ˆ Gwyl wyddoniaeth wrecsam 1 – 10 Gorffennaf 2010 Gwychoniaeth dydd sadwrn 3 Gorffennaf

Y DD AE AR A

AWD DYS BY ’R

BYD YR AN

IL IFE

IAID

ED

DW

L DY

NOL

GWR

EIC

HI

N

O

LL

AC

Y CORF

HAR
M

’R FA

www.wrexhamsf.com

Wrexham Science Festival

Gwyl ˆ Wyddoniaeth Wrecsam

ˆ croeso i wyl wyddoniaeth wrecsam 2010
Mae Gŵyl Wyddoniaeth Wrecsam yn ôl – ac mae digwyddiad 2010 yn addo bod yn fwy cynhyrfus nag erioed o’r blaen. Mae yna deimlad ffres i’r rhaglen – yn llawn o ddigwyddiadau amrywiol a fydd yn annog pobl i fwynhau ac ymchwilio i wyddoniaeth a thechnoleg. • Yn Newydd ar gyfer 2010 Cynhelir gŵyl eleni o ddydd Iau 1 Gorffennaf hyd at ddydd Sadwrn 10 Gorffennaf 2010. Cynhelir Gwychoniaeth, y sbloet wyddonol ymarferol ddydd Sadwrn 3 Gorffennaf. • Bydd y darlledydd radio a theledu Johnny Ball yn lansio’r ŵyl ddydd Iau 1 Gorffennaf (gweler tudalen 4). • Gan y bu cymaint o alw, cynhelir digwyddiadau eleni am 6pm a 7.30pm fel y bydd modd mynychu dau ddigwyddiad mewn un noson. • Yn Newydd ar gyfer 2010 Pedair thema newydd
Y DDaear a’r BYDYsaWD BYD Yr anifeiliaiD Y Corff a’r MeDDWl DYnol GWreiChion llaChar

sUt i archeBU
Gallwch archebu ar gyfer y digwyddiadau hyn yn y llefydd canlynol: Ar-lein www.wrexhamsf.com Ebost Dylid anfon ceisiadau am docynnau at wsf@glyndwr.ac.uk ynghyd â’r wybodaeth ganlynol: enw’r digwyddiad, dyddiad y digwyddiad, y nifer o docynnau sydd arnoch eu heisiau, enw cyswllt, cyfeiriad cyswllt, cyfeiriad ebost a rhif ffôn cyswllt Ffôn Prifysgol Glyndŵr 01978 293466 Canolfan Groeso Wrecsam 01978 292015 Mewn person Canolfan Groeso Wrecsam, Stryt y Lambpit, Wrecsam, LL11 1AR Oriau agor: Dydd Llun tan Ddydd Gwener 10am-5pm Bydd ceisiadau am docynnau ebost ac ar-lein yn derbyn ebost i gadarnhau, a dylid cadw hwn fel eich tocyn ar gyfer y digwyddiad. Bydd ebyst cadarnhaol yn cael eu hanfon ar gyfer ceisiadau a wneir ar y ffôn hefyd, ble y bo modd. Rhoddir tocynnau wedi’u hargraffu i geisiadau a wneir mewn person.

GwyBodaeth allweddol
Lleoliadau Prifysgol Glyndŵr, Campws Wrecsam os na nodir fel arall.

Gwyliwch am y symbolau hyn wrth ymyl pob digwyddiad! • Yn Newydd ar gyfer 2010 Cystadleuaeth ffotograffiaeth (gweler tudalen 14 am fanylion)

Trefnwyd Gŵyl Wyddoniaeth Wrecsam gan:
fel aelod o Grŵp Llywio Gŵyl Wyddoniaeth Wrecsam:

Oedran Ceir canllaw oedran wrth ymyl pob digwyddiad. Mae’r ŵyl yn ceisio sicrhau ei bod mor gywir â phosibl wrth argymell yr oedran ieuengaf ar gyfer pob digwyddiad.

Wrexham Science Festival

Gw yl ˆ Wyddoniaeth Wrecsam

diGwyddiaddaU
BrEcwAst BusNEs – Yr ANgEN i rEOLi cEirw Peter Watson, The Deer initiative ltd BYD Yr anifeiliaiD 7.30-9.30am, Canolfan Catrin finch, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Mae ceirw gwyllt yn rhan werthfawr iawn o’n treftadaeth naturiol. Mae’r cynnydd diweddar yn eu niferoedd wedi digwydd yn rhannol yn sgil cael gwared â’u prif ysglyfaethwyr, digonedd o fwyd yn ein hamgylchedd wedi’i reoli a sawl gaeaf mwyn ar ôl ei gilydd. Gall ceirw wneud cyfraniad cadarnhaol i’n tirlun, ond mae’n hawdd i’w niferoedd fynd y tu hwnt i reolaeth, gan gael effeithiau difrifol ar goetiroedd ac amaethyddiaeth, a gwrthdrawiadau ar y ffordd. Nod y Fenter Ceirw yw sicrhau poblogaeth gynaliadwy o geirw gwyllt yng Nghymru a Lloegr, a’r rheiny wedi’u rheoli’n dda. Bydd Lesley Griffiths AC yn cyflwyno’r digwyddiad hwn gan roi cyflwyniad ar bwysigrwydd gwyddoniaeth i ddiwydiant. Noddwyd gan Arloesiadau Glyndŵr. Digwyddiad am ddim yn cynnwys brecwast am ddim. Mae archebu o flaen llaw yn hanfodol. Canllaw Oedran: 18+ gOrFFENNOL AMhErFFAith, DYFODOL FFANtAstig Johnny Ball GWreiChion llaChar 7.30pm, neuadd William aston, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Mae Johnny Ball wedi bod yn siarad â chynulleidfaoedd o bob oedran am Fathemateg a Gwyddoniaeth ers dros 30 mlynedd, yn cynnig cymysgedd o fewnwelediadau hanesyddol i sut a pham yn union y gwnaeth pobl athrylithgar eu darganfyddiadau enwocaf, gyda golwg gadarnhaol ar y presennol yn ogystal â chip ar y dyfodol. Yng nghyfnod Isaac Newton, dim ond dyrnaid o athrylithoedd oedd yna, ond erbyn heddiw mae yna filoedd ym mhob maes o wyddoniaeth a thechnoleg, a miloedd lawer yn ychwaneg o bosibl ymhlith plant ysgol yr oes sydd ohoni. Yn anffodus, heddiw mae’r ifanc a’r hen fel ei gilydd yn clywed straeon prudd a digalon ynghylch y modd y mae dyn yn difrodi’r ddaear. Mae hyn yn dueddol o ysgogi ofn yn hytrach na chyfleu gwybodaeth neu roi darlun cywir o gyflwr pethau go iawn. Yr ydym yn faich anferthol ar y ddaear, ni ellir gwadu hynny. Ac eto mae yna gymaint o enghreifftiau o’r modd yr ydym yn gwella pob agwedd ar ein heffaith a’n gofal o’r ddaear a phopeth sydd ynddi. Roedd holl enwau gwyddonol mawr y gorffennol yn ffyddiog a gobeithiol ynghylch ein dyfodol, ac yn ei sgwrs bydd Johnny yn cyfleu y gobaith hwnnw. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 10+

ArDDANgOsFA cELF / gwYDDONiAEth – DELwEDDu’r ANwELEDig: ArtistiAiD YN gwEithiO YM MAEs iEchYD MEDDwL Y Corff a’r MeDDWl DYnol Canolfan Catrin finch, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam 9am-5pm yn ystod yr wythnos , Dydd sadwrn a Dydd sul ar gau oriel Durber, Ysgol Gelf a Dylunio Gogledd Cymru, stryt y rhaglaw, Wrecsam 11am-3pm a 5.30pm-7.30pm yn ystod yr wythnos, Dydd sadwrn 10am-4pm, Dydd sul ar gau Mae’r arddangosfa hon yn cynnwys paentiadau, ffotograffau, ffilmiau a gosodwaith wedi’u creu gan artistiaid, cleifion a staff yn Uned Ablett, Ysbyty Glan Clwyd. Mae’r arddangosion yn dangos rhythmau, lliwiau ac arlliwiau, gan gyfathrebu syniadau nad yw’r cleifion wedi gallu eu mynegi drwy’r gair llafar, ond yn hytrach wedi eu mynegi trwy eu gwaith celf. Mae’r gweithiau wedi eu datblygu o gynllun Artist Preswyl yn yr ysbyty, sef yr artist a’r ymchwilydd o Wrecsam, Karen Heald. Cyflwynodd Karen raglen o weithdai ar gyfer y cleifion a’r staff, gan fentora artist a myfyriwr celf o Brifysgol Glyndŵr, Jaime Kelly, gyda chymorth yr arlunydd a’r darlithydd Susan Liggett. Ariannwyd y cynllun Artist Preswyl gan Safle, Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, Prifysgol Glyndŵr, Cyngor Celfyddydau Cymru a Llywodraeth y Cynulliad. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: Pob Oedran

