vazifesi de vard. Nitekim Tolstoy bilhassa hristiyan reaya arasnda arn propagandasn yapmaa nem vermi ve Ruslara casusluk yapacak kimseleri de bulmaa almt. Rus diplomatik usullerinden biri de Osmanl ricaline bilhassa kymetli "krkler" olmak zere, "hediye" adiyle oka "rvet" vermekti. Rus diplomasisinde, zaten, yalnz Trkler ile deil dier lkelerle de mnasebetlerde, "krk"lerin mhim rol oynad biliniyor. Rus krkleri ise Osmanl saraynda ve Osmanl ricali arasnda ok byk deer tamakta idi. Trkiye ile Rusya arasndaki ticaretin ite bu "krk"lerle balad biliniyor. stanbul'dan "hassa tccarlar'', Saraya krk satn almak zere sk sk Rusya'ya giderlerdi. Rus elileri stanbul'a geldiklerinde sunulmas gereken mutad hediye arasnda bilhassa "krk"e ehemmiyet verirlerdi. Osmanl ricalinden gerekli bilgi edinmek veya arzu ettikleri ileri halletmek iin, szde -hediye" eklinde *krk"ler takdim ederlerdi. Sarayda, Babli'de, Meihatta mhim makamlar igal eden kimselerin ounun kymetli sammur krkleri hep Rus meneli idi; dolaysiyle "krk" deyince hemen Rusya hatra gelirdi. stanbul'da daim Rus eliliinin tesisinden sonra, Rus "krkleri" Tolstoy'un Osmanl ricali ile mzakere ve mnasebetlerinde mhim rol oynamtr; bu kabilden olmak zere Tolstoy istanbul'daki Fransz elisi Ferriol'u da kazanmak iin kendisine "krk"ler hediye etmiti. Osmanl ricalinin bu "krk" d-

1 S. Solov'yev, sloriya Rossii, III, 1329; A. N. Kurat, Prut Seferi ve Bar, I, 81 /82.

16

knlu, Rus hkmet adamlar nazarnda Trklerin umumiyetle "rvet" dknlkleriyle izah edilmi ve Ruslar da Trklerin bu zaafndan istifadeye almlard. Petro I. nun yukarda nakledilen "Talimatnamesi" yalnz Tolstoy iin deil, daha sonraki Rus elileri iin muteber tutulmu olmaldr; zira XIX. yz yln ortalarndan itibaren Rus elilerinin stanbuldaki faaliyetleri, bu "Talimatname" ye tpa tp uymaktadr. ar Petro I. yu en ok ilgilendiren mesele: Trklerin yeni, yani "Avrupai" nizam kabul edip etmeyileri idi. nk, Trkiye Avrupa nizamn kabul edecek olursa, tpk Rusya gibi, sratle ykselmek imknna kavuacakt. Zaten sonralar Rus siyasetinin balca emeli de: Trkiyenin Bat nizamn kabul edip, kuvvetlenmesine mani olmakt. Trklerin Viyana surlar dibinde byk malubiyete maruz kalmalarndan sonra, yalnz asara deil Ruslara dahi yenilmeleri -Trklerin mevcut asker nizamlar ve idare ekillerinin artk ie yaramadn aka ortaya koymasna ramen, stanbul'da yenilie doru hi bir hareket olmaynn, her keten ziyade ar Petro I. yu memnun ettiini tahmin edebiliriz. Zira Rus arnn sve'in hesabn grdkten sonra, ilk frsatta, Karadeniz'e kmak iin Trkiye'ye kar harbe girecei muhakkakt. Zaten Azak kalesinin zaptndan hemen sonra, bu kaleden 60 km. mesafedeki Taygan mevkiinde, Ruslar, Taganrog adiyle bir deniz ss kurmaa baladlar. Burada ok gemeden Azakdenizi Rus Donanmasnn inasna giritiler ve -drt yl iinde birok harp gemisi denize indirildi. Bu faaliyetin maksad Bablice gayet iyi bilindiinden, Ruslara Karadeniz'in yolunu kapatmak zere Ker kalesinden bir az yukarda Yenikale adiyle daha da kuvvetli bir kale ina edildi. ar Petro Karadeniz'e Dnepr nehrini takiben de kmak iste-

17

hata ve ansszlklar yznden, Demirba arl'n asker gc erimi ve ar'a galebe alacak imknlardan mahrum kalmt. 1 Mamafih 1709 Haziran/Temmuz aylarnda sve kral Krm Han Devletgerey'den veya Osmanl Devletinden yardm alm olsayd, 27 Haziran/8 Temmuz 1709 tarihinde vukubulan Poltava meydan muharabesinin ar Petro tarafndan kazanlmas hayli g olacakt. Bu suretle Rusya'nn en kritik bir zamannda,

1 R. M. Hatton, Charles XII of Suteden. London (1968) pp 232-306. 2 Bkz. Akdes Nimet Kurat, XVIII. yzylba "Avrupa ummi Harbi" nde Trkiye'nin tarafszl. Belleten, say 26. (Ankara 1943), SS 264,'6S.

18

ar Petrol, ise Poltava zaferinin verdii gvenle Trkiye'ye kar harp hazrlklarn bir kat daha artrd; Taganrog'da Rus donanmasnn inasna hz verildii gibi, Dnepr boyundaki kalelerde de ok miktarda cephane ve asker yna yapld; Kazaklarn da Krm Ham sahasna girerek Tatarlara hcumlar vakalar artt. Btn bunlar Ruslarn ilk frsatta Trkiye'ye saldracaklarnn emareleri idi. Fakat Ruslarn sve'e kar harpleri henz bitmediinden, klliyatl Rus kuvvetlerinin bir taraftan Riga'y muhasara ile megul olduklar ve dier yandan kuzey Almanya'daki sve kalelerine kar savatklarndan tr, ar Petro I. Osmanllara kar harbi boyuna geciktirmekte idi. Fakat bu defa teebbs Trkler ellerine aldlar ve bilhassa Bender'de bulunan Demirba arl'n teviki ve Devletgerey Hann da srar zerine, Babli 1710 yl Kasmnda Rusya'ya kar harp iln etti. Demirba arl tarafndan stanbul'a gnderilen gen Leh Generali Poniatowski Saraydaki nfuzlu kimselere Ruslarn Devleti aliyye iin nasl bir tehlike tekil ettiini ve arn ilk frsatta Trkiye'ye kar harbe balayaca cihetle, Bablinin daha evvel harekete gemesi gerektiini anlatmaya muvaffak olmutu; bu sralarda Sarayda en nfuzlu kimse Silhdar Ali Paa (sonraki sadrazam Damat Ali Paa) idi. Sultan Ahmed III. de nihayet bu gr benimsemiti. Dolaysiyle, "barn muhafazasn isteyen" orlulu Ali Paann mevkii sarsld ve elinden mhr alnarak yerine Baltac Mehmed Paa tayin edildi. Sultan Admed III. in huzurunda Krm Han Devletgereyin de katlmasyle akdedilen "Meveret-i azme" de Rusya'ya harp iln karar alnd ve bu suretle 1711 deki Prut seferi vukubuldu. Rusya iin byk nemi haiz olan isve harbi henz sona ermediinden, ar Petro I. bu sralarda Trkiye'ye kar harbi asla dnmemiti. Fakat harp kanlmaz bir hal alnca, Petro I. kendine has enerjisi ve srati ile bu harbi sonulandrmak kararn ald. Poltava zaferinden sonra, Rus ordusunun ok yksek bir asker kudrette olduu grldnden, ar, Trklere stn geleceine inanyordu. Ruslarn bir mddettenberi Karadallar, Srplar, Bulgarlar ve bilhassa Eflk ile Budan ahalisini kkrttklarndan, Osmanl Padiahnn hristiyan tebasnn ar "kurtarc" sfatyle karlayacaklar da muhakkak gibi idi. Rus ktalar sratle harekete geer ve Tuna geidini tutarlarsa, Osmanl Ordusunun hareketsiz kalacana hkmedilmiti. Budan

19

bulunmas - ar Petro I. nun zafere kar itimadn bsbtn artrmt. Fakat Ruslarn hesaplan yanl kt ve sefer tam bir Rus hezimetiyle neticelendi. ar Petro I. nun bitkin bir haldeki 30-40 bin kiilik ordusu, 21 Temmuz 1711 tarihinde, Prut nehri boyunda, her bakmdan stn Trk ve Tatar kuvvetleri tarafndan kuatld; Ruslar ya esir dmek veya tamamiyle imha edilmek tehlikesi iine dtler. Asker bakmdan arn ve ordusunun Trk enberini yarp kmalarna imkn ve ihtimal yoktu. Dolaysiyle Rusya'nn mukadderat tamamiyle Osmanl ordusunun banda duranlarn eline dm gibiydi. ar Petro I. ve ordusu Trkler tarafndan esir edildii veya imha edildii takdirde, Rusya'da giriilmi olan muazzam "Batllama" hamlelerinden baka, 1703 te Neva nehri mansabnn Ruslar tarafndan isvelilerden zapt, ve "Avrupaya pencere" tekiledecek olan St. Petersburg ehrinin tesisi, Estonya ve Livonya gibi Baltk eyaletlerinin igali olmak zere muazzam kazanlar bir rpda elden gidecek ve Rusya tekrar "komularna zarar veremiyecek, eski haline" getirilecekti. Fakat Prut boyunda herkesi artacak, kimsenin akl ermiyecek haller vukubuldu ve... ar ile ordusu Trkler tarafndan salverildiler. Bununla Petro I. Rusya'da balad muazzam icraata devam etmek imknn bulduu gibi, "isve meselesini" halletmek iin de gerekli asker kudretini muhafaza etmi oldu. ar Petro I. ve maiyeti Prut boyunda Baltac Mehmed Paadan sulh istemek zorunda kalm ve gayet elverili artlar komutu. Baltac Mehmed Paa, bata khyas Osman aa ile baz dier ricalin telkini ve tesiriyle Ruslarn bar tekliflerini kabul etti ve hemen, 22 Temmuz gn, bar akdedildi. Bar artlar hakikaten Osmanl Devleti iin ok elverili idi: Ruslar Azak kalesini iade edecekler, Taganrog kalesini ykacaklar, Dnepr boyundaki kaleleri de ykacaklar ve bundan byle Lehistan ilerine karmayacaklard; sve kralnn da memleketine dnmesine mani olmayacaklard. 1 Rus ordusunun dm olduu bu feci durum gz nnde tutulursa, Prut Bar ile elde edilen kazanlar, Osmanllar iin fazla bir ey ifade etmiyordu. ar Petro Trk enberinden kurtulabilmek iin, ayet Trkler istemi olsalard, "Rusya'nn yansn" feda etmee hazrd. Tabi btn bunlar sadece "kd zerinde" olacakt. Nitekim yukarda nakledilen artlar da ancak
1 Bkz. Tafsilt iin: Akdes Nimet Kurat, Prut Seferi ve Bar II, 526 ve devam.

20

yerine getirileceine ait cidd bir garanti verilmedii gibi, mddeti bile .tesbit edilmi deildi. Zaten milletleraras muahedeler tarihinde, Prut Barna benzer baka bir anlamaya rastlanmamaktadr.; bu muahede her bakmdan noksandr ve stelik Trkesiyle Rusas arasnda fark dahi vardr. Baltac Mehmed Paa ve etrafndakiler, bu Barla byk bir zafer kazandklar zehabna kaplmlar ve ar'n ordusu banda, ekilip gitmesine muvafakat etmilerdi. Nitekim 23 Temmuz 1711 leye kadar, Ruslar alelacele ekilip gitmilerdi. ar Petro I. da btn hayat mddetince dm olduu bu en byk badireden bu suretle sa ve salim kurtulmu, ve dier harp sahalarnda, Rusya iin daha da mhim olan ileri yerine getirmek, yani sve harbini baar ile bitirmek ve Rusyada byk reform iine devam etmek, imknlarna yeniden kavumutu. Nitekim ar Petro I. Prut boyundan hemen kuzey Almanya'ya hareketle, orada isvelilere kar savaa hz verdi. Bu suretle Baltac Mehmed Paann dirayetsizlii ve cesaretsizlii ve etrafndakilerden bazlarnn ahlkszl yznden, Trk ordusu ele geen bu muazzam frsattan istifade ederek, Osmanl Devletinin "kkn kazmak" maksadyla gelen dman yok edemedi. Bu yapld takdirde "Rus tehlikesi" en az yarm asr kadar gecikmi olacak ve belki de Dou Avrupa (Lehistan, Ukrayna, Rusya) ve isve tarihi bsbtn baka bir ynde geliecekti. Prut boyunda Baltac Mehmet Paa ve etrafndakilerin iledikleri bilgisizlik ve gafletin kefaretini Osmanl Devleti az sonra ok pahal olarak demeye balayacaktr; bilindii zere tarih-hi bir gafleti affetmemektedir, bunun cezas muhakkak ekilmektedir. Osmanl Devletinin banda duranlar, Prut seferinde Ruslara kar byk bir zafer kazanlmasna ve 1713 te Edirne muahedesiyle Rusya ile Trkiye arasnda normal mnasebetlerin tesisine ramen. ar Petro I. nun isve'e kar elde ettii baarlarn endie ile takib etmilerdi. Rus arnn, Trkler nazarndaki baz acayip davran- lar, tebasnn "salarn, sakallarn, elbiselerini makasla kestirmesi", veya bizzat trl maskaralklara katlmas, akl ermez hareketlerde bulunmas, kendisine "Deli" lkabn kazandrmakla beraber, bu "Deli" arn icraatnn ksa bir zaman iinde Rusya'y her bakmdan kuvvetlendirdii ve ykselttii de her kee tasdik ve kabul edilmekte idi. 11 Eyll 1721 de Rusya ile isve arasnda akdedilen Ni- tad muahedesiyle, Rusya Baltk sahillerindeki Estonya ve Livonya'y elde etti, yani "isve meselesi"ni

ve'e kar bu zaferini btn dnyaya iln etmi oldu. Bu her iki olayn stanbul'da fena tesir yapt muhakkak olmakla beraber, Babli bunlar kabul etmekten baka bir ey yapamazd. Osmanl Devleti nazarnda imdiye kadar ancak Nemse asar "mparator" iken, bu defa ayn unvan Rus arna da verilmi oluyordu. Babli Petro I. nun yalnz "mparatorluu" nu kabulle yetinmedi, hatt, ran'a kar Rus ar ile birlikte hareket etmek zarureti karsnda kald. Fransa'nn tavassutu ile Rusya ile Trkiye arasnda 1721/23 te "rann taksimi" iin bir anlama yapld; Ruslarn tek balarna btn Kafkaslar ellerine geirmelerini nlemek zere Babli Rusya ile anlamak mecburiyetini hissetmiti; Ruslar, ran'dan Mazenderan ve Giln vilyetlerini alrlarken, Revan ve evresi Trkiye'nin eline gemiti. Rusya ile byle bir anlama yaplmasna ramen, Trk devlet ricali Petro I. nun faaliyetini endie ile takib- etmekte idiler; her an Ruslarn saldrsna uramaktan korkulmakta idi. Dolaysiyle "Deli Petro I." nun 1725 banda lm haberi stanbul'a ulanca her kese rahat bir nefes almt. Yakn Rus tarihinin en byk simalarndan biri olan ar Petro, Rus d siyasetine belli bir istikamet vermiti: sve, Trk ve Leh meselelerinin Rusya'nn tam istedii bir tarzda halli. Petro I. geri Karadenize ulaamad ve dolaysiyle "Trk meselesi"ni zemedi; fakat sve ve ksmen Leh meselelerini halletmek suretiyle Rusya'ya byk kazanlar salad. "Trk meselesi'' nin hallini ise kendi haleflerine bir kgd zerinde "vasiyet" etmese dahi, icraat ve faaliyetiyle bunun istikametini tayin ve tesbit etmi oldu. 1 Nitekim kendisinden sonraki arie ve arlar bu siyaseti benimsiyecekler ve gerekletirmee alacaklardr. Byk Petro I. nun halefleri zamannda (bilhassa kz Anna ve Elizabet) Devlet idaresinde Baltk Almanlarnn nfuzlar ok bykt. Bunlardan Biron, Ostermann ve General Mnnich, Rusya'nn i ve d siyasetini istedikleri gibi ynetmilerdi. Ostermann, Dileri nazr sfatyle, Rusya'nn Trkiye'ye kar harekete gemesi iin ilk frsat kullanm ve 1736 da, Rusya, Neme asarlnn mttefiki sfatyle, Trkiye'ye kar harbe balamt. Ostermann'n Osmanl mparatorluunun "taksimi" ni tasarlad ve bu mnasebetle bir proje dahi hazrlad malmdur. Bu hususta kendisinin en byk destekisi; Rus
1 Petro I. nun Osmanl Devletine kar tutumuna ait: B. H. Peter the Great and the Ottoman Empire, Oxford 1949.

22

tu. Rus hizmetindeki bu Kurlndal Alman Generali, Trklere kar byk bir zafer kazanacandan emindi. Nitekim Rus kuvvetleri Mnnich'in idaresinde Krm zerine yrdler ve Or-Kapsn aldktan sonra, Krm'n ilerine kadar ilerliyerek, Bahesaray' yaktlar. Bu suretle Krm ilk defa Rus istils ve tahribine uram oldu. Ruslarn zaferleri bununla da kalmad, Trklerin en kuvvetli kaleleri saylan z (Oakov) de Mnnich tarafndan zaptedildi. Dier yandan Azak kalesi de Ruslarn eline geti. Bu suretle Osmanl Devleti btn harp sahalarnda Ruslara malup olmutu. Fakat Nemse asarna kar kazanlan byk zafer ve Belgrad

23

Katarina II. devri, Kk - Kaynarca Muahedesi ve sonras Kk bir Alman Prensinin kz olan Katarina gayet iyi bir terbiye ve tahsil grm, devrin icab mkemmel Franszca renmi, Fransz kltr ruhunda yetitirilmi, sonralar Montesquieu ve Voltaire'in eserlerinden de ilham almt. Katarina, Rus an Petro III. nun kars sfatyle "arie" olmutu. Petro III. nun hain davranlar ve dirayetsizliinden bkan st tabaka Rus zabitleri bir komplo ile Petro III. yu ldrdkten sonra, Katarina'y tahta geirdiler. Bununla Rus tahtna Avrupa tahsili grm "aydn" bir arie gemi oldu. Katarina II. zeks ve Devlet idaresindeki kabiliyetlerini gstermek iin Rusya'da byk imknlar buldu. Nitekim az sonra, Rusyada Byk Petro I. yu andran yeni bir hamle balayacaktr. Bu hamle bilhassa Rusya'nn Lehistan ve Trkiye hesabna genilemesi eklinde kendini gsterdiinden Trk-Rus mnasebetleri tarihinde ok mhim bir yer tutmaktadr. Bilindii zere "Byk Devlet" olmak yoluna giren her bir Devlet, kuvvet ve kudreti nisbetinde komular hesabna genilemek siyasetini takip etmektedir; hangi tarafta az mukavemet grrse oraya doru yaylmaktadr. Rusya'nn da ayn eyi yapaca muhakkakt.

24

riyetinde kalmt, isve'ten sonra, Rusya'nn "yayl" sahasn Lehistan ve Osmanl lkesi tekil edecektir. nk her iki Devlet de Rusya nazarnda "yumuak saha" telkki edilmekte idi. Lehistan Devlet tekiltnn hususiyetleri ("krallarn seilmesi"), Rusya'ya bitiik sahada, yani Litvanya'da, OrtodoksBeyaz Rus nufusunun okluu ve bunlarn hkim unsur olan Katolik-Leh beyzadeler tarafndan "ezilmeleri" - Moskova hkmetine Lehistan'a m- dahele iin imknlar vermekte idi. Halbuki Lehistan'da Rus nfuzu ve hkimiyetinin yerlemesi Osmanl Devleti iin byk bir tehlike sanldndan, Babli, Lehistan'daki Rus tahriktna kar kt ve neticede iki Devlet arasnda be-alt yl srecek olan byk bir harp balad. Petro I. zamanndan itibaren Rus Devlet adamlar ve ordu erkn, Osmanl Devletinin zfa uradn biliyorlard. Petro' dan sonra Osmanl Devleti daha da zayflam, Trk ordusu Rus asker kuvvetlerine nisbetle bsbtn deerini kaybetmiti. Katarina II. ite Trklerin bu zfndan istifade ederek, Osmanl Devletini "yok etmek yolundaki" byk emellerine varlabileceine kanaat getirmiti, ilerde grlecei zere bunun ilk merhalesi "Karadeniz'e inmek" ve "Krm' Rusya'ya ilhak etmek" olacakt; daha sonraki safhada da Boazlar ile istanbul'u ve Ege denizindeki adalar Rus hkimiyeti altna koymak (szde "bir Grek (Yunan) Devleti" kurmak) suretiyle, Osmanl imparatorluuna son verilecekti. 1769-1774 Rus-Trk harbinin hususiyetlerinden biri de: Bu harpte Rus ordular, Rumyantsev, Potemkin, Suvorov ve bakalar gibi gayet dirayetli kumandanlar tarafndan sevk ve idare edilmilerken, Osmanl-Trk ordularnn da ok ksa faslalarla birbirlerini takibeden, yal, hastalkl, dirayetsiz ve ou ekingen yedi Sadrazam tarafndan kumanda edilmeleri ve malubiyete srklenmeleri olmutur. Osmanl Devleti tarafndan bu Rus harbine hazrlksz girilmi, Hotin, Bender, Kili ve dier kalelerin tahkimi ihmal edildiinden - Ruslar arka arkaya birok zafer kazanmlar ve snrdaki Trk kalelerini ele geirmilerdi. Leh hududundaki en mhim Trk kalesi olan Hotin tedbirsizlik yznden Ruslarn eline dnce Budan ve Eflk yolu Ruslara alm oldu. 1770 yl Ruslara daha byk zaferler getirdi: General Rumyantsev kumandasndaki Rus kuvvetleri, say bakmndan Trklerden bir ka misli az olmalarna ramen, 27 Temmuz 1770 da Larga'da, ve 12 Austos 1770 de Ka- ul

25

ok mikdarda ganimet aldlar. Az sonra Kili, Akkerman ve brail kaleleri de Ruslarn eline dt; bu suretle Rus kuvvetleri Tuna nehrine kadar inmi oldular. Ayn zamanda Rus ktalar Azak ve Taganrog sahalarn da igal edince, Katarina II. Karadeniz'e, Krm zerine ve Kafkas sahillerine doru ilerlemek imknlarna kavutu. Rus kuvvetleri bu suretle Karadeniz'in kuzeyinde byk ham1 E. V. Tarle, epmnskiy boy i pervaya russkaya eskadra v Archipelage (eme deniz harbi ve Adalar denizinde ilk rus filosu) Moskova-Leningrad 1945.

26

gazm zorlayp istanbul'a dahi hcum etmeleri mmknd. Fakat, bu sralarda Osmanl hizmetinde bulunan Baron de Tott tarafndan anakkale Boaznn sratle tahkim edilmesi zerine, Rus harp gemileri Boaz zorlamaya cesaret edemediler. Rus donanmas daha bir mddet Egedenizinde kald ve Ruslar baz adalar igal ettiler. Hatt Msrda Osmanl Padiahna kar isyan eden Ali Beyi kkrtarak kendisine yardm vadinde bulundular. Bu suretle Rus kkrtmalar yalnz Rumlar ve Karadallara, yani hristiyan tebaya, mnhasr kalmayp, Msra dahi temil edilmiti. Mamafih bu Rus kkrtmalarndan bir netice kmad, Ali Bey de yakalanarak, idam edildi. Osmanl Devleti iin byk yenilgilerden biri, ve belki en mhimi, 1771 yl Temmuzunda Krm'n Ruslar tarafndan igali oldu. Or-Kapsn zapteden Rus ktalar Krm'da mukavemet grmeden, ieriye doru ilerlediler. Kefe, Ker ve Yenikale gibi en mhim ehirleri de ele geirdiler. Bununla Krm'n Rusya'ya ilhak iin gerekli asker durum da yaratlm oldu. Hem karadaki, hem denizdeki yenilgiler zerine Osmanl Devletinin Rusya karsnda fazla dayanamayaca anlalnca, Babli Ruslarla mzakerelere girimek mecburiyetinde kald. Fokana ve Bkre'te balanan bar mzakereleri Rus taleplerinin arl yznden kesilmiti. Fakat yeni Trk malubiyetleri karsnda Babli tekrar mzakerelere girimek zorunda kald ve nihayet, Tuna nehrinin gney kysndaki Kk-Kaynarca kynde, 10/21 Temmuz 1774 tarihinde mehur "Kk Kaynarca Muahedesi" akdedildi. 1 Osmanl mparatorluu tarihinde bir dnm noktas tekil ettii muhakkak olan bu "Kk-Kaynarca Bar" - Rus-Trk mnasebetleri zerinde byk bir tesiri olan bir anlamadr. Bu muahede -Rusya'nn Devlet-i aliyye'ye kabul ettirdii ve ok ar artlar ihtiva eden bir yenilge vesikas olmas itibariyle de mhimdir. Fokana ve Bkre mzakerelerinde hazrlanmaya balayan ve Kk-Kaynarca'da son eklini bulan bu anlama metni,2 Rus diplomatik usulleri ve baarlarn ortaya koymas cihetlerinden de nemlidir. 28 esas ve 2 ayr maddeden ibaret olan bu muahede ile Devlet-i aliyyenin Rusya'ya brakaca Dnepr ve Dnestr nehirleri arasndaki geni bir sahay tes- bitten baka, Kuban nehrinin bundan byle snr tekil edecei,

1 Bu sahadaki Sovyet-Rus eseri: E. 1. Druzinina, Kk Kaynariyskiy mir 1774 g (1774 Kk-Kaynarca bar), limler akad. Moskva 1955. 2 Babakanlk Arivi (stanbul) Rusya Ahidnamesi defteri, SS. 139-149. Muahedat Mecmuas, C. III. SS 254-273.

27

Krm Hanlnn "mstakil bir Devlet olaca" ve bir de "Istanbuldaki Rus kilisesinin Rusya'nn himayesi altnda bulunaca" gibi gayet mhim maddeler bulunuyordu. "Kk-Kaynarca Muahedesi"nin en mhim maddesi 2. si olup: Krm Hanlnn bundan byle tamamiyle mstakil olaca, yani Osmanl Devletinin himayesinden kacana aitti. Bununla Krm Hanlnn 1475 tenberi devam edip gelen Osmanl Padiahna ballna son verilmi oluyordu. Bundan byle Krm Hanlna giren btn Tatarlar, yani: Krm, Bucak, Kuban, Yedisan, Canboy- luk, Yedikl "Tatarlar", "Hi bir yabanc Devlete tabi olmayacaklar' ' ve "Tatar tayifesi kendi reyleriyle Cengiz sllesinden olmak zere kendilerine bir Han semek suretiyle, eski kanun ve adetleri zere mstakil bir Devlet olarak yaayacaklard". Ayni maddeye gre: Osmanllara ait olan Ker ve Yenikale kaleleri Ruslarn elinde kalacak, Krm'da ve Aksu nehri aznda Ruslar tarafndan igal edilmi olan kaleler iade edilecekti. Ruslar bu suretle Krm' ve Ker Boazn kontrolleri altnda tutmak imknn elde etmilerdi. Krm Hanlnn "stiklli " tannmas burann Rusya'ya ilhak yolunda atlm ilk admdan baka bir ey deildi. "Kk-Kaynarca Muahedesi"nin en ok zerinde durulan ve trl tefsirlere yol aan maddeleri 7. ve 14. maddeleri olmutur. Bu maddelerin Rusya'ya Osmanl lkelerindeki Ortodoks-Hristiyan teba zerinde "himaye hakk" tand ve dolaysiyle Rusya'ya Trkiye'nin i ilerine karmak hakk verdii eklinde tefsir edile gelmitir. Halbuki az sonra grlecei vehile mezkr "maddeler"de bu hususta bir sarahat mevcut deildir ve bu yoldaki tefsirler sadece maddelerin gayet mulk olarak ifade edililerinden ileri gelmitir. Trkiye ile bar akdine giriilirken Rus murahhaslar ve stanbuldaki Rus elisi Obrezkov, ta batan art niyetlerle harekede Rusya'ya Ortodoks tebann "himayesi" ni bar metnine koydurmak iin bir takm hileli yollara sapmlard. Haddi zatnda bunun ehemmiyetsiz bir mesele olduu intiban yaratmak maksadyle bunu ayr iki madde halinde ne srmlerdi. 7. madde ile: "Devleti aliyye h- ristiyan dinini ve kiliselerini kaviyyen siyanet" (himaye deil) edecekti. 14. madde ile de "Rus Eliliine Galata'da umum br Ortodoks kilisesi yapmak hakk tannacak, ve Rus elisine de bu kilisenin ve hiz- metkrlarnn yararna Babli nezdinde isteklerde bulunmaa izin verilecekti." Babli de bu

28

Ehemmiyetlerinden tr bu maddeleri aynen naklediyoruz: "Madde 7. Devlet-i aliyyemiz taahd eder ki Hristiyan diyanetinin hakkna ve kimselerine (kiliselerine) kaviyyen siyanet ede. Ve Rusya Devletinin elilerine ruhsat vere ki her ihtiyata gerek 14. madde'de zikrolunup, Mahruse-i Kostantiniye'de beyan olunan kinise-i mezkre ve gerek hademesinin siyanetine ibraz- tefhimat- mtenevie eyleye, ve eli-i mumaileyhin bir gna uruzu Devlet-i aliyemin dost-u sfi ve hemci- var olan devlete mteallik adam- mutemedi tarafndan arz ve tebli olunmala, Devlet-i aliyyemiz tarandan kabul eylemelerini Devlet-i aliyyemiz taahhd eder." Bu maddenin Rusa metni az bir farkla yle ifade edilmitir: "Devlet-i aliyye hristiyan dinini ve kiliselerini kuvvede koruyacan vdeder ve ayn vehile gerek (ibu muahedenin) 14. maddesinde zikrolunan stanbul'da (yaplacak) kilisenin ve gerek (bu kilisenin) hizmetkrnn yararna her hal krda Rusya imparatorluk Elilerine her trl takdim ve arzda bulunmalarna izin verir ve bunlar komu ve samim bir devletin itimada lyk mmessili tarafndan yaplm sayarak, dikkat nazarna almay vdeder." 14. maddede zikredilen kiliseye ait u hkmler bulunuyordu: "Dvel-i saireye kyasen kilise-i mahsuseden maada Galata tarafnda Beyolu nam mahallenin yolunda tarik-i mde Rusya Devleti bir kilise bina ettirmek caiz ola. bu kilise kilise-i avam olup Dosografa kilisesi tabir ve tesmiye ve ilelebed Rusya Devletinin elisinin siyanetinde olup her trl taarruz ve mdahaleden emin ve beri hiraset ola." Yani bu madde ile Rusya, dier Devletler gibi istanbul'da Elilikte yaptrd husus kiliseden baka bir de (dier Devletlerden ayr olarak) Galatada Ortodoks ahali (yani Rumlar) iin umm bir kilise yaptrmak hakkn elde etmi ve bu kilise Rus Eliliinin himayesi altna konmutu. Bir de Rus elisi gerekirse bu kilisenin ve orada vazifeli olanlarn yararna Babli nezdinde isteklerde bulunacak ve bu istekler de Babli tarafndan iyi niyetle karlanacakt. te 7. ve 14. maddelerin hkmleri bundan ibaretti. Burada ak olarak Rusya'nn Osmanl lkesindeki Ortodoks-Hristiyan tebasn "himaye eder" diye bir hkm yoktu. Fakat, Devlet-i aliyye ile H

29

ristiyan Devletler arasnda, imdiye kadar, Kk-Kaynarca Muahedesinin 7. ve 14. maddelerine benzer her hangi bir hkm olmadndan ve bilhassa 7. madde ile gya Rusya Devlet-i aliyye'yi "Hristiyan dinini ve kiliselerini korumasn" taahhd altna koydurmakla, milletler aras anlama bakmndan bir hak kazanm grnyordu. Hristiyan dini denince Rusya'da "Ortodoks dini" anlaldndan, dolaysiyle Rusya da Trkiye'de "Ortodokslara sahib" kyordu. Anlamadaki 7. ve 14. maddelerin mulk ifadesi Rus hkmetlerine daima ak kap brakm ve Ruslarn her frsatta Trkiye'nin i ilerine karmalarna yol amtr. Nitekim Katarina II. nn Trkiye ile barn akdi mnasebetiyle 19/31 Mart 1775 tarihinde nerettii "Manifesto" da bilhassa bu maddeler zerinde durmas, Rusya'nn bundan byle Trkiye'deki Hristiyanlarn (yani Ortodoks'larn) hmisi olacan belirtmesi - Ruslarn ilerisi iin besledikleri emellerini aa vurmakta idi. "Kk-Kaynarca Muahedesi" nin 11. maddesi ile Rusya Osmanl memalikinde tam bir ticaret serbestlii elde etmekle kalmam, bata Fransa ve ngiltere olmak zere Osmanl Devletince tannan ve "Kapitlsyonlar" adiyle bilinen bir takm ekonomik ve adl imtiyazlar bir rpda elde etmiti, istanbul'daki Rus elileri Belgrad Muahedesinden sonra, Osmanl lkelerindeki ticarete dair etrafl bilgi toplamlar ve bu arada "Kapitlsyon" hkmleriyle de ilgilenerek bu hususta St. Petersburg'a tafsilatl raporlar gndermilerdi bar mzakereleri srasnda, Fokana'da ve Bkre'te Rus murahhaslar tarafndan yaplan taleplerde Fransa ve ingiltere'ye tannan ekonomik ve adl imtiyazlarn Rusya'ya da verilmesini istemilerdi. Nitekim bu talepler KkKaynarca Muahedesinin 11. maddesine kondu ve bu surede Rusya "Kapitlsyonlar hakkn elde etmi oldu. Hatt bir adm daha ne giderek Trkiye ile ticarette "en ok msaadeye mazhar olan millet" muamelesi imtiyazn elde etti. Rusya bu hak ve imtiyazlarn ta 1914 Birinci Dnya Savana kadar muhafaza edecek ve ancak arlk rejiminin yklmasyle "Kapitlsyonlar" dan vazgeecektir. Kk-Kaynarca Muahedesinin 11. maddesine dayanlarak hazrlanan ilk Rus-Trk "Ticaret anlamas"na, Devlet-i aliyye tarafndan Fransa'ya tannan 1740 ylndaki Kapitlsyonlar rnek tutulmutu. 81 maddeden ibaret olan bu anlamann 47 maddesi Fransz Kapitlasyonlarndan olduu gibi aktarlmtr; kalan maddeler de Rus-Trk ticaretinin hususiyetlerine aitti. 1783 te akdedilen

30

bu "Rus-Trk Ticaret Anlamas" Rusya'nn Osmanl lkelerinde yapmak istedii ekonomik faaliyetin mahiyetini gstermekte ve Ruslarn bilhassa Karadeniz ticaretine ok byk nem verdiklerini aa vurmaktadr. Bu ticaret anlamas ayn zamanda Kapitlsyonlarla Rusya'ya tannan hak ve imtiyazlar da birer birer saymaktadr. "Kk-Kaynarca Muahedesi"nde "Boazlar meselesi"ne de yer verilecei muhakkakt; Ruslar Karadeniz'in btn kuzey sahillerinin pek yaknda ellerine geeceinden emin olduklar gibi, Rus zahire ticaretinin de gelieceine muhakkak nazariyle baktklarndan, Rus ticaret gemilerinin Boazlardan serbeste gemelerini salamak maksadyle bu hususu "Bar anlamas'' nn 11. maddesine koydurmulard. Fakat Rus harp gemilerinin Karadeniz'den Akdeniz'e kmas, yani stanbul Boazndan gemesine Babli asla muvafakat etmedi; ngiliz, Fransz ve dier Devletlerin harp gemilerine de stanbul Boazndan geip Karadeniz'e girmelerine msaade edilmediinden, Babli bu hususta direnebildi. Bu suretle, "Kk-Kaynarca Muahedesi" ile de Rusya bakmndan "Boazlar meselesi" yine de halledilmi olmad ve bu nokta Rus siyaseti ve diplomasisi nazarnda en mhim problem olmakta devam etti. Mamafih Katarina II. "KkKaynarca" muahedesinden hemen sonra Boazlar meselesi" ni bir rpda zmek istiyecek ve bu maksadla mehur "Grek projesi" ni tasarlayacaktr. Rusya, "Kk-Kaynarca Muahedesi" ile hakikaten ok byk menfaatler salam oldu. Karadeniz'e kmak tasars halledilmemi olmakla beraber, bu yolda cidd admlar atlmt. Krm'n Rusya'ya ilhak ancak bir zaman meselesi olacakt. Rusya bu bar ile Trkiye'ye kar gerek siyas ve gerek ekonomik cihetlerden tam bir stnlk salam oldu. Nitekim bu muahede batl tetkikilerin de kabul ettikleri bibi "Rus diplomatik maharetinin ve Trk gafletinin bir ah eseridir". Bu bara takaddm eden Fokana ve Bkre mzakereleri ile Kk-Kaynarca'daki grmeler srasnda Ruslarn diplomatik beceriklikleri aka grlmtr; Ruslar maddeleri birbirlerinden ayrmak ve mulk ifadeler kullanmak suretiyle, Trk murahhaslarn aldatmaya ve Trklerin gafletinden istifadeye imkn bulmulardr. Nitekim muahedenin akdinden az sonra Babli iin farkna vard ve bar maddelerinden bazlarn ya tadil veya kendine gre tefsir etmek istedi. Bilhassa Krm'n durumu slm Trk

31

zerinde byk tepkiler yaratmt. Bu mnasebetle Babli ile stanbuldaki Rus elisi Obrezkov arasnda grmeler ve tartmalar balad. Bunun zerine Ruslar ar basarak Babli'yi, "Kk- Kaynarca Muahedesi" ni aklayan ve teyid eden bir anlama akdine zorladlar. 1 10/21 Mart 1779 da akdedilen "Aynal Kavak Mukavelesi" ile Ruslar yeni bir diplomatik zafer kazanm
1 S. S. Tatiev, Vnenyaya politika Imp. Sikolaya I. go.T. I. S. 467. 2 Teferruat iin: V. A. Ul'yanitskiy, Dardanelly, Bosfor i temoye more u XVIII e. (XVIII y. y. Boazlar ve Karadeniz). Moskva 1883 m. y.

32

Mamafih bu "Grek projesi" aslnda h i bi cidd esasa dayanmyordu; byle bir "Grek Devleti"nde Rumlarn say itibar ile kk bir aznlkta kalacaklar muhakkak olduu gibi, bata ngiltere ve Fransa olmak zere Avrupa Devletlerinin Rusya'nn Boazlan ele geirmesine kar kovacaklar da aikrd. Dolaysiyle Katarina I I . bu geni hlyalarndan vaz gemek, ve imdilik Knm'n Rusya'ya ilhak ve Karadeniz'e ulamakla yetinmek zorunda kald. Trk-lslm ahalisi nazarnda "Kk-Kaynarca Muahedesi"niu cn ar art Krm'n elden gitmesi idi. Umm efknn basks altnda Krm maddesinde baz tadiller istendi; Ker ve Yenikale kalelerinin iadesi hususunda baz teebbsler yapld ise de bundan hi bir netice kmad. Bar hkmlerine uygun olarak Han seilen Devletgercy Trkler tarafndan desteklendiinden, Ruslarca makbul saylmad. Bu defa Ruslar alingereyin ahsnda kendileri iin elverili bir namzet buldular ve trl entrikalar ve zor kullanarak kendisini Krn tahtna geirdiler. Babli ise ahingerey'in Hanln tanmad ve bu yzden Krm'da ikilik balad. Ruslar da karkl k l a r bastrmak zere asker yolladlar. Rus basks altnda ahin- geey tahtndan feragat etti ve Katarina I I . da bir "Manifesto" ile Krm'n Rusya'ya katldn bildirdi. 1783 yl sonlar ve 1784 yl balarnda cereyan eden bu olaylarla Krm lkesi tamamiyle Trkiye'nin elinden kt. Krm Hanlnn ortadan kaldrlmas ve Rusya'ya ilhak "Kk-Kaynarca Muahedesi" nin aka bozulmas idi. Fakat barsn Rusya tarafndan ihlli yalnz hu maddeye mnhasr deildi. Rus ticaret gemileri Boazlardan "serbest gei lakk"ndan faydalanarak, Ege denizindeki adalarda yaayan Rumlara ve Karadallara boyuna kaak silh ve mhimmat tamakta ve onlan isyana kkrtmakta idiler. Bir de: Ruslar Kafkaslar tarafndan da Osmanl Devleti iin tehlikeli olmaya balamlard. Bu suretle Devleti aliyye zerine yneltilen Rus tehdidi istikamette gelimekte idi: Tuna boylar, Karadeniz ve Kafkaslar. Ruslarn Kafkaslara sokulularnn tarihi epey eskidir ve 1556 da Astarhan Hanlnn Korkun lvan tarafndan ortadan kaldrlmas ile balar. Bu olaydan az sonra nc Rus Kazaklar Terek nehrine kadar gelmiler ve yerlemee balamlard. ok gemeden burada bir Rus kalesi yaplmak suretiyle Ruslar kuzey Kafkaslar hkimiyetleri altna almak yolunda ilk adm attlar. Fakat 1559 Ejderhan seferini mteakip, Ruslar Osmanllarn

33

kaleyi ykmak ve oralardan ekilmek zorunda kaldlar. Mamafih Moskova ile Kafkaslardaki Hristiyan kavimler arasnda mnasebet kesilmedi; byk bir ksm Hristiyan olan Kabardalar ve bilhassa Grcler Moskova'dan yardm grmek suretiyle gerek Krm Hanlar ve gerekse Osmanl ve ran basksna kar koyabileceklerini umuyorlard. Nitekim 1658 de Grc
1 Ruslarn Kafkaslara ayak basmalar ve ilerlemelerine ait birok malzeme neredilmi ve Rusa eser yazlmtr. Bunlarn banda Rus Arkeografi Cemiyeti neriyat gelmektedir. Akt Sobr. Kavkaz Arch Kom. 13 Cild Tiflis., Kavkazskiy Sbonik 20 cild Tiflis 1876-1899

34

Ruslarn Kafkaslara ayak basmalar ve yerlemelerinde Grclerin rolleri byk olmutur. G r c Beylerinden bazlar, Iran ve Osmanl Devletinin basksndan ancak Rusya'nn himayesi altna girmek suretiyle korunmak m m k n olacan sanmlard. Bu kabilden olmak zere, yukarda da sylendii gibi, Grc kral Taymu- ra z 1658 de Moskova'ya gelmi ve ar Aleksey Mikhayloviten, Grcstan ran ve Trkiye'ye kar korumasn istemiti; fakat Moskova hkmeti o sralarda buna cesaret edememiti. Katarina II. tahta geince, baz G r c bykleri tekrar yardm istiyerek m racaatta bulundular; Rusya'nn yaylmas yolunda her frsattan istifadeye alan Katarina II. Grclerin isteklerini hemen dikkat nazarna ald ve bu yolda gereken emirleri verdi. B u n u n zerine, Rus hizmetindeki maceraperest Alman Generali Todtleben, 1769 da, 400 Rus askeri ve 4 topla, kuzey Kafkaslardan, Kazbek dalarnn eteinden Grcstana giden ve yegne yol olan gayet sarp "Daryal" (Daryol) geidi zerinden Tiflis'e kadar gitti. Ertesi sene, yani 1770 de, arkadan bir mikdar Rus askeri yetiince, Todtleben bu defa, Osmanl Devletine tabi sahaya hcuma geti; kuvvetli bir palanka olan Ba- dadck'tan baka yzyirmi yldanberi Trklerin elinde kalan Kuta- yi kalesi de Rus'lar tarafndan zaptedildi. Ruslarn Dou Anadolu snrnda savaa balamalar zerine, birok Trk kuvvetinin Kafkaslara gnderilmesi gerektiinden, Tuna boylarndaki sava sahasna daha az takviye gnderilebilmiti. Bundan byle Rusya'ya kar harp, yalnz Tuna boylarnda deil, Kafkas cephesinde de yaplacak ve do- lays ile Trk askerleri ok etin artlar altnda mcadele etmek zorunda kalacaklardr. "Kk-Kaynarca Muahedesi" nin 23. maddesi Grcstan ve Incretiye (Mingrelye) meselesine aittir. ok mulk olan bu maddeye gre, geri R u s askerlerinin zaptettikleri kaleleri geri vermeleri ve Grcstan'dan ekilmeleri bildirilmise de, Grcstan ve Mingrelye (Imeretiye) "en eski sahipleri" kim ise ona ait olaca belirtilmiti. Rus tefsirine gre: Osmanllarn buralardan tamamiyle ekilmeleri icabediyordu. Trklere gre ise: Grcstan ve bilhassa Mingrelye Osmanl Devletine ait olmas gerekiyordu, ite bu mulk ifadeden ok gemeden Rusya ile Trkiye arasnda anlamazlk kacak ve ihtilf byyecektir. Ruslarn yalnz kuzey Kafkaslarda deil, "Mavera-i Kafkas" (Transcaucasia)lar da hkimiyetleri altna koymak istedikleri

35

haline getirildi. Kafkaslardaki Rus kuvvetleri bakumandan General Paul Potemkin (mehur Potemkin'in yeeni)'in emri ile bir Alman mhendis-zabitin yapt plna gre 800 Rus askeri altnla- rak, 1783 te bu yolun inas tamamland. Kazbek ve Kobi dalan arasndan geen ve gayet tehlikeli olan bu yolun kuzey ksm Ossetinlerin kontrol altnda olup, daima hucumlara ve basknlara maruzdu. Ruslar bu defa muayyen mesafelerle yol boyunca tahkimli noktalar yapmak suretiyle, yolu tam bir emniyet altna koydular. Ayni zamanda Vladikavkaz (Kafkaslara hkim ol) adiyle bir kale yaptrld ve buras Ruslarn asker dayanaklan vazifesini grmee balad. General Potemkin ite bu yolun, 1783 yl Kasmnda, Vladikavkaz'dan Tiflis'e kadar 240 kim. mesafeyi, 2700 metre rakma kan sarp yollardan drt beygir koulu faytonu ile rahata geebilmiti. "Asker- Grc Yolu" diye bilinen bu "Daryal Yolu" tamamiyle geilecek bir hale kondu ve asker emniyet altna alnd. Ruslarn Kafkaslarn gneyine sarkmalar ve Trkiye'yi tehdide balamala- nnda bu yol byk bir rol oynamtr. Grcstan 1783 yl Temmuz'unda Katarina II. tarafndan imzalanan bir fermanla Rusya'nn himayesi altna konmu, ve Grc kral Herakli II. de kendisini arienin "vassah" olarak tanm- . Bu suretle Grcstan'n Rusya'ya ilhak yolunda ilk cidd adm atilm oldu. 1783 Kasmnda iki Rus piyade taburu drt topla yeni yaplan "Daryal yolu" ndan geerek Tiflis'e geldiler ve merasimle ehre girdiler. Grcstan'n Rusya'mn himayesi altna konduuna ait Katarina II. nn ferman Tiflis'te 1785 ubat ay banda iln edildiyse de, Rus ktalan az sonra buradan ekilip gittiler. Mamafih Grcstan'n Rusya'ya ball Grc beyleri arasnda honutsuzluk yaratmaa balam; nk Rus himayesinin iddetli bir tahakkm siyasetine dayand belli olmutu. Katarina II. Avusturya imparatoru Joseph II. ile anlaarak, Osmanl Devletine son darbeyi indirmek iin asker hazrlklarn hzlandrmt. Bu maksatla 1787 de Rusya ile Avusturya arasnda bir anlamaya varlmt. Ruslarn harbe balamalar zerine Avusturya ordusu da herekete geecekti. Katarina II. Trkleri harbe tahrik etmek maksadyle bir takm ar taleplerde bulunmaa balad: Basarabya zerinde hak iddia etmekle kalmad, z (Oakov) kalesinin Ruslara teslimi de istendi. Ruslar bundan baka Eflk ve Budan'da ahaliyi isyana tevikten de geri kalmadlar. Knm'm elden gitmesi Trk-lslm ahaliyi heyecana drmt; bu defaki Rus

36

talepleri ise Ruslara kar galeyann bsbtn artmasna sebep oldu; bu bask altnda Byk Divan 15 Austos 1787 tarihinde Rusya'ya harp iln kararn alnca, Rusya ile Trkiye arasnda yeniden harp balad. Bu harbe az sonra Avusturya da katlnca, Trkiye ayn zamanda iki byk dmanla arpmak zorunda kald. Mamafih sve'in Trkiye tarafnda harbe girmesi, esas Rus kuvvetlerinin Trkiye'ye kar gnderilmelerine mani tekil ettiyse de, bu sralarda Trklere kar savaan Rus ktalarnn bana Suvo- rov gibi byk bir kumandann getirilmesi - Rus zaferinde mhim bir mil oldu. Rus asker tarihinin en byk, "dahi" kumandanlarndan saylan bu Suvorov, 1783 te, kuzey Kafkaslarda, Kuban nehri boyundaki Nogaylar mthi bir ekilde imha etmekle ad kazanmtr. Az sonra grlecei zere bu "dahi" Rus generalinin en byk marifeti de Trkler arasnda katliam yapmak olmutur. Onun parolas: Her frsatta mmkn mertebe ok Trk ldrmekti. Ruslar arka arkaya sayca kendilerine ok stn Osmanl-Trk kuvvetlerine kar zafer kazandlar. 1788 Aralnda z (Oakov) kalesinin Su- vorov'un kumandasndaki Ruslar tarafndan alnmas ve teslim olan Trk garnizonu ile ehirdeki Mslman ahalinin Ruslar tarafndan katliama tabi tutulmas - Trkler iin en ar darbelerden birini rekil etti. Suvorov kumandasndaki Rus kuvvetlerinin, Tuna zerindeki smail kalesini hucumla almalar ve teslim olan Trk garnizonu ve slm ahaliyi kmilen kltan geirmeleri - Rus vahetinin yeni bir tezahr oldu. Ruslara kar savan boyuna yenilgilere uramas zerine, Babli Ruslarla bar mzakerelerine girimek zorunda kald ve bylelikle 29 Aralk 1791 (eski stil ile) Trkiye ile Rusya arasnda Ya muahedesi akdedildi. Bu muahede ile "Kk-Kaynarca Bar" nn btn maddeleri tasdik edildii gibi, Rusya'ya yeni arazi de brakld. Krm Hanlnn Rusya'ya ilhak Bablice tannd. z (Oakov) kalesi ile Bu nehri (Aksu) mansabndan Dnestr (Turla) mansabna kadar uzanan saha da Ruslara brakld. Rusya bu suretle Karadeniz'e salamca ayak basm oldu. Kiyef Rusya'snn kuruluundan itibaren, nceleri Kiyef Rus Knezleri ve sonralar Moskova arlar tarafndan beslenen hayaller nihayet gerekleti. Krm'da, eski bir Tatar ky olan Akyar mevkiinde tesis edilen Sevastopol'de, ve Bu mansabndan 60 kim. ierideki Kherson deniz slerinde Rus Karadeniz donanmasnn

37

Trkiye ahvalini yakndan takib ve Babli zerine bask yapn.-'k maksadiyle Katarina II., istanbul'a eli olarak General M. Kutu- zov'u tayin etti; sonralar (1812) de Napoleona kar koyan (Rus ordular bakumandan) General M. I. Kutuzov, Trkiye ahvaline, bilhassa asker ve ekonomik duruma ait mhim raporlar gndermitir.1 Kutuzov'a gre: Trkiye'nin i yz berbadd ve bu artlar iinde Trkiye Rusya'ya kar harp yapamazd. Katarina II. nn Osmanl imparatorluunu paralamak yolundaki projeleri malmdur; yalnz bir "Grek Devleti" nin kurulmas deil, Kafkaslar ele geirdikten sonra Anadolu'nun dahi Ruslar tarafndan istils tasarland biliniyor. Byle bir tasar Katarina II. nn saltanatnn son yllarnda, Taurida-Knm umm valisi Potemkin tarafndan hazrlanmt. Buna gre: Rus kuvvetleri Balkanlarda harekete geince, ikinci bir Rus ordusu da Kafkaslardan Anadolu'ya yryecekti; her iki ordu da Boazlarda birleecekler ve istanbul'u zaptedeceklerdi; bununla Osmanl Devletine de son verilmi olacakt. 1795 yhnda "Lehistan'n taksimi" sona erince, imdi sra Potemkin'in projesinin tatbikine gelmi gibiydi. Fakat otuz yldr Rus tahtn igal eden, hem siyas hem de cins ahlk bakmndan "ok azgn" olan Alman meneli bu Rus mpratoriesini, 17 Kasm 1796 tarihinde lmesi Trkiye'ye kar yeni bir Rus saldrm nlemi olmaldr. Katarina II. d siyasette Petro I. nun prensiplerini tatbike almtr; Trkiye'ye kar siyasetinde Petro I. dan daha baarl olmutur. Katarina II., "Karadeniz'e ayak basmak" ve "Lehistan ortadan kaldrmak" ile Rusya iin byk menfaatler salamtr. Osmanl Devletini hem dtan hem de iten ykmak yolunda her trl imknlar ele geirmekle, Katarina II. hakikaten Trkiye'nin "kabir kazcs" olmutur. Rus tarihileri, Rus tahtndaki bu "Alman Prensesini" bilhassa bu bakmdan vyorlar. Bata Nikola I. olmak zere, Rus arlar iin Katarina II. nn "Trk siyaseti" bir rnek tekil etmitir. Rusya'mn Trkiye hesabna birdenbire kuvvetlenmesi ve Karadeniz'den Akdeniz'e kmak suretiyle ngilterenin "Hindistan yolu" nu tehdide balamas - ingiltere'de erge Rusya'ya kar dmanca bir cereyamn belirmesine yol aaca muhakkakt. Fakat Rusya'nn Trkiye'ye kar futuhat teebbslerine Ingiltere1 M. I. Kutuzov, Doktmmh, pod rcd. L. G. Beskrovnogo. Moslcva 1950. Razdel IV. Posol'stvo ve Konstantinopol' (1792-1794). SS 187-342.

38

nin ilk nceleri ses karmak yle dursun, muzaharet ettiini yukarda grmtk. ngiliz siyas mahfillerinde, bu sralarda, Trkiye'ye kar fazla ilgi olmamaktan baka, baz mahfillerde "Trk dmanl" dahi hkm srmekte idi. Amerikan Kolonileri ile ngiltere arasnda sava baladktan sonra, Rus hkmetinin aka Amerika Kolonilerini destekledii biliniyor. Bu kabilden olmak zere, Katarina II., 28 ubat 1780 tarihinde "msellah tarafszlk" deklarasyonunda bulunmutu. 1 Buna gre, ticaret gemileri, harbeden taraflarn limanlarna girip kabileceklerdi. Bu ticaret gemileri, kendilerini mdafaa iin silhl olarak seyrsefer edeceklerdi. Rus hkmetinin bu "msellh tarafszlk" deklrasyonuna birok Avrupal devlet katld ve imal Amerika Kolonileri ile, ngiliz ablukasna ramen, ticarete devam ettiler. Her halde Rus ticaretinin nemli olmay gz nnde bulundurularak, ngiliz hkmetinin Rusya'ya kar tutumunda fazla bir dmanlk eseri grlmedi. Fakat gen VVilliam Pitt'in i bana geirilmesi zerine, ngiltere hkmetinin Rusya'ya kar takipettii siyasette birdenbire deiiklik oldu. Zeks, bilgisi ve dinamizmi ile tannan ve henz 24 yanda ba nzr olan "gen" William Pitt, Rusya'nn Karadeniz sahilinde yerlemesinden, ngilterenin menfaatim haleldir edecek neticeleri hemen kavramt. Rusya'nn Trkiye'yi "yutmaa" hazrland da meydanda idi. Halbuki ngilterenin menfaati icab "Osmanl imparatorluunun btnl" muhafaza edilmeli idi. Rus tehlikesinin durdurulmas iin Pitt Babli'yi tevik ettii gibi, Oakov (z) kalesi'nin asla Ruslarn eline braklmasnn doru olmayaca tezini savundu. 29 Mart 1791 tarihinde, Parlamentoda uzun bir nutuk syleyerek, ngilterenin icap ederse Rus tehdidini karlamas iin harbi dahi gze almas gerektiini beyan etti. Bunun zerine ngiliz Parlamentosunda z (Oakov) kalesi meselesi uzun tartmalara yol at. 2 Bavekil VVilliam Pitt bu kalenin Rusya'nn elinde brakld takdirde, bu basknn mtemadiyen rtacan ve Akdeniz'deki ngiliz ticaretinin haleldr olacan (ve Hindistan yolu emniyetinin de tehlikeye deceini) ispata almt. Fakat Pitt'in siyas muhalifleri bu
1 tstoriya diplomatii (Diplomsi tarihi) pod red. Potemkina. (OGIZ Moskva T. I. (1941) s. 290. 2 Harold Temperley, England and the j\ear East. T~he Crimea. London 1936. p. 44/45. Lord Eversley, The Turkish Empire (London 1924) pp 234/35.

39

ve .siyaset adam olarak tannan Fox ile yine bu devrin en mhim simalarndan olan Edmund Burke, ok sonralar Gladstone'in yapt gibi, tam bir Trk dmanl ruhunda konutular ve "barbar Trklerin Avrupadan koulmalar ve Rusya'mn stanbul'da yerlemesinden ngiltere'nin hibir ey kaybetmiyecei ve belki de kazanacam" iddia ettiler. Neticede Pitt, Parlamentoda ounluk temin edemedi ve Oakov'un Rusya'nn elinde braklmasna muvafakat etmekten baka bir are kalmad. Fransa htilli (1789) ve Napoleon Bonaparte'n sahneye kmas ile sr'atle gelien ve deien siyas ahval'in icab William Pitt- in Rusya politikasna da tesirini yapt gibi, "Kk Kaynarca Bar" (1774) ve "Ya Muahadesi"nden (1791) beri Trkiye'nin "can dman" olduunda artk hibir phe kalmayan Rusya ile Trkiye arasndaki mnasebetler zerinde byk tepkisi grld: 1798 de akdedilen Rus-Trk ittifak bunun en byk misalini tekil etmitir. Bu "garip" olay ise Franszlarn Akdeniz'in Dou ksmlarna yneltilen faaliyetleri ve Napoleon Bonaparte'n Msr Seferi ile ilgilidir. R u s - T r k i t t i f a k l a r , 1798 ve 1805 Fransa'da htill baladktan az sonra, Osmanl Devleti bu rejimi tanm ve hatt Fransa ile Trkiye arasndaki mnasebetler tam bir dostluk havas iinde gelimiti. Sultan Selim III., Avrupa meselelerinde stanbul'daki Fransz elisinin fikrini renir ve ona gre siyasetini takip eder olmutu. Hal byle iken, Franszlarn 1797 yl sonunda, Arnavutluk sahilleri ve Mora yaknndaki Yunan Adalarn (Korfu, Kefalonya v.b. "Yedi Ada") hkimiyetleri altna koymalar, Toulon'da byk lde bahr ve asker hazrlklara girimeleri Babli'yi endieye dren birok ayialara yol amt. 1798 yl Temmuz balarnda, Fransz generali Napoleon Bonaparte'n Msr'a kar harekete gemesi Osmanl Devleti'ne kar aktan aa bir tecavz niteliinde idi. Napoleon ise, bu hareketin asla Trkiye'ye kar yneltilmediini, "Msr'da tazyik gren Fransz tccarlarnn himayesi ve Msr'daki ngiliz ticaretini sekteye uratmak maksad ile yapldn" iddia ettiyse de, Osmanl ricalinden kimse buna inanmad; dolaysiyle Franszlarn bu hareketi iki devlet arasnda harbin kmasna yol at. Napoleon'un Msr' ele geirmesi ile "Hindistan Yolu"-

40

nun ngilizlere "kapatlmas" ve hatt Frasszlarn Hindistana kadar gitmelerine imkn verecei cihetle, ngiltere ile Osmanl Devleti arasnda Fransa'ya kar ibirlii yaplmasn zarur klmt. Yalnz bu kadarla da kalnmad : Rusya da, Franszlarn Akdeniz'deki faaliyetlerinden kendisini tehlikeye dm addettiinden, Trkiye, ngiltere ile Fransa arasndaki savatan kendisi iin bir takm menfaatler elde etmek mmkn olacan sanmt; bunun icab olarak Babli ile bir ittifak akdi siyaseti gdlmee baland. Fransz htilli Avrupa'daki kadar olmamakla beraber Rusya'da da yanklar yapm ve devleti idare edenler iin byk bir endie kayna olmaa balamt. Saltanatnn banda devlet idaresinde "reform" 1ar yaplmas gerektiine inanm grnen Katarina II., sonralar otokratik rejimi iddetlendirmiti; dolaysiyle Fransz ihtillcileri tarafndan ne srlen "hrriyet ve eitlik" prensiplerinin Rusya'da yaylmasna msaade etmiyecekti. Louis XVI.'nin idam zerine Fransa'ya kar teekkl eden koalisyona Rusya da katld. Bu suretle, Katarina II. nn 1796 da vaki lm zerine Rus tahtna geen olu Pavel I. (17961801), Fransa'ya kar cephe alm durumda idi. Hemen hemen her hususta annesinin icraana kar koyan Pavel I., d siyeset meselelerinde ve bilhassa Osmanl Devletine taalluk eden cihetlerde, Katarina II.'nn yolundan yrmek ister gibi grnd. Mamafih tabiat ve karakteri icab ni kararlarla Rusya'mn siyasetini hemen deitiriverdii de malmdur. Napoleon Bonaparte, kuzey italya'da Avusturyallar yenerek, 1797 de Campo Formio bar'n akdettii zaman, Venedik'e ait Yunan Adalar (Korfu, Kefalonya v.b.) ile Arnavutluk sahilleri Fransz idaresi altna konmutu. Bununla Mora Yarmadas ve ummiyetle Osmanl memaliki Franszlar tarafndan tehdit edilmi oluyordu. Bu durum ar Pavel I.de bir takm endielere yol at ve Franszlardan evvel davranarak, Yunan adalarn ele geirmek suretiyle Akdeniz- de bir Rus ss kurmak imknlar aratrlmaa baland. 1798 ylnn lkbaharnda Franszlarn Toulon limannda byk lde bahr ve asker hazrlklara girimeleri Rus an'n bsbtn kukulandrd. inhitata yz tutan Osmanl Devletine yakn bir sahada, Fransa gibi kudretli bir devletin yerlemee balamas Rus ar nazarnda "Karadeniz sahillerinin dahi tehdit edilmesi"ne yol aacakt. Dolaysiyle bu Fransz tehlikesinin giderilmesi ve "Rus men-

41

kadarla da yetinilmeyip, hatt Malta Adas'nn dahi Rus himayesi altna konmas dnlebilirdi. Stratejik bakmdan ok nemli olan Malta Adas, 1522 de Kanun Sultan Sleyman tarafndan Rodos'tan atlan, Jo- hannit (Hastahane) valyelerinin elinde bulunuyordu (1530 dan itibaren). "Byk Efendi" (Grand Matre)lerinin idaresinde eski tekilat ve nizamlarn muhafaza eden bu valyelerin Fransa ihtilli ile ortaya kan bir takm siyas, asker ve sosyal gelimeler karsnda dayanamyacaklar aikrd. Nitekim Napoleon 1798 de Msr Seferi'ne giderken, Maltay igal etti (12-13 Haziran) ve bu tekilt datt. Bu mnasebetle, Ada'da bulunan ve galiba Napoleon'a kar gelmek isteyen Rus konsolosunu da tevkif ettirdi. Byle bir hareket Pavel I. tarafndan tam bir hakaret gibi telkki edildi. Malta valyeleri ile Rus ar arasnda bir mddettenberi mnasebetlerin devam ettirildii anlalyor. valyelerden teekkl eden bir heyet St.Petersburg'a gelmi ve ar Pavel I.'e valyelerin "Grand Matre" liini kabul etmesi teklifinde bulunmutu. Pavel I. bu teklifi memnuniyetle kabul etmi ve dolaysiyle Malta Adas Rusya- nn himayesi altna konmu oluyordu. Fakat bunun gerekletirilmesi iin Malta'dan Franszlarn karlmas icabedecekti. Bu suretle Rusya'nn, Akdeniz'de harekete gemesini gerektiren birok sebep ortaya km gibi idi. Fakat Rus donanmasmn ve Rus askerlerinin Yunan adalar veya Malta'ya kar harekete geebilmeleri hereyden nce Rusya ile Osmanl Devleti arasnda bir anlama, bir "ittifak" akdedilmesi ve Rus harp gemilerine Boazlardan serbeste geit hakk tannmas ile mmkn olacakt. ar'n emri ile, bu yoldaki Rus teebbsleri daha 1798 ylnn ubat'nda yani Napoleon'un Msr Seferine balamasndan ok evvel yapldna ve istanbul'da bu yolda Trk-Rus mzakerelerine giriildiine gre, Ruslarn Akdeniz'e kmay 1797 yl sonunda tasarlam olduklar biliniyor. Pavel I.'in emri ile 1797 sonlarndan itibaren Karadeniz Rus donanmasmn harp hazrlklar hzlatrlm ve muhtemel bir heyeti seferiyeye katlmak zere Rus asker birliklerinin tekiline giriilmiti. Napoleon'un Toulon'daki bahr ve asker hazrlklar haberi, Rus faaliyetini sadece abuklatrmt. Ayn zamanda Istanbul- daki Rus elisi Koubey'e, Babli ile mzakerelere girimesi ve Rus donanmasnn Boazlardan gemesini salayacak bir anlamaya varlmas da emredildi. Bu yoldaki ilk temaslarn 1797

42

nda yapld anlalyor. 1 Bu sralarda Koubey, St. Petersburg'da mhim bir vazifeye tayin edilmi ve Reislkttp tf Efendi ile vedalamaa geldiinde "Avrupa'daki kark ahval dzelinceye kadar" Trkiye ile Rusya arasnda imdiye kadar srp gelen dmanln dostlua tebdili gerektii" hususunda sz amt. 2 Koubey tarafndan daha evvel Babli'ye Rusya'mn Trkiye'ye kar iyi niyetler besledii hakknda teminat verildii de anlalyor. Fransa'nn Trkiye'yi Rusya'ya kar kkrtt ve 40-50 bin asker gndererek Trkiye'ye yardm edecei hakkndaki ayialar, Rus elisini endieye drmt. Koubey, Trkiye tarafndan Rusya'ya kar fena niyetler beslenmedike, Rusya tarafndan her hangibir dmanca harekete tevessl edilmiyecei hakknda teminat verdi. Reis Efendi de bu gibi ayialarn asl ve esas olmadm syliyerek, Rus elisini teskine alt. Bu yoldaki diplomatik temaslar ve karlkl teminat Mays-Haziran (1798) a kadar, yani Napoleon'un fiilen Msr Seferine balamasna kadar devam etti. Fransz donanmas ve askerlerinin Msr'a doru hareketleri zerine Trk-Rus grmeleri yeni bir istikamet ald. 1213 Zilhiccc'si (Haziran) nde Rus elilii tercman Fonton Reislkttab Atf Efendi ile grtnde: "Franszlarn Akdeniz'e klliyetli donanma gnderecekleri duyulduundan Karadeniz canibinin muhafazas (mdafaas) maksad ile, Rus ar'nn donanmasn harekete geirdii ve Krm ile Hocabey (Odessa) arasnda talim ettirdii (manevra yaptrd) ve icabnda bu donanmay Osmanl Donanmas ile birlqtirip Franszlara kar harekete getirebileceini" syledi.3 Gerek eli Koubey'in ve gerekse mtercim Fonton'un szlerinden, Franszlarn Dou Akdeniz'e doru harekete gemeleri ve bilhassa Fransz htilli fikirlerini yaymalar dolaysiyle, Rus arnn bu gibi faaliyeti nlemek istedii ve Trkiye ile bir ittifak akdini arzulad anlalmt. Mamafih bu o kadar basit birey deildi; Katarina II. zamanndaki Rus harpleri ve Rusya'nn Trkiye'ye kar takip ettii dmanca siyasetinin hatralar henz ok taze idi. Bata Sultan Selim III. olmak zere Osmanl ricali Rusya ile bir ittifaka kolay kolay yanamak istemiyeceklerdi; 4 nk Selim
1 Rus elisi ile Reislk.tab arasnda 15 Cemaz. II (1212) gecesi vukubulan bu grmeye ait: Babakanlk Arivi (ksaltmas: B B A) H. H. No 7173 te tafsilat 2 Cevdet Tarihi VI, 285. 3 Cevdet Tarihi, VI, 286. 4 Yine, VI, 286.

43

III. in Fransa'ya kar ayrca meyli vard. Fakat Franszlarn Yunan Adalarn ele geirmeleri, Arnavutluk sahillerine dahi ayak basmalar ve bilhassa Msr'a tecavze hazrlanmalar karsnda, Babli mahfillerinde Fransa'ya kar takibedilen siyaset esasndan deiti. Mamafih Selim III. hl Ruslarla yaknlk tesisine muvafakat etmek: istemiyordu. Sadrazam tarafndan bu yolda kendisine sunulan bir takririn bana Sultan Selim III. tarafndan konulan meruhat ayrca dikkat ekicidir ve yle ifade edilmiti: "Benim vezirim, Boaz Kaleleri binalar tekmil oldurma? Vaz' olunacak toplar ve mhimmat tekmilmidir? Hibir ey geri kalmayarak tekmil olsun. Reit Efendi ba'de'l-Iyd bir kere varp baksn, binalar ve neferat ve top ve cebe- hane ve sair levazmattan hibir ey gir kalmasn." 1 Bunun zerine Boazlardaki istihkmlarn takviye edildii anlalyor. Yani Rus donanmasnn Boazlara ni bir basknndan endie edilmi olmaldr. Fakat Franszlarn faaliyeti ile gelien olaylar, Babliyi Rusya ile anlamaya zorlamt. Avrupa'daki ahval ve Fransa'ya kar harpler, koalisyonlar veya bar mzakereleri dolaysiyle istanbul'da da byk diplomatik faaliyetler cereyan etmekte idi. Bata Avusturya olmak zere ngiltere, Prusya ve Rusya Babli'yi Fransa'ya kar cephe aldrmak iin istanbul'daki elileri vastasyle bask yapmakta idiler. Osmanl ricalinin ve bilhassa Reislkttab Efendi'nin ite bu sralardadr ki "istanbul'da icadolunan diplomatik lisan" 2 benimsedikleri ve Osmanllarn "ikiyzllkten hazzetmedikleri halde, vaziyet icab "diplomatik dil" kullandklar (yani "yalan syledikleri") anlalmaktadr. Bu "diplomatik lisan"n ilk nce istanbul'daki Fransz elisine kar kullanld da biliniyor. Fakat Franszlarn Msr'a tecavzleri zerine bu "diplomatik lisan" brakp mutad usllerle Rus ve ngiliz elileri ile mzakerelere girimek mecburiyeti hasl olmutu. 2 Temmuz 1798 de Napoleon'un ktalar Msr'a kmaa balamlard. 28 Temmuzda da stanbul'da Rus-Trk mzakerelerine giriildi.3 Anadolu Kadaskeri ve sabk stanbul Efendisi Esseyyid ismet Bey ile Reislkttab Ahmet Af Efendi ile Rus elisi Vasili Tomara arasndaki "ittifak" akdi iin yaplan mzakerelerin bir neticeye balanmas kolay olmad. Rus donanmasnn
1 Ayn 2 Yine. 3 Cevdet Tarihi, VII, 29.

44

bertaraf edilmesi epey srd. Mamafih bu hususta, ta batan bir prensip anlamasna varld grlyor; nk mzakereler balar balamaz bir Rus filosunun stanbul Boaz giriine gelmi olmas bu hususu aydnlatmaktadr. Trk makamlar tarafndan verilen husus mahiyetteki bir izinle, Rus harp gemileri 31 Austos (1798) tarihinde (24 Reb.I. 1213) Byk Dere'de demir attlar. 1 Bu filo 5 adet byk kapak kaldrr kalyon ile, 6 kta firkateyn ve birka kk gemiden ibaretti. Tarihte ilk defa olmak zere bir Rus donanmas stanbul Boaz'na gelmi bulunuyordu. Napoleon'un Msr'a tecavz bu suretle Rus harp gemilerinin Boaz'a girmesine sebep olmutu. 35 yd sonra (yani 1833 de), yine Msr ile bal olaylar, Rus donanmasnn tekrar Boaz'a girmelerine sebep tekil edeceini ileride greceiz. stanbul'da giriilen mzakerelere gre: Rus donanmas ngiliz ve Osmanl harp gemileri ile birlikte hareket edecekti. Bu hususta Reis Efendi ile stanbul'daki Rus elisi arasnda birok grmeler yapld. Babli, ngiliz ve Rus gemilerinin her eyden nce skenderiye aklarna giderek skenderiye'ye asker karma iine katlmasn arzu ediyordu. Rus elisi ise ald talimat zerine "Cezair-i Seb'a" (Yunan adalar) tarafna gitmek tezini savunmutu. Vasiliy Tomara'- mn iddia ettiine gre: "skenderiye aklarnda ince donanma gezdirmek mkldr; halbuki Franszlar Arnavutluk ve Mora taraflarna taarruz edebilirler diyerek Rus gemilerinin Osmanl donanmas ile birlikte o taraflara gitmesini talep etmiti. 2 Mamafih bu h u susta bir uzlamaya varld. Msr'a kar gnderilecek Osmanl donanmasna birka Rus harp gemisi de katlacak ve ngiliz Amiralinin kumandasnda hepsi de harekete itirak edeceklerdi. Fakat Rus Filosunun esas ksm, Osmanl donanmas ile birlikte Korfu tarafna hareket edecekti. Bu karar zerine, 19 Eyll 1798 (8 Rebiylhir 1213) tarihinde Rus filosu Bykdere'den kalkm ve Beikta'tan hareket eden 30 kadar Osmanl harp gemisi ile birlikte Kapudan Kadri Bey'in kumandasnda almt. 3 Yine ilk defa olmak zere bir Rus filosu anakkale Boaz'ndan gemi oluyordu. Yedi Ada'nn alnmasnda yardm edecek olan Rus donanmas, bu adalar zerinde hibir hak iddia etmi- yecekti. "Cezair-i Seb'a
1 Ayn y. VII, 58. 2 Yine, VII, 59. 3 Cevdet Tarihi, VII, 13.

45

aslnda Osmanl Padiahnn himayesini tanyacak ve Padiaha her sene bir miktar vergi yollyacakt. Bir mddet iin Ruslarn orada asker bulundurmalar hakk tannmt.
1 Muahedenin Franszca esas metni, Trke ve Rusa asllar Babakanlk Arivinde mahfuzdur: H. H. No 15756-C. Namei Hmayun Defteri No 9. Sayfa 37 ve devam. Muahedat Mecmuas, C. IV. ss 14-19. Cevdet Tarihinde imzaland tarih 26Reccep 12134 Ocak 1798 olarak gsrerilmitir (C. VII, 13). Bu ittifak muahedesi ksmdan ibaretti: 1) esas maddeler (14 madde), 2) gizli maddeler (13 madde) ve 3) Kara askerlerinin iaesi meselesi.

46

kuunda her iki tarafn emniyeti salanmadan ve muvafakati istihsal edilmeden, bar akdedilmeyecekti. V I I I . Madde ile harp esnasnda btn askeri hareketler hakknda olduu gibi, ayet s u l l akdedilecekse, btn mzakereler hakknda da karlkl bilgi verilecekti. IX. Madde, yaplacak asker yardm, top, cephane ve iae meselelerine aitti. X. Madde yardma gelecek donanmaya kar yaplacak her trl kolaylk ve bilhassa zahire tedarikine aitti. X I . Madde, harp esnasnda alnan ganimetin kim ald ise ona ait olaca hakknda idi. XII. Maddeye gre: "ibu ittifak muahadesinc Nemse (Avusturya) imparatoru, ngiltere ve Prusya krallarnn katlmaa d a vet edilmeleri" ngrlmt. XIII. Madde bu "ittifak" muahedesinin mddetine ait olup, u tarzda kaleme alnmt. "Muahede akdeden her iki devlet bu muahedenin m m k n olduu mertebe uzun zaman muhafazas hususunda samim arzu tamakla beraber, zamann deiimi ile vukubulacak ahval icab ile, baz maddelerin deitirilmesi lzumu muhtemel olduundan, ibu tedafi ittifaka tasdikli suretlerinin mbadelesi (teatisi) gnnden itibar olunarak sekiz senelik mddet tayinine karar verildi. Bu mddetin sonu y a k latnda o zamann iktizasna gre ibu ittifaknamelerin yenilenmesi hususu muahede akdeden devletlerce mzakere oluna". X I V . Madde, muahedelerin Osmanl Padiah ve Rusya mparatoru tarafndan tasdik edilerek, iki ayda ve mmknse daha ksa bir z a m a n iinde istanbul'da mbadele (teati) edileceine aitti. ttifak muahadesinin bir de 13 maddeden ibaret "husus ve gizli" maddeleri ihtiva eden bir ksm da vard. B u n u n I I . maddesine gre: Rus harp gemileri Boazlardan serbeste geebilecekler ve a y n vehile Karadeniz'deki Rus limanlarna dnebileceklerdi. I V . M a d deye gre de : Rus ar, Rus donanmasnn I I . maddede tasrih edildii zere, Boazlardan Akdeniz'e geii ve Karadeniz'deki Rus li- manlarna dnnn ilerisi iin (Rus) donanmasna Boazlardan geit hakk tannmas yolunda bir hak tekil etmiveceini (yani e m s a l (preddent) olmyacan) vdeder, ve bu gei keyfiyetinin ancak ibu umum harple ilgili olduunu tasdik eder. Yani, 1798/1799 anlamasyla Rus gemilerinin Boazlar gemelerinin ilerisi iin h u k u k bir deeri olmyacakt. Gizli anlamann baka bir maddesi ile de, Babli her ihtimale kar, Avusturya snrn da emniyet altna almak istemiti. Buna gre: Osmanl Devletinden vukubulacak bir talep zerine Rusya, seksen bin kiilik bir orduyu, Osmanl k u mandanlnn emrine verilmek iin, Turla (Dnestr) nehrinin

47

gneyine geirecekti. Anlalan Babli bu sralarda Avusturya tarafndan herhangi bir hcum gelmesinden endie etmekte idi. Sekiz yl mddetle akdedilen bu "Trk-Rus ittifak" mamafih ok az srd ve bir yl iinde kendiliinden suya dt. Napoleon'un faaliyeti ile sratle deien ahval ve bilhassa ngiltere'nin Malta Adas'n Ruslar'a teslim etmek istememesi yznden Rus ar Pavel I. in Napoleon ile yakn mnasebetler kurmaa balamas ve hatt Hindistam tehdit maksad ile Rus
1 Cevdet Tarihi, VII, 190.

48

1 BBA, Namci Hmayun Defteri No 10, ss 26-32, H. H. No 7053. Muahedat Mecmuas C. IV. ss 35-41 ve 41-46. Rusya, bu muahedenin IV. maddesiyle "Yedi Ada Cumhuriyeti" (Cezayiri seb'a) zerindeki Osmanl devleti ile mterek himaye ve kefaleti bahane ederek, kendi gemilerine Boazlardan geme hakkn elde etmiti. Anlamann VII. maddesi ise, 1798 yl Aralk 23 anlamas ile ayni olup (IV. madde) Karadeniz yabanc harp gemilerine kapal kalacakt. Bir de ve en mhim cihet te, Boazlara kar yabana bir Devlet tarafndan yaplacak bir hareket her iki Devlete (yani Rusya ile Trkiye'ye) kar ynetilmi saylacak, ve Boazlarn mdafaas mtereken yaplacakt (Bkz. Muahedat Mecmuas, C. IV. ss 44-45). Bu suretle Rusya tarafndan "Boazlarn mterek mdafaas" tezi Bab- liye kabul ettirilmi oluyordu; bu prensibin Rusya'nn "Boazlar meselesi"nde daima gz nnde tutulduunu ilerde greceiz. Bu devirdeki "Yedi ada" ve Boazlar meselesine ait: Enver Ziya Karal, Tunan adalarnn Franszlar tarafndan igali ve Osmard-Rus mnasebeti. Edeb. Fak. Tarih Semineri Dergisi, 1937 Cemal Tukin, Osmanl devrinde Boazlar meselesi, stanbul 1947, S. 106 ve devam.

49

iki defa "tedafi ittifak" akdetmek mecburiyetinde kalmt. Mamafih bu ikinci ittifak da ancak bir yl kadar srd ve Rusya tarafndan bar ve ittifak hkmlerinin mtemadiyen bozulmas yznden Babli iki defa Rus harp gemilerinin Boaz'dan gemelerine izin vermyince anlama feshedildi. Bunun zerine Trkiye ile Rusya'nn aras ald ve iki devlet 1806 da birbirleriyle harp halinde idiler. Rusya'nn bir taraftan Tuna nehri'ne kadar snrn uzatmak istemesi yannda, Kafkaslarda da Osmanl Devleti ni tehdide balad meydanda idi. Ruslarn Deli Petro ve Katarina II. zamanlarnda Kafkaslara nasl sokulduklarndan yukarda bahsedilmiti. Bu istikametteki Rus yayl bilhassa Katarina II. zamannda esasl olmutur. Bu defa ar, Alexsander I. tarafndan 1801 de, Grc Kiral Heraklius II. un vasiyetnamsine istinaden, Grcistan Rusya'ya ilhak edildi, Tiflis'e Rus askeri gnderildi. ran ile Rusya arasnda cereyan eden kanl savalar neticesinde Ruslar stn geldiler ve 1804/5 yllarnda Bak, Nahivan ve Erivan Hanlklarn igal edince, Rus snr Hazar Denizi'nden Karadeniz istikametinde gelimi ve Rus hkimiyeti Maveray Kafkas'da yerlemek suretiyle Osmanl Devleti Dou'dan da Ruslar tarafndan tehlikeye maruz kalmt. Kafkaslardaki bu gelime de Babli tarafndan endie ile takip edilmi, fakat bunu durdurmak yolunda Iran ile Trkiye arasnda hibir ibirlii yaplamamat. Napoleon ile ar Aleksander I. arasndaki Tilsit'deki grmede Fransa ile Rusya arasnda Trkiye hesabna varlan anlamay mteakip, Babli ingiltere'ye daha ok yaklat. 5/17 Ocak 1809 da ngiltere ile Trkiye arasnda akdedilen ve "Kale-i Sultaniye Muahedesi" ad ile bilinen anlama ile 1 ngiltere, bar zamannda Boazlarn btn harp gemilerine kapal olduu prensibini kabul etti. Bu prensip esas itibariyle Rus harp gemilerinin Boazlar geilerini nlemek maksadna dayanyordu, ngiltere ve Trkiye bundan byle Boazlar meselesinde daima bu prensibi ne sreceklerdir. 1806 da Trkiye ile Rusya arasnda balyan harpte, hi olmazsa Ruslarn Tuna boyuna inmeleri durdurulmak istenmiti. Fakat bu savata da Trkiye malup oldu. Mamafih tam o sralarda Napoleon ile Aleksander I. n aras artk epeyce alm ve Fransz-Rus atmas muhakkak sayldndan, ngilterenin de Rusya ile anlamas zerine, Trkiye ile Rusya arasnda 1811 sonunda bar akdi iin mzakerelere giriilmiti. Bu hususta btanbul'daki ngiliz elisinin rol

1 Metni: BBA Namei Hmayun Def. No 10, ss 82-84. H. H. No. 1606

50

byk olmutur. 16/28 Mays 1812 tarihinde akdedilen "Bkre Muahedesi" ile iki devlet arasnda normal mnasebetler yeniden kuruldu. 16 maddeden ibaret olan bu "Bkre Muahedesi", akdi srasndaki ahval gz nnde tutulursa, Rusya iin fevkalade elverili artlar ihtiva ettii gibi, Devlet-i aliyye iinde o nisbette bir "gaflet" eseri idi. Bir de iki gizli maddesi vard. Bu anlamaya gre: Prut nehri, ve Prut nehrinin mansabndan Karadeniz'e kadar Tuna nehri Rusya' nn snr olacak; yani Rusya bu suretle Tuna' ya kadar varp dayanm ve Basarabya' y da idaresi altna almt. Anlamada uzun uzadya "Harp esnasnda Devlet-i aliyye'ye kar dmanca harekette bulunan tebann affedilmesin" den bahsedilmiti. Bununla Balkanlardaki Ortodokslar olduu gibi Dou Anadolu'daki Ermeniler de kasdedilmiti. nk bu harp esnasnda birok Ermeni Ruslarla ibirlii yapmlard. Ruslar, bu madde ile "hakikaten Hristiyan tebann hamileri olduklarn" ifade etmek istemilerdi. Gizli iki maddenin biri: Tuna buyundaki smail ve Kili kalelerinin yklmasna aitti; ikincisi de: Kafkaslardaki Rus-Trk hududuna ait husus bir anlama idi. Buna gre: "Riyon (Phse) nehrinin sa sahilinden iki saatlik, Anakra' dan drt saatlik mesafedeki, ne bir istihkm ve ne de bir palankann bulunmad saha (daha ierlerdeki Rus sahasna) harp malzemesi ve dier gerekli eyann tanmasnda kolaylk olmak zere, Ruslar tarafndan kullanlacaktr; burada daha harpten nce Ruslar tarafndan yaptrlm olan tahkimli depoyu da Ruslar muhafaza edeceklerdir. Bu sahil boyu ise Osmanl Devletinin mlkiyetinde kalacak, fakat burada her iki taraf da yeniden istihkmlar yapmayacaktr". 1 ok mulak bir ifade ile kaleme ahnan bu madde ile, Ruslar, Riyon nehri boyunca, sahilde, Osmanl sahasna ayak basmak ve buray elde tutmak imknn salamlard. Ruslar ilk frsatta buralar hemen kendi lkelerine katmaya alacaklardr. Osmanl murahhaslarnn "Bkre Muahedesi" ile bu kadar "fak"a basmalarnn asl sebebi ne olmutur? Her halde ngilizlerin basklar ve Ruslara kar malubiyetler, bilhassa Devletin iindeki dzensizlikler bir an evvel bara zorlam olmaldr. Yoksa, Napoleon, Babliyi harbin devamna tevik etmi ve yalnz Krm'n deil krk yl iinde Ruslara terkedilen yerlerin de geri alnabileceini Trklere telkine almt. ddia edildiine gre Osmanl ricali elde

1 Harold Temperley, The Crimea, p. 48.

51

52

AR NKOLA I . DAN SULTAN ABDLHAM DE KADAR

1828/29 R u s - T r k s a v a v e E d i r n e M u a h e d e s i Nikolay Pavlovi'n (yari Nikola I.) ehzadelii zamannda Aleksander I. a halef olaca sanlmyordu; nk kendisinden byk kardei Konstantin (Katarina II. nn stanbul'a "Grek Devleti"nin bana gndermek istedii) resmen veliahd iln edilmiti. Fakat Konstantin tahttan feragat edince, Aleksander I. Nikola I. nn kendisine varis olacan tesbit etmekle beraber bu husustaki ferman (manifesto) iln edilmeden nce lmt. Nikola' nn tahta gemesi bahis mevzuu olmadndan, terbiye ve tahsiline ayrca itina edilmemiti. Tab'an kaba ve ok inat bir kimse olan Nikola, askerlie merak etmi ve t am bir "kla zihniyeti"n- de yetimiti. Kk subaylktan balayarak orduda fiilen hizmet etmi ve tahta getii sralarda "brigadir" (Albay) rtbesini haizdi. Prusya Kiral Friedrich-VVilhelm III. in kz ile evlenerek, ok mes- ud bir aile hayat srmekte idi. Tahsili kt, bilgisi az, grn kaba bir asker olan Nikolay Pavlovi'in devlet idaresi hakknda en ufak bir bilgisi yoktu. Fakat "imparator" olarak ta giydikten sonra, kendi tabiatna uygun bir reju.. kurarak Rusya'y tam otuz yl avucu iinde tutmaa muvaffak olmutur. Tahta geecei 14/26 Aralk 1825 tarihinde cereyan eden "Deka- brisder" (merutiyet isteyen gen zabit ve aydnlarn ayaklanmas) isyan Nikola I. nn kuraca rejime damgasn vurmutu: iddete, jandarma, polis, gizli polise dayanan ve ar'n tahtna kar uzanmak isteyen btn elleri kran, teb'alan mutlak bir itaat altnda tutan bir istibbad rejimi. Bu rejim Ruslar tarafndan "Nikolayevina" diye adlandrlmtr. Bu rejimin icab olarak, devlet idaresini

II

53

daim bir kontrol altnda tutabilmek maksadyle, tam manasyle merkeziyeti bir sistem ve geni bir memur kitlesi vcuda getirilmi, Rusya'da bir brokrasi nizam kurulmutu. Ayn zamanda Rus ordusunun "profesyonel bir ordu" haline getirilmesi yolunda gerekli tedbirler alnmt. Mujikler-serflerden kur'a efrad olarak alnan "soldat" (asker) 1ar 25 yl gibi uzun bir sre hizmet edeceklerdi. Rus ordusunda ok iddetli disiplin tatbik edilmekte ve askerlerin bilhassa ok sk talim yapmalarna nem verilmekte idi. ar Nikola I.'nn gayesi Rus ordusunu "Avrupann en kudretli ordusu" haline getirmekti. lerde grlecei zere Nikola I. bu hususta epey muvaffak olmutur. te byle bir orduya dayanmak suretiyle, "Trkleri Avrupa'dan kovmak" mmkn olacak sanlyordu.

54

mmkn olmayacakt. Halbuki Msr valisi Mehmed Ali Paa, bir mddettenberi Fransz ve Leh zabitleri tarafndan talim ettirdii mkemmel bir asker kuvvet ve hatr saylr bir donanma vcuda getirmiti. Sultan Mahmud II. da, aresiz kalnca, bu defa Mehmed Ali Paa'dan Mora'ya asker ve donanma gndermesini rica etti; Mehmed Ali Paa da, ok dirayetli bir asker olan olu brahim Paa'nn kumandasnda, Msr askeri ve donanmasn si Yunanllara kar gnderdi. Yunan etelerinin datlmas ancak bir zaman meselesi idi. Fakat bu srada, ngiltere, Fransa ve Rusyann ie karmalar durumu kknden deitirdi. Avrupa'da hem Fransz ihtillinin hem de "Philhellenizm" ad ile bilinen "eski Yunanllara beslenen muhabbet" tesiriyle ve ayn zamanda siyas mlhazalarla Yunanllara "istiklllerini kazanmalar" yolunda her trl manev ve madd yardm yaplmaa baland. Birok Avrupa memleketinde "asl Yunan milleti" nin "barbar Trklerin zalim idaresinden kurtarlmas" yolunda gayret sarfediliyordu. Yunan milletinin hi de asl olmad, ok ksa bir zamanda anlalmakla beraber, Trkler'e kar dmanlk zaten Avrupa'da ok eski olduundan, bu defa yeniden tazelenmiti. ite ar Nikola I. da bundan faydalanarak, Rusya tarafndan tedenberi tatbik edilegelen Trkiye'ye kar bask yapmak siyasetini ele ald. "Kk Kaynarca Bar"ndan itibaren Rusya'nn Osmanl me- malikindeki Hristiyan Ortodoks teb'ann "hmisi" roln zerine aldn ve frsat dtke Babli nezdinde bu hususta baskda bulunmaa baladn grmtk. Rusya'nn bu defa "Eflk ve Budan" zerinde gz olduundan birdenbire ora ahalisinin zulm grd ve Voyvodalarn tayini hususunda Rusya'ya hak tannmas meselesi ortaya atlmaa baland. Bir de "Boazlardan Rus ticaret gemilerine tam bir serbest gei hakk tannmas ve Rus limanlarna gelecek yabanc gemilere de bu hakkn verilmesi" meselsi ortaya kt. Yenieri Oca'nn ilgasndan az sonraki bir zamana rastlamas dolaysiyle, Sultan Mahmud II. bu Rus taleplerini dikkat nazarna almak mecburiyetinde idi. Neticede Ruslarla yeni bir anlama imzalamak mecburiyeti hasl oldu. 25 Eyll / 7 Ekim 1826 tarihinde Akkerman'da imzalanan bu "mukavele" (Convention) 1 ile Rusya- ya birtakm yeni imtiyazlar tannd veya eskileri tasdik edildi. Bir

1 Metni: BBA Namei Hmayun Defteri No 10, ss 3&0-365; Muahedat Mecmuas C. IV. ss 49-51.

55

mddet nce akdedilen "Ticaret muahedesi" maddelerine istinaden "Rus ticaret gemilerinin Boazlardan serbeste geilerine, Babli tarafndan her hangibir mkilat karlmamas, ayn ekilde Rus limanlarna gitmek isteyen yabanc ticaret gemilerine de mni olunmamas" kabul ve tasdik edildi. Bir de Srplar ve Eflk- Budan'a ait Rus istekleri de kabul edilmiti. Rusya bu suretle, Devleti aliyye'ye isyan eden veya isyana hazrlanan teb'ann hmisi roln aka zerine alm bulunuyordu. Bu rol bilhassa Yunan isyan mnasebetiyle bsbtn belli oldu. ngiltere'nin Yunan etecilerini "muharip" sfatyle tanmas Fransa ve Rusya tarafndan da tasdik edilince bu devlet ile Babli'nin aras birdenbire alm ve her devletin de elileri stanbul'dan ayrlmlard. Bunun zerine ngiliz Fransz ve Rus harp gemileri, Yunanllarn lehinde gsteri yapmak zere Mora aklarna gnderildi. Bu srada Osmanl-Msr donanmas da Navarin limannda demirlemi, hareketsiz bir halde bulunuyordu. Derken 20 Ekim 1827 tarihinde bu devletin harp gemileri Navarin limanna gelerek, ortada hibir sebep yokken, Osmanl-Msr donanmasna hcumla klliyen imha ettiler. Bununla Yunanllarn istikll kazanmalar ii birdenbire geliti. nk, kendilerini tedip edecek asker kuvvet kalmamat. Bu felket zerine ibrahim Paa'nn kuvvetleri Msr'a geri alnmlard. Babli ise bu olay ilgili devletler nezdinde iddetle protesto etti ise de her ne kar birden harp aacak bir durumda olmadndan, muhtemel bir Rus istilsn nlemek maksadyle Tuna boyuna asker evkine balad. Bunun zerine Rusya 1828 yl Nisan aynn sonunda Trkiye'ye harp iln ile hemen asker harekete giriti. ar Nikola I.'nn gayesi stanbul ve Boazlar ele geirmekti. Navarin'de Trk donanmas imha edildii iin Karadeniz tamamiyle serbest olduundan Ruslar bu ii baaracaklarn sanmlard. Yenieri Oca'nn ilgasndan sonra yeni Trk ordusu henz teekkl halinde olmasna ramen, Tuna boyunda Ruslara iddetle mukavemet ettii gibi, umnu ve Rusuk kaleleri de Ruslara mukavemetle dman byk kayplara urattlar. Mamafih Ruslar General Diebi kumandasnda yine de Balkanlar amaa muvaffak oldular ve 20 Austos 1829 tarihinde Edirne'yi igal ettiler. Ruslar, Kafkas cephesinde de, General Paskevi kumandasnda Osmanllara kar byk zaferler kazandlar. uhum, Kars ve Erzurum kaleleri Ruslarn eline dt. Bu suretle harp tamamiyle Trklerin aleyhine

56

dnm ve stanbul ile Boazlar dahi Rus tehdidine maruz kalm gibiydi. Romelideki Osmanl kumandanl, Rus kuvvetinin 100.000 kadar olduu ve stanbul'un da tehlikeye maruz bulunduu zehabna kaplarak, Serasker Hsrev Paa'nn ikaz ve ihtarlarna ramen bar mzakerelerine girimek karar ald. Halbuki byle bir karar tamamiyle yersizdi; 20-25 bin kiilik bir kuvvetle Ruslar Edirne'den atp imha etmek ve harbin seyrini kknden deitirmek iten bile olmayacakt. Sultan Mahmud II.u ve Babli'yi bu bara zorlayan miller arasnda eyhlislmn ve panie kaplan baz zmrelerin rol byk olmutur. Tabi bu husustaki en byk mil bilgisizlik ve korkaklkt. Kald ki Diebi'in ordusu ancak 20 .000 kiiden ibaret olup, bunlardan bir ou hasta ve silh bakmndan da yetersiz bir durumda idi. Rus ordusunun bu perian hali ile Boazlar'a kadar ilerlemesi ve stanbul'u almas imknszd. Ruslar bar akdi teklifini hemen kabul ettiler ve 2 / 1 4 Eyll 1829 tarihinde Edirne'de bar imzaland. 1 "Edirne Muahedesi"ndeki Rus artlar nisbeten hafifti. ar Nikola I. Rus askerleri tarafndan ele geirilen sahann hemen hepsini de "Osmanl Padiahna kar besledii samim dostluk hislerinin ifadesi olarak" iade eylemiti. Trkiye ile Rusya snn eskisi gibi, Prut nehri olarak kalacakt. Babli, Rusya ile ran arasnda 10/22 ubat 1828 tarihinde akdedilen "Trkmen ay" bar ile Rusya'ya braklan Erivan ve Nahivan Hanlklarnn Rusya'ya ait olmasn tanyacakt. Bir de Eflk ve Budan Beylerine tannan imtiyazlar da tasdik edecekti. Ayrca, VII. maddede, Rus ticaret gemilerinin stanbul ve anakkale Boazlarndan geilerine ve tadklan eyaya hi bir ekilde mdahale edilmiyecei hususunda etraflca kaytlar da konmutu. Rus hkmetinin bu meseleye bilhassa ehemmiyet verdii grlmektedir. X. madde ile Yunan istikllinin Babli tarafndan tannmas, yani ngiltere, Fransa ve Rusya'nn bu hususta aldklar karara Trkiye'nin de katlmas kabul edildi. Bu surede, Rusya'nn mdahalesi, her eyden nce Yunanllarn istiklllerini kazanmalarnda en mhim millerden birini tekil etmi oldu. Boazlardan Rus ticaret gemilerinin geilerine ait esaslar Rusya tarafndan elde edilen yeni imtiyazlar itibariyle mhimdi. Mamafih, Rus ordulanmn Edirneyi ele geirmesine ramen perian bir hale gelmesi yznden, esas gayeleri olan stanbul ve Boazlara kadar gidemedikleri de bir hakikatti. Harbin son saf

1 Metni: BBA Namei Hmayun Defteri No. 10, ss 409-414; Muahedat Mecmuas, C. IV. ss 70-80.

57

hasnda zuhur eden asker glkler ve muhtemel milletleraras siyas ve asker gelimeler gz nnde tutularak, Edirne muahedeleri yapld srada, ar Nikola I. nn Trkiye'ye kar takib edecei siyasetinde de esasndan bir deiiklik hasl oldu. Bu siyaset, Rusya'nn yakn bir gelecekte stanbul ve Boazlar ele geirmeyi deil, Rusya'nn karsnda zayf bir Osmanl Devletinin bulundurulmas ve Trkiye'nin btnlnn devam ettirilmesine dayanacakt. 1 Bu gr, o sralarda yedi kiiden teekkl eden, banda eski stanbul elisi Koubey ve aralarnda Prens Dakov ile Nesselro- de'lerin de bulunduu ve vazifesinin "Rus d siyasetini tanzim olduu" bir komisyonca teferruatl bir ekilde tesbit edilmi ve ar Nikola I. tarafndan da benimsenmiti. Bundan byle Rusya, Osmanl mparatorluunun "btnln" muhafaza ve mdafaa roln zerine alacakt; bu siyaset icab Osmanl Devleti Rusyann "himayesi" altna konmu olacakt; bu dzen bozulacak olursa Rusya iin mdahele yollar alacakt. Osmanl Devleti yaknda kecek olursa, bu defa Avusturya'nn Tuna zerinden Balkanlara ve hatt Karadeniz'e sarkmas, ngiliz ve Fransz donanmasnn da Karadeniz'e girmesinden korkulmakta idi. Dolaysiyle Rusya'nn menfaatlar icab stanbul ve Boazlarn zayf bir Trkiye'nin elinde bulunmas, Rusya'nn karsna Boazlarda ve Istanbulda kuvvetli devletlerin kmasna tercih edilecei muhakkakt, ite bu siyaset icab, ar Nikola I. kendisinin Osmanl Padiahnn "en samim dostu" olduunu iddiaya balamu. Nitekim tasdikli bar metnini sunmak zere St. Petersburg'a gelen Halil Paanm, parlak bir asker resmi geidi mteakip, Sarayda kabul srasnda (i i Ocak 1830), ar Nikola I., kendinin Sultan Mah- mud II. a kar besledii "hakik dostluk" hislerinden misal vermek isterken, (hakikatlere tamamiyle aykr olarak) Rus askerleri tarafndan igal edilen yerlerde "Yenierilerin bakaldrmalarna asla msaade edilmedii ve Hristiyan tebann dahi Sultan'a kar bakaldrmasna asla msamaha gsterilmediini" sylemiti. ar Nikola hatt, Halil Paa'y veda merasimine kabul ettii zaman, Sultan Mahmud II. a kar besledii samim hislerinin ifadesi olarak Sultan'a iletilmesi iin, yle bir mesaj her kesin huzurunda sylemekten dahi ekinmemiti: "Sultan Mahmud II. un saltanat ve sllesinin devamnn en emin yolu, Pdihn, teb'asnn ekseri

1 T. Schiemann, Geschichte Russlands unter Kaiser Mikolaus I. (Berlin 1908) Bd II, 387/88; H. Temperley, The Crimea, p. 57 (bilhassa not 95, p. 411).

58

yetinin dinini tekil eden Hrrstiyanlk-Ortodokslua intisap etmesidir". Yani, Nikola I., Sultan Mahmud II. a Islmiyeti brakp Ortodokslua gemesi teklifinde bulunmutu. 1 Ikiyz milyon Mslmann halifesi ve islmiyet esaslarna gre kurulan Osmanl Devleti'nin Pdihna byle bir teklifte bulunabilmesi iin, ar'n Trkiye hakkndaki bilgisinin ne kadar iptida olduunu aka gstermektedir. ar Nikola byle bir resmi kabul esnasnda bu kabl teklifi ile en byk Mslman Devletinin hkmdarna kar saygszlk gsterdiinin, bu tarzdaki kabal ile kendisini ve etrafndakileri ne kadar gln bir mekie koyduunun farknda bile deildi. ar'n bu yoldaki teklifi mamafih rastgele yaplm deildi; o hakikaten Mahmud Il.un Ortodokslua geirilmesini cidd olarak tasarlamt. Bir mddet sonra, Boaz'a gnderilecek Rus askerlerinin bandaki General Muravyev'e Nikola I. tarafndan verilen talimat arasnda "Osmanl Padiahn Ortodokslua kazanmas" maddesi de vard. Halil Paa, tabiatiyle ar'n bu mesajn ciddiye almam ve Sultan Mahmud Il.a bundan tek bir szle bahsetmemitir. Bu hadise, R u s ar'nn Osmanl Imptaratorluunu kendi himayesi altna almak iin tasarlamad hibir eyi brakmadn da gstermek itibariyle dikkat ekicidir. Rus kuvvetlerinin Boaza gelileri ve Hnkr iskelesi Muahedesi 1832 de Msr valisi Mehmed Ali Paa'nn isyan bayran kaldrmas, "ark Meselesi"ni hi beklenmedik bir safhaya srklemiti. Osmanl Devletini Rusyann himayesi altna koymas iin Nikola I. frsattan faydalanmak istemi, diplomatik ve asker her areye bavurmutu, nce general Murav'yev, Mehmed Ali Paay korkutmak maksadyle Msra gnderilmiti. Murav'yev sonra Istanbula gelmi, Sultan Mahmud II. ve Trk ricaline Rusyadan yardm istemeleri yollu telkinlerde bulunmutu. Mehmed Ali Paa'nn kabiliyetli bir asker olan olu ibrahim Paa'nn kumandasndaki, mkemmel yetitirilmi ordusu, Osmanl kuvvetlerini birka

1 Th. Schiemann, GschichU Russlands unttr KaiserNkolaus I. Berlin 1908, B. I. 390: Nikolai ihm (Osmanl fevkalade elisi Halil Paaya) gesagt habe: das sicherste Mittel, seiner Herrcshaft und seiner Dynastie dauernder Bestand zu geben, ware fr den Sultan, sich dem Glauben der Mehrzahl seiner Untertanen anzuschliessen, d. h. zum Christentum berzutreten. ar Nikola I. nn bunlar syledii pek bilinmiyorsa da, sonralar General Murav'yeve bu yolda talimat verdii biliniyor.

59

defa yendikten sonra, Filistin ve Suriye'yi igal etmi ve Konya zerine yrm. 21 Aralk 1832 tarihinde Konya'da vukubulan meydan muharebesinde Osmanl ordusu kmilen datld ve Sadrazam da esir dt. Bununla Osmanl Devleti'nin devam ve Sultan Mahmud II.un tahtm muhafazas gnn meselesi oluverdi. Sultan Mahmud II. Mehmed Ali Paa tarafndan bagsteren tehlikenin farkna varnca daha Konya hezimetininden evvel, yardm istiyerek ngiltere'ye bavurmutu; bir ngiliz donanmasmn Akdeniz'e gnderilmesini istemiti. 1 Fakat Hariciye nzn sfatiyle Ingilterenin d siyasetini yrten (Lord) Palmerston, Babli'nin bu mracaana aldrmad ve sadece diplomatik muzaherette bulunacan bildirmekle yetindi. 2 Fransa'nn Mehmed Ali ile ok yakn mnasebetleri bilindii cihetle Mahmud II. yardm iin bu devlete ricada bulunmak istememiti. Ortada kala kala Rusya vard. Zaten ar Nikola, daha Konya hezimetinden ok nce Sultan Mahmud II. a yardm teklifinde bulunmutu. Bu mnasebetle Saray mahfillerinde ok heyecanl anlar yaand ve teredddler geirildii biliniyor. Rus yardmm en ok iltizam eden Ferik Ahmed Paa olmutu. Sultan Mahmud II. un "tahtm kaybetmek korkusu" Rus yardmm istemee zorlad biliniyor. Mahmud II. bu Rus yardmndan doacak neticelerin farknda idi. istanbul'daki ngiliz sefiri Ponsonby Sultan'a bu tehlike zerine dikkati ekince, Padiah (veya yaknndakileri) "denize den, (boulmamak iin) ylana (bile) sarlr" cevabn vermi ve bu szler istanbul'da hemen yaylmt. Mahmud II. hakikaten "denize dm ve boulmamak iin ylana sanlmak'" mecburiyetinde kalmt. Konya zaferinden sonra ibrahim Paa'nn kuvvetleri Ktahya'ya doru ilerlemiler, Anadolu'nun muhtelif yerlerinde ibrahim Paa'ya kar sempati tezahrleri balamt. Bablinin elinde brahim Paaya kar koyacak kuvvet yoktu; dolaysiyle istanbul'un da dmesi gn meselesi gibiydi, ibrahim Paa istanbul'a girince, Sultan Mah- .mud II. un ve Osmanl hnedamnm sonu gelmi olacakt, ngiltere ve Fransa bu durum karsnda seyirci kaldklarndan (ve hatt Fransa- nn Mehmed Ali Paa'y tuttuu belli olduundan) Rus ar'ndan gelen yardm teklifini kabul etmekten baka are kalmyordu. Nitekim Sultan Mahmud II., 3 ubat 1833 tarihinde, istanbul'daki

1 H. Temperley, The Crimea, p. 63. 2 Ayn y. p. 69.

60

Rus elisi Butenov vastasiyle ar Nikola I.ya si Mehmed Ali Paa'ya kar yardm istiyerek yazl bir mracaatta bulunmutu. 1 Sevastopol'de epey bir zamandanberi hazr bulunan Lazarev kumandasmdaki Rus donanmas hemen hareketle, 20 ubat tarihinde stanbul Boaz'na girdi ve Byk Derede demirledi. Bunun zerine etekleri tutuan Fransz elisi Amiral Roussin, Sultan'a mracaatla Rus filosunun derhal Boaz' terkini istedi. ngiliz elisi de ona kald. Sultan Mahmud II. da "Fransa'nn Mehmed Ali Paa'ya kar Devleti Aliyye'ye yardm edeceini taahht ederse" Babli'nin de Ruslardan filolarn ekmelerini istiyeceini bildirdi. Fransz elisi byle bir taahhtte bulunduktan sonra, Babli de Rus elisi vastasiyle, donanmalarnn geri ekilmesini istemee balad. Halbuki Fransz ve ingilizlerden umulan yardm ve Mehmed Ali Paa'ya kar yaplmas gerken bask boyuna geciktiriliyordu, izmir'de brahim Paa'ya katlmak iin bir ayaklanma dahi olmutu. Bunun zerine Babli Rus donanmasnn Boaz'da kalmasna ses karmad. Ruslarn zaten ekilip gitmee hi niyetleri yoktu; bilkis Se- vastopol'dan boyuna yeni harp gemileri ve asker gelmekte idi. 2 Nisan tarihlerinde Boaz'n giriinde btn Rus Karadeniz Donanmas ydm bir halde idi. Beykoz'a da 12 bine yakn asker kanl- mt. 2 Bu suretle Rusya Boazlan ve Istanbulu igal edecek bir durumda idi. Fransa ve ngiltere buna mani olmak iin, Mehmed Ali Paa'ya bask yaplar, donanmalarm Msr sahillerine evkettiler. Bunun zerinedir ki, Mehmed Ali Paa iin ok iyi ardar dahilinde Sultan Mahmud II. ile bir anlama yapld; Mehmed Ali Paa'ya Msr valilii ve daha baka yerlerin valilii tannd. Bu defa ngiltere ve Fransa Rus donanmasmn Boazlar'dan ekilmesini srarla talebe baladlar. Babli de bu hususta teebbse geti. Ruslar da 11 Temmuz 1833 tarihinde ekilip gideceklerini vdettiler. Fakat Ruslarn ekilmesinden nce ok nemli bir diplomatik mumeleoldu:8 Temmuz 1833 (20 Safer 1249) tarihinde Boaz iindeki Hnkr iskelesi Kk'nde Rusya ile Trkiye arasnda bir anlama imzaland. 1 Osmanl Pdih tarafndan murahhas olan Serasker Hsrev Paa, Mir Fevzi Ahmed Paa ve Reislkttap

1 storiya DiplonuUii, I. 415; H. Temperley, The Crimea p. 65. 2 N. N. Murav'yev, Russkiye na Bosfore v 1833 g. (Ruslar Boaziinde, 1833 ylnda) (.Vloskva 1869). m. y. 3 Dileri Bakanl Arivi (ksaltmas: D A) Rusya, muahedat ksm, Dosya No. 405; H. Temperley, The Crimea, p. 70.

61

Hac Mehmed Akif Efendi, Rus mparatoru tarafndan da fevkalade eli Kont Aleksi Orlov ve stanbul'daki Rus elisi Butenev tarafndan imzalanan bu muahede, umm mahiyette alt maddeden ve gizli bir maddeden ibaretti. Bu muahede ile, Osmanl Devleti ile Rusya arasnda "bar, dostluk ve ittifak'" ebediyen srecekti. Bu anlama aslnda "tedafi bir ittifak" mahiyetinde idi. Bunun mddeti sekiz yl olup (Madde V.) 1798/1799 daki ittifaktaki cmlelerle ifade edilmiti. Rusya, Osmanl mparatorluunun devamn ve istikllinin muhafazasn arzu ettiini bildirmiti. En mhim madde ise gizli madde idi. Buna gre: Her iki devlet tehlike vukuunda birbirine btn imknlar dahilinde yardmda bulunacaklard. Osmanl Devleti'nin Rusya'ya madd yardmda bulunmas hususunda mkltla karlaaca gz nnde tutularak Babli'nin Rusya'ya yapaca yardm anakkale Boaz'nn (Rusya'dan baka) btn devletlere kapatlmas eklinde olacakt. Yani Boazlar (harp halinde) ancak Ruslar'a ak tutulacak, btn dier devletlere kapatlacakt. Bu suretle ar Nikola I. en ok arzu ettii anlamay elde etmi bulunuyordu; 1 Rus donanmasnn Boaz- lar'a girmesi ve gemesi hakkn almakla, Rusya'mn stanbul ve Boazlar zerine hkimiyetinin salanmas iin artk bir mania kalmyordu. Bu mehur anlamann hazrlanmas iin Mays balarnda stanbul'a fevkalde eli sfatyle gnderilen Kont Aleksi Orlov'un byk gayretler sarfettii ve "Padiahtan baka" btn Trk byklerini rvet vermek veya czip tekliflerde bulunmak suretiyle elde ettii sylenmektedir. 2 Bu iddiann ne dereceye kadar doru olduu bilinmiyor; bilinen cihet bu sralarda Osmanl ricalinden bir ounun, ngiliz ve Franszlara kzarak, Rusya ile anlamak yoluna sapm olmalardr. Bir ou da belki 1798/9 ve 1805 Rus-Trk "ittifaklar" nasl hemen kaldnld ise, Dunun da ksa bir zamanda hkmsz kalacan dnmt. Fakat ne olursa olsun ar Nikola I. Mehmed Ali Paa meselesinden faydalanmay bilmi ve Boazlar'a giren donanmas ile Beykozdaki 12 bine yaklaan askerine dayanarak, 5 Babli'yi byle bir anlama yapmaa zorlamt. Sultan Mahmud

1 Metternich, "Hnkr iskelesi muahedesi" nin hakik mahiyetini renince, gya, Osmanl Devletinin bundan byle "Babli" deil "Bevvabli" (Yksek kapc) olduunu sylemiti. 2 storiya diplomatii, I, 416. 3 storiya diplomatii, I, 416.

62

II. ve mes'ul makamlardaki ilgili ahsiyetler de Rus donanmas ve kuvvetlerinin bir an evvel ekilip gitmelerini salamak iin byle bir muahedenin akdine muvafakat etmi olmaldrlar. Nitekim bir mddet sonra Rus filosu ve askerleri Boazlardan, ekilip gittiler. 12 bine yakn Rus askerinin Beykoz'da kalmasnn bir hatras olarak, Boazn Selviburnu'nda 5 arn boyunda, 1,5 arndan kalnca bir ta dikmilerdi, zerine sadece ar Nikola I.nn doum gnne rastlayan "25 Haziran 1833" tarihi Rusa olarak yazlm ve aasna Pertev Efendi'nin u ktas dahi kazlmt: "Bu sahraya misafir geldi gitti askeri Rus Bu seng-i kh peyker ydigr olsun, nian kalsn, Vifak devleteynin byle dursun sabit- muhkem Lisan dostanda dasitan ok zaman kalsn" 1 ar Nikola I. tek bir Rus askeri kaybetmeden ok byk bir diplomak zafer kazanm oldu. Hnkr skelesi Muahedesi ile Osmanl Devleti, Rusya'nn himayesi altna konmu oldu. Mamafih mesele o kadar basit deildi, ngiltere ve Fransa'nn, "ark Meselesinin bu tarzda halline ve Rusya'nn Boazlar'n yegne hakimi olmasna asla msamaha etmiyecekleri aikard. Nitekim bu muahede hkmlerinin tatbikine mani olmak iin her iki devlet tarafndan az sonra harekete geildi ve Babli bu yolda zorlanmaa baland. Hnkr skelesi Anlamas ingiltere'de birok tefsirlere yol am ve bu mnasebetle ngiltere'nin Trkiye ve Rusya'ya kar takip edecei siyaset hakknda tarmalar olmutu. Liberal ekonomi siyasetinin taraftarlan ve "Zahire Kanunu" (Corn Law) muhalifleri olarak tannan Richard Cobden ile John Bright'larn temsil ettii gr: Rusya'nn Trkiye'ye kar takip ettii siyasetine asla mdahale etmemekti; Rusya istanbul'u ele geirse bile, bundan ngilterenin Levant ticaretinin haleldr olmyaca iddia edilmekte idi.- Dier taraftan Parlamentoda byk ounluk ve ngiliz u m u m

1 Pertev Efendinin bu ktas, "Dnya" gazetesi 13 Kasm 1966 tarihli nshasndan iktibas edilmitir. Ancak yerinde yaptmz aratrmada bu Ta'n hal orada bulunmad anlalmtr. Halihazrda Selviburnun'da Amerikan Petrol irketi "MobiloiP'in byk tanklar bulunuyor. Ora halknca"Moskof ta" diye anlan bu "Ta", orada uzun yllardanberi yaayan bir zatn ifadesine gre, Birinci Dnya Harbi knca davul ve zurnalarla yerinden sklm ve para para edilmitir. Yani Ayastefanos' (Yeilky) daki 1878 e ait Rus abidesinin ykld gibi. 2 storiya diplomatii, I. 420.

63

efkr tarafndan desteklenen ve Hariciye Nazr Palmerston tarafndan ne srlen gr de bunun tamamiyle aksi idi: Rusya'nn Trkiye'de nfuz kazanmas ve stanbul ile Boazlarda hkim olmas ile ngilterenin emniyeti ve bilhassa "Hindistan yolu" nun tehlikeye decei iddia edilmekte idi. Dolaysiyle Palmerston, Rusya'ya kar yneltilen ngiliz siyasetinin ba temsilcisi oldu. 1 Palmerston, Hnkr iskelesi Anlamasndan tabiatiyle memnun kalmam ve bunun yrrlkten karlmas veya geniletilerek bu anlamaya ngiltere ve baz dier devletlerin de katlmas suretiyle baka bir vehe verilmesini tasarlyordu. Tam bu sralarda, Mehmed Ali Paa ile fazla yakn mnasebetler kurmas yznden ngiltere ile Fransa'nn aras alm ve bundan ar Nikola I. istifadeye kalkm, yni ngiltere ile anlama yollarn yoklamak istemiti. 1831 ihtilli ile Fransada tahta geirilen Kral "Louis- Philippe"ten nefret etmesi dolaysiyle ar Nikola I. ngiltere ile "ark Meselesi" zerinde anlaabileceini ummaya balamt. Palmerston da bir aralk Rusya'ya yaklar gibi oldu ve ngiltere, Avusturya, Prusya ve Rusya arasnda adet "Mukaddes Ittifak"n yenilenmesi mahiyetinde, 15 Temmuz 1840 da Londra'da bir anlama imzaland. Halbuki bundan az nce, Istanbuldaki Fransz elisi, Hariciye Nazr Thiers'den ald talimata istinaden, "Rus taraftan ve Mehmed Ali Paa'nn amansz dman olarak tannan Veziriazam Hsrev Paa"nn azlini Babli'den talep etmiti, ngiltere ile Rusya ve Avusturya arasnda bir anlamann vukua gelmesi Fransz hkmetini Msr valisine kar takip ettii siyasetini deitirmee ve byk devletlerin siyasetine uymaa zorlamt. Dolaysiyle, Palmerston'un arzusu ve diplomatik mahareti sayesinde "Hnkr skelesi" anlamas da ar Nikola I.nn tasarladndan tamamiyle baka bir ekile kondu. Hnkr iskelesi Muahedesi 8 yl iin akdedilmi olup 1841 Tem- muz'unda sona erecekti. Bunu nazar dikkate alan Palmerston, bu anlamaya Rusya'dan baka ngiltere, Avusturya ve Prusya ile Fransa- nn katlmasna ar Nikola I.mn muvafakatim almt. ar da, ngiltere ile baka meseleler zerinde anlamak midiyle bunu yap- m. Zaten buna muvafakat etmezse karsnda ngiltere, Fransa ve Trkiye'yi bulacandan, ya anlamak veya harbi gze almak

1 H. Temperley, The Crimea, p. 73/74: Unkiar Skellessi is a true turning point in the attitude of English statesmen tovvards Russia. It bred in Palmerston a fatal hostility to Russia. storiya diplomatii, I, 418.

64

klarndan bri vard. 13 Temmuz 1841 tarihinde, Londra'da bir taraftan Osmanl Devleti br taraftan Rusya, ngiltere, Avusturya, Prusya ve Fransa olmak zere akdedilen bu yeni anlamaya gre 1 : Trkiye harpte olmad mddete stanbul ve anakkale Boazlar btn devletlerin harp gemilerine kapal kalacakt. ayet Trkiye harbe girerse, Babli menfaatlan bakmndan uygun grd devletle anlaarak harp gemilerini Boazlardan geirebilecekti. Bu suretle, Rusya'mn Boazlar zerindeki "inhisar" kaldrlm oldu. Mamafih ar Nikola I. bu durumdan yine memnundu. nk netice itibariyle Fransa'nn son yllarda Yakn - Doudaki imtiyazl durumuna son verilmi ve ngiltere ile Rusya arasnda bir yaklama hasl olmutu. Krm Harbi ve Paris Muahedesi ngiltere ile Rusya arasndaki yaknlk bu sralarda ngiltere'de vukubulan kabine deiiklii ile bsbtn gelimi gibiydi. Bu defa iktidara gelen muhafazakr bavekil Robert Peel "Rus taraftarl" ile tannmt; Palmerston yerine Hariciye Nazr olan Lord Aberdeen de, ngiltere'nin birok hususta Rusya ile anlaabilecei kanaanda idi. ngiltere'deki bu kabine deiiklii ar Nikola I. nn mitlerini bsbtn artrm ve Trkiye meselesinde ngiltere ile anlamann kolaylaaca zannedilmiti. ar Nikola I. nn ayet Kralie Yiktorya tarafndan bir davet vukubulusa ngiltere'yi ziyaret edecei renilince, ngiliz hkmeti tarafndan resm davet yaplmt. 2 Nikola I. maiyeti ile birlikte 31 Mays 1844 tarihinde Britanya Adas'na ayak bast ve byk bir merasim ve samimiyetle karland. Kralie, lordlar, devlet adamlar, donanma ve Crdu erkn Rus ar'na kar byk bir ihtimam gsterdiler. 3 Nikola I. bundan fevkalde memnun kald ve byle samim bir hava iinde ngiliz Hariciye nazr Lord Aberdeen'e Windsor Saray'ndaki bir resmi kabul esnasnda, Trkiye- ye ait grlerini amaktan ekinmedi. Haziran'n ilk gnlerinde vukubulan bu grmede ar Nikola'nn Lord Aberdeen'e syledikleri, Kralie Viktorya ve Prens Albert'in yaknlarndan olan, Baron Stockmar tarafndan nakledilmitir. ar ile mlakattan hemen sonra Aberdeen'in kendisi tarafndan Baron Stockmar'a anlatlan

1 storiya diplomatii, I, 422; H. Temperley, The Crimea, p. 146/9 2 H. Temperley, The Crimea, p. 253/54; storiya diplomatii, I, Krmskaya voyna (Krm Harbi) (Moslcva 1941), T. I, s. 74/75. 3 H. Temperley, The Crimea p. 255.

423;E.

V. Tarle,

65

konuma yle olmutur: ar Nikola, Lord Aberdeen'e yle hitap etmiti: 'Trkiye lm yatandadr. Biz onun hayatn muhafaza iin gayret sarfedebiliriz, fakat bu ite muvaffak olamyacaz. O lme mahkmdur ve (muhakkak) lecektir. te byle bir zaman kritik olacaktr. Ben (o zaman) ordularm harekete geirmek mecburiyetinde kalacam imdiden gryorum. O zaman Avusturya da byle bir ey yapacaktr. Bu hareketi yaparken ben Fransa'dan baka hibir devletten ekinmem. Fransa ne istiyecektir? Korkarm ki, Fransa Afrika'da, Akdeniz'de ve ark'te kendisinde ok ey istiyecektir. Her halde Ankona heyeti seferiyesini hatrlarsnz? Neden Franda byle bir heyeti askeriyeyi mesel Girit'e veya zmir'e gndermesin? Yani bu suretle, Rus ordusu, Avusturya ordusu ve byk bir ngiliz donanmas o sahada toplanabilir. Atein yaknnda bu kadar ok barut fs olunca, kvlcmlarn bu barut flarn tututurmayacaklarn kim garanti edebilir?". 1 ar Nikola I. Aberdeen ile konumakla yetinmiyerek, Bavekil (ve Rus dostu) Robert Peel ile de bu hususta grmek frsatn ka- rmad. "Trkiye behemehal decektir" diye szlerine balyan ar, yle devam etmiti: "Nesselrode (Rus Hariciye nazr) bu fikirde deildir, ama ben buna kat'iyetie kaniyim. Sultan (Abdlmecid) bir dhi deildir, o alelde bir insandr. O her hangi bir kazaya urarsa Trkiyenin ne olacan tasavvur edebilirmisiniz ? Bir ocuk ve niyabet. Ben Trkiyeden bir kar toprak dahi istemem, fakat baka birisinin de bir kar toprak almasna msaade edemem." Peel de buna ok elstik bir ekilde cevap vermi ve dolaysiyle ngilterenin Msr'da kuvvetli bir hkmetin yerlemesine msaade etmiyeceini, nk bu takdirde ngiltere'nin ticaret menfaatlerinin zedeleneceini ifade etmiti. Yani Peel, Trkiye'nin muhtemel bir taksiminde ngiltere'nin Msr zerinde gz olduunu anlatmak istemiti. Nikola I. da szlerine devamla: "Trkiye ile ne yaplmas gerektii hususunda imdiden birey kararlatrmak doru deildir. nk bununla onun lm abuklatrlm olur. Bundan dolay ben status guonun muhafazas iin elimden gelen her eyi yapacam. Fakat vuku bulabilecek ihtimalleri drst bir ekilde gz nnde bulundurmak, makul muhakeme yolu ile doru ve drst bir an-

1 E. V. Tarle, Kr t mikaya voyna, I, ss 77/78 (Denkumrdigkeiten aus den Papieren des Freiherm Ch. F. von Stockmar'a istinaden, ss 396-399).

66

1 amaya varmak gerekecektir" demiti.' Yani ar Nikola 1. Trkiye'nin mukadderat hususunda Rusya ile ngiltere arasnda behemehal bir anlamaya varlmas lzumundan, ngiliz devlet adamlarna aka bahsetmiti. Gerek Lord Aberdeen ve gerekse Robert Peel, ar'a balayc her hangi bir ifadede bulunmamalarna ramen, Nikola I. bu grmelerden fazlasiyle memnun kalm ve ngiltere ile Trkiye meselesinde bir anlamaya varlabileceine hkmetmiti. ngiltere'den bu hava iinde dndkten sonra, Londra'dan alnan haberler ar'n bu grn teyid eder mahiyette grnyordu. nk ayn yln Austosunda Lord Aberdeen Londra'daki Rus elisi Brunnovv'e "ngiltere ile Rusya arasnda bir ittifakn akdinden bile" (geri bir aka kabilinden) bahsetmiti. 2 Byle bir ittifak, tabii Fransa'ya kar olacakt. Nitekim Fransa'da devlet idaresinin bana Napoleon III.'n gemesi ile, bir taraftan Fransa ile ingiltere'nin dier yandan Fransa ile Rusya'nn aras adamakll almt. 1848 ihtillinden sonra Fransa'da ikinci Cumhuriyet iln edilmiti. Bu arada Paris'te bagsteren aa tabaka ayaklanmasnn General Cavaignac tarafndan kanl bir ekilde bastrlarak "intizamn iadesi" ar Nikola I.nn fazlasiyle houna gitmiti. Fransa'da yaplan Cumhurbakan seimini, Napoldon I. n ahfadndan prens Louis Napoleon kazanmt. Louis Napoldon bir hkmet darbesi ile idareyi tamamiyle eline alm ve 4 Aralk 1852 tarihinde kendisini Napoleon III. ad ile mparator iln etmiti. ngiltere dahil birok devlet, Napoldon III. un mparator nvann tandlar. Fakat "Meruiyet prensiplerinin en kudretli dayana" olan Rus ar Nikola I. ihtillci yollarla (yani umum seimle) iktidara geldikten sonra, bana ta giymi olan bir kimseyi mparator olarak tanmak istemiyor ve Napoldon III. a resm muhaberatta "birader" deil, sadece "dostum" diye hitap hususunda srar ediyordu. Avusturya ile Prusya da ilk nce ar bu hususta destek- ledilerse de az sonra Napoldon III. un "biraderligini" tandlar. te bu nvan yznden Nikola I. ile Napoldon III. un aras gittike ald. Mamafih bu sralarda ingiltere ile Fransa'nn aras da iyi cl- maktan uzakt; hatt tekrar iktidara getirilen Lord Aberdeen, Rus

1 E. V. Tarle, ayn y. 2 H. Temperley, The Crimea, p. 254.

67

elisi Brunnovv'a, Napoldon'un "ngiltere'yi istilya hazrlandndan' dahi bahsetmiti. Londra'dan alnan bu gibi haberler, ar Nikola L da ngiltere ile Fransa'nn arasnn adamakll ald ve bu iki devlet arasnda bir yaklamann mmkn olmayaca kanaatini bsbtn kuvvetlendirmiti. Rus an bir taraftan hakl idi; nk Napoldon III. n Yakn arkta, bilhassa Filistin ve Suriye zerinde emelleri olduu gibi, Osmanl memlikinde imtiyazb bir durum almak istedii biliniyordu. Bu yzden ngiltere ile Fransa'nn menfaat- lar aacandan ngiltere'nin daha ziyade Rusya'ya yaklamas uzak bir ihtimal saylamazd. istanbul ve Boazlar almak ve lecei muhakkak saylan "hasta adamn mirasna konmak" arzusu ar Nikola I. da bir idee fixe haline gelmi ve saltanatnn sonuna kadar bu grn esiri olmutur. 1829 seferinde ve 1833 deki Boazlara Rus ekspedisyonu srasnda Nikola I. mn bu arzusunun gereklemesine ramak kalmt. Fakat ilk defasnda Ruslarn asker kudretinin tkendii, ikincisinde de ingiltere ve Fransa'ya kar koyacak kuvvete sahip olmay, ar'n kat netice almasna mani olmutu. Bunun iindir ki, 1833 Hnkr iskelesi anlamasndan sonra Nikola I. var kuvvetiyle Rus ordusunun gelitirilmesine gayret etti. 1841 de, Boazlarn yeni statsn tayin eden Londra Mukavelenmesi srasnda Rusya asker bakmdan henz pek kuvvetli olmadndan, ar bu anlamaya kar sesini karmamt. Halbuki 1848 ihtilli srasnda Macarlarn ayaklanmalarm bastrmay kendisi iin bir frsat bilen Nikola I., 1849 da Macaristan'a girerek, Habsburg imparatorluunu zlmekten kurtarm ve "Avrupa'nn jandarmas olduunu" ispat etmiti. Bu defa Nikola I., yalnz Rusya ve Avrupa'nn deil, btn dnyann "en kudretli hkmdan" saylmakta ve korkulmakta idi. Nitekim 1852 de St. Petersburg yaknlarnda icra edilen byk asker manevralar ve resmi geitler, Nikola I. y ve maiyetini Rusya'nn asker kudretinin byklne bsbtn inandrmt. Geit resmi srasnda Rus askerlerinin sert admlarla yrmeleri ve btn hareketleri przsz yapmalar karsnda kendisini heyecandan tuta- myan bir Rus kumandan, mparatora hitaben: "Byle bir ordu ile Avrupa'nn canna okuruz! "(Davay Evropu- Ver buraya Avrupa'y) diye haykrmaktan kendini alamamt. 1 ar Nikola I. nn kendisinin de bu fikirde olduu muhakkakt; bu orduya gvenerek, ok-

1 E. V. Tarle, Krmskaya voyna, I, 107.

68

tanberi besledii ve gerekletirilmesini zledii" Boazlar ve stanbul'un alnmas" iin harekete gemenin zaman geldiine hkmetmiti. Rus asker mahfillerinde 1852 sonlarna doru Trkiye'ye kar harp hazrbklan yaplmak istenmiti, istanbul ve Boazlarn kolayca zapUnn nasl mmkn olaca zerinde durulmutu. Bunun ancak ni bir hcumla yaplabilecei kanaana varlmt. Eer Karadeniz donanmasnn alelacele takviye edilerek harekete geirilmesine balanrsa, Adalar Denizi'ndeki ngiliz amiralinin bundan haberdar olaca ve Ruslardan daha nce Boazlara yetiecei muhakkak olduundan, byle bir teebbsn yerinde olmayaca hkmne varld. nk "Odessa'da balanan hareket hakkndaki haberlerin iki gnde istanbul'a ve oradan da -drt gnde Malta'ya ulaaca" vehile, istanbul'a yaklaan Rus donanmas Trkler, ingilizler ve belki de Franszlarn mukavemeti ile karlaacakt. Bundan dolay Karadeniz donanmasn birden deil, ayr filolar halinde hazrlamak ve ni olarak Boaz'a girivermekle istenilen netice elde edilebilirdi. Yani meselenin halli ni bir baskna bal olacakt. Bu "ni baskn" gr Rus asker evrelerinde ok cazip grnmt. Ve bunun hazrlklar 1853 Haziran'nda dahi yaplmak istenmiti. Nitekim 1853 yl Haziran'nda Sevastopol'da, Boaz'a karlacak kuvvetlerin haztlna giriilmiti. Bu kuvvet 15652 nefer, 2032 assubay, 202 subay, 26 kurmay ve 5 generalden terekkp edecekti. Bu karma kuvvetleri 16 ar ve 16 hafif topla tehiz edilecekti. Bu suretle 1852 yl sonu ve 1853 yl bandan itibaren Rus hkmet ve asker mahfillerinde Trkiye'ye kar harekete gemek ii cidd olarak dnlmee balanmt. 1 Mamafih ar Nikola I., fiilen harbe balamadan nce Rusya'ya kar cephe alabilecek devletleri asgar hadde indirmek yolunda diplomatik faaliyete gemeyi lzumlu bulmutu. Trkiye'ye kar alacak bir sefer esnasnda Avusturya ve Prusya'nn Rusya'ya kar cephe almyacaklan muhakkak saylyordu. nk her iki devlet de Rusya'nn dediinden kmayacak mttefiktiler. Hem ingiltere ile aras ak olduu sanlan, hem de tahtnda pek salam oturmad zannedilen Napoldon III. un da Rusya'ya kar harp iln edeceine ihtimal verilmiyordu. Bu suretle ortada anlalmas gereken bir ingiltere kalyordu. ar Nikola I. 1844 de Londra ziyareti esnasnda

1 E. V. Tarle, Krmskaya veyna, I, 110.

69

karlat hsn kabul ve Bavekil Robert Peel ile Hariciye vekili Lord Aberdeen ile yapt konumalardan iyi intibalar edinmiti. Bu defa ngiltere'de i bana "Rus dostu olarak" tannan Lord Der- by'nin gelmesi ve yine bir "Rus dostu" olarak bilinen Aberdeen'in tekrar Hariciye vekilliine getirilmesi Nikola I. da ngiltere ile anlamak mitlerini bsbtn kuvvetlendirdi. te bu mlhazalarn tesiriyledir ki, ar Nikola I. St. Petersburg'da, des Elena Pavlovna Sarav'nda 9 Ocak 1853 akam yaplan gayri resm bir kabul (rout) esnasnda, ar Nikola I. ile ngiliz elisi Sir Hamilton Seymour arasnda "tarih bir konuma" oldu. 1 Bu konuma hatt zatnda ar'n 1844 de VVindsor Saray'nda Robert Peel ve Lord Aberdeen ile yapt yanda kalan mklemenin bir devam idi. Corps diplomatiin gelmesi beklendii bir srada ar Nikola I. salona girmi ve oraya daha evvel gelmi olan ngiliz elisini bir kenara ekmi ve yle hitap etmiti: "Trkiye hasta bir adamdr. Hereyin, hatt Osmanl mparatorluunun zlmesi dahi gz nnde bulundurulmak gerektir. Vak'alarn ni bastrmamas ve aknlk yaratmamas iin ngiltere ve Rusya'nn vakti zamannda anlamalar icabetmektedir." ar nceleri pek sarih bir gr beyan etmemekle beraber az sonra stanbul meselesine geti ve unlar syledi: "imdi ben sizinle bir dost ve bir centilmen olarak grmek istiyorum. Eer biz, yni ben ve ngiltere bir anlamaya varabilirsek, bakalarnn ne yaptklar veya yapacaklar bence ehemmiyetsizdir, (pour le reste peu m'importe). Yani samimiyetle konumak zere (usant done de franehise), ben unu aka bildirmek isterim ki, ayet ngiltere pek yakn bir gelecekte (un de ces jours) stanbul'da yerlemek isterse, ben buna msaade etmiyeceim. Ben sizin byle bir fikriniz olduunu ne sremem, fakat bu gibi hallerde her eyi ak konumak usul tercih edilmelidir. Ben kendi tarafmdan da orada temelli olarak yerlemek niyetinde olmadma ait teminat vermee mtemayilim; fakat geici bir hmi sfatiyle orada bulunmak ise baka bir meseledir (en depositaire je ne dis pas). ayet hi bir ey daha nceden dnlmemi ve her ey tesadfe braklacak olursa zuhur eden vakalar beni stanbul'un igaline zorlyabilir." 2 ar bu yoldaki grlerini daha ileri gtrd. Onun sylediklerine gre: Ne Ruslar, ne ngiliz ve ne de Franszlar stanbul'u ele

1 H. Temperley, The Crimea, p. 272; E. V. Tarle, Krmskaya voyna, I, 111; storiya diplomatii, I, 434. 2 E. V. Tarle, Krmskaya voyna, I, 111.

