UNIVERSITETI AAB-RIINVEST FAKULTETI EKONOMIK

ETIKA E BIZNESIT
( Pjesë të ligjeratave)

Dr. Ymer Havolli Prishtinë, 2009

RESPEKTI, PËRGJEGJËSIA DHE REZULTATET Kush është përgjegjës për të vepruar në mënyrë etike? Ju jeni përgjegjës. Nuk është përgjegjëse ndërmarrja, nuk është vetëm pronari i biznesit. Nuk është vetëm menaxheri i juaj. Përgjegjës është çdo person. Përfundimisht, secili nga ne është përgjegjës për aksionet që përfshijnë dhe kanë të bëjnë me etikën në biznes, me veprimet e mira dhe të këqija në biznes. Fjala e parë në etikën e biznesit është RESPEKTI (R). Është një qëndrim, një vlerë e cila duhet të aplikohet me njerëz, me resurse që i disponon dhe me rrethinën e biznesit tuaj. Respekti përfshin sjelljen sikur: y y y Respektin e gjithësecilit (konsumatorëve, bashkëpunëtorëve, kokurrentëve) me dinjitet, Shfrytëzimin e mjeteve të ndërmarrjes, pajisjeve, kapitalit, kohës, në mënyrë efiçiente dhe vetëm për biznes, Mbrojtjen dhe përparimin e rrethinës suaj ku punoni, nëpërmjet ligjit, rregullave dhe rregullore të ndryshme të cilat ekzistojnë, për të mbrojtur botën që na rrethon dhe jetën tonë.

Problem tjetër ose fjalë tjetër të cilën më së shumti e dëgjojmë është përgjegjësia (RESPONSIBILITY- R-). Ju si ndërmarrës keni përgjegjësi për suksesin tuaj të cilin e dëshironi. Mirëpo, duhet të keni përgjegjësi për konsumatorë, bashkëpunëtorë, për ndërmarrjen tuaj dhe, në fund, edhe për vetveten me aktivitete sikur që janë: y y y Duke prodhuar prodhime dhe shërbime me cilësi, kualitet dhe në kohë të caktuar, Duke bashkëpunuar dhe duke ngritur pjesëmarrjen tuaj në aktivitetet e ndërmarrjes, Duke i plotësuar kërkesat e mundshme (të njerëzve të zënë në punë) dhe duke i vlerësuar ato.

´ R ´ e tretë në fushën e etikës së biznesit është për REZULTATET. Është mjaft e rëndësishme që plotësimi i rezultateve të bëhet në rrugë të drejtë, të kuptueshme dhe të pranueshme për njerëzit në marrëdhënie pune. Ne vazhdimisht duhet të bëjmë përpjekje që të largohemi nga sintagma ´rezultatet e arsyetojnë mënyrën e realizimit të tyreµ. Zakonisht angazhimi i ndërmarrësve është realizimi i rezultateve të cilat janë paraparë, përkatësisht përmbushja e kërkesave të konsumatorëve tuaj, të jeni më i miri ose në mënyrë optimale prezent në tregun tuaj. Gjithashtu, nga ndërmarrësit pritet që këto rezultate të realizohen në mënyrë të ligjshme dhe

morale, duke qenë në mënyrë të qartë etike. Nëse keni humbur këto cilësi ju keni marrë rrezikun mbi vete që të humbni biznesin dhe karrierën tuaj. Duke marrë parasysh RESPEKTIN, PËRGJEGJËSINË dhe REZULTATET, para se të ndërmirren aksione, duhet të shmangen arsyetimet për moskryerjen e punëve në mënyrë të rregullt: y y y y y y y y y Çdokush e bën të njëjtën gjë Ata kurrë nuk harrojnë (largojnë nga mendja) Askush nuk ka dert për këtë punë Shefi do ta bëjë këtë Askush nuk do ta dijë Nuk pata kohë ta bëj në mënyrë të rregullt - si duhet Është më e përafërta (ngjashëm me atë siç është dashur të kryhet) Disa rregulla janë të krijuara ashtu që duhet të thehen Kjo nuk është punë e imja

´Gjërat e vogla kanë kuptim të madhµ Etika e biznesit përmban diçka më tepër sesa politika e ndërmarrjes, sesa ligji dhe rregulloret e ndryshme. Ato janë obligime - përgjegjësi më të mëdha me të cilat ndërmarrjet ndeshen gjatë afarizmit të tyre në një ambient të gjerë ku ato operojnë, ku ndeshen me probleme të cilat e vështirësojnë dhe shpeshherë e vënë në pyetje funksionimin e saj, ndeshen me probleme të cilat në raste të caktuara e ngadalësojnë procesin e paraparë të zhvillimit, prandaj joshja për të arritur atje ku synohet me çdo kusht, pa marrë parasysh rreziqet dhe shmangiet nga ligjshmëria, nuk është tjetër vetëm shkelje e etikës në biznes. Dhe sigurisht se telashet lindin kur këto shkelje ndodhin. Tani më duhet të ballafaqohen me akterë të ndryshëm, të cilët, në një mënyrë, janë të prekur nga veprimet joetike të biznesit të asaj ndërmarrjeje. Për këtë shkak, ndërmarrjet të cilat dëshirojnë të kenë qëndrim afatgjatë në treg, të cilat dëshirojnë t·i ruajnë konsumatorët, të jenë korrekt ndaj konkurrentëve dhe të jenë përgjegjës para elementit shoqëror sigurisht se duhet të fillojnë t·u kushtojnë kujdes gjërave të vogla, për shkak se nga ato fillojnë problemet, përkatësisht neglizhimi i tyre shkakton probleme që rezultojnë me shkeje të rregullave të lojës në biznes. Për shumë njerëz nga fusha e biznesit - gjërat e vogla në jetën e përditshme dhe neglizhimi i tyre, në shikim të parë paraqet problem të vogël. Mirëpo, në gjërat e vogla të punësuarit në ndërmarrje, konsumatorët dhe më gjerë vërejnë sjelljet që në shikim të parë nuk kanë peshë të madhe. Mirëpo, në pikëpamje etike dhe të shndërrimit të kësaj përvoje në shprehi, vlerat etike në biznes janë në pikëpyetje. Gjërat e vogla të cilat ne i kryejmë për çdo ditë zakonisht harrohen nga ne. Mirëpo, ato bëjnë një ndikim në njerëz, të cilët kanë sjellje të caktuar. Mbani

mend, sjellja e juaj paraqet një shembull. Përveç nëse ju nuk jeni shefi, gjithherë ekziston dikush tjetër që vështron me kujdes për t·ju sugjeruar se si të veproni në situata të ndryshme ² mirë apo keq. Ata observues mund të jenë punëtorët që ju përcjellin, fqinjët, bashkëshorti, fëmijët tuaj... Çfarë mesazhi jeni duke ju dhënë ju atyre me veprimet tuaja, me aksionet tuaja, me sjelljet tuaja. Për t·ju ndihmuar që të vlerësoni etikën personale dhe të shihni dhe të konstatoni se ku jeni dhe çka duhet të përmirësoni, duhet të keni parasysh disa gjëra: y y y y y y Mos gënjeni; Kujdesë me shakatë që i bëni me të tjerët; Kujdesë si i trajtoni dhe çka flisni për bashkëpunëtorët; Kujdesë për gjërat që I thoni me rastin e shitjes së produkteve; Kujdesë me e-mailat, letrat që i shkruani dhe i ridërgoni te të tjerët; Mos i bëni konsumatorët që të ankohen (duke numëruar edhe njerëzit që i pasojnë ata); y Kujdesë se çka vëni në faturat e juaja që t·iu paguhen, për kohën e punës dhe raportin e shpenzimeve; y Kujdesë për pajisjet e zyrës ose të laboratorit ku ju studioni dhe punoni y Kujdes që ta mbani fjalën; y Biznesin personal mos e bëni në vendin e punës; Të gjitha këto, nëse analizohen me kujdes, reflektojnë veten tuaj dhe ku ju gjendeni. Pra, praktikisht, çdo gjë është e rëndësishme, pra edhe gjërat e vogla janë të rëndësishme.

Duhet të dimë se në çka nuk duhet të bëjmë kompromis Çdo pronar i biznesit e di se disa çështje në biznes janë obligueshme dhe se për këto ka një procedurë të veçantë. Prandaj, nga aspekti i etikës a e dijnë njerëzit që ju i punësoni - që punojnë në kompaninë tuaj, se çka është e obligueshme apo jo, cilat janë ato fusha. Fushat e obligueshme të biznesit janë ato situata në të cilat ju dhe punëtorët tuaj keni një dhomë për manovrim, për kompromis, për marrëveshje për ta bërë punën dhe për ta vendosur kufirin. Fushat e obligueshme janë situata ose çështje-aspekte ose rregulla specifike, të cilat kërkojnë një - dhe vetëm një mënyrë të interpretimit. Kompromisi nuk është i pranueshëm në këtë fushë.

Siguria është njëra nga fushat e obligueshme, e cila menjëherë është e kuptueshme. Janë disa procedura të sigurisë të cilat DUHET të respektohen. Mirëpo, ka disa fusha të tjera në të cilat punëtorët e juaj mund të ndodhë që të kenë paqartësi dhe të kuptojnë se prej nga në mënyrë etike mund të korrektohet. Që të veprohet në mënyrë etike është me rëndësi vitale për ju dhe për biznesin, qoftë si pronar, punëtor ose konsumator, të kuptoni se çka është e obligueshme dhe jo e obligueshme. Normat universale Ka disa fusha universale në të cilat ka zero tolerancë për shmangie dhe përvetësime të ndryshme në ndërmarrje. Ato aspekte dhe norma universale përfshijnë: y y y Ligjet dhe rregulloret, Sigurinë publike dhe sigurinë e punëtorëve, Vërtetësinë e regjistrimeve dhe deklaratave - saktësinë e qëndrimeve.

Ndaluni dhe mendoni njëherë se çka do të ndodhte sikur të mos kishte ligje dhe rregullore. Në ligjëratën - njësitë e mëhershme - kemi thënë se do të mbretëronin ligjet e natyrës, përkatësisht ligji i të fortit. Rregullat, ligjet dhe normat e tjera, të cilat shoqëria i ka ndërtuar, janë bërë me qëllim që mos të lëndohen rregullat, etika, dhe të gjitha normat që e rregullojnë sjelljen tonë në rrethinën e biznesit dhe gjetiu. Si të thuhet ´Joµ me mirësjellje Ballafaqimi me situatën në të cilën partnerët, bashkëpronarët ndërmarrin aktivitetet e ndryshme afariste për të cilat janë të vetëdijshëm se nuk janë etike, do t·ju sjellin në situatë të palakmueshme. Ju do të ballafaqoheni edhe me punëtorët, të cilët janë të vetëjdishëm për shmangien nga rregullat dhe mënyrat e sjelljes etike, prandaj kërkesa e menaxhmentit dhe e pronarëve që në mënyrë të detyrueshme ose duke të kushtëzuar të ndërmarin aksione joetike. Punëtorët do të vijnë dhe do të pyesin se çka do të thotë kjo, si do të veproni ju? Sigurisht se kjo situatë i provokon punëtorët, sepse kërkohet nga ata që të realizojnë aktivitete që nuk janë të rregullta. A do të kërkonit ju që dikush në ndërmarjen tuaj - ku ju jeni duke punuar, t·ju detyrojë që të kryeni punë të dyshimta nga aspekti etik me aksion të thjeshtë - ´shko më tej, për të aritur më largµ? Nëse po, ju me vetëdije po kryeni punë që është joetike.

por merrni qëndrim të prerë në vend të fjalës ´UN˵ për të përshkruar ndjenjat tuaja rreth një aktiviteti joetik. Thuani ´ JO ´ me mirësjellje. Kërko ndihmën dhe pëlqimin e njerëzve y y y Realisht unë kam nevojë për ndihmën tuaj. Por. duhet të themi se njerëzit e biznesit janë ata të cilët etikën e zbatojnë në praktikë. Mbani qëndrim. dhe për këtë unë kam nevojë për mirëkuptimin tuaj. për çdo ditë ka tregime të reja lidhur me akuzat që u bëhen bizneseve të ndryshme. është se ndërmarrjet nuk sjellin vendime nga fusha etike.. por unë di një rrugë më të mirë për ta bërë këtë.Luftoni joshjen. por përsëri duke ditur që t·u thuhet JO gjërave të cilat kanë elemente joetike.. Mos akuzoni njerëzit e tjerë për të qenurit tuaj joetik. Për të ndihmuar që të veprohet në mënyrë etike ose për të eliminuar veprimet joetike ka disa porosi/rregulla për veprimin etik të biznesit: LIGJI .... e cila duhet të mbahet mend sa i përket etikës në biznes. të cilat janë të akuzuara për veprime joetike. Qëllimi i një aksioni alternativ për të cilin ju e dini se është etik y Unë mendoj se çka ju dëshironi të realizoni. Individët bëjnë zgjedhje të ndryshme etike.. Ndërmarrjet duhet të krijojnë një rrethinë dhe një ambient në të cilin veprojnë dhe krijohet një atmosferë e këndshme etike. të cilat akuzohet dhe hetohen për shkak të kundërvajtjeve të ndryshme etike. pavarësisht nga kodi i etikës.. pasqyrojnë se shumë politika joetike janë të elaboruara sipas porosive. Pika kyçe. Haptas besoj se kjo është gabim. për shkak. A do të më bashkagjiteni edhe ju në këtë punë? Siç dihet. Unë nuk do të bëjë diçka që e di se është gabim. Hulumtimet që janë bërë në shumë kompani të mëdha. Unë duhet të jem i sigurt se ajo çka jemi duke bërë ne të dy është e rregullt. Gjendja e vërejtjeve dhe shqetësimeve pa ndonjë akuzim y y y Unë kam shqetësim serioz për këtë. programet etike dhe departamentet e veçanta.

Rregullat dhe procedurat janë krijuar me qëllim që ta bëjnë ndërmarrjen më të suksesshme dhe ta largojnë nga problemet të cilat reflektojnë probleme të cilat rezultojnë me shkelje dhe lëndim të etikës në biznes. se ka shkelje të etikës. VLERAT Nëpërmjet përvojave të ndryshme. NDËRGJEGJJA Sensi i brendshëm shpirtëror se a është diçka në rregull apo është gabim/ jomorale është i zhvilluar tek njerëzit. Ata vetëm duhet ta pyesin veten se a dëshirojnë t·i dëgjojnë sinjalet nga brendia ² shpirtërore . Nëse ka shmangie. Në mënyrë tipike. A do të dëshironit që ndonjë aktivitet i juaji të përfundonte me diçka që ju do t·ju bënte në fund fajtor. Shpeshherë njerëzit duhet ta pyesin veten: A është i ligjshëm aktiviteti im? A i dini ligjet sa i përket ndonjë qeverisjeje të aktivitetit. Prandaj. Në tërësi. qofshin ato që u dedikohen veprimeve shoqërore. njerëzit të cilët kanë të bëjnë dhe janë të lidhur me afarizmin e ndërmarrjes. ndërgjegjja ime është e formësuar ndryshe. RREGULLAT & PROCEDURAT Ndërmarrjet hartojnë politika dhe procedura specifike që ta ndihmojnë funksionimin e biznesit të tyre në mënyrë të përshtatshme. a dëshirojnë që në mënyrë të kulturuar ta bindin veten dhe të tjerët përreth se njohuritë e tij sugjerojnë se diçka nuk është në rregull. aksionet dhe aktivitetet afariste janë të ligjshme dhe etike. . shoqëria përpiqet që jetën e përgjithshme dhe atë ekonomike ta rregullojë në mënyrë institucionale nëpërmjet ligjeve. se diçka është gabim. Sigurisht se do të thoni: NUK do ta bëja këtë. ose a do të vinit shenjën e barazimit në mes të veprimit tuaj (në ndonjë rast që të rezultonte me diçka joetike) dhe personalitetit tuaj. si krijues të këtyre rregullave dhe. qofshin ato të cilat janë të lidhura dhe prekin sferat e politikave ekonomike dhe të zhvillimit ekonomik në tërësi.Ligjet janë të krijuara që të ndihmojnë funksionimin e shoqërisë. vazhdimisht pason pyetja: Si të themi në mënyrë të kulturuar JO dhe ta kemi ndërgjegjjen e pastër ashtu siç pretendojmë. jomorale dhe se për këtë duhet të thuhet JO. këto rregulla janë krijuar dhe respektohen për të zhvilluar mënyrat dhe rrugët për realizimin e suksesshëm të synimeve të ndërmarjes. në veçanti. atëherë drejtpërsëdrejti i godet në mënyrë joetike pjesëmarrësit e kësaj shoqërie në aspektin më të gjerë. Veprimet të cilat mbështeten në to. injorimi i ligjeve nuk është arsyetim për thyerjen e tyre.se diçka s·është etike. Këto ligje i forcojnë vlerat. forcojnë funksionimin dhe krijojnë barabarësinë në aktivitete.