DyDD Gwener 2 Gorffennaf – DyDD SaDwrn 10 Gorffennaf

DyDD Iau 1 Gorffennaf

DyDD Gwener 2 Gorffennaf

gwYDDONiAEth Ar Ei gOrAu steve allman, show Me learning Y DDaear a’r BYDYsaWD 6pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Defnyddiau sy’n adweithio i sain, llysnafedd, profion niwrolegol, twyllymddangosiadau, ffrwydriadau ac anweledigrwydd (ie, wir!) – dewch i ddathlu Gwyddoniaeth ar ei Gorau gyda Steve Allman o Show Me Learning. Mae Steve wedi bod yn syfrdanu cynulleidfaoedd ers dros 20 mlynedd gyda’i sioeau gwyddoniaeth ymarferol, yn siarad am bopeth o wyddoniaeth yr ymennydd i siocled a thorri record y byd am y gadwyn hiraf o swigod i gael ei gwneud erioed. Mae’r sioe Gwyddoniaeth ar ei Gorau yn addo digonedd o hwyl a llanast – ac nid dim ond yn ymwneud ag Astroffiseg a Swoleg, ond digonedd o bethau eraill hefyd. Noddwyd gan Ymddiriedolaeth Gogledd Orllewin y Gymdeithas Frenhinol Cemeg. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 8+

4

5

DyDD Gwener 2 Gorffennaf

cEir trYDAN NEu sOsEri hEDEgOg? Yr hEr gO iAwN i rAsiO hEuLOL Dr Graham sparey-Taylor, Prifysgol Glyndŵr GWreiChion llaChar 6pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Yn 2007, adeiladodd tîm o Gymru gar haul-yredig am gost materol o £8000 yn unig, gan ddefnyddio gwahanol ddarnau wedi’u hailgylchu a newydd oddi-ar-y-silff. Aeth y cerbyd, Gwawr, ymlaen i ennill Gwobr Ymwybyddiaeth Amgylcheddol Her Heulol Panasonic y Byd 2007. Yn awr, dan arweiniad Dr Graham Sparey-Taylor a Tom Boddington o Brifysgol Glyndŵr, mae car heulol newydd wrthi’n cael ei adeiladu yn Wrecsam. Bydd gan Nos Gwawr II ddau offer corff amgen, un cynllun erodynamig ar gyfer rasio ac un arall sy’n gwneud y car yn addas ar gyfer cymudo. Dysgwch am yr heriau gwyddonol wrth adeiladu car heulol a chael cip ar fodel hanner-hyd o Nos Gwawr II sydd wedi cael ei ddefnyddio ar gyfer profion. Mae 20 mlynedd wedi mynd heibio yn awr ers i geir heulol fforddiadwy i’r cyhoedd gael eu darogan gan Howard Wilson, yr ymennydd tu ôl i Sunraycer General Motors. Hwyrach nad ydyw yn ymarferol i fasgynhyrchu Nos Gwawr II eto, ond a allai’r wyddoniaeth tu ôl i’r dechnoleg a chost cynhyrchu isel helpu i wneud ceir heulol yn hygyrch i’r cyhoedd? Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 8+ DELwEDDu’r ANwELEDig: ArtistiAiD YN gwEithiO YM MAEs iEchYD MEDDwL Dr susan liggett, Prifysgol Glyndŵr a Karen heald, Cynorthwy-ydd Ymchwil, Prifysgol salford Y Corff a’r MeDDWl DYnol 6pm, oriel Durber, Ysgol Gelf a Dylunio Gogledd Cymru, stryt y rhaglaw, Wrecsam Efallai fod celfyddyd yn swnio fel y peth olaf y byddech yn ei ddisgwyl i helpu cleifion Iechyd Meddwl wella, ond mewn ward ysbyty GIG yng Ngogledd Cymru, dyna’n union sydd wedi bod yn digwydd. Wedi’i ariannu gan Safle, un o’r cyrff celfyddydol cyhoeddus mwyaf yng Nghymru, ym mis Rhagfyr 2009, cwblhaodd Karen Heald, yr artist a’r ymchwilydd o Wrecsam, brosiect naw-mis fel Artist Preswyl yn Uned Ablett, uned seiciatryddol cleifion mewnol dwys ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, Ysbyty Glan Clwyd. Darparodd Karen weithdai peintio, darlunio, ysgrifennu creadigol, fideo/sain a ffotograffiaeth ar gyfer staff a chleifion. Cydlynwyd y gweithdai peintio gyda’r darlithydd Susan Liggett o Brifysgol Glyndŵr. Mae’r arddangosfa Gweld yr Anweledig yn cynnwys paentiadau, ffilmiau, ffotograffau a grëwyd gan Karen, Susan a chleifion a staff yr ysbyty. Dewch i weld yr arddangosfa a chlywed gan yr artistiaid sydd wedi bod yn gweithio ar y prosiect am fanteision therapiwtig celfyddyd. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 8+

PwY DDYFEisiODD wYDDONiAEth? Brian Clegg, Creativity Unleashed GWreiChion llaChar 7.30pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Archwiliwch ystyr gwyddoniaeth a beth mae’n ei olygu i fod yn wyddonydd gyda’r awdur gwyddoniaeth Brian Clegg, sylfaenydd y grŵp hyfforddi gwyddoniaeth Creativity Unleashed Limited. Darganfyddwch sut mae’r cysyniad o wyddoniaeth wedi esblygu dros amser, o gyfnod y Groegiaid Hynafol hyd heddiw. Pam ydym yn gwneud gwyddoniaeth? Pam ei fod mor bwysig? A phwy yn union oedd ein gwyddonydd cyntaf – Archimedes? Roger Bacon? Leonardo da Vinci? Galileo? Maxwell, hyd yn oed? Clywch yr achos dros roi’r anrhydedd hwnnw i bob un o’r unigolion enwog hyn, cyn cael cyfle i fwrw eich pleidlais ar ddiwedd y ddarlith. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 16+

DyDD Gwener 2 Gorffennaf

siobhan logan a susan richardson, Polar Poets Y DDaear a’r BYDYsaWD 7.30pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Sioe unigryw sy’n cyfleu apêl unigryw un o anialdiroedd mawr olaf y blaned, sef yr Arctig. Mae’r digwyddiad hwn yn cyfuno barddoniaeth, adrodd straeon, monolog a cherddoriaeth i archwilio gwyddoniaeth ac etifeddiaeth yr Arctig, o’r dadmer-rhew i’r aurora borealis (goleuadau’r gogledd) i’r bobloedd brodorol ac archwilwyr Ewropeaidd. Mae newid hinsawdd a diwydiannu hefyd wrth galon y sioe, gyda dyfeiswyr y sioe, y Polar Poets Siobhan Logan a Susan Richardson, yn annog y gynulleidfa i fyfyrio ynghylch rhai o faterion amgylcheddol mwyaf dybryd yr oes sydd ohoni. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 16+

ArchwiLiO’r Arctig

DyDD SaDwrn 3 Gorffennaf

gwYchONiAEth 10am – 4pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Diwrnod o wyddoniaeth ryngweithiol i’r teulu. Gweler tudalen 22 am fwy o fanylion.