70

geiremezler. Ayn vehile Yunanistan da oray alamaz, nk "ben buna asla msaade edemem" dedikten sonra "Trkiye'nin kk Cumhuriyetlere de blnmesine asla muvafakat etmiyeceini" de szlerine ilve etti. ar Nikola, ngiliz elisine Trkiye meselesinin halli iin u teklifin Londra'ya bildirilmesini syledi: "Tuna beylikleri (yani Eflk ve Budan) daha imdiden fiilen mstakil bir durumda olup, benim (yani Rusya'nn) himayem altndadrlar. Bu durum bundan sonra da devam etmelidir. Ayn ey Srbistan'a da caridir. Bulgaris- tanda yine yle olmaldr (yani Rusya himayesi altnda bir beylik olmaldr). te bundan sonra ar meselenin ngilitere iin en cazip olduu konuya gelmi ve Msr'n durumuna geerek demiti ki: "Msr'a gelince, ben bu sahann ngiltere iin ne kadar ehemmiyetli olduunu tamamiyle mdrikim. Bu hususta ancak u kadarn sy- liyebilirim: Osmanl Devleti'nin yklndan sonra miras blnd zaman ngiltere Msr' igal ederse, tarafmdan hibir itiraz vukubulmyacaktr. Kandiye (yani Girit adas) hakknda da ayn eyleri syliyebilirim. Bu da size daha ok yakacaktr ve niin oras ngiliz lkesi olmasn ..." 1 ar Nikola I., Sir Hamilton Seymour ile vedalarken dedi ki: "Evet, hkmetinizi bu mesele hakknda ve tafsiltl bir ekilde grn bana bildirmee tevik ediniz. Hkmetiniz bunu hi bir tereddde mahal kalmadan yapmaldr. Ben ingiliz hkmetine itimat ediyorum. Ben onlardan ne bir taahht ve ne de bir anlama istemiyorum; bu sadece ak bir gr mbadelesidir ve ayet lzumu olursa bir "centilmen sz" olacaktr. Bizim iin bu yeter." ar Nikola I. bu konumas ile istanbul ve Boazlar hakkndaki grn ortaya atm ve bunun neticesinde Krm Muharebesi ad ile bilinen ve ar Nikola I.nn yalnz malubiyeti ile deil lm ile de biten byk atma meydana delmitir. Osmanl imparatorluu iin bundan byle ska kullanlm olan "hasta adam" tabiri de ite ar Nikola I.nn koyduu bir tehistir. ingiliz Hkmeti, mamafih Nikola I.nn fikrinde deildi; bir kere Osmanl imparatorluunun dalp gitmesine ihtimal verilmiyordu. Bir de tam o sralarda Napoldon III. tarafndan ne srlen Kuds'deki Kamame Kilisesinin anahtarlar meselesi kmt. Napoldon III. eski haklara dayanarak, Kamame Kilisesinin tamiri

1 Ayn y. s. 112.

71

ve anahtarlarnn Katoliklere, yani Franszlara verilmesini talep ederken, ar Nikola I. da bu hakkn Ortodokslara, yani Rumlara ait olduunu ne srmekte idi. Babli Napoldon III.un isteklerini kabul edince, ar Nikola I. bunu kendisi iin bir hakaret telkki etti, ve Trk Hkmetini korkutmak maksadiyle Odessa blgesinde seferberlik ilnyle, baz ktalar Trk snrna evkten baka, bir de kalabalk bir maiyetle Bahriye nazn Prens Menikov'u Babli nezdinde baz taleplerde bulunmak zere istanbul'a gnderdi. 1 Prens Menikov'a verilen talimatnamede Kuds'deki mukaddes makamlar zerinde Katoliklere tamnan haklarn geri alnp, bunlarn Ortodokslara verilmesi, memliki Osmaniyedeki Hristiyan Orto- dokslarn Rusya'nn himayesi altnda olduklarnn tannmas ve Rusya ile Osmanl Pdih arasnda bir tedafi ittifakn akdi gibi gayet mhim maddeler vard. Babli bunlar kabul ettii taktirde, Trkiye ar Nikola I. nn himayesi altna girecek Osmanl imparatorluunun da sonu gelmi olacakt. ar Nikola I. zaten bu defa istanbul ve Boazlan ele geirmeyi kararlatrdndan hem Prens Menikov gibi gayet hain tabiatl birini fevkalde eli olarak semi hem de Babli'nin kabul etmesi mmkn olmayacak taleplerde bulunmutu. Prens Menikov ubat balarnda (1854) istanbul'a geldi ve diplomatik mnasebetlerde misli grlmemi bir kabalk ve pervaszlkla Babli nezdinde taleplerde bulunmaa balad. 3 Mutad nezaket kaidelerini inemek suretiyle, Menkiov Sadrazam ziyaretinde paltosunu bile karmam 3 ve "Kamame Kilisesinin anahtarlarn Katoliklere veren" Hariciye nazr Fuad Paa'y grmeyi reddetmiti. Rus fevkalde elisinin iki devlet arasndaki mnasebetleri bir harbe gtrmek istedii aikrd, istanbul'da Babli ile Rus fevkalde elisi arasndaki mzakereler uzad; nk Trk makamlar meselenin bar yolu ile hallini istiyorlar ve mmkn mertebe Ruslar teskine alyorlard. 1853 Nisan'nda istanbul'a gelen ingiliz elisi Sir Stratford Canning (o sralardaki yeni nvaniyle: Lord de Redcliffe) bu krizde ok byk bir rol oynamtr. 4 Kendisi tedenberi ar Nikola

1 E. V. Tarle, Krmskaya voyna, I, 127 ve devam; H. Temperley, The Crimea, p. 30+. 2 H. Temperley, The Crimea, p. 308/309. 3 E. V. Tarle, Krmskaya voyna, I, 129/130. t H. Temperley, The Crimea, p. 305.

72

I. nn "ahs dman" olarak tannmt. ok mahir bir diplomat olan bu zatn Babli ve Sultan zerinde nfuzu ok bykt. Kendisi Lord Palmerston tarafndan tamamiyle desteklenmekte olup, ngiltere'deki anti-rus siyasetinin ba temsilcilerinden biri saylmakta idi. te ingiliz byk elisinin destei ve direktifleri ile hareket eden Babli, Prens Menikov'un istanbul'daki faaliyetini
1 E. V. Tarle, Krmskaya voyno, I, 129/130. 2 "Krm Harbi" diye bilinen bu savaa ait birok eser yazlmtr. Buna ait malzeme ve bibliyografya bilhassa u iki mhim kitapta gsterilmitir: Harold Temperley, England and the Near Esat, the Crimea (ksaltmas: The Crimea), (London 1936); E. V. Tarle, Krmskaya voyna (Krm harbi) 2. cilt (Moskva 1941) (yeni tab: Moskva 1944).

73

harp sahnesi Eflk ve Budan'dan Krm'a nakledildi ve 1854-1855 (Krm Sava) ad ile bilinen muharebe kt. Bu muharebe esnasnda, Krm'a kan mer Paa kumandasndaki Osmanl-Trk kuvvetlerinin Rus mevzilerini basmas ve Ruslar ar kayplara uratmas haberi St. Petersburg'a ulanca, zaten bir mddettenberi hasta olan ar Nikola I. bu haber zerine kahrndan ld (2 Mart 1855) ve yerine Aleksander II. geti (2. Mart 1855 J3 Mart 1881). Eyll 1855 de Sevastopol'un dmesinden sonra Rusya artk tamamiyle yenilmi bulunuyordu. Bu durum karsnda bar m- zakerlerine girimekten baka bir yol kalmamt. Nitekim Paris'de balanan mzakereler neticesinde 18/30 Mart 1856 tarihinde "Paris Muahedesi" akdedildi. Bir taraftan Trkiye,

74

nin Karadeniz'de Rus donanmas bulundurulmasn men'eden maddesinin kaldrldn iln etti.' Hi bir Devlet buna kar koymamt ve 1871 de (13 Mart) Londra'da toplanan bir konferansta akdedilen mukavelenme ile Rusya'nn bu hareketi tasvip ve "Boazlarn sulh esnasnda btn yabanc harp gemilerine kapal olduu" teyid edildi. 2 Bu suretle Rusya yeniden Karadeniz'de donanma bulundurmak hakkn kazanm oldu. Dolaysiyle ok gemeden Rusya tekrar stanbul'u ele geirmek siyasetini takibe balad. Bu siyasetin en hareretli taraftarlar da, Rusya'da gittike nfuz kazanan "Panslavistler" oldu. 3 Panslavizm cereyan Rusya'da XIX. yzyl ortalarna doru sr'atle gelimiti. Trklerin "zulm altnda inleyen Slav kardelerini kurtarma" maskesi altnda hareket eden bu zmre mensuplarnn esas gayeleri Rusya'nn hkimiyeti altnda btn Slavlar birletirmek ve istanbul'u ele geirmekti; Panslavistler bu maksadla "Ayasofya"ya "ha koymak" slogann ortaya atmlard. Bata Rus hkmeti tarafndan desteklenmiyen bu hareket ar Aleksander II. zamannda gittike kuvvetlendi ve Rus siyasetine dahi tesirini icraya balad. Siyas sahadaki Panslavistlerden en mhimi 1864 de istanbul'a eli olarak gnderilen General Nikolay Pavlovi gnat'yev olmutur. 4 Sonralar istanbul'daki diplomatik faaliyetleri ve bilhassa 1877- 1878 Rus harbi arefesindeki entrikalar ve nihayet San-Stefano (Aya- stefanos) Barnn ba tertipisi sfatiyle ad kazanan gnat'yev, kariyeri itibariyle hem asker hem diplomatt. 1856 da Londra'da Militaire attachd olan gnat'yev, in, Hindistan ve Iran meseleleri ile yakndan megl olmutu. 1857 de Balkanlarda ve Yaknarkda bir gezi yaptktan sonra, 1858 de diplomatik bir misyonla Hive ve Buhara'ya gnderilmiti; gnat 'yev bu mnasebetle bu iki Hanln Rusya'ya ilhak iin gerekli bilgileri elde etmiti. Zaten tam bu sralarda Rusya Trkistan' almak iin harekete gemi bulunuyordu. Dolaysiyle g- nat 'yev'in elde ettii bilgiler fazlasiyle ie yaramtr. gnat'yev 1859-1860 da muayyen bir vazife ile Pekin'e gnderilmi ve burada yaptklar takdir edilerek ar'm yaverleri arasna

1 storiya diplomaatii, I, 421. 2 Yine, s. 422. 3 Bkz. Akdes Nimet Kurat, Panslavizm. D. T. C. F. Dergisi cilt XI. say 24 (Ankara 1953) ss 241-278; B. H. Sumner, Russia and the Balkans 1870-1880. Oxford 1937, pp. 56-88 ve devam. 4 B. H. Sumner, Russia and the Balkans, p. 30 not 3.

75

alnm, generallie terfi ettirilmiti. 1861 de bir vazife ile istanbul'a gnderilen gnat'yev, sonralar en ok megul olaca bir sahay yakndan grmek frsatn bulmutu. Diplomatik faaliyette mhim bir tecrbe edinmi olmas hasebiyle gnat'yev Rus hariciyesinin en mhim ubesi olan "Yakn-ark Masas" bana getirilmi ve bu vazifede kald 1861 den 1864 ylna (yani drt yla yakn) kadar Trkiye ileri ve dolaysiyle Balkan meseleleri ile yakndan megul olduu gibi, Rusya'nn bu meselelerde "siyaset yapc"lanmn bana gemiti. Bu vazifesinde iken, gnat'yev artk tam bir Panslavist olmas hasebiyle, Balkanlardaki Slavlarn, yani Karada, Srp ve Bulgarlarn tamamiyle Rusya'nn nfuzu altna alnmalar, kiminin mstakil bir devlet, kimisinin Osmanl Sultan'na bal muhtar bir beylik haline getirilmesi iin gayret sarfetmee balamt. Bu sralarda Rusya'da alp yrmekte olan Panslavizm hareketinde gnat'yev, Fadeev'den sonra bata gelen liderlerden biri saylmakta idi. ite byle bir zat 1864 de istanbul'a Rusyann elisi olarak tayin edildi. Yeni Rus elisinin istanbul'a geli tarz bile zihniyetini ve Osmanl -payitahtnda yapaca faaliyeti aka gsterecek mahiyette idi. gnat'yev, kendisini getiren Rus gemisinden Galata rhtmna ayak bastnda, Rus ajanlar tarafndan daha nce haber verilmek ve hazrlk yaplmak zere kalabahk bir Rum, Ermeni ve dier Ortodoks teb'a tarafndan byk bir tezahratla karlanm ve gsteriler arasnda Rus eliliine kadar teyi edilmiti. Babli iin hi te bo olmayan bu karlan tarzna Trk polisi ve ilgili makamlar sadece seyirci kalmak mecburiyetinde idiler. Nitekim Ignat 'yev'in istanbul'a ayak basar bazmaz, bata Slav kardeler olmak zere btn Ortodoks teb'ann hmisi roln zerine alm olduu derhal grld. Osmanl Devleti bu sralarda mal, idar ve siyas bakmdan byk buhranlar iinde bulunuyordu. Sultan Abdlaziz'in bir takm gsterili Saray binalarna, saray israfatma ve ie yaramayan donanmaya harcamak iin bata Fransa olmak zere dardan ald bor para sonunda, Devletin mal durumu gnden gne uuruma srklenmekte idi. Byk Petro ve Katerina II. zamanlarnda balayp, Nikola I. zamannda bsbtn hzn arttrm olan Rus kkrtmalar neticesinde Karada, Srp ve Bulgarlar arasnda, Devleti aliyye'ye kar ayaklanma hareketi alm yrmt. "Milliyetilik"ten ziyade Ortodoksluk bayra altnda yaplan bu Rus propagandas, Balkanlardaki Osmanl hkimiyetini kknden sarsacak mahiyette idi. Bilhassa Karada'n dalk saha olmas ve denizden de silh alabilme

76

imknlar buray Rus kkrtmalarnn asl oca haline getirmiti. Bosna, Hersek'de balanan mill Srp hareketi de, Osmanl Devleti iin tehlikeli bir gelime gsterecek mahiyette idi. Burann AvTisturya- Macaristan'a bitiik olmasnn Ayrca hususiyeti vardr. Osmanl Devleti'nin banda bulunanlar, Sultan Abdlaziz kendisi de dahil olmak zere, bu mkl artlarla ba edecek ne kabiliyet ne de enerjiye sahiptiler. Osmanl devlet idaresi oktan ie yaramyan birtakm messeseler manzumesinden baka bir ey deildi. Dolaysiyle gnat'yev ve baka birok kimse bu Devletin pek yaknda yklp
1 B. H. Sumner, Russia and the Balkans, p. 145.

77

Livadia Saray'nda ziyaret ettiinde, Rus-Trk dostluuna hizmet etmek istemiti. 1 Livadia Saray, Rus arlarnn istirahat ettikleri bir yerdi. Fuad Paa, maiyeti ile birlikte, ingiltere'de yaplan ok lks "Sultaniye" yat ile Livadia
1 Bu ziyarete ait baz evrak Diler Bakanl Arivinde muhafaza edilmitir: D A, Rusya, Karton 490, dosya No. 2. 2 DA, Rusya, Karton 490, dosya No. 2. 3 Ayni yerde: Promemoria attribue au Gouvernemet Imprial sur la pr&endue allaince avec la Russie 1' occasion de la mission de Fuad Pach Livadia, 1867. 4 Ayni yerde. 5 Yine.

78

gsterilen bir nezaket ziyaretinden baka bir maksat tamyordu; yukarda da belirtildii gibi, bu hususta Rus bykelisi gnat'yev'in telkinlerinin de rol olduu muhakkaktr. Bu eit ziyaretlerin phesiz ki, iki memleket arasndaki mnasebetlerin dostluk havas iinde gelimesinde, daha dorusu Trkiye'de o sralarda gittike artan Rus nfuzunun kuvvetlenmesine hizmet edecei de aikrd. Nitekim bu kabl Livadia ziyaretleri sonralar da yaplm ve bu mnasebetle bir "Rus-Trk lttifak"ndan bahsedilir olmutur. gnat'yev'in de tahriki ile Balkanlardaki Slavlar arasnda kaynamalar artmakta idi; zaten bu memleketlerdeki Rus konsolosluklar tam manasiyle birer casus ve tahrikat yuvas haline getirilmilerdi. Rusya'dan oka Panslavist ajanlar akn etmekte, para ve silh yollanmakta, Rusya'mn muhtelif ehirlerinde Trklere kar Srp, Karadal ve Bulgar yetitirilmekte idi. Bu hareketin banda Rusya'nn stanbul elisi gnat'yev in kendisinin bulunmas ve gerekli direktifleri vermekten ekinmcmesi ayrca nemli idi. Tabiatiyle ok kurnaz ve hiylekr bir kimse olmas sfatiyle btn faaliyetini rtbas etmesini bildiinden, Babli makamlar kendisine kar aka vaziyet alamyorlar, daha dorusu almaktan ekmiyorlard. 1875 de Bosna'da kan isyan ve onu takiben Karada'daki ayaklanma ve az sonra Bulgaristan ve Srbistan'daki isyan hareketleri, Srbistan'n oraya toplanm olan ve Takend fatihi General er- nyaev'in kumandasndaki Rus gnlllerinin tevikleriyle Trkiye'ye kar harbe balamas, haddizatnda dorudan doruya gnat'yev'in direktifleri ve bilgisi altnda yaplmt. Rus gnllleri ve Srp ordusunun Osmanl kuvvetleri tarafndan mthi bir dayak yemelerini mteakip Srplar tamamiyle mahvolup gitmekten kurtaran da yine Rusya olmutu. Bu defa Rusya tarafndan yeni kkrtmalar ve "Slavlarla meskn yerlerde reformlar yaplmas" talep edilmee baland. Buna Avusturya da kart. Hatt Prusya da ilgilendi. Mesele bytlerek bir "Avrupa meselesi" haline getirilmee baland. Bu sralarda Bulgaristan'da vukubulan ayaklanmalarn bastrlmasmdaki iddet, Rus ajanlar tarafndan ok mbalaal bir ekilde Avrupa'da yaylm ve "Trk dman" Gladstone'n Osmanl Devleti aleyhinde amansz bir kampanya amasna vesile tekil etmiti. Halbuki ngiltere'de iktidarda bulunan Disraeli (sonradan Lord Becaonsfield) Osmanl tmparatorluu"nu Rus kkrtmalarna kar desteklemek prensibini siyasetinin esas olarak almt. Ruslarn Trkistan' ele geirmee balamalar, 1865 de Takent'in Ruslar tarafndan zapt,

79

Buhara, Hive ve Hokand Hanlklarnn Rus istilsna hedef tutulmas, Hindistan'n Ruslar tarafndan tehdidi mahiyetinde olmakla, Rus- ngiliz mnasebetlerinin zaten bir mddettenberi almasna gtrmt. Zaten bu artlar altnda ngiltere'nin Trkiye'yi destek- liyecei gayet tabii idi. Bir mddet nce Sadaret makamndan uzaklatrlan Mahmud Nedim Paa, gnat'yev'in entrikalar ve tesiriyle 1875 Austosunda tekrar mevkiine getirilmiti; 1 nk Mahmud Nedim Paa Bosna- Hersek'te gnat'yev'in talep ettii reformlar yapacan vdetmiti. Fakat Balkanlardaki gelimelerin vahim bir istikmet almas ve Rus basksnn gittike iddetlenmesi zerine stanbul'da Rusya'ya kar hareket belirdi. Bunun neticesinde Mahmud Nedim Paa 19 Mays 1876 da ekildi ve yerine Mehmed Rt Paa getirildi. Midhat Paa'nn banda bulunduu bir komplo hareketi Abdlaziz'in hal'i iin hazrlklar yapmakta idi. gnat'yev bunu haber alm ve Sultan Abdlaziz'i iddet tedbirleri almas yolunda tevik etmise de muvaffak olamamt. 29 Mays 1876 tarihinde, Abdlaziz tahtndan fera- gata zorland ve yerine Murad V. tahta geirildi. 4 Haziran 1876 tarihinde de Sultan Abdlaziz'in ya intihar etmek veya ldrlmek suretiyle hayat son bulmutu. Balkanlarda balyan ve gnat'yev'in de muhakkak dahli olduu karklklar, bu suretle Osmanl Devleti iinde byk buhranlara sebebiyet vermiti. Suplarn muhakkak yeni bir hezimetleri ve kat' olarak harp d edilmeleri ancak Rusya'nn mdahalesi ile mmkn olmutu. Bu sralarda Osmanl tahtnda deiiklik oldu. Sultan Abdlaziz'in, lmnden sonra tahta geirilen Sultan Murat V. n akl muvazenesinin yerinde olmad gibi, shhatinin da tahtta kalmasna msaade etmedii anlalmt. Bu defa tahta Abdlmecid'in olu Abdlhamid II. in kmas icabediyordu. Gelimekte olan, "Jn- Trk" (Gen Trkler) hareketinin tesiriyle baz Osmanl Paalar da "merut" bir idarenin kurulmasn tasarlamaa balamlard. Dolaysiyle bir anayasa hazrlanacak ve bir "Meclis-i Mebusan" tesis edilecekti. Bu hareketin nderi de Midhat Paa idi. Midhat Paa ve taraftarlar Abdlhamid II. ile temas ederek mrut idareyi kabul ettii takdirde kendisinin tahta geirileceini bildirmiler, o da muvafakat edince 31 Austos 1876 tarihinde Abdlhamid II. tahta karlmt. ite bu tarihten itibaren Sjltan Abdlhamid II. Han'n devri balamaktadr. Bu surede Abdlhamid II.in tahta k zaman

1 B. H. Sumner, Russia and the Balkans, p. 145.

80

Osmanl Devleti'nin ok buhranl bir devrine rastlamt. Bosna Hersek'te reformlar yaplmas, Srbistan ile mtareke akdi meselesi ve Bulgaristan'daki karlklarn nnn alnmas gibi birbirinden etin meseleler ortaya km bulunuyordu. Bata Rusya olmak zere byk devletler kendi menfaatlar ynnden mdahale ediyorlard. Bu buhran iinde en ok sesi duyulan kimse ise, phesiz Rus elisi General gnat 'yev idi. Ekim 1876 ortalarnda Srplarla bir mtareke akdi ortaya kt. Rusya buna kararak, Srplar korumak ve Rus isteklerini kabul ettirmek iin 31 Ekim 1876 da Babli'ye bir ltimatom vermek suretiyle tehdid etti. 1 Babli bu talebi kabul etti . Fakat mesele bitmi deildi; ortada bir takm "reformlar" tasla vard. Bu hususta Rusya yine srar ediyor ve Osmanl Devleti'ni iten ykacak tedbirlerin tatbikini istiyordu. Babli'nin buna kar gelmesi zerine stanbul'da byk devletlerin bir konferans toplanmasna karar verildi ve 23 Aralk 1876 tarihinde "Tersane Konferans" adiyle bilinen toplant resmen ald. Babli'ye BosnaHersek'te ve Slavlarla meskn dier yerlerde yapmas gereken bir takm "reformlar"n taslaklar sunuldu. gnat 'yev, yine bu mnasebetle konferansta en byk rol oynamaa hazrlanyordu. Fakat tam bu srada byk devletlerin hi beklemedikleri bir hdise oldu. Konferansta alnacak kararlarn asla Trkiye'nin lehine olmayaca ve Osmanl Devleti'ni iten ykmak maksadiyle bir takm reformlarn Babli'ye zorla kabul ettirilmek istenecei bilindiinden, nleyici baz tedbirlerin alnmas gerekiyordu. Bunlardan biri de Trkiye'de "Merutiyet iln" olacakt. Nitekim Sultan Abdlhamid II. tarafndan Sadaret makamna getirilen Midhat Paa Trkiye'de bir Anayasa hazrlanmas, "merut" bir idarenin kurulmas ve bunlarn gerekletirilmesi iin "Meclis-i Mebusan"n tesisi bir md- dettenberi tasarlanmakta ve bunun iin allmakta idi. Nitekim Midhat Paa'nn Sadarete getirilmesinden sonra, ok gizli bir ekilde bu yolda hazrlklara baland. Sultan Abdlhamid II. de buna muvaffakat eder grnd. Nihayet "Tersane Konferans" nn almalar balam ve Babli'ye teklif edilecek reformlarn tasla hazrlanmt. Bu hususta en ok faaliyet gsteren Rus elisi General gnat 'yev oldu. ingiliz murahhas Lord Salisbury ise ekingen davranmakla beraber, Rusya-

1 B. H. Sumner, Russia and Ou Balkans, p. 221.

81

ya kar aka cephe almad. Konferansn resmen alaca ve Babli'ye yaplacak "reform" tekliflerinin aklanaca gn, 23 Aralk 1876 tarihindeki oturumda Trk Hariciye nazn da vard. Derken toplar atlmaa baland. Murahhaslar bunun ne demek olduunu birbirine sorarlarken, Hariciye nazn "bu top seslerinin Sultan Abdlhamid II. tarafndan merutiyetin ilnn haber verdiini" beyan etti. 1 Nzr szlerine devamla: "Merutiyetin iln ile Osmanl mem- likinde Mslman ve Hristiyan teb'a arasnda fark kalmyaca ve her iki zmrenin de durumunu slah iin bir takm tedbirler alnacandan, "Konferans" tarafndan artk her hangi bir "reform" teklif ve tavsiyesi yaplmasna lzum kalmadn" beyan etti. Konferans yeleri, bata gnat'yev olmak zere, merutiyet ilnna aldrmak istemediler ve toplantlarna devamla Babli'den tavsiyelerinin tatbiki hususunda kararl gibi grndler. Fakat Osmanl makamlar buna yanamadlar. Bu suretle, "Merutiyct"in iln, byk devletler tarafndan yaplaca muhakkak sanlan bir basky nlemek maksadn tamakta idi. Nitekim "Tersane Konferans" az sonra dald ve devletlerin basks da durdu. Biraz sonra, tespit edilen muayyen usuller zerinde, alelacele "seimler" yapld, Meclis-i Mebusan topland ve iyi-kt bir "Anayasa" (Tekilt- Esasiye Kanunu) hazrland. Fakat ok gemeden zuhur eden hadiselerin ve onu takip eden Rusya'ya kar harb, bu "Merut rejim"in devamna ve Anayasa hkmlerinin tatbikine imkn brakmad. stanbul Konferans'nn tam bir fiyasko ile neticelenmesi, daha dorusu kendiliinden dalmas zerine, General gnat'yev yeni bir takm entrikalar peinde, Viyana, Paris, Berlin ve Londra'ya giderek, yeni tertipler hazrlamaa balad. 2 Byk devletlerin "reformlar" talep ederek Babli'ye mterek deklrasyonda bulunma- lanm salad. Fakat Babli buna yanamak istemedi. Bunun zerine Rusya 24 Nisan 1877 tarihinde bir takm bahanelerle, Trkiye'ye harp iln etti. 3 Bu suretle birok asker ve siyas gelimelere yol aacak olan 1877-1878 Trk-Rus sava balam oldu. Savan ilk tesirlerinden biri de, Sultan Abdlhamid II. in zaten istemiyerek iln etmi olduu "Merut idareyi", yani Meclis-i Mebusan kaldrmas oldu. Fakat "Tekilt Esasiye Ka-

1 B. H. Sumner, Russia and the Balkans, pp. 299 ve devam. 2 B. H. Sumner, Russia and the Balkans, p. 260 ve devam. 3 Bu Harbin kna ait : Dr. Yulu Tekin Kurat, 1877-1878 Osmanl Rus Harbinin sebebleri. Belleten, Cilt XXVI (1962), say 103, ss 567-592.

82

nuu" resmen ilga edilmedi, ancak tatbiki geciktirildi. Mamafih, Sultan Abdlhamid II., bu ilk "Osmanl Meclis-i Mebusan"n datmakta hakl idi; nk Meclis'teki gayr-i mslim ve gayr-i Trk unsurun faaliyet ve davranlarnn Devleti ykc mahiyette olduu aka belli olmutu. Rusya bu harbe karar vermeden nce Almanya'nn yani Bis- marck'n, "tarafsz kalacana ait" teminatm almt. Almanya bu suretle, Rusya'nn 18701871 Alman-Fransz harbinde muhafaza ettii "tarafszln" borcunu demi oluyordu. Byk reformlar ile tannan ar Aleksander I I . ise, Rusya'da bu sralarda sr'atle gelien "Panslavist" yani venist-milliyetilerin tesirine kaplm ve "Slav biraderleri kurtarmak" iin Trklere kar harbe balam grnyordu. Fakat esas maksat, "Slav biraderleri kurtarmak" deil, stanbul ve Boazlar ya ele geirmek veya hi olmazsa tamamiyle Rusya'nn kontrol altna koymakt. Avusturyann da bu harpte tarafszl muhafaza edeceine inanlyordu. Bir de, ngiltere'de Trkiye- deki "Bulgar mezalimi"nden sonra Gladstone'n at Trk dmanl kampanyasnn epey taraftar bulmas, Rus hkmetince kendi arzusuna uygun tefsirlere yol am ve ngiltere'nin de "Barbar Trkleri" himaye etmiyecei, yani harbe girmiyeceine hkmedilmiti. Rus ordusunun hem say hem de malzeme, talim, terbiye ve kumanda heyeti bakmndan Osmanl-Trk ordusuna ok stn olduu ve bilhassa Rusya'nn ekonomik ve mal durumdan Osmanl Devleti ile mukayese edilemiyeceinden Trkiye'nin ksa bir zaman iinde malup olaca sanlyordu. Rus ktalar, daha harbin ilmndan nce, 1859 da tekil edilen Romanya'ya girdiler ve sr'atle Osmanl snrlarna yaklaarak mukavemete maruz kalmakszn Tuna'y getiler. Rus ordusuna Aleksander II. in biraderi Grandk Nikolay Nikolayevi kumanda ediyordu. General Gurko'nun idaresindeki bir Rus kuvveti sr'atle ilerliyerek Balkanlardaki ipka geidini igal etti. Ruslar iin Edirne ve istanbul yolu alm gibi idi. Fakat tam o sralarda Sofya zerinden Plevne'ye gelen ve burada alelacele toprak tabyalar ina ederek Plevne'yi kale hane getiren Osman Paa (Gazi Osman Paa)nn 40 .000 kiilik kuvveti, Rus saldrlarn durdurmak suretiyle, harbin seyrini deitirdi. Rus kumandanl bu defa stn Rus kuvvetlerini Plevne zerine evketti. Osman Paa'nn dahiyane kumandas ve cesareti, Trk askerlerinin misli grlmemi kahramanlklar karsnda, Ruslar byk kayplara uradlar. Bunun

83

zerine Rus kararghnda aknlk eserleri grlmee balad; hatt bir defasnda bir panik bile ba gsterdi. Osman Paa'ya istedii yardm yetimi olsa idi, Ruslarn hezimete uratlarak, Tuna'nn br tarafna atlacaklar muhakkakt. Fakat yksek kademedeki dirayetsiz Paalar yznden Plevne'ye her hangi bir yardm gnderile- medi. Kafkas cephesinde de byk kuvvetlerle harekete geen Ruslar, bata baz ilerleme kaydettilerse de, sonralar Muhtar Paa (Gazi Muhtar Paa)'nn kahramanca kar koymas ile byk kayplara uratlarak durduruldular. Fakat Ruslar 16/28 Kasm 1877 tarihinde Kars kalesini bir hcumla almaa muvaffak

84

Mamafih ite bu birka adm atlmas byk bir mesele halini ald, nk Ruslarn karsna ngiliz donanmas dikilmi bulunuyordu. Babli'nin mracaat zerine harekete geen ngiliz siyasetileri, nihayet Rus tehlikesinin vehametini grmler ve Bavekil Disraeli (sonraki Lord Beaconsfield)'nin takip ettii siyasete uygun olarak, "Osmanl mparatorluu'nu Ruslarn eline dmekten kurtarmak" iin donanmay stanbul'a yollamak kararn almlard. Nitekim ngiliz filosu 15 ubat 1878 tarihinde Marmara'ya girerek, stanbul'a yakn adalar karsnda demirledi. Ruslarn stanbul'a kar harekete geme teebbsleri, bu suretle, ngiliz donanmas tarafndan durdurulacakt. Rusya'nn buna teebbs ayn zamanda ngiltere ile Rusya arasnda bir harbin kmasna

85

gemilere binecei yerlerin de tesbitine allmt. Bu mnasebetle, gnat'yev'in bilhassa "Bykdere" zerinde durduu da biliniyor. Yani, gya Rusya'ya gidecek olan Rus askelerinin bir ksm, Rus tat gemilerine binmek maksad ile Boaz'daki "Bykdere"ye gideceklerdi. Tabi bir mddet orada kalacaklar ve her halde kendilerini emniyet altnda bulundurmak maksad ile etraflarm "tahkim" edeceklerdi. Bundan sonra Ruslar' oradan karmak artk bir mesele halini alacakt. gnat'yev'in "Bykdere" zerinde srar etmesi muhakkak ki, bunun iindi. Fakat Sultan Abdlhamid II. buna asla yanamad ve Ruslarn bu teklifini reddetti. Deniz yolu ile nakledilecek Rus ktalarnn ancak Marmara Denizi sahilinde, K- kekmece'ye yakn bir yerde olabilecei hususunda bir anlamaya varlmt, ite bu misal dahi gnat'yev ve etrafmdakilerin icabnda ne gibi hiylelere ba vurabileceklerini aydnlatmaktadr. Nihayet Ruslarn basks ve ignat'yev'in tehdit ve "arrogance" altnda 19 ubat/3 Mart 1878 tarihinde "Ayastefanos bar" imzaland. 1 Bu bar, haddizatnda tamamiyle ignat'yev'in eseri idi, ve dolaysiyle Trkiye'ye ok ar artlar ykletilmiti. Karada ve Srbistan'n "istikll"leri Babli tarafndan tasdik edildikten sonra, Bulgaristan'a ait birok madde konmutu. Bulgaristan, Osmanl Padiahna bal bir beylik olarak braklmakla beraber, hudutlan ok geniletilmiti. Bu snr Ege Denizi'ne ulat gibi, Lleburgaz Bulgaristan'da braklmak zere, stanbul ve Boazlar da tehlike altna konmutu. Osmanl askerinin bulunmas yasak edilen byle bir Beyliin tamamiyle Rusya'nn nfuzu altna decei ve ksa bir zamanda "istikll"ini iln edecei de aikrd. Zaten ignat'yev'in asl istei de bu idi ve hatt kendisi orann beyi veya hkmdar olmay dahi kafasndan geirmekte idi. Netice itibariyle Bulgaristan, Ayastefanos Bar'na gre Balkanlarn en kudretli bir beylii haline konmu oluyordu. Bulgaristan'da idar tekilt tamamlanncaya kadar Rus igali iki sene devam edecekti; bununla Bulgaristan'da Rus nfuzunun salamca yerletirilmesi ii emniyet altna konmu oluyordu. 16. Madde ile bir de Dou-Anadolu'daki Ermenilerin durumu da nazar itibare alnmt. Babli, buralardaki Ermenilere (harp zamannda Ruslarla ibirlii yaptklarndan tr) kar hi bir ta- kibatta bulunmyacak ve Ermenilerin durumunu dzeltmek maksa-

1 B. H. Sumner, Russia and the Balkans , pp 399-424; Kont N. P. g n a t 'yev, SanStefano (Petrograd 1916) m. y, ; Ayastefanos mzakereleri ve barna ait evrak: DA Russie, Karton 119 bis.

86

diyle "reformlar"a giriecekti; bu husustaki faaliyet hakknda ilgili devletlere muntazam bilgi verilecekti. Bu suretle "Ermeniler meselesi" muahede metninde resmen yer alm bulunuyordu. Zaten Ayastefanos'ta mzakereler yaplrken, yukanda belirtildii gibi, bir Ermeni heyeti Ignat'yev'e mracaatla bir takm imtiyazlar talebinde bulunmu ve bu hususta Ruslardan teminat almt. Bundan byle Trkiye ile Rusya arasndaki mnasebetler ve muahedelerde "Ermeni meselesi" boyuna bahis konusu olacaktr. leride grlecei gibi bu mesle mtamadiyen bytlecek ve hatt "stikll Harbi" zamannda Ankara- Moskova mzakerelerinde birok anlamazla yol aacaktr. Ayastefanos Bar bir Rus "diktas" mahiyetinde olmakla Bo azlara ait maddesinin de bilhassa Rus menfaatini korumaa matuf olaca muhakkakt. Nitekim bu konu ile ilgili 24. maddede u esaslar tesbit edilmiti: "stanbul ve anakkale Boazlan, Rus limanlarndan gelen veya oralara giden tarafsz memleketlerin ticaret gemilerine gerek harp ve gerekse bar zamanlarnda ak bulunacaktr." Yani bu madde ile Rusya harbe katlmadka (Trkiye'ye kar harbetmedike) Rus ticaret gemilerine Boazlar ak olacakt. Trkiye her hangi bir devletle harbe girdii takdirde, demek ki, Rus ticaret gemilerine Boazlardan geit verilecekti. Rusya'ya giden dier tarafsz devletlerin ticaret gemileri de serbeste Boazlardan .geip gideceklerdi. Yani Rusya kendisi (Trkiye ile) harp halinde bulunmadka, Karadeniz limanlan ile yaplan Rus ticareti asla haleldar olmayacakt. Bylece Rusya'nn ekonomik menfaati tamamiyle emniyet altna konmu ve Babli'nin elinden "Boazlar kapatma hakk" abnm oluyordu. Ayastefanos Bar ile Osmanl Devleti'nin Rumeli'deki hkimiyeti hemen hemen tasfiye edildii gibi, Ege Denizi'ne kan Bulgaristan vastasiyle, Rusya da bir Akdeniz Devleti olabilecekti. Byk bir Bulgaristan'n meydana getirilmesi ile Rusya'nn Balkanlardaki nfuzu da birdenbire artm oluyordu. Dolaysiyle Trkiye'nin Rus nfuzu ve hatt himayesi altna dmesi iin btn artlar hazrlanm gibiydi. Batum, Ardahan ve Kars sancaklarnn Rusya'nn elinde braklmas ise Dou-Anadolu'yu tam bir Rus tehdidine maruz brakyordu. Bir de Bayezid ehri ve Elekirt ovas da Ruslarn elinde kalacak olursa Ruslar iin skenderun krfezi'ne giden yol alm

87

olacakt. Ayastefanos Bar olduu gibi tatbik edildii takdirde Rusya'nn bu kadar kazanlar neticesinde ngiltere ve Avusturya-Maca- ristan'n menfaatlar zedelenecekti. Bunun iindir ki, ngiliz donanmas stanbul'a kadar gelmi ve Rus ilerleyiini durdurmutu. Harbin sonlarna doru Avusturya'da da Rusya'ya kar bir takm hareketler belirmiti. Ayastefanos Bar akdedilmeden ok evvel, gerek Londrada ve gerekse Viyana'da, Rusya'nn alabildiine menfaatlar salamasna kar tedbirler dnlmee balanmt.. Avusturya-Macaristan Hariciye nazr -AndrsSy (Andrai), Rus zaferi belirdikten hemen sonra, yani 1878 yl Ocak ortalarnda yeni durumu mzakere iin ilgili devletlerin bir toplant yapmalar fikrini ortaya att. Bu gr ngiltere tarafndan da benimsendi. Ayastefanos'da mzakerelerin balamas zerine, Babli'ye kabul ettirilecek artlarn ok ar olaca muhakkak sayldndan, ngiltere bilhassa byle bir toplant, yani "Kongre" zerinde srar etmekte idi. Nihayet Rusya da bunu kabul etti ve Bismarck'n bu ii ele almasn istedi. Bismarck da muvafakatini verdi, fakat tam, "namuslu bir komisyoncu"luk (afifdellal) yapmaktan baka bir rol olmyacam da belirtti. Yani Rusya'nn beklediinin hilfna olarak Almanya'nn Rusya'ya tamamiyle mzaherette bulunmayacam aklam oldu. Mamafih "Kongre"nin baarl olmas iin, ngiltere ve Rusya'nn daha nceden birok hususta anlamalar gerekmiti. Nitekim byle bir anlama 30 Mays 1878 de Londra'da bir "mazbata" ile tesbit edilmiti. Ancak bundan sonradr ki, Bismarck'n "arabuluculuu" ile Berlin'de bir "Kongre" toplanmas temin edilebildi. Bu "Kongre"ye 1856 Paris Muahedesi'ni imzalyan devletler katlacaklar ve dola- ysyle Trk-Rus ihtilf, bir daha umum bir Avrupa meselesi haline getirilmi olacakt. "Kongre" meselesi henz bir tartma safhasnda iken ngiltere ile Trkiye arasnda da bir takm gizli konumalar balamt. Meselenin esas ngiltere ile Trkiye arasnda Rusya'ya kar bir "ittifak" akdetmekti; yani ngiltere Osmanl Devletinin Rusya tarafndan "yutulmas"na mani olacakt. Bu yardmn karl olarak da ngiltere'ye tabiatyle baz menfaatler salanacakt. Bununla Kbrs Adas'nn ngiltere tarafndan igali meselesi ortaya kt. 1869 da Svey Kanalnn almas ile "Hindistan yolu" bsbtn ehemmiyet kazanmt. Halbuki Ruslarn bir taraftan Bulgaristan vastasiyle Ege Denizine kmak zere olmalar, dier yandan Kars kalesini ele geirmek ve Elekirt ovas'na el uzatmakla skenderun krfezine, yani Akde-

88

nize sarkmak ihtimalleri belirmiti. Dolaysiyle lgiltere'nin Akdeniz'deki durumu ve "Hindistan Yolu" tehdit altna girmi oluyordu. ngiltere ite buna mani olabilmek iin Kbrs' igal ile Adada bir asker s tesisine karar vermiti. Kbrs yine Osmanl lkesi olarak kalcak ve Ada'dan alnan vergi yine Osmanl hazinesine gnderilecekti. Ruslar ayet, Kars, Ardahan ve Batum'u Trkiye'ye iade edecek olurlarsa, ngiltere'de Kbrs' igale son verecekti. te bu artlar zerinde ngiltere ile Babli arasnda bir anlamaya varld ve 4 Haziran 1878 tarihinde de "Kbrs anlamas" (Convention) imzaland. Bununla Kbrs Adas lgiliz igali altna kondu. Karlnda da ngiltere Rusya'nn Anadolu'daki muhtemel ilerleyiini durdurmay taahht etti. Bu suretle Kbrs'n ngiliz igali altna verilmesi dorudan doruya Rus basks ve tehlikesinin, yani 1877-78 deki Trk malubiyetinin bir heticesi idi. Tasarlanan "Kongre", nihayet 13 Haziranda Berlin'de toplanarak tam bir ay faaliyette bulundu. 1 Buraya Disraeli, Gorakov, Andras- sy, Bismarck ve Waddington (Fransa hariciye nazr) gibi Avrupa'nn belli bal devlet adamlar ve diplomatlar gelmilerdi. Trkiye'yi de Mehmed Ali Paa, Karateodori Paa ve Sadullal Bey (Berlin sefiri) temsil etmilerdi. Bismarck'n riyasetinde toplanan ve srasna gre komisyonlar halinde alan "Kongre"de Ayastefanos Bar'nn b t n maddeleri ve hemen hemen hepsi de Rusya'nn aleyhine olarak deitirildi. Bir kere Bulgaristan, Balkan Dalar'nn kuzey'inde, Sultan'a bal bir beylik olarak tesbit edildi. Balkanlarn gneyindeki ksm da (ark Rumeli) adyla bir muhtar lke haline kondu. Bulgaristan'da Rus askerlerinin iki yl deil, ancak 9 ay kalacaklar tesbit edildi. Karada, Srbistan ve Romanya'nn istikllleri tannd. Kars, Batum ve Ardahan, Osmanl harp tazminat olarak Rusya'ya brakld. Fakat Bayezit ehri ve Elekirt ovas ngiltere'nin srar ile Trkiye'ye iade edildi. Berlin Kongresinin en mhim maddelerinden biri de Bosna-Hersek'in Osmanl Padiahnn hkimiyetinde kalmakla beraber, Avusturya-Macaristan'm idaresi altna konmasyd. Bununla Osmanl mparatorluunun paralanmasna fiilen balanm oldu. Ayn vehile, Balkanlarda Osmanl idaresinde kalan yerlerde ve bilhassa Makedonya'da mahall reformlarn yaplmas ve bu suretle yerli H

1 Berlin Kongresinde ait esas eser : W. Medlicott, The Congress of Berlin and After (London 1938) B. H. Sumner, Russia and the Balkans, ss 501-553; storiya diplomatii, II, 46-50.

89

ristiyan ahalinin durumunun slah iin bir takm tedbirlerin tatbiki de kararlatrld. Bununla, Babli muahedeye imzasn atan devletler muvacehesinde bir takm taahhtler altna girmi oluyordu. 6 . Madde ile de Babli, Ermenilerle meskn yerlerde, hemen, vakit kaybetmeksizin mahall reformlara balyacak ve Ermenilerin erkesler ile Krtlere kar emniyetlerini salyacaktr. Bu maksatla yaplan reformlar hakknda bu reformlara nezaret edecek devletlere, belli zamanlarda bilgi verecekti. Yani Babli bu madde ile, Ermenilere tatbik edilecek "reformlar" yaplmasn taahht ediyor ve bu hususta da bu ie bakacak devletlere kar mes'ul duruma konuluyordu.

90

91

SULTAN ABDLHAMD II. ZAMANINDA


TRK RUS MNASEBETLER

Rusyadaki Mslmanlar kkrtma tasars iki devlet ve millet arasndaki mnasebetlerin hakik ehresi bilhassa harp zamannda kendini belli eder. Ordular birbiriyle arprken, cephe gerisinde karlkl bir takm, hakl veya haksz ithamlar ortaya athr, propaganda yaplr, ak veya gizli ajanlar faaliyete geer; her iki tarafn hkmetleri kendi halkna, kar taraf mmkn mertebe ktlemee alr; haksz taraf bu hususta ok daha gayretlidir. Hele, Rusya ile Trkiye arasnda olduu gibi harpler kronik bir mahiyet almsa, karlkl propaganda bsbtn iddetlenmektedir. 1877 harbi daha balamadan, Rusya'da Trkiye'ye kar iddetli bir kampanya balamt. Katkov, Fadeev ve Chomyakov gibi Panslavistlerden baka Dostoyevskiy gibi tannm yazar, Rus halkn Trklere. kar kkrtmakta birbirleriyle yar etmilerdi. Danilevskiy tarafndan yazlan ve Panslavistlerin "incil" i saylan Rusya ve Avrupa adl eserde ortaya atlan grler, birok Rus devlet adam, askeri ve aydn tarafndan benimsenmiti; bu grler "Trklerin Avrupa'dan koulmas", "Slav-Hristiyan kardelerin barbar Trklerin boyunduruundan kurtarlmas", "istanbul'un Ruslar tarafndan igali ve AyaSofya'ya ha konmas" sloganlar ile ifade edilmiti. Bu sloganlar Rus matbuatnda da mtemadiyen tekrarlanmakta ve Rus askerlerinin "hakl bir dava yolunda savaacaklar" gr Rus halkna ve dolaysiyle Avrupa umum efkrna da alanmaa allmakta idi. 1877 Nisan'nda Trkiye'ye kar harp iln edilince, Rusya'da, kiliselerde anlar alnm, yinler tertip edilerek "din

III

92

sizlere kar zafer bahetmesi iin" tanrya dualar edilmi ve btn Rusya'da bir "Hal Seferi" havas esmee balamt. Bata stanbul olmak zere, Osmanl memalikinin birok yerinde Ruslara kar sava Mslman ahali arasnda heyecan uyandrmt. "Moskof gvura kar zafer kazanlmas iin" camilerde dualar edilmi, daha evvelki Rus harplerinde ehit denlerin ruhlar iin mevltler okutulmutu. Bu suretle her iki tarafn din hisleri krklenerek, dman tarafa kar kin ve nefret hisleri en yksek bir dereceye karlmak istenmiti. Bu hisler, daha evvelki harpler esnasnda tertip edilen arklarla da takviye edilmekte idi. Bunlardan bazlar Rus halk arklar arasna dahi girmiti. "Pi- et piet tsar turetskoy, piet russkomu tsar" (Trk padiah Rus arna unlar yazmt) diye balyan bir arkda: Trk Sultannn Rus arna mektup yazarak, "Btn Rusya'y mahvedeceim ve sonra Moskova'da oturacam" diye tehdit etmi olduu ve Trklerin Rusya'ya kar harbe baladklar (yani harbe sebebiyet veren Trklermi) fakat Ruslar tarafndan yenilerek, perian edildikleri anlatlmakta idi, yani zafer Ruslar tarafnda idi. Zaten harp balamadan ok evvel Balkanlara Rus ajanlan gnderilmi, Bulgarlar, Srplar ve Karadallar ile Rumlar Trklere kar ayaklanmalar iin kkrtlmalard. 1875 deki Bosna ve Hersek isyan zerine Belgrad'daki Panslavist Rus konsolosu Kartsov Srplar harbe sokmak iin var-kuvvetiyle almt. 1 Daha 1858 de Moskova'da kurulan "Slav yardm komitesi", 1876 yl Kasm'na kadar 1,5 milyon ruble para yardmn Srplara gndermiti. Rus hkmeti Panslavistlerin bu eit faaliyetlerine gz yummak yle dursun, bilakis tevik ediyordu. Rus askerleri arasnda Trklere kar dmanln artmas iin her trl telkinler yaplmakta idi. Bu psikoloji iinde 1877 de harbe gidecek olan Rus "soldat" larnn (neferleri) Trk topraklarnda birok vahet ve mezalim yapacaklar muhakkakt. Nitekim sonraki olaylar bunu teyid etmitir. Trkiye'de ise Rusya'daki faaliyet ve kkrtmalarn onda biri dahi yaplmas imknszd. Bir kere burada, Rusya'daki "intelligen- tsia" ve "umum efkr" organlar mevcut deildi. Olsa olsa din telkinlerle Mslman ahali "Moskof gvur"a kar gayrete getirile- bilicekti. Zaten eski harplerin, istil ve mezalimin tesiriyle Anadolu ve Rumeli'deki Mslman ahali zerinde, halkn her zmresinde,

1 B. H. Sumner, Russia and ihe Balkans, p. 184.

93

kyl ve ehirlide "Moskof gvur"a kar dmanlk hisleri derin bir kk salmt. 1877 yl veya 1293 harbinin balamas ile ahalideki bu Rus dmanl hisleri kolaylkla kamlanabilecekti. Nitekim 93 harbi knca tslm ahalide Ruslara kar dmanlk hisleri hemen kendini gsteri; "yediden yetmie kadar" herkes "Moskof gvur'a kar"
1 Musa Kundk (oy) Paann Trkiye'ye geliine kadarki hayatna ait bkz. Les memoires du General Moussa-Pacha Kundukhov (1837-1865) (Preface de A(li) Kantemir) (Edition du Caucase, Paris 1939). 2 W. E. D. Ailen and Paul Muratoff, Caucasian Battlefields (Cambridge University Press 1953), p. 126.

94

zerine Ruslar uhum kalesi ve civarn boaltmak ve ayaklanmay bastrmak iin bir miktar muntazam Rus askerini sevketmek zorunda kalmlard. 1 uhum evresindeki Abazalar'n ayaklanmalar ve buralardaki Ruslarn ekilmeleri Osmanl asker mahfillerinde byk mitlere yol amt. Kafkaslardaki Mslmanlarn Ruslara kar ayaklandklar takdirde, Ruslar iin mhim bir durum yaratlabilecei kanaatini teyit etmiti. Halbuki, Mslmanlar yalnz Kafkaslarda deil, Rusya'nn iinde de byk bir kalabalk tekil ediyorlard. dil (Volga) nehri boyanda ve Trkistan'da milyonlarca Mslman vard. Bunlardan bir ounun Rus idaresinden memnun olmad da biliniyordu. Vaktiyle Hive, Hokand ve Buhara'nn Rus istilsna kar koymak iin Osmanl Padiahndan yardm istiyerek mracaatlar yapld ve hatt bir miktar asker malzeme gnderildiini Sultan Abdlhamid II. elbette biliyordu. Trkistan tarafndan hacca gitmek zere her yl istanbul'dan birok hac gelip getiinden, ora ahalisinin durumu ve Trkiye'ye kar sempati besledikleri bilinmekte idi. ayet Mslmanlarn bir ksm ayaklanacak olursa, Ruslarn mkl bir duruma decekleri ve Trkiye zerindeki Rus asker basksnn hafiflemesi mmkn olacakt. Bununla ayn zamanda Ruslarn Balkanlardaki Slavlar Trkiye'ye kar ayaklandrmalarnn karl da yaplm olacakt. Nitekim istanbul'da byle bir tasan zerinde durulduu biliniyor: Aral Denizi evresindeki gebe Kazak (Krgz)'lar Ruslara kar ayaklandrlmak istenmiti. Aslen Kazak Trklerinden olup, Orenburg ehrinde yaayan ve cemaatn mmtaz ahsiyetlerinden biri olan Muhammed Rahim adl bir zat, 1877 den bir mddet nce Rusya'dan Trkiye'ye iltica etmi ve stanbul'da yerlemiti. erkesler ve Abazalar'n uh u m yaknndaki baarl ayaklanmalar zerine, Muhammed Rahim Efendi, Kazak(Krgz)larn da Ruslara kar ayaklanabilecekleri fikrini gayet mahrem olarak Dahiliye Nezaretine bildirmiti. Byle bir gr hatt zanda bsbtn esassz deildi; Rus idaresinden hi te memnun olmayan Kazak-Krgzlar, frsat ve imkn zuhur edecek olursa, Ruslara kar savamaktan geri durmayacaklard. Ancak on- lan harekete geirecek nderlere, para ve silha ihtiyalar vard, ite Muhammed Rahim Efendi hayli kalabalk olan (2-3 milyon) bu Kazaklar harekete geirmek iini zerine almak istemi ve bu yolda Trkiye'nin mzaheretini talep etmiti. Kazaklara ok sava olan

1 W. E. D. Ailen, Caucasian Batlltfields, p. 127 ve devam.

Bakurtlar ve dier Mslmanlar da katlacak olursa, Ruslarn bana hayli i karlmas mmkn olacakt. Dahiliye Nezaretinde ve her halde asker evrelerde de Muhammed Rahim Efendinin bu yoldaki teklifi gayet iyi karlanm ve kendisinin Rusya'ya, Orenburg ehrine Kazaklar kkrtmak, tekiltlandrmak iin gnderilmesi uygun grlmt. Muhammed Rahim Efendi phe uyandrmamak iin, tebdili kyafetle oralara gidecek ve kendisinin Osmanl Devleti tarafndan gnderildiini ispat iin de Makam Meihattan, yani eyhlislm'dan "baz ne- sayih-i er'iyye'yi havi" ak bir mektup gtrecekti. Masraflarn karlamak zere de 400 altn harcrah ve stanbul'da kalacak aile efrad iin de her ay 700 kuru maa tahsis edilecekti. 17 Cemaziyelevvel 1294 (30 Mays 1877) tarihinde bu yolda yaplan bir muamele, tam Suhum'daki ayaklanma zamanna rastlamaktadr; daha dorusu uhum evresindeki 1 Abazalar'n Ruslar'a kar kvamlar, Rusya'daki dier Mslmanlar da harekete geirmek fikrini uyandrmt. Sultan Abdlhamid I I . i n bu hususta ne dnd bilinmiyorsa da,aslnda byle bir hareketi tesvip etmi olduu anlalyor. Mamafih Muhammed Rahim Efendi'nin Orenburg evresindeki Kazak-Krgzlar kkrtmak zere yola karld phelidir; fakat byle bir muamelenin cereyan etmi olmas dahi dikkati ekicidir. Rusya'ya kar mcadelede, Rusya'daki Mslmanlarn da celb- edilmek istenmesi, adet ok sonralar tatbiki dnlen "Trklk" veya "Turanclk" siyasetinin ilk tezahrlerinden birini tekil etmitir. Mamafih, Rusya'daki "Trkleri-Mslmanlar ayaklandrmak" tasars o zamanki artlar iinde imknsz bir eydi. Aral Denizi'nin tesindeki gebe KazakKrgzlarn deil, Trkiye snrlarna ok yakn olan erkesler ve Azerilerin dahi silha sarlmalar ok mkld. Osmanl Padiahnn, Mslmanlarn ruhan reisi, yani "Ha- life-i ruy-i zemin" sfatyle, Kazak-Krgz bozkrlarnda, Trkistan- da ve dil Boyu'nda ad ve san ok b y k t ; fakat bu yolda beslenen sayg Ruslara kar ayaklanmalar iin kfi deildi. Mamafih Rus harbi esnasnda Rusya'daki Mslman ahalinin sempatilerinin Trkiye ile olduunda phe yoktur. Fakat Rus ordusunda birok Mslman soldat (asker)inin bulunmas ve din kardeleri olan Osmanl Trkleri'ne kar savaa katlmalar da ac bir hakikatti; bu durum Kazan Trkleri, Bakurtlar ve Kafkas Mslmanlarnn Rus hkimiyetinde yaamalarnn feci neticelerinden biri idi.

1 BBA Yldz Evrak, Cemazielevvel 1294.

96

Sultan Abdlhamid II. in Rusya'ya yaklama denemeleri Sultan Abdlhamid II. , 93 harbinin son safhasnda Rusya'nn nasl bir tehlike tekil ettiini "Rus meselesi"nin Trkiye iin en byk bir problem olduunu yakndan mahede etmiti. Bu byk tehlikeyi mmkn mertebe az zararla geitirmek iin Sultan Abdlhamid II.in elinden geleni yapmas gerekiyordu. Rus ordularnn Balkanlar' amas ve Edirne'ye girmeleri zerine, Sultan Abdlhamid II., Ruslar "yumuatmak" maksad ile ar Aleksander II. ile husus muhabereye girimiti; Ayastefanos Bar akdi srasnda, Rus Gran- dk ve erknna Sultan Abdlhamid II. tarafndan Yldz Saray'nda parlak bir resmi kabul tertip edilmiti. Fakat Ruslar yle kolayca "yumuayacak" kimseler deildi. Ayastefanos'daki mzakereler srasnda Ruslarn siyas emellerinin mahiyeti aka anlalmt. Ayastefanos bar ile, Balkanlardaki Osmanl hkimiyeti nerede ise tasfiye edilmi gibi idi. Kars, Batum ve Ardahan sancaklar ile Ba- yezit evresi ve Elekirt ovas'nn Ruslara braklmas ile Anadolu da Rus tehdidi altna konmu oldu. "Berlin Kongresi"nde Ayastefanos Bar anlamas esasl bir deiiklie tabi tutulmakla beraber, yine de Trkiye zerine ar hkmler yklenmiti; ancak ingiltere'nin srar ile Elekirt ovas ve Bayezit ehrinin Trklerin elinde kalmas salanm, fakat "harp tazminat karl" olmak zere "Elviye-i Selse"nin (yani Kars, Ardahan ve Batum sancaklarnn) Rusya'ya braklmas nlenememiti. Ayastefanos bar'nn 16. maddesinde tesbit edilen "Ermenilerin yaad sahada reform yaplmas" ciheti, Berlin Kongresi'nin 61. maddesinde de yer almt. Trkiye bu madde ile "Dou-Anadolu- da Ermenilerle meskn alt vilayette bir takm reformlar yapmay" taahht etmiti. Bu reformlar bata Rusya ve ingiltere olmak zere, Berlin Muahedesi'ni imzalayan byk devletler tarafndan kontrole tabi olacakt; yani Rusya bu hususta tam bir sz sahibi idi. Dolaysiyle Rusya'nn "Ermeni reformlar" mnasebetiyle Trkiye'nin i ilerine kanmasna yol ak braklm oluyordu. 1878 Berlin Kongresi, aslnda Rusya iin byk bir diplomatik malubiyet olmakla beraber, Rusya'nn Trkiye zerinde bask yapmasnn devamn asla nlemi deildi. 1878 yl ubat ve Mart'nda stanbul'un, Ruslar'n eline dmesinin ancak ngiltere'nin mdahelesi ile nlendii malmdur. Zaten XIX. yzyln bandan itibaren Osmanl Devleti'nin ayakta durabilmesi,

97

daha dorusu, stanbul vc Boazlar'n Rusya'nn eline dmekten kurtulmas, ngiltere vc Fransa'nn Rusya'nn bu emellerine kar kovmalar ile mmkn olmutur. Osmanl Devhti'nin "btnlnn" muhafazas, ngiltere ile Rusya arasnda, 1841 den sonra bir ka defa tanzim edilen "Boazlar Stats" ile salanmt. Ru anlamalar haddizatnda, bu i k i devlet arasndaki kuvvet muvazenesinin, yani ngiltere'nin stnlnn bir neticesi idi. Svey Kanah'nn almas (1869) ve bir mddet sonra Kanal'n ngiltere'nin kontrol altna gemesi zerine, ngiltere Rusya'nn Akdeniz'e kmasn nlemek iin her trl tedbire bavuracaktr. Hele Msr'n ngiliz igali altna konmasndan sonra (1882) ngiltere'nin Rusya'ya kar siyaseti bsbtn kat'yet kesbetmiti; Boazlarn Rusya'nn eline gemesine mani olunacakt. Fransa'nn menfaati da bu yolda ngiltere'yi desteklemesini icabettirmiti. Byk devletler arasndaki bu "rekabete" asrn sonlarna doru Almanyada karacak vc ok gemeden mhim bir rol oynamaa bas- lyacaktr. Saltanatnn ta bandan itibaren diplomasi inceliklerine nfuz eden Sultan Abdlhamid II., byk devletler arasndaki bu "rckabet"ten azam derecede faydalanmasn bilmi vc stanbul- daki yabanc elileri birbirine drmek hususunda b y k bir maharet gstermitir. Bu sayede Osmanl Devleti'nin "btnln muhafaza" ve muhtelif vesilelerle dardan gelen ve bilhassa reformlarla ilgili olan basklara kar koymak yolunda Sultan Abdlhamid II.- in baarl bir siyaset tatbik ettii de phe gtrmez bir gerektir. Sultan Abdlhamid II., yetitii muhit, ald terbiye ve gelenekler icab tam bir "arkl idi". Vehimli, etrafndakilere itimatszlk, kurnazlk ve hiylekrlk Abdlhamid II. in karakteristik vasflarn tekil etmekte idi. ahs temayl ve Osmanl Saray'nda hkm sren zihniyet icab, Abdlhamid II. keyf bir idareyi benimsemi ve btn bunlarn icab mstebit bir hkmdar olmutu; Sultan Abdlaziz'in akbeti ve Ali Suavi vak'as daima gz nnde tutulduundan, kendi hayat bakmndan daim bir korku iinde yayan Abdlhamid II., herkesten ve her eyden phelendii cihetle, saltanat seneleri ilerledike saylar gittike artan hafiye (jurnalci)ler vastasiyle olup bitenlerden ve teb'asmn temayllerinden haberdar olmak dzenini kurmak istemiti. Sultan Abdlhamid II., mutlakiyet ve merkeziyeti prensipleri tatbikle devlet idaresini tek elden yrtmek vc her hususta kendisi karar vermek usuln tatbike almt; dolaysiyle bu idare tam bir brokratik sisteme dnmt. Sultan Abdlhamid

98

II., ok alkand; byk kk her meseleyi kendisi inceler ve kararn verirdi. Etrafnda danmanlar da vard. Abdlhamid II. devrinin sonlarna doru bunlardan en tipii Arap izzet olmutur. Mamafih Abdlhamid II. in devaml olarak muayyen bir ahsn tesiri altnda kald bilinmiyor; d siyasetin esas itibariyle Abdlhamid II. in kendisi tarafndan tesbit edilen esaslara gre yrtld bilinmektedir. Mamafih d siyaset hususunda Trkiye'nin belli artlara bal kalmas, muayyen muahedelere gre hareket etmesi ve bilhassa Rusya gibi byk bir devletin mevcudiyetini gz nnde tutmas mecburiyeti karsnda, Sultan Abdlhamid II.in hareket serbestisi geni lde tahdid edilmiti. 1856 Paris ve 1878 Berlin Kongresi muahedeleriyle Trkiye byk devletler camiasnn bir yesi sfatiyle, bilhassa "Berlin Kongresinde" kabul edilen esaslara riayet etmek mecburiyetinde idi. Osmanl Devleti'nin i ve d siyaseti bu muahedenin artlarna gre tanzim edilecekti. Sultan Abdlhamid II. in Rusya'nn Boazlar ve stanbul zerindeki emellerinden hi bir zaman vazgemediklerini daima gz nnde bulundurmas icabediyordu ve dolaysiyle en ok dikkat etmesi gereken cihet: Ruslarn bir daha stanbul surlarna kadar gelmelerini nlemekti. Bunun iin de mmkn mertebe Rusya ile yeni bir harbe tutumaktan kanmak icabediyordu. Nitekim saltanatnn sonuna kadar Rusya ile Trkiye arasnda bir harbin kmas hakikaten nlenmitir; zuhur eden anlamazlklar ise, Rus menfaatlerine aykn olmamak zere, diplomatik yollarla giderilmee allmtr. Mamafih bu yoldaki baarlar sadece Sultan Abdlhamid II. in maharetinden deil ngiltere, Fransa ve sonralar Almanya'm "destei"yle mmkn olmutur. Sultan Abdlhamid II. devrinde de daha nceleri olduu gibi, Osmanl Devleti'nin d ve byk lde i siyasetinde de Rusya en mhim faktr olmakta devam etmitir. Rusya ile Trkiye arasndaki mnasebetler, her eyden nce, XVIII. yzyldan itibaren Rusya'nn sr'atle kuvvetlenmesi ve coraf bitiiklii icab, mtemadiyen zayf den Osmanl devleti hesabna genilemek istemesi ile tayin ve tesbit edilmiti. "Scak denizlere kmak zleyii" diye adlandrlan bu isteyi ve siyasetin mahkmu olan Rus devlet adamlar, Rus generalleri ve arlarnn Trkiye'ye kar takip edecekleri siyaset "emperyalizm" diye adlandrlan siyasetin ta kendisi idi. Bu "emperyalizm' siyaseti Rusya tarafndan trl maskeler altnda gizlenmekte ve Rusya nn "hakl bir

99

dv" gtt ileri srlmekte idi. Bata "Hristiyan teb'ann haklarn koruma", sonralar "Ortodoks-Slav kardeleri Trk boyunduruundan kurtarma" roln zerlerine alan Rus arlar, ftuhat emellerini bir takm ideolojik formllerle rtmek isterlerken, Osmanl- Devleti'ni ykmakla adet "ilh ve tarih bir misyon" ifa ettiklerini iddia etmekteydiler. Kk Kaynarca Bar'ndan sonra Trkiye drt defa Rusya- ya yenilmi ve geni arazi paralarn Rusya'ya kaptrm, istanbul ve Boazlar' glkle koruyabilmiti. Dolaysiyle stanbul ve Boazlar, btn XIX. yzyl boyunca, daim bir Rus tehdidi altnda kalmt; bu mddet iinde Rusya birok adl ve ekonomik imtiyazlara da salip olmutu. Rus siyasetinin en mhim dayanaklarndan birini tekil eden "Panslavist" grler icab, "Balkanlardaki Slav kardeleri Trk boyunduruundan kurtarma" istei Rus halknn iar haline getirilmek istenmiti. Nitekim Rusya'nn fiil mdahelesi ve destei ile Srplar, Yunanllar (yani Slav olmyan bir millet) birer mstakil devlet haline getirilmilerdi; imdi de Bulgarlarn ve Karadallarn kurtarlmas ii de tamamlanmak zere idi. Mamafih "Berlin Kongresi"nden sonra da Rumeli'de birok Bulgar, Srp ve R u m hal Osmanl idaresinde idiler. Bir de Dou Anadolu'da birok Ermeni mevcuttu. Bu defa sra Ermenilere de gelmi gibiydi. Ayastefanos'da mzakereler yaplrken, Ermeni ruhan reisi Rus murahhaslarna ba vurarak "muhtar bir Ermeni lkesi" ihdasn istemi, gnat'yev de buna muvafakat eder gibi olmutu. Berlin Kongresi'nde "Ermeni Mcselesi"nin grldn ve yukarda da belirtildii gibi 6 . madde ile reformlara ait esaslar tesbit edildiini grmtk. Rusya bu "Ermeni reformlar" ile bilhassa ilgilenecekti, insan mlhazalarla deil, srf siyas menfaatler icab bundan byle Trk-Rus mnasebetlerinde "Ermeni meselesi" ehemmiyetli bir yer alacaktr. Sultan Abdlhamid II. Trkiye'si ar Nikola I. nn dedii gibi, hakikaten "hasta bir adamd." Yzyllarn ihmali, devri gemi bir idare sistemi, dirayetsiz hkmdarlar ve bilgisiz devlet adamlarnn elinde Osmanl Devleti tam bir kntye maruz kalmt; Sultan Abdlhamid II. in mstebit idaresi bu knty bsbtn hzlandrmt. "Kapitlsyonlar nizam" ve 1881 de tesis edilen "Dvun-u ummiye" idaresi ile Trkiye Avrupa'l byk devletlerin yar kolonisi haline getirilmiti. Bundan trdr ki, ekonomik potansiyel ve asker kudret bakmndan Osmanl mparatorluu arlk Rus-

100

yas ile asla boy lemezdi. Bu Rus kudreti 1877-1878 harbinde kendini bir daha gstermek frsatn buldu. Bu artlar iinde Sultan Abdlhamid II.in Rusya ile mnasebetler meselesinde bilhassa ihtiyatl ve titiz davranmas gerekiyordu. Zaten tab'an ok ihtiyatl bir kimse olarak tamnan Sultan Abdlhamid II., Rusya ile mnasebetlerde ince bir diplomatik maharet gstermitir. Srasna gre Rusya'ya yaklamak ve "dostluk mnasebetlerini kurmak" yolundaki denemeleri de, Rusya'ya kar yrtlen siyaseti aydnlatmak bakmndan mhimdir. Osmanl Devleti iin Rusya tarafndan bagsteren tehlike meydanda olmakla beraber, Abdlhamid II. ve baz Osmanl ricali Rusya ile yalnz bir modus vivendi bulmak deil, hatt icabnda Rusya ile anlamak, aradaki dmanl gidermek mmkn olacan zannetmilerdi, iki devletin birbirine benziyen birok taraflar vard. Her eyden nce her iki devlet de "monarik" bir sistem ve mstebit bir idareye sahiptiler; Rus arlarnn hameti, otokratik idare tarzlar ve bilhassa Aleksander III. in despotik rejiminin, Sultan Abdlhamid II.in fazlasiyle houna gittii muhakkaktr. Her iki imparatorlukta birok din ve rktan milletler yayordu ve her iki memleketin de halk tabakas medeniyet bakmndan ok aa bir seviyede idiler; hem arlar hem de Sultanlar halk ktlelerinin "aydnlatlmasn" asla arzu etmiyorlard. Trkiye'nin de Rusya'dan kendisini rahat brakmaktan baka hibir talebi yoktu. Rus arlar da u mahut "Slav kardelerini kurtarmak" ve "Boazlarla istanbul'u ele geirmek" sevdasndan vazgeerlerse, Trkiye ile Rusya arasnda iyi komuluk mnasebetleri ve hatt dostluk bile kurulmas mmkn olacakt. Sultan Abdlhamid Il.in Rusya'ya yaklama siyasetinde bu mlhazalarn gz nnde tutulduuna hkm- etmeliyiz. Osmanl devlet ricalinden bazlarnn "Rus taraftan" olmasalar bile, bilhassa ingiltere'ye muhalefet yznden, Rusya ile iyi geinmeyi dstur edindikleri anlalyor. Gittike artan "Rus tehlikesi"- nin Rusya'ya kar dmanca bir siyasetle deil, dostlukla, Rusya'y yumuatmakla giderilebilecei dnlm olmaldr. Bu gr besleyen Osmanl ricalinin her devirde mevcut olduu biliniyor. Bu tip ricalin en tannanlarndan biri de Sadrazam Mahmud Nedim Jraa'dr. Kendisinin "Rus taraftan" ve Rus elisi ignat'yev'in "kuklas" olduu iddia edilmitir. Bilhassa Balkanlardaki "reform" hususunda Mahmud Nedim Paa'nn Rus grn kabul ettii de bilin-

101

mektcdir. 1 Bosna vc Hrrsek'teki isyan vc Srplarn Rusya tarafndan kkrtlmas vc buna bir de, yine Ruslar tarafndan kkrtlan Bulgarlarn ayaklanmas vakas ve "Bulgarlarn stanbul'u alacaklarn a d a i r ayialar yznden stanbul'da tel vc endienin azam haddi bulmas zerine, halk arasnda Rus dmanl da en yksek bir dereceyi bulmutu. Sadrazam Mahmud Nedim Paa, Ruslarn her istediini yapan bir adam olarak tanndndan, halkn nefretini zerine ekmi ve hatt "Nedimov" diye anlmaa balamt. 2 Dier yandan Mahmud Nedim Paa'y drp verine Sadrazam olm a k isteyen (vc Tuna boyundaki birok baarl ekonomik faaliyetleri ilr tannan) Midhat Paa, Yeni Osmanllarn (yani sonraki "Gen Trkler""in) grleri vc programlarn kabul etmi vc Trkiye'ye "merut" bir idare vani "Tckilt- Esasiye Kanunu" vc "Meclis-i Mcbusan 'a dayanan bir sistem kurmak iin gayret sarfetmekte idi. M a h m u d Nedim Paa vastasiyle Saray'da ve Babli'de Rus nfuz u n u n adamakll yerlemesi, ngiltere'de endielere yol atndan, ngiliz hkmeti dc dolaysiyle Midhat Paa'y desteklemekte idi. Ruslar'a kar a r t a n nefret nilayct 1876 yl Mays ortalarnda istanbul medresclerindeki el altndan kkrtlan softalarn Mahmud Nedim Paa ile eyhl-islmn azillerini isteyerek kyam etmelerine gtrd. Halkn bir ksm da ba katlnca, "softalar kyam" by k bir hareket halini aldysa da, kan dklmedi. Bunun zerine Mahmud Nedim Paa 19 Mays 1876 da azledilerek Anadolu'ya srgne gnderildi. On gn sonra da (29 Mays 1876 da) Sultan Abdlaziz lal'edildi vc verine Murad V. geirildi. Mahmud Nedim Paa'nn yerine de Sadaret makamna Mtercim Mehmed Rt Paa tayin edildi. Midhat Paa ise uray Devlet reisliine getirildi. Mamafih Midhat Paa bu devrin en kudretli ahsiyeti rolnde idi. Nitekim Murad Y. n hal'i ve Abdlhamid I I . i n tahta geirilmesinde Midhat Paa cn byk rol oynamt. 19 Aralk 1876 da Sadaret makamna getirilen Midhat Paa, Sultan Abdlhamid I I . tarafndan 23 Aralk 1876 da iln edilen "Tekilt- Esasiye Kanunu"nun ba hazrlayclarndand. Midhat Paa, ondan sonra (5 ubat 1876) Sadarete getirilen Etlcm Paa ile az sonra bu m a k a m a atanan Ahmed Vefik Paa'nn, bu sralarda cereyan eden vakalar ve

1 nal, bnlemin Mahmut Kemal, Osmanl deninde son sadrazamlar. 1-14 cz. stanbul 1940-1953. s. 293. 2 Avni y. s. 309: Sultan Abdlaziz merhumun "yalanc adamdr, vehham ve mte- levveindir' dedii ve mecunane icraatndan dolay milletin "tbni Alkan" ve "Nedimof" namlaryla yad ve dman eyledii bir ademi, ammenin buuzu vc nefretine ramen...

102

balyan Rus harbi gznndc tutulursa, "Rus taraftar" olamayacaklar aikrd. Mamafih Babli ricalinin bazan ok n olarak dei- iverdikleri de grlmekte idi. Harp esnasnda Hariciye Nazr olan Server Paa, bir ara ingiltere'ye kzm ve derhal Ruslarla anlamak siyasetini tavsiyeye balamt; fakat bu yoldaki beyanat kendisinin azline sebeb olmutu (ubat 1878). Turhan Paa'nn da hararetli bir Rus taraftar olduu anlalyor. 93 Harbi'nden bir mddet sonra "Rus taraftar" kimseler arasnda, Babli'de mhim bir makam igal eden Salih Mnir Bey de bulunuyordu. Kendisinin hatt "Rus casusu" olduu ve "Ruslardan para ald" dahi iddia edilmitir, ite adlar geen bu gibi kiilerin telkini ile Sultan Abdlhamid II. in Rusya'ya kar mmkn mertebe "yumuak" bir siyaset takibine yanamak istedii anlalyor. Mamafih bu yoldaki denemeler her eyden nce Rusya'nn tutumu ve ingiltere'nin ald durumlara bal kalacakt. ingiltere ile Trkiye arasndaki mnasebetler esasnda dosta olmakla beraber, bazen gerginletii de olurdu. Bu gerginleme, ingiltere'de i bana gelenlerin Trkiye'ye kar takip ettikleri siyaset ve bilhassa Osmanl imparatorluunda yaplmas istenilen reformlarla ilgili idi. "Berlin Kongresi"nin 61. maddesi ile Babli'nin "Ermenilerin durumunu dzelteceini" taahht ettiini grmtk. 1879 yl Sonbaharnda, yani "Berlin Kongresi"nin hemen akabinde, ingiltere Babli'yi bu taahhdn yerine getirmesi iin tazyika balamt. Sultan Abdlhamid II. in bu hususta asla acele etmedii anlalnca, Trkiye'ye bask yapmak maksadyle bir ngiliz filotillas Beik Krfezi'ne gelmiti; ngiliz harp gemilerinin anakkale Boazn zorlayacaklar dahi sanlmakta idi. Bu durum karsnda Ab- dhamid I I . in dehet ve heyecana kapld ve ingiltere ile bir harp kmasndan dahi endie ettii biliniyor; kendisinin, Ali Suavi vak'- asnda olduu gibi, iddetli bir sinir buhran geirdii iddia edilmektedir. 1 Bu mnasebetledir ki, Sultan Abdlhamid II. ingiliz tehdidinden kurtulma yolunun Rusya ile anlamakta olduunu zannetmiti. Rusya'ya yaklamann ilk belirtisi Mahmud Nedim Paa'nn srgnden getirilerek Dahiliye nazrlna tayini oldu. istanbul'daki Rus elisi Prens Lobanov ile Yldz Saray arasnda sk bir mnase

1 Layard to Salisbury. Constantonople, April 4, 1880 (No. 461,Secret) Public Record OfTice (Londra, Devlet Arivi- kslatmas: P. R. O.), Foreign Office (Dileri Bakanlksaltmac: F.O.) Cabinett Papers 37/1 No.2.

103

betin kurulmas da bu yeni siyasetin ikinci bir belirtisi idi. Lobanov'- un adamlar sk sk saraya girip kyorlar ve Abdlhamid II. ile Lo- banov arasnda karlkl mesajlar teati ediliyordu. Tam bu sralarda, Krm'daki Livadia saraynda istirahat etmekte olan ar Aleksander I I . n Prens Lobanov tarafndan ziyaret edilmesi, Rusya ile Trkiye arasnda bir yaklama olaca zannn artrmt. Bu defa, Sultan Abdlhamid II. tarafndan Namk Paa'nn Livadia'ya gnderilmesi, bu yoldaki tahminleri bsbtn kuvvetlendirdi. Namk Paa'va verilen talimatn muhteviyatnn gerek Sadrazamdan vc gerekse Hariciye nazrndan gizlenmi olmas bu husustaki phelerin daha da oalmasna yol at. Sultan Abdlhamid I I . ile ar Aleksander I I . arasnda baz gizli meselelerin grld m u h a k k a k sanlmakta idi. Bu temaslar dikkatle takip eden ngiliz elisi Layard, i k i memleket arasnda, yazl olmasa bile baz hususlar ilgilendiren b i r a n lamaya varldna ihtimal vermiti. 1 ngiliz donanmasnn Trk sularna gelmesi, Trkleri ingiltere aleyhine kkrtmak iin Ruslar'a iyi bir frsat vermi oluyordu. Dier yandan ngiltere'nin "Ermeni slahat" zerinde fazla srar etmeyii, belki de bu "Trk-Rus vak- lamas" endiesinden ileri gelmitir; nk ok gemeden i n g i l i z harp gemileri Beik Krfezi'ni terk etmilerdi. Mamafih 1879 sonunda Livadia'ya gnderilen Namk Paa'nn R u s ar'na Osmanl Padiah'nn selmn iletmekten baka bir vazifesi olmad anlalyor. Fakat henz harpten yeni kan iki hkmdar arasndaki bu "nezaket" olay RusTrk mnasebetlerini phe ile takip eden ngiliz hkmet mahfillerinde baz kukulara yol amaktan geri kalmamtr. Halbuki Rusya'nn Boazlar Meselesi'ndeki t u t u m u , Trkiye ile Rusya arasnda bir anlamaya imkn vermeyecek bir mahiyette idi. Bu husus Sultan Abdlhamid I I . tarafndan iyice bilindiinden Sultan'n kolayca Rus "alar"na dmesine ihtimal verilemezdi. Dier yandan Osmanl Padiah ngiltere'ye de gvenemiyordu. 1877-1878 ylndaki skntl anlarda ingiltere'nin takip etmi olduu mtereddid siyaset, Sultan Abdlhamid II. iin bir ibret dersi olmutu. Fakat "Boazlar Meselesi"nde Trkiye'nin Rusya'ya kar

1 Layard to Salisbiry, Con-ple April 4, 1880: t is by no means impossible hat some secret understanding vvas come to with Russia, although it may not have taken the form of a written engagement.

104

konacak kuvvetin ancak ingiltere olabilecei de meydanda idi; 1877- 1878 harbinden sonra ngiltere'nin Kbrs Ada'sn igali, 1882 de Msr'a asker karlmas ile ingiltere'nin Rusya'ya kar durumu bsbtn kuvvetlenmi ve Rus-Ingiliz rekabeti daha da artmt, ingiltere bu suretle "Hindistan yolunu" Rusya'ya kar tam bir kontrol altna alm bulunuyordu. Mamafih Rus emelleri yine de stanbul ve Boazlar zerinde teksif edilmiti ve Rusya'nn buralar ele geirmek iin ilk frsatta harekete geecei muhakkakt. Bu maksatla ar Aleksander II. zamannda Karadeniz Rus donanmasnn sr'atle inas ii ele alnmt. 1877/78 de istanbul'da bir mddet maslahatgzar olan ve 1882 de husus bir vazife ile Istanbulda bulunan ve Prens Lobanov'tan sonra elilie tayin edilen Nelidov 1 siyas gr itibariyle tamamen ignat'yev'in akirdi olup, stanbul ile Boazlarn Rusya tarafndan ele geirilmesinin en hararetli taraftar idi. Nelidov, eli olmas hasebiyle Trkiye'deki ahvali yakndan biliyordu ve Rus mdahalesi iin trl yollar aramakla meguld. Bu sralarda ingiliz kabinesinin banda Trk dmanl ile tamnan Gladstone'n bulunmas da, Rusya ayet Trkiye'ye mdahele edecek olursa, ingiltere tarafndan cidd bir mukavemet grmeyecei grnn kuvvet bulmasna yol amt. Nelidov 1882 de Rusya'nn Boazlar'a kar harekete gemesi iin durumun msait olduuna hkmetmi olacak ki, bu hususta uzun bir rapor kaleme alarak, St. Petersburg'a yollad. ar Aleksander II. tarafndan ve Rus hariciyesince de tasvip gren bu rapor, bu sralarda Boazlara ait Rus emellerini aydnlatmak bakmndan nemlidir. Bu yaznn ana izgilerini naklediyoruz: 2 "Boazlarn ele geirilmesi bizce (yani Rusya'ca) tarih bir zarurettir. Siyas, ticar ve asker menfaatlerimizin icabdr. Buralar ele geirmek topraklarmz artrmak deil, sadece ak denizlerin kapsn elde etmek meselesinden ibarettir. Bu suretle btn Karadeniz kylarna datlm olan mdafaa tesislerimizi bir noktaya toplamakla kuvvetlerimizi tasarruf etmi ve bat snrlarmzda dahi

1 A. 1. Nelidov 1877-78 de stanbul'da Rus maslahatgzar idi; Ayastefanos mzakerelerinde Ignat'yevn sa kolu vazifesini gordu. 1883-1897 yllarnd stanbul'da Rus elisi idi. 2 A. 1. N elidov, O 7.anyatii Prolivov (Boazlarn igali hakknda). Krasny Archiv (Kzl Ariv-ksaltmas: KA) 3 (46) 1931, ss 182-187; Khrestomatiya po istorii SSSR III (Moskva 1952), s. 648/9; Yususf Hikmet Bauyr, nklp Tarihi Cilt. 1. 252 v.d.

105

(Almanya ve Avusturya'ya kar) daha da kuvvetli oluruz. Balkanlarla Asya arasndaki yollarn dm noktasn elde bulundurmakla Balkanlarn ve Kk Asya'nn mukadderat zerinde kat' bir nfuz kazanrz. Hristiyanlarn ve Slav kavimlerinin korunmas meselesi kendiliinden hallolunur. Avusturya'dan Balkanlar'da korkumuz kalmaz ve h a t t onu oradan tamamiyle dar atmak midini dahi beslivebiliriz." Nelidov Boazlarn Ruslar tarafndan ele geirilmesi iin u tavsiyelerde bulunmutu: " i- Bizimle (yani Rusya) Trkiye arasndaki bir h a r p zamannda kuvvet kullanarak zabtetmek. 2-Trkiye'de sk sk v u k u a gelen isyan, hkmet darbesi, Mslman taassubunun patlamas veya u m u m bir panikten istifade etmek ve lzumu halinde byle bir hadiseyi biz (yani Ruslar) tahrik ederek, denizden yaplacak bir basknla stanbul ve Boazlar ele geirmek. Esasen Trkiye'nin durumu, byk devletleri onu paylamaya sevkedebilir ve bu suretle Rusya Boazii'ne (Bosfor'a), Avusturya-Selnik'e ve ngiltere de Msr'a yerleebilir. 3-Dardan gelen bir tehdit veya itrdeki durumun istikrarszl, veyahut tehlikelilemesi zerine Osmanl Sultannn Rus yardm ve ittifakn istemesi yolu ile, Ruslarn stanbul'a girmeleri mmkn olur." Nelidov'a gre : "Boazlar'n bu suretle, ele geirilmesi Osmanl Devleti'nin sona ermesi demek olmayacaktr. Rusya, bu devletin kalan paralarn himayesi altna koyabilir ve bunu yaptktan sonra, bu ayr paralardaki milletler yava yava kendi mukadderatlarna braklmaldr (yani Osmanl mparatorluu dalmaldr). Rusya, stanbul'da hkim sfatn zerine almamaldr; stanbul Rus himayesinde serbest bir ehir olarak kalmaldr." stanbul'daki Rus elisi Nelidov tarafndan kaleme alnan bu rapor, Ruslarn Boazlar'a ait siyasetlerinde Birinci Dnya Savana kadar (ve hatt Sovyetler zamannda dahi) takip olunan siyasetin deimez prensibini tekil etmi ve ilerde grlecei zere "Boaz

106

lar' elde etmek" veya "Boazlardan Rus harp gemileri geirmek hakkna sahip olmak ve dier devletlere (bata ngiltere'ye) kapatmak" yolunda trl zamanlarda teebbslere geileceini greceiz. Fakat her defasnda Rusya'nn bunu baaracak kudrette olmad anlalacak ve bu yoldaki tasanlar "msait frsat zuhur edinceye kadar" geriye braklacaktr. Nelidov'un raporunu sunduu 1887 ylnda, Rus Karadeniz donanmas henz balang safhasnda idi ve dolaysiyle, Ruslarn Boazlar ele geirecek kuvvetleri de yoktu. Nelidov, tabi bu durumu gayet iyi biliyordu; fakat
1 Hilmi Kmil Bayur, Sadrazam Kmil Paa, siyasi hayal. (Ankara 1954) ss 32/33.

107

Mamafih, Ethem Paa'nn Livadia'y ziyareti esnasnda Rus hkmetince bir "ittifak" meselesi ortaya atlmadndan, bu h u susta her hangi bir grme de yaplmamt. Bilindii zere, Sadrazam Kmil Paa'nn siyaseti, ngiltere ile anlamaya dayanyordu; fakat bu siyasette Sadrazamlk makamn igal eden zatn temayllerine gre deiikler olurdu. Msr'n 1882 de ngilizler tarafndan igali ve 1885 de "Berlin Kongresi" esaslarnn tek tarafl bozularak ark Rumeli'nin Bulgaristan'a ilhak srasnda ngiltere tarafndan takip edilen siyaset, Osmanl Padiah ve devlet ricalinin ngiltere aleyhine dnmelerini gerektirmiti. 1885 ylnda, yani Trkistan'daki Rus yayl neticesinde Hindistan'n da tehdit edilmesi zerine, Rusya ile ngiltere arasnda bir harp tehlikesi belirdii zaman ve ngiltere'de Gladstone gibi bir Trk dmannn i banda bulunduu bir srada, Sultan Abdlhamid II. in Rus ar ile anlaarak, ingiltere'ye kar Rus yardmn temine alt grlyor. Fakat Rusya tarafndan gerekli karlk alnamadndan Osmanl Padiah bu tasarsndan vaz gemi ve bu defa dikkatini Almanya zerine evirmiti. Von der Goltz'un riyasetendeki Alman asker heyetinin stanbul'a daveti ve Osmanl ordusunun Almanlar tarafndan slahna karar verilmesi, siyasetteki bu deiiklikle ilgili olsa gerektir. Mamafih bu sralarda teekkl eden ngiltere-talya-Avusturya bloku Osmanl Devleti'ni de kendi tesiri altnda bulundurmak istiyordu. Buna karlk Rusya da Trkiye'yi kendi tarafna ekmeye urayordu. Sultan Abdlhamid I I . ise ngilizlere gvenini kaybettiinden Rusya'ya mtemayil grnmekte idi. Osmanl Padiah bir taraftan ar'n istibdad ile kendi idare tarz arasndaki benzerlikten fazlasiyle memnun kald gibi, dier yandan Rusya'nn azametinden dehet duyduu ve Rusya'y kzdrmaktan ekindii de muhakkaktr. Bu suretle 1887-1890 yllarnda Sultan Abdlhamid I I . Rusya ile mmkn mertebe iyi geinmee alm ve Bulgaristan meselesinde Rus isteklerine kar gelmemiti. Fakat bu durum ok srmedi. nk Ruslar az sonra "Boazlar Meselesi"n^ kendi emellerine gre halletmek teebbsne giritiler. Yrrlkte olan "Boazlar Stats"ne gre Boazlar btn devletlerin harp gemilerine kapal idi. Rusya'nn emeli ise: Boazlarn btn devletlere kapal tutularak ancak Rus harp gemilerine almas idi. 1833 "Hnkr skelesi" anlamas bu hususta bir emsal (precedent) tekil ediyordu. Rus diplomasinin yeni bir "Hnkr Iske-

108

lesi" anlamas akdi iin yeni bir frsat bekledii de aikrd. Nitekim stanbul'daki Rus elisi Nelidov 1891 de bu maksatla bir teebbste bulunmak istedi. 1891 yl Austosunda Sultan Abdlhamid II. ile Nelidov arasnda cereyan eden gayet gizli konumalar muhakkak ki "Boazlar Meselesi" ile ilgili idi. 1 Sultan Abdulhamid'in istei zerine bir Rus Generali anakkaledeki tahkimat tefti etmitir. Sultan'n bu mzakerelere sorumsuz baz kimseleri kartrd da anlalyor. 2 iddia edildiine gre: Rus ve Fransz elilerine baz ok mahrem eyler Sultan tarafndan gayri mes'ul kimseler vastasiyle ulatrlmt. Mamafih Nelidov'un bu yoldaki teebbsleri, yani "Boazlar Stats" nde Rusya lehine baz deiiklikler yaplmak istenmesi Abdlhamid II. in muvafakat etmeyiinden tr bir neticeye balanamamt. ngiltere'nin tasvibi olmadan Boazlar Statsnde bir deiiklik yaplamyacan gayet iyi bilen Osmanl Padiahnn, bu hususta Rusya'ya kar direndii muhakkaktr. Mamafih 1892 ylnn ilkbaharnda Ruslarn ni bir basknla Boaz' ele geirmek istedikleri biliniyor. 3 Bu maksatla baz asker hazrlklar yaplmakta olduu ingiliz istihbarat tarafndan renilmiti. Bildirildiine gre: Yirmi bin Rus askeri Boazlar mntakas- na karlacak ve Rus donanmas da bu harekete katlacakt. Bunun zerine ingiliz amirallii Ruslarn bu yoldaki teebbslerinin nasl nlenmesi gerektii hakknda iki mtehasss zabitin fikrini dahi sormutu. 8 Haziran 1892 tarihindeki ingiliz kabinesinin toplantsnda "muhtemel bir Rus hareketi" mzakere konusu olmutu. 4 Bu mnasebetle Bavekil Lord Salisbury tarafndan sunulan muhtrada "Ruslar'n hali hazrda istanbul'a kar harekete geebilmeleri iin ne karada ve ne de denizde yeterli hazrlklar olmad cihetle byle bir harekete ihtimal verilmedii" belirtilmiti. 5 Mamafih "ingiltere siyasetinin en az krk yldan beri Rusya'nn istanbul'u ele geirmesi-

1 Sir W. White to Salisbury (Secret) Constantinople August 28,1891: Most important questions under discussion very secretly betvveen the Palace, the Grand Vizier, and Mr. Nelidow; I sholud say vvithout any hesitation that it was the question of Straits. P. R. O. F. O. /78. Ayni y. Cabinett Papers 37/30. September 8, 1891. 2 White to Salisbury, Aug. 28. 1891. P. R. O. F. 0./78.4 Bruxelles de "LeNord" gazetesinde (25 juillet 1891) kan ve "Rusya iin hayat meselenin" Boazlarn baka Devletlere kapal tutulmas gerektii iddias, Londra siyasi mahfillerinin dikkat nazarm ekmi ve ngiliz Hariciyesini harekete geirmiti. 3 KA t. 4-5 (1931) s. 51. 4 P.R.O./F.O. Cabinett Papers 37/31 (1892). 5 Ayni y. No. 10 (Most confidential).

109

nc kar durmak esasna daynd cihetle, b u n d a n byle de bu hususta ok dikkatli olmak gerektii" 1 zerinde durulmutu. Ruslar, hakikaten 1892 de stanbul'a n i bir baskn iin hazrlkl deillerdi. Bu yoldaki teebbsn daha sonraya braklmas uygun grlm ve hazrlklar durdurulmutu. R u s hkmetinin 1892 den sonra, Trkiye'yi teskin edecek bir siyaset takip ettii grlyor. ngiltere'nin hilfna olarak, galiba "Ermeni reformlar" zerinde Babli'yi tazyik etmiyordu. Sultan Abdlhamid I I . in bundan memnun kald ve Rusya'ya bir daha "yaklamak" istedii biliniyor. 2 Bu yaklamak siyasetinin birka vl nce Rusya'nn mttefiki oluveren Fransa vastasiyle yaplmak istendii de anlalmaktadr. ddia edildiine gre: Sultan Abd l h a m i d II., Ruslarla ok yakn bir mnasebeti olan Salih M n i r Bey i Paris'e eli gndermek suretiyle, bu yolda baar temin etmek istemiti.' Babli'de mhim bir mevki igal eden Salih M n i r Bey ok i y i Franszca bilirdi vc bir mddet nce Paris'e gnderilmi ve orada baz Fransz gazetelerini. Sultan Abdlhamid II. aleyhinde neriyat yapmamalar iin satn almt. Salih Mnir Bey'in para karlnda Ruslara "casusluk" yapt da iddia edilmitir. 4 te bu gibi bir kimsenin 1895 yl sonunda Paris'e eli olarak gnderilmesi, stanbul'daki diplomatik mahfillerde birok tefsirlere yol amt; stanbul'daki sylentilere gre: Sultan Abdlhamid I I . i n Salih M n i r Bey'i Paris'e gndermesinin esas sebebi R u s hkmetince makbul bir kii olmasndan tr idi. Mamafih, byle bir mlhaza yannda esas sebebin, Salih Mnir Bey'in Paris'teki T r k eliliini bir hafiye merkezi haline kovmas istendii m u h a k k a k t r . N i t e k i m 1908 ylna kadar devam eden elilii mddetince Salih M n i r Bey'in tam raa-

1 Yine: Tle proccion of Constanlioplc fron Russia coquest has bee le urning point of the policy of tlis counlry for at leas forty years. and 10 a certain exLctt for forty years before hat... 2 stanbul'daki sve elisi Stenbock'tan sve Hariciye Nezaretine. Conslantionople, le 30 Decebre 1895. (Stockholm, Riksarkivet, Trcica 1891-9"). vol. 3.: II n'v a pas de tole que 1'attitude de la Russie, qu"clle soit pretnedites ou no a fourni un appui moral res fovl au Sultan qui n'est pas le seu! dans rc pavs considerer qu'apres tott la Trquie ferait bien en dernier cas de se plater sos i'eide de la Russie. 3 Ayni yerde. 4 Stenbock'tan Hariciye Nezaretine, le 30 decenbre 1895: el etatit generalemct cosidere l'cspion paye...

11(1

nasiyle Sultan Abdlhamid II. in Gen Trkler zerindeki jurnalcisi sfatyle hareket ettii bilinmektedir. 1 Salih Mnir Bey'in Paris'e gittikten sonra, Fransa vastasiyle Trk Rus mnasebetlerini dzeltmesi ve "yaklatrmas" yolunda her hangi bir faaliyeti dc malm deildir. Mamafih bunun iin artlar da elverisiz bir istikamette gelimiti. Az sonra Trkiye'de balayan "Ermeni kargaalklar" Trkiye ile Rusya'nn arasnn bsbtn almasna sebeb olmutu. E r m e n i k a r g a a l k l a r v c R u s l a r n 1896/7 d e s t a n b u l Boaz (Bosfor)na baskn hazrlklar Dou-Anadolu vilyetlerinde ve Adana evresinde, saylar bir milyonu aan Ermeni yaamakta idi. Bunlar hi bir vilyette ahalinin 1 jy ini tekil edecek kesafette deillerdi; 2 ancak baz evrelerde, mesel Harput'ta olduka kalabalktlar. Seluklu ftuhatndan beri Trk hkimiyeti altnda yaam olan bu kavmin byk bir ksm ermcniccvi dahi unutmu, trkevi "Anadil" olarak benimsemiti. 800 yldan fazla bir zaman yan yana yaamann tesiriyle bu Ermeniler tamamiyle "Trklemilerdi", ancak Hinstyanl (ErmeniGregoryen) muhafaza etmekle Mslmanlardar ayrlyorlard. Ermeni alfabesini kullanmak zere Trk dilinde neriyat yapmakta idiler. Mamafih Trk snrlarnn dnda kalan ve uzun zaman ran'a tabi olan Emiyadzin ve Erivan evresindeki Ermenilerle, Bat Avrupa merkezlerinde ve bilhassa Venedik'teki Ermeniler kendi dillerini ve geleneklerini muhafaza etmilerdi. Ermenilerin ruhan reisleri (Katolikos)'nin bulunduu Emedziyan ehri, din ve kltr merkezi idi. 1804 de ran ile sava mteakip. Erivan ve evresinin Rusya'nn eline gemesi ile Ermeniler zerinde Rus hkimiyeti balad. Rus hkmeti Ermenilerin kendi ftuhat emelleri iin gayet iyi bir alet

1 "kdam" gazetesi (28/8/1908) (Salih Mnir Beyin elilikten istifas mnasebetiyle)" "Sefirlik deil, devri istibdad ve sabkn Paris'te hafiye acentah ifa eti olduunu" yazmt. 2 Sir A. H. Layard to lle Scretary of State. Costontinople April 27, 1880: must not be forgotten tlat ley form lle miorily, and i aty distrits very snall minoriy of lle populaion. P. R.O./ I'. O./ 78. 189.") te Atadoluun etnogafik durumuna ait: Repon of the |K>pulatiou of Asia Mior. 1'. R. O./F. O. Cab. l'apers 37/38 (List of Cabinett Papers) 3~> pp. ad naps.

111

olabileceklerinin ksa bir zamanda farkna varm ve onlar bu yolda kullanmaa balamt. 1828/1829 Rus-Trk harbinde Rus kuvvetleri Erzurum'a kadar ilerledikleri ve Ermenilerle meskn sahay igalleri altna aldklar zaman, Trkiye'deki Ermenilerle Rus makamlar arasnda ilk temas hasl olmutu. Bu mnasebetle Ruslar, din bakmndan kendilerine yakn saydklar Ermenileri Trklere kar kkrtmaktan geri durmuyorlard. Zaten bu sralarda Rus ordusunda hizmet eden Ermeniler de oktu; onlar da bu hususta Ruslara vasta oluyorlard. Hele 1854/1855 Rus-Trk (Krm) savanda Rus kuvvetleri, Ermenilerin dc oka yaadklar Kars ehri ve evresini igal ettikten sonra, Ruslarla Ermeniler arasnda yakn mnasebetler bsbtn artmt. Zaten sava balar balamaz Trk tcb'as birok Er- meninin Ruslar tarafna getii, Ruslara casusluk yaptklar ve menfaat karl trl hizmetlerde bulunduklar biliniyor. Onlarn bu halleri ise, Osmanl Padiahnn teb'alar olmalar hasebiyle, dorudan doruya "ihanet" mahiyetinde idi. Ermenilerin bu "ihanetleri" karsnda gerek yerli Mslman ahalide ve gerekse hkmet makamlarnda, Ermenilere kar itimatszlk ve nefret hislerinin kk salmaya balayaca tabii idi. Anadolu'da ky, kasaba ve ehirler ve bilhassa stanbul'da yaayan Ermeniler, Osmanl Devleti'nde tatbik edilen usul ve nizam, hem de alkanlklarndan tr mreffeh bir hayat srmekte idiler. Bir kere Osmanl kanun ve nizamlarna gre Ermeniler dinleri ve yaaylar hususunda tam bir serbestiye maliktiler. Askerlik mkellefiyetleri yoktu ve Ermeniler'e konan baz mkellefiyetler ise gayet hafifti. Anadolu slm ahalisi, Trk kylleri, askerlie alnarak devletin mdafaasnda hayatlarn harcarlarken, Ermeniler kendi ky ve ehirlerinde i ve gleri banda brakldklarndan, Trk ahaliye nisbetle, madd refahlar ok daha yksekti. Yani onlar ayn yerdeki Mslmanlarla mukayese edilemiyecek kadar rahat bir hayat yaamakta idiler. Ticaretle ve her trl zanaatle megul olmalar hasebiyle, bilhassa stanbul'da ok zengin Ermeni tremiti. te byle bir refah iinde bulunan ve yzlerce yl Trk-Mslman- larla yan yana "kardee" yaam olan bir zmrenin Osmanl Dev- lcti'nc kar ihanete balamalar ciddcn alacak bir eydi. Osmanl Devletinin her sahada sukuta yz tutmaya balamas ve idarede sakatlklarn belirmesini mteakip, slm ahali gibi Ermenilerin de ikyet edebilecekleri hallerin zuhur etmesi bir gerekti.

111

Devlet memurlarnn basks, rvet, baz haksz muameleler vuku- bulmakta idi; fakat btn bunlar fazlasiyle Mslman ahaliye de amildi; Mslmanlar da ayn hallerden ikyet etmekte idiler. Fakat Mslmanlardan kimse Devlete kar "ihanet" etmeyi aklnn ucuna bile getirmiyordu. Mamafih Ermeniler arasnda da ihanet hareketinin balamas ve gelimesi, daha ziyade, dardan ve bilhassa Rusya'dan gelen kkrtmalarn bir neticesi olduu bilinmektedir. Dou Anadolu'da vuku bulan Rus istils ve Rus igali srasnda bu yoldaki faaliyetler iin ok elverili bir zemin yaratlmakta idi. Yunan, Srp, Karada ve Bulgar "Ihtillci"lerinin Osmanl Devleti'ne kar ayaklanmalar rnek tutulmak suretiyle, bu defa Ermeniler arasnda da bu gibi hevesler belirmee balamt. Bir taraftan Rusya'dan, dier yandan Avrupa ve hatt Amerika'dan gelen tesirlerle, Anadolu'daki Ermeniler arasnda da ayaklanma hareketi balamt. 1862 de Zcytun'da, 1863 de Van'da, ve 1865 de arsancak'taki ayaklanmalar, Ermeniler'in artk Osmanl idaresine kar kafa tuttuklarn gsterecek mahiyette idi. Ayn zamanda Ermeniler arasnda, Osmanl idaresine kar koymak maksadyle, gizli tekilt faaliyetine geildi. Bu kabilden olmak zere 1872 de Van'da "Kurtulu Birlii" adn tayan gizli bir cemiyetin kurulmas bu gibi faaliyetin ilki idi. Rus ajanlar bir mddettenderi "Trk Ermenistan" adn verdikleri be vilayette k- k rtrna faaliyetlerine lz vermilerdi. Nitekim 1877/78 Rus-Trk sava knca bu kkrtmalarn hemen neticcsi grld. Binlerce Ermeni erkei Ruslar tarafna katlar ve Trklere kar savaa katldlar. Rus igali altndaki sahadaki Ermeniler aka Rus makamlar ile ibirlii yaptlar ve Mslman ahaliye birok zulm ve baskdan geri kalmadlar. Ermenilerin bu gibi hareketleri yerli Mslman ahali tarafndan elbette ho karlanamazd ve Ruslarn ekilip gitmesinden sonra, Ermenilerin tepki gsterecekleri beklenebilirdi. te bunu nlemek maksadyladr ki, Ruslar, gerek Ayastefanos muahedesinde ve gerekse Berlin Kongresinde, "erkcslcr ve Krtler tarafndan Ermenilere her hangi bir misilleme hareketi yaplmamasn" sulh artna koy

111

durmulard. Bir dc "Ermenilerin bulunduu yerlerde Babli tarafndan reformlar yaplmas" maddesi dc mevcuttu. Rusya, Ermenilerle meskn yerlere yaknl dolaysiyle, bu reformlarla ayrca alkadard. Rusya'nn bu ilgisi, phesiz insan hislerden deil, tamamiyle siyas maksatlarndan neet etmiti; zira, Rusya'da durumlarnn dzeltilmesi vc insanca yaamalar iin bir ok "reform" yaplmas gereken, Rus "mujikleri" de dahil bu kadar ok millet durup dururken, Rusya'nn Kafkas Dalarnn tesindeki "zavall" Ermenileri dnmesine ne hacet vard? Ermeniler tarafndan Erzurumda 1881 de gizlice kurulan "Vatan Mdafaa Cemiyeti" oradaki Rus Konsolosluunun bilgisi dairesinde i gryordu. Bu tekiltn maksad: Trk idaresine kar elde silh ile son damla kana kadar mcadele etmekti. Nitekim Trk makamlar tarafndan yaplan aratrmalarda, bu tekilta ait yerlerde silhlar ve propaganda evrak bulunmutu. Trkiye'nin baka yerlerinde de bu gibi tekiltn kurulmasna balanmt. Bunlar birbirleriyle ve Rus idaresindeki Ermenilerle temas halinde idiler. Amerika'ya g eden Ermeniler arasnda da "Trk dmanl" balam vc onlar da Trkiye'deki gizli Ermeni tekilatlar ile mnasebet kurmulard. Fakat Ermenilerin asl "kkrtma kayna" yine eskisi gibi Rusya idi. Rusya'nn esas gayesi: Osmanl Devleti iinde boyuna karklklar karmak vc bundan faydalanarak Trkiye'nin i ilerine karmak olduundan, Trkiye'deki Ermenileri kkrtmak faaliyeti Rus d siyasetinin ana prensiplerinden birini tekil etmekte idi. Ermeni kaynamalar, bilhassa 1887 dc kurulan "Gnak" vc 1890 da tekil edilen "Danaksutn" (Danak) komitelerinin faaliyete gemeleri ile hzland. Bilhassa Danaklar Trkiye'deki Ermenileri de "Mill Ermeni bayra" altnda toplamak maksad ile propagandaya giritiler, lltillci-konspiratif bir tekilt olmas hasebiyle Danaklar Trklere kar mcadelede iddet kullanmak, yani silhl ayaklanmalar hazrlamak yoluna saptlar. Nitekim bunlarn tevikiyle Anadolu'da, 1895 ylna doru Ermeniler tarafndan Mslman ahaliye kar saldrmalar ve ldrmeler balad. Sultan Abdlhamid II. tarafndan en yksek mevkilere karlan vc hatt uray Devlet azas olan baz Ermenilerin bu yer alt faaliyetine katl

111

dklar meydana karld. 1 Bu Ermeni saldrlar Devlet tarafndan bastrldnda, iddet kullanmak mecburiyeti basl olmu ve bir ok Ermeni de ldrlmt. Bu mnasebetle, bata Rus ve onu takiben Avrupa matbuatnda, "Ermeni Ktali" diye adlandrlan olaylardan fazlasiyle bahsedilir oldu. Berlin Kongresi'nde kabul edilen "Ermeni reformlar" bazen ngiltere vc bilhassa Rusya tarafndan ele alnmas itibariyle, Babli zerine bir bask konusu tekil etmesi ynnden mhimdi. Halbuki Sultan Abdlhamid II. ve etrafndakiler, talep edilen "rcform"larn Ermenilere tatbik edildii takdirde, Mslman ahaliye nisbetle ok kk bir zmre tekil eden bu Hristiyan kavmin, geni imtiyazlara sahip olaca kanaatnda idiler. Bu "imtiyazlar" elde eden Ermenilerin' git gide Osmanl Devletinden ayrlarak Rusya'nn kucana deceine de muhakkak nazar ile baklmakta idi. Mamafih Sultan Abdlhamid II., Ermeniler'e baz slahat yapmak taraftar idi vc bu maksatla 20 Ekim 1890 tarihinde (H. 1308) bir "irade" sdar etmiti; fakat biraz nce sylenen mlhazalarla bu "reform"lar boyuna geciktirilmekte idi. Halbuki Rusya bunlar zerinde durmadan srar etmekte ve bu maksatla Ermenileri boyuna kkrtmakta idi. Ermenilerin arzu ettikleri slahat yaplnca, daha baka reformlar talep cdecckleri, sadcce "refaha kavumalar" ile durmayacaklar aikrd. Ermenilerle meskn Dou Anadolu'daki be vilyetin Osmanl Devletinden ayrlmas yoluna gidilecei de muhakkakt. Bu gerekletii takdirde yalnz Erzurum deil Van, Mu, Harput vc Diyarbekir ve hatt Adana, Tarsus vc skenderun evrelerinin Trkiye'nin elinden kmasna yol alacakt. Bunun tatbikine alan Ermeni "ihtillcileri", Trk hkmeti ve Trk ahalisi nazarnda yalnl# "hain" deil, ayn zamanda tehlikeli unsurdular; bu sfatla vcutlarnn izalesi de bir zaruret halini almakta idi. Ermci ayaklanmalar vc saldrlar bastrlrken, dolaysiyle Ermenilere kar iddet kullanlm ve bir ou ldrlmt. Bu gibi hallerde arada gnahlar olmayanlar da grltye gidiyorlard. ki zmre arasnda dini ve mill hislerin galeyana geldii ve bilhassa

1 Talisin l'aa, Abiulhamit c Yld; hatralar, istanbul 1931, 111. y.

111

"ihanet" suu ortada bulunduu zamanda, frsattan istifade edip zengin Ermenilerin mallarn ve kymetli eyalarn ele geirmek imkn hasl olunca, sulularla birlikte gnahszlarn da ceza grmeleri kanlmaz bir hal olabilirdi. Fakat "Ermeni kargaalklar" ve "Ermeni ktalleri"ndc asl su, yine de dardan, Rusya'dan ve Avru- padan gnderilen ajanlar, yani Ermeni "ihtillcileri"nde idi. 1 Osmanl Devleti'nin banda duranlar, devletin btnlne kasteden "Ermeni iltillcileri"ne kar zaten baka trl hareket edemezlerdi. Nitekim dier memleketlerde de, bilhassa Rusya'da bu gibi hallerde, Trkiyc'dekinden birka misli kanl vakalar, tenkiller cereyan etmitir. XVIII. yzyldaki Bakurt kyamlarnn bastrlmas ve bilhassa 1916 da Trkistan'daki Krgz vc Kazak ayaklanmalarnn ok kanl bir ekilde tenkili, veya 1857/58 dc Hindistan'da ngilizlere kar yaplan "sipahi" (sepoy) ayaklanmasnn kanl bir ekilde yattrlmas vakalar zikredilebilir. Mamafih 1895 deki Ermeni kargaalklar srasnda Nelidov'un istanbul'a baskn fikrini tekrar ne srmesine ramen 2 Rusya tarafndan fazla bir protesto sesi ykselmi deildi, nk o sralarda Rus makamlar ile Rus idaresindeki Ermenilerin aras akt; buna sebeb dc: Rusya'da tatbikine allan "Ortodoks dini dnda kalan mezheplere kar bask" siyaseti icab, Ermeni-Gregoryen kilisesinin de Rus-Ortodoks kilisesine katlmasnn istenmesi idi. Halbuki Emiyadzin'dcki Ermeni "Katolikos"u ve Ermeni ruhanilerinden ileri gelenleri kendi mezheplerinde kalmak hususunda direndiler; bu yzden de Ermenilerle Rus hkmetinin aras ald. Bu defa Ermenilerden bir ou Rus siyasetinin Ermenileri "yutmak" yani Ruslar arasnda eritmek olduuna kanaat getirmilerdi; dolaysiyle Rusya'y^ kar gvensizlik belirmiti. Mamafih Ermeni kilisesinin Ruslar tarafndan rahat braklmas zerine aradaki soukluk giderildi ve eski scaklk iade edildi. Rus ajanlar yine eskisi gibi Ermenileri Osmanl Dcvleti'ne kar kkrtmak faaliyetine giritiler. Bu defa Anadolu'daki Ermeni saldrlar istanbul'a da sirayet etti vc Ermeni ihtillcileri tarafndan baz messeseler baslarak, stanbul'da birok Trk ldrld. Bu ise dpe dz Devlete kar

1 VVilliam I.. Langer, Diploman of Imperialun. 1890-1902 Secod cd. Ncw York 1950 pp. 1.Y1 vc devam. 2 KA . -5 (1931, s. fl.

111

meydan okumakt. te bunun zerinedir ki, Sultan Abdlhamid II. tarafndan Ermenilere kar ok zecr tedbirler alnmas emredilmi ve 1896 Austos'unda pheli grlen birok Ermeni ldrlmt. Bu hadise yine "Ermeni ktali" ad ile ok mbalal bir ekilde Avrupa ve Rus basnna intikal etmi ve Trkler aleyhine yine iddetli propagandalara sebebiyet vermiti. Bata Rus elisi Nelidov olmak zere, istanbul'daki yabanc elilerden bazlar, stanbul'da cereyan eden bu kanl hadiselerin Osmanl memalikin- de byk karklklara sebebiyet verecei ve bunlar neticesinde de Trkiye'nin yklp gideceine ait tahminlerde bulunmaa balamlard. Halbuki bu karklklar Nelidov'un tam istedii bir ey deil- mivdi? Bunlar olunca Rusya'nn her hangi bir bahane ile Trkiye'nin i ilerine karmak ve hatt Ortodoks veya istanbul'daki Rus teb'- asn himaye bahanesiyle istanbul ve Boazlara Rus askeri gndermek iin frsat zuhur etmi olacakt. Nitekim Nelidov tarafndan bu "Ermeni karklklar" srasnda St. Petersburg'a gnderilen ve stanbul Boaz'nn bir ksmnn Ruslar tarafndan ri bir basknla ele geirilmesini tavsiye eden yazs ayrca zerinde durulacak mahiyettedir. Nelidov'un daha 1882 ylnda "Boazlar ni bir basknla ele geirmeyi" tavsiye ettiini yukarda grmtk. O, bu grn daima muhafaza etmi ve her frsatta bunu gerekletirmek istemitir. 1882 de Rus Karadeniz donanmasnn zayf olmas yznden bu tasarsnn tatbiki imknszd; halbuki aradan on seneden fazla bir zaman getii iin, bu mddet zarfnda Karadeniz'de Ruslarn arlk hatr saylr bir donanmalar olmas beklenebilirdi. 1895 ve 1896 "Ermeni kargaalklar" srasnda ingiltere, Babli'yi tehdid maksadyle anakkale azna donanmasn gndermiti; ngiliz harp gemilerinin lcr an istanbul'a gelmeleri uzak bir ihtimal say- lamzd. Nelidov ite bu durumu bilhassa gz nnde bulundurarak, ngilizlerden nce Rus harp gemilerinin istanbul Boaz'na girmelerini tasarlayordu. Bu tahakkuk ettii takdirde, ar Aleksander IlI.n Kasm 1894 dc vaki lmnden sonra tahta geen Nikola Il.nn saltanatnn ikinci senesi, Rusya'nn "tarih gayeleri"ne ulamas gibi ok anl bir ekilde balam olacakt. Nelidov bu yoldaki grlerini Rus Hariciye nezaretine 6/18 Eyll 1895 tarihli yazs ile bildirdi 1 ve meselenin "Husus stiare Meslisi"nde grlmesini istedi.

1 Proekt zachmla Bos/ora v 18% g. (1896 da Boaziiin ele geirilmesi tasars) KA t. 4-5 (47-48) (1931), s. 55-50.

117

Tam o sralarda Rus Hariciye nazr Prens Lobanov'un lm zerine, geici olarak muavini ikin d ilerini idare etmekte idi. ikin stanbul gibi ehemmiyetli bir merkezdeki eliden gelen bir teklifi dikkat nazarna almamazlktan gelemezdi ve dolaysiyle bunu daha st kademelere ulatrd, ileme koydu. Nelidov ise tavsiyelerinin bir an evvel grlmesini istiyordu. nk az nce ar Nikola II.nn Londra ve Paris'i ziyaretinde, ar'n Rusya menfaatlar bakmndan pek de elverili olmayan bir takm maddelere muvafakat ettii anlalmt. 1 ar'n bilhassa Paris'teki temaslar hi de Rusya'nn lehine olmamt. Fransa, Trkiye'deki byk mal menfaatleri icab ve bilhassa Trkiye'den ok alacakl bir devlet sfatyle, Osmanl mparatorluunun btnlnn muhafazasn istemekte ve byk devletlerle bu hususta Trkiye zerinde mterek bir kontrol konmas siyasetini takip etmekte idi. Bunun icab olarak da, Trkiye'de "hi bir devletin tek bana harekete gememek prensibini" ar Nikola II.ya kabul ettirmi bulunmakta idi. ikin d meselelerde tecrbesi az olmas hasebiyle, Fransa'nn bu oyununa gelmiti. Halbuki Nelidov bundan Rusya'nn ne kadar zararl kacan, Boazlara kar harekette Rusya'nn elinin kolunun balanm olduunu hemen anlamt. Dolaysiyle ar' ve Rus hkmetini byle bir taahhtten vaz geirmesi gerektiine hkmetmiti. Fransa'dan baka ngilgere de buna benzer bir siyaset takip etmekte idi. ngiltere'nin stanbul'daki elisi, byk devletlerin elilerine nota gndererek, Osmanl memalikinde yaplmas gereken "reform"lar grmek zere stanbul'da sefirler seviyesinde bir "konferans" toplanmasn teklif etmiti (20 Ekim 1896). Bu toplantda, yaplacak reformlarn, Sultan'n baz salhiyetlerini taldid eder mahiyette ve gerekirse baz "zorlamalar" eklinde olmas kabul edilecekti; yani icabnda Sultan Abdlhamid II. tehdid almda bu "reformlar" kabule zorlanacakt. ngiliz tezine gre bu tarzdaki "reform"lar sayesinde Osmanl mparatorluunun btnln muhafaza etmek mmkn olacakt. Yani "reformlar" yaplmakla Sultan Abdlhamid II. in mstebit idaresine son verilecek ve Sultan'n salhiyetleri elinden alnacakt. 2 Halbuki tam bu sralarda Abdlhamid II. tamamiyle Rus nfuzu altna dm ve ngiltere'ye kafa tutmaa balamt. ngiltere'nin istedii manada reformlar

1 Ani y. s. 52. 2 KA t. 4-5 (1931) s. 53.

111

yaplacak olursa, Sultan'n Rus tesirinden kp yeniden ngiltere'ye yaklaaca muhakkakt. Dolaysiyle Nelidov, byle bir "konferans"a muvafakat etmekle beraber, Sultan'n salhiyetlerinin tahdidi ve reformlara "zorlama" konusunun ele alnamyacam bildirince, toplant fikri kendiliinden suya dt. Nelidov, stanbul'daki durum ve alnmas gereken tedbirler hakknda grmek zere St. Petersburg'a arlmasn bekledii halde, ar Nikola II. nn buna ilk nce pek de yanamad biliniyor. Mamafih ar'a istanbul ve Boazlar'n ele geirilmesinin cazip taraflar anlatlnca ve bunun yaplabilecei inandrlnca, Nikola II. Nelidov tarafndan ne srlen projeyi, 17/29 Kasm 1896 tarihinde tasvip etmiti. Bunun zerine Nelidov'un da St. Petersburg'a arlmas kararlatrlmt. Elinin gelmesi zerine 5/18 Aralk 1896 tarihinde "Husus stiare Meclisi" nihayet toplantya arld. ar'n bakanlk ettii bu oturumda, hariciye nazr, maliye nazr (YVitte), bahriye nazr vekili, erkn harbiye reisi, hariciye nazr vekili vc Nelidov hazrdlar. 1 ilk nce Nelidov'un 6/18 Eyll 1896 tarihli raporu okundu ve o sralarda istanbul'daki durum vebilhasssa ingiliz donanmasnn anakkale Boaz'n gemesi ile hasl olacak gelimeler zerinde duruldu; sonra: Rus harp gemilerinin sratle hareket ederek, istanbul Bo- az'na (Bosfor'a) girmeleri ve Yeniky ile ubuklu arasndaki sahay (Rusa tabirle "Yukar Bosfor'u") tutup, orada tahkimat yapmalar teklif edildi. Nelidov, stanbul'da karklklarn balamas zerine, Rus donanmasn harekete geirmek iin Karadeniz donanmas kumandanlna dorudan doruya tel ekmek ve donanmay harekete geirmek yolunda kendisine salhiyet verilmesini istemekte idi. Nelidov'un anlattklarna gre: stanbul Boazn'daki Trk bataryalar hem ok zayf hem de Trkler cesaret edemiyecekleri iin Rus gemilerine ate aamayacaklard. Fakat baannn en mhim art: Rus donanmasnn byk bir sratle harekete gemesi ve btn bu ameliyenin bir baskn eklinde yaplmas idi. Boaz'n "yukar ksm" ele geirilince, Rusya stanbul'u kontrol altnda bulundurabilecek bir stratejik stnlk elde etmi olacakt. Nelidov tarafndan ileri srlen bu proje, toplant tarafndan umum bir tasvip grmedi; buna bilhassa maliye nazr Kont Witte

1 KA t. 4-5 (1931) s. 53.

119

itiraz etti ve : "Byle bir teebbsn Rusya'nn bana birok i aacan, yani ngiltere, Fransa ve dier devletlerle harbe girmek tehlikesi douracan" syledi. 1 Bu tasary gerekletirmek iin lzumlu harp ve tat gemilerinin yeterli olmad da ortaya kt. Bilhassa, Nelidov'un istedii salhiyete itiraz edildi ve elinin bir teli ile Rus Karadeniz donanmasnn Boazlar'a kar harekete geirilmesinin doru olamyaca zerinde duruldu. Donanmaya hareket emrini ancak merkezin yani amiralliin verebilecei belirtildi. Mamafih Nelidov'un stanbul'daki durumu dikkatle takip etmesi ve
1 Ayn yerde, s. 64/65.