Përdorimi i gjashtë udhëzimeve të cilat do t·ju ndihmojnë që aktivitetet tuaja të jenë etike. profesori. duhet të ndaleni dhe të pyeteni a do të krijojë besim më të madh ajo çka kemi premtuar dhe ajo çka bëjmë. përgjegjësia për aktivitetet në biznes është e juaja. morale. ju duhet të kujdeseni rreth asaj që njerëzit të veprojnë në mënyrë etike. Nëse në ndonjërën nga pyetjet e . më tepër se të qenurit në njohuri se çka është etike dhe çka është e drejtë. në mënyrë të vet. për shkak se në punët e përditshme është esenciale. ka një idol (hero). Dhe për këtë zakonisht kur ndërmirren aktivitete të ndryshme nga fusha e biznesit. sepse në të kundërtën përgjegjësia është e juaja. sigurisht. trajneri. mirëpo duhet të themi se gjithherë është në rregull dhe për këtë është një kërkesë për sukses afatgjatë në biznes. Është e rëndësishme që ta dini dhe ta kani ndërmend atë se çka është etike. duhet të pyetemi: a do të vepronte IDOLI im në këtë mënyrë siç jam duke vepruar. Para se të bëni hapat e parë në aktivitete të ndryshme ekonomike (edhe në aktivitete të tjera). furnitorëve. shkrimtar. përfundimisht. klientëve. ndonjë luftëtar. Dhe. Është një bindje ndaj asaj që keni thënë dhe përmbushjes së premtimeve ndaj të tjerëve (konsumatorëve. e tek pastaj të zbatoni vendimet tuaja. është veprimi ose puna e drejtë. Ju jeni person i cili vendos se si do të veproni. shok etj. duhet të dini se çka është e rregullt.PREMTIMET Biznesi mbështetet në besim. Ai mund të jetë prindi. çka kemi realizuar? IDOLET Secili person në jetë. Nëse jeni mbikëqyrës ose menaxher. Shërbehuni me disa opsione që po ju ofrojmë më poshtë për të konstatuar rregullësinë e hapave tuaj që do të ndërmarrni. punëtorëve) nëpërmjet aktivitetit ekonomik. Vepro (Puno) çka është drejt: kontrollo para se të veprosh Si njeri i biznesit. Për të punuar drejt nuk është gjithherë e lehtë. Mirëpo. a do të veproni në mënyrë etike apo jo.

Pse? Arsyeja është në përfitimet shumë të larta nga sjelljet tona etike. ju duhet të zhvilloni një strategji alternative ose të kërkoni këshillë prej burimeve të përshtatshme. të vepruarit në mënyrë etike është pjesë e asaj që JU e bëni për çdo ditë. mos e ndiqni këtë koncept. Sa më e madhe që të jetë përgjegjësia e të vepruarit etik. kur veproni në bazë të parimeve etike. Ka burime të mjaftueshme në ndërmarrje që ta bëni këtë në punën që jeni i angazhuar.shtruara keni përgjigje OK. Në kontekstin e etikës. . para se të ndërmarrin aktivitete nga fusha e biznesit. prandaj për këtë shfrytëzoni këto burime si dhe përdorni inpute të tjera të rregullta nga të tjerët. raportimet e gazetarëve lidhur me sjelljet joetike të personave të ndryshëm në ndërmarrjet e tyre. Veproni si është drejt (me rregull): Aktivitetet etike. sesa të kërkoni falje. testoji idetë dhe aktivitetet y y y y y y y y A është e ligjshme (ligjore)? A përputhet me rregullat dhe rregulloren e ndërmarrjes? A është e sinkronizuar me vlerat e ndërmarrjes? A do ta ndjeni veten mirë dhe të liruar nga faji nëse e bëni një veprim të tillë? A do t·i plotësoj premtimet dhe garancat e dhëna? A do t·ia bëja këtë familjes sime dhe shokëve të mi? A do të ishte në rregull sikur dikush të ma bënte mua kështu? A do ta bënte këtë njeriu më i mirë që e njihni ju? Ky është një test i vlershëm dhe mjaft i përdorshëm për shumë ide tuajat dhe të tjerëve. e cila i inkurajon njerëzit të ekspozojnë iniciativat e tyre. Një vendim i ndonjë ndërmarrjeje mund të prekë me qindra ose me mijëra njerëz. Kur dyshoni për çështje etike ² Pyetni! Është një frazë shumë e shpeshtë në biznes. si këtu te ne ashtu edhe në vendet tjera. nuk është diçka që bën aktivizimin ose shkyçjen tuaj nga aktivitetet etike. Ka një frazë e cila thotë: Më lehtë është të kërkoni falje sesa të kërkoni leje (për të bërë). aq më mirë është që paraprakisht të mirret leja para se të hyni në ndonjë aktivitet. Ne shohim në mediat javore dhe ato ditore. ky koncept do të ishte: Më mirë është të kërkoni leje. Në të vërtet. Kjo sugjeron se duhet të gjenden rrugë për tejkalimin e pengesave dhe burokracisë për t·i çuar idetë dhe për të realizuar projektet tona. Nga ju pritet që të punoni dhe të veproni në punën tuaj në mënyrë etike. Të mbajmë mend se të vepruarit në mënyrë etike nuk kufizohet vetëm në biznesin tuaj.

Kontrollonie vetveten Vlerësimi i vetvetes është njëra nga komponentat kritike për etikën e biznesit.ose me defekte. Duke gënjyer ose manipuluar për të realizuar shitjet. pronarin (nëse punoni në ndonjë ndërmarrje të vogël). Pyetni derisa ta merrni përgjigjen. . Dështimi në atë që keni premtuar se do ta bëni.. edhe pse ato më janë dhënë në besim? Në mënyrë të vetëdijshme e injoroni një rregull ose procedurë të ndërmarrjes suaj. Kohë pas kohe kthehuni prapa dhe vlerësonie veten dhe sjelljet tuaja për të qenë i sigurt se jeni duke qëndruar në rrugë të drejtë dhe etike. Mashtrimet për orarin e punës. Ruajtja e informatave nga të tjerët.Megjithatë. menaxherin kryesor. dikë nga departamenti i burimeve njerëzore. Dështimi për të korrigjuar gabimet që i kemi bërë. edhe pse nuk kam qenë? A kam përdorur term nënçmues për një person të një etniciteti tjetër? A kam bërë shaka të cilën e kam orientuar ndaj një personi të etnicitetit ose gjinisë tjetër? A kam marrë pjesë në thashetheme negative për dikë? A e kam përgojuar ndërmarrjen dhe menaxhmentin e saj te bashkëpunëtorët? A i kam "futur hundët" në bisedat e ndryshme të bashkëpunëtorëve ose në punët private të tyre? A kam transmetuar informata të tjerëve. Pyeteni njeriun përgjegjës. Pranimi i dhuratave dhe shpërblimeve në para. Përdorni këto vlerësime etike si udhërrëfyes për ta identifikuar fuqinë e integritetit tuaj në punën që e bëni: Vlerësimi i etikës për vetveten Brenda disa muajve. ju jeni i pasigurt se a është një aktivitet i përshtatshëm apo jo. në mënyrë të vetëdijshme. në radhë të parë pyetni të tjerët se kë duhet pyetur për këtë çështje. ose nga departamenti juridik.. Nëse nuk jeni i sigurt se kë duhet ta pyesni. shefin tuaj. Shpërndarja e produkteve dhe shërbimeve të cilësisë së dobët . mbikëqyrësin. y y y y y y y y y y y y y y y y y A kam kryer ndonjë biznes personal në kohën e punës? A kam shfrytëzuar burimet e ndërmarrjes për qëllime personale? A kam thënë se jam i sëmurë. për faturat dhe për raportet.

y Lejimi i dikujt që të hyjë në telashe në mënyrë të vetëdijshme. .

mbron pjesën tjetër të shqorisë ose bajrakut nga veprimi jo etik I lëvizjes së udhës së madhe. Faza e dytë që njihet si liberalizim I ekonomisë socialiste është faza e vetqeverisjes socialiste ² fazë në të cilën në mënyrë dekleartive pushteti dhe qeverisaja e pronës shoqrore dhe të shtetzuar pas lufte iu dha punëtorëve. Dmth. përkatësisht faza e parë e paraqitjes së pronës private dhe ndërmarësisë. Trajtimi I problemit nga aspekti I dobishmërisë së individit. Njihet si faze e kolektivizimit.000 biznese. mënyrën e kryerjes së punës . Kanuni I Lekë Dukagjinit ka trajtuar problemet e zhvillimit të biznesit duke e trajtua : punën . faza e pasluftës së dytë botrorore karakterizohet me intervenim të shtetit duke e shkatrruar pronën private me synim që të gjithë të jenë të barabartë. porse s·mun ta qesë nd.ose ndrrimit të kahjes së rrugë.Disa shqyrtime Probleme etike ne Biznesin Kosovar Zhvillimi I biznesit në Kosovë ka kaluar nëpër disa faza.ujë. përgjegjësitë e pronarit. Nëpërmjet kësaj nga aspekti I kryerjes së punës së dobishme për shoqrinë ² bajrakun. fisit. Dhe faza e instituciaonalizimi dhe përkrahjes legjislative të ekonomisë së tregut dhe të ndërmarësisë në Kosovë. ku then qafen bagëtiaµ. - - - Problemet e biznesit dhe kodifikimi me norma të ndryshme ka qenë I sankcionuar edhe më herët në shoqrinë Kosovare kur të tjerët në regjion ende nuk kanë pasur të rregulluar asgje lidhur me këtë. në shkallë ( shkambë). ku mbytet bagëtia. bajrakut si është quajtur në këtë kohë ka rregulluar mënyrën e punës. Pozita e vështirë e shoqrisë kosovare bëri që njerëzit të kërkojnë rrugëzgjidhje dhe praktikisht fillohet të zhvillohet sektori privat në Kosovë I cili përafërsisht në fillim të vieteve 1990-ta numronte 5. Mirëpo nëse ndodhë që për shkaqe të ndryshme është dashur me të vërtët të ndërmiret diçka për ta përmirësuar dhe pa ndonjë . Për ta ilustruar këtë po përmendim disa nene lidhur me punën në KLD: ´Puna e largon udhën e madhe. dhe ndalesën e cila shkakton dëme për rrethinën ose fisin tjetër. Ekonomia familjare e tipit feudal e cila raportet afariste I ka rregulluar nëpërmjet normave kanunore të Kanunit të Lekë Dukagjinit.000 ndërmarrje për të arritur në vitet 2004 në 60. Faza e trete shkatrimi i kapaciteteve ekzisteuese pas viteve të 90 ² vite në të cilat praktikisht shqiptarët u shpronsuan nga kjo pasuri dhe iu mor me dhunë drejta që të qeverisin me pronën që e kishin krijuar vetë. përkatësisht punëdhënsit dhe punëkryersit e shumë raporte të tjera të cilat e kanë rregulluar zhvillimine jetës së biznesit në kushtet e kesaj shoqrie.

fq.µ Praktikisht me këtë KLD vendos rregull dhe rend. Niveli i zhvillimit ekonomik ka qenë i tillë që kanuni trajton problematikën e punës së bujkut dhe raportet e tij me punëdhënësin ² zotninë. Farkatari dhe Mullisi askush te farkatari dhe as te mullisi nuk mund të farkojë dhe të bluaj pa rend. ´ bulg thirret njaj. Nëpërmjet kësaj fjalie kemi identifikimin e përgjegjësive: Bujku ka për detyrë të punojë token e zotnisë. 1 1 KLD. sa mos t·u hupë gjë barrtorëve. 45 . Po ashtu ky kanun rregullon mënyrën e zhvillimit të biznesit.µ Dhe se µ po hupi gja. Ose : Mullisi µ Mullisi do të rijë gati natë e ditë sa për roje të barrëve. të largtin nga i ngati. sa për të bluem. barrtori do ta lajëµ. Nuk lejohet shkelje e këtyre normave të vendosura. Është mjaft interesant se nga aspekti i etikës së biznesit të cilën e trajton literatura bashkëkohore të krahasohen disa kodifikime të raporteve të punëdhënsit dhe të punëmarrësit. atëherë ajo shoqri ështëë dashur që të hap shteg të ri udhë të re:µ Kanua s·don që kuj t·I bahet dom toka « porse udha dhe shtegu do të përligjen në ndonjë shteg tjetër. as nuk do të veçojë të pasurin prej të papasmit. të mjallurat dhe mënyrën e ndarjes së të mjellurave me zotninë sipas mënyrës që janë marrë vesh. almiset. dami është i mullisit e jo i barrtorit aq sa i hupë. Është mjaft interesant displina e vendosur për disa zeje psh. mdheskë a kullë për bulg e për shpiarët e tij.µ Gjithashtu raportet e zhvillimit të biznesit në kohë janë rregulluar me kanun. I cili hinë me punue token e njaj zotnijeµ. rrespekt dhe përgjegjësi që në kuptim të biznesit është mbrojtje e etike e të gjithë pjesmarrësve.µ Pra rregullohen dhe sanksionohen me kanun raportet në mes të punëdhënësit dhe të punëmarrësit duke filluar nga mjetet e punës me të cilat do ta punojë token qetë. Ndërkaq në nenin tjetër të po këtijë kapitulli ipet përgjegjësia e zotnisë të cilin e ka punësuar bujkun për t·ia punuar token: ´ ´Zotnia do të kujdeset me ndërtue një kasollë. Detyrë e tijë është me i vnue mend rendit. hekurishtet dhe mprehjen e tyre të cilat bien në shpinën e bujkut.qëllim. lavrimin e tokës. Në mënyrë taksative mbrohet etika duke e përligjur ´ Farkatari nuk do të shikojë dashamirsin.

fq. Dhe për këtë KLD e sanksionon dhe e mbron teritorin ku ajo është e vendosur.   2 Ujem . qi të bëhet ndërmjet zotnis e rrogtaritµ.3 Është interesant se me KLD normohen edhe disa veprime të cilat edhe sotë vlejnë në biznesin bashkëkohor. Ky kanun thot: ´ si hyhet kujt në shtëpi pa i ba zaµ5 Edhe sot konsiderohet se është jo etike t·i hyhet dikujt në shtëpi. Dhe nëse komentohet mund të themi: se nuk është e lejuar dhe nuk është etike prekja e pasurisë së patundshme të individit. Ky ishte biznes.29. fq 29. duke i rregulluar me norma të cilat kanë qenë me një përpikri të zbatueshme nga të gjithë pa përjashtim. Dhe se do të konsiderohej shkelje dhe jo morale nëse dikush e prish pazarin. në një mënyrë të kjartë provon vlerat etike të zhvillimit të biznesit në këtë kohë. tokës dhe të lashtave. Po ashtu : ´Me iu mbush mendja zotnis me e da rrogtarin. Me të kputun. Është mbrojtur prona private që zakonisht sipas kanunit është identifikuar me shtëpinë. Shtiblerja ka qenë e rregulluar dhe janë paraparë mënyrat e kryerjes së tregtimit të produkteve.merr ujemin e vetë. E saksionon hapsirën oborrin.Ky pasus rregullon përgjegjësinë e kryersit të punëve ( përgjegjësinë individuale) ² mullisit dhe sigurisht se ju do të pyetni se cilat janë përgjegjësitë e punëdhënsit ² zotnisë së mullirit: Në fillim të krijimit të raporteve të punëdhënies dhe të punëmarrjes rregullohen mënyra e pagesës vendosjes.. rrogën e vjetit do t·ai lajëµ4 Ky kanun përveq normave të tjera të cilat e e kanë rregulluar funksioninimin e jetës fisnore në Shqipni.% e drithit që mirret si çmim për bluerjen e atijë drithi 3 KLD: Nyje katerdhjetë e tretë: rrogtari.. veç pse nuk i pëlqen pa e gjetë në faj. Kanuni i Lekë dukagjinit ka paraparë edhe mënyrën e tregtimit: Kanuni i tregtisë a blenë a shetë pa qyshkue dmth. . Shitblerja është konsideruar si akt në të cilin blerësi jep avansin ( kaparin) për gjësendet e blera. ´ Rroga lahet mbas vendimit. Nëse rastësisht në mënyrë të paqëllimt gjatë aktiviteteve në punën e tijë punëtori ´ rrogtari ( njeri i paguar me rrogë) nuk guxon të gjobitet nga punëdhënësi. bagëtisë . Këtu edhe janë paraparë edhe mënyrat e pagimit të mullisit ta zëmë ose të farkatarit. faqe deshmitarëve. Nuk do të konsiderohej veprim etik. Kjo ishte nje masë mbrojtëse e ruejtjes së raporetve të zhvillimi të biznesit pa mashtrime dhe pa i rënë pishman. Për këtë nëse blerësi është penduar ( i bie pishman) për këtë ai e hup avansin ( kaparin e dhënë) pa të drejtë me e kërkuar fare..zotnia... 4 Po aty fq 29 5 KLD. Mullisi ka pasë hisen e vetë në ujem2 e cila është konsideruar si rrogë. të drejtave dhe detyrimeve të sejcilës palë e deri te gjobat e ndryshme për thyerje të të rregullit të punës ( lexo: etikës në biznes). pronën personale pa leje ose pa e informuar ose pa marrë leje nga pronari. Do të thotë KLD i përcakton përgjegjësitë dhe detyrimet e palëve.

sanksionohen shkelësit e veprimeve joetike janë ruajtur vlerat morale të tregtimit me gjësende. ka shmangur pagesat e ndryshme tatimore dhe shumë e shumë veprime të cilat ne biznes konsiderohen joetike. Ti I the se veç sa u ndave me Arditin dhe I shpjegove se do t·ia bësh nje reklam. Brenda vitit ai ka realizuar fitime të mëdha. unë nuk besojë se çdo gjë është në rregull.spot mjeft efektiv: e kam idenë une veq kishte me qenë mire nëse keni edhe ju ndonë Ide. 6 KLD. mbrohet biznesi. për të cilin shumë prej nesh kemi dyshuar se e ka vjedhur. se nuk ka marrë kapar. Shpejt do të bindesh edhe ti në këtë. Ai stepi dhe u ndal duke të shikuar me habi: O Arben unë nuk di se si Arditi është duke e realizuar biznesin e tij dhe si është duke fituar kaq shumë. të cilat bien në pikëpyetje etikën e biznesit. Kanuni e çon në be: po bani be kapari hupëµ. dhe se me këto çmime që ai I shet në treg. qi I pat dhan at gja« dhe normalisht se parat do t·I kthejë shitësi për gjësendin e shitur.KLD ka paraparë edhe rastet kur shitësi nuk pranon të ketë marrë kapar:µ Me ba me i ra moh shitësi. Edhe këto veprime KLD I ka rregulluar në mënyrën më të mire për kohën e vetë: ´Gjaja që blehet me frigë mos është e vjedhun. Unë po mendoj se ai është duke kontrabanduar mallin në Doganë. Shumë herë kemi hasur që produktet e ndryshme të blehen me çmime më të lira: Për këtë kemi biseduar në një orë më heret në rastin e dyqanit të veshjeve LUMI . fq 30 . mbrohet etika. ose ndoshta është edhe duke e vjedhur dikund. po I duel I zoti. blesi e çon te ai qe I a shiti. Rasti i ARBENIT: Duke hecur pak ma tej rrugës e takove një shok tjetër që e njihte Arditin dhe ty.6 Eshtë mjaft interesant edhe çështja e ndershmërisë dhe blerëjes së produkteve në forma dhe rrugë të ndryshme të cilat i cenojnë vlerat morale. e dhënësi nuk ka dëshmitar. Do të thotë ka disa dilemma të cilat e prekun etikën e biznesit dhe se nuk përputhën me veprimet morale. Asnjë kredi sa do e volitshme që të jetë nuk mund të realizohet nëse për të nuk paguhet një çmim. Huaja Në afarizmin bashkëkohor kapitali ka çmimin e vetë I cili shprehet nëpërmjet norms së interesit të cilin duhet ta paguaj huamarrësi.