6

7

A Yw FY MhYsgODYN Aur YN gALLu gwELD LLiwiAu? Yr athro ron Douglas, The Colour Group (GB) BYD Yr anifeiliaiD 6pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Cred llawer o bobl fod llawer o anifeiliaid yn lliw ddall ac mai bodau dynol sydd â’r golwg lliw gorau. Bydd y sgwrs hon yn chwalu’r myth hwnnw. Byddwch yn dysgu sut mae bodau dynol yn gweld lliwiau ac er bod yna rai anifeiliaid nad ydynt yn gweld lliw, mae’r rhan fwyaf ohonynt yn gallu. Yn wir, mae gan lawer o adar a physgod well golwg lliw na ni. Bydd y sgwrs hefyd yn cynnwys trafodaeth am ddallineb lliw gan gynnwys profi dallineb lliw y gynulleidfa. Fodd bynnag, mae’r rhan fwyaf o olwg yn digwydd yn yr ymennydd yn hytrach nag yn y llygad. Dangosir hyn drwy ddefnyddio cyfres o dwyll-ymddangosiadau. Noddwyd gan The Colour Group (GB). Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 16+ gwYDDONiAEth cADw’N BrYsur – sut MAE ‘gwNEuD’ rhYwBEth YN gALLu EiN gwNEuD Ni’N hAPus helen Carey, Prifysgol Glyndŵr Y Corff a’r MeDDWl DYnol 6pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Mae’r cyflwyniad hwn yn edrych yn ysgafn ar bwysigrwydd gwneud rhywbeth a sut y mae ‘gwneud’ rhywbeth yn ystyrlon a phwrpasol yn ein gwneud yn hapus. Mae rhai o’r cwestiynau a archwilir yn cynnwys: beth yw hapusrwydd? pryd ydyn ni’n ystyried ein bod yn wirioneddol fodlon? a phryd ydyn ni’n fodlon â’r hyn rydym yn ei wneud? Caiff pwysigrwydd cydbwyso gwaith, gorffwys a chwarae ei gysylltu â hapusrwydd, a sonnir am effaith amddifadedd gwneud rhywbeth – gan ystyried profiadau carcharorion, gwystlon a chleifion ysbytai fel enghreifftiau. Bydd y sgwrs hefyd yn ystyried sut y gellir defnyddio hyn mewn adferiad corfforol a meddyliol ac yn cynnig ambell i awgrym ar sut i wella eich hapusrwydd drwy fod yn brysur yn ‘gwneud’ rhywbeth! Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 16+ sYr EDwArD APPLEtON: DArgANFYDDwr Yr ÏONOsFFEr A thAD BEDYDD rADiOtELEsgOP JODrELL BANk Yr athro Peter excell, Prifysgol Glyndŵr GWreiChion llaChar 6pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Mae Syr Edward Appleton yn adnabyddus ym maes gwyddoniaeth radio ac mae llawer o’i ymchwil a’i ddarganfyddiadau wedi dylanwadu ar yr arloesiadau yr ydym yn eu gweld heddiw megis lansiad y lloerennau cyntaf. Defnyddiodd ei ddylanwad i helpu i sefydlu labordai ymchwil, yn enwedig yn Harwell a Jodrell Bank. Mae’r cyflwyniad hwn yn adolygu bywyd a gwaith Appleton, yn ymwneud â datblygiad cyfathrebiadau radio/diwifr, ac yn rhoi dealltwriaeth fras o amgylchedd gofodol y Ddaear. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 8+

cYMrYD cYFFuriAu MEwN cArchArDAi PrYDEiNig susan Wighton, Prifysgol Glyndŵr Y Corff a’r MeDDWl DYnol 7.30pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Poblogaeth carchardai y DU yw un o’r rhai uchaf per capita yn Ewrop (yn ôl y Swyddfa Gartref, 2008). Ers 1994, mae’r boblogaeth wedi dyblu o 40,000 i dros 82,000 yn 2010. Mae gan 90% o garcharorion broblemau iechyd meddwl, a thybier fod gan 80% o’r rheiny broblemau camddefnyddio cyffuriau ac alcohol. Bydd y ddarlith hon yn edrych ar y modd y mae’r agweddau at ddefnyddio cyffuriau wedi gorlwytho’r system garchardai yn ystod yr 16 mlynedd diwethaf. Mae rhai o’r materion a fydd yn cael eu trafod yn cynnwys pam fod y camddefnydd o gyffuriau yn digwydd, y farchnad gyffuriau yn y carchar, y peryglon a beth sydd ei angen i atal camddefnydd anghyfreithlon o gyffuriau. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 16+ PArANiwsANs Matt Pritchard, lab Monkey Productions Y Corff a’r MeDDWl DYnol 7.30pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Yr unig beth sydd gennym i’w ofni yw ofn ei hun…a deinosoriaid. Mae’r byd mor wallgo â tharw mewn siop gigydd ac mae Dr Johnny Façade (Matt Pritchard) wedi cael llond bol ar afiechyd gwartheg gwallgo cymdeithas. Ymunwch ag ef wrth iddo geisio gydio yn y cyrn ac esbonio ofn. (Os na fydd paranoia yn cydio ynddo ef yn gyntaf!). Sioe gyflym, ryngweithiol sy’n unigryw yn y modd y mae’n cyfuno hud, amlgyfryngau a chomedi stand-yp. “Comedi glân” hynod o ddoniol a fydd yn apelio at ystod oedran eang, gan wneud y digwyddiad hwn yn un delfrydol ar gyfer y teulu cyfan. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 8+ PAN FYDD Yr OLEw YN DOD i BEN… Yr EFFAith Ar EiN BYD MAtErOL Yr athro anthony Johnson, Prifysgol Glyndŵr, Grŵp Peirianneg adwaith Polymereiddio Y DDaear a’r BYDYsaWD 7.30pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Yn ystod yr 50 mlynedd diwethaf, mae defnyddiau synthetig wedi dod yn rhan annatod o fywyd modern. Y ffaith yw bod polymerau synthetig a chyfansoddion matrics polymer yn hanfodol ar gyfer nifer o sectorau diwydiannol, electroneg, bwyd ac iechyd ac yn effeithio ar bob agwedd o’n bodolaeth, yn ogystal â darparu cyflogaeth i filiynau o bobl. Mae’r molecwlau bychain sydd eu hangen i adeiladu strwythurau polymerig yn deillio yn bennaf o ffynonellau anadnewyddadwy megis glo, nwy ac olew, a bydd y rhain yn prinhau a dod i ben yn y pen draw. Ceir trafodaethau helaeth am effaith prinder y nwyddau sylfaenol hyn ar ein cyflenwadau ynni. Mae effaith cyflenwi llawer o ddefnyddiau arbenigol a thunelledduchel sydd wedi dod yn hanfodol i gynnal ein safon bresennol o fyw wedi cael llai o sylw, a dyma fydd canolbwynt y sgwrs yma. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 8+