111

B o a z l a r a k a r 1900 d e k i b a s k n t a s a r s Rusya'nn Krm Harbi'ndeki malubiyeti ve "Paris Bar" artlar ile Karadeniz'de donanma bulundurmaktan mahrum edilmesinden sonra, Rusya'nn "Boazlara sarkmas ve Balkanlarda nfuzunu kuvvetlendirmesi" durmu deil, ancak geici olarak gevemiti. Rus asker ve siyas evrelerinin bu "tarih gayeleri"nden bsbtn vazgemelerine imkn ve ihtimal verilemezdi. Rus ftuhat ve yayl iin "stanbul ve Boazlar"dan baka dier birok cazip ve gerekletirilmesi daha kolay olan sahalar mevcuttu: Uzak Dou ve Trkistan. Trkistan'n kuzey bozkrlarnda ve ucu buca olmyan Sibirya'da zaten Rus yayh hi bir zaman braklmam, Rus balklar, avclar ve Rus Kazaklar vastasiyle "kendiliinden" (rusa tabirle: "stichiyno") devam etmiti. ou zaman Rus idare ve asker makamlarnn artk "Rus igali altna girmi olan" sahada resmen bir nizam ve idare mekanizmasn kurmaktan baka ileri kalmyordu. Zayf in Devleti, bu tarzda cereyan eden Rus yayln durduracak bir halde deildi. Trkistan Hanlklarnn da mukavemetleri kk bir kuvvetle ve ok ksa bir zaman iinde krlabilirdi. Bunun iindir ki, "Paris Bar"ndan az sonra, Rus yayl tabi mecrasn takip edermi gibi Uzak Dou ve Trkistan istikametlerinde sratle gelimeye balad. Uzak Dou istikametindeki ilerleme, Rusya'ya Pasifik Okyanusu'na balyacak olan "scak deniz'e" (Sar Deniz'e) ulamak arzusundan ileri gelmise, Trkistan'n istils da, birok bakmdan zengin ve geni bir lkeyi zaptetmek hevesi ve bilhassa Trkistan pamuunun ele geirilmesi isteinden domutur; yani Rusya'nn tam bir "emperyalist" siyaseti ile bal idi. ar Aleksander II. zaman (1855-1881) Rusya'daki bir takm i reformlar ve endstrinin gelimesi ile temayz ettii gibi, Uzak Dou'da Rusya'nn mnhasran diplomatik yollarla salamca yerlemesi ve bir de Trk-lslm lkesi olan Trkistan' ele geirmesi

121

ile de ehemmiyet kazanmtr. 1 Amerika'daki u i harp" dolaysiyle Rusya'ya "pamuk" ithalt durmutu. Halhuki Rusya'da bu sralarda sratle gelimee balayan tekstil endstrisi iin pamua iddetle ihtiya vard. Trkistan'da bol miktarda "pamuk" yetitii cihetle, bu defa Rus fabrikatrlerinin de tevikiyle, Rus asker evreleri, oktanberi gzlerini diktikleri Trkistan' ele geirmee karar verdiler. Zaten bu istikamette daha 1853 de baz asker teebbsler olmu ve Sr Derya boyundaki Ak Mescit ehri alnm, Rus mstahkem mevkileri yaplmt. Fakat hem Krm harbi dolaysiyle, hem de Kafkaslarda eyh amil'in at "gaz" henz bitmediinden, Rus kuvvetlerinin Trkistan'a sevkedilmesi mmkn olmamt. Kafkaslarn byk hrriyet mcahidi eyh amil'in (l. Medine'de 1871 de) idaresinde 1839 ylndanberi Dastan'da Rus ilerleyiine kar devam eden kahramanca mukavemet, buralara ok sayda Rus askerini balamt. een, Osetin, ngu, Balkar ve dier zmrelerin mukavemeti nihayet 1859 da krlm, eyh amil Ruslar'a teslim olmak mecburiyetinde kalm ve Dastan da tamamiyle Ruslarn eline gemiti. Bu defa serbest kalan Rus kuvvetlerinin Trkistan'a gnderilmesine imkn hasl olmutu. Bu sralarda Trkistan'da slam-Trk Hanl vard: Buhara Hive ve Hokand. Buhara Hanl bunlarn en by idi. Buhara ehri, Mslman skolastik zihniyetin yuvalar olan "medrese" leri ile mehurdu. Timur'un payitaht olan Semerkand ehri de ok mehur bir yerdi. Coraf durumlar ve tarih gelimeleri icab bu Hanlklar Avrupa'daki teknik ve ilm ilerlemelerden tamamiyle habersizdiler; dejenerelemi eski bir medeniyet ve Ortaalardan kalma nizam ve mstebit hanlarn idaresindeki bir dzen iinde yayorlard. Dolaysiyle bu Hanlklarn asker gleri Ruslarnki ile hibir surette mukayese edilemezdi. Mtemadi niza ve itilf ve birbirleriyle sk sk harp halinde bulunan bu Hanlklarn, dardan, mesel ngiltere tarafndan, kuvvetle desteklenmedikleri takdirde, Rus ilerleyiini durduracak durumda olmadklar aikrd. Nitekim 1865 de Ruslar Trkistanm ilerine doru sratle ilerlemee baladlar. General ernyayev'in kumandasndaki kk bir Rus kuvveti, 100.000 nfuslu olan Takent ehrini kolaylkla zaptetti. Bir

1 Trkistan'n Ruslar tarafndan zabtna ait Rusa, ngilizce, Almanca birok eser yazlmtr. Bu hususta: Reiner Olsza/George Cleinow, Trkistan, die politish- historicshen und vvirlschaftlichen Probleme Zentralasiens (Leipzig 1942) adl eserde (ss 43103) toplu bir bilgi verilmitir.

ka yl iinde Semerkand dahil, Trkistan'n birok ehri Ruslarn eline geti. Mamafih Buhara ve Hive ehirleri Rus istilsna uramamlard. Rus ftuhat ayn zamanda Dou Trkistan (in Trkistan) istikametinde de geliti ve Ruslar in'e tabi olan Kulca'ya girdiler. Rus tazyikine dayanamyan Buhara ve Hive Hanlklar, 1873 tarihinde akdedilen muahede ile Rus ar'nn himayesi altna girdiler. Hokand Hanl da tamamiyle ilga edilerek, arazisi Rusya'ya ilhak edildi. Rus ilerleyii Aleksander III. zamannda devam ettirilerek, Ruslar 1885 de Merv ehrini aldlar. Hatt Herat ve Afganistan da Rus istils tehlikesine maruz kald. Bu yzden ingiltere ile Rusya'nn aras ok gerginleti. nk Hindistan dahi Rus tehdidi altna dm oluyordu. Hatt bu yzden ngiltere ile Rusya bir harp tehlikesi bile geirdi. Bu suretle, Ruslarn Trkistan' igalleri, Afganistan zerindeki basklar neticesinde, ngiltere'nin en byk ve zengin kolonisi olan Hindistan'n Rus istilsndan korunmas meselesi ortaya km oluyordu. Hindistan'a kar yneltilen bu Rus tehdidi, uzun yllar boyunca ngiltere ve Rusya arasndaki mnasebetler zerinde daima tesirini gstermitir. Ancak 1907 de, Afganistan'n ngiliz nfuzu altnda kalmas Rusyaca kabul edildikten sonra bu mesele biraz yumu- amsa da, sonralar tekrar ele alnm ve bilhassa Sovyetlerin ilk yllarnda byk bir nem kazanmtr. Bu "Rus tehdidi" Hindistan'n 1949 de "istikllini" kazanncaya kadar yeni formller altnda devam ettirilmitir. Mamafih ngiliz-Rus rekabeti yalnz Trkistan-Hindistan meselelerine mnhasr kalmad. Ruslarn Uzak Dou'daki "scak deniz"e ayak basmalar da bu rekabetin bsbtn artmalna gtrd. Bilindii vehile XIX. yzyl ngilteresi "denizlerin hkimi" sfatyle, yeryznn her tarafndaki kolonilerini ve ngiliz menfaatlarn korumak yolunda byk bir titizlik gstermekte idi. in sahillerine de el uzatm olan ingiltere, tabiatvle buralara Rusya gibi byk bir devletin yaklamasn istemiyecekti. Halbuki Rus yayl Pasifik Okyanusu'na kmak yoluna girmiti. Daha 1741 de Rus' denizcilerinden (Alman meneli) Bering .Asya ile Amerika ktalar arasndaki "Bering Boaz"n kefetmi ve Ruslar Amerika ktasna, Alaska'ya ayak basmlard. Mamafih bu "buzlar ve karlar" diyarnda Rus kolonizasyonu gelimedi ve Rus hkmeti 1897 de Alaska'y Amerika Birleik Dcvletlcri'ne 7,5 Milyon dolara satmak suretiyle Amerika ktasndan ayan ekmiti.

123

Fakat Rus ilerleyii Sibirya'nn gneyine, "scak deniz" istikametinde geliti. Bu yoldaki Rus yayl, Rusya tarihinin ve ftuhatnn karakteristik vasfn tekil eden "nelir"leri takipten baka bir ey deildi. Nitekim 1850 lerden az sonra bir Rus-Kazak asker eks- pedisyonu Amur nehrini takip ile Japon denizi sahillerine ulat. 1858 de in ile yaplan bir anlama gereince de Amur nehrinin sol taraf, yani Sibirya'ya balayan imal ksm, tamamiyle diplomatik bir yolla Rus hkimiyeti altna girdi. Halbuki bu saha 1689 da (Deli Petro zamannda) in ile Rusya arasnda akdedilen Nerinsk Muahedesi ile, Ruslarn elinden alnarak in'e iade edilmiti. Bu suretle Rusya, 170 yl sonra tekrar vaktiyle ele geirmi olduu yerlere yeniden sahip olmutu. Rus ilerleyii Ussuri nehrini takiple gney'e indi ve Ussuri'nin mansabnda buz tutmayan bir liman olan yerde, 1860 da Vladivos- tok (Dou'ya hakim ol) ehri kurularak, buras bir deniz ss ve ticaret liman haline getirildi. Rusya bu suretle harp yapmakszn diplomatik yollarla ok geni bir sahay ele geirmi bulunuyordu. Sar Deniz vastasiyle Pasifik Okyanosu'na da ayak basm oluyordu. Sibirya'nn kolonizasyonu ve Uzak Dou'da Rus hkimiyetinin salanmas ise buralarn i Rusyadaki demiryolu ebekesi ile balanmasn zarur klmt. Nitekim Aleksander III. zamannda bu voldaki faaliyet ele alnm ve 1891 de "Transsibirya Demiryolunun" inasna balanmt. Mamafih Rusya'nn mal durumu buna elverili olmadndan, yol yapm ii ok yava gidiyordu. Ancak maliye nezaretine, Hollanda aslndan olup bilhassa Demiryollar idaresinde byk ihtisas sahibi olan, S. Witte getirildikten sonradr ki, birtakm mal tedbirler neticesinde mal durumun sratle dzelmesi ile Transsibirya demiryolunun inaatna 1896 dan itibaren hz verildi. Bu demiryolu 1902 de tamamland. Bunun ekonomik olduu kadar ve belki de ondan daha fazla, stratejik nemi bykt. Uzak Dou'nun elde tutulmas ve in'in de Rus nfuzu altna dmesi ite bu demiryolu ile mmkn olacakt. Fakat bu defa Rusya'nn karsna, hi beklenmedik bir taraftan mukavemet belirdi. "Ykselmekte olan gne memleketi'' yani Japonya Rusya'nn karsna mthi bir rakip olarak dikilmiti. Japon Adalar'nda yz yllardan beri kendi kapal hayatn srm olan ve "Tanr meneli" mikadolar tarafndan idare edilen Japonya, 1867 /68 ylnda bata Amerikan donanmas olmak zere, ingiliz ve Alman harp gemilerinin zoru altnda, memleketin kaplan-

111

n yabanclara amt. Japonya'nn banda duranlar, ancak "Bat tekniini" benimsemekle kendi varlklarn devam ettirebileceklerine kanaat getirmiler ve hemen bu yola sapmlard. alacak kadar ksa bir zaman iinde Japonya, Avrupa ve Amerika tekniini tatbike balam, endstrisini gelitirmi, harp gemilerini ve silhlarn kendi yapmaa balam, Bat usul ile ordusunu tanzim etmiti. Btn bunlar yaparken, Japonlar kendi mill kltr, gelenek ve yaay tarzlarndan hi bir ey feda etmemilerdi. Mikado sarayndan en aa halk tabakasna kadar lzumuna inanlarak giriilen bu Bat teknolojisini benimseme faaliyeti neticesinde, Japonya 1890 yllarnda, yani otuz yl iinde yeni bir kuvvet olarak Uzak Dou'da sahneye km bulunuyordu. Byle bir kuvvetin darack adalarda kapanp kalmas beklenemezdi. Er ge yaknlarndaki Kore ve in karsndaki adalara doru yaylmas ve Rusya'nn karsna rakip olarak kmas muhakkakt. Nitekim 1894/95 de vukubulan Japon-in savanda, modern silhlarla tehiz edilen ve ok iyi talim grm olan Japon askerleri kendilerine nisbetle ok byk r>ir kalabalk tekil eden inlileri yenmilerdi. Japonya, bununla Kore'deki nfuzunu salam oldu. in bu defa 1895 de Rusya ile gizlice bir ittifak akdederek, Japonya'ya kar bir Rus-in cephesini vcuda getirmeye muvaffak oldu. Bu ittifaka gre: in, Transsibirya Demiryolunun Manurya'dan, yani in arazisinden geirilmesini kabul etti. Halbuki in daha evvelki anlama ile, Manurya'nn tam gneyindeki Liatung Yarmadas'n ve Port Arthur (Dairen) limann Japonya'ya brakmay taahht etmiti. Fakat Japonlarn buray igaline Rusya, Fransa ve Almanya mani oldular. Bu defa, Port Arthur ehri ve liman 1898 de Ruslar tarafndan igal edildi ve burada bir deniz ss kurulmaa baland. Rusya, bu suretle "scak deniz"e daha da yaklam oldu. Ayn senede ngiltere, Fransa ve Almanya da in sahillerindeki muhtelif yerleri 99 yl iin "kiralamak" suretiyle igal ettiler. te bu trl yama zerinedir ki in'de Avrupallara kar taknlklar balad. "Bokser" isyan ad ile bilinen bu karklklarda birok Avrupal ldrld. Fakat, inliler, ngiliz, Rus, Alman ve Fransz donanmalar karsnda teslim olmak zorunda idiler. Avrupallara birok tazminat demek suretiyle ve kiralanan yerleri de muhafaza art ile bu karklklar sona erdi. "Bokser" ayaklanmasn bastrmaya katlan "yabanc" kuvvetler arasnda Japon harp gemileri ve askerleri de vard.

111

Port Arthur'un Ruslar tarafndan igali ve bir s haline getirilmesi, Manurya zerinden Ruslarn demiryolu yapmalar ve Bokser ayaklanmasndan sonra, demiryolu hattnn Rus kuvvetleri tarafndan igali netisesinde, Japonya'nn Kore'deki vc in'deki nfuzu Rus tehdidi altna dmt. Bu Rus ilerleyii ayn zamanda ngiltere iin de tehlikeli olabilirdi. Bununla ingiltere'nin in sahilindeki menfaatleri muhakkak zedelenecekti. te bu yzdendir ki, Japonya ile ngiltere arasnda, Rusya'ya kar mterek bir cephe teekkl etti. Bunun bir "ittifak" haline getirilmesi ancak bir zaman meselesi idi; nitekim 1902 de byle bir ittifak akdedildi, tki sene sonra da, Rusya'nn malubiyeti ile neticelenen Rus-Japon harbi kt (1904-1905). Rusya'nn bu malubiyeti, Japonlar tarafndan Port Arthur'un igali ve Ruslarn Manuryadan ekilmeleri, dolaysiyle Kore'de Rus nfuzunun yaylmasnn engellenmesi ile neticelendi. Bununla Rusya'nn Uzak Dou'da yaylmasna set ekilmi oldu. Japonya'nn bu yoldaki baarsnda ngiltere'nin destei de mhim rol oynamakla beraber, en mhim mil phesiz Japonlarn byk bir asker ve bahr kudret olarak Rusya'nn karsna kabilmeleri olmutur. Rusya, Uzak Dou ve Trkistan'da yaylma ve ftuhatla megulken, Osmanl Devleti'nin d siyasetinde byk bir deiiklik hasl olmutu; Sultan Abdlhamid II. in imdiye kadar d siyasette ngiltere ile muvazeneyi bozmamak iin bazen Rusya'ya dayanmak siyasetini takip ettiini grmtk. Osmanl Padiah bu defa, Avrupa'da veni beliren kuvvete, yani Almanya'ya dayanmak yoluna sapmt. Osmanl Padiahn bu yola iten en byk milin, phesiz, 1882 de ngiltere'nin Msr' igali olmutur. Sultan Abdlhamid II. in coraf bakmdan ok uzaklarda olan Almanya'dan Trkiye'ye hibir zarar gelmiyeceini de gz nnde bulundurduu muhakkaktr. 1885 de Von der Goltz (Paa)'nn Trk ordusunu slaha davet edilii, Almanya'ya yaklamann ilk belirtisi idi. Bunun sonraki en mhim tezahr de Almanlara Trkiye'de ekonomik sahada geni imknlar verilmesi ve, imtiyazlar tannmas oldu. Zaten Sultan Abdlhamid II. in "d siyaseti"nde, yabanclara ekonomik imtiyazlar tannmas daima byk bir rol oynamtr. Yabanc devletler bilhassa Trkiye'de "demiryolu inas imtiyaz"n almaa gayret ediyorlard. Nitekim 1887 den itibaren Anadolu'da demiryolu yapmak imtiyaz Deutsche Bank'a verilmee baland. 1898 de Kayzer Wilhelm II. in arka seyahati esnasnda Sultan Abdlhamid II. ile istanbul'da grmesi, Alman Kayzer'inin am'da syledii bir

111

nutkunda "kendisinin 300 milyon Mslmann hmisi olduunu" beyan etmesi, Trkiye ile Almanya arasndaki yaklamay bsbtn hzlandrmt. 1899 da Sultan Abdlhamid II. tarafndan verilen bir "irade" ile Almanlar "Badad Demiryolu"nu yapmak imtiyazn elde etmi oldular; 1 Almanya, bununla Anadolu'da ok byk bir ekonomik faaliyet sahas kazanm oldu. Bu ekonomik imtiyazlarn Almanlarn Trkiye'de siyas nfuzlarnn da artmasna yol a .ca aikrd. Almanlarn Trkiye'deki bu ekonomik baarlar Ruslar tarafndan ta batan kuku ile takip edilmiti. "Badad Demiryolu" imtiyaznn "Deutsche Bank"a vcrilecei ayias yaylnca, Rus siyas evrelerinde endie bagstermiti: Boazlarn da Alman kontrol altna dmesinden korkulmaa balanmt. te buna mani olmak maksadyle, Rus hkmeti Almanya ile "Boazlar"a ait bir anlamaya varmak istedi. Bu maksatla 1899 yl Nisan'nda Alman hkmetine resm bir teklif yapld. Bu teklifte: "Rus hkmetinin Osmanl me- malikinin btnln arzu ettii" bildirilmi, fakat "Boazlarda yabanc bir devletin hkim bir duruma gelmesinin Rusya'nn men- faatlar ile badaamyaca da" belirtilmiti. 2 Dolaysiyle "Boazlar zerinde nfuz tesisine alan yabanc bir devlete kar Rusya'nn harekete gemesi hakknn Alman hkmetince tannmas" istenmiti. Rusya, buna karlk Almanlarn Anadolu'da demiryolu yapmalarna kar gelmiyeceini beyan etmiti. Alman kanleri Blovv, Almanya'nn Rus isteklerini kabul edemiyeceini bildirdikten sonra, "Almanlarn Trkiye'deki faaliyetlerinin sadece ekonomik sahaya mnhasr kalaca" zerinde bilhassa durmutu. 3 Bu mnasebetle cereyan etmi olan diplomatik dcmarche'larn Almanlar tarafndan Sultan Abdlhamid II. e ulatrlm olmas kuvvetle mmkndr, istanbul'daki Alman elisi Marschall, ok mahir bir diplomat sfatiyle, Trkiye'de hem Alman nfuzunu yerletirmek, hem de ingiliz ve Rus nfuzlarn krmak hususunda byk bir gayretle almakta idi. 1900 yllarna doru gney Afrika'da ingiltere'nin bana byk bir dert kmas keyfiyetinin de, Trk-Alman yaklamasna hizmet ettii muhakkaktr.

1 "Badat demiryolu"na ait birok eser yazlmtr. Bunlardan bazlar unlardr: Edward Earle, Turkey, the great Powers and the Baghdad railuay, Nevv York 1923; A. \Volf, The diplomatic history oj lle Bagdadrailroad. Colunbia, Mo 1936; M. K. Chapman, Great Hritain and the Badad >ailway 1888-1914, Northampton, Mass. 1948. 2 W. Lager, Diplomacy of Imperialism, II, 640; storiya diplomatii, II, 137. 3 VV. La 11 ger, Diplomacy of Imperialism, 11. 640.

111

Gney Afrikadaki ngiltere'ye tabi "Transval Cumhuriyeti" ile ngiltere'nin arasnn almas ve 1899 da "Boer harbi" (Boer, Bur- Felemenke "kyl" demektir) ad ile bilinen byk atmann patlak vermesi, btn dnyada byk yanklar yapmt. Trkiye vc Rusya dahil btn memleketler ve hkmetler, hakszla urayan ve "hrriyetleri" urunda mcadele bayraklarn kaldran "Boer" (Bur-kyl) lere kar sempati beslemekte idiler. Mamafih hi bir hkmet ngiltere'ye kar aka cephe almaa cesaret edememiti. ngiliz
1 Tsarskaya diplomalya o zadaach Rossii m Vosloke (Rusya'nn Doudaki devleri hakknda arlk dip omasisi) KA, 5 (18) (1926), ss 6-9.

111

ile elde tutulabilmesi mmkn olacakt. Halbuki bunun iin pek ok paraya ihtiya vard ve ngiltere ile bir harp vukuunda byle bir ssn muhafazas da mkl olacakt. Binaenaleyh Rusya'nn bu gibi ie kalkmamas gerekiyordu. Karadeniz sahillerinde, mesel Bulgaristan'daki Burgaz'n bir Rus bahr ss haline getirilmesinden de bahsedilmiti. Buna baland takdirde, Burgaz'da sadece 2-3 harp gemisi bulundurmak kfi gelmez, Sevastopol'daki Rus donanmasn da oraya nakletmek gerekirdi. Bu yapld takdirde, Trkler kendilerini hemen tehdid edilmi sanacaklar ve stanbul Boazn sratle tahkime balyacaklard. Yani Burgaz'da bir Rus bahriye ssnn tesisi netice itibariyle Rusya'ya fayda salamyacakt. nk Rusya byle bir teebbse giritiinde, dier devletler de (bata tabi ngiltere ve Fransa) anakkale Boaz yaknlarnda kendilerine birer deniz ss yapmaa kalkacaklard. Murav'yev, "Rusya'nn Trkiye'deki en yakn gayeleri" konusunda ezcmle unlar sylyordu: "Rusya'nn mukaddes tarih vazifesi Istabul Boaz'nda yerlemesidir. Bunun gerekletirilmesi her itibarla husus bir mana tamaktadr. Bunun muhakkak surette gerekleecei ve bunun yaplmas lzumu herkesin uurunda o kadar yer etmitir ki, Rusya'nn Boazlar elde etmekten neler kazanacan isbata kalkmak beyhude yere gayeret sarfetmek olur." 1 Fakat Boazlar gibi mhim bir yerin ele geirilmesinden sonra doacak neticeleri de gz nnde bulundurmak gerektiinden, bu mesele hakknda dier ilgili nezaretlerin de fikrinin sorulmas icab- etmiti. Murav'yev'in yazd vehile "burada serdedilen mlhazalar hibir mnakaa gtrmez mahiyette idi; nk stanbul Boa- z'n ele geirmek iin her an hazr bulunmal ve oraya rakiplerden daha nce varlmal idi. Msait bir frsat zuhur eder etmez, veya yabanc bir devlet tarafndan stanbul Boaz'nm igali tehlikesi belirir belirmez, Ruslar, baarlarnda emin olarak, ni bir basknla Boaz'da yerlemee bakmal idiler." Bunun gerekletirilebilmesi iin ilgili nezaretlerden u cihetlerin aklanmas istenmiti: 1.stanbul Boaz'nn (Bosfor) igal edilebilmesi iin asker ve bahr hazrlklar nasl olmaldr? 2.Bu teebbsn n ve en emin tarzda yerine getirilmesi nasl olabilir?

1 Ayn yerde, s. 9-11.

111

3. imdiden Odessa ile Bulgaristan arasnda, tabii Ruslarn nezareti altnda alacak, bir tegraf hattnn yaplmas Izumlumucur? Murav'yev, bundan sonra, Anadolu'nun Karadeniz sahillerinde, Rus hududu istikametinde demiryolu yaplmamas ve hibir yabanc devlete imtiyaz verilmemesi babnda Rus hkmetinin Babli nezdinde teebbse girieceini de kaydetmiti. Bundan baka, stanbul Boaz'nn Trkler tarafndan tahkim edilmemesi yolunda gerekli teebbsler yaplaca da belirtilmiti. Bu muhtradan grld zere, Rus hkmetinin rahatn bozan cihet "Badad Demiryolu"nun inas iin Sultan Abdlhamid II. tarafndan bir iradenin verilmi olmas idi. Halbuki, Rus hkmeti, Almanya'ya Trkiye tarafndan tannan bu imtiyaz karl, Al- manyann da Boazlar meselesinde Rusya'nn stn durumunu tanmasn istemekte idi. Fakat Rusya tarafndan bu yolda yaplan bir mracaat, 1899 Nisan'nda Alman kanleri Von Blow tarafndan reddedildiini yukarda grmtk. Buna bakmakszn Rus hkmeti bu hususta srara devametti. Kayzer Wilhelm II. in babas, dedesi ve hatt Kayzer'in kendisi tarafndan Rus hkmdarlarna mteaddid defa verilen vdler hatrlatlarak, Almanya'nn bu hususta muvafakati alnmak isteniyordu. Bu "vd" gya, Boazlar'm mdafaas ve zaruret halinde istanbul Boaz'nn fiilen igali hakknn ancak Rusya'ya ait olaca" tarznda ifade edilmiti; yani Kayzer Wilhelm II. gya, vaktiyle istanbul Boaz'nn (Bosfor'un) Ruslar tarafndan igaline muvafakat etmiti. imdi ise bunun yeniden tasdiki istenecekti. Demek ki, Rus Hariciye nazr Murav'yev ve ar Nikola II., 1900 yl banda ngiltere'nin gney Afrika'da megul olduu bir srada, ni bir basknla istanbul Boaz'nn igalini cidd olarak dnmlerdi, tpk 1882 ve 1896 da Nelidov'un yapt gibi. Mamafih ilgili nezaretlerden alnan cevaplar Hariciye nazrnn grlerini desteklemekten uzakt. Bahriye nazr vekili (Trtov)nden gelen yazda u mtala beyan edilmiti: 1 istanbul Boaz'nda tahkimat yaplmamas, veya yaplanlarn yktrlmas teklifi biraz garip kaaca gibi, Trklerde bilakis phe uyandracaktr; nk buradaki tahkimatn kime kar yapld meydandadr. Mamafih, mademki ni bir basknla Boaz'n igali dnlyor; bunun iin en nemli ey toplarn ve atl askerlerin nakli iin elverili tat gemilerinin

1 KA, 1. 5 (18) (1926), ss 19-21.

111

yeterli sayda hazrlanm olmas lzmdr. Bir de mayn gemilerinin hemen hazrlanmas arttr. Halbuki Bahriye nezareti bunlar yaptracak mal imknlardan mahrumdur. Bu hususta Harbiye nezareti ile sk bir ibirlii yapmak icabedecektir. Vaktiyle smarlanan tat vastalar hal ina edilmi deildir. Yani Bahriye nezaretinden gelen u cevap: "Byle bir hareket ok muvafktr, ama tat vastalar olmad iin u anda yaplmas imknszdr" merkezinde idi. Harbiye nazr (sonralar Japonlara malub olan bakumandan) General Kuropatkin ise grlerini u szlerle ifade etmiti: "Yirminci yzylda Rusya iin en nemli gerein stanbul Boaz'mn Rusya tarafndan temelli olarak asker igal altna konmas olduu kanaatndaym. Bunun iindir ki, bu mhim gayenin gereklemesi yolunda btn hazrlklar ve tedbirlere bavurulmaldr." 1 Harbiye nazr bu hususta asker hazrlklarn ne olacana temas etmemi ve "Trk hkmetinin stanbul Boaz'n Rusya'ya terkine muvafakati iin hazrlanmasna" bilhassa ehemmiyet verdii grlyor. Kuropatkin'e gre : Bu yoldaki ilk admn "Trklerin Boazlar daha fazla tahkim etmelerini durdurmay kabulleri" olacana da iaret etmiti. Mamafih, Kuropatkin iin en mhim mesele Almanya'nn tutumu ve Kayzer VVilhelm II. in "Boazlar zerinde Rusya'nn hakkn tanyan vdi idi. Harbiye nazr Boazlar meselesinde muhakkak Almanya ile anlamak istiyordu. Uzak Dou'da Rusya'nn Japonya ile bir harp tehlikesi belirdii bir zamanda Rusya'nn Almanya ile anlamak isteyii taoi idi. Murav'yev'in sorularna en cidd ve yerinde cevap, mamafih, Rus maliye nazr S.VVitte tarafndan gelmiti. Hatrland zere, VVitte 1896 daki "Husus stiare Meclisi" toplantsnda da Nelidov'un Boazlar ni bir basknla igal fikrine kar gelmiti. VVitte, bu defa da ayn fikirde idi. Ona gre: Rusya'nn stanbul Boaz'm ele geirmesi ancak "kat bir Avrupa harbi" ile veya "Rusya'nn dier sahalarda byk fedkrlklar yapmas" pahas ile yaplabilecekti. 2 Yani, Witte, Rusya'nn Boazlar almas iin byk bir harbi (ingiltere veya -Almanya'ya kar) gze almas gerektiini sylyordu. VVitte, Almanlarn "Badad Demirvolu"nu Basra'ya kadar uzatmalarna mani olmak iin harekete geilmesini de tavsiye etmiti.

1 Ayn y. s. 22. 2 KA t. 5 (18), s. 24.

131

Rus maliye nazrna gre: Rusya'nn elde etmek istedii amalar imdilik Ruslarn diplomatik maharetine bal kalyordu; yani asker hareket deil, diplomatik vastalara bavurmak icabediyordu. Rus hariciye nazr dier nezaretlerden gelen cevaplardan u anda stanbul Boaz'na kar bir baskn hareketinin yaplamyaca kanaatna varmt. Fakat Murav'yev'e gre: Trkiye'ye Karadeniz sahili boyunca demiryolu yapmamay kabul ettirmek, stanbul Boaznn tahkim edilmesini durdurmak suretiyle, Rusya iin Boaz'n igali yolunda bir adm daha atlm olacakt. Bunun elde edilmesi de stanbul daki Rus elisinin maharetine bal olacakt, Rus hariciye nazr Kont Murav'yev'in bu "muhtras" 1900 ylnn tam banda yani Rusya'nn aktif olarak Uzak Dou ile megul olduu bir srada, ngiltere'nin gney Afrika'daki savandan faydalanmak suretiyle, "Boazlar Meselesi"ni bir rpda halletmek gerektiini aka gstermektedir. ar Nikola II. tarafndan da tasvip edilen bu tasar, mamafih, Rusya'nn o zaman buna gc yetmediinden, yani tat vastalar olmad gibi, ngiltere ile harbi gze almaktan ekindiinden bu tasan bir yana konmutu. Fakat Rusya, bundan sonra da "tarih gayesi"ni gerekletirmek arzusundan asla vazgemi deildi. Bu defa, biraz evvel belirtildii gibi, diplomatik vastalarla bu yoldaki faaliyetine devam edecekti. Murav'yev'in "muhtrasnda" belirtildii zere, Rus hkmeti Anadolu'nun Rus hududu istikametinde demiryolu yaplmamas hususunda Babli nezdinde teebbse geileceini bildirmiti. Bununla, Almanlara verilen "Badad Demiryolu" inas imtiyazna karlk olmak zere Rusya'ya da bir taviz verilmi olacakt. Nitekim stanbul'daki Rus elisi tarafndan Babli'ye bu hususta bir nota verilmi ve ksa sren mzakereler sonunda Sultan Abdlhamid II. 1900 yl Nisan'nda Rusya'y tatmin edecek bir taahhd imzalamak zorunda kalmt. Bu taahhtle. "On yl mddetle (yani 1900 den 1910 ylna kadar) Trkiye tarafndan Karadeniz sahilleri ve Kafkaslardaki Rus snn istikametinde demiryolu yaptrlmya- cakt, hibir yabanc devlete bu hususta imtiyaz verilmiyecekti." Bu suretle Ankara'nn tesinde, Anadolu'da, bundan byle demiryolu inasna giriilmiyecekti. Halbuki Franszlar bir mddetten- beri Karadeniz sahillerine bir demiryolu inas iin imtiyaz almay tasarlamlard; dolaysiyle bu yoldaki projelerden vazgemeleri icabediyordu.

111

Sultan Abdlhamid II. imkn mertebesinde Rusya ile arasnn almasn arzu etmiyordu. Hatt bu kadarla da yetinmiyerek, Rus kudretine dayanmak suretiyle, ngiltere ve Fransaya kar hareket serbestisini elde etmeyi dahi kafasndan geirdii olurdu. Fakat 1904 -1905 Rus Japon harbindeki Rus malubiyeti Abdlhamid- II. in Rusya hakkndaki gr ve gvenini deitirdii anlalyor. Bu malubiyet Rusya'nn zannedildii kadar kuvvetli olmadn ortaya koymutu. Dolaysiyle "Rusya'ya dayanmak" siyasetinin takip edilemiyecei dc anlalmt. Rusya'nn malubiyeti ile Boazlar ve Trkiye zerindeki "Rus tehlikesi"nin hi olmazsa bir mddet iin tavsvaca da muhakkakt. Sultan Abdlhamid II. ve Babli ricali bu bakmdan da rahata nefes almak imknna kavumulard. Mamafih, Japon yenilgesini takip eden "Rus ihtilli" ve ar Nikola II.- mn "merut idare" kurmak zorunda kalmas, Sultan Abdlhamid II. i muhakkak ki byk bir tel iinde brakmtr. Rus-Japon harbi Trkiye'de byk bir merakla takip edilmiti. Tabiatvle herkes Japonya'nn galip gelmesini diliyordu. Nitekim Japonlarn zaferleri hakkndaki haberler Mslman ahali arasnda sonsuz bir sevin uyandrmt; fakat matbuata konan iddetli sansr ve Rusya'y kzdrmamak endiesinden tr bu husus stanbul gazerelerinde pek belli edilmemi, matbuat mmkn mertebe Avrupa meneli haberleri nakletmekle yetinmiti. Bir de, Karadeniz Rus donanmasnn, Uzak Dou'ya gitmek zere Boazlardan gemesi meselesi de byk bir problem tekil etmiti. 1905 Mays ortalarnda, Rus donanmasnn, uima'da Japon donanmas tarafndan klliyen imha edilmesine ait teferruatl haberler gazetelerde neredilmi ve bu suretle Rusya'nn tam bir yenilgiye urad da aka anlatlmt. Manuri'deki Rus malubiyetleri hakknda da yine Avrupa meneli kaynaklardan teferruatl bilgiler verilmekte idi. Mamafih, Rusya'y tenkit veya kltc herlangi- bir yaz yazlmaktan ekinilmiti. Rusya'da ihtill knca, Sultan Abdlhamid II. in sansr bsbtn iddetlendi. "htill", (Merutiyet) szlerinin kullanlmas zaten yasak olduundan, stanbul gazetelerinde, Rusya'daki olaylar hakknda hemen hemen hibir ey yazlmyordu. Mamafih Rus ihtilli ve arln zaafa uramas hakkndaki haberlerin Msr ve Paris'te kan trke gazeteler ve yabanc "postalar' vastasiyle gizlice Trkiye'ye sokulduundan, olup bitenler hakknda etrafl bilgi edinilmekte idi. 1905 Rus "ihtilli"nin gen Trkler ve Trkiye-

133

deki Sultan Abdlhamid II. aleyhindeki kimseler arasnda mit uyandrd da muhakkakt. Dier yandan bu ihtillin Babli mahfillerinde de baz siyas nikbinliklere yol at da grlyor; Ruslarn hi olmazsa bir mddet iin Trkiye'ye kar tecavzkr maksatlarndan vazgeecekleri sanlmt. Halbuki, Rusya'da siyas hava sknet bulunca, Rus asker ve siyas evreleri derhal eski siyasete dnmek ve "Boazlar Meselesi"ni halletmek yollarn aramaa baladlar. Bir mddettenberi Avrupa'da teekkl eden "blok"lar Rusya'nn bu yoldaki faaliyetini hzlandracak mahiyette idi. Sultan Abdlhamid II. in tahta geiinden bir ka yl sonra Avrupa'daki byk devletler, bir ksm Almanya, bir ksm da ngiltere etrafnda olmak zere iki "blok"a ayrlm durumda idiler. Bu "blok"lama Abdlhamid II. in saltanatnn sonlarna doru son eklini bulmutu. Bu gelimenin Trkiye'nin de mukadderat zerine tesir yapaca muhakkakt. Almanya'nn sratle kuvvetlenmesi ve ingiltere'nin hkimiyetini tehdide girimesi bu gelimenin esas milini tekil etmiti. Bismarck tarafndan kurulan "Alman imparatorluu" sratle ilerleyen Alman endstrisi sayesinde, Avrupa'nn en kudretli asker devleti oluverince, bu halin Avrupa'nn mukadderat zerinde mhim tesiri olaca aikrd. Almanya, 1882 de Avusturya-Macaristan ve talya ile bir "l ittifak" (Ittifak- msellese) akdetti; bu ittifak 1887 de yeniletirildi; mamafih talya iin baz ihtirazi kaytlar kondu. 1870 de Almanya'ya malup olan Fransa, siyas yalnzlktan kurtulmann aresini arlk Rusyas ile yaklamakta buldu. Her iki devletin menfaati ve siyas hesaplar 1893 de Fransa ile Rusya arasnda bir anlamaya gtrd. Bu anlama, her iki memleketi Alman hcumundan korumak maksad ile yaplmt. Dier yandan Almanya'nn sratle ykselmesi ngiltere'de endie uyandrmaa balamt. Nitekim 1898 de Alman Reichstag'nn (Parlemcntosunun) "Donanma Kanunu"nu kabul, ingiltere'de byk tepkilere yol at. nk bu kanun gereince 1915 ylnda "Alman donanmas" ingiliz donanmasna kar koyacak kudrete gelecekti, ingiltere, bunun zerine, eski rekabeti bir yana koyarak, Fransa'ya yaklamak siyasetine giriti. Neticede 1903 de ingiltere ile Fransa arasnda "Entente cordiale" (samim anlama) akdedildi. Ayn zamanda, gittike byyen Alman kudreti karsnda, ingiltere ile Rusya arasnda da eski dmanlk ve rekabetler bir kenara itilerek anlamaya varlma yolu tutuldu. Bu kabilden olmak

111

zere 31 Austos 1907 de akdedilen anlama ile Afganistan ve ran meselelerinde her iki taraf tatmin edecek esaslar tesbit edildi. Afganistan'da ngiliz nfuzu Rusya tarafndan tasdik edilmi ve randa iki "nfuz sahas"na blnmt. Kuzey ksmnda Rus, gneyinde de ngiliz nfuzu hkim olacakt. Bununla hi olmazsa bir mddet iin Hindistan zerindeki Rus tehlikesi de giderilmi oluyordu. ngiltere ile Rusya dier baz maddeler zerinde de anlamaya vardlar. Mesel 1908 Haziran'nda ngiliz Kiral Edvard VII. bir Rus liman olan Reval (Fin krfezinde)de ar Nikola II. ile bulutu. Bu mnasebetle ngiltere ile Rusya arasnda Balkanlardaki durum ve bilhassa Makedonya'da yaplmas gereken reformlar zerinde durulduu ve anlamaya varld sanlyor. Bu reformlar tahakkuk ettii takdirde, Makedonya'nn "tam bir muhtar lke" haline getirilecek ve Osmanl Devleti'nden ayr dmesine yol almas mmkn olacakt. Reval'de ngiliz ve Rus hkmdarlarnn grmeleri Trkiye'deki yer alt faaliyetlerinin hzla gelimesine ve 1908 Temmuz- undaki "ihtilP'e yol at kuvvetle mmkndr. Reval'deki Rus-ngiliz grmeleri ve anlamalar Trkiye'de byk bir tepki yaratt. imdiye kadar ou zaman Trkiye'nin yanbanda bulunan ngiltere'nin Rusya ile anlamas, Trkiye'de ngiltere'ye kar itimatszln balamasna ve bilhassa Trkiye ile Almanya'nn bsbtn yaklamasna byk lde tesiri olmutur. Mamafih, Rus-ngiliz yaknl, aslnda Trkiye'ye kar ynetilmi deildi ve "Boazlar Meselesi"nde Rusya'y tatmin edici hibir maddesi yoktu. ngiltere (ve Fransa) mevcut "Boazlar stats"- n muhafazada srar ediyorlar ve Boazlarn yabanc harp gemilerine kapal kalmas prensibini bozmak istemiyorlard; yani Rus harp gemilerinin Boazlar gemesine ne ngiltere ve ne de Fransa muvafakat ctmiyeceklerdi. Halbuki Rusya'nn asl gayesi bu hususta kendi lehine bir deiiklik yapmakt. Rusya'nn 1907 dc ngiltere ile anlatktan ve Japonya ile aradaki gerginlii giderdikten sonra, bir mddet iin "gevetmi" olduu "Yakn Dou", yani "Boazlar ve stanbul" siyasetine yaniden hz vermek niyetinde olduu grld. 21 Ocak ,'3 ubat 1908 tarihinde, Hariciye nazr zvolski'nin riyasetinde toplantya arlan "Husus stiare Meclisi"ndeki grmeler bu hususta bir fikir verebilir.'

1 M. Pokrovskiy, Vestnik Kom. lost. del 1919, No.l. ss 19-25. E. Adamov, Kons-

tantinopot'i proliv (stanbul ve Boazlar) Moskva 1926. giri ksm. s. 8.

135

Bu toplantya banazr Stolpin (Stolypin), harbiye nazn yardmcs Polivanov, bahriye ve maliye nazr ile baz ilgili kimseler katlmt. Hariciye nazr Izvolski Rus siyasetinin esaslar hakknda bilgi verdikten sonra, Avusturya'nn Balkanlardaki nfuzunu tahkim ve yaymaa almasn anlatm ve galiba, "Boazlar Meselesi" ne de temas etmiti, lzvolski'nin baz Rus generallerinin tazyiki altnda bulunduu anlalyor; galiba, generaller "stanbul'u ele geirmek iin durumun msait olduunu" iddia etmiler ve hariciyenin ilgili makamlar nezdinde teebbsle, Boazlarn igali maksadyle hazrlklar yaplmasn istemilerdi. te bu mesele ibu "toplant" da grlecekti. Harbiye nazr yardmcs general Polivanov, lzvolski'nin izahatn dinledikten sonra : "Rus ordusunun istenilen dzende olmadn" belirtti. Bahriye nazr da: "Karadeniz donanmasnn u anda Boazlara kar harekete geecek bir halde olmadn" anlatmaa al. O sralarda, Trkiye'nin ran snrnda baz asker hareketlerde bulunduu haberi alnmt. Maliye nazr da : "Rusya'nn ran yznden Trkiye'ye kar harbe girimesinin Rus halk efkrnca iyi karlanmyacan" ne srd. Bunun zerine Izvolski tekrar sz ald ve toplantda hazr bulunanlara u sualleri tevcih etti: "Rusya, imdiye kadar sadk kald, fakat bundan byle Rusya iin arzu edilmeyen neticeler dourabilecei, kendini koruma siyasetini titizlikle devam etttirmeli mi? Yoksa, menfaatlanm icabnda kat' bir ekilde mdafaa etmesini bilen byk ve kudretli bir devletin nazrna uygun decek azimli bir dille konuabilmeli midir? "Yani, icabederse, Rusya, Avusturya'ya (ve Trkiye ile Almanya'ya kar) harbe kadar gidebilecek mi?" diye sormutu. Bu devrin en nfuzlu devlet adam olan banazr Stolpin, lzvolski'nin bu sorusuna kat' bir lisanla "hayr" cevabn verdi. Stohpin, "hali hazrda hariciye nazrnn azimli (kat') bir siyaset gtmesi hususunda (Rus hkmetinden) hibir destek gremiyeceini sylemeyi kendisi iin bir bor sayd" cmlesi ile balad szlerine yle devam etti: "Yeni bir seferberlik bizim iin henz iinden km olduumuz ihtill hareketlerine yeni g katacaktr. Byle bir anda maceralara atlmak veya milletleraras sahada teebbslere girimek olamaz. Bir ka yl sonra, yani tamamiyle sknete kavuunca, Rusya yeniden eski dili ile konumaa balayacaktr. Hali hazrda gdlen kendimizi

111

titizlikle koruma siyasetinin dnda bir siyasete kalkmak, anormal (akl banda olmyan) bir hkmetin sayklamas olacaktr ve byle bir siyaset slleyi dahi tehlikeye drecektir." Bundan dolaydr ki, banazr Stolpin, u ciheti aka ve kat' bir ekilde beyan etmeyi kendisi iin bir vazife addetmiti: (Azimli bir siyesetin harbe gtrmesi gz nnde tutularak), hali hazrda ne ekilde olursa olsun her hangi bir seferberliin yaplmasna imkn yoktur, dolaysiyle Rusya'nn kendi menfaatlerini korumas baka yollarla temin edilmelidir. Balkanlarda, ayet, cidd gelimeler vukubulursa, bunlarn giderilmesi sadece Rus hariciye nazrnn diplomatik maharetinden beklenmelidir. Stolpin'e gre: "Hali hazrda hariciye nazrnn elinde dayanak noktas olmyan bir manivela (kaldra) bulunmaktadr. Halbuki Rusya'nn nefes almaa ihtiyac vardr; ancak bundan sonradr ki, Rusya kuvvetlenecek ve kendisine lyk bir ekilde byk devletler srasnda yer alacaktr.'" Stolpin'in hu beyanat zerinde, mzakere edilecek bir ey kalmamt. Rusya'nn u anda harbe girmesi bahis konusu olamazd. Mamafih bu toplantdan sonra da baz asker mahfillerde, Tkiye- ye kar harp hevesinin hal yatmad grlyor. Bir hafta sonra yaplan baka bir toplantda bu cihet aka belli olmutu. 28 Ocak/9 ubat 1908 tarihinde "Devlet Mdafaa urasnda "Trkiye'ye kar harbe hazrlk" meselesi mzakere edildi. 2 lgili nezaretler ve makamlar mmessillerinin szlerinden, bu sralarda Trkiye'ye kar harbin kmasna imkn olmad kanaati hasl oldu. nk: Rus ordusunun madd cihetlerinin ok bozuk olduu anlalmt. Bundan baka: Rusya'nn i durumunun da bir harp iin asla elverili olmad da belli olmutu. Dolaysiyle: Siyas karklklara yol amas muhtemel her hangi bir d komplikasyon- lardan Rus hkmetinin mmkn mertebe kanmas gerektii aikrd. Ancak Rusya'nn mill uuru ve gururunu aka zedeleyerek, an ve erefini rencide edecek yabanc bir devletin hareketleri Rusya iin bir harp konusu tekil edebilecei zerinde duruldu. Toplantda bulunanlarn ou bu hususta hemfikirdiler. Bu suretle 1908 yl banda, baz mahfillerin arzularna ramen, Rus hkmet makamlar, Rusya'nn Trkiye'ye kar bir harp amasn doru bulmamlard. Harp balad takdirde Rusya'da yeni

1 E. Adamov, Konslanlitopol' i proliv, Giri ksm, s. 10. 2 Ayn y.

137

bir "ihtill" kmas endiesi bu hususta en byk engel tekil etmekte idi. Dier yandan Rus ordusunun zayf bir Trkiye'ye kar harbe girecek kuvvette olsa bile, byle bir harbe baka devletlerin de karacaklar endiesi (bilhassa Almanya'ya kar savaa girimek korkusu) Ruslarn daha ihtiyatl hareketi ihtiyar etmelerinde mhim bir rol oynad muhakkaktr. 1908 Haziran'nda, Reval'deki Rus- ngiliz grmeleri, mamafih harp taraftan Rus evrelerini yeniden harekete geirecek zellikte idi. Bu defa Avusturya-Macaristan ve Almanya'ya kar daha "azimli" davranmann mmkn olaca sanlyordu. Reval mlkatmdan hemen bir ay sonra, Rusya'nn Trkiye'ye kar ihtiraslarn kamlayacak gelimeler bagsterd: 1908 yl Temmuz ortalarna doru, Rumeli ve Makedonya'daki Trk ordusu saflarnda Sultan Abdlhamid II.in mstebit idaresine kar "ihtill" hareketi balad. Temmuz sonlarna doru bu hareket galebe ald ve 23/24 Temmuz (1908) tarihinde de Sultan Abdlhamid Il.in Osmanl lkesinde "Merutiyet" iln ettii haberi, dnyann her tarafna yayld. 1 Trkiye'deki bu byk deiiklik Rusya iin bilhassa nemli idi: Rusya'nn "Yakn Dou" ve Balkanlardaki nfuzunu kuvvetlendirmek ve yaymak iin yepyeni ufuklar alm olduu sanlyordu.

1 1908 Trkiye'deki htille ait ngiliz Devlet Arivinde (P. R. O.) ok kymetli malzeme mevcuttur: F. O. 371/544 ve 545. ayrca Rusa: Turetskaya rtvollsiya (Trk ihtilli) 1908 g. adyla Istanbuldaki ve Viyanadaki Rus elilerinin raporlar da neredilmitir: KA 43 (1930), 44 (1931) ve 45 (1931).

111

"MERUTYET"N LNINDAN BRNC DNYA SAVAINA KADAR TRK - RUS MNASEBETLER

Boaz'a (Bosfor'a) kars Rus tasarlar vc Rus harp gemilerine serbest geit salamak teebbs

1905 Rus ihtillinin Trkiye'de nemli tepkileri olduu muhakkaktr. htillci hareketlerle Rus an'nn taht sallandktan ve ar Nikola II.nn "merutiyet" ilnna zorlandktan sonra, ayn eyin Trkiye'de de yaplabilecei kanaati, istibdada kar mcadele eden zmrelerde bsbtn kuvvet bulmutu. Gerek Paris'teki Gen (Jn) Trkler ve gerekse onlarn Trkiye'deki taraftarlar"ttihatlar", Rusya'daki "ihtill" hareketini vc neticelerini merakla takip etmilerdi. iddetli sansr yznden Trkiye'deki matbuatta "Rus ihtilli" hakknda hibir ey yazlamyordu; fakat Avrupa'dan ve Msr'dan gelen ve gizlice datlan trke gazete, mecmua ve brorler vastasiyle- Rusya'da olup bitenler hakknda bilgi edinmek mmkn oluyordu. Sultan Abdlhamid II. ve yaknlar, Hariciye nezareti ve ajanlar vastasiyle Rusya'daki kanl olaylar, grevler, merutiyetin iln vc nihayet "Duma" (Parlemento)'nn toplantsna ait bilgi alabiliyorlard. Hariciye nezaretinden bu hususta baz eylerin stanbul- daki erkn ve rical arasna da intikal etmi olmas mmkndr. stanbul'daki yabanc postalarla, Avrupa matbuatnn geldii gz nnde tutulursa Rus ihtilli ve Rusya'daki olaylar hakknda bilhassa stanbul'daki aydn zmreler ve zabitlerin, yeter derecede haberleri olduu muhakkakt. te bundan trdr ki, Sultan Abdlhamid II. in Rus ihtillinden bilhassa kukuland ve endieye kapld da ai I V

139

krd. Rusya'daki "ihtill" dalgasnn er-ge Trkiye'ye de sirayet edeceinden korkulmaa baland. Dolaysiyle Sultan Abdlhamid II.in "ihtill"e kar birok tedbir ald ve bilhassa "jurnalcilii" (hafiye tekiltn) bsbtn arttrd biliniyor. Rus ar Nikola II.nn da "merut" idareye muvafakat etmesi zerine, monarik idarenin tek hakik mmessili olarak Sultan Abdlhamid II. Han kalm bulunuyordu. in garip taraf, ar Nikola Il.nn, Sultan Abdlhamid Il.den medet umduu ve Rus ihtillcilerine kar Trk Sultanndan asker istiyerek mra- catta bulunduu, baz Rus sosyalist mahfillerce iddia edilmiti. Rus ihtilline kar "yegne kuvvet" telkki edilen Sultan Abdlhamid II.e yaplan bu mracaattan tr, Avrupa'daki Rus ihtillci matbuatnda iddetli yazlar dahi kmt. Mamafih bu yoldaki iddialarn asl esas olmad anlalyor. Farz muhal ar Nikola II. tarafndan bu yolda bir mracaat yaplm olsa dahi, Osmanl Padi- ah'nn bunu yerine getirmesine imkn ve ihtimal verilemezdi. 1908 Haziran'nda, ar Nikola II. ile Kral Edward VII. arasndaki "Reval mlkat"nn, Makedonya'daki "reformlar"n douraca neticeleri yznden Jn Trkleri harekete geirdii ve Se- lnik evresinde "ihtillci" faaliyetinin hzland iddia edilmitir, ihtillin galebe almas ve 23/24 Temmuz 1908 de Sultan Abdlhamid II.in, 1876 "Tekilt- Esasiye Kanunu"nu yeniden yrrle koymas ile, Trkiye'de "ikinci Merutiyet" devri balam oldu. Selnik ve Manastr evrelerindeki Osmanl birliklerinde "kaynamalar" baladna ait St. Petersburg'a gelen haberler ve az sonra Trkiye'de "ihtill"in galebe aldna ait telgraflar, Sultan Abdlhamid II.in, 23/24 Temmuz'da (1908) "merutiyet" iln ettiine ait istanbul'dan alnan telgraflar, Rus hkmet evrelerinde aknlkla kark, heyecanla karlanmt. Mamafih baz mahfillerin bundan memnun kaldklar biliniyor; nk "ihtilaf'in sebeb olaca "i karklklar" Rusya'mn mdahelesine yol aacakt. Dier yandan, Trkiye'deki ihtill hareketinin Rusya'da henz tamamiyle durulmam ihtillci hareketlerini arttrmasndan endie edilebilirdi. istanbul'daki Rus maslahatgzar Selnik ve istanbul'daki vakalar hakknda, tafsilatl bilgiler yollamak suretiyle, Rus hariciye nezaretini vakti zamannda olup bitenlerden haberdar etmiti. Bu husustaki bilgiler, bilhassa Viyana'dan alman telgtaflarla da tamamlanmakta idi. Trkiye'deki rejim deiimi, Rus hariciyesinin Trkiye'ye kar imdiye kadar takip ettii siyasetinde hemen bir dei

111

iklik yaplmasn gerektirmemiti; bilakis, "merutiyetsin ilnna tekaddm eden haftalarda tesbit edilen siyasetin devam ettirilmesi isteniyordu. Bu kabilden olmak zere, ngiltere ve dier byk devletlerle mutabk kalnan "Makedonya'daki reform"larn devam ettirilmesi prensibi Rus hariciyesince kabul edilmiti. Hariciye nazr lzvolski'nin yardmcs ve "Makedonya mtehasss" saylan N. arkov (arykov, sonralar btanbul elisi) bilhassa bu gr savunmakta idi. arkov'un iddia ettiine gre: 1876 da Midhat Paa tarafndan hazrlanan "Tekilt- Esasiye Kanunun" da (Makedonya'daki) reformlar hususunda sarahat vard; dolaysiyle merutiyetin ilnndan sonra da yabanc devlet mahitlerinin bu "re- formlar"a gzclk etmeleri yerinde olacakt. 1 Rus hkmet mahfillerine yakn duran "Novoye Vremya" gazetesinde bu hususta yazlar km ve hariciyenin gr aksettirilmiti. 1905 Rus ihtillinde olduu gibi, bu defa Trkiye'de de birok meselenin "sokaa" intikal ettirilecei, yani karklklar zuhur edecei gr de Rus hkmet dairelerinde yaygnd. zvolski bu son grn altnda, Trkiye'de zuhur etmesi muhtemel olaylar karsnda Rusya'nn ne gibi siyaset takip etmesi gerektii ve icabnda ne gibi tedbirlere ba vurmas icabedeceini tesbit maksadyle, 21 Temmuz/ 3 Austos 1908 tarihinde, yani stanbul'da "merutiyet" ilnndan ancak on gn sonra "Husus stiare Meclisi"nde meseleleri ortaya koydu. 2 Bu toplantya u zevat katlmt: Devlet kontrolr (mfettii) Charitonov, harbiye nazr yardmcs Polivanov, erkn harbiye reisi General Poltsin, devlet mdafaa uras daimi azas General vanov, bahriye nazr Dikov, bahriye nezareti erkn harbiye reisi geici grevlisi Kaskov, maliye nazr yardmcs istyakov, Paris elisi (sabk stanbul elisi) Nelidov, stanbul elisi Zinov'yev. Bu toplantya, 1908 Ocak/ u- bat'ndakidcn daha fazla ehemmiyet verilmiti; bilhassa iki elinin bulunmas ayrca dikkat ekici idi. Hariciye nazr zvolski, oturumu atktan sonra, Trkiye'de cereyan eden vakalar anlatt ve "Rusya'y baz tedbirleri almaa zorlayacak" vakalarn Trkiye'de her an vukubulmas ihtimali zerine toplantdakilerin dikkat nazarlarn ekti. Nazr, bu durum karsnda, mevcut madd imknlar gz nnde tutularak bir hare

1 Mr. O' Brienne to Sir Edward Grey, St Petersburg, July 28, 1908 P. R. O/F. O. 371/544. 2 KA 6 (43) (1930), ss 44-45.

111

ket programnn tesbiti gerektiine iaret etti; bu hususta 1896 daki kararn gz nnde tutulabileceini de hatrlatt. O zaman, St. Pe- tersburg'dan gidecek ilk talep (emir) zerine Rus kuvvetlerinin Karadeniz filosuna mensup gemilc~e bindirilmesini dnd ve bu gemilerin hareketi tarihinin 1897 yd Mart'na kadar geciktirilmi olduunu hatralarda tazeledi; o zaman byle bir hareket iin gerekli kredilerin de salanm olduunu da szlerine ekledi. Rus hariciye nazrnn belirttiklerine gre, hadiselerin Rus hkmetini ni ve akn bir halde yakalamamas iin, "Rusya'nn kendi men- faatlarn mdafaaya hazr olmas gerektiini" beyan etti. zvolski, bunu mteakip, u andaki durum ve siyas gelimeler hakknda izahat verdi ve: "Hali hazrdaki durum pek de Rusya'nn lehine gelimemekle beraber, umum siyas gelimenin Rusya iin (evvelkine nisbetle) daha da msait olduunu" bildirdi. nk, ngiltere nceleri Rusya'nn Yakn Dou'daki emellerini boyuna baltalamaa alm iken, bundan byle (yani Reval mlakatndan sonra) Rusya'ya kar gelmiyecekti. Hariciye nazr bu noktaya ehemmiyet verdi. Rusya'nn, Trkiye'deki hareketlerinin dier devletlerle anlaarak yaplabilmesi imknlarndan bahsederken, Avrupa devletler camiasnn (yani ngiltere, Fransa ve Rusya'nn) Avus- turya-Macaristan ve Almanya'ya itimat edemiyeceklerini de belirtti. Rusya'nn menfaatlar gzetildii takdirde, Avrupa devletleri ile (Trkiye'ye kar) birlikte harekete zvolski de taraftard. Trkiye'de ok daha fena eylerin vukuu mmkndr; mesel Sultan ldrle- bilir veya yabanc devletlerin teb'asn tehlikeye drecek tam bir anari balyabilir; szn ksas vaktiyle in'de cereyan eden hadiseler Osmanl memalikindc de cereyan edebilir. te bu gibi artlar hasl olursa, birlikte hareket edilmesi iin devletler tarafndan yaplacak bir davetin kabul edilip edilmemesi hususunun zlmesi gerektii hariciye nazr tarafndan teklif edilmekte idi. Bunun zerine ilgili makamlarn gr belirtildi. Harbiye nazr, Baltk Denizinden zrhl iki kruvazrn Akdeniz'e gnderilebileceini, kn ise drt geminin devaml olarak Akdeniz'de barndrabileceini ve bunlar iin ayrca krediye ihtiya olmadn syledi. Bu harp gemilerinin sava kabiliyetleri durumu sorulunca, bahriye nazr "tamamiyle hazrdrlar" cevabn verdi. Mamafih, mzakereler sonunda, Rusya'nn tek bana bir k yapamyaca ve ancak dier devletlerle birlikte harekete geilecei ve bundan fazlasn yapamyaca anlald. Meselenin dikkat

111

ekici taraf da: stanbul Boaz'nn (Bosfor'un) "yukar ksm"mn (Bykdere ve kar yakas) igali iin imdiden hazrlklarn balamasnn tasvip edilmesi oldu. Toplantdakiler, hatt bu yoldaki hazrlklarn hzlandrlmas temennisinde bulundular. z volski'nin "Rusya'mn maceralara atlmasnn doru olmayaca" hakkndaki szleri toplantda tasvip edilmekle beraber, stanbul Boaz'nn "yukar ksm"nn igalinin nasl yaplabilecei asker temsilciler tarafndan teferruatiyle izah edildi. gal edilen mevzilerde Rus ktalarnn nasl tutunabilecekleri dahi anlatld. Mamafih byle bir hareketin Trkiye ile harbe giriildii takdirde baarlabileceinin pheli olduu da belirtildi. Toplantda bunun zerine, stanbul Boaz'nn, Trkiye'ye harp iln etmeksizin ve Trklerin Rus hazrlklarndan haberleri olmasna hi meydan vermeksizin, bar (yani baskn) yolu ile igali iin nasl hareket edilmesini tesbit edecek tafsiltl bir pln hazrlanmas da karar altna alnd. Grlyor ki, 1882 denberi Nelidov tarafndan ne srlen "ni bir basknla Boaz' ele geirme tasars" Rus erkn ve askerleri iin ok cazip bir hal aresi ekli olarak ikide bir ortaya atlyordu. Bu suretle, Trkiye'de "Merutiyet" ilnndan hemen sonra, Rusya, stanbul Boaz'n ele geirmeyi iyice aklna koymutu ve bunun iin msait bir frsatn zuhurunu beklemee balamt. ar Nikola II. da, kendisine tasdik iin sunulan bu toplant mazbatasnn altna 5 Austos (1908) gn, "tamamiyle muvafk buluyorum" (vpolne soglasen) erhini koymu ve imzalamt. 1 Bu karar gereince, ilgili Rus kurmaylar, bilhassa bahriye dairesi, Boazlara kar yaplacak hareketin plnlarn hazrlamak emrini almlar ve hemen bu ie koyulmulard. St. Petersburg'da alnan bu kararlardan ne ngiltere'nin ve lele ne de Babli'nin hibir haberi yoktu. Zaten Osmanl makamlarnn bu sralarda "Rus istihbarat" ile megul olmas imknszd; nk yeni rejimin ve yeni Sadrazamn yapmalar gereken o kadar baka ileri vard ki, bunlar yannda d meseleler arka plnda kalm gibiydi. Merutiyetin ilnndan iki ay sonra, Sadaret makamna getirilen seksenlik Kmil Paa, ahs temaylleri ve siyas mlhazalar itibariyle bir "Anglofil" di (ngiliz dostu). Londra'da uzun yllar Osmanl sefiri sfatyle bulunmas, ngiltere'yi yakndan tanmasna ve beenmesine imkn verdii gibi, ahsiyeti itibariyle de muhitinde

1 KA 6 (43) (1930) s. 45.

143

ok iyi bir tesir yapm. ngiliz devlet adamlar ve Kralienin tevecchlerini ve hatt itimatlarn kazanmt. te byle bir zatn Sadrazam oluu, merutiyet sonras Trkiye'nin nasl bir siyaset takip edeceini gsterecek mahiyette idi. Devletin siyas kontroln henz ele geirmemi olan "ttihat ve Terakk Cemiyeti"nin d siyaset prensipleri teekkl etrri deildi. Fakat liberal bir memleket olmas hasebiyle, ttihatlarn ngiltere'ye kar sempati besledikleri aikrd Trkiye'de "merutiyet" rejiminin iln ngiltere'de ok iyi karland; Istanbulda derin kk salm olan Alman nfuzunun krla- bilecei zannedilmi
111

yapmak zere nereye gittiyse, ahali tarafndan yolda hararetle alkland. ngiliz elisine kar yaplan bu sempati gsterileri Sultan Abdlhamid II. zamamnda iyice yerlemi olan Alman nfuzunu da krmaa matuftu. Nitekim gazetelerde bu yolda yorumlarda dahi bulunuldu. Avusturya-Macaristan'n Bosna ve Hersek'i ilhaka hazrland haberi Rus
1 sterreich-Ungams Aussenpolitik, 1908-1914. Diplomatische Aktenstske des sterreich- Ungarischen Ministerium des Aussern. \Vien ud Leipzig 1930. Bd I. No. 79, s. 86 ve devam. 2 storiya diplomatii, II, 191.

111

Alman haricye nazr, Almanya'ya baz tavizler verilmek karlnda Almanya'nn bu Rus isteine pek de muhalefet etmiyece- ini mphem ifadelerle anlatmaa alt. zvolski, Almanya'dan talya'ya geerek, Milano yaknndaki Desio kasabasnda, talyan hariciye nazr ile bulutu. talya bu sralarda Trablusgarb' igale karar vermiti; ancak bu hususta dier byk devletlerin tasvibini almak gerekiyordu. Nitekim zvolski bu hususta tam bir mzaheret gsterdi; talya'nn da Rusya'mn Boazlar zerindeki isteklerine kar durmayaca hususunda mutabakat hasl oldu. Mamafih talya'nn muvafakati aslnda nemli birey deildi; esas mesele ngiltere ve Fransa'nn tutumlarna bal olacakt. Nitekim Rus hariciye nazr bu devletlerin de muvafakatlarn almak maksadyle Desio- dan Paris'e hareket etti. Oradan Londra'ya gidecekti. zvolski Paris'e yaklarken bir istasyonda ald Franszca gazeteden, Avusturya-Macaristan'n Bosna-Hersek'i ilhak ettiini renince epey ard; 1 nk Aehrenthal byle bir kararn katilemesin- den nce Izvolski'ye haber vereceini vdetmiti; demek ki, Avusturya hariciye nazr Izvolski'yi atlatmt. Avusturya'nn tek tarafl bu hareketi ve 6 Ekim 1908 de Bosna-Hersek'i ilhak, Rus hariciye nazrnn "Boazlar rejimindeki deiikliin" behemehal yaplmas gerektii kanaatini bsbtn kuvvetlendirdi. zvolski, Paris ve Londra'da "Bosna-Hersek'in ilhak meselesi" nin "Berlin Kongresi" ni imzalayan devletler arasnda akdedilecek bir konferansta grlmesini teklif edecekti; haddi zatnda byle bir teklif Babli tarafndan ne srlecek bir teklifin desteklenmesi mahiyetinde olacakt. Fakat lzvolski'nin bu yoldaki gayretlerinin esas gayesi, Boazlar rejiminin Rusya lehine deitirilmesi iindi. Yani, Boazlardan Rus harp gemilerine geit hakknn tannmas istenecekti. lzvolski'nin Paris'teki temaslar tam bir baarszla urad. Fransz hariciye nazr M. Pichon, tatl ve "samim grnen" szleri ile Rus plnn destekler gibi konutu ise de, bu hususta fiiliyatta hibir ey yapamyacam, meselenin ancak Londra'da zlebileceini Izvolski'ye anlatmaya alt. Yani Fransann bu hususta tamamiyle ngiltere'ye tabi olaca anlalmt. Rus hariciye nazr, mamafih Paris'te iken, diplomatik bir hiy- leye ba vurmaktan da kendini alamad, lzvolski'nin Avrupa memle

1 Ayn y. II, 192.

111

ketlerinde dolaarak bir takm teebbsler yapt ve bunun her halde Trkiye (daha dorusu Boazlarla ilgisi olduu) Babli'nin dikkat nazarndan kamam olduu muhakkakt. Rus hariciye nazrnn bu temaslardan istediini elde ettii kanaatim vermek maksadyle, zvolski, daha nceden hazrlanm olan ve 6 Ekim 1908 tarihini tayan bir "muhtra"y Paris'teki Osmanl elisi Naum Paa'ya ulatrd. "Boazlar rejimi" nin Rusya lehine deitirilmesine ait olan bu "muhtra'y naklediyoruz: ".................Rusya bir kar toptak istemiyor ve Balkan Yarmadas'nda hibir eyde gz yoktur. Trkiye'nin samim dostudur. Onun yaamasn ve kuvvetlenmesini arzu eder. Tek dilei, Trkiye ile anlam olarak, onun menfaatleri ile, emniyetini bozmayacak bir ekilde Boazlara ait hkmlerin sadece hukuk mahiyette deimesinden ibarettir. "Berlin Muahesesi" ile teyit edilmi olan bugnk stat Karadeniz'e ne girebilen ne de kabilen Rusya'ya kar sarih bir hakszlk tekil etmektedir. Bunu Japon savanda iyice anladk. Bu durum devam ederse bize (yani Rusya'ya) donanma yapmak ve bulundurmak iin ok ar masraflar yklenecektir. Bana (yani Izvols- ki'ye) vlc geliyor ki, Trkiye dahil, Karadeniz'de sahilleri olan devletlerin bu ite bir imtiyaz olmaldr ve Boazlar bu devletlerin sava gemilerine ak olmaldr. Hlsa, Hnkr skelesi Muahedesi zamanndaki Trk-Rus mnasebetlerine geri dnmek istiyoruz. Bu gerekletii takdirde, Rusya, stanbul ve Boazlarda Trk hkimiyetinin devamnda birinci derecede ilgili bir devlet olacaktr ve ondan da artk oralara ne kendisinin, ne de baka bir devletin yerlemesinde hi bir menfaati olmayacaktr. Btn bunlar stanbul'da iyice anlalmtr ve Trkiye iin en iyisi, bu srada takip edecei yol hakknda, Rusya, Fransa ve ngiltere ile samim surette anlamaktr. Rusya, Trkiye iin daha baka tavizler verilmesine de hazrdr. Mesel "Kapitlsyon"Iar ve yabanc devletlerin murakabesi ilerinde (Rumeli'de ve Dou vilayetlerindeki slahat meselelerinde, Berlin Muahedesinin 23. ve 61. maddelerinin tatbiki hususunda) Rusya Trkiye'ye (mzaherette bulunabilir)".'

1 Yusuf Hikmet Bay ur, inklp tarihi, Ct I. s. 252/53.

111

lzvolski'nin bu -muhtras", temas edilen noktalar hususunda Fransz ve ngiliz hariciye nezaretleriyle grtkten ve onlarn muvafakatlar alndktan sonra, tanzim edilmi intiban yaratacak mahiyettedir. Yani, Babli'nin bu durum karsnda, Rusya, Fransa ve ngiltere ile anlamaktan baka kar bir yolu kalmad sylenmek istenmiti. Veyahut, Rusya ile babaa, kar karya mzakereye girimesi dc hatra gelebilirdi ki, Rusya'nn esas istedii de bu idi. Halbuki, bu sralarda zvolski Fransz hkmetinden dahi her hangi bir cevap almad gibi, St. James kabinesi ile de temas balam deildi. Mamafih. Rus hariciye nazr bu "yalan"n cezasn ekti, nk Londra'da dpedz bir red cevab ald.
111

Bunun zerinedir ki, zvolski, Bosna-Hersek acsn karmak maksadiyle, Avusturya'ya kar Balkan devletlerini birletirmek iin gizlice faaliyete giriti. Bu yoldaki gayretleri 191 o dan itibaren hariciye nazn Sazonov (zvolski ise Paris'e byk eli olarak gitmiti) tarafndan devam ettirildi. Bulgaristan ile Srbistan arasnda Makedonya yznden kan anlamazlk "Balkan bloku"nun teekkln boyuna engellemiti; bu blok ancak 1912 yl Mart'nda gerekletirildi. Mamafih byle bir bloktan ilk hamlede zarar gren Avusturya deil Trkiye oldu. nk Balkan devletlerinin gz diktikleri arazi Trkiye'nin elinde idi. 1908 ihtillinden sonra Trkiye- nin bsbtn zayf dmesi (veya grnmesi) Balkan devletlerinin ihtiraslarn kamlamakta idi. Az sonra grlecei iizerc, "Balkan Bloku" devletleri, Rusya'nn kontrolnden karak, kendi balarna hareket etmek yolunu setiler. Halbuki Rusya'nn "Balkan Bloku"nu tekil ederken, Trkiye'ye kar takip etmek istedii ve Rusya'nn menfaatlarn gzeten bir tutumu olacakt. 1908 Trk ihtillini takip eden olaylar ve Osmanl Devletinde sratle gelien zlme hareketlerilc Rus siyasetinin gerek Balkanlarda ve gerekse Dou vilyetleri meselesinde nem kazand muhakkakt. Trkiye'de rejim deiiklii, Rusya'da ar'a yakn evrelerde, umumiyetle muhafazakr zmrelerde tasvip grmemiti; Jn Trklere tedenberi "ihtillci" diye bakldndan, bu defa Trkiyede nfuz sahibi olan "lttihatlar"a da ayn gzle baklmakta ve kendilerinden phe edilmekte idi. Fakat Rus liberal evrelerinde, mesel "Kadet"lerde (merut demokratlar) ve sosyalistler arasnda, Trkiye'de Sultan Abdlhamid II. in istibdat rejiminin yklmasndan tr memnunluk beyan edilmekte idi. Hele Avrupa'daki Rus sosyalistlermlteciler, Trk ihtillini byk bir sempati ile karlamlard. Bu kablden olmak zere, Rus Sosyal-Demokratlarn sol (bolevik) kanadn tekil eden gurubun ba, Vladimir Ul'yanov (Lenin), svire'den bu hareketi tasvip eder yazlar yazmt. Rus matbuatnda, sansrn nisbeten hafif olmas itibariyle, Trkiye- deki hadiseler hakknda birok yaz km ve Rus aydnlar "Jn Trk" ihtilli hakknda bilgi edinmilerdi. Trkiye'deki bu "beyaz ihtill" yani kansz ihtill) Rus umm efkrnda derin bir iz dahi brakm ve gbta uyandrmt. Rus ihtillci ve yazarlarndan baz kimselerin Trk ihtillinin nasl seyrettii ve baar kazandn yerinde renmek iin stanbul'a geldikleri ve "ittihat ve Terakki"nin ileri gelenleri ile temas ettikleri dahi biliniyor.

111

Resm Rus makamlar, bata hariciye olmak zere Trkiye'de yeni rejime kar aka vaziyet almak deil de bir mddet iin bunu bilmemezlikten, grmemezlikten gelmilerdi. Fakat siyaset icab ve bilhassa ngiltere ve Fransa'nn aldklar durum karsnda, St. Petersburg'da deiiklik kendini gsterdi. Hariciye nazr zvolski, Avrupa seyahatine kmadan nce Rus eliliklerine birer sirkler gndererek, Trkiye'deki yeni rejim hakknda baz msbet grlerde bulunmutu. Sirklerdeki: "Eer Trkiye, Hristiyan teb'aya yeni devir aacak olan ve vdedilen reformlar yerine getirirse, Rusya tarafndan yalnz hayranlk deil, mzaheretini dahi garanti edecei" kayd Jn Trk evrelerinde Rusya hesabna ok iyi bir intiba uyandrmt. Fakat Rusya'nn destei muayyen artlara bal kalyordu; yle artlar ki, Trk hkmeti bunlar istese bile yerine getirecek bir halde deildi. nk Rumeli'deki Hristiyan teb'a alabildiine gemiyi azya alm ve her trl kontrolden km bulunuyordu. Mamafih Rus hariciye nazrnn bu yoldaki beyanlar ttihatlar arasnda ve Trk hkmet mahfillerinde "Rusya ile anlamak mmkn olaca" grn kuvvetlendirmiti. St. Petersburg'daki Osmanl sefiri Hsn Paa'nn azli ile (9 Austos 1908) yerine az sonra, "Rus dostluu ile tannan" Turhan Paa'nn tayini (25 Austos 1908) de Babli'nin Rusya'ya kar iyi niyetler beslediini gsteriyordu. Bu defa Rusya ile Trkiye mnasebetlerinin, daha dorusu iki komu devlet atasnda iyi mnasebetlerin kurulmas gerektiine ait stanbul ve St. Petersburg'da kan gazetelerde baz makaleler grlmee balad. Bu yoldaki ilk teebbs Trkler tarafndan gelmiti. "ikdam" gazetesinin ba yazar Ali Keml Bey, 1908 yl Austos ortalarnda stanbul'da bulunan mhim bir Rus ahsiyeti ile grm (ad bildirilmiyor) ve "Osmanl merutiyetine kar Rusyann tutumu" zerinde uzun boylu konumutu. Ali Keml Bey bu grmeyi ayr bir makale halinde "ikdam" gazetesinin 19 Austos 1908 tarihli nshasnda neretmiti. Makaleye gre: "Rusya'nn"Trkiye'deki merutiyeti desteklemesi gerektii" ve "iki memleket arasnda daha da yakn mnasebetlerin kurulmasmn yerinde olacan" belirtmiti. Ali Keml Bey, 1 Eyll 1908 tarihinde de "ikdam" da "Meru- tiyet-i Osmaniye ve Rusya" adiyle uzun bir makale yazd ve Rusya'nn "Trk merutiyetini desteklemesi gerektiini" belirtti. Bunun zerine bu konu St. Petersburg'da kan yar resm mahiyette olan "No-

111

voye Vremya" gazetesinde ele alnd. Bu gazetede kan uzun bir yaz "kdam" tarafndan aynen iktibas edildi (22 Eyll 1908). "Novo- ye Vremya" da "Rusya, memalik-i Osmaniyede idare-i cedidenin tesssn kemal-i hayrhah ile telkki eder, etmekle de mkelleftir" cmlesi ile balanan bu makalede, Rusya'mn srf "Slav kardelerin maruz kaldklar fena artlardan tr" Trkiye'ye kar harb- ettii anlaldktan sonra, "Kanunu Esas'nin iln zerine, Slavlarn durumu aslndan deieceinden, Makedonya'da slahat ilerine memur Rus zabiderinin dahi geri arlmalar eklinde Rusya'mn iyi niyetini gsterdii" kaydedildikten sonra, gazetede u cmleler yazl idi: "Hasl, slahat- lzimeyi istikll ile, serbest serbest yle izzet-i nefise gran gelir bir surette deil, fakat istedikleri gibi icra edebilmeleri iin ahrar- Osmaniyeye suhulet-i muktezay gstermekten geri kalmadk". Yani Rusya'nn Trkiye'deki yeni rejimi ve bilhassa Hristiyan teb'aya (bata tabii Slavlara) yaplacak reformlardan ok memnun kalaca belirtilmiti. Btn mesele ite bu reformlarn yaplabilmesine bal idi. "Novoye Vremya" bundan sonra, Trk-Rus mnasebetlerinin, 1475 den (yani Osmanllarn Krm' ele geirmelerinden) itibaren ok ksa bir tarihesini naklettikten sonra, Rus arlarnn 1486 da ve 1655 de Osmanl Padiahlarna kar Bat'dan gelen ittifak teklifini reddettikleri anlatlm ve Ruslarn, cenuba, yani "Karadeniz"e doru yrmelerinin aslnda Osmanllara kar bir hareket olmayp, sadece "Tatar yamalarn bertaraf etmek iin" olduu da kaydedilmiti. "Yine Ruslarn daima payitaht Salnanat- Osmaniyeye doru muttasl temaylleri imdiye kadar tebayi Osmaniyeden Slav kardelerimizin hkmete uraya geldikleri muamelat- nrev- dan inbias eyledi" ve "Rusya btn bu ahvale mebn Balkanlara kadar o suretle mdaheleye mecbur oldu" denilmiti. Yani btn kabahat Trk idaresinin ktlnde idi. Ruslar srf, "Slavlarn kurtanclan" roln zerlerine almlard. Bu Rus gazetesinin iddia ettiine gre: "ayet vdedilen btn slahat yaplacak olursa, Trk- ler-Ruslarda en halis ve samim dostlarn bulacaklard." Bunu mteakip, Trkiye'nin Rusya'ya bata meyve olmak zere birok ticaret eyas gnderebilecei, yani iktisaden byk menfaatler salayabilecei zerinde durulmu, Rusya'nn "Trkiye'de fazla ticar menfaatlan olmamakla beraber, Boazlar dolaysiyle Trkiye'ye kar ilgisinin byk olduu da kaydedilmiti. Makalenin sonunda da: Trkiye ile Rusya arasndaki mnasebetlerin yalnz dostluk

111

erevesinde kalmayp, hatt bir ittifaka kadar gidebilecei yazlm ve "ayet bu emeller kuru birer szden ibaret kalrsa, kabahatin artk sadece Ruslara atfedilemiyecei" de belirtilmiti. Bu suretle Rus gazetesinde Trkiye ile Rusya arasnda ok yakn mnasebetlerin kurulmas gerektii ve bunun yaplabilecei gr ortaya atlm oluyordu. "Novoye Vremya"da bu konu tekrar ele alnm ve Kasm 1908 ortalarnda buna ait tekrar uzun bir yaz kmt. 20 Kasm 1908 tarihli "lkdam"da nakledilen bu yazda: "Ruslar ile ittifak ve itilf arzusu ve ihtiyac hatt bizzat Trklerde de gnden gne artmaktadr... nk Trklerin memleketlerini asayie kavuturmalar iin sknete ihtiyalar vardr" demek suretiyle, bu sralarda Trkiye'de baz mahfillerde esmekte olan "Rus dostluu" havasn da aksettirmi oluyordu. "Rusya ile anlama" tavsiyeleri "kdam" dan baka, bu sralarda ok okunan ve Dr. Bahaeddin akir tarafndan karlan "u ra-yi mmet" gazetesinde olduu gibi, ttihat ve Terakki'nin organ saylan "Tanin" gazetesinde de bu gr tervi edilmekte idi. "ura-yi mmet" gazetesi, 28 Ekim (1908) ve 21 Kasm (1908) tarihli nshalarnda "Trkiye'nin Rusya'ya yaklamas gerektii" zerinde durmu ve bu gr ne sren Rus gazeteleri vlmt. Tanin gazetesi de ayn gr paylamakta ve "Rusya ile aradaki eski anlamazlklar braklarak, iki memleket arasnda bir yaknlk hasl olmas gerektii" belirtilmekte idi. "Novoye Vremya" gazetesinde Trkiye konusuna ait yazlar devam ettirilmiti. 2/15 Kasm (1908) tarihli nshada, "Rus siyasetinin dnm noktas" bal altndaki yazsnda, "Trkiye'nin Rusya, ngiltere ve Fransa ile ittifaka idlal edilmesi" temennisinde bulunmutu. Ayn nshadaki "Balkan ittifak" adn tayan bamakalede: "Trkiye bata olmak zere btn Balkan devletlerinin Avusturya'ya kar bir ittifak akdetmelerinin zarureti"nden bahsedilmiti. "Novoye Vremya" nn 5/18 Kasm 1908 saysndaki bamakalede de: "Eer biz Trkleri tutmaz (desteklemez) ve anlamazsak, onlar tabiatyle Avusturya'nn kucana atlacaklardr" denmiti. 30 Kasm/i2 Aralk (1908) taki bamakalede unlar yazl idi: "imdiye kadar hasta adam olan Trkiye'nin artk iyiletii grlyor; Trkler, btn dier milletler gibi kendilerine gnein altnda bir yer istiyorlar (yani haklarn talep ediyorlar)".

111

Rus gazetelerinden "Novoye Vremya"dan baka birka gazetede de Trkiye ile dosta geinmee ait yazlar kmt; bu gibi yazlar neredilmesinin Rus hariciyesinin Trkiye'ye kar siyasetini esasndan deitirmesi demek deildi. Hariciyenin bu hususta belli bir gr vard: Trkiye ile dostluk veya dmanlkla behemehal Boazlarn Rus nfuzu altna konmasn temin etmek. Ayn zamanda: Boazlarda byk veya kk yabanc bir devletin fazla nfuz kazanmasna veya yerlemesine mani olmak. te bu prensiplerin tatbiki ile Trkiye'ye kar lzm gelen siyaset gdlecekti. St. Petersbrg- dan Trkiye lehine ykselen en kk bir ses dahi stanbul'da byk yanklar yapmakta idi. Nitekim hariciye nazr lzvolski'nin 12/25 Aralk 1908 de "Duma" (Parlamento) da syledii ve d siyasetle ilgili nutkunda Balkanlar ve Trkiye'ye ait ksmlar, Trkiye'de ok iyi bir tesir yapmt. 1 zvolski, Rusya ile "Gen Trkiye" arasndaki mnasebetlerden bahsederken unlar sylemiti: "Trkiye'de icra edilen faaliyet-i slahatperverneye gelince, geen Temmuz aynda vukua gelen inklp, Balkan siyaset-i ummiyesinin hal ve vaziyetini batan baa deitirmitir. "Kanunu Esas" mslim ve gayri mslim btn ahalinin msavat- hukukunu temin eylemitir", izvolski, Balkanlardaki duruma temasla unlar sylemiti : "Bu devlet (Bulgaristan, Srbistan, Karada) kendi aralarnda ahlaki ve siyas bir birliin tekili hususunda kanaat getirmelidirler. Gayemiz bu devletleri birbirleri ile yaklatrmak, bunlarn mterek dertlerini tekil eden mill ve iktisad istiklllerini mdafaaya ve Trkiye ile birlemee (anlamaa) sevketmektir". 2 Yani Rus hariciye nazrnn bu szlerinden anlald vehile: Rusya Balkan devletlerinin Trkiye'ye kar deil, Trkiye ile birlikte harekete tevik ediyordu. D siyasetteki en sorumlu nir nazrn bu kabl beyanat, Trkiye'de ilgili makamlar ve matbuat tarafndan ok iyi karlanm ve belki de Balkanlarda balyan Trkiye aleyhtar hareketin durduralabileceine hkmedilmiti. Yukarda da iaret edildii zere, maalesef, Rusya'mn himayesi altnda tekil edilen "Balkan Bloku" ilk hamlede Trkiye'ye kar savaa balamtr. Yani lzvolski'nin 1908 yl sonundaki beyanatnn hibir deeri olmadn gstermitir. Mamafih Trkiyede "ihtill" ve "merutiyeti iln" sonras birok gelimelere yol at cihetle, bu hava Rusya'y "bak ve

1 Andr Mandelstam, Le ort de l'Empire Olloman, (Lausanne-Paris 1917) p. 55. 2 Ayn yerde, p. 55.

111

bekle" (vvait and see) siyasetini takibe sevketmiti. Baz hadiseler, bilhassa "Slav kardelerin" tutumlan "byk birader" in (yani Rusya'nn) dediklerinin dnda cereyan etmekte idi. Rus hariciyesi Trkiye'deki siyas gelimeleri dikkatle takip ederken, Rus liberal ve sosyalist evrelerde Trk ihtillini ok iyimser bir hava iinde karlamakta idiler. Rus matbuatnda ierde ve darda (emigrasyon- da) bu konuya ait yazlar eksik olmazd. Duma'daki "Kadet" gurubu stanbul'da Meclis-i Mebusan'm almas (o Aralk 1908) mnasebetiyle bir tebrik telgraf gndermeyi ihmal etmedi. Meclis-i Me- busan'daki almalar hakknda da Rus matbuatnda srasna gre bilgi verilmekte idi. Trkiye'deki "slahat faaliyet" Rus aydn zmrelerince sempati ve bir dereceye kadar gpta ile karlanmt. Fakat, ok gemeden Trkiye'de balayacak olan siyas frtnalar, bilhassa Hristiyan teb'ann taknlklar, merutiyetin ilk aylarndaki "Hrriyet, Adalet, Msavat" havasn yalnz bozmakla kalmad, Trkiye'yi uuruma srkleyecek gelimelere yol a. Ba gsteren karklklar ve zlmelerden en bata Rusya'nn istifadeye kalkaca aikrd. Nelidov'un ok evvel syledii "mdaheleye bahane tekil edecek i karklklar" veya "yabanc mdaheleler" zaman gelmi, atm gibi idi. 31 Mart (1909) vakasm mteakip, Sultan Abdlhamid II. in tahttan indirilmesi zerine (13/24 Nisan 1909), Trkiye'de "istibdad" rejiminin mmessili olan Sultan'n saltanat, 33 yl devam ettikten sonra, nihayet kalkmt. Yerine geirilen ve Mehmed V. adn alan Sultan Reat, ancak ismen hkmdard. Trkiye'nin siyaseti, gn getike sahneye kmaa balyan "ittihat ve Terakki Cemi- yeti"nin nfuzlu kimselerinin eline gemek zere idi. Sultan Mehmed V. Read'n tahta gemesi ile, Trkiye'nin Rusya'ya kar takip edecei siyaset de bu sralarda Trkiye ve Balkanlardaki gelimelerle yakndan ilgili olacakt. Ayn zamanda "ittihat ve Terakki Cemi- yeti"nin tutumu da byk bir rol oynayacakt. Cemiyetin "Merkez-i Umum" azalar arasnda ve siyasete karmaa balyan ordu erkn (Enver Bey bata olmak zere) arasnda "d siyaset" hakknda tam bir gr birlii yoktu. "Merkez-i Umum" veya "Komite"nin en nfuzlu azas saylan Talt Bey ile, ordu mmesssili Enver Bey arasnda da bu hususta tam bir anlama olmad anlalyor. Mamafih Talt Bey'in "Merutiyet"in ilnndan sonra ingiltere'ye kar sempati duymu olmas

111

muhtemeldir; Osmanl Meclis-i Mebusan azalarmn Londra'ya Parlemento'nun davetlisi olarak gittiklerinde, Talt Bey bu heyetin reisi idi. Dier yandan baz nfuzlu azalarn siyas temaylleri belli idi. Mesel Cavid Bey, daima "Frankofil" olarak tannmt. "Hrriyet kahramanlarndan Enver Bey ise, asker atee olarak gittii Almanya'dan tam bir "Alman taraftan" olarak dnecektir. Merkez-i Umum azalanmn siyas temayllerinin Trkiye'nin siyas mnasebetlerinde mhim bir rol olmakla beraber, 1911 de balyan talya ve 1912 de kan Balkan harpleri zamannda byk devletlerin Trkiye'ye kar takip ettikleri siyasetlerinin de, Trkiye'nin tutumu zerinde byk tesiri olmutur. Bu sralarda Avrupal byk devletlerin tekil ettikleri iki "blok" arasndaki gittike artan gerginlik ve yaklamakta olan "Umum harb"in bertileri de, Trkiye zerinde tesirini yapmaktan geri kalmamtr. Sultan Abdlhamid II. zamannda olduu gibi, Merutiyet devrinde de Rusya'nn, Trkiye'nin mukadderat zerinde bir rol oynayaca da aikrd. Dolaysiyle Rusya ile mnasebetlere ayrca nem verilmekte idi. Trkiye'de merutiyetin iln ile istibdad rejimine son verildii gibi mparatorluun btnlne de nihayet verilmi gibiydi. t\z nce belirtildii gibi, "Hrriyet, Adalet, Msavat" sloganlarnn neesi iinde geen ilk haftalar ve Mslman, Hristiyan, Yahudi fark gzetilmeksizin kendini her yerde belli eden kardelik tezahrleri ok gemeden ehresini deitirdi ve bunun yerini ayrlk cereyan ald, yrd. Bulgar, Yunan, Srp meneli teb'anm kendi soydalar ile birlemek arzular gn getike kuvvet buldu, ittihat ve Terakki Cemiyeti'nce yrtlmek istenen "Osmanllk" siyasetinin sratle kt ve onun yerine de "Milliyeti-Trklk" prensiplerinin kabul edilmesi gerektii grld. Balkanlardaki durum, zaten, oradaki ahali arasnda kendi "milliyeti'Mik cereyamn kuvvetlendirmi ve ilk frsatta gayri Trk ahali, Trk hkimiyetinden kmak iin hazrlklarn yapm gibiydi. Trkiye'de merutiyetin iln, "Ka- nun-u Esas" nin her millete salad haklar, bu cereyan bsbtn kuvvetlendirmi ve Osmanl Devleti'nin "zlmesi" hareketini hzlandrmt. Merutiyetin iln zerinden ay getikten sonra Bosna-Her- sek'in Avusturya tarafndan ilhak (6 Ekim 1908) Rumeli'de Osmanl hkimiyetinin zlmesinde ilk byk adm mahiyetinde oldu. Bunu dier gelimelerin de takip edecei muhakkakt. Bulgaristan, daha evvel "istikll" ini iln etmekle kalmam, Makedonya zerin

111

deki eski taleplerini gerekletirmek maksadyle faaliyete gemiti. Ayn zamanda Srplar, Karadallar ve tabiatyle Yunanllar da, Osmanl hkimiyetindeki kendi rkdalarn anavatana kavuturmak yolunda faaliyete gemilerdi. Trkiye'den bireyler "koparmak" hususunda, mamafih her devletten daha evvel talya davrand ve bir mddettenberi gzn dikmi olduu Bingazi ve Trablusgarb' hkimiyeti altna almak iin harekete geti. Zaten italya bu hususta byk devletlerden birounun muvafakatini (o arada Rusya'nn da) alm bulunuyordu. talyan hkmeti 28 Eyll 1911 tarihinde, Trkiye'ye bir takm gayri cidd talepler ne srm ve bunun reddi zerine Trablusgarb' igal maksadyle harekete gemiti. Donanmalarnn destei ile karaya asker karan talyanlar, sahildeki belli bal ehirleri igal edebildilersc de, Trk zabitleri tarafndan idare edilen Arap mfrezeleri tarafndan ierilere sokulmadlar. Harp sahnesine yetien "hrriyet kahraman" Enver Bey, Mustafa Kemal Bey ve dier birok Trk zabitinin kumandasnda arpan Arap ve Trk kuvvetleri talyanlara ar zayiat verdirdiler. Enver Bey bu defa "Trablus kahraman" olarak da tannd ve eski anna yeni anlar katt ve ad btn islam dnyasnda byk bir kahraman sfatyle anlmaa baland. Bu defa talyanlar, 1912 yl Ekim'inde anakkale'ye baarsz bir bombardmanda bulundular; donanma stnlnden faydalanarak "Oniki Aday" (bata Rodos'u) igal ettiler, italyan harbi esnasnda, Trk hkmeti, elindeki salhiyeti kullanarak, anakkale Boaz'n btn ticaret gemilerine de kapatt (harp gemilerine zaten boaz kapal idi). Bununla bilhassa Odessa'dan hububat ykl Rus ticaret gemileri Akdeniz'e kamaz oldular. Dolaysiyle Rus ticareti byk zararlara uram oldu. Bu hal ise Rus hkmetinin "Boazlar stats"nn deitirilmesi yolunda, yeni bir teebbse, "demarche"a gemesine sebebiyet verdi. s t a n b u l ' d a k i R u s elisi a r k o v ' u n B o a z l a r ' a a i t teebbs (demarche') Sultan Abdlhamid Il.'in tahttan indirilmesi ve yerine Mehmed V. Read'n getirilmesi zerine, Rus hkmeti istanbul'a yeni bir eli tayinini mnasip grm ve N. arkov'u bu makama tayin etmiti. Yeni Rus elisi Nikolay arkov, toprak ve "serfler" sahibi asilzade

111

bir aileye mensup olup, tahsilini asker mekteplerde yaptktan sonra, bir mddet orduda kk zaoit rtbesi ile hizmet etmi, bilahare hariciyeye intisab etmiti. Burada trl vazifeleri baar ile yapm, bilhassa Balkan meseleleri ile yakndan ilgilenmi ve ayrca "Makedonya" daki "reformlar" zerinde ihtisas edinmiti. "Boazlar meselesi" ile de yakndan ilgilenmi ve bu sahada lzvolski'nin sa kolu olmutu. Gsterdii baarlar ve ihtisas dolaysiyle, ankov, lzvolski'nin muavini derecesine ykseltilmek suretiyle, Rus hariciyesinin iki numaral simas olmutu. Tabiat ve tavrlar cihetinden de tam bir "hariciyeci" idi : Sevimli ve cemiyeti olarak tannmt. N. arkov'un stanbul'a gelii, Trkiye'de "merutiyet" ilnnn ikinci yl dnmne, yani 1909 yl 10/23 Temmuz'una rastlamt. 1 Dolaysiyle o gn ve gece stanbul'da byk enlikler, fener alaylar ve gsteriler yaplmakta idi. Yeni Rus elisinin Istanbul- daki ilk intibalar ok msbetti; daha ilk temaslar sonunda baz msbet hareketleri mahade etmiti; bunlar arasnda Sultan Abdlhamid II. zamannda epeyce kuvvetli olan Alman nfuzunum azalm olduu da grlmekte idi. Vaktiyle Makedonyadaki "ce- formlar" ile tannan ve mkemmel bir ordu mfettii sfatyle bilipcn Sadrazam Hilmi Paa'nn Alman nfuzu ve tesirinden tamamiyle azade olduunu 2 ve kendisinin ngiltere, Fransa ve Rusya ile ibirliine hazr olduunu ankov memnuniyetle mahede etmiti. .Her halde, arkov'a verilen talimatnamede, stanbul'da Alman nfuzunu krmak yolunda ngiliz ve Fransz elileri ile teriki mesai etmesi maddesi de vard. arkov, Austos balarnda Sultan Read'a itimadnamesini sunarken syledii nutkunda, "esas vazifesinin Rsya ile Trkiye arasndaki dostluu kuvvetlendirmek olduunu" belirtmiti. 3 Ayn zamanda, ankov Rus konslosluklarna tamim (sirkler) gndererek: "Trkiyede vazifeli olan Rus memurlarnn Trklere kar iyi muamelede bulunmalar, bilhassa mal meselelerde Trk makamlarnca uygun esaslara riayet etmeleri gerektiini 'de hatrlatmt. 4 Rus elisinin bu sirkleri stanbul matbuatnda yanklar yapm ve yabanc elilerin kendi hkmetlerine gnderdikleri yazlarnda da baz tef-

1 N. V. Tcharykov, Olunps af hgh Poltics through war and peact. The autobiography of N. V. Tcharykov. (London 1931) p. 274. 2 Ayn y. p. 274. 3 Archives des Affaires Elrangeres (Quai d'Orsay) Turquie, Polltique Etrangere vol. XV (No 180) 1909, p. 161 4 Ay y. p. 97-98.

111

srlere yol amt. arkov'un Trkiye ile Rustya arasnda bir "yaklama" (rapprochement)ya alt belirtilirken, bunun arkasnda baz niyetlerin gizlendii de kaydedilmiti. arkov, tasarlad faaliyetinde muvaffak olmak maksad ile ttihatlarn nfuzlu ahsiyetleriyle temasa balamt. Bu hususta kendisine Rus Elilii batercman Mandelstam'n yardmc olduu biliniyor. Trkeyi ok iyi bilen ve gayet becerikli bir zat olan Mandelstam'n, aslen Yahudi olmas hasebiyle, ttihatlarn en nfuzlu kiilerinden "dnme" Cavid Bey ile ok yakn mnasebet kurduu ve bu vasta ile dier kimselerle de temas ettii iddia edilmektedir. arkov da bu temaslardan faydalanm ve bilhassa "Tanin" gazetesi bamuharriri Hseyin Cahid Bey ile yakn mnasebet kurmu ve Hseyin Cahid Beyi "Rusya ile Trkiye arasnda iyi komuluk mnasebetleri kurulmas gerektii grne" kazanmaa muvaffak olmutu. arkov Sadrazam Hilmi Paa ve dier hkmet erkn ile temaslarnda, Rusya'nn Trkiye'ye kar en iyi niyetler beslediini anlatmaya almakta idi. Mamafih Hilmi Paa'nn sadareti ok srmedi. ngiltere ve Trkiye arasnda Dicle nehri zerindeki seyr sefain yznden kan bir ihtilfn sebebiyet verdii ve haddi zatnda ehemmiyetsiz olan bir mesele, Meclis-i Mebusan'da ngiltere aleyhindeki cereyann kuvvetlenmesine yol at. Hilmi Paa kabinesi de fazla ngiliz tarafls olmakla itham edilerek, reye geilince sukut etti. Fransa ise, Trklerin dostluunu "kaybetmek" iin elinden gelen gayreti gsteriyordu; mesel, bu sralarda Trkiye'nin ok muhta olduu paray bor olarak vermek yle dursun, ngiltere'nin de Trkiye'ye kredi amasn nlemee alyordu. Halbuki Alman Bankas (Deutsche Bank) hemen gerekli paray bulmu ve bununla, Trkiye'de azalmaa yz tutan Alman nfuzunun tekrar canlanmasna yol amt. Mamafih "Alman nfuzunun yeniden canlanmasnda" , byk bir diplomat olan Alman elisi Herr Marschall'n rol bilhassa mhimdi. Halbuki Rus hkmeti Trkiye'de imdiye kadar popler olmyan durumunu dzeltmek ve eski kt hatralar gidermek yolunda birey yapmak yle dursun, kan baz frsatlar dahi karmakta idi. Bu kabilden olmak zere, ar Nikola II., talya Kiralna iade-i ziyaret maksadiyle, italya'ya gidecei zaman, ar'n vapurla stanbul'dan gemesi tasarlanmt. Rus hariciyesinden bu mnasebetle

111

ankov'a gerekli talimat dahi gnderilmi ve Trk hkmetinin bundan haberdar edilmesi istenmiti. Babli'nin bundan ok memnun kalaca da renilmiti; Trk makamlarnn, ar' memnun brakmak iin stanbul'dan geii srasnda hereyi yapmak istedikleri de anlalmt. St. Petersburg'daki muhafazakr (yani Trk dmam) evreler, ar Nikola II. nn istanbul'u bir "fatih" sfatyle ziyaretini tasarlarken, sadece bir "turist" olarak ehirde gezip gitmesini mnasip grmemilerdi. Dolaysiyle Nikola II. nn istanbul zerinden seyahati tasars terkedildi. Halbuki ar'n bunu yapmak istedii de biliniyor. Nikola II. italya'ya demiryolu ile gitti geldi; fakat az_ daha bir suikasta uruyordu. arkov'un iddia ettiine gre Rus arnn, gayri resmi bir ekilde istanbul'u ziyareti iki memleket arasndaki mnasebetlerin dostluk istikametinde gelimesinde mhim bir rol olacakt. arkov, mamafih karlan bu frsattan sonra da Trkiye ile Rusya arasnda "yaknlk" tesis etmek ve bu sralarda hayli gerilemi olan Rus nfuzunu tekrar dirilmek iin imknlar aramakla meguld. Ona gre, bu yaknlk yalnz siyas sahada deil iktisad sahada da kendini gstermeli idi. Rus elisi bu maksatla Rusya'daki ekonomi ve endstri evreleri ile temasa gemi ve "imparator Nikola II." adm tayan byk bir Rus gemisinde bir "Rus endstri sergisi"ni istanbul ahalisinin ziyaretine amt. Bu mnasebetle, Rusyann da Almanya, Fransa ve ingiltere gibi Trkiye'ye birok fabrika mamult verebilecei ve bunun karh Trkiye'den de birok ham madde alabileceini gstermek istemiti. Rus elisi yukarda da belirtildii gibi Trk hkmet mahfilleri ve "ittihat ve Terakki Cemiyeti"nin nfuzlu azalar ile de yakn mnasebetler kurmu, sk sk resmi kabuller tertip etmek suretiyle stanbul yksek tabakasnda epey dost ve sempatizan kazanmaa almt. 1 arkov Osmanl ricali arasnda Ruslara sempatisi olanlarla yakn mnasebetler kurmay da ihmal etmemiti. Bu hususta aile balarndan da faydaland biliniyor. Bu kabilden olmak zere arkov ile Hariciye nazr Rifat Paa arasnda da bir "ba" kurulabilmiti. Rifat Paann kars Rus Generali Riesenkamp'n kz idi.

1 (stanbul'daki ngiliz elisi) Lowther to Lord Grey, Constantinople, June 1913. P.R.O.F/O. 371/1788, files 5021: Mr. Tcharykov had throughout his period of office here, cndeavoured to promote his policy by conciliatory means, and by a good deal of coquetting vvith the Committee, and had undoubtedly endeavoured to persuade his Government that he could by these means succeed in getting through the Straits question.

111

arkov'un kars hemen Rifat Paann kars ile yakn bir mnasebet kurmitu. 1 Istanbuldaki Rus ateesi von Holmsen'in kars ile Rifat Paann hanm bilhassa dosttular; birbirlerini grmeden duramazlard, her gn grrlerdi; bu dostluklar daha Rifat Paa Atinada sefir iken balam ve stanbulda devam ettirilmiti. te arkov bu kabl "aile dostluklarndan" da faydalanarak, Rusya ile Trkiye arasnda "yaknlama" iin her trl areye bavurmutu. arkov, bu "dostluk perdesi" arkasnda belli maksatlar gz nnde tutuyordu; bunlarn en mhimi "Boazlar reijmi"nin Rusya lehine deitirilmesi idi. lzvolski'nin 1908 deki baarszlnn ngiltere'nin mukavemetinden ileri geldii malmdu. imdi ayn hatann yaplmamas icab ediyordu. Yani "Boazlar" hususunda ilk nce dier devletlerin deil, Babli'nin muvafakati alnmal ve Trkiye ile bir anlamaya varldktan sonra, ngiltere ve Fransa "olup-bitti" karsnda braklmal idi. Bu teebbse girimek iin msait bir frsatn zuhuru beklenecekti. Nitekim 1912 Ekim'inde, talya ile Trkiye arasnda harp knca, byle bir frsat zuhur etmi bulunuyordu. Bilindii zere, "Boazlar stats" 1841, 1856, 1871 ve 1878 yllarnda akdedilen "mukavele" (convention) ve muahedelerine konan maddelerle tanzim edilmiti. Bu anlamalarn en mhim esasn "Boazlarn btn harp gemilerine kapal" oluu prensibi tekil ediyordu. Boazlar, ticaret gemilerine ak olmakla beraber harp vukuunda Boazlardaki seyr seferlere tasarruf hakk Osmanl Padiahna aitti. Rusya, Boazlan kendisi iin bir emniyet kaps telkki ettiinden bu kapnn kendi kontrol altnda bulunmasn is- tiyecei muhakkakt. Rusya iin yalnz ticaret gemileri deil, Rus harp gemilerinin de serbeste geebilmeleri arzu ediliyordu. Bylece, icabnda Baltk Denizi Rus donanmasndaki baz harp gemilerinin Karadeniz'e geirilmesi mmkn olaca gibi, Karadeniz Rus donanamsmn da Akdeniz'e kmas salanm olacakt. Yukarda birok defa grld zere, Ruslar tarafndan yaplan harpler, Trkiye'yi byle bir msaadeyi vermee zorlamak iin olduu gibi, bar zamannda da Rusya birka defa "ni bir basknla" Boazlarda baz yerlerin igalini tasarlamt. Bu kabilden olmak zere 1911 yl Mart'mda dahi, Rus bahriye erkn harp dairesinde bir "istiare Meclisi" toplanarak "Boaz'a ni bir baskn meselesi"ni

1 Marschall an Ausw Amt. 14 Oct. 1910. Archiv d. Aus\v. Amts, Deutschland No 128 Bd 2. No. 5.

111

grmt. Fakat tat vastalarnn elverili olmay bu tasarnlri geciktirilmesini icabettirmiti. Bu durum karsnda Boazlardan "serbest bir geit" salamak iinin halli diplomatik yollarla aranacakt. talya ile Trkiye arasnda harbin balamasndan bir mddet sonra, Trk deniz makamlar anakkale Boaz'nn yabanc band- ral btn ticaret gemilerine kapatlmasna karar verdiler. Nitekim bu karar ilgili devletlerin protestolarna ramen trl zamanlarda tatbik edildi. Bunun neticesi olarak buday ykl birok Rus gemisi Halite ylp kald. Bunun Rus d ticaretinde ok byk tesiri grld; o seneki Rus hububat ihracatnda %43

161

arkov'un iddias, mamafih ksmen doru idi. Nitekim Nera- tov tarafndan, 5/18 Ekim g n tarihinde Paris Rus elisi Izvolski- ye gnderilen bir yazda: "Rusya'mn Fas meselesinde Fransa'ya yapaca diplomatik destek karl, Fransa'nn da Boazlar meselesinde Rusya'y desteklemesi" istenmi ve hi olmazsa Rusya'nn Boazlar ve bitiiindeki saha zerindeki tasarsnn gereklemesine Fransa'nn kar koymamas gerektii bildirilmiti. Bu suretle Rusya'nn Boazlardan yalnz harp gemilerinin gemesi deil, stanbul, anakkale, Kocaeli ve Gelibolu yarmadasn dahi ele geirmeyi tasarlad ifade edilmiti. Mamafih ilk safha olarak Fransa'nn, Boazlardan Rus harp gemilerinin serbeste geit hakk almalarna ses karmamas isteniyor ve sonralar da Boazlar mntakasnn tamamiyle Rusya'nn eline geirilmesine de Fransa'mn muvafakati talep edilecekti. Fransa'mn muvafakati elde edildikten sonra ingiltere'nin de tasvibi alnacakt. Ayn zamanda Babli ile de mzakere yolu ile bu hususta anlamaya varlmak istenecekti. Fransz hariciyesi Izvolski'ye sarih bir cevap vermemekle beraber, bu meselenin Fransa ile Rusya arasnda dosta ve teklifsizce (intime) grlebilecei anlatlm, yani Fransa'nn bu hususta tasvipkr davranmas lzm geldii anlatlmak istenmiti, ingiliz hkmeti ile temas daha sonraki tarihe brakld iin, imdilik Londra'daki Rus elisi Beckendorf'a bu hususta hibir ey yazlmamt. 2/15 Ekim 1911 tarihinde arkov tarafndan Sadrazam Said Paa'ya sunulan "Declaration", varlmas arzu edilen anlamann bir tasla mahiyetinde idi ve u esaslar ihtiva ediyordu: 1 "Rus ve Trk hkmetleri karlkl menfaaderi ile bal baz meseleleri dostluk ve iyi komuluk dnceleri iinde halletmek istediklerinden aadaki hususlarda anlamlardr :

1 arkov'un "demarche"na ait Dileri Bakanl Arivinde kaln bir dosya vardr: DIA Russie, Karton 491/18. Bunlar arasnda Franszca olarak: "P.'esum^ historique et juridique de la question des Detroits " balkl 14 daktilo sayfas tutan bir icmal ve Paris Sefareti mstear Rauf Ahmed Bey ile Londra Sefareti mstear Ragp Raif Bey tarafndan tanzim olunan "Boazlarn durumu ve meselesi hakknda" Trke uzun bir layiha da mevcuttur. arkov'un bu teebbsne ait Istanbuldaki Fransz ve Alman Eliliinin teferruatl raporlar olmutur. Bilhassa Istanbuldaki Alman elisi Marschall'in bu mnasebetle hkmetine ve Kayaser VVilhelm'e yazdklar ok mhimdir. Bunlardan bazlar matbudur, Die grosse Politik d. europ. Mchte Bd 30, I. Nr. 10885. v.b. Bu hususta tafsilt: Hikmet Bayur tnkilp Tarihi, C. II. Ksm I. 133-170. storiya diplomatii, II, ss. 208-209.

111

1. Rus hkmeti 1900 deki taahhtname ile Anadolu'nun baz yerlerinde yaplacak demiryolu iin Rus sermayedarlarna tannm olan imtiyazlardan vazgeer. 2. Keza, Rus hkmeti ibu yerlerde demiryolu yaplmas iin gereken sermayenin elde edilmesine kar koymayacaktr. (Yani Badat demiryoluna para arayan Almanya'ya kar ne srlen glkler, bu ie giriecek olanlara Rusya tarafndan mklt karlmayacaktr.) 3. Anadolu demiryolunun Samsun-SivasHarput-Diyar- bekir-Musul izgisinin Dou'sundaki ksmnn gelimesi iki tarafin karlkl ticaret menfaatleri ve iyi dostluk mnasebetleri iin ok nemli olduundan, iki hkmet (yani Trkiye ve Rusya) daha nceden ibu menfaatleri koruyan ve iki lke demiryollarnn balama noktalar ve bunun artlarn ihtiva eden bir anlama yaparak, aralarnda her trl zararl olabilecek ihtilflarn nne geilecektir. 4 . Bundan baka Rus hkmeti stanbul ve anakkale Boazlarnn bugnk nizamn (regime) ibka iin Osmanl hkmetine messir yardmda bulunmay zerine alr; (Boazlar) yabanc msellh kuvvetler tarafndan tehdid edildii takdirde, ibu yardmn bitiikteki topraklara da temilini taahht eder. Bu maddenin yrtlmesini kolaylatrmak iin, Osmanl hkmeti, gerek bar ve gerekse sava zamannda Rus harp gemilerinin Boazlardan gemelerine, bunlarn, ayrca bir anlama olmadka, Boazlarda durmamalar art ile kar koymayacaktr. 1/13 Mart 1871 tarihli Londra mukavelesinin bu husustaki yorumunun (interpretation) yrtlmesi ibu mukaveleyi imza etmi olan br devletlerin tasvibine bal olacaktr. 5. Rus hkmeti, Osmanl hkmeti ile Balkan devletleri arasnda
stalus quo

temeli

zerinde

srekli

dostluk

mnasebetlerinin

kurulmasn kolaylatrmak iin araclk edecektir.

163

6. Rus hkmeti "kapitlsyonlar" meselesini incelemee ve Babli'nin verdii ekonomik ve mal taanlar hsnniyetle karlamaa hazrdr." 1 arkov tarafndan husus olarak Said Paa'ya sunulan bu "muhtra" veya "Declaration" da, grnte Trkiye iin ok cazip maddeler vard. Sultan Abdlhamid II. tarafndan 1900 de demiryolu inaatna ait verilen "taahht" (buna gre Trkiye Karadeniz sahillerinde Rus hududuna doru demiryolu yapmak hakkndan feragat etmiti) den vazgeiyordu; Trkiye ekonomisini kknden bal- talyan kapitlsyonlar nizamnn kaldnlmasnda Rusya mzaheret edecekti ve nihayet Trkiye, "Balkan Bloku" na dost bir devlet olarak kabul edilecekti. Btn bunlarn karlnda, Babli, Boazlardan Rus sava gemilerinin serbeste gemesi hakkn tanyacakt. Mamafih Boazlar stats yine de muhafaza edilecekti. (Yani dier devletlerin harp gemilerine Boazlar kapal kalacakt); Trkiye yabanc bir devletin hcumuna urayacak olursa, Rusya Trkiye'nin yardmna koacakt. Szn ksas: Rusya Trkiye'ye "asker bir ittifak" teklif ediyor ve bunun larlnda da "Boazlarn Rus harp gemilerine ak tutulmasn" istiyordu. Sadrazam Said Paa, tamamiyle "husus mahiyetteki" bu "muhtra" veya "Declaration" zerinde her hangi bir fikir beyan edemezdi; nk ne srlen talepler byk deiikliklere yol aacak mahiyette idi. arkov'un bu "muhtra" y sunarken, Sadrazam kandrmak maksadiyle geliigzel birok lf da sarfettii anlalyor; bu temasn gizli tutulmas istenmesi Ayrca manidard. Said Paa, bu muhtradan hariciye nazr Asm Bey'i hemen haberdar etti; fakat Asm Bey bundan haberi yokmu gibi davrand; yle ki, ingiliz elisi Lovvther ile grtnde, "Ruslarn harp gemilerini Boazlardan geirmek yolunda teebbse geeceklerine ait baz ayialar dolatn" syledikten sonra, "ayet bu yolda bir mracaatlar olursa, Babli'nin ingiltere'nin yardmna gvenip gvenemi- yeceini bilmek istediini" de szlerine katt. 2 Lowther, bu grme ile ilgili, 25 Ekim g n tarihli Londra'ya gnderdii bir yazsnda, "Sadrazamn bu meseleyi Asm Bey'den sakladn" kaydetmiti. Asm Bey, ingiliz hkmetinin bu baptaki cevabnn gecikmesinden zlr grnm ve "Trkiye, ayet yalnz bana kalrsa, Rus taleplerine "evet" demekten baka bir karhk yapamyacam"

1 Y. Hikmet Bavur, nklp tarihi, Cilt II. Ksm I. ss 136-139. 2 ayn y.

111

Lovvther'e anlatmaa almt. Asm Bey szlerine devamla : "Bu meseleyi Rusya'nn diledii gibi halletmek iin arkov'un byk bir ihtiras beslediini; eer bunu baarrsa memleketinin en byk ahsiyetlerinden biri olarak tannacan umduunu" belirttikten sonra, Osmanl hariciye nazn: "Halbuki Trkiye'de byle bir anlamay imzalayacak kimsenin vatan haini sanlacanda phe yoktur" demiti.' Hakikaten Sadrazam Said Paa ve hariciye nazr Asm Bey ankov tarafndan sunulun muhtrann mahiyetini tamamiyle anlamlard. Trk hkmetini en ok kukulandran cihet ise: Bata ngiltere olmak zere Rus emellerine kar koyan devletlerin mzaheretinden mahrum olmak ve Rusya ile kar karya kalmakt. Dolaysiyle Babli'nin bu "yalnzla" imkn vermemesi ve dier byk devletlerin mzaheretini salamak iin azam gayreti sarfetmesi gerekiyordu. Dier yandan Rus hariciyesinde bu sralarda hkim olan zihniyete gre: Evvel Trkiye'nin muvafakatini salamak ve sonra Fransa ile ngiltere'nin tasviplerini elde etmekti. Mamafih ok gemeden Rus isteklerinde ba~ deiiklikler grld ve her halde bunlar Trkiye'yi fazla rktmemek arzusundan ileri gelmiti. Bu deiiklik, ankov tarafndan Asm Bcy'e, resmen sunulan yeni bir muhtra (pro-memoria) veya "Declaration"da belirtilmiti. ankov tarafndan 27 Kasm 1911 tarihinde Asm Beye sunulan bu muhtra, Said Paa'ya sunulan "muhtra"dakinin hemen hemen ayns olup, ancak 4. maddenin nc bendinde deiiklik vard. Deien paragraf yle tanzim edilmiti: "Rus ve Trk hkmetleri meseleyi aralarnda kararlatrdktan sonra, vaktiyle Boazlar anlamasn imzalam olan devletlere bildireceklerdir". Metindeki hu deiiklik Babli'yi kandrabilmck veya fazla rktmemek maksadyle yaplmt. Yani Rusya'nn hereyden nce meseleyi Trkiye ile hahaa halletmek istedii aikrd. "Muhtra"daki 4. madde 1. benddeki "bitiik topraklara temil etmek" ibaresi olduka kapal geilmiti; bununla ne kastedildii ak deildi. Halbuki Ruslarn bundan ne demek istedikleri yukanda belirtildii zere, Ncratov tarafndan 5 Ekim 1911 de Paris'e Izvolski- ye yazlanlarda aka belirtilmiti: "Rusya bitiik toptaklarn igalini" istiyordu. arkov'un Asm Beye sunduu "muhtra"snda, 4. maddesi ve 3. paragrafnda: Rusya, Trkiye'nin evet cevabn aldktan sonra,

1 Yusuf Hikmet Bayur, nklp tarihi, Cilt II. Ksm I. 140 vd.

111

durumu dier devletlere bildirecekti. Halbuki Sadrazam Said Paa'ya husus olarak sunulan muhtrada: Rusya'mn harp gemilerinin Boazlardan serbeste gemeleri hususunda nce dier devletlerle anlam olmasn tazammun ediyordu. Nitekim, nazr yardmcs Nera- tov'un imzas ile Izvolski'ye gnderilen talimat bunu gstermekte idi. Az sonra Londra'daki Rus elisi Beckendorf'a bu cihet bildirilmiti. Fransa'mn tutumu sarih olmamakla beraber, bu meselede Rusya'ya hayrhah gibi grnyordu. Halbuki hariciye nazr Lord Grey ta batan pheli bir tavr taknm ve " 1908 de beyan edildii gibi, ingiltere'nin Rusya tarafndan Boazlar meselesini yeniden grmek istemesine prensip itibariyle muhalefet etmiyeceini" bildirmiti. 1 Rusya iin Almanya ve Avusturya'nn da alacaklar tavr nemli idi. Mamafih Alman hkmetinin bu hususta Rusya'ya pek de mkilt karmyaca tahmin ediliyordu Fakat Alman hkmetinin bu grne istanbul'daki Alman elici Marschall iddetle kar koydu. Alman hariciyesine gre: Rusya'nn Boazlarda serbestlik kazanmasna ingiltere'nin naslsa kar koyacandan, Alman hkmetinin bu hususta Rusya'ya kar fazla igzarlkta bulunmasna lzum yoktu. Halbuki byk eli Marschall bu kanaatta deildi. Marschall, arkov'un .Asm Beye muhtrasn sunmasndan hemen sonra, bunun muhteviyatn renmiti; Rus emellerinin mahiyeti ve bunun Almanya iin sebeb olaca tehlikeleri hakknda hariciye nazr Kiederlen-VVachter'e, 30 Kasm 1911 tarihinde, uzun bir rapor gndermiti. Alman byk elisinin belirttii vehile: "Rus zrhllar Karadeniz Boaz'ndan geerse, Rusya istanbul'a hkim olacaktr .. .Sultanda yava yava Buhara emirinin mevkiine decektir .. .Trkiye'nin Avrupa'daki arazisi tamamen "a la merci de la Russie" (Rusya'nn insafna kalm) olacaktr. Marschall yazsna devamla unlar belirtmiti: "Eer Almanya, Rusya'nn bu isteklerine kar koymazsa, Almanya'nn Trkiye'de prestiji tamamen krlacak ve Trkiye de kolaylkla "Ittifak- msellese" tarafna geecektir; dolaysiyle yirmi yldan beri baar ile tatbik edilen Alman siyaseti de ifls etmi olacaktr." 2 Byk elinin bu yazsndan sonra da Alman hariciyesinin eski grn muhafaza ettii, yani Rusya'ya kar aka vaziyet almak

1 Y. Hikmet Bayur, nklp tarihi, Cilt II. Ksm I. 155 vd. 2 DU Grosse Politik, Bd. 30, I. No. 10987.

111

tan ekindii grld. Marschall bunun zerine Bavekil Bethman- Hollvveg'e uzun bir rapor yazarak Almanya'nn bu meselede takip etmesi gereken siyaseti anlatt. Mesele Kayzer VVilhelm Il.e intikal edince, Kayzer, MarschalPm grn destekledi: Yani Almanya, Rus harp gemilerinin Boazlardan gemesine msaade etmiyecekti. Mamafih Alman hkmetinin bu hususta Rusya'ya kar aka vaziyet almasna lzum kalmadan, mesele kendiliinden kapand. Asm Bey, Londra byk elisi Tevfik Paa vastasiyle, ngiliz hkmetini Rus isteklerinden haberdar etmiti. 1 Osmanl elisi tarafndan Foreign Office'e (hariciyeye) sunulan bir tezkerede (aide- memoire): "Rusya'nn, Trkiye'ye belli artlar altnda bir ittifak teklif ettii" yazl idi. 2 ngiliz hkmeti de durumu bu adan incelemi ve u neticeye varmt: "ayet ngiliz harp gemilerine de aym haklar tamnacaksa, yani onlarn da Boazlardan gemeleri kabul edilirse, ngiliz hkmetince Rus sava gemilerinin Boazlardan gemelerine kar gelinmiyecektir." Bu gr, 1908 de Lord Grey tarafndan tzvolski'ye bildirilenin ayns idi. Halbuki bu ekil Rusya'nn iine asla gelmiyordu. nk bununla Karadeniz'den ngiliz donanmas tarafndan tehdid edilmesine yol alabilecekti. ngilizlerin bu tutumu, stanbul'da arkov tarafndan giriilen teebbsn (demarcle'n) baarszlkla biteceinin bir delili idi; dolaysiyle Rus hariciyesinin de bu teebbsten "yzlerini gzlerini bulatrmadan" (yani prestijini kaybetmeden) syrlmas icabedecekti. Zaten tam o sralarda, ankov'un sunduu muhtrann cevab Babli tarafndan resmen verilmiti. Said Paa'nn imzasn tayan 8 Aralk 1911 tarihli bu Trk cevabnda unlar yazl idi: "Berlin Kongresi tarafndan da tasdik edilmi olan 1871 yl "Londra Mukavelenamesi"ne tevfikan, gerek sulh ve gerekse larp zamannda, Rus donanmasmn Boazlardan gemesine istisna olarak dahi, Devlet-i aliyye msaade edemiyecektir." "Osmanl arazisinin dokunulmazln temin maksadyle Boazlar zerindeki btn hak ve salhiyetlerinin Osmanl milleti ve onun hkmdarna ait olduu" da ayrca belirtilmiti. 3 Yani, Babli, arkov'un muhtrasna sarih bir "hayr" cevab vermi ve yrrlk

1 P. R. O/F. O. Cabinett Papers 37/108, files 48367. 2 Aym y. Cab. Papers 37/ 108. 45.A. 3 Yusuf Hikmet Bayur, inklp Tarihi, Cilt. II. Ksm I. 150 vd.

167

teki "Boazlar rejimi"nin katiyen deitirilemiyeceini bildirmiti. 1 Bu red cevab karsnda Rusya'mn ya Boazlan zorlamak iin Trkiye'ye kar harekete gemek veya bu meselenin zerine snger ekmek kk kalyordu. Rus hariciyesi ikinci kk tercih etti; nk bu tarihlerde Rusya harbe balad takdirde, karsnda yalnz Almanya deil ngiltere'yi de bulmaktan ekinmiti. Bu meselenin "kapatlmas" gayet basit bir tarzda icra edildi. arkov'un muhtrasn sunduu zamanda Rus hariciye nazr Sazonov hasta idi ve tedavisi iin svire'de bulunuyordu. Dolaysiyle btn bu olup bitenlerden "resmen" haberi yoktu. Sazonov, iyiletikten sonra, St. Petersburg'a dndnde, ngiltere'nin menf tutumu da anlalm ve Babli'den de "red" cevab alnmt. Sazonov bu defa btn bu "Boazlar meselesi"nden kendisinin asla haberi olmad ve btn bunlarn srf stanbul'daki Rus elisi arkov'un ahs teebbs olduunu iddia etti; yani bu meseledeki btn baarszlk arkov'un omuzlarna yklendi. Sazonov, bu maksatla. 9 Aralk 1911 tarihinde "Le Matin" gazetesinin St. Pctersburg'daki muhabirine verdii beyanatnda: "Rusya'nn Boazlara ait hibir talepte bulunmadn" sylemek suretiyle, ankov'un "demarehe"- n klliyen inkr etti. 2 Diplomatik tarihte emsaline az rastlanr bu inkr, haddizatnda Rusya'nn hem zaaf hem de diplomatik baarszlnn bir ifadesi oldu. St. Petersburg'daki diplomatik mahfiller'e, arkov'un Istanbul- da kendiliinden hareket ettii ve talimatlar aarak Babli nezdinde birtakm taleplerde bulunduu inandrlmak istenmiti. Halbuki Alman, ngiliz ve Fransz ve bilhassa stanbul diplomatik evreleri bunun hi te yle olmadn gayet iyi biliyorlard. Rus hariciye nazn yardmcs Neratov'un imzas ile Paris'e, Londra'ya ve stanbul'a gnderilen yazlar meselenin i yzn aydnlatacak mahiyette idi. Sazonov da meseleyi kapatmak iin, ankov'u stanbul'dan geri ard. Onun yerine de, Rus hariciyesinde mhim bir mevki igal eden ve biraderi de Viyana'da sefir olan Michail Giers tayin edildi. arkov "hatrat" nda, bu "demarche'Y yaparken, kendisine gnderilen talimatlar amasndan bahsediyorsa da, "ahsn ne sr

1 stanbul'da kan ve yar resmi saylan "Yeni Gazete"nin 6 Aralk 1911 tarihli nshasnda: "Hi bir Osmanl Hkmeti, Osmanl -Trk Devletinin Rus vassal olabileceini bir dakika bile dnemez ve dolaysiyle Bablinin Rus tekliflerini kabul edemiyecei muhakkaktr" szleriyle, arkov' un tekliflerine red cevab verildiini aklamt. 2 storiya diplomatii, II, 209/10.

111

dn ve baarszlk takdirinde Rus hkmetinin mkl bir duruma drlmemesi dnldn" kaydetmektedir. 1 Mamafih arkov'un byle bir teebbse giriirken yalnz nazr yardmcs Neratov'un muvafakatma deil, tedavi edilmekte olan Sazonov'un da bilgisi altnda hareket etmi olmas lzm gelir. arkov, galiba, "tarih gaye"ye ulat takdirde (yani yeni bir Hnkr skelesi Anlamas akdedildii takdirde) Rusya'nn en byk ahsiyetlerinden biri derecesine ykselmeyi hatnndan geirmie benziyor. Eer byle dnmse, arkov'un bu srada Trkiye'nin siyasetini idare edenleri hie sayd ve onlar kolayca "aldatabileceim" zannetmi olmaldr. Halbuki, gerek Said Paa ve gerekse Asm Bey, arkov'un zannettii kadar ehliyetsiz ve "safdil" kimseler deildi ve Rus elisinin oyununa gelmemilerdi. arkov'un "demarche" bu suretle hibir netice vermeden kapand ve arkov'u da "yerinden olmasna" gtrd. Mamafih bu Rus teebbs Rusya'nn Boazlar zerindeki emellerinin ne olduunu bir defa daha gstermi ve Rusya'mn ilk frsatta bunun halli iin harekete geebileceini teyid etmiti. Dier yandan, Fransa ve ngiltere'nin Rusya ile dostluklarna ramen, Boazlar meselesinde Rusya ile tam bir anlama halinde olmadklar da grlmt. arkov'un yerine gelecek olan elinin, Rusya'nn stanbul'da epey sarslm olan prestijini korumas pek o kadar kolay olmayacakt. Yeni stanbul elisi Michail Giers, ar Aleksander III. zamannda, orakov'dan sonra hariciye nazr olan ve aslen Finlndiya'daki isve meneli Nikolay Giers'in olu idi. Erkenden hariciye mesleine intisab eden Michail Giers, 1895 den itibaren trl memleketlerde Rusya'y temsil etmiti; 1895 de Rio de Janeiro'da, 1898 den itibaren Pekin'de, 1901 de Mnich'te (Bavyera Kiral nezdinde) ve 1902 den itibaren dc Bkre'te Rus elisi idi. Uzun zaman Bkre'te kalmas hasebiyle, Balkan ve Trkiye meseleleri ile yakndan ilgilenmek imknn bulmutu. Biraderi de Viyana'da Rus elisi idi. M. Giers, kendisinden nceki Rus elisi arkov'a hi benzemiyordu. Giers'in her hali ve tavrndan sadec't siyas meselelerle ilgilendii ve bunun dnda hibir ey ile alkadar olmad-grlmekte idi. ankov ne kadar Trk evreleri ile dp^ kalkmay ve resmi kabuller tertibini sevmise, Giers te o nisbettc Trklerden uzak kalyor, onlara ehemmiyet vermiyor gibi bir hali vard. Kendi

1 N. V. Tcharykov, Glymps oj high Polilics, p. 276.

169

sinin zaten Trkleri hi sevmedii ve saymad, onlar hakknda daima menfi gr sahibi olduu bilinmektedir. 1 te byle bir zat, imdi Balkanlarda byk meselelerin zuhur ettii bir srada en nemli ve en byk bir devleti stanbul'da temsil etmekte idi. Giers stanbul'a geldii sralarda (Mart 1912), Trk-ltalyan harbi devam etmekte idi. Dolaysiyle, Rus elisinin bu harple ilgili baz meselelerle megul olmas ve Babli'ye Rus grlerini ikide bir hatrtlatmas ve birtakm taleplerde bulunmas icabedecekti. Zuhur eden yeni meselelerin banda yine eski Boazlar meselesi vard. Babli'nin Boazlar ticaret gemilerine kapatmas, Rus elisi tarafndan "protesto"lara sebebiyet vermekte idi. anakkale Boaz'nn 19 Nisan'dan 18 Mays'a kadar bir ay kapal kalmas, Rus hububat ihracatn byk zarara uratm ve Giers de Boazlarn almas hususunda byk gayretler sarfetmiti. Dolaysiyle Giers de arkov gibi "Boazlar Meselesi"nde Rusya'nn lehine olarak bir zm yolu arayp bulmal idi. Rus harp gemilerine "serbest geit" hakk tannsa bile bu mesele halledilmi saylamazd; nk Trkiye harbe girdii takdirde, ticaret gemilerini Boazlardan geirmiyebilirdi. Hatra gelen zm yollarndan biri de, belki "Boazlarn tarafszl" olabilirdi; yani Boazlar zerinde milletleraras bir kontrol sisteminin tatbiki kabul edilebilirdi; Trkiye'nin Boazlar tahkimine izin verilmeyecek ve Boazlar btn milletlerin ticaret gemilerine ak tutulacakt. Fakat bu hal tarz da Rusya'nn iine yaramazd. nk Boazlarda mdafaa tertibat bulunmayndan istifade ile, her hangi bir (byk) devlet buray el abukluu ile ele geirebilirdi. u halde Rusya iin tek bir are kalyordu: Boazlar ve bitiik sahay tamamiyle Rusya'nn igali altna koymak. Bunun gerekletirilmesi iin ise ya Trkiye'ye kar harp aarak Boazlar ve stanbul'u igal etmek veya diplomatik yollarla tedricen buna zemin hazrlamak, Trkleri "yumuatmak" ve elverili frsat zuhur edince derhal harekete geip bir "olupbitti" yaratmakt.

1 Sir Getard Lowther to Lord Grey, Constantiniple January 15, 1913. Reports on Heads of Foreign Missions in Gonstantinople. P.R.O/F.O. 371/1788, files 5021: he (Giers) is Russian to the backbone, and very anti-Turk, and never pretends to view a question from the point of fairness, but only from that of advantage to Russia. He appears to have a special delight in delivering threats at the Sublime Porte.

111

lzvolski'nin 1908 de bu maksatla giridii teebbsn baarszlkla neticelendiini grmtk. arkov'un 1911 Ekim'indeki "demarch"nn yine ngiltere'nin mukavemeti ile karlat az nce grlmt. Bunun zerine Rus hariciye nazr Sergey Dmitriyevi Sazonov bu meseleyi zmek maksadyle Rus siyasetine yeni bir istikamet vermek niyetinde idi: Balkanlardaki devletleri, Avusturya- Macaristan'a kar bir ittifak halinde birletirirken, Boazlarn da Rusya'nn eline gemesi iin gerekli tedbirler alnm olaca sanlyordu. Balkan harpleri zamannda Rusya'nn tutumu ve Boazlar ele geirme tasars Bosna-Hersek'in Avusturya-Macaristan tarafndan ilhak, Rusya'nn Balkanlardaki siyas emellerini alt-st etmiti. Bunun zerine Rus hariciye nazr zvolski, 1909 dan itibaren, ok gizli olarak, Bulgaristan ve Srbistan' Avusturya'ya kar bir "ittifak" akdine tevike balad. Fakat bu i o kadar kolay deildi; nk "Makedonya" meselesinde Srplar ve Bulgarlarn anlamas imknsz gibi grlyordu. Bulgarlar, Makedonya'nn tamamiyle kendilerine ait olmas lzm geldiini iddia ediyorlar, Srplar da hibir ey vermee yanamyorlard. 1910 da lzvolski'nin halefi olan Sazonov, nihayet uzun gayretlerden sonra, bu iki karde milletin arasn buldu ve 30 Mart 1912 tarihinde Bulgaristan ve Srbistan arasnda bir "ittifak" akdedildi. 1 Buna az sonra Karda ve Yunanistan da katlnca tam bir "Balkan bloku" teekkl etti. Bu blok, gya, Avusturya'nn Balkanlarda daha fazla nfuz kazanmasn engellemek maksadyle yaplmt; fakat bunun en yakn gayesi Osmanl hkimiyeti altndaki sahay ele geirmek ve paylamakt. Nitekim o sralarda St. Petersburg'u ziyaret eden Fransz bavekili ve hariciye vekili Poincard'ye bu ittifakn metni gsterildii zaman, oda bu anlamann "l'instruman dc la guerre" szleriyle tam tehisini koymutu. 2 Hakikaten bu "ittifak" tam bir "harp aleti" idi ve her eyden nce Trkiye'ye kar yneltilmiti. Mamafih Poincar, Fransa'nn srf Balkan meseleleri yznden "bir harbe girmek istemedii ve harbin ancak

1 storiya diplomatii ,11, 220. Balkan anlamas iin esas eser: (Bulgar Babakan) M. Gejov, Balkanskiy soyuz, vspominaniya i dokumenty, Petrograd 1915; Franszcas: VAlliance lialkaniqve, Paris 1921. 2 Documents diplomatiques .......... Les Affaires Balkaniques, T. I. p. 38.