Hipoteka si instrument në zhvillimin e biznesit u zhvillua në bazë të drejtës së Sheriatit. me dorzani : µdorzan thirret aj. dhe si e tillë fajdja edhe sot e kësaj dite konsiderohet një veprim shumë I keq dhe joetik financiar sepse nuk pasqyron çmimin e kapitalit por të shumtën e rasteve pasqyron çmimin e nevojës së huamarrësitgatshmërinë e tijë për ta paguar çmimin tepër të lartë në raste të nevojave dhe krizave financiare të biznesit. Raportet në biznes në pikëpamje etike mbrohen me instrumentin e kanunit. I cili I lidhet kuj pët t·I përgjegjun të një detyre. Rëndom dorzanin e zgjedh Kreditori. të cilen. Kur është fjala për pengun e dorës. pengmarrësi ka të drejtë që pengun ta tjetërsojë. Pengu merr hov me zgjerimin e shkëmbimit. po aty fq 70 . Ndërkaq për ta siguruar se huaja do të kthehet KLD ka paraparë pengun. po se lau në vade të caktueme detyruesi. Ndërkaq te pengu I tokës I cili ka vlerë më të lartë. fq 56 8 KLD. shesë. kanuni parashehë që ky peng të . Prona të cilën e qeveriste sipas Kushtetutës së vitit 1974 Qeveria e Kosovës . Kanuni e definon dorzaninë. u tjetërsua në mënyrë arbitrate prej vitit 1990 deri në vitin 1999 kur në Kosovë intervenojë bashkësia ndërkombëtare. Dorzania Edhe kushtet e dorzanisë janë të parapara me KLD. mun të mirret pengu ´7 Në këto marrëdhënie ka qenë joetike të merret çmim për kapitalin e dhënë. dhe pengu I tokës ( për sende të palujtshme. Ky grancion është rregulluar me norma të KLD . Pas hyrjes së Forcave të NATO-s Kosova fillojë të bëjë përpjekje për ndrrime të shpejta të cilat nuk mund të kalonin pa tensione dhe çrregullime të ngjashme sikur në shtetet e tjera 7 KLD: Te dhanunat. konceptin dhe çka kuptojmë me dorzani. Disa problem të etikës së biznesit në Kosovë Nuk ka më shumë se 6-7 vite që Kosova ishte në një sistem të pushtimit politik. nëse debitori nuk paguan borgjin në kohën sipas marrëveshjes. social dhe ekonomik. Janë dy lloje themelore të pengut: pengu I dorës ( për sende të luejtshme).është konsideruar si diçka e keqe. object do ti dorzohet kreditorit para dëshmitarëve. ´ Për me shnoshë punen e uhas e për me largue çdo dyshim pabesie për uha të dhanun. ky bahet dorëdhënës. Forma garantimit të kthimit të uhuas ka qenë dashtë të garantohet.KLD : ´Kanuja e malevet nuk njef uha me shtojcë fitimesh ( fajde).µ8 Dorzani përgjigjet si debitor.

Ekonomia është në një presion të madh të korrupsionit. Për të realizuar fitime dhe akulim më të madh këto biznese nuk deklarojnë në mënyrë reale të fitimit në mënyrë që ajo takes në fitim t·i mbetej biznesit. dhe ndërtimin e politikave të mira ekonomike. Përkundër vështirësive janë arritur rezultate inkurajuese duke i falenderuar sektorit privat dhe zhvillimit të ekonomisë së hapur të tregut në Kosovë. Operimi I bizneseve të paregjistruara të cilat I shmangen obligimeve ndaj shtetit. fillojë një faze mjaft e rendësishme e ndërtimit të infrastructures legjislative. Mirëpo megjithate krahas rezultateve ka edhe vështirësi të natyrës sistemore dhe vështirësi të tjera të cilat e ngadalësojnë funksionimin e shtetit. Nëse marrim parasysh edhe varfërinë e madhe të popullësisë së Kosovës 11-12% varfëri ekstreme. krijimi I sektorit privat I cili deri në ditët e sotme nga 5000-7000 ndërmarrje private u zhvillua në 60.të cilat e kaluan këtë faze ose janë në faze të tranzicionit nga socializmi në kapitalizm. Thyerja e etikës nga biznesi ² nga vetë biznesi Biznesi privat në Kosovë ende është një biznes pa një mbështetje institucionale. ku ka mungesë të legjislacionit dhe funksionim joefikas të shtetit ligjor paraqitet një terren I përshtatshëm për spekulime dhe mashtrime të llojeve të ndryshme. pengesave që I shtroheshin me alternativeën e komercialzimit. Sigurisht do të jetë e kuptueshme për një shoqri e cila është në fazën e ndërtimit të shtetit të vetë. biznese. Fatkeqësisht njerëzit që e udhëheqin biznesin duhet të ballafaqohen me probleme të mëdha në tregun e brendshëm ( konkurrencë jolojale) dhe me pamundësinë e dëpërtimit në tregun e jashtëm/. politk dhe shoqror të Kosovës. Fillojë ndërtimi i ekonomisë së hapur të tregut. papunësinë e madhe në një situate politike të padefinuar. . Në situateën kur ende shteti nuk është I konsoliduar gjënden njerëz.000 biznese private ne fund të vitit 2004. Pastaj faza më rendësishme për zhvillimin e biznesit sipas rregullave. në të cilin ka disa nivele të vendosjes ate të UNMIKU-t dha ate të Qeverisë së Kosovës etj. sistemit banker dhe shumë institucione të rendësishme për funksionimin e sistemit ekonomik. dhe titularë të ndryshëm të pozitave të rendësishme të cilët abuzojnë normat dhe ligjet e bërjes së biznesit duke kërkuar rrugë anësore për përfitime individuale. Filloj privatizimi I ndërmarrjeve shtetrore përkundër vështirësive. Nga kjo mund të Kuptojmë se problemet e etikës në biznes janë të mëdha dhe të panumërta.

Problemet etike rreth marketingut janë të njohura për shoqirtë në fazën e tranzicionit. Sjellje tjetër joetike është veprimi I biznesit joformal. Zakonisht reklamat dhe spotet e ndryshme në mediat elektronike dhe ato të shkruara në dukje të pare serioze dhe tërheqse për konsumatorin. Nëpërmjet vendimeve të ndryshme ndërmarrësi mund të ndikojë fare thjesht në jetën e të punësuarëve e veçmas rreth kritereve: të drejtësisë. Në kushtet e papunësisë së madhe mund të keqpërdoren dhe të bëhen presione të ndryshme joetike ndaj njerëzve të punësuar në ndërmarje. Shembull më drastik ku korrupsioni është shndërruar në pengesën kryesore për zhvilimin e gjithëmbarshëm shoqëror paraqesin vendet fqinje me Kosovën. në të cilat. mënyrës së përcaktimit të punës. respektivisht është bërë pjesë e sistemit shoqëror. Tregtimi I barrnave jasht çdo parametri institucional ka bërë që të rrezikohet në mënyrë serioze shëndeti i nherëzve në nevojë nga këto barna duke u tregtuar sikur mallrat e konsumit të pa asnjë kontrollë cilësore. panashmërisë. duhan. dhe forma të tjera të cilat me lehtësi futen në treg por me vështirësi luftohen nga tregu dhe nga jeta ekonomike. është Korrupsioni. Ky biznes rrezikon vlerat e vërteta në mënyrë joetike duke u future në konkurrencë me ndërmarjet të cilat bëjnë biznes sipas parimeve dhe rregullave të aprovuara në mënyrë institucionale.përcaktimit të detyrave të punës janë disa nga fushat ku më së shpeshti pronari. vetëm me qëllim që të vilen fitime më të mëdha pa marrë parasyshë shkallën e rrezikshmërisë. shfrytëzime të drejtave të autorit. produkte të ndryshme etj). Po ashtu. dhe në fund një dukuri e cila është mjaft e rrezikshme dhe kanceroze për shoqritë më të zhvilluara se ajo e Kosovës. Dukuria e korrupsionit për vendet në tranzicion është shndërruar në një nga pengesat krysore për zhvillimin ekonomik afatgjatë dhe për ndërtimin e institucioneve të qëndrueshme demokratike. ku më tepër e ku më pak. mënyrës së pushimit nga puna. Tregtimi I mallrave ushqimore pa kontroll lidhur me cilësinë dhe afatet e përdorimit ende në Kosovë është një veprim joetik I drejtuar kunder kosumatorit . menaxheri marrin vendime joetike. trajtimit të punëtorëve. edhe e vendet e . Forma më e rendë e zhvillimit dhe e thyrjes së parimeve etike të zhvillimit të biznesit është kontrabandimi I produkteve të ndryshme ( naftë. Problem tjetër I cili ka dimension etik është edhe problemi I menaxhmnetit të ndërmarjeve në Kosovë. në mënyrë që të mos vihen në rrezik të arriturat në rindërtimin e vendit. Në këto rrethana ka falsikimi. pagave. nuk janë të sakta dhe nuk përmbajnë cilësinë e deklaruar në mjetete promovuese. Faza në të cilën gjendet Kosova e bën të domosdoshme ndërmarrjen e masave serioze në fushën e antikorrupsionit. profesionale. korrupsioni ka marrë formën e tij më të shëmtuar.

Kjo është e rëndësishme për të vërtetuar se sa struktura organizative dhe kultura e ndërmarjes ndikojnë në procesin e marrjes së vendimeve brenda në ndërmarje. Kultura e ndërmarrjes pasqyron misionin e ndërmarjes. e formuar në pranverën e vitit 1993. ndërsa supozohet se nuk qëndrojnë më mirë as Serbia e Mali i Zi dhe Maqedonia. Hapi i parë në procesin e marjes së vendimeve etike është vlerësimet e indivduale ose grupore lidhur me procesin e marrjes së vendimeve të drejta dhe të padrejta. bjektivat. Kur koha është e ´mirëµ ne themi se ndërmarjes është duke i hecur mirë . kulturën e ndërmarjes do ta analizojmë nga këto elemente: 1. strategjinë e ndërmarjes. Në këtë kontekst. Bullgaria 45. Kjo kulturë ruhet me sjellje etike dhe me normat të cilat i ka krijuar për funksionim normal dhe të rregullt vetë ndërmarja. dhe gjysmën tjetër të jetës e kalojnë me ´familjënµ tjetër. Procesi i marrjes së vendimeve është i varur nga kultura e ndërmarrjes. Kultura e ndërmarrjes është një tërësi e besimesh. Rumania 77.. shpresash dhe vlerave të cilat janë të lidhura me anëtarët e ndërmarjes të cilët ajo i punëson dhe e cila kulturë transmetohet brez pas brezi duke e ruajtur emrin e ndërmarjes dhe reputacionin e sajë. u japim atyr disa karakteristika të cilat janë të përshtatshme për njeriun.9 MARRJA E VENDIMEVE ETIKE Në BIZNES Ndërmarrja është diçka më tepër se një strukturë në të cilën ne punojmë. Në kuadër të TI janë të formuara mbi 90 filiala nacionale të cilat ndihmojnë në luftën kundër korrupsionit. ndryshime dhe plotësim të nevojave . Kroacia 52. Për këtë arsye . Shqipëria radhitet në vendin 81. Me kërkesën e qeverive TI harton strategjinë antikorrupsion. misionin. Kjo dëshmohet nga renditja e tyre në listën e Transparency International (TI). Të shumtën e rasteve këto munden me qenë në formë të deklaratave në formë të shkruar. ate ua japin ne.rajonit janë të prekura nga kjo dukuri. Në tërësi nëse përjashtojmë kohën e blerjeve për nevojat e familjes mund të themi se njerëzit e zënë në punë gjysmën e jetës e kalojnë në familje. ku përfshihen siç thamë më lartë. Megjithatë ka edhe vlera të cilat janë të pasqaruara dhe të cilat qëndrojnë nën hije dhe për të cilat mund të themi 9 TI është organizatë ndërkombëtare me seli në Berlin. Mjetet dhe objektet me të cilat punohet nuk kanë shpirt. Vlerat të cilat mund me qenë lehtë të identifikueshme në ndërmarrje. Kjo organizatë ka indikatorin e korrupsionit në të cilën radhiten vendet e caktuara. Ajo bashkon përpjekjet e vendeve për luftimin e korrupsionit. ndërkaq kur kohrat janë më të turbullta ne përpiqemi që ta ´ruajmëµ ndërmarrjen. orientimin e sajë. Eshtë kuptueshme se njerëzit e kanë ndjenjën se vendi ku punojnë i shpjen drejt të ardhurave për të cilat ata punojnë dhe për beneficionet e tjera për punëtorët e zënë në punë. .

Besimet janë më specifike. . nuk shet produkte ta zëme të toksikuara. Kriteret për marrjen e vendimeve të knaqshme mund të konsiderohen edh vendime etike. Zakonisht këto besime munden me qenë se ndërmarja nuk prodhon proidukte të ndaluara. Për ta njohur kulturën e ndërmarrjes duhet të njihemi me një rrejtë të gjërë tyë informatave për elemenetet të cilët e përbëjnë kulturën e sajë. përkatësisht asaj i nevoiten mjete për ta rritur produktivitetin. nuk mashtrojmë ete.t·i rritë ato për barrnat të cilat janë të domosdoshme për ruajtjen e jetës së njerëzve të cilët janë të nevojshëm për të.Eshtë lehtë të përshkruhet se çfarë është një marrje e vendimit etik. 3. duhet të kemi parasuysh në përgjegjësinë sociale dhe obligimin etik të sajë që ta prodhojë kët ilaç të rëndësishëm për jetën e njerëzve dhe të prodhojë sa më shumë që është e mundur. Shpresohet se vendimet edhe në të ardhmen do të jenë etike edhe për brezin tjetër që punon dhe vepron. Në anën tjetër.se sjellin probleme në procesin e marjes së vendimeve dhe të shumtën e arsteve ato sjellin deri te vendimet joetike. 2. Ruajtja dhe krijimi i atmosferës së shëndosh në procesin e marjes së vendimeve etike kryesisht në krijimnin e atmosferës familjare në të cilën ka besim dhe sejcili punëtor mund të mbështetet në tjetrin. Për këtë qëllim para se të mirren vendime të rëndësishme është e preferueshme që të diskutohen aspekte dhe varianta të ndryshme të procesit të marrjes së vendimeve dhe pasojat që mund të reflektojë marrja e ndonjë vendimi. etj të cilat janë thjesht me bazë etike. por shpesh herë është shumë vështirë të definohet kufiri në mes të vendimarrjes etike dhe joetike në ndërmarje. ato kryesisht janë përcaktime të njerëzve apo të grupeve të njerëzve lidhur me besimin ndaj aktiviteteve që zhvillohen në ndërmarrje dhe besimit të njerëzve ndaj këtyre aktiviteteve si dhe besimi i ndërmarjes ndaj njerëzve që i punëson ajo. Në njërën anë kompania do të rasyetohet se marrja e vendimit është e shkaktuar si pasojë e shpenzimeve të prodhimit dhe se për këtë kompania ka nevojë që të ketë të hyra të mjaftueshme të cilat i garantojnë funksionimin normal të sajë në treg dhe se nuk do të rrezikohet ekzistenca e sajë në këtë treg nga konkurenca. dhe për ta rritur afaktivitetin e sajë. Vendimet etke promovojnë mirëqenjën dhe nuk shkaktojnë lëndimin e anëtarëve të kolektivit të ndërmarrjes ose të njerëzve të tjerë nga i cili vendim janë të ndikuar. A është etike ta zëmë oër një kompani farmaceutike që të ndrrojë çmimet. Zakonisht para se të mirren vendime të cilat ishte dashur dhe dëshirohet që të jenë etike për ndërmarrjen duhet të dallohen dhe të bisedohet për to para se të mirren vendimet. Shpresat janë orientimet kryesore për kulturën e ndërmarjes në procesin e marrjes së vendimeve afariste etik. dhe të cilat ajo i bartë në brezat tjera. Shpresat janë orientime të jetës dhe të veprimit të ndërmarrjes të cilat ajo i ka krijuar me punën e vetë.