DyDD LLun 5 Gorffennaf

DyDD LLun 5 Gorffennaf

8

9

YNNi NiwcLEAr “YN ôL i’r DYFODOL” andrew Taylor, Magnox north, safle’r Wylfa BriGhT sParKs 6pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Mae Gorsafoedd Ynni Niwclear newydd yn ôl ar yr agenda wleidyddol. Mae’r sgwrs hon yn ymwneud â hanes ynni niwclear gan ei olrhain yn ôl i’r ymdrech yn y 1940au i greu arf atomig i “aileni” ynni niwclear yn yr oes sydd ohoni. Mae’r cyflwyniad hwn hefyd yn edrych ar ddyfodol Ynni Niwclear ac yn holi’r cwestiwn: ai mwy o’r un fath ydyw? Digwyddiad am Ddim. Canllaw Oedran: 12+ DDYFEisiO cYNLLuN NEwYDD sY’N DEFNYDDiO gOLAu Er BuDD Y DDYNOLiAEth ray Davies, optic Glyndŵr GWreiChion llaChar 6pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Bydd y gweithdy rhyngweithiol hwn yn eich gwahodd i ddyfeisio cymhwysiad newydd o gysyniadau Ffotoneg Laser yn y fan a’r lle. Bydd y sgwrs yn dechrau gyda chyfres o arddangosiadau ymarferol o rai o’r cysyniadau sylfaenol sy’n gysylltiedig â Ffotoneg Laser Pwer Isel, a’r ffenomena optegol ac optoelectroneg cysylltiedig; cyn gofyn i chi naill ai yn unigol, neu mewn grwpiau bychain, gynnig syniadau hynod ddyfeisgar ar gyfer cynllun cymwysiadau newydd o egwyddorion Ffotoneg Laser. Fe’ch anogir i gynnal arbrofion ymchwiliadol, o’ch pen a’ch pastwn eich hun, i ganfod ymarferoldeb eich syniadau newydd, gan ddefnyddio’r cyfansoddion Ffotoneg amrywiol a ddarperir. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 16+ crONFA DDAtA DNA Yr hEDDLu -trAFODAEth gYhOEDDus Parc Genynnau Cymru Y Corff a’r MeDDWl DYnol 6pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Mae datblygiadau mewn technoleg DNA wedi chwyldroi y modd y gall yr heddlu ddiogelu’r cyhoedd. Mae creu Cronfa Ddata DNA yr Heddlu wedi helpu i adnabod troseddwyr a sicrhau collfarnau, fel yn achos Sarah Payne. Mae troseddau na chafodd eu datrys am flynyddoedd lawer o’r blaen wedi cael eu datrys erbyn hyn. Ar hyn o bryd, mae sampl DNA yn cael ei gymryd pan fydd rhywun yn cael ei arestio. Fodd bynnag, cyhoeddodd y Swyddfa Gartref yn ddiweddar, hyd yn oed os na fydd person yn ei gael yn euog, y bydd eu manylion yn cael eu cadw mewn cronfa ddata am nifer o flynyddoedd. Cred rhai na ddylid cadw gwybodaeth am bobl ddieuog, tra bod eraill yn credu y dylai’r gronfa ddata gynnwys pawb sy’n byw yn neu’n ymweld â’r Deyrnas Unedig. Beth yw eich barn chi? Dyma gyfle i wrando a holi’r arbenigwyr am y wyddoniaeth a’r materion ehangach sy’n ymwneud â’r defnydd o DNA wrth ddatrys troseddau. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 16+

cAEL Eich YsBrYDOLi gAN NAtur (sAFBwYNt cYFriFiADurOL) David howard, Prifysgol Gorllewin lloegr Y Corff a’r MeDDWl DYnol 6pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Mae prosesau naturiol yn rymus iawn ond sut allwn ni ddysgu ganddynt a’u defnyddio er ein budd ein hunain? Trwy gydol y sgwrs yma, bydd David yn trafod pa mor rymus yw esblygiad, geneteg a’r ymennydd dynol, a sut y gellir gwastrodi eu grym er mwyn cyflawni nod neu ddatrys problemau. Bydd hyn yn cynnwys cyflwyniad i gyfrifiannu esblygol a rhwydweithiau nerfol. Bydd y sgwrs yma yn un â lluniau ble defnyddir amrywiaeth o glipiau ffilm er mwyn dangos pam fod natur yn rym nor bwerus, gan gynnwys ymddygiadau heidiol, ymddygiad trefedigaethol, ymddygiad torfol a goroesi yn ogystal â golwg ar greaduriaid rhithiol sy’n esblygu. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran 16+ PAM FOD E=Mc²? Yr athro Jeff forshaw, Prifysgol Manceinion Y DDaear a’r BYDYsaWD 7.30pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Yn seiliedig ar ei lyfr arloesol, a ysgrifennwyd ar y cyd â’r Athro Brian Cox, bydd yr Athro Jeff Forshaw yn cyflwyno taith ddadlennol i ffiniau gwyddoniaeth yr 21ain ganrif er mwyn ystyried y gwir ystyr tu ôl i ddilyniant eiconig y symbolau sy’n llunio hafaliad enwocaf Einstein, E=mc². O ddatgymalu’r symbolau eu hunain, maent yn gosod cyfres o gwestiynau: beth yw ynni? beth yw màs? beth sydd gan gyflymder goleuni i’w wneud ag ynni a màs? Ateb y cwestiwn hwn sydd wrth wraidd yr ymchwiliad wrth iddo ddangos sut, er mwyn gwirioneddol ddeall pam fod E=mc², mae’n rhaid yn gyntaf inni ddeall pam bod yn rhaid inni symud ymlaen mewn amser ac nid am yn ôl, a sut y mae gwrthrychau yn ein byd 3-dimensiwn wir yn symud mewn gofod-amser 4-dimensiwn: mewn geiriau eraill, sut y mae union wead ein byd wedi’i greu. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 16+

DyDD LLun 5 Gorffennaf

DyDD Mawrth 6 Gorffennaf

DyDD Mawrth 6 Gorffennaf
10

11

DyDD Mawrth 6 GorffennafGorffennaf

chwArAE: PwYsigrwYDD Yr YMDDANgOsiADOL DDiBwYs Ben Tawil, Prifysgol Glyndŵr Y Corff a’r MeDDWl DYnol 7.30pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Mae’r seminar rhyngweithiol hwn yn cyfuno gweithgareddau ymarferol â chyflwyniad ar ffurf darlith er mwyn rhoi modd i chi ddysgu am fanteision chwarae ar gyfer plant a phobl ifanc (oedolion hefyd efallai) a chael profiad ohono. Bydd y darlithydd Gwaith Chwarae, Ben Tawil, yn arddangos ymchwil ddiweddar mewn chwarae plant a gwaith chwarae i ddadlau efallai y byddai’n well inni, yn hytrach na rhoi sylw mawr i ddatblygu sgiliau penodol a rhai gohiriedig, ganolbwyntio ein pryderon ar fudd uniongyrchol chwarae o ran lles emosiynol, ymlyniad i bobl a lle, twf a datblygiad yr ymennydd, cymdeithasoli, systemau ymateb i straen, ac yn olaf, ond yr un mor bwysig, pleser a mwynhad. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 8+ sEFYLL O BLAiD NAtur Dr Paul evans Y DDaear a’r BYDYsaWD 7.30pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Mae’r Cenhedloedd Unedig wedi datgan 2010 yn Flwyddyn Ryngwladol Bioamrywiaeth. Mae llywodraeth y Deyrnas Unedig wedi ymrwymo i atal y dirywiad mewn bioamrywiaeth erbyn y flwyddyn hon. O ystyried cyflymder a dwyster dirywiad bioamrywiaeth mewn rhywogaethau a chynefinoedd mae’n hawdd bod yn sinigaidd, ond mae Dr Paul Evans yn credu bod yna broblem athronyddol bwysig i’w thrafod. Mae bioamrywiaeth yn derm cymhleth i lawer o bobl, a gall rwystro ein perthynas â byd natur drwy ddieithrio’r cyhoedd, a chyflwyno ystyriaeth o ecoleg sydd wedi’i gyrru gan y farchnad yn ogystal ag anwybyddu gwerth diwylliannol ac ysbrydol y gwyllt, gan ddod yn hunanddinistriol. Bydd y sgwrs hon yn archwilio ystyriaeth sy’n groes i hyn, a hynny o gwmpas y syniad o symbiosis a’r gymuned. Mae blwyddyn bioamrywiaeth yn cynnig cyfle i ailasesu’r hyn a olygwn wrth y term a sut mae ein cysylltiadau â’r byd yn gallu newid trwy sefyll o blaid natur. Noddwyd gan Y Gymdeithas Addysg Wyddonol. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 8+ ArchwiLwYr gwYDDONiAEth – siOE wYDDONiAEth i’r tEuLu Techniquest Glyndŵr earTh anD The Universe 5pm, Techniquest Glyndŵr, Wrecsam Sut mae gwneud arbrawf gwyddonol? Dewch i ymuno â ni er mwyn dilyn ein harchwilwyr gwyddoniaeth eofn ar daith o gwmpas y byd. Eu cwest yw deall darogan, profi teg a dod i ganlyniadau. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: Pob oedran (teulu)