171

Almanya tarafndan bir hcum olduu takdirde kabilecei" hususundaki beyanat, Rus siyas ve asker evrelerinde iyi karlanmamt. Mamafih Sazonov'un bu "Balkan bloku" nu tekile alrken, Balkanlardaki harbin hemen kmasn arzulamad anlalyor. in asl, kmas artk pek muhtemel grnen Avrupa'daki umm harbe, Rusya'nn, "Balkan bloku" devletlerini de yanbana alarak hazrlkl bir ekilde harbe katlmas isteniyordu. Yani Almanya ve Avusturya-Macaristan'a kar sava balad zaman, Rusya, otomatik olarak bu "Balkan bloku"nu kendi tarafna ekecek ve Balkanlarda derhal stn bir durum salyacakt. Bu yapld takdirde de Trkiye'nin mukadderatn halletmek Rusya iin gayet kolay olaca sanlyordu. Halbuki Rusya bu hesaplarnda yanld. nk "Balkanlardaki karde devleder" aabeylerinin (yani Rusya'nn) sznden karak her biri kendi menfaatlerini elde etmek maksa- diyle hemen harbe baladlar. Rusya ise bir an evvel Trk-ltalyan harbinin bitmesi ve barn salanmasn arzu ediyor ve bunu mteakip, asker hazrlklarna, bilhassa Karadeniz'deki donanma inaatna hz vermek sratiyle, gelecek byk harbe hazrlanmay tasarlyordu. Harp hazrlklar bitirildikten sonradr ki, Rusya, istedii tarzda harekete geebilecekti. Fakat "Balkan bloku" devletleri 1912 yl Ekim'in ikinci haftasndan itibaren harbe balamlard. lk nce Blok'un en kk devleti olan Karada 9 Ekim (1912) tarihinde Trkiye'ye kar harp iln etti; 17 ve 18 Ekim tarihlerinde de Bulgaristan ve Srbistan harbe baladlar; az sonra Yunanistan da Trkiye'ye saldrd. 1 Trkiye bu harpte tamamiyle gafil avlanmt. Meselenin en ac taraf, merutiyeti mteakip ilgili asker makamlar, bata Harbiye nezareti, ordunun tekili, talimi ve tehizi cihetlerine gerekli nemi vermemilerdi. Almanya'dan getirilen ok miktarda Krupp toplar bulunmasna ramen, bunlar kullanacak doru- drst zabit ve topu efrat yoktu. "lhtill"den sonra ordunun siyasetle uramasnn en tabi neticesi olarak, ordu harp kabiliyetinden ok ey kaybetmiti. Osmanl ordusunun seferberlii dahi yaplamam ve harp balar balamz derhal aknlk bagstermiti. Bulgar,Srp ve Yunan

1 Harbin kma ait teferruat: Yusuf Hikmet Bay ur, nklp Tarihi, Cilt II. ksm I. (Ankara) 1943 s. 289 ve devam.

111

kuvvetleri derhal "muzafferane" yrye baladlar. Osmanl ordusu, 24 E k i m ( 1 9 1 2 ) tarihinde orlu yannda Bulgarlar tarafndan kat' yenilgeye urald ve Trk ktalan intizamsz bir halde atalca hattna ekilmek zorunda kaldlar. Bu suretle harbin balamasndan bir hafta on gn sonra, stanbul ve Boazlarn Bulgarlar tarafndan tehdid edilmesi, durumun fecaatini aka ortaya koymutu. Srplar ve Yunanllar ile Karadallar da Osmanl topraklarna girdiler ve birok kasaba ve ehir ele geirdiler; mamafih Yanya kalesi dmana iddetle kar koydu; ayn vehile Edirne de Bulgarlara kar baar ile mdafaa edilmekte idi. Fakat harbin umum gidiat Osmanl ordusunun tam bir yenilgeye uramas merkezinde idi. Hele Bulgarlarn stanbul'a yaklamalar, yalnz Trkiye'de deil, Rusya'da dahi, yalnz beklenmedik bir hal deil, byk bir endie kayna olmaa balamt. Bulgarlarn Boazlara doru ni ilerleyileri Rusya'da ne kadar tela sebebiyet verdi ise Viyana ve hatt Berlin'de o derecede memnunlukla karlanmt. Baz Avusturya ve Alman gazeteleri Bulgarlarn stanbul'u ele geirmelerini temenni ederek yazlar nerettiler. Balkanl kk bir devletin, Rusya'nn muvafakatini almadan Boazlara hkim olmas, Rusya'nn bu yoldaki emellerini baltalamas itibariyle, Viyana ve Berlin'deki bu tutum ayrca manidard. Halbuki Rusya buna asla muvafakat edemezdi: Bulgarlarn Boazlara inmesine hibir vehile msaade edilemezdi. Nitekim daha 20 Ekim (1912) tarihlerinde, yani Bulgarlarn ilk baar haberinin St. Petersburg'a ulamasndan hemen sonra, Rus bahriye nazr .K. Grigorovi, Karadeniz donanmas kumandanna tel ekerek, "stanbul'da bagstermesi mmkn olan karklklar dolaysiyle Rus harp gemilerinin harekete hazr olmalar gerektiini" bildirmiti. cabederse btn donanmann dahi stanbul'a gndcrilebilccci dc kaydedilmiti. 1 24 Ekim (1912) orlu'daki Bulgar zaferinden hemen sonra Bahriye nazr, ar Nikola Il.'ya telgrafla mracaatla, "Karadeniz donanmas kumandannn dorudan doruya stanbul'daki Rus elisi ile temas ederek, eliden alnan talimata gre hareket etmesi ve gerekirse btn donanmann stanbul'a gnderilmesi" hususunda ar'n msaadesini istemi ve bu baptaki mracaatnn Rus hariciyesinin tasvibi ve banazrn bilgisi dairesinde yapldn
1 Ya. Zakhrr. Kontlanliopol' i prolin (stanbul vc Boazlar), K.A t. 6. (1924) s. 51. i Ya. Zakler, K.A l. (1924) s. 51.

111

1912 yl Ekim sonlarnda stanbul'a Rus donanmasn gndermek kararn alm bulunuyordu. Bahriye nazrnn bu mracaat ar Nikola II. y epey artmt; nk durumun bu kadar nezaket kcsbettiinden asla haberi olmad gibi, Bulgaristan'n birdenbire bu derecede bymesine hibir vehile muvafakat edemezdi. AvusturyaMacaristan'n Bulgaristan'a kar msamahakr bir tavr almasnn da Rus mahfillerini epey sinirlendirdii anlalyor; nk Avusturya'nn, Bulgaristan'n "Ayastefanos Bar" snrlarna kadar geniletmesini tasvip ettii sezilmekte idi. ar Nikola II. Bahriye nazrnn bu mracaatn biraz da sinirli bir eda ile tasvip etti ve "muvafakat ediyorum" erhini koydu. Bunun zerine, 26 Ekim 1912 tarihinde de, istanbul elisi M. Giers'in, galiba bir mddet nce kendisine verilmi olan, "icabnda Karadeniz donanmasna, St. Petersburg'a sormakszn donanmay talep etmek" salhiyeti de teyid edilmiti. Bu suretle, 1897 de Nelidov'un bu kadar arzulad byle bir salhiyet, bu defa Gicrs'e verilmi oluyordu. Bu tarihlerde M.Giers'e gnderilen telgrafta ezcmle unlar okuyoruz: "Trk ordusunun gayri muntazam bir ekilde ekildii zaman istanbul'da vukubulmas muhtemel karklklar srasnda, kendi halinde yaayan Hristiyan ahaliyi korumak zarureti karsnda, (Rus) donanmasn armak mecburiyeti doaca gibi, bir de, Bulgar ordusunun stanbul'a girdii zaman, hatr saylr bir Rus donanmasnn stanbul sularnda bulunmas gerektii mlhazas da byle bir anda bulunmay da icabettirecektir; stanbul ve Boazlar'a dair karara varlaca zaman, Rusya'nn menfaatleri ile badaamyacak hkmlerin bulunmamas hususunda bu 1 donanma gerekli bask icrasna imkn verecektir." Halbuki Rus hkmetinin esas maksad, yalnz stanbul ve Boazlar hakknda Rus menfaatlerine aykr kararlarn nlenmesi deil, ok daha ileriye gidiyordu. Bu ciheti, Rus deniz makamnda 20 Ekim 1912 tarihinde tanzim olunan bir vesika aydnlatmaktadr. Bu mnasebetle u hususlar kaydedilmiti: "Isyanbul'da karklklar karsa, oraya Rus harp gemilerinin gnderilmesi ihtimali kuvvetlidir; Rus eliliinin korunmas ve umumiyetle Rus menfaatlannm gzetilmesi maksadyle karaya bir miktar asker karmak da icabedecektir; (karaya karlan) komandolar zayf brakmamak

111

1 Ayn y. s. 52.

iin de gemilerde bir miktar mitralyz birliklerinin bulundurulmas gerekecektir. ayet karaya karlan ilk ktalar az gelir ve karklklar byyerek tam bir ihtill halini alrsa, dier devletler kendi menfaatlerini korumak ve teb'alarn himaye etmek maksadyle stanbul Boazna kuvvet gndermee acele edeceklerdir; yani vaktiyle inde "Bokser ayaklanmas"nda olduu gibi. Rusya, yaknlndan faydalanarak, Boaz'a daha ok kuvveti daha kolayca sevkedebilir; bilhassa dier devletlerden daha evvel davranmal ve oraya daha evvel oka kuvvet gndermeliyiz; bununla biz (Rusya) mzakereler balad zaman en ndeki safta yer alabiliriz. En kk hadiseyi bahane ederek Boaz'a oka asker gnderip, mesel Bykdere'yi igal etmeliyiz; bununla stanbul iindeki asker birliimiz de korunmu olur ve Bykdere'deki Rus ktalar stanbul'un iindeki Rus birlii iin ihtiyat vazifesini grr. Byk- dere'nin ok uzun bir zaman iin igali uzatlabilir ve bylece bize, orada bsbtn kalmamza imkn salanm olur. Bykdere'yi iyice elde tutmamz ise, artk zlmesi elzem olan Boazlar meselesinin yar yarya lehimize halledilmesi olacaktr. Eer harekete gemek iin mnasip bir vesile kmazsa, bunun tarafmzdan sun' olarak yaratlmas gerektir; ayet btn Boazlar igal etmemiz mmkn deilse, Bykdere'nin dahi Rusya iin ok byk bir nemi olduu gz nnde bulundurulmaldr." 1 Bu vesikadan aka anlald zere, Karadeniz Rus donanmasnn, 1912 Ekim 20 lerinde stanbul Boazna girmesi ve Ruslarn "Bykdere"yi igalleri nerede ise kararlatrlm gibiydi. Bunun gerekleememesi o srada zuhur eden yeni gelimelerle bal oldu. Evvel, Bulgarlar atalca'daki tahkimli hatt geemediler ve burada ok iddetli bir Trk mukavemeti ile karlatlar; dolaysiyle Ruslarn bekledikleri gibi "intizamsz bir Trk ekilii ve stanbul'da karklklar da" zuhur etmedi. Sonra, tabi meselenin en mhim taraf, Ruslar ngiltere'nin mdahelesinden ekindiler. Fakat hepsinden de nemli olan husus da: Bu tasary (yani stanbul'a asker karmak iini) baarmak iin, vaktiyle olduu gibi, imdi de Ruslarn elinde gerekli tat
I Ya. Zakher, KA t. 6. (1924) s. 53.

175

ti.1 Bundan baka, Kasm ortalarnda Trkiye ile Balkanl mttefikler arasnda bir "mtareke" akdi ve bar mzakerelerine giriilmesi de, imdilik Rus mdahelesini geciktirmi oldu. Mamafih Rus hkmeti "Boazlar zerindeki tasars"ndan asla vazgemi deildi. Bilkis ilk frsatta bunun gerekletirilmesine alacakt. Nitekim bu yolda projeler ve plnlar hazrlanmas iin ilgili dairelere, deniz kurmay zabitlerine grevler verildi. te bu projelerden biri, Karadeniz ikinci hareket dairesi bakan deniz kurmay stemen Nemits tarafndan tanzim edilen 25 Kasm 1912 tarihini tamaktadr.2 Bu "rapor" daha yksek kademedeki zabitlerin bu yoldaki almalarna esas tekil etmi ve en st kademelerde, Bahriye nezaretinde dahi makbul tutulmutur. neminden tr bu raporun ana hatlarn naklediyoruz. stemen Nemits, Rusya'nn Boazlar ele geirmesi lzumunu, bu hususta kendisinden nce raporlar tanzim edenlerin hilfna olarak, stratejik deil, tamamiyle "ekonomik" (ticar) esaslara dayandn isbata almt. Bu hususta, 1912-1913 yllarndaki gelimeler, yani talyan ve Balkan harpleri dolaysiyle Boazlarn Trk makamlar tarafndan sk sk kapatlmasndan doan neticelerin tesiri kendini gstermi olmaldr. Rapor'un yazarna gre: Byle bir durum, yani Boazlarn kapatlmas keyfiyeti, endstrilemi hibir devletin tahamml edemiyecei kadar kltc bir muameledir. Rusya'nn byk ve kudretii bir devlet ve endstrisinin de gelimekte olmas karsnda imdiki nizamn er veya ge deimesi mukadderdir. Dolaysiyle Rusya'nn her zaman iin (yani harp zamanlarnda da) Boazlarda ticaret gemilerine serbest geit hakk temin etmesi arttr. Nemits, Rusya'nn buna ulamasnn, Boazlarn ve bitiik sahann Ruslar tarafndan temelli olarak igali ile ancak salanabilecei neticesine varmt. imdiye kadar Rusya bu hususta ngiltere (ve sonralar) Almanya'nn mukavemetleri ile karlamtr; fakat, Rusya tarihi gelimesi icab muhakkak byk (ve kudretli) bir devletin hakknn naslsa tannacandan emin olduundan beklemek mecburiyetinde bulunuyordu. Fakat, Nemits'e gre : Son aylarda (Balkanlarda) hasd olan vaziyet Rusya'nn yeni bir hareket tarzn almasna zorlyacak- tr. nk: Balkanlardaki Slav kavimlerinin
1 Ya. Zakher, KA t. 6(1924) s. 53. 2 Y'ine, ss. 54-57.

176

tamamlanm bulunuyor ve belki de hali hazrda Avrupa'da bir "Umum Slav ittifak" akdinin eiinde bulunuyoruz. Rusya byle bir gelimeden sadece memnunluk duyacaktr. Fakat ayn zamanda, Trk Boazlarma zlmesi gibi byk bir siyas meselenin de sras gelmi bulunuyordu. Bu ise Rusya iin bir umum Slav deil, tamamiyle Rus meselesidir. Dolaysiyle bunun halli de bu adan yrtlmelidir. Meselenin esas zm ekli, tabiatyle stanbul ve anakkale
1 Ya. Zakher, KA t. 6 (1924) s. 56.

177

aktr; fakat Nemits, bunun ancak baka bir devletin (ngiltere veya Almanya'nn) taviz olarak, anakkale Boaz'n ele geirmee kalkmas takdirinde, yaplmasn tavsiye etmiyor. Nemits, bu mlhazalarn altnda u neticeye varyor: u anda devam etmekte olan Slav-Trk ihtilfnn (Balkan harbinin) halli srasnda, Rusya'nn siyas gayelerini u esaslar zerinde gerekletirdii takdirde tatmin edilmi olacaktr: Rusya baka hibir Avrupal devletin dahli olmakszn Trkiye ile akdedilecek bir muahede ile, Rus harp gemilerine, istenildii zaman (yani harp zamannda da) istanbul ve anakkale Boazlarndan serbest geit hakk tannmas; Rusya'ya harp gemileri iin, istanbul Boaz'nda, Marmara sahillerinde ve Adalar Denizi'nde tahkimli dayanak noktalar bulundurmak hakk verilmesi; ayn zamanda Boazlarn ve Marmara sahillerinin Trkiye'nin tasarrufunda kalmasnda srar etmesi; Marmara Denizi'nin knda veya sahillerinde nc bir devletin (ss) olmasna msaade edilmemesi; Boazlarn miletleraras tarafsz bir hale getirilmesine kar konulmas ve Babli'den Boazlarn tahkim edilmeyeceine ait taahht alnmas, Boazlarda mayn tarlalar yaplmamas ve Trkiye'nin donanma bulundurmaktan klliyen vazgemesi. Btn bunlar elde edildii takdirde, Nemits, Rusya'mn "Yukar Boaz" ksmnda "tahkimli bir mevki" yapmas hakkn da elde etmesi gerektiini kaydetmiti; fakat yukarda da belirtildii zere, eer buna karlk bir taviz kabilinden, istanbul Boaz'nn bir ksmnn igali anakkale Boaz veya Adalarda baka bir devlet ss alacaksa, Rusya'nn bu teebbsten vazgemesi daha mnasiptir. Yani Nemits, Boazlar ve ona yakn yerlerde baka bir devletin (yani bilhassa ingiltere ve Almanya'nn) slenmesine yol amamal ve Rusya buna hibir vesile vermemelidir. Rus noktai nazarndan: Limni ve (Bozcaada) (Tenedos) adalarnn Yunanllar tarafndan igali muvafk deildir; Imbros (Imre) adas ise tahkimat yaplmamak artyle, Yunanistan'a braklabilir. Nemits'in raporu, bu suretle, Rusya'nn Boazlarda tam bir hkimiyet salanmasn ve Trkiye'nin (bu husus hi sylenmemek- le beraber) Rusya'mn himayesi altnda bir devlet mevkiine drlmesini ne sryordu. Mamafih bu gr bir bakmdan yine mutedil saylabilirdi; nk Nemits'in miri olan Rus deniz kurmay bakan vice-Amiral Prens Liven, 25 Kasm 1912 tarihli harbiye nazr Grigorovi'e sunduu raporunda: "Anadolunun tama-

178

miyle, hatt Balkanlarn ve Ege Denizi'ndeki adalarn da Rusyann eline getii takdirde ancak Rusya'nn Karadeniz'den Akdeniz'e knn tam olarak halledilmi saylabilecei" kanaatini belirtmiti. 1 Fakat Prens Liven byle muazzam bir plnn gerekletirilmesinin imknszln da mdrikti ve bunun iindir ki, Nemits'in her grn tasdik etmi ve Boazlarda baz yerlerin imdiden ele geirilip tahkim edilmesinin, Rusya iin herhangi bir fayda salamyaca- grnde idi; Liven'e gre: Ya hepsi veya hibir ey alnmamal idi. Dolaysiyle Rus diplomasisine den vazife, Boazlarn ileride Rusya'mn lehine dmesini kolaylatracak btn imknlarn imdiden hazrlanmas idi. Kk rtbeli olmasna ramen Rusya'nn Boazlarla ilgisi ve maksatlar hakknda Nemits tarafndan tanzim edilen bu "rapor" muhakkak ki birok bakmdan dikkat ekicidir. Fakat ne srd esas grnn yanl olduu da aikrdr. Nemits, 1912 NisanMa- ys'nda anakkale Boaz'nn bir ay kapatlmasn nazar itibare alarak (yani Rus hububat tayan gemilerin durdurulmas karsnda) Boazlarn Rusya iin "stratejik" deil, her eyden nce "ekonomik" nemi olduunu iddia etmiti. Halbuki Birinci Dnya Savana kadar, Rusya'nn Boazlar vastasiyle yapt ticaret, Rus gemilerinin toniltosu ve ummiyetle Rusya'nn Trkiye ile ekonomik balar, Nemits'in bu iddiasn tasdik etmekten ok uzaktr. Elde mevcut istatistik bilgileri bunu aka gsteriyor. Bir kere Trkiye ile Rusya arasndaki ticaret mnasebetleri yakn komuluk ve uzun bir snr hatt olmasna ramen dier memleketlerle mukayese edilirse ok aa bir seviyede bulunuyordu. 1913-1914 ylnda Trkiye'nin Rusya'dan ithalt, btn ithlatn ancak %8,6 sn tekil ediyordu. Boazlar'dan geen trl devletler gemilerinin toniltosu, Boazlarn Rusya iin her eyden nce "ekonomik" mahiyette olmadn da gstermektedir. yle ki: 1907/8 de btn gemilerin tontiltosu : 15.333.083 1909/10 dc btn gemilerin tontiltosu : 16.596.543 1911de btn gemilerin tontiltosu -.19.968.409 1912de btn gemilerin tontiltosu : 15.298.537
1 Ya. Zakher, KA t. 6. (1924) s. 58/59.

179

Belli bal memleketlere gre: 1 Bandra Tonilto 1909 /10 19 11 /o 42, 3 16, 4 11 19 12
V /o

Tonilto

%
41, 7 17, 7

%
1 . 2 . 3 . ingiltere Yunanista n Avust-Macar. 5.370.781 1.958.201 37,5 13,7

43, 5 15, 3 9,7

6.923.34 9 2.939.00 4

1.524.29 9,2 9 4 Rusva 1.428.435 10 6,5 6,4 1.151.90 7 Bu tablodan da grld zere, Boazlardan gemek bah. 0 sinde Rusya 4. 733.600 igal etmektedir. Zaten Rusya'nn sray 5 Alman va 5,1 3,3 3,3 584,00 4 Trkiye'deki ekonomik faaliyeti ancak 5. veya 0 srada yer 6. . 6 Fransa 522.730 4 3,3 3,3 3,5 almakta idi. Buna karlk Almanya, 1910-1914584,00 yllarnda 4. . 0 bu faaliyeti mevkiden 2. mevkie gemiti. Zaten Almanya'nn Ruslar bilhassa rktmt. nk ekonomik faaliyetin arkasndan siyas maksatlar geleceine inanlmakta idi. Bu suretle, Rusya'nn Boazlan ele geirmek isteyiinden aslnda "stratejik" ve "siyas" maksatlar esas mili tekil etmiti. Nitekim sonraki gelimeler bunu aka gstermitir. 13/26 Mart 1913 tarihinde Edirne'nin, uzun bir mukavemetten sonra, Bulgarlar tarafndan zapt, Rusya'da tekrar endielerin uyanmasna yol at. Bulgarlarn yeniden stanbul zerine yrmeleri ve stanbul'da anari vukuu bahis konusu olmaa balad; yani Rusya'nn mdahelesini gerektirecek olaylar cereyan edebilirdi. Nitekim Sazonov, 15/28 Mart (1913) tarihinde stanbul elisi M. Giers'e gnderdii bir telgrafla, "stanbul'da karklklar zuhurunda, daha nce kendisine tannm olan Karadeniz donanmasn armak salhiyetini kullanabileceini" hatrlatmt. 2 Yani bu tarihlerde Rus hkmeti derhal Boazlara inmeyi gze alm bulunuhattnn batsndaki bu salhiyetini kullanmasna mahal kalyordu. Mamafih, Giers'inyerler Osmanl Devleti'nin elinden kyor, dolaysiyle bu tarihlerden az sonra Trkiye ile Balkan mad; nk Edirne de Bulgarlara braklm oluyordu. Bu Londra Bar dolaysiyle, Trkiye iin imdiye kadar akdettii en ar mttefikleri arasnda yarda kalan mzakereler tekrar balam ve az artlan Londra'da bar aktedilmiti. (30 Mays 1913); 3 buna bir sonra ihtiva eden ve izzet-i nefis bakmndan da en kltc bart. Nitekim bunun tepkileri ok byk oldu ve bilhassa vatan1 V.A. Gurko-Kryajin, Bliiiniy Vostok i Derimi (Yakn ark ve Devletler) (Moskosever va 1925) s. 49. ordu evrelerinin harekete gemelerinde en mhim ve "kamlyla" bir 6mil tekil etti. 2 Ya. Zakher, K.A t. (1924) s. 62. Enez-Midye hattnn, aslnda Rusya tarafndan teklif edildii ve Bulgarlar mmkn mertebe stanbul'dan "uzak tutmak" mak1 Ya. Zakher, KA t. 6 (1924) s. 63. 3 Yine, s. 62.

1.615.293

11,3

180

181

Edirne'nin elden gitmesi, Enez-Midye hattmn Bulgaristan'la smr tekil etmesiyle, Osmanl Devleti Rumeli'den tamamiyle karlm gibiydi. Ancak stanbul ve hinterland Trkiye'nin elinde kalmt. Bu kalan ksmn da pek yakn bir gelecekte Rusya'mn eline geecei hakknda, yksek Rus mahfillerinde tam bir kanaat hkm srd biliniyor. Bu hususta Rus bahriye nazn Grigorovi'in 9/22 Mays 1913 tarihli, Hariciye nazn Sazonov'a gnderdii bir yaz Ayrca dikkati ekicidir 1; burada unlar vard: "Hali hazrda Trklerin elinde bulunan (daha dorusu kalan) Bosfor (Boazii) ve anakkale Boaz, erge muhakkak bir surette Rusya'nn mlk olacaktr, nk buralardan Rusya'nn en byk ticaret yolu gemektedir ; bu yolun yabanclarn eline dmesi Rusya iin saylmakla tkenmez byk felketlere yol amas tehlikesi mevcuttur. Trk Boazlan hakkndaki bu adilne gr, son zamanlarda ngiltere ve Fransa tarafndan, evvelden olduu gibi almaz bir mukavemetle karlanamyaca anlalyor; ayn zamanda miletleraras ekimeler ve Avrupadaki olaylar, bu (Boazlar) meselenin yakn bir gelecekte ele alnaca merkezindedir." Bahriye naznna gre: Meselenin zm iin her eyden nce Rus donanmasnn takviyeye ihtiyac vardr. Dolaysiyle tersanelerde ina halinde bulunan Rus harp gemilerinin srade tamamlanmas gerekmektedir. te bu sebebten- dir ki, Karadeniz'de Rus donanmasnn kuvvetli bir hale gelmesinden nce, Rusya'nn Boazlar meselesini kurcalamamas menfaati icabdr. Boazlar Meselesinin tamamiyle halli ve stanbul'da Rus nfuzunun kuvvetlendirmesiyle ilgili olarak, 1913 yl Haziran'nda Ruslar'm stanbul'a yakn bir yerde, sahil boyunca, "arsa" satn almay bile denedikleri biliniyor. 2 stanbul'a yakn bir yerde, "mir" araziden bir ksmnn satla kanld haberi Rus makamlarma kulana gitmiti. Byle bir arsann satn alnmas hususunda Rus maliye nezareti gerekli paray dahi verecekti. Bu "arsa" alnd takdirde, tam stanbul yamnda, Rus kuvvetleri iin dayanak olabilecek bir arazi paras elde edilmi olacakt. Fakat bu haberin yanl olduu anladd ve Ruslar dolaysiyle "arsa" almaktan vazgetiler. Bu olay kendi bana dahi, Ruslarn bu tarihlerde stanbul ve Boazlara sokulmak iin ne gibi dolambal yollar ve vastalara ba vurabileceklerini aka gstermektedir.
1 Ayn y. 5. 63/64. 2 Ya. Zakher, KA, t. 6 (1924) s. 64.

182

Demek ki, 1913 yl ilkbakarnda Rusya'da hkim kanaata gre, Trkiye 1911-1913 yllarnda maruz kald byk asker malbiyetler, mal ve ekonomik sarsntlar sonunda, Avrupal bir devlet olmaktan kacak, hatt, tamamiyle veya byk lde zlmee balyacak ve yklp gidecekti. Bunun iindir ki, Avrupal (byk) devletler arasnda Trkiye'yi paylamaa giriecekleri zaman, Rusya'mn menfaatlerini hakkyle koruyabilmesi iin hereyden nce Karadeniz'de kuvvetli bir donanma bulundurmas gerekiyordu. Bu sebebledir ki, Rus hkmetine den en mhim vazife u iki maddede toplanyordu: 1) En ksa bir zamanda Karadeniz donanmasnn istenilen seviyeye karlmas ve 2) Rusya'mn bu lde kuvvet kazanmasna kadar, Trkiye'deki status ^aonun bilhassa Boazlardaki durumun muhafazasna gayret edilmesi idi; yle ki, Osmanl lkeleri blnecei zaman, mirasn "en iyi parasn tekil eden" Boazlar hi beklenmedik bir ekilde baka bir iddiacnn (Almanya kasdediliyor) eline dmesin. 1 Yukarda belirtildii zere, 30 Mays 1913 de akdedilen "Londra bar" ile, Trkiye'nin Rumeli'de ok az bir yeri kalmt. Bilhassa Edirne'nin Bulgarlara braklmas Balkan malbiyetinin en ac neticesi olup, Trk umum efkn bu byk kayb bir trl hazmetmek istemiyordu. Fakat az sonra meydana gelen vakalar Trkiye'nin imdadna yetiti. Balkanl mttefikler arasnda "ganimetin paylalmas" yznden kan anlamazlk, "kinci Balkan Harbi"- ne gtrd. Bulgaristan, ahalisinin ekseriyetinin Bulgar olduunu ileri srerek, Makedonya zerinde hak iddia etti; Srplar ve Romenler Bulgar talebine red cevab verince, Bulgarlar 1913 Haziran'nda Srplara kar savaa baladlar. Bunun zerine Yunanllar ve Romenler de Bulgarlara kar harbe giritiler. "Birinci Balkan Harbende oldui gibi "kinci Balkan Harbi"nde de Rusya'nn siyas hesaplan alt-st oldu. "kinci Balkan Harbi" aslnda Rusya'nn Bulgaristan' tutmayndan, Romenlerin harekete gemelerine mani olmayndan, ileri gelmiti. Bu husus Bulgaristan'da gayet iyi bilindiinden ve imdiye kadar da Rusya tarafndan birka defa "atlatlm" olmas hasebiyle, Bulgar siyasetileri ve hatt ahali arasnda Rusya'ya kar imdiye kadar beslenen dostiuk hisleri yerine itimatszlk kaim olmaa balad. Bulgaristan'n eski mttefikleri tarafndan cepheden tazyike balanmas karsnda Trkiye'nin de seyirci kalmamas
1 Yusuf Hikmet Bayur, Mp Tarihi C. II. ksm II, 313.

183

ekti. Zaten atalca mstahkem hatt boyunca 300.000'e yakn Trk askeri ylmt; bu kuvvetlerle Meri nehri'ne kadar ilerlemek ve Edirne'yi kurtarmak mmkn olacakt. Halbuki Sadrazam Said Halim Paa ve kabinedeki dier zlar, "Rusya ve ngiltere'nin mdahalesinden endie ettiklerinden" asker harekete gemee cesaret edemiyorlard. Halbuki Enver Bey bata olmak zere, ordunun gen zabit zmresi, derhal harekete geilmesini srarla talebe baladlar. te bu istein mmessili sfatyle, Enver Bey ve birka arkada harbiye nazr Ferik zzet Paa'y sktrmaa baladlar. zzet Paa da "Babli baskn"n pek iyi hatrladndan (o zaman harbiye nazn Nzm Paa ldrlmt), Enver Bey'in bu yoldaki talebini yerine getirdi ve pakumandan sfatyle Trk ordusuna Meri nehri istikametinde Edirne'yi geri alnrak zere yryr emrini verdi. Bunun zerine, Enver Bey'in kumandasndaki nc svari ktalar cebr yryle ileri atlarak 22 Temmuz 1913 tarihinde, drt aya yakn sren dman istilsndan sonra, Edirne'yi kurtard. Mmafih, Bulgarlar, buray mdafaa edemiyeceklerini bildiklerinden, ekilip gitmee hazrlanmlard. Enver Bey bu suretle, evvelki birok sfatna bir de "Edirne kurtancs" adn katmak suretiyle an hretini bsbtn artrm ve Trkiye'nin en ok sevilen, saylan ahsiyeti sfayle "bir numaral" adam olmutu. Enver Bey son alt ay iinde Trkiye'nin siyas hayanda da en byk rol oynayan kiilerden birisi idi. Birinci Balkan Harbi'ndeki feci yenilgiler Trk umum efknn mthi bir heyecana ve mitsizlie drm, Trkiye'nin gelecei hakknda ok karanlk grlere yol amt. Ancak atalca'daki mukavemet, baz evrelrde zayf da olsa, mitler uyandrmt. Fakat sadaret makamnda Kmil Paa gibi seksenlik bir ihtityann bulunmas ve kabinedeki dier nazrlarn da ie yaramyacak Paalar ve Beylerden teekkl etmesi, vatansever mahfillerde bu kabl "devlet adamlan" ile iin daha fazla yrtlemiyecei kanaati hkim olmaa balamt. imdiye kadar perde arkasnda kalmay tercih eden "ttihat ve Terakki Cemiyeti", daha dorusu "komite" de bu durumun daha fazla devam edemiyeceine kanaat getirmi ve zor kullanarak kabinenin drlmesine karar vermiti. Hrriyetin ilmndan beri ordunun ve halkn gz bebei saylan, fakat mtemadiyen "perde arkasn"da kalmay tercih eden Enver Bey, bu defa sahneye km ve 23 Ocak 1913 de,

184

kutunu inta eden mehur "Babli baskn" (coupd'etat) m yapmt.1 Harbiye nazr Nazm Paa'nn lmne sebebiyet veren bu baskn sonunda Mahmud evket Paa Sadaret makamna ve Harbiye nazrlna getirilmiti. ttihat ve Terakki Cemiyeti'nin en nfuzlu zs olan Talt Bey de Dhiliye nezaretine atanmt; Mahmud evket Paa, ttihatlarn adam telkki edildiinden, bu suretle Trkiye'deki devlet idaresi aka "lttihatlar"n eline gemi oldu. Mamafih, Enver Paa yine arka plna ekildi, herhangibir nezareti almad. Fakat ordunun ve "Komite"nin en nfuzlu ahsiyeti olmas hasebiyle, "hkmet" kendisi ile daima hesaplamak mecburiyetinde idi. "ttihat ve Terakki Cemiyeti"nin amansz muhalifi olan "tilf ve Hrriyet" (Liberal) Frkas, bu defa entrikalarn ve mcadelesini bsbtn azdrd. "tilflar" , "Liberal" istikametleri ile gya ngiltere'ye mtemayildiler ve dolaysiyle Kmil Paa tarafndan gdlen "Anglofil" siyasetini destekler gibi grnyorlard. Halbuki ngiltere'nin Balkan harbinde Yunanllar kayrmas tamamiyle Trkiye'nin aleyhine bir siyasetti; bu yzden, "Merutiyet"in balangcndaki "ngiliz dostluu" duygular Trk umm efkrnda gittike azalm ve ngiltere'ye kar dmanca grler oalmaa balamt. Bunun yerine "Alman dostluu"nun zemin kazand grlyor; Enver Bey bata olmak zere ordunun gen zabitleri arasnda Almanlara kar temayln kuvvedendii meydanda idi. "tilflar"la "ttihatlar" arasndaki mcadele nihayet "tilflar" tarafndan tertip edilen, u Haziran 1913 tarihindeki Mahmud evket Paa'nn lm ile neticelenen suikasda gtrd. Bunun zerine Trkiye'de, adet "ttihat ve Terakki Cemiyeti"nin dikta- toryasna dayanan bir rejimin tatbikine baland. Bu rejim, yine de perde arkasnda kalan, Enver Bey ve arkadalarna, yani "ordu"ya dayanmakta idi. Sadaret makamna getirilen Hidiv smail Paa'mn
1 Babli bask'mn hakik mahiyeti pek vazh deildir. Y. H. Bayur, bu hususta "ttihatlar" ktlemektedir (Bkz. nklap Tarihi, C. II. k. II. ss 254-271; Belleten Cilt XXX (1916) No. 117: Teni bulunan bir belge dolaysiyle (ss 103-114). Ahmed Bedevi Kuran, lnkilp hareketleri (stanbul 1956) s. 520 ve devam. Ortada bir hakikat varsa, o da bu sradaki "Byk kabine" ve bilhassa 85 lik Kmil Paa kabinesinin tam bir "aciz" iinde bulunmas idi. Yusuf Hikmet Bayur, Kmil Paann "torunu" ve ttihatlara kar besledii "dmanlk" hisleriyle bu "Baskn" dolaysiyle ttihatlar mmkn mertebe haksz karmaya gayret etmitir. O sralarda Trk umm efkrnn bu "baskn" memnunlukla karlad grlyor.

185

amcas Prens Said Halim Paa, daha ziyade temsil bir sfat hizdi; kabinenin en nfuzlu zs, phesiz Dahiliye nazr Talt Bey idi. Harbiye nazn olarak kabineye giren Ferik izzet Paa Talt ve Enver Beylerin arzularna gre hareket etmek mecburiyetinde idi. ite bu artlar iinde "ikinci Balkan Harbi" balam ve Enver Bey'in teebbs ile Edirne geri alnmt. Edirne'nin geri alnmas, Birinci Balkan Harbi'nden malup ve perian kan Trkiye'nin yeniden canlanmasn ve kuvvedenmesini btn dnya huzurunda ispat etmi olmas bakmndan ok byk bir ehemmiyeti haizdi. Edirne, yeniden canlanan Trkiye'nin sembol ve Enver Bey de, Trk milletinin oktan zledii ve bekledii "mill kahraman" idi. "Hrriyet", "Trablusgarb" ve nihayet "Edirne Kahraman" sfatyle Enver Bey'in ad yalnz Trkiye'de deil btn Trk ve islm leminde tebcil edilmee balam, cnun ad btn islm dnyasna yaylm, Kazan ilinde, Trkistanda, Hindis- tanda ve Kuzey Afrikada, Enver Bey'in adm duymayan kimse kalmam, gazete, salname ve takvimlerde kan resimleri byk bir sayg ile duvarlara aslmaa balanmt. o Austos 1913 tarihinde akdedilen "Bkre Muahedesi" ile Balkanlarda yeni snrlar tesbit edildii zaman, Edirne'nin de Trkiye'ye braklmas kabul edilmiti. Fakat "Edirne meselesi" bata Rusya olmak zere, byk devletleri birbirine dren ve anlamazlklar krkleyen bir mesele olmakta devam etti. Edirne meselesi zaten, 23 Ocak 1913 "Babli baskn"na sebebiyet veren en byk mil olmutu. Ozamanki Osmanl kabinesi Edirne'nin Bulgarlarda kalmasn tervi eder gibi davrandndan, gen zabitlerin mmessili sfatyle Enver Bey, bu "Hkmet darbesi" ni yapmt. Bu defa, Edirne Trkler tarafndan geri alnmasna ramen Avrupal byk devletlerden ou ve bilhassa Rusya Edirne'nin Trkiye'de braklmasn bir trl kabul etmek istemiyorlard. Londra Muahedesi ile Edirne- nin Bulgaristan'a braklm olmas keyfiyeti ne srlmekte ve Trkiye'nin Londra Muahedesini tammamak hususundaki srar", de- t Trkiye'nin Avrupa'ya kafa tutmas eklinde izah edilmek istenmekte idi. Rusya ve baz Avrupa devletleri nazarnda Trkiye'nin "Avrupa'ya kafa tutmas"na msaade edilmemesi gerekiyordu; bu gr Rusya'dan baka ingiltere ve Fransa'da epey taraftar bulmutu. Trk kuvvetleri Edirne zerine yrdnde, birok protesto ve tehdid sesleri ykselmee balamt. Ayn zamanda ekonomik cihetten de bask yaplmak istenmi ve "Trkler, ayet Edirne-

186

den vaz geecek olurlarsa, Avrupa devletleri tarafndan bor verilmek suretiyle yardmda bulunulaca" vdleri dahi yaplmak istenmiti. Mamafih bu trl tehdid ve vdler Trk umm efkrna tesir yapmaktan uzakt; bilhassa ordunun gen zabit zmreleri behemahal Edirne'nin geri alnmasn talep etmilerdi. Trk kuvvetlerinin Avrupa'dan ve bilhassa Rusya'dan ykselen seslere ve tehdidlere bakmadan Edirne'yi kurtardktan sonra da "Edirne meselesi" kapanm deildi. Trkiye'nin "Londra Bar"n hie saymas ve "Avrupa'ya kafa tutmas" bilhassa Rusya'da infial uyandrmt. Trkiye'yi yola getirmek iin Rusya'nn teklifi : Byk devletlerin Trkiye'ye kar bir deniz gsterisi yapmalar idi. Byle bir gsteriye ngiltere, Fransa ve Almanya'nn katlaca sanlyordu. Halbuki Almanya'nn buna yanamamas "Avrupa camias Devletlerin" mterek hareketlerini bozacak mahiyette idi. Hatt Alman gazetelerinde Trkiye'yi destekleyen yazlar kt ve smr hattmn Meri nehrine kadar uzamasnn doru olaca da ne srld. Bu durum karsnda ngiltere de Rusya'mn hilfna olarak, "bir deniz gsterisi" fikrinden vazgeti. Mamafih ngiliz hariciye nazr Lord Grey, yine de Enez - Midye hattnn Trk snr olark tesbiti taraftan idi. Bu sralarda Fransa'da hkim kanaata gre : Trkiye'ye kar bir deniz gsterisi yznden Avrupa'daki iki "Blok" (yani Antanta ve l ttifak) devletlerini birbirlerine kar aka cephe almalar doru olmayacakt. Bu durum karsnda Fransa'nn da bir deniz gsterisinden vazgemesi icabetmiti. Halbuki Sazonov mutlaka bir deniz gsterisinin yaplmasn istiyor, Londra ve Paris'te bu hususta srar ediyordu. Rus hkmetinin arzusu, Trklerin Edirne'yi almalar ve ellerinde tutmalarna mani olmakt; icabnda Trklerin Edirne'yi boaltmalar dahi talep edilecekti. Rus hkmeti bu hususta o kadar kararl grnyorduki, ayet teki devletler byle bir gsteriye katlmasalar bile, Rusya'nn tek bana bunu yapaca bildirilmiti. Sazonov'a gre, Trkleri yola getirmek iin Karadeniz Rus donanmas Boaz'a doru hareketle yetinmeyecek, ayn zamanda Dou Anadolu'da Ermenilerle meskn sahaya Rus ktalar girecekti. St. Petersburg hkmet mahfillerine yakn duran "Novoye Vremya" gazetesinin 22 Temmuz 1913 tarihli nshasnda, Trkler aleyhinde iddedi yazlar kt. "Edirne'nin hibir ekilde Trklere braklmayaca, eer Trkler buray boaltmak istemezlerse Rusya'nn harbe

187

hazrlanmas gerektii" yazldktan sonra, "Osmanl mparatorluunun zlmesi pek'yakn olmas hasebiyle, Rusya'mn istanbul'un mukadderatn tayini hususunda gerekli tedbirlere bavurmas art olduu" da belirtilmiti. Sazonov, Rusya'nn ve dier Avrupal devletlerin Trkiye ile diplomatik mnasebetlerini kesmesi gerektii fikrinde idi. Halbuki ingiltere, bilhassa Hindistan'daki Mslmanlar nazar itibare alarak, Trkiye'ye kar iddetli tedbirlere bavurmak taraftan deildi. Bu suretle, Rusya, Edirne meselesinde Trkiye'ye kar en ok dman bir devlet olduunu aka belirtmi oldu.

188

in bu tarihten bir ka gn sonra Rus hariciyesine verdii raporda: "Rus donanmasnn, plnlanm olan inaat tamamlandktan sonra, Boazlar alabilecek bir kuvvet haline geleceini" bildirmi ve bunun da 1917-1919 yllan arasnda gerekletirileceini de ayrca kaydetmiti.1 Nemits, daha sonraki bir raporunda Rusya'nn Boazlara kar 1917 de harekete geebileceini bildirmiti. Nitekim Rus hariciyesi, 1913 yl yaz aylarnda Rusya'nn "ark"- ta, yeni hasl olan durum muvacehesinde takip edilmesi gereken siyasetini gzden geirdi ve birtakm yeni esaslar hazrlad. Hariciye nazr Sazonov bu esaslar bir raporla 23 Kasm 1913 tarihinde -tasvip iin ar Nikola Il.'ya sundu. Ehemmiyetinden tr bu raporun muhteviyatn nakledeceiz. 2 Sazonv'n bu raporu, "kinci Balkan Sava"ndan sonra hasl olan durum ve bunun Anadolu'da byk tesiri olduu cihetle, Rus siyasetinin nasl bir istikamette gelimesi gerektii hakkndaki mlhazalarla balamaktadr, "ikinci Balkan Harbi"nden sonra, Trkiye, geri, gerek stanbul ve gerekse Boazlarn mdafaas bakmndan daha iyi bir hale gelmi ve Yunanistan'n da denizden bir tehlike tekil etmesi keyfiyeti bertaraf edilmi gibi grnyorsa da, Trkiye'nin i durumu ve bilhassa maliyesinin ok fena bir halde olduunu gz nnde bulunduran mahitler, bu devletin (yani Osmanl mparatorluunun) daha uzun zaman devam etmesine pheli bir nazarla bakyorlar. te bunun iindir ki, Osmanl Devleti'nin paralanaca bir srada, birok ey koparmak maksa- diyle, Almanya, talya ve hatt imdiye kadar Anadolu ile hibir ilgisi grlmemi olan Avusturya dahi, Anadolu ile alkasn ve faaliyetlerini arttrm bulunmaktadr. Osmanl mparatorluunun ikiyz yldan beri yklaca iddia ediliyorsa da, bu devlet hal ayakta durmaktadr; Trkiye'nin, asker reformlara balad bir srada daima yenilgeye uramas asker slahat yapamadn gsterecek mahiyettedir. Trkiye, dardan gelecek kuvvetli bir darbeye asla dayanamaz (yani Rusya veya Bulgaristan tarafndan gelmesi muhtemel darbe kasdediliyor). Rusya'mn Boazlan ele geirmesi ve bundan ne gibi menfaader elde edecei meselesi tedenberi mnakaa edilegelmitir. Rusya, Boazlarda baka bir devletin (yani Trkiye'nin yklmasn mteakip) yerle1 (Petrograddaki ngiliz elisi) Sir G. Buchanan to Lord Grey St. Petersburg, Atn 18, 1913, tel. No. 307. P. R. O./F.O 471/1838. 2 Yine.

189

meine asla msamaha edemez. Trkiye'nin hukuk ve kltr esaslarna gre reformlar yapmaa muktedir olamay, imdiye kadar Rusya'mn iine gelmitir; nk hill altnda yayan HristiyanOrtodox teb'amn Rusya'ya kar temayllerinin artmasna sebeb tekil etmitir ki, bu cihet Avrupa nazarnda Rusya'mn arktaki (yani Osmanl mparatorluundaki) durumunu kuvvetlendiren en mhim
1 Ya. Zakher, KA t. 6 (1924) s. 66. 2 Ayn y. s. 69.

190

Rus ticaret gemilerinin faaliyete gemelerinden beri 60 yl olduu ve bu yolda pek ok para harcand halde, Rusya'mn "Boazlarda yerlemesi meselesi"nin bulunduu yerde kald da belirtilmiti. 1895 de "Ermeni ktali" zamannda Rusya, ngiltere'nin muvafakati ile Is- tanbulun igalini tasarlad halde, tat vastalarnn ihtiyac karlayacak bir durumda olmayndan, bundan feragat etmiti; 1912 de de byle bir tasan zerinde durulmu, fakat iki kolorduun nakli bile ancak iki ay iinde yaplabilecei anlaldndan, byle bir hareketin "gizlilii" kalmyaca iin, bundan da vazgeilmiti. Hah hazrda ise, Trkiye'ye kar cidd olarak harekete geilmek yle dursun, Trkler tarafndan ele abnan bahr programn gerekletii takdirde, Rusya'mn mdafaasnn bile yetersiz olduu anlalmaktadr. nk, trl yollarla elde edilen istihbarata nazarn: Trk donanmas 1914-1916 yllarnda gerek gemilerinin vasflan ve gerekse toplarnn okluu ve ate kudreti itibariyle, Rus Karadeniz donanmasndan ok daha stn bir durumda olacaktr. Sazonov, Trk donanmasnn bu lde kuvvetlenmesi karsnda endiesini saklamyor ve raporuna yle devam ediyordu: Rusya, yllar boyunca bu kadar ok para harcamasna ramen, byle bir duruma nasl tahamml edebilir? Bunun tek aresi: Rus Karadeniz donanmasmn kudretini mmkn mertebe sr'atie ykseltmek (ve bunun iin gereken paray maliye nezaretinden temin ederek bahriye nezaretine devretmek) idi. Sazonov bu maksatla u hu- suslarn bir an evvel yerine getirilmesini tavsiye ediyordu : 1) Karaya kanlacak askerlerin (dessant) seferberliinin abuklatrlmas, 2) Hareket iin gerekli yollarn inas, 3) Karadeniz donanmasnn takviyesi, 4) Karadeniz'de tat gemilerinin arttrlmas ve 5) Kafkaslar aan demiryolunun inas. Sazanov'a gre : Rusya Trkiye'de status quoyu mmkn mertebe uzun bir mddet iin muhafazaya almaldr;'fakat "Boazlar meselesinin" halli, ancak Avrupa umm ahvalinin karmas ile mmkn olaca aikrd. (kmas kuvv etle
1 Sazonov, bu grn ok sonralar da tekrarlamtr: S. D. Sazonov, Fateful years 1909-1916. The Reminiscenes of Serge Sazonov, Russan Foregn Mnister for Foreign Affairs 1914. Rusadan tercme (London 1928), p. 125: Russian policy with regard to Constantinople and the Straits has been inspircd for a great many years by the fundamental principle: the maintenance of the status quo, howeever disadvantageous it might be, in many respects, for Russia.

191

nazarla baklabilirdi; ancak ngiltere'nin durumu pek sarih deildi; ngiltere'nin Rusya ile ya bir ittifak akdetmesi veya hayrhah bir tarafszlk gdecei sanlyordu. Balkanlarda ise Romanya ile Bulgaristan'n alacaklar durum, Rusya bakmndan ok mhim olacakt ; dolaysiyle, Rusya, bu her iki Balkan devletini de kendi tarafna ekmee bakmal idi; bilinen bir ey varsa o da, Bulgaristan'n "Bkre Muahedesi"nin deitirilmesini istemesi idi. Makedonya'nn Bulgaristan'a iadesi bahasna, Bulgaristan'n "btn Srplar hkimiyeti altna almas yolunda" Srbistan'a yardm temin edebilmeli idi (yani Avusturya-Macaristan'a kar harbe girmeli idi.) te btn bu meselelerin grlmesi iin, Sazonov, ar'n pek yaknda "Husus stiare Meclisi"ni toplantya armasn istedi. ar Nikola II. da, Sazonov'un bu raporunu tasvip etti ve "Husus istiare Meclisi"ni de toplantya armak iin gerekli emirleri verdi. Sazonov'un, 23 Kasm 1913 tarihinde ar Nikola Il.ya sunduu bu raporu, Rusya'nn "Birinci Dnya Sava"na tekaddiim eden 8-o ay iinde takip ettii siyasetini ve bilhassa Trkiye'ye kar ald tedbirleri aydnlatmak itibariyle ayrca mhimdir: Bu rapora bir de "Karadeniz 'deki bahr kuvvetlerimizin arttrlmas lzumu" baln tayan bir "Ek" de konmutu. Burada u hususlar belirtilmiti : 1) 1913 de Karadenizde stnlk Rus donanmasna aittir, 2)1914-1916 yllarnda stnlk Trk lonanmasna ait olacaktr, 3)1917 de de Rus donanmas Trk donanmasna kar hafif bir stnlk elde edecektir. 1 te bu durum gz nnde tutularak, Trk donanmasnn geici olsa dahi stnlk elde etmesine mani olmak gerekmektedir. Bu maksatla, Trkiye iin ngiliz tersanelerinde ina halinde bulunan iki zrhlnn (Sultan Osman I. ve Sultan Read) Trkiye'ye teslimini, diplomatik yollarla, mmkn mertebe geciktirmek iin (Rus) hariciyesinin ingiliz makamlar nezdinde teebbste bulunmas gerekecektir. Ayrca balanm olan Rus harp gemilerinin inaatnn plndan birka ay evvel bitirilmesine gayret edilecektir; bir de hariten birka harp gemisinin dc satn alnmas dnlmelidir. Rus Baltk donanmasnn 1914-1915 de, Trkiye'ye kar kullanmak zere, Akdeniz'e gnderilmesi programa konmutu. Szn ksas Rusya, Boazlar meselesinin kat' bir ekilde halli, yani Rusya'mn kontrol altna konmas maksadyle, 1917 ylna kadar btn donanma inaatn tamamlamak hususunda karar alm bulunuyordu. Bunun iin
K A t. 7 (1924) s. 32 ve devam.

192

Bu sralarda Trkiye ile Almanya arasnda vaki olan anlama Rusya'mn Trkiye'ye kar gtt siyasetinde baz sert klara sebebiyet verdi: Trk ordusunun slah iin General Liman von San- ders riyasetinde bir Alman asker heyetinin gnderilmesi iin, Trkiye ile Almanya arasnda bir anlama imzalanm ve Liman von Sanders de 14 Aralk 1913 tarihinde stanbul'a varmt. Bir Alman asker heyetinin stanbul'a gnderilmesi Rusya'da birdenbire sert bir tepki yapt ve Rusya ile Almanya ve Rusya ile Trkiye arasndaki mnasebederin gerginlemesine yol at. Osmanl-Trk ordusunun Alman zabideri tarafndan "dzeltilmesi" fikri yeni deildi. Bunun en eskisi 1835-1840 yllarnda olup, henz yzba rtbesinde olan Helmuth von Moltke'nin asker retmen ve tahkimat zabiti olarak Osmanl ordusunda hizmet etmesi idi. Sultan Abdlhamid II. tarafndan davet edilen Alman Generali von der Goltz (Paa), 1886-1895 yllarnda Trkiye'de kalm ve Osmanl ordusunun slahnda byk rol oynam; bilhassa asker mekteplerin ve "Harbiye"nin modernlemesinde von der Goltz Paa'nn rol byk olmutur. Mahmud evket Paa'nn sadareti ve harbiye nazrl srasnda (Ocak 1913-Haziran 1913) Alman asker mtehassslarnn arlmas fikri tekrar ele ahnd; Balkan Harbin'deki baarszlklar bu hususta en byk mil tekil etmitir. Mamafih, von der Goltz Paa'dan itibaren Trk ordusunda "Alman usul" tatbik edilmi olmasna ramen, "Birinci Balkan Harbinde" Trk ordusunun yenilgeden kurtulamad gz nnde bulundurularak, Alman asker heyetinin arlmasn tenkit edenler vard; fakat Enver Bey'in Alman asker eitimine hayran oluu Almanlarn davet edilmesini salamt. Neticede, General Liman von Sanders, 42 kiilik bir zabit kafilesi ile, 1913 Aralk ortalarnda istanbul'a geldi ve hemen Trk ordusunun slah iin vazifesine balad.1 Trk hkmeti ile Almanya arasnda varlan anlamaya gre: Liman von Sanders ayn zamanda, stanbul'daki I. Kolordunun da kumandan olacakt; bu suretle istanbul ve Boazlardaki Trk kuvvetleri tamamiyle bir Alman Generalinin kumandas altna konmu olacakt. Bu hal ise Rusya'da byk tepkiler yaratt; Rus gazetelerinde Almanya aleyhinde yazlar kmaa balad;
I Liman von Sanders, Otto Viktor Kari. Fnf Jahre Trkei. Berlin 1922, 412 ss. ngilizresi: Fiveyears in Turkey, Annapolis, U. S. Naval Institute, 1927, 326 pp; Trkesi: Liman von Sanders, Trkiyede be} sene, Dersaadet 1337.

193

lar yaplmaa baland. Aym zamanda Trkiye aleyhinde de ate pskrlmekte idi. Bu defa Sazonov, Fransz ve ngiliz hariciyesi ile durumu mzakere ve gerekli tedbirler alnmas iin Paris ve Lon- dra'daki Rus elilerine talimat gnderdi. stanbul'da M. Giers'in Babli zerinde bask yapmas da emredildi. Liman von Sanders'in davetinden ok evvel, Trk bahriye nezareti ngiltere'ye mracaatla, Trk donanmasmn banda bulunmak
1 KA, t. 7 (1924) s. 42 vc 44. 2 Ayn y. s. 46. 3 Yine, s. 47.

194

bu toplant esnasnda Rus hariciyesi ve asker makamlar tarafndan ne srlen esas fikrin: stanbul yolunun Berlin'den getii olduu aka grlmt. Yani Boazlar almak iin behemehal Almanya- mn Rusya tarafndan yenilmesinin art olduu phe gtrmez bir ekilde anlalm gibiydi. Mamafih bu sralarda Almanya harbe girmeyi henz tasarlamam olduundan, Liman von Sanders meselesini bytmeden,
1 KA, t. 7 (1924) s. 51. 2 Ay) yerde, s. 51 ve devam.

195

landa, bahriye nazr 1. Grigorov, umm erkn harbiye reisi General Ya. Zilinskiy, stanbul elisi M. Giers, hariciye nazn yardmcs A. Neratov, General Danilov, General Aver'yanev, bahriye nezareti geici erkn harbiye reisi Nenkov, hariciye nezareti yakn ark masas mdr Prens Trubetskoy ve bahriye ikinci hareket dairesi bakan, yukarda ad geen ikinci derece yzba Nemits, hazr bulunuyorlard. Sazonov, toplanty aarken: "Milletleraras durumun birtakm gelimelere gebe olduundan, Rusya'nn tarih gayesini tekil eden (Boazlar meselesinin) Rusya'nn arzu ettii bir ekilde halledilmesi iin gerekli tedbirlerin imdiden alnmas icabettiini" belirttikten sonra, "ayet Boazlar zerindeki hkimiyet Trklerin elinden karsa, Rusya, orada baka bir devletin yerlemesine msaade edemi- yecektir ve dolaysiyle Boazlarn igali zarur olacaktr; sonralan, Rusya'nn menfaatlerine cevap verecek bir tarzda stanbul ve a nakkale Boazlarnn durumu tesbit edilecektir" dedi. Yani Sazonov, her halkrda Boazlarn muhakkak Rusya tarafndan igal edileceini sylemi bulunuyordu. Toplantdakiler bu gr tamamiyle desteklediler. Bundan nceki toplantda (31 Aralk 1913- 13 Ocak 1914) Sazonov'un Boazlara kar harekete gemek teklifine Kokov- tsev'in itiraz ettiini grmtk; o zaman byle bir hareketin Almanya ile harbe sebebiyet verecei ne srlmt. imdiki toplantda Kokovtsev yoktu, artk kabinede deildi; onun yerine gelen maliye nazr (Barkov) ise Sazonov ile hemfikirdi; dolaysiyle hariciye nazrnn "Boazlar zaptetmek" grne kimse kar gelmedi. Toplantda prensip meseleleri deil, Boazlara yaplacak asker harektn teferruat zerinde duruldu ve mnakaalar yapld. Bu hususta erkn harbiye reisi General Zilinskiy ile ikinci derecedeki yzba Nemits arasnda tam bir gr ayrl belirdi. General Zilinskiy, harp kt takdirde Bat'daki duruma gre (yani Alman ve Avusturya -Macaristan cephesindeki vaziyete gre) stanbul'a kar iki kolordu sevkedilebilirdi; yani stanbul ve Boazlar'a kar hareket ancak Bat cephesindeki baar sonunda ele alnmal idi. Halbuki yzba Nemits bu grn yanh olduunu, nk "stanbul ve Boazlar, Bat'da mcadele devam ederken yabanc donanmas ve ordularnn igal edebileceini ve bu devletlerin stanbul ve Boazlar Rusya'ya terketmiyeceklerini"

196

tanbul zerine hemen kuvvet sevketmek ve oralan ele geirmek art olduunu" syledi. 1 Mamafih toplant esnasnda Rusya'mn her zaman olduu gibi, bu defa da Boazlarda karaya asker karmak iin gerekli vasta ve bilhassa tat imknlarndan tamamiyle mahrum olduu meydana kt. Yani harp patlak verdii takdirde bu hazrlklarn yle kolayca ve ksa bir zamanda tamamlanmasna imkn olmad anlald; dolaysiyle Sazonov'un ok arzulad bu "karaya karma" (dessant)nn yle tez elden yaplamyaca da belli oldu. Fakat byle bir hareketin yaplaca muhakkak sayldndan, hemen gerekli hazrlklara balanmas da kararlatrld. Rus bahriye erkn harbiyesince "Birinci Dnya Sava"nn balamsna ancak hafta kala yani 24 Haziran/ 7 Temmuz 1914 tarihinde sunulan bir yazda : Btn hazrlklarn 1917 ylndan sonra bitirilecei bildirildi. 2 Yani Rusya, 1917 de veya az sonra, Boazlan ele geirmek iin harekete geme kararn vermi bulunuyordu. Bu karar, Rusya'mn Boazlar'da veya Balkanlardaki menfaatlerinin haleldar olmad ihtimali gz nnde bulundurularak alnmt; yani Trkiye'nin status quo su muhafaza edilecek ve herhangi bir yabanc devlet (bata Almanya) bu status quo yu kendi menfaatine deitirmee kalkmad mddet boyunca, Rusya hareketsiz kalacak ve 1917 ylna kadar harp hazrlklarn tamamlyabi- lecekti. Bunu mteakip Rusya'nn Boazlar ele geirmek ve "tarih gayesi"ni halletmek iin harekete gemesi muhakkak gibiydi. Fakat herhangi bir yabanc devlet (bilhassa Almanya) bu durumu bozarak stanbul ve Boazlan ele geirmee teebbs ederse veya Boazlar kendi nfuzu altna koymak iin faaliyete balarsa, karsnda Rusya'y bulacak ve Rusya'mn hemen harbe girmesine yol alacakt. Nitekim 1914 yl Haziran 28 inde SarayBosna'da Avusturya veliahd Fcrdinand'n zerine atlan kurunlar ve bomba ile "Avrupa barut fs"nn da patlamas zerine, Rusya iin de "Boazlar Meselesi"nin hallinin an alnm gibi telkki edildiini az sonra greceiz. "kinci Balkan Harbi" az nce sylendii zere, Bulgaristan'da Rusya'ya kar byk bir infial uyandrmt; Bulgar hkmet mahfilleri ve asker evrelerinde Bulgaristan'n Trkiye ile kar karya
1 KA t. 7 (1924) s. 53. 2 Ayn y. s. 53.

197

maa balamt. Nitekim Trk kuvvetleri daha Edirne'ye girmeden nce, sulh mzakerelerine girimek zere stanbul'a bir Bulgar murahhas geldi; az sonra dier murahhaslar da geldiler ve resmen mzakerelere baland. Trk heyetine dahiliye nazn ve "ttihat ve Terakki Cemiyeti"nin en nfuzlu azas Talt Bey riyaset etmiti. Edirne'nin geri alnmas ve "Bkre Muahedesi"nin akdi, Bulgaristan ile Trkiye arasndaki mzakereleri kolaylatrmt. Nihayet 16/29
1 (Istanbuldaki ngiliz Elilii mstear) Marling to Grey, Constantinople, Oct. 2, 1913. P.R.O/F.O. 371/1838.

198

mesi Rusya'da tepkiler yapm ve Jn-Trkler aleyhinde gazetelerde yazlar kmt. Mamafih bir aralk, "Novoye Vremya" gazetesinde, stanbul'daki "kdam" ve "Tanin"e karlk olmak zere, dostane bir-iki yaz da kmt. Mamafih bu dostluk havas uzun srmedi ve bilhassa Balkanlardaki vakalar ve Rusya'nn takibe balad "Balkan ttifak" dolaysiyle, Trkiye ile Rusya'nn aras gittike ald. Eski sadrazamlardan Hseyin Hilmi Paa'nn 1910 Nisan'nda St. Petersburg'u ziyareti esnasnda "Novoye Vremya" gazetesi tarafndan bir ziyafet tertip edilmiti. Davetliler arasnda bulunan Kont Orloff ektii nutkunda Jn-Trklere atm tutmutu. Trkiye'deki hkim zmre hakkndaki Rus kontunun bu szleri hi te ho bir ey deildi. Nitekim Ahmed Aaolu, stanbul'da kan "Lejeune Turc" gazetesinde (21 Nisan 1910) buna sert bir karlk verdi. Rusya'mn houna gitmeyen ikinci cihet de: Trkiye'de siyas istikrarszln devam ve bundan kacak neticelerin Rusya'mn arzu etmedii bir istikamet almas idi. 23 Ocak 1913 tarihindeki "Babli baskn" (Hkmet darbesi) ve 11 Haziran 1913 tarihinde de Sadrazam ve harbiye nazr Mahmud evket Paa'nn bir suikaste kurban gitmesi gibi vakalar Trkiye'deki i durumun ne kadar istikrarsz olduunu gstermiyor mu idi? Ancak Enver Paa'nn 4 Ocak 1914 tarihinde Harbiye nezaretine getirilmesinden sonradr ki, Trkiye'de ordunun destei ile "ttihat ve Terakki Cemiyeti" siyas mes'uliyeti aka zerine alnca, memleket istikrara kavumutu. Bu durum karsnda Rusya'nn mevcut nizamla hesaplamas gerekiyordu. Rusya'nn ttihatlara kar dmanca tutumu, stanbul'da Rus entrikalar ve faaliyetleri hakknda birok ayiaya yol amt. Bunlardan en mhimi dc Mahmud evket Paa'ya kar hazrlanan suikast ile ilgili idi; bu ite Rus parmann olduu da srarla iddia edilmiti. Sanklardan birisi olan Prens Sabahattin'in suikastten az nce bir Rus gemisine binip Avrupa'ya kat anlalmt. 1 Trk dmanl ile tannan Rus elilii ba tercman Mandeltam'n da bu suikastla alkadar olduu sylenmekte idi. 2 Fakat Ruslara kar en byk phe de, Mahmud evket Paa'nn katillerinden birisi
1 (Istanbuldaki Alman Elisi) VVangenheim'in Alman Hariciye Nezaretine telegraf, 14 Haziran 1913, tlegr. No. 822. GFM/10 (Zabt edilmi Alman vesikalar, mikrofilm, Washington, National Archives) 2 Yine, tel. 28 Jnni 1913.

199

olduu sandan Kavakl Mustafa adl birinin stanbul'a gelen bir Rus gemisinde yakalanmas hadisesi oldu. Kavakl Mustafa'nn suikastten sonra Rusya'ya kat sanlyor. Bir mddet sonra da, Kavakl Mustafa, Odessa'da bir Rus gemisine binerek Msr'a gitmek zere stanbul limanna gelmiti (30 Kasm 1 9 1 3). Bunu haber alan Trk emniyet makamlan, Mustafa'y yakalamak iin derhal harekete getiler. 1 Dahiliye nazn Talt Bey ve emniyet mdr Cemal Bey'in emri ile bir miktar zabta memuru Rus gemisine binerek, Kavakl Mustafa'y zorla alp gtrdler ve o gece hemen boarak ldrdler. Rus gemisinden bir yolcunun alnmasn haber alan Rus byk elisi Babli nezdinde iddetli protestolarda bulundu ve Kavakl Mustafa'nn hemen iadesini talep etti. Mamafih Giers bu Srada stanbul'da hitap edecek en yksek makamlar bulamamt. nk ilgili nazr, yani Talt Bey "mstacel bir vazife ile" Edirne'ye gitmi bulunuyordu. 2 Rus byk elisinin hiddeti birka gn srd ve mesele kendiliinden kapand. Odessa'daki Rus emniyet makamlarnn Mahmud evket Paann katline kanan baz kimseleri koruduklar biliniyor. Bunlardan biri de mlzm evvel akir Niyazi idi. 3 Bunun Rus emniyeti tarafndan himaye edildii ve kendisine Kafkaslardaki Rus ordusunda vazife dahi teklif edildii anlalyor. Odessa'da ve dier ehirlerde Trkiye'den kaan "siyas mlteciler" den daha kimlerin bulunduu pek iyi bilinmemekle beraber, 1914 de harbin kndan az nce Sinop'ta kalebend olan birok kiinin Krm'a katklan ve Ruslar tarafndan kabul edildikleri biliniyor. Bunlar arasnda ok sonralar Rusya'da Trk Komnist Partisi'nin ba olacak Mustafa Suphi de vard. Trk hududuna yakn baz ehirlerde, mesel Batum'da da "ttihat ve Terakki"ye kar faaliyette bulunan baz Trk mltecilerinin bulunduu ve Ruslar tarafndan himaye edildii bilinmektedir. 1913 denberi stanbul'daki Rus eliliine bal gizli bir Rus stihbarat tekiltnn da faaliyette bulunduu biliniyor. Bunun banda "Rus Ticaret Bankas"nda vazifeli Aleksander ernogorovi

1 Yine y. Telegrr. No. 349, 3 Dez. 1913. 2 Yine. 3 Odessadaki Alman Konsolosluundan, 15 April 1914, GFM/10. reel 394,

200

adl biri vard.' ernogorovi'in, gya banka ileri mnasebetiyle, Trkiye'de boyuna seyahat yapt ve malmat toplad, bata Ermeni ve Rumlardan olmak zere birok ajan olduu da anlalmaktadr. Baz Krt ajanlarnn da Ruslarla yakn mnasebetler tesis ettii bilinmektedir. Enver Bey'in rtbe ykseltilerek, Paa nvan ile Harbiye Nezaretine getirilmesi (Ocak ba 1914) ve dolaysiyle Trkiye'nin en kudretli ahsiyeti oluvermesi keyfiyeti, mamafih, Rus byk elilii tarafndan hi te fena karlanmamt; bilkis, M. Giers'in Enver Paa ile ok iyi mnasebetler kurmaa alt biliniyor. stanbul'daki Rus diplomatik mahfillerinde iddia edildiine gre: "Enver Paa Trkiye'de bir dikta rejimi kuracak ve hatt Osmanl sllesini ve hilfeti kaldracakt." Enver Paa'ya "gelecein adam" nazariyle bakldndan, kendisiyle mmkn mertebe yakn mnasebetler kurulmas isteniyordu. Mamafih "ttihat ve Terakki Cemiyeti" umum merkezinde bu sralarda Trkiye'nin d siyaseti hakknda bir gr olmad anlalyor. Nfuz sahibi kimseler arasnda bu hususta oy birlii olmad muhakkaktr. En nfuzlu kimse ve "pimi politikac" olan dahiliye nazr Talt Bey'in bu sralarda rengini belli etmedii, Antanta devletlerini kukulandrmamak ve icabnda Fransa ile ngiltere'den bor para alabilmek iin, Trkiye'nin Almanya'ya fazla yaklatn gstermekten kanm olmas da mmkndr. Enver Paa'nn ise gittike Almanya'ya meylettii grlyor. Cemal Paa ise, Trkiye'nin mukadderatnn yalnz Almanya'ya balanmasna muhalifti. "Merkcz-i Umum"de Fransa ve hatt Rusya ile anlamak isteyenler vard. Mesel Cavid Bey "Frankofil" olarak tannmt; kendisinin Rus elici Giers ile de ok iyi mnasebetler kurduu biliniyor. Kabine azalan arasnda ngiltere'yi ho tutmak arzusunun bilhassa kuvvetli olduu da anlalyor. Sadrazam ve hariciye nazr olan Said Halim Paa, ahsen ok centilmen bir kimse olmakla beraber, kabinede nfuz sahibi deildi; "ttihat ve Terakki Cemiyeti"n- ce gdlen siyaset icab o sralarda sadaret makamnda byle bir zatn bulunmas icabetmiti. Balkan Harpleri neticesinde Rumelideki Osmanl topraklarnn sadece kk devletler arasnda paylald ve byk devletlerin bundan byle Balkanlarda arazi kazanamyacaklar gereini
1 Alman vesikalar. Konstantinopel, den 20 Jan. 1914 (Berichte-Anlage).

201

de ortaya koymutu. Harp srasnda stanbul ve Boazlarn kk bir devletin eline, mesel Bulgaristan veya Yunanistan'n, dmek ihtimali dahi belirmiti. Bu hakikatler ve vakalar karsnda Rusya'nn Trkiye'ye kar takib etmesi gereken siyasetini gzden geirmesi gerektii ve "Boazlar baka bir devlete kaptrmamak iin tedbirler almas lzm geldiini" yukarda grmtk. Rusya'mn tatbik edecei ana prensip Trkiye'nin "btnln muhafaza etmesi", yani status guonun devam idi. Bundan dolay Trkiye'ye kar adet bir "yumuama", bir nevi "yaknlk" gsterilmesi dahi icabedecekti. Liman von Sanders'in riyasetindeki Alman asker heyetinin stanbul'a geliinden sonra Alman nfuzunun bsbtn gelimesi zerine, Rusya'mn, adet Osmanl Devleti'nin "btnln" muhafazaya bilhassa gayret ettii grlmt; bu gayretin icab, Almanya'nn bilakis Trkiye'yi paralamak ve bundan faydalanarak Trk arazisinden bir ksmm (belki de Boazlar) kendine ilhak etmek istedii hakknda iddialar dahi ortaya atlmt. Bununla ngiltere ve Fransa Almanya'mn karsna karlmak isteniyordu. Bundan byle Rusya ile Almanya arasndaki atma noktasnn da stanbul ve Boazlar tekil ettii iyice aydnlanm oluyordu. Nitekim St. Petersburg'daki Fransz Charg d'Affaires'i Doulcet'in hkmetine yollad uzun bir raporda, stanbul yznden meydana gelen Rus-Alman rekabeti zerinde durulmu ve Rusya'mn, "Almanlar arka plna itmek maksadiyle Trkiye ile anlamas imknlarndan" bahsedilmiti.1 Halbuki stanbul'daki Fransz elisi M. Bompard'a gre, Rusya'nn Trkiye'ye yaklamas, M. Doulcet'in tahmin ettii kadar kolay olmayacakt. Balkan Harpleri sonunda vaka Rusya'mn "Slav kardeleri"ni kurtarmas diye bir mesele artk kalmam ve Rus hkmeti bundan byle Trklere kar yaplacak bir savata Rus halkn heyecana getirmek iin bu konuyu istismar edemiyecekti. Mamafih "Ermeniler" konusu ve Ermenistan'daki reformdan Rusyann kolayca vazgemesine ihtimal verilemezdi. Trkiye ile Rusya arasnda bir anlama hasl olsa dahi, gemiteki misallerden aka grld vehile, bunun fazla srmiyecei de muhakkakt. Zira Rusya'mn Trkiye'ye kar ister anlama yolu ile, ister zorla tatbik etti
1 (Istanbuldaki Fransz elisi) Bompard M. le Ministre Doumergue, Pira, le 21 avril 1914. Archives du Miistere des Affaires Etrangires, Cor.Politiques. Turquie XXII. p. 222.

202

i siyasette behemehal Rusya tarafndan ne srlen artlarn kabul talep edilmekte idi. 1 Bompard'a gre: Bu durum karsnda Trkiye ile Rusya arasnda yakn bir gelecekte herhangi bir anlamaya varlmasna ihtimal verilemezdi. Ermeni reformlar meselesi Rusya ile Trkiye arasndaki mnasebetlerin dm noktalarndan birini de, XIX. yzyl ortalarndan beri, "Ermeni meselesi" tekil etmee balamt. Mavery- Kafkastaki, Ermenilerle meskn sahadan bir ksm, Erivan ve Emedziyan evreleri, 1804 te Rusya'nn eline getikten sonra, Rus hkmeti Ermenileri Trkiye'ye kar siyasetinde bir let olarak kullanmaa balamt. Ermenilerin Hristiyan dinine mensup olular, Rusya iin ok elverili bir eydi. Din ayrl ve dmanlndan faydalanark, Ermenilerden Rus menfaatleri iin istifade etmek mmkn olacakt; etraftaki Azeriler, Trkler, Mslman-Grcler (Acarlar) arasnda boulup kalan Ermeniler, Ruslarn himayesi sayesinde "nefes alabileceklerini" ummulard. Nitekim Ermenilerden birou ok gemeden Rus hizmetine, orduya ve baka yerlere girdi ve canla-bala Ruslara yaranmaa baladlar. 1829 da Ermenilerin de yaad Kars ve evresinin bir mddet Rus igalinde kalmas, Rus makamlar ile Ermeniler arasndaki yaknln artmasna yol amt. 1854-5 te Kars'n yeniden Ruslarn eline gemesi zerine, bu yaknlk bir daha kuvvetlenmiti. Osmanl memalikinin her tarafnda bagsteren huzursuzluk ve bilhassa Rum, Srp ve Bulgarlar arasnda balayan ayrlk hareketleri elbette Ermenilere de tesir edecekti. stanbul'da yz bini aan bir Ermeni kitlesi yayordu. Mamafih Anadolu'da, Avrupa1 Bompard i Doumergue, Pera, le 21 avril 1914, ayni y. p. 223: II n'est pas certain toutefois que l'opinion Russe, habituees depuis si longtemps k considerer l'Ottoman comme l'ennemi traditionnel,se laisst aisement persuader que l'instant venu de reoncer aux reves de eroisade et d'adopter franehement une totute autre attitude. M. Bompard, bir mddet Rusya'da da Fransz elisi sfatyle bulunduu iin, Rusya'nn Trkiye'ye kar besledii niyetlerini yakndan biliyordu. Nitekim o bu politikay u szlerle ifade etmitir: Dans un cas comme 1' autrc, par la douceur ou par la violence, il s'agit d'imposer la Porte une volontf superieure et imp<5rieuse (Her iki halde de, gerek yumuaklk ve gerekse zorla, Babliye stn bir iradeyi ve buyuruu kabul ettirmek bahis konusudur); yani Rusya ancak kendi istei erevesinde Trkiye ile anlaabilir. (Turquie, cor. pol. XXII.)

203

layette (Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbekir) Ermeniler, oradaki Hristiyan-Nestur (Asur)lerlc birlikte dahi, slm ahaliye nisbetle nfusun ancak i /3 ini tekil ediyorlard. Bu durum karsnda Ermenilerin Bulgar, Srp ve Yunanllar gibi belli bir sahay kendi yurtlan (devletleri) olarak iln etmeleri ve bir "Ermeni Devleti" kurmalarna imkn yoktu. Fakat, Balkanlarda veya Lbnan'da olduu gibi, yerli Hristiyan ahaliye geni bir muhtariyet verilmesi ve ahalinin durumunu dzeltecek reformlarn yaplmas, dier bir tabirle, Ermeniler zerindeki Trk hkimiyetini azaltacak, tahdid edecek ve sonralar bsbtn giderecek olan bir takm idar tedbirlerin tatbiki dnlebilirdi. Nitekim Ermeni liderleri, bir yandan kilise mensuplan ve te yandan siyas tekilt halinde faaliyete geen "Tanaklar" (Danaktstn) bu yolda gayret sarfetmee baladlar. Yukanda kaydedildii zere, Ayastefanos muahedesi yaplrken bile, stanbul'daki Ermeni ruhan reisi, Rus ba murahhas General Ignat'yev'e mracaatla, "Ermeni meselesini" bu muahedenin 16. maddesine koydurmaa muvaffak olmutu. Berlin Muahedesinin 6 1. maddesinde de "Ermeni meselesi" yer almt. Bu madde ile "Babli, Ermenilerle meskn sahada ahalinin durumunu dzeltmek iin birtakm reformlar yapmay ve zaman zaman bu hususta Berlin Muahedesini imzalayan devletleri, tabii bata Rusya ve ngilyere'yi, haberdar edeceini taahht" etmiti. Dolaysiyle Rusya, adet, "Ermeni re- formlan"nn "nazn, mfettii" roln benimsemiti. Rusya'nn bu husustaki gayreti insan millerle deil, tamamiyle siyas emellerinin bir neticesi idi, nk "Trk Ermenistan" zerinde gz vard. ngiltere ve Rusya tarafndan Ermenistan'da "reform" yaplmas istenmesine ramen, Sultan Abdlhamid II. bu reformlarn arkasnda ne saklandn bildii iin, bunlar mmkn mertebe geciktirmee alm ve buna ksmen de muvaffak olmutu. nk Ermenilerin arasnda Rusya'dan, Avrupa ve hatt Amerika'dan gelen kkrtmalar tesiriyle Trkiye aleyhinde byk kaynamalar olmakta, ayaklanmalar, bir takm gizli "konspirasyonlar" hazrlanmakta idi. Bilindii zere, Osmanl idaresinde birok Ermeni trl memuriyetlerde vazife almlar, hatt Devlet uras, nazrlklar gibi devletin en yksek makamlarna dahi tayin edilmilerdi. Halbuki bu yksek makamdaki Ermenilerin dahi, Osmanl Devleti'ne kar hazrlanan komploya katldklan meydana kanlmt.

204

1895/6 da stanbul'da ve Anadolu'da Ermenilerin baladklar tahrikat, Sultan Abdlhamid II. tarafndan kanl bir ekilde bastrld zaman, Avrupa ve Rusya'da "Ermeni ktali" div^ feryatlar ykselmi ve Babli zerine basklar yaplm, Ermeni reformlarnn derhal tatbiki istenmiti. Nitekim Sultan Abdlhamid II. bu hususta baz vdlerde bulunmu, 20 Ekim 1895 tarihinde bir "irade", karm ve reformun esaslarn tesbit etmiti. Bu esaslarn ingiltere tarafndan da tasvip edilmi olduu anlalyor. Fakat yeni Ermeni tahrikat, tehditleri ve karklklar ve yeni bir "Ermeni ktali" yznden bu reformlar yaplamamt. ingiltere'nin gney Afrika'da "Boer Harbi"nde meguliyeti, 1904/5 de Rusya'nn Japonya'ya yenilmesi ve 1905 te "Rus ihtilli" Ermeni reformlar ile yakndan ilgilenen iki devletin bu hususta Trkiye zerine bask yapmalarna imkn brakmamt. Halbuki bu zaman zarfnda Ermeniler arasnda ihtillci ve sosyalist hareketler adamakll gelimi ve Trkiye'deki Ermeniler arasnda kkrtc faaliyetler bsbtn artmt. Trkiye'deki Amerikan misyonerlerinin szde "aartc" faaliyetleri de, Ermenilerde TrkMslman dmanlnn bsbtn artmasnda mhim bir rol oynamt. Bilhassa Tanak tekiltnn Trkiye'de her tarafta yaylmas, Ermeni kiliseleri, mekteplerinin birer silh deposu haline getirilmesi ile, Trkiye'deki Ermeniler, Trk devletinin "can dman" haline getirilmi bulunuyorlard. Rus ajanlarnn propagandalar tesiriyle, Ermeniler en byk mededi Rus ar'ndan beklemekte idiler. Bu suretle Rusya'nn siyas emellerine hizmet edecek unsur Trkiye'nin iinde mevcuttu, ite Rus hkmeti bu unsurdan reformlar bahanesiyle azam derecede faydalanmak istiyordu. Rusya'da "ihtill" hareketi tavsayp, devlet rejimi yeniden oturduktan sonra, Rus hkmeti, "Boazlar Meselesi" ile birlikte tabiatyle "Ermeni Meselesi"ni de ele alacakt. Ermeni reformlarnn halli nisbeten daha kolayd, nk Berlin Kongresi ile Rusya'ya muayyen haklar tannd gibi, reform yaplacak saha da Rusya'nn bitiiinde idi. Rusya'nn iinde tam o srada, olduka kalabalk bir Ermeni zmresinin bulunmas, hatt Ermeni ruhan reisi Katolikos'unun Rus sahasndaki Emedziyan'da yaamas, Ermeniler meselesinde Rusya'nn ayr bir mevki almasna imkn vermekte idi. Balkan Harpleri dolaysiyle Rusya ve dier devletler "Ermeni reformlar" ile yakndan ilgilenemediler. Fakat 1913 de "Bkre

205

zerine, Rusya Ermeni reformu meselesini yeniden ne srd ve bunun gerekletirilmesi iin ayak diremee ve Babli nezdinde srara balad. Berlin Kongresi'ne medhaldar dier devlerler de (Fransa, Almanya, talya) "Hristiyan bir milletin haline bigne kalmamak" endiesiyle, Rusya'mn bu teebbsne katldlar. Bu suretle Ermeni meselesi adet Avrupa devletlerinin Trkiye'ye kar mterek bir cephesi halini almt. te yandan, stanbul'da Tanaklarn tesiriyle, ttihat ve Terakki tarafndan azledilen sabk Ermeni patrii Ormanyan, "Ermeni reformlar"mn ba takipisi roln zerine almt. Babli zaten kendisi de, tedenberi bu yolda baz slahat tasarlamt. Bu kabilden ohnak zere, dahiliye nazr Reid Bey tarafndan, kendine bal nezarette tekil ettii bir "Islahat Komisyonu"n- da baz hazrlklar da yaplmt. 1 Buna gre: Bahis konusu vilyetler iki guruba ayrlmt. Birinci guruba: Bitlis, Van ve Erzurum giriyordu; merkezi de Erzurum olacakt; ikinci guruba da, merkezi Harput olmak zere, Sivas, Diyarbekir ve Harput girecekti. Ad geen yerler vilyet olmaktan kp sancak haline getirilecekler ve her gurup ayr birer komisyon tarafndan idare edilecekti. Bu komisyonlar ikier Ermeni, ikier Mslman ve ikier yabanc (Avrupal)- dan teekkl edecek ve reisi de bir ecnebi olacakt. Jandarma ve Poliste yabanc zabitler bulunacak ve adliye mfettii sfatyle de ecnebiler tayin edilecekti. Bu srada Ermenilerle meskn yerlerin pk 1878 de Bosna-Hersek'te olduu gibi, Rusya'mn mandas altna konmas teklifi de (her halde Rus elilii tarafndan) yaplm, fakat Babli bu teklifi reddetmiti. Ermeni reformlarnn ciddiye alnmas hususunda, ingiliz hkmetinin direktifi ile, eli Sir Gerald Lovvther tarafndan, 21 Nisan 1913 tarihinde Babli nezdinde mracaatta bulunulmutu. 2 Bunun zerine, Londra'daki Osmanl elisi Tevfik Paa, ad geen blgelerde ve Trabzon'da vazife alacak yedi Jandarma zabitinin gnderilmesini istiyerek ngiliz hkmetine bavurmutu, istenilen bu zabitlerden baka bir de: ki Jandarma mfettii, iki adl mfetti, iki ziraat ve orman mfettii ve iki nafia mfettii ile birlikte dahiliye nezaretinde vazifeli olmak zere bir umum mfettima- virin gnderilmesini rica etmiti. Babli bu Ermeni reformlarnda
1 Mr. Beaumont to Sir Edvard Grey, Dec. 4, 1914. Turkey, annual Report, 1913. Publ. Rec. Office (P. R. O.) F. O. 371/2137. Armenian reforms. 2 Ayn y. p. 26.

206

bilhasssa ngiltere'nin mzahereti ve mmkn mertebe Rus mdahalesi ve itirakinden kanmak usuln tatbik etmek istiyordu. Mamafih ngiliz hkmeti, reform yaplacak sahann bir ksmnn tam Rus snrnda olmas hasebiyle, Ruslarn ngiliz zabitleri ve memurlanmn oralarda bulunmasndan kukulanacaklarn, hi olmazsa dahiliyeye bal bir mavirin (umum mfettirm) iptal edilmesi gerektiini ne srmt. stanbul'daki Rus elisi Gierste, giriilen teebbsleri yakndan takip etmi olacak ki, stanbul'daki Rus, ngiliz ve Fransz elilerinin bir araya gelerek, yaplacak reformlarn esaslarn tespit etmeleri babndaki Rus hkmetinin teklifini bildirdi. ngiliz elisi de buna karlk, ald talimat zerine, yalnz ad geen devletlerin deil, Berlin Kongresi'ne katlan btn devletlerin bu ie katlmalar gerektiini ne srerken, aym zamanda, ngiltere'nin, Ermenilerle meskn vilyetlerdeki Jandarma tekiltna fazla bir yardmda buluna- myacan da aklad. 24 Mays (1913) tarihinde de bu mnasebetle Londra'daki Osmanl eliliine gnderilen yazda: "ngilterenin bu kadar ok vazife alacak kimsenin gndermesi ile baz devletlerin kukulanmas muhtemel olduu ve bu yzden Babli- nin ricalarnn yerine getirilemiyeceinden znt duyulduu" bildirilmiti. Yani ngiltere, Rusya'y kukulandrmak istemediini aka ifade etmiti. Mamafih ngiliz Jandarma zabitleri ve mfettilerinin yollanmasna, hatt dahiliye nezaretine, gayr resm olarak, bir mavir gnderilecei de vdedilmiti. Bununla ngilterenin Ermeni reformlarnda, Rusya'ya meydan braklmamak zere, tercih edildii meydanda idi. Rus elisi M. Giers, 26 Mays'ta (1913), Rus hkmetinin bu "Ermeni Reformu"na verdii ehemmiyeti anlatan bir muhtray Babli'ye sundu. Buna gre: Ermeni reformu Anadolu'nun baka yerlerinde giriilen reformlardan tamamiyle baka trl olmal idi. Makedonya'da olduu gibi yerli bir otonomiye gtrme tehlikesi ta batan bertaraf edilecek. Sazonov'un fikrine gre: Antanta'ya dahil devlet bu meseleyi ele almah ve mevcut artlara en uygun bir ekilde bir slahat tasla hazrlamal idiler. Bunun zerine ngiliz hkmetinin de muvafakati ile Rus elilii, byle bir proje hazrlamay taahht etmiti. Nitekim Rus elilii batercman Mandeltam byle bir proje tasla hazrlad. Bu yaplrken, vaktiyle 1895 te, Devletler tarafndan Babli'ye bildirilen mterek "muhtra" gz nnde bulundu

207

rulmu ve Rusya'nn menfaatleri nazar itbare alnarak buna birok madde katlmt. Bu yeni Rus tasarsna gre: Reformlar alt vilyete mil olacakt: Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakr, Harput ve Sivas. Bu alt vilyetin bana, Devletlerin muvafakati alnmas suretiyle Sultan tarafndan bir Hristiyan, tercihan Avrupal, bir umm vali be yl mddet iin tayin edilecekti. Bu umm valinin salhiyeti ok geni olacakt. Bu alt vilyetteki btn memur ve hkimlerin tayin ve azledilmeleri ona ait olacakt; Jandarma blkleri ve mezkr vilyetlerde asayii salamak iin gerekli btn asker kuvvetler onun kumandas altnda olacaklard. Umm valiye yardmc olmak zere bir "stiare Meclisi" kurulacak ve buna da Avrupal teknik mavirler katlacakt. Eyalet meclisi ise ayn sayda olmak zere Hristiyan ve Mslman azalardan teekkl edecekti (yani Hristiyan ahali umm nfusun ancak i /3 i olduu halde, Mslmanlarla ayn sayda meclis idare azas karacaklard). Polis ve Jandarma ise bu vilyet yerlilerinden olacak ve yarsn Hristiyanlar tekil edecekti. Bu lke ahalisi, askerlik hizmetlerini bu dairenin snrlar iinde yapacaklard; Krt (Hamidiye) svari ktalar ilga edilecekti. Memurlara gelince, yars Hristiyan, yars Mslman olacakt; yerli dillerin (yani Trke, Ermenice ve Krte) ayn hakk haiz olmalar iin gerekli tecrbe yaplacakt. Bu Rus projesi kabul edildii takdirde, Ermeniler tamamiyle imtiyazl bir duruma geleceklerdi. Say itibariyle Mslman ahaliye (Trkler ve Krtlere) nisbetle, baz nahiyelerde ancak i /3, baz yerlerde bundan daha az olduklar ve sadece Harput evresinde nfusun yarsn tekil ettikleri halde Ermenilere, memuriyette, meclis idare azalnda, jandarma ve polislikte, Mslmanlar ile ayn hak verilecek ve Ermeni dilinin devlet dairesi ve mahkemelerde Trke ile yanyana yrtlmesi istenecekti. Bununla, Ermenilerin, nce reform, sonra bir otonomi ve nihayet Trkiye'den tamamiyle ayrlmalar iin tedbirler alnm olacakt. 3-24 Temmuz 1913 tarihlerinde Yeniky'deki sefirler toplantsnda, Alman elisi Von Wangenheim, bu Rus tasarsna iddetle muhalefet etti ve bunun bir "Ermeni muhtariyeti"ne ve "Osmanl Devleti'nin paralanmasna gtreceini" belirtti. Fransz elisi Bompard da bu Rus tasarsn tasvip etmedi ve bu hususta muhakak Babli ile temas ve anlama sonunda bir neticeye varmak lzumunu ne srd, istihdam edilecek memur ve zabitlerin daha ziyade kk devletlerden alnmas

208

Fransz teklifi dier eliler tarafndan da_ kabul edilince, alt devlet elisi (ngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya-Macaristan, Almanya, talya) tekrar bir araya geldiklerinde, Babli tarafndan hazrlanan teklifleri esas olarak aldlar. Yeni hazrlanan projeye gre yaplacak reformlar, sadece Ermenilerle meskn sahada olmayp, umum mahiyet tayacakt; mamafih, imdilik ancak yedi vilyette tatbik edilecekti. Ruslarn teklif ettikleri bir Avrupal umm Vali messesesi olmayacakt; fakat mavirler ve mtehassslar vastasiyle kontrol icras esas muhafaza edildi. Krt (Hamidiye) ktalar ise, Rus teklifi zerine lavedileceklerdi; Ermenice ile Krte, Trke ile yan- yana kullanlacakt. dare meclisine ise, Ruslarn teklif ettikleri gibi, yan yarya deil, ahalinin saysna gre (yani nisb usulle) azalar seilmesi, bilhassa Ittifak- Msellese devletlerince ne srlmt; mamafih bunun fiiliyata geirilmesi zor gibi geliyordu. Ruslarn istedikleri "mahall asker hizmet usul"ne Avusturya ve Almanya elileri iddetle kar geldiler. Grmeler sonunda, Trk teklifine uyularak, reform yaplmas dnlen bu alt vilyetin iki blgeye blnmesi ve her gurubun bana da, devletlerin muvafakati ile birer yabanc umm mfettiin tayini ve bu mfettilere, valiler de dahil olduu halde, btn memurlar tayin ve azil hakk tannmas hususunda mutabakata vanlmt. Bu tasan Babli'ce de makbul grld ve reformlarn yaplmasna baland. lgili vilyetler iki blgeye ayrld: i) Erzurum, Trabzon ve Sivas, 2) Van, Bitlis, Harput ve Diyarbekir. ki "umm mfetti'Mn tayini hususunda Babli tarafndan devletlere mracaatta bulunuldu; bu mfettilere yksek memurlar ve hkimlerin tayini hakk tannacak, mahall idare meclislerinde de yelerin says msavi olacakt. 7 Ekim (1913) tarihinde Babli "umm mfetti" makamna iki lngilizi teklif etti. Bir mddettenberi stanbul'da maliye nezaretinde yksek bir vazifede bulunan Sir Richard Cravvford ile Mr. Robert Graves bu vazifeye getirileceklerdi. 1 Fakat Rusya'nn itiraz gz nnde tutularak ngiliz hkmeti bu tayinleri tasvip etmedi. Mamafih bu yzden de reformlarn tatbiki ii geciktirildi. Nihayet Alman ve Rus elileri prensip ve teferruat zerinde mutabk kaldlar ve iki "umm mfettilik" ile birlikte iki "yabanc" mavirin de tayini kabul edildi. Kasm (1913) aynda
1 Mr. Bcaumot to Lord Grey, Dcc. 14, 1914. Turkey, Annual Repord. P.R.O/ F.O. 371/2137. p. 28.

209

albay Hawker, Trabzon'daki drt jandarma bl bana getirilirken, bir Fransz zabiti de kalan jandarma ktasna kumandan nasbedildi. Yani hibir Rus zabiti vazife alm deildi. Bu tasar, 26 Ocak / 8 ubat 1914 tarihinde, Rusya namna maslahatgzar Gulkevi tarafndan imzalanan bir muamele ile, 1 Rusya ve Trkiye arasnda bir anlama mahiyetine girdi. Rus hkmeti, hazrlanan ve
1 Oranievaya kniga (Turuncu kitap) (Petrograd 1914) SS 158-161; vesika No. 147, vesika No. 148. Melimarodnye otnoftniya v epochu imperiyaliana (Emperyalizm devrinde milletleraras mnasebetler) (ksaltmas: MNO) Seriya III. t. I. m.y. 2 MNO, Ser. III. t. I. i. 258-9.

210

Gulkievi'n yazsnn son ksm bilhassa dikkat ekici idi : "Ben (yani Gulkievi) Rusya'mn tarih mukadderat icab stanbul'a sahip olduunda, orada, kanlmas mmkn olmayan Rum unsuruna kar mcadelemizde (yani Ruslarn Rumlarla mcadelesinde) stanbul'daki ikiyz bin Ermeniye dayanabileceimiz kanaatndaym." Yani stanbul'daki Ermeniler Rusya'ya minnet hisleri ve backlarn bu tarzda ifa edecekler ve stanbul'daki Ermenilere, daima Rusya'nn mttefikleri sfatyle baklmas doru olacakt. Yazda, bu anlamann vcut bulmas ve baar ile bitmesinde eli Giers ile ba- tercman Mandeltam'n byk hizmetleri olduu da ayrca kaydedilmiti. Gulkievi'in Ermenilerin Rusya'da "mfrid" partilere intisaplarndan ikyeti yerinde idi; nk Sosyal-Demokrat (sonraki Bolevik) partisinin ileri gelenleri arasnda aumyan, Avanesov ve Mi- koyan gibi kimseler ar polisince gayet iyi bilinen ve tehlikeli saylan kiiler arasnda idi. Mamafih bu "Ermeni reformlar" hakkndaki Rus-Trk anlamasnn esaslar Rus matbuatnda neredilmesi mnasebetiyle beliren grlerden, bunlarn baz Ermeni mahfillerini tatmin etmedii de anladmt. Rus Ermenileri bu reformlarn daha geni bir lde yaplmasn ve Ermenilere daha imdiden "muhtariyet" temin edilmesini beklemilerdi. Bu mnasebetle, Ermenilerin ileri gelenlerinden ve Rus hariciyesine yakn duran Dr. Zavriyev, Rus hariciye nezareti ark Masas efi Prens Trubetskoy'u Ocak ay ortalarnda ziyaret etmi ve Rus hkmetinin "Ermeni slahat" ve Trkiye'deki Ermenilerin mukadderat hakknda bilgi edinmi, teminat almt. Prens Trubetskoy, Rus hkmetinin bu meseledeki tutumunu, galiba, u maddeler halinde sralamt: 1)Ermeni meselesi Rusya'y, bir devlet sfatyle en ok ilgilendiren ve menfaatleri bakmndan da byk ehemmiyeti haiz olan bir meseledir; bu problem Trkiye ile Rusya arasndaki mnasebetlerde en mhim yeri igal etmektedir. 2) Reformlarn gerekletirilmesi iin gayret sarfederken, Rus hkmeti tamamiyle uurlu olarak hareket etmekte ve bu hususta sarih bir gayesi bulunmaktadr. 3) Eer, hali hazrda hkmet baz hususlarda reformun btn zerinde taviz vermek mecburiyednde kalmsa, bu cihet Er-

211

menilere znt tekil etmemelidir. En mhim ey ilk nce reformlarn temelini atmaktr; sonra bunlar geniletilebilir. 4)Rusya gelecekte, yakndan ilgilendii cihetle, reformlarn gelimesini, yani tatbikini, dikkatle takip edecek ve bu meseleyi elden brakmayacaktr. 5)Rusya'nn Ermeni unsuruna, yalnz Ermenistan sahasnda deil, onun dnda da ekonomik nfuzunu yaymak iin ihtiyac vardr."
1

Bu suretle, Rus hariciye nezaretinin en salhiyetdar memurundan biri Rusya'nn Trkiye'deki Ermenileri ne gibi maksatlarla desteklediini aka ifade etmiti: Trkiye'deki Ermenileri ilerde Trk hkimiyetinden karmak ve... Rus idaresindeki Ermenililerle birletirip Rus egemenlii altna koymakt. 2 Ermeni reformlar'nda Rusya'ya tannan hak ve imtiyazlar, Rusya'mn bu maksada doru yrmesini kolaylatracak mahiyette idi. Rusya'mn Ermenilerle ilgilenmesinin en mhim mili, Akdeniz'e kmas arzusundan neet etmekte idi. "Boazlar" vastasiyle Akdeniz'e kmakta mtemadiyen bir takm engellerle karlaan Rusya, Ermenistan sahasn elde ettii takdirde, skenderun krfezi zerinden Akdeniz'e kmak mmkn olacak ve skenderun'da byk bir Rus deniz ss kurulabilecekti. 3 Ermenilerin yaad saha Diyarbekir-Adana-Tarsus olmas hasebiyle, Rusya buralarla ilgilenebileceini tasarlyordu. Kars'n Ruslarn elinde olmas gz nnde tutulursa, stratejik bakmdan Rusya ok elverili bir durumda idi. Elekirt ovas zerinden de Van gl ve daha gneydeki sahaya sarkmak mmkn olacakt. Ermenilerle meskn yerler ilk hamlede dorudan doruya Rusya'ya ilhak edilemezse bile, Rus nfuzu altnda kurulacak muhtar bir Ermenistan, Ruslarn bu yoldaki emellerini kolaylatracakt. te bu maksadardr ki, Rus hkmeti gizli ve ak yollarla DouAnadolu'daki Ermenileri Hristiyan
1 (Istanbuldaki Rus maslahatgzar) Gulkievi'ten Sazonov'a MNO, Ser. III. t. I. s. 259. 1 MNO Ser. III. t. I. ss 171/72. 2 Bu gr daha 1880 de, stanbul'daki ngiliz elisi Sir Henry Layard tarafndan ifade edilmiti: Russia would probably never permit an Armenian autonomous or independent State, and any attempt to form one would only end in the absorption of the Armenians into the Russian Empire. Layard to Earl of Derby. Constantinople, April 21, 1877. Great Britain Parlamentary Papers. Accounts and Papers 1877 vol. XCII, p. 7. 3 (Istanbuldaki sve elisi) AnkarsvSrd'den (Hariciye nazn) VVallenberg'e. stanbul 2 Nisan 1914. Stockholom. Utrisksdep. Arkiv (Turkiet), Gnpp 1, afd. C. mol 14.

212

zmreleri (bilhassa Nesturleri) ve hatt Krtleri Osmanl idaresine kar kkrtmakta idi. Bu yoldaki Rus faaliyeti 1912 ylnn sonlarnda bilhassa artmt. Bitlis'teki Ermeni isyannda Ruslarn parma olduu anlalyor. Nesturlerin ruhan reisleri Mar unum'a Rus himayesi vdedilmiti. Krt aalarndan Sadk'm da Ruslarla sk bir mnasebet kurduu biliniyor; Bazan eyhinin de Ruslarla anlamak zere olduu meydana karlmt. Bu suretle, "Balkan Harbi"nin en kritik zamamnda Ruslar Dou-Anadolu'da birtakm entrikalar evirmekle meguldler. Onlarn, bu entrikalan, 26 Ocak (8 ubat) 1914 tarihli "Ermeni reformu" zerindeki anlamadan sonra da devam ettirecekleri muhakakt. Mamafih, az nce belirtildii gibi, bu entrikalara zaman kalmadan "Birinci Dnya Harbi" geldi att ve Ermenilerle meskn vilyetler ok gemeden Rus igali altna dmek suretiyle, adet "Ermeni meselesi" halledilmi gibi grnecektir. Rusya ile Babli arasnda "reformlar" hususunda bir anlamaya varld sralarda Trkiye ve Rusya'daki Ermeniler arasndaki "Rus hayranl" en yksek bir dereceyi bulmutu. Nitekim ok gemeden siyas havann kararmas ve harbin yaklamas zerine, Dou, vilyetlerindeki Ermenilerden binlercesi, Trkiye'ye kar savamak maksadyle, Rusya'ya kamaa baladlar. Bu kaak Ermeniler o sralarda Ruslar tarafndan tanzimine giriilen "Ermeni druzina" (birlikler)larna katlarak, asker talime balamlard. Ruslar, Trkiye'ye kar yapacaklar harpte, Ermenilerin, en gvenebilecekleri "adamlar" olacaklarndan emindiler. Nitekim sonraki olaylar, Ruslarn bu grlerini fazlasiyle teyit etmitir. 26 Ocak (8 ubat) 1914 tarihli "Ermeni reformlar"na ait RusTrk anlamasndan sonra Rusya ile Trkiye arasnda artk halledilmemi tek bir mesele kalm gibiydi: O da Rusya'nn "Dyn-u Ummiye ldarcsi"ndc zlk istemesiydi. Bu tahakkuk ettii takdirde Rusya her bakmdan Batl devletler derecesine kacak ve Trkiye'de birtakm ekonomik imtiyazlara sahip olacakt. Dier yandan Trkiye'nin de halletmek istedii bir meselesi vard : Babli bir mddet- tenberi "gmrk tarifcsi"ni ykseltmeyi tasarlamakta idi. Bu hususta Rusya dahil, byk devletlerin muvafakatim almas gerekiyordu. Bu i iyi bir sonuca baland takdirde Trkiye ile Rusya arasnda herhangi bir ihtilf kalmaynca, belki de iki devletin birbirine yaklamas mmkn

213

raftan, istanbul'daki Rus maslahatgzar Gulkievi'in Rus hariciye nezaretine sunduu, 3/16 ubat 1914 tarihli bir yaz ve dier yandan Mart ortalarnda istanbul'da tekil edilen bir "Trk-Rus dostluk Komite"sinin faaliyete geii, bu gelimeyi teyit edici mahiyette idi. Byk eli M. Giers bir mddettenberi Rusya'da izinli olarak bulunuyor ve elilik ilerine de maslahatgzar sfatyle mstear Gulkievi bakyordu. Giers'in vazifesi bana dnmesi zamannn
1 MNO Ser. III. t. I. No. 269. ss 331-332.

214

kiye ile kar karya gelmesi ve meseleleri kendi aralarnda halletmesi olmaldr. Zira Trkiye'ye kar yaplan mterek teebbslerde dier devletlerin hareketleri samim olmuyor ve hatta bu hususta Rusya dostlar ve mttefiklerine dahi gvenemiyor. Bu gibi (mterek teebbslere) katlrken, biz Trkleri kendimizden itiyoruz ve zorla onlar Almanlarn kucana atyoruz. Edirne meselesindeki hareketimiz bunu aka gstermitir. Gulkievi'e gre, hali hazrdaki siyas mnasebetlerin temelini ekonomik faaliyetler tekil etmektedir. Halbuki Rus ticaret mahfilleri bu hususta ok ekingen davranyorlar ve herhangi bir teebbste bulunmuyorlar. Dier yandan, sermaye itibariyle Rusya'dan ok geride bulunan talya dahi bu yolda byk bir gayret sarfetmekte- dir. Bu cihet talyanlarn Antalya tarafndaki faaliyederi ile sabittir; Roma'ya yakn Grotta Rossa gibi byk bir iftlik sahibi olan Molinario'nun, Antalya yakmnda on binlerce hektar arazide zira teebbslere giritii kaydedilmiti. talyanlarn bu yoldaki faaliyetleri, ayn zamanda, Osmanl memalikinin blnmesine sra geldii zaman, kendilerine belli bir hisseyi bir de garanti etmek maksadn da tamaktadr. sahada da Gulkievi Almanlarn Rusya'ya ekonomik

rekabete giritiklerini kaydederken, Almanlarn Ereli takmr ve Erzurum yaknndaki bakr madenleri ocaklarn iletme imtiyazlarn elde ettiklerini de yazmt. Gulkievi yazm bitirirken, Rusya'nn tarih hakk dolaysiyle, Trkiye'de sahip bulunduu durumu (ve nfuzunu) eski haline getirmesi iin yegne arenin Babli ile kar karya mzakerelere girimek, ekonomik ve ticar mnasebetleri gelitirmek olduunu kaydetmektedir. 1 Maslahatgzar Gulkievi'in yazsna Sazonov'un nasl bir vaziyet ald bilinmiyorsa da, az sonra stanbul'da tertip edilen bir "Trk-Rus dostluu Komitesi" nin kurulmas, iki memleket arasndaki mnasebetlerin "yaklama" ya doru gittii intiban uyandrmt.
1 MNO Ser. III. t. I. p. 332: Je conclus: pour ous regagner une sitiation qui nous revient de droit historiquement, peut-etre le ehemin le plus bref pareourir erait de nous borner & des conversations k deux avec les Turcs, conversations franehes et amicales, fortifiies par une situation &onomique et commerciale attaehant la Turquie plus solidement & ous.

215

istanbul'da "Trk-Rus dostluk Komitesi"nin kurulmas ve T a l t B e y ' i n L i v a d i y a ' d a a r N i k o l a II.' y z i y a r e t i 1914 ylnn Mart ortalarnda istanbul'da bir "Trk-Rus Komitesi" (dosduk cemiyetinin kurulduu istanbul matbuandaki yazlardan renildi. Bunun gayesi, gazetedeki yazlardan grld zere iki memleket arasndaki mnasebetleri karlkl anlay ve dosduk iinde gelitirmee hizmet etmekti, istanbul'da buna benzer baka cemiyeder de vard: "Trk-Fransz Cemiyeti" bunlardan biri idi. Bu "Trk-Rus Komitesi"nin tekilinde Rus elilii mstear Gul- kievi'te bulunduuna gre,' her halde Rus hariciye nezaretinin bilgisi altnda ve belki de tavsiyesiyle meydana gelmiti. Ayn ey Trkler iin de varitti. Bu hususta her halde hkmetin direktifleri zerine hareket edildii muhakaktr. Trk matbuatnda bu mnasebetle kan yazlar bunu aka gsteriyor. Bu "Rus-Trk Komitesi"nin banda yan azas ve eski maliye nazn Nail Bey bulunduuna gre, 2 bu dernein daha ziyade ekonomik meselelerle megul olaca anlalyordu. Bu komitenin Trk yeleri arasnda u zevat vard: Tanin gazetesi ba muharriri Hseyin Cahid, Salah Cimcoz, ismet, Mahmud Esad, Ahmed Nesim, Ahmed Cevdet, Namk, Hseyin Tosun, Fuat Hulus ve hariciyeden eski Atina sefiri Ahmed Muhtar Beyler; Hseyin Hilmi Paa da bu komiteye dahildi. Ahmed Muhtar Bey bu dernein ktibi idi. Ruslar tarafndan da : Elilik mstean Gulkievi'ten baka, Rus bakonsolosu ebunin, elilik ktiplerinden von Vizin, Bulatov, (yukanda ad geen) ernogorovi (bu sralarda istanbul'daki Rus denizcilik irketleri bammessili), stanbul'daki Rus Bankas mdr Peenev, istanbul'daki Rus Arkeoloj i Enstits mdr Pan- enko, "Russkoye Slovo" gazetesi muhabiri Makov ve Petersburg- daki Rus telgraf ajan mmessili Yanevskiy. Grlyor ki, Rus yeler istanbul'daki Rus memurlarnn kalbur st simalan idi. Tanin gazetesinin 18 Mart 1914 tarihli nshasnda bu "Trk-Rus Komitesi" medhedilmi ve bununla iki memleket arasnda dostluk ba1 Sir Mallet (Istanbuldaki ngiliz elisi) to Lord Grey, Constantinople, March 18, 1914. P.R.O/F.O. 371/2132: The realization of the project is due primarily to Monsieur Goulkevitch, the Councilor of the Russian Embassy. 2 (sve elisi) AnkarsvSrd'den VVallenberg'e, stanbul 2 Nisan 1914. Stockholm, Utriksdep. Arkivet.

216

larnn tesisinin mmkn olaca yazlmt; 1 fakat bu dernein Trk ahalisi arasnda popler olaca ok pheli idi. Dolaysiyle bu komitenin ancak resm bir teekkl sfatnda kalmas mmknd. Bu "Trk-Rus Komitesi"nin kuruluu stanbul'daki diplomatik mahfillerde epey tefsirlere yol at. sve elisinin mtalasna gre bu yoldaki faaliyet Rusya'nn Trkiye'ye kar daha az tecavzkr bir siyaset takibinin balangc olacakt. 2 Bunun baz emareleri de belirmiti: Trk dmanl ile tannan Rus batercman Mandel- tam'n stanbul'dan alnarak Petersburg niversitesinde Trke hocalna tayini byle yorumlanmt. stanbul'daki yeni ngiliz elisi Mallet ve Fransz elisi Bompard byle bir komitenin kuruluundan tr memnun kalmlard. Bompard'a gre: Rusya'nn Trkiye'ye "yaklamak istemesi", Rusya'mn Trkiye'de Almanya'ya kar cephe almam icap ettireceinden, Fransa'nn menfaatna yarayacakt. Mallet'de, RusTrk yaklamasn, "Antanta" devletlerinin Trkiye'de yeni rejimin takviyesi olmas itibariyle, yerinde bir hareket saymt. 3 ngiltere hkmeti, Rusya'nn da Trkiye'de yeni rejimi tutmasn istiyordu. Rusya ile Trkiye arasndaki "yaklama" isteinin baka bir tezahr de dahiliye nazr Talt Bey'in riyasetindeki bir heyetin, Livadia'da bulunan Rus arn ziyareti oldu. Krm'daki Livadia saray tedenberi Rus arlarnn istirahat yeri idi. arlar buraya geldiklerinde, Sultan Abdlaziz, sonra Abdlhamid II., zamanlarnda onlar selmlamak iin, bir Osmanl heyeti gnderilir olmutu. Bu kabil nezaket ziyaretleri, 1867, 1879, 1887, ve 1891 de ve son olarak 1911 de Rifat Paa tarafndan yaplmt. Bu defa "ittihat ve Terakki Cemiyeti" hkmeti de ayn usul devam ettirmek zere, Rusya'ya kar iyi niyetler beslediini gstermek iin bir frsat bulmutu. ar Nikola II. ve ailesi (daha ziyade veliahdn tedavi ve istirahat maksadiyle) 1914 yl Nisan sonlarndan itibaren Livadia'da bulunuyorlard. te bu mnasebetledir ki bir Trk heyetinin ar' selmlamak zere Livadia'ya gitmesi kararlatrld. Mamafih bu ziyaret esnasnda siyas grmelerin yaplmas tasarlanm olmaldr. O sralarda Livadia'da Rus banazr Goremkin ve hariciye nazr Sazonov'un
1 Istanbulda kan "La Turquie" gazetesi, 25 Mart 1914. Hseyin Cahit Bey ile mlkat : Le rapprochement Turco-russe. 2 AnkarsvSrd'den VV'allcnberg'e, 2 Nisan 1914. 3 Bompard'dan Doumergue'e, le 21 avril 1914.

217

stanbul'daki Rus elisi Giers, Livadia'ya gidecek Trk heyetinin banda Sadrazam Said Halim Paa'nn (aym zamanda hariciye nazn da idi) bulunmasn istemise de, 1 Sadrazamn gidemiyecei anlalnca, Giers, Talt Bey'in (dahiliye nazn) gitmesinde srar etmiti; nk Talt Bey "Yeni Trkiye'nin, yani "ttihat ve Terakki Cemiyeti"nin en nfuzlu simas olmas hasebiyle Trk siyas! hayatnda bir numaral adamd. Nitekim Livadia'ya gidecek heyetin bana Talt Bey tayin edildi; zzet Paa da kendisine refakat edecekti. Bu seyahat dolaysiyle, Talt Bey'in daha nceden tasarlad Romanya seyahatinin geciktirilmesi mecburiyeti hasl oldu. Trk heyetinin stanbul'dan aynlmasndan nce, Sadrazam Said Halim Paa, Alman elisi von Wangenheim'e verdii beyanatta, heyetin . Ruslarla herhangibir siyas mzakereye girimeyeceini sylemiti; mamafih bu yoldaki szlerin srt Almanlan kukulandrmamak iin sarfedildii anlalyor. Trk heyetinin Livadia'da Rus arn ziyareti stanbul matbuatnda birok yaz, tahmin ve temennilere yol at. "ttihat ve Terakk" Cemiyetinin orgam mahiyetindeki "Tanin" gazetesinde (12 Mays 1914) Hseyin Cahid Bey "Livadia ziyareti"adiyle bir makale neretti ve: "Livadia'ya giden heyete bilhassa Talt Beyin riyaset etmesinden tr memnuniyetini" bildirdi. Hseyin Cahid Bey'e gre: Trkiye sulh devresine girdii cihetie, komusu Rusya ile mnasebetlerini tesbit etmesi gerekiyordu; nk Trkiye'nin Rusya ile ok uzun snr hatt vard ve iyi mnasebeder her iki devlet iin de faydal olacak. Bir de Ahmed Agayef (Aaolu) tarafndan "Tercman- Hakikat" gazetesinde (14 Mays 1914) "Trkiye ve Rusya" bal ile uzun bir makale yazld ve Livadia'ya giden Trk heyetinin ilk vazifesinin: "Rusya'da, Gen Trkler hakknda beslenen fena grlerin izalesine almak" olduunu belirtti ve Talt Bey'in heyetin bana getirilmesinin ok isabedi olduunu bilhassa kaydetti. Ahmed Agayef (Aaolu) bu yazsnda Rusya ile Trkiye arasndaki mnasebederin bir tahlilini yapm ve Balkan harplerinden sonra, "Slav kardelerin kurtanlmas faaliyeti" sona erdiinden, Rusya'mn artk Balkanlarda mdahelesi iin bir mesele kalmad ve dolaysiyle Trkiye ile Rusya arasndaki m- nasbetlerin tamamiyle normal ve
1 Mallet to Grey, Constantinople, May 24, 1914. P. R. O. F. O. 371 /2132. vesika No. 22030. Fransz elisi Bompard, Sadrazam Said Halim Paann gitmeyi kabul etmeyii zerine Giers'in Talt Paa zerinde srar ettiini bildiriyor: Bompard Doumergue, telg. 8 mai 1914. Turquie cor. pol. XXII. p. 235.

218

bileceini anlatmaa almt. Gerek "Tanin" ve gerekse "Tercman- Hakikat" ta, Talt Bey'in Rus hkmeti ile bir yaknlk tesisine alacan ve bu yolda muvaffak olaca ifade olunmak istenmiti. Mamafih Ahmed Bey "Livadia mlkatmn iki komu devlet arasnda yeni bir devir tekil edecei" hususundaki grnde tamamiyle yanlmt. Ahmed Bey'in gayet isabetli olarak ifade ettii vehile, Rus-Trk mnasebetlerindeki problemlerin banda "Rusya'nn Trkiye'ye kar samimiyet gstermesi" icabediyordu ve Rusya'nn Trkiye'deki ilerleme hamlelerine mani olmamas artt. Maalesef Rus siyasetinde bu her iki umde mevcut deildi; te bu yzdendir ki, Rusya'nn Trkiye ile anlamas imknsz bir hale gelmiti. Az sonra cereyan edecek gelimeler bunu aka gsterecektir. Talt Bey'in Livadia'ya gidii stanbul'daki yabanc eliler tarafndan da dikkatle takip olunmu ve baz tefsirlere yol amt. ngiliz elisi Mallet, Livadia'da bir "Trk-Rus yaklamas"na ihtimal vermemiti. Halbuki, Londra'daki Osmanl elisi Tevfik Paa byle bir yaklamaya taraftard. Tevfik Paa'nn Londra'daki Fransz sefirine sylediine gre, "Trkiye imdiki halde tamamiyle Asya'h bir devlet olmas hasebiyle, bilhassa Rusya ile hesaplamak mecburiyetinde idi. Trkiye'nin Anadolu'da en uzun snr Rusya ile olduundan, bu devletle iyi mnasebetler kurulmas Trkiye- nin menfaati iktizas idi." 1 ngiliz diplomatik mahfillerinde, mamafih Trkiye ile Rusya arasnda vukubulacak bir yaknlk fena karlanmayacakt ; bunun Almanya'ya kar yneltilecei ve ngiliz men- faatlarna dokunmyaca nazar ile baklm olmaldr. stanbul'da Franszca olarak kan ve daha ziyade Alman grn aksettiren "Llyod Ottoman"n 20 Mays 1914 tarihli nshasnda uzun bir makale kmt. Gazetede, "Trkiye ile Rusya'nn menfaatlarnn bir araya getirilmesi ok g olmas hasebiyle, byle bir yaklamaya ihtimal verilmedii" zerinde durulmutu. Makalede: "Cermen menfaatlarnn (ki buna ngiltere de dahildi) da Trkiye ile Rusya anlamasndan mutazarrr olaca, nk byle bir anlamann sonunda Rusya'nn Akdeniz'e almasna gtrecei" kaydedilmiti; "Trk devlet adamlarnn siyasetlerinin geici hislere deil (aux
1 (Londradaki Fransz elisi) Cambon k M. Doumergue, Londres. le 20 mai 1914. Turquie, XXII. p. 241.

219

ve memleketin emniyeti esaslarna dayanmas gerektii" zerinde de durulmutu. Berlin siyas evrelerinde Talt Paa'nn ziyareti kmsenmek istenmi ve tam o sralarda "Goeben" kruvazrnn Akdeniz'e seyahati zerinde durularak, Trklerin ve Ruslarn dikkat nazarlar bu Alman harp gemisine ekilmek istenmiti. Ruslar tabiatiy- le "Goeben'in bu gezisi ile yakndan ilgilenmiler ve bunun siyas tepkilerini merakla beklemilerdi. stanbul'dan bir Trk gemisiyle (galiba Erturul yat) hareket eden heyet, 10 Mays (1914) tarihlerinde Livadia'ya vard ve Ruslar tarafndan gayet samim bir tarzda, mutad merasimle karland. Talt Bey ve zzet Paa, ar Nikola II. tarafndan mutad merasimle ve nezaket havas iinde kabul edildiler. Talt Bey Osmanl Padiahnn selmlarn ve ar'n ahsna ve ailesine en iyi temennilerini ilettikten sonra, "Trkiye'nin Rusya ile iyi mnasebetler kurmaya, yakn komuluun icab, dostluk iinde yaamaktan baka bir arzusu olmad, bunun iin de Trkiye'nin skn ve asayie ihtiyac olduu ve kuvvetli bir devlet haline gelmesi gerektii" kabilinden szler sarfetmi ve sonra, unlar sylemiti: "Bizim buraya geliimiz sadece bir nezaket ziyareti iin deildir, siyas amac da haizdir, bar ve dostluun ifadesidir. Biz Rusya ile mmkn olduu kadar samim bir anlama olmasn istiyoruz" (ntre mission n'est pas seulement de courtoisie, c'est une mission politique, une mission de paix et d'amitid. Nous souhaitons une entente aussi confi- ante que possible avec la Russie)" 1 ar Nikola II. nn da u karl verdii naklediliyor: "Biz de (yani Rusya) Trkiye'nin kuvvetli olmasn temenni ediyoruz, nk Trkiye'nin istikllini muhafaza etmesi balca dileimizdir, istanbul bizim iin hayat ehemmiyeti haiz bir yerdir; (dolaysiyle) Trklerin kendi evlerine kendilerinin sahip olmalarm istiyoruz; Trkiye'nin ne ekilde olursa olsun Almanya'ya tabi bir duruma dmesine msaade etmiyeceiz." 2 Talt Bey'in de buna u szlerle mukabele ettii anlalyor: "Osmanl hkmeti Almanya'dan teknik mahiyette yardm istemek mecburiyetindedir, fakat (Trkiye) hibir surette Almanya'ya siyas imtiyazlar tanma1 (Petrograd'daki Fransz elisi) Paleologue M. Doumergue. Petrograd, le 17 mai 1914 (confidentiel). Archives du Ministdres des Affaires Etrangferes, Turquie, XXII. p. 239. 2 Ayn yerde.

220

olabilmesi iin Rusya'nn dostluuna gvenebilmesi arttr." Yani Talt Bey, Rus arna ve etrafndakilere Trkiye'nin Almanya'dan ancak "teknik" (ve ekonomik) mahiyette yardm grdn, siyas sahada Almanlara nfuz tannmyacan, fakat bunun iin de Rusya tarafndan desteklenmesi gerektiini, yani Trkiye ile Rusya arasndaki mnasebetlerin iyi komuluk havas iinde tanzim edilmesi gerektiini sylemek istemiti. 1 ar Nikola II. tarafndan Osmanl heyetinin kabul esnasnda, Trkiye'deki Ermenilerin durumuna da temas edilmi ve Trk hkmetinin Ermenilerin hali ile yakndan ilgilenmesi gerektii hususunda temennilerde bulunulmutu. Talt Bey'in de bu hususta tatmin edici szler sarfettii anlalyor. 2 Trk heyeti, protokol icab ar tarafndan yemee davet edildi. Rivayete gre, ar Nikola II. yemek esnasnda ok ssl ve kymetdar sofra takmlarn (kristal bardaklar, tabaklar, atalbak, kak vs.) gstererek Talt Bey'e hitaben: "Bu sofrada ne gryorsanz, hepsi Rustur" diyerek vnmek istemiti. Talt Bey'in de buna: "Kapitlsyonlar yznden, maalesef bizde byle deildir" diyerek ar' "mat" ettii naklediliyor; yani Trkiye'de tatbik edilen (vc Rusya'mn da hissesi olan) "Kapitlsyonlar" rejiminin fenaln belirtmek istemiti.' Bu kabul esnasnda hazr bulunan Sazonov'un, Talt Paa tarafndan ne srlen yaklama temennisine kar, "Rusya'nn Trkiye'ye kar siyasetinin ingiltere ve Fransa ile anlamak suretiyle tanzim edilmi olduunu ve Rusya'nn iki mttefiki tarafndan tasvip grmedike Trkiye'ye kar hibir harekete geemiyecei" tarznda konutuu bildiriliyor. 4 Bu suretle Talt Bey, Sazonov'dan cesaret verici bir karlk grmemiti; mamafih buna ramen, Sazonov ile yine de iki memleketi ilgilendiren meselelere temas edilmi ve Rus hariciye nazrn yoklamaa allmt. Sazonov'un Livadia'ya gelirken, Talt Bey'e kar antipatisi olduu biliniyor; istanbul elisi Giers ( O da Livadia'da hazrd) Sazonov'a Talt Bey'i mtemadiyen ktlemi ve "Talt Bey'in hibir

1 Yine. 2 Buchanan (Petersburgdaki ngiliz elisi) to Grey, St. Petersbourgh, May 17, 1914 (eonfidential) P.R.O./F.O. 371/2132, vesika No. 21987. 3 Falih Rfk A tay, Pazar konumalar, "Dnya" gazetesi, 22 Mays 1966. 4 Paleologue M. Doumergue, Petersbourg, 17 mai 1914.

221

szne inanmak caiz olmadn" sylemiti. 1 Sazonov'un ok sonralar (Bolevik ihtillini mteakip Paris'te nerettii bir kitabnda) yazdna gre: Talt Paa dnya tarihinin en rezil adam idi."2 Talt Bey, "ttihat" (ve dolaysiyle ihtillci) olmas itibariyle ar ve etrafndakiler tarafndan belki de istiskal edilmek bile istenmiti. Mamafih Talt Bey'in Livadia'daki kabuller esnasnda ar Nikola II. ve Rus devlet adamlar zerinde ahsen gayet iyi bir tesir yapt da bilinmektedir. Kendisine Aleksander Nevskiy niannn verilmesi de buna dellet eder. Trk heyeti Livadia'dan ayrlmadan nce, "Erturul" yatnda, Talt Paa tarafndan Ruslara bir veda ziyafeti tertip edilmiti (12 veya 13 Mays gn, 1914). Sofrada Sazonov Talt Bey'in yannda oturuyordu. Yemek esanasmda undan bundan konuulmutu. Fakat ziyafetin en sonunda, Sazonov'un szlerine inanmak lzm gelirse, Talt Bey Sazonov'un kulana eilmi ve kimsenin duymayaca ekilde alak bi sesle "Trkiye ile Rusya arasnda bir ittifak akdi" teklifinde bulunmutu. Sazonov gya, byle bir teklifi hi beklemiyordu ve dolaysiyle buna hi inanmak istememi; hele ziyafetin son dakikalarnda byle bir teklifin yapl Rus hariciye nazrn artmt". Sazonov, meselenin stanbul'da Giers ile mzakere edilebilecei tarznda mukabele etmekle yetindi. 3 Halbuki Talt (Paa)'n anlattklarna gre, bu "ittifak" teklifi Sazonov'un aksettirdiinden tamamiyle baka trl olmutur. Talt Paa, bu Livadia ziyaretinden altbuuk yl sonra (1920 yl Aralk banda, Berlin'de iken) Sazonov ile grmesini anlatrken unlar sylemiti: Sazonov ile mlkat esnasnda (Boazlar ve bilhassa) anakkale meselesine etraflca temas edildi. Talt Paa, bu ok etin meselenin, Boazlar'n Trkiye'nin kontrol altnda kalmas eklinde en iyi bir hal aresine kavuacan anlatmaa alt ve "Boazlar hibir zaman Rusya'ya kapal olmyacaktr" dedi. Sazonov buna kardk, "bu halin bar devam mddetince doru olduunu, fakat Trkiye ile Yunanistan arasnda bir harp karsa, Boazlarn mecburiyet altnda kapatlacam" syleyince,
1 S. D. Sazonov, Vspominaniya (Paris 1917). ngilizcesi: The fateful years (London 1928). Rusas, s. 159, ngilizcesi, p. 133. 2 Ayni yerde: Rusasndaki "dnya tarihindeki" szler ngilizcesinde "zamanmzda" diye tercme edilmitir. Sazonov, Petersburgdaki Fransz ve ingiliz elilerine Talt Bey hakknda fena bir ey sylememiti, bilakis ar Nikola II. nn ve Rus devlet adamlarnn Talt Bey hakknda iyi intibalar edindiini beyan etmiti. F.O. 371 /2132. May 17, 1914. 3 S. D. Sazonov, Vspominaniya, s. 164; ngilizcesi, p. 137.

222

de "bu meselenin gerek olarak halli bir Rus-Trk ittifaknn akdi ile mmkndr" demesi zerine Sazonov gld (yani alay etti) ve mlkat bununla sona erdi. 1 Talt Bey'in o zaman Sazonov'a yapt anlalan bu "ittifak" teklifinin mahiyeti aka tespit edilemiyorsa da, Livadia ziyareti esnasnda Trk heyeti reisi tarafndan Rus hariciye nazrna bu yolda bir teklif yapld muhakaktr. Fakat bu sralarda Rus d
1 Enclosure in Lord D' Abernon's despatch No. 1259 of Dec. 1920. Berlin Dec. 2, 1920, Interview with Talat Pasha. P.R.O./F.O. 371/5173. p. 141.

223

224

V
BlRNC DNYA SAVAI Trk - Rus ittifak tasars. Trkiyenin harbe girii Talt Paa'nn Livadia seyahatndan dnnden conra, Trk hkmeti, "Adalar meselesi"ni hail iin Yunanistan zerine basksn o derece arttrmt ki, hatt bir harp kmas bahis konusu olmaa balamt. nk anlamaya varlmas yolunda giriilen mzakereler bir trl netice vermiyordu. Yunan bavekili Venizelos diplomatik oyunlarla Trk hkmetini oyalamaa alyordu. Nihayet Talt Paa ile Venizelos arasnda Bruxelles'de yaplacak bir konferansta bu meselenin halledilebilecei umuluyordu. Lkin bu mitler boa kt ve tam o sralarda vukubulan "Saray-Bosna" olay, Trk-Yunan mzakerelerinin tamamiyle kesilmesine sebeb oldu. Avusturya'nn 1908 de Bosna -Hersek'i ilhak zerine Rusya'nn Balkanlardaki siyasetinin tamamiyle "Panslavist" bir mahiyet aldn grmtk. Srbistan'da "Byk Srbistan Komitesi" adiyle gizli bir tekilt kurulmu ve Avusturya'nn idaresindeki Srplar, Slovenler ve Hrvatlar'n Avusturya idaresinden karlp byk bir Slav devletinin kurulmas yolunda faaliyete geilmiti; bu faaliyet Srp hkmeti tarafndan gizlice desteklenmekte idi. te bu tekilta mensup, Princip adl bir niversite rencisi, 28 Haziran 1914 tarihinde, Sarayevo ehrine gelen Avusturya veliahd Franz Ferdinand' ve zevcesini tabancasyle vurarak ldrd, ite bu suikast "Birinci Dnya Sava"nn balamasna bir vesile tekil etti. 1
1 Birinci Dnya Savann k ve cerayanna ait birok eser ve makale yazlmtr. Bu hususta en iyi eser olarak bir tercih yapmak gayet zordur. Byle olmakla beraber bu sahada standart eser olarak, S. B. Fay'in The origins of the morld \Var adl kitab kabul edilmektedir (2 vols, yeni tab', New York 1930). Alman gr bakmndan : A. von We- gerer, Der Ausbruch des Weltkrieges, 2 Bde, Berlin 1939. Trkiye'nin Harbe giriine ait birok eser ve makale yazlmtr; ok teferruatl ve bazen de pek ilm olmamak zere General Kzm Karabekir tarafndan : Cihan Harbine neden girdik, nasl girdik, nasl idare ettik? stanbul 1937. Son olarak: Dr. Yulug Tekin K u r a t , How Trk; was drifted into World 1Var I. (Medlicott Armaan), 1967.