Shpesh herë vendimet mirren në mënyrë të pamatur dhe të pavetëdishme të cilat mirren në mënzrë të pamenduar mnirë dhe vendimet e tilla kanë pasoja etike. Ju menjëherë do të mendoni për rëndësinë e vendimit dhe interesimi i juaj në mbledhjen e informatave sigurisht do të jetë më i madh. Shpesh vendimarrsit ballafaqohen me vështirësi për marrjen e vendimeve etike sikur që ishte kompania farmaceutike. Nuk marrin vendime vetëm njerëzit që janë në menaxhmentin e ndërmarrjeve. Menaxheri nga ju kërkon që deri në fund të ditës të mblidhni disa informata të rëndësishme të cilat i nevoiten për marrje të vendimit. Kush ju sjellë deri te kjo njohuri? Problemet e ndryshme të cilat paraqiten në ndërmarje gjatë aktiviteteve të saj. Psh menaxherët. Do të jeni para vendimit se a do të huazoni pa nevojë mjete shtesë për të patur një luks më të madh se shokët tjerë pa e ditur për këtë familja e cila i mbështet shpenzimet për studimet e juja. Do të mblidhni informata të cilat mundësojnë zhvillimin e një numri të alternativave. Ndërmarrjet vazhdimisht janë të detyruara që të marrin vendime. përcaktojnë qëllimet e ndërmarjes . mjetet si dhe mënyrat më të mira për arritjen e objektivave pa u konfrontuar në rend të parë me njerëzit dhe individët brenda ndërmarrjes dhe jashtë sajë.Disa njerëz me qëllim ( në mënyrë të vetëdishme) marrin vendime joetike për përfitime vetiake ose për përfitime të ndërmarrrjes së tyre. marrja e vendimeve etike të pranueshme do të jetë mjaft vështirë. Vendime marrin edhe punëtorët e niveleve më të ulëta të cilët punojnë për plotësimin e nevojave të ndërmarrjes. shpeshherë i detyron shumë ndërmarje që të marrin hapa për tu vërtetuar se vendimet e tyre janë etike dhe këtë mund ta vërtetojë vetëm nga indikacionet të cilat mund të vinë nga jashtë ndërmarjes. prodhimet ose shërbimet. Rëndësia e marrjes së vendimeve etike. mospajtueshmëria në mes të asaj që kemi planifikuar dhe të asaj që e kemi arritur dhe të asaj që dëshirojmë të arijmë do të përcaktojë se a është vendimi etik apo jo etik Nëse llogaritni shpenzimet e juja dhe konstatoni se shpenzoni 50 ½ më tepër se sa që ju i keni marrë nga familja. Hapi i parë: nevoja për vendim Hapi i parë nga ju kërkon që të identifikoni realitetin lidhur me nevojën e marrjes së vendimit. Do të matën faktorët etik dhe jo etik. Nën këto kushte. to menaxhmenti. ju do të konstatoni se duhet të merrni vendim për shkak se ekziston mospajtueshmëri në mes të asaj që nivelit të deshiruar të shpëenzimeve dhe nivelit të dëshiruar dhe nivelit real të shpenzimeve të bëra. .

të dëmshme për njerëzit dhe për shoqrinë. parqet problem për konkurruesit etj. Ose cilat janë ato karakteristika të cilat i detyrojnë njerëzit të marrin vendime joetike. drejtësia. Njerëzit shpesh nuk janë në gjendje që të vlerësojnë dhe të gjykojnë në mënyrë objektive dhe mbështetur në këtë nuk kanë edhe kritere të përcaktuara për marrjen e vendimeve. Hapi i tretë: modeli i optimizimit Modeli i optimizimit supozon që marrësi i vendimeve mund të identifikojë të gjitha kriteret e pranueshme dhe të gjith alternativat e mundshme dhe të pranueshme. për rrethin e gjërë. Cilat janë ato standarde mbi të cilat do të mbështetet vendimi. Vemdimet shpesh nuk mirren në kushte të sigurisë ku për marësit e vendimeve janë të parapara të gjitha alternativat. cilat janë pasojat për individë. A mundet që një vendim i tillë të shkaktojë probleme për njerëzit të cilët punojnë në ndërmarje. A do të jenë gjykimet. Hapi katërt: Racionaliteti i kufizuar Marrësit e vendimeve reagojnë në ndërlikueshmërinë e marrjes së vendimeve të tyre etike. mshira. Për këtë zakonisht njerëzit përpiqen që në mënyrë optimale të sigurojnë informata të mjaftueshem të cilat sogurojnë marrjen e vendimeve të drejta dhe etike. për shoqrinë . Pra në një mënyrë duhet të përcaktohen disa kritere të cilat masin ate se çkae tejklon kufirin e etikës dhe kalon vijën e kuqe duke dalur në procesin e marjes së vendimeve joetike. veprimet dhe informat e drejta apo të gabuara. a ndeshet me ligjet pozitive të cilat i ka aprovuar shteti.Hapi i dytë: Identifikimi i kritereve për marrjen e vendimeeve etike Procesi i marrjes së vendimeve kërkon identifikimin e kritereve të cilët janë të rëndësishëm për procesin e marjes së vendimeve. Për njerëzit të cilët janë të kyqur në procesin e vendimarrjes nuk është e mundshme që të të parashikohen të gjitha situatat dhe mundësitë. Vendimet e martuara e ndeshen me rregullat të cilat i ka aprovuar vetë ndërmarrja ose struktura e njjet e branshes së ndërmarjeve. Cilat janë ato karakteristika të nevojshme të cilat e nxisin apo i detyrojnë njerëzit të marion vendime etike: ndershmëria. Vendimet e tila në rrethana ku nuk i kemi të sqaruyara situatat sjellin deri te vendimete joetike të cilat detuyrimisht do të pasojnë me konflikte. Duka marrë parasysh se apetitet e njerëzve për përfitime materjale janë të mëdha të cilat shpeshherë tejkalojnë rregullat dhe ligjet atëherë mund të themi se kemi një . për njerëzit të cilët shfrytëzojnë produktet apo shërbimet e ndërmarjes.Zakonisht ka pyetje të ndryshme për të cilat duhet të gjejmë përgjigjje sikur: 1. 2. Vendimi i cili mirret a na dërgon në drejtim të gabuar. pavarës\isht se a është i karakterit personal apo ndërpersonal në ndërmarrje ose i karkterit të përgjithshëm shoqror. për ndërmarjen. kështu që problemin përpiqen ta sjellin në nivelin e një racionaliteti të kuptueshëm.

fillohet hulumtimi i kritereve dhe alternativave të mundshme për marrjen e vendimit i cili buron nga veprimi racional i njerëzve të cilët e marrin atë vendim. Prandaj kriteret e vlershmërisë për ndërmarjen . . ose është treguar si e pamjaftuar. marrësiut e vendimeve të këtyre vendimeve e bindin në rend të parë vetëveten se ato janë etike dhe pastajj veprojnë ose e dinë dhe në mënyrë të vetëdishme veprojnë ashtu. konkurrentët nuk është i lehtë. konsumatorët. Shpeshherë vendimet të cilat munden me qenë të dyshimta për rrethinën dhe jo etike. marrësi i vendimeve do të angazhohet për metodëne për vërtetimin e vlerëshmërisë së marrjes së vendimeve.racionalitet të kufizuar ndërmarrës apo menaxherial i cili rezulton me vendime joetik. Vlershmëria e marrjes së vendimit Nëse ajo që deri tani ka funksionuar normalisht qysh moti nga e kaluara. Kjo do të thotë do të kërkohen alternativat të cilat janë më të afërta për problemin. punëtorët. Si të sigurohet racionaliteti? Kur problemi për të cilin angazhohemi për të marrë vendim të jetë i identifikuar. stafin .

Ka ndryshime shumë të mëdha në mes të aplikimit të normave morale në afarizëm për shkak të konkurrencës. Për këtë duhet të kemi parasysh gjatë procesit të marrjes . Personi B duhet të ketë të drejtën mbi vetëveten. Për procein e marrjes së vendoimeve dhe për etikën në biznes kjo do të thotë: 1. Do t·ishte utopi nëse mendojmë se me kalimin nga kushtet e afrizmit shteror në ate privat të ketë një rrespektueshmëri të plotë të etikës në biznes. Këtu veprojnë ligjet të. Në bazë të këtij parimi kemi edhe tensionet e ndryshme në nivele të ndryshme edhe tek institucionet. Principet etike në afarizëm veçmas në vendet në tranzicion janë në pikëpyetje .pyetje në të cilën njerëzit e biznesit kanë shumë përgjigjje.fuqisë së pakontrolluar që për njerëzit është I pakuptueshëm dhe I papranueshëm. Potenciali i cili nuk ka nevojë të aktulaizohet për të qenë i efektshëm. dhe përcaktimi I qartë I rregullave të afarizmit. raporti i varshmërisë.nëse dikush është I sigurt në fuqinë e vet ( fuqia fizike). Në fillim duhet të rikujtojmë ligjshmërinë e cila gjatë zhvillimit të vetë historic vazhdimisht. sigurisht se I forti gjithëherë do të kryej punët sipas nevojave dhe interesave të vet pavarësisht nga normat e vendosura ligjore dhe principet etike në biznes. Vendi ynë është një vend I varfur postkomunist të cilën e karakterizon varfëria dhe papunësia ekstreme. Për këtë shkak të gjitha shqyrtime lidhur me këtë temë duhet të profilohen nga aspekti I shqyrtimit të tyre. Vlerat etike në biznes kanë shanse vetem ne vendet e zhvilluara demokratike të cilat I kanë tejkaluar disa probleme me të cilat është duke u ndeshur ekonomia e Kosovës.ai në këtë rast nënkuptohet ngfa pozicioni. Fuqia mund të ekzistojë dhe nëse shfrytëzohet ai shpesh shfrytëzohet në mënyrë jokorrekte dhe joetike. Fuqia ka të bëjë me cilësitë e individit A që mund të ndikojë në personin B. ashtu që personi B të kryej ndonjë punë që në të vërtetë nuk do ta bënte. 3.FUQIA ² përdorimi i sajë Etika në biznes ?! një tematikë mjaft e ndjeshme. Në shtetet zhvilluara normat e moralit në biznes përafërsisht janë të njejta me normat e proklamuara. sikur ata të vinin në pushtet për një kohë shumë të shkurtër do jenë të njejtë me ata që janë në pushtet mos më keq se sa paraardhsit e tyre. Zakonisht kur flitet për këtë mendojmë në ate se ku fillon mashtrimi. mirëpo ssitemi juridik I ka përshtatur disa rregulla ndaj këtyre qështjeve të përmendura. 2. Psh ata të cilët më herët ka qenë kritikues të Qeverisë për amoralitet.

Zakonisht detyrimi mbështetet në frgë e cila mundet me qenë e llojeve të ndryshme. Prandaj menaxherët shpesh përdorin metodën e mashtrimit të punëtorëve për kryerjen e disa punëve të cilat atyre dhe ndërmarrjes i sjellin benificione. Menaxherët janë fare të vetëdishëm se nëse punëtorët kanë njohuri për punën ose për cilësinë. punëtorët nuk do të angazhohen ose do rrjedhin informatat në rrethinë dhe fitimet do të ndërpriten. Fuqia e detyrimit mbështetet në frigë. Shpesh si element për kryerjen e ppunëve joetike në ndërmarrje përdoret edhe mashhtrimi. Fuqia varet edhe nga varshmëria. Shpërblimi. . Përdorimi i kësaj fuqie duke rrezikur sigurinë ekzistencial të punëtorëve për t·i shfrytëzuar në veprime dhe aktivitetet joetike . fuqia e personit A do të jetë më e madhe dhe personi B leht do të jetë i futur në proceste joetike për shkak veprimet e personit B janë të programuara ashtu që nuk i është lënë kurrfarë hapsire që të zgjedh mendojçë dhe të veprojë.izuar benificione pozitive për ndërmarrjen. Menaxhmenti në këto raste përdor shpërblimin për punën e bërë ( joetike) . Varshmëria. Në të kundërtën e fuqisë është shpërblimi . rrezikëshmërinë e produkteve. Prandaj ata që disponojnë me shpërblime i përdorin ato si burim të fuqisë për t·i realizuar synimet e tyre në biznes. Mashtrimi. Njerëzit i nënshtrohen dëshirave të njerëzve të tjerë ( menaxherëve) për të real. Prej nga vjen fuqia? Çka është ajo që i detyron individët apo grupet që të nënshtrohen dhe kryejnë punë që rrezikojnë të jenë joetike. pra është i varur. Zakonisht numrohen disa prej tyre: Detyrimi.së vendimeve ose delegimit të funksioneve që mos t·i detyrojmnë të tjerët në veprime të cilat reflektojnë me padrejtësi dhe jo etikë. Detyrimi i shkeljes së rregullave dhe ligjit dhe pastaj mbajtja pezull me detyrim se për ate është ai fajtor. Njerëzit reagojnë në atë fuqi nga friga nga pasojat negative të cilat mund të pasojnë nëse nuk dëgjohet menaxheri ose pronari i kompanisë. Shpërblimi si instrument i fuqisë për kryerjen e punëve të cilat në rrethana normale dhe sipas ligjit dhe rregulloreve të ndërmmrajes individët nuk do t·i kryenin. Varshmëria është njëri nga instrumentet e mundshme të përdorimit të punëtorëve të ndërmarrjes për veprime joetike. Kjo fuqi mbështet në detyrim. Nëse personi B është në varshnëri të plotë nga personi A.

Fuqia profesionale është një mjet i fuqisë që i detyron njerëzit për rreth të nënshtrohen për shkak të ekspertizës suaj e cila buron nga profesionaliteti juaj dhe mundësia e qasjes në informatat të cilat ua sigurojnë këtë ekspertizë. dominoni. Mirëpo shpesh njerëzit kur gjenden në këto pozita dhe u ipet rasti në biznes për përfitime jasht normave etike ² njerëzit këtë e përdorin duke e shmangur ligjin dhe të gjithë interesat e rrethinës. Me gjasë barometri më I mire I të arritura nga kjo pikëpamje janë të arriturat dhe suksesi i qëndrueshëm I zhvillimit të ndërmarrjes. fuqinë e tyre e kanë fituar nga pozita formale brenda ndërmarjes. Stalin.lideri mund të jetëIt I mire apo I keq . shpreheni. Musolini. ose keni talent për këtë me një fuqi mistike që shpesh e hasim në literaturë me fjalën Karizëm. Pozita e menaxherit. Bota sot është mbushur plotë me lider të forte. Ekspertiza është njerë nga mjetet më të fuqishme për arritjen e qëllimeve. Shfrytëzimi i rastit të jesh në vendin e duhur. pronarit . keni karakteristika që t·i detyroni të tjerët të kryejnë punë ate që deshironi ju.Burimet e fuqisë Në ndërmarje. Çka na thotë historia rreth liderëve të tashëm në ndërmarrje. A I udhëheqin ata ndërmarrjet e tyre në mënyrë dhe rrugë etike. Ai. Historia ka dëshmuar se sejcili prej tyre në fazën fillestare është pare si politikan I mire në kohë të caktuar. etj të gjitha këto pozita dhe pozitat tjera të cilat mund të numrohen . A është mission dhe imperative etik që qështjet e hapura të absorbojë shpenzimet e bërjes së biznesit. të sigurojë . Ata të cilët janë ekspert duke shfrytëzuar informatat e ndryshme mund të manipulojnë me njerëz . Standarde për praktikë të shkëlqyeshme etike të një lideri Edhepse shumica e liderëve të cilët udhëheqin ndërmarrjet aplikojnë principe të mira etike. rrjedhat e mëtutjeshme historike poashtu dëshmojnë se të njejtin janë fajtor për shfrytzimin të tmerrshëm jomoral të fuqisë së liderit. të prodhojë produkte cilësore për konsumatorë të vet. Mirëpo. në momentin e duhur njeriut i jep mundësi që ta shfrytëzojë fuqinë në mënyrë të drejtë. ose Mao Ce Tung. Nga ku e gdhendni tregun për të shkaqet e bazës etike të biznesit. Hitler. lidershipi ( udhëheqje ) është një term natyral. mirëpo. Fuqia personale Në se në mënyrë të kjartë deklaroheni. përfundimisht është koha të shqyrtohet ajo se çka nënkupton të udhëhiqet me etikë. grupe formale burimi fuqisë kryesisht është pozicioni.

ata kanë mundësi q]ë të vejnë disa standarde të për ate se çka është drejt. Krahasuar me ndërmarrjen shumë më të MCI WorldCom e cila vazhdimisht është duke u përpjekur të në ndërtimin e aspekteve etike në biznes. Bashkëpunimi etik Liderët etik kanë nevojë për kshilltar. Rënia e vlerës stoqeve të General Electric·s me gjasë do të shkaktojë probleme për investitorët. inkorporimin e inovacioneve dhe të cilësisë. Cilësia etike Një lider etik e dine se konkurrencën globale të një ndërmarrje e përbëjnë tre factor: cilësia e produktit. Një ndërmarrje këtë e ka bërë për më shumë se 120 vjet. dhe cilësia e shpërndarjes. Këto janë disa mësime etike të cilat mund të mësohen nga rastet e kompaniive të njohura të cilat kanë komunikim të hapur .mjete jetese për anëtarët e vet ( punëtorët). Ata zakonisht këta I zgjedhin brenda ndërmarjes . WorldCom dhe Arthur Andersen pasqyron nevojën për një llojlloshmëri të komunikimit të kujdesshëm e cila edhe mund të jet reaprezentues e sajë. një hulumtues I njohur në fushën e Lidershipit . cilësia e shërbimeve. dhe ta rikthejë profitin në riinvestim në mënyrë që ndërmarrjen ta bëjë më të qëndrueshme në kohën kur ajo është në ngritje. Shembujt ekzistues të krimin fiscal në Enron. ka kshilluar liderët ´ bëni hulumtimet pa marrë për gojë njerëzitµ dhe thekson kompanitë sikur është Philip Morris ekzekutivi I të cilës në mënyrë të hapur flet për katastrofat e mundshme. por ajo akoma konsiderohet ndërmarrje më e njohur për vitin 2002 e cila ka marrrë nota më të mira për menaxhim cilësor. Jim Collins. organizimin e suksesshëm sipas etapave. Komunikimi etik Lideri etik vendos standardet e së vërtetës për çdo punëtor që e udhëheq. Liderët kanë disa mjete për ta arritur cilësinë. Në momentin kur njerëzit marrin positën e udhëheqsit . dhe vendosja e standardeve mates për sejcilin department. Liderët duhet të prijnë proceseve nëpërmjet organizimit.