DAtBLYgiAD “Yr OrthOPEDig” David adams, Ysbyty orthopedig rJ&ah Y Corff a’r MeDDWl DYnol 6pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Gan edrych ar hanes a datblygiad “Yr Orthopedig”, bydd David Adams yn sôn am rai o’r bobl mewn hanes sydd wedi bod yn allweddol wrth ddatblygu’r maes hwn. Pobl fel y Fonesig Agnes Hunt a’i chydweithwraig Emily Goodford a aeth ati gyda’i gilydd i sefydlu Cartref Gwella ar gyfer plant, a Syr Robert Jones a roddodd gyhoeddusrwydd i sblint Thomas gan achub bywydau di-rif yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Syr Robert Jones hefyd oedd yn gyfrifol am ddatblygu orthopedeg fel maes arbenigol ar wahân. Hyd hynny roedd wedi bod yn rhan o Feddygaeth Gyffredinol. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 8+ BiOAMrYwiAEth Ar gArrEg Eich Drws emma Broad, Grŵp Bioamrywiaeth Wrecsam, Cyngor Bwrdeistref sirol Wrecsam BYD Yr anifeiliaiD 6pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam O’r pry bach lleiaf i’r goeden dderw hynaf, mae bioamrywiaeth i’w gweld ym mhobman o’n cwmpas, yn sicr nid oes angen i chi fynd i Affrica i weld bywyd gwyllt cyffrous a diddorol. Dewch draw i ddarganfod mwy am y fioamrywiaeth anhygoel sydd i’w gweld ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam – tybed beth sy’n llechu ar waelod eich gardd neu’n ymweld yn ddirgel â’ch cartref chi gyda’r nos! 2010 yw Blwyddyn Ryngwladol Bioamrywiaeth a bydd y sgwrs hon yn eich helpu i ddeall a gwerthfawrogi’r fioamrywiaeth sydd i’w chael yn Wrecsam a’r cyffiniau, a’r cynefinoedd a’r rhywogaethau arbennig y gallwn eu gweld o’n cwmpas. Digwyddiad am ddim. Canllaw oedran: Pob oedran sut Yr YDYM YN trOi YNNi’r hAuL YN DrYDAN Yr athro stuart irvine, Prifysgol Glyndŵr, Canolfan Ymchwil Ynni solar Y DDaear a’r BYDYsaWD 6pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Bydd y sgwrs hon gan yr Athro Stuart Irvine, Cyfarwyddwr y Ganolfan Ymchwil Ynni Solar, yn archwilio sut y gellid troi ynni o’r haul yn drydan a helpu i osgoi newid yn yr hinsawdd. Bydd yr Athro Irvine yn defnyddio ymchwil ei grŵp i roi cyflwyniad syml o sut y mae ffotofoltaidd solar yn gweithio. Bydd yn trafod y sialensiau mawr yn y cyflenwad ynni ac yn archwilio sut y gall y Deyrnas Unedig fanteisio ar y tariff bwydo-i-mewn sy’n dod i rym o fis Ebrill ymlaen ar gyfer integreiddio ynni adnewyddadwy, ac yn dangos sut y mae deunyddiau, gwyddoniaeth a ffiseg yn berthnasol i’n bywydau bob dydd. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 8+

DyDD Mercher 7 Gorffennaf

DyDD Mercher 7 Gorffennaf 12

13

BEth sY’N DigwYDD YN cErN? Yr athro simon hands, Prifysgol abertawe Y DDaear a’r BYDYsaWD 7.30pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Bydd y ddarlith ryngweithiol hon gan yr Athro Simon Hands yn disgrifio arbrofion ffiseg gronynnau drwy ddefnyddio chyflymwyr a chanfodyddion megis y rhai yn CERN (sef y Sefydliad Ewropeaidd ar gyfer Ymchwil Niwclear). Bydd yn edrych ar pam y mae angen peiriannau mawr fel hyn i edrych ar bethau mor fach; beth yr ydym wedi’i ddysgu hyd yma am gronynnau elfennol; ac yn bwysicaf oll beth nad ydym yn ei wybod nac yn ei ddeall eto. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 8+

cYFFuriAu A PhOBL iFANc – A Yw hi’N wir BEth MAE JErEMY kYLE YN Ei DDwEuD AMDANYNt? sarah McCall, in2Change Y Corff a’r MeDDWl DYnol 7.30pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Bydd y sgwrs hon yn edrych ar wirionedd defnyddio cyffuriau, gan roi cyflwyniad cyffredinol o gyffuriau a’r effeithiau ar y meddwl a’r corff. Bydd y ddarlith yn edrych ar amrywiaeth o gyffuriau a’u henwau stryd yn ogystal â sut mae gwahanol gyffuriau yn effeithio ar y meddwl a’r corff yn dibynnu pa gyffur gaiff ei lyncu ac a yw’n gweithredu fel symbylydd, iselydd, rhithbair neu i ladd poen. Astudir pwnc llosg y cynnydd ym mhoblogrwydd ‘high’ cyfreithiol ac yn trafod y dulliau a’r strategaethau a ddefnyddir gan dimau Cyffuriau ac Alcohol i gefnogi pobl ifanc sy’n defnyddio’r sylweddau cyfreithlon ac anghyfreithlon hyn. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 16+ E-DDiwYLLiANt Ac M-DDiwYLLiANt: Y FFOrDD Y MAE DYFEisiAu ELEctrONig, cYFriFiADurOL A sYMuDOL YN NEwiD NAtur cELF, DYLuNiO A DiwYLLiANt Yr athro Peter excell, Prifysgol Glyndŵr GWreiChion llaChar 7.30pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Mae dyfeisiau electronig a systemau cyfathrebu yn creu categorïau newydd o ffurfiau celfyddydol rhyngweithiol, megis rhaglenni teledu, effeithiau arbennig wedi’u cynhyrchu gan gyfrifiaduron, gêmau cyfrifiadurol a cherddoriaeth wedi’i gwella yn electronaidd. Ond mae angen i ni fod yn ymwybodol fod y broses hon yn cyflymu a sylweddoli ei heffaith ar ddiwydiannau, dylunio a datblygiadau yn y dyfodol. Mae llawer o’r technolegau newydd hyn yn ymwneud â’r rhyngweithio rhwng pobl a chyfrifiadur pwerus ac ar yr un pryd mae gallu’r dechnoleg hon i fod yn symudol yn ffactor pwysicach. Bydd y sgwrs hon yn archwilio’r ffactorau hyn sydd ag oblygiadau ar estheteg dylunio, swyddogaethau, gofynion caledwedd/meddalwedd, defnyddioldeb, yn ogystal â model busnes y dechnoleg newydd. Beth yw eich barn chi? Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 16+ gwEithDY BiOPOLYMEr DiwYDiANNOL Yr athro Peter Williams, Prifysgol Glyndŵr, Canolfan Polymerau Toddadwy mewn Dŵr Y DDaear a’r BYDYsaWD 10am, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Mae’r gweithdy hwn wedi’i anelu at weithwyr proffesiynol ym maes biopolymerau, ac mae’n cynnwys cyfres o ddarlithoedd byr gan ddiwydianwyr ac academyddion. Bydd yn ymdrin â ffynonellau newydd biopolymerau, er enghraifft, drwy ddatblygiadau mewn bioburfeydd, a defnyddio biopolymer mewn sectorau diwydiannol amrywiol, gan gynnwys bwyd, fferylliaeth, colur, caenau a phecynnu. Tocynnau: trwy wahoddiad yn unig. Canllaw Oedran: Oedolion

DyDD Mercher 7 Gorffennaf

DyDD Mercher 7 Gorffennaf

cystadleuaeth Ffotograffiaeth Gˆ wyl wyddoniaeth wrecsam

Eleni bydd Gŵyl Wyddoniaeth Wrecsam yn rhoi cyfle i chi arddangos eich sgiliau ffotograffiaeth a dehongli. Defnyddiwch eich sgiliau i dynnu llun(iau) i gydfynd â themâu’r Ŵyl eleni: • • • • Y Ddaear a’r Bydysawd Byd yr Anifeiliaid Y Corff a’r Meddwl Dynol Gwreichion Llachar

a hoffech arddanGos eich sGiliaU ffotoGraffiaeth?