225

Suikasttan sonra Avusturya-Macaristan tarafndan Srbistan'a verilen ltimatom (23 Temmuz 1914) reddedilince (28 Temmuz 1914) de harp balad. Bunun zerine, mevcut ittifaklar ve taahhtler gereince "ttifak- Msellese" devletleri ile "tilf- Msellese" devletleri karlkl harp iln ettiler. (1 AustosAlmanya'nn Rusya'ya, 3 Austos Almanya'nn Fransa'ya, 4 Austos ngiltere'nin Almanya'ya). Ancak talya tarafszln ilnla harbe girmedi. Bununla "Birinci Dnya Sava" balam oldu. Avrupa'da umum bir harbin kaca zaten tedenberi beklenmekte idi; byk devletlerin iki "blok" halinde birbirlerine kar dmanca vaziyet alm olduklar ap ak ortada idi. 1914 yl Nisan aynda, Avrupa gazetelerinde ve onlar takiben stanbul matbuatnda "Almanya ile Fransa" veya "Almanya ile Rusya" arasnda harbin nerede ise kmakta olduuna ait yazlar neredilmiti. Bu mnasebetle hatt stanbul gazetelerinde baz tefsirler dahi yaplm ve Trkiye'nin skna ihtiyac olduu, harp ateinden uzak kalmas gerektii belirtilmiti. Hakikaten Avrupa harbi Trkiye iin ok mevsimsiz bir zamanda patlak vermiti. Balkan Harbi'nin kntleri ve ekonomik mal dzensizliklerin fena tesirleri devam edip gidiyordu. Btn mider dardan yardm almaa, byk bir bor salamaa bal idi. Bu bakmdan maliye Nazr Cavid Bey'in Fransa'dan salad klliyetli bor Trkiye iin hakikaten byk bir nimet saylmt. ngiltere veya baka bir memleketten, bilhassa Almanya'dan oka bor almak suretiyle Trkiye'nin ekonomisini bir dereceye kadar kalkndrmann mmkn olaca sanlyordu. Anadolu'da bir takm ekonomik kalknma projeleri hazrlanmakta, maarif bata olmak zere birok projelerin tatbikine balanmas arzu edilmekte idi. te durum byle iken "Birinci Dnya Sava" patlak verdi. Trkiye'nin ayakta durabilmesinin ancak kuvvetli bir ordu ile mmkn olaca herkese bilinen bir gerekti. Halbuki Balkan Harbi'nde bu ordunun ne kadar zayf olduu btn sarahati ile meydana kmt. Bunun iindir ki, "ttihat ve Terakki" hkmeti ve bilhassa Enver Paa ordunun slah ve kuvvedendirilmesi iini hemen ele alarak, Liman von Sanders bakanlnda bir Alman "asker heyeti" nin Trkiye'ye getirilmesini kararlatrmlard. 42 kiiden ibaret bu heyet 1913 yl Kasm'nda stanbul'a gelmi ve hemen ordunun slahatna giriilmiti. Ayn zamanda orduda yaplan tensikat, "alayl" zabitlerin ve ie yaramz Paalarn tekade

226

1 kinci Dnya Harbi zamannda mttefiklerin eline den Alman vesikalarnn bir ksm Amerika'da mikrofilme alnmtr. Washington, National Archives, Captured German Documents. Halihazrda bunlar Federal Almanya'da, Bonn'da, Dileri Arivinde muhafaza edilmektedir. Bizi ilgilendiren vesikalar: "Kurze Darstellung der Grundzge der Trkischen Kriegfhrung im VVeltkriege 19141918" ksmmdadr. Bunlardan bazlar A. N. Kurat tarafndan neredilmitir: (Almancalar: Turcica, vol. II. (1965) N, I. s. 78 ve devam). Trkesi: Birinci Dnya Savanda Trkiye'de bulunan Alman Generallerinin raporlar (Trk Kltrm Aratrma Enstits yaynlarndan. Ankara 1966). S. 26/27. Halil Menteenin Hatralar, "Cumhuriyet " gazetesi, 9 Kasm 1946. 2 Cari Mhlmann, Das deutsch-trkische Waffenbndnis im Weltkriege 1914/1917. I.eipzg 1940). m. y.

227

den sonra ngiltere ile Rusya arasndaki yaklama Trkiye'nin bsbtn Almanya ile anlamasna yol amt. Balkan harpleri sonunda Rusya bata olmak zere Antanta Devletlerinin Trkiye'ye kar dmanca tavrlar ve matbuatta Trkiye aleyhindeki yazdarn, Trkiye'nin Almanya'ya yaklamasnda ayrca tesiri olmutur. Fakat en byk mil Rusya karsnda duyulan endiedir. Rus tehlikesinden kurtulmak iin yegne arenin Almanya ile anlamak olduu gr stn gelmitir.1 Enver (Paa), asker atee sfatyle Almanya'da bulunduu zaman (i909-1911) Alman asker kudretinin byklne kanaat getirmi ve kacak harpte Almanya'nn galip geleceine inanmt. "Babli baskn" (23 Ocak gi3)ndan sonra Trkiye'nin en nfuzlu kimsesi sfatiyle, Enver Beyin (ve 1914 yl Ocak bandan itibaren Harbiye Nazn sfatiyle Enver Paa'nn) Trkiye'nin mukadderat zerinde byk tesiri olaca muhakkakt. Mamafih dier kabine azalar, Talt Paa dahil, yaklamakta olan harpte hangi tarafla anlamak gerektii hususunda karara varm deillerdi. Bahriye Nazr Cemal Paa, hatt, Fransa ile bir "ittifak" akdini denemek istemi, fakat Franszlarn buna yanamadklar grlmt. Umum arzu: ngiltere ile savaa girimemekti ve ngiltere'nin zaten bir harp karsa, savaa katlmayaca sanlyordu. Byk devletlerden hi birinin, zaten Trkiye'yi kendi saflarna almak istemedii de malmdur; stanbul'daki Alman bykelisi von YVangenheim dahi Trkiye ile Almanya arasnda bir "ittifak"a muhalifti, nk Trkiye asker bakmdan hibir kymet ifade etmiyordu. Enver Paa'nn, Temmuz (1914) balarnda Almanya'ya daveti ve Alman erkn harbiye reisi von Moltke ile grt zaman, kendisine herhangibir "ittifak akdi" teklifi yaplmad anlalyor. Fakat az sonra Kayzer Wilhelm ve Alman asker erknnn fikri deiti ve Trkiye ile behemehal bir ittifak akdi gerektiine karar verildi. Bunun zerine von Wangenheim ile
1 Sadrazam Said Halim Paa, Almanya ile yaplacak "lttifak"ta Trkiye'nin mmkn mertebe ge Harbe girmesi ve bir zaman tesbit edilmesini istiyordu, nk Trkiye Harbe ne kadar ge katlrsa, Trk ordusu o nisbette kuvvedenecek ve bununla "l lttifak"a daha ok hizmet edebilecekti. Said Halim Paa bu husustaki grn, 31 Temmuz veya 1 Austos (1914) te istanbul'daki Avusturya elisi Markiz Pallavicini'ye ifade etmiti. Pallavicini'den, 1 Austos 1914 tarih No. 7927 (streng geheim) tel. HHSA, (Viyana) Politisches Archiv, geheim, rot 522. Liasse XLVII. Bu Trk-Alman (ve Avusturya) ttifaknn ehemmiyetine ait: Pallavicini'nin 5 Eyll 1914 tarihli yazs. HHS, rot 522. Liasse XLVII. No. 55 p AC.

228

birka nfuzlu zevat arasnda gizli grmeler sonunda, 2 Austos (1914) tarihinde Almanya ile Trkiye arasnda bir "ittifak" akdedildi. Byle bir ittifakn akdi ancak Enver Paa, Talt Bey, Sadrazam Said Halim Paa ve Meclis-i Mebusan reisi Halil Bey 1 tarafndan biliniyor, "triumvirat"n bir yesi saylan Cemal Paa'nn dahi bundan haberi olmad anlalyor. 2 Mamafih bu Trkiye ile Almanya arasndaki "ittifak" haddizatnda ancak Rusya'ya kar harbi gz nnde tutmu, ngiltere ve Fransa ile harb hususuna deinmemiti. cabnda Trkiye harbe katlmaktan kanabilirdi. Fakat tam o sralarda cereyan eden olaylar, Trkiye'yi harbe adet zorla srklemitir. Bunlarn en nemlisi ngiliz donanmas tarafndan kovalanmakta olan "Goeben" ve "Breslau" harp gemilerinin 10 Austos (1914) tarihinde anakkale Boaz'n geip Trk sularna girmeleri, daha dorusu Trk makamlar tarafndan kabul edilmeleri oldu. lerde grlecei zere, bu iki Alman kruvazrnn Trk sularna girmesi ve isimlerini deitirerek (Yavuz) (Midilli) Trk donanmasna alnmalar (Alman kumandas ve mrettebat ile) sonraki gelimeler zerinde byk bir tesir yapmtr. ngiltere ve Rusya Trkiye'yi asker bir kuvvet olarak nemsiz telkki etmekle beraber, Almanya tarafnda harbe katlmasn istemiyorlard. Trkiye harbe girdii takdirde, Rusya'mn Kafkas cephesinde bir miktar kuvvet brakmas mecburiyeti hasl olacandan, Trkiye'nin harbe girmesi asla arzu edilmiyordu. Dolaysiyle Rusya'nn Trkleri endie ettirecek, kukulandracak hareketlerden kanmas istenir gibi bir siyaset takibine baland grld. Fakat bununla Rusyann "tarih" emellerinden vazgemesi hibir vehile varit deildi. Rus siyas ve asker erkn, harbin naslsa kazanlacana inandklarndan, harpten sonra mttefiklerle anlaarak "Trk meselesinin mutlaka Rusya'nn diledii bir ekilde halledileceinden emin grnyorlard. Bu artlar iinde imdilik Trkleri bo yere tahrik etmekte hibir fayda mlhaza edilmiyordu. ngiltere de Trkiye'nin harbe girmesini istemiyordu. nk Akdeniz blgesi'nde asker ve donanma toplamasna u anda imkn yoktu. Zaten bu sralarda ngiltere ile Trkiye arasnda aka ihtilafl problemler de mevcut deildi. Ancak ngiltere'nin Rusya'nn mt
1 HalilMentee, Hatralar, "Cumhuriyet" gazetesi, 9 Kasm 1946. 2 Ayni y. "Cumhuriyet" gazetesi, 9 Kasm 1946.

229

tefiki oluu ve bilhassa ngiltere'de smarlanp, paras dahi denmi olan ve inas biten iki Trk zrhlsnn ("Sultan Osman I." ve "Sultan Mehmed Read V.") harp tehlikesi zerine ngiltere hkmeti tarafndan alkonmas, Trkiye'de ngiltere'ye kar birdenbire d- manlr balamasna yol at. Enver Paa ve en yakn srdalar (Talt Bey, Halil Bey) Trkiye'nin hemen harbe girmesini istemiyorlard, ordunun kuvvetlendirilmesi ve msait bir zamanda harekete geilmesini tasarlam olmaldrlar. Bu tasarnn mddeti ise ahslara gre deimitir. Enver Paa da dahil olmak zere, belki de Trkiye'yi harbin dnda tutabilmek iin baka kombinezonlar da dnmekte idiler. ayet Rusya ve ngiltere ile Fransa tarafndan "Trkiyenin btnl garanti ve Adalarn Trkiye'ye braklmas temin edilirse" Trkiye'nin tarafsz kalmas da, belki, tasarlanmakta idi. Enver Paa'nn her halde Talt Bey ve Sadrazam Said Halim Paa'nn da haberi dahilinde, Rusya ile bir ittifak akdi teklif etmesi, bu yoldaki denemelerden biri olabilir. Enver Paa'nn bu "ittifak" teklifi, Rus-Trk mnasebetlerinde detin dnda bir ey olmas itibariyle, teferruat ile nakledilmesi gerekiyor. Trkiye'deki seferberlik icab Kafkas snrndaki I. ve II. frkalarn takviye edilmeleri muhakkakt. te bu durumla ilgili olarak Rus byk elisi Giers, Rus asker ataesi General Leont'yev'i 5 Austos tarihinde Enver Paa ile grmee memur etti. Bu suretle ilk mlakat Ruslarn arzusu zerine yaplmt. Gayet samim bir hava iinde geen grme esnasnda Enver Paa Rus ataesine u beyanatta bulundu: 1 "i. Trk seferberlii asla Rusya'ya kar yneltilmi deildir. Trkiye'nin Rusya'ya kar hibir taarruz niyeti yoktur. Trkiye Rusya ile ok uzun bir snr olmas hasebiyle, Rusya ile iyi komuluk mnasebederinin idamesiyle tabiatyle ilgilenmektedir. ayet Rusya bu harpten zayf ve hatt malup olarak ksa dahi, yine de Trkiye'den kuvvedi ve daima Trkiye'ye zarar iyka edebilecek bir halde olacaktr. 2. Trkiye, mamafih, Rusya'y Kafkas hududunda rahatsz edebilir, iyi niyetlerini gstermek zere, Trkiye gerek hareketlerde bulunmaa hazrdr; yle ki, snr

1 MNO Ser. III. t. I. (Moskva 1935) ss 85-89.

230

dan btn askeri birliklerim uzaklatrr, yani IX. ve XI. frkalarn eker ve sadece asayii muhafaza iin oradaki ktalarn asgar hadde indirir. 3.Trkiye'deki seferberlik, Trkiye'nin (iinde bulunduu) artlar nn icabdr ve hazrlkl olmayn neler dourabilecei yakn mazide grlmtr (Balkan Harpleri kasdediliyor). Balkan devletleri hal sknet bulmu bir halde deildirler ve Trk ordusundaki mkl durumdan istifade ile her dakika harekete geebilirler ve komularnn (yani Trkiye'nin) hesabn grebilirler; Trk seferberliini ikmal ve muayyen bir sahada toplanmak iin aylarca zamana ihtiya olduu halde, Bulgar ve Yunan ordular birka gn iinde hazr olabilirler. Trkiye msellh olarak, olaylar sknetle takip, ve tabiatiyle gerekli bir anda kendi kat' szn syliyebilir. Halihazrda ihtilftan byk ve kk btn devletlerin kendi menfaatleri iin bireyler koparmaa alacaklarnda phe yoktur; eer Trkiye bundan istifade etmek istemezse tuhaf bir ey olur; bahususki, mesele vaktiyle Trkiye'ye ait bir sahaya taallk edecek olursa. (Enver Paa bu husustaki grn u szlerle ifade etmiti) : "Eer Trk hkmeti bunu ihmal ederse, millet nazarnda ebediyen prestijini kaybedecektir, zira Trk halk geirdii bu kadar musibetlerden sonra maneviyatnn ykseltilmesi ihtiyacn duymaktadr. Mesele u veya bu paray geri almaktan ibaret deildir; ahali: Neden siz bunu dahi almadnz? eklinde bir muhakeme yrtecek de deildir." "Devletin kudreti ve enerjisinin henz tkenmediini ve yaamakta devam ile ileriye doru gitmek iktidarna sahip olduunu halkn hissetmesi lzmdr." "Bu itibarla biz hatt ok az eylerle yetinebileceiz, ancak bunlar bize nceden teminat altna konmu olsun." 4.Hkim gre ramen Trkiye henz ittifak devletleriyle ve bilhassa Almanya ile herhangibir muahede ile balanm deildir. Bundan tr, ayet Rusya Trkiye

231

zerine dikkatini ekerse, Trkiye ile anlamas imknsz deildir. Bunun iin ancak Rus diplomasisinin gerek bir zemin zerinde yrmesi ve Trkiye'nin de menfaatlarm ve isteklerini dikkat nazarna almas gerekmektedir. Bu istekler tabiatiyle, Trkiyenin her eyden nce baz arazi elde etmesine baldr. Bu bapta Trkiye aslnda ok az bir eyle yetinebilr: Ege (Adalar Denizindeki)ve Bulgar Trakyasndan bir ksm arazinin Trkiye'ye ilhak. Rusya bu taleplere kolaylkla katlabilecektir, nk Bulgaristan'a-Makedonya'y, Yunanistan'a-Epir'i ve Srbistan'a da Bosna-Hersek'i brakmak suretiyle bu devletler rahata tatmin edilebileceklerdir. Bunu mteakip Trkiye'nin ancak bir dilei olacaktr: Rusya ile 5-10 sene mddetle tedafi bir ittifak veya anlama akdetmek; bu anlama Trkiye'ye, tek durmay sevmeyen Balkan komular tarafndan rahatsz edilmeksizin ve tehlikeye drlmeksizin, bar ve sknet iinde gelime imknn salayacaktr. Bu anlama, ayet karlkl menfaatlara hizmet edecekse, bunun tabiatiyle uzatlmas mmkn olacaktr. Bunun karl olarak Trkiye her eyden nce imdiki harp srasnda Rusya'ya mzaherette bulunabilecektir. Geri Trk ordusu hali hazrda byk deildir ve yeniden tekiltlanma iini de bitirmi, teknik bakmdan yeter derecede mcehhez deildir; fakat bu kuvvet yine de 150-200 bin kiiden ibaret olmakla, imdiki olaylarda hissesine deni yapabilir. Bu ordunun hangi istikamette evki ii Rusya'ya ait bir mesele olacaktr. Balkanlardaki durum henz takarrr etmi deildir. Romanya ve Yunanistan sallanmaktadrlar, ve ancak Bulgaristan, galiba l ttifak'a katlmtr. Bu durum karsnda Trk ordusu Rus menfa- atlarna uygun bir halde ayarlayc ara roln oynayabilir. Trkiye'nin Rusya'ya katlmasnn, Romanya ve Yunanistan'n da Rusya'ya katlmasna gtrecei kuvvet

le muhtemeldir, belki Bulgaristan' da bu yola sevkeder; zira Bulgaristan bunu yapmad takdirde kaybedeceini iyi bilir. Bu suretle, Balkan Devletlerinin Avusturya'ya kar hcumlan halinde, Trk ordusu bu devletlere bir ihtiyat (reserve) rol oynayacaktr ve Avusturya da muhakkak malup edilecektir. Balkan Devletlerinden herhangi birisi ayet Rusyaya kar karsa, Trkiye bu devlete kar harekete geerek, elde silhla Rus menfaatlarnn zarara uramasna mani olacaktr. Bu devletin Bulgaristan olmas kuvvetle muhtemeldir ve Srbistan'a kar harekete gemesi beklenebilir. Bir ka gn nce Bulgaristan'n Trkiye'ye trl mracaatlarda bulunmas, bu ihtimali daha da kuvvetlendirmektedir. "Nihayet bir ihtimal daha vardr; btn Balkan Devletleri tarafszl muhafaza etmek isteyeceklerdir; bu hal ise Rusya'mn menfaatma hizmet edecektir, (byle bir durum ok iyi olacaktr) ve biz de o zaman rahat braklm olacaz." 5.Rusya ile anlama her iki tarafa (yani Trkiye ve Rusya'ya) sknet temin edecektir; bu yapld takdirde Kafkaslar'da Mslmanlarn ve Ermenistan'da Ermenilerin ayaklanmalar tasavvur edilemez. Bununla her iki memlekette sadece asayii muhafaza iin ad geen blgelerde az bir miktardaki askerle yetinmek mmkn olacak ve (asker kuvvetlerin) daha nemli tehdit altnda bulunan sahalarda ylmasna imkn verecektir. 6.Bir de Boazlar meselesi kalyor. Bu mesele ancak iki tarafn birbirine dman olduu zaman ve mulak durumlarda had bir ekil alabilir. "Bir defa dostluk tesis edilince, bu mesele tabiatiyle kendiliinden kalkm olacaktr." 7.Rusya ile anlamamn gerek ahali ve gerekse hkmet mahfillerinde muhalefetle karlanaca muhakkaktr, fakat bu iin hallini Enver Paa zerine alacaktr ve bunun gereklemesi pek g olmayacaktr, yeterki, mesele bir defa doru bir yola girmi olsun. Rusya ile anlamann Trkiye iin birok menfaat salayaca yeterki herkes

233

tarafndan takdir edilsin ve anlalsn; o zaman herkes sevinle buna yanaacaktr. Bir de Alman tesirini de gz nnde tutmak lzm gelecektir. imdiki halde btn hkmet erknna ve Enver'in kendisine Alman ve Avusturya elilikleri Alman asker heyeti ve ummiyetle dier Alman mahfilleri tarafndan enerjik bir bask yaplmaktadr. Mamafih bu o kadar korkulacak bir ey deildir, zira Trkiye'yi kendi taraflarna ekmek Almanlarn menfaati icab olduu

234

Her halkrda onlarn Trkiye'de kalmalar muvakkattir. ayet aramzda bir anlamaya varlrsa, ben Almanlar'a "siz artk bizim dmammzsnz ve uzaklamanz rica ediyorum" demekte bir dakika tereddd et- miyeceim." Rus asker ateesi bu mnasebetle Enver Paa'nn azndan kan szleri de nakletmitir: "Eer ben (Enver) byle konuuyorsam, hsnniyet sahibi Trklerin beni tasvip edeceklerini biliyorum. stelik Sultan cenaplar beni ordunun bana geirmek ltfunda bulundular ve dolaysiyle ben orduya dayanabilirim". g. Harbin muhtemel neticeleri ve bunlarn Trkiye zerindeki tesirleri hakknda da Enver Paa unlar sylemiti : "ayet Almanya bu harpten muzaffer ksa dahi, Trkiye Almanya'mn intikamndan korkmamaktadr. Zira Almanya Trkiye'ye esasl bir zarar dokunduracak durumda deildir. O (Enver) Trablus'daki ahs tecrbesiyle karadan smr olmayan bir memlekete kar harp yapmann ne kadar g birey olduunu biliyor. Trab- lus'da italyan asker heyetine kar baarh bir mukavemet tekili mmkn olduuna gre, Trkiye'de byle bir mukavemetin daha da kuvvetli olacanda phe yoktur. Alman menfaatlarna gya, ihanetten tr Almanlar Trkleri tecziye etmek isterlerse, Anadolu'da Trk halknn mukavemeti ok daha kuvvetli olacaktr." Enver Paa btn sylediklerini tam bir sknetle ve inandrc bir samimiyetle ifade etmiti. Rus asker ataesine ikinci ziyaretinden sonra (dairesinin) merdivenlerine kadar teyi ettii zaman, her halce, heyecanlanm ve bir elini havaya kaldrarak: "Allah vere de, gayretlerimiz haan ile neticelense" demekten kendini alamamt. Sadrazam Said Halim Paann ertesi gn Rus elisine Enver Paann dediklerini tasdik ederken "Rusya ile anlamak imknndan" ok memnun kald grlyordu. Bununla Enver Paa'nn, Trkiye'nin mukadderatm elinde tuttuu ve istedii tarafa sevkedebile- cek bir kuvvete sahip olduu teyid edilmi deil mi? (diye atae General Leont'yev soruyordu). Rus ataesine gre: "Bu defa Trkiye-

235

nin kat' olarak Rusya tarafna dnmesi bahis konusu olabilirdi. Avrupa'daki umum harbin u veya bu ekilde neticelenmesi gibi hayat bir meselenin halli bahis konusu olduu bir srada, Enver Paa'nn bu teklifi ayrca nemli idi." Rus asker ataesi General Leont'yev, Enver Paa ile grtkten sonra, "dman yenmek iin" (yani Almanya'y) hi beklenilmeyen bir cihetten yeni ve cidd bir ans km olduuna ihtimal vermiti: Daima Rusya'ya dman olan ve Almanlatrlan Trkiye'den. Trk ordusu halihazrda ne kadar zayf ve tekiltsz olursa olsun, Leont'yev'e gre, Rusya iin 150-200 bin kiilik bir Trk ordusunun Rusya tarafnda veya kar tarafta olmas klarndan birine kaytsz kalamazd. Leontyev'e gre bu hususta yalnz madd sonular deil, manev neticeler de gz nnde bulundurmak icabediyordu. Trkiye'nin Rusya tarafna geii ok byk moral tepkiler yaratacak ve Almanya'ya byk bir darbe olacakt. Belki de Trkiye'nin bu yoldaki karar dier devletlerin de Almanya'ya (yani meum mttefiklerine) kar ayaklanmalar iin umum bir iaret roln oynayacaktr. Rus aker ataesi, Trkiye ile asker bir anlama gibi (mhim bir meselede), sadece bir muahede akdi yetimiyecei, esas meselenin bunun tatbikinin olduuna iaret etmiti. Bununla ortaya yeni problemler kacak ve dolaysiyle bunlarn halli iin Rus (diplomatik) mmessilleri zerine yeni devler yklenecekti. Rus diplomatlarnn bu hususta gsterecekleri ustalk ve kabiliyet, Trkleri taahhtlerini yerine getirmee zorlayacak ve (Rusya'nn) dmanlar tarafndan evrilecek her trl entrika ve fena hareketleri nleyecektir. General Leont'yev'e gre, btn bu sylenenlerin yaplabileceinin garantisi Enver Paa tarafndan tam bir manta dayanan mlhazalar tekil ediyordu. stanbul'daki Rus asker ataesi vc hatt hi de "Trk dostu olmayan" bykeli Giers, Enver Paa'nn Rusya'ya bir "ittifak" teklifini cidd karlamlar ve bunun yaplabileceini kabul etmilerdi. Fakat bu husustaki karar St. Petersburg'a aitti. Halbuki Rus Hariciye nazr Sazonov, bunu asla arzu etmediinden, ayn fikirde deildi. Sazonov ile Giers arasnda teati edilen telgraflar, Sazonov'un (dolaysiyle Rus hkmetinin) bu meselede ta batan menfi bir durum aldn gstermektedir.

236

Bu hususta ilk telgraf eli Giers'ten Sazonov'a 23 Temmuz (yeni stile gre: 5 Austos) 1914 tarihlidir. General Leont'yev ise Rus erkn harhiyesine bu hususta 24 Temmuz / 6 Austos'ta bir tel ekmiti. "Goeben" ve "Breslau" harp gemilerinin anakkale Boazna yaklamalar Rus hkmetini epey tela drm ve bu hususta Giers'e baz talimat verilmiti. Bu arada, her iki kruvazrn "Trk bayra" asmalar ve Trk donanmas safna katlmalar takdirinde, Rusya'nn Trkiye'ye harp iln etmesi zerinde henz srarla durulmamt. Sazonov tarafndan 9 Austos (yeni stil) tarihinde gnderilen telgrafta, "Goeben" ve "Breslau" gemilerinin hareketlerini nlemek iin Karadeniz'de tedbirler alndn, fakat bununla Trkiye'yi tahrik etmekten ekinildii, nk "u anda Rusya'nn Trkiye'ye kar harbe balamasn mevsimsiz addettiini" belirtmiti. Demek ki, bu tarihlerde Rus hkmeti Trkiye'ye kar harbe balamak istemiyordu. nk, Alman satveti karsnda endie duymakta idi. Rus ataesi 27 Temmuz / 9 Austos (1914) tarihinde tekrar Enver Paa ile grtnde Enver Paa, yine teferruat ile "Trk-Rus ittifak" zerinde durdu. Yukarda da sylendii zere Leont'yev, Enver Paa'mn tekliflerinin yerine getirilebileceine kanaat getirmiti, ancak bu hususta Rus hkmetinin sr'atle hareket etmesi gerekiyordu. Bykeli Giers de bu gre katlmakta idi. Nitekim aym gn Sazonov'a u telgraf gnderdi: "Enver (Paa'nn) tekliflerini hemen kabul etmeliyiz ve bu hususta zaman msait olmadndan, kimse ile nceden anlamaya da lzum yoktur (yani ngiltere ve Fransa ile danmakszn). Eer savatan muzaffer karsak, biz (yani Rusya) daima Yunanistan ve Bulgaristan' mkfatlandrabileceiz. Halbuki bizim red cevabmz, Trkiye'yi phesiz, dnmeyecek bir ekilde, dmanlanm- zn kucana atacakr. ayet Enver samim deilse bile, bizim muvafakatimiz (yani Trkiye ile bir ittifak akdini kabulmz) durumu aydnlatacaktr. Zira durum imdiki gergin hali ile muhakkak bir krize ve mnasebetlerin kesilmesine gtrecektir".1 Buna kar Sazonov'dan gelen telgrafta "Enver Paa ile mzakerelere devam edilmesi ve zaman kazanmak lzm geldii" (Sofyadan alnacak cevaba kadar) belirtilmi ve Giers'e, Rusya'nn Trklerin

1 MNO, Ser. III. t. VI. C. I. s. 44.

237

harp ilnndan ekinmedikleri de bildirilmiti. 1 Sazonov'a gre -Trklerle dosta mzakereler yapdmakla beraber, Trklerin dmanl- ndan Ruslarn korkmadklan ve bize (Rusya'ya) kar harekete getikleri takdirde btn Anadolu'yu kaybedecekleri, zira Rusya, Fransa ve ngiltere ile birlikte savaa gireceinden, Trkiye'nin mevcudiyeti tehlikeye decei muhakak olduunun Trklere anlatdmas- m da" istemiti. Sazonov bu suretle, Trkiye'yi korkutmak siyasetini takipte srar ediyordu. Halbuki Giers, Sazonov'un grne katlmyor, Enver Paa'nn teklifinin behemehal nazar- itibare ahnmas ve zuhur eden bu frsattan faydalanlmas gerektii fikrinde idi. Giers, Almanya'nn Rusya iin ne byk bir tehlike tekil ettiini aka anlam ve her- eyden nce bu Alman tehlikesini bertaraf etmek iin Trkiye'yi Rusya tarafna ekmenin lzumlu olduu kanaatna varm gibiydi. Giers bu grn Sazonov'a ektii 28 Temmuz / 10 Austos 1914 tarihli telgrafta ciddiyetle anlatmak istedi.2 Fakat Giers'in bu teklifine Sazonov yanamad; Rus hariciye nezareti (ve asker evrelere gre) Trkiye ile anlamann Rusya'ya hi birey temin etmeyecei, bilakis kaybettirecei kanaatnda idi. Onlarn tahminlerine gre: Bu sava sonunda Rusya'nn tarih emellleri olan "stanbul ve Boazlar" meselesinin Rusya'nn istedii ekilde halledilmesi (yani Ruslarn igali veya kontrollarna gemesi) ancak Trkiye ile harp halinde bulununca mmkn olacakt. Zaten "Goeben" ve "Breslau" harp gemilerinin de anakkale'den geileri ve stanbul'a gelileri, duruma yepyeni bir istikamet vermi ve Rusya ile Trkiye'nin anlamasn imknsz bir hale koymu sanlyordu. Enver Paa'nn, 5 Austos tarihinde Rus asker ataesine yapt "ittifak" teklifinin kabil-i tatbik olup olmad hakknda mtalada bulunmak hakikaten mkldr. 2 Austos 1914 tarihinde Trkiye ile Almanya arasnda gizli bir "ittifak" akdedildiine gre, Trkiye artk mukadderatn Almanya'ya balam bulunuyordu. Dolaysiyle Enver Paa'nn Rusya ile de bir "ittifak" yapmas imknszd. Bunu iindir ki, Rus-Sovyet tarihileri "Enver Paa'y dpedz yalanc, dolandrc" diye vasflandryorlar. Dier yandan Enver Paa'mn Ruslara bu teklifi yaparken ne srd mlhazalarnn ok mantk olduunu Rus ataesi (ve sefiri) teslim etmilerdi. Rusya ile bir anlama fikrinin Trk devlet adamlar arasnda te-

1 Ayn y. s. 44. 2 Yine J. 53/54.

238

dcnberi mevcut olmas mmkndr. Livadia ziyareti esnasnda Talt (Paa) Sazonov'a dahi byle bir teklifte bulunmutu. Enver Paa'mn bu "ittifak" teklifini Ruslar ciddiye alm olsalard acaba ne olacakt? Almanya ile bir "ittifak" yaplmasna ramen "ttihat ve Terakki Cemiyeti" nfuzlu kimselerinin ve bilhassa Trk umum efkrnn ounluunun harbe girmekte hi hevesli olmad biliniyordu; ya bu harbe hi girilmeyecekti veya mmkn mertebe geciktirilecekti. te bu durum karsnda srf Rusya'y oyalamak iin Enver Paa'mn (Talt Paa ve Sadrazam Said Halim Paann bilgileri altnda) Rusya'ya byle bir teklif yapm olmas hatra gelir. Eer Ruslar bunu kabul etseydiler, belki de mzakerelere dahi giriilecekti. Fakat Ruslarn isteksizlii ve bilhassa "Goeben" ile "Breslau" kruvazrlerinin gelii bu teklifi "torpilledi" Dier yandan Almanlarn Marne malubiyetlerinden sonra (5-12 Eyll 1914) Almanya'nn harbi kazanaca artk phe uyan- drmt. Bu durum karsnda Trkiye'nin Almanya ile akdettii "ittifak" hie sayarak, Rusya ile anlamas, belki de mmkn olacakt; tabi bu hususta Rusya'mn muvafakati artt. Bu yapld takdirde, Trkiye'nin belki de "tarafsz" kalmas mmkn olacakt. Byle bir anlamann meydana gelmesi iin ise, yukanda da belirtildii gibi, her iki tarafn ve hereyden nce Rusya'mn bunu zarur ve her iki devlet iin tek kar yol olduunu idrak etmi olmalar artt. Halbuki ne Rusya ve ne de Trkiye'de bu zaruret hisedilmi, anlalm deildi. Rusya, mttefikleri ngiltere ve Fransa ile Almanya'ya kar zaferi muhakkak kazanacandan emindi ve Trkiye harbe ister girsin, ister girmesin Boazlar meselesinin kendi arzu etdi bir ekilde halledebileceine kanaat getirmiti. Trkiye'deki en yksek makamlan igal edenler, yani Enver Paa ve Talt Bey Almanya'nn muhakkak harbi kazanacana inanmlar ve dolaysiyle Alman yardm sayesinde "ebed ve ezeli" dman, olan Rusya'dan kurtulmann yegne arenin Almanya ile birlikte hareket etmekte olduuna hkmetmilerdi. Aym zamanda ngiltere ve Fransa da, Trkiye'yi yalnz "kazanmak" deil, hatt "tarafszlm" temin yolunda gerekli msamahada bulunmadklarndan, Trkiye'nin bsbtn Almanlar safinda yer almasna mil olmulard. Sonraki harp olaylar Rusya'nn, Sazonov'un dedii gibi, hakikaten Trkiye'den korkmadn gstermitir. Rus ordular 1915 yh banda DouAnadolu'nun birok yerlerini zaptettiler. 1916 da Rus ilerleyii Erzincan'a kadar uzad. Fakat Trkiye'nin Almanya

239

tarafnda savaa katlmas, netice itibariyle, Rusyann kntsnde balca mil olmutur. anakkale'de ngiliz ve Fransz donanmasmn ve ordularnn yenilmesi sonunda, Bat ve Gney cephesindeki Rus askerlerine mttefiklerinin vdettikleri yardm gnderilememi ve Rus ordusunun Almanlar karsnda sr'atle yenilmelerine yol almtr. Bunun en byk neticesi de Rusya'da ihtillin kopmas ve Rusya'nn Almanlar karsnda tamamiyle yenilmesi olmutur. Olaylar bu ekilde birbirlerine balanrsa, Rusya iin 1914 Austos balarnda Enver Paa tarafndan yaplan teklifin ok ciddiye alnmas gerekmi olduu anlalyor. Fakat, Izvolskiy ve Sazonov gibi kodaman Rus diplomadan, "Rusya'mn tarih roln oynamasna mani olmak istemediklerinden" (yani stanbul ve Boazlar ele- geirmek frsatn kaybetmeyi gze alamadklarndan) bu teklife ehemmiyet vermediler. Tabiatyle Sazonov ve dier Rus erkn Rusya'nn Almanya karsnda malup olacan tahmin etselerdi, harbin eiine bile yanamazlard. Fakat devletlerin mukadderatn ellerinde tutan adamlardan birounun "kr" ve "sar" olduunu, tarih bize mtemadiyen yeni yeni misallerle teyid etmiyor mu? Almanya ile Rusya arasnda harp knca, Rusya'daki ilgili Trk makamlarnn, yani elilik, konsolosluk ve gizli ajanlarn, Rusva- daki durum ve gelimeler hakknda stanbul'a bilgi gndermeleri icap edecekti. Bilhassa Odessa evresindeki Rus asker hazrlklarn renmek ok mhimdi. nk stanbul ve Boazlara kar muhtemel Rus hareketine katlacak askerlerin Odessa asker blgesinde toplanaca aikrd. Ayn zamanda Kafkaslardaki durum da byk ehemmiyeti haizdi; bilhassa oradaki Mslman ahalinin "Ruslar'a kar ayaklanmas" stanbul asker ve siyas evrelerinde mmkn sanldndan, bu hususta da bilgi elde edilmesi gerekiyordu. Mamafih, Mslmanlarn yalnz Kafkaslarda deil, Rusya'nn dier lkelerinde de yaadklar ve birka yldan beri stanbul-Trk muhitlerinde, Rusya'daki "Trk kavimleri" arasnda Trkiye'ye kar byk sempati beslendii ve hilfete kar da ora slm ahalisinin kuvvetli balar olduu cihetle bir harp vukuunda, Rusya'daki 25 milyon Mslmamn Trkiye safnda yer almalar dahi dnlebilirdi. stanbul'daki Trklerin Enver Paa'ya bu hususta kfi derecede telkinatta bulunduklar ve Paa'nn da onlarn bu husustaki fikirlerini paylat anlalmaktadr. Vaktiyle Rusya'mn Balkanlarda yapt "Slav propagandas ve Slavlar iin savalarn" imdi de Trkiye tarafndan Kafkaslarda ve belki de daha telerde yaplmas dnlebilirdi.

240

Nitekim harpten az sonra Rusya'daki i durum, seferberlik ve ahalinin reaksiyonlar hakknda Taganrog, Odessa, Novorossiysk ve Batum ile Tiflis konsolosluklarndan raporlar gelmee balad. Bunlarda, Trk asker makamlar iin i aacak fazla birey yoktu; bilakis harbin, seferberliin Rusya'da byk bir heyecan yaratt ve ahalinin arlk tarafnda smsk durduu anlatlmakta idi. Bilhassa St. Petersburg'daki Osmanl sefareti maslahtgzar Fahrettin Bey'den gelen, 3 Ekim 1917 tarihli telgraf, 1 Enver Paa ve onun gibi dnenlerin houna gitmeyecek mahiyette idi. nk Fahrettin Bey, olduka uzun olan bu telgrafnda "Rusya'daki 25 milyon Mslmann Trkiye ile Rusya arasnda bir harp kt takdirde, Trkiye lehine hibir ey yapmak yle dursun, 1876 harbinde olduu gibi, Rus ordusunda Trklere kar "savaabilecekleri" bildirilmekte idi". Yani Fahrettin Beye gre, Osmanl hkmetinin Rusya'daki Trklere asla gvenmemesi icabediyordu. nk oradaki Mslmanlar "fakr-u zaruret ve meskenet iinde" yaamakta ve az ok tahsil grenler de Rus mekteplerinden ktklar iin "Ruslam" bulunmakta idiler. Trkiye'ye sempatileri olan kimseler de, acizlerini itiraf etmekte ve Trkiye'nin kendilerinden hibir ey beklememesini aka itiraf etmekte idiler. Velhasl, St. Petersburgdaki (en byk meziyeti sadece "ok gzel bri oynamak" olan) bu Osmanl maslahatgzarnn raporu Rusya Trklerini yere batrmakta ve Osmanl siyaset ve asker evrelerini de ikaz etmekte idi. Bu raporun suretleri, Enver Paa'ya,-Talt Bey'e ve dier ilgili kimselere gnderilmi ve bu suretle muhteviyat onlarca da renilmiti. Mamafih Enver Paa'nn bu rapora pek ehemmiyet vermedii ve yine eskisi gibi Kafkaslardaki Mslmanlarn Trkiye'yi destekleyeceklerine inanmakta devam ettii biliniyor. Maslahatgzar Fahrettin Bey'den, son olarak gelen 25 Ekim 1914 tarihli telgrafta da u bilgiler verilmiti: Rus siyas mahfillerinde, Trkiye'nin Rusya'ya kar yaknda harbe girecei kuvvet bulmutur; Ruslar bundan endie duymamaktadrlar. Rus Harbiye Nazrnn bir yabanc asker ataeye sylediine gre: Trkler "Yavuz" zrhlsnn atei himayesinde Hoca Bey'e, (Odessa'ya) asker bir karma yapmaa hazrlanmakta imiler. Ruslar ise kendileri tarafndan, Trkiye'ye kar taarruzda bulunmayacaklarn temin edip duruyorlarm." 2

1 DA, Rusya ksm, Mhimme kalemi No. 2399. 2 DA, Rusya ksm, Mhimme kalemi No. 2111.

241

Hakikaten bu tarihlerde, yani Ekim 1914 sonlarna doru, Ruslar Trkiye'ye kar yaknda harbe girmeyi arzu etmemekte idiler. Fakat artk olaylarn gidiat Ruslarn arzularna bal deildi; stanbul'da ve Boazlarda, harbe girmek iin bir mddettenberi esen rzgr frtna halini almak zere idi. Rus-Trk Savann balamas Almanya ile akdedilen 2 Austos tarihli "ttifak muahedesi" gereince, "Rusya'nn Almanya'ya kar harbe girdii takdirde, Trkiye'nin de harbe girmesi art" konmutu (2. madde: Dans le cas o la Russie interviendrait par des mesures militaires actives et crderait par l pour l'Allemagne le casus foederis vis--vis de l'Autriche-Hongrie,ce casus foederis entrerait dgalement en vigueur pour la Turquie). 31 Temmuz'da Rusya'da iln edilen umum seferberlik zerine, Almanya, 1 Austos (1914) g n Rusya'ya harp iln edince, Alman-Trk ittifaknn 2. maddesi gereince casus foederis mevcuttu ve Trkiye'nin de hemen Almanya tarafnda, Rusya'ya kar harbe girmesi gerekiyordu. Mamafih, yukarda da belirtildii gibi, Trk ricali hemen harbe karmak istemiyorlard, hereyden nce ordunun harbe hazr olmasna, Almanya'dan gerekli malzemenin gelmesine kadar, "tarafszl" muhafaza azminde idiler. Almanlar da Trk ordusunun durumunu bildiklerinden, Trkiye'yi hemen harbe sokmak iin baskda bulunmadlar. Fakat az sonra Almanya'mn tavr deiti. nk dou cephesinde Ruslar byk bir taarruza baladlar ve Bat cephesindeki gelime de Almanlarn umduu gibi kmad. Bunun zerine Trkiye'nin bir an evvel harbe girmesi ve dman kuvvetlerini zerine ekmesi istenmee balad. Trkiye'ye silh ve malzeme sevkiyat ve asker mtehassslarn evki hzland. Aym zamanda Trk donanmasna kalan "Goeben" (Yavuz) ve "Breslau" (Midilli) kruvazrlerinin de Alman mrettebat ve Alman amirali Souchon'un kumandasnda, Rusya'ya kar harbe hazrlanmalar hususunda gerekli talimat gnderilmiti. stanbul'daki Alman bykelisi von Wangenheim Enver Paay bir an evvel harbe girmesi iin tevik etmekte idi. Enver Paa'mn kendisinin de bunu, arzu ettii anlalyor.1 Fakat kabinede ounluk

1 Trkiye'nin "Harbe girii" zerinde ok durulmu ve trl grler ne srlmtr. Bu hususta Cemal Paann Hatralarnda, Kzm Karabekir Paann, Cihan Harbine

242

hemen harbe girmenin aleyhinde idi; Sadrazam Said Halim Paa, Talt Bey ve bilhassa Cavit Bey harbe girmekte acele etmiyorlard. Bahriye nazr Cemal Paa ve Halil Bey de aym grte idiler. Mamafih Eyll ortalarndan itibaren Talt Bey, Cemal Paa ve Halil Bey, Enver Paa'y destekleyerek, Almanya ile akdedilen "ittifak" yerine getirmek hususunda mutabk kaldlar; yani Enver Paa istediini yaptrm oldu. Ancak bir meselenin halledilmesi gerekiyordu: Trkiye'nin masraflarn karlamas iin vdedilen paramn Almanya'dan gelmesi. Bu hususta da kat' teminat alndktan ve para'nn byk bir ksm istanbul'a geldikten sonra, Trkiye'nin artk Rusya'ya kar harbe girmesi kat'yet kasbetmi oldu. Daha evvelden tasarland zere, Amiral Souchon'un kumandasnda "Yavuz" ve "Midilli" ile dier Trk harp gemileri Karadeniz'e karak Rus gemileri veya limanlarna hcum edecekler ve bu suretle harp balam olacakt. ki Alhan zrhlsnn Trk donanmasna katlmas (zahiren Trkiye tarafndan satn alnmalar ile) sonunda Trk donanmas birdenbire kuvvetlenmi ve Karadeniz'de Ruslarla boy lecek hale gelmiti. 11 Eyll'den itibaren bu gemilere, muayyen artlarla Karadeniz'in Boazlara yakn sahasnda manevra yaplmas izni verilmekle beraber, bunlarn hareketleri Trk makamlar tarafndan dikkatle takip ediliyordu. 20 Ekim (1914) de yaplan mahdut kabine toplantsnda (Enver Paa, Talt Bey, Cemal Paa, Halil Bey) Rusya'ya kar harbin almasna karar verildii kuvvetle muhtemeldir. 25 Ekim gn de Ever ve Cemal Paalarn bilgisi altnda Amiral Souchon'a Karadeniz'e kp, Rus sahillerini bombardman etmesi iin emir verildii anlalyor. 1 Bu hususta bilhassa Alman hkmetinin Berlin'den mtemadiyen Wangenheim'e direktifler verdii

nedeni girdik adl eserinde, General hsan Sabis'id Harb Hatralarm adh eserinde, Halil Men tee'nin Hatratnda ("Cumhuriyet" gazetesi 16 Kasm 1946), Yusuf Hikmet Bayur'un lnkilap Tarihi nde (C.II. ksm I.), Ali Fuat Trkgeldi'nin Grp iittiklerim adl kitabnda bu meseleye ait birok bilgi nekledilmitir. Ayrca: Cari Mhlmann, Der deutsch-trkischt Wajferbndnis im Weltkriege (Leipzig 1940) adh eserde (m. y.,) baz mhim malumat nakledilmitir; bir de Sovyet-Rus tarihisi A. Miller de bu maseleye ait makaleler yazm ve son olarak Oerki noveyey istorii Turtsii (Yeni Trkiye Tarihi tasla) (Moskva 1948) (ss 23-45) adl eserinde kendi grn (Rusya'ya kayrarak) serdetmitir. 1 Ulrich Trumpeter, Turkey's entry into Wo>ld War I. An asessement of respon- sibilities. The Journal of Modern History, vol. XXXIV. (Dec. 1962) No. 4. pp. 369-380. (Alman vesikalarna gre) (geniletilerek ayr bir eser halinde de baslmtr.) Bu meseleye ait son olarak : Dr. Yulu Tekin Kurat, How Tvrkey was drifted into World War /. (blcz. S. 225, not 1.)

243

ve Alman bakumandanlnn da Amiral Souchon'a dorudan doruya telsizle talimat gnderdii anlalyor, ite bu iki tarafl tazyik ve ayn zamanda Trkiye'nin mukadderatn elde tutan - -drt kiinin (bata Enver Paa olmak zere) muvafakati ile Rusya'ya kar harbe balanmas kararlatrlm oldu. Nitekim, tam kurban Bayram arefesinde, 28 Ekim (1914) aramba gn, Amiral Souchon'un kumandasndaki Trk donanmas Rus sahillerini bombardman etmek zere Karadeniz'e ald. Ayr gemi kumandalarna mhrl emirler tevdi edilerek, devleri bildirildi. Bu emirlere gre: Yavuz zrhls refakatndaki, bir mddet nce Amerika'da ina ettirilmi olan, "Mecidiye" gemisi Odessa istikametinde yol aldlar; dier gemiler de Sevastopol ve Novorossiysk'a doru gittiler.1 29 Ekim (1914), Kurban Bayram gn, erken saatlerde Trk harp gemileri, Odessa, Sevastopol ve Novorossiysk'i top ateine tuttular. Birer saat kadar sren bu bombardmanda, mamafih umulan netice alnamad. Ne Rus harp gemileri ne de asker tesisler tahrip edilebildi. Ancak birka sahil gemisi batrld ve Odessa'daki limanda baz abarlara isabet oldu. Rus kar atei vc maynlar bombardmann uzamasna mani oldular. Trk donanmas geri dnerken, rastlad bir Rus mayn gemisini batrd ve bir miktar esir alarak Boaz'a girdi.2 Trk donanmasnn baskn eklinde yapmak istedii bu hareketten asker cihetten hi bir kazan elde edilemedi ise de, siyas bakmdan derhal byk gelimelere yol at. Trk harp gemilerinin bu tahrik edici hareketlerine, Rusya ve mttefikleri tarafndan karlk verilecei muhakkakt. Nitekim Rusya, ngiltere ve Fransa'dan derhal iddetli protestolar ve talepler balad. Trk hkmeti ise, hemen yaynlad bir bildiri ile "Karadeniz'de Rus donanmasnn Trk gemilerine hcum ettii ve bunun karl olarak Rus limanlarnn bombardmana tabi tutulduu" iddia edildi; yani kabahat

1 Trkiye'nin Harbe giriine ait (ncesi) ve sava zaman iin ingiliz Devlet Arivinde (P. R. O.) mhim malzeme mevcuttur: F. O. 371 /2138, 2143, 2145. Ayni vehile Alman vesikalar da (Bonn, Dileri Vekaleti Arivi) mhimdir. Maalesef bizim arivlerin bu ksmlar henz istifade edilememektedir. 2 Alman Amirali Souchon'un kumandasndaki "Trk donanmas" Odessa, Sevastopol* vc Novorossisyk'i bombardmanna ait "Yavuz" gemisine refakat eden daha kk bir gemide "doktor" sfatyle bulunan Amerikal Dr. Shirey'in (ngiliz) Ryan'a anlattklar: Memorandum by Mr. Ryan, Nov. 8, 1914 (very corfidential) P. R. O. / F. O. 371 / 2145. Rusa: "Novoye Vremya" 17/30 Ekim 1914. bundan baka Trk harp gemileriyle bu harekete katlan baz Trk bahriyelileri de hatralarn "Cumhuriyet" gazetesinde yaynlamlard.

244

tamamiyle Ruslara ykletilmek istendi. Halbuki hakikat bunun tamamiyle aksi idi. Bu olay imek hz ile stanbul'a ve oradan btn Trkiye'ye yayld. Bu bombardman devlet erkn arasnda dahi byk bir srprizle karland; nk 34 kiiden baka, bunun yaplacandan kimsenin haberi yoktu. Devlet ricali ve yksek memurlardan birou o gn muayede (bayramlama) iin Dolmabahe Saray'na gelmilerdi. te orada bu olaydan haberdar oldular. Kimisi buna ok zlm, kimisi de bilakis "Trk donanmasnn Ruslara hcuma geecek kadar cesaret gstermesinden memnun kalmt".1 Fakat hkmet azasndan birou, bata Sadrazam Said Halim Paa olmak zere, kabineden ekilmee karar vermi gibiydiler. Nitekim nazr (bunlar arasnda Maliye Nazr Cavid Bey de vard) kabineden ekildiler. Said Halim Paa, Ancak Talt Bey ve Enver Paann srar zerine, istifasn geri ald. Bu beklenmedik durumu gya "dzeltmek" maksadyle hkmete baz teebbslere giriildi ve bata Rusya olmak zere, ngiltere ve Fransa ile baz artlar altnda uzlamaa hazr olduunu bildirdi. Fakat her devlet de, hereyden nce Trkiye'deki Almanlarn uzaklatrlmalarn ve iki harp gemisi ("Goeben" ve "Breslau")nin de silhtan tecrit edilmesini talep ettiler. Bu talepler, tabiatiyle Trk hkmetince kabul edilmedi ve bunun zerine ilgili devletler Istanbuldaki elilerini geri ararak, Trkiye ile diplomatik mnasebetlerini kestiler. Rus sefiri Giers ve maiyeti 2 Kasm (1914) tarihinde Istanbul- dan ayrld. Ayn tarihlerde Fransz elisi Bompard ve ingiliz elisi Sir Mallet de Trkiye'den gittiler. Rusya tarafndan Trkiye'ye harp iln ar Nikola II.nn bir "Manifesto"su ile Rus halkna bildirildi. Birka gn ara ile ingiltere ve Fransa da Trkiye'ye harp iln ettiler. Bylece 12 Kasm (1914) tarihlerinde Trkiye artk btn Antanta devletleriyle resmen harp halinde bulunuyordu. Trkiye'nin harbe girii ve bunun sorumlular birok tartmalar ve aratrmalarda incelenmitir.2 Bu sralarda Trkiye'nin mu

1 Milli mcadele devrinin ikinci Hariciye vekili olan merhum Yusuf Kemal Bey (Tengirek)in bana sylediklerinden. 2 Harp baladktan sonra Rus Hariciye Nezaretince neredilen "Turuncu kitap"ta baslan vesikalarda birok sahtekrlk yapld da sonraki tetkiklerde ispat edilmitir. Bkz. Friedrich Stieve, Das Russische Orcmgebuch. ber den Kriegsausbruch mit der Trkei. Seine Flschungcn ber das Garantie-Angebot der Ententemchte an die Ottomanische Regierung. Im Auftrage des Auswrtigen Amtes. Berlin 1926. Yine, F. Stieve, tarafndan neredilmi olan: Der Diplomatischt Shrifluechsel Izvolski's (4 Bnde. Berlin 1924) adl eserde Rusyann nasl mtemadiyen stanbul ve Boazlar ele geirmek istedii aka grlmektedir.

245

kadderat Enver Paa'nn elinde bulunuyordu. Trk ordusuna fiilen kumanda etmesi itibariyle "Trkiye'yi harbe sokan adam" sfatn tamaktadr. Mamafih bu mes'uliyet yalnz ona ait deildir; bu devrin iktidarna katlan ve en nfuzlu kimseler olan Talt Bey, Cemal Paa ve Halil Bey ayn lde sorumludurlar. Trkiye'nin iinde bulunduu artlar ve Sultan Abdlhamid II.in saltanatnda balayan Almanya'ya yaklama, Antanta devletlerinin ve bilhassa Rusya'nn Trkiye'ye kar takip ettikleri dmanca siyaset ve hereyden nce bu buhranl zamanda Trkiyenin idaresini ellerinde tutan bir ka kiinin doru veya yanl kanaatleri bu neticeye gtrmtr. Dier yandan Merutiyetten nceleri dahi Trk ordusun- daki hkim zihniyete gre: ayet Avrupa'da bir harp karsa, Trk ordusunun behemehal Ruslara kar Almanlarla birlikte harp edecei merkezinde idi. Enver Paa ite bu zihniyetin tercman olmutur. Trkiye nazarnda ba dman, phesiz, Rusya idi. Dolaysiyle savalarn da en ok Ruslara kar yaplaca aikrd. Zaten seferberliin balangcndan sonra Rus hududunda III. Orduya ait 9. ve 11. kolordular takviye edilmiti. Snrdaki Trk muhafz ktalar ve ad geen iki kolordu askerleri Trkiye'nin en iyi yetitirilmi, sekin kuvvetlerini tekil ediyor ve saylar 90 bine yaklayordu. Bu kuvvetlerin dayanak noktas Erzurum, daha dorusu Hasankale idi; bunlarn ancak top ve makinal tfek bakmndan kar taraftaki Rus ktalarndan aa olduu bilinmektedir. Ruslar iin, Trkiye'nin savaa girmesi hi te beklenmedik birey deildi. Zaten Rus elisi Giers, bir mddettenberi Trklerin Alnan tazyiki altnda bulunduklarn ve harbe doru gittiklerini yazmt. stanbul'daki Rus deniz ataesi de "Harbin Trk donanmasnn bir tahriki ile balayabileceini" bildirmiti. Rusya'da bu sralarda Trkiye'ye kar harbe girmenin mevsimsiz olduu kabul edilmekle bereber, bu harpten faydalanlarak "stanbul ve Boazlar meselesinin" Rusya'nn arzu ettii gibi halledilmesi istenmekte idi. Buun iindir ki, harbin Trklerin tahriki ile balamas, Rusya'da memnunluk uyandrmt. ar Nikola II.nn 20 Ekim/2 Kasm (1914) tarihli "Manifesto"sunda Rus emelleri aka ifade edilmiti; neminden tr bu tarih vesikay naklediyoruz: "Tanr inatiyle biz, btn Rusya'nn mparatoru ve mutlak hkmdar, Polonya ar, Finlandiya byk beyi ve saire, ve saire, ve saire, KNC NKOLA, btn sadk tebamza (u bildiriyi) yaynlyoruz.

246

Almanya ve Avusturya, kudretlerini btn vastalarla arttrmay ama edindiklerinden, Rusya'ya kar imdiye kadar yaptklar baarsz mcadelede Osmanl hkmetinin yardmna ba vurmular ve gz grmez olan Trkiye'yi bizimle harbe sokmulardr. Almanlar tarafndan ynetilmi olan Trk donanmas, hainane bir ekilde, bizim Karadeniz kylarna hcum etmek kstahlnda bulunmutur. Bunun zerine biz argrad (stanbul) daki Rus elisini ve btn elilik erkn ile konsolosluk memurlarnn Trkiye snrlarn terketmelerini emrettik. Hristiyan dininin ve btn Slav kavimlerinin eski ezicisinin, kendisine kar bu yeni kn Rusya tam bir sknetle ve Tann'nn yardmna gvenerek karlamaktadr. Yiit Rus silhl (kuvvederinin) Trk ynlarn yenmesi ilk defa olmad cihetle, vatanmzn bu kstah dmanna bu defa da cezasn verecektir. Trkiye'nin aklszca harp hareketlerine bu tarzda bavurmasnn, kendisi iin mukadder olan gelimeleri hzlandracan ve Karadeniz kylarnda ecdadmz tarafndan vasiyet edilen tarih emellerimize ulamamz (metinde: Tarih meselelerin zlmesini) abuklatracana btn Rus halk ile birlikte tam bir kanaatimiz vardr. Nikola (y)".1 ^ ar'n bu "Manifesto"su, Ruslarn esas hedefinin stanbul ve Boazlar olduunu, bu suretle, aka ifade etmi bulunuyordu. Rus siyasetileri ve askerleri ile milliyeti Rus aydnlarnn ounluu da ayn gr savunmakta idiler. Nitekim Rus matbua bu manifestoyu tamamiyle tasvip etti ve ayn grleri benimseyen yazlar yaynlad. Bu kabilden olmak zere Ruslarn en nfuzlu ga

1 "Novoye Vremya" , 21 Ekim (3 Kasm) 1914. Bkz. Ekler. Petrograd'daki Fransz elisi Paleologue, arn "Manifesto"sundaki (stanbul'a) ait son cmlenin tefsirini Sazonov'un azndan yle nakletmitir. Nous serons oblig^me repond-il (Sazonov) de fare payer cher la Turquie son aberration d'aujourdh'ui... II nous faudra prendre, sur le Bosphore, de solides garanties. Quant Constantinople, je ne souite pas, pereonellement, que les Turcs en soient chass^s. Je leurs laisserais volontiers la vieille cit< byzantine, avec un grand potager tout autour. Mais pas plus. M. Paleologue, La Russie des Tsars, I, 183.

247

zetelerinden biri olan "Novoye Vremya" (Yeni Zamanlar) gazetesinin 21 Ekim (3 Kasm) 1914 tarihli nshasnda, "ar Cenaplarnn Manifestosu" adl bir bamakalede bu olayn (yani Trkiye'ye hap ilnnn) nemi belirtildikten sonra, u gr ne srlmt: "Trkiye'nin harbe giriinden doacak netice, yani kt kaderi imdiden tayin ve tesbit edilmitir. Trkiye'nin bundan byle Avrupa ktasnda yeri kalmayacaktr. Vatanlarnn menfaatlarn Alman altnna satm olan bir avu sergzesti zmre (klik) (yani Enver Paa ve parti arkadalar kastediliyor) yklp gitmee mahkmdurlar. Byk Rusya'nn evladlar olan bizlere, Avrupa'y, hangi kisve altnda bulunurlarsa bulunsunlar, bu barbarlardan (yani Trklerden) kurtarmak gibi tarih bir vazifeyi tamamlamak kalyor. imparator cenaplar, "Manifcsto"sunda bize "ar- grad" (istanbul)'a iaret ediyorlar. Evet bizim tarihimizin t ilk sahifelerinden beri, Rus halknn hatrasnda, "argrad kaplarna (istanbul'a) aslan kalkan" (907 ylnda Kiyef Knezi Oleg'in zaman kastediliyor) hibir zaman unutulmu deildir. Biz (Ruslar) birka defa istanbul kaplarna kadar muzaffer olarak gelmiizdir; eer oradan ekilmisek bu muzaffer ordumuzun kabahati yznden deildir. Giritiimiz bu mcadelede ebed dmanmza (yani Trkiye'ye) kar kazanacamz zaferle gzlerimiz parlasm......................................" Gazete bayazar Rusya'nn Trkiye'ye kar muhakak bir zafer kazanacan ve istanbul'un Ruslar'n eline gemesinin muhakkak olduunu belirtmek istemiti. Ayn gazetenin 22 (4 Kasm) 1914 tarihinde kan nshasnda : "Karadeniz kylarnda ecdadmz tarafndan bize vasiyet edilen tarih emeller" adl dier bir makale de u cmle ile sona ermiti: "Eer Rus d siyasetinde ecdad tarafndan vasiyet braklan bir dev varsa, o da argrad (istanbul)dr". Yani Ruslarn istanbul'u almalar, kendileri iin babalar, dedeleri tarafndan vasiyet olarak kabul edilmeli idi. Bu gr o zaman Rusya'da hakikaten geni yanklar yapm ve her yerde ayn nakarat tekrarlanmt. Bu mnasebetle ehirlerle kylerdeki kiliselerde ve katedrallerde yinler tertip edilirken, Pe-

248

tersburg, Moskova, Kiyef, Kazan'da olduu gibi niversite talebeleri ve ahaliden toplanan gruhlar "halarla, sanemlerle" ar'n resimleri ile yryler tertiplemi ve "stanbul'u alacaz, Aya- sofya'ya ha geireceiz" kabilinden laflan yksek seslerle tekrarlamlard. niversite profesrlerinden bazlar ve Milkov gibi t annm siyaset adamlar tarafndan verilen konferanslarda: "stanbul ve Boazlarn Ruslar tarafndan ele geirilmesi" u sloganlara brnmt. "Ayasofya'ya ha koymak", "Rusya'nn tarih gayesi", "arlar - ecdadmzn vasiyetleri", "kendi evimizin anahtar". Rusya tam manasyle bir Bizans serab iinde yaamaa balam ve bu harp neticesinde Rusya arlnn "Bizans mparatorluu"- nun varisi olacana Rus halk inandrlmak istenmiti. Mamafih Rus kyls, mujiinin, btn bu "stanbul, Aya- sofya" lflarndan fazla birey anlad ve aldrd da yoktu; Rus sosyalistlerinin de bir ksm bunlara nem vermiyorlard. Fakat Rus siyasetileri, Rus aydnlarnn ve niversite talebesinin ounluu, bilhassa Rus ordusu erkn, zabitleri ve neferleri dahi bu gibi propagandann tesiri altnda idiler. arn manifestosu birok yerde heyecanla karlanm ve tasvib grmt. Rus halknn byk bir ksm "Rusya'nn pek yaknda tarih vazifesini yerine getirecei", "stanbul ve Boazlar ele geirecei" hlyasna kaplmt. Harbin balangcnda her memlekette olan heyecan vc resm makamlar tarafndan harbi hakl gstermek yolunda yaplan telkinlerin tesiri olaca tabi idi. Dier yandan Rusya'ya kar harbe balarken Trkiye'de de buna benzer bir hava eser gibi olmutu. Tabi St. Petersburg veya Moskova'nn zapt bahis mevzuu deildi, ama "Moskof'un Almanya karsnda muhakkak ezilecei" ve dolaysiyle Rusya'nn Trkiye'ye de yenileceine muhakak nazar ile baklyordu. Ruslara kar beslenen nefret umumi idi; baz ehirlerde Rusya'ya kar harbin balamas zerine tezahrat dahi yaplmt. Trk donanmasnn Rus limanlarna hcumu Trk cesaretinin bir tezahr gibi karlanmt. Alman satveti karsnda Rus devinin muhakkak yenilecei kanaati Trkiye'nin harbe giriini hakl karr gibi idi. Ordudaki gen zabitlerin, aydn zmreler ve memurlarn, aydn din adamlarndan birounun Rusya'ya kar harbi heyecanla ve inanla karladklar biliniyor. Mamafih "ttihat ve Terakki" muhalifleri ve her halde "tilf ve Hrriyet" mensuplarnn baka trl dnenleri de az deildi. Fakat Enver Paa ve Tal Beye kar kimse ses karmaa

249

cesaret edemediinden ve matbuata da iddetle sansr konduundan harbe giri aka tenkit ve takbih edilemezdi. Harbe giri mnasebetiyle Sultan Mehmed V. Rad tarafndan sdar edilen "Beyanname" Osmanl Devleti iin "lm-kalm" mcadelesi mahiyetini alacak olan bu muazzam olayn mahiyeti hakknda, o zamanki resm makamlarn gr ve tutumunu aydnlatmaktadr. Bu "Beyannameyi" aynen naklediyoruz: "(Tura) Beyanname-i Hmayun (suretidir) Orduma, donanmama, Diivel-i muazzama arasnda harp iln edilmesi zerine her daim nagehni ve haksz tecavzlere urayan devlet ve memleketimizin hukuk ve mevcudiyetini frsat dmanlara kar icabnda mdafaa edebilmek zere sizleri silh altna armtm. Bu suretle msellh bir btaraflk iinde yaamakta iken, Karadeniz Boazna torpil koymak zere yola kan Rus donanmas, talim ile megul olan donanmamzn bir ksm zerine anszn ate at. Hukuk-u beynelmilele mugayir olan bu haksz tecavzn Rusya canibinden tashihine intizar olunurken, gerek mezkr devlet, gerek ngiltere ve Fransa devletleri sefirlerini geri armak suretiyle devletimizle m- nasebat- siyaslerini kat'ettiler. Mteakiben Rusya askeri ark hududumuza tecavz etti. Fransa, ngiltere donanmalar mtereken anakkale Boaz'na, ngiliz gemileri Akabe'ye top attlar. Byle yekdierini velyeden hainane dmann asar zerine tedenberi arzu ettiimiz sulhu terk ederek Almanya, Avusturya-Macaris- tan devletleri ile mttefikan menafi-i meruamz mdafaa iin silha sarlmaa mecbur kaldk. Rusya devleti asrdan beri Devlet-i aliyyemizi miilken pek ok zararlara uratm, evket ve kudret-i millyemizi arttracak intibah ve teceddd asarn harp ile ve bin trl hiyel ve desais ile her defasnda mahve almtr. Rusya, ngiltere ve Fransa devletleri zalimane bir idare altnda inledikleri milyonlarla ehl-i islm diyaneten ve kalben merbut olduklar Hilafet-i muazzamamza kar hibir vakit sui fikir beslemekten fari olmamlar ve bize mteveccih olan her musibet ve felkete sebeb ve muhrik

250

bulunmulardr. te bu defa tevessl ettiimiz "Cihad- Ekber" ile bir taraftan, an- hilfetimize, bir taraftan hukuk-u saltanatmza kar ika' edilegelmekte olan taarruzlara inallahteala ilelebed nihayet vereceiz. Avn- inayet-i bari ve meded-i ruhaniyet-i peygamberi ile donanmamzn Karadeniz'de ve cesur askerlerimizin anakkale ve Akabe ile Kafkas hududunda dmanlara vurduklar ilk darbeler hak yolundaki gazamzn zaferle tetevv edecei hakkndaki kanaaatmz tezyid eylemitir. Bugn dmanlarmzn memleket ve ordularnn mttefiklerimizin pay-i celdeti altnda ezilmekte bulunmas bu kanaatimizi teyid eden ahvaldendir. Kahraman askerlerim: Din-i mbinimize, vatan- azizimize kasdeden dmanlara atmz bu mbarek gaza ve cihad yolunda bir an azim ve sebattan, fedakrlktan ayrlmaynz. Dmana arslanlar bibi savlet ediniz. Zira hem devletimizin hem Fetva-i erife ile "Cihad- Ekber"e davet ettiim 300 milyon ehl-i islmn hayat ve bekas sizlerin muzafferiyetine baldr. Mescitlerde, camilerde, Kbetullah'da, huzur-u Rabbllemn'e keml-i vecd ve istirak ile mteveccih 300 milyon masum ve mazlum m'min kalbinin dua ve temenniyat sizinle beraberdir. Asker evldlarm: Bugn uhdenize terettb eden vazife imdiye kadar dnyada hibir orduya nasip olmamtr. Bu vazifeyi ifa ederken, bir vakitler dnyay titretmi olan Osmanl ordularnn hayrlhalefleri olduunuzu gsteriniz ki, dman- din ve devlet bir daha mukaddes topraklarmza akmaya, Kbetullah' ve merkad- mnevver-i Nebeviyi ihtiva eden arazi-i mbarek-i Hicaziyeyi ihlle cr'et edemesin. Dinini, vatann, namus-u askeriyesini, silah ile mdafaa etmeyi, Padiah urunda lmeyi istihkar eylemeyi bilir bir Osmanl ordu ve donanmas mevcut olduunu dmanlara messir bir surette gsteriniz. Hak ve adi bizde, zulm- udvan dmanlarmzda olduundan, dmanlarmz kahretmek iin ce- nab- li-i mutlak'n inayet-i samdaniyesi ve Peygam- ber-i zanmzn imdad- maneviyesi bize yar vc yaver olacanda phe yoktur. Bu cihaddan mazinin zarar-

251

larn telfi etmi anl ve kavi bir devlet olarak kacamza eminim. Bugnk harpte birlikte hareket ettiimiz dnyann en cesur ve muhteem iki ordusu ile silh arkadal ettiinizi unutmaynz. ehidleriniz - leda-i salifeye mjde-i zafer gtrsn. Sa kalanlarnzn gazas mbarek, klc keskin olsun. Fi 22 Zilhicce 1332, fi 29 Terinevvcl 1320".1 5 ('3 Kasm 1914) Bu "Beyanname"nin Enver Paa vc Talt Bey'in dahli ile tanzim edild : i muhakkaktr. Dil bakmndan o zamana gre gayet sade oluu, herkesin kolayca anlamasn mmkn klmt. htiva ettii maddelere gelince: Harbin k olay tamamiyle tahrif edilmi vc Ruslar mtecaviz olarak gsterilmilerdi. Zaten resm tebli dc yle idi. Beyannamede Rusya ba dman olarak gsterilmi vc Rusya'mn "Uvz yldanbcri" Osmanl devletine yapt dmanlklar gsterilmek istenmi vc bilhassa Rusya'nn "Trkiye'nin te- akk etmesine mani olmak iin elinden geleni brakmad" (tamamiyle doru olarak) zikredilmiti. Osmanl Devleti'nin harbi kazanmak iin "Cilad" iln etmesi, 300 milyon Mslmann manev vc madd yardmnn temin edileceine inanlmas ise tam bir hayal eseri idi. Vaka Kafkaslarda. Kazan ilinde vc Trkistan'daki Mslmanlar-Trkler Osmanl halifesine manen bal idiler; fakat bunlarn vc umumiyetle dier Mslmanlarn, lclc Araplarn halife namna silha sarlmalar yle dursun, Araplar ihanete hazrlanmakta idiler. Bu suretle, beyannameyi hazrlayanlar "slm Dnyasnn" ayaklanmas hususunda tam bir hayal (illzyon) iinde idiler. Beyannamede "bu cihad'dan mazinin zararlarn telf etmi anl ve kavi bir devlet olarak kacamza eminim" denmekle, Trkiye'nin harbin sonunda, her halde elden gitmi baz yerleri geri alacana inanlyordu. Bununla, Kafkas hududundaki saha (Elviyc-i selse) kasdedilmi olmaldr. Beyannamede her eyden nce ahalinin, askerlerin, "din hislerine" hitap edilmesi gayet tabi idi. Bir Osmanl Padiah. "Ha- life"nin, oduva ve donanmaya hitab zaten baka trl olamazd. Trk ordusuna asl "heyecan" vermesi beklenen "Beyanname" bu devrin en yksek ahsiyeti, Harbiye nazr ve ordunun fiilen ba-

1 "Tercman- Hakikat" gazetesi, 31 Terinevvel 1330/13 Kasn 1914.

kumandam olan ve henz 35 yana basan Enver Paa tarafndan yaplan beyanname idi. Bu vesikay da aynen naklediyoruz. "(Bakumandanlk Vekletinin beyannmesi suretidir.) Arkadalar, Sevgili bakumandanmz (Sultan Mehmed V. Read) Halife-i zan efendimiz hazretlerinin irade-i seniyyelerini tebli ediyorum. Allah'n inayeti, peygamberimizin imdad- ruhanisi ve mbarek Padiahmzn hayr duas ile, ordumuz, dmanlarmz kahredecek- tir. Bugne kadar karada ve denizde zabit ve asker kardelerimizin gsterdikleri kahramanlklar dmanlarmzn perian olacaklarna en byk delildir. Ancak her zabit, her asker unutmamaldr harp meydan fedakrlk meydamdr. Orada hangi asker daha ileri atlr, hangi asker dmann arapnel ve kurunlarndan ylmayarak ayak direr, sonuna kadar sebat ederse, o asker mutlaka kazanr. Tarih ahittir ki, Osmanl askerinden sebatl, Osmanl askerinden fedakr hibir asker yoktur. Hepimiz dnmeliyiz ki bamzn ucunda Peygamberimizin ve sahabe-i gzn efendilerimizin ruhlar uuyor. anl babalarmz balarmzn ucunda bizim ne yapacamza bakyor. Eer onlarn hakik evld olduumuzu gstermek, bizden sonra gelecek lnetlerden kurtulmak istersek, alalm. Zincirler altnda inleyen 300 milyon islm ve eski vatandalarmz hep bizim muzafferiyetimize dua ediyor. lmden kimse kurtulamyacaktr. Ne mutlu ileri gidenlere, ne mutlu din ve vatan yolunda ehid olanlara. leri, daima ileri ki, zafer, an, ehadet, cennet, hep ilerde, lm ve zillet geridedir. Mbarek ve mukaddes ehitlerin ruhuna "Fatiha". "Padiahm ok yaa" Bakumandan vekili Enver" 1

1 Tercman- Hakikat" gazetesi, 31 Terini I. 1330/ 13 Kasn 1914.

253

Mbalal bir tarzda din mahiyet tayan bu beyanname, mamafih, Enver Paa'mn zihniyetini ve "harp usuln" aka aksettirmektedir. "Arkadalar" hitabiyle balayan beyanname, demokratik bir zihniyet tayan bir kumandann kaleminden kyor. Harpte daima ileri parolsnn tatbiki gerektiinin bilhassa belirtilmesi, Enver Paa'nn hibir eyi nazar itibare almadan, Trk ordusuna daima taarruz emrini vereceinin ak bir ifadesidir. Beyannamenin "ehidlerin ruhuna Fatiha" szleri ile bitmesi de hayr almeti deildi. Maalesef Enver Paa, "geleceklerin lnetirden kurtulamam" ve hakl veya haksz, maruz kalman yzbinlerce askerin kayb ve harbin malubiyetle bitmesi dolaysiyle, sorumlu saylm ve ismi baz mahfillerce "lnetle" anlmak istenmitir. Harbin balad zaman Enver Paa Trk ordusunun en mmtaz simas ve en byk vatanseveri olarak tannyordu. Onun vatanseverliinden, ahlak drstlnden ve bilhassa cesareti ile kahramanlndan kimsenin phesi yoktu. "Milliyetilik" ruhunun gittike kuvvetlendii bir zamanda Enver Paa'mn bu cereyann dnda kalmas da imknszd; mamafih siyas bir ahs olmas hasebiyle ayn derecede "Panislmist" grn de benimsemesi ve Trkiye'nin dmanlarna kar hem Trk milliyetiliini hem de slm dinini birer silh olarak kullanmas gayet tabi idi. Harbin kmas ile, Trkiye'nin dndaki iki yz milyonu aan Mslmanlardan ve bilhassa Rusya'daki Trk-lslm zmrelerinden geni lde faydalanmak mmkn olaca gr ile "Cihad" iln edilmi ve bilhassa Kafkaslarda olmak zere "Trklk" (veya Turanclk) esaslarna dayanan bir siyasetin gerekletirilmesi istenmiti. Enver Paa ahsnda her iki cereyan toplamakla beraber, "Trklk" (veya Turanclk) ona daha cazip gelmekte idi. kinci Merutiyet devrindenberi, Selanik'te Ziya Gkalp tarafndan, bir sistem haline konmaa balanan "Trklk",1 Trk aydnlar ve gen zabitleri arasnda sr'atle yaylmt. Balkan Harplerinde, Osmanl Devleti iin "Osmanlln" artk vryemiyecei aka grlm ve Trk devletinin "Trkle" dayanan "Mill Trk Devleti" olmas gerektiini isbat etmi bulunuyordu. te bu byk deiimler iinde "Trklk" bir mefkre haline gelmi ve Trkiye'nin dndaki Trk-Mslman kardelere kar yaknlk hisleri artm ve sarih olmamakla beraber, Ziya Gkalp tarafndan, nesir

1 Ziya Gkalp, Trkln esaslar, Ankara 1339 (1923).

254

leri ve iirleri1 ile anlatlmaa allan "Turan" lkesi zihinlerde yer almaa balamt. Ziya Gkalp' birok yazar ve air takiple "Trklk" ve "Turanclk" ruhunda yazlar ve iirler yazdlar. Belli bir ideale susam olan ve bu kadar musibetlerden sonra Trk milletinin muhakkak canlanacana, kuvvetleneceine inanan Trk aydnlan ve Trk ordusu mensuplarnn byk bir ksm "Trklk" idealini benimsediler. Byk Sava knca Ziya Gkalp tarafndan yazlan "Kzl elma" destan u iar koymutu: "Dmann lkesi viran olacak Trkiye byyp, Turan olacak" "Turan" da Ziya Gkalp'n anlattna gre: "Vatan ne Trkiye'dir Trklere ne Trkistan, Vatan byk ve mebbet bir lkedir-Turan" Gen zabitler ve bilhassa yeni yetitirilmee balanan "htiyat zabitler" (yedek subaylar) ite bu "Trklk" ve "Turanclk" mefkrelerini benimseyen Trk aydnlar zmresinden kmlard. Bunlar yalar icab ok ateli idiler ve gerekirse bu ideal urunda canlarn bile feda etmekten ekinmeyeceklerdi. Talimlerde, yrylerde o zaman sylenmee balayan u mar Trk ordusunun nasl bir ruh tadn aka gstermekte idi: "Trkz, ederiz daim iftihar Hilkatle balar tarihimiz var, Kalplerde Trklk ak ile arpar, Yok bize baka yr.................... nde sancak, elde sng, kalpte Tanrmz, Dnyaya hkim olmak isteriz, Mbedimiz Trk oca, Kbemiz de yce, parlak Turan'dr Hep, ancak..." 2 Bu "Mar"n, Rusya'ya kar harbin balamasndan sonra, bir mana ifade ettii muhakkakt: "Turan'n tahakkuku hereyden nce, Rus idaresinde yaayan on milyonlarca Trk "kardelerin" kurtanlmas ile mmkn olacakt. En yakn "Turan" lkesi de, Kafkas snrnda balyor ve Trkistan'a kadar uzanyordu. Bunun gereklemesi iin Rus arlnn yenilmesi gerekiyordu. Koca Rus

1 Yine, Kzl elma. stanbul. Hayriye matbaas. 2 evket Sreyya Aydemir, Suyu arayan adam, (Ankara 1959), s. 78.

255

arlnn yere serilmesi ise Alman ordular ve Kafkaslardan da Trk ordularnn mterek darbelerinin eseri olacakt. Bunun iin ise, Trkiye'nin her bakmdan kuvvetli ve hazrlkl olmas artt. Btn mesele acaba Trkiye bunu yapacak kadar kuvvetli mi idi? Dier yandan Kaflaslarda hemen knt verecek kadar Rusya zayfm idi? Artk balam olan "Sava"n ok gemeden bu her iki suali de "menfi" bir ekilde cevaplandracan az sonra greceiz. Birinci Dnya Savanda Almanya ile birlikte Trkiye'nin malubiyeti ve bunu takiben Osmanl mparatorluunun tasfiyesi gibi ok ac neticeler karsnda, Trkiye'nin 1914 de Rusya, ngiltere ve Fransa'ya kar harbe giriinin "delice bir hareket olduu" ve bu hususta herkesten ziyade Enver Paa'nn sorumlu olduu mtemadiyen ne srle gelmitir. Bu kabl iddialara gre: Trkiye- nin muhakkak surette "tarafsz " kalmas menfaati icab idi. Bu ve buna benzer iddialarn ne dereceye kadar isabetli olduunu katiyetle sylemek imknszdr; nk Trkiye'nin hakikaten "tarafszl muhafaza edip edemiyecei" de kat'yetle tesbit edilemiyor. ayet "tarafszl" harbin devam mddctince muhafaza edebil- seydi, Trkiye'nin bu harbe katlmamas kadar isabetli bir karar olmayacakt. Baz kimseler ite Trkiye'nin "tarafszln" devam ettiremeyecei grn savunmulardr. Bunlardan biri, "Ter- cman- Hakikat" gazetesi bayazar ve Rusya'y yakndan tanyan Aaolu Ahmed Bey'dir. kincisi ise Trkiye'de bir mddet erkn harbiye reisi vazifesini yapm olan Alman Generali Hans von Seeckt'dir ve ncs de Cemal Paa'dr. Aaolu Ahmed Bey'e gre: Trkiye tarafsz kalsa bile, Rusya Almanlar tarafndan fena halde yenilmee balaynca, Rusya mttefiklerinden yardm alabilmek iin Boazlarn almasn isteyecekti; ngiltere ve Fransa da bu talebi destekliyeceklerdi. Bu durum karsnda Trkiye mevcut muahedeleri bozarak Boazlar ya amaa veya harbe girmee mecbur edilecekti.1 Aaolu, bu grn harbin balamasndan az sonra yazmas itibariyle, "ttihat ve Terakki" hkmeti, daha dorusu Enver Paa'nn kararnn bir mdafaas mahiyetinde olmakla beraber, bsbtn esassz deildir. 4 Kasm 1918 tarihinde, yani "mtareke"den birka gn sonra "Trkiye'nin malubiyetinin sebeblcri" adiyle bir rapor tanzim eden General Hans von Seeckt ise "Trkiye'nin behemehal Almanya ta

1 "Tercman- Hakikat" 31 Ekini 1914.

256

rafnda harbe girmesi gerektii" ve tarafsz kalamyaca fikrini savunmaktadr. Trkiye tarafsz kalsa dahi, harpten sonra mttefiklerin, Rusya'nn stanbul'u ve Boazlar almasna mani olamyacak- lan ve Arap memleketlerinin de istiklllerini elde etmelerinin n- lenemiyeceini de ne srmektedir. Bilhassa tarafsz kalan Yunanistan'n nasl harbe zorland da belirtilmektedir.1 Bahriye nazr Cemal Paa'ya gre, Trkiye iin Almanya ile aym safta savaa katlmaktan baka are kalmamt. nk Fransa ve ngiltere, Trkiye ile anlamay reddetmilerdi ve "tarafsz" kalnd zaman eninde sonunda Rusya'ya teslim olmak mecburiyeti hasl olacakt. Cemal Paa bu grn "Hat rafnda yle ifade etmitir. "... .ngiliz ve Fransz siyasetini takip etmemi olduumuzdan dolay bizi hamakat ve daha dorusu cinayetle ittiham edenlere sorarm! Bizi istemiyen devletlerle ittifakmz ne suretle mmkn olabilirdi ki, biz de ittifak etmi olalm? Deniliyor ki, tarafszlmz muhafaza daha mnasip olur. Boazlar seyr sefere serbest bulundurmak artyle deil mi? O halde bu umum harpten Rusya yle byk bir zaferle kacakt ki, hatt harbin sonunu bile beklemiyerek stanbul'un ve ark Anadolu'nun igaline imkn bulacakt. "Hem Boazlar kapyalm hem de tarafszlmz muhafaza edelim" denilecek olursa buna ne ahden hakkmz vard, ne de ngiliz ve Ruslar msaade ederlerdi. Fiil tazyikler o kadar abuk balard ki, neticede "harbin sonuna kadar Boazlar ve stanbul'u igalimiz altnda bulunduralm da harpten sonra size iade ederiz" tarznda iddialar bagsterir ve bilfiil icra edilirdi. Hlsa bizim iin iki necat paras vard. Ya ngilizler ve Franszlarla mttefik olarak Ruslar'n iddetli bir malubiyete uramalarna almak. Franszlar ve ngilizler ittifakmz redderek hayr ve bizi can dmanmzn menfaatine Boazlar ak bulundurmak artiyle tarafszla davet ediyorlard. Merkez mparatorluk ise hasmmz ezebilecek azametli bir kudret gstermekle beraber bizi hasmmzn isdfade edemiyecei tedbirler ittihazna mecbur edecek ekilde ittifaklar dairesine alyorlard. Bu sayede belki hasmmzn izmihlli memuld. Yalmz bir ihtimal var ki, ayet merkez mparatorluklar malup olurlarsa bizim iin pek vahim bir akbet muhakkakt.

1 General Hans von Seeckt. Die Grimde des Zusammenbruches der Trkei. Trkesi: Birinci Dnya savanda Trkiye'de bulunan Alman Generallerinin raporlar, S. 38.

257

yle ama ayet tilf Devletlerinin istedikleri tarzda Boazlar ak bulundurmak art ile tarafsz kalacak olursak, hasmmzn kat' galibiyeti ve neticede bizim hayatmza da nihayet verilmesi de cerh ve reddedilmesi kabl olmayan hakikatlerdendi. Binaenaleyh kim ne derse desi Rusya'nn galibiyeti neticesinde mdafaasz zelil ve hakr Rus, ngiliz ve Fransz zulm ve kahr altna dmektense, merd ve cesur kannn son damlasna kadar arparak, neticede ya kat' galibiyeti ihraz ederek kurtulmak veyahut te tarafsz kalsa idik, hem okadar adam lmezdi, hem de bu felkete uramazdk demek suretiyle bir de byk kiyaset gstermee kalkarlar. Onlara kar vereceimiz cevap: Mdafaa ederek lmekle, mdafaasz lmek arasnaki fark takdir etmeyenlere szmz yoktur".1 Hans von Seeckt'in syledii gibi, Trkiye bakmndan "Birinci Dnya Sava"nn en mhim neticesi Rusya'nn yere serilme- sidir. Yukarda birok defa belirtildii zere Rusya hakikaten Trkiye iin "en byk dman" tekil ediyor ve harbe de zaten "stanbul ve Boazlar" ile birlikte DouAnadolu'nun byk bir ksmn ele geirmek maksadyle girmiti. Harp zamannda ngiltere ile Fransa- mn, nihayet Rusya'nn "stanbul ve Boazlar" zerindeki hakkn tanmalar ve bu hususta Rusya'ya teminat vermeleri Rus emellerinin mahiyetini bir daha aka ortaya koymu oluyordu. Rusya'nn Alman darbeleri altnda ezilmesi sonunda 1917 ubat aynda "IhtilP'in kmas ile Trkiye nihayet en byk tehlikeden kurtulmu oldu. 1918 Ekim sonunda malup bir Trkiye ile ingiltere ve Fransa arasnda "mtareke" akdedildii zaman, "arlk Rusyas" bulunduu takdirde, Trkiye'nin akbetinin ne olacan tasavvur etmek iin khin olmaa hacet yoktur. "Mill Mcadele"- nin de baar ile yaplabilmesindeki millerin banda Dou snrmzda bir "arlk Rusyas"nn bulunmay gelmektedir. arlk Rusyas'mn yklmasnda, Trkiye'nin de harbe girmesinin ve bilhassa anakkale'yi mdafaasnn byk tesiri gz nnde tutulursa, Birinci Dnya Sava'nda Trkiye'nin yklendii vazifesini hakk ile ifa etmi olduu kabul edilmelidir.

1 Cemal Paa Hatrat, stanbul 1339 i1922) s. .105.

258

V I RUSLARA KARI SAVALAR. BOAZLAR MESELES VE RUSYA AHVAL

Kafkas snr, Trk ve Rus ordularnn durumu* 1914 deki Trk-Rus snr, 1878 de "Berlin Kongresi"nde tesbit edilmiti. Trkiye'nin Rusya'ya kar mdafaa kalesi olan Kars, daha 1828 de (23 Haziran) ve 1877 de (18 Kasm) Ruslar'n eline dmt. Kars, Batum, ve Ardahan ehirleri ve evreleri "Berlin Kongresi" mucibince Rusya'ya braklmt. Hudut hatt Batum'un gneyinde, oruh rmann aa mecrasnn 16-18 km. gneydousundan Artvin'in aasnda oruh istikametinde gider ve Oltu ayna muvazi olarak uzanr, Nariman kasabas yaknnda bu ay aard. Oltu kasabas Ruslara braklmt. Oltu'dan Nariman, td, Grcboaz zerinden Erzurum'a giden yol ok mhimdi; nk buradan Erzurum'un tabi mdafaas saylan Deve boynu geidinin kuzey-dousundan arkasna derdi. Kars kesimindeki snr ise, Trkiye'de kalan Zivi ile, Ruslarn hudut istasyonu olan Kara urgan arasndaki Soanl dalardan, aa ve yukar Mecin- kirt kyleri arasndan geerdi. Kara urgan'dan, yani Rus hududundan Erzurum'a havadan "ku uuu" 85 km. tutard. Kars ise huduttaki Rus kalesi olmu, esasl bir surette tahkim edilmi ve Kafkas tesinin (Maver-i Kafkas- Transkavkasia) Trkler tarafndan istils yolunda en byk mania tekil etmekte idi.

* Faydalnlan beli bal eserler: Erkn- Harbiye-i Umumiye neriyatndan: Byk Harpte Trk Harbi. 3. ksm. Askeri Matbaa. E. Miralay Baki, Byk Harpte Kafkas Cephesi. 2 Cilt. Askeri Matbaa, 1933. Commandant Maurice Larcher, La guerre turque dans la Guerre Mondiale. Paris 1926; W. E. D. Ailen and Paul Muratoff, Caucasian Baltlefields. A Hislory of the VVars on the Turco-Caucasian border. 1823-1921. Cambridge University Press 1953; binba erif (Kprl). Sarkam ihata muharebesi, istanbul 1922 (iddetle Enver Paa aleyhinde).

259

Soanl da, Trkiye'nin mdafaas bakmndan nemini kaybetmi ve dolaysiyle ilk Trk mdafaa noktas Erzurum'a yakn Pasin ovasnn her iki ksmnda Kprky'de meydana getirilmiti. Ayastefanos (Yeilky) barna gre, Elekirt ovas ve Baye- zit ehri de Ruslara braklmken, ngilterenin srar ile, Berlin Kongresinde buralarn Trkiye'de kalmas kararlatrlmt. Bu snr Aras nehrini geip Kkse daa ve Ar dandan, gneye ran snrna uzanrd. Elekirt vadisi, Murat-ay vadisine ulamas hasebiyle, Krdistan, Van ve Mu'a giden yol zerinde olmakla, ok byk stratejik nemi haizdi. Ruslar, ele geirdikleri bu sahada 1878-1914 yllarnda asker mahiyette birok yol ina ettiler. Tiflis'ten Aleksandropol'e (Gmr) giden demiryolunu, nce Kars'a sonra Sarkam'a kadar uzattlar. Arpaay' takiben ina edilen dier bir demiryolu da Alagz dalarnn yamacndan Erivan ovasna geip, Aras ovasn takiben, ahtaht, Nahivan vc Culfa ehirleri zerinden ran snrna, oradan da Tebriz'e ve Urmiye Gl kenarndaki eriflane'ye baland. Alagz istasyonundan Kazman'a (yani Trkiye snrna yakn bir yere kadar) gayet muntazam bir ose yaplmt. Dier yandan Bak- Tiflis demiryolu da Batum'a kadar uzatlmt. Bu suretle Rusya'nn Maver-i Kafkas sahas Rusya'daki demiryollar ebekesi ile balanm vc yer yer Trkiye snrna kadar ose yollar yaplmak suretiyle asker nakliyat iin en iyi artlar ve imknlar salanmt. Buna karlk, Trk demiryolu, ancak Ankara'nn 100 km. dousuna varrd. (Yahhan'a kadar. stanbul - Ankara hatt 1892 de yaplmt) ve douya gitmesine 1900 de Sultan Abdlhamid II. tarafndan Ruslara verilen "taahhtname" gereince Rusya mani olmutu. Mamafih Ankara'dan, Kayseri ve Sivas zerinden Erzurum'a giden yol 1914 de iyice tamir edilmiti; Karadeniz sahillerine ve Trabzon'a kadar giden yollar da tamir grmekle beraber btn bu kara yollar mkemmel olmaktan ok uzakt. Bu suretle yol ve tat vastalar bakmndan Ruslar, phe gtrmez bir ekilde stn durumda idiler. Rusya, asker cihetten de, btn olarak Trkiye karsnda bir dev devlet durumunda idi. Fakat Alman tehlikesi karsnda Ruslar Kafkaslarda ancak mahdut kuvvetler brakmak zorunda idiler. Karadeniz'de esas itibariyle Rus donanmas Trk donanmasna nisbetle ok stn bir durumda idi. Ancak "Goeben" (Yavuz) ve "Breslau" (Midilli) kruvazrlerinin Trk donanmasna katlma-

260

lan ile (1914 yl Austos'un ikinci yars) muvazene temin edilmi oldu. Balkan harpleri sonunda Trkiye'nin arlk merkezi Avrupa ksmndan Anadolu'ya gemiti. Mamafih Balkan harbindeki yenilgiler, byk madd kayplar ve sarsntlara ramen, manev bir kalknmaya yol amt. Gen Trkler'in iktidar ele almalar sonunda Trk ordusunda yaplan tasfiye, ehliyetsiz zabitlerin tekade sevk- edilmeleriyle, Trk ordusunun cidd bir ekilde slahna giriilmiti. Bu maksatla 1913 yl Kasm aynda, Alman Generali Liman von Sanders- m bakanlnda 42 kiiden mteekkil bir Alman "asker heyeti" stanbul'a gelmiti. Bu heyet arasnda sonralar Enver Paa'nn yakndan ibirlii yapt Albay (Colonel) Bronsart von Schellendorf da bulunuyordu. Bu suretle Trk ordusu, Alman ordusu rnek tutularak, Yetitirilmee balanmt. Az sonra 100 kadar Alman subay, ordu, olordu ve tmen kurmay bakanl olmak zere, Trk ordusunda rl kumanda mevkilerine getirildiler. Ayn zamanda geri hizmeterin tanzimine de nem verilmiti; bilhassa demiryolu ve kara yolar da nemle ele alnd. Bu kabilden olmak zere Erzurum-Kp- uky yolu bitirilmi, Erzurum-Bayburt-Trabzon yolu esasl bir ekilde tamir grmt. Ankara-Kayseri-ebinkarahisar-Erzincan- Erzurum yolu da tamir edilmiti. Fakat bu yollarn k ve fena hava artlarnda kullanlmas gt. Asker kuvvetlere gelince, harbin balangcnda Trk asker kuvvetleri kolordu'lar olmak zere u ekilde datlmt. I. Kolordu- tstanbul. II. Kolordu - Edirne, III. -Silivri, IV. -izmir, V.- Ankara, VI. -Halep, VII. -Yemen, VIII. am, IX. -Erzurum, X.-Erzincan, XI.-Van, XII. Musul ve XIII.Badat. 1914 ylnn Eyll ortalarnda 36 frka harbe hazr bir hale getirilmiti. Askerin mevcudu 350 bin kii ve 1000 kadar sahra topu vard. Svari kuvvetleri ise ancak 2 atl frkadan ve gayri muntazam Hamidiye Krt ktalarndan teekkl ediyordu. Sekin efrattan tekil edilen ve ok iyi talim gren Jandarma mfrezeleri ile, yine ok iyi yetitirilen 15 tabur hudut muhafaza birlikleri Doudaki snr boyunca dalmlard. Trk ordusunun bakumandan nazar olarak Sultan Mehmed V. kendisi idi. 1914 yl ocak balarndanberi Harbiye nazr olan Enver Paa, bakumandan "Vekili" sfatyle, Trkiye'nin btn asker kuvvetlerinin miri idi, ve ordu tamamiyle onun emrinde idi. Kendisinin bilhassa gen zabitler arasnda ok "popler" olduu muhakkakt. Orduya dayanmas hasebiyle Enver Paa "ittihat ve Terakki

261

Cemiyeti" "Merkez-i umumsi"nin de en nfuzlu yesi idi. Enver Paa, ordudaki tensikattan grld vehile muhakkak ki, byk bir idar ve asker kabiliyet sahibi, azimkr bir tekilt idi. "Birinci Cihan Harbinde ordunun gsterdii cesaret ve harp gc, Enver Paann tesisine muvaffak olduu disiplin, tekilt ve idaredeki kabiliyetinin bir neticesidir". 1 Yukarda temas edildii vehile, harp balarken Enver Paa, "Turanclk" siyasetine heveset.ri, hi olmazsa Kafkaslarda Trk-lslm ahalinin yaad sahalar fethetmeyi dnmee balamt. Harp kt zaman stanbul'daki I. Ordu, Mareal (mir) Liman von Sanders Paa'nn kumandasnda idi. Bu ordu, I., II., ve III. kolordulardan ibaret olup, grevi stanbul ve Boazlar mdafaa etmekti. IV. ve V. Kolordulardan teekkl eden II. Orduya Cemal Paa kumanda ediyordu. Bu Ordu Marmara Denizinin Asya tarafnda mevki almt. Rus snrnda da III. Ordu bulunuyordu; IX., X., ve XI. kolordulardan teekkl eden III. Ordunun X. kolordusu Sivas ile Karadeniz arasnda, IX. ve XI. kolordular da Erzurum evresinde idi. III. Ordunun banda da Hasan zzet Paa gibi. ihtiyatl ve tedbirli bir kumandan olarak tannan bir kimse bulunuyordu. Bir de IV. Ordu tekil edildi ve bana da Bahriye nazr ve "trium- virat" (Enver, Talt, Cemal) azas olan Cemal Paa getirildi. Enver Paa'nn tasarsna gre Rus snrndaki III. Ordu, "Turanc" lky gerekletirmekte ba rol oynayacakt. Cemal Paa'nn da IY. Ordusu Msr ve dier slm lkelerinde harekette bulunarak "Panislmist" emellere hizmet edecekti. Rus ordusuna gelince: Almanya'ya kar mcadelenin etinlii karsnda, Rus yksek kumandanl Kafkaslarda mahdut kuvvetlerle yetinmek mecburiyetinde idi. I. Kafkas (Rus) ordusu, II. Trkistan kolordusu ile takviye edilmiti. Bu Trkistan kolordusu balca Yedisu (Semireye)daki Rus muhacirlerinden ibaretti. 1914 yl Ekim'inde Kafkaslardaki bu Rus kuvveti nisbeten zayft ve Trk kuvvetlerine kar stn bir durum salayacak halde deildi. I. Kafkas ordusu: 39. ve 20. piyade tmeni, 2. Kafkas tugay ve topular ile Kafkas ktalarndan ibaretti. Btn bu I. Kafkas ordusu : 100 tabur, 117 (yzlk) Kazak ve 256 top kuvvetinde idi, yani 100 bin piyade, 15 bin atl idi. Buna ilveten 1 Eyll'de Kafkaslarda 150 bin kii silh altna alnm, I. Kafkas ordusunun ihtiyat mahiyetinde idi. Bir de harbten daha nce, Ermeni gnlllerinden tekil

1 General Ali Fuat Cebesoy, Moskova hatralar, stanbul 1955, s. 174.

262

edilen drt "druna" (her bir druiina biner kii) da asker hareketlere katlacaklard. Grcler de bu kabilden iki "druiina" tekil etmilerdi. 1 Ermeniler Ruslar tarafnda savalarda bilhassa gayret gstermekte idiler; zaten bu Ermeni gnlllerinden ou Trkiye'den kap gelenler idi. Rusya'dan, Avrupa'dan ve hatt Amerika'dan gelen tahrikler ve bilhassa Ermeni milliyetilerinin tekilt olan "Danakutzun"un (Danak'clar) Trkiye'deki Ermenileri kkrtmalar neticesinde, Ermeniler Ruslar kurtarc olarak sanmakta idiler. Rus Kafkas ordusunun ba nazar olarak Kafkasya naibi Kont Vorontsov-Dakov idi. Artk epey yal ve shhati de bozuk olmas hasebiyle, kendisinin asker ilerle megul olmas imknszd. Dolaysiyle bakumandanlk grevi kontun muavini olan (asl meslei Rus harp akademisinde Harp tarihisi ve "Prut Seferinin" tedkiki ile tannan) General Mlayevskiy'e ait olacakt. Mamafih bu zatn yetimesi ve tecrbesizlii itibariyle kumandanlk grevini baar ile yapmas pheli idi. Fakat I. Kafkas ordusunun Kurmay bakan olan General Yudeni, her bakmdan grevinin adam idi; hem tecrbesi, hem de yorulmak bilmeyen verimli almalar ile ad kazanmt. Yudeni, Kafkas ordusundaki birka yllk hizmeti esnasnda kurmay subaylarndan, kendisiyle alacak esasl bir kadro yetitirmiti. Bir harp kt takdirde, General Yudeni, Ruslarn Kars kalesine dayanarak, stn Trk kuvvetlerine kar mfafaada bulunmak zere bir pln hazrlamt. Yani Ruslar Trk snrlarna hcum etmeyecekler, savunma ile yetineceklerdi. Fakat harp balad takdirde, muhtemel bir Trk ve bilhassa Krt hcumlarn nlemek maksadiylc Elekirt ovasnn Ruslar tarafndan igali de bu plna dahildi. Harp tehlikesinin ba gstermesi zerine Kafkaslardaki Rus makamlar Mslman ahali arasnda karklklar kmasndan, "Ermeni- Tatar katliamnn" 1906 da olduu gibi yeniden patlak vermesinden endie edilmekte idi. Bu korku bilhassa Bak'da kuvvetli idi. Ayn halin Trkiye snrna yakn Batum evresinde de olmas mmknd; mamafih buradaki slm ahali sknetini muhafaza etmekte

1 ayet skenderun'a ngilizler karma yaparlarsa, Kilikyadaki Ermenilerin Trklere ka savaacaklarna ai( Ermenilerin lideri Boghos Nubar Paa Kahiredeki ngiliz makamlarna teminat vermiti: Cheeltam toGrey, Cairo, Nov. 4, 1914. P. R. O./F. O. 371 / 2146

263

idi. Ancak Trkiye hududuna 8-10 km. mesafedeki "oruh bakr madenleri"ndeki durum, buradaki Trk amelesinin iini brakp Trkiye'ye dnmesi yznden fenalam, ocaklarda maden imalthaneleri nerede ise kapanmak zere idi. Burada vazifeli Amerikal ve ingiliz mhendisler durumu endie ile takip etmekte idiler. Batum'daki Rus mahfillerinde, Rus ktalarnn Erzurum'u igal edeceklerine ait ayialar kmken, ayn zamanda "Goeben" zrhlsnn Kafkas sahillerini bombardman edeceinden de korkulmakta idi. Bu ardar iinde hududun her iki tarafnda yaayan ahali endie ve korku iinde harbin kn beklemekte idi. Karargh Erzurum'da olan III. Ordu kumandan Hasan izzet Paa, Enver Paa ve etrafndakilerce sevilmiyordu. Dolaysiyle Trk donanmasnn Odessa'y bombardman edecei ve bunun akabinde de hemen harp kacandan haberdar edilmi deildi; zzet Paa, btn dier Paalar gibi harbin kn "olup-bitti"den sonra rendi. Kendisinin ihtiyatla hareket eden ve her hususta tedbirli olmak isteyen bir kumandan olduunu yukarda sylemitik. Emrindeki kuvvetlerden X. kolorduyu Sivas ile Karadeniz arasna koymu, IX. kolorduyu tam snrda, oruh zerindeki ispir'e yerletirmi ve XI. kolordunun bir tmenini Murat ay zerindeki Tu- tak'a gndermiti. Sekiz bin kadar Hamidiye Krt atllar da Elekirt ovasnda bulunuyorlard. Hasan zzet Paa'nn yannda, Er- zurumda, drt piyade tmeni ve bir svari frkas vard. Paa, III. Ordunun Ruslara kar taarruza geecek kadar kuvvetli olmad ve bilhassa yaklaan k artlarnda bunun yaplamayaca fikrinde idi. Dolaysiyle mdafaada kalmann en doru bir hareket olaca kanaatnda idi. Muhtemel bir Rus taarruzu, Hasan zzet Paa'ya gre, Erzurum hattnda durdurulabilecekti. Tiflis'deki Rus ordughnda ise yaplacak asker hareketler hakknda sarih bir pln yoktu. Kafkas Rus yksek kumandanhnca 16/29 Ekim 1914 tarihinde Kafkas ordusuna u emir gnderilmiti: "Trkler hainane bir tarzda bizim (Karadeniz) sahil ehirlerine ve Karadeniz donanmasna mensup gemilere hcumda bulunmulardr. En yksek makamdan (yani ar tarafndan) bana bildirildiine gre, Rusya Trkiye ile harp halindedir ve emrimdeki Kafkas ordusuna da snr geip Trklere taarruz etmesini emrediyorum. General-adjutant kont Voronstov-Dakov'"

1 "Novoye Vremya" 21 Ekim 1914. (3 Kasm 1914).

264

Bu emir umum mahiyette olup, muayyen bir hareketin, belli bir taarruzun yaplmasna ait deildi. Mamafih snra yakn baz Rus generallerinden (eskiden Rus generallerinin yaptklar gibi) kendi balarna sr'ade bir hareket yaparak hemen byk baar elde etmek isteyenler vard. Bunlardan biri de huduttaki kuvvederin kumandam General Bergman idi. O, nitekim harbin balamasndan bir iki gn sonra, 2 Kasm (1914) tarihinde tan aarrken, kumandasndaki 155. (Kubanskiy) alay ile Trk snrn geerek, snrdaki ilk tahkimli mevki olan Zivin'e saldrd. Snrdaki Trk muhafzlar ile ksa sren bir arpmadan sonra buray igal etti. Rus ktalar, dier kesimlerde de hududu getiler. Bayezit ve Diyadin mevkileri Ruslar tarafmdan igal edildi. Bergman'n kuvvetleri, smrdan 30 km. kadar ilerleyerek Ardos-Horasan hattn tuttular. Bu hareketlere ait Kafkas ordusunun ilk resm teblii yle idi: "Kafkas ordusu Kurmaylndan, Birliklerimizden bir kta Ardos'ta dmana ni bir hcumda bulundu; Trkler yarallarn brakp katlar. Dman d mevkiinden hcumla kardktan sonra, orada klliyatl miktarda yiyecek stoku ele geirildi. Tarafmzdan u mevkiler arpmalar sonunda igal edilmitir: Alikilse, Horasan ve Karaderbent geidi. Kazak yzlklerinden biri yry halinde iken siperlere hcumla Trk piyadesini kltan geirmitir. (Baka ) bir birlik de, ok g da yollarndan yrmek suretiyle 30 saatte 80 km. ilerlemi Msun ve Diyadin'de Trkler zerine ni bir hcumda bulunmu, nemli Krt kuvvetlerini datmtr. Diyadin igal edilmi, esirler, silh ve harp malzemesi ele geirilmitir. 21 Ekim (3 Kasm) tarihinde de Bayezit igal edilmitir. Mukavemet etmek isteyen Trk kuvvetleri datlmtr".1 Ruslarn bizim hududu geileri ve yukarda adlar geen mevkileri ele geirdiklerine ait resm Trk makamlan tarafndan bilgi verilmemiti. iddetli sansr yznden asker hareketler hakknda gazetelerde resm teblilerin dnda herhangi bir haber yazlamazd. Kafkaslardaki savalara ait gazetelerde kan ilk haber de u idi: "Dn (2 Kasm 1914) akam Osmanl ajans tarafndan resmen tebli edilen malumattan, Ruslarn Kafkasya

1 "Novoye Vremya" 23 Ekim / 5 Kasm 1914.

265

hududundaki ktaatmza hcum ettikleri bildiriliyordu. Bu gn gayet mevsuk ve selhiyattar bir menbadan vuku bulah istihbarata nazaran, Rus ktaat noktada kemal-i muvaffakiyetle defedilmi ve bilhassa Keskin mntkasnda telefat- klliyeye duar olmutur." 5 Kasm gn Rus kuvvetleri Trk arazisinin ilk mhim mstahkem mevkii olan Kprky'e doru ilerlemee baladlar. Btn bu evrede Trk mukavemetiyle karlanmadndan, Rus ilerleyii kolay olmutu. Fakat zzet Paa, Trk askerlerinin moralini ykseltmek iin, kar taarruza gemek lzm geldii hakknda Enver Paa'dan bir emir almt. Bunun zerine XI. kolordudan iki frka ile svari frkasn Aras nehrini takiben Kprky'e gnderdi. IX. kolordudan iki frka ise akrbaba srtlarn ap, Kprky'e doru yrdler. 6 Kasm gn iki istikametten gelen Trk kuvvetleri birletiler. 7 Kasm gn erken saatlerde, General Bergman, Badi- civan tepelerini igal iin 6 tabur ne srd ise de, kuvvetli bir Trk topu ve tfenk atei ile Rus hcumu geri atld. Ruslar hi beklemedikleri halde kuvvetli bir Trk mukavemeti ile karlamlar ve epey zayiat vermilerdi. Bu suretle, balangcnn beinci gn Rus ilerleyii durdurulmu oldu. 11 Kasm gn Hasan zzet Paa'nn gnderdii kuvvetler hcuma getiler ve Ruslar sktrarak geri atmaa baladlar. Fakat arkadan yetien Rus yardmc kuvvetleri sayesinde Rus ekilii bir ka haline gelmedi. arpmalar 17 Kasm'a kadar devam etti. Bu suretle Bergman'n "abuk baar" pln suya dm oldu. Ruslar bu hareketlerinde 7 bin l ve yaral verdiler. Bizim kuvvetler de buna yakn zayiat verdiler se de, izzet Paa bu ilk Rus ilerleyiini durdurmakla, Trk askerinin moralini ykseltmee muvaffak oldu. Harbin ilk haftalarndaki hareketler her iki tarafn ayn derecede kuvvete sahip olduklarn meydana koyduu gibi, Rus ilerleyiinin de yle kolayca baarlamyacan gstermi oldu. Zaten k mevsimi de gelmi ve buralarda souun erkenden balamas zerine, Hasan zzet Paa asker hareketlerin sknet bulacana hkmetmiti. Halbuki hakikat tam bunun tersi kt. Bakumandan vekili Enver Paa, tam o sralarda, Trk ordusunun Ruslara ni bir baskn eklinde muazzam bir taaarruza gemesi iin pln hazrlamakla meguld.

266

S a r k a m T a a r r u z u v e F e l k e t i (20 Aralk 1914 - 14 Ocak 1915)* Rus kuvvetlerinden bir ksm, Murat ay ovasna doru harekete geirilmiti. Buralarda Baratov'un Kazaklar, Tahir mevkiini geip, Karaderbent Boazna varmlard. Baka bir Rus kolu da Kl-Gedik Boazn amt. General ernozubov'un kuvvederi de ran Azerbeycanna girmiiler ve mhim bir geit olan Kotur'u igal etmilerdi. Bu hareket Irak istikametinde olup Van ile Mu blgelerini tehdit eder mahiyette idi. Ruslar ancak Batum kesimlerinde hareketsiz kalmlard. Batum'da ok zayf bir garnizon ve kabiliyetsiz bir General (Yelin) bulunuyordu, ite bu durumdan snrdaki Trk kuvvetleri ve bilhassa Lazlardan tekil edilen "milis" kuvvetleri faydalanarak, Batum'un gneyinde, oruh Bakr madenleri ocaklarn da tehdit etmek zere, Kasm ortasnda harekete getiler. Batum evresindeki Mslman Grcler-Acarlarn da Ruslara kar dmanca hareketlere baladklar grld. Burada yaayan 60- 70 bin Acar ve Laz zmresi Trklere kar sempati besliyorlar ve Trk kuvvetlerinin gelmesini bekliyorlard. Hatt Dastan (islm) ahalisinin de Ruslara sadakadan pheli grlmekte idi. Be bini geen Laz ve Krt ktalar, bir miktar muntazam Trk birliklerinin destei ile snr geerek Batum istikametinde ilerlemekte idiler. Batum'daki Rus garnizonunun zaaf ve Karadeniz Rus donanmasnn da bu Trk ilerleyiini durdurmak hususundaki aczi, Ruslar zerinde ok fena tesir yapt gibi, Tiflis'te dahi heyecan ve endieye sebebiyet verdi. Trkiye'ye kar balanan harbin yle abucak bitmeyecei de anlalmaa balanmt. Gayri muntazam Laz ve Krtler ile az miktardaki muntazam birliklerle Borka, Artvin ve Ardanu Ruslardan kurtarld ve aa oruh vadisi Trklerin eline geti. Batum tarafndaki bu baar Trk ordusunda ve bilhassa Enver Paa ve evresinde byk bir sevin yaratt ve ilerisi iin daha da byk mitlere yol at. Rus cephesinden alnan haber ve olaylara gre: Ruslarn Kafkaslardaki kuvvetleri zayft ve sava kabiliyetleri de pek yksek deildi. Hindenburg kumandasndaki Alman kuvvetleri Tannen- berg'de Ruslar malup ettii zaman (26-30 Austos 1914), orada bulunan Trk asker ataesi, Enver Paa'ya bu meydan muharebesi

* Balca u eserden faydalnlmtr: YV. E. D. Ailen and Muratoff, Caucasian BaUlefietds, Chapter XX, ss 249-285.

267

hakknda bilgi verirken, Ruslarn bilhassa yan taraftan kuatma manevralarndan dehet duyduklarn da arzetmiti. Rus ordusu hakknda alnan bilgilere gre: Ruslarn Kafkas ordusunun esas ksm Soanl yaylasnn gney batsnda, olduka ileri mevkide bulunuyordu ve dayanak noktas olan Sarkamtan 60 km. bir mesafede olup, ancak akr-baba srtna muvazi giden tek bir yol ile bal idi. Bu istihbarat zerine Ruslar yandan vurmak fikri Enver Paa'nn kafasnda belirmee balamt. akr-baba srtlar iki taraf arasnda kimsenin bulunmad saha (Niemandsland) olup, Ruslar, galiba, bu srtlar kendilerinin sa kanatlarm koruyan bir mania telkki etmekte idiler. Ayn zamanda bu srtlar onlarn yan kanadn herhangibir hcumdan da koruyabilecekti. K dolaysiyle dalarn kaln kar tabakas ile kapal olmas da, Ruslara emniyet kayna tekil etmiti. Halbuki Enver Paa bu durumdan istifade ile, Ruslara, byk neticeler verecek bir darbe indirebileceine hkmetmiti. akr-baba srtlar tesinde, Ruslarn Oltu'daki sa kanatlar General Istomin'in kumanda ettii tek bir tugay tarafndan korunmakta idi. Oltu mhim bir kavak noktas idi. Eer buras Trkler tarafndan bir basknla alnabilirse, buradan Ruslar tarafndan yaplan mkemmel bir yolu takiben Merdenik'e kadar ilerlemek mmkn olacakt, ki bu mesafe 72 km. tutuyordu. Merdenik'ten Ardahan'a ancak 42 km., Kars'a da 45 km. olup, yol ok iyi idi. Trkler, Oltuyu ele geirirlerse Pasin ovasndaki Rus ktalarna nisbcten Kars'a daha yakn olacaklard (Ruslar: 1 1 5 km., Trkler: 102 km.). Bir de Oltu- dan bir kei yolu Bardiz'den Sarkam'a gidiyordu. Oltu alnnca, Ardahan ve Kars'daki Rus kuvvetlerinin arkasndaki Trk kuvvetleri ile, Grcistan ve Tiflis zerine hareket mmkn olacakt. Kafkas Rus ordusunun imhasn Kafkaslardaki btn Trk ve Mslman kavimlerinin, Azerbeycan ve Dastan'n Ruslara kar ayaklanmalar takip edecei sanlyordu. Enver Paa bu plnn ana hatlarn tesbit ettikten sonra, galiba Kasm ay iinde, Liman von Sanders'in bu hususta fikrini renmek istedi. Alman Generali byle bir plnn azametini tasdik etmekle beraber, mevcut artlar iinde bunun baarlamyacan bildiinden, Enver Paa'nn bu projesini tasvip etmedi ve hatt buna teebbs etmemesini syledi. 1 Fakat Enver Paa buna ehemmiyet vermedi,

1 Liman vo Sanders, Trkiye'de be; sene, s. 36/37. Trk Ordusunun bugnk durumu (Birinci Dnya Savanda Trkiyede bulunan Alman Genarellerinin raporlar) s. 18.

268

nk yksek rtbeli baz Alman zabitleri onun bu plnn desteklemilerdi ; bunlardan biri de, Enver Paa ile ok yakn mnasebeti olan ve bu yzden III. Ordu kurmay bakanlna getirilen Albay (Trk ordusundaki rtbesi general) Bronsart von Schellendorf idi. Bu tasar hakknda baz dier yksek rtbeli Alman zabitlerinin de fikri soruldu; bunlar arasnda herkes tarafndan saylan ve korkulan binba Feldmann da vard. Almanlardan birou, her halde Enver Paa'nn da houna gitmek maksadiyle, bu tasarya kar gelmediler; fakat byle bir taarruzdaki btn sorumluluun tamamiyle Trklerin kendilerine ait olacam da sylemekten geri kalmadlar. Bu suretle "Sarkam taarruzu" adiyle bilinen bu hareket, tamamiyle Enver Paa ve Erkn- Harbiye ikinci reisi Hafz Hakk Paalarn kafasndan km ve hazrlanm bir tasar oldu. stanbul'daki asker mahfillerde Enver Paa'nn bu fikrine kar gelecek kimse bulunmuyordu. Bulunsa bile, Enver Paa'y kararndan vazgeiremezdi. Bu taarruza bir defa karar verildikten sonra yaplmas artt. Zaten Enver Paa'nn harbin balamas mnasebetiyle orduya hitaben kard "Beyanname" sinde "daima ileri" paro- ls kullandna gre, Enver Paa, harp hareketlerini "taarruz" eklinde tatbik edecekti. Bu byk taarruzun idaresini ancak gvenilebilir kumandanlar yapabileceklerdi. Bundan tr Enver Paa III. Ordunun kumandasn bizzat kendi eline almaa karar verdi. Bu, esasnda ok cretli bir karard. nk Enver Paa imdiye kadar bir ordu deil, bir kolordunun banda dahi bulunmamt. Bu bakmdan, taarruza hem de kn en ar artlar iinde bir baskn hareketine geecek bir ordunun kumandasn zerine almas, byk bir cesaretti, makul bir hareket saylamazd. Fakat kendisinin bakumandan olmas hasebiyle, diledii tarzda hareket etmek salhiyetini haizdi, kimse buna mani olamazd. Zaten III. Ordunun kumandam Hasan izzet Paa, Enver Paa'nn itimadn haiz deildi; IX., X. ve XI. kolordu kumandanlarnn durumu ise, Enver Paa tarafndan yerinde tedkik edilecek ve ona gre karar verilecekti. Kn tam balad, karlarn dalar kapatt, souklarn iddetlendii bir zaman, dalar, srtlar zerinden Ruslara kar yaplacak bir baskn taarruzunun ok zor bir i olduunu Enver Paa elbette takdir ediyordu. Fakat, onun Trk askerine ok gvendii, sr'atle hareket edilirse bunun yaplabileceine inand da muhakkaktr. Hele, bu baskn baar ile neticelendii takdirde, bunun

269

sonular hakkndaki mlhazalar, Enver Paa'nn gzlerini kamatrm ve muhakemesine tesir etmi olduu da aikrdr. Bu iklim artlar iinde ve bilhassa askerin soua kar koruyacak giyimi, ayakkablar olmad bir halde, geilecek yollarn mthi zorluu karsnda, byle bir taarruza teebbs etmek, gz kapal bir kumara girimekten baka bir ey olamazd. Fakat gen bakumandan vekili, hayalinde bytt imknlar ve baarlarn hlyasiyle bunun bir kumar olduunun farknda deildi. Enver Paa, kt zerinde ve bazen yanl rakamlarla, bu taarruzun birtakm plnlar ve hesaplarn yapm (veya yaptrm) ve bunlarn gerekletirilmesi iin emir verirse, bunlarn behemehal yaplacan sanmt. Mamafih orduda byle dnen yanl Enver Paa olmad sanlyor; baz yksek rtbeli zabitler ve bilhassa gen zabitler en ar artlar iinde dmee hazrdlar. Hele byle bir sava Moskof-gvura kar yaplrsa, Trk askerinin gayretinin kat kat artacana phe yoktu. "Melmetikler"in kumandanlar nereye sevkederlerse, bir dakika tereddd etmeden hedefe doru atlacaklarnda en ufak bir phe yoktu. Enver Paa, orduda hkim olan bu havay iyi bildiinden, en ar artlar iinde byle bir taarruza gemekte tereddt etmedi. Ordunun banda bizzat kendisinin bulunmasnn da, asker ve zabitler arasnda heyecan vc evkin artmasnasebcb olacana inanm olmaldr. I. kolordudan 3. frka Kasm sonlarnda stanbul'dan gemilere bindirilerek, gizlice Hopa limannda karaya karld. Bu tmen ArtvinArdanuc yolunu takiben Ardahan zerine yryecekti. Iraktan Murat ay ovasna gelen 37. frka da III. Ordu'nun sa kolunda harekette bulunacak ve 36. frka ile ran snrna yaklaacakt. Enver Paa maiyetinde Kurmay bakan General von Bronsart ve birka Trk ve Alman zabiti olduu halde, 6 Aralk (1914) tarihinde Trabzon'a geldi ve oradan da hemen Erzurum'a giderek kumandanlarla temasa balad. III. Ordu kumandan Hasan izzet Paa, Enver Paa'nn bu taarruz plnn tasvip etmedii iin istifasn verdi. IX. ve X. kolordu kumandanlar da bakumandan vekili ile aynr fikirde olmadklar iin yerlerinde kalamadlar. IX. kolordu kumandan Ahmed Fevzi Paa (sonraki Mareal Fevzi akmak) da taarruzun Enver Paa'nn tasarlad gibi yapla- myaca fikrini savundu. Ona gre: Hereyden nce askere kn scak tutan giyim lzmd; bundan baka iki frkann celbi gerekiyor

270

du; ancak mkemmel bir hazrlktan sonra byle bir harekete balamak ve baarmak mmkn olacakt. Enver Paa' bunu kabul etmeyince, IX. kolordunun bana ihsan Paa'y getirdi. XI. kolordu kumandam Galip Paa da tasarlanan pln kabul etmediinden ekildi ve yerine Abdlkerim Paa tayin edildi. X. Kolordu kumandan da deitirildi, ve yerine Enver Paa'nn ok beendii ve takdir ettii Hafz Hakk Paa getirildi. Hafz Hakk Paa hakikaten ok deerli ve dinamik bir kumandand; bu bakmdan baskn taarruzunu yapmaa mizac elverili idi; stelik kendisinin "Trklk" ideallerini benimsedii ve Trk illerinin kurtarlmasn iddetle arzu ettii de biliniyor. Enver Paa'nn tasarsna gre: IX. ve X. kolordular Ruslar yandan vurma hareketine giriirlerken, XI. kolordu ve Jandarma birlikleri, snr muhafzlar ile takviye edilerek, Ruslarn Pasin ovasn daki mevkilerine cepheden hcuma geeceklerdi. Bununla Ruslarn dikkati cepheye ekilecek ve Trk kuvvetlerinin baskn hareketleri kolaylaacakt. Bu taarruza katlacak Trk kuvvetlerinin says, Hopa'ya karlanlar dahil, 120-125 bin kii idi. IX. kolordu daha nceki savalarda epey hrpalanmt; fakat XI. kolordu 35 bin kii ve tehizat ile ok iyi bir halde idi. Rus kuvvetlerine gelince: Ruslarn cephedeki bakumandan General Bergman'n kumandasnda cem'an 64 bin kii vard. Bunlardan 50 bin piyade ve 4 bin atl olup, OJu'da da 8 bin piyade ve birka blk Kazak atls mevcuttu. Bir de 14 bin kiilik ihtiyat kuvveti Kars'da bulunuyordu. Bu suretle Trk kuvvetleri Ruslardan iki misli fazla idi. Toplara gelince, iki taraf bu bakmdan msavi idi. 1914 yl Aralk ay balarnda IX. kolordunun 17., 28. ve 29. frkalar, Kse-Portanos evresindeki ileri mevzilerdeki (Trk) ktalarnn arkasnda yer almt. Hasankale'den Kuzet'e giden bir patika yolu, Kse-Portanos'tan geip Oltu ay ovasna iner ve buradan akr-baba srtna uzanr, srtn tam stnden geerdi. Bu "kei yolu" tabiatiyle ok etin bir yoldu; fakat k mevsiminde, derin kar tabakas ile kapah da geitlerine ve kuytu derelere inmediinden, binek hayvanlar ve yaya geenler iin bir dereceye kadar elverili idi. Zaten, vaktiyle (daha evvelki savalarda) hayvanlara yklenmi cebel toplar buradan geirildii iin bu yola "top yolu" ad verilmiti. Dalarn srtnda esen iddetli rzgar yznden bu "top yolu"nda kar barnamaz veya nisbeten az olurdu; dolaysiyle

271

geilmesi de kolaylard. Hasankale'nin kuzeyindeki Kse Koyu n- den geen bu "top yolu" 40 km. kadar tede, Rus snrndaki Bar- diz'in yukarsnda ise akr-baba srtndan Soanl yaylasna ulard. Bardiz'in kuzeyinde (10-12 km) Allahuekber Dalar balar ve Karsn hizasna kadar uzanr. Enver Paa ite bu "top yolu"nu baskn hareketi iin semiti. Bir iddiaya gre ona bu fikri veren Albay Kont Schulenberg olmutu. Kont Schulenberg, vaktiyle, uzun zaman Tiflis'te Alman konsolosu sfatiyle bulunmu ve avclk merakiyle Kafkaslarn her tarafn ve Trk snrn dolam, topografyasn mkemmel renmiti. Alman "asker heyeti"nde Albay rtbesi ile Trkiye'ye gelen Schulenberg, gya, bu yol hakknda ve bundan "baskn" iin faydalanlabileceine ait Enver Paa'ya bilgi vermiti. Ruslara kar yaplacak bu baskn hareketinin plnlar hazrlanrken, Kont Schulenberg' in de mhim rol olduu anlalmaktadr. Mamafih bu "top yolu" gizli bir yol deildi. Ruslar her ihtimale kar bu yolun getii snrdaki Bardiz kyne bir muhafz ktas koymulard. Fakat, Ruslar bu mevsimde, yani k balaynca dalar ve srtlar rten kar zerinden ve bilhassa sfr altnda 20 derece soukta, Trklerin bu yoldan gemelerine imkn ve ihtimal vermiyorlard. Rus Bakumandanl bir ka gn sonra balayacak olan Trk taarruzundan hi bir haberi yoktu. Bu sralarda Rus cephesinde tam bir sknet hkiim sryordu. ar Nikola Il.nn 20 Aralk (1914) tarihinde Sarkama gelii, sonra Trk sahasndaki Rus ileri mevzilerini ziyaretle Rus askerlerinden birounu mkfatlandrmas, cephedeki askerlerin "vodka" porsiyonlarnn artrlmas ile kutlanmt. Trk taarruzu, ayet 3-4 gn nce balan olsayd, belki arn hayat bile tehlikeye debilirdi. Mamafih Trk ordugahnda Rus arnn cepheyi ziyaretinden kimsenin haberi voktu.
J

Trk taarruzu 22 Aralk (1914) gn balayacakt. 29. ve 17. tmenlerin, plna gre, 23 Aralk gecesinde akr-baba srtlarna varm olmalar gerekiyordu.28 tmen de d zerinden giderek, "top yolu"ndan atak'a varacakt. Yrye katlacak ktalar ancak cebel toplar gtrecekler ve arlk asgar hadde indirilecekti. Efrada datlan kumanya da pek azd ve hemen hemen kuru yufkaya mnhasr kalmt. Askerlerin stnde souktan korunacak giyim, kaln kaputlar veya ksa gocuk, balk, scak tutan postal ve yn oraplar namna hemen hemen hibir ey yoktu. Ayakkablar

272

kyllerin giydii arktan ibaretti. Askeri bu tarzda, kn, souun iddedendii bir srada, hele geceleri insanlar delip geen souk rzgrda,dalara trmanmaa sevketmek, hibir barnak olmadan geceleri ve gndzleri dalar banda kalmak suretiyle, darack bir yoldan cebr yry yaparak, dmana kar taarruza geirmek, en hafif bir tabirle insafsz bir hareketti. 28. frkann geecei yol bilhassa etindi. Fakat Enver Paa Sarkam'taki Rus kuvvetleri ile, Otyu'daki Rus tugaynn arasna bu Trk frkasn sokmakla, byk bir kazan elde edeceini ummutu. 28. Frkay da, X. kolordudan 31. tmen takip edecekti. X. kolordudan 30. ve 32. tmenler de harekete katlacaklard. Bu iki frka, birka gn nce gizlice Erzurum'dan harekede, gayet fena yollardan geerek, Tortum'a varmt. Bu kuvvetier Oltu istikametinde ilerleyeceklerdi. Ali Fethi Bey kumandasndaki bu birlik de Tortum ay tesinden Hasky'e, Oltu'nun 10 km. batsna varacakt. Enver Paa'nn tasarsna gre btn bu hareketler sonunda 23. Aralk tarihinde Oltu'daki Rus tugay imha edilmi ve Oltu kasabas da ele geirilmi olacakt. Bunu mteakip 25 Aralk gn de IX. kolordu Sarkam'a hcum edecekti. Bu harekette X. kolordudan yardm grlecekti. Bir de Ardahan'a kar, Alman binba Stange'nin kumandasnda, 32. tmenden iki alay ve sekiz top, bir de iki bin Laz harekete geecek, Borka'dan itibaren, BatumArdahan osesi takip edilecekti. Yerine getirilmesi gereken btn bu hareketler, Enver Paa'mn imzas altnda 19 Aralk 1914 tarihini tayan ve 22 Aralk gn icra edilmesi gereken bir "gnlk emir" ile bildirilmiti. Bu emirdeki yry hesaplarn yapanlar aslnda, Alman binbas Feldmann, Albay (General) Bronsart von Schellendorf olmak zere hep Almanlard. Haddizatnda makul olan bu hesaplarn aksayan taraf k artlarnda asker yry imknlarnn ve vukubulmas muhakkak olan gecikmelerin nazar itibare alnmam olmas idi. Rus cephesine gelince: Aralk aynn ilk yarsnda herhangibir hareket olmam ve Bergman'n kuvvetleri akr-baba srtndan, Aras nehrine ve oradan da Dram-Da'a kadar mdafaa vaziyetinde kalmlard. General Yudeni'in cepheyi teftiini mteakip, Rus ktalarnn durumunda birok iyilik grlmt. Bu kabilden olmak zere Rus efradna kn scak tutacak giyimler gnderilmi (bilhassa koyun gocuklar) ve askerin shh durumu ile daha ok ilgilenilmee balanmt. 19 ve 20 Aralk gnlerinde ilk defa oka kar yamt;

273

ayn gn Rus nbetileri Oltu evresinde, d'e yakn kesimde bir takm Trk asker hareketlerinin grldn bildirdiler. ok gemeden, Bergman'n Mecinkirt'teki ordughnda da alarm haberi alnd. Oltu'daki Rus kumandan stomin, balanan Trk hareketinin mahiyetini sezerek ona gre yardm istediyse de, Bergman buna aldrmad. 22 Aralk gn Bat cephesindeki Rus bakumandanl kararghndan: Yabanc ajanlardan alnan telgraflara gre Enver Paa'nn Erzurum'da bulunduu Kafkastaki Rus kararghna bildirilmiti. Son gnlerde beliren Trk asker hareketleri de Trklerin byk bir taarruza hazrlandklarn gstermekte idi. Bunun zerine Tiflis'deki Rus umum valisi naibi General Mlayevskiy ve kurmay bakan General Yudeni, cephe bakumandan olan General Bergman'n karargh olan Mecinkirt'e hareket ettiler (23 Aralk). Bu suretle Rus kumandanl, Enver Paa'nn hazrlad ve artk balam olan taarruzunu karlamak zere tedbirler almak iin cepheye gitmi bulunuyordu; yani taarruz bir srpriz olmaktan km gibiydi. Enver Paa'nn verdii emre gre, 22 Aralk'ta Trk ktalarnn yry balad. Fakat bu yry ta bandan itibaren gayet etin artlar iinde oldu; dolaysiyle ok yava gelimekte idi. 31. tmen, ok yorgun bir halde geceyi (22/23 Aralk) Nariman'da geirdi. 30. ve 32. tmenler de ok byk zorluklarla ilerlemiler ve btn bir gnde ancak 16 km. gidebilmilerdi; halbuki yaplan plna gre 30.km. gitmeleri lzmd. Bu gecikmeden Oltu'daki Rus kumandan istifade etti ve nceden tahkim edilmi olan mevkileri tuttu. 23 Aralk gn Oltu'da arpmalar balad; fakat yine Ruslarn ansna 31. ve 32. Trk frkalar sis yznden birbirlerini tanmamlar ve dman zannyle birbirleriyle arpmaa balamlard. Bu arpma esnasnda, maalesef Trk askerleri karlkl olarak bin kiiyi ldrdler; sis biraz ykselince ancak yanllk anlald ve arpma durdu. Mamafih Trk baskn altnda stomin, Oltu'yu tahliye etmek zorunda kald ve Ardahan'a doru ekildi. 23 Aralk gn, Trk kuvvetlerinden 29. ve 17. tmenler ok byk zorluklarla yrylerine devam edebildiler. 29. tmen Rus snrndaki Bardiz'e yaklamt; 17. tmen ise byk glklerle atak'a varmt; 28. tmen de akr-baba srtlarndan, her taraf karla rtl olmak zere, Pitgir iftliinde bulunuyordu. Enver Paa kendisi ise cepheye gitmi, n hareketi bizzat idare etmek istemiti ve 23/24 Aralk gecesini Id mevkiinde geirmiti.