. t·I zgjedhin problemet. dhe t·I adresojnë problemet dhe zgjedhjen e tyre me të cilat ballafaqohet ndërmarja.Zëvendsit e liderëve bashkëpunojnë me qëllimqë t·I inkorporojn praktikat më të mira.

. Zakonisht kur preken interesat e akterëve. KONFLIKTET NË BIZNES Në afarizmin e vet ndërmarrësit janë të detyruar të marrin vendime të ndryshme nga fusha e aktivitetit me të cilin mirren. shpeshherë. për shkak se në këtë ambient lindin konfliktet dhe shumë çështje të tjera. Rrethina e biznesit shkakton një mori konfliktesh etike. njerëzit janë më të ndieshëm. duke mos i futur të gjitha komponentet e nevojshme. karakteristikë e punës dhe e menaxherëve të ndërmarrjeve duhet të jetë kultura e ndërmarrjes dhe ajo e shoqërisë që e rrethon. të cilat mund të lëkundin vlerat e etikës në biznes. Tani këtu kemi një situatë në të cilën ndërmarrja dëmton cilësinë për fitim.sh. nuk është lehtë në këtë rrethinë të mirren vendime të cilat. nuk prekin interesat e të tjerëve. në një mënyrë apo në një mënyrë tjetër. edhe me rrethinën e saj afariste.3. Për këtë tash mund të vijë edhe deri te konflikti. konsumatorët) kërkojnë produkte cilësore. Çështjet etike zakonisht rrjedhin nga konfliktet ndërmjet vlerave dhe filozofisë individuale dhe nga qëndrimet e ndërmarrjeve ndaj njerëzve në punë dhe shoqërisë në të cilën ata jetojnë. përkatësisht me të punëtorëve që i punëson dhe. Prandaj. Prandaj. për shkak se prodhuesit dëshirojnë të fitojnë sa më shumë duke investuar më pak në produkte. me të cilat duhet të vlerësohet a është veprim i drejtë apo i gabuar. Shpeshherë themi se konkurrenca i rregullon gjërat në treg. Vendimet e marra prekin interesat e ndryshme të akterëve. të cilat e ngrisin cilësinë e produkteve e jo duke ulur shpenzimet e prodhimit. prandaj është normale që në këto rrethana të paraqiten konfliktet të cilat kanë bazën në: y ndonjë problem y situatë ose y mundësi Konflikti kërkon nga individi ose ndërmarrja që të bëjë përpjekje që atë ta zgjidhë me aksione të ndryshme dhe të mundshme. Rrethina e e saj (p. Llojllojshmëria e produkteve dhe substitutet e tyre bëjnë që të vijnë në pyetje vlerat etike të ndërmarrjes. Përpjekjet e organizatave/ndërmarrjeve për të realizuar interesat-objektivat e veta mund të jenë në konflikt me ato të individëve.

perfitimi i favoreve te ndryshme nga nepunesit civil te cilet shfrytezojne pozitat e tyre zyrtare.3. për këtë edhe është mirë të shqyrtojmë problemin e lindjes së konflikteve.sh kur nje nepunes i larte me te drejte vendimmarrje jep nje urdher per te kryer nje punim ku nderrmarja e tij private jep nje kontribut te konsiderueshem. Konflikti i Interesave shfaqet ne forma te ndryshme. ose oferta per tu bere pjesetar i qarqeve sociale ekskluzive. Trafikimi e Influences ± ndodh kur nje nepunes civil perpiqet te influencoje nje vendim qeverie ne favor te nje pale te trete ne te cilin nepunesi ka nje interes te vecante. Gjykatesi dhe femija i tij ne banken e te akuzuarve etj. Gjithmone ne keto lloj konflikti pergjegjesie. angazhime. duke i inkurajuar punëtorët e vet në veprime joetike për realizimin e objektivave të biznesit. Cfare qendrim do te mbajme ne keto raste?. por mund te inkludoje dhe perftime te tjera si favore seksuale. premtime per publicitet te favorshem. Shumë punëtorë përdorin (ose kanë) vlera dhe standarde të ndryshme etike. Lindja e konflikteve Çështjet etike zakonisht lindin dhe mund të maten nga konfliktet nga të cilat rrjedhin. tëresi vlerash te ndryshme shfaqen per te ndihmuar kerkesat e ketyre roleve.1. P. nder me kryesoret e te cilave jane: Ryshfeti ± Ky eshte pranimi i paligjshem i parave ose sendeve te tjera me vlere. Konflikti i Interesave µNje moment tjeter kur ne ndjejme konflikte ne pergjegjesite tona ka te beje me situate ku interesat tona personale ndeshen me detyrimet tona si zyrtare publik. . Ky konflikt krijohet për shkak të presionit që bëjnë ndërmarrjet/përkatësisht menaxherët. varësisht se ku janë: tjetërqysh veprojnë në punë dhe tjetërqysh sillen në shtëpi. emocione qe e bejne gjykimin tone me pak te besueshem dhe te njeanshem se c·do te ishte ndryshe. Atributi kryesor me kete lloj konflikti pergjegjesie eshte koncepti i ´rolitµ psh: Prind dhe mesues. Me termin ´interesµ nenkuptojme te gjitha ato influenca. Ne shumicen e rasteve keto jane raste qe na ofrojne ne nje mundesi per te perdorur pozicionin tone per perftime personale. Ne pergjithesi ryshfeti ka te beje me parate. Konflikti i Roleve Ne keto raste kemi te bejme me konflikte midis roleve te ndryshme qe ne kryejme ne jeten tone te perditshme.

Ndërkaq. Per punerat qe nuk kane lidhje atehere nuk kemi konflikt interesash. perdorimi padrejte i automjeteve. punëtorët duhet të jenë në gjendje të ndajnë interesat e tyre private nga interesat e ndërmarrjes në të cilën janë të punësuar. Dhuratat dhe Defrimi ± pranimi i dhuratave ose ´ i mikpritjesµ krijojne konflikt nese ato influencojne kryerjen e paanshme te detyrave te nepunesit. Marredheniet me te afermit . Instituti I trajnimit të administrates publike . Zgjedhja e venditt behet me qellime per te permbushur interesat e tij private.Trafikimi i Informacionit . pushime. favore seksuale. Konflikti i interesave Konflikti i interesave lind kur individët duhet të zgjedhin në mes të asaj se a dëshirojnë t·i përparojnë interesat e ndërmarrjes apo interesat e veta individuale. pajisje etj. Transaksionet financiare ± kemi te bejme ne ato raste kur nepunesi civil ka interesa financiare te drejtperdrejta ose te terthorta qe konfliktojne ne menyre te drejtperdrejte me performancen e punes se kryer.2.Situatat kur nje nepunes civil mund te beje favore per nje te aferm. Kemi konflikt nese behet fjale per pune qe jane te lidhura ose me interesa te ndersjellta. ndërmarrja duhet të shmang konfliktet potenciale.Kemi te bejme ne ato raste kur zyrtaret shfrytezojne informacionin zyrtar qe nuk eshte i hapur per publikun e gjere. Punesim ne te ardhmen ± Nese nje punonjes i Administrates Publike kryen nje veprim sot ne favor te nje pale te trete me qellim qe. Etika dhe antikorrupsioni. mbas perfundimit te kohes ne detyre.2. dhe e perdorin per qellimet e tyre personale. konsulenca.µ10 3. Tiranë . te filloje te punoje ne entin qe i ka bere favor. mund te shkaktojne nje konflikt interesah me detyrat zyrtare. Punesim i Jashtem ± Punesimi i pjesshem ose part-time. Ketu perfshihen blerje me cmime te ulura. perbejne ne vetvete nje konflikt. bileta teatri. Ky lloj konflikti mund ti kete rrenjet ne interesa joekonomike. duke ofruar prodhime dhe shërbime sipas kërkesave. ose t·i përkrahin interesat e grupeve të veçanta qofshin ato: y y formale apo joformale Për t·i shmangur konfliktet e interesave. 10 Gazmend Haxhia. atehere kemi te bejme me nje konflikt interesi. Shembull: Drejtori i planifikimit nderton nje aeroport ne nje vend ku ai ka prona private dhe jo diku tjeter ku mund te ishte me e volitshme.

ryshfeti është njëra ndër mënyrat më të shpeshta të rrënimit të vlerave të etikës në biznes në shumë shtete. ju e dini se ata duhet të bëjnë lëshime të cilat i sjellin në pozitë të palakmueshme dhe jo të barabartë konkurrentë e tjerë. Mirëpo. ka lindur dyshimi se raportet të cilat është duke i ofruar personi NN në fjalë janë gjithnjë të mira."11 11 Rupert Rej. Fusha e konflikteve etike në ndërmarrje Sipas Rupert Rej: Åçdo veprim moral zhvillohet në bazë të vlerësimeve në mes të asaj se çka është më me e vlerëshme: realizimi i interesit personal dhe zvoglimit të dënimit. Të themi se në shumë shtete të zhvilluara. Besohet se afër 80 miliardë $ në vit paguhen si mito. A thua. Prandaj. . për të hulumtuar në mos pagesa për dhënien e konsaltingut dhe raporteve përfundimtare. mitoja (ryshfeti) është një nga shkaqet e rënies së menaxherëve. të cilat janë të dedikuara për auditorin NN. Lëshime të cilat i japin ndonjë favor biznesit të tyre. a është etike nëse u jipen ryshfete të ndryshme zyrtarëve të ndryshëm publikë të nivelit lokal apo të atij qendror për këto favore? 3. pagesa personale ose ndonjë dhuratë. Ne do të shohim edhe më vonë se. në përqindje të sigurt. Kur zyrtarët marrin ryshfet nga biznesi.Shembull: Një auditor ka shkuar në auditim të ndërmarrjes për menaxhimin e plehrave të qytetit. njerëzve nga legjislacioni ose zyrtarëve të qeverive komunale ose të niveleve më të larta. të cilat janë të lidhura me forma të ndryshme manipulative. megjithatë. Mirëpo. ose favore të tjera. ose beneficione të veçanta nga persona të cilët e dëshirojnë mbështetjen e tyre në raste kur mirren vendime. janë një lloj kompromisi ndërmjet ndërmarrjes për menaxhimin e plehrave dhe auditorit.2. komisioni për çështje të sigurisë vendosi ta përcjell. në shumë ekonomi të ndryshme. në fushën e legjislacionit. mund të thuhet se punëtorët nuk marrin mito (ryshfet).

Veprimet joetike të shumtën e rasteve lajmërohen kur të punësuarit janë më tepër se sa duhet të dëgjueshëm. dhe kur për akte të tilla të cilat e rrezikojnë rrethinën në të cilën ajo punon dhe vepron fillon t·i humb konsumatorët. Nëse punëtorët janë konfliktuoz. tregtimi i produkteve të cilave u ka kaluar afati . Në të shumtën e rasteve cenimi i etikes ne biznes eshte kur përgjigjja është UNË. Ndërmarjet kanë filluar të marrin në konsideratë për etikën ta zëmë kur veprimet e tyre mund të sjellin deri te katastrofa ekologjike.1. Ndërmarjet fillojnë të mirren me këto çështje dhe t·i trajtojnë me seriozitet nës ka një kontroll rrigoroz nga ana e institucioneve profesionale. Kjo është përgjigjje e fuqishme që ndërmarrjet nuk e dëshirojnë. nuk udhëheqin kurrfar llogari lidhur me sjelljet etike ndërmarrjet janë përgjegjëse dhe dënimet për to gjithnjë do të shtohen. Një fushë shumë e ndjeshme në të cilën reflektohen konfliktetet etike është edhe marketingu. shfrytëzimi i pozitës së zhvillimit ekonomik në krahasim me vendet e pazhvilluara . Ndërkaq nëse punëtorët janë përgjegjës ndaj punës së tyre ndaj vlerave të ndërmarrjes.2. vlerat etike do të jenë më të mëdha shkeljet e vlerave morale dhe etike do të jenë shumë të vogla dhe përt to opinioni i konsumatorëve do të jet i lartë. duke i vënë në planë të parë fuqinë e qeverisjes me arrogancë. Mirëpo nëse kjo nuk është atëherë kjo do të jetë shumë keq dhe situatë e palakmueshme për ndërmarrjen. bindja e njerëzve që të blejnë produkte të cilat janë të pavlera dhe të panevojshme. kanë frigë nga përjashtimet nga puna.Për ndërmarrjen denim është kur numri i kundërvajtjeve të punëtorëve të saj shkon në drejtim të konfliktit me ligjin dhe kjo sigurisht e luhat pozicionin e saj ekzistencial. Fushta më të shpeshta në të cilat mund të paraqiten konfliktete e interesave e të cilat kanë repërkusione etike janë: masat e dyfishta në ndërmarrje ( për diken nën e për dikend njerkë) tregtimi i produkteve të patestuara. i neglizhojnë nevojat e të tjerëve. . Rrespektimi i etikës gjithnjë e më tepër është duke u bërë qështje e rëndësishme dhe me prioritet për ndërmarrjet për shkak se ato konsiderohen përgjegjës për sjelljen e atyre të cilët punojnë në ato ndërmarje. dhe kjo automatikisht i krijon dëmë të pariparueshëm imixhit të saj. korrupcioni. 3. Nëse morali është ligj atëherë shansat janë në anën e ndërmarrjes. pastrimi i parave. të pandërgjegjshëm .

Në mënyrë të veçantë sipas këtijë hulumtimi ka rezultuar se për ata është e rëndësishme individualiteti i tyre.3 Gënjimi i punëtorëve Fshehja e informatave të nevojshme nga punëtorët.Gjermani nga Nyrnbergu Franc Ksaver Kaufman në vitin 1986. konsumatorët. ka zhvilluar një hulumtim me 530 udheqës/ menaxher të ndërmarrjeve. Nga një hulumtim që është bërë nga Qendra për Burimet e Etikës në Biznes në vitin 2000 rezulton: Nr. Nga këto dy diagrame po shihet sa është bërë presion nga menaxhmenti i ndërmarrjes për realizimin e objektivave të ndërmarrjes. Konfliktet fillojnë zakonisht kur kompania fillon t·i inkurajojë punëtorët që të punojnë nën presion të stafit menaxherial dhe kundër bindjeve të tyre etike për probleme të caktuara. dhe liria e tyre personale Ky hulumtim të shumtën e përgjigjjeve I ka patur me përgjigjjen UNË. janë përgjegjës ndaj familjës së tyre. Fushën të cilën e ka hulumtuar ka qenë procesi dhe mënyra se si ata i zgjedhin konfliktet. Mirëpo edhe hulumtimet e tjera të cilat janë bërë nga kjo fushë kanë treguar rezulate të ngjashme. Shtypi fillojë ta lartësojë veprimin e tij. janë përgjegjës ndaj vetëvetës dhe në fund kanë thënë se janë përgjegjës ndaj zotit. në kundërshtim me vlerat etike të punëtorëve. Shumë pak prej tyre janë të mbështetur në bindjet religjioze ose mbështeten sipas udhëzimeve religjioze.0 16.7 17. Ata janë deklaruar se në rend të parë ndihen përgjegjës sippas ndërgjegjjës së tyre. Ai ka ardhë në përfundim se shumica e tyre u nënshtrohen bindjeve të tyre personale ose shumica e tyre mbështetet në rregulla normative për zgjedhjen e këtyre situatave. Ai u përgjegjë se kallogoritur me kujdesë dhe ka përfunduar se nuk ka llogari ta bëjë një gjë të tillë që për 35000$ ta humb pensionin. vendasit dhe nga opinioni 25 Fshehja dhe mungesa e orëve të punës 24 . përgjigjeve 26 i % 17. Kur e pyetën se përse nuk i morri paratë. Punëtorët po ashtu i vërejnë sjelljet e këqija në punë dhe në rrethinën e ndërmarrjes. Psh kemi rastin e një polici amerikon I cili kishte gjetur 35000$ të cilët nuk I morri dhe I dorzojë në polici. Zakonisht presionet zhvillohen në stilin: ju duhet të punoni se kjo është përgjegjësi e menaxherëve dhe përgjegjësi e ndërmarrjes. ruajtjen e qetësisë së familjës së tyre .

ngjyrës. Ata nuk duhet që me informata t·i dëmtojnë konsumatorët.2 6. dhuratave etj.4 100. Këto informata nuk duhet të jenë të fshehura nga punëtorët dhe klientët e ndryshëm me të cilët ndërmarrja ka bashkëpunim të rregullt. Paanësia është një cilësi e të qenurit i barabartë. gjinisë.3 8. Ndershmëria dhe paanësia lidhen me atributet e moralit të njerëzve.Diskriminimi sipas racës. drejtësi dhe besim.2 8.8 3. Dështimi i këtyre koncepteve sigurisht se do të sillte në pyetje vlerat etike të bizneset dhe sigurisht kjo do të vështirësonte zhvillimin e biznesit. Integritetit. miell . sheqer.0 Ndershmëria dhe paanësia Ndershmëria i referohet: y y y Sinqeritetit. me çka e thyen ligjin gjerman të tregtisë. Megjithëse njerëzit e biznesit mbështeten nga pozicioni i biznesit të tyre dhe interesit të tyre personal. të cilët marrin vendime. e kështu me radhë. Nga i gjithë korpusi i njerëzve të biznesit pritet që të ndjekin rrugën e ligjit dhe rregulloreve të aplikueshme. shihet se praktikisht po dëmtohen ofertuesit e vegjël dhe të mesëm dhe u pamundësohet oferta e produkteve të tyre në treg për shkak të çmimeve të ulëta. .qumësht.2 8. Besueshmërisë. në mënyrë të vazhdueshme. huadhënësit duhet t·u besojnë huamarrësve. moshës Frikësimi Thyerja e rregullave dhe ligjeve Falsfikimi i normave dhe raporteve të prodhimit Përdorimi i drogës dhe alkoolit në punë Marrja e ryshfetit. 21 12 12 12 10 5 147 14. Ose t·i dëmtojë me informata të ndryshme dhe të dëmshme konkurrentët. Në bazë të kësaj kërkese. Një ndërmarrje e madhe gjermane autoritative akuzoi një ndërmarrje tjetër për shfrytëzimin e madhësisë së saj dhe pjesëmarrjes në treg që të shesë produkte elementare ushqimore . ta zëmë duke ua shkurtuar mundësinë atyre që të informohen për produkte dhe shërbime të cilat ata i ofrojnë. relacionet etike duhet të mbështeten në: y y y paanësi.nën çmime. Blerësit duhet t·u besojnë shitësve. jo anues.