Cewch chi benderfynu pa thema/themâu y byddwch yn dewis eu cynrychioli a faint o luniau yr ydych yn dymuno eu cyflwyno fel ceisiadau yn y gystadleuaeth. Pedwar categori ceisiadau unigol 11 oed ac iau; 12 i 17 oed; a 18+ oed cais grŵp (2 neu fwy o bobl) Delfrydol ar gyfer ysgolion, grwpiau cymunedol neu grwpiau ffotograffiaeth sy’n dymuno cyflwyno portffolio. Bydd enillydd a llun cymeradwyedig yn cael eu dewis ar gyfer pob categori. Bydd yr enillwyr terfynol yn cael y cyfle i ennill Gwobr y Gynulleidfa ‘Gorau yn yr Ŵyl’. sut i gymryd rhan yn y gystadleuaeth Am fanylion ynghylch sut i gymryd rhan, beth allech ei ennill a thelerau ac amodau’r gystadleuaeth, ewch i www.wrexhamsf.com neu ebostiwch wsf@glyndwr.ac.uk

DyDD Iau 8 Gorffennaf

y dyddiad cau ar gyfer pob cais yw Dydd Iau y 3ydd o Fehefin 2010

14

15

gwYDDOr cALON iAch; YMArFEr Y cOrFF A’r MEDDwL Dr John Buckley, Prifysgol Caer Y Corff a’r MeDDWl DYnol 6pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam A yw calon iach yn ymwneud yn unig ag ymarfer corff a bwyta’n iach? Beth yw’r prif ffactorau wrth adsefydlu pobl sydd wedi dioddef o broblemau cardiofasgwlaidd? Mae Dr John Buckley yn Ffisiolegydd Ymarfer Corff Achrededig sydd wedi bod yn gweithio ym maes ymarfer corff mewn iechyd ac adsefydlu ers dros 22 mlynedd. Bydd ei gyflwyniad yn tynnu ar ei brofiad o redeg ei ganolfan arbenigol ei hun a bydd yn sôn am y cysylltiadau rhwng ymarfer corff, seicoleg, ymddygiad ac iechyd meddwl sy’n gysylltiedig ag atal ac adfer pobl sydd â chlefyd cardiofasgwlaidd, gan gynnwys trawiad ar y galon, gweithrediad y galon, a strôc. . Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 16+ BYw â stOrMYDD sOLAr Dr Jim Wild, Prifysgol Caerhirfryn Y DDaear a’r BYDYsaWD 6pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Nid yw’r gofod mor oer a gwag ag y byddech yn ei dybio ar yr olwg gyntaf. Mae’r Ddaear yn rhan annatod o atmosffer allanol yr Haul ac yn gyson o dan lach gwynt solar ac yn cael ei hymdrochi yng ngweddillion maes magnetig enfawr yr haul. Er bod hyn yn gyffredinol yn anweladwy i ni bobl ar y ddaear, gall newidiadau yn amgylchedd y gofod, sef “Tywydd y Gofod”, gael effaith ar dechnolegau pobl o dan wyneb y Ddaear, ar yr wyneb ac uwch ei ben. Mae Dr Jim Wild yn edrych ar y wyddoniaeth y tu ôl i dywydd y gofod ac yn ystyried rhai o oblygiadau byw gyda seren. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 16+ DYFEisgArwch wrth DDYLuNiO’r AMhOsiBL ray Davies, Prifysgol Glyndŵr GWreiChion llaChar 6pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Mae laser yn ffynhonnell arbennig iawn o oleuni. Bydd y Cyflwyniad hwn yn dangos rhai o’r cynlluniau prototeip diweddaraf sy’n dangos dyfeisgarwch rhyfeddol mewn goleuni a dyfeisgarwch creadigol yn nychymyg y myfyrwyr sydd wedi cynhyrchu’r prosiectau ffotoneg laser hyn. Yn ystod y cyflwyniad, ystyrir rhai o’r cysyniadau hynod ddefnyddiol sydd gan ffotoneg laser, a’u harddangos i ddangos sut y gallai’r datblygiadau hyn arwain at ddefnyddio golau er budd y ddynoliaeth mewn rhychwant o ffyrdd arloesol a chyffrous. Mae rhai o’r defnydd a ddangosir yma i amlygu’r cysyniad o ba mor ddyfeisgar y gall goleuni fod yn cynnwys defnyddio laserau i gynhyrchu systemau robotig, i reoli systemau sganio achub bywydau, ac i gynhyrchu diogelwch systemau o safon uchel. Ni fydd unrhyw un yn gadael y cyflwyniad hwn heb sylweddoli’r dyfeisgarwch anhygoel sydd i’w gael drwy olau. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 16+

PAM ADFEr MAwNOgYDD FENN’s A whixALL? Dr Joan Daniels, natural england Y DDaear a’r BYDYsaWD 7.30pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Dros y 19 mlynedd diwethaf, mae Natural England a Chyngor Cefn Gwlad Cymru wedi bod yn adfer Gwarchodfa Natur Genedlaethol Mawnogydd Fenn’s a Whixall ger Wrecsam, ar ôl iddynt bron â chael eu dinistrio gan gloddio mawn masnachol. Mae clirio coedwigoedd pinwydd, coed a phrysgwydd a chodi argaeau i filoedd o ffosydd i adfer y safle hwn yn golygu costau mawr. A yw’n werth y drafferth? Bydd y sgwrs a’r sleidiau gan Uwch Reolwr y Warchodfa Joan Daniels yn archwilio pam y mae’n mor bwysig achub corsydd y byd ar gyfer eu cofnod unigryw o’r gorffennol, eu bioamrywiaeth corsiog gwych, y gwasanaethau ecosystem y maent yn eu rhoi i ni ac i’n hachub rhag yr effaith y mae eu difa yn ei chael ar newid yn yr hinsawdd Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 8+ BYw gYDA BLEiDDiAiD i DDEALL Eu hYMDDYgiAD shaun ellis, Wolfpack Management BYD Yr anifeiliaiD 7.30pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Mae’r arbenigwr ar ymddygiad blaidd, Shaun Ellis, wedi dysgu am feddylfryd a nodweddion corfforol y blaidd a sut maent yn cydweithio gyda’i gilydd, drwy yn llythrennol fyw yn eu plith! Yn 2005, gadawyd tri chenau blaidd yn amddifad, gan arwain Shaun i wneud rhywbeth beiddgar, sef magu cnud o fleiddiaid mewn caethiwed drwy fyw gyda nhw... fel blaidd, gan eu dysgu drwy esiampl sut i oroesi yn y gwyllt. Trwy ei brofiad o fod yn rhan annatod o deulu o fleiddiaid, a thrwy gael rôl benodol o fewn y grŵp hwnnw, mae ganddo ddealltwriaeth unigryw o un o’r modelau mwyaf cymhleth o ymddygiad grŵp. Yn y sgwrs fanwl hon, bydd yn sôn am ei brofiad o weithio gyda’r bleiddiaid a sut y maen nhw’n byw ac yn helpu ei gilydd. Trwy ei brofiad ei hun, bydd Shaun yn eich tywys trwy ei ddealltwriaeth ef i ymddygiad cnud o fleiddiaid ac yn cyflwyno ei syniadau ar sut i ddelio â’ch anifeiliaid eich hunain. Darlledwyd dogfen Shaun Ellis ar fleiddiaid ar Channel 5 y llynedd ac mae hefyd wedi ymddangos ar raglen ddogfen ddiweddar gan ITV1 ar hanes cŵn dof, rhaglen a gyflwynwyd gan Martin Clunes. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 16+