274

24 Aralk gn srekli yaan kar, Trk ktalarnn ilerleyiini bsbtn geciktirdi. O gn Rus generalleri, Mlayevskiy ve Yudeni, Bergman ile kararghnda grmler ve Sarkam'n tehlikede olduunu anlamlard. Bunun zerine Sarkam'n mdafaas iin gerekli tedbirleri almak zere plnlar hazrladlar. Bilhassa general Yudeni her ihtimali dnm ve ona gre gereken emirleri vermiti. General Mlayevskiy'in cephe boyunda otomobille bir az dolamas ve baz bilgiler toplamas sonunda varlan kanaatna gre: Sarkam behemehal Ruslarn elinden kacakt; dolaysiyle o blgedeki ktalar geri ekmek iin baka bir yol aramak icabediyordu. Aras nehri boyunca Karakurt'a ve oradan da oseyi takiben Kars'a gitmek mmkn olacakt. Mlayevskiy bu husustaki grlerini Berg- man'a bildirdi; Bergman da ayn fikirde olduundan, yani Sarkam'n kaybedileceine kanaat hasl ettiinden, 25/26 Aralk gecesi kendi kesimindeki ktalara umum ekili emrini vermek hususunda kararl idi. Bu suretle Kafkas Rus kararghnda da durum ok kritik zannedilmi ve nerede ise umum ekili balamak zere idi. Ruslar bu srada Sarkam'ta hummal bir ekilde mdafaa tertibat almakla meguldler. Buradaki Rus kuvvetleri haddizatnda nemsizdi. Ruslarn ok byk bir ansna Sarkamta tesadfen braklm iki sahra topu vard; ite bu iki top Ruslarn iine ok yarad. Bin kiilik Milis kuvvetleri (sivil Rus ve Ermenilerden teekkl eden) ehrin dnda, Bardiz'den gelen yol zerinde mevzi aldlar. 23 Aralk sabah Trk kuvvetlerinden 29. frka Bardiz'i geip Sarkam zerine yrmee balad. O gn ok souktu ve kar yayordu. Bununla ktalarn yry bsbtn yavalad. Ruslar bir mddet kar durmak istedilerse de, arpma neticesinde geri ekildiler. Fakat erkenden hava karard. Ruslar Sarkam'a ekildiler. Trk askerleri de da srtlarnda, akta, sfrn altnda yirmi derecedeki hava artlar altnda geceyi geirmek zorunda idiler. Bereket versin ki, dalarda al rp oktu ve dolaysiyle ate yakp snmak mmknd. Nitekim da srtlar Trk askerlerinin snmak iin yaktklar ate kmeleriyle doldu. Sarkam'taki Rus kuvvetlerine Albay Bukretov kumanda ediyordu. Tiflis'ten demiryolu ile ve cepheden Sarkam'a sr'atle yardm yetitirilmee allyordu. 25 Aralk sabahnda Bukretov'un kumandasnda 1500 asker, 1000 kiilik milisten baka demiryolu

275

personeli ve iilerinden tekil edilen bir kuvvet de vard ve saat getike Sarkam'a Rus askeri gelmekte idi. Dier yandan, 25 Aralk sabah, soukta da banda geceyi geiren 29. Trk frkas askerinden yzlercesi donmu, lmt; sa kalanlardan bir ou da barnak arayarak etraftaki iftlik ve kylere dalmt. 29. Tmen hareketin banda 8000 kii iken imdi ilk hatta ancak 4000 mevcudu kalmt. Trk ktalar bu ok ar artlar iinde 8 cebel topu getirebilmilerdi. Enver Paa, Sarkamta tek bir Rus topu bulunmad zan- nnda idi. Halbuki orada, yukarda sylendii gibi ve bir tesadf eseri olarak iki sahra topu vard. Trk toplar Sarkam'a top atei anca, Rus toplar hemen karlk verdiler ve daha byk apta olduklarndan Trk toplarn susturdular. Bundan baka Ruslar Trk hattna iddetli makinal tfek atei atlar. Sarkam sava bununla balam oldu. Enver Paa'nn verdii emre gre, 25 Aralk gn dier Trk ktalarnn da Sarkam yanna gelmi bulunmalar icabediyordu. Fakat kar ve souk yznden gelmesi gereken birlikler yetiemediler. IX. kolordu, vaka Sarkam'n nne varm bulunuyordu, fakat bu kolordu ok sarslm bir halde idi. Bir hafta nce 25 bin mevcudu ve birok cebel topu bataryalar ile mcehhezken, imdi ancak 10 bin kii kalmt; onlar da bitkin bir halde idiler; ancak 20 kadar cebel topu kalmt; onlar da Bardiz ile Sarkam arasnda idiler. Mamafih Enver Paa yine de mitsiz deildi: Batdan X. kolordunun yetimesi her an bekleniyor ve XI. kolordunun enerjik taarruzu karsnda Ruslarn Sarkam'a cepheden dalp ayr bir kuvvet gnderemiyecekleri zannedilmekte idi. Halbuki durum maalesef Enver Paa'nn umduu gibi kmad. X. kolordu kumandan Hafz Hakk Paa, en gerekli bir zamanda, yani en kritik 25 ve 26 Aralk gnlerinde Sarkam'a gelemedi. nk 23 Aralk'ta Oltu'yu zaptetmi, sonra Rus kuvvetlerini takiben Ardahan'a doru yrmt. Ruslar bu savalarda epey kayp vermilerdi. Hafz Hakk Paa 25 Aralk gn Penek'i igal etti ve oradan da Bardiz'e gitti; sonra Merdenik zerine yrd; maksad bir an evvel Ardahan' ele geirmekti. Fakat Enver Paa'dan ald bir emir zerine Ardahan'a hareketi durdurarak, Sarkam istikametinde yrmee balad. Bunu yaparken 3000 rakml ve ok sarp bir da olan Allahuekber dalarndan gemeyi tasarlad. Kahraman Trk askerleri buna da katlandlar, fakat bu yry Hafz Hakk Paa'ya ok pahalya mal oldu. imdiye kadar gayet iyi bir haldt olan 30. ve 3 1 . tmenler bu yry esnasnda mthi kavplara

276

uradlar. Hafz Hakk Paa 26 Aralk gecesi Enver Paa ile bulutu ve durum hakknda bilgi edindi. Bu gecikmeler sonunda Ruslar, demiryolu sayesinde Sarkam'a boyuna asker ve malzeme yabilmilerdi. Fakat Trk hcumu 27 ve 28 Aralk gnleri de btn iddeti ile devam etti. Sarkam'n yukar mahallesi iki defa el deitirdi ve sonunda Trklerin elinde kald. Baz atl Trk mfrezeleri Kars'a giden demiryoluna kp, Yeni- selim istasyonundaki raylar havaya uurdular; bununla Sarkam ile Kars aras kesilmi oldu. 27 Aralk gn btn Trk hcumlar Ruslar tarafndan geri atldysa da, Ruslar Sarkam iin tehlikenin ok byk olduu zannnda idiler; nk hakik Trk kuvvetlerinin miktarn bilmiyorlar, olduundan ok fazla tahmin ediyorlard. Bir de u iki hadise Ruslar tela drd: Ardahan'n Trklerin eline dt ve oraoa byk bir Trk kuvveti bulunduu haberi alnmt. Sonra Kazaklarn eline Trk 28. frka kurmay bakan esir dmt; Kurmay'n evrak arasnda Enver Paa'nn yukarda zikredilen "gnlk emir"- inin de bir sureti vard. Bu emir tetkik edildikten sonra, General Mlayevskiy Trk taarruzunun mahiyetini renince dehetler iinde kald. Mlayevskiy bu taarruz hareketinin devam etmekte olduu fikrine sapland ve hatt umum ekilie karar verilir gibi oldu. Ancak bu yaplmadan nce Mecinkirt'te Bergman ve Yudeni ile dant. Yudeni ekilie iddetle kar koydu ve bu suretle General Mlayevskiy Rus ktalarna umum ekili emrini vermekten vazgeti. 28 Aralk gn durum aka Ruslarn lehine dnm gibiydi; nk artk ok ypranm olan Trk askerlerinin o gnk hcumlar eskisi gibi tesirli olamyordu. Sarkam iin en etin sava 29 Aralk gn yapld. 28 Aralk'ta Trk kuvvetlerinin X. kolordudan 28. frka hcum hazrlklar yapm, 31. tmen de Turnagelin yamalarnda, sol kanad ile demiryolu boyunca Yasasan'a dayanmt (Sarkam'n 6,5 km. kuzey dousunda). 28/29 Aralk gecesi 30. frka demiryolunu geip Sarkam'n gneyindeki Alisofu'yu igal etti. Bu suretle Ruslarn Kars ile irtibat kesilmiti. Fakat Sarkam' saran Trk kuvvetleri artk ok zayft. X. kolordunun iki tmeni ancak 12 bin kii, IX. kolordu da ancak 6 bin kii kuvvetinde olup her iki kolordu arasndaki irtibat da glkle yaplabiliyordu. Trk kuvvederi bilhassa top bakmndan Ruslara nazaran ok zayf bir durumda idiler.

277

Buna karlk Rus kuvvetlerinin says sr'atle artm ve 13-14 bin mevcudu olmutu. 34 top ve oka makinal tfek Rus ordusunun ate kudretini arttrmt. stelik Rus askerleri iyi giydirilmi, iyi ye- dirilmiiirilmiti; geceleri de st kapal mevkilerde idiler. 29 Aralk gn iddetli arpmalar oldu. Trk askerleri a ve yar plak ve yorgun olduklar halde arslanlar gibi dmana saldryorlard. Fakat Ruslar da iddetle kar koydular. Rus mukabil taarruzu da bizim askerler tarafndan iddetle geri atld. ok kanl sng hcumlar yapld. Enver Paa bu arpmalar yakndan takip ve idare etti. Fakat o gn bizim askerler Sarkam' alamadlar. Enver Paa ise ne pahasna olursa olsun muhakkak bir netice elde etmek istiyor ve Sarkam' behemehal ele geirmee azmetmi gibiydi. Bakumandan vekili emri ile bir gece baskn sonunda, Sarkam'n kuzeyine den "Kartal Yuvas" mevkii, Ruslardan geri alnd ve bizim askerler Sarkam'n iine girdiler. Fakat gece karanlnda cereyan eden mthi bir sng sava sonunda Trkler ehirden geri atldlar; bu esnada 400 kadar esir de verildi. Enver Paa bu durum karsnda, 30 Aralk gn 3000 kadar Trk askeri gelip katld halde, hcumun yenilenmesi, iin emir vermedi. Halbuki o gn, yani 30 Aralk, Ruslarn durumu bsbtn dzeldi. Mecinkirt'den getirilen 6 havan topu ile Trklerin mevzii tesirli bir ekilde dlmee balanmt. Bu Rus top ateinin tesiri altnda Trk kuvvetleri, bu kadar inatla mdafaa ettikleri "Yukar Sarkam" mahallesini boaltmak zorunda kaldlar. Bu suretle hcum teebbs tedricen Ruslarn eline gemek zere idi. Mamafih Ruslar iin tehlike ve kriz henz bsbtn giderilmi deildi. 29 Aralk gn, General Bergman durumu tehlikeli sanarak, Mecinkirt'ten umum bir ekili yapmak kararn almak istemiti. Fakat yine General Yudeni onu bu kararndan vaz geirmee muvaffak oldu; ancak baz ktalarn bir miktar geri alnmas ile yetinildi. 29 ve 30 Aralk tarihlerinde Yudeni'in ktalar Trk XI. kolordusuna kar cephe almt. 30 Aralk gn Ruslarn durumunu dzelten bir olay daha oldu: Ruslar sng hcumu ile Sarkam yanndaki, Ahureraz ve Yayla Bardiz iftliklerini ele geirdiler. Bunun zerine Rus topusu tarafndan Sarkam'a yaklaan Trk ktalarnn atee tutulmas mmkn oldu. Nitekim Ruslar hemen harekete getiler. O arada Kars'tan ve Tiflis'ten boyuna yardm gelmekte olduundan, Ruslar Sarkam'ta artk phe gtrmez bir stnlk salamlard.

278

1Ocak (1915) gn, Enver Paa, artk tasarlam olduu bu muazzam taarruzunun, Sarkam yaknnda tam bir baarszla uradn grmt. Trk kuvvetleri buna bakmakszn 1 ve 2 Ocak gnlerinde de arpmalara devam ettilerse de, hibir netice elde edemediler. alacak cihet: Trk askerlerinin bu kadar zayiat vermelerine, daha dorusu souktan, alktan ve yorgunluktan lmelerine ramen, hal arpmaya devam etmeleri idi. On gn mtemadiyen akta, sfrn altnda 20 dereceye den soukta, giyimsiz, scak yemek deil, souk yemek bile bulamadan, mtemadiyen yry ve sava halinde bulunan bu insanst tahamml, Trk askerinden baka hi bir milletin askeri gsteremezdi. Fakat bu mthi mcadelede Trk askerinden on binlercesi souktan dondu, ld. Bu durum karsnda 2 Ocak gn artk durum tamamiyle sarahat kesbetmiti: Trk kuvvetlerinin Sarkam' almalar imknszd. Dolaysiyle, bu taarruzun asl hedefini tekil eden hareket de yaplamyacakt: leri mevzilerde bulunan Rus Kafkas ordusunun ekiliine mani olup bu dman kuvvetlerini imha etmek ve Kafkaslara doru Trk ilerleyiini salamak. Aksine, Sarkam'a kadar ilerleyen Trk kuvvetleri imdi Ruslar tarafndan imha edilmek tehlikesine maruzdular. 2Ocak gn Enver Paa, mteeessir bir halde, fakat hissiyatn belli etmeyerek, cepheden ayrld. Kzlkilise yannda az kalsn bir Rus mfrezesinin eline dyordu. Enver Paa 3 Ocak gn, XI. kolordu kumandan Abdlkerim Paa'nn kararghndan geti ve Erzurum'a gitti. Oradan da hibir ey olmam gibi, istanbul'a dnd. Sarkam yanndaki arpmalar ise 17 Ocak gnne kadar devam etti ise dc bunlarn artk nemi kalmamt. Trk ktalar tedricen geri ekildiler vc yine souktan, dondan, alktan mthi zayiata uradlar. Ardahan ve Oltu yeniden Ruslar tarafndan igal edildi. Sarkam taarruzu Trk ordusunun ok byk kayplar vermesine sebebiyet verdi. Askerin ekserisi dman kurunu ile deil, souktan donarak veya alktan ld. Bir ksm ise esir dt. IX. kolordu Kumandan Ali ihsan Paa ve ikiyz kadar zabit ve birka bin nefer esir edilmiti. Zayiatn kat' bir rakamla tesbiti imknszdr; hareketin banda, yani taarruza bilfiil itirak eden 90 bin asker varken, geri dnenlerin saysnn 10-12 bin kii olduu anlalmaktadr. Bunlardan 15 bini esir olduuna gre, geriye kalan 70-75 bin asker, maalesef souktan veya savatan lm veya yaralanmt. Ruslarn kayb da az deildi: 16 bin l ve yaral 12 bin hasta idi; bunlarn ou donmaa maruz kalmt.

279

Bu suretle Enver Paa'nn harbin ta bandaki bu "asker maceras" Trk ordusunun en gzide unsurunun lzumsuz yere harcanmas, israf ile sonuland. Bu manasz taarruzda kaybolan asker birliklerin yerine bir daha o kalitede asker konamad. Bunun ac neticeleri de kendisini gstermekte gecikmedi : Sarkam taarruzunda bu kadar mhim kuvvet, snr mdafaa eden birlikler harcandktan sonra, Erzurum, Dou-Anadolu ve Karadeniz sahili bundan byle Rus taarruzuna akt. Az sonra anakkale Boaz'na yneltilecek olan ngiliz ve Fransz deniz ve kara taarruzu, btn Trk kuvvederinin oralara celbini gerektirdiinden, stanbul ve Boazlarn mdafaas en hayat bir problem olmu, Kafkas snrna taze kuvveder gnderilmesi imknsz hale gelmiti. Sankam taarruzuna ait, iddetli sansr dolaysiyle stanbul matbuatnda hemen hibir haber kmad. Ancak baz baarlar hakknda ksaca bilgi verilmekle yetinildi. Mesel Oltu'nun alnmas ve Ardahan'n bizim kuvvetler tarafndan igali iri harflerle yazlm. Byk gazetelerden birinde, hatt, "Kafkaslara doru" adiyle bamakale km ve bununla Trk taarruzunun esas hedefi gsterilmek istenmiti. Fakat Trk hareketinin durdurulmas ve byk kayplar verilmesi hakknda gazetelerde hibir haber kmad. Mamafih baarsz bir taarruz ve mthi kayplar hakkndaki ayialar azdan aza sylenmi ve her tarafa yaylmt. Fakat bundan aktan aa konumaa kimse cesaret edemiyordu. Cepheden dnen Trk ve Alman zabitlerinin de olup-bitenler hakknda birok kimseye haber verdikleri anlalyor. Alman zabitlerinin kendi asker cihetlerine buna ait mufassal rapor sunduklar da muhakkakt. Mamafih bir kl halinde Trklerin Kafkaslardaki bu hezimetlerinin Almanlar iin fazla bir nemi yoktu; nk bu baarszln Rus-Alman cephesine tesiri olmayacakt. Ruslar ise Sarkam olaylarn ve Rus zaferini teferruat ile gazetelerde yaynladlar. Alnan Trk esirlerinin resimlerini bastlar; bu mnasebetle Trklerin maruz kaldklar zayiat hakknda da bilgi verildi. Ruslar vastasiyle mttefikleri de bu olaylardan haberdar oldular ve ngiliz, Fransz, gazete ve mecmualarnda Sarkam felketi hakknda birok yaz ve resim nerettiler. Bu suretle bu mthi olaydan haberdar edilmeyen sadece Trk halk oldu. Ancak cepheden geri dnen ve bu elm vakalara ahit olan asker ve zabitler, fslt halinde bundan bahsetmiler ve orduda yaymlard. Bu feci olaydan yllar sonra dahi bunun ac hatralar askerler ve zabitler arasnda yava sesle ve zdrap ekilerek anlatlmakta idi.

280

Bu faciann en ok sorumlusu olan ve henz 35 yana basan "Damad- ehriyar", Bakumandan vekili, Enver Paa'ya gre: "Almanlar netice verecek kat' meydan muharebelerine doru yrrken bizleri (Trkleri) ataletle ithama balamlard. Bu sebeple Sarkam taarruzu tamamen asker bir lzum zerine yaplmtr".1 Enver Paa btn bu olup bitenleri asker bir hareket ve harpte "olaan eyler" diye telkk etmi ve bu mthi felketten tr hibir tel veya pimanlk eseri gstermemitir. Hatt bundan gerekli bir ders dahi almamtr. Bu gibi taarruzlara teebbs etmeden nce, bunun baarl bitmesini salamak iin btn gerekli tedbirlerin alnmas gerektiini, her hususu adamakll lmek-tartmak art olduunu, baz kimselerin benzettikleri "Napoleon tasla" bu gen kumandann Harbin devam boyunca anlayamad iddia edilmitir. Enver Paa'nn vatanperverlii, sonsuz cesaretinden kimsenin phesi yoktu; fakat bu Sarkam taarruzu, kendisinin bir kumandan olarak kabiliyetini bir ok mahfilde pheye drm olduu muhakkaktr. Mamafih bu phe o zaman asla ifade edilememiti. Sarkam felketinden sonra da Enver Paa'nn prestiji eskisi gibi sarslmadan devam etmitir. Enver Paa'mn "Sarkam taarruzu" baz mahfillerde iddetle tenkit edilmitir. Bu taarruz esnasnda Enver Paann yannda, Kurmay bakan sifatyle bulunan, general Bronsart'n bildirdiine gre: "Trk plnnn baarszla uramasrndaki balca sebebi: Trk kolordularnn ayr ayr hareket etmeleri idi. Dier yandan Trk ktalar byle bir taarruzu yapacak ekilde hazrlanmamlard." Bronsart'n dediklerine baklrsa "Alman zabitlerinin bulunmadklar birliklerde ok abuk disiplinsizlik bagstermi ve souktan korunmak kaygusu ile ktalar toplu halde ormanlara dalmlard. Bylece IX. kolordu darmadank olmutu.2 Sarkam hareketi iin kuvvetlerden bir ksm Iraktan (yani scak iklimli bir yerden) getirildii cihetle,3 hareket esnasndaki mthi souklara dayanacak kabiliyette deillerdi. IX.ncu kolordu kumandan Ali hsan Paann emriyle, askerler "arlk olmasn" diye kaputlarn ve antalarn geride brakmt - bu askerler sfrn altnda 20 derece soukta lmee mahkmdular. Sovyet Rus harp tarihisi Korsun ise Trk taarruz plnn kmsememi, ve bununla Ruslarn ciddi bir

t Ali Fuat Cebesoy, Millt mcadele htralar, stanbul 1953, s. 17. 2 Von YVangenheim an Ausw. Amt. Pera. 23 Jan. 1915. tel, Nr. 199. 3 Josef Pomiankowski, Der Zustmmenbruch des Ottomanischen Reiches, s. 104.

281

tehlikeye maruz kaldklar belirtilmitir. 1 Dier yandan, bu hareketin bsbtn yaplmayacak gibi olmad da bilinmektedir. Hareket esnasnda, hi umulmayan hadiselerin zuhuru, (mesel Sarkam'ta tesadfen braklan iki sahra topu bulunmas; veya Hafz Hakk Paa'nn harp sahasna iki gn ge gelmesi) baarszln balca sebebleri telkki edilebilir. Rus asker mahfilleri- de, bata General Mlayevskiy ve General Bergman olmak - zere, Trk taarruzu karsnda korkuya dmler ve az daha Rus ktalarna umum ekili emri vermek istemilerdi. Bu yapld takdirde Trk taarruzunun tam Enver Paa'mn tasarlad gibi gelimesi mmknd. Fakat, ok daha realist olan ve durumu souk kanllkla mtalaa eden General Yudeni, Ruslarn ekiliine mani olmutu. Dier yandan Trkiye'deki Alman "asker heyeti" bakan General Liman von Sanders, bu "Sarkam harekerini"hakl karmann harp tarihi bakmndan imknsz olduunu iddia etmi ve dolaysiyle Enver Paa'y sulamtr. 2 Ona gre, ayet Trkler Sarkam' alm olsalar bile, Kars' drmek iin ellerinde kuvvet ve imknlar yoktu. Dolaysiyle Trk taarruzu Kars'ta yine de Ruslar tarafndan durdurulmu olacakt. Sarkam'taki Rus zaferinin, baka harp sahasnda yanks olduu da iddia edilmektedir. Trklerin Svey kanalna hcum teebbsleri, Msr'da ve dier Mslman lkelerde "Panislmist" siyaset ve "Gihad- ekber" icab ngiltere'ye darbe indirmek istemeleri, ingiltere'de, Trkiye'nin bir an nce harp d edilmesi gerektii kanaatini kuvvetlendirmiti. Bu iin, bata Churchill olmak zere, anakkale'yi donanma ile zorlamak ve istanbul'u ele geirmekle mmkn olaca sanlyordu. Sarkam'taki Trk malubiyeti byle bir teebbs kolaylatracak gibi idi. Nitekim 1915 ubat'nda ngiliz ve Fransz donanmalar anakkale Boazna kar hareket iin hazrlklara giritiler ve bu husustan Rus hkmetini de haberdar ettiler. Rus donanmasnn da bu teebbse mzahareti istendi. Ruslarn mzahereti, Karadeniz donanmasn istanbul Boazna kar sevketmek veya Boaza yakn bir yerde karaya asker karmakla olabilirdi. Mamafih Rus hkmet mahfillerinde ngilizlerin bu teebbsleri ve mzaheret ricalar pek ho karlanmamt. Ruslar, ta batan Boazlara kar harekete Yunan donanmas ve askerlerinin itirak ettirilmemesini talep etmiti. Zira, istanbul ingilizlerle

1 N. Korsun, Sarkampskaya operatsiya, Moskova 1934, s. 9. 2 Bkz. yuk. s. 268.

282

birlikte Yunanllar tarafndan igal edilecek olursa, eninde sonunda orann Yunanistan'a braklmasndan korkuluyordu. Mamafih Rus Karadeniz donanmas, yine de, ngiliz hareketini desteklemek zere, Boazlara doru alacakt; hatt Rus askerlerinin mttefiklerle birlikte stanbul'u igale katlmalar iin gerekli tedbirler de alnacakt. Bu maksatladr ki, Rus bakumandanlnca, 19 ubat 1915 tarihiyle, Karadeniz donanmas kumandan Amiral Eberhardt'a bir emir gnderilmiti. Bu mnasebetle Odessa'daki ve Krm'daki VII. Rus ordusunun harekete hazrlanmas yolunda emir dahi verilmiti. Mamafih bu "hazrlklar" daha ziyade bir gsteri mahiyetinde olup Trkleri tehdide ve aldatmaa matuftu. Rus bakumandanl bu sralarda (ve sonralar da) Boazlarn yaknna karaya asker karmay cidd olarak hibir zaman dnmemi ve bunu mttefiklerine dahi bildirmemitir. Mttefiklerin ve Ruslarn hesaplar Almanlarn Rus ordusuna indirdikleri iddetli darbelerle boa kmt. Dolaysiyle Rus bakumandanl mtemadiyen Alman ve Avusturya cephelerine yeni kuvvetler sevketmek mecburiyetinde idi. Boazlara kar giriilecek ngiliz ve Fransz donanma hareketi bir yandan Trkiye'yi harb d etmee matuf ise, ayn zamanda, Alman asker darbesi altnda sarslmaya balayan Rusya'ya yardm edebilmeyi gz nnde bulunduruyordu. Rus yenilgileri dolaysiyle Odessa'dan veya Krm'dan stanbul yaknlarna Rus askerinin gnderilmesi imknsz idi. Fakat, Odessa'da yine de Rus asker hazrlklar yaplr gibi gsterilere bavurulmu ve bununla Trkler aldatlmak istenmi'ti. Trk bakumandanlnda da bu hareketler ciddiye alnm ve Boazlarn mdafaas iin mhimce Trk kuvvetleri stanbul'da alkonmutu. Dou Anadolu'da Rus taarruzlar ve ilerleyileri* Sarkam bozgunundan sonra (Trk) III. Ordusu ancak 20 bin kiilik bir kuvvete inmiti; bu ordunun yeniden tekiltlandrlmas mecburiyeti vard. Bu ie deerli kumandanlardan Hafz Hakk Paa memur edildi. Fakat Hafz Hakk Paa'nn 1915 Mart'nda Erzurum'da tifustan lmesi ile, Rus cephesindeki Trk ordusu gen ve enerjik bir kumandanndan mahrum kald. Mamafih Trk ordu

* Faydalanlan esas eser: \V. E. D. Ailen and Poul Muratoff, Caucasian Bnltlefelds, s. 302 ve devam.

283

sunda deerli birok Paa ve daha aa rtbede kumandanlar mevcuttu. Bunlardan biri de Enver Paa'mn amcas Halil Paa idi. Halil Paa, 37. ve 38. tmenler ve Jandarma birlikleriyle takviye edilecek ve Diyarbekir'den hareketle, ran Azerbaycan'na girecek, Ruslar tarafndan boaltlm olan Tebriz'i igal edecekti. Bununla, Enver Paa'nn tasarlad "Trk illerini fetih" plnndan hi olmazsa bir ksm gereklemi olacak, Kafkaslardaki Trk-Mslman unsurlar harekete geirmek imkn hasl olacak sanlyordu. Harbin bandan itibaren Osmanl Devletinin btn erkek nfusunun askere alnmas hzla tatbik edilmiti. Dolaysiyle ordudaki asker says sr'atle artmt. 1 9 1 5 ubat'nda Trk ordular 40 frkadan, yani 500 bin kiiden ibaretti. Ayn yln Kasm aynda Trk kuvvetleri 52 frkaya karlmak suretiyle en yksek mertebeyi bulmutu: 640 bin asker, 228 bin hayvan, 1247 seyyar top ve 520 kale topu vard (baka bir lesaba gre: 800 bin asker). anakkale savalarnda ve ondan nce Sarkam'ta Trk ordusu ok kayp vermekle beraber (anakkale'de 200 bin kii), orduda efrat bakmndan sknt ekilmiyordu. Btn mesele yeter derecede harp malzemesi ve askere giyim temin etmekti. Bulgaristan'n da Almanya tarafnda harbe girmesini mteakip (14 Ekim 1915), Trkiye ile Almanya arasnda karadan da irtibat temin edilince, ok miktarda silh ve harp malzemesi gelmee balad.Fakat daha nce Trk ordusunda bu bakmdan byk bir sknt ekilmiti. Enver Paa'nn gayesi, Sarkam fiyaskosuna bakmakszn Ruslara kar yine de bir zafer kazanmakt. Halil Paa da ite bu gaye ile Tebriz'e gnderilmiti. Fakat Ruslara galebe almak, Enver Paa'nn tasarlad gibi kolay bir i deildi. Sarkam'taki yenilgiden sonra harp teebbs Kafkas cephesinde Ruslara gemiti. Ruslarn bundan byle mdafaada kalmayp taarruz edecekleri aikrd. Sarkam savalar Ruslar iin etin bir imtihan tekil etmi, onlar da bunu baar ile vermilerdi. Ancak, kabiliyetsizlii meydana kan cephe kumandan General Bergman baka bir greve nakledilmi, yerine de kabiliyetli ve enerjisi ile tannan General Yudeni tayin edilmiti.Bundan byle General Yudeni Kafkas cephesinde Trklere kar savaan Rus ordusunun kumandan sfatyle en nemli savalar idare edecektir. General Yudeni zaten, Sarkam savalarnda asker hareketlerde olduu gibi tekiltl ile de kabiliyetini gstermiti. Savata maruz kalnan kayplar telfi iin hemen faaliyete geti. Bilhassa askerin giyindiril-

284

meine, iaesine vc shh cihetlere ayrca nem verdi. Ayn zamanda yollarn tamirine alt. Bu suretle Ruslarn Kafkas ordusu, 1915 yl yaznn sonunda tamamiyle taarruza hazr bir hale gelecekti. Mamafih Rus hareketi daha evvel balad. Rus taarruzunun balang kesimi Batum oldu. Burann kumandan General Lyakhov adl ok atlgan biri idi. Batum'da fazla bir kuvvet yoktu, mecmuu 12 tabur, 8 top vc iki Grc "druzinas"ndan ibaretti. Kendisinin bu mahdut kuvvetlerle aa oruh ovasn ele geirmesi yolunda, Yudeni tarafndan Ocak (1915) banda emir verildi. Mamafih oradaki Trk kuvvetleri dc azd: Ardahan'dan ekilen 1500 muntazam asker ve iki hudut muhafz taburu ve bir miktar gayri muntazam Laz ve Acar birlikleri vard.

Ocak ortalarndan sonra, General Lyakhov harekete geti. iddetli arpmalardan sonra Ruslar Hopa'y aldlar. Savalar ubat aynda yavalad ve Mart ay iinde Ruslar sahil boyunca ancak 10 km. kadar derleyebilmilerdi; Trk mukavemeti karsnda Ruslar durmak mecburiyetinde kalmlard. Bilhassa Laz gnll ktalar iddetle arpyorlard. 27 Mart tarihinde de Artvin, etin bir savatan sonra Ruslarn eline dt. Ruslar gayretlerine ramen oruh ovasn ellerine geiremediler.

Rus kumandanl o sralarda en ok, Trklerin ve Mslmanlarn "tabi dman" telkk ettii, Ermenilerle megul olmakta idi. Ermenilerin bulunduu sahann bir an evvel Ruslar tarafndan igali hem siyas hem de stratejik mlhazalarla n plnda yer alm bulunmakta idi. Bu kabilden olmak zere, Van gl evresinin Ruslar tarafndan igali iin hazrlklar yaplmaa baland. Zaten binlerce Ermeni erkei harp kmadan nce Rusya'ya kam, Rus ordusuna girmi veya Rus zahitlerinin kumandasnda ayr Ermeni "druina"lar (1000 er kiilik birlik) tekil etmilerdi. Ermeni ktalarna aslen Ermeni olan ve Rus ordusunda general rtbesini alan Nazarbekov kumanda etmekte idi. Nazarbckov, gerek Ermeniler meselesinde ve gerekse Azerbaycan vc Van evresindeki hareketlerde Yudeni'in ba maviri vc yardmcs idi.

285

Bilindii zere, Trk snrlar iinde Van vc Mu evrelerindeki ehir ve kasabalarda epey Ermeni ve Nesturi unsuru mevcuttu; fakat bunlar hibir vehile Mslman ahalinin yarsn dahi tekil etmiyorlard. Fakat Ermenilerin "Danakutsiyun" (yahut sadece Da- nak-Ermenilcr) tekilt her yerde gizlice kurulmu, gizlL.silh depolar meydana getirilmi ve dardan gelen tahrik ve kkrtma ile Trk devletine kar tam bir dmanca faaliyete balamlard. Ermeniler boyuna Ruslara casusluk yapyorlar vc Trk kuvvetlerinin durumu, hareketleri hakknda Ruslara haber veriyorlard. te btn bu tahrikler neticesinde Van'daki Ermeniler 13- 14 Nisan (1915) tarihinde ayaklandlar; camilerc, hkmet dairelerine, bankalara ve hastahanclcrc bombalar attlar; Mslman ahaliyi kesmee baladlar. iddetli arpmalar sonunda Van ehri Ermenilerin eline dt. te bu olay da Rus asker hareketinin Van zerine yneltilmesinde mhim rol aynad.

Dier yandan Halil Paa'nn Azerbaycan'a yry de Ruslarn kar hareketlerini tevik etmiti. Nitekim Yudeni tarafndan ran Azcrbaycan'na gnderilen Kazak birlikleri Tebriz'i yeniden ele geirdiler. Bu suretle ran Azc-baycan' yeniden Rus igali altna girmi oldu. Bu defa, Ruslarn oktanberi gzlerini diktikleri ve "Ermenistan" diye tesmiye ettikleri DouAnadolu'nun Van, Mu vc Bitlis evrelerini ele geirmek maksadyle, Rus kuvdetleri 1915 Haziran'nda bu istikamete doru harekete getiler. Ermenilerden mzaheret gren Ruslar, kolayca Van'a kadar ilerlediler vc buray igal ettiler. Bununla Dou-Anadolu ve Diyarbakr sahas, Van gl tarafndan Rus tehdidine maruz kald. Bu tcldid ayn zamanda Irak'a da yneltilmiti. Diyarbakr Ruslarn eline gcecck olursa, skenderun dahi Rus tehdidi altna debilirdi. Yukarda da belirtildii vehile, Rus asker mahfilleri vc siyasetileri, skenderun krfezini ele geirmek suretiyle Akdeniz'e ayak basmay tasarlamakta idiler. Bu suretle mevdaa getirilecek bir -Byk Ermenistan" yalnz Do-Anadolu'yu deil, vaktiyle "Kk Ermenistan" diye tannan Kilikva'y da iine almak suretiyle, tabii Rusyann himayesinde, tlala dorusu idaresinde bir lke olacakt. Ermenistan'n igalinde. Van vc Mu istikametindeki asker hareket-

2! 6

lerin arka plnnda ite bu ok uzaklara varan siyas ve iktisad emeller vard. Ruslarn bu emelleri, tam olmasa bile, bir dereceye kadar Trk devlet adamlarnca malmdu. Stratejik bakmdan Van ve Mu evresinin Ruslarn elinde braklmas asla doru olmayacakt. Bunun iindir k i , bu Rus ilerleyiinin durdurulmas ve geri atlmas gereki- vordu. Bu vazife IX. kolordu kumandan Abdlkerim Paa'ya verildi. Abdlkerim Paa III. Ordudan ve dier kolordulardan alnmak suretiyle tekil edilen 70 bin kiilik bir kuvvetle, Ruslara kar harekete geti. Ruslarla Trkler arasndaki iddetli savalarn ilk safhas 10- 16 Temmuz (1915) tarihlerinde Malazgirt yannda cereyan etti; fakat hi bir netice alnamad, ikinci safhas da 20-26.Tcmmuz gnlerinde cereyan etti ve bu defa Ruslarn yenilgisi ile sona^rdi. Ruslar bu yenilgi neticesinde 17 Mays'ta igal ettikleri Malazgirt ehrini 26 Temmuz'da boalttlar. 2 Austos tarihlerinde de Rus kuvvetleri bu cephede tam bir ekili halinde idiler. Bu durum karsnda Van'daki Ermeni birlikleri de tutunamazlard; onlar da 4 Austos (1915) gn Van ehrini terkettiler. Ruslar, Elekirt ovasnda kendi snrlarna doru ekilirlerken, Abdlkerim Paa onlar takip etmekte idi. Bu Malazgirt zaferi stanbul'da byk sevinler ve mitlere yol at. Bu zaferin Trk ilerleyiini Aras nehrinin tesine, yani Rus arazisine gtrebilecei dahi dnlmee baland. Nitekim Abdlkerim Paa'nn kuvvetleri hakikaten Elekirt ovasna girdi ve Ar da eteklerinden ilerlemee baladlar. Fakat Yudeni'in kar taarruzu zerine iddetli arpmalar balad. Bu arpmalarda, artk epey yorgun den Trk ktalar ar kayplara uradlar, 10 bin l ve yaral ile 6 bin esir verildi. Bu durum karsnda III. Ordunun taarruz hareketinden, mdafaaya gemesi mecburiyeti hasl oldu. Mamafih Ruslar da fazla jlerleyemediler, AhlatMalazgirt hattn tutmakla yetindiler. Trkiye'ye kar yaplacak asker hareketle Ruslar, ran'n bir ksmnn igali ve Van-Bitlis evrelerinin de ele geirilmesini kararlatrmlard. Bunun hem asker hem de siyas nemi byk olacakt. nk Rusyann emperyalist emelleri arasnda iran'n, 1907 de ingiltere ile anlamas gereince, Rusya'ya braklan "nfuz sahasnn ilhak ve "Ermenistan'n da Rus imparatorluuna katlmas bahis konusu idi. Harp bittiinde bu yerlerin bilfiil Rus igali altnda bu

287

lundurulmas artt. yle k', bar akdi srasnda ngiltere ve Fransa olup-bitti karsnda bulunsunlar ve o sahadaki Rus hkimiyetini tasdik etsinler. Bir de ran'da Trk ve Alman ajanlarnn ran' kendi taraflarna ekmee altklar da malmdu; stelik Trk kuvvetlerinin ran Azerbaycan'na girmek isteyileri de Ruslar iin muhakkak bir tehlike mahiyetinde idi. Bundan tr Ruslarn Kuzey ran behemehal igal ile, Rus menfaatlerini korumalar icap ediyordu. General Yudeni zikredilen Rus emellerini gerekletirmek mak- sadiyle, Abdlkerim Paa'nn Elekirt ovasndan ekiliinden hemen sonra, bir Kazak alayna Ermeni ktalarn da katarak, 1915 yl Austos ortalarnda Van ehrini yeniden igal ettirdi. Bu sralarda Kafkas umum valiliine ve dolaysiyle Kafkas Ordular Bakumandanlna Grandk Nikola getirilmiti (ar Nikola II. da Rus ordular Bakumandanln bizzat zerine almt). Grandk'n baars olmak zere, iran'n kuzey ksm Ruslar tarafndan igale baland. Buna vesile olarak da, Tahranda Almanlar ve Trkler lehine bir ayaklanma hazrlanmas tekil etmiti. Bu maksatla Baratov'un kumandasnda bir miktar Rus kuvveti (balca Kazaklar), deniz yolu ile 12 Kasm (1915) da Enzeli limanna karldlar ve Kazvin zerine yrdler. Rus hareketi, hakikaten Tahran'daki Alman-Trk taraftarlarnn hazrladklar "Hkmet darbesi"ni boa kard. Rus ktalarnn hareketi 1916 yl balarna kadar devamla, Kum ve Kan'a kadar ilerledi. Sultan Bulak geidi ve Zencan mevkileri de Baratov'un Kazaklar tarafndan igal edildi. Kirmanah, Devlet- bad ve Sultanbad ile Kan'a Rus-Kazak ktalar kondu ve bylelikle iran'n kuzeyi ve Azerbaycan ksm Rus kontrol altna alnm oldu. Mamafih Yudeni'in esas maksad, anakkale'de mttefiklerin ekilmesi (20 Aralk 1915) zerine bo kalacak Trk ktalarnn Kafkas cephesine nakilleri bitmeden nce Erzurum'a kar taarruza gemekti. Trk frkalarnn Rus cephesine gelmeleri ise Mart- Nisan aylarnda tamamlanm olacana gre, Ruslarn daha nce harekete gemeleri gerekiyordu. Bu sralarda Mahmud Kmil Paa'nn kumandasndaki III. Ordu, 110 kim. kadar tutan cephe hattnda, Erzurum mstahkem mevkilerine dayanmakta idi. Trk kuvvetlerinin say 70 bin kadard. Rus kumandanl, Trk XI. kolordusu ile X. kolordusunun birbirlerine bititikleri Pasin ovas ve Oltu ay ovasn ayran srtlardan ni bir taaruzla, Trk cephesini yarmak plnn kurdu.

288

Rus askerlerinin k mevsiminde souktan donmamalar iin tedbirler alnd; askerlere ksa gocuk (koyun postundan -poluubok), scak tutan pantalon ve keeden izme ve krkl apka (balk), eldivenler verildi; bir de hareket esnasnda geceleri ate yakmak iin her bir asker iki- odun paras tayacakt. Yani Sarkam'a tamamiyle hazrlksz hcum eden Trk askerlerinin tam hilfna olarak, Rus "soldat" (nefer)larnm souktan donmalarna kar alnmas lzm gelen her tedbire ba vurulmutu. Yudeni'in kumanda ettii Rus ordusunun taarruz hazrlklar 31 Aralk (1915) tarihinde tamamlanmt. Taarruz ise 10 Ocak (1916) tarihinde balayacak ve ilk hareketler II. Trkistan kolordusu tarafndan yaplacakt. Bu k taarruzu Trkler iin hi beklenmedik! bir ey oldu. III. Ordu kumandan Mahmud Kmil Paa o sralarda izinle Istan- bulda bulunuyordu. Kurmay bakan Binba Guse (Alman) de, tifs hastal sonras, nekahat iin Almanya'ya gitmiti. Trk ordusu galiba 70-75 bin kii kuvvetinde olup 120 topu vard. Rus tarruzu haberini alnca Mahmud Kmil Paa acele Erzurum'a dnd ve Ruslar karlamak zere gereken emirleri verdi. Mu ve Bitlis cephesinin mdaafas ancak 36. frka tarafndan yaplacakt. Ruslara kar mdafaann esas balang noktasn da Kpr- ky mstahkem mevkii tekil ediyordu. General Yudeni Trk kuvvetlerini olduundan daha ok sanmt (80 bin kii ve 180 top). Rus yarma hareketi ikier gn olmak zere safhada gerekletirilmek zere teferruat ile plnlatrl- mt. Mamafih Rus tarruzu bir gn gecikti. 11 Ocak (1916) yaplan Rus hcumlar iddetli Trk mukavemeti ile karland ve Ruslar, dolaysiyle, ilk gn tasarladklar baary elde edemediler. Fakat Rus basks iddetlendi ve plna gre gelimee balad. X. kolordu kumandan Abdlkerim Paa, iddetli kar hcumlarla Ruslar baz kesimlerde geri atmt. Fakat General Yudeni 14 Ocak gn btn ihtiyat kuvvetlerini de ate hattna soktu. Bunun zerinedir ki 15 Ocak gn Ruslar ilk neticeleri almaa baladlar ve yer yer Trk cephesini gerilemee zorladlar. 17 Ocak gn, ilk kuvvetli tahkimli mevzi Kprky Ruslarn eline dt. 19 Ocak gn Rus Kazaklar Hasankale'ye hcumla iddetli bir arpmadan sonra, buray da ele geirdiler. Bu suretle "Kprky muharebesi" Ruslarn galebesi ile sona erdi ve Erzurum yolu Ruslar iin alm oldu. Trk ordusu bu muharebelerde byk kayplara uramt: sbinl, yaral ve donan, 5 bin esir ve bir de 5 bin kaak.

289

Bu tarihten itibaren Trk ordusunda, bilhassa III. Orduda kaaklarn says gittike artacak ve bu mesele Trk ordusunda nemli bir problem helini alacaktr. Bu kayplar neticesinde, III. Ordunun, Rus taarruzunun balangcnda 65 bin mevcudu varken, Rus tarruzunun ikinci haftasnda 40 bine inmiti. Rus kayb da az deildi: 1 o bin l ve yaral ve 2 bin hasta (ou donmutu). Mamafih Rus askerlerinin souktan korunmalar iin ahnan tedbirler sayesinde, donup lenlerin veya dondan mutazarrr olanlarn says nisbeten azd. Trk ordusu bu defa Erzurum mstahkem mevziinin arkasnda yer alm ve buray Rus saldrsna kar mdafaaya hazrlanmt. Ruslarn hedefi bu defa Erzurum kalesi idi. Trk ve Rus kuvvetleri aa yukar ayn sayda idiler: Ruslar 70 bin, Trkler 65 bin; ancak Ruslarn sahra toplar ok fazla idi: 230 top, Trklerinki: 100 top. Dier yandan Trk askerleri Erzurum evresindeki kuvvetli tabyalara dayanyorlard. General Yudeni'in yarma hareketi, Vi- rintap ile illigl da arasnda toplad 35 bin kiilik bir kuvvetle yaplacakt. Kprky muaherebelerinde verilen kayplar sr'atle tamamlayan Yudeni, 11 ubat (1916) tarihinde Erzurum'un oban- Dede, Dalan-Gz tabyalarna ar toplarn atei ile tarruza geti. Bununla Erzurum iin sava balam oldu. En kritik savalar 14 ubat gn cereyan etti. Trk ordusundan Ruslara kaan hain bir topu Trk zabiti, bataryalardaki top mevzilerinin plnlarn Ruslara vermise de 1 Rus ateinin tesiri pek fazla olmamt. (Bu hain Trk zabiti, galiba, sonralar Azerbaycan milliyetileri tarafndan idam edilmitir.) Ruslar A-Dadan ve Grc-Bo- azdan geip iddetli sng hcumlar ile Tafet tabyasn ele geirmee muvaffak oldular. Ruslarn eline burada 1500 esir ve 20 top dt. Durum gittike Trklerin aleyhine dnmee balad. 15 ubat (1916) gn Trk ktalar Deve-Boynu mevziinden ekilmee baladlar. Nihayet 16 ubat gn Erzurum ehri Ruslarn eline dt. ubat ay zaten, Erzurum iin ansszlk getiren bir ay olmutu: 1878 de de Ruslar Erzurum'a ubatta girmilerdi (8 ubat); (mamafih 1829 da Erzurum'un Ruslarn eline dmesi 25 Haziranda olmutu). Bu suretle 1916 da Erzurum nc defa Ruslarn eline dm oluyordu. Bu defa Erzurum'da 327 top ve 5 bin kadar esir kald. III. (Trk) Ordusunun bu savalardaki kayb ise 10 bindi; Rus kayb ise ok az olup sadece 1000 l ve 4 bin yaral idi. Bu suretle Trk

1 W. E. D. Ailen and P. Muratoff, Caucasian BattUfulds, s. 358.

290

lerin, Douda Ruslara kar en kuvvetli dayanaklar olan Erzurum kalesi ok ksa bir zamanda ve nisbeten az Rus kayb ile, dmann eline dt. Bu olay Trkiye bakmndan ok byk bir kaypt ve ok zc idi; Ruslar iin de byk bir zaferdi. Nitekim Rus gazeteleri bu Rus zaferini iri harflerle tebcil ettiler ve kiliselerde yinler yapld. Erzurum'un kayb, haddizatnda geen sene Sarkam taarruzunda lzumsuz yere harcanan en gzide Trk kuvvetlerinin heder edilmesinin bir neticesi idi. Erzurum elden gittikten sonra, III. Ordunun karargh Erzincan'a nakledildi. Ruslarn sadece Erzurum'u almakla yetinmeyecekleri ikrd. Nitekim dier cephelerde de Rus ilerleyii grld. Erzurum'un dt gn, yani 16 ubat'ta Rus Kazaklar Mu'u ele geirdiler. Van'dan ve Mu'tan takviye alan Ruslar, 3 Mart tarihinde Bitlis'e girdiler. Bu suretle Van-Mu ve Bitlis evresi de, yani Ruslarn iddialarna gre Ermenilerin oka yaadklar yerler, Ruslarn ve Ermeni etecilerinin eline gemi oldu. Trk asker durumu bakmndan bu suretle, 1916 ylnn ilk ay, mtemadi malubiyetlerle gemi ve ok kayplara yol amt. 1915 yhndaki Rus hezimetleri, Almanlarn Polonya ve Kur- lndiye'yi igalleri, Brest-Litovsk gibi kuvvetli bir kalenin dahi dmesi, Rusya'nn Alman satveti karsnda uzun zaman dayanamayacan aka gstermiti. anakkale'deki ngiliz-Fransz donanmasnn malup edilmesi ve karaya kan Antanta kuvvetlerinin de mtemadiyen baarszla uramalar artk Ruslara Boazlar yolu ile mttefiklerden yardm alnamayacan da ortaya koymutu. Rusya'nn bu artlar iinde Almanya'ya kar baarl bir harp yapaca yle dursun, Rusya'nn tam bir yenilgiye gittii de aikrd, ite bu artlar iinde, Bat cephesindeki ordularn banda duran Rus generalleri arasnda, Erzurum'un zapt ve Kafkaslardaki zaferlerden faydalanarak, Trkiye ile "ayr bir bar" akdi imknlar dnlmekte idi. Bu hususta nayak olan, Bat cephesi Rus ordular kumandan General Alckscycv'in kararghndaki diplomatik daire direktr General Prens N. A. Kudaev (Koudacheff) idi. General Alekseyev ve General Danilev'lcrin dc "Trkiye ile ayr bir sulh" yapmak fikrini makul bulduklar ve hemen harekete geilmesini istedikleri anlalyor. Bu grn, Erzurum'un Ruslar tarafndan alnmasndan (16 ubat) hemen sonra ne srld biliniyor. Prens Kudaey, Bakumandan (vekili) General Alekseyev ile de mutabk kaldktan sonra, ordu erknnn fikirlerini Hariciye nazr Sazonov'a bir muhtra

291

halinde sunmutu.' Bu muhtrada u esaslar belirtilmiti: imdiki artlar iinde Rusya'nn Almanya'y yenmesi imknszdr; bunun iin Rusy 'nn kuvvetlerini tek bir cephede (yani bat cephesinde) toplamas arttr. Bundan tr, Kafkaslarda elde edilen byk zaferleri frsat bilerek, Trkiye ile "ayr bir bar akdetmek" yoluna gidilmeli dir. Status quo ante btllum esasna gre yaplacak byle bir sulh ile Trklere, Ruslar tarafndan igal edilen saha geri verilecektir. Bu durum karsnda her halde Trkiye de buna muvafakat edecektir. Bar yapld takdirde Kafkaslarda zafer kazanan anl ktalar hemen Ba cephesine nakledilecek ve (orada maneviyat dk olan) Rus ktalarnn da kuvvei maneviyelerini ykselterek Almanlara kar zafer kazanl nasn^a hisseleri byk olacaktr. Trkiye ile "ayr bir bar" akdedilirken, vaka, Rusya'nn "tarih gayeleri"nden (yani Boazlan ve stanbul'u ele geirmekten) vaz geilecekti. Mamafih bundan vazgei muvakkat olacakt; Almanya'ya kar zaferle neticelenecek bir harpten sonra, Rusya Napoldon harplerinden sonra olduu gibi, siyas meselelerin zmnde byk rol oynayacak ve "Edirne Bar" (1829) ile "Hnkr skelesi Anlamas" (1833) gibi tamamiyle Rusya'nn lehine olan muahedeler ahkmm yeniden koymasna kimse mani olmayacakt. Dier yandan, Almanya'ya kar yaplan bu etin sava devam ettike, Rusya Boazlara kar birey yapamayaca gibi, harpten sonra dahi baanlar elde edebilecei pheli idi. Dolaysiyle Rusya'nn imdilik bu ok cazip gelen "tarih gayesi"nden feragat etmesi ve hemen Trkiye ile bar akdi iin Rus diplomasisinin faaliyete balamas lzm geliyordu. Bu hususta mttefiklere (yani ngiltere ile Fransa'ya) haber vermee dahi lzum yoktu; onlan bir olup-bitti karsnda brakmak ve Rusya'nn en byk dman olan Almanya'ya kar bir zafer kazanmak iin bu yolu setiine inandrmak icabedecekt. Mttefiklerin de bunu kabul edecekleri muhakkakt. Prens Kudaev'in, General Alekseyev ve dier Rus generallerinin grlerini bu tarzda anlatan "muhtras" Hariciye nazr Sazonov'a, ubat 18 den sonra ulatrlmt. Fakat bu teklif Sazonov ve Pet- rograd (eski Petersburg) daki yksek mahfillerce asla kabul edilmedi Rusya'nn harbe giriinin en mhim amacn tekil eden "Boazlar

1 Sbomik sekretnch dokumentov iz Archiva bv. Min-tva nostrannch Del (Eski Hariciye Nezareti Arivinden gizli vesikalar) Petrograd, dek. 1917. Vesika No. 5. ss. 12-14. Sonrak neri: Konstantimpol'i frroliv (istanbul ve Boazlar) T. I. s. 212-15; Franszcas: Documenti secrels de Vancien Ministire des A/faires Etrangires de Russie. 2 vols. Paris 1930, vol I, 126-30

292

ve stanbul"dan vazgemek manasna gelen "Trklerle ayr bar akdi" Rus hariciyesinin takip ettii d siyasete esas itibariyle aykr idi. Dolaysiyle Prens Kudaev'den geldii axilalan bu fikirlere hi ehemmiyet verilmedi ve Prens Kudaev da baka bir greve nakledildi. Rus kararghndan gnderilen bu muhtra ok gizli tutulmu ve bundan ne mttefikler ve ne de kar taraf haber alabilmiti. Bu muhabere ancak Bolevik ihtillini mteakip, arlk Rusyas Hariciyc vekletinin gizli anlamalar vc vesikalar neredildii zaman ortaya konmutur. Sazonov'un "Trkiye ile ayr bir bar akdetmek" grne kar durmasndaki sebeplerden birini de Kafkaslarda Rus kuvvetlerinin baar arkasndan baar elde etmelerinde aramak icap eder. nk Ruslar Erzurum, Van, Mu ve Bitlis'i ele geirmekle yetinmediler, Trabzon istikametinde de harekete getiler. Bu hareket Batum'daki kuvvetlerin Kumandan General Lyakhov tarafndan idare edilmekte idi. Ruslar nce Atina kasabas yaknnda karaya asker kardlar ve 8 Mart tarihinde Rize'yi igal ettiler. Rus kumandan Trabzon'a hcum iin hazrlklarn tamamladktan sonra, 13 Nisan (1916) tarihinde harekete geti. Ahu-Da yanndaki iddetli arpmalarda Ruslar 1000 l ve yaral verdiler; mamafih bu ar kayplara bakmakszn Ruslar tarruzlarna devamla, Trk muntazam kuvvetlerini ve Laz gnlllerini ekilmee zorladlar, 1 5 / 1 6 Nisan gecesi ehir tahliye edildi. Trabzon'daki Rumlar'n, Rus kararghna bir heyet gnderip ehre davet etmeleri zerine 19 Nisan (1916) tarihinde Lyakhov'un birlikleri ehire girdiler. Bu suretle Dou-Anadolu- 11un en nemli liman olan Trabzon da dman tarafndan istilya urad. Trabzon ve evresi asker idaresinin bana Alman meneli general vartz getirildi.' Trabzon'da tedenberi bir miktar Rum yaamakta idi (1916 Kasm istatistiine gre: Trk-lslm 24.502, Rum 12. 378, Ermeni

1 Trabzon ve evrsi tamamiyle asker bir idareye tabi tutuldu. Mamafih Belediye idaresine bir ka Mslman da tayin edildi. Yaplan istatistie gre Trabzon ve evresinin nfusu 62,699 kii idi. Bunlardan 42,233 Mslmand, Rumlar ise - 20,301 ve Ermeniler de 165 kii idi.Trabzon'da hemen Rusa bir gazete karlmaya giriildi: "Trapezuntskiy voyen- ny listok" (Trabzon asker yapraklan). ok sonralar, 1917 Ocak aynda Mustafa Srr adnda biri Trke olarak "Trabzon gazetesi" karmak iznini ald; Mustafa Srr'nn vaktiyle ttihatlar tarafndan takibata urad anlalyor. Rus idaresi esnasnda oradaki Rumlar kendi nufuzlarn kurmak iin byk faaliyete girimilerdi. Bu hususta "Trapezuntskiy voyenny listok" ta epey bilgi bulmak mmkndr. Bu Rusa gazededen 40-50 nshas British Mu- seum'da mahfuzdur (Colendale Library, F. mise. 250).

293

129). Bu Rumlar da "Helen milliyeti" hareketinin tesiriyle Trk devletine kar dmanca hislerle dolu idiler; harpten nce balayan Rus dostluu ve Ruslarla mnasebetler harp zamannda alm yrmt; dolaysiyle Trabzon Rumlar Ruslarn geliini drt gzle beklemilerdi. ou ticaretle megul olan bu Rumlar arasnda epey zenginler vard; zaten etraftaki Rum kyleri de Trk kylerine nis- betle daha zengindi. Ruslarn ehri igallerini mteakip Rumlar hemen faaliyete getiler ve "mill haklarn" tatbike giritiler. Bu hususta Ruslardan azam mzaheret grecekleri tabi idi. Trabzon'da daha Pontus mparatorluu devrinde (1204-1468) ina edilen ve Trkler tarafndan camie evrilen yedi kilise mcvcuttu. Ruslar bu eski kiliselerde bundan byle namaz klnmasn yasakla, bunlar eski sahipleri Rumlara iade ettiler. Bu "eski kiliselerin" duvarlarndaki eski Hristiyan freskleri ve mozayikleinin meydana karlmas iin hemen faaliyete geildi. Trabzon'daki Rum cemaat Ruslarla yakn ibirlii yaparak, Trklere, Mslmanlara ellerinden gelen eziyetleri brakmadlar. Halbuki Trabzon'un Rus asker valisi ve miri olan General vartz (Alman bozmas) tarafndan verilen ve rusa-rumca- trke yazl emire (ilna) gre: "Rus kanunlar karsnda herkes eitti ve hangi milletten olursa olsun, hi bir kimsenin bakasna tasallut etmeye hakk yoktu".1 Halbuki hakikat tamamiyle buna aykr olup, gerek Rumlar ve gerek Ermeniler Ruslarn gzleri nnde Mslmanlara yapmadklarn brakmamlard. Trk dmanln Rus soldatlarnn snglerinin ucunda getiren Rus istils ve Rus idaresinin zaten baka trl olmas da tasavvur edilemezdi. Erzurum'un sukutu zerine Enver Paa, III. Ordu kumandan Mahmud Kmil Paa'y azlederek, yerine anakkale muharebelerinde byk yararlklar grlen Vehib Paa'y tayin etti. ok enerjik ve gen bir kimse olan Vehib Paa'nn ilk vazifesi III. Orduyu sr'atle takviye etmekti. Sonra, d-Bayburt mntakasnda, Karasu ile Karadeniz arasnda Rus ilerleyiini durdurmas emrini almt. Baka bir Trk kuvveti de Harput ile Diyarbakr blgesinden, Bitlis'teki Ruslara kar gnderilecekti; bunlarn bana da, yine anakkale'de byk bir ad yapm olan Mustafa Kemal Paa tayin edildi. Mays (1916) sonlarnda Kafkas cephesindeki Trk kuvvetleri 130 bin kii olup, 200

1 General vartz tarafndan Rusa, Rumca vc Trke olarak yaynlanan bir ilnda: Trabzon'da Rus kanunlarnn tatbik edilecei ve btn eski nizalarn unutulmas gerektii, kanunlara kar gelenlerin iddetle cezalandrlacaklar bildirilmiti. Bu iln, Trabzon'daki Amerikan Konsolosu W. L. Jenkins tarafndan Petrograd vastasiyle hkmetine gnderilmitir. National Archives (Washington) Mikrofilm, Reel 6. No. 353.

294

topla mcehhezdi. Ruslarn ise mevcudu 200 bin kii olup 400 top vard. Bu suretle Ruslar, hem askerlerinin says hem de top bakmndan Trk kuvvetlerine nisbetle ok stn bir durumda idiler. General Yudeni Haziran aynda, Bayburt ve evresini zaptetmek ve Erzincan istikmetinde de ilerlemek iin bir taarruz tasars hazrlarken, Vehib Paa, Ruslarn hi beklemedikleri bir srada taarruza balad. Mays (1916) sonlarnda Trk kuvvetleri Mamahatun evresinde harekete getiler. Bu hcum haddizatnda, Enver Paa'nn Mays balarnda Erzincan ve Harput'taki ktalar teftiinin bir neticesi idi. Nitekim 16. Kolordu kumandan Mustafa Kemal

295

bir taarruza gemesini imknsz klm gibiydi. Gmhane, Kelkit ve Erzincan'n Ruslarn eline dmesiyle, Anadolu'nun ilerine doru yeni bir taarruz iin stratejik stnlk saladklar gibi, Erzurum'a kar byk bir Trk tarruzunu imkn dnda brakmlard.

Neticesiz Trk taarruzlar 1916 yh Temmuz bandan itibaren Ruslara kar yaplan etin savalar sonunda Vehib Paa'nn elinde mahdut kuvvetler kalmt; cephe boyunca ancak 100 kadar top mevcuttu. Trk ordusunda balayan "asker kaaklar" bsbtn oalm ve III. Ordu iin en nemli bir problem haline gelmiti. Mamafih Enver Paa, III. Ordu'nun bu feci durumuna bakmakszn, Diyarbakr ve Harput evresinde bulunan II. Ordunun Ruslara kar taarruza gemesi pln ile meguld. Bu taarruzun esas maksad Erzurum'u yandan vurmak ve bu suretle Ruslar Erzincan-Erzurum sahasndan ekilmee zorlamakt. Byle bir taarruzun baar ile yaplabilecei Enver Paa'ya bilhassa etrafndaki Alman mavirleri tarafndan telkin edilmi ve bu hareketin teferruatl plnlar da Alman kurmaylarnca hazrlanmt. Dolaysiyle bu baptaki btn mes'uliyet de onlara raci olacakt. II.Ordunun bu tarruzu 2 Austos (1916) tarihinde balayacakt ve III.Ordu tarafndan desteklenecekti. II. Ordunun bu taarruz plnlan hazrlanrken III. Ordunun maruz kald darbeler meydanda idi. Fakat bu cihet Enver Paa tarafndan ve Alman kurmaylarnca asla nazar itibare alnm deildi. Her halde III. Ordunun sr'atle takviye edilecei dnlm olmaldr. Bu sralarda II. Ordunun banda Trk ordusunun en tannm kumandanlarndan birisi olan Mareal Ahmed izzet Paa bulunuyordu. Fakat yaplacak taarruzun plnlar az nce sylendii gibi Istanbul- da Almanlar tarafndan hazrlanmt. Taarruza balayabilmek iin karlalan en g problem de: Harekete geirilecek ktalarn vakti zamannda Harput-Diyarbakr sahasna nakledilmesi idi. Yollarn bozukluu, mesafenin uzakl, bilhassa nakil vastalarnn yokluu yznden mtemadiyen engeller kmakta idi. Bu harekete katlacak birliklerden biri de Mustafa Kemal Paa'nn kumanda ettii XVI. kolordunun 8. Frkas idi. Rus asker istihbaratna gre: "16. kolordu kumandan Mustafa Kemal Paa, gen-Trk efleri arasnda en popleri olup, cesur, kabiliyetli, enerjik ve tamamiyle mstakil g

296

rl idi. Ihttihad ve Terakki Cemiyeti esaslarn kabul etmekle beraber, "Komite" teekkln beenmiyordu. Enver Paann da en byk rakibi idi." 1 Trk taarruzu Onot istikametinde geliti ve nceleri baz baarlar elde edildi ise de, 29 Temmuz (1916) da balanan kar Rus hcumlar ile Trk ilerleyii durduruldu. Ruslar Onot'u geri aldlar. Bu defa, Mustafa Kemal Paa'nn kumandasndaki 8. frkaya Mu ve Bitlis zerine yrmesi bildirildi. Mustafa Kemal Paa'nn Ruslarla ilk temas ite bu cephede oldu. Kanl arpmalar sonunda 8. frka, 7 ve 8 Austos tarihlerinde Mu ile Bitlis ehirlerini geri almak suretiyle byk bir baar elde ettiler. Bu baar ayn zamanda, Trk askerlerinin olduka bozuk olan morallerini ykseltmek itibariyle bilhassa ehemmiyetli idi. Dier yandan Ahmed zzet Paa tarafndan 3 Austos gn balanan umum taarruz Onot istikametinde geliti ve byk savalara yol at. Bilhassa Kii evresinde kat savalar yapld. Fakat General Yudcni'in 20 Austos (1916) tarihlerinde buralara taze kuvvetler celbetmesiyle Trkler geri ekilmek zorunda kaldlar. 10 Eyll'den itibaren Kii civarndaki Trk mevzilerinin mukavemeti krlm ve geriye ekili balamt. Havalarn birdenbire soumas ve 26 Eyll'de de karn balamas ile II. Ordunun tarruzu da durdu. Dolaysiyle Rus basks altnda, hibir ey elde edilmeden, yani Erzurum'a yaklamadan, taarruzdan nceki k mevzilerine dnmek mecburiyeti hasl oldu. Bu arada Mu ehri de, Eyll sonunda boaltlm ve buras yeniden Ruslar tarafndan igal edilmiti. ok etin bir coraf sahada ve tamamiyle hazrlksz olarak yaplan II. Ordunun bu Austos-Eyll (1916) tarruzu, Sarkam gibi bir felketle bitmemekle beraber, yine de ok byk kayplara sebebiyet vermiti. Harekete katlan 100 bin kiiden 30 bin l ve yaral vard; mamafih esirlerin says azd; Ruslar ancak 3 bin kadar Trk esiri alabilmilerdi. Souktan donanlar da olmamt; nk iddetli souklar henz balamamt. Bir de "kaaklar" da pek azd; nk Dersim Krtleri gibi hain tabiatl kimseler arasnda ve plak dalarda kaaklarn barnmalar imknszd. Bu suretle, bilhassa Alman kurmay zabitlerinin telkini ile yaplan ve idare edilen II. Ordunun

I Ruslar tarafndan Fransz asker cihetlerine verilen istihbarattan. Fransz Asker Arivi. (Paris, Chateau de Vincennes) E.M.A. 2. Boureau, Carton No 28. Aperu Succint sur l'ctat actuel des forces armces Turques. No 814, le 8 avril 1917.

297

bu taarruzu, yine bo yere bu kadar can ve mal kaybna yol amaktan baka bir ie yaramad. Hele III. Ordudan bu taarruz esnasnda faydalanlmas ve i birlii yapdmas tasars hibir ekilde tatbik edilemedi. nk, yukarda da grld vehile, III. Ordu tam bu sralarda Ruslar tarafndan iddetle hrpalanm ve henz hibir takviye de alm deildi. Enver Paa, Ruslara kar yaplan tarruzlarda hibir netice elde edememesine ve boyuna byk kayplara uramasna ramen, harpte "teebbs" elde tutmak ve "daima ileri" parolsn tatbik etmek sevdasndan hl vazgemi deildi. O, her halde ya karakteri veya asker inanc yznden, Trk ordusunu daima hareket halinde tutmak ve byk kayplara bakmakszn Ruslara kar herhangi bir cephede hcumda bulunmak taktiini kullanmak istiyordu. Mahiyetini az bildii "Turanclk" hayalleri ile dolu idi ve bunun tahakkukunun Trk kuvvetlerinin yeniden iran'a girmeleri ve Azerbaycan' ele geirmeleri ile mmkn olacan sanyordu, ite bunun iindir ki, Enver Paa iran'n Trklerle meskn ksmna kuvvet gndermek iin bir pln hazrlad. Bu yoldaki karar, 1916 yl Mays'nda, Enver Paa, Halil Paa ve Alman Generali von Lossovv arasnda, Badat'da vukubulan bir grme esnasnda alnd. Bu maksatla VI. Orduya mensup Irak'taki baz frkalardan, Ali ihsan Paa'nn kumandasnda bir de VIII. kolordu tekil edildi. Bir miktar Hamidiye Krt birlikleri ve Azerbaycanl (iran'daki) gnlllerle takviye edilmek suretiyle hatr saylr bir kuvvet meydana getirildi; 25 bin yaya ve birka bin atl askerden ibaret olan bu kolordu iran'a girmek iin hazrlklarn bitirmek zere idi. Nitekim Ali ihsan Paa (sonraki Sabis) 1916 yl Mays sonlarnda, ran snrna yakn Hankin'den, Iran hududu tesindeki Kasririn'i geip, Baratov'un kumandasndaki Rus Kazaklarna hcum iin yrye balad. Birok arpma ve Ruslarn neticesiz kalan kar hcumlarndan sonra, Trk kuvvetleri stn gelerek Ruslar Kir- manah' boaltmaa zorladlar. Baka bir Trk kolu da Ruslar dier bir kesimde yenilgiye uratt ve Hemedan'a doru ekilmee zorlad. Mamafih Ali ihsan Paa iran'n ilerine sokulmak istemiyordu; nk iae ve malzeme tedariki gittike gleiyordu Trk kuvvetleri bir mddet durakladktan sonra, II. Ordunun umum hcuma getii 3 Austos gn, tekrar ileri harekete bala

298

dlar; Rus Kazaklar da bu Trk hcumu karsnda gerilediler. 10 Austos tarihinde Ali hsan Paa Hemedan'a girdi. Birka gn sonra da Ruslar, stratejik nemi olan Ruvandiz mevkiini terkettiler. Ayn zamanda Nesturlerle meskn sahadaki Rus ktalar da ekildiler. Bu suretle Ali hsan Paa'nn ran iine yry tam bir baar mahiyetinde idi. Ruslarn, bilhassa Irak-Musul snrndan uzaklamalar, ngiliz hareketinin balad bir srada ok byk ehemmiyeti haizdi. Maalesef Ali hsan Paa'nn kuvvetleri daha kuzey'e kamadlar; dolaysiyle ran'n imali ve Trklerle meskn saha, Azerbaycan, eskisi gibi yine Rus igali altnda kald. Neticede, Enver Paann bu ileri yryten bekledii ve umduu "Turanclk" semereleri elde edilemedi. 1916/17 k bilhassa souk olmutu. Ekim aynda Trk ve Rus ktalar k durumuna geirildiler; her tarafta asker harekt durdu. Kn souu bilhassa Trk II. ve III. Ordularnda kendini hissettirdi ve ktalardaki mevcudun boyuna azalmasna, erimesine sebep oldu. III. Orduda kaaklar artm vc mevcudu 30 bine inmiti. Bir de tifs hastal birliklerde byk tahribat yapt. Bu defa III. Orduda yeni bir tekiltlanma yaplm, eski V., IX., ve XI. kolordular lvedilerek, ok iddial bir ekilde, iki yeni "Kafkas" kolordusu tekil edilmiti. Her kolordu er frkadan ibaretti. Bu yeni tekiltta eskiden farkl olarak, topu parklar arttrlm, Alman ve Avusturya cebel toplar ile takviye edilmiti. I. Kafkas kolordusu Karasu zerindeki Kemah ile ebinkarahisar arasnda, II. Kafkas kolordusu da Kelkit ile Karadeniz sahilindeki Tirebolu blgesinde bulunuyordu. III. kolordunun karargh da, ebinkarahisar'da olup, Mareal Ahmed izzet Paa, Anadolu'daki ordular gurubunun kumandan idi. II. Ordunun kumandanlna da Mustafa Kemal Paa getirildi. II. Ordunun mevcudu (Ekim 1916) 64 bin kii idi. Fakat bulunduu saha, Dersim Dalar dolaysiyle kn iddetinden ok mutazarrr olmu, bilhassa yiyecek sknts kendini gstermiti. Rus istils ve mtemadi savalar sonunda, Anadolu'nun Dou vilyetleri ahalisinin % 75 i azalm Trk-lslm zmreleri Bat istikametinde g etmi, Ermenilerden kimi tehcir edilmi, kimi Ruslara kamt. Mamafih Rus igali altndaki blgelere Ermeniler geri dnmler ve dier birok Ermeni de Ruslar arafndan Rus sahasndan alnp oralara yerletirilmiti. Murat-ay ovas yerleik ahaliden boalnca, bu def'a Dersim Krtlerinin basknlar oalm, Trk asker birlikleri dahi bunlarn

299

hcumlarna maruz kalmakta idi. ae ve emniyet mlhazalariyle Ahmed zzet Paa, II. Orduya Dersim ve Bingl dalarndan ekilmesini ve Harput ile Diyarbakr evresine gitmesini emretti. Sa kanatta ise V. frka, Bitlis'te bulunuyordu. 1917 ilkbaharnda tekiline balanan "Yldrm Ordusu" na, II. Ordudan birok birlik alnmt. Ayrca hastalklar yznden de birok asker lmt. Netice itibariyle II. Ordu 1917 Mart'nda ancak 30 bin kiiden ibaretti. Anadolu Ordular Gurubu ise lavedildiinden hem Mareal Ahmed izzet Paa, hem de Mustafa Kemal Paa baka vazifelere nakledildiler. 1917 Mart aylarna doru III. Ordu bsbtn kuvvetten dt, ve Rus cephesine kar ayakta ancak 20 bin silhl asker tutabiliyordu. Hele kaaklarn says mthi bir sr'atle artmt. 1916/17 k ve ubat aylarnda Trk-Rus cephesinde keif harekederinden baka bir hareket olmad. Harp adet durmu gibiydi. Rus ve Trk gazetelerinde de durum "Kafkas cephesinde fazla birey yoktur" cmlesiyle ifade edilmekte idi. Trk cephesine kar mevzi alan Rus birlikleri iin, Trabzon'da Rusa olarak bir gazete karlmakta ve harp olaylar ile birlikte dier olaylardan da haber verilmekte idi. "Trapezuntskiy Voyenmy Listok" (Trabzon Asker Ceridesi) adn tayan bu gazetede Trk cephesi, Trkiye'nin durumu, harbin neticeleri ve Trk ordusu hakknda bazan bilgi verilmekte idi. Bu gazetenin 12 ubat 1917 tarihli ve 90 numaral nshasnda, Vitaliy imzasm tayan ve baz ksmlar sansr tarafndan karlan "Cepheden mektuplar" balkl bir yazda, "Harbin sonunda kendini gsterecek meselelere temas edilmi ve Almanya'nn pek yaknda malup olaca" yazldktan sonra, Ruslarn karsnda sadece Bulgaristan ve Trkiye'nin kalaca ve Rusya'mn da bu iki memleketi kolayca yenerek, istanbul'un Ruslarn eline decei iddia edilmiti. Bu iddia, Ruslarn Bat cephesinde Almanya'ya kar tam bir zaaf iinde bulunduu bir srada ne srlmesiyle, tam manasiyle glnt. Ayn yazar (her halde bir zabit) ayn gazetenin 19 ubat 1917 tarih ve 96 numaral nshasnda: "Trk Cephesi" adn verdii bir yazsnda birok enteresan bilgi nakletmiti. Bilhassa Trk cephesinde hkm sren tam bir sessizlik dolaysiyle Ruslarda uyanan merak ve bunun neticelerini belirten yazar bu hususta unlar yazmt: "Trk cephesinde hibir hareket grlmeyince, Ruslar durumu renmek maksadiyle keif kollan gndermilerdi. Derken Rus hatlarna doru erkek ve kadnlardan ibaret olmak zere birok Rum "Trkler, Trkler" diye bara bara gelmee balamlard. Onlar

300

yakndaki kylere Trk askerlerinin geldiini sylyorlard. Nitekim Rus askerleri o kye gidince iki Trk askerini yakalayp esir sfatyle getirdiler. Birka gn sonra yeniden bir miktar Trk esiri Ruslarn eline dmt. te bu Trk esirlerinin ifadelerine gre: Trk ordusunda askerde kuvve-i maneviye namna hibirey kalmamt. Esirlerin dediklerine gre: Bu harp herkesi bktrm ve kimse bundan vatan iin hibir fayda beklemiyordu. Souk ve alk yznden Trk askerlerinden ou ktalarndan kayorlar ve ok gerilere gidiyorlard. Fakat "kaaklar" jandarmalar yakalyor ve adamakll krbala tecziye edildikten sonra onlar Sivas'a yolluyorlar ve oradan yeniden cepheye gnderiliyorlard. Gazete muhabirinin verdii malumata gre: Trk askerinin alk derecesi kendilerine Rus askerleri tarafndan verilen ekmei yeyilerinden grlyordu. Yazar bu mnasebetle u szleri dc sarf- etmekten kendini alamyor: "Ben hibir zaman (ekmek yerken) etrafna kran ve sevin dolu gzlerle bakan parlak baklar unutamam." Bir Trk esirinin sylediine gre : (Gya) ayet Trk askerleri Ruslarn Trk esirlerini bu tarzda karladklarn bilseydiler, btn Trk ordusu Ruslara esir derdi. Tabi btn bunlar, Rus askerlerini teci etmek vc Trklere kar kat' zaferin pek yakn olduuna inandrmak maksadiyle yazlmt. Rus vc Trk siperleri arasnda bazen karlkl gsteriler de oluyordu. Trk askerleri "bar"-a susadklarn belli etmek iin siperlerin stne rusa olarak "bar" (mir) yazl plka koymular ve Ruslar da bununla alay ederek parmaktan ibaret bir iaret koymulard. Trk askerleri dc bu Rus iaretini tfek atei ile delik deik etmilerdi. B vc buna benzer sahnelerin cephede cereyan ettii anlalyor. Yorulan, harpten bkan yalnz Trk askerleri deil, Rus askerleri dc ay ruh haletinde idiler. Trk ordusu hakikaten, 1917 ubat'nda ok kritik bir lalde idi. Derken Rusya'da ihtill oldu (27 ubat/ 11 Mart 1917). te bu Rus htilli Trkiye'nin Rusya karsnda yeni bir malubiyet ve belki de zlmesini nledi. 1917 ilkbaharnda veya yazn yaplacak olan bir Rus tarruzuna kar koyacak ne takat, ne dc kudret kalmt. Filistin, Suriye vc Irak cephelerindeki Trk kuvvetleri de tam bir ekili halinde idiler. 1917 yl Mat'nda btn Trk ordusunun mevcudu 400 bin kii tahmin edilmektedir. Bunlardan bir ksm stanbul vc Boazlarn

301

mdafaasna ayrlm, bir ksm Galiya'ya Ruslara kar savaa gnderilmi, kalan kuvvetler de Anadolu'daki Rus cephesinde ve Dou snrnda idiler. U yl sren harbin sebep olduu ekonomik sknt btn iddeti ile kendini gstermekte idi. Harbin bandanberi a- nakkaledeki byk kanl savalar ve mthi kayplar (l ve yaral 200 bin kii) hari, Trk ordularnn en ok savatklar ve zayiat verdikleri cephe Rus cephesi olmutu. 1916 yl yaz aylarnda btn Trk frkalarnn adedi 52 olup, bunun yars, yani 26 s Ruslara kar savamakta idi. 1915 yl Kasm'ndan 1917 yl Mart'na kadar Trk kayplar 400 bin kii olarak addedilmektedir. Sarkam'ta 75 bin, Erzurum ve dier sava sahalarnda 100 bin kadar kayp verildiine gre, Rus cephesindeki Trk kaybnn 200 bine yaklat sanlyor. Bunun 60-70 bini esir, kalan l ve yaral idi. Rus istils nnde dou illerinden batya g eden ahalinin says belli deildir. Fakat milyonlar getii muhakkaktr. Bir de Rus igali altndaki illerde Ermeni mezalimine urayan ve ldrlenlerin saysn ancak Allah bilir. Bu suretle Rusya ile sava Trkiye- ye ok byk can ve mal kayplarna sebebiyet vermi ve dou vilyetlerinin tamamiyle harap olmasna gtrmtr. Rus istils ve igali szn tam manasiyle Trkiye iin byk bir felket olmutur. Bundan trdr ki, "Rus-Moskof" ad, herbir Trk-Mslmann nazannda dehet saan bir mefhum olmu ve kalplerde derin yaralar amtr. Bu dehet, Trkiye'de eski Rus istillarnn brakt tesirler ve ac hatralarla, yl boyunca Trk-lslm ahali zerinde bir kbus gibi devam etmiti. 1917 yl Rus ihtilli tam vaktinde vu- kubulmu ve IAnadolu, dou illerinin maruz kald bunca felketlere dmekten kurtulmutu. Harp zamannda Rusya'nn stanbul ve Boazlar zerindeki emelleri ve ngilterenin muvafakati Ruslar t harbin bandan itibaren Alman cephesinde byk malubiyetlere uradlar. Bilhassa 26-30 Austos (1914) tarihlerinde DouPrusya'daki Tannenberg yannda Alman Generali Hindcnburg- un kumandasndaki Alman kuvvetleri Ruslar byk hezimetlere urattlar. Aym yln 6-15 Eyll tarihlerinde de Rus ordular "Mazurya Bataklklarnda imha edildiler. Bu Rus malubiyeti 1915 ylnda daha byk lde geliti ve Almanlar Rus Lehistan'n, Kurlnda ve Lit- vanya'y kmilen ele geirdiler. Byk Rus kaleleri olan Novo-

302

georgycvsk (Modlin) vc Brest-Litovsk Almanlar tarafndan igal edildi. Brest-Litovsk kalesi 25 Austos'ta (1915) Almanlarn eline dmt. Bu suretle harbin balamasndan bir yl sonra Rus asker kudreti Alman darbesi altnda ok byk kayplara uram, bir milyondan fazla esir Almanlarn eline dt gibi, l, yaral olarak da milyondan fazla zayiat verilmiti. stelik cephane, mhimmat ve silh noksanl kendini gstermi ve Rusya'nn yenilgiye urayaca belli olmutu. ayet Rusya, mttefikleri ngiltere ve Fransa tarafndan yardm grmezse, Rusya'nn daha da byk yenilgilere urayaca muhakkakt. Zaten harbin bandan itibaren Rus hkmeti mttefikleri nezdinde yardm talebinde bulunmaa balamt. Ancak Rusya'ya yardm imknlar az olduu gibi, ngiltere ve bilhassa Fransa kendiside iddetli bir Alman basks altnda bulunmakta ililer. Ruslarn, 1914 Austos ve Eyll'nde Dou Prusya'da maruz kaldklar byk malubiyetler, ngiltere ve Fransa'da endielere yol amt. Alman ordularnn Paris zerine yrdkleri bir srada, Ruslarn Dou Prusya'ya taarruzlarndan byk bir hafifleme uman Fransz vc ngiliz asker mahfilleri, bu mitlerinde yanlmlard. Bununla beraber, mehur Marne muharebesi srasnda (5-12 Eyll 1914) Almanlar, Rus basks altnda yine de iki kolordularn Batdan Douya gndermek mecburiyetinde kalmlard. Hindenburg kumandasndaki Alman kuvvetlerinin darbe arkasndan darbe ile Rus ordularn hrpalamalar sonunda, Rusya'da harbin gidiat hakknda phe uyanaca vc mitlerin krlaca ve belki de Almanya ile "ayr bir bar" akdetmek yoluna saplaca uzak bir ihtimal olmadndan, bu defa ngiliz hkmeti Ruslarn maneviyatn ykseltmek lzumuna kanaat getirmi ve bu hususta harekete geilmiti. Bunun en iyi aresi de harp sonunda "stanbul ve Boazlarn Rusya'ya braklaca hakknda teminat" olmasa bile, miderini arttracak szler sylenmesi olacakt. te bu maksatladr ki, ngiliz Hariciye nazr Lord Grey, Petrograd'daki ngiliz elisi Sir G. Buclanan'a 14 Kasm 1914 tarihli bir yaz ile, stanbul vc Boazlar meselesinin Rus isteklerine uygun bir ekilde halledileceine ait ngiliz hkmetinin grn Sazonov'a bildirmesi yolunda bir talimat gndermiti. 1 Bu talimat hakknda byk bir gizlilik muhafaza edilmiti. Rusya'nn zaten harbe girerken bu hedefleri gz nnde tuttuu biliniyordu ve bu Rus cmcl-

1 Sir G. Buchanan, My Mission to Russia and other Di/lomatic Memories (London 1923). vol. I. 225.

303

lerinin hibir gizli taraf yoktu. Sazonov bilhassa bu yoldaki gayretlerin n safnda duruyordu. Buchanan'n hkmetinden ald talimat, Sazonov'a nasl ve ne zaman ulatrd bilinmiyor; o her halde bunun iin msait bir frsat kolluyordu. Mamafih Sazonov'un az sonra bu yolda baz teebbslere balamas, her halde Buchanan'dan ald bilgiler zerine olmaldr. Bu kabilden olmak zere, Sazonov 8/21 Aralk 1914 tarihinde Rus bakumandanl erkn harbiye reisi General Yunukevi'e gnderdii ve "fevkalde gizlidir" diye iaretledii yazsnda Boazlar meselesini ele almt. Sazonov'a gre: Rusya'nn menfaatlan icab ve bu harpte maruz kald byk kayplar karsnda, harbin sonunda Rusya'nn behemehal her iki Boaz da (yani istanbul ve anakkale Boazlarm) ele geirmesi ve Akdeniz'e serbest k imknlarm salamas artt. 1 Sazonov, Rusya'nn Almanya ve Avusturya'ya kar muzaffer olsa dahi, bununla "ark Meselesi"ni arzu ettii gibi halledemiyecei fikrinde idi. Zira, Trkler ihtiyar olarak Boazlar brakmayacaklar ve buralar ele geirmek iin Rusya'nn kuvvet kullanmas icap edecekti, ite bu gibi mlhazalarla Sazonov, Bakumandanlktan, zaman kat' olarak tesbit edilmemekle beraber, bu yolda ne gibi asker hazrlklar yaplabileceini renmek istiyordu. Sazonov'un bu yazsna karlk Bakumandanlktan alnan cevapta: "Batdaki dmana (yani Almanya ve Avusturya) kar kat' bir zafer elde edilmeden, Boazlara kar herhangibir hareket d- nlemiyecei" merkezinde idi. 2 Batda netice alndktan sonradr ki, Bakumandanlk Boazlar meselesi ile megul olabilecekti. Eer bu mesele diplomatik yollarla halledilmezse, o zaman bunun iin ayr bir asker hareket dnlecekti; fakat bunun mahiyeti imdiden kestirilemezdi. Yani Rus Bakumandanl u anda (12/25 Aralk 1914) ancak Almanya'ya kar harp ii ile megul olmak istiyor, Boazlar meselesini ok sonraki bir mesele olarak telkki ediyordu. Fakat Sazonov baka trl dnyor ve bu meselenin imdiden "salam kaza balanmasn" arzu ediyordu. Bilhassa ngiltere ve Fransa'nn anakkale Boaz'n zorlamak maksadiyle harekete geecekleri haberi, Sazonov'u tel ve endieye sevketmiti. Petrograd- daki ingiliz elisi Sir G. Buchanan 7/20 Ocak 1915 tarihinde, ok gizli bir ekilde, "Rusya'nn Kafkaslardaki tazyikini hafifletmek ama-

1 MNO Ser. III. T. VI. s. 241 (vesika No. 675) 2 Ayn yerde, VII. . 1. s. 257 (vesika No. 196)

304

ciyle ngiltere ve Fransa'nn anakkale Boaz'n zorlamak zere Trkiye'ye kar bir deniz hareketine balayacaklarn" Sazonov'a bildirmiti. 1 Bu mnasebetle Ruslardan da gerekli hazrlklar yaplmas istenmiti. Rus hkmeti bu suretle Ocak aynn nc haftasnda (1915) ngiliz Nazr (Amirallik lordu) \Vinston Clurchill tarafndan ne srlen "anakkale harekt"na balayacan bu suretle renmi oldu. Bu harektn esas gayesini stanbul ve Boazlar'n ele geirilmesi tekil ettiinden, Rusya bakmndan bilhassa byk nemi haizdi. te bunun iindir ki, Rus hkmetinin derhal taleblerde bulunmas, Boazlar ile stanbul zerindeki haklarn ne srmesi ve ayn zamanda Rus umum efkrn da harekete geirmesi icap etmekte idi. Nitekim, 9 ubat (1915) tarihinde "Duma" (Parlamento) yeniden ald gn, "Boazlar ve stanbul" meselesi bahis konusu oldu. Rus banazr Goremkin'in "Trkiye ahvali" hakkndaki beyanat ve tehditleri mebuslar tarafndan alklarla karland. Goremkin bu beyanatnda: "stanbul surlarn ykayan deniz stnden Rusyann gelecei iin parlak afak skmek zere olduu"nu sylemi, yani stanbul ve Boazlarn muhakkak Rusya'nn eline deceini mjdelemek istemiti. Birok hatip de ayn mealde lf etmiler ve stanbul'un muhakkak Rusya'ya ait olmas lzm geldiini belirtmilerdi. Bilhassa Voronez mebusu Kovalevskiy bu mnasebetle ok ateli bir nutuk ekmi ve "Boazlar evimizin anahtardr" diyerek, Kadetler frkas ba Milkov'u teyit etmiti. ngiliz ve Fransz donanmasnn anakkale'ye kar hazrladklar hcum Rus Bakumandanlnda endie uyandrm ve Ruslar harekete geirmiti. Grandk Nikola, 1/14 ubat 1915 tarihinde Rus

1 MNO Ser III. t. VII. . 2. (vesika No 43): Naval action against Turkey in order to relieve Russia in the Caucasus... to force the passage of the Dardanelles. Burada Rusya'ya asker yardm ve malzeme yardm yaplmas bahsedilmiyor. Rus diplomatik (ve asker) yazarlar ngilizlerin 1915 Maysnda anakkale Boazna kar giritikleri deniz (ve az sonra) kara hareketlerinin srf Ruslardan nce Boazlar ele geirmek amacn gttn ne srmektedirler. nk, onlarn iddia ettiklerine gre, Rus taarruzlar Galiyada baar ile gelimekte ve Ruslarn Budapete'yi almalar ve Avusturya-Macaristan harp d ederek. Balkanlara stanbul istikametinde sarkacakalarn zannetmilerdi. Ayni vehile Rus Bakumandan vekili General Alekseyev, Mttefiklerin Selanie deil, tzmire kmalarn ve Doudan ilerleyerek Kus kuvvetleriyle birlemelerini teklif etmiti. Ruslarn bu teklifi de ngiliz ve Fransz askeri mahfillerce reddedilmitir. te btn bunlar, gya, ngiliz ve Franszlarn Rusyaya kar besledikleri kt niyetleri gstermektedir. E. Adamov, stanbul ve Boazhr, giri.

305

Banazr Goremkin'e gnderdii bir yazda, Hariciye nazr Sazonov'a daha nce gnderilen maddeleri tekrarladktan sonra, "Batl komularla (Almanya, Avusturya) hesap grldkten sonra (yani onlar malup edildikten sonra) ancak "Boazlar meselesi'nin ele alnabilecei, fakat daha evvel byk bir diplomatik faaliyetin yaplmas gerektiini, (ilerde) Boazlara doru yryecek bir Rus ordusunun hibir mkiltla karlamadan Bulgar limanlarndan birisine kmas icap edecei, ve bu ordunun ikmal ilerinin de Romanya demiryollar vastasiyle yaplmas gerekeceini" bildirilmiti. Grandk Nikola, meslenin ar Nikola II. ya anlatlm olduunu ve ar'n da "stanbul ve Boazlarn Rusya'nn elinde kalmas meselesinin grlmesi uygun olaca fikrini izhar ettiini" bildirmiti. Bunun zerine 8/21 ubat (1915) tarihinde Hariciye Nezaretinde, Sazonov'un bakanlnda "Boazlar meselesi" ile ilgili bir toplant yapld.' Buna: General Kuropatkin, eli Giers, yardmc Ne- ratov, baron illing, mstear Gulkievi ve Klemm, sekreterlerden bazs katldlar. General Kuropatkin, halihazrdaki durum ve harpten faydalanarak, Rusya'mn muhakkak bir surette istanbul ve Boazlar ele geirmesinin art olduunu beyan etti. Bu maksatla Rus kuvvetlerinin u yerleri igalleri lzm gelecekti: Enez-Midye hattnn istanbul Boaz ve anakkale Boazna kadar, Asya'da da Sakarya nehrine kadar ve Balkesir zerinden Midilli Krfezine kadar uzanan hat. Rumeli tarafnda atalca mstahkem hattna dayanlarak Boaza kadar birinci snf bir kale vcuda getirilmeli idi. Bu kalenin bir ksm da Bolayr mstahkem hattndan anakkaleye dayanacakt. Buralara konacak drt Rus kolordusu, Odessa'dki Rus asker hazrlklarn epey hafifletecekti. ayet, istanbul'un Rusya'ya ilhak ok byk glkler yaratacak olursa, o halde bu ehrin "serbest ehir" statsne konmas ve "serbest bir ticaret liman" (porto franco) haline getirilmesi icap edecekti. Eski istanbul elisi Giers, Kuropatkin'in bu teklifine itiraz etti, ve ehrin behemehal Rus idaresi altna konmasn istedi. Szn ksas bu toplantya katlanlar, stanbul ve Boazlarn yaknda Rusya'nn eline geeceine inanm gibiydiler. Ertesi gn, yani 9/22 ubat 1915 gn "Boazlar ve istanbul meselesi" Rus ba nazr Goremkinin riyasetinde yaplan bir "Husus istiare Meclisi"nde bahis konusu oldu. Bu mnasebetle Grandk Nikola'dan alnan (ve Sazonov'a yazlann ayn olan) yaz okundu ve

1 MNO Ser. III. t. VII. . 1. s. 305/6. (vesika No 232). baslmtr: Konslanliapol' i proliv, II, 126.

306

mzakere edileli, "ingiliz ve Fransz donanmasnn anakkale Boazn geip istanbul'a yaklatklar takdide ne olaca" meselesi grld. Bu meselenin Rus Bakumandanl kararghnda da hararetli konumalara yol at anlalyor; bunlar sansr dolaysiyle matbuata intikal ettirilmemiti. A.ncak "Siyas Masa" mdr Prens Kudaev'in mttefiklerin baarlar hakknda pek de nikbin olmad biliniyor. Prens Kudaev'e gre (mttefiklerin donanmalar Boaz zorlasalar bile) Trkler yle kolayca teslim olmayacaklar, mukavemet edeceklerdir, ingiltere ve Fransa da iktisad menfaatlar icab, Trklerle sulh yapacaklard. Kudaev, yazsna devamla: Hakikatlere gz yummak kadar fena birey yoktur; his ile deil, muhakeme (mantk ve akl) ile hareket edilmelidir. 10/23 ubat 1915 de gnderilen bu yaz u cmlelerle son bulmutu: "Bizim tarafmzdan (yani Rusya'nn) istanbul'un alnmas ise, hali hazrda ok msait d durum hasl olduu halde (yani harpte ngiltere ile mttefik olunduu cihetle), ne imdi ne de ok uzun zaman daha sonralar mmkn olmayacaktr; zira bunu yapmamza bizim (yani Ruslarn) ne manev ne de asker kudretimiz msait deildir".' Prens Kudaev, bu suretle Rusya'nn istanbul'u (ve Boazlar) ele geirmesine hibir imkn ve ihtimal olmadn aka ifade etmek istemiti. Onun bu szleri, tabiatiyle Sazonov ve onun gibi dnenler zerinde bir souk du tesiri yapmt. Yukarda anlatld vehile, Prens Kudaev, Trkiye ile "ayr bir bar akdi" grn ne srm ve dolaysiyle imdilik "Rusya'nn tarih gayeleri" inden (stanbul ve Boazlardan) vazgeilmesini tavsiye etmiti. O, bu yzden Rus Bakumandanlk masa efliinden uzaklatrlacaktr. Fakat Petrograd'daki diplomatik ve siyas mahfiller, Prens Kudaev'in fikrinde deillerdi; onlar istanbul ve Boazlarn mutlaka Rusya tarafndan alnmasn istiyorlar ve bu yolda gayret sarfediyor- lard. Sazonov bu siyasetin ba temsilcisi idi. ingilizlerin anakkaleye hareketleri balamas zerine Sevastopol'daki Rus donanmas da, 15/20 ubat 1915 tarihli bir emirle Boazlara hareket iin hazr bir duruma getirilmiti. Boazlarn ve stanbul'un tehdit edilmesi zerine, Sazonov, galiba Trkiye'nin hemen sulha talip olacan sanmt; yani Trklerin asla mukavemet edemiyecekleri zannedilmiti. Nitekim 15/28 ubat (1915) tarihli talimatla Paris ve Londra elilerine, bar akdinden nce Trklerden istenecek artlar bildirilmi ve yle sralanmt: 1. Alman gemilerinin teslimi, 2. Btn Alman zabitleri vc as-

1 MNO Ser. III. t. VII. . 1. ss 316-17 (vesika No 245).

307

kerterinin teslimi, 3. Boazlardaki toplarn teslimi. Ancak bundan sonra Trklerle mzakerelere balanmal idi.' Bu suretle, Sazonov'a gre: ngiliz ve Fransz donanmalarnn anakkale Boazn gemelerinden nce, "stanbul ve Boazlar meselesi"nin mttefikler ile belli bir ekile, formle balanmas artt; yoksa, belki de ge kalnm olacakt. Sazonov'un bu meseleyi, her halde en ge Mart balarnda ar Nikola'ya at ve ar' kendi grne katlmaa ikna ettii anlalyor. 3 Mart 1915 tarihinde, Petrograd'daki Fransz sefiri M. Paleologue tarafndan, sefirin yaveri General Laquiche, ar'a takdim edilirken, ar Nikola II., Fransz Generaline, "istanbul ve Boazlar" meselesini am ve buralarn muhakkak Rusya'nn elinde kalmas gerektiini sylemiti. 2 Bununla Rus hkmetinin mttefikleri nezdinde bir teebbse geecei anlalmt. Sazonov 19 ubat/4 Mart (1915) tarihinde ar Nikola II. ile bu meseleyi (bir daha) grm ve hareket tarz iin tasvibini almt. Nitekim ayn gn leden sonra, Sazonov Petrograd'daki ngiliz ve Fransz elilerini yanna davetle, birlikte bir "aide mdmoire" (muhra) tanzim etmiti. Bu muhtra ngiliz ve Fransz hkmetlerine tevdi edilecekti. Muhteviyat da u idi: "Harbin arz ettii gelimeler karsnda ar Nikola, Boazlar ve stanbul meselesinin Rusya'nn yzyllardan beri arzulad bir tarzda kat' olarak zlmesi gerektii fikrindedir. Eer istanbul ehri, istanbul Boaz ve Marmara sahilleri, Enez-Midye hatt Rusya'ya braklmayacak olursa, bu mesele halledilmi saylamaz. Ayn vehile stratejik mlhazalarla Asya ksmnda Sakarya nehrine kadar ve zmit Krfezine kadar uzanan saha ile Marmara denizindeki adalar ve mroz ve Bozca (Tenedos) adalar da Rusya imparatorluuna katlm olmaldr. Adlar geen btn bu yerlerde ingiltere ve Fransa'nn yksek menfaatleri Rusya tarafndan tamamiyle dikkat nazarna alnacaktr. Rus hkmeti mttefik hkmetleri tarafndan yukarda saylan isteklerin sempati ile karlanacan ummaktadr. Mttefik hkmetler, Osmanl mparatorluunun baka yerlerinde tatbikini tasarladklar pln

1 Ayn yerde vesika No 266. 2 M. Paleologue, La Russie des Tsars, II, 314 : La ville de Constantinople et la Thrace miridionale devront itre incorpor^es & mon empire.

308

lar ve talepleri hususunda, Rusya imparatorluk hkmeti tarafndan ancak bir destek grecektir; Mttefik hkmetler bu hususta tamamiyle emin olabilirler".1 Sazonov, bu suretle, eer ingiltere ve Fransa istanbul, Boazlar ve evrelerinin Rusya'ya braklmasna muvafakat edecek olurlarsa, Osmanl imparatorluunun br ksmlarnda istedikleri gibi hareket edebileceklerini, arzu ettikleri gibi paylaabileceklerini aka ifade etmi oluyordu. Bu suretle Rus hariciye nezareti tarafndan istanbul ve Boazlar meselesinin, Rusya'nn arzu ettii bir ekilde hallini temin iin ingiltere ve Fransa nezdinde harekete geilmiti. Bu muhtra Paris ve Londra Rus elileri tarafndan Hariciye nazrlarna verilmi ve bu suretle "muamele" balamt. Sazonov, ngiltere ve Fransa hkmetlerine gnderdii bu talepte, Rusya'nn muhakkak tatmin edilmesi gerektiini bildirmi, ayet bu olmazsa kendisinin istifa etmesi icap edecei ve yerine gelen yeni nazrn, " mparator sistemine" dnebilecei tehdidini de savur- mutu; yani Rusya'mn Almanya ve Avusturya ile "ayr bir bar" akdcdebileceini de ima etmiti. ngiliz ve Fransz hkmetleri dc anakkale Boazna kar giriecekleri muazzam bir deniz ve asker hareketten nce Rusya'nn bu isteklerine kar anlay gstermeleri artt. Mttefikler ile Rusya arasndaki balarda en kk bir geveklik olmamasna dikkat edilmeli idi. Yani "istanbul ve Boazlar" zerindeki Rus taleplerine hi olmazsa nazar olarak muvafakat etmek mecburiyeti hasl olmutu. Bu yaplmad takdirde Rusya'nn Almanya ile "ayr bar" akdi cihetine gitmesi de mmknd. Mttefikler, anakkale hareketinden Ruslar haberdar etmek ve imkn nisbetindc Ruslarla ibirlii yapmak istediklerini de belli etmilerdi. Bu kabilden olmak zere, 20 ubatMart (1915) te alnan bilgiye gre, ingiliz amirali anakkale Boazn gemeden drt gn nce, mttefikler donanmas ile birlikte harekete katlacak Rus harp gemisi "Askol'd" vastasiyle, Karadeniz Rus donanmas ile muhaberede bulunacak ve Rus donanmas da ona gre hemen istanbul Boaz'na doru alacakt.2 Rus erkn harbiyesince tanzim edilen bir plna gre: Mttefiklerin anakkale'de harekete balamalar zerine, istanbul'un

1 MNO Ser III. t. VII. . 1. ss 292/3. Franszcas: ConsUmlinople et Detrols , T. 1. pp. 175/76. (Bkz. Ekler) Documents on British Foreign Policy, 1919-1939 First series. Vol. IV, 635/6. 2 MNO Ser 111. t. VII. . 1. s. 394. (vesika No. 301

309

ve Boazlarn igali iin bir miktar Rus askeri de hazrlanacakt. Yani stanbul ve Boazlar, ngiliz, Fransz ve Rus kuvvetleri tarafndan birlikte igal edilecekti. anakkale Boaz ngilizler tarafndan tutulacana gre, Rus kuvvetleri de stanbul Boaz'nda, Rumeli yakasnda, Ortaky' ve Anadolu yakasnda da Kuzguncuk'a kadar olan yerleri igal edeceklerdi. stanbul ehri iinde de, Hali'in gney ksm, yani stanbul, Fener ve civar Rus askerlerinin elinde olacakt. Franszlar -Taksim, Beyolu, Galata, Hasky ve Adalar'; ngilizler de: skdar Kadky, Haydarpaa, Moda, Kartal' igal edeceklerdi. stanbul ve Boazlarn pek yaknda igal edileceine muhakkak nazar ile bakldndan, Rus kumandanlnca, demek ki byle bir pln hazrlanmt.1 Ruslar endie ettiren ancak bir husus vard: Yunan donanmas ve askerlerinin de anakkale hareketine itirakleri ve bunun sonunda stanbul'un igaline de Yunan kuvvetlerinin katlmas idi. stanbul'da 100 binden fazla Rum bulunduu ve Yunanllarn tedenberi "stanbul zerinde gzleri olduu" (yani Bizans ihya etmek hlyasna kapldklar) belli olduundan, Ruslar hibir vehile Yunanllarn bu ie karmasn arzu etmiyorlard. ngiliz hkmeti, nihayet Rusya'ya "Boazlar ve stanbul" hakknda teminat vermek zaman geldiine hkmetmi ve Lord Grey, 27 ubat/12 Mart (1915) tarihinde bu hususta Petersburg'daki ngiliz elisi Sir G. Buchanan'a bir talimat gndermiti. Bu talimat, Sazonov tarafndan tanzim edilen 4 Mart (19 ubat) tarihli muhtraya bir cevap mahiyetinde idi. Sir G. Buchanan tarafndan, Sazonov'a takdim edilen bu yazl teminat, ayn zamanda ngiliz hkmetinin "taahhd" mahiyetinde idi. 2 Bu ngiliz muhtrasnda btn Rus isteklerinin kabul edildii bildirilmiti. Yazda belirtildii zere: "stanbul ve Boazlar, bu harpteki kazanlarn en kymetlisi"olacakt. Yani ngiltere mttefiki Rusya'nn hatr iin byle kymetli bir paradan feragat ediyordu. ngiltere'nin arzusu, sadece stanbul'daki ngiliz ticaretine mkilt karlmamas merkezindeydi. Fransz elisi M. Paleologue da, Fransa'nn "stanbul ve Boazlar zerindeki Rus haklarn ve isteklerini" kabul edeceini Sazonov'a bildirdi. 3 Bu suretle mttefik hkmetler, nihayet Rusya'nn Istanbul-

1 Ayni y. s. 414/5 (vesika No. 320) 2 MNO Ser. III. t. VII. . l..s. 452/3 (vesika No. 352). Bkz. ekler. Documenls on British Foreign Policy, IV, 636-638. 3 M. Paleologue, La Russie des Tsars, II, 315.

310

Boazlar, Marmara Denizi, Gelibolu Yarmadas, Dou-Trakya (Enez-Midye hattna kadar) ve Asya ksmnda da Sakarya nehrine kadar zmit evresi ile mroz ve Bozca adalarnn Rusya'ya braklmasna muvafakat etmi bulunuyorlard. Bu muvafakat geri ngiliz elisinin sadece bir notas, "muhtras" eklinde vukubulmutu; yani bunun zerinde ngiliz hariciye nazr Lord Grey'in imzas dahi bulunmuyordu. Fakat bu ekil dahi Sazonov iin yeterli telkki edilmi ve bu "muhtra" yeter derecede bir teminat olarak kabul edilmiti. Bu olay Sazonov iin byk bir diplomatik baar mahiyetinde idi. "stanbul ve Boazlar meselesi"nde imdiye kadar Rusyaya kar en ok engel karan ve kar duran ingiltere, bu suretle nihayet bu hususta takib etmi olduu siyasetini terketmi vc Rusya'nn isteklerine boyun emiti. imdi sadecc, anakkale Boaznn zorlanmas ve istanbul ile Boaz'n ele geirilmesi ii kalmt. Fakat 18 Mart 1915 gn ingiliz ve Fransz donanmalarnn denedikleri anakkale Boaz'n geme teebbs, esiz Trk kahramanl karsnda tam bir baarszla urad ve bununla, ingilizlerin, Franszlarn ve bilhassa Ruslarn besledikleri gzel hlyalar ykld gitti. Gelibolu Yarmadas'na yaplan karma hareketleri ve Mustafa Kemal (Paa) tarafndan idare edilen esiz mdafaa harpleri ve nihayet mstevlilerin ekilip gitmeleri sonunda Ruslarn istanbul ve Boaz hlyalar bsbtn suya dt. Dier yandan, ingiltere ve Fransa, Trkiye'nin muhakkak malup olacan gz nnde tutarak kendi aralarnda, Osmanl memalikini "paylamak" iin bir anlama akdettiler. Sovyet-Rus yazarlarnn iddialarna gre, Musul vc Suriyen;n kuzey ksmlarnn Ruslarn eline gemesinden endie ederek ingilizler vc Franszlar Asya Trkiyesinin "paylalmas" hususunda alelacele bir anlama yapmlard.' 9 Mart 1916 tarihini tayan vc "Sykes-Pi- cot anlamas" diye bilinen bu ngiliz-Fransz anlamasnda, ingiltere ile Fransa'ya braklacak saha tesbit edildikten baka, birde Anadolu'da Rusya'nn hissesine decek yerler de belli edilmiti. u blgeler Rusya'ya braklacakt: Trabzon ve Bat istikametlerinde Karadeniz sahili boyunca bir miktar arzi: Erzurum, Bayezit, Van, Bitlis ve evreleri ile Krdistan'n bir ksm. Bu suretle, Dou-Anadolu'da Rus igali altna girecek olan saha tamamiyle Rusya'ya braklm olacakt, istanbul ve Boazlarn Rusya-

1 N. Korsun, Erzfum Skaya ekspedicya, M. 1934, s. 4/5.

311

ya braklaca hkm, 12 Mart 1915 deki "muhtra" ya gre yrrlkte kalyordu. Fransa hkmeti, 1917 yl banda bu hususu resm bir nota ile teyit etmek lzumunu hissetmiti.

Diplomatik kanallarla Rusya ahvali hakknda bilgiler Rusya'ya kar "harb"in balamasn mteakip, Rusya'daki ahval ve gelimeler hakknda en iyi istihbarat imkn, Trkiye'nin Stockholm elilii vastasiyle mmkn oluyordu, isve'in harbe girmeyii, Stockholm'n Rusya'ya yaknl bu imknlar fazlasiyle temine yarayordu. Vaka ilgili Rus makamlar, Almanya ve mttefiklerinin istihbarat ebekesinin, isve vastasiyle Rusya'da faaliyette bulunmasna kar birok tedbirler almlard. Fakat Stockholm, yine de Rusya hakknda haber almak iin en iyi bir merkezdi. Ayn zamanda isve gazetelerinde kan baz yazlarda da Rusya ahvaline ait bilgi verilmekte idi. Dolaysiyle isve'teki Trk elisinin Rusya ahvalini aydnlatacak yazlarnn stanbul'da ehemmiyeti kmsenemezdi. Bu sralarda Stockholm'de orta eli olarak Cevad Bey adh biri bulunuyordu. Kendisinin sradan bir diplomat olduu anlalyor. Cevad Bey 1916 yl bandan itibaren Rusya hakknda baz mhim bilgiler ulatrmakta idi. Bu kabilden olmak zere, Stockholm- den 2 Ocak 1916 tarihli bir yaz ile baz mhim bilgiler vermiti. Cevad Bey'in dediine gre bu bilgiler "yaknlarda Petersburg'dan dnen, "ayan itimat, mevsuk l-kelm" bir zattan almt. Bu zatn naklettikleri de mhim ve mteneffiz bir Rusyalnn verdii malumata dayanmt. Bildirildiine gre: Rusya'da kibarlar salonunda dahi, geen Kasm ve Aralk (1915) aylarndan beri harbin tahamml edilmez bir hal ald sylenmekte idi. -drt ay evvelkine nisbetle, sulh arzusu alm yrmt. 1 Petersburg'da umum efkr, harbin neticelerinden ok endie etmekte idi. Birok mahrumiyet ve sknt bagstermiti. Halihazrda Rusya'da harp dolaysiyle servet iktisap edenlerden baka, harbin devamn arzu eden kimse yoktur denirse mbalaa edilmi olmazd. Durumu ciddiyctlc tetkik eden herbir Rus harbin kendileri iin kaybedilmi olduu kanaatnda idi.

1 DA, H. U. Karton No. 123.

312

Ayn zatn anlattna gre: Rus hkmeti ile ahali arasnda bir gr birlii yoktu; ancak Almanya ve mttefiklerinin yenilmesini istemek babnda grler birleiyordu. Harpten sonra ngiltere'nin tesiriyle Rusya'da demokratik esaslarn tatbik edileceine inanlmak isteniyordu. Rusya'da iktisad hayat, bilhassa kmr azl, amele yokluu yznden, ok mkl bir durumda idi. Rvet alm yrmt; bilhassa zahire meselesi ok fena idi; rvet alan memur servet toplamakla meguld. imendfer nakliyat ve bilhassa vagonlarn bulunmas (yani ticaret iin) ancak rvetle mmkn olabiliyordu. Bilhassa hububat nakliyat rvetsiz olamayordu. Ve bu yzden byk ehirlere zahire gnderilemiyordu. Et, ya, gaz buhran balam ve pahallk alm yrmt. Nefyedilmek ve uzak yerlere srlmek korkusu ile, muhta ahaliden kimse ikyete cesaret edemiyordu. 1 Bu zatn syledikleri arasnda en mhim haber de u idi: "Petersburg'da icra edilen tevkifat oalmakta ve bir ihtill vukuundan endie edilmekte idi". 2 Bu suretle, Rusya'da bir "ihtill" olmas ihtimali Trk elilii vastasiyle stanbul'a hariciye nezaretine ulatrlm bulunuyordu. Mamafih, Alman istihbarat kanallar vastasiyle de stanbul'a Harbiye Nezaretine ve Enver Paa'ya Rusya ahvaline ait birok malumat verildii muhakkaktr. Bunlar vastasiyle Rusya'da ahvalin gn getike ciddiyet kesbettii renilmiti. Rusya'da durumun "ktden daha fenaya" doru gittii, Hariciye nazr Sazonov'un istifas ve yerine, saraya yaknl bilinen Strmerin tayin edildii retilmiti. Harbin balamasnda byk hissesi olan ve bilhassa ngiltere ile Fransa'ya ball ile tannan Rus hariciye nazr Sazonov 1916 yl Temmuz 20 lerinde istifa etmiti. Bu istifa, Rus hariciyesinin baarszlna dellet ettiinden, birok tefsire yol amt. 1915- 1916 da Rus ordular Alman cephesinde byk yenilgilere maruz kalmlar, Lehistan ve Baltk eyletlerinden byk bir ksm Alman igali altna dm, cephede bagsteren silh ve mhimmat sknts, Rus ordularmn durumunu gittike fenalatrmt. Zaten Rusyann iinde de, bata yiyecek olmak zere birok sknt ba- gstermi ve harbin Rusya iin bir felkete yol at gr yaygn bir hal almt. Bu durum karsnda ar'a yakn duran evrelerin, bilhassa arn kars Aleksandra Feodorovna ve birok tannm kimselerin, el altndan Almanya ile ayr bir bar akdini arzu ettikleri ayi

1 Ayni yerde 2 Yine.

313

as dolamakta idi. Sazonov'un istifas ve yerine Strmer'in tayini bu ayialar bsbtn arttrmt.1 Bu mnasebetle isve gazetelerinde birok yaz kt ve Cevad Bey de bunlardan lzumlu yerleri alarak, franszca tercmelerini istanbul'a gnderdi. Bu yazlara gre: Sazonov'un ekiliinin hakik sebepleri pek bilinmemekle beraber, u noktalar zerinde durulabilirdi: Evvel Sazonov Balkan siyasetinde baarl olmadndan tr, ikide bir muaheze edilmekte idi; bilhassa Bulgaristan'n Rusya'ya kar harbe girii Sazonov'un. mevkiini sarsm ve hatt azline ramak kalmt. Grandk Nikola (arn amcas) kendisini sevmedii cihetle, Sazonov saraydaki Grandk taraftarlarnn entrikalarna maruz kalyordu. Nihayet, yaknlarda Rusya ile Japonya arasnda akdedilen bir anlama, bir takm Rus ileri gelenleri tarafndan tasvip edilmemiti, nk onlarn fikrine gre, Sazonov Japonlara kar fazla msamahal davranmt. Son olarak da Sazonov, Fransz ve ingiliz emellerine pek ziyade hizmet etmesi dolaysiyle Rus muhafazakrlar gurubunu memnun etmemiti. Sazonov'un istifas ve yerine Strmer'in getirilmesi baz mahfillere gre, Rus hkmetinin Almanya ile ayr bir bar akdine yol aacan tahmin etmelerine ramen, isveli mahitler, bu iddialarn mevsimsiz olduu kanaatn- da idiler. Dier taraftan Cevad Bey'in yazdna gre: Almanya'nn Rusya ile ayr bir bar akdi iin gayret ettii tedenberi malmdu.2 Stockholm'deki Alman elisi Baron Kutzius bu hususta pek mitli idi; Sazonov'un istifasnn sulhun yaklamakta olduuna dellet ettiini sylemekte idi. Rusya'dan bu hususta teyit edici baz haberler de alnmt. Ruslar bara zorlayacak en mhim are, Cevad Bey'e gre, Almanlarn cephelerdeki byk baarlar olacakt. Mamafih, Cevad Bey'e gre: "Anadolu vilyetlerinden drt'nn Rus istils altnda bulunmas keyfiyeti, Trkiye'nin Rusya ile sulh esaslar hakknda anlamasna bir engel tekil edecekti ve hayli mkl olacakt".' Bu suretle 1916 balarndan itibaren, Rusya ile ayr bir bar akdi meselesi, diplomatik muhaberede mhim rol oynamakta idi. Berlin'deki Osmanl bykelisi Hakk Paa da, her halde, bu hususta

1 Almanya'nn 1915 yl iinde ve sonralar Rusya ile bir "ayr bar" akdi iin teebbse giritii ve bu maksadla trl vastalar kulland biliniyor. Bkz. storiya diplomatii, II. 292/3. 2 DlA H. U. Rusya, karton No. 123. 3 DA H. U. Rusya, karton No. 123. (Cevad Beyin mektubu, 3 Austos 1916).

314

stanbul'a gerekli bilgileri gndermekten geri durmamt. Fakat btn bu mitlere ramen Rus hkmet mahfilleri Almanya ile ayr bir bar akdine yanamadlar. Bilkis ar Nikola, 1916 yl Aralk aynda, Rus ordular bakumandan sfatyle gnderdii bir tamimle "Rusya'mn, Almanlar'm igal ettikleri sahadan tamamiyle ekilmeleri ve yaptklar zarar ve ziyan demelerine kadar, savaa devam edeceini" bildirmiti. 1 arn bu bildirisi, ayn zamanda o sralarda bar akdi iin Amerikan Cumhurbakan Wilson tarafndan giriilen teebbse bir cevap mahiyetinde idi. 2 Bu suretle 1916 yl sona erer ve byk olaylarla dolu olan 1917 yl girerken, Almanya ve mttefiklerinin Rusya ile bir "ayr bar" akdetmeleri imkn henz belirmi deildi. 1916 yl sonlarna doru, Stockholm vastasiyle gelen yazlardan, Rusya ahvaline ait birok mhim bilgi edinilmiti. Bunlar arasnda bilhassa, Rus devlet Duma'snn, (Parlamentosu) tannm Rus siyasetilerinin harbe ve bilhassa Trkiye'ye kar tutumlarn gsteren nutuklar ve beyanatlar da vard. Harp knca, Rus Dumas hkmet tarafndan ikide bir uzunca sren tatile gnderilmiti. ar hkmeti, harbin icab, gittike artan bir bask ile memleketi idare etmekte ve Duma'y kendisi iin tehlikeli addetmekte idi. 1916 yaznda hkmetin bana getirilen Trepov gibi reaksiyonerler, Duma 'daki "Kadet" (Merut-monarist) ve bilhassa "solcu", yani Es-Erve Sosyal-Demok- ratlar, Trudovik'ler ile daim bir elime halinde idiler. Rus ordularnn malubiyeti, ierde bagsteren yiyecek, iecek, giyecek skntlar, Rus hkmet makamlarnn ve bilhassa harbiye nezaretinin dirayetsizliklerini aa vurmutu. Btn bu hususlar "Duma" ak olduu zaman, uzun boylu mnakaalara sebebiyet veriyordu. Bu defa "Duma" yeniden 1916 Kasm balarnda toplantya arlmt. O sralarda Rus mahall idareleri (Zemstvo)nin umum bir toplants Moskova'da yaplacakt. Bu kongrede memleketin iinde bulunduu durum ve zahire sknts da bahis konusu olaca anlalnca, Dahiliye Nezareti bu kongreyi menetmiti. Bunun zerine gazete stunlarnda ve bilhassa "Duma"da hkmet tenkit edilmee baland. Bu kabilden olmak zere 16/29 Aralk (1916) tarihindeki "Duma" celsesinde "Kadet"lerin szcs ve ok tannm bir siyaset adam olan Milkov, krsden hkmeti ar szlerle tenkit

1 Rusa "Re" gazetesi, 17 dek. 1916; "The Times" gezetesi 13 Dec. 1916. 2 Bakan VVilson'un "zafersiz bar" teklifi tarafsz Devletler vastasiyle 21 Aralk 1916 (eski sti ile 8 Aralk) tarihiyle aklanmt.

315

etmiti. -Re" gazetesinin 17/30 Aralk (1916) tarihli nshasnda bu konumalar neredilmiti. Dier hatiplerden, az sonra ok mehur olacak, Kerenskiy de hkmeti tenkit etti; ayn vehile menevik (Sos- yal-Demokrat) Grc henkeli de hkmete veritirenler arasnda idi. Burada bizi ilgilendiren szler, Rusya'nn i durumunun, Milkov'un beyanatndaki "Rusya'mn 1905 de olduu gibi ok mhim olaylara gebe olduu" szleri idi. Milkov'a gre, Rusya'nn "stanbul ve Boazlar alabilmesi iin Rus milletinin yeni bir hamle yapmas artt. Yani Milkov, Rusya'nn stanbul ve Boazlar zerinde hakk olduunu iddia etmekte idi. Milkov'a gre, stanbul ve Boazlarn alnabilmesi iin Rus milletinin tam bir birlik halinde olmas gerekiyordu. Halbuki "solcu" hatipler, bata Grc henkeli olmak zere, Rusya'ya Boazlarn hi lzumu olmadn iddia etmiti. Bu suretle -Duma" da hkmetin hi de houna gitmiyen gr ve szler de sarfedilmekte idi. Dolaysiyle "Duma", Noel mnasebetiyle uzun bir tatile gnderilmi ve ancak durumun gittike vehamet kesbetmesi zerine, ubat ortalarnda yeniden oturuma arlmt.