Në bazë të kësaj mund të konkludojmë se mungesa e rregullave dhe detyrimi/obligimi jo i mjaftuar krijon mundësinë e paraqitjes së veprimit joetik në biznes. kur të ndeshen me probleme të cilat kërkojnë angazhim dhe vlera morale. dmth. por do të aplikoheshin rregullat e lojës. Forma të tilla të mendimeve ka shumë dhe janë të shpeshta rastet kur njerëzit e ndryshëm. 2. josinqeriteti është problem për shkak se: 1. Në të gjitha këto ka disa rregulla që në mënyrë direkte janë të lidhura me etikën. marrëdhëniet e biznesit fundosen për shkak raporteve të njerëzve të cilët qeverisin sipas rregullave të tyre personale. të cilat nuk janë volontere në këtë lojë. por duhet të zhvillojë edhe rregulla të tjera. Prandaj. atëherë normat etike nuk do të aplikoheshin. (Çka nëse njëri boksier tenton që me qëllim ta lëndoj tjetrin. Shumë njerëz thonë se biznesi nuk është lojë sikur basketbolli ose boksi. basketbolli ose boksi.Çështjet që kanë të bëjnë me ndershmërinë dhe paanësinë janë të dukshme. ta zëmë. thënë më mirë. si dhe situata të tjera të lidhura me punën dhe natyrën e produkteve. . në mënyrë normale rregullat dhe moraliteti nuk mbahen si në basketboll dhe boks. logjikisht. etika në biznes jo vetëm se duhet t·i zhvillojë rregullat e lojës në biznes dhe të përcaktojë se cilat rregulla duhet të përdoren. që në të vërtet në jetën shoqërore ndërhyhet në konkurrencë. Nëse komunikimi është i rrejshëm dhe me informacione të pamjaftueshme. Sipas Eric Bevrsluis-it. atëherë konsumatorët dhe klientett e ndryshëm me të cilët ne bashkëpunojmë do të humbin besimin në ndërmarrje dhe në produktet e saj. në aktivitetet e ndryshme në biznes dhe në jetën e përditshme. biznesi mund të konsiderohet si një lojë e njerëzve. lojë dhe me biznes. Komunikimi Komunikimi nënkupton transmetimin e informatave dhe ndarjen e kuptimit të tyre me të tjerë. e të ngjashme) 4. fillojnë shumë gjëra nga jeta e biznesit t·i krahasojnë me luftë. sikur basketbolli ose boksi. nëse biznesi është sikur lojë. e jo nga ato të shoqërisë. kushtet e punës së punëtorëve. 3. maksimalizim të fitimit dhe avansim personal në ndërmarrje. siç është. ndotjes. informatat fshihen me qëllim. Çështjet etike të komunikimit janë të lidhura me promovimin e mesazheve dhe informatave lidhur me sigurinë e përdorimit të produkteve. për shkak se biznesi shpeshherë duket sikur ´lojëµ e qeverisur nga rregullat e veta të lojës. ekonomikisht të vetëmjaftueshëm/pavarur. dhe se ata nuk do të tërhiqen nga loja e biznesit. konkurruese. për shkak se njerëzit nuk janë ekonomikisht të qëndrueshëm ose.

qoftë ajo komerciale qoftë ajo përmbajtësore.500 dollarë shpenzime për hulumtimin e promovimit nga kjo etiketë dhe shpenzimet të tjera në disenjimin e etiketës së re. pizza më e mirëµ. Pretendimet (pohimet) e tepruara janë ato të cilat më nuk janë substanciale (nuk provojnë). . Formë tjetër e abuzimit të konsumatorëve nëpërmjet formulimeve dykuptimëshe. lidhur me superioritetin etik ndaj produkteve të tjera.. Konsumatorët mund ta konsiderojnë këtë lloj komunikimi si joetik. Lajmërimet (informatat) false dhe mashtruese janë çështje kyçe në komunikim. Këto forma në këto shtete janë duke e dëmtuar për shumë mjete të painkasuara buxhetin e shtetit. për shkak se e rrënon besimin. të qershisë ose të rrushit. fjalët e të cilave janë aq të zbehta sa që ai që i lexon apo i dëgjon mund të konkludojë për mesazhin e promovuesve. Abuzimi me çështje të informimit vetëm sa do ta ekzagjerojë pretendim për të vërtetën rreth mashtrimit ose gënjeshtrës. ishte një kompani udhëheqëse në prodhimin e lëngjeve. Pra. sikur që është gjendja e produkteve. duke ekzagjeruar sëmundjen e madhe të pacientëve. fjalët dinake plotësisht të paqëndrueshme e pamundësojnë të shprehurit sikur ´ndihma është preventivëµ. ´ndihma e lufton..Gënjeshtra është njëra nga çështjet kryesore etike në relacionet e komunikimit. Ajo shkakton telashe etike në komunikimin e brendshëm dhe atë të jashtëm. Një ndërmarrrje amerkane Mott·s Inc. Shoqata për mbrojtjen e konsumatorëve ngriti çështjen e etiketës në bombolat e pijeve. duke i radhitur diagnozat joadekuate në faturat e tyre dhe duke raportuar simptome joekzistuese. të cilin e ka publikuar Jurnal of the American Medical Association. Për këtë shkak ajo kompani u dënua me 177. të cilat sipas tyre ishin mashtruese. Pastaj. Komisioni kishte ardhur në përfundim se fotografia nën 100% ishte një lloj asociacioni se ai ishte 100% lëngë i këtyre frutave. i cili ngadal po fillon të zhvillohet edhe te ne në Kosovë. rrushi dhe qershie. duke u përpjekur të promovojë cilësinë e picës së saj. Sot në shumë shtete perëndimore zhvillohet një lloji i biznesit.. Juria e Teksasit zbuloi se slogani i saj promovues lidhur me pizzën ishte mashtrues dhe këtë slogan e ndaloi të përdoret për të promovuar këtë produkt në të ardhmen. µndihma ju bën të ndiheni më mirëµ. me fotografinë e mollës. pasqyrojnë se më tepër se një e treta e mjekëve të anketuar pranojnë se kanë gënjyer-mashtruar kompanitë e sigurimeve. për shkak të dështimit të komunikimit me të gjitha informatat të cilat janë të nevojshme për të sjellë vendim të drejtë për blerjen ose për shkak se në mënyrë të drejtpërdrejtë e mashtron konsumatorin. çështja e promovimit të produkteve është edhe çështje e etiketave.µ. Një kompani amerikane gjatë shumë viteve investoi me miliona dollarë në promovimin e produktit të vet: ´Përmbajtja e më mirë. Tashmë këto pije kishte fituar një besim të madh te konsumatorët dhe emri i këtyre pijeve ishte sinonim për kompaninë. Në ato etiketa shkruante: ´100% lëngµ. Ky biznes është i njohur si ndërmarrja/biznesi nga shtëpia. Ajo prodhonte lëng molle. Rezultatet e një hulumtimi.

librit. sikur që është muzika. për shkak se punëtorët kanë shpenzuar kohën e aktivitet të tyre personal duke hulumtuar në internet. rrjedhjes së informatave nga brenda dhe për shkak të vështirësive për ruajtjen e privatizmit. muzikës. Problemi tjetër lidhur me teknologjinë informative është edhe privatizmi i konsumatorit. veçmas në vendet në tranzicion siç është: mbrojtja e të drejtës së autorit. veçmas për disa fusha të krijimtarisë. për nevojat e tyre private. në mënyrë që të ndërmirren hapa për korrektimin e kësaj dukurie. filmit etj. Jeta ekonomike është shumë pak e mbrojtur. siç e dini edhe ju. Zhvillimet e shpejta dhe ndërrimet të cilat janë duke ndodhur për kompanitë sigurisht se shkaktojnë disa kërkesa lidhur me privatizmin e punëtorëve. Monitorimi elektronik lejon kompaninë që të determinojë (të masë) se a është zvogëluar produktiviteti. janë duke u rritur edhe shqetësimet për këtë lëmi. janë edhe mbikëqyrja e përdorimit të teknologjisë nga ana e të punësuarve. Mbrojtja e këtyre të drejtave përmes legjislacionit është mjaft e kufizuar. privatizmi i konsumatorëve. të cilat e rrënojnë këtë privatizëm. Hulumtimet e ndryshme në vendet e zhvilluara me këtë teknologji kanë provuar se më tepër se gjysma e të punësuarve (58%) e shfrytëzojnë teknologjinë informative në mënyrë joetike. Teknologjia informative. libri. Pastaj. filmi etj. përkatësisht angazhimit të tij. Janë dy çështje të rëndësishme në këtë fushë: rritja e nevojës për . Disa çështje të cilat duhet t·i adresohen biznesit. mbrojtja juridike e së drejtës intelektuale. është mjet i komunikimit dhe tani më kompanitë e mëdha kanë filluar të shqetësohen për rezultatet e tyre për shkak të qasjeve të jashtme. Sa më tepër që është duke u përdorur kjo teknologji. zhvillimi i uebsajteve dhe marketingu on-line. veçmas zhvillimet e mëdha të cilat kohëve të fundit janë duke ndodhur në teknologjinë informative dhe në aplikimin e tyre në jetën ekonomike. gjë që tani konsiderohet si një lloj i dhunës etike ndaj kompanisë.Teknologjia Kategoria e fundit e cila e u përket çështjeve etike është teknologjia. si dhe për shkak të shfrytëzimit të uebsajtit të kompanisë nga ana e punëtorëve për nevojat e tyre personale. mundësia që nëpërmjet teknologjisë informative të bëhet kontrollimi i drejtpërdrejtë i punëtorit dhe privatizmit të tij.

. zyrtari i qeverisë mund të kërkojë faqen për t·u informuar lidhur me rregullsinë e afarizmit të ndërmarjes sipas ligjit. në mënyrë joetike. Mirëpo. Ligji për të drejtat e autorit është i disenjuar që t·i mbrojë krijuesit e pasurisë intelektuale. Disa ndërmarrje i ndërrojnë informatat në bazë të kërkesave të konsumatorëve. janë thjesht probleme etike të cilat e vënë në pikëpyetje privatizmin e konsumatorit.informata për konsumatorin dhe mungesa e qasjes së konsumatorit në informatat që janë mbledhur nga ai dhe mënyra si përdoren ato informata. të shfrytëzohen pa u pyetur krijuesit e këtyre vlerave. Pra. për shkak të qasjes së kufizuar se si informatat e mbledhura shfrytëzohen nga njerëzit të cilët ato i përdorin.sh. për shkak të informatave të cilat ata i posedojnë. Çështje tjetër etike sa i përket teknologjisë informative është mbrojtja e pasurisë intelektuale sikur që është: muzika. filmat etj. me teknologji të përparuar rriten aftësitë dhe mundësitë që këto të drejta. pra duke i kopjuar në mënyrë joetike nëpërmjet internetit dhe formave të tjera. e cila ka të bëjë me zhvillimin e web-teknologjisë dhe marketingut on-line ka të bëjë me atë se çfarë informatash u ofron partnerëve afaristë nëpërmjet këtij mediumi. mirëpo nga pikëpamja e marketingut afër 46% e marketingut sipas njerëzve që i kanë vizituar këto faqe janë joetike. Këtu mendohet në kërkesat që kanë të bëjnë me statusin legal dhe pronësinë e ndërmarrjes. Faqja e krijuar mund të ketë kuptim vetëm nëse vizitohet nga vizitorët. P. librat. Çështje tjetër etike.

PJESËMARRËSIT NË FUNKSIONIMIN E BIZNESIT DHE TË ÇËSHTJEVE ETIKE Pjesëmarrës në funksionimin e biznesit janë: Pronarët Financat Punëtorët Menaxhmenti Marketingu Konsumatorët Ja disa nga funksionet për çdo biznes: PRONARËT Shumë biznese të vogla ose të mëdha fillojnë duke u mbështetur në vizionin e individëve ose të grupeve të njerëzve të cilët i kanë angazhuar burimet e tyre me qëllim të prodhimit të produkteve dhe të shërbimeve. ndërkaq të punësuarit t·i konsiderojnë si fëmijë. atëherë vlerat etike të ndërmarrjes ose të individit vijnë në pikëpyetje për shkak se gjërat vështrohen nga pozicioni personal. FINANCAT . duke e favorizuar interesin personal. Nëse interesi i njërës palë rrezikohet dhunshëm. nëse këtë nuk e respektojnë. Pronarët nuk duhet ta konsiderojnë veten ndaj të punësuarve si baballarë. për shkak se raportet të cilat krijohen në mes punëdhënësit dhe punëmarrësit janë të bazuara në interes. Pronarët e bizneseve (bashkëpronarëtortakët) theksojnë se për fillimin e biznesit rëndësi parësore ka disponimi me para ose qasja ndaj kredive. qoftë ai i ndërmarrjes apo i individit. prandaj pronarët duhet ta kenë parasysh që me prodhimet dhe shërbimet e veta të mos e lëndojnë etikën e konsumatorëve. për shkak se. do t·u kthehet si bumerang. Ndërmarrja nuk krijohet për vetveten por për konsumatorë. duke e humbur tregun dhe konsumatorët seriozë.

sipas një logjike të shëndoshë. në të cilat mbështeten investitorët gjatë marrjes së vendimeve për investime.Për shkak se pronarët e bizneseve janë përgjegjës për burimet financiare. Nëse ai dokumentacion përmban informata jokorrekte. . agjencioneve qeveritare dhe palëve të tjera. nuk është e drejtë. është joligjore dhe. për shkak se rrezikon interesat e konsumatorëve. Çmimet (e prodhimeve dhe shërbimeve) janë çelësi i funksionimit të ndërmarrjes. të cilat shpeshherë kanë të bëjnë me miliona dollarë. të cilat garantojnë akumulim. Kjo do të ishte joetike. jomoral. lejojnë mjete të depozitorëve më shumë sesa që është e lejuar me rregulla bankare. Kontabiliteti Financat Pronarët Punëtorët Konsum at Menaxhmenti Marketingu Çështje tjetër financiare është çështja e bankave. për shkak se kapitali i tyre është huazuar. Dokumentacioni financiar pasqyron informata të rëndësishme. sigurisht se do të pajtohemi të gjithë se nuk është morale. shpeshherë ndodh që pronarët të huazojnë para nga miqtë dhe farefisi ose institucionet financiare për ta filluar biznesin e tyre ose krijojnë bashkëpronësi për t·i siguruar paratë. Në shtetet e zhvilluara këto veprime joetike vlerësohen si krime dhe ligjërisht janë të dënueshme. duke rrezikuar mundësinë e përmbushjes së kërkesave të depozituesve të këtyre mjeteve. prandaj është e sanksionuar me ligj. Ato shpeshherë. të cilat në instancën e fundit janë të sanksionuara me ligj dhe konsiderohen si krime. Në këtë rast rrezikohet mundësia e përmbushjes se kërkesave të depozitorëve. në mënyrë të qëllimshme. Nëse kemi çmime të arsyeshme. themi se është joetike. në fund. ligjërisht i dënueshëm dhe konsiderohet krim ekonomik. me qëllim. Ky është afarizëm joetik. Çështje tjetër financiare është edhe çështja që ka të bëjë me pozitën financiare të ndërmarjes. e cila u raportohet investitorëve të ndryshëm. pronarët dhe menaxherët financiarë nuk do të duhej të shmangeshin nga rregullat dhe ligjet për të ngritur edhe më shumë fitimin e tyre. një masë të madhe të mjeteve/parave i huazojnë për të realizuar fitime të mëdha. Çështje tjetër sa i përket financave ka të bëjë me përgjegjësinë e bankave për rastet ku. pronarët dhe financat janë një segment i njëjtë.