DyDD Iau 8 Gorffennaf

DyDD Iau 8 Gorffennaf

16

17

DyDD Iau 8 Gorffennaf

BYwYD Ar Yr wYNEB O DELEsgOPAu ANFErthOL i FYwYD BOB DYDD Yr athro David D. Walker, Prifysgol Glyndŵr GWreiChion llaChar 7.30pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Mae seryddiaeth yn dweud wrthym am y bydysawd a’n lle ni ynddo. Yr ydym ar drothwy darganfyddiadau mawr, gyda’r gobaith am y tro cyntaf o weld planedau sy’n debyg i’n daear ni o amgylch sêr eraill, gwylio galaethau wrth iddynt gael eu ffurfio yn eu dechrau un, a mynd ymlaen i ddealltwriaeth lawnach o strwythur ar raddfa fawr a datblygiad y bydysawd. Mae mynd i’r afael â’r heriau hyn yn golygu casglu mwy o oleuni, ac mae hynny’n gofyn am delesgopau gwell a mwy o faint. Yma yng Ngogledd Cymru ei hun, rydym wrthi’n datblygu technolegau newydd cyffrous i greu Telesgop Ewropeaidd Enfawr. Ar ôl ei adeiladu, hwn fydd y mwyaf ei faint a’r mwyaf sensitif yn y byd. Bydd y sgwrs yn dangos sut y gall y technolegau hyn hefyd effeithio ar brosiectau yma ar y ddaear ei hun, gan amrywio o wella pa mor hir y mae mewnblaniadau mewn pobl yn para, hyd at y genhedlaeth nesaf o ficrosglodion. Efallai mai’r un mwyaf cyffrous yw’r potensial i ddatrys argyfwng ynni y byd, gan gopïo beth sy’n digwydd y tu mewn i’r sêr yr ydym yn eu hastudio drwy ein telesgopau! Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 16+ tEchNOLEg gYNOrthwYOL: DEFNYDDiO tg i gADw POBL YN ANNiBYNNOL Yr athro vic Grout a Dr richard Picking, Prifysgol Glyndŵr, y Ganolfan ar gyfer Ymchwil rhyngrwyd Cymwysedig Y Corff a’r MeDDWl DYnol 7.30pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Mae poblogaeth yr UE yn mynd yn hŷn – ac mae’n ffaith syml wrth i gynifer o bobl fynd yn hŷn, maent yn ei chael yn fwy anodd gwneud gweithgareddau sylfaenol yn y cartref, gweithgareddau a fyddai wedi bod yn llawer haws iddynt pan oeddynt yn iau. Gan weithio gyda phartneriaid o nifer o wledydd eraill yn ogystal â’r Deyrnas Unedig, mae’r Ganolfan ar gyfer Ymchwil Rhyngrwyd Cymwysedig (CAIR), sef grŵp ymchwil ym Mhrifysgol Glyndŵr, yn ddiweddar wedi cwblhau prosiect UE sylweddol dan nawdd y rhaglen FP6 IST. Bu i’r prosiect £2m EASYLINE+ ddatblygu amrywiaeth o offer deallus i’r cartref i’w defnyddio gan bobl oedrannus ac anabl – gan alluogi pobl i fyw bywydau annibynnol yn hirach. Ymysg y dyfeisiadau a gafodd eu profi roedd peiriannau golchi sy’n rhybuddio defnyddwyr pan fydd y llwyth yn cymysgu lliwiau gyda’i gilydd, ac oergelloedd sy’n rhybuddio gyda sŵn pan fyddwch yn gadael y drws ar agor. Mae sgwrs hon yn rhoi golwg gyffredinol ar y prosiect ac yn ystyried rhai o ddefnyddiau ehangach Technolegau Cynorthwyol. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 16+

DArgANFYDDwch Y DrEFtADAEth DDAEArEgOL sYDD MEwN MYNwENtYDD Mannau sanctcidd, Gogledd Gororau Cymru Y DDaear a’r BYDYsaWD 10am, neuadd eglwys yr orsedd, ffordd yr orsaf, ll12 0DG Ymunwch â’r Athro Cynthia Burek wrth iddi arwain archwiliad o geoamrywiaeth Eglwys Crist a’i mynwent yn yr Orsedd Goch (Rossett), ger Wrecsam. Ceir lluniaeth a chofrestru am 10–10.30am yn Neuadd Eglwys yr Orsedd. Bydd y daith yn para o 10.30am hyd at 12.30pm. Dylid gwisgo esgidiau a dillad priodol ac ni chaniateir cŵn. Trefnwyd y digwyddiad hwn gan brosiect Mannau Sanctaidd Gogledd Gororau Cymru sydd wedi derbyn cyllid drwy Gynllun Datblygu Gwledig ar gyfer Cymru 2007-13, sy’n cael ei ariannu gan Lywodraeth Cynulliad Cymru a Chronfa Amaethyddol Ewrop ar gyfer Datblygu Gwledig. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 12+. gwrEichiON LLAchAr hANEsYDDOLsiOE wYDDONiAEth i’r tEuLu Techniquest Glyndŵr GWreiChion llaChar 5pm, Techniquest Glyndŵr, Wrecsam Mae hanes yn llawn o arloesiadau gwyddonol sydd wedi newidd y ffordd yr ydym yn gweld y byd sydd ohoni. Dewch i weld ein sioe wyddoniaeth ryngweithiol wrth i ni fynd am dro trwy hanes gan ymweld â chymeriadau allweddol ar hyd y ffordd a’r darganfyddiadau gwyddonol a gyflawnwyd ganddynt yn ogystal â’r modd y maent yn effeithio ar y byd yr ydym yn byw ynddo heddiw. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: Pob oedran (teulu) A Yw’r DDAEAr YN uNigrYw? David Jenkins, Prifysgol efrog Y DDaear a’r BYDYsaWD 6pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Beth sy’n arbennig am ein Daear ni sy’n gwneud yr amodau yn iawn i fywyd ymddangos? Mae’r sgwrs hon yn edrych ar ffactorau pwysig megis hinsawdd a phresenoldeb ocsigen a dŵr. Tan yn gymharol ddiweddar, y cyfan a wyddem am blanedau oedd y rhai oedd o gwmpas ein Haul. Mae seryddion wedi dechrau adnabod planedau o gwmpas sêr eraill. Ar hyn o bryd, mae’r planedau hynny sydd wedi’u canfod yn fwy tebyg o ran maint i’r blaned Iau nag i’r Ddaear ond mae nifer ac ystod y planedau all-solar (sef planedau o amgylch sêr eraill) yn tyfu bob dydd. Pa mor debygol wedyn bod yna blaned sydd yn union fel ein Daear ni rywle arall? A ddylen ni fynd ati i chwilio am arwyddion eraill o fywyd, a phetaen ni’n dod o hyd iddynt beth fyddem ni’n ei wneud amdanynt? Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 8+

DyDD Gwener 9 Gorffennaf
19

18

DyDD Gwener 9 Gorffennaf

thErAPi chwErthiN neil robdale, Prifysgol Glyndŵr Y Corff a’r MeDDWl DYnol 6pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Nid yn unig y mae chwerthin yn ystwytho’r cyhyrau, y mae hefyd yn rhyddhau rhuthr o endorffinau sy’n gwrthsefyll straen. Yr hyn mae therapydd chwerthin am ei wneud yw eich helpu chi chwerthin yn haws. Ymunwch â ni yn y gweithdy hwn ar werth therapiwtig chwerthin a hiwmor ar iechyd corfforol a seicolegol a dewch i weld pa wahaniaeth y gall chwerthin ei wneud. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 16+ sut Y gALL BriDiO PLANhigiON hELPu i FwYDO’r BYD Jonathan harrington, CropGen a’r athro Denis Murphy, Prifysgol Morgannwg Y DDaear a’r BYDYsaWD 7.30pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Oeddech chi’n gwybod ein bod yn cael 70% o’n calorïau o dri o gnydau yn unig? A bod y rhain mewn perygl o blâu a chlefydau? Bydd Jonathan Harrington, o CropGen, yn eich cyflwyno i’r pwnc o sut mae’r byd yn bwydo ei hun, a sut y mae angen inni wella’r ffordd yr ydym yn tyfu ac yn dosbarthu ein cnydau. Dewch i ddysgu sut y mae gwyddoniaeth a thechnoleg yn hanfodol i atal colli’r cnydau hyn sy’n allweddol i’n bywydau bob dydd. Bydd yr Athro Denis Murphy yn trafod bridio planhigion ac yn mynd i’r afael â rhai o’r problemau amrywiol sy’n bygwth cynhyrchu bwyd i’r byd gan gynnwys newid yn yr hinsawdd, sychder, llygredd halen, gwenwyn alwminiwm, plâu a chlefydau yn ogystal â chwyn. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 16+ Y DiBYNiAEthAu cuDDiEDig Philip Griffiths, Meba Pharmaceuticals Y Corff a’r MeDDWl DYnol 7.30pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Mae tuedd gynyddol fod pobl addysgedig, cyflogedig yn dod yn gaeth i feddyginiaethau dros-y-cownter a rhai a ragnodwyd iddynt gan eu meddygon teulu. Bydd y fferyllydd cymunedol Philip Griffiths, o Meba Pharmaceuticals, yn trafod nad yw’r person ystrydebol sy’n gaeth i gyffuriau yn bodoli rhagor. Dewch i wybod mwy am rai o’r cyffuriau hamdden mwyaf cyffredin sydd ar gael dros y cownter yn eich fferyllfa leol – a sut a pham y maent yn cael eu cam-drin. Bydd y sesiwn hefyd yn sôn am beth o’r cymorth sydd ar gael i bobl sy’n gaeth – pobl na fyddech yn disgwyl iddynt fod yn ddibynnol ar gyffuriau. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 16+