316

1917 RUS UBAT VE EKM (OKTOBER) HTLLLER.

"Geici Hkmet" devrin de bar yoklamalar

1917 yl, 27 ubat (yeni takvime gre: 12 Mart) ta Petrograd'da patlak veren ve sr'atle Rusya'nn dier ehirlerine de yaylan "ihtille ait haberlerin, istanbul'a resm makamlara, bu olaydan birka gn sonra yetimi olduu muhakkaktr. Her halde Harbiye Nezareti, elindeki mevcut istihbarat imknlar ile ve bilhassa Almanya zerinden, telgraflarla Rusya'daki bu gelimelerden haberdar edilmiti. Ancak, asker sansr ve mlhazalar ile, bu haberlerin matbuata intikali iin bir mddet zaman gemiti. Az sonra grlecei vehile, istanbul matbuatnda "Rus ihtilli" hakknda ilk yazlar ancak 20 Mart tarihlerinde kmaa balamtr. Harp iinde Rusya'daki ahvale ait bilhassa Stockholm eliliinden, sefir Cevad Bey vastasiyle, bilgi alndm yukarda grmtk. Cevad Bey, Isve'liler veya tarafsz elilik mensuplar ile temaslar ve isve matbuat vastasiyle, Rusya ahvaline ait bilgi toplamaa almakta idi. Mamafih kendisinin bu hususta fazla bir baar veya beceriklilik gsterdii iddia edilemez. Bazen ok yaal tehisler koyduu da grlmektedir. Bu kabilden olmak zere, 1917 yh 27 Ocak tarihli, yani ihtillden be hafta nceki bir yazsnda, u satrlar okuyoruz: "Rusya'da dahil buhran hkm srmekle beraber, durum, dahil bir isyan olmayaca merkezindedir. nk: Liva-i isyan altnda toplanabilecekler cephe-i harpte veya cephe-i harp ve Sibirya'ya gnderilmekte olduklar gibi, ar ve hkmet-i mstebidesi ve ordusu ve Duma'daki muvafk ve muhalif frkalar da harbe devam etmek azmindedirler. Binaberin kat' bir hezimet-i askeriye gibi

V I I

317

fevklede bir hal vukubulmadka, Rusya'daki istibdad ve hrriyetin bugnk mcadelesinden komu dmanmzn an karib mttefiklerini terketmesi ihtimali bulunduu neticesini karmak hata olur".1 Mamafih, Rusya'da az bir zaman sonra ihtillin patlak vereceini, kimse kat'yetle kestirememiti. Vka, daha 1916 balarnda dahi, baz sve mahfillerinde ve Rusya'da, ihtillden bahsedenler olmutu; fakat bunun ne zaman olaca kat'yetle kestirilemiyordu. Nitekim "htill" sahasnda en byk "mtehasss" saylan Rus Bolevikleri lideri Lenin dahi, svire'de iken, 1917 ubat'nda Rusya'da bir ihtillin yaknda kacam tahmin edememiti. Ayn vehile, Londra- da kan mehur "Times" gazetesi dahi 1917 yl Ocak balarnda yaynlad "Rusya ve Harp" adl bir makalede, Rusya'da i buhrann iddetli olduunu kabul etmekle beraber, ar'n zafer kazanlncaya kadar harbedecei iddia edilmiti. Mamafih, tngiliz siyasetine, Rusya'da bir ihtillin asker zaafa gtrecei bilindiine gre, byle bir ihtillin temenni edilmedii de aikrd. Mamafih, Rusya'dan ubat balarna doru gelmee balayan malmata gre, Rusya'da durumun gittike kart ve ahalinin bilhassa arie ile ar'a kar dmanlk beslemekte olduu renilmiti. Cevad Bey, 28 ubat (gi7)ta, Hariciye Nazr Ahmed Nesim Bey'e gnderdii bir yazsnda, "Rusya'daki ahvalin karmak zere olduunu ve ngilizlerin tevikat ve tezviratlar ile cretleri ziyade- leen "Duma" meclisindeki hrriyetpervern ekseriyet kitlesi, hkmet ve idare-i mutlakaya kar tehdid miz bir vaziyet ald" haberinin Stockholm'e ulatn bildirmiti. 2 Mamafih, bu haber, sadece ubat sonlarnda toplantya arlan "Duma"da Milkov ve dier baz hatiplerin hkmeti iddetle tenkitlerinin ve bu mnasebetle gazetelerde kan yazlarn yanklarndan baka birey deildi. Rusya'da henz "htill" havas yoktu. Mamafih "lhtill"in patlak vermesinden sonra dahi, Stockholm'deki Trk elisinin buna ihtimal vermeyii, sve siyas mahfillerinde Rus ihtillinin hakikaten ni olarak patlak vermesinin bir srpriz tekil etmesi ile ilgilidir. Cevad Bey'den gelen 13 Mart (1917) tarihli ve 141 numaral telgrafta Rusya ahvali hakknda unlar yazl idi: "bu ayn (yani Mart'n) sekizinde ve onunda Petersburg'da itia zuhuruna, kuvay- askeriyenin ahali zerine silh istimal eylemesi ile, ktal vukubul- duuna, birok fabrikalarda "terk-i igal" (yani grev) iln edilmi

1 DA H. U. Rusya Karton No. 123. 2 DA H. U. Karton No. 123.

318

olduuna, dier byk Rus ehirlerinde de buna benzer vakalar tahad- ds ettiine, hlsa Rusya'da ihtill balam idiine dair Harparanda (RusNorve hududunda bir ehir) ehrinden mbalgakrane havadis varit olmutur. Ahiren, Rusya'da kesretle kar yap, mnakalt tavakkuf ettii cihetle, byk ehirlere zahire evki mmkn olmadndan, ahali ve bilhassa kadnlar sokaklarda mctemian tezallm vc ikyete tesadd etmi olduklarndan, silh istimali ile kargaalk bastrlmtr. Selhiycttar nahafilde hakikatin bu merkezde olduu ve vukuat mesture haddizatnda ehemmiyetle manidar addedilmekle beraber, vsi miktarda ve mrettep bir ihtill balangc olmad fikrinde bulunulduu maruzdur". 1 Halbuki Petograd'da balyan ve "ekmek fkdan" yznden yaplan halk birikintileri,kadn ve ocuk ynlar 27 ubat/12 Mart gn, asker birliklerin de halka katlmas ile, tam bir "htill" eklini almt. Rusya'da tam bir "htill" baladna ait ilk bilgi galiba 15 Mart (1917) ta Bern'den eli Fuad Bey'in telgraf ile alnmtr. Franszca yazlan bu telgrafta: Rus ajansnn bildirdiine gre, Petograd'da byk bir ihtill patlak vermiti. Btn nazrlar ve ar kendisi de hapiste idiler. "Duma" azalarndan Milkov da dahil, 12 kiiden ibaret "geici bir hkmet" kurulmutu. Petrograd garnizonu da bu hkmeti desteklemekte idi.2 Lahey'deki Trk elisi Nusret Bey'den de ayn mahiyette bir telgraf gelmi ve Petrograd garnizonunun 30 bin kii olduu bildirilmiti. Berlin bykelisi Hakk Paa'dan gelen ve 15 Mart 1917 tarihini tayan telgrafta unlar vard: "Bugnk istilbarat- mev- sukaya nazaran, Rusya'da ihtill kesb-i iddet etmee balamtr. Duma meclisi azasndan bir ksm, bata mebus Engelhard t olduu halde, bir "Hkmet-i ihtilliye" teekkl etmi ve bu ihtille 30 bin kadar da asker katlmtr. Yine Hakk Paa'nn bildirdiine gre: "Bu Rus ihtilli daha ziyade ngilizler tarafndan tertip edilmiti. nk ar ve yaknlar son zamanlarda Almanya ile anlamak meyli gstermi ve gya ngiltere de buna mani olmak iin ihtill hareketini krklemiti".3 Bu devir Osmanl diplomatlarndan en dirayetlisi olarak tannan Hakk Paa dahi bu hususta tamamiyle yanlm, daha dorusu, tek tarafl Alman istihbaratna fazla itimat etmiti. Patlak veren bu Rus ihtillinde ngiliz parma yoktu; Engelhardt

1 DtA H. L'. Rusya. Karlon No. 123. 2 Ayn yerde 3 Yine

319

adl bir mebus da bir "htill hkmeti" kurmu deildi. Mamafih, Viyana'daki Trk eliliinden gelen telgrafta da bu Rus ihtillinde "ngilizlerin byk rol olduu" belirtilmiti. Demek ki, o gnlerde Berlin ve Viyana'da umum gr bu merkezde idi. Bir de Rusya ile "Ayr bar"tan da bahsedilmee balanmt. Az sonra, Stockholm'den Rus ihtilline ait daha sarih ve geni bilgiler gelmee balad. Bu bilgiler daha ziyade sve matbuatna dayanmakta idi. Bu kabilden olmak zere, ngiliz ve Rus elilikleri ile yakn mnasebetlerde bulunduu bilinen sve sosyalistlerinin ba Branting tarafndan karlan "Social Demokraten" gazetesinin 19 Mart 1917 tarihli nshasnda "Rus htilali" adiyle Branting'in uzun bir makalesi kmt. Cevad Bey bu yazy franszcaya evirtmi ve stanbul'a gndermiti. Bununla galiba ilk defa, stanbul Hariciye nezaretinde ilgili kimseler Rus ihtilli hakknda etrafl bilgi edinmi oldular. Ayn zamanda Kopenhag'daki Trk elisinin, 20 Mart 1917 tarihli bir yazsnda, Rusya'da, ihtill hareketi sonunda, Rusya'nn "mnferit bir sulh" akdedecei gr de vard. Bu suretle, ihtillin ta bandan bir "ayr sulh akdi" gr ortaya atlmt. Byle bir sulhn Trkiye bakmndan bilhassa arzu edildii muhakkakt. Stockholm'den gelen haberler, Rus ihtillinin mtemadiyen genilediini gstermekte idi. Bu defa heidze adh birinin riyaseti altnda bir "Amele komitesi" kurulduu da bildirilmiti. Bu "Amele komitesi" haddizatnda Rus ihtillinde ok byk rol oynayacak olan ve hkimiyetin Boleviklere gemesinde en mhim mili tekil eden, mehur "Asker ve Amele Murahhaslar Sovyeti" idi. Cevad Bey'in, tabi byle bir komitenin mahiyetinden haberi yoktu. 1917 yl ubat 27 de (Mart 12 de) Petrograd'da patlak veren "Rus ihtilli"ne ait haberler stanbul matbuatnda hayli ge kt. Bu devrin en byk gazetelerinden olan "kdam", "Tasvir-i Efkr", "Vakit", ve "Tanin" de ancak Mart'n yirmilerine doru Rus ihtilli hakknda yazlar baslmakla beraber, Rusya olaylar hakknda doru drst malmat verilememiti. O sralarda Trkiye'de tatbik edilen asker sansr bir yandan, haberlerin Almanya ve Avusturya szgecinden gemesi te yandan, Petrograd'da vukubulan bu nemli hadiselerin stanbul'da lyk ile renilmesine engel tekil ediyordu. Fakat u cihet aikrd: Trkiye'nin "ebed dman" saylan arlk Rusyas bnyesinde muazzam bir atlak peyda olmutu; buna ait haberler de Trkiye'de herkeste, Rum ve Ermeniler hari, sonsuz bir sevin ve mit uyandrmt. Herkeste beliren mit: Harbin Trkiye

320

iin nisbeten kaypsz ve zararsz sona erdirilmesi, stanbul ve Boazlarn Ruslara kaptrlmyacann anlalmas idi. arlk Rusya'smn stanbul ve Boazlar zerinde hkimiyet iddias ve Trkiye'nin harbe ite buna mani olmak iin katlm olmas herkese bilinen bir hakikatti. Nitekim "Rus ihtilli"nin Trkiye iin nemi bu adan incelenmee ve bu konuda gazetelerde yazlar kmaa balad. Bilhassa Yunus Nadi Bey'in yazlar "Tasvir-i Efkr"da (veya o sralardaki adiyle: Tesvir-i Efkr'da) Rusya- daki olaylara hasredilen bamakaleleri birbirini takip etti. Bu yazlarda: "Rus htillinin mahiyeti" ve "Trkiye iin nemi", "Trkiye'nin arlk Rusyas tehlikesinden kurtulmas mitleri" belirtilmiti. Mamafih Yunus Nadi Bey'in bu baptaki tahminleri veya dileklerini tasdik edecek her hangi bir emare mevcut deildi. nk Petrograd'da teekkl eden "Geici hkmet"in tutumunda, eski hkmete nisbetle, her hangi bir deiiklik grlm deildi. Daha dorusu Rusya'da sr'atle birbirini takip eden olaylar hakknda stanbul'da doru drst haber alnamadndan, "Geici hkmet"in "bar ve harp" meselelerinde ne yapaca kestirilemi- yordu. Bununla beraber Babli mahfillerindeki hkim kanaata gre "kabul olunabilecek esaslar" dahilinde Rusya'daki yeni hkmet ayr bir bar akdine yanaabilecekti. Bu hususta Berlin'den ve Viya- na'dan alnan haberlere dayamld anlalmaktadr. Bilhassa Avusturya'nn Rusya ile hemen bir bar akdine istekli olduu da bilinmekte idi. Nitekim Avusturya banazr Kont Czernin Mart sonlarnda Berlin'e gitmi ve Alman Hariciyesi ile uzun boylu grmt. Sadrazam Talt Paa da, "Harp ve Bar" meselelerini ve birok dier problemleri dc grmek zere Berlin'e gitmeyi dnmekte idi. Drt gnden fazla Berlin'de kalamyaca iin Hakk Paa'nn Alman Hariciyesi ile imdiden temas etmesi ve hazrlk grmelerinde bulunmas icap ediyordu. Berlin'deki Trk elisi Hakk Paa'dan 6 Nisan 1917 tarihinde alnan telgrafta, bu hususta etrafl bilgi verilmiti. Alman hariciyesine gre: Rusyadaki ihtillin barn akdini abuklatraca muhakkakt. Fakat Rusya'da hal-i hazrda Milkov ve Gukov gibi devlet ricalinin tutumlar harbe iddetle devam olduundan, (Almanya'nn) fazla bir sulh temayln izhar etmesi mnasip dmeyecekti. Rus ahalisinin samimiyetle sulh istedii de muhakkakt. Bu durum karsnda Rus cephesinde tecavz hareketlerinde bulunmamak, ahalinin hkmet zerine tesirinin artmasn beklemek siyasetinin takibi

321

uygun olacakt. Berlin'de Avusturya hkmetinin sulha fazla tehalk gstermesi iyi karlanmam, dolaysiyle Talt Paa'nn "Tanin" muhabirine verdii beyanattaki itidali Almanlarca iyi karlanmt. Ruslar sulha talip olurlarsa, sulh akdi iin "mmkn mertebe uyuulmak cihetine gidilecei" muhakkakt. Fakat byle bir barn hangi artlarla yaplaca imdiden belli olmadndan, bu hususta hazrlklarda bulunmak da mmkn deildi. brahim Hakk Paa, bir mddet sonra, Almanya, Rusya, talya ve Fransa'daki i durum daha da aklanacandan bar imknlarnn artmas ihtimalinin kuvvet bulacan da kaydetmiti. Dolaysiyle Talt Paa'nn Berlin'e gelmesi ok iyi olacakt. Ancak bunun vaktini iyi semek icap ediyordu. Viyana'daki Trk elisi Hilmi Paa'dan alnan ve 15 Nisan 1917 tarihini tayan telgrafta, Avusturya hariciyesinin "Rusya ile ayr barn" nisbeten yakn olduu Milkov ve Gukov'larm yaknda hkmetten ekilecekleri ve dolaysiyle Rusya'da sosyalist basknn artaca ve askerler arasnda zlme hareketinin artt cihetle, artk harbin fazla devam edemiyeceine inanlmakta idi. Mamafih Hilmi Paa btn bu nikbin grlere pek ihtimal vermiyordu. Mamafih Nisan aynda (1917) Rus ihtilli hakknda stanbul'da daha geni haber almak mmkn olmutu. Gazetelerde Rusya olaylar hakknda tafsiltl yazlar karken, yeni adlar ve yeni tabirlere de rastlanmakta idi. Bunlar arasnda : "Lenin" ad ve "Rus Amele ve Asker Cemiyeti" gibileri de vard. Lenin ad ilk defa "Tasvir-i Efkr"- de 18 Nisan 1333 (1917) tarihinde zikredilmiti. svire'den Almanya zerinden Rusya'ya dnen 30 Rus ihtillcisi arasnda Lenin ve Zi- novyev'lerin bulunduklar haberi verilmiti. Ayn gazetenin 19 Nisan tarihli nshasnda "Lenin'in sve'teki Sosyalistlerle grmesi"nden bahsedilmekte idi.1 Yunus Nadi Bey, "Tasvir-i Efkr" m 18 Nisan (1917) tarihindeki saysnda "Yeni Rusya'da Amele ve Hkmet" adiyle bir bamakale neretmek suretiyle Rus ihtillinin en nemli konusuna dokunmutu. Ona gre: Amele, Rusya'da hkim duruma gelmee balamt; dolaysiyle Rusya'nn bundan byle arazi ilhakn istememesi icap edecekti. Bu temenni haddi zatnda her Trkn arzu ettii ve "Rus lhtilli"nden en ok bekledii bir eydi. Demek ki, Rusya'da

1 (Stockholm elisi) Cevad beyin 15 Nisan 1917 tarih ve 248 numaral telgraf Hariciye nazr Ahmed Nesimi beye gnderilen bu telgrafta, Cevad Bey, Lenin'in 30 kadar Rus sosyalisti ile (ki doru idi, hepsi Lenin ile 32 kii idiler) svire'den Almanya zerinden geldikleri ve Petrograd'a gittikleri anlatlm, ve Lenin'in "bar akdi" taraftar olduu belirtilmiti.

322

beliren "duruma amelenin hkim olmaa balamas cereyan" Trkiye iin faydal bir hareket olacakt. Nitekim az sonra, Kopenhag yolu ile Rusya'dan gelen bir ajans haberinde Yunus Nadi Bey'in bu grlerini teyit eder baz esaslar belirmiti. Lenin, hkikaten, " Nisan tezi" adiyle bilinen grlerini Petrograd'daki bir toplantda aklarken, "Rusya'nn herhangi bir arazi talebinde bulunmamas gerektiini" de beyan etmiti. O sralarda Petrograd'da ve ummiyetle herbir ehir ve kasabada mitingler tertip edilmekte, "htill ve lnkilb"a ait nutuklar ekilmekte idi. Ayn zamanda ihtillci unsurlar da tekiltlanmaa balamlard. Bu tekiltlar arasnda en nemlisi, daha ihtillin birinci gn Petrograd'daki garnizon ve amele mmessillerinden meydana getirilen "Asker ve Amele Mmessilleri Sovyeti" (uras) idi. Yine ihtillin ta bandan itibaren "Geici Hkmet" ile yan yana icray faaliyette bulunan ve kendi bana bir hkmet olan bu "Sovyetler" (ura)in Rus ihtillindeki rol gittike nem kazanmakta idi. Bilhassa asker, amele ve ihtillci aydnlar ite bu "Sovyetler" in tesir ve nfuzu altnda idiler. Mamafih bu "Sovyetler"in byk ounluu "Menevik'lerden teekkl etmekte, banda Lenin'in durduu "Bolevikler" ise kk bir aznlkta idiler. Fakat bu kk aznlk, iinde iddetli bir disiplin sren tekilt, Lenin'in ne yapmak istediini ve bilhassa belli bir gaye zerinde kudretini teksif etmesini bilmesi sayesinde, geni amele kitlesi ve ihtillci aydnlar iin cazip bir hale gelmi ve bu partinin yeleri sr'atle artmak yolunu tutmutu. Rus ihtillinin ilk gnlerinden itibaren "Amele ve Asker Sovyetleri" ad sk sk gemekte idi; az sonra bu tabir d memleketler matbuatnda da yer almaa balad ve az sonra Trk gazetelerine de girdi. Bu tabir ilk defa yine "Tasvir-i Efkr" gazetesinde kullanld (4 Mays 1917) (Kopenhag vastasiyle alnan bir ajans haberine istinaden). "Lenin ve Asker Amele Cemiyeti" bal ile kan bir yazda, Yunus Nadi Bey, Lenin'in Rus askeri ve amelesi zerindeki gittike artan nfuzundan bahsetmiti. Bundan byle Lenin'in ad ve "Asker-Amele Cemiyeti" tabirine Trk matbuatnda sk sk rastlanacaktr. Bu cemiyetin ileri srd grlerin Trkiye iin faydalar olaca kanaati yerlemee balamt. Yine Yunus Nadi Bey tarafndan "Tasvir-i Efkr"da (19 Mays 1917) yazlan "Rusya Buhran inde" balkl bir makalede Rus htillinin kmaza girdii anlatldktan sonra, u neticeye varl-

323

initi: "Mamafih amele ve asker cemiyetinin siyaseti galip ve nafiz olmakla devam edecek gibi grnyor." Bu tehis tam o aylar iin isabetli olmamakla beraber, sonralar iin doru idi. Daha dorusu: "Amele ve Asker Cemiyeti" siyasetinin Trkiye iin zararsz olaca tahmin edildiinden, bu cemiyetin, yani Sovyetlerin galebesi stanbul'da arzu edilmekte idi. nk, Milkov (d ileri vekili) ve Gu- kov (harbiye vekili) tarafndan mkerreren ne srlen "Zafere kadar sava" sloganlan ve Boazlarn Rusya'ya ait olmas gerektii iddias karsnda Babli'nin, "Geici Rus Hkmet"ine kar sempati beslemesine imkn yoktu. stanbul gazetelerinde nihayet "Bolevik" tabiri de kullanlmaa baland; buna ilk defa, galiba yine "Tasvir-i Efkr" gazetesinde rastlyoruz. 3 Temmuz 1917 tarihli saysnda Rusya ahvali hakknda malmat verilirken, yle bir tabir gemiti: "Lenin taraftarlar beyannamesi". Birka gn mukaddem telgrafnamelerin Petersburg'dan ald malmata nazaran "Boleviki"lerin (Boleviki- Bolevik'in cemidir) byk nmayilerde bulunduklarn ve hkmet-i muvakkatenin bu nmayilere kar istimal-i cebre mecbur kalm olduunu ihbar etmilerdi. Bu nmayiler az sonra Petrograd'da 1917 Temmuz'unda bukubulan "Bolevik ayaklanmas"nn ilk tezahr idi. Boleviklerin ilk kprdamalar Kerenskiy hkmeti tarafndan zor kullanlarak bastnlm ve Lenin kendisi de, tevkif edilmekten kurtulmak iin, gizlenmek mecburiyetinde kalmt. Btn bu olaylar mnasebetiyle stanbul gazetelerinde "Bolevik" tabirine rastlamak mmkn oluyordu. Kerenskiy'nin harbi devam ettirmek isteyii Rus halk tarafndan iyi karlanmamt; herkes harbin bir an evvel bitmesini istiyordu. 30 Haziran11 Temmuz tarihlerinde Avusturya cephesine kar yaplan General Brussilov kumandasndaki taarruz teebbs, birka gn baardan sonra, durdurulmu ve Ruslarn yenilgisi ile bitmiti. Bu durum karsnda harbe isteksizlik bsbtn artmt. Kerenskiy'nin emri ile Rus ordusunda gerekletirilen "demokratlatrma" hareketi de Rus ordusunda disiplinin bsbtn azalmasna yol amt. Btn bunlardan Lenin ve arkadalar azam derecede faydalanarak askerleri ve halk kazanmak imknn bulmulard. Bu defa General Kornilov tarafndan aksi- ihtillci ayaklanma (9-14 Eyll 1917) hareketi Kerenskiy'yi Boleviklerin kucana atm ve Boleviklere kar kullanlan btn yasaklar kaldrlmt. Lenin yeniden ihtillci ve kkrtc faaliyetlerini yapmak imknn bulmutu. "Geici Hkmet" o zaman Rusya'da hkm sren

324

artlan hi nazar itibare almadan, bir taraftan "zafere kadar sava" ve dier yandan "toprak meselesinin ancak "Kurucu Meclis tarafndan halli" parollarna sadk kalmt. Buna karlk sol Es-Er'ler ve bilhassa Bolevikler "derhal barn akdi ve harbe son verilmesi" ve "topran derhal kyllere datlmas" gibi sloganlarla propagandalar yapmakta ve halk kitlelerini kazanmakta idiler. Rus askeri, amelesi, kyls tabiatyle bu sosyalist sloganlar benimsiyorlar ve bunlarn tatbikini talep eden partileri desteklemee hazrdlar. Bolevik tahrikilerin tesiriyle zaten Rus ordusu artk tam bir zlme halinde idi. Askerler kitle halinde cepheyi brakp, silhlar ellerinde evlerine dnmekte idiler. Kyller de etraftaki byk iftliklerin arazisini kendiliklerinden zaptetmee balamlard. Btn bu olaylar Boleviklerin gittike oalmalar ve nfuz kazanmalarna yol at. Nitekim Eyll sonlarnda Petrograd "Sovyeti"nde ounluk artk Bolevik partisinde idi; dolaysiyle Petrograd'daki "Asker, Amele ve Kyller Sovyeti" "Geici Hkmeti" tamamiyle glgede brakacak bir hale gelmiti. "Sovyet" szne Trk matbuatnda ilk defa yine "Tesvir-i Efkr" stunlarnda rastlanmaktadr. Bu gazetenin 28 Eyll (1917) tarihli saysnda: "Sovyet Nihayet Sulh Yapacak m?" baln tayan yazda: "Sovyet"in yani "Rus Amele ve Asker Cemiyeti"nin sulha doru temaylt kesb-i kat'yet ediyor" denmi, Lenin ve etrafndakilerin sulhu siyasetleri belirtilmek istenmiti. "Geici Hkmet"in "Harpi Siyaseti", Milkov ve Gukov'larn "stanbul ve Boazlar istemekte" srarlar ve Kafkas cephesinde Rus keif hareketlerinin devam ettirilmesi karsnda, Trk matbuatnn, "Sovyet"in bu bar siyasetini memnuniyetle karlamas gayet tabi idi. Lenin tarafndan vaktiyle iln edilen "ilhaksz ve tazminatsz bar" parols en ok Trkiye'nin iine yaryacak.

"Bolevik" htillinden sonraki gelimeler Lenin'in idare ettii Komnist-Bolevik Partisi, 25 Ekim / 7 Kasm 1917 tarihlerinde Petrograd'da yaptklar bir hkmet darbesi ile "Geici Hkmet"i (Kerenskiy'yi) devirerek iktidar ele geirdi. Birka gn iinde, bata Moskova olmak zere, Rusya'nn belli- bal ehirlerinde devlet idaresi Boleviklerin eline geti. Bunu mteakip Rusya'nn her tarafnda Sovyetler (uralar) sistemine dayanan,

325

"Komnist (Bolevik) Partisi"nin tahakkm altnda bir rejim kurulmaa baland.1 Bu sistemin en yksek organ, banda Lenin'in durduu "Halk Komiserleri Sovyeti" idi (Sovnarkom). Rus Komnist Partisi'nin esas gayesi "dnya ihtilli" yapmakt; Rusya'daki Sovyet rejimi bunun iin ancak bir basamak roln oynayacakt. Nitekim mahiyeti itibariyle btn dnyay altst edecek olan bu "Oktober htilli" hakkndaki haberler, nisbeten ksa bir zaman iinde stanbul'a dahi ulat. Rusya'da bir "Bolevik htilli" vukubulacana ait ilk kat' bilgiler Stockholm'deki maslhatgzar Esat Bey tarafndan verilmiti. 3 Kasm (1917) tarihli uzun bir yazsnda Esat Bey unlar bildirmiti: "Boleviklerin kudret ve nfuzlar gittike tezayt etmekte olup, mevki-i iktidara gelmeleri muhtemel bulunduunu muhtelif menabiden istihsal eylediim malumata atfen arzeylemi idim" dedikten sonra, Boleviklerin iktidara geldikleri takdirde takip edecekleri siyaseti bildirmiti; "tazminatsz ve ilhaksz sulhun" bata geldii bilhassa belirtilmiti.2 Dier yandan Kopenhag eliliinden gelen (elilii idareye memur Safa Bey tarafndan) yazlar, Boleviklerin iktidara iki ay iinde geleceklerini bildirmiti. Safa Bey'in, 7 Kasm (1917) tarihinde yollad ve "Danimarka hkmetinde mhim bir mevki igal eden vkf bir zattan ald malumata" gre: "Kerenskiy'nin durumu gnden gne fenalayor. Aleb-i ihtimal iki aya kadar Maksimalistler (yani Bolevikler) ile sair ifratpervernn frka saireye galebe ve tahakkm ederek, memlekette vaktiyle Fransa htilli kebirinde Jakobinler tarafndan icra edilen mezalim (terreur) nezire olarak hunzirane ve mstebitane bir idare tesis eylemeleri kaviyyen memuldr. Muhafazakrlar tarafndan bir aksilamel icras varid-i hatr olmakta ise de bunun ihtimali pek cz' ve her halde ahd- karibde hemen muhaldir. Rusya'nn bugnk hali cidden vahimdir." denmiti. 3 Safa Bey, ancak "Bolevik lhtilli"ni iki- ay sonraya koymakla yanlmtr; dier yandan bu rejim hakkndaki tehisi ok isa-

1 Rus-Bolevik ihtilline ait Rusa ve dier dillerde pek ok eser yazlmtr. ngilizce olarak u iki kitab zikretmekle yetineceiz: VVilliam H. Chamberlain, The Rus- sian Revo/ulion, 1917-1921. 2 vols. New York 1935 (yeni tab' : 1952); Edvard H. Carr, A Hislory of Soiel Russia, vols 1-6. London 1950-60. (1917-1926 yllar ihtiva etmektedir), III, cildi: The Bolshevik Revolution. 2 DA H. U. Rusya, Karton No. 124 (Stockholm 3 Kasn 1917, No 555/762.) 3 Ayni yerde.

326

hetli olmu ve Rusya'da bir "terreur" (dehet) rejiminin kurulacan ok nceden belirtmitir. Rusya'da "Bolevik htilli"nin yapldna ait, galiba ilk resm haber, Stockholm eliliinden, maslahatgzar Esat Bey'den gelmitir ve yledir: "Stockholm, 8 Novembre 1917 No 769. Lds prdvisions contenues dans mes divers rapports et teldgrammes dont
i DA H. U. Rusya, Karton No. 125. (ifre kalemi, 10 Kasm 1917, No. 2289.) I Dokunenly mtjiify poliliki SSSR (Sovyetler Birlii d siyasetine ait vesikalar) (ksaltmas DYP. Cilt I. (Moskva 1957), vesika No 2 (ss II 14;.

327

cazip gelmekte idi. Birok cephcde malup olan, ordusu tamamiyle ypranan ve byk ekonomik skntlara maruz kalan Trkiye'de harbin sonu ve barn akdi sabrszlkla beklenmekte idi. Tabiatiyle herkes Trkiye'nin arazi kaybetmeden ve harp tazminat demeden bu byk badireden kurtulmasn istiyordu. ngiltere ve Fransa'nn (ve ayet malup durumda olmasayd Rusya'nn da) Trkiye'ye ok ar artlar kabul ettirmek isteyeceklerinden kimse phe etmiyordu. Halbuki bu defa Rusya'dan ykselen "ilhaksz ve tazminatsz bar" teklifi, Trkiye'de sonsuz bir memnuniyet uyandrd. Bu gr hemen matbuatta yanklar yapt. Yunus Nadi Bey tarafndan "Tesvir-i Efkr" gazetesinin i o Kasm 1917 tarihli saysnda "Bolevik htilli" ad ile bir yaz kt ve Rusya'da mfrit sulhperverlerin mevkii iktidara geldikleri belirtildi. Lenin tarafndan teklif edilen "derhal barn akdi" parols, Yunus Nadi Bey tarafndan tamamiyle tasvip edilmekte idi. Yine ayn yazarn kaleminden kan ve "Sulh emelinin galebesi" adn tayan bayazda tasvipkr cmlelerle unlar ifade edilmiti: "nklp Rus Demokrasisi kanlar, ateler iinde, dahil ve haric frtnalar arasnda, daha bidayet-i ihtillde makul ve mutedil programn iln etti". Tesvir-i Efkr"da (12 Kasm 1917) yine Yunus Nadi Bey'in yazd "Rus htillinde Tekml" adh bamakalede, Lenin'in bar prensipleri uzun uzadya vld. Bu suretle "Oktober hti- lli"nin galebesinden birka gn sonra, stanbul gazetelerinin belli bal yazarlar, bu ihtilli benimsemiler ve Bolevik idaresinin kurucusu Lenin'in bar icraatn sempati ile karlamlard. Mesele, tabi ideolojik deil, tamamiyle siyas idi; nk Lenin "bir an evvel bar akdini" talep ediyordu. Hkmet mahfillerince bu hususta herhangi bir beyanat yaplmamakla beraber, ilgili kiilerin Rusya'dan ykselen bu gibi sesleri dikkatle takip ettikleri muhakkakt. Sovyet hkmetinin, Rusya'nn arlk devrinde mttefikleriyle (ngiltere ve Fransa ile) akdettii "gizli diplomatik anlamalar"n yaynlanacan iln etmesi ve hakikaten bunlar "Sar Kitap" adiyle nere balamas, ngiltere ve Fransa'da olduu gibi Trkiye'de de byk bir heyecan yaratmt.' Rus ihtillci hkmetinin, hakikaten

1 Bu anlamalar, Lev Trotskiy'nin nezaretinde "Izvestia" gazetesinde baslmaya baland. 11/24 Kasm 1917 tarihli nshada "Trkiye"ye ait ksmlar kmt. Bunlar, Stockholm'de Franszcaya evrilmi ve stanbul'a, Hariciye nezaretine gnderilmiti. Bu suretle stanbul'da ilgili makamlar bunlardan haberdar olmulard. Sonralar Sovyet makamlar bu vesikalar, E. Adamov'un giri ile, ayr kitap halinde nerettiler; ok gemeden bunlarn Franszcas da basld. Hseyin Rahmi Bey tarafndan "Anadolunun taksimi" adiyle Trke tercmesi de kt (stanbul 1926).

328

Trkiye'ye kar hayrhah bir hkmet olduu ve gtt siyasetin arlk devrinden tamamiyle ayrld grlmee balamt. Dolaysiyle Rus ihtilli ve liderlerine kar Trkiye'de merak gn getike artmakta idi. Bilhassa bu ihtillin ba olan Lenin'e ait yazlar dikkatle okunmakta idi. "Vakit" te (12 Aralk), sve ihtillcilerinden Sigvard Johnson'un Lenin ile mlkat hakknda uzun bir yaz kt. Yine ayn gazetede (17 Aralk 1917) "Bolevikler ve Lenin" adn tayan baka bir yazda, Bolevikliin mahiyeti ve bunun liderlerinden bahsedildi. Bu mnasebetle verilen bilgiler hakikati ifadeden uzak olmakla beraber, bunlar Trk okuyucular iin cazip gelmiti. Lenin, artk Trk matbuatnn yabancs deildi. Yunus Nadi Bey'in "Boleviklie" "Lenin"e ve Rus htilline ait yazlar birbirini takip etmekte idi. "Tasvir-i Efkr"n 20 Aralk 1917 tarihli saysnda, birinci sahifede, "Lenin ile mlkat" adh uzun bir yazda, ilk defa Lenin'e ait tafsilt ilk elden verilmiti. Bu mnasebetle unlar yazlmt: "Darlmuallimin-i Aliyeden olup, svire'de bulunduu mddete Lenin ile birka kere mlkat eden Aziz Bey'den alnan malumat: Yusuf Akura Bey'le beraber, 1916 senesi Haziran'nda Lozan'da in'ikad eden milel-i mahkme kongresinde bulunuyorduk. Orada baz Rus sosyalistleri ile tantk. Bunlardan Zifeld (?) isminde gen bir adam bizi Lenin ile grtrmee vasta oldu. Zrich'te grtrdler, Lenin'in oturduu kk ve sade bir otelde, Lenin'in st-ba temizdi (ekseri Rus sosyalistlerininki gibi, pis, pejmrde deildi); Parisli gibi Franszca konuuyor ve ok iyi bir tesir yapyordu." "Tesvir-i Efkr" n 24 Aralk 1917 tarihli saysnda, ilk sahifede, Lenin'in resmi ilk defa Trkiye'de baslm bulunuyordu. Viyana'dan suret-i mahsusada "Tasvir-i Efkr" iin getirildii bildirilen bu resmin altndaki yazda: "Lenin'in hakik resmi" dendikten sonra, unlar vard: "Btn dnyada bir inkilb- azm vcuda getirecek derecede efkr- necibe ve insaniyetperverne sahibi olan Rus Ahali Komiserleri reisi Lenin'in hakik resmi." Lenin'in bu tarzdaki tavsifi, o tarihlerde stanbul aydn evrelerinde Bolevizmin hakikaten insan mahiyet tadna inanldn gsterir. Sovyet Hkmeti tarafndan neredilen beyanat ve "dekret"- lerde, yalnz derhal barn akdi deil, ayn zamanda "Rusya'da yaayan milletlerin haklar"ndan da bahsedilmekte idi. 2 (15) Kasm 1917 tarihini tayan byle bir "beyanname" 1 (declaration) de: Rusya'da yayan milletlerin (yani o arada 20 milyon Trk-lslm

1 DVP vol. I. vesika 3. (ss 14-15).

329

ahalinin de) bundan byle "kendi mukadderatlarn kendilerinin tayinde tamamiyle hr olacaklar ve isterlerse, hatt Rusya'dan bsbtn ayrlabilecekleri" de iln edilmiti. Cugavili (Stalin) ve Lenin tarafndan imzalanan bu beyannameye gre Rusya'daki milletler, arlk Rusya'snn bir trl halledemedii "milletler problemi"ni bir rpda zm oluyordu. Yani ahalinin yarsndan fazlasn tekil eden "gayr-i Rus" milletlere "hrriyet" ve hatt "istikll" hakk tannm oluyordu. Bu beyanname ile ilgili olarak "Tasvir-i Efkr" da (24 Arahk 1917) bir harita konmu ve mezkr prensibe gre Rusya mparatorluunun nasl paralanabilecei dahi gsterilmiti. Lenin ve Stalin tarafndan imzalanan bu "deklrasyon" tatbik edildii takdirde, "Tasvir-i Efkr"n yazarlarna gre, tabiatiyle Rus arl lsndeki bir devletten eser kalmayacakt; Trkistan ve Kafkaslarda ayr Trk- lslm devletleri kurulabilecekti; Karadeniz'in kuzeyinde de mstakil bir Ukrayna teekkl edecekti. Byle bir siyas manzume Trkiye- nin gvenlii ve istikbali bakmndan, phesiz, en ok arzu edilen bir eydi. Yunus Nadi Bey de, Lenin'in hakikaten byle bir "paralanmay" dilediini sanm olmaldr ki, Bolevik liderinin bu yoldaki grlerini Trk okuyucularna mjdelemek istemiti. Halbuki ne Lenin ve ne de Stalin, hibir zaman, Rusya'daki "milletlere" hakik bir "hrriyet" ve "istikll" tanmak ve bunun neticesinde Rusya'y paralamak niyetinde deildiler. "Milletlerin hakk Deklrasyonu"nun da, tpk "Bar dekreti" gibi, tamamiyle siyas mahiyette olup, srf propaganda maksadiyle kaleme alnm vesikalardan biri olduunu, sonraki gelimeler aka gstermitir. Mamafih bu sralarda, Bole- vizmin mahiyeti hi bilinmedii cihetle, Yunus Nadi Bey'in ve dier Trk gazetecilerinin Lenin hakknda koyduklar tehiste yanlmalar msamaha ile karlanmaldr. Lenin'in "Bar dekreti"nden az sonra, Sovyet Hkmeti Almanya ile harbi sona erdirmek iin mzakerelere girimek yollarn aramaa balad. lerde grlecei zere, Arahk ay sonunda Almanya ile Rusya arasnda "mtareke" akdedildii, harbin durdururulduu ve nihayet Almanya ve mttefiklerininRusya ile bar mzakerelerinde bulunmak zere BrestLitovsk ehrinde buluacaklar haberleri stanbul gazetelerinde iri puntolarla iln edildi. 1917 ubat htilli balad zaman, Dou-Anadolu'nun mhim bir ksm Ruslarn igali altnda idi. Erzurum, Trabzon, Erzincan gibi mhim ehirler Ruslarn elinde olduu gibi, Van Gl ve evresi de

330

kmilen dman istils altnda idi; Bitlis ve Mu vilyetlerinin byk bir ksm da Rus igalinde idi. htillden sonra Ruslarn hareketi tavsad; ancak arada bir yaplan keif hareketlerine mnhasr kald. Trk kuvvetleri en ok Suriye ve Filistin cephelerinde bulunduundan ve aym zamanda "htillci Rus kuvvetleri kkrtlmak istenmediinden", Ruslara kar her hangi bir hareket yaplmayordu. Ayn zamanda, htilli mteakip, Ruslarn artk tehlike tekil etmi- yeceklerine de inanlmakta idi. Rus ordusunun Bat cephesinde sr'atle gelien zlme hareketlerinin Kafkas cephesine de sirayet edecei muhakkakt. Nitekim 1917 yl yaz aylarnda Kafkas cephesindeki Rus askerleri de siperleri terketmee baladlar. Bazan Rus siperleri stnde, Trklere hitaben yazlan "biz artk Boazlar (Dardanell-anakkale Boaz) istemiyoruz" (M ne chotim Dardanell) gibi plkalar eksik olmazd. Mamafih bu cephedeki zlme Bat cephesindeki kadar deildi. Bolevik htilline kadar Anadolu'daki Rus cephesi nisbeten bozulmakszn devam etti. 1 Fakat Sovyet hkmetinin "ilhaksz bar" istemesinden sonra, bu cephenin uzun srmeyecei ikrd. Dier yandan, Rus cephesinin gerilerinde, ubat ihtillinden az sonra balayan mill ktalar tekili hareketi Kafkaslarda da kendini gstermi, Ermeni ve Grc ktalarnn tekiline balanmt. Rus ordusunda ok miktarda Ermeni ve Grcler vard. te bunlar Rus ktalarndan alnarak kendi balarna birlikler tekil etmekte idiler. Rus makamlar, siyas amalarla, bilhassa "Ermeni birlikleri" vcuda getirmee alyorlard; nitekim ksa bir zaman iinde Ermenilerden birok birlikler meydana getirildi. Bunlar Ermeni ve Rus zabitlerinin kumandasnda ve Rus silhlar ile mcehhez olarak, igal altndaki Rus sahasnda vazife almak zere idiler. Bu durum Trk-lslm ahali iin hakikaten endie verici idi. Sovyet hkmeti, 13 (26) Kasm 1917 tarihinde Alman Ordularn ark Cephesi Kumandanlna mracaatla, derhal bir mtareke akdini istedi. 2 Bu istein kabul zerine 19 Kasm (2 A.ralk) da ba-

1 Rus cephesindeki III. Trk Ordusu Kumandanlnca, Ruslarla "nklemede" bulunmak zere, yanlarna tercmanlar katlarak, zabitler gnderilmekte idi. Bunlara ait raporlar da Harbiye Nezaretine, Enver Paa'ya gnderilmekte idi. Bu raporlardan bazlar "ok gizli" iaretiyle Hariciye Nezaretine de bilgi edinmek iin gnderilmiti. Bu kabilden olmak zere 17 Mays 1917 de yaplan bir "mkleme' de Rus askerlerinin artk harbetmek istemediklerini gsteren birok ifade vard. (DtA, Karton 124) 2 DVP, T. I. vesika 11 (s.25); Bunvan and Fisher, The Botshevik Reolution 19171918 (Stanford 1934); F. H. Carr, The Bolshevik Reolution (vol. 111.) p. 26; John W. YVheeler-Bennett, Brest-Litovsk, the forgotten pene (London 1938), p. 83; Metni: Vesika No 27 ve 28.

331

layt mzakereler sonunda, 21 Kasm (4 Aralk) 1917 tarihinde Cephenin bu ksmnda olmak zere, bir mtreke akdedildi. Mzakereler gelitirilerek, nihayet 2 (15) Aralk 1917 tarihinde Brest-Litovsk ehrinde, Almanya, Avusturya, Bulgaristan, ve Trkiye bir taraftan, dier taraftan da Rusya arasnda mtareke akdedildi. 1 Onbir madde halinde olan bu mtareke Trkiye adna, Berlin'deki asker atae Zeki Paa tarafndan imzaland; Ruslar-Bolevikler tarafndan da: A. Joffe, L. Kamenev ve Bitsenko imzaladlar. Bu uzlama Trkiye ile Sovyet Rusya arasnda imzalanan ilk resm vesika idi; Zeki Paa da bu suretle Sovyetlerle yaplan bir anlamaya imzasn atan ilk Trk mmessili oldu. Bu "mtareke anlamas"na ek olarak ayn tarihte imzalanan bir protokole gre: Bir an evvel sivil esirler ve malllerin hemen cephe zerinden iadeleri ve bilhassa kadnlarla 14 yana kadar ocuklarn geri gnderilmelerine gayret edilecei de kararlatrld. kit taraflar, kendi ellerinde bulunan harp esirlerinin durumunun iyiletirilmesi babnda acele tedbirler alacaklard. Bunun her iki taraf iin de en nemli bir madde olduu belirtildi. Bundan baka ekonomik ve kltrel mnasebetlerin kurulmas iine de de nem verilecei kaydedildi.

Erzincan Mtarekesi, 5/18 Aralk/1917 (1333) Brest-Litovsk'da varlan anlama gereince, Trkiye ile Rusya arasndaki harp haline fiilen nihayet vermek ve Kafkas cephesindeki mtareke ahkmn tayin ve tesbit etmek zere ayr bir uzlama yaplmas gerekiyordu. Bu maksatla Ruslarn igali altnda bulunan Erzincan ehrinde Trk ve Rus murahhaslar karlatlar. Trk heyeti III. Ordu Kurmay bakan Albay (Miralay) mer Ltfi Bey'in riyasetinde, III. Ordu hareket ubesi mdr Binba Hsrev Bey ve III. Ordu tercman Yzba Yakup Bey'den teekkl ediyordu. Buna karlk Rus heyeti asker ve sivil kark olup, "Sovyet htilli" nin karakterini tamakta idi. Heyetin banda Kafkas Ordusu Kurmay Bakam General-major Viinskiy bulunmakta; heyetin dier yeleri de: 156. Elizavet Piyade Alay kumandan Miralay...,
1 DVP T. I. vesika 12 (ss 26-28); Die Aufzeichnungen des General majors Max Hoffmann (Berlin 1929) II, 197-218; J. \Vheeler-Bennett, Brest-Litovsk, p. 93, ngilizce metni: Appendix II.

332

1 Maddi zatnda bu "Erzincan mtarekesi" Merkezdeki Sovyet hkmeti ile deil, Petrograd asla tanmad "Mavera-i Kafkas Konfedarasyonu" tarafndan akdedilmiti. Mamafih Merkez Sovyet hkmetinin bu sralarda "Bar siyaseti"ni iddetle takip ettii cihetle, Kafkas cephesinde de "ale kesilmesi"ne kar durmamt. Dier yandan, Petrograd'daki Sovyet -Bolevik liderlerinin Kafkas cephcsinin "muhafaza" edilmesini, Rus askerlerinin cepheyi brakp gitmemelerini ?rzu ettii de bilinmektedir. "Trk Ermenistar"ndaki "Ermeni" ahalinin "kendi kendisini idare etmek" imknlar temin edilinceye kadar Rus igal sahasnda Rus kuvvetlerinn kalmas ve Trklerin buralar igallerine kar durulmas istendii muhakkaktr. Fakat, Rus askerleri, bu arzya uymamlar ve "cepheyi plak" brakmlard. 2 "Erzincan mtarekesi" nin metni : DVP T. I. vesika 30 vc 31, ss 53-57. Trkesi: Harp Tarihi Dairesi Arivindedir (Ankara).

333

mesi. Krtler tarafndan dmanca hareketler vukuu takdirinde Rus kuvvetleri tarafndan, mezkr snr hatt iindeki Krtlere kar hibir ahkm tanmyan ekiya muamelesi tatbik edilmesi. 12. Her iki tarafn ibu mtarekeyi tamamlayc veya deitirici mahiyette teklifte bulunmak hakkn haiz olmas. 13. Harp halindeki devletler arasnda Karadeniz'de mtareke ak dedilecektir. Buna ait teferruat her iki tarafn donanma mtehassslarnca tesbit edilecektir. Harp gemileri, sahillere 10 Verst (10,5 km.) den daha yakn bir mesafeye sokulamyacaklardr. 14. ibu uzlamann Trk ve Rus dillerinde kaleme alnm olduu ve her iki dilde yazlan ve murahhaslarn imzasn tayan nshalardan birer tanesi teati edilecektir. (imzalar: Trk murahhaslar) (Rus murahhaslar) Erzincan mtarekesinin akdi mnasebetiyle, Anadolu'da Trk. makamlar ilk defa Rus-Bolevik makamlar ile temasa gelmilerdi. Bu uzlama gereince: Her iki tarafn kuvvetleri arasnda, tarafsz bir saha braklmak zere, bir snr izgisi (demarkasyon hatt) tespit edilecekti. Nitekim byle bir hat Trk erkn- harbiyesince bastrlan bir harita zerinde tesbit edildi ve mtarekeyi akde memur komisyon tarafndan imzaland. Bununla komisyonun vazifesi sona ermi ve 29 Ekim 19.14 tarihinde balam Trk-Rus sava da bu suretle 3 yl 50 gn sonra 5/18 Arahk 1917 tarihinde fiilen bitmi oldu.

Sovyetler ve "Trk Ermenistan" 1917 Ekim'inde idareyi ele geiren Bolevik hkmetinin (daha dorusu Lenin'in) t ilk gnden itibaren "Btn Rusya lsnde" hareket ettii derhal belli olmutu. Yani Sovyet hkmeti, birtakm "dekret"ler ve "deklrasyonlara bakmakszn kendisinin arlk Rusyasnn halefi olduunu yalnz mdrik deil, ayn zamanda bunu aa vurmaktan da ekinmiyordu. Bu cihet Bolevik hkmetinin Trkiye'ye kar takip ettii siyasette ve bilhassa "Ermeni meselesi"nde hemen kendini gsterdi. Yukarda birok defa belirtildii zere arlk Rusyas, Dou Anadolu'yu ele geirmek siyaseti ile bal olarak, bilhassa "Ermenilerin koruyucusu" roln zerine almt. Rus igali altnda bulunan Dou Anadolu vilyetlerine ok miktarda Ermeni nakledilmi, veya muhaceretteki

334

Ermenilerin geri dndrlmelerine allm ve buralarn harpten sonra behemehal bir "Ermeni lkesi" haline getirilmesi iin . birok tedbir alnmt. Bunlarn banda da yerli ve ounluk tekil eden Trk-slam ahaliye bask yapmak, onlar yerlerini ve yurtlarn teke icbar etmek ve Ermenilerin eteler tekili suretiyle Trklerin imhas yoluna gitmek gibi davranlar vard. Bolevik hkmetinin de hemen "Ermeniler'in hmisi" roln zerlerine almalar ile ihtillci Rusya'nn bu hususta tamamiyle eski ar Rusyas siyasetine tevars ettiini gstermiti. Lenin ve etrafndakiler, Trkivenin naslsa Antanta'ya malub olacan sandklarndan, imdilik Trkiye ile kat' bir barn akdinden nce "Trk Erme- nistan"nn (vai Rus igali altnda bulunan sahann) mukadderatn Rusya'nn mcnfaatna gre tayini hususunda gerekli karar alnmas hususunu zaruri bulmulard. Sovnarkom (Sovyet hkmeti) reisi Lenin ve bilhassa "Milliyetler komiseri" ve mene itibariyle Grc olan Josef Cugavili-Stalin, Ermeni problemini yakndan biliyorlard. Rus sosyalistleri ve Bolevikleri arasnda birok Ermeni de vard. Bolevik liderleri Avrupa ve Amcrika'daki sosyalistlerin gzne girmek maksad ile "Trk boyunduruu" altnda bulunan "zavall" Ermenilerin haklarn korumay kendileri iin bir vazife telkki etmi grnmlerdi. Yukarda belirtildii zere Ermenilerin yaptklar ayaklanmalar ve bunu takip eden katliamlar haddi zatnda dardan gelen ve byk bir ksm "sosyalist" meneli olan kkrtmalarn eseri idi. Bu "mazlum Ermenilerin" kurtuluu, Sovyet telkkisine gre ancak Trk idaresinden kmalar ile mmkn olacakt. Dolaysiyle "Trk Ermcnistan"nda Ermenilerin kendileri tarafndan idare edilen bir rejim kurulmas gerekiyordu. Lenin ve etrafndakiler bu hareketleri ile "BatAvrupa ve Amerikadaki ii snfn da tatmin etmi" olacaklarn sanyorlard. Dier yandan Lenin'in Ermenileri koruma siyasetini hemen ele almasnn balca sebeplerinden biri de: Bolevik partisinin cn nfuzlu azalar arasnda birok Ermeni'nin bulunmas idi: aumyan, Avanesov ve Mikoyan en tannmlar idi; bilhassa Merkez Komitesi sekreterlerinden Avanesov ile avmyan'n Lenin'e bu hususta tesir yaptklar anlalyor. 2 (15) Kasm 1917 de iln edilen "Rusyadaki Milletlerin Haklar" beyannamesinde belirtildii vehile herbir milletin kendi mukadderatn kendisinin tayin hakk olacak, yani oto-determinasyon hakk verilecekti. Ayn haklarn Rus igali altndaki Trk Ermenistan'na da verilmesi ve Rus-Trk snrnda bir Ermenistan'n bulunmas, elbette Rusya menfaatleri bakmndan ok lzumlu grlyordu. Zira byle bir

335

Ermenistan'n Trk basks ve tehdidi karsnda Rusya'ya balanmas muhakkakt. Brest-Litovsk'ta balanan bar mzakereleri srasnda bu gibi mlhazalarla hareket eden Bolevik liderleri, barn kat' bir esasa balanmasndan nce "Ermeni meselesi"ni kendi zaviyelerinden halletmek yolunu tuttular ve Trkiye'yi adet bir olupbitti karsnda brakmak istediler. Bu maksatla, Halk Komiserleri Sovyeti (Sovnarkom), 29 Arahk 1917 tarihinde (yeni stile gre: 11 Ocak 1918) "Trk Ermenistan" na ait u "dekret"i (kararname) iln etti:1 "Rusya'nn igali altnda bulunan "Trk Ermenistan"- ndaki Ermenilerin kendi mukadderatlarn, hatt tam bir istiklle varncaya kadar, serbeste tayin hususundaki haklarn "Rusya Amele ve Kyl Hkmeti"nin desteklediini, Halk Komiserleri Sovyeti Ermeni halkna iln eder. Halk Komiserleri Sovyet'ine gre bu haklarn gerekletirilmesi ancak Ermeni halknn serbeste referandum yapmasn salayacak birtakm garantilerin nceden alnmas ile mmkn olacaktr. Bu kabil garantileri Halk Komiserleri Sovyetince yle olaca fikrindedir: 1. (Rus) Ordusunun "Trk Ermenistan" sahas dna kmas ve "Trk Ermenistan"ndaki ahalinin ahs mal ve mlknn emniyetini korumak maksadiyle hemen bir Ermeni Halk Milisinin tekili. 2. Ermeni muhacirleri ve trl memleketlerde dalm olan Er meni mltecilerinin "Trk Ermenistan" lkesine herhangibir engelle karlamadan geri dnebilmeleri. 3. Harp esnasnda Trk makamlarnca Trkiye'nin i eyaletlerine zorla gnderilmi olan Ermenilerin " Trk Ermenistan"na

I Metni DVP T. I. vesika No 43 (ss 74-75); bu "dektet", Sovyetlerinin III. Kurultay (s'yezd) tarafndan Ermeni Boleviklerin "Trk Ermenistan" diye adladklar, Rus igali altndaki Trk topraklarn, bir forml bulup, szde "Ermeni" aslnda Rus-Bolevik idaresinde alkoymak istedikleri aikrdr. "Milletlerin kendi mkedderatlarn kendileri tayin hakk" diye adlandrlan bu forml tatbik edilince, Rus asker igali altndaki sahada, buraya hzla celbedilen birok Ermeninin "reyi" ile mesele bu tarzda Bolevik liderlerinin arzu ettikleri gibi halledilecek, ve Trkiye'nin bu "olup-bitti"yi kabul etmekten baka yapaca bir ey kalmayacakt. Bunun iindir ki, Bolevik liderler ve bihassa aumyan bata olmak zere Ermeni Boleviklerini, Kafkas cephesindeki Rus ktalar, Rus askerlerinin geri ekilemeleri, cepheyi terk etmiyerek. yerlerinde kalmalarm istiyorlard; bunu temin iin de aumyan'a geni selhiyetler verilmiti. Fakat aumyan bu selhiyetlerini kullanamadan Rus ktalar cepheyi brakp, gitmeye balamlard.

336

serbeste dnmelerinin mmkn klnmas; Trk makamlar ile bar mzakereleri akdedilirken Halk Komiserleri Sovyeti bu mesele zerinde srarla duracaktr. 4. "Ermeni Halk Mmessilleri uras (Sovyeti)" adiyle "Trk Ermenistan"nda geici bir idarenin kurulmas. Kafkas leri Geici Fevkalde Halk Komiseri Stepan aumyan, " Trk Ermenistan" ahalisine, 2. ve 3. maddelerin tatbiki ve "Trk Ermenistan" sahasndan (Rus) askerlerinin karlmas (madde I.) iini tanzim edecek karma komisyonun tekili hususlarnda her trl mzaherette bulunmakla vazifelendirilmitir. Haiye: "Trk Ermenistan"nn coraf snrlarn, demokratik esaslara gre seilen Ermeni halk murahhaslar ile, bitiik ve mnakaal (slm ve baka) eyaletlerin ahalisinden demokratik esaslara gre seilen murahhaslarn Kafkas leri Fevkalde Geici Komiseri ile birlikte tayin ve tesbit edilecektir.

Halk Komiserleri Sovyeti Bakan V. Ul'yanov (Lenin) Milletler i Halk Komiseri J. Cugavili (Stalin) Halk Kom. Sov. Kalem Amiri: V. Bon-Bruevi Halk Kom. Sov. Sekreteri: N. Gorbunov Bu "dekret" henz teekkl etmi olan Sovyet hkmetinin Trkiye ile Rusya arasnda Brest-Litovsk'ta akdedilecek barta Ermeni meselesinin ne ekilde halledilmesi gerektiini aka tespit etmiti. Milletleraras hukuk kaidelerine gre yabanc bir lke saylan "Trk Ermenistan" zerinde, Sovyetlerin tasarrufa kalkmalar ayrca dikkat nazarn ekici idi. Lenin ve arkadalarnn bu meseleye verdikleri nem u hadise ile de belli oldu: Sovyetler cra Komitesi (tspolkom) bakan Sverdlov (aslen Yahudidir) tarafndan 5 (18) Ocak 1918 tarihinde Petrograd'da toplanan (ve ayn gn Bolevikler tarafndan zorla datlan) Rusya Kurucular Meclisi (Ureditel'noye Sobraniye)nin al oturumundaki nutkunda bu "Ermenistan'a ait dekret" zerinde duruldu ve byle bir "dekrct"in kabul, Sovyet hkmetinin msbet icraat olarak gsterilmek istendi. Bu suretle, cra Komitesi reisi, Meclis krssnden: Boleviklerin "Ermeni Meselesi"nde (eski arlk Rusyasndan hi de geride kalmadklarn) belirtmi ve adet btn Rus venistlerini memnun

337

etmek istemiti. leride de grlecei zere, Bolevik-Rus murahhaslar gerek Brest-Litovsk Bar mzakerelerinde ve gerekse, ok sonralar Ankara hkmeti ile mzakerelerde, -Ermeni meselesi"nin kendi isteklerine gre halli iin ok gayret adedeceklerdir. Sovvet hkmetince karlan bu -Trk Ermenistam'na ait dekret" hakknda stanbul gazetelerinde hibir ey yazlmad. Resm ahsiyetlerden baka, galiba bundan kimsenin haberi olmamt. ayet buna ait her hangi bir bilgi -Tasvir-i Efkr", -Vakit" ve bilhassa -kdam" ile "Tanin" gazetelerine ulam olsayd, imdiye kadar boyuna len Lenin ve hkmeti aleyhine iddetli yazlar kmas icap edecekti. Bilindii gibi, "Ermeni meselesi" Trk halk ve hkmetinin en hassas noktalarndan birini tekil ettii gibi, Dou- Anadolu'nun Ermenilere braklmasn istihdaf eden byle bir Sovyet "dekret" inin Trk hkmeti ve halknca hibir vehile tasvip edilmesi imknszd. Nitekim Brest-Litovsk Bar mzakerelerinde bu -dekret"in Trk murahhaslar tarafndan Rus-Bolevik murahhaslar nezdinde iddetli protestolara yol aacam az sonra greceiz. "Trk Ermenistan dekret"inde bildirildii zere, Sovyet makamlar Rus igali altndaki sahada derhal bir Ermeni Milisi tekiline ^iritiler. Bu milis szde Ermenileri Krtlerin hcumlarndan korumak maksadiyle yaplmt. Fakat esas gaye, bir an evvel Ermenileri silhlandrmak ve Rus zabitlerinin yardm ile bir Ermeni ordusu meydana getirmekti. Ayn zamanda "Ermeni Halk Sovyetleri" de tekil edilecekti. Btn bu meselelere Lenin tarafndan ok byk bir nem verildii biliniyor. aumyan gibi bir Ermeni Bolevikinin geni selhivetlerle Kafkas ilerini yrtmee memur edilmesi de bunu gstermiti. "Trk Ermenistan"nn, hakik sahipleri olan Trklere devredilmemesi iin Sovyet Hkmeti elinden gelen her eyi yapmak istemitir. Fakat bunu baarmak iin asker gc olmadndan, nihavet btn bu iddialarndan vazgemek zorunda kalacaktr.

338

BREST-LTOVSK BARII Mzakereler (20 A r a l k 1917-3 M a r t 1918)


I I Bolevik liderler, "Geici Hkmet"e kar mcadele ederlerken, Rus askerleri ve kylsn kazanmakI maksadiyle bilhassa u sloganlar ortaya atmlard: "Harbe son vermek" (Doloy voynu), "Topran derhal kyllere datlmas". Bu sloganlar, phesiz harpten bkm ve topraa iddetle ihtiyac olan asker-kyller arasnda gereken tesiri yapmaktan geri kalmad. Fakat Boleviklerin esas maksad, kendilerine kar kullanlmas mmkn olan Rus ordusunu mmkn mertebe demoralize etmek, zmek ve askerleri cepheyi terke tevik etmekti. Nitekim Bolevikler propaganda yolu ile maksatlarna ermi gibiydiler: Ekim ihtillinden nce Rus ordusu tam bir zlme halinde olup, askerler kitle halinde siperleri brakp, evlerine dnmee balamlard.

Mamafih yine de cephe vard ve Riga Krfezi'nden balayarak, gneye doru, Romany snrna, Karadeniz istikametine uzanan 2000 km. lik bir cephe hl mevcuttu. Ktalardan birou, bilhassa Kazaklar, zabitlerin kumandasnda, Bolevik propagandasna kaplm deillerdi; bu gibiler hl "vatana sadakatla hizmete" hazrdlar. Bolevikler ite bu trl birliklerden ve zabitlerden endie ediyorlard. Dolaysiyle Sovyet rejiminin devamn garanti altna almak iin, vaktiyle yapm olduklar vdleri yerine getirmek zorunda idiler; yani bir an evvel "harbe son vermek" ve "bar akdetmek", "topra kyllere datmak" gibi o devir Rusyasmn en mhim meselelerini ele almak ve halletmek mecburiyetinde idiler. Fakat bar akdedilirken Rusya'y tamamiyle malup bir duruma sokmu gibi grnmek istemiyorlard; mmkn mertebe Rus halkn

339

tatmin etmek ve Rusya'nn harpten ok az birey kaybetmesini salamak zarureti vard. Akdedilecek bar her eyden nce Rusyann bir devlet olarak hayat menfaatlarn gz nnde tutmal idi. Bunlar yaplmad takdirde, henz pek yeni olan Sovyet rejiminin, kar guruplar tarafndan devrilmesi de imkn dahilinde idi. te bu gibi artlar iinde Rusya'da iktidar ele geiren Lenin vc partisinin (Bolevikler), vdlerini tuttuklarm gstermek maksadiyle, ihtillin hemen ertesi gn, yani 26 Ekim (8 Kasm) 1917 tarihinde "Bar dekreti" (kararnamesi) adiyle bir beyanname yaynladklarn yukarda sylemitik. Buna gre: "Btn muharip devletler hemen harbe son vermeli, mtareke akdedilmeli, hibir arazi paras ilhak etmeksizin ve harp tazminat demeksizin, tam manasiyle demokratik ve dil bir bar akdetmeliydiler." lhaktan ne kasdedildii de aklanmt: "Hibir devlet, yabanc bir halk zorla tahakkm altnda tutamayacak ve her millete kendi mukadderatna kendisi sahip olma hakk tannacakt".1 Lenin tarafndan kaleme alnan bu "bar dekreti" haddizatnda, samim olmaktan uzakt ve hereyden nce propaganda mahiyetini tamakta idi. Sonraki Sovyet siyaseti bu bar dekretinde belirtilen prensiplere taban tabana zd olduunu gsterecektir. Fakat 1917 yl Ekim'i ve Kasm'nda, harpten bkm ve usanm olan Bat-Avrupa amele, asker ve halkm "harpi hkmetleri"ne kar ayaklandrmak iin bu kabl sloganlara ihtiya vard. Lenin ile arkadalar bunlar vastasiyle Avrupa umum efkrna tesir yapacaklarn sanmlard. Zaten bu "Bar dekreti" hkmetlerden ziyade o memleketlerin ahalisine hitap etmekte idi. O tarihlerde hiir devlet Sovtet hkmetini tanmad iin muharip ve tarafsz devletlere resmen mracaatta bulunmak ve cevap almak da imknszd. Nitekim Sovyetlerin bu mracaat ve beyanatlarna hibir taraftan cevap gelmedi. Fakat bu "dekret" Boleviklerin bar hakkndaki grlerini aydnlatmak itibariyle mhimdi. Gerek "Pravda" ve "Izvestia" gazetelerinde ve gerekse radyo-telgraf ile yaplan yaynlar vastasiyle bu dekret Rusya'da ve Rusya'nn dnda belli olmu, yabanc merkezlerde gayr-i resm olarak zaptedilmiti. 1917 Oktober htilli zaferi, neesi ve gveni iinde bulunan Bolevik Partisi ileri gelenleri bata Almanya olmak zere, Bat- Avrupa'nn ksa bir zaman iinde ihtilllere sahne olacana inan DVP T. I. s. 12.

340

makta idiler. O sralarda Avusturya ve Almanya'da vukubulan baz amele kprdanmalar, baz grev teebbsleri, Boleviklerin bu grlerini hakl karr gibi olmutu. Sovnarkom'un (Sovyet Hkmeti) d ileri komiseri olan mehur ihtillci Leon Trotskiy (Yahudidir), d ileri komiserlii d propaganda brosu efi (yine mehur bir ihtillci ve Yahudi olan) Kari Radek, Lenin'den sonra en mhim ideolog saylan Bukharin ve Lenin bizzat kendisi, "Dnya Ihtilali"- nin pek yakn olduu kanaatini beslemekte idiler. Sovyet Rusya, daha dorusu Petrograd, ihtillin esas oca idi; gn getike bu ocan alevleri daha kuvvetle parlayacak, etraf saracak, Bat-Avrupa ve Amerika kapitalist dnyasn yakp ykacakt. Neticede Sovyetlerin gayretiyle yeryznde "demokratik bir sulh, dil bir dzen" kaim olaca sanlyordu. Demokratik tabirine "Bar dekret" inde nem verilmesi, bilhassa Amerika halkn kazanmak iindi; ayni vehile Bakan VVilson, Amerika'nn Almanya'ya kar harbe girii mnasebetiyle irad ettii nutkunda, "Amerika'nn bu harpten hibir arazi ftuhat veya harp tazminat beklemediini" de sylemiti. Dolaysiyle "ilhaksz ve tazminatsz bar" prensibi VVilson tarafndan da benimsenmiti.1 "Bar dekreti"nden beklenen netice kmaynca, Sovyet hkmeti bu defa, Rusya'nn mttefiklerinin muvafakati alnmadan, kendi bana Almanya ile mtareke akdi iin harekete geti. 22 Kasm (1917) tarihinde Rus Ordular Bakumandan General Dukho- nin'e Almanlarla mtareke akdini grmek zere parlamenter (mzakereci)ler gndermesi emredildi. Dukhonin'in bunu reddetmesi zerine, azledilerek yerine Temen Krlenko Bakumandan tayin edildi. 2 B11 defa Krlenko'nun emri ile 26 Kasm 1917 tarihinde Rus parlamenterleri cepheyi aarak, Alman Bakumandanlna mracaatta bulundular. Ruslarn mtareke talepleri Alman ark Cephesi Kumandanlnca kabul edildi. Bunun zerine, Alman, AvusturyaMacaristan, Trk ve Bulgar asker ataeleri ile Rus murahhaslar BrestLitovsk ehrinde karlaarak 2(15) Arahk 1917 tarihinde geici bir mtareke imzaladlar ve "Bar mzakereleri"nin balamasn kararlatrdlar. Bar mzakerelerine hazrlk yaplrken, geici mtareke bir mddet iin uzatld. Bu arada, yukarda teferruat bildirilen Rusya ile Trkiye arasnda "Erzincan Mtarekesi" dc akdedilmiti (5/18 Arahk 1917).

1 Bkz: Gcorge F. Kennan, Russia leaves the war (Princeton 1956) p. 140 vc devam. 2 DVP T. I. vesika 7. s. 20.

341

Sovyetlerin esas maksatlar bir an evvel bar akdetmek ve Rusya'da Sovyet rejimini salamlatrmak iin Almanya ile harp haline son vermekti. Rusya, resmen mttefiklerle bir safta sayldndan byle bir bara mttefikleri de sokmak ve Rusya'y "ayr bar" (separate peace) akdetmek, suretiyle mttefiklerini yz st brakmak thmetinden kurtarmak icabediyordu. Bu maksatladr ki, Lenin, ihtillin hemen ertesi gn, btn muharip devletleri bar akdine davet etmiti. Birka gn sonra Petrograd'daki mttefik elilerine sulha katlmalar iin resmen mracaatta bulunuldu.1 Fakat m t- tefiklerden hibir devlet bu mracaatlar ciddiye almad. Sovyetler tarafndan 9/22 Kasm 1917 tarihinden itibaren arlk Rusyas ile yabanc devletler arasnda akdedilen gizli diplomatik vesikalarn nerine balanmas, 2 ngiltere ve Fransa'da bilhassa dmanca bir hareket diye fetsir edilmi ve Sovyet hkmetine kar itimatszlk havas bsbtn artmt. Az sonra bu itimatszlk havas dorudan doruya dmanla evrilecek ve Sovyetlerle Antanta Devletleri arasndaki bir takm komplikasyon ve "Entervansiyon"a (mdahaleler) yol aacaktr. Bara katlma hususunda mttefiklerden msbet bir cevap gelmiyeceini Lenin ve etrafndakiler ok iyi biliyorlard. Fakat Sovyet hkmetinin bu kabl mracaatlar sadece zevahiri kurtarmaa matuftu. Nitekim 7/20 Arahk 1917 tarihinde Brest-Litovsk ehrinde Almanlar ve mttefikleri ile Ruslar arasnda bar mzakerelerine baland. Alman heyetine, Dou Ordular kumandan General Max Hoffman riyaset ediyordu. Trk heyetine de, Berlin Byk Elisi brahim Hakk Paa bakanlk ediyordu ve bamaviri de Berlin'deki Trk asker ateesi Zeki Paa idi. Sovyet-Rus murahhas heyeti ise, "htill etiketi" icab ok "renkli" idi; "meslekten" ihtillcilerden baka "ii, asker, bahriye ve kyl" mmessillerinden ibaretti. Heyetin banda, "lhtillci"lerdcn Alfred Joffe (Yahudi), yine bir Yahudi olan Kamenev, bir "htillci" ve Yahudi olan Sokol'nikov, vc Ermeni "lhtillci"si olan Karahan bulunuyorlard. 1 Yine Rus htillinin icab olarak bir kadn da temsil edilmiti; vaktiyle Moskova valisini tabanca ile ldrm olan ve bu yzden onyedi yldanberi hapiste bulunan Bayan Bitsenko da heyete dahildi. Fakat Bolevik murahhas heyetinin en "acayip" azalar da aleldc bir ii, bir nefer,

1 DVP. T. I. vesika No 5 (s. 16-17) 2 Buna ait Sovyet Dileri Komiseri Leon Troyski'ynin beyanat (9/22 Kasm 1917), DVP T. I. vesika No.8 (ss 21-22) (Matbu eserde Trotksiy'nin ad konmamtr, nk Stalin zamannda "Trotskiy"nin adn anmak ve basmak yasakt).

342

bir bahriye neferi ve gr sakall yalca bir mujik-kyl idi. Bunlarn heyete katlmalar Bolevik htillinin icab vc gsteri taraf idi; Bolevik htilli "iiler ve kyller" adna yaplm deil mi idi? te bu zmrelerin de bar mzakerelerinde temsil edilmesi gerekiyordu. Hele bu kyl "murahhasn" nasl seildiine ait ok elendirici baz kaytlar muhafaza edilmitir. 1 Yukarda adlar geen "aydn" htillciler tayin edildikten, ve alelacele bir nefer, bahriyeli ve bir ii de bu heyete katldktan sonra, heyet Brest-Litovsk'a gitmek zere Petrograd'da otomobil ile Varova stasyonuna doru yol alrken, bir de bir "kyl mmessili"nin bulunmadnn farkna varlr. Geri dnp Lenin'den bir "mujik" istemek iin vakit yoktur. Bunun zerine, yalca bir kylnn, omuzundaki uval ile gittii grlr. Otomobil durdurularak bu mujik arabaya alnr vc... "murahhas" olabilecei kanaatna varlr. Bu suretle Sovyet murahhas heyetine Rus "halk"nn mmessilleri de katlm oldular. Bu "murahhas"larn mzakereler esnasnda tamamiyle passif bir rol oynadklar, kimse tarafndan ciddiye alnmadklar aikrdr; fakat "ihtillci etiket" icab bunlara protokole gre yer verilmesi icabetmitir. Hele bir ziyafet mnasebetiyle buna nasl riayet edildiini az sonra greceiz. 20 Arahk (1917) akam, Alman Ordugh Bakumandan Ba- varya Prensi Leopold tarafndan, Brest-Litovska gelen murahhaslara byk bir ziyafet (akam yemei) verilmiti. Bu ziyafette, Sovyet murahhaslar, ii, nefer, bahriye neferi ve mujik, Alman Generalleri, Trk Paalar ile yan yana oturtulmulard; halbuki Sovyet heyetine asker mavir sfatyla katlan Rus Amirali Altvatcr General Samoylo ve Albay Fokke, ikinci odada, heyetin kk rtbeli kimselerinin yanna oturtulmulard. Ziyafet esnasnda Rus iisi neferi ve bahriyelisinin ok skldklar, atal, bak, bardaklar nasl ve ne zaman kullanmak hususunda ardklar anlatlmakta, fakat "gr sakall" kyl-mujiin, bir ka kadeh araptan sonra, tamamiyle ald, nee iinde boyuna arap kadehlerini yuvarlad, apur upur yedii ve zr-zurna sarho olmakla beraber, "kzl delege"lik

1 Brest-Litovsk bar mzakerelerine ait resm Sovyet neriyat 1920 kmtr; Alman, Avusturya-Masaristan ve Trk Devlet Arivlerinde de buna ait ok a malzeme mevcuttur. Bundan baka Amerikan Devlet Arivinde de birok vesika bulunuyor. Bunlara iat BrestLitovsk'in Brest-Litovsk, J. Wheeler-Bennett, The forgotten Peace (London 1938, yeni tab 1963) adl eserde malzeme ve bibliyografya gsterilmitir. 2 Tafsilat: J. YV'heeler-Bennett, Bresi- Lilovsk, p. 86 ve 113/14.

343

sfatn da pek fazla zedelemedii de bildirilmektedir. ^Yazarlarn birine gre, bu kyl "murahhas" artk kyne dndkten sonra kim bilir neler anlatacakt. te bu heyet ve bu hava iinde mzakerelere balanmt. Joffe, mzakerelere esas olarak Sovyet tezinin, yani "ilhaksz, tazminatsz bar" ve "Milletlere Oto-determinasyon" (auto-determi- nation) prensiplerinin tatbikini istedi. Bu esaslarn ngiltere ve Fransa tarafndan da kabul artiyle, Almanlar buna muvafakat ettiler. Fakat buna Antanta Devletlerinin muvafakatlarn almak imknszl karsnda, Sovyet heyeti hi bir ey yapacak durumda deildi. Bu prensipler zerinde mzakereler bir ka gn devam etti. Joffe ve arkadalar kendi grlerini Almanlara ve Mttefiklerine kabul ettirmek maksadyla boyuna nutuklar ekmekte idiler; fakat kardakiler buna bir trl yanamak istemediler. Joffe'nin bu tarzdaki "htillci" nutuklarndan bkan Almanlar, nihayet kendi grlerini, husus olarak, General Hoffman vastasiyle Joffeye akladlar, ve Baltk eyaletlerinden saylan Livonya, Kurlnda ile igal altndaki Lehistan'n Almanlar tarafndan tahliye edilemiyeceini anlattlar; galiba Almanlarn bar artlar bir harita zerindeki bir izgi ile dahi gsterilmiti. Yani Almanlar "lhaksz" bar artlarn asla kabul etmiyeceklerdi. Dolaysiyle "Alman asker igali altndaki Lehistan ahalisi, Litvanyallar ve Kurlndiyeliler, Almanlarla anlamak suretiyle, kendi mukadderatlarn kendileri tesbit edeceklerdi". Bu talep, haddi zatnda hi de ar bir art saylamazd. Bir kere Rusya fiilen malup bir durumda idi ve bura ahalisi de aslen Rus deildi. Fakat bu artlar Sovyet heyeti zerine bir ok tesiri yapt ve 1914 yl snrlarn elde etmek hayallerini bir anda ykverdi. Sovyet murahhas heyeti yeleri bu Alman teklifi karsnda arp kalmlard. Onlar, "demokratik ve dil bar", Rusya'nn 1914 ylndaki hudutlarn iade etmek eklinde telkki etmekte, yani Rusya'nn bu Harpten hi bir arazi kaybetmesine muvafakat etmemekte idiler. te Almanlarn bu tutumu karsnda, hkmetine izahat vermek zere Kamenev Petrograd'a hareket etti. Kamenev, 31 Aralk 1917 tarihinde Petrograd Sovyetleri ve Bolevik Partisi Merkez Komitesinin mterek oturumuna, mzakerelerin gidiat ve neticesi hakknda ve Alman tekliflerine ait uzun boylu izahatta bulundu. Bunu mteakip yaplan mzakereler sonunda, Almanlarla bar konumalarnn Stockholm'e nakli hususunda Almanlara bir teklif yaplmas kararlatrld. Gya bununla

344

"Almanlarn ar talepleri, Alman amele ve sosyalist mahfillerine duyurulacakt"; onlar da kendi hkmetlerine bask ve tesir yapacaklar ve Sovyet Rusya'dan ar taleplerde bulunmaa imkn vermiyecek- lerdi. Bir de, Almanlarla mzakereye gnderilen heyete d ileri komiseri Leon Trotskiy'nin riyaset etmesi de kararlatrld. Trotskiy- ye d propaganda efi Kari Radek
1 Bu mehur "lhtilalci"nin daha nceki faaliyetleri, bir ara Alman Sosyalist-Demokrat Partisinden koulmas, ve hatt Dresden'deki "saat hrszl" yznden hapise atldna ait baz enteresan kaytlar, Avusturya polisi tarafndan tanzim olunmu ve Kari Radek'in biyografisine eklenmitir. VV'ien, Haus-Hof und Staatsarchiv (ksatlmas: HHSA) Krieg, Brester Kanzlei, P. A. rot 1078, pp 113-122.

345

Trotskiy'nin gurubu (Joffe, Kamenev ve Dzerzinski) "Dnya ihtilline nem vermek ve "ihtillci harp yoluna sapmak" taraftarlar. Bu mzakere ve mnakaalar esnasnda, trl yollar arand, her iki gurubu uzlatracak orta bir yol bulunmak istendi. Trotskiy, mutad vehile birka defa fikrini deitirdi; Lein kendisi de bazen Trotskiy- ye yaklar gibi oldu. Mamafih Trotskiy ve taraftarlar Almanya'da ihtillin ok yakn olduunu iddia ettikleri halde, Lenin'in bu hususta tam bir kanaat sahibi olmad anlalyor. Mzakereler sonunda Trotskiy'yi tatmin edici bir teklif kabul edildi. Buna gre: Almanlarla mzakerelerde mmkn mertebe oyalama taktii kullanlacak ve aym zamanda Almanya'da ihtillin kmas iin gayret sarfedilecekti. Trotskiy bu yoldaki talimatla Brest-Litovsk'a hareket etti. Mzakerelere, 30 Ocak 1918 tarihinde (ve o sralarda Brest- Litovsk'ta bulunan) Sadrazam Talt Paa'mn riyasetinde balannca, Trotskiy yeniden eski grlerini tekrarlamaa ve ihtillci nutuklar ekmee balad. Fakat Almanlar ve mttefiklerine bunlarn hibir tesiri grlmedi. Dier yandan 8 ubat tarihinde Almanya (ve mttefikleri) ile Ukrayna "Rada"s arasnda tam bir anlamaya varlm ve anlamalar imzalanmt. Bu suretle Ukrayna'nn istiklli tamnm. ve Rusya'dan ayr dmesi tasdik edilmiti. Bu durum Sovyet heyeti zerine byk bir tesir yapt ve artk Brest-Litovsk'ta Sovyetlerin diledikleri esaslar zerinde mzakereler yaplamyacan da ortaya koymutu. Brest-Litovsk Bar Mzakereleri 10 ubat 1918 tarihindeki oturumda Trotskiy'nin dramatik bir k ile son buldu. Trotskiy, Sovyet heyeti adna, kar taraf murahhaslarna hitaben u beyanat okudu: "Arazi ilhakna dayanan bir bar muahedesini imzalamay reddederken, Rusya'nn (kendi tarafndan) Almanya, AvusturyaMacaristan, Trkiye ve Bulgaristan ile harp halinin sona ermi olduunu, Rus Federatif Cumhuriyetinin "Halk Komiserleri Sovyeti" adna bizimle harp halinde bulunan hkmetler ve milletlerinin, bizimle mttefik ve tarafsz memleketlerin hkmet ve milletlerinin bilgisine ibu surette arz ve be- yanederim". 1

1 Mimye peregovor v Brest-Llovske (Brest-Litovsk'ta bar mzakereleri] Sovyet Dileri Komiserliinin resm neriyat. (Moskva 1920) I, 207-208; Proceedings of the Brest-Li- tovsk PeaceConference (U. S. A. State Department, Washington D. C.) pp. 172-173; J. Whee- ler-Bennett, Brest-Litovsk, p. 227.

346

Trotskiy'nin bu beyanat: "Siz ne yaparsanz yapnz, bizde harp bitmitir; biz sizin talepleriniz karsnda harp yapmyacaz, fakat sulh da akdetmiyeceiz" 1 demekti. Trotskiy'nin bu beyanat karsnda Almanlarn epey ardklar "nl alyor. Zira her iki tarafn iyi niyetlerle yaptklar diplomatik mzakerelerde byle bir teklif ve hareket beklenemezdi ve usulden de deildi. Trotskiy, diplomatik mzakerelerde dahi bir "ihtill" yapmak istemiti. Fakat iin esasnda Sovyetler tarafndan hibir hsnniyet yoktu ve bu mzakereler zoraki yaplmakta ve ancak Alman asker basksnn icaplarndan saylmakta idi; bar akdedilse dahi bunun ahkmnn ilk frsatta bozulacana hkmedilmekte idi. Trotskiy'nin bu beyanat zerine General Hoffman'n sadece "Uner- hrt" (hi duyulmam bir ey) diye mukabeleden baka bir sz sarfet- medii biliniyor.2 Almanlarn bu akn halleri Sovyet murahhaslar tarafndan adet bir zafer gibi telkki edilmi ve hatt "Izvestia" gazetesinde bu yollu bir yaz dahi kmt. Fakat durumun hi de Sovyetler iin bir zafer olmad, Almanlarn kendi isteklerini silh gc ile kabul ettirmee azimli olduklar ksa bir zamanda anlalmt. Trotskiy, Brest-Litovsk'ta birka kiiyi brakarak hemen o gn, yani 10 ubatta Petrograd'a gitmek zere yola kt. Mzakereler de bu suretle kesilmi oldu. Alman Kumandanl, 17 ubat (1918) tarihinde, Ruslara tarru- za geeceklerini bildirdiler. Bu haber Petrograd'da sonsuz bir heyecan ve endie uyandrd. Durum hakikaten ok nazik ve tehlikeli idi: Ordusuz, gsz bir Sovyet Rusya, muazzam Alman asker kudretinin tehdidi altnda bulunuyordu. Sovyet rejimi ve Bolevik-Komnist tahakkmnn ortadan kalkma tehlikesi apak meydanda idi. Durumu mzakere etmek zere toplantya arlan Bolevik Partisi merkezinde 19 ubat (1918) gn hararetli tartmalar oldu. Lenin her ne pahasna olursa olsun, Almanlarn isteini kabule taraftard. Bu yaplmad takdirde, Lenin'e gre, Bolevik htillinin btn kazanlar yok olacakt. Stalin ve Zinovyev de ayn fikirde idiler. Mamafih Stalin bir defasnda Lenin'e kar gelmi ve Almanlarn taarruzundan bir netice kmayacam iddia etmiti. Mamafih tekrar Lenin'i desteklemiti. Trotskiy ve Bukharin, Joffe, Radek, Kamenev ise bu gr kabul etmiyorlar, Alman taarruzunun neticesiz kalacam sylyorlard. Halbuki Alman taarruzu sratle geliti,

1 JAVheeler-Bennett, Brest-Litovsk, p. 227/28. 2 J.Wheeler-Bennett, Brest-Litovsk, p. 227.

347

Pskov ve hatt Petrograd istikmetine yneltilmi gibiydi. Ukrayna'da Almanlar sr'atle ilerliyorlard. Lenin meselenin arzu ettii ekilde halli iin baz tekliflerde bulundu; fakat ilk nce, reye geildii zaman kaybetti. Hatt Lenin, igal ettii sorumlu mevkilerden istifa ile tehdit etti. Almanlarn ii ciddiye aldklarnda phe kalmaynca, bu defa Trotskiy fikrinden vazgeerek Lenin'e kar aka vaziyet almaktan ekindi. Nihayet Lenin'in teklifi zerine Almanlarla derhal bar akdi teklifi kabul edildi. Bu hususta Alman kumandanlna bir tel ekildi. Mamafih Almanlar buna cevap vermekte acele etmediler. nk asker hareket balamken baz nemli stratejik mevkileri ele geirmek istiyorlard. 23 ubat tarihinde Almanlardan alnan muvafakat cevabnda yeni Alman talepleri de vard; bu eskisinden ok farkl olup, bu defa Livonya ve Estonya'nn da Ruslar tarafndan terki isteniyordu. Sovyet hkmetinin bu Alman talebini kabul etmekten baka yapaca birey yoktu. O gnlerde durum hakikaten Sovyetler iin ok nazik bir hal almt. Zaten 21 ubat gn Sovyet Hkmeti "Vatann tehlikede olduunu" iln etmi ve eli silh tutan herkesi Almanlara kar mukavemete davet etmiti. Ayn zamanda, artk zlm bitmi olan eski ar Ordusu yerine yeni bir ordu tekili de zaruret halini almt. Bu ie Harbiye Komiserliine getirilen Leon Trotskiy memur edildi. Dolaysiyle 23 ubat gn "Kzl Ordu"nun ilk birlikleri tekil edildi; ite o gn, yani 23 ubat, Sovyet Rusya'mn "Kzl Ordu" gn olarak kabul edilmi ve her yl bu gnn kutlanmas yaplmaa balanmtr. Alman tehlikesinin baka bir tepkisi de: Sovyet bakentinin Petrograd'dan Moskova'ya nakli oldu. ubat sonlarndan itibaren Devlet daireleri, Sovnarkom ve Parti Merkezi Moskova'ya tanmaa baland. Az sonra Moskova Kzl Rusya'nn Kzl Bakenti oldu ve Kremlin de Parti ve Devlet idaresinin merkezi haline getirildi. Bu defa Brest-Litovsk'a gnderilen Sovyet heyetinin banda Sokol'nikov bulunuyordu. Dier yeleri G. Petrovskiy, Dileri Komiseri Muavini ierin ve Karahan idiler. ierin bu suretle, ilk defa aktif bir diplomatik grev yapmak imknn bulmutu; mzakereler esnasnda arka plnda kalmakla beraber, kendisinin yine de mhim rol oynad anlalyor. ierin'in Trk murahhaslar (Hakk Paa ve Zeki Paa) ile ilk temas bu suretle Brest-Litovski'ta vuku- bulmutur.

348

27 ubat'ta balanan mzakereler sr'atle ilerledi. Sovyet murahhaslar artk hibir teklif ve arta itiraz etmiyorlard. htillci nutuklar da ekilmedi. Almanlar tarafndan tesbit edilen ve 23 ubat (ltimatom) una gre izilen yeni "hat" clduu gibi kabul edildi. Buna gre Riga ve Vilno ehirleri de Almanlar tarafnda kalyor ve Brest-Litovsk'a doru bir hat uzanyordu. Livonya ve Estonya ahalisine de kendi mukadderatlarn kendilerinin tayini hakk tannyordu. Trkiye iin de, baz ihtiraz kaytlarla 1877-78 snr tannyordu. Mzakereler sona erince bar metni hazrland. Sovyet murahhaslar bu barn bir "dikta" olduunu belirtmek iin metni okumay bile reddettiler ve heyetin bakan Sokol'nikov, bu muahedenin zor altnda (force majeure) yaplm olduundan tr resmen protestoda bulunduktan sonra,' nihayet 3 Mart 1918 tarihinde bu muahede imzaland.2 Brest-Litovsk Bar'nn cn mhim ahkm arasnda, Sovyetlerin Ukrayna'nn istikllini ve tamamiyetini tanmas ve buradan Kzl ktalar ekmesi, Ukrayna'da Bolevik propagandas yapmamas gibi Rusya iin byk bir kayp tekil eden maddeler vard. Sonra, btn Baltk eyaletleri de Rusya'nn tahakkmnden kmakta ve ora ahalisine, Letonya, Litvanya ve Estonya'llara mill bir devlet kurmak hak ve imknlar salanmakta idi. Brest-Litovsk Bar ile, bir kere "Trk Ermenistan'nda bir Ermeni devleti kurmak artk bahis mevzuu deildi; bilkis "Elviye-i selse"nin, yani Kars, Batum ve Ardahan sancaklarnn Anavatana-Trkiye'ye ilhakn salyacak maddeler konmutu. Mamafih bu kazan, az sonra grlecei zere, BrestLitovsk mzakerelerinin en son safhasnda elde edilebilmiti. Barn imzasndan sonra Alman taarruzu durmu ve Sovyet Rusya zerine ken byk tehlike de bertaraf edilmiti. Bu suretle Brest-Litovsk Bar Rusya'da Sovyet rejimi ve Komnist Partisinin tahakkmnn devam ve rejimin salamlatrlmasma imkn vermi oldu - Brest-Litovsk'ta Barn imzalanmas zerine Moskova- daki Sovyet hkmeti, Kazan'daki Trk-Tatar mill tekilatn da

1 Mimye peregovor v Brest-Litovske, T. I. ss 229-231; Proceedings . . . pp. 185-187; DVP. T. I. vesika No. 77 (ss 117-118). 2 E.Carr, The Bolshevik Reolution, p. 41; J.Wheeler-Bennett, Brest-Litovsk, p. 219. Metin: (Be dilde yazlan metin (Trke, Almanca, Rusa, Bulgarca ve Macarca) Babakanlk Arivinde, Muahedeler ksmnda mahfuzdur. Rusa metin: DVP. T. I. vesika 78 (ss 119-124); ngilizcesi: J. \Vheeler, Brest-Litovsk, Appendix V. pp. 403-108.

349

tmak ve Kazan'da Sovyet idaresini kurmak iin, Bir mikdar asker kuvvet (300 bahriyeli) gndermek imkanm bulmutu. Almanlarla anlama yaplmad takdirde, Moskovadan Kazan'a "Kzl kuvvtler" gdermek yle dursun, Kazan'da mevcut "Kzl kuvvetler"in Mosko- vaya celbi gerekecekti. Bu surette idil boyunda, Kazan Trkleri ilinde Sovyet rejiminin kurulmasnda dolaysiyle Brest-Litovsk barnn tesiri olmutur. Nitekim Mokova'dan gelen Kzl bahriyeli lerin yardm ile, Kzllar, 28 Mart 1918 tarihinde "Bulak ard Cumhuriyeti" diye adlandrlan Milliyeti Trk-Tatar tekiltn datmaya muvaffak oldular. Brest-Litovsk Bar ahkmnn devam ise, tabiatiyle Almanya'nn Antanta Devletleri'ne kar harbi kazanp kazanamyacana bal idi. Rusya ile barn akdi Almanlara birok ekonomik menfa- atlar temin ettii gibi, Dou cephesindeki kuvvetlerin byk bir ksmn Bat cephesine nakle imkn vermek suretiyle, mhim menfaatler de salad. Bu yeni artlar iinde, 1918 yl Mart balarnda, harbin kat' sonucu hakknda kat' bir hkm vermek henz erkendi. Yukarda grld vehile, Almanya ile nce mtareke ve sonra bar mzakereleri yaplmas vc bilhassa Almanlarn (Rus telkkisine gre) "sert bar artlar" ne srmeleri, Sovyet hkmet makamlar ve Parti st kademelerinde byk bir fikir ayrln ortaya koymutu. Trotskiy, Bukharin, Dzerzinski, Radek, Kamenev'den baka birok komnist ileri gelenleri ve onlar destekleyen kalabalk Komnist ye Lenin'in "Almanlarla hemen sulh akdetmek" siyasetini tasvip etmek istememilerdi. Lenin'in bu tutumuna kar Rusya'mn her tarafndan ve bazan en yksek Komnist tekiltlarndan, asker ve ameleden Brest-Litovsk Muahedesini tasvip etmeyen, bar artlarn protesto eden birok telgraf Kremlin'e gelmiti. Bu telgraf ve yazlarn okluuna baklrsa, Rus halk, Sovyet makamlar, Komnistlerin birou Brest-Litovsk bar'n kabul etmek istemiyordu. Halbuki Lenin'in gr tamamiyle buna aykr idi ve mevcut artlar iinde mutlaka bu barn tasdiki lzm geldii merkezinde idi. Mart 1918 tarihinde imzalanan Brest-Litovsk Bar'nn tasdiki meselesini grmek zere, VII. Parti Kongresi toplantya arld. Mesele 6 Mart (1918) gn konuuldu. Muhalefet edenler, yine eskisi gibi yukarda zikredilen argmanlar tekrarladlar. Bu mnasebetle yeniden hararetli mnakaalar oldu. Mamafih, artk ihtillin ilk haftalarnda hkm sren muzafferne yry havas epey tavsamt; sert realitelerin ancak pek kat almak ve silh-

350

lanmakla karlanabilecei anlalmt; dolaysiyle itidal taraftarlarnn sesleri gittike ykselmekte idi. Muhaliflerin banda yine Trotskiy bulunmakla beraber, o aka Lenin'e kar gelmek istemiyordu. Nitekim reyini kullanrken Lenin'e kar gelmekten ekindi. Lenin'in "Bar Muahedesini Tasdik" teklifi ise, Parti Merkez Komitesince 9 a kar 28 reyle kabul edildi. Bu netice zerine, Muahedenin tasdikini grmek zere toplantya arlm olan IV. Btn Rusya Sovyetleri Kongresine barn tasdiki meselesi sunuldu. 16 Mart 1918 tarihindeki oturumda bu madde grlrken, tekrar lehte ve aleyhte hararetli konumalar oldu. Lenin kendi grn savunurken uzun ve ikna edici bir nutuk syledi. Kar gelenlerden bu grleri ayn kuvvetle cerhedecek kimse kmad; oylama neticesinde, barn tasdiki 784 lehte ve 261 aleyhte olmak zere kabul edildi. Bu suretle, Lenin en mhim bir meselede yeni bir zafer kazanm oldu. Brest-Litovsk Bar mnasebetiyle ne srlen ve varlan neticeler, Sovyet d siyaseti bakmndan baz yeni fenomenlerin ortaya konmas itibariyle de nemlidir. Sovyet rejiminin dayand iddia edilen marksizm akidesince, esas prensip: Btn kapitalist rejimler ve devletler Marksist bir devlet iin ayn derecede dman idiler. Bu devletlerden herhangi birisiyle "ayr bir bar" akdedilemezdi. Halbuki Brest-Litovsk Bar, kapitalist devletlerden biri veya birka ile "ayr bar" (separate peace) akdinin mmkn ve hatt Sovyet menfaatlar bakmndan zarur olduu hakikatini ortaya koymutu. Bu prensip az sonra Sovyetlerin d siyasetlerinde mhim bir unsur olarak yer alm ve sk sk tatbik edilegelmitir. Ne Almanya, ne Sovyet Rusya Brest-Litovsk Bar artlarn tam olarak tatbik edemediler. Barn akdinden hemen sonra bunun birok ahkm bozulmaa baland. Ruslar, bilhassa propagandann yasak edilmesi artlarna asla riayet etmediler; ayn vehile silhl ktalarn da terhisleri lzmken, yapmadlar. Almanya, Batda giritii son muazzam taarruzyznden, Dou'da Ruslara kar gerekli kuvvetleri bulunduracak bir halde deildi; dolaysiyle Sovyetler zerinde bask yampakiin gerekli kuvveti yoktu. Nihayet 1918 Kasm aynda Almanya malup oldu. Bunun zerine Brest-Litovsk Bar Sovyet Hkmeti tarafndan hemen hkmsz iln edildi. Trkiye- nin Ekim sonundaki malubiyeti zerine Brest-Litovsk Barnn Kafkas snrna taallk eden maddeleri de ortadan kalkt. Bu suretle "Brest-Litovsk Bar" ahkm ancak 8 ay gibi ksa bir zaman iin

351

tatbik edilebilmiti. Mamafih bu ksa zaman iinde, bilhassa Trkiye bakmndan, bu barn byk tepkileri olmu, Trk ktalarm Bakya ve hatt Dastan'a kadar ilerleten olaylar cereyan etmitir. "Elviye-i selse"nin yeniden Anavatana kavumas ise, buralarn ilerisi iin, Trkiye snrlar iinde kalmasn hazrlamak itibariyle ok byk bir nemi haizdir. Dolaysiyle "Brest-Litovsk Bar" Trkiye'nin diplomasi tarihinde byk bir baar oldu. Trkiye'nin yeniden kurulduu zamanda Brest - Litovsk Barnn dolaysyle tepkileri olmas itibariyle de ok mhimdir.

B r e s t-Li t o v s k't a Trk-Sovyet mzakereleri Sovyet hkmeti tarafndan htillin hemen ertesi gn dnyaya yaylan "bar dekreti" nin bir diplomatik mracaattan ziyade bir "htill Beyannamesi" olduu aikrd. Mamafih ilgili devletler ve bilhassa Trkiye bu "dekret" zerinde durmular ve Sovyederin hemen bar akdine girimek istediklerine vkf olmulard. Sovyet hkmeti bu "Bar dekret"inde "ilhaksz, tazminatsz, dil ve demokratik bir bar" akdi iin en az aylk bir mtarekenin akdini derhal teklif ve talep ediyordu. Sovyetlerin bu tarz teklif ve mracaatlar hibir devlet tarafndan "resm bir mracaat" saylamayacandan, muameleye konamazd. Gerek "Drtl ttifak" devletleri ve gerek tilf (Antanta) devletleri, Sovyetlerin bu bar dckretini ciddiye almamlard. Mamafih bu "beyanname" Rusya'da iktidar ele geiren yeni hkmetin "harp ve sulh" hakkndaki grnn ne olduunu aklamak itibariyle nemli idi. Zaten Lenin ve etrafndakiler iktidar ele almadan nce de bu husustaki grlerini aka ifade etmilerdi; fakat bu defa Lenin ve maiyetindekiler Rusya hkmeti adna konuuyorlard. Kerenskiy hkmetinin hilfna olarak, banda Lenin'in durduu Maksimalistler (Bolevikler iin bu tabir Bat'da ve Trkiye'de sk sk kullanlmakta idi) hkmeti, "harbin hemen durdurulmas, hibir devlet herhangi bir arazi ilhak yapmakszn ve harp tazminat talep etmeksizin" barn derhal akdini talep etmekte idi. Bu beyanname ayn zamanda Ruslarn artk harbe devam etmek istemediklerinin de ak bir ifadesi idi. Dier hkmetler gibi bu "Bar dekreti"nden Trkiye hkmeti de, gayri resm olarak, muttali olmutu. Bu hususta resmen her hangi bir mtala veya bir ilem yaplmas mmkn olmamakla beraber, bu SovyetRus istekleri ve grlerinin Trk devlet adamla

352

rn fazlasiyle memnun ettii muhakkakt. nk Trkiye'de artk herkes harpten bkm, Ruslara ve ngilizlere bu kadar arazi kaybedilmi, ekonomik knt iddetle kendini belli etmiti. Bu durum karsnda Rus Maksimalistlerinin "ilhaksz ve tazminatsz bir bar akdi" talepleri, Trkiye'nin iine elbette gelmekte ve en ehven artlarla Rusya ile bir sulh akdi imkmm vermekte idi. Trk h'meti, zaten 1917 Rus htilli'nin bandanberi byle bir am drt gzle beklemekte idi. Nihayet byle bir an gelmi bulunuyordu. Tabiatiyle Sovyetlerin bu yoldaki mracaatlar Trk umum efkrnca sempati ile karland. Ancak bu devirdeki iddetli sansr icab bu yoldaki haberler Trk matbuatna ok ge ulamt. Buna ait ilk yaz "Vakit" gazetesinin 24 Arahk (1917) tarihinde kt. Dier yandan, Hariciye mahfillerince Berlin, Viyana ve bilhassa Stockholm eliliklerince bu "Bar dekreti", oralarda kan gazeteler vastasiyle hemen renilmi, stanbul'a, Hariciye Nazr Ahmed Nesim Bey'e bildirilmiti. Aym zamanda Talt ve Enver Paa'larn da bundan hemen haberdar edildikleri muhakkaktr. Bu durum karsnda Ruslarla akdedilecek barn hazrlklarna giriilmesi icap ediyordu. stanbul'da Osmanl Hariciye Nezaretinde bu husustaki ilk grmeler'in Avusturya hkmetinden gelen tekliflerle ilgili olduu anlalyor. Buna balca sebep de: Avusturya'da i dzenin gayet fenalam olmas ve harbin bir an evvel sona erdirilmek istenmesi idi. Ruslarn bu yoldaki mracaatlarndan faydalamlarak frsatn karlmamas isteniyordu; dolaysiyle Avusturya hkmeti bu yolda Almanya ve Trkiye'yi de tevik etmek arzusunda idi. Mamafih Avusturya'nn stanbul'daki elisi Markiz Pallavicini'nin Babli- yi buna tevike lzum dahi yoktu; Trk ricali bar mzakerelerine balamaa oktan arzulu idiler; ancak Trk menfaatlarnn lyk ile dikkat nazarna ahnmas artt. Bu bakmdan Trkiye ile Avusturya hkmetleri arasnda gr fark olabilirdi. Nitekim ylede oldu. Avusturya'nn stanbul'daki elisi Markiz Pallavicini, hkmetinden ald talimat zere, 12 Kasm (1917) tarihinde (yani mahut bar dekretinin nerinden ancak drt gn sonra) Hariciye Nazr Ahmed Nesim Bey'i ziyaretle uzun bir grme yapt. 1 Konuma konusu, tabiatiyle, Sovyetlerin "Bar dekreti" ve bu hususta Viyana kabinesinin gr idi. Elinin sylediklerine gre, Avusturya
1 DA H. U. Dosya No. 98 Hariciye Nazr Ahmed Nesim Beyden Berlin B. Elisi brahim Hakk Paaya vc Viyana B. Elisi Hseyin Hilmi Paaya. Um. No. 917 (13 Ter. II. 1333).

353

Hariciye Nazn Kont Czernin, bu Rus ubeyannamesi"nin hayal kabilinden birok ey ihtiva ettiinden, gerekletirilmesini imknsz telkki etmekte idi. Fakat bu "Bar dekret"i u hakikati de ortaya koymutu ki, Merkez Devletleri (yani Almanya, Avusturya ve mttefikleri) isabetli bir ekilde hareket eder ve Rusya ile mzakerelere giriirlerse, Rusya'y tilf Devletlerinden ayrp mnferit bir bar akdine sevketmeleri mmkn olacakt. Bunun iindir ki, mttefikler (Almanya, Avusturya, Trkiye ve Bulgaristan) yeni Rus hkmetinden gelen bu teklifin kabul edildiine dair mmkn mertebe sr'atle cevap vermeli idiler; bununla itilf Devletleri mkl bir duruma drlm olacaklard. Kont Czernin, bu Sovyet teklifine Trk hkmetince verilecek cevapta u esaslarn belirtilmesinin yerinde olacan sanyordu: 1. Trkiye yeni Rus hkmetini tanmaktadr. 2. Yeni Rus hkmetinin Rusya'nn i ilerini idaresinde istedii gibi hareket etmesini de kabul ve tasdik etmektedir. Rusya'nn snrlar iinde yaayan btn milletlerin idare tarzlarnn kendileri tarafndan tanzim edilme hakkn tanm olduunu da kaydeder. 3. Kanun-u Esas'nin bahettii esaslar dairesinde bizler tarafndan da, (yani Trkiye ve mttefikleri) kendimizin tatbik etmekte olduumuz idare sisteminin kar tarafa da (yani Sovyetlerce) tannmas ve tasdik edilmesi talep olunmaldr. (Yani Sovyetlerin, kar taraftaki hkmet ve idare tarzn deitirmek yolunda faaliyette bulunmamalar istenmelidir.). 4. Yabanc memleketlerin arazisini ilhak etmeksizin ve harp tazminat demeksizin bir Bar yolundaki Rus teklifi kabul edilmelidir. Barn akdini temine yarayacak aylk mtareke de makbuldr ve mzakerelere balamak zere, tarafsz bir lkeye mmessiller gnderilmesine de muvafakat edilecektir. 1 Kont Czernin'in teklif ve tavsiyeleri ciddiye alnm ve bunlar Talt Paa, Enver Paa, Nesim Bey ve Halil Bey bata olmak zere kabinede incelenmiti; Avusturya hkmeti tarafndan gelen tavsiyelerin Bablice de tasvip edildii anlalyor. Hkmetin bu husustaki grleri, Berlin'deki Bykeli Hakk Paa ile Viyana'daki eli

I DA H. U. Dosya No. 98, No. 917.

354

Hilmi Paa'ya, 13 Kasm 1333 (1917) tarihinde Ahmet Nesim Bey tarafndan "gayet mahremdir" iaretli birer telgrafla bildirilirken, kendilerinin bu husustaki fikirleri de sorulmutu. stanbul'daki Avusturya elisi Markiz Pallavicini ile Alman elisi Bernstoff'a da hkmetin bu hususta ald kararlar bildirildi. Demek ki, Trk hkmeti de tpk Avusturya gibi, Sovyet-Rusya ile hemen mzakerelere girimee hazrd. Hariciye Nazr Nesim Bey, Berlin'e Hakk Paa'ya gnderdii yazsnda: stanbul'daki Alman elisi ile bu meseleyi grtn ve Rusya'y mttefiklerden ayrmak iin zuhur eden bu frsatn karlmamas gerektiini ifade etmi ve Alman hkmetinin bir an evvel Ruslar'la mzakereye girimesi yolunda Hakk Paa'mn da gayret sarfetmesi istenmiti. Mamafih u hususlar Babli'yi endieye drmekte idi: ayet tilf Devletleri Sovyet hkmetinin mtareke tekliflerini kabul ederlerse, o zaman durum Trkiye ve mttefiklerinin aleyhine olacaktr; nk mtareke devam ederken (yani ay zarfnda) kar taraf Amerika'dan istedikleri gibi erzak, mhimmat ve asker bile nakletmek imknn bulacaklardr. Mamafih tilf Devletleri bu Sovyet teklifini kabul etseler dahi (mamafih buna fazla ihtimal verilemezdi), o zaman mtareke artlarnn tespitinde muayyen esaslar zerinde srar edilecek, murakebe taleplerinde bulunulacak ve dier baka mkilt karlmak suretiyle mtareke maddelerinin tamamiyle ortadan kaldrlmas mmkn olacakt. Mamafih, tilf Devletlerinin Sovyetlerin teklif ettikleri esaslar zerinde bir mtarekeyi kabul etmeleri ihtimali ok zayft ve Babli'nin bu husustaki endieleri yersizdi. Bu durum karsnda Trk hkmetinin tasvip edecei en doru siyaset: Rusya ile tilf Devletleri arasm bozmak ve Rusya ile ayr bir bar akdetmekti. Zaten bu mesele Berlin'de halledileceine gre, Hakk Paa'nn Alman Hariciyesi ile temas ederek, Alman Hkmeti ve Bakumandanlnn bu baptaki grlerinin ne olduunu renmesi ve bunlar en ksa bir zamanda stanbul'a ulatrmas istenmiti. Hakk Paa, Ahmet Nesim Bey'in yazsn daha almadan, Alman Hariciyesi ile sk bir temasta bulunmu ve son gnlerin gelimeleri hakknda esash ve etrafl bilgi edinmiti. Hakk Paa'nn bu devir Osmanl-Trk diplomatlarnn en sekin simalarndan biri olmas hasebiyle, Alman hkmeti nezdinde btn maharetini kullanaca aikrd. Nitekim Nesim Bey'in 13 Kasm 1333 (1917)

355

tarih ve 907 numaral "gayet mahremdir" iaretli yazsna karlk, 15 Kasm 1917 tarih ve 962 numaral "gayet mahremdir" iaretli telgraf alnmt. 1 Bu telgrafta: Rusya ahvali ve Sovyetlerin "bar dekreti", Avusturya Dileri Nazr Czernin'in Babli'ce de makbul saylan tavsiyelerine temas edilmiti. Bir de: ayet Sovyetler ayr bir bar yapacaklarsa, Trkiye tarafndan ne srlmesi gereken artlar da zikredilmiti. Hakk Paa, bu telgrafnda, Berlin'deki Alman siyas mahfillerinde Rusya ve talya ahvalinin sulh akdi imknlar bahsini yeniden tazelendirdiini kaydettikten sonra, "bu hususta fazla mitlere mahal olmadnida yazmt. nk Rusya'da hal-i hazrda i harp balam bulunuyordu. General Kornilovun ayaklanmas bastrldktan sonra Kerenskiy duruma hkim olmu, fakat imdi "Maksi- malistler" (yani Bolevikler) Petersburg'da iktidar ele geirmilerdi. Kerenskiy de g halle kap kurtulmu ve imdi "byk bir asker kuvvetle Pcrersburg zerine yrm" ve "bu defa yine galip gelmesi alebi ihtimaldir" denerek, Kerenskiy'nin Bolevikleri bertaraf edecei kanaati belirtilmiti. 2 Mamafih Hakk Paa bu hususlarda tamamiyle yanlmt ve her halde, telgrafm gnderirken Rusya'dan alnan eksik malmata dayanmt. Kerenskiy'nin Boleviklere krr byk asker kuvvetler sevkederek galip gelmesine artk imkn ve ihtimal yoktu. Fakat, Hakk Paa bir dereceye kadar hakl idi: Onu (ve Almanlar) endieye dren cihet, Kerenskiy'nin galip gelmesi ile, Ruslarn, tilf Devletleri srasnda harbe devam etmeleri idi. ayet "Maksimalistler" iktidar ellerinde tutabilirlerse, o zaman bir bar akdi iin imknlar artacakt. Hakk Paa u hususlara da iaret etmiti: Almanyadaki umum kanaata gre, Rusya'daki asker ve ahaliye bar arzusu adamakll alanm olduundan, Rus ordusu bir daha faaliyete giriemeyecek, harbe devam etse dahi, ancak zevahiri kurtarmak iin yaplacak ve Ruslardan bundan byle gayrete gelmeleri beklenmeyecekti. Bu tehis tamamiyle doru idi. Zaten, "Maksimalistler"in galebe almasnda ite asker arasnda bu bar arzusunun (rusas: Mir) umum olmas da byk bir rol oynamt. Berlin bykelisi, Sovyetlerin "Bar dekreti" hakknda Alman gazeteleri vastasiyle ve Alman Hariciye Nazr Khlmann'dan kfi derecede bilgi edinmiti. Alman Hariciye nazrna gre: Petersburg

1 DA H. U. Dosya No. 98. Tel. No. 962. 2 DA H. U. Dosya No. 98. tel. No. 962.

356

(Petrograd) daki Sosyalist bir hkmetin iktidarda kalabilmesi hayli pheli idi. Almanya ve mttefiklerinin bara - hemen aina grnmelerinin ise faydadan ziyade zarar dokunabilecekti. Ancak gazetelerde kan bir "Beyanname" zerine Almanya'nn resm bir ileme balamas imknszd. Mamafih, ayet Rusya'da bar bir hkmet takarrr ederse, yani iktidar elde tutmakta devam ederse, byle bir hkmet tarafndan yaplacak resm veya yar resm bir arzu zerine ayr bir bar akdi iin mzakerelere balamak mmkn olacakt. Yani, Alman Hkmeti Sovyetlerin istikrar kazanmalarm bekliyor (ve arzu ediyordu); Khlmanfl, Viyana kabinesinin Sovyetler tarafndan yaplan teklif zerine, bar akdi iin tehalk gstermesinin Berlin'de ho karlanmadn da belli etmi ve bu hususta daha temkinli hareket edilmesi gerektiini sylemekten de kendini alamamt. Hakk Paa'nn kendi kanaana gre: Rusya ile ayr bir bar akdi ihtimali her cihetten artmt. Bundan byle Trkiye tarafndan Ruslara sunulacak artlar imdiden incelenmeli ve bir karara balanmal idi. Berlin Bykelisi Ruslardan u taleplerde bulunulmasn teklif etmiti:1 1. ran'n istikll ve toprak btnlnn tannmas ve Ruslarn igal ettikleri yerleri boaltmalar. 2. Osmanl arazisinin tahliyesi (yani harpte Rus igali altna d en vilyetler). 3. Rusya ile arada akdedilmi olan btn muahede ve mukavele lerin feshedilmesi ve bu suretle Trk demiryollarna ait kuyut- larn bahis konusu olmamas, (eski) tazminat- harbiye bakayasnn aranmamas ve "kapitlsyon" ve eski caret muahedelerinden bundan byle bahsedilmemesi ve yeni esaslar zerinde adl ve ticaret anlamalarnn akdi istenmesi. Boazlar meselesi; belki de, 4. maddeye ithal edilebilir. Hakk Paa'ya gre: ayet Ruslar bu hususta hibir ey demezlerse, bu meselenin Trkiye tarafndan ortaya atlmasna lzum yoktur. ayet mesele bahis konusu olursa o zaman bu bahsi: GneyRusya ve Karadeniz ticaretinin dier devletlerle harpte bulunduumuz zamanlarda, suret-i katiyede temini noktasnda (yani Rus ticaret gemilerine izin verilmek suretiyle) hasr ve icra etmek lzmdr. Fakat harp gemilerine, en kne dahi muhakkak (Babli'den) msaade istenmesi art konulmaldr.

1 DA H. U. Dosya No. 98. tel. No. 962.

Hakk Paa, Boazlar meselesindeki grn, vaktiyle stanbul'da bulunduu zaman yle ifade etmiti: Ya Boazlarn kapatlmasn bir Avrupa meselesi addetmek, veya bunun srf Trkiye'nin hkimiyeti ile halledecei bir i mesele halinde mtala etmekti. Birinci k en emin ve en ak bir yoldu (ahrahdr). Paris ve Berlin muahedelerinin feshine dair notalarda, Boazlara dair ayrca mevcut Londra mukavelesinden bahsedilmesinden tr, bu cihetin varl kabul edilebilir. Bu yolda Boazlarn kapatlmas iinde, Trkiye'ye hatt, bugnk dmanlar arasndan (bilhassa ngiltere kasdediliyor) taraftarlar zuhur edebilir. Hakk Paa, "hali hazrda ya gelecekte Rusya'nn tazyikine kar bir are bulunacaktr" dedikten sonra, Babli- nin dikkatini bilhassa u noktaya ekmiti: "Rusya, bugnk halde zaafa dm ise de bize kar daima mehib bir dmandr ve az vakitte eski evkefcve iktidarn bulmak ihtimali galiptir".1 Rusya'nn yllarca sonra ve tamamiyle baka artlar iinde, Trkiye iin "mehib ve en tehlikeli bir dman oluverdiini" hatrlarsak, Hakk Paa'nn bu szlerinin ne kadar yerinde kullanlm olduunu tasdik etmemek mmkn deildir. Boazlarn hassaten Trkiye tarafndan kapatlmas konusu ise, eskidenberi tatbik edilegelen Milletleraras hukuka aykr dtnden, bunun mdafaas g olacakt. Halbuki bu gibi hallerde, byk devletler dahi glk ekmekte olduklarndan, Trkiye'nin tek bana buna gc yetmeyecekti. Hakk Paa'ya gre: Hkmetin, u Rusya ile mnferit sulh meselesini ele almas ve imdiden hazrlanmas gerekiyordu. Rusya'ya sunulmas icap eden teklifler arasnda "Elviye-i selse" (Kars, Ardahan ve Batum sancaklar)nin istenmesine ait Hakk Paa tarafndan en kk bir telmihin dahi bulunmay ayrca dikkati ekmektedir. Demek ki, Berlin'deki siyas ve diplomatik hava, Trkiye'nin Rusya'dan fazla taleplerde bulunmamas merkezinde idi; olsa olsa Rus igali altndaki 1914 snrlar dahilindeki arazinin geri alnmas istenebilirdi; bunun dnda arazi talebi o zaman iin gayr varit grlmekte idi. Talt ve Enver Paa'larn, kabine yeleri ile, Rusya ile ayr bir bar akdi meselesini galiba, en ge 12 Kasm (1917) tarihinden itibaren, mzakere ettikleri anlalyor. Bu arada Ruslarla hangi esaslar zerinde bar akdedilmesi gerektiinin dc bahis mevzuu olduu muhakkaktr. Yukarda da belirtildii gibi, Sovyet makamlar tarafndan 13 (26) Kasm'da Almanlar'la bir mtareke akdi talebi ns-

1 DA H. U. Dosya No. 98. tel. No. 962.

358

bet sonu vermi ve 19 Kasm'da (2 Aralk) mzakerelere balanm, 21 Kasm'da (4 Aralk) cephenin bir ksmnda ate kesilmiti. Cephenin dier kesimlerinde ve Rus-Trk cephesinde ise 2(15) Aralk (1917) tarihinde umum mtareke akdedilmi ve bu suretle her tarafta ate kesilmiti. Alman cephesinde akdedilen mtareke gereince Brest-Litovsk ehrinde bar mzakerelerine balanacakt; dolaysiyle Trk hkmetinin de oraya murahhaslarn yollamas icap ediyordu. Ayrca, iktisad meseleler, esirlerin durumu ve baz dier konular grlmek zere Petrograd'a drt mttefik devletin murahhaslar Ruslar'la bir "Karma komisyon" halinde toplanacaklard. Brest-Litovsk'taki Bar mzakereleri Trkiye iin ok byk nemi haizdi. Bunun iin Sadrazam Talt Paa bizzat kendisi heyetin banda bulunmak istedi. Mzakerelerin teknik, yani diplomatik cihetleri, tabi Hariciye Nazr Ahmed Nesim Bey veya Berlin'deki bykeli brahim Hakk Paa tarafndan yrtlecekti. Heyete, asker meselelerin mtehasss olarak Mareal Ahmed zzet Paa ve Berlin'deki asker atae Zeki Paa katlacaklard; bir de Karadeniz problemleri de grleceinden bahriyeden eski "Hamidiye" kumandam sfatyle ad kazanan Hseyin Rauf Bey ve baz dier kimseler itirak edecekti. Hakk Paa ile Zeki Paa'ya gerekli talimat gnderilmi ve Alman Hariciyesi ile yakn temasta bulunmalar ve Brest-Litovsk'a gitmeleri bildirilmiti. Ahmed Nesim Bey, maiyyeti ile birlikte 16 Aralk (1917) tarihinde stanbul'dan hareket etti. Kendisine Adliye Nazr Halil Bey veklet edecekti. Talt Paa ise bir mddet sonra Brest-Litovsk'a gidecck, heyete riyaset edecekti. Kabine yeleri arasnda vc siyas mahfillerde Ruslarla yaplacak bar ve ne srlecek talepler hakknda ak bir gr olmad anlalyor. Rus ihtillinden sonra rahat bir nefes almak imknn bulan Trk devlet adamlar ve Trk umum efkrnn, en ok Rus igali altndaki sahamn Rus'lardan kurtarlmasn hedef tuttuklar anlalyor. Bu yapld takdirde dahi Rusya ile bar ok baarl saylacakt. Mamafih, dier yandan, frsat zuhur etmiken, Rus igali altndaki arazinin geri alnmasndan baka, daha nceleri Ruslarn eline dm olan yerleri de, bilhassa "Elviye-i selse"yi de kurtarmak hevesi belirmi olmaldr. Bilhassa Enver Paa'nn bu hususta nayak olduu kuvvetle muhtemeldir. Bu suretle, biri "minimum" ve dieri "maksimum" olmak zere artlar iki ksmdan ibaretti. Tabiatiyle

359

nce asgari talepler ne srlecekti; nk en mhim ey bir an evvel Ruslarla bir bar akdetmekti; bunun iin de t batan fazla talepler ne srerek Ruslar kukulandrmaktan baka, bir de Almanlar da rktmemek icap ediyordu. Vaka Alman elisi von VVangenheim, harbin banda, "Trkiye'nin hudutlarnn genilemesine Almanya- nn yardm edecei" taahhdnde bulunmutu; fakat byle bir taahht Alman hkmetince resmiyete dklm deildi. Bu suretle Brest-Litovsk Bar mzakerelerine giden heyet "Elviye-i selse" meselesi hakknda hibir talimat almamt. Bu yoldaki talebin, mzakerelerin gelimesi ve Almanlarn muvafakati alndktan sonra, msait bir frsat zuhur edince ortaya atlm olmas kararlatrlmtr. Byle bir karar galiba, ancak Enver Paa, Talt Paa ve Halil Bey'den baka kimseye malm deildi. Hkmete kabul edilen esaslar hakknda resm makamlar tarafndan fazla bir ey aa vurulmad. Hariciye Nazr Ahmed Nesim Bey, 6 Arahk 1917 tarihinde Meclis-i Mebusan'da bu mesele ile ilgili beyanatta bulunurken, "Rusya ile iyi komuluk esaslarn temin edecek bir bar akdedileceini" sylemi, fakat Trk taleplerinin mahiyeti hakknda hibir ip ucu vermemiti. Nesim Bey ile birlikte Brest-Litovsk'a gidecek heyete verilen talimatnamenin pek sarih olmad anlalyor ve u maddeleri ihtiva etmesi mmkn bulunuyordu. 1. Ruslar tarafndan igal altnda tutulan yerlerin hemen boal tlmas talebi. 2. Kapitlsyonlarn kaldrlmas meselesinin halli. 3. Rus murahhaslar, ayet Boazlar meselesini bahis konusu ede cek olurlarsa, drtl ittifak defletleri delegeleri ile bu mesele nce grlmelidir, fakat kat' bir ekile balanmamaldr. 4. Trkiye, Rusya'dan hibir arazi ilhak talebinde bulunmayacaktr; mamafih byle bir talep (Trkiye'nin) mttefikleri tarafndan yaplsn.' Buraya nakledilen maddeler, Hariciye Nazr Vekili Halil Bey tarafndan Avusturya elisi Pallavicini'ye bildirilmiti. Pallavicini de, Halil Bey'e, Almanya ve Avusturya'nn Rusya'dan zor altnda arazi talebinde bulunmayacaklarn sylemi ve harp durumunda

1 Istanbuldaki Avusturya-Macaristan elisi Markiz Pallavicini'den (Hariciye Nazr) Kont Czemin'e 18 Dez. 1917. Haus-Hof und Staatsarchiv (HHSA) (VVien) Brester Kanzlei. No. 1080.

360

(yani harbi gsteren haritada) Trkiye ile Almanya ve Avusturya arasnda fark olduuna (yani Trkiye arazisinin geni lde dman tarafndan istil edildiine) dikkat nazarn ekmiti. Yani Pallavi- cini Trklerin Rus'lardan fazla bir talepte bulunmamalar icap ettiini sylemek istemiti. Halil Bey ise byle bir durumu kabul etmeyecei karln vermi ve vaktiyle, Hariciye Nazn iken ne srd tezini tekrarlamt: Halil Bey'e gre, bu harp hep birlikte yaplan bir btn olmas hasebiyle (mttefiklerden birinin) arazi kazanc temin ettii takdirde, ayn esasn Trkiye'ye de tatbik edilmesi artt. Pallavicini'ye gre, Halil Bey bunu sylerken, Rusya'dan ziyade Romanya'y kasdetmiti; nk Bulgaristan, mtarekede tesbit ve vdedilenden fazla arazi kazanrsa, mesel Dobruca veya Kavala'y alrsa, Trkiye'nin baka bir ynden mkfatlandrlmas gerekmekte idi. Markiz Pallavicini Halil Bey'le bu hususta mnakaaya girimekten ekinmi, fakat u anda, yani 1917 yl Aralk ortalarnda, en nemli meselenin Rusya ile bir an nce bar akdetmek olduunu ve bunun Trkiye iin en nemli bir mesele olduunu ve dier btn mlhazalarn bir yana itilmesi gerektiini bilhassa belirtmek istemiti.1 Yani, Avusturya elisi, Trk hkmetince, Rusya'dan fazla taleplerde bulunulmamasm tavsiye ediyordu. Mamafih, yukarda grld vehile Ahmed Nesim Bey'e verilen "talimatname" de fazla birey yoktu; hatt "Elviye-i selse"nin geri alnmas hakknda en kk bir ima dahi bulunmuyordu. Dier yandan, her halde Nesim Bey'e ifah olarak bu hususta baz talimat verilmi olmas mmkndr; yani frsat zuhur ederse bu sancan da anavatana ilhak talep edilecekti. Trk hkmeti, her halde, Elviye-i selse'yi Ruslardan talep edeceini gizli tutmakta idi. yle ki, Pallavicini, 22 Aralk (1917) tarihinde Sadrazam Talt Paa ile grt zaman, Trkiye'nin Rusya'dan isteyecei esas maddenin "Ruslarn igali altndaki sahann Trkiye'ye geri verilmesi olduunu" belirtmiti.2 Pallavicini de buna karlk kendi (yani elinin) fikrince, hali hazrda en mhim

1 Pallaviciniden Czemin'e, 18 Dez. W17. HHSA Brester Kanzlei No. 1080: leh vvollte mich in keine Diskussion einlassen ber diesefr hiesige Mentailtt characteristischen Auslassungen und rvviederte nur mit dem grssten Nachdrucke, dass es jetzt Hautpsache sei, durch einen mglichst rasehen Frieden mit Russland dasselbe auszuschalten, was eminent trkisehes Iteresse sei, aile brigen Fragen mssten warten. 2 Ayn y. Baron Mller, Wien, 22 Dez. 1917.

361

ey mmkn mertebe sr'atle Ruslar'la bir bar akdetmekti. 1 Avusturya elisine gre: Rusya'da imdi iktidar ellerinde tutanlarn, mcerred (konktret) mlhazalardan ziyade, nazar (teoretik) prensiplerle hareket etmeleri mmknd; ve imdiki Rus idarecilerinin ne srdkleri gr, her iki tarafn da igal altndaki arazide yaayan ahalinin kendi mukadderatn tayin hakknda tam bir serbestiye sahip olmalardr; ve Ruslar'n bu prensipleri igal altndaki Trk arazisinde de tatbik etmek istemeleri mmkndr. Sadrazam Talt Paa buna karlk olarak: "Ruslarn bu prensiplerini igal altndaki Trk sahasnda tatbik edemiyeceklerini" syledi.2 nk Talt Paa'ya gre, bu yerlerde ahalinin byk ounluunu TrkMs- lman halk tekil etmektedir. Ermeniler hi bulunmamaktadr ve Krtler de Rus istils karsnda ieriye ekilmilerdir. Mamafih Pallavicini'nin bu baptaki szleri, Talt Paa'ya muhtemel Rus talepleri hakknda bir fikir vermek bakmndan nemli idi. Ruslarla yaplacak mzakereler ve bar artlar meseleleri ile en ok megul olan zatn, bu devir Trkiye'sinin bir numaral adam olan Harbiye Nazr ve Bakumandanlk vekili Enver Paa olduu muhakkakt. Rusya'ya kar harbin t bandan itibaren, Rus meselesi Enver Paa nazarnda, phesiz en mhim problem tekil etmekte idi. Sarkam taarruzu, II. Ordunun baarsz taarruzu, Erzurum, Trabzon ve Erzincan'n Ruslarn eline dmesi, III. Ordunun perian hali muhakkak ki, Enver Paa'y en ok rahatsz eden olaylard. Nihayet Trkiye'nin bu perianl iinde Rus htillinin patlak vermesi, onu takiben Rusya'da "Boleviklerin" iktidar ele geirmeleri ve nihayet "mtareke" yampak iin mracaatlar-Trkiye'nin Rusya karsnda muhakkak bir malubiyetten kurtulmasna yol amt. Rus ihtilli ve gelimelerinden Enver Paa'nn sonsuz derecede memnun kald muhakkaktr. Rusya'da bagsteren karklklar ve bunun icab kendini belli eden asker zaaf, Enver Paa gibi, geni hayalleri ve byk "Turanclk" gayeleri olan kimseleri harekete getirecei de aikrd. Mamafih henz harekete gemek iin durum msait deildi; olaylarn gelimesini beklemek lzmd. Kabinede bu hususta Enver Paa'y "fren"leyenler olduu ve Rusya'dan ilk nce "asgar" taleplerin istenmesi grnn stn geldii anlalyor.

1 HHSA, Brester Kanzlei No. 1080. Baron Mller'den, 22 Dez 1917 2 Enver Paadan Nesim Beye, 18 Kn. I. 1333. DtA dosya No. 98. Harbiye Nazr ve Bakumandan vekili Enver Paadan Hariciyc Nazr Ahmed Nesim Beye. 18 Kn I. 1333. ube No. 2. numara 52397/10390 (gayet mahrem). DtA dosya No. 98.

362

Enver Paa, Sovyetlerin mtareke talebinde bulunduklar haberini alnca, bir taraftan Berlin'deki asker atae Zeki Paa'dan mtemadiyen yeni bilgiler istemekte ve kendisine gerekli talimat gndermekte idi. Aym zamanda da Alman bakumandanl ile de daim temas muhafazaya almakta ve Ludendorff'a sk sk telgraflar yollamakta idi. Enver Paa, Brest-Litovsk'ta Rus'lardan istenecek eyleri madde halinde Zeki Paa'ya bildirmiti; ayn maddeler Hariciye Nzr Ahmed Nesim Bey'e de ulatrlmt. Bunlar unlard: i. Karadeniz'de ticaret gemilerinin serbeste seyrseferlerine balamalar. 2. ran'n her iki tarafa da (yani Rus ve Trkler) boaltlmas ve 3. Ruslarn Trkiye snrlar iinde istil ettikleri sahay hemen boaltmalar. "Elviye-i selse" hakknda yine tek bir sz yoktu. Tabiatiyle en nemli mesele istil edilen yerlerin boaltlmas meselesi idi. Enver Paa ve Trk hkmeti, bunun derhal salama balanmasn ve bar akdedilir edilmez tatbikini istemekte idi; bu maddenin hatt mtareke artlar arasna konmas Enver Paa tarafndan talep edilmi ve bu husus, mucip sebeplerle, Alman bakumandanlna dahi bildirilmiti. Fakat Almanlar, bu artlarn mtareke artlar arasna konamayacam, ancak bar mzakereleri esnasnda bahis konusu olabileceini syleyerek, Ruslara bu yolda bir teklifte bulunamayacaklarn bildirmilerdi. Zeki Paa'mn Berlin'den yazdna gre: Ruslar zannolundu- undan daha mklpesent grnmektedirler ve kendilerine bu yolda bir teklifte bulunulursa, belki de mtarekenin bozulmasna dahi gideceklerdir. Zeki Paa'nn yazdklarna baklrsa: "Halbuki Ruslarla bir defa mtareke akdedildikten ve bar mzakerelerine balandktan sonra, Trkiye'in arzu ettiini elde edebilmesi mmkn olacaktr. Harp yeniden balarsa bile, Rus ordusunun maneviyat sarslm olduundan, (Trk harp hedeflerinin) elde edilecei sanlmakta idi. Zeki Paa'nn bu grne, Brest-Litovsk'a gidecek Alman heyetinin ba (Dou ordusu kumandan) General Hoffman da itirak ediyordu. Mtareke imzalandktan sonra, Zeki Paa, General Hoffman ile birlikte, istil altndaki arazide yaayan Mslman ahaliye Ermeniler tarafndan yaplan mezalime son verilmek zere, bu sahamn boaltlmas iin Ruslara bir teklif yaplmasn da karar altna almt. Zeki Paa, Enver Paa'dan ald yeni bir emir zerine, General Hoffman'dan "Ruslar tarafndan istil edilen yerlerin boaltlmas" artnn "mtareke" maddeleri arasna konmasn

363

bir daha istediyse de, General Hoffman, "Alman Bakumandanlndan bu hususta henz emir almadndan bu meselenin Ruslarla husus surette konuulmas gerektiini" bildirdi.1 Zeki Paa, nitekim 16 Arahk 1917 gn sabah, o sralarda BrestLitovsk'a gelmi olan Rus heyeti yesinden L. Kamenev ile husus olarak grt.2 Sovyetlerle Trkler arasnda ilk temas bu suretle balam oldu. Konuma mevzuunu, Rus igali altndaki sahann durumu tekil etmiti. Kamenev'in szlerine gre: Sovyetler prensip itibariyle igal altndaki Trk arazisinin boaltlmasn kabul ediyorlard; fakat bunun ancak baz artlar altnda yaplmas mmkn olacakt. yle ki: Oralardan hicret etmi veya baka taraflara sevkedilmi (yani Trkler tarafndan tehcir edilen) kimselerin, milliyet ve mezhep (din) fark gzetilmeksizin eski vatanlarna dnmeleri gerekiyordu; ve taraflarca tekil edilen bir komisyonun buna nezaret etmesi ve ahaliyi yerletirdikten sonra, Trkiye'ye bal kalmak veya muhtariyetle idare edilmek hususlarnda belli edecekleri arzuya gre, bura ahalisinin idare ekli Trkiye hkmeti tarafndan garanti edilmesi lzm gelmekte idi.3 Kamenev'in bu "prensipleri" yukarda ad geen (mamafih ota rihlerde henz neredilmemi olan) "Trk Ermenistan'na ait dekret" teki grn ta kendisi idi (neri: 11 Ocak 1918)/ Yani, Sovyet-Rus asker igali altndaki Trk arazisinde Erzurum'dan Erzincan'a kadar, Mu, Bitlis ve Van vilyetlerinde, her taraftan Ermenileri celb ile kalabalk bir Ermeni kitlesi meydana getirmek ve yaplacak bir "referandum" ile burada "muhtar bir Ermenistan" (tabiatiyle daha sonraki bir referandum ile Rusya himayesi kabul edilecekti) kurmay tasarlamakta ve neticede istil edilen sahann Trkiye'ye iadesi de bu suretle nlenmi olacakt. Dolaysiyle, Sovyet hkmetinin, iktidar ele alr almaz t ilk gnlerden itibaren, arlk devrinin emperyalizm siyasetini (baka bir ad altnda ve suret-i haktan grnerek, "milletlerin kendi mukadderatlarn kendilerinin tayin hakk" ss verilerek) tevars etmi olduu ve bilhassa Trkiye hesabna Rusya'y geniletmek istedii aka "belli olmutu. Zeki Paa, Enver Paa'dan ald talimat mucibince, Ermenilerin igal sahasndaki Mslman ahaliye yaptklar

1 2 3 4

Ayn y. Yine. Enver Paadan Nesim Beye 18 Kn I. 1333. DtA dosya No. 98. Bkz. yk. ss. 336-337.

364

mezalimi tafsilatyle anlatm ve bunlarn bir an evvel durdurulmasn istemiti. Kamenev de bu hususta Sovyet hkmetinin dikkatini ekeceini vdetmekten baka birey yapamamt. Bu suretle, "Rus igali altndaki sahann boaltlmas meselesi" Sovyet murahhas tarafndan hemen tasvip edilmemi ve bunun hallinin birtakm artlara balanaca anlalmt. Bu durum karsnda Trk hkmetinin asker tedbirlere bavurmaktan baka bir aresi kalmad ikrd. Nitekim Enver Paa, Zeki Paa'dan ald bilgi zerine, III. Ordu kumandam Vehib Paa'ya ayrca bir telgraf ekerek, Kafkas cephesi Rus Bakumandanl nezdinde bu gibi Ermeni mezalimine son verilmesi iin gerekli tedbirlerin alnmasnn istenmesini bildirmiti. Bu sralarda Erzincan- dan balayarak Rus igali altndaki sahada Ermenilerin Mslman ahaliye yaptklar mezalim gn getike iddetlenmekte idi; nk Rus askerlerinin disiplini kalmam, bunlardan birou, hatt Ermenilerle bir olup, islm ahaliye alabildiine saldrmaktan ger t durmuyorlard. Ermenilerin de, yaplmasn umduklar "referandum" da, islm ahalinin saysn azaltmak iin ellerine geen frsattan istifade etmek istedikleri muhakkakt. Nitekim, Ermeni milliyeti Tekilt "Danaksutn" (Danak) sistemli bir imha siyaseti tatbik etmekte idi. Mslman-Trk ahalinin bu feci hali, tabiatiyle Enver Paa ve hkmet iin byk bir endie kayna idi. Ermeni mezaliminin bir an nce nnn alnmasnn, igal sahasnn sorumluluunu tayan Rus asker makamlarndan istenmesi elbette yerinde idi. Bunun iindir ki, Enver Paa buralarn hemen tahliyesini ayr bir madde olarak "mtarekeye" koydurmak istemiti; fakat Almanlarn Ruslar kukulandrmamak maksadiyle bu teklife yanamadklarn yukarda sylemitik. bar mzakerelerine katlacak murahhaslar Brest-Litovsk'a 15 Aralk (1917) tarihlerinde gelmee balamlard. Hariciye Nazr Ahmed Nesim Bey gelinceye kadar Berlin bykelisi Hakk Paa ile asker atae Zeki Paa Trkiye'yi temsil edeceklerdi. Alman heyetine de Dou Ordular Bakumandan General Hoffman riyaset ediyor ve yaknda Alman Hariciye Nazr Khlmann'm da gelmesi bekleniyordu. Mzakerelere 20 Arahk tarihinde balanm, fakat ilk oturumlarda taraflar arasnda prensip bakmndan bir anlamaya varlmamt. Yukarda da belirtildii zere A. Joffe, "Bar dekreti" prensiplerinin kabuln istemi ve uzun boylu nutuklar ekmiti.