Një kontabilist. i cili për këtë tentim joetik shefin e dënoi me 4. planifikuar dhe kontrolluar aktivitetet e punëtorëve të cilët i punëson.2 milionë dollarë. Mirëpo. veçanërisht në fushën e ruajtjes së interesit të ndërmarrjes. Shefi i tij i tha se ajo është një pasuri trashëgimore. Ai të gjitha këto mjeto i shndërroi në investime. hulumtimi i tij bën që të lëvizë mekanizmi kontrollues dhe ndërmarjet e prodhimit të duhanit të detyrohen që të ndërrojnë teknologjinë e prodhimit. sot shumë shtete kanë ashpërsuar ligjet ndaj afarizmit të bankave dhe ndaj fshehtësisë së tyre afariste. si ndihmë për një kolegj të ngjashëm. Mirëpo. PUNËTORËT Punëtorët mund të marrin vendim rreth vlerësimit të cilin ata e kanë për çështjet etike dhe joetike. në mënyrë që ta zvogëlojnë rrezikun për shëndetin e dunahpirësve. sepse do të ishte një reklamë e keqe për prodhimin e duhanit. Ai kishte krijuar bindjen se ndërmarrja e kishte fshehur nga opinioni i gjerë opinionin e tij lidhur me rrezikshmërinë e duhanit. dyshoi kur gjeti 294. i cili punonte për një kolegj të vogël.Për këtë arsye. Menaxhmenti dhe të punësuarit janë segment i përbashkët në ndërmarrje. duke organizuar. Dhe për këtë qëndrim ndërmarrja e nxori nga puna. qeverisur. i cili i përkiste kishës. menaxherët janë ata që i motivojnë punëtorët për realizimin e objektivave të ndërmarrjes.sh. derisa udhëheqësi i . nuk dëshirojnë që punëtorëve t·ua tregojnë të vërtetën lidhur me rezultatet financiare të ndërmarrjes. për të mos sjellë në pyetje interesin e konsumatorëve. një menaxher i fabrikës së duhanit. P.000$ si tarnsfer në llogarinë e kolegjit. i cili ishte i specializuar nga fusha e endokrinologjisë dhe biokimisë. Për këtë ndërmarrja nuk kishte interes. Kompania nuk pajtohet me hulumtimin e tij. kjo shumë ishte e paguar nga persona anonimë. MENAXHMENTI Menaxherët e biznesit i kanë dy përgjegjësi. ia zvogëlon mjetet për vazhdimin e hulumtimit. të shumtën e rasteve. për shkak se qëllim kryesor i menaxhmentit është realizimi i qëllimeve. për menaxhimin e biznesit për interes të pronarit. Disa çështje etike kanë të bëjnë me obligimet e pronarëve. të cilat ai u detyrua t·i paguaj në kesh. i sugjeron ndërmarrjes se mund të prodhohen cigare të padëmshme. Pronarët. mirëpo kontabilisti nuk lejoi që këto investime të bëhen dhe për këtë e njoftoi komisionin e kontrollit. atë etike dhe juridike.

Po ashtu. Organizata për mbrojtjen e konsumatorëve vazhdimisht përpiqet të ndërpresë aktivitetet joetike. MARKETINGU . raporti i ndërmarrjes me rrethinën. ose shpeshherë konsumatorët kanë protestuar ndaj kompanive të mëdha kozmetike.sh. të cilat e rrënojnë shëndetin e konsumatorëve dhe rrethinën. Menaxherët me kujdes duhet t·i balansojnë detyrat e veta dhe të pronarëve ose të aksionarëve të tjerë. duke i plotësuar dhe rregulluar kushtet e punës për punë të sigurt. Ta zëmë. diskriminimit. ambienti dhe uji. teknologjisë. Menaxherët gjithashtu duhen të plotësojnë dëshirat e shoqërisë. përfitimit të punëtorëve. të cilin nëse shteti nuk e sanksionon me rregulla dhe ligje juridike. të produkteve të cilat kanë çmime të ulëta.punëtorëve. kujdesit shëndetësor. por dëshirojnë të kundërtën. menaxhmenti i ndërmarrjes duhet të jetë i fokusuar në çështjet e disiplinës së punëtorëve. bashkëpunimi me komunitetin lokal etj. P. Detyra kryesore e ndërmarrjes është të plotësojë nevojat e konsumatorëve. Gjithashtu. për të prodhuar produktet të cilat i plotësojnë këto nevoja. për shkak se këto kompani produktet e tyre kozmetike i kanë testuar në shtazë. njerëzit dëshirojnë çmime të ulëta të energjisë për shtëpitë e tyre. por duhet të fokusohet edhe në dëshirat e tyre afagjata. konsumatorët nuk presin kuantitet të ushqimit. përjashtimit të tyre nga puna. që çmimet të jenë reale dhe të mos e rrezikojnë sigurinë ekzistenciale. të cilat shkaktojnë vdekje edhe të të rinjve edhe të moshuarve. Biznesi duhet të dijë çka kërkojnë dhe çka ju nevojitet konsumatorëve. ndërsa produkti të jetë i pastër për shëndetin e konsumatorëve dhe të mos e ndotë ambientin që e rrethon. Konsumatorët konsiderojnë se mbytja e delfineve gjatë peshkimit është një biznes joetik. menaxherët. KONSUMATORËT Asnjë ndërmarrje nuk mund të ekzistojë pa blerjen e produkteve të saj nga ana e konsumatorëve. privacizmit të tyre. për shkak se nuk dëshirojnë që prodhuesit në mënyrë joetike t·i lëndojnë ose t·i vrasin. produkte të cilat janë në favor të tyre. me qëllim të arritjes së rezultateve të parashtruara. qeverisja etike. shpeshherë bojkotohet mishi i peshqve tuna. atëherë atë do ta sanksionojë konsumatori duke e bojkotuar atë produkt. produkte të sigurta dhe për ruajtjen e ambientit. të cilët e kanë angazhuar atë për realizimin e objektivave të ndërmarrjes dhe të punëtorëve. ata nuk dëshirojnë që të prodhohet energji nga e cila do të ndotet ajri. Për t·i plotësuar nevojat e konsumatorëve biznesi duhet t·i marrë parasysh nevojat e atypëratyshme të konsumatorëve. për shkak se gjatë peshkimit janë mbytur delfinët. abuzimit me substana narkotike dhe alkool në vend të punës. influencojnë çështjet etike në organizatë ose ndërmarrje.

jeta e kontabilistit është e ngarkuar me rregulla dhe ligje. Ose. Kodi i etikës gjithashtu e parasheh integritetin e kontabilistit. nga Grupi për kujdes shëndetësor. Profesionistët e kontabilitetit. është hulumtimi i kërkesave të konsumatorëve ose: çka dëshirojnë konsumatorët. të cilat duhet të respektohen dhe të interpretohen në mënyrë korrekte. Kontabiliteti Fusha e kontabilitetit ka pësuar ndryshime të mëdha në dekadën e fundit. Coca Cola filloi bisedimet me zyrtarët e antitrustit meksikan. qofshin ato specifike ose kërkesa të përgjithshme. Përfundimisht. për shembull. paga e e reduktuar. të cilat e definojnë përgjegjësinë e tij ndaj klientëve të tij dhe ndaj interesit publik. konkurrenca. pastaj afatet dhe tejkalimi i tyre.Marketingu dhe menaxhmenti janë në të njëjtin segment (fig. Relacioni etik sa i përket marketingut ka të bëjë me sigurinë (të qenurit i sigurt) e produkteve. Autoritetet meksikane kanë hulumtuar dyshimet lidhur me shpërdorimin e pozitës së vet (Coca Cola) në tregun e pijeve të gazuara.2%. për shkak se të gjitha aktivitetet e marketingut janë të orientuara në plotësimin e kërkesave të konsumatorëve. Problem tjetër i kontabilistëve është çështja e rregullave dhe ligjeve të cilat aprovohen nga organet qeveritare dhe nga ato lokale. me qëllim të reduktimit të prezencës së konkurrentëve në treg. kanë rezultuar se mesatarja e ngritjes së çmimeve për 50 produkte të barnave është ngritur pa arsye për 4%. ndërkaq inflacioni ka qenë vetëm 2. shkathtësitë e tyre janë afatshkurtëra. Në bazë të kësaj ata u japin rekomandime njerëzve nga prodhimi. të cilat duhet të përcillen me përpikëri. Presion tjetër në kontabilistët janë edhe: koha. për shkak të pagesave të taksave më të ulëta dhe. përkatësisht zgjedhja e kanaleve për shpërndarjen e tyre. e tek pastaj vie promovimi dhe shitja e këtyre produkteve. për shkak se ka një konkurrencë dhe puna e tyre nga një orar i gjatë është zvogëluar në disa orë. të cilët janë të certifikuar në të kaluarën. kërkesat e klientëve për të bërë ndryshime në fushën e financave. Mirëpo tani. Mirëpo. kodi etik kërkon nga kontabilisti punë . gjithashtu. pagesat etj. se cilat produkte kërkohen dhe cilat janë kërkesat. objektivitetin e tij dhe pavarësinë. Studimet të cilat janë bërë në familjet amerikane lidhur me këtë. Pra. me qëllim të shmangies së mundësisë të konfliktit juridik lidhur dhe shitjen dhe marketingun në tregun e saj më të madh jashtë SHBA. Për këtë shkak kompanitë farmaceutike filluan të kritikohen për një veprim joetik brenda vendit dhe jashtë tij. nuk janë shumë të shqetësuar lidhur me konkurrencën. P. me aplikimin e teknologjisë dhe programeve të ndryshme softverike. Hulumtimi i parë që e bëjnë njerëzit që mirren me çështje të marketingut. 3). siç thamë edhe më lart. Sipas kësaj kontabilisti duhet të qëndrojë dhe të punojë sipas rregullave dhe kodit të etikës. disa kompani të cilat mirren me prodhimin e barnave në SHBA kanë pasur një rritje të barnave.sh. në mesin e këtyre medikamentave ka disa që janë ngritur edhe për 10%.

për të mbrojtur botën që na rrethon dhe jetën tonë. Fjala e parë në etikën e biznesit është RESPEKTI (R). Zakonisht angazhimi i ndërmarrësve është realizimi i rezultateve të cilat janë paraparë. Përfundimisht. Është mjaft e rëndësishme që plotësimi i rezultateve të bëhet në rrugë të drejtë. Problem tjetër ose fjalë tjetër të cilën më së shumti e dëgjojmë është përgjegjësia (RESPONSIBILITY. edhe për vetveten me aktivitete sikur që janë: y y y Duke prodhuar prodhime dhe shërbime me cilësi. me veprimet e mira dhe të këqija në biznes. nëpërmjet ligjit. pajisjeve. Respekti përfshin sjelljen sikur: y y y Respektin e gjithësecilit (konsumatorëve. duke qenë në mënyrë të qartë . të kuptueshme dhe të pranueshme për njerëzit në marrëdhënie pune. në fund. Duke bashkëpunuar dhe duke ngritur pjesëmarrjen tuaj në aktivitetet e ndërmarrjes. kohës. në mënyrë efiçiente dhe vetëm për biznes. Mbrojtjen dhe përparimin e rrethinës suaj ku punoni. Përgjegjës është çdo person. nuk është vetëm pronari i biznesit. kokurrentëve) me dinjitet.R-). bashkëpunëtorëve. Mirëpo. Ne vazhdimisht duhet të bëjmë përpjekje që të largohemi nga sintagma ´rezultatet e arsyetojnë mënyrën e realizimit të tyreµ. RESPEKTI.të ndërgjegjshme. Është një qëndrim. të jeni më i miri ose në mënyrë optimale prezent në tregun tuaj. kapitalit. Gjithashtu. Nëse i zbaton rregullat e aprovuara me ligj dhe rregullat e kontabilitetit. Duke i plotësuar kërkesat e mundshme (të njerëzve të zënë në punë) dhe duke i vlerësuar ato. ´ R ´ e tretë në fushën e etikës së biznesit është për REZULTATET. Nuk është përgjegjëse ndërmarrja. me resurse që i disponon dhe me rrethinën e biznesit tuaj. përkatësisht përmbushja e kërkesave të konsumatorëve tuaj. një vlerë e cila duhet të aplikohet me njerëz. nga ndërmarrësit pritet që këto rezultate të realizohen në mënyrë të ligjshme dhe morale. secili nga ne është përgjegjës për aksionet që përfshijnë dhe kanë të bëjnë me etikën në biznes. duhet të keni përgjegjësi për konsumatorë. rregullave dhe rregullore të ndryshme të cilat ekzistojnë. Ju si ndërmarrës keni përgjegjësi për suksesin tuaj të cilin e dëshironi. Shfrytëzimin e mjeteve të ndërmarrjes. PËRGJEGJËSIA DHE REZULTATET Kush është përgjegjës për të vepruar në mënyrë etike? Ju jeni përgjegjës. kualitet dhe në kohë të caktuar. për ndërmarrjen tuaj dhe. bashkëpunëtorë. atëherë mund të themi se kontabilisti vepron sipas kodit të etikës. Nuk është vetëm menaxheri i juaj.

Tani më duhet të ballafaqohen me akterë të ndryshëm. Mirëpo. Përveç nëse ju nuk jeni shefi. Dhe sigurisht se telashet lindin kur këto shkelje ndodhin. në një mënyrë. para se të ndërmirren aksione. gjithherë ekziston dikush tjetër që . të cilat dëshirojnë t·i ruajnë konsumatorët. sesa ligji dhe rregulloret e ndryshme. të cilët kanë sjellje të caktuar. ato bëjnë një ndikim në njerëz. Për shumë njerëz nga fusha e biznesit . ndërmarrjet të cilat dëshirojnë të kenë qëndrim afatgjatë në treg. Mbani mend. Nëse keni humbur këto cilësi ju keni marrë rrezikun mbi vete që të humbni biznesin dhe karrierën tuaj.si duhet Është më e përafërta (ngjashëm me atë siç është dashur të kryhet) Disa rregulla janë të krijuara ashtu që duhet të thehen Kjo nuk është punë e imja ´Gjërat e vogla kanë kuptim të madhµ Etika e biznesit përmban diçka më tepër sesa politika e ndërmarrjes.etike. të cilët.gjërat e vogla në jetën e përditshme dhe neglizhimi i tyre. prandaj joshja për të arritur atje ku synohet me çdo kusht. duhet të shmangen arsyetimet për moskryerjen e punëve në mënyrë të rregullt: y y y y y y y y y Çdokush e bën të njëjtën gjë Ata kurrë nuk harrojnë (largojnë nga mendja) Askush nuk ka dert për këtë punë Shefi do ta bëjë këtë Askush nuk do ta dijë Nuk pata kohë ta bëj në mënyrë të rregullt . vlerat etike në biznes janë në pikëpyetje.sigurisht se duhet të fillojnë t·u kushtojnë kujdes gjërave të vogla. Ato janë obligime . ku ndeshen me probleme të cilat e vështirësojnë dhe shpeshherë e vënë në pyetje funksionimin e saj. janë të prekur nga veprimet joetike të biznesit të asaj ndërmarrjeje. në shikim të parë paraqet problem të vogël. të jenë korrekt ndaj konkurrentëve dhe të jenë përgjegjës para elementit shoqëror . përkatësisht neglizhimi i tyre shkakton probleme që rezultojnë me shkeje të rregullave të lojës në biznes. Gjërat e vogla të cilat ne i kryejmë për çdo ditë zakonisht harrohen nga ne. konsumatorët dhe më gjerë vërejnë sjelljet që në shikim të parë nuk kanë peshë të madhe. Mirëpo. në gjërat e vogla të punësuarit në ndërmarrje. ndeshen me probleme të cilat në raste të caktuara e ngadalësojnë procesin e paraparë të zhvillimit. nuk është tjetër vetëm shkelje e etikës në biznes. Mirëpo. sjellja e juaj paraqet një shembull. pa marrë parasysh rreziqet dhe shmangiet nga ligjshmëria. PËRGJEGJËSINË dhe REZULTATET. Për këtë shkak.përgjegjësi më të mëdha me të cilat ndërmarrjet ndeshen gjatë afarizmit të tyre në një ambient të gjerë ku ato operojnë. për shkak se nga ato fillojnë problemet. në pikëpamje etike dhe të shndërrimit të kësaj përvoje në shprehi. Duke marrë parasysh RESPEKTIN.