365

General Hoffman Alman teklifini .ne srnce, Joffe ve Kamenev^ talimat almak zere, Petrograd'a gitmiler, mzakerelere bir mddet iin ara verilmiti. Rus murahhaslar Brest-Litovsk'a dndkleri zaman, Ahmet Nesim Bey ve maiyeti de gelmi bulunuyorlard. Ahmed Nesim Bey'in, Alman Hariciye Nazr Khlmann'dan "igal altndaki Trk arazisinin bir an evvel boaltlmas" iin Ruslara bask yapmasn istedii biliniyor. Halbuki bu prensip kabul edilirse, Alman igali altndaki Rus arazisinin dc Almanlar tarafndan terki icap ettii mlhazasiyle, Trk Hariciye Nazrnn bu teklifi kabul edilmemiti. Ahmed Nesim Bey, Ruslar tarafndan ne srlen teklifler arasnda, "Ruslarn baka memleket ahalisi arasnda kkrtc hareketleri" zerinde bilhassa durulmas gereken bir madde olduunu, bundan doacak tehlikeleri belirtti ve bunlarn nlenmesi gerektiini istedi. Bu hususta Avusturya'nn Trkiye'ye nis- betle ok daha nazik bir durumda olduunu da sylemekten geri kalmad. Bu suretle Ruslarn kabul ettirmek istedikleri prensipler zerinde dikkatle durulmas gerektiini Alman ve Avusturya murahhaslarna anlatmaa alt. Almanlarn bunlara fazla ehemmiyet vermedikleri, fakat Avusturya murahhaslarnn bu noktada endie duyduklar anlalmaktadr. Ahmed Nesim Bey, Rus muarahhas Heyetinin, igal altndaki sahada, (yani Dou Anadoluda,) bir referandum teklifini kat' bir surette reddetti ve Trkiye'de bir "Ermeni meslesi" olmadn ve ora vilayetlerindeki meselelerin Trk kanunlarna gre halledileceini syledi. Hariciye Nazr Vekili Halil Bey ve Harbiye Nazr Enver Paa, BrestLitovsk'taki Trk heyetinden mzakerelerin gidiat hakknda bilgi alyorlard. Bir de Alman ve Avusturya gazetelerinde kan haberler de bunlar tamamlamakta idi. Gazetelerden birinde: "Ruslarn igal altndaki sahadaki ahali arasnda yaplmasn lalep ettikleri referandum meselesini tetkik iin ayr bir komisyon tekil edileceine" ait bir haber de vard. Halil Bey ve Talt Paa bu haber zerine endieye kaplmlard; nk bu yapld takdirde Rus igali altndaki Trk arazisinin boaltlmas ii gecikecekti. Halbuki buralarn bir an evvel Anavatana ilhak meselesi ayn zamanda hkmetin devam vc prestijini muhafazas iin de gerekli idi. Zira halk arasndaki sylentilere gre "Trkiye bu barta yine elleri bo olarak kacakt", yani hi bir ey elde edilemiyecekti.1

1 Pallavicii'nin tel raf (Baro Mller, 22. Dez. 1917), HHSA, Brester Kanzlei No. 1080.

366

te bu gibi sylentiler karsnda hkmet erkn, yani Enver ve Tlt Paalar, Halil Bey ve etrafndakiler, zuhur eden bu frsatlardan azam derecede faydalanmak istiyorlar, yalnz Rus igalindeki sahann boaltlmas ile yetinmeyerek, bu defa "Elviye-i selse"nin de, yani 1877-78 de elden giden sancan da geri alnmas meselesini ele alm bulunuyorlard.1 Bu suretle, mezkr sancan geri alnmas meselesi ortaya km oluyordu. Bu yeni taleplerin Almanlara da kabul ettirilmesi iin Brest - Litovsk'a Sadrazam Talt Paa'nn bizzat gitmesi muvafk olacakt. Talt ve Enver Paalar, galiba Ahmed Nesim Bey ve Hakk Paa'nn Brest-Litovsk'ta, yeter derecede enerjik davranmadklar endiesi iinde idiler. Nitekim Talt Paa, hareketini evvelce tesbit ettii tarihten ne alm ve 1 Ocak 1918 gn Berlin'e mteveccihen stanbul dan hareket etmiti. Markiz Pallavicini, Talt Paa'nn hareketinden nce kendisi ile grm ve "Elviye-i selse" nin Trkler tarafndan geri alnmasn imknsz telkki etmi ve bu yoldaki gayretlerin bouna sarfedile- ceini sanmt.2 Daha dorusu, Avusturya elisi Trklerin bu gibi mbalal taleplerde bulunarak, Ruslarn bar akdinden vazgemelerine sebep olmalarndan endie ediyordu. Dier yandan Talt Paa'nn bir an evvel Brest-Litovsk'a gidiinin asl sebebinin ne olduunu, Pallavicini, her halde biliyordu. Enver Paa'nn da bu hususta srar ettii muhakkakt.

Brcst-Litovsk'ta Trk ve Sovyet-Rus Heyetleri arasnda mzakereler Talt Paa Berlin'de ksa tevakkuftan sonra Brest-Litovsk'a hareket etti ve 8 Ocak gecesi oraya vard. Kendisinin ilk nce Avusturya bamurahhas ve Hariciye Nazr Kont Czernin ile grt biliniyor.3 Bu mnasebetle Talt Paa'nn bir an nce Rusya ile barn akdini arzu ettii, fakat Almanya ile herhangi bir anlamazhk karsa, arka plnda kalarak Avusturya Hariciye Nazrm n safa itmek istedii de anlalmt.4 Czernin'e gre "Talt Paa (Trkler arasn

1 Pallavici'nin telegraf, 2 Jan. 1918. (Baron Flotovv, Wien 4 Jan. 1918) HHSA P.A. rot 1077. Krieg, Brester Kanzlei: 1917. 2 Pallavici'nin 2 Jan. 1918 tarihli telegraf. HHSA, Brester Kanzlei, No. 1080. 3 Ottokar-Czernin, Im Weltkriege. Berlin-\Vien 1919, s. 317. 4 Ayn y.

367

da) en kabiliyetli ve enerjik bir devlet adam idi". Bu sralarda Berlin'den Alman Hariciye Nazr Khlmann ve maiyeti de Brest-Litovsk'a gelmi bulunuyorlard. Talt Paa, Alman ve Bulgar delegasyonlar ile de temasa gemi ve Trkiye menfaatlarn korumak yolunda grmelerde bulunmutu. Tabi her eyden nce Alman hariciyesi ile anlamaya varmas gerekiyordu. 16 Ocak (1918) tarihinde Talt Paa, Ahmed Nesim Bey, zzet ve Hakk Paalarla birlikte Khlmann ile uzun boylu grtler. 1 Konumann esasn, Enver Paa'dan alnan vc Rus igalindeki Trk arazisinin durumu, yani boaltlmas meselesine ait telgraf tekil etmiti. Khlmann'a bu baptaki Trk gr uzun boylu izah edilmi ve Enver Paa'nn telgraf da aynen tercme edilmiti. Alman Hariciye Nazr Khlmann, Ruslar-Bolevikler ile esas itibariyle bir bar akdedil- mesine imkn grmyordu; onun sylediklerine gre: Pek yaknda durumda deiiklik olacak (yani mtareke sona erecekti) ve dolaysiyle Rus igalindeki Trk arazisinin geri alnmas iin asker harekete gemek mmkn olacakt; bu suretle ortada siyas bir engel kalmayacakt. Bu grmenin tesiriyle olacak, Talt Paa, stanbul'a derhal bir telgraf gnderdi ve "Enver Paa'nn hemen Alman umum karargh ile temasa geerek Trk ordusunun igal hareketini hakk ile baarabilmesi iin imdiden hazrla balanmas icap ettiini" bildirdi. Karadeniz'deki Rus donanmasnn Bolevik efrad elinde bulunmas hasebiyle, deniz emin deildi ve bu cihetin dikkate alnmas gerekiyordu. Talt Paa, bilhassa Ermeni ktalarna kar cidd bir tarzda hazrlanlmas gerektiini ayrca belirtmi ve "maazallah-u teal, Ermenilere kar adem-i muvaffakiyet, cihana kar pek irkin ve neticesi memleketimiz iin vahim olur" demekten kendini alamamt. Khlmann ile Talt Paa, balanan sulh mzakereleri ve ona bal meseleler hakknda da fikir teatisinde bulundular. Btn bu temaslardan sonra Talt Paa'nn intiba u merkezde idi: Alnanlarda Boleviklere kar kat'yen gven yoktur; Almanlar Bole- viklerde hibir hsnniyet olmadna, Viyana ve Berlin'de grevler ve hatta ihtilller kararak gayelerine ulamak istediklerine kanaat getirmilerdi. Talt Paa ve Trk heyetinin dier yeleri de Almanlarn bu grlerine katlmlard; nk mzakerelerin cereyan tarz, Bolevik murahhaslarnn ektikleri uzun nutuklar, bilhassa

1 Sadrazam Talt Paadan Bakumandan Vekili Enver Paaya, Kn. II. 1334 (16 Ocak 1918). 1623 numaral ifredir. DtA dosya No. 98.

Brest-Litovsk,

368

Viyana ve Berlin'de balayan grevler -btn bunlar Bolevik emellerinin ne olduunu gstermekte idi. Bolevik-Ruslarn, barn akdinden sonra, Almanya ve Avus- turyaMacaristan' kendilerine benzetmek (yani Bolevik ihtilli karmak) istedikleri aka anlalmakta idi. Bunun zerinedir ki, Almanlar, hem Rusya ile sulh yapm olmak, hem de Boleviklik tehlikesini nlemek maksadiyle, Ukraynallar destekleme ve milliyeti Ukrayna'ya el altndan yardm yapmak kararn aldlar. Hatt Romanya Kiralnn dahi elde edilmesine allmakta idi; bu maksatla Avusturya mparatoru tarafndan bir zabitin gizlice Romanya Kiralna gnderildii renilmiti. Kont Czernin Talt Paa'ya bu hususta malmat vermiti. Bir kere Ukrayna ile bar akdedilince, Almanlar Bolevik Rusya'y sulh akdine zorlamak iin Petrograd zerine yrmek niyetinde olduklarn akladlar. Hatt bunun iin gerekli hazrlklar yaplmaa dahi balanmt. Trk heyeti meselenin bu tarzda halledilmesinin kendi menfaatleri bakmndan da elverili olacana kanaat getirdiler. Talt Paa'nn dediine gre: Boleviklerin programlarnn altnda baka ekilde ve fakat yine eski Byk Rusya'nn ihyas vardr. 1 Boleviklerin, bir Rus Birleik Cumhuriyeti tekil etmek suretiyle Finlndiya ve Ukrayna'nn istiklllerine hcum etmeleri, onlarn hakik maksatlarn ortaya koymutu. Yine Talt Paa'ya gre: Mstakil bir Ukrayna teekkl ederse, Knm'da da bir hkmet kurulabilecek ve sonralar Kafkasyada da bir slm devletinin teekkl mmkn olacakt. Talt Paa Brest-Litovsk'ta iken, Krm Trklerinin ileri gelenlerinden (her halde Mfti ele- bicihan ve Cafer Seydahmed'den) Krm'daki hareket ve gayeler hakknda 12 adet mektup alm ve bunlar Enver Paaya yollamt. Bu mektuplardan Krm'da bir Trk-lslm hkmeti kurulmakta olduu anlalmt. Talt Paa, Ukrayna ile ayr bir anlama yaplmas iine ayrca nem vermiti. ayet drt-be gn iinde Ukrayna ile bar akdedi- lirse, Ukrayna'ya ilk yardm olmak zere Almanya'da bulunan 40 bin Ukrayna'l esir, Ukrayna hkmetine teslim edilecekti. Ukray- na'l murahhaslar arasnda byk kararlar verebilecek kabiliyette ahsiyetlerin bulunmay, Talt Paa'y biraz endieye drmt.

1 Sadrazam Talt DtA. dosya No. 98.

Paadan,

Bakumandan vekili Enver

Paaya 3/16 Ocak

1918.

369

Ukraynallara bir nevi "Ukraynal Venizelos" bulmak ve byle brine, ngilizlerin Yunanistan'da yaptklar gibi, Alman asker yardm gsterilmek suretiyle i bana getirmek mmkn olacakt. Talt Paa bu fikrini Khlmann ile Czernin'e ve General HofTman'a sylemi, fakat onlarn dediklerine gre: "Ukraynallar byle bir hareketi vatanlarna ihanet telkki edeceklerinden" buna yanamalar pheli idi.1 Talt Paa da, tpk Alman murahhaslar gibi, Rus-Boleviklerin bar akdinde asla samim olmadklar kanaatna varm ve Ruslar sulha zorlamak arelerine bavurmak mecburiyeti olduuna kanaat getirmiti. nk Sovyet heyetinin tutumu ve bilhassa bunun banda bulunan Leon Trotskiy'nin davran ve ihtillci nutuklar, Almanlarn ve Trklerin phesini bsbtn arttrmt. Ruslarla normal usuller dairesinde bir barn akdinin mmkn olmayaca aikrd. Brest-Litovsk'a gelen Bolevik-Rus murahhaslarnn, Anadolu- daki Rus igali altndaki saha hakkndaki grleri ve davranlar Trk heyetini bsbtn pheye drecek mahiyette idi. Yukarda da belirtildii zere,Sovyet hkmeti 29 Arahk 1917/11 Ocak 1918 tarihli bir "dekret" ile "Trk Ermenistan" hakknda baz kararlar alm bulunuyordu. Bununla oradaki Ermenilere hemen asker ve sivil tekilt kurma imknlar salanmt. Bu dekret tamamiyle Trkiye'nin aleyhinde olup, millederaras hukuka da aykr idi. Trk murahhas heyeti, bu defa Sovyet hkmetinin bu dekretini mzakere konusu yapt. Ahmed Nesim Bey 18 Ocak (1918) gn Leon Trotskiy ile uzun bir grmede bulundu. "Muhtelit Komisyon"da bulunan Galip Kemal Bey'den Petrograd'dan Sovyet hkmetinin "Trk Ermenis- tam'na ait" (11 Ocak 1918) tarihli "dekret" hakknda Brest-Litovsk'- taki Trk heyetine telgraf gelmiti. Bu telgraftan ve belki de Brest- Litovsk'a ulaan "Izvestia" gazetesi vastasiyle Ahmed Nesim Bey -Sovyet hkmetinin igal altndaki Dou vilyetlerini ellerinde tutabilmek maksadiyle giritikleri kombinazonlarn mahiyetini anlamakta gecikmemiti. Rus ktalarnn ekilmesi zerine Ermenilerden teekkl edecek milis kuvvetleri ve kurulacak "mahall Sovyetler" idaresiyle, Ermenilerin yerli Trk-lslm ahalisi zerinde cebir ve iddet kullanacaklar da muhakkakt. Ahmed Nesim Bey, Trotskiy'- ye byle bir dekretin kabul ve nerinden dolay iddetli bir

1 Ayn yerde.

370

protesto'da bulundu ve bundan doacak fec neticelerin btn sorumluluunun Sovyet hkmetine raci olacam beyan etti. Trk Hariciye Nazr bu mnasebetle Sovyet Dileri Komiseri (Trotskiy) ne unlar syledi: "Rusya'ya mensup olmayan bir memleketin (yani Trkiye arazisinde) ahalisini silhlandrmak, istikll ilnna sevk ve icbar etmek, Rus inklbnn ileri srd ve Rus murahhaslar tarafndan mdafaa ve izah edilen maksatlara ve esaslara dahi uygun deildir". 1 Nesim Bey szlerine devamla: "Muharebenin sonuna kadar mttefik devletlerin btn hudutlar bir kl tekil edib, Rusya tarafndan Asya ktasnda kaytsz ve artsz Trkiye'ye geri verilecek araziye karhk, Rusya'ya ait olup, Avrupa'da Almanlarn igali alfanda bulunan saha da kaytsz ve artsz hemen Ruslara iade edilecekti". Mamafih Ahmed Nesim Bey'in bu szleri doru deildi; Almanlar Rus arazisini geri vermek deil, oradaki ahalinin arzu ettii rejimi kurmak niyetinde idiler; ancak Trk arazisindeki ahalinin byk ounluu TrkMslmand; Alman igali altndaki Rus arazisi ise tamamiyle "gayri Rus"tu ve Rusya'mn elinde braklmas caiz deildi. Ahmed Nesim Bey'e gre: "Trkiye ve mttefikleri ile sulh mzakerelerine girien Rusya Cumhuriyeti idarecileri, bu tarzda, DouAnadolu'daki Ermenileri tekiltlandrmakla (Trkiyeye kar) dmanca bir siyasete aka ba vurmu oluyorlard. Onlar, bununla arzu edilen sulhun akdine mani olacaklard. Bu gibi meselelerin evvel Trkiye ve Rusya tarafndan gnderilecek murah- haslarca incelenmesi gerekiyordu; o sahadaki ahalinin byk ounluunu tekil eden (Mslman unsurun) sosyal messeseleri ve tarih mnasebetlerine bakmakszn, mukadderatlarn keyf, daha dorusu, zor kullanlarak deitirmee ve Trkleri olup-bitti karsnda bulundurmaa kalkmak, neticeleri pek messif bir takm olaylarn zuhuruna sebebiyet verebileceinin dnlmesi icap ederdi". Nesim Bey Trotskiy'ye, "Sovyet hkmetinin bu kabl teebbslerinden vaz gemesinin, (Rus) inklbnn iln eyledii prensiplere daha da uygun ve muvafk deceini" syledi ve, Trk Ermenistan'na ait "dekret" hakknda dier mlhazalarn da ortaya koyarak, Trotskiy ile ml- katnn asl sebebinin bu trl messif hadiselerden (yani byle bir dekretin nerinden) doacak feci olaylar zerine Rus murahhaslarnn dikkati nazarlarm ekmek olduunu bilhassa belirtti.

1 DA H. U. dosya no. 98. Brest-Litovsk mzakereleri ve bar Sadrazam Talt Paadan Hariciye Nazr vekili Halil Beye. Brest-Litovsk, 19 Ocak 1918. ifre kalemi No. 187.

371

Sovyetlerin Dileri komiseri Leon Trotskiy, tabiatiyle, bu dekreti hakl karmaa gayret edecekti. Ona gre: "Ermenilere, msellh Krtlerin hcumlarna kar kendilerini mdafaa edebilmeleri iin gerekli silhlar verilince, Krtlerin onlara birey yapamyacaklar meydana kacak ve Krtler de Ermenilerle anlama zemini aramak ve onlarla iyi geinmek zorunda kalacaklard". Mamafih, Nesim Bey'in bu "dekret" yznden kabilecek messif hadiseler zerine, nazar dikkatini ektiinden tr Trotskiy, teekkrde dahi bulunmay ihmal etmedi. Nesim Bey szlerine devamla, "harptenberi o blgelerde ahvalin tamamiyle deitiini, Ermenilere kar harekete geecek Krtlere bundan sonra tesadf edilemiyeceini ve bu hususta Ruslarn tamamiyle msterih olmalar gerektiini, Trk hkmetinin Ermeniler hakknda ok iyi niyetlerle baz tedbirleri almak zere olduunu da" sylemekle Trotskiy'yi memnun etmee almt. Bunun zerine grme nisbeten dosta bir hava iinde cereyan etti. Trotskiy, "stanbul'a ait eski ar hkmeti tarafndan akdedilen gizli muahedeleri en evvel kendisinin reddeylediini ve bundan dolay Fransa'dan bile karldn, Trkiye'ye kar dostane hisler tamakla beraber, kendisinin muayyen prensipler ve malm olan oto-determinasyon esaslarndan ayrlmasnn mmkn olamayacan ve aym prensiplerin daha ar artlar altnda, yani asker igale son verilmeksizin, Kurlndiya ve dier arazide Trkiye'nin mttefikleri tarafndan tatbikinde srar edildiini" syledi,1 ve messif vakalarn kabileceine dikkatini ekmi olmasndan Nesim Bey'e tekrar teekkr etti. Trotskiy'nin bu szlerine Nesim Bey'de, "Trkiye'ye kar besledii dosta hislerinden tr" teekkr etti ve "Trotskiy'nin Petrog- rad'dan avdetinden sonra, Trk ve Rus delegelerince bu mesele hakknda yeniden grlecei tabi olduundan, Sovyet hkmetinin Ermenilere tatbik etmek istedii tedbirlerin imdilik durdurulmas gerektiini" srarla syledi. Bundan sonra konuma Kafkasya ahvaline nakledildi. Trotskiy, Kafkaslarda birok hkmetin teekkl etmekte olduunu, fakat imdiye kadar bunlardan hi birinin merkezdeki Sovyet hkmetince kabul ve tasdik edilmediini, mamafih Kafkasyadaki Rus ordusunun tamamiyle Sovyet hkmetinin emrinde olduunu da beyan etti. Bu son szler, daha ziyade Trk hkmetine gzda vermek maksadiyle sylenmiti. Ahmed Nesinr

1 DA H. U. Dosya No. 98. Sadrazam Talt Paadan Hariciye Nazr Vekili Halil Beye Brest Liiovsk 19 Ocak 1918. ifre kalemi No. 187.

372

Bey Trotskiy ile bu konumasn Talt Paa'ya tafsiltiyle anlatm ve Tlat Paa da Enver Paa'ya hemen bunu telgrafla bildirmiti. Nesim Bey'in Trotskiy ile bu uzun konumasndan sonra Talt Paa'da hasl olan kanaat u idi: Ruslar Dou-Anadolu'dan ekilirlerken Ermenileri silhlandrm olacaklar ve bu sahay geri almak iin Ermenilere kar kuvvet sevketmek mecburiyeti hasl olacakt. Bunun iin imdiden asker hazrlklara balanmas gerekiyordu. Talt Paa, bundan baka Ukrayna'hlarla yaplan mzakereler hakknda da Enver Paa'y aydnlatmak istemiti; stanbul'a gnderdii telgraflarnda grld zere, bu mzakereler de her hangi bir mklta maruz kalmadan, gayet dostane bir tarzda devam etmekte idi. Yukarda da belirtildii gibi, Sovyet murahhaslar, gy, "Otodeterminasyon" prensibine dayanarak, Kurlndiya vc sair arazinin Almanlar tarafndan boaltlmasn talep ediyorlard. Almanlar ise buna asla yanamyorlard. Bunun zerine, yukarda da sylendii gibi, General Hoffman, 5/18 Ocak (1918) tarihinde Ruslara bir ltimatom vererek, Almanlarca tesbit edilen snr hattnn kabuln istemiti. Bunun zerinedir ki, Trotskiy 19 Ocak'ta durumu anlatmak ve yeni talimat almak makdadiyle, Petrograd'a gitti; Trotskiy'nin 29 Ocak'ta tekrar dnecei syleniyordu. Bu zaman zarfnda Rus heyetine A. Joffe bakanlk edecekti. Bu defa, Trk asker heyetinin ba Mareal Ahmed zzet Paa, Kafkas cephesinde Ruslarn silhl Ermeni ktalar tekilini protesto ederek, 20 Ocak tarihinde A. Joffe'ye yazl bir mracaatta bulundu. Joffe de buna aym gn (ve rusa olarak) ksa bir cevap verdi. Brest- Litovsk'ta resm (ve yazma) dili olarak Almanca, Franszcadan baka Rusa da kabul edildiinden, Bolevik Rus delegasyonu, yazlarn Rusa olarak kaleme almakta idi. Joffe, zzet Paa'dan gelen yaznn, muhteviyat icab, Rus Silhl kuvvetleri bakumandanlna bildirildiini syledikten sonra, bu Ermeni birliklerinin, Ruslarn Kafkas cephesindeki kuvvetleri "millletirme" hareketinden baka birey olmadn da kaydetmiti. Bu suretle Rus delegasyonu bakam, Kafkaslarda ve Rus igali altndaki Trk arazisinde hakikaten Ermeni birliklerinin tekil edildiini de itiraf etmi bulunuyordu. Trk hkmetini en ok ilgilendiren mesele barn bir an evvel akdi ve dolaysiyle mzakerelerin kesilmemesi idi. Talt Paa'ya gre, General Hoffman'n ltimatomundan sonra da Almanlar mzakereleri kesmi deillerdi; Sovyetler ya Alman teklifini kabul edecekler, veya

373

frotsky baka bir forml ile dnecekti. 1 Dier yandan Avusturya Hariciye nazr Czernin, Khlmann'a her gn bask yaparak, Ruslara fazla ar artlar konmamasn istiyor ve mzakerelerin bsbtn kesilmesini nlemee alyordu. Fakat Alman Hariciye nazr buna kulak asmyor, bildiini okuyordu. Alman hkmeti ve Alman karargh Ruslara konan taleplerde srar edilirse, baar elde edilecei kanaatnda idiler. ayet durum mnasebetlerin kesilmesine kadar gtrlecek olursa, o zaman Czernin'in "feryada balayaca" anlalmakta idi. Czernin'i tela dren cihetlerden biri de: Brest-Li- tovsk'ta "Ruslara kar iddetle davranldndan tr" Viya- na'da ii grevlerinin balam olmas idi. Talt Paa'ya gre: Czernin'in feryad aslnda Trotskiy'nin avdetinden sonra balayacakt ve belki o zaman Avusturya delegasyonu ile Alman heyeti arasnda mnakaalar dahi kacakt. Trk heyeti ise bu mnakaal meseleye, yani Ruslara kar ne srlen Alman talepleri ve bunlar zerinde srar hususuna kanmak istemiyordu. nk Czernin bu ii fazlasiyle yapyordu. Durumun ciddiyetini muhafaza etmesi sebebiyle Almcd Nesim Bey, Sadrazam Talt Paann bir mddet daha Brest-Litovsk'ta kalmasnda srar etmiti; nk baz hayat nemi haiz kararlar vermek icap edecek ve mesafe dolaysiyle stanbul'dan talimat alncaya kadar, zamann gecikmesi de mmknd. Halbuki Talt Paa, bir an evvel stanbul'a dnmek istiyordu; hem hkmetin bandan uzun zaman iin uzakta kalamazd; hem de btn ihtimalleri Enver Paa ve dier kabine arkadalar ile (Talt Paa'mn tabiri vehile beynerrfeka) mzakere edip karara varlmas gerekiyordu. Talt Paa'y stanbul'a dnmee zorlayan miller arasnda Osmanl Meclis-i Mebusan'mn hitam yaklatndan, bte ve reji mzakerelerinde hazr bulunmak vc mcclis hakknda bir karar verebilmek gibi ayrca ehemmiyetli meseleler de vard. Talt Paa btn bu hususlarda Enver Paa'mn ne dndn renmek istemi ve bu hususlar telgrafnda belirtmiti. Dier yandan Brest- Litovsk gibi, harp zamannda adamakll tahribe uram vc kn tam iddetli bir zamana rastlamas itibariyle de ok ssz bir yerde uzun zaman kalmak ayrca skc idi. Mamafih Talt Paa iin u anda en mhim mesele Brest-Litovsk mzakerelerinin istenilen bir neticeye ulamas idi. Bunun iindir ki,

1 DA, H. U. Dosya No. 98. Sadrazam Talt Paadan Hariciye Nazr vekili Halil Beye. Brest-Litovsk 4 ubat 1918. tel. ifre kalemi No. 313.

388

Trotskiy'nin geri dnmesini bekleyerek bir mddet daha orada kalmaya karar verdi. Bu sralarda heyetler bsbtn bo kalmamlard. Trotskiy ise, yukarda belirtildii gibi, Petrograd'dan gerekli talimatla 16/29 Ocak (1918) tarihinde Brest-Litovsk'a dnd. Bunun zerine mzakerelere yeniden baland. Hatt ilk toplant, 30 Ocak (1918) gn Talt Paa'mn riyasetinde yapld. Mamafih, Trotskiy'nin durumu ve taleplerinde fazla bir deiiklik yoktu. O yine eskisi gibi ihtillci nutuklarm ekmekte ve Almanlar "ilhak" taleplerinden tr iddetle takbih etmekte idi. 3 ubat (1918) gn akam Talt Paa'nn riyasetindeki Trk heyeti ile Trotskiy'nin bakanlndaki Rus delegasyonu arasnda yeni bir grme yapld. Buna balca sebep de: Evvelce hazrlanan bar maddelerinden bazlarnn daha da aklanarak, muahede metninde kat' bir ekil almas istenen bir projenin Ruslara takdim edilmesi tekil etmiti. Ayn zamanda "mtareke ahkmna aykr" olarak, Kafkaslarda Ermeni ve Grc'lerden teekkl eden birliklerin igal altndaki sahadan ekilen Rus birlikleri yerine konmalar ve igal altndaki vilyetlerde Ermeniler tarafndan taburlar tekil olunmas suretiyle, cephenin asker durumunda hasl olan byk deiikliklerin umum emniyeti haleldar ettii ve Mslman ahaliye kar tatbik edilegelen zulm ve ktallerden tr protesto edilmesi ve ayet bu hale bir an evvel nihayet verilmezse, Trk hkmetince gerekli tedbirlere bavurmak zarureti hasl olacana ait bir "beyanname"nin Ruslara sunulmas idi. Osmanl-Trk heyetince yeni batan hazrlanan projenin, sonralar ayrca kat' bir muahede akdine lzum brakmayacak mahiyette olduu Ruslara anlatlmak istendi. 2. Madde de: Kafkas cephesi ve gerisindeki yerlerde zc hadiselerin bir an evvel nnn alnmas hususunda srar edilmesi ile ilgili idi. Rus-Bolevik murahhaslar bu noktalara cevap vermeden nce, esasa mteallik bir-iki sual sormak mecburiyetinde olduklarn sylediler. Bunlardan birincisi: Ukrayna ile drtl mttefik devletler arasnda ayr bir bar akdi meselesi idi. Trotskiy, bilhassa buna mani olmak istiyordu. kinci madde de: Trkiye'nin "Kafkas" "Radas" (hkmetleri) ile (her halde Dastan'daki Mslmanlar kasdedil- miti) mzakerelere giritiklerine ait haber alnd ve bunun ne dereceye kadar doru olduunu bilmek istemeleri idi. Ukraynallarla Trk heyeti arasnda mzakerelere balarken, Sovyet delegasyonu buna muvafakat etmiti: Ancak Ukraynallarla

375

yaplacak muahede metninin Rus halk Komiserleri urasnca (Sov- narkom), yani (Sovyet hkmeti) tasvip edilmesi artn koymulard. Bu defa Sovyet delegasyonu, Trkiye'nin Ukrayna ile ayr bir anlama imzalamasna itiraz ediyor ve Trkiye'nin ancak Rus- Sovyet Cumhuriyeti ile bir muahede akdedebileceim, Ukrayna ile mzakerelerden amel bir netice kmayacan iddia ediyordu. Ruslarn bu iddiasna Trk heyetince verilen cevap u oldu: Sovyet delegasyonu ta batan Ukraynallarla mzakerelere muvafakat etmiti; Ukrayna meselesi drtl mttefiklerin hepsi ile de ilgili olmas hasebiyle, umum toplantda bahis konusu olacaktr. Kafkas "Radas" ile Trkiye arasnda her hangi bir mzakereye giriilmi deildir. Hakikaten bu sralarda Kafkas Mslmanlar ile Trkiye arasnda her hangi bir mzakere yaplm deildi. Ruslar ise, hali hazrda Rada'ya tabi bir Ukrayna kalmadn iddia etmekte idiler. "Ukrayna"nn Rusya'dan ayr dmesi ve drtl mttefiklerle ayr bir bar akdetmesi Sovyet-Rus murahhaslarn bilhassa endieye drmt. Trotskiy ve maiyyetinin zerinde durduklar ikinci mesele de "milletlerin kendi mukadderatlarn kendilerinin tayini" hakk idi. Bu prensibin, 25 Arahk (1917) tarihindeki mterek oturumda, dier devletle birlikte Trkiye tarafndan da kabul edildii Ruslar tarafndan ne srlmek istendi. Trk heyeti de buna karlk, "mttefiklerle beraber, umum sulh temin maksadiy- le kabul edilen beyannamede icabnda her memleketin kendi anayasas ahkmna tevfikan halledilmek zere, bu hususun (yani milletlere kendi mukadderatn kendilerinin tayin etme haklarnn tannmas prensibini ) tamamiyle (her memleketin) i meselesi olduunu" ileri srerek, bu Rus iddiasn reddettiler, ve Ruslarn bu hususta yanl grlere kaplmamalar gerektiini de belirttiler. Trk heyeti, Ruslara (yeni) bir muahede projesi ile Ermeni mezaliminin hemen durdurulmas lzumunu bir daha teyit ettiler. Ayrca Ermeni birliklerinin tekili ile, mtareke ahkmna aykr, Rus-Kafkas ordusunda deiiklik hasl olduunu ve Ruslarn bu tarzda harekette bulunmaa haklar olmadn ne srdler. Vakit de ge olduundan, gelecek hafta yeni bir toplant yaplmas kararlatrldktan sonra, mzakereler nihayet buldu. Trk ve Mttefik heyetlerinin her gn Ukraynallarla mzakerelerde bulunmalar, Rus-Sovyet hkmetini ok kukulandrmt; tabiatiyle konuulan her ey hususunda haber alnyordu; dolaysiyle mzakerelerin pek yaknda bir anlama ile bitecei tahmin edilmekte

376

idi. Ukrayna murahhaslar, ayet Avusturya idaresindeki Galiya'da Ukrayna'llara bir muhtariyet teminine muvaffak olurlarsa, Ukrayna "Radas" nn nfuzunun Rusya'da fevklade artmas ihtimali, Sovyet murahhaslarn endieye drmekte idi. Birtakm nazar prensipler ne srerek, Rusya ahalisinin iddetle arzulad barn akdine yanamamalar zerine, Boleviklerin Rus halk tarafndan tenkit edilecei de muhakkakt. Bu sebepten, Ukrayna Rada's ile Drtl Mttefiklerin bir anlamaya varmalarna mani olunmal idi. Sovyet Heyeti, zaten ortada byle bir Ukrayna Radas olmadn dahi iddiaya balad. Nitekim, Trotskiy, 7 ubat (1918) tarihinde btn delegasyon bakanlarna ve Rusa olarak gnderdii bir yaz ile: "Sovyet askerlerinin 16 (29) Ocak (1918) tarihinde Kiyef ehrine girdiklerini ve Kiyef'teki (Mill) Ukrayna Radas'nn drlm olduunu ve bundan byle Ukrayna ile Sovyet Rusya arasnda federatif esaslar dahilinde bir birlik meydana getirildiini" bildirmiti. Bu yaz ile Trk delegasyonu da durumdan haberdar edilmi saylyordu. Rus delegasyonunun iddia ettiine gre: "Trk murahhaslar Kiyef Radas ile mzakere etmekte iseler de, bu Rada'nn bugn tamamiyle skit ve yerine, kyl ve asker meclisleri (Sovyetler) kaim olduu cihetle, bundan byle de Ukraynallar ile mzakerelere devam edilip edilmiyece- inin bilinmesi" isteniyordu. Fakat Sovyet heyetinin bu yoldaki btn gayretleri boa kt, ve 8 ubat (1918) tarihinde mzakereler Ukrayna Rada's ile bir anlama akdi eklinde sona erdi. Trk heyeti ile Rus delegasyonu arasnda yeni bir Komisyon almas 9 ubat (1918) tarihinde yapld. Rus heyeti, geen toplantda (yani 3 ubat 1918) Trk heyetinin Ermeni mezalimini ve Ermeni milis birliklerinin tekili ile asker durumda deiiklik hasl olduuna ait Trk ikyetlerini cevaplandrmak istiyordu. Ruslarn dediklerine gre: Keyfiyet Rus Bakumandanlna bildirilmi ve alnan cevapta da, "Kafkas cephesinde her hangi bir asker arttrma (oalma) yaplmad" merkezinde idi. Rus htillinin tatbik etmekte olduu "milletlerin mukadderatlarn kendilerinin tayin hakk" icab, muhtelif milletlerden ayr asker birliklerin tekili gerekmekte idi; buna binaen Kafkas cephesinin gerisindeki blgelerde Ermeni (ve Grc)lerden mteekkil ayr ktalar meydana getirilmi olmakla beraber, askerin umum saysnda her hangi bir deiiklik (yani art) olmamt. Dolaysiyle Rus-Sovyet hkmeti mtarekeye aykr her hangi bir harekette bulunmamt. Eer Mslman ahali mezalime maruz kalmsa, bunun nnn alnmas iin Rus Bakumandanlna gerekli emirlerin de gnderilecei belirtildi.

377

Mamafih Rus murahhaslarnn da itiraf ettikleri vehile, muhtelif yerlerde korsanlar (yani ekya) tarafndan ahaliye tecavz ve taarruz vakalar olduuna ait birok telgraf alndn ve bu hususta tafsilatl bir protesto sunmak hakkn muhafaza ettiklerini de sylediler. Trk heyeti buna kar: "Rus heyetinin verdii izahatn, Osmanl murahhaslarnn ikyetlerini mucip olan ahvali itiraf mahiyetinde olduunu" ne srdler. Trklerin dediklerine gre: Mtarekenin esas maksad, cephenin asker ardarnn deitirilmemesi olduu halde, Ruslar kuvvetlerini arttrmam olsalar bile, Mslmanlara kar dmanca hisler ve saldrganlk arzusunu tamayan hakik Rus kuvvetleri yerine, tamamiyle bunun aksi hislerde olan (yani Trklere tecavz ve taarruz niyetleri besleyen) unsurlarn konulduunu Rus heyeti itiraf etmitir; dolaysiyle igal ordusunun mahiyeti bsbtn deimi olduundan phe edilmemektedir ve Rusya hkmetinin igal altndaki sahada milliyet prensibinin tatbikine hakk yoktur ve mezalimin bir an nce durdurulmas gerekmektedir. Trk heyeti bilhassa bu son madde zerinde srar etmiti. Trk heyetinin fikrince: Rus igal blgesinde Rus ordusunun durumunda hasl olan deiiklik neticesinde meydana gelen zulm ve karklklarla Rus hkmetinin baa kamayaca grlmektedir; Trk hkmeti ite bu durumdan, bilhassa endie duymaktadr. Mevcudiyetinden ikyet edilen korsanlar (yani ekya)n milliyeti, hareket sahalar ve ne yaptklar hakknda Ruslar izahat verecek olurlarsa, Trk makamlar tarafndan tahkikat yaplaca da Rus delegasyonuna bildirildi. Bolevik murahhaslar Trk iddialarn bir trl kabul etmek istemiyorlar ve "askerin asla oaltlmad, mtareke ahkmna kar hi bir ey yaplmad, inzibat ve asayiin muhafazas iin yerli ahalinin silhlandrlmasnn, askerin oaltld manasna ge- lemiyecei ve ayet ayr asker ktalarca her hangi bir asker harekette bulunulmusa, bu gibi iddialar doru kt takdirde Rus Bakumandanlma gerekli tedbirlere bavurulaca" tekrarlanm durulmutu. Trk heyeti ise Ruslara u karl vermiti: "Mtareke ahkmnca yalnz kuvvetlerin oalmas deil, asker tekiln dahi deitirilmesi memnudur, ve mtareke yrrlkte olduka, milliyet esasnn asker ktalara tatbikine teebbs edilemeyecektir; Rus igali altndaki Osmanl arazisinin, Rusya hkmetinin elinde bir vedia olduundan, oray keyf bir ekilde tasarrufa kalkmak ve

378

mevcut messeseyi milliletirmek, ahalisinden bir ksmn silhlandrmak ve ahalisinin hissiyatn takdir ve tahkik etmek gibi hususlara Rus hkmetinin salhiyeti yoktur; Erzincan'daki byk camiin bomba ile havaya uurulmas hadisesi Rus memurlarnn gzleri nnde cereyan eden bir vaka olarak zikredilebilir." Rus-Bolevik makamlar, hakikaten Anadolu'daki igal sahasnda, Trk makamlarnn zikrettikleri gibi sistemli bir ekilde Ermenileri koruma siyesetini tatbik etmekte ve buralarda tam bir Ermeni nizam kurmak istemekte idiler. Ermeni asker ktalar, Ermeni milis birlikleri ve Ermeni memurlar ile buralar tam bir Ermenistana evrilmi gibiydi. Ermeniler tarafndan Trk-Mslman ahaliye, yani buralarn hakik sahiplerine kar yaplan mezalim karsnda, Rus- Sovyet asker makamlar seyirci kalmakta idiler. Brest-Litovsk'taki Trk heyeti ite btn bu yolsuzluklara son verilmesini Sovyet delegasyonundan tam bir ciddiyetle talep etmiti. Ruslar da bu itiraz ve ikyetleri kendilerine gre cevaplandrmak istemilerdi. Onlarn dediklerine baklrsa: "Mtareke ahkmna gre cephedeki kuvvetleri oaltmak memnudur; halbuki Rus kuvvetleri oaltlm deildir. Trk heyeti, (Rus) igali altndaki Osmanl arazisi ile, (Alman) igali altnda bulunan Rus arazisini baka baka rejimlere tabi klmak istiyor; mahall milis tekilt kurmak dmanca bir hareket deildir, bunu igal altndaki Rus arazisi iin de (Ruslar) kabul ediyorlar". Trk heyetinin buna cevab u olmutu: "Mtareke ahkmnca, mevcut sistemden farkl baka bir usul, asker bir tekilt yaplamaz; btn Rus askerlerinin ekilip gitmesi ve yerlerine Ermeni birliklerinin konmas keyfiyeti de, sevklcey durumunun mahiyetini esasl bir surette deitirmekten geri kalmamaktadr. Ve igal altndaki Osmanl sahasnda Rus hkmetinin asker ktalar milliletirmee hakk yoktur." Trk heyetinin kanaatna gre: "(Alman) igali altndaki Rus arazisi iin baka esaslar konulmas hususundaki itiraza gelince, herkes kendi taahhdnden mes'ul olup, Rus hkmeti, Rusya'y tekil eden memalikten her birine gerek muhtariyet ve gerekse Rusya'dan tamamiyle ayrlmak hususunda serbest olduklarn beyan etmesiyle, Rusya'dan ayrlmak arzusunu eskiden beri izhar etmi olan blgelerin mukadderatnn, ora ahalisinin reyi ile tayini hususuun Rusya ile Almanya ve Avusturya-Macaristan aralarnda kararlatrmtr. Halbuki Devlet-i Aliyye, Osmanl memaliki iin byle bir kaidenin tatbikini hibir zaman kabul etmemitir; dolaysiyle Rus hkmeti

379

nin arzulad idare tarzn igal altndaki Trk arazisinde tatbike asla salhiyattar deildir." Trk heyeti, Ruslarn "korsanlk" (ekiyalk) hususundaki ikyetleri zerine tahkikat yaplacan vdetmekle beraber, Erzincan'daki camiin bombalanmas hadisesine kar Rus asker makamlarnn gz yummalarmn, igal altnda yaayan ahali nazarnda iyi bir rnek olamayacan ayrca belirttiler. Bunun zerine, geen celsede Trk heyeti tarafndan Rus delegasyonuna verilen "proje"deki maddelerden bazlar ele alndysa da, vaktin hayli ge olmas yznden, bunlarn incelenmesi gelecek oturuma brakld. Fakat Brest-Litovsk'taki Trk ve Rus delegeleri, Talt Paa, Ahmed Nesim Bey ve Trotskiy'nin huzurunda bir daha buluamadlar. nk 9 ubat tarihinde Ukrayna ile varlan anlamadan tr siniri ok bozulan Leon Trotskiy, 10 ubat (1918) tarihinde, yukarda da belirtildii gibi, mehur beyanatn okudu ve "Rusya'nn tek tarafl olarak harbe son verdiini bildirdi". Bu beyanat Rusa olarak Trk delegasyonuna da gnderilmiti. Trotskiy ve heyetin sekreteri A. Karahan'n imzasn tayordu. Bu suretle, Brest-Litovsk'ta A. Karahan, ilk defa Trk diplomatlar ile temas etmiti. Kendisinin ok sonralar, Ankara hkmeti mmessilleri ile, yakn bir temas olaca ve 19201921 yllarnda Trk-Rus mnasebetlerinde ok aktif bir rol oynyacan ilerde greceiz. Bu hadise zerine Brest-Litovsk'ta mzakereler kesilmi, Trotskiy talimat almak zere Petrograd'a hareket etmiti. Bu durum karsnda Sadrazam Talt Paa ve Hariciye Nazr Ahmed Nesim Bey, Mareal Ahmed zzet Paa'nn Brest-Litovsk'ta bulunmalarna artk lzum da kalmamt. Birok meselenin bundan byle mzakere yolu ile deil, asker kuvvete ba vurularak halledilecei de aikrd. Nitekim General Hoffman bu hususu daha evvel belirtmiti. Mamafih Talt Paa'mn BrestLitovsk'ta kalmas birok bakmdan faydal oldu; o bir kere yeni Sovyet-Rus idarecilerinden en mhimlerini, mesel Trotskiy'yi yakndan grm, Sovyet siyas emelleri ve usullerini yakndan tanmak frsatn bulmutu. Yeni Rusya'nn bu bakmdan eski Rusya'dan pek de farkl olmadn da anlamt. Boleviklerin bilhassa Ermeni meselesindeki tutumlar bunu aka gstermiti. Brest-Litovsk'ta, Ruslarla mzakere edilecek olursa, Berlin Bykelisi brahim Hakk Paa ile Zeki Paa bu ii yapacaklard. Talt Paa, Ahmed Nesim Bey ve Ahmed zzet Paa ise stanbul'a dnmek zere hareket ettiler.

380

Sovyet-Rus heyetinin bu kabl diplomatik usullere aykr ve "artc" hareketi, Almanlar iin olduu gibi Trkler iin de hareket serbestisi vermi oldu. Ortada siyas engeller ve diplomatik formller kalmadndan, halli cil meselelerin hemen ele alnmas gerekiyordu. Trkiye iin bu gibi meselelerin banda -igal altndaki sahamn bir an evvel kurtarlmas" geliyordu. 1 Nitekim Enver Paa, Brest-Litovsk- taki kmazdan haber alnca, III. Ordu kumandam Vehib Paa'ya, Erzincan istikmetinde ilerleme emrini verdi. Bunun zerine 12 ubat (1918) de asker harekete baland. Talt Paa, istanbul'a dnnceye kadar, igal altndaki sahann byk bir ksm kurtarlm bulunuyordu. Zaten Alman kuvvetleri de 17 ubat tarihinden itibaren taarruza gemiler ve Rus sahasn igale balamlard. Bu durum karsnda Sovyet hkmetinin ihtill blflerini bir yana brakp, Almanlarla cidd bir ekilde bar akdetmeleri mecburiyeti hasl oldu. Bu defa Brest-Litovsk'a Sokol'nikov'un riyasetinde yeni bir heyet gnderildi. Buna, sonralar TrkRus mnasebetlerinde mhim rol oynayacak olan, D ileri Komiseri muavini Georg ierin de dahildi. Brest-Litovsk'taki mzakerelerin bu tarzda sekteye uramas, haddi zatnda Trkiye'nin lehine oldu. imdiye kadar Ruslardan -fazla taleplerde" bulunmaktan ekinilmiti; bir yandan Almanlarn muvafakati alnmad gibi, dier yandan fazla taleplerle mzakerelerin kesilmesine sebebiyet vermek istenmiyordu. Rus heyetinin mzakereleri akim brakmas zerine, imdi Trk heyeti, Almanlar takiben istedii talepleri ne srebilirdi. Bu suretle, Ruslarla yeniden mzakere baladnda (ki bundan kimse phe etmiyordu) -azam talepler" konmas iin msait zemin hazrlanm oluyordu. Nitekim Talt Paa ve Nesim Bey, istanbul'a dner dnmez meseleyi kabine toplantsnda arzettiler. Grmeler sonunda Almanlarn Ruslara verecekleri yeni bir ltimatom ile aym zamanda, Trk heyeti tarafndan da Ruslara "ltimatom" mahiyetinde u artlar konacakt: 1. Ruslarn igali altnda bulunan Dou-Anadolu'nun derhal Rus kuvvetleri tarafndan boaltlmas. 2. 1877-78 ylnda Osmanl devletince, Harp tazminat karl olarak, Rusya'ya brakmak zorunda kalman sahann, yani Kars, Ardahan ve Batum sancaklarnn Rus Ordusu ve Kzl ktalar

1 Blu. yuk. S. 347.

381

tarafndan tahliyesi ve buralarda asayi ve nizamn tesisine kadar Trk polisi (ve jandarmas) tarafndan igali. 3. imdiye kadar Rusya ile akdedilmi olan btn muahedeler ahkmnn (ve bilhassa ekonomik mahiyetteki anlamalarn) ilgas. Bu maddeleri ihtiva eden talimat derhal Brest-Litovsk'a, Hakk Paa'ya gnderildi. Trk hkmeti, Kafkas tarafnda hitabedebilecek bir Rus hkmet makam kalmadn tesbit etmi bulunuyordu. Ayn zamanda Kafkasta (galiba Tiflis'teki Maver-i Kafkas Komiserlii) tarafndan (veya Grcler tarafndan) Osmanl devleti ile bir bar akdi yolunda yoklama ve mracaatlar da yaplmt. stanbul'daki Alman elisi Bernstoff'n bildirdiine gre, "Trk hkmeti, dier sahalarda da elden kan araziyi (Filistin, Suriye ve Irak) Kafkaslarda telfi etmek arzusunda idi. Enver ve Talt Paalar, Trklerin Almanlarla birlikte, Batum-Bak demiryolu zerinden. -Asya'da (yani Trkistan ve ran'da) ekonomik faaliyette bulunabileceklerini iddia etmekte idiler".1 Demek ki, Brest-Litovsk Bar henz akdedilmeden nce, Enver ve Talt Paalar Trk ilerleyiinin Baku'ya kadar uzamasn dnmee balamlard., Bunun tahakkuku iin ise, ve bilhassa ilerde Rus tehdidini bertaraf etmek zere Kafkaslardaki btn Mslmanlar, Trkiye'nin himayesi altnda bir "slm Devleti" halinde birletirmek gerekiyordu. Hakk Paa'ya bu yolda da, Enver Paa tarafndan baz talimat gnderildii anlalyor. Brest-Litovsk'ta mzakerelere yeniden 27 ubat tarihinde baland. Bu defaki bar esaslar, Almanlarn 23 ubat'ta Ruslara verdikleri yeni bir ltimatomda tespit edilmiti; bunlar evvelki artlara nisbetle daha da ardlar ve Estonya dahil btn Baltk lkelerinin Rusya'dan Ayr dmesini tazammun ediyordu. Hakk Paa'ya gnderilen talimata ramen, 23 ubat tarihinde Trk heyetince, yeni talepleri ihtiva eden bir ltimatomun RusSovyet hkmetine tevdi edilmedii anlalyor. Rus murahhaslar artk eskisi gibi "ihtillci" nutuklar ekmiyorlar ve Almanlar tarafndan ne srlen artlara az ok itirazdan sonra kabul ediyorlard. Dolaysiyle mzakereler sr'atle ilerledi ve umum bir metnin hazrlanmasna sra geldi.

1 Istanbuldaki Alman sefiri Bernstoff'dan Alman Hariciye Nezaretine. Pera (Beyolu) den 21 Febr. 1918.

382

Bu defa Trk heyeti Ruslara kar yeni taleplerle ortaya kt. Bunlarn banda "Elviye-i selse"nin Trkiye'ye braklmas geliyordu. Bu saha, zaten vaktiyle "tazminat- harbiye" karlnda Rusya'ya brakld iin ve Sovyetlerin de tazminat tanmadklan cihetle, bu sancan Trkiye'ye iadesine itiraz etmemeleri icab ediyordu. Fakat Rus murahhaslar bu talebe itiraz etmek istediler. Almanlar da bu defa Trkleri desteklediklerinden (daha dorusu buna mani olmak istemediklerinden) Ruslar bu art da kabul etmek zorunda kaldlar. Ancak, "milletlerin kendi mukadderatlarn kendilerinin tayini hakknn" bu sancak ahalisine tatbiki gerektii, yani bura ahalisinin bir "referanduma" tabi tutulmalar, bar maddesinde aka belirtilecekti. Bu sahann daha nce Trk Jandarma kuvvetlerince igali kararlatrldndan, Hakk Paa byle bir referanduma itiraz etmedi. U sancan Trkiye'ye ilhakna imkn verecek bu maddenin kabulnden tr Hakk Paa ziyadesiyle memnun kalm ve ektii bir nutukta "bu suretle Sovyet ve Trk murahhaslarnn ayn gaye zerinde birletiklerini" belirtmi, nk "her ikisi de esas dmanlar olan arlk Rusyasm yenmekle bunu isbat ettiler" demiti;1 pek de yerinde olmayan bu espri, Sovyet murahhaslarnn hi de houna gitmemiti. nk bu sancan Trkiye'ye braklmas, Sovyet heyeti tarafndan, "Rusya'ya kabul ettirilen en ar artlar" diye vasflandrlmt. Trk heyeti bu defa, yalnz sancan Trkiye'ye ilhak ile yetinmek istememi, Rusya'mn ilerisi iin Trkiye'ye tehlikeli bir komu olmasn nleyecek tedbirleri almak teebbsnde bulunmutu. Bu yoldaki teklifin bilhassa Enver Paa tarafndan geldii anlalyor. Buna gre: Trkiye'ye bitiik Kafkas sahasnda byk bir "slm Devleti" kurulmal idi; bu devlet Rusya ile Trkiye arasnda bir tampon devlet roln oynayacakt (Bu devlete Azerbaycan ve Dastan'n dahil olmas dnlyordu). Ruslar bu teklife iddetle itiraz ettiler; Almanlar da kendi menfaatlar bakmndan byle bir "slm Devleti" ni muvafk bulmadklarndan, Trk teklifini desteklemediler, neticede bu teklif kabul edilmedi. Mamafih, Ruslar Kafkaslardaki Mslmanlara geni haklar tanyacaklarn vdettiler. Trk heyetinin bundan baka da talepleri vard. Yalnz Kafkaslardaki deil, Rusya'daki btn Mslman-Turklerin bir nevi Os- manl-Trk devleti himayesi altna konmas isteniyordu. Bu kabilden

1 G. Sokol'nikov, Brstskiy mir (Brest bar), Moskva 1920, s. 21.

383

olmak zere Rusya'daki Trklere geni siyas ve meden haklarn tannmas talep ediliyor ve bunlarn tatbikinin bir nevi Trkiye tarafndan kontrol edilmesi dnlyordu. Devletleraras bir bar mzakeresi esnasnda, Rusya'daki Trklerin ve Mslmanlarn haklarnn tannmas meselesi bu suretle ilk defa bahis konusu olmutu. Bu yoldaki Trk talepleri Almanlar tarafndan makul grlmemi ve dolaysiyle hi desteklenmemiti. Tabiatiyle Ruslar bundan istifade ederek, bu yoldaki Trk taleplerini reddettiler. Mamafih yine de Rusya'daki Trk-Mslmanlara ait bar metnine baz eyler kondu; mesel: Rusya Mslmanlarndan Trkiye'ye hicret edeceklere Sovyet hkmetince hibir mkilt karlmayacakt. 1 Bu suretle, Sovyet hkmeti bir dereceye kadar Trkiye'nin Rusya'daki Mslmanlarla ilgilenmesini kabul ve tasdik etmek mecburiyetinde kalmt. Ayr maddeler zerinde anlamaya varldktan ve mterek bir metin hazrlandktan sonra, nihayet Ayastefanos barndan gn gnne tam krk yl sonra, 3 Mart 1918 tarihinde Brest-Litovsk Bar imzaland. Sovyet murahhaslar, bu barn "bir dikta" olduunu beyan ile resmen protestoda bulunduktan sonra, imzaladlar. Trkiye adna bu bar brahim Hakk ve Zeki Paalar tarafndan imzaland. Bu suretle, Trkiye'nin tarihinde, 1711 ylndaki "Prut" ve 1856 daki "Paris" muahedesinden sonra ilk defa Rusya'ya kar bir "zafer vesikas" imzalanm bulunuyordu. Bu bar ile Trkiye, Dou-Anadolu'da Rus igali altndaki sahay ele geirdikten baka, "Elviye-i selse"yi de geri almak imknn bulmutu. Bu zafer vesikas, Trk matbuatnda byk yanklar yapt ve bu mnasebetle birok yaz kt. Herkes yzyllar boyunca Osmanl Devleti'nin stne km olan "Rus kbusu"ndan kurtulmann rahatl iinde geni bir nefes almt. Bar metnindeki maddelerin yerine getirilmesi de uzun srmedi: Trk askerleri ok gemeden Kars, Ardahan ve Batum'a girmek suretiyle, 1877 yl snrna vardlar. Yaplan referandum ile de sancak resmen Trkiye'ye ilhak edildi. Brest-Litovsk Bar mzakerelerinin diplomatik mnasebetler bakmndan nemi: Trk ve Sovyet murahhaslarnn kar karya gelmeleri idi. Bir taraftan Talt Paa gibi Trkiye'nin iki numaral ahsiyeti, Hseyin Rauf Bey gibi nl bir deniz subay ve dier yandan Trotskiy, Kari Radek gibi, tannm ihtillciler ve ierin ile Karahan gibi Sovyet diplomasisinde mhim rol oynayacak ahsiyet

1 Brest-Litovsk Bar (Trk -Rus ksm, uadde XI.) Bkz. Ekler.

384

ler, ite Brest-Litovsk'ta birbirini tanmak frsatm bulmulard. Bunlardan bazlar, bir mdet sonra ve tamamiyle baka artlar iinde, tekrar karlaacaklar ve Trk-Sovyet-Rus mnasebetlerinde mhim rol oynayacaklardr. Mamafih, Sovyet-Rus murahhaslar, Sadrazam Talt Paa ve maiyetini "emperyalist ve kapitalist bir devletin mmessilleri" sfatiyle, kendileri iin dman telkki ettikten baka, Brest-Litovsk'ta Rusya'ya ar artlarn kabul ettirilmesinde, bunlarn rolnn byk olduunu da hibir zaman unutmayacaklard. Brest-Litovsk Bar, "Trkiye iin byk bir zafer" ve Sovyet-Rusya iin de bir "hezimet" vesikas olmak itibariyle, taraflarn birbirlerine kar durumu ve tutumunun ayn olmas zaten imknszd. BrestLitovsk Bar, dorudan doruya "Alman zaferinin bir neticesi" olmas hasebiyle, Sovyet-Ruslar, Trkiye'yi sadece Alman emperyalizminin bir "kuyruu" telkki etmekte idiler. Dolaysiyle bu barn devamnn da "Muzaffer bir Devlet sfatyla Almanya'nn ayakta kalmasna" bal olduu aikrd.

T rkiye-U krayna Bar ve diplomatik mnasebetlerin tesisi Brest-Litovsk Bar mzakereleri mnasebetiyle, Almanlarn, SovyetRusya'y yola getirmenin en tesirli aresi olarak Ukrayna "Radas" ile ayr bir bar akdini grm olduunu yukarda grmtk. Nitekim bu siyaset baar ile yrtlm ve 9 ubat (1918) tarihinde Ukrayna ile bir "bar ve dostluk anlamas imzalanmt.1 Trk heyeti ile Ukraynallar arasndaki mzakereler de ok dosta bir hava iinde cereyan etmi ve 9 ubat (1918) ta iki memleket arasnda bir bar akdedilmi ve bununla resm mnasebetler kurulmutu. Bununla, bir zamanlar (1651-54, 1669-1683) Osmanl Padiahnn yksek himayesi altnda bulunmu olan Ukrayna ile Trkiye arasnda, bu defa tamamiyle baka artlar iinde, yeniden yakn mnasebetler kurulmu oldu. Saylar 30 milyonu geen Ukraynallar, Rusya'mn gneyinde, Karadeniz'in Kuzeyi, Avusturya-Macaristan'n idaresindeki Gali1 Mttefik Devletlerle Ukrayna (Radas) arasndaki mzakerelere ait teferruat: W hee lerBen ne 11, Brest-Litovsk, ss 166-8, 171-74 ve m. y. Metni: Ayn yerde, Appendix IV. ss 392-94. Trkiye ile mzakereler ve bara iat: DA H. U. Karton No. 114, yine Karton No. 166/9. Bonn, Ausvv. Amt, Politisches Archiv, Akten betreffend Friedensverhand- lungen mit Russland Bd. 2 (1918)

385

ya'dan balayarak, Don nehri boylar ve Azak Denizi sahillerine kadar uzanan geni bir sahada yaayan, Dou Slavlarn bir budan tekil ediyorlard. Dil, antropolojik hususiyetler ve kltr ile gelenek bakmndan Ukraynallar Moskova Ruslarndan epey farkl idiler. Ancak ortodoks mezhebinde olular ve aralarnda kuzey'den gelen baz Rus zmrelerinin bulunmas hasebiyle, Ukraynallarla "Byk Ruslar" (Velikorus) arasnda balantlar oktu. Bir de Katolik Lehlilere kar mcadele Ukraynallar Moskova'ya yaklamaa zorlayan en mhim millerden birini tekil etmiti. Ukraynallarn devleti andran ilk siyas teekklleri ancak XVII. yzyl ortalarnda belirmi ve Hetman Bogdan (Bohdan) Khmel- nitski'nin Lehlilere kar mcadelesi ve Krm Hanlnn destei ile meydana gelmiti. Bogdan Khmelnitski bir mddet Osmanl Padiahnn himayesini kabul etmise de (1651), umduu yardm alamaynca 1654 de Moskova arlnn himayesi altna girmiti. Mamafih az sonra, Hetman Petr Doroenko, Ukrayna'y yeniden Osmanl himayesi altna koydu ise de, bu himaye tekrar beklenen neticeyi vermediinden, Ukrayna bir daha Moskova'ya balanmt. Ukraynal babular ve nfuz sahibi kimseler Moskova arlna balanrken kendi memleketlerinin, tpk Osmanllar zamannda olduu gibi, i ilerinde tamamiyle mstakil ve muhtar olacaklarn sanmlard. Halbuki Moskova hkmeti Ukrayna'y tam bir Rus eyaleti haline getirmeyi t batan tasarlamt. Bu yzden ok gemeden Ukraynallarla Ruslar arasnda anlamazlk belirdi; gitgide bu anlamazlk tam bir dmanlk haline geldi. Rus Ukraynasnn bakenti Kiyef'ti; ikinci byk ehir dc Kharkov'du. Avusturya Ukraynas, Galiya olup, baehri ahalisinin byk ounluu Lehlilerden ibaret olan, Lwow (Lemberg) idi. Avusturya idaresi Rus idaresine nisbetle mukayese kabul edilmeyecek derecede msamahal olduundan, buradaki Ukraynallar XIX. yzyl iinde mill harekete balamak imknn bulmulard. Halbuki Rus idaresinde Ukrayna dili ve kltr ile bal her trl hareket iddetle menedilmi ve Ukraynallarn tamamiyle "Ruslatrlmalar" iin Rus hkmeti tarafndan iddetli bask yaplm ve her trl vastalara ba vurulmutu. Nitekim Rus mekteplerinde tahsil gren Ukraynallar, ister istemez Ruslamakta idiler. Bunlardan biri de mehur Rus yazar N. V. Gogol'dr. Mamafih halk arasnda mill Ukrayna dili kaybedilmeden, devam edip gitmekte idi. ite bu halk arasndan kan (ve hatta serf

386

olan) air Tara evenko (1814-1861) Ukrayna milliyetiliinin bayraktar olmutu. XIX. yzyl sonlarna doru Ukrayna'da milliyetilik cereyan gittike kuvvet buldu. Bilhassa 1905 ihtillinden sonra, Ukraynal milliyetiler faaliyete gemilerdi. arlk hkmeti bu harekete kar durduu gibi, Maksim Gorkiy gibi "solcu" yazar dahi "ayr bir Ukrayna dilini" tanmak istememiti. Yani ileri grl Rus aydnlar dahi Ukrayna milliyetiliine kar gelmekte idiler. Fakat Avusturya idaresindeki Galiya'da Ukrayna mill hareketi sr'atle gelimek imkn bulacandan, Lwow ehri Ukrayna kltr hareketlerinin merkezi haline gelmiti. Buradan Kiyef'e ve dier Ukrayna ehirlerine de tesir edilmekte idi. Kltr ve ilim hareketleri altnda Ukraynallar, kendilerinin Ruslardan ayr bir millet olduklar uuruna sahip olmaa balamlard. Bu hususta bilhassa byk lim ve tarihi M. Hruevski (Gruevski)'nin tesiri dokunmutur. Trl merkezlerde kurulan muhtelif ilim ve sanat dernekleri "Ukrayna milliyetiliini" gelitirmek ve yaymak yolunda faaliyete getiler. Bunun iindir ki, 1917 Rus htilli balad zaman Ukraynadaki mill cereyanlar ok kuvvetli bir hale gelmi bulunuyordu. Ayn zamanda Ukrayna'da sosyalist cereyanlar da kuvvetlenmi ve bu hususta bilhassa Almanya'nn tesiri grlmt. Zaten Ukrayna milliyetileri de daha ziyade liberal grleri benimseyen kimselerdi; bu bakmdan "Milliyeti" lerle "Sosyalistler" arasnda fazla bir ayrlk da yoktu. Dolaysiyle her iki zmre de, Ukrayna'nn istikllini hie sayan Sovyet-Rus idarecilerine ve Boleviklere kar kolayca an- laabilmilerdi. Rusya'da ihtill knca, Ukrayna ahalisinin trl zmrelerini temsil eden dernekler derhal harekete gemiler ve Kiyef ehrinde 5 Nisan 1917 tarihinde ilk mill Ukrayna kurultayn toplamlardr. Bu toplantya 800 delege katlm ve bununla Ukrayna Parlamentosu anlamna gelen "Rada" tekil edilmiti. Bu "Rada" da Ukraynallardan baka aznlkta olan Ruslar, Lehliler ve Yahudiler de vard. "Rada" parti mensubiyeti bakmndan daha ziyade mutedil sosyalistti ve Bolevik komnistlerden tek bir ye seilememiti. Bu suretle Kiyef ehrinde teekkl eden Ukrayna "Rada"s, mill Ukrayna hareketinin ve Ukrayna halknn hakik mmessili sfatn tamakta idi. Rada'mn "merkez sekreterlii" de, henz teekkl etmemi olan, "Ukrayna Mill Hkmeti" grevini yapmakta idi. Ukrayna Radas, Rusya'da ihtillin iln ettii hakik "demokrasi" prensiplerini benimsediini ve "Rusya Demokratik Cumhuriyeti"

387

erevesi iinde, Rusya ile federal sistem halinde birlikte yaamaa karar verdiini, yani Rusya ile siyas ve ekonomik balarm muhafaza edeceini iln etmiti. Bu hususta, banda Kerenskiy'nin durduu, "Geici Hkmet" ile de bir anlamaya varlm ve bu baptaki anlama Petrograd'da 30 Haziran 1917 tarihinde imzalanarak resmiyet kesbetmiti. Buna gre: Kerenskiy hkmeti, Ukrayna'nn geni lde muhtar bir lke olduunu resmen tanm ve tasdik etmiti. Bolevizm cereyanlarna kknden kar koyan Ukraynal sosyalist ve milliyetiler Petrograd'da iktidarn Boleviklerin eline gemesi zerine, Rusya'dan ayrlmaa karar verdiler. "Rada" tarafndan 9 Kasm 1917 tarihinde neredilen ve III. sayl beyanname (uni- versal) ile "Ukrayna'nn Rusya ile federal balarn kesmi olduu" bildirilmiti. Halbuki Bolevik Rus liderler, Ukrayna'y muhakkak Sovyet- Rusya'nn idaresi altnda tutmaa karar vermiler ve bu yolda asker kuvvet kullanmaa balamlard. Sovyet-Rus idarecilerinin iddialarna gre: Kiyef'teki Rada, Ukrayna ahalisinin mmessili olmayp, sadece "zenginler, iftlik sahipleri, burjuva snfnn organ" idi. Sovyetlerin iddias: "Ukraynal ii, kyl, asker ve hakik sosyalist (yani Bolevik) zmrelerin arzular Petrograd'daki gibi bir Sovyet rejimi" kurmakt. Bunu gerekletirmek zere Petrograd'daki Sovyet makamlar Kiyef ehrini ele geirmek iin asker evkine karar, verdiler. Nitekim aslen Polonya'h bir Yahudi olan Huzarski ve bir Rus olan Murav'yev'lerin kumandas altnda Kzl ktalar Ukrayna ehirlerini igal iin harekete geirildi. Halbuki Rada'nn henz asker tekilt tamamlanm deildi. ok az sayda "Ukraynah asker" vard. Bu durum karsnda Rada'ya bal kuvvetlerin sayca ve silha kendilerine ok stn olan Kzl ktalara kar koymas imknszd. Nitekim az bir zaman iinde Ukrayna'nn birok ky, kasabas ve ehri Kzllar tarafndan igale baland. 16 Ocak 1918 tarihinde de Kiyef ehri Kzl askerler tarafndan igal edildi. Rada da bu durum karsnda Kiyef'ten gitmek zorunda kald. Btn bunlar olup biterken, yukarda da belirtildii vehile BrestLitovsk'ta bar mzakereleri balamt. Ukrayna Radas da bundan istifade ederek, Almanya ve mttefikleri ile ayr bir bar akdetmek ve Kzl Rus basksndan kurtulmak iin teebbse girimiti. Bu maksatladr ki, "Rada" 9/22 Ocak 1918 tarihinde 4 sayl bir beyanname (universal) ile "Ukrayna'nn istikllini" iln etti.1

1 DA H. U. Karton 166/9. 15 Ocak 1918 tarihli resm yaz.

388

Bunun zerine tamamiyle mstakil bir devlet sfatyle, Brest-Litovsk- ta Almanya, Avusturya-Macaristan, Trkiye ve Bulgaristan ile bar mzakerelerine giriti. Grmeler sr'atle neticelenmi ve 9 ubat 1918 tarihinde muahedeler imzalanmt. Varlan anlama gereince: Trkiye, Ukraynay tamamiyle mstakil bir devlet olarak tanyor ve bunun icab olarak da karlkl diplomatik mnasebetler kurulacak ve eliler gnderilecek, konsolosluklar tesis edilecekti. Karadeniz'in kuzeyinde mstakil bir Ukrayna kurulmas Trkiye iin byk bir nemi haizdi. Bununla stanbul ve Boazlar zerine yzlerce yl boyunca ken Rus tehdidi giderilmi olacakt. Ukrayna henz teekkl halinde olmas hasebiyle, bu devlet Trkiye iin hibir tehlike konusu olmayacakt. Osmanl Devleti, Krm'da teekkl edecek bir Tatar (Trk) devletini de desteklemek ve gerekirse Trk kuvvetlerini Krm'a dahi gndermek suretiyle, Ukrayna'nn Karadeniz'deki mutlak hkimiyet teebbsne daima kar koyacak bir halde idi. Bir de Ukrayna ile Trkiye arasndaki tarih balar da kuvvetli olup, Ukraynallarn birou Trkiye'ye kar sempati beslemekte idiler. te btn bu mlhaza ve mtalalarla BrestLitovsk'ta Ukrayna ile akdedilen anlama stanbul'da ve Trk matbuatnda ok iyi karlanmt. Almanya ve Avusturya'dan asker yardm almak suretiyle, Ukrayna'nn belli bal yerleri Kzl Rus ktalarndan temizlendi ve Kiyef ehri yeniden bakent olmak zere Ukrayna "Halk Cumhuriyetinin Mill hkmeti kuruldu." Mamafih htillin banda ve Kzllarn idaresi zamannda yaplan ar "sosyalizm" denemeleri ve terr rejimi, Ukraynallar arasnda iddetli tepkiler yapm ve Ukrayna'da asayiin temini ve normal hayat salanmasnn ancak kuvvetli bir idare ile mmkn olaca kanaati hasl olmutu. Bu kanaatin sonucu da idarenin bana General Paul Skoropadski'nin gemesi ve diktatrlk rejiminin kurulmas oldu. Hetman (bakumandan) Skoropadski devlet bakan sfatyle Ukrayna'da dzenli bir idare kurmak grevini zerine ald. Mamafih bunun baarlmas ve asayiin salanmas, bilhassa Bolevik propagandas ve ayaklanmalar yznden, hayli zor bir iti. Harbin yaratt skntlar ve bilhassa Kzllar idaresindeki msadereler neticesinde Ukrayna'da yiyecek darl azam dereceyi bulmu, ekonomik durum tamamiyle bozulmutu. Ayn zamanda Almanlarn basks ve bir takm madd talepleri (zahire ve ham madde), kuzey'den Moskova- Sovyet kuvvetlerinin daim tehdidi, Ukraynada normal durumun

389

tesisine imkn vermiyordu. Bundan dolay Hetman Skoropadski, iktidar elinde tutabilmesi iin her eyden nce Almanlara, yani yahanc kuvvetlere dayanmak mecburiyetinde kalmt. Brest-Litovsk'taki anlama gereince Ukrayna'nn stanbul'a bir diplomatik mmessil gndermesi gerekiyordu. Bu greve Mikola Levitskiy adnda biri (geici mmessil-resident) olarak atand. Ukrayna hkmetinin bu karar, Ukraynaca olarak kaleme alnan (ve Franszca tercmesi de leffedilen), 8 Nisan 1918 tarihli bir yaz ile Sadrazam Talt Paa'ya bildirildi. 1 Levitskiy 30 Mays (1918) tarihinde stanbul'a gelmi ve az sonra resmen vazifesine balam oldu. Levitskiy ancak geici mmessil olduundan, daim bir elinin tayini icap edecekti. Nitekim bu vazifeye Sokrokin (Sorokin ?) adnda bir kimse atanacakt. Fakat, 29 Ekim 1918 de stanbul'a Ukrayna elisi olarak atanan Sokrokin (?), Mondros Mtarekesi (30 Ekim 1918) zerine vazifesi bana gidemedi. Mtarekeden sonra, zaten Trkiye ile Ukrayna arasndaki mnasebetler kesildi. Dier yandan Almanya'nn malubiyeti neticesinde Skoropadski'nin rejimi de km ve Ukrayna yeniden Kzllarn istilsna uramt. Mill Ukrayna Hkmeti de bylelikle ortadan kalkt ve milliyeti Ukraynallardan bir ou "siyas mlteci" sfatyle Bat-Avrupa, Kanada ve Amerika Birleik Devletlerine sndlar. Ukrayna'ya Trkiye tarafndan da diplomatik mmessiller ve konsoloslar gnderildi. Kiyef'e eli olarak ilk nce, harp balarken St. Petersburg'da maslahatgzr olan Fahreddin Bey'in tayini dnlmt (19 Mays 1918 tarihlerinde); fakat Fahreddin Bey oraya gnderilmemi ve yerine de sbk Atina elisi vc hariciye nezaretinin eski memurlarndan olup 48 yandaki Ahmed Muhtar Bey Kiyef'e diplomatik mmessil sfatiyle tayin edilmiti. Ahmed Muhtar Bey'in Kiyef'e hangi tarihlerde gittii bilinmiyor; ancak oraya muvasalat mnasebetiyle, Kiyef'te Ukrayna dilinde, kan "Novo Rada" gazetesinin 164. saysnda (14 Eyll 1918) uzun bir yaz km, Ukrayna ile Trkiye arasndaki mnasebetlerin samimiyet vc nemi zerinde durulmutu. Ahmed Muhtar Bey'in, 12 Ekim 1918 tarihinde Hetman Skoropadski tarafndan parlak bir merasimle kabul ve karlkl dostluk nutuklar ekilmesi, Trkiye ile Ukrayna arasndaki dostluk balarnn ne kadar samim olduunu bir kere daha gstermiti.

1 DA H. U. Karton No. 114., Bkz: Ekler.

390

Bu nutuklarda hem mazideki yaknlk hatrlanm ve hem de gelecek iin mitler beslenmiti. Maalesef gelecek iin mitler boa kt, nk bu resmi kabulden iki hafta (daha dorusu 18 gn) sonra Trkiye, malbiyet mtarekesini imzalamt. Kiyef'teki bu ilk Osmanl-Trk mmessili ok ksa bir zaman kalabildiinden, zikre deer her hangi bir faaliyette bulunmas imknszd. Mamafih iki ay kadar Kiyef'te bulunduu zaman zarfnda yine de Ukrayna ve Rusya ahvali hakknda birok eyi yakndan grm olmas, Ahmed Muhtar Bey iin yine de kymetli bir tecrbe olmutu. Bu tecrbesi ona sonralar, Ankara'daki Mill Hkmet zamannda ok faydal olacaktr. Kendisinin 1922 de Moskova'ya Ankara Hkmeti Bykelisi sfatiyle tayin edildii zaman, bsbtn yabanclk ekmedii de muhakkaktr. Ahmed Muhtar Bey, Mondros Mtarekesi'nden sonra stanbul'a dnm ve az sonra siyas hayata atlarak 19 Ocak 1919 da stanbul'dan mebus seilmitir. Meclis-i Mebusan'n ngilizler tarafndan datlmas zerine (16 Mart 1920) Ahmed Muhtar Bey Ankara'ya gemi ve Mill Mcadele zamamnda Hariciye vekletinde byk hizmetlerde bulunmutur. Yusuf Keml Bey yerine Hariciye Vekili vekilliini yapan Ahmed Muhtar Bey, az nce belirtildii gibi, Moskova'ya sefir olarak gnderilmitir. Kiyef'de "diplomatik mmessillik" ten baka bir de konsolosluk ihdas edilmiti. Bakonsolos olarak Ahmed Ferid Bey (sonraki Tek) atanmt. Ferid Bey'in Kiyef'e en ge Temmuz (1918) ortalarnda varm olmas lzm gelir. Harkov ehrinde de Ruh Bey adnda bir konsolos vard; ayrca Hoca Beyde (Odessa'da) bir Trk konsolosu vard. Ukrayna'da durum bir trl istikrar bulamamt. Buna ait Baehbendcr (konsolos) Ahmed Ferid Bey'in, 5 Eyll 1918 tarihli Kiyef'den gnderdii u rapor bu tarihlerde Ukrayna'daki durum hakknda ak bir bilgi vermektedir. Raporu aynen naklediyoruz: "(Hariciye Nezaretine) Ukrayna'da henz mukarrer bir hkmet teesss edememitir. En yksek kudret-i siyasiye Alman igal ordusunun elindedir. Btn Ukrayna'da Alman ve Avusturya'l 250-300 bin asker vardr; yalnz Kiyef'de 30 bin Alman askeri vardr; ehrin civar da ayrca 4 tabur Alman askeri ile muhafaza edilmektedir. Dier Ukrayna ehirlerinde de asker oktur; Almanlar zevahire gre pek ziyade mteyakkz davranyorlar. Her

391

tarafta gzken ifte nevbeti ve tfenk ucunda sngdr. Bunun sebebi Ukraynallarn zaaf ve hkmete ehil olmamalardr. Ukraynallar kendilerini memleket dahilinde 25 milyon addetmektedirler; bki 15 milyonu da Bykruslar ve dier milletlerin tekil eylediini iddia ediyorlar. Ukrayna iin en mhim dertlerden biri de bu klleti nfustur (halbuki Ferid Bey bu hususta yanlmt; Ukraynallar hakikaten 25 milyon idiler. A. N. K.). kincisi: Hars noktai nazarnda, bugne kadar millet-i hkime deil, millet-i mahkme olmak hasebiyle idareye ademi liyakattir. Memleketi basit bir surette idare iin bile kfi derecede Ukraynal anasr bulunmamaktadr. Ukraynalya Alman yardm ederse bir eye benziyor; etmezse muhakkak Ruslarn ianesine muhta kalyor. Ruslar da bu kuvvetlerinden istifade ediyorlar. Bugn heyet-i vkeldan itibaren en kk memuriyete kadar btn tekilt bu illet ile mall bulunuyor: Ukraynal ve Bykrus cidali. Heyet-i vkel riyasetinde Rus taraftar bir zat mevcuttu: Gospodin Lizogub, zeki ve "souple" olan bu zat daima Rus konfederasyonundan bahseylemektedir. Ukrayna heyet-i vkel riyasetinde bundan bahsetmek, kailin temayl hakikisini iraeye kfidir. Bundan sonra gelen kabine azalar da yar yarya Rus ve Ukraynallardr. Hariciye Nazr Doroenko ve Maarif Nazr Vasilenko mfrit Ukraynaclardr. Bunlarn nezaretlerinde resmen Ukraynal lisan mstameldir; buna mukabil mesel iae nazr Garber (?) gazetelerde resmen nerettii bir tamimde, Rusa yazlmayan istidalarn yrtlp atlacan payitahttan iln eylemitir. Bu ihtilfa ramen, kabine yine bilmnakaa devam ediyor. Fakat devam etmek demek i yapmak mnasnda demek deildir. Hibir dairede hibir i grlmemektedir. Neticede birok grlt ve kalabalk. Ticaret Nzr bendenize, posta ve telgrafn Dahiliye Nezretine merbut olduunu syledi. Halbuki Posta ve telgraf Mesai Nezretine merbut. Istitlatma gre Nzrlardan birounun ii menafii ahsiyelerini temin eylemektir (Vagon ve nakliye ticareti burada pek fazla reva bulmutur). Bunun iindir ki, Nazrlar sk sk yerlerini dier arkadalarna tevdi ediyorlar. dare tecrbesizlerin elindedir. Hi bir i iin yorulmak istemiyorlar. Ve en adi bir ii mutlaka birka kii ile takip ettirerek yaptrabiliyorlar. ntizam ve insicam o kadar mefkuddur.

392

Ukrayna ordusu henz muntazam birka alaydan ibarettir. Buna "Hetman Askeri" diyorlar. Ukraynallar Orduda Alman yardmn hissiyat- millyelerine muhalif bularak, reddediyorlar. Bendenize Almanlar da bu intizam tevik etmiyorlar gibi geliyor; Ordunun banda General Raguza isminde yalca bir zat var ki, pek dirayetli olmad umumen rivayet olunmaktadr. Btn nazrlarn iddetle itigal ettikleri yegne bir i vardr: Kiyef'te adam yatracak yer bulmak. Be tane ayr ayr komisyon. Bunun haricinde Almanlar ve Avusturyallar "teklif-i harbiye" usul ile vaz'yer hakkn haiz bulunmaktadrlar. Kimse bir gece yatt yerden ertesi gn dairelerden birinin emri ile sokaa atlmyacamdan emin deildir. Mamafih bu yedi daireden birka urat halde, el'an bendenize drt odalk bir daire bulamadlar. Rusya'nn her taraf anariye maruz bulunduu iin "byk" ve "kk" Rusya'nn her tarafndan herkes buraya snmtr. 250 bin kiilik ehirde elyevm bir milyondan fazla halk meskn bulunuyor. Bu umum bir rahatszlktr ve Ukrayna hkmeti iin de byk bir gaile tekil etmektedir. Rusluk, Ukraynallk ve Boleviklik serbeste arpablselerdi; kavi olan dierini ezer ve olduka payidar bir ekl-i hkmet teesss ederdi. Halbuki Alman igali bu cidali yar yolda brakmtr. Bunun iin btn u temayller kl altndaki ate gibi iin iin yanyor ve her dakika feverana mheyya bulunuyor. Kiyef'in iinde kk patrd olunca, btn ahali kamaa balayor. nk mevcut cidal-i hafiyi herkes iidiyor, biliyor ve hissediyor ve her dakika ihtill bekliyor. Grc sefareti tebasn hakikaten teslih eylemektedir. Son gnlerde, ekl-i hkmetin tebeddl edecei ve Het- man'n hkmetten ekilerek, yerini Rus taraftarlarna brakaca rivayet edilmee baland. Bendeniz bunu mevsuk addetmiyorsam da, ehir dahilinde musrren rivayet ediliyor. Filhakika Hetman Berlin'e giderken, bavekil Lizogub'a bir mektup yazarak, gaybubetinde kendisini reis-i hkmet ve Vasilenko'- yu muavin tayin eylediini ve Senato'dan dahi iki azann intihap edilmesini emretmi idi. Senato intihabn mteakip, Lizogub nereyledii bir beyannamede, devlet idare kolejinin kendisinin riyasetinde, yandan Tuenko ve harbiye nazr Raguza'- dan mrekkep olup, Hetman Almanya'da olduu mddete, ve

393

yahut hastalanr, lr veya her hangi bir sebeple avdet etmezse, memleketi ibu "devlet koleji"nin idare edeceini iln ettirmiti. Hetman'n avdet etmiyecei hakkndaki ayia da buradan iktibas etmi olsa gerekir. Her halde henz mill teekkl ve tekevvnde bulunmaktadr. Ukraynallarn bir devlet tekil edebileceklerine itimat mefkuttur. Hele Ukrayna'nn Rusya'dan ayr yaayabileceini tasavvur eden bile bulunmuyor. Ukrayna'nn bugnk ekli, Bolevik isyanndan kurtulmak iin kabul edilmektedir. Yoksa Rusya'nn ve Ukrayna'nn hakik ve en kuvvetli cidali sermayi, vesa'i, ve amel, nam- dierle Rusluk ve Boleviklik cidalidir. Ukrayna u cidal-i hakiki'de geici bir rol oynayana benziyor.'" Kiyef Baehbenderi Ahmed Ferid Bey'in Ukrayna'daki duruma ait, hi de i ac olmayan bu raporu hakikaten o zamandaki ok kark ahval hakknda aydnlatc bilgi vermiti. Ukrayna "mill" veya "Hetman (Skoropadski) Hkmeti" iten asayii salayacak imkn ve vastalara sahip deildi; ancak Alman igal kuvvetleri sayesinde ayakta durabiliyordu. Mamafih Ukrayna hkmetinin kendi memleketi dnda, mesel Krm'da hak iddia ettii biliniyor. Bunun zerine Krm Hkmeti Adliye Nazr Leh Mslmanlarndan Ach- matovi, Trkiye sefiri Muhtar Bey ile grm ve mzaheretini istemiti.2 Ukrayna'daki vaziyetin Almanya'nn malubiyete gitmesiyle bsbtn rndan kaca muhakkakt. Nitekim Ukrayna "mill bir hkmet" olarak devam edemedi ve 1919 yl ubat balarnda Kiyef Boleviklerin eline dnce, "Mill Ukrayna" da bir devlet olarak sona erdi. Brest-Litovsk Bar'ndan Mondros Mtarekesine kadar geen sekiz ay gibi ok ksa bir zaman iinde Ukrayna ile Trkiye arasnda yaplan diplomatik mnasebetler, Kiyef, Harkov ve Odessa'ya gnderilen mmessiller ve konsoloslar, stanbul'a gelen Ukrayna Hkmetinin temsilcileri sayesinde iki memleket arasnda dosta mnasebetlerin balasaas ve gelimesine yol hazrlanmt. Fakat mevcut ar artlar ve harbin seyri bu mnasebetlerin gerekli bir ekilde genilemesini engelledi. Mamafih bu kadar ksa bir zaman iinde stanbul'dan baz kimselerin, bunlar arasnda Cell Nuri Bey gibi tannm bir gazetecinin, Ukrayna'ya seyahat ettikleri biliniyor.

1 DA H. U. Karton No. 125. 2 Ayn yerde.

394

Bu seyahatlar dolaysiyle oradaki artlar yerinde grmek mmkn olmutu. Aym zamanda Ukrayna ve Rusya'daki umum durum ve Bolevik hareketleri hakknda da bilgi edinmek mmkn olmutu. Odessa ile stanbul ve Karadeniz Limanlar ile Krm arasnda yeniden vapur seferlerine balanmas da, az da olsa ticaret faaliyetine imkn vermiti. Trkiye'nin malubiyeti, stanbul ve Karadeniz'e ngiliz ve Fransz donanmalarnn gelmesi, Ukrayna'da Kzllarn hkimiyetinin kurulmas zerine Trkiye ile Ukrayna arasndaki mnasebetler tamamiyle kesildi; ancak kaak eya tayan takalar vastasiyle ok mahdut lde Anadolu sahibi ile Karadeniz'in kuzey sahilleri arasnda mnasebetler yaplmakta idi; bu eit gidi-geliler bilhassa Bolevik propagandasnn yaylmasnda epey rol oynad gibi, sonralar, Mill Mcadele zamannda Rusya'dan kaak silh tamakta da byk hizmeti dokunmutur. 1918 de, Brest-Litovsk Bar'n mteakip Trkiye ile Ukrayna arasndaki yakn mnasebetler ok az srmekle beraber, bunun yanklar Ukraynal milliyetiler arasnda uzun zaman devam etmitir. Milliyeti Ukraynal mahfiller bu "mes'ud gnleri" her frsatta anmaktan geri kalmamakta, ve o zaman Trkiye tarafndan gsterilen yaknl kranla yadetmektedirler. 9 ubat 1918 tarihinde Brest- Litovsk'ta Ukrayna ile Trkiye arasnda akdedilen "Bar ve dostluk muahedesi" hakikaten her iki memleketi birbirine balayan ve karlkl olarak en samim hislerle akdedilen bir anlama idi. Halbuki ok sonralar, Ankara Hkmeti ile "Sovyet Sosyalist Ukrayna Cumhuriyeti" arasnda akdedilecek olan "Dostluk ve kardelik muahedesi"nin btn gsterilere ramen, Brest-Litovsk'taki anlamann yerini tu- tamyacan ilerde greceiz.

395

IX GALP KEMAL BEYlN MOSKOVA ELlLlCI

Petrograd'daki Karma Komisyon Sovyet hkmetinin 13/26 Kasm 1917 tarihinde Almanlara mtareke akdi iin yapt ilk mracaattan sonra 2 / 1 5 Aralk 1917 tarihinde BrestLitovsk'ta geici bir mtareke akdedildiini ve bunun uzatlarak bar mzakerelerine balandm yukarda grmtk. Bu mtareke ile btn cephelerde ate kesilmesinin hkmleri tesbit edilmiti. Bir de mtarekeye ilve olarak, esirlerin mbadelesini, ekonomik ve kltr mnasebetlerinin tanzimi iin de, ilgili btn devletler mmessillerinin itiraki ile Petrograd'da bir "Karma Komisyon" tekil edilecekti. Brest-Litovsk'ta balanacak olan bar mzakerelerinin neticeleri beklenmeden Alman ve Avusturya hkmetleri Petrograd'a hemen delegelerini yollamak iin harekete getiler. Osmanl devletinin de mttefiklerini takip edecei aikrd. Nitekim istanbul'da Petrograd'a gidecek heyetin tekiline giriildi. Trk heyetinin bana eski Atina elisi Galip Kemali Bey (sonraki adiyle Sylemezolu) getirildi. Ml ve iktisad meselelerle ilgilenmek ve mzakerelere katlmak zere maliye nezareti mfettilerinden Turhan Bey tayin edildi. Bir de, o sralarda Trk esirleri ileri ile megul olmak zere "Hill-i Ahmer" tarafndan Kopenhag'a gnderilmi olan Yusuf Akura Bey, Talt Paa'mn Berlin'de iken verdii emri ile bu heyete katld. Yusuf Akura Bey'in hangi tarihlerde Petrograd'a vard bilinmiyor; ancak kendisinin 1 Arahk 1917 tarihinde Kopenhag'dan bir rapor yollam olduuna gre, Petrograd'a bu tarihten ok daha ge vard anlalyor. Zaten, Talt Paa, Berlin'e Ocak aynn (1918) ilk haftasnda, Brest-Litovsk'a giderken uramt; demek ki, Yusuf Akura Bey de Ocak balarnda Kopenhag'dan veya Berlin'den hareket etmitir.

396

Zaten Galip Kemali Bey de stanbul'dan ancak 29 Aralk (1917) tarihinde hareket etmi ve Balkan treni ile Viyana zerinden Berlin'e varmt. Burada Brest-Litovsk'taki Trk heyetine bakanlk edecek olan Talt Paa ile de grm ve gerekli tamamlayc malmat almt. Galip Kemali Bey, Stockholm zerinden Petrograd'a gitmi ve oraya vardnda Alman ve Avusturya heyetlerini bulmutu. "Muhtelit Komisyon"un ilk toplants 1 Ocak (1918) tarihinde yaplm, fakat buna Trk delegesi katlamamt. Petrograd'da bu sralarda Oktober htillinden sonraki Bolevik iktidarnn balang havas esiyordu. Yiyecek sknts ve dier yoksulluklar adamakll balamt. ehirde sknet ve asayi hkm srmekle beraber, anarinin n tamamiyle alnm deildi. Galip Kemali Bey, tabiatiyle, Sovyet hkmetinin Trkiye ile ilgisi olan faaliyetlerini de takip edecekti. Nitekim, tam onun Petrograd'a muvasalat srasnda, Sovyet Hkmeti tarafndan 29 Aralk 1 9 1 7 / 1 1 Ocak 1918 tarihinde Trk Ermenistan'na ait bir dekret (nizam) yaynlanm ve bununla Rus igali altnda bulunan Trk arazisindeki Ermenilere kendi balarna tekiltlanma ve "kendi mukadderatlarn kendilerinin tayin hakkn tandn" resmen iln etmiti. Sovyet hkmetinin bu karar dorudan doruya Trkiye- nin haklarna mdahale mahiyetinde idi. Galip Kemali Bey bu hususta hemen Brest-Litovsk'a, Sadrazam Talt Paa'ya bir tel ekerek durumdan haberdar etti.1 "Karma Komisyon" iki komisyon halinde alacakt. Biri esirlerin durumunu ele alacak ve bunlarn halini iyiletirmek iin gerekli tedbirlere bavuracakt. kinci Komisyon da, mal ve iktisad meselelerin, al-veri mnasebetlerinin dzenlenmesi zerinde duracaklard. Rus-Bolevik murahhaslar ilk toplantda (19 Arahk/ 1 Ocak 1918) ok isteksiz davranmlard; onlara gre: Brest-Litovsk mzakereleri geici mahiyette idi ve harbin tekrar balamas kuvvede muhtemeldi. Bu durum karsnda Komisyon'un ancak mall esirlerin mbadelesi ii ile megul olmas gerekmekte idi. Dolaysiyle mal ve iktisad meseleler geriye braklacak, ancak posta ve telgraf ile demiryolu mnakaltnn yola konmas meselesi ele alnacakt.2 Anlalan bu "Karma Komisyon"a katlan Rus murahhaslar, Lenin'in ne srd, "hemen bar akdi"ni benimseyenlerden deillerdi.

1 DA H.U. Dosyalar: 123, 124 ve 125; Kartonlar 114, 166. 2 Turhan Beyin Petrograd'dan 31 Kn. II. 1918 tarihli mektubu DA H. U. Karton No. 166. 2 Galip Kemali Beyden Hariciye Nazr Ahmed Nesim Beye, Berlin. Adlon Oteli, 2 Nisan 1918 tarihli mektubu. DlA. H. U. Dosya No. 92. Kayt No. 918.

397

Mzakerelerin en nemlisi,- tabi, Almanlar ile Ruslar arasn- dakileri idi. Trkiye ile posta vc telgraf muhaberesi ii birtakm glkler arzediyordu. Karadeniz tariki ile yaplacak nakliyat, esirlerin tanmas ve postalarn evkine mnhasr kalacakt. Anlamaya varlamayan meseleler arasnda bata para havalesi, yani ruble'nin tahvili ii geliyordu. Ruslar, ruble'nin harpten nceki rayicinin esas tutulmasn talep etmilerdi. Halbuki mttefik heyetler buna yanamadlar; nk ruble ok dkt. Mamafih Almanlar ile Ruslar arasnda bu hususta bir forml bulunmu ve hemen tatbikine giriilmiti. Petrograd'a gnderilen Trk heyetinin "paraszlk" yznden byk skntlara maruz kald anlalyor. nk kendilerine gnderilen tahsisat vaktinde yetimemiti. Ayrca bir fevkalde tahsisat da verilmemiti. stelik para tahvili ii de Rusya'daki artlar iinde ok mkld. Bu durum karsnda Galip Kemal Bey'in kendi cebinden birok masraf yapt (500 lira) biliniyor. Trk heyeti adna mzakerelere katlan Turhan Bey'in ifadesine gre: Ruslarla yapdan bu almalar sonunda vardan kararlarn tatbikinde birok mkl mevcuttu. Bunlar unlard: 1. Eski arlk rejimi memurlarnn sabotaj ve istifalar yznden (Petrograd'daki) Sovyet Hkmeti idareyi yrtecek unsur bulmakta glk ekiyordu. 2. Petrograd'daki "Merkez Hkmet" her ne kadar bu anlamay akdetmise de, kendisine tabi vilyetlerdeki mahall hkmetlerin (idarenin) merkezden gelen emirlere kulak asmadklar grlyordu. 3. Rusya hal-i hazrda hemen hemen her tarafta, dalm (desagrdgd) bir halde olup, snrlarda teekkl eden hkmetlerin (Ukrayna, Krm, Odessa, Don Kazaklar, Kafkaslardaki trl hkmetler) ounun Petersburg hkmetini tanmamalar ve bazlarnn da merkezdeki hkmetle harp halinde bulunmalar. Bu suretle, o sralardaki Rusya'nn istikrarsz bir halde bulunmas, Petrograd'da varlmak istenen anlamalarn tatbikini g bir hale koymutu. Bunun iindir ki, esirlerin mbadelesi, posta ve telgraf muhaberesi, vapur nakliyatna ait grlerin msbet bir sonu vermesi pheli idi. Bununla beraber, bu anlama yine de imzalanm bir vesika idi1. Brest-Litovsk'ta akdedilen bar ile dier birok mesele halledilmiti. Petrograd'daki "Karma Komisyon" tarafndan kabul edilen maddeler arasnda ancak "mall esirlerin hemen mbadelesi" ksm

1 Galib Kemal S y l e m e z o l u , H a t r a l a r m , ss 140-147.

398

tatbik edilebilmitir. Buna istinaden birka yz mall Trk esiri Finlandiya ve sve yolu ile yurda dnebilmilerdi. Bunun dnda yaplacak baka bir i de olmadndan "Muhtelit Komisyon" azalar Petrograd'dan hareketle Berlin'e gelmilerdi. Heyet yelerinin stanbul'a dndkten sonra Rusya'daki ahval ve Bolevik rejiminin hakik mahiyeti hakknda ilgili yksek makamlara etrafl rapor sunduklar ve ifaen de bilgi verdikleri muhakkaktr. Bunlar vastasiyle Talt ve Enver Paalar ile Hariciye nezareti mensuplar Rus-Sovyet hkmetinin karakteri hakknda olduu gibi, Rusya'nn o zamandaki asker ve ekonomik zaafna da muttali olmulard. Rusya'ya kar tatbiki tasarlanan siyasette bu eit bilgilerin faydas olaca da aikrd.

Galip Kemal Bey'in Moskova'ya gidii 3 Mart 1918 tarihinde imzalanan Brest-Litovsk Bar, 18 Mart 1918 tarihinde III. Sovyetler Kongresince Moskova'da tasdik edilmiti. Alman Reichstg' da bunu az sonra tasdik etmiti. Osmanl Meclis-i Mebusannca da bu bar metni 28 Mart 1918 tarihli celsede tasdik edildi. Tasdikli nshalar Berlin'de teati edildikten sonra muahede yrrle girdi. Anlama gereince karlkl diplomatik mmessillerin tayini lzm geliyordu. Almanya'nn Moskova elisi olarak Kont von Mirbach tayin edildi; Sovyetlerin de Berlin'deki elisi A. Joffe oldu. Trkiye'nin dc Moskova'ya bir bykeli gnderecei muhakkakt. Rusya ile mnasebetlerin nemi ve bilhassa Enver ve Talt Paalarn bir mddettenberi gtmekte olduklar "Trklk" (ve hatt Turanclk) siyaseti icab, Rusya'da yaayan 20 milyonluk Trk- lslm ahali ile Trkiye arasnda balarn kurulmas arzusu, Moskova'ya gnderilecek elinin faaliyetine ayrca bir hususiyet verecekti. Yukanda da belirtildii gibi, Brest-Litovsk muahedesinde "Rusya'daki Mslmanlara Trkiye'ye hicret hakk" dahi tannm ve ayn zamanda Trkiye'nin Rusya Mslmanlar ile ilgilenecei ortaya konmutu. Bundan byle Moskova'daki Trkiye bykeliliinin Rusya'daki Trkler ve Mslmanlarla ilgilenmesi muhakkakt. Trkiye'nin d siyasetinde bu problem zerinde ehemmiyetle durulmaa balanmt. Dolaysiyle Moskova'ya gnderilecek zatn her- eyden nce "Trk" olmas artt.

399

Eski Atina elisi olup, Petrograd'daki "Karma Komisyon" da bulunan Galip Kemal Bey'in (sonraki adiyle: Sylemezolu) Moskova'ya gnderilmesi, yukardaki vasflan tadna dellet eder. Kendisinin "Trk" ve bilhassa Talt Paa ile Enver Paalarn itimadm kazanm olduu anlalyor. Galip Kemal Bey'e, galiba daha Petrograd'a gidiinden nce, Moskova'ya sefir tayin edilecei sylenmi ve oradaki faaliyeti hakknda Talt Paa tarafndan gerekli talimat verilmiti. Bunlardan bazlan Rusya Mslmanlarna ait olup tamamiyle mahrem mahiyette idi. Muhtelit Komisyondaki alma-, larndan sonra Galip Bey stanbul'a dnm ve Petrograd'daki faaliyetini Sadrazam Talt Paaya ve Enver Paaya tafsiltiyle anlatmt. 1 istanbul'daki hazrlklarn tamamladktan ve gerekli talimat aldktan sonra, 2 Mart 1918 tarihinde Berlin'e mteveccihen Istanbuldan hareket etti. Talt Paa tarafndan Galip Kemal Bey'e azdan verilen talimat arasnda "Rusya'daki Mslmanlarla mnasebeder kurmas, onlar irad etmesi, Trkiye tarafna celbe almas" v.b. gibi nazik hususlar da vard. Hatt icabnda, dahile, yani, Mslman ahalinin yaad yerlere adamlar, memurlar gndermesi, Talt Paa tarafndan emir ve tavsiye edilmiti. Moskova'ya gidecek heyete atae olarak Remzi Paa tayin edildi; esirlerin ileri ile megul olacak "Alman Heyeti" nde grev almak zere Maliye Nezareti avukatlarndan Ali Haydar Bey tayin edildi* Galip Kemal Bey, stanbul'dan ayrlmadan nce, kabinenin en nfuzlu yelerinden biri olan Adliye Nazn (ve Ahmed Nesim Bey Brest-Litovsk'ta iken Hariciye Nazn Vekili) Halil Bey (sonraki Mentee) ile de grm ve bilhassa mal meseleleri halletmek istemiti. Moskova'da bykeliliin verimli alabilmesi iin Petrograd'da nce yeter derecede tahsisat bulunmasna bal idi. Elilik tahsisat dnda bir de, esirlere harcanmak zere, Galip Kemal Bey, Enver Paa'dan, yani Harbiye Nezaretinden 50 bin lira tahsisat alm ve bunu Berlin'de Alman markna evirmiti. Galip Kemal Bey ve maiyeti birka gn sonra Berlin'e varmlar ve Adlon Oteli'nde kalmlard. Trk heyetinin bu defa dikkatini eken cihet: Almanlar vaktiyle Rusya'ya diplomatik misyon gndermee pek acele ettikleri halde, imdi nedense Moskovaya bykeli

1 Galib Kema B e y ( S y l e m e z o l u ) diplomatik hizmetlerine larm nemretmitir: 30 senelik sijas! halralartm 3, cild istanbul 1953 (Ksm I).

ait

hatra-

400

gndermek iini yavatan alyorlard.1 Her halde Rusya ahvalinin karkl buna sebep tekil etmiti. Berlin'e gelen haberlere gre Rusya'da ihtill aleyhtar yeni yeni hareketler hazrlanmakta idi; bu artlar iinde Rusya'ya heyet gndermek aslnda tehlikeli telkki edilmekte idi. Galip Kemal Bey'i en ok dndren meselelerden biri de elilik ii muntazam bir tahsisatn temini idi. Petrograd'da bulunduu sralarda bu hususta ekilen zahmetler ve skntlar henz pek taze idi. Galip Kemal Bey bu yolda Ahmed Nesim Bey nezdinde u ricada bulunmutu: i. Bir aylk maan pein olarak elilie gnderilmi olmas, 2. Kalem (kanalrya), tercme, matbuat, hademe ve- sair iler iin ayr bir tahsisat konmas, 3. "Umur-u mhimme" (yani gizli masraflar iin) imdilik 30-40 bin mark gnderilmesi. Bu maddeler iin istenilen mebl vakt-i zamannda temin edildii takdirde, Moskova'da doru drst i grmek mmkn olacak sanlyordu. Galip Kemal Bey ve maiyyeti Berlin'de bir mddet kalarak Alman hariciyesi ile de temas ettiler. Moskova'ya tayin edilen Alman bykelisi Kont von Mirbach'a tahsis edilen trenle Trk misyonu da seyahat edecekti. Her iki heyete de birer salon-vagon verildi. Berlin- den 19 Nisan 1918 tarihinde hareket eden elilik heyetleri, Rus hududu saylan Baranovii'de Rus vagonlarna getiler ve kendilerine yine birer salon-vagon tahsis edildi. 23 Nisan (1918) tarihinde Moskova'ya varan Trk ve Alman elileri, mutad asker merasimle karlandlar.2 Alman hkmeti tarafndan nceden yaplan talep zerine Alman bykelilii iin Sovyet hkmetince, Moskova'nn merkezinde "kaya gibi muazzam" bir bina hazrlanmt. Fakat Trk heyeti iin byle bir bina hazrlanm deildi; dolaysiyle Trk elilik heyeti bakmsz bir halde olan eremet'iyev'lerin saraynn bir ksmnda geici olarak kalmak zorunda idiler. Bu hal dahi Sovyet hkmetinin Trkiye'ye fazla bir nem vermediinin bir ifadesi idi. Galip Bey ve maiyeti iin mnasip bir binann hazrlanmaynn sebebini, D leri Komiserlii mensuplar, "Trk heyetinin geliinden haberleri olmadklar" eklinde izaha kalktlar. Trkiye bykelisi Moskova'ya varnca, hemen D leri Komiseri Georg ierin ile temas etti; bu ilk grmelerde, ierin'in muavini olan (ve Brest-Litovsk'ta da bulunan) Karalan da hazrd.

1 Mit Graf Mirbach in Moskau, Von Freiherr Kari von Bothmcr (Tbingen 1922), s. 4. Galib Kemal Bey Berlin'deki ikametine a i t Hatralarnda, tafsilt vermitir. 2 Mit Graf Mirbach in Moskau, s. 7.

401

ierin'in dediine gre: Brest-Litovsk anlamasnn Osmanb dev- letince tasdik edildiine ait yazh her hangi bir muamele imdiye kadar alnmam; ve bunun iindir ki, Moskova'ya bir Trk elisinin gele cei renilmemid. Belki ierin'in bu szleri doru idi ve Bbali. Moskova'ya (hi olmazsa Berlin yolu ile) Brest-Litovsk bar'nn tasdik edildii ve yaknda Moskova'ya bir bykeli gnderileceini yaz ile bildirmemiti. Belki de bu diplomatik kusur yznden Trk eli heyeti, bina hususunda Moskova'da ta ilk gnden bir takm s- kntdara maruz kalmt. Mamafih Sovyet makamlarnn mnasip bir bina bulmalar, her halde, pek g bir mesele tekil etmezdi; bu hususta gsterilen kaytszlk, Sovyet hkmetinin Trkiye'ye fazla kymet vermedii tarznda da tefsir edilebilirdi. Sovyet hkmetinin stanbul'a bir eli gndermesi hususunda her hangi bir ilem yapt da belli deildi. Brest-Litovsk muahedesinin tasdikli suretinin teatisinden sonra stanbul'a bir eli gndermesi beklenebilirdi. Galip Kemal Bey, Ahmed Nesim Bey'e Moskova'dan gnderdii ilk yazlarndan birinde: Birka gn iinde itimatnamesini Sovyetlerin icra komitesi (ispolkom) bakam (yani Reisicumhur karl) Sverdlov'a sunacam bildirdikten sonra, Sovyet hkmetinin en yksek makamlarn igal edenler hakknda ksaca bilgi vermiti. Lenin, halk Komiserleri uras (Sovnarkom) reisi, Trotskiy de Harbiye ve Bahriye Komiseri idi; her ikisi de bu devir Rusya'snn en ndeki ahsiyetleri idi. Stalin'den tek bir kelime ile bahsedilmemesi, o sralarda Stalin'in henz geni kitlelerce pek bilinmediinden ileri gelmitir.

Galip Kemal Beyin resmen elilik vazifesine balamas iin Sovyetlerin "Cumhurreisi" olan, cra Komitesi Bakan Sverdlov'a itimadnamesini sunmas gerekiyordu. Buna ait tafsilt, Galip Kemal Beyin eserinde verilmitir. Moskova'nn henz paytaht olduu bu gnlerde, Kremlin'in havasn gstermesi bakmndan ilgi eken bu sahi- feyi naklediyoruz:1 "Cuma 26 Nisan 1918: Msy Sverdlov tarafndan bugn resmen kabul olunacamz hakknda Hariciye Komiserliinden dn tezkere geldi. ehirde otomobil bulunmadndan saat e eyrek kala Hariciye Komiserliinden bir otomobil bizi alacak idi. Gelen memura nasl elbise giyileceini sual ettim. Alelde gndelik elbise ile gelirsiniz dedi. (Alman Elisi Mirbach'ta ayn gnde Sverdlov

1 Galib K e m a l i ( S y l e m e z o l u ) Ksm I 1918-1922 (stanbul 1953) s. 24.

30 senelik siyasi hatralarmn nc

cildi

402

tarafndan kabul edilecekti), kendisine ne giyeceini sorunca: "En eski kostmm giyeceim" cevabn verdi. Her halde bir devlet reisi ile resm mlkat vaki olacandan, siyah bir ceket ve izgili pantalon giydim, ve yanma Remzi Paay da aldm. O gn gya Petrograd'da olduu gibi, Cuma namazn teberrken slm cemaatiy- le birlikte klacak idik. Tabi nmzdeki Cuma'ya kald. Saat olduu halde otomobilden eser yok idi. Hemen Hariciye Komiserliine telefon ettik "Yanllk olmu, imdi geliyor" dediler. Bir eyrek sonra eski ve ak bir otomobil geldi. ofrn yannda bir de silhl asker var idi. Remzi Paa da gndelik asker elbisesini giymiti. Bir az sonra mehur-i lem Kremlin saraynn yksek bir sur ile muhafaza altna alnm, etraf geni hendekli kaplarndan birisine geldik. oseden oraya bir kpr ile geiliyor idi. Otuz metre uzunluundaki bu krgir kpry geerek ak olan iki kanadl byk bir kapnn nne gelince, nbetiler otomobili durdurdular. Yanmzdaki askerin elinde bir kt var idi. Onu okuduktan sonra iki silhl asker de otomobilin sa ve sol sahanlklarna bindiler, ylece kapdan ieriye girdik. O kapnn devam olan uzun bir kemer altndan getik ve sarayn, daha dorusu, Kremlin kalesinin i avlusuna dahil olduk. nmz ve samz birer meydan, karmzda ise uzun bir bina var idi. Kalenin kemerlerinden geip de biz sola doru yol alnca, iinde Umur-u arkiye mdr bulunan, yine eskice bir limozinle karlatk. Meerse Kont Mirbach' brakm, imdi bizi almaa geliyormu. Bizimkinden inip onun otomobiline bindik. Mdr ge kald iin itizar etti. "Nutuk syleyecek misiniz?" dedi. "Lzumu olmadn sylemilerdi, isteriseniz zemin ve zamana uygun ksa bir ey sylerim" dedim. st ak bir avlu medhalinden geerek, birka basamak uzun bir merdivenin nnde durduk. Buras belli ki, sonradan yaplm, belki de imparator geldii zaman maiyeti erknna mahsus, bycek bir bina idi. Bir sr koridordan geip, merdivenden ktktan sonra, yine bir hayli yrdk, ve bir kapdan ieri girdik. Tam o srada solu- muzdaki kapdan Kont Mirbach'n mstear kyor idi. O da benim gibi siyah bir veston giymiti. Biz o odaya girer iken, sada bir kap ald. Sekiz, on, sar san btn derecelerini temsil eden kadn kafas ve mtecessis, onun iki misli mavi, yeil gz zerimize dikildi. Solda alan, saa ve sola doru uzunca bir odaya girdik. Ortasnda zeri yeil rtl uzun drt ayakl bir masa var idi. Arkasnda esmer sivri sakall, gzlkl, olduka irkin yzl bir zat: Reisicumhur Sverdlov ayakta duruyor idi. Sanda ayakta ve masann bizim tarafmzda Ha

403

riciye Komiseri ierin ile Karahan, te tarafta da tanmadm ve tantlmayan drt kii ayakta duruyorlar idi. Hariciye Nazrmzn takdim mektubu zarf iinde elimde idi. Mektubu Cumhurreisine uzattm ve "ki komu devlet arasnda mslihane ve dostane mna- sebat tesisi vazifesiyle geldiimden dolay memnun ve mftehir bulunduumu ve bu yolda btn gayretimle alacam, kendisinden ve hkmetinden samim yardm grmekle mbahi olacam" syledim. Daha szlerim tamamlanmam idi ki, Sverdlov sze balad, ve: "Dostluktan bahsediyorsunuz, fakat ordularnz Kafkasyada harekt- askeriye yapmakta devam ediyor. Bu nasl i? Hkmetinize yaznz da mnasebat- dostaneye aykr hareketlerden vaz gesin" dedi. "Bir az evvel tevdi eylediim mektubu vermek zere bizzat burada bulunmakhm, hkmetimin, hkmetiniz ile mnasebat dostane tesisine yalnz ehemmiyet deil, karar verdiini isbat eder. ikyet ettiiniz harekt- askeriyeden haberim yoktur. ayet yaplyor ise ay evvel Petrograd'da Komisyon toplantsnda ikyet etmi olduum Ermeni etelerini takip ile, oralarda kalm olan ehl-i slm'n ktalden kurtulabilenlerini belki mahvolmaktan kurtarmak iindir. Her halde derhal Babliye yazar, ve bu babta malmat ve izahat isterim" dedim. Msy ierin ile Karahan'n ellerini skarak, ktm." Galip Kemal Bey, Sovyetler cra Komitesi Bakan (yani Is- polkom reisi) Sverdlov (aslen Yahudidir)un, itimadnemesini sunan bir eliye bu tarzda konumas, tam bir kabalkt, ve diplomatik usul ve adablara asla uygun deildi. Galip Kemal Bey'in vazifesine resmen balamas, bu suretle ar bir hava iinde cereyan etmiti. Galip Kemal Bey'in Moskova'dan gnderdii ve franszca olarak kaleme ald 27 Nisan 1918 tarihli ilk telgrafnda, Petrograd'daki anaristlerin ayaklanmalarnn Sovyetler tarafndan iddetle bastrldn, fakat durumun yine de btn memleket lsnde istikrarsz olduunu belirtmiti. Bu telgrafta bundan baka Moskova'ya derhal bir konsolos memurunun gnderilmesi, mutad ve muradn dndaki masraflarn kapatlmas iin gerekli ilemin yaplmasn da dilemiti. Sovyet-Rusya bakentine gnderilen ilk Osmanl-Trk bykelisini megul eden meselelerden biri de, ald talimata uygun olarak, Rusya'daki Mslmanlarn durumu ve Boleviklerin onlarc kar tatbike baladklar siyaset idi. Bu hususta kendisini aydnlatanlarn Moskova'daki Kazanl ve Azerbaycanl ve dier Trk lkelerinden

404

elilii ziyarete gelen kimseler olduu anlad maktadr. Moskova'ya bir Trk elisinin geliinin, saylar 20-30 bini geen Moskova'da yaayan (Kazan asll) Mslman-Trkleri byk bir sevin ve heyecan iinde brakt muhakkakt. Nitekim onlar Galip Kemal Bey'i ve maiyetini ilk gnden itibaren ziyaretle, ellerinden gelen her trl madd yardmda bulunmak suretiyle elilik mensuplarn birok skntdan kurtarmlar ve elilik mensuplarna ikide bir ziyafetler tertib etmilerdi. O sralarda Rusya'nn trl yerlerinden Moskova'ya birok TrkMslman "resas" gelmekte idi; bunlardan bazlar srf Trkiye bykelisini ziyaret maksadiyle Moskova'ya seyahati ihtiyar etmilerdi. Zaten burann "bakent" oluu, idare ve parti makamlarnn Petrograd'dan buraya tanmas veya yeni messeselerin kurulmas -Moskova'ya yzlerce Kazan'i, Azerbaycanl ve Trkistanl byklerin ve aydnlarn, idarede veya partide vazife alan kiilerin gelmelerine sebep olmutu. Moskova'da oturan Mslman (Tatarlar)n byk bir ksm mal-mlk sahibi, tccar ve i adam olup, hali vakti iyi olan zmreye mensuptular. Bunlar bilhassa Bolevik rejiminden mutazarrr olmular, mallar ve mlklerini kaybetmek zere idiler. Bunlar arasnda byk servet sahibi olanlar da vard. te btn bu zmreler, zenginler (daha dorusu eski zenginler) ve aydnlar hepsi de Galip Kemal Bey'i adet bir "kurtarc" gibi karlamlard. Bu sralarda Sovyet idaresi "burjuva" zmresine kar basksn artrmakta, mal ve mlklerini msadere iin dekretler karmakta ve ahs mlk messesinin kaldrlmas dolaysiyle zenginlerin evleri, mallar msadere edilmekte idi. Dolaysiyle bundan birok Mslman tccar, esnaf ve mal-mlk sahibi byk zararlara uramakta idiler. Btn mill ve din messeseler de ayn vehile Bolevikler tarafndan takibata uram bulunuyordu. Bu suretle Rusya'daki Mslmanlarn durumu gn getike zorlamakta idi. Galip Kemal Bey'e, Talt Paa tarafndan verilen talimata gre, "Rusya'daki Mslmanlarn haklarnn korunmas lzm geldii" cihetle, hemen bu meselelerle ilgilenecei aikrd. Nitekim Moskova'dan gnderilen ilk yazlarnda bu hususta birok bilgi verilmektedir. Galip Kemal Bey'in hariciye nezaretine Moskova'dan gnderdii 29 Nisan 1918 tarihini tayan ilk mektubunda Kazan Trkleri ile ilgili olaylar hakknda birok dikkat ekici bilgi verilmiti. Bu mnasebetle: "(Boleviklerin) Kazan'daki (Harb) uray ve Msl

405

man ktalarn dattklar ve Moskova'da Bolevik prensiplerini kabul eyleyen bir heyet (Mslman Komiserlii) kurulduunu ve (Mul- lanur) Vahidov adh birinin Mslman Komiseri tayin edildii" bildirilmiti. Sonra: "Menfaat-i slmiyeyi iddetle mdafaa eden "ti" gazetesinin (karan Ayaz shak Bey idi) kapatld yazlm ve "Rusya ve bahusus Trkiye dahilinde Boleviklik fikirlerini tamim maksadiyle "Yeni Dnya" ad ile Moskova'da Trke bir gazete kmakta olduu" anlatlm ve bu gazeteden imdiye kadar kan iki nshas da ya^, ile birlikte Hariciye nezaretine gnderilmiti. Galip Kemal Bey, "Yeni Dnya" gazetesinin, Mahmud evket Paa'nn sadrazaml zamannda stanbul'da kan "Ifham" gazetesinin muharrirlerinden olup, Mahmud evket Paa'nn katli mnasebetiyle Sinop'a srlen ve oradan da Rusya'ya kaan (veya karlan) Mustafa Suphi Bey adnda biri tarafndan karldn da bildirmiti. Bu suretle, Trkiye bykelisinin Moskova'ya geldiinde, "Trkiye'de Boleviklii yaymak ve Osmanl Devleti'ne kar propaganda yapmak" maksadiyle, Sovyet hkmetince verilen madd imknlar ve tevikle, Trke bir gazete faaliyete gemi bulunuyordu. Halbuki Brest-Litovsk anlamasna gre, Sovyet hkmeti Trkiye hkmeti aleyhine herhangibir propaganda faaliyetinde bulunmak hakkn haiz deildi. Bu husus Galip Kemal Bey'in hemen dikkatini ekmi ve ileride tafsiltiyle grlecei vehile, bu faaliyeti durdurmak iin derhal harekete gemiti. Galip Kemal Bey'in mektuplarndan grld zere, kendisini ziyarete gelenler arasnda yalnz Moskova'l Mslmanlar olmayp, Kazan, Ufa ve hatt Turgay (Trkistan) dan gelenler de vard. Bunlardan biri de, yeni teekkl etmi olan Krgz (Kazak) Cumhuriyeti, "Mill Komiseri" Ali Bey idi. Ziyaretiler hepsi de Trkiye'ye kar besledikleri ballk hislerini ifade etmekte, Trkiye hkmetinden madd ve manev yardm beklediklerini bildirmekte ve Galip Bey'in kendilerini himaye etmesini istemekte idiler. Turgay "Milli Komiseri" Ali Bey: "6-7 Milyonluk bir kitle tekil eden "Krgz Cumhuriyeti"nde mill tekilt kurmak ve mekteplerin gelitril- mesi iinde Trkiye'den yardm beklediini" ayrca belirtmiti. Bu ve buna benzer mracaatlar ve ricalar Galip Kemal Bey iin hakikaten sevindirici eylerdi; Rusya Mslmanlarnn Trkiye'ye nasl bal olduklar hemen grlmekte idi. Bu kabl mracaatlara karhk Galip Kemal Bey, "mill tekilat ve messeselerin canlandrlmas ve geniletilmesi, Rusya'daki btn Mslmanlar arasnda birlik ve i

406

tirak fikrirun tesisine almalar" yolundaki tavsiyelerden baka imdilik fcfcla birey yapacak durumda deildi. Bykelinin zaten bunlar dnda tavsiye edecei birey yoktu. Rusya Mslmanlar- Trklerin o sralarda en ok muhta olduklar "madd" (yani asker) yardm hususunda Galip Kemal Bey hibir vdde bulunamazd. Osmanl-Trk sefiri olsa olsa, Rusya Mslmanlarnn haklarn korumak iin Sovyet hkmeti nezdinde baz teebbslerde bulunabilirdi. Galip Kemal Bey'in yazdna gre: "(Kazan) Tatarlarn en ziyade igal eden mesele Bolevik nizamnn Tatarlarn mal ve mlklerine yapaca zararlard. Bu hususta Trk elisinin Sovyet hkmeti nezdinde mdahalesi istenmekte idi". Bir de "Boleviklerin, 24 Mart (1918) tarihinde (mektupta yanllkla 22 Mart denmi) bir "Tatar- Bakurt Cumhuriyeti" iln etmeleri de Trk elisinin dikkatini ekmiti. Galip Kemal Bey'in bu ilk mektubunda Kazan Trkleri ve Bakurtlar hakknda dikkat ekici u mlhaza yrtlmt: "Vaziyet hlsa edilmek lzm gelirse, ay evvel nee-i hrriyet ile Rusya Cumhuriyetinin iln eyledii prensipler (Lenin ve Stalin'in 3 Aralk 1917 de Rusya Mslmanlarna beyannameleri kasdedilivor) samim ve kendi muhtariyet idarelerini hakik zanneyleyen Tatar, ark ve imal Trklerinin elyevm ellerinde madd ve manev hibir kuvvet kalmad ve Boleviklerin her yerde idareyi ellerine alarak, imdilik umur-u diniyeden gayri hibir hususta milel-i Islmiyeyi serbest brakmamakta olduklarn zikreylemek kfidir." Galip Kemal Bey'in bu yoldaki grnn, Moskova'daki Kazan'l "milliyeti"lerin ifadesine dayand aikrdr. Trk Elisinin hu trl szleri,her halde banda Stalin'in bulunduu "Milliyetler Komiserlii"ne bal "Mslman Komiserlii"ndeki Tatar vc Bakurt komnistlerinin grleri deildi. Zaten komnist geinen Tatar ve Bakurt aydnlarnn Trkiye elilii ile mnasebetleri ve temaslar olmad da biliniyor. Galip Kemal Bey Bolevikliin, Rusya'daki Trkler-Mslmanlar iin nasl bir ykc cereyan olduunu t batan anladndan, kendisinin ancak "milliyeti"- lere gler yz gstermesi icap ederdi. Dolaysiyle Trkiye Bykeliliinden himaye bekleyenler ancak milliyeti zmreler idi. "Komnist" (Bolevik) geinen unsurlar nazarnda Galip Kemal Beyin, emperyalist ve burjuva bir devletin mmessili sfatiyle, sempati kazanmasna zaten imkn yoktu. Galib Kemal Bey'in Moskova'ya geliinden nce Anadolu'daki TrkRus cephesinde esasl deiiklikler olmutu. Zaten "Erzincan

407

Mtarekesinden sonra (15 Aralk 1917) Rus ktalan birer birer cepheyi terketmilerdi. Fakat onlarn gidiinden nce "asayii muhafaza" bahanesiyle, Rus ordusunda saylar ok olan Ermeni askerlerinden milisler ve birlikler kurulmu, bol miktarda silhlandrlm- lard. Bu Ermeni ktalar ok gemeden Trk-lslam ahaliye mezalime baladlar; yukarda da belirtildii gibi, hatt Erzincan'daki byk cami dahi onlar tarafndan bombalanarak tahrip edilmiti. te bu Ermeni mezalimini nlemek maksadiyle Trk kuvvetleri 12 ubat (1918) tarihinde harekete geerek, Rus igali altndaki sahay kurtarmaa girimilerdi; evvel Erzincan igal edildi; 12 Mart 1918 tarihinde de Erzurum kurtarld ve 24 Mart tarihinde de Trk kuvvetleri 1914 yh snrna vardlar. Brest-Litovsk Bar'na gre Trkiye'nin smr 1877-78 ylndaki snr olacakt. Bunu gerekletirmek zere Trk ktalarnn ileri hareketi devam ettirildi. 12 Nisan'da balayan yry neticesinde 14 Nisan'da Batum Grclerden, Kars da 23 Nisan tarihinde Ermenilerden alnd. Erzurum ve Kars'n Trklerin eline gemesi zerine, Rusya'daki Ermeni ve onlar takiben Sovyet matbuatnda, "Trkler tarafndan Ermenilere yaplan mthi katlimlardan" bahsedilmek suretiyle, eski Rus hissiyat ve dmanl yeniden canlandrlmak istendi. Sovyet matbuat, gya, "mazlum bir milletin (yani Ermenilerin) hakkm mdafaay" kendine iar edinmi ve bu slogan altnda Trkiye'ye kar dmanlk kampanyas almt. Ne yazkki, aym zamanda, Mustafa Suphi tarafndan karlan "Yeni Dnya" gazetesi ise sadece Trkiye'deki "Paalar idaresine" hcum etmekte, yani hakik Trk topraklarnn anavatana ilhakn ho grmemekte ve Trk esirleri arasnda Boleviklik fikrini yaymaa almakta idi. Brest-Litovsk Anlamasna gre Kars, Ardahan ve Batum sancaklarnn mukadderat, yaplacak bir "referandum" ile tayin edilecekti. Sovyet hkmetinin maksad, ne yapp yapp Ermenistan' ihya etmek ve "Elviye-i selse"nin Trkiye'ye braklmasna mani olmakt. Nitekim bu mesele Galip Kemal Bey'in ierin ile yapt ilk grmesinde (30 Nisan 1918) konuma mevzuu oldu. ierin bu mnasebetle Trk elisine, Sovyetlerin d siyasetlerinin esasn ve prensiplerini anlatmak frsatn bulmutu. Sovyet D ileri Komiserine gre: "Demokratik" Rusya'nn esas gayesi, umumiyetle "Kapitalizm"e ve hususiyetle "Avrupa byk sermayesine kar mcadele etmekti. nk bunlar az gelien memleketlerin ekonomisini ele geirdikleri gibi, bu lkeleri kendi

408

siyas nfuz ve hkimiyetleri altna almakta idiler. Bu bakmdan Trkiye ve Rusya aym durumdadrlar ve dolaysiyle her iki memleketin de yabanc boyunduruundan kurtulabilmek iin birbirlerine yardmc olmalar, her ikisinin de hakik menfaatleri icabdr (... tant done un intdret rel se solidariser pour se soustaire au joug ^tranger). ierin'in iddiasna gre: Rusya'mn btn hareketleri zalimlere kar olup, ihtillci Rusya'mn btn sempatisi de hrriyetleri iin mcadele eden milletlerle beraberdi. ierin szlerine devamla: "te bu prensiplere uygun olarak kendisinin Ermenilerden sz amay yerinde bulduunu" belirtmi ve geenlerde Kars'ta (Trkler tarafndan) yaplan katliamn umum efkr zerine yapm olduu fena tesirleri ifade etmek istediini Galip Kemal Bey'e sylemiti. Galip Kemali Bey de ierin'in bu szlerine u karl verdi: "Trkiye, Rusya ile hesaplarn tanzim etmi bulunuyor (yani Brest- Litovsk anlamas kastediliyor) ve imdi yeni esaslara gre mnasebetleri gelitirmek niyetindedir." Galip Kemal Bey'e gre: Her iki devletin menfaatlar karlkl, samim ve dosta mnasebetler kurulmasn icap ettirmektedir (un intdret rdel et immense engage les deux voisins s'assurer une amitid rdciproque, sincere et loyale). Galip Kemal Bey, gya, bunlar sylerken omu ve kendisinin Trkiye ile Rusya arasndaki dostluk mnasebetlerini gelitirmek maksadiyle Moskova'ya geldiini iddia etmi ve heyecanla: "Beni i banda greceksiniz" demiti (Vous me verrez l'oeuvre).1 Galip Kemal Bey bu konuma esnasnda Rusya Mslmanlar meselesine de temas etmiti. Onun dediklerine gre: Osmanl Devleti bir Trk-lslm devleti olmas hasebiyle, "her yerde Trk vc Mslmanlarn mukadderat ile manen alkadardr; onlarn refah iinde yaamalarndan ne dereccde memnun kalrsa, rencide edilmeleri halinde o nisbette mteesiir olacaktr. Galip Kemal Bey'e gre: "Trkiye ile Rusya arasndaki dostluk mnasebetlerinin tesisi ve derinletirilmesinde en mhim mili Rusya Mslmanlar tekil etmekteydiler; Rus (Sovyet) hkmetince Mslmanlara ne kadar iyi mua

1 Dileri Komiseri ieren'in 15 ubat 1919 tarihli, Osmanl hkmetine gndedii "Memorandum" (Moscou.le 15 fevrier 1919, No. V. tlg. 4-23-65) DA. Bkz. Ekler. ierin'den Galip Kemali Beye, Moscou, le 28 mai 1918, No. 1877: C' est avec la plus grande satisfaclion que nous avons iterativemant constate mutuellement pendant nos ontretiens et epanchements avec Vous le desir des peuples de la Russie et de la Turquie de conserver l'avenir entre eux les realtions les plus amicales et les plus bienveillantes. J'a.i <?te tres heureux d'entendre de Votre boche que Vous Vous posez comme but de Votre activitf en Russie de resserrer fermement et solidement les liens unissant nos peuples . .

409

mele edilirse ve imknlar bahedilirse, Trk hkmeti de o nisbette memnun kalacaktr ve dolaysiyle iki memleket arasndaki dostluk da o nisbette salamlaacaktr." Galip Kemal Bey szlerine devamla: "Rusya ahalisinin 40-50 milyonu (sic) Mslmandr ve Trkiye onlara kar sempati beslemektedir; bu olay kendi bana iki memleket arasndaki gayet tabi bir ba mahiyetindedir. Yeni Rusya bu (Mslman) ahalinin kltr, teknik ve din sahada durumlarm ne nisbetle iyiletirecek olursa, (Trkiye de Rusya'ya) o nisbette yaknlk duyacaktr". Kars'ta iddia edilen Trklerin Ermenilere yaptklar sylenen katliam'a gelince, Galip Kemal Bey bunlar hakknda hibir bilgisi olmadm, bildii bir ey varsa, o da Trk Dou eyaletleri tahliye edilirken Rus asker makamlarnca yerli (Mslman) ahalinin Ermeni iddet ve zulmne kar hibir tedbir alnmam olduudur ve Trk ktalar ilerledike, sadece yangn ve harabelerle karlatklarn ve sadece Erzincan'da kadn ve ocuklardan 800 ceset bulunduunu da syledi. Galip Kemal Bey'e gre: Karklklar ve katliamlar daima Ermeniler tarafndan tertip edilmekte ve onlarn tekiltlar olduu iin her yerde bu bapta ilk yaygaray onlar koparmakta idiler; yani Kars'ta iddia edilen "Ermeni ktali" sadece bir "Ermeni yaygaras"ndan baka birey deildi. Galip Kemal Bey'in ierin'e yapt bu aklamalar, Trkiye'nin Rusya'daki Mslmanlarla (Trklerle) yakndan ilgilendiini resmen ifade mahiyetinde idi. Bununla Enver ve Talt Paalarn Rusyada tatbik etmek istedikleri "Trk" ve "Islmc" siyasetleri dile getirilmi o