Kujdesë si i trajtoni dhe çka flisni për bashkëpunëtorët.. Kujdesë me e-mailat. me sjelljet tuaja.. Fushat e obligueshme të biznesit janë ato situata në të cilat ju dhe punëtorët tuaj keni një dhomë për manovrim. nga aspekti i etikës a e dijnë njerëzit që ju i punësoni që punojnë në kompaninë tuaj. Pra. Çfarë mesazhi jeni duke ju dhënë ju atyre me veprimet tuaja. bashkëshorti. për kompromis. praktikisht. fëmijët tuaj. y Kujdesë për pajisjet e zyrës ose të laboratorit ku ju studioni dhe punoni y Kujdes që ta mbani fjalën. çdo gjë është e rëndësishme. fqinjët. Fushat e obligueshme janë situata ose çështje-aspekte ose rregulla specifike. pra edhe gjërat e vogla janë të rëndësishme.dhe vetëm një mënyrë të interpretimit. e cila menjëherë është e kuptueshme. y Kujdesë se çka vëni në faturat e juaja që t·iu paguhen. se çka është e obligueshme apo jo. y Biznesin personal mos e bëni në vendin e punës. Mirëpo. Janë disa procedura të sigurisë të cilat DUHET të respektohen. ka disa fusha të tjera në të cilat punëtorët e juaj mund të ndodhë që të kenë paqartësi dhe të kuptojnë se prej nga në mënyrë etike mund të korrektohet. Prandaj. Mos i bëni konsumatorët që të ankohen (duke numëruar edhe njerëzit që i pasojnë ata). me aksionet tuaja. Kompromisi nuk është i pranueshëm në këtë fushë. . të cilat kërkojnë një . Për t·ju ndihmuar që të vlerësoni etikën personale dhe të shihni dhe të konstatoni se ku jeni dhe çka duhet të përmirësoni. për kohën e punës dhe raportin e shpenzimeve. duhet të keni parasysh disa gjëra: Mos gënjeni. për marrëveshje për ta bërë punën dhe për ta vendosur kufirin. Të gjitha këto. Siguria është njëra nga fushat e obligueshme. Kujdesë me shakatë që i bëni me të tjerët. letrat që i shkruani dhe i ridërgoni te të tjerët. reflektojnë veten tuaj dhe ku ju gjendeni. y y y y y y Duhet të dimë se në çka nuk duhet të bëjmë kompromis Çdo pronar i biznesit e di se disa çështje në biznes janë obligueshme dhe se për këto ka një procedurë të veçantë. Kujdesë për gjërat që I thoni me rastin e shitjes së produkteve. nëse analizohen me kujdes. cilat janë ato fusha.vështron me kujdes për t·ju sugjeruar se si të veproni në situata të ndryshme ² mirë apo keq. Ata observues mund të jenë punëtorët që ju përcjellin.

ku ju jeni duke punuar. Në ligjëratën . për të aritur më largµ? Nëse po. Thuani ´ JO ´ me mirësjellje. Normat universale Ka disa fusha universale në të cilat ka zero tolerancë për shmangie dhe përvetësime të ndryshme në ndërmarrje. Ju do të ballafaqoheni edhe me punëtorët. por përsëri duke ditur që t·u thuhet JO gjërave të cilat kanë elemente joetike. të cilat shoqëria i ka ndërtuar. përkatësisht ligji i të fortit. qoftë si pronar. Luftoni joshjen. Mos akuzoni njerëzit e tjerë për të qenurit tuaj joetik. Ato aspekte dhe norma universale përfshijnë: y y y Ligjet dhe rregulloret. Si të thuhet ´Joµ me mirësjellje Ballafaqimi me situatën në të cilën partnerët. prandaj kërkesa e menaxhmentit dhe e pronarëve që në mënyrë të detyrueshme ose duke të kushtëzuar të ndërmarin aksione joetike. Gjendja e vërejtjeve dhe shqetësimeve pa ndonjë akuzim . etika. Sigurinë publike dhe sigurinë e punëtorëve. si do të veproni ju? Sigurisht se kjo situatë i provokon punëtorët. Rregullat. Punëtorët do të vijnë dhe do të pyesin se çka do të thotë kjo.´shko më tej.kemi thënë se do të mbretëronin ligjet e natyrës. sepse kërkohet nga ata që të realizojnë aktivitete që nuk janë të rregullta. dhe të gjitha normat që e rregullojnë sjelljen tonë në rrethinën e biznesit dhe gjetiu. janë bërë me qëllim që mos të lëndohen rregullat. punëtor ose konsumator. por merrni qëndrim të prerë në vend të fjalës ´UN˵ për të përshkruar ndjenjat tuaja rreth një aktiviteti joetik. bashkëpronarët ndërmarrin aktivitetet e ndryshme afariste për të cilat janë të vetëdijshëm se nuk janë etike.njësitë e mëhershme . Vërtetësinë e regjistrimeve dhe deklaratave . do t·ju sjellin në situatë të palakmueshme. t·ju detyrojë që të kryeni punë të dyshimta nga aspekti etik me aksion të thjeshtë .Që të veprohet në mënyrë etike është me rëndësi vitale për ju dhe për biznesin. A do të kërkonit ju që dikush në ndërmarjen tuaj . të kuptoni se çka është e obligueshme dhe jo e obligueshme. ligjet dhe normat e tjera. ju me vetëdije po kryeni punë që është joetike.saktësinë e qëndrimeve. Ndaluni dhe mendoni njëherë se çka do të ndodhte sikur të mos kishte ligje dhe rregullore. Mbani qëndrim. të cilët janë të vetëjdishëm për shmangien nga rregullat dhe mënyrat e sjelljes etike.

Haptas besoj se kjo është gabim. duhet të themi se njerëzit e biznesit janë ata të cilët etikën e zbatojnë në praktikë. Shpeshherë njerëzit duhet ta pyesin veten: A është i ligjshëm aktiviteti im? A i dini ligjet sa i përket ndonjë qeverisjeje të aktivitetit. të cilat janë të akuzuara për veprime joetike. A do të më bashkagjiteni edhe ju në këtë punë? Siç dihet. këto rregulla janë krijuar . të cilat akuzohet dhe hetohen për shkak të kundërvajtjeve të ndryshme etike.. Në mënyrë tipike.. Unë duhet të jem i sigurt se ajo çka jemi duke bërë ne të dy është e rregullt. Por.y y y Unë kam shqetësim serioz për këtë. pasqyrojnë se shumë politika joetike janë të elaboruara sipas porosive. e cila duhet të mbahet mend sa i përket etikës në biznes.. dhe për këtë unë kam nevojë për mirëkuptimin tuaj. Hulumtimet që janë bërë në shumë kompani të mëdha. programet etike dhe departamentet e veçanta.. aksionet dhe aktivitetet afariste janë të ligjshme dhe etike. por unë di një rrugë më të mirë për ta bërë këtë. injorimi i ligjeve nuk është arsyetim për thyerjen e tyre. RREGULLAT & PROCEDURAT Ndërmarrjet hartojnë politika dhe procedura specifike që ta ndihmojnë funksionimin e biznesit të tyre në mënyrë të përshtatshme. Për të ndihmuar që të veprohet në mënyrë etike ose për të eliminuar veprimet joetike ka disa porosi/rregulla për veprimin etik të biznesit: LIGJI Ligjet janë të krijuara që të ndihmojnë funksionimin e shoqërisë. Ndërmarrjet duhet të krijojnë një rrethinë dhe një ambient në të cilin veprojnë dhe krijohet një atmosferë e këndshme etike. për shkak. pavarësisht nga kodi i etikës. Pika kyçe. Qëllimi i një aksioni alternativ për të cilin ju e dini se është etik y Unë mendoj se çka ju dëshironi të realizoni.. është se ndërmarrjet nuk sjellin vendime nga fusha etike. Kërko ndihmën dhe pëlqimin e njerëzve y y y Realisht unë kam nevojë për ndihmën tuaj. Unë nuk do të bëjë diçka që e di se është gabim... Veprimet të cilat mbështeten në to. për çdo ditë ka tregime të reja lidhur me akuzat që u bëhen bizneseve të ndryshme. Në tërësi. Individët bëjnë zgjedhje të ndryshme etike.

Këto ligje i forcojnë vlerat. Dhe. shoqëria përpiqet që jetën e përgjithshme dhe atë ekonomike ta rregullojë në mënyrë institucionale nëpërmjet ligjeve. klientëve. duhet të ndaleni dhe të pyeteni a do të krijojë besim më të madh ajo çka kemi premtuar dhe ajo çka bëjmë. a dëshirojnë që në mënyrë të kulturuar ta bindin veten dhe të tjerët përreth se njohuritë e tij sugjerojnë se diçka nuk është në rregull. PREMTIMET Biznesi mbështetet në besim. qofshin ato që u dedikohen veprimeve shoqërore. sigurisht. çka kemi realizuar? . si krijues të këtyre rregullave dhe. NDËRGJEGJJA Sensi i brendshëm shpirtëror se a është diçka në rregull apo është gabim/ jomorale është i zhvilluar tek njerëzit. ose a do të vinit shenjën e barazimit në mes të veprimit tuaj (në ndonjë rast që të rezultonte me diçka joetike) dhe personalitetit tuaj. se diçka është gabim. ndërgjegjja ime është e formësuar ndryshe. vazhdimisht pason pyetja: Si të themi në mënyrë të kulturuar JO dhe ta kemi ndërgjegjjen e pastër ashtu siç pretendojmë.se diçka s·është etike. qofshin ato të cilat janë të lidhura dhe prekin sferat e politikave ekonomike dhe të zhvillimit ekonomik në tërësi. Sigurisht se do të thoni: NUK do ta bëja këtë. punëtorëve) nëpërmjet aktivitetit ekonomik. njerëzit të cilët kanë të bëjnë dhe janë të lidhur me afarizmin e ndërmarrjes. Është një bindje ndaj asaj që keni thënë dhe përmbushjes së premtimeve ndaj të tjerëve (konsumatorëve. forcojnë funksionimin dhe krijojnë barabarësinë në aktivitete. Ata vetëm duhet ta pyesin veten se a dëshirojnë t·i dëgjojnë sinjalet nga brendia ² shpirtërore . VLERAT Nëpërmjet përvojave të ndryshme. jomorale dhe se për këtë duhet të thuhet JO. atëherë drejtpërsëdrejti i godet në mënyrë joetike pjesëmarrësit e kësaj shoqërie në aspektin më të gjerë. A do të dëshironit që ndonjë aktivitet i juaji të përfundonte me diçka që ju do t·ju bënte në fund fajtor. se ka shkelje të etikës. Rregullat dhe procedurat janë krijuar me qëllim që ta bëjnë ndërmarrjen më të suksesshme dhe ta largojnë nga problemet të cilat reflektojnë probleme të cilat rezultojnë me shkelje dhe lëndim të etikës në biznes. në veçanti. furnitorëve. Nëse ka shmangie. Prandaj.dhe respektohen për të zhvilluar mënyrat dhe rrugët për realizimin e suksesshëm të synimeve të ndërmarjes.

Vepro (Puno) çka është drejt: kontrollo para se të veprosh Si njeri i biznesit. shkrimtar. Është e rëndësishme që ta dini dhe ta kani ndërmend atë se çka është etike. Para se të bëni hapat e parë në aktivitete të ndryshme ekonomike (edhe në aktivitete të tjera). përfundimisht. profesori. Për të punuar drejt nuk është gjithherë e lehtë.IDOLET Secili person në jetë. Dhe për këtë zakonisht kur ndërmirren aktivitete të ndryshme nga fusha e biznesit. në mënyrë të vet. duhet të pyetemi: a do të vepronte IDOLI im në këtë mënyrë siç jam duke vepruar. Nëse jeni mbikëqyrës ose menaxher. është veprimi ose puna e drejtë. Ai mund të jetë prindi. ju duhet të zhvilloni një strategji alternative ose të kërkoni këshillë prej burimeve të përshtatshme. sepse në të kundërtën përgjegjësia është e juaja. Nëse në ndonjërën nga pyetjet e shtruara keni përgjigje OK. para se të ndërmarrin aktivitete nga fusha e biznesit. Ju jeni person i cili vendos se si do të veproni. testoji idetë dhe aktivitetet y y y y y y y y A është e ligjshme (ligjore)? A përputhet me rregullat dhe rregulloren e ndërmarrjes? A është e sinkronizuar me vlerat e ndërmarrjes? A do ta ndjeni veten mirë dhe të liruar nga faji nëse e bëni një veprim të tillë? A do t·i plotësoj premtimet dhe garancat e dhëna? A do t·ia bëja këtë familjes sime dhe shokëve të mi? A do të ishte në rregull sikur dikush të ma bënte mua kështu? A do ta bënte këtë njeriu më i mirë që e njihni ju? Ky është një test i vlershëm dhe mjaft i përdorshëm për shumë ide tuajat dhe të tjerëve. e tek pastaj të zbatoni vendimet tuaja. Përdorimi i gjashtë udhëzimeve të cilat do t·ju ndihmojnë që aktivitetet tuaja të jenë etike. a do të veproni në mënyrë etike apo jo. morale. ju duhet të kujdeseni rreth asaj që njerëzit të veprojnë në mënyrë etike. Shërbehuni me disa opsione që po ju ofrojmë më poshtë për të konstatuar rregullësinë e hapave tuaj që do të ndërmarrni. mirëpo duhet të themi se gjithherë është në rregull dhe për këtë është një kërkesë për sukses afatgjatë në biznes. Veproni si është drejt (me rregull): Aktivitetet etike. Mirëpo. ndonjë luftëtar. duhet të dini se çka është e rregullt. për shkak se në punët e përditshme është esenciale. shok etj. trajneri. Të mbajmë mend se të vepruarit . përgjegjësia për aktivitetet në biznes është e juaja. më tepër se të qenurit në njohuri se çka është etike dhe çka është e drejtë. ka një idol (hero).

prandaj për këtë shfrytëzoni këto burime si dhe përdorni inpute të tjera të rregullta nga të tjerët.. Nëse nuk jeni i sigurt se kë duhet ta pyesni. Në kontekstin e etikës. Kjo sugjeron se duhet të gjenden rrugë për tejkalimin e pengesave dhe burokracisë për t·i çuar idetë dhe për të realizuar projektet tona. raportimet e gazetarëve lidhur me sjelljet joetike të personave të ndryshëm në ndërmarrjet e tyre. Sa më e madhe që të jetë përgjegjësia e të vepruarit etik. Kohë pas kohe kthehuni prapa dhe vlerësonie veten dhe sjelljet tuaja për të qenë i sigurt se jeni duke qëndruar në rrugë të drejtë dhe etike. dikë nga departamenti i burimeve njerëzore. ky koncept do të ishte: Më mirë është të kërkoni leje. nuk është diçka që bën aktivizimin ose shkyçjen tuaj nga aktivitetet etike. aq më mirë është që paraprakisht të mirret leja para se të hyni në ndonjë aktivitet. si këtu te ne ashtu edhe në vendet tjera. Megjithatë. Pyeteni njeriun përgjegjës. Ne shohim në mediat javore dhe ato ditore.. Një vendim i ndonjë ndërmarrjeje mund të prekë me qindra ose me mijëra njerëz. pronarin (nëse punoni në ndonjë ndërmarrje të vogël). mbikëqyrësin. Në të vërtet. Kontrollonie vetveten Vlerësimi i vetvetes është njëra nga komponentat kritike për etikën e biznesit. Ka një frazë e cila thotë: Më lehtë është të kërkoni falje sesa të kërkoni leje (për të bërë). Përdorni këto vlerësime etike si udhërrëfyes për ta identifikuar fuqinë e integritetit tuaj në punën që e bëni: Vlerësimi i etikës për vetveten Brenda disa muajve. Pyetni derisa ta merrni përgjigjen. shefin tuaj.në mënyrë etike nuk kufizohet vetëm në biznesin tuaj. Ka burime të mjaftueshme në ndërmarrje që ta bëni këtë në punën që jeni i angazhuar. ju jeni i pasigurt se a është një aktivitet i përshtatshëm apo jo. Pse? Arsyeja është në përfitimet shumë të larta nga sjelljet tona etike. . menaxherin kryesor. ose nga departamenti juridik. kur veproni në bazë të parimeve etike. Kur dyshoni për çështje etike ² Pyetni! Është një frazë shumë e shpeshtë në biznes. Nga ju pritet që të punoni dhe të veproni në punën tuaj në mënyrë etike. e cila i inkurajon njerëzit të ekspozojnë iniciativat e tyre. në radhë të parë pyetni të tjerët se kë duhet pyetur për këtë çështje. sesa të kërkoni falje. mos e ndiqni këtë koncept. të vepruarit në mënyrë etike është pjesë e asaj që JU e bëni për çdo ditë.

edhe pse ato më janë dhënë në besim? Në mënyrë të vetëdijshme e injoroni një rregull ose procedurë të ndërmarrjes suaj. Mashtrimet për orarin e punës. në mënyrë të vetëdijshme. . për faturat dhe për raportet.y y y y y y y y y y y y y y y y y y A kam kryer ndonjë biznes personal në kohën e punës? A kam shfrytëzuar burimet e ndërmarrjes për qëllime personale? A kam thënë se jam i sëmurë. Shpërndarja e produkteve dhe shërbimeve të cilësisë së dobët . Dështimi në atë që keni premtuar se do ta bëni. Ruajtja e informatave nga të tjerët. Duke gënjyer ose manipuluar për të realizuar shitjet. Lejimi i dikujt që të hyjë në telashe në mënyrë të vetëdijshme. Pranimi i dhuratave dhe shpërblimeve në para. edhe pse nuk kam qenë? A kam përdorur term nënçmues për një person të një etniciteti tjetër? A kam bërë shaka të cilën e kam orientuar ndaj një personi të etnicitetit ose gjinisë tjetër? A kam marrë pjesë në thashetheme negative për dikë? A e kam përgojuar ndërmarrjen dhe menaxhmentin e saj te bashkëpunëtorët? A i kam "futur hundët" në bisedat e ndryshme të bashkëpunëtorëve ose në punët private të tyre? A kam transmetuar informata të tjerëve. Dështimi për të korrigjuar gabimet që i kemi bërë.ose me defekte.