AMOEBA tO ZEBrA Being 747 BYD Yr anifeiliaiD 2pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Daw cerddoriaeth a gwyddoniaeth at ei gilydd am y tro cyntaf yn y sioe gerdd byd natur ysblennydd hon. Mae Amoeba to Zebra yn gig roc o’r iawn ryw wedi’i pherfformio gan fand o swydd Efrog o’r enw Being 747 sy’n archwilio hanes naturiol y ddaear. O ddatblygiad ffurfiau mwyaf hynafol a sylfaenol bywyd, hyd at gymhlethdod planhigion ac anifeiliaid heddiw, daw hanes y ddaear yn fyw trwy gyfrwng gerddoriaeth bop. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 8+ NAMiNg PLutO – FFiLM DDOgFEN A sgwrs Dr allan Chapman, Prifysgol rhydychen, father films Y DDaear a’r BYDYsaWD 5pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Mae 2010 yn 80 mlynedd ers darganfod y blaned Plwton. Mae Naming Pluto yn rhaglen ddogfen o’r Deyrnas Unedig sydd wedi ennill gwobrau, ac yn un sy’n adrodd hanes Venetia Burney Phair, y ferch ysgol o Loegr a enwodd y blaned Plwton yn 1930, a hithau ond yn 11 oed. Yn cynnwys unig gyfweliad Venetia, Syr Patrick Moore, Dr Allan Chapman o Brifysgol Rhydychen, y Gymdeithas Seryddol Frenhinol a NASA, mae’r ffilm 13 munud yma yn edrych yn ôl ar hanes rhyfeddol merch ifanc sy’n rhan o hanes seryddiaeth, ac yn tystio i’w haduniad hir-ddisgwyliedig â’r blaned a enwyd ganddi, 77 mlynedd yn ddiweddarach, ar drothwy ei phen-blwydd yn 89 mlwydd oed. Roedd Dr Allan Chapman, un o haneswyr gwyddoniaeth mwyaf blaenllaw y Deyrnas Unedig, yn rhan o wneud y ffilm ac ef sy’n adrodd yr hanes yn y sgwrs hon. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 8+ DArwiN Ar Y BEAgLE Ben hawkes, The Missing inc BYD Yr anifeiliaiD 6pm, Prifysgol Glyndŵr, safle Plas Coch, Wrecsam Dewch i ddathlu pen-blwydd 201 oed un o’n harwyr wrth i The Missing Inc. gyflwyno adroddiad swnllyd – a hollol anghywir – o fordaith Charles Darwin ar yr HMS Beagle, peth o hanes detholiad naturiol a’i briodas â’i gyfnither Emma. Ie, ei gyfnither. Ar ôl derbyn llythyr gan ffigwr dirgel, aiff Darwin ar y môr ar yr HMS Beagle, wedi’i llywio gan y Capten Fitzroy rhyfedd. Ar ôl ymgais aflwyddiannus i ddifyrru ei gyd-forwyr, daw Darwin ar draws y Maorïaid ffyrnig a rhyfelgar o Seland Newydd. Wrth iddi ddod at ei therfyn, diwedda’r sioe drwy ailadrodd gorddramatig ar daith Darwin fel drama gyfres i’r radio yn y 1950au, gyda chymorth sgrechian ac effeithiau sain gan y gynulleidfa. Digwyddiad am ddim. Canllaw Oedran: 13+

DyDD SaDwrn 10 Gorffennaf
21

20

Gwychoniaeth
dydd sadwrn 3 Gorffennaf, 10am-4pm
ˆ prifysGol Glyndwr, safle plas coch, wrecsam
Dyma i chi strafagansa chwe awr o arbrofion ymarferol gwyddoniaeth, arddangosiadau gwyddoniaeth byw, sioeau gwyddoniaeth diddorol ac arddangosfeydd gwyddoniaeth llawn gwybodaeth. Bydd gwychoniaeth yn eich cyflwyno i syniadau newydd ac yn herio’r ffordd yr ydych yn meddwl am wyddoniaeth. Mae uchafbwyntiau rhaglen eleni yn cynnwys: • sioeau: Sioe Swigod, Gwyddoniaeth Tân, yn ogystal â Chwrdd ag Adar Ysglyfaethus Prydain. • Y corff a’r Meddwl Dynol: Dewch i ddysgu am effeithiau cyffuriau ac alcohol ar bobl, sut mae’r ymennydd yn gweithio, sut mae seicoleg yn rhan o fywyd bob dydd, sut y gallwch atal difrod i’ch clustiau wrth wrando ar eich chwaraewr mp3 a sut y gall microbau ymledu heintiau. • Byd yr Anifeiliaid: Gwnewch fodelau o anifeiliaid sy’n symud a gweld sut mae anifeiliaid yn addasu i gynefinoedd gwahanol. • Y Ddaear a’r Bydysawd: Cyfle i archwilio mathemateg drwy weld, clywed, cyffwrdd a symud, a darganfod sut mae’r byd yn cael ei fwydo gan gnydau gwahanol a chael cyflwyniad ymarferol i oresgynwyr yr ardd – y plâu ac afiechydon sy’n bygwth planhigion. • gwreichion Llachar: Dewch i greu eich llysnafedd eich hun a dysgu am wyddoniaeth polymerau ar yr un pryd â chael eich dwylo ar robotiaid wedi’u rheoli o bell. Ewch i www.wrexhamsf.com yn rheolaidd i gael y wybodaeth ddiweddaraf am Gwychoniaeth Noddwyd gan Ymddiriedolaeth Gogledd Orllewin y Gymdeithas Frenhinol Cemeg
© in

rhaGlen ysGolion
stit
uti
on

of

Ci

v il e
ng
in e
ers

ysgolion cynradd
Gwnaeth dros 3,500 o blant o Ogledd Ddwyrain Cymru a Swydd Gaer gymryd rhan yng ngŵyl ysgolion cynradd eleni, a drefnwyd gan Steve Conway o Ŵyl Wyddoniaeth yr Ysgolion. Roedd y rhaglen yn cynnwys cyflwyniadau oedd yn herio’r plant i adeiladu gwibfeini ac awyrennau papur – er mwyn dysgu am y wyddoniaeth tu ôl i seryddiaeth a hedfan – a sgyrsiau ynghylch compostio, cemeg, magneteg a’r wyddor defnyddiau tu ôl i dywod. Ewch i wefan yr ŵyl yn www.wrecsamsf.com er mwyn gweld lluniau a chael gwybodaeth am y digwyddiad. Y cyrff a gynorthwyodd gyda rhaglen yr ysgolion cynradd yw Amgueddfa Genedlaethol Cymru; Ymddiriedolaeth Gogledd Orllewin y Gymdeithas Frenhinol Cemeg; Wockhardt UK Limited; Sefydliad y Peirianwyr Sifil; Cymdeithas Peilotwragedd Prydain; Prifysgol Bangor – yr Adran Gemeg; Asiantaeth Yr Amgylchedd a Chymdeithas Wyddoniaeth Prydain. Noddwyd gan Ŵyl Wyddoniaeth yr Ysgolion.
les Wa

Cymru

Pris tocynnau Ar y diwrnod Oedolion Plant Teulu (2 oedolyn, 2 blentyn) Grwpiau (10+) £7 £5 £20 Archebu o flaen llaw £6 £4 £15

ysgolion Uwchradd
Bydd rhaglen ysgolion Uwchradd Gŵyl Wyddoniaeth Wrecsam yn rhedeg o’r 14eg o Fehefin tan y 10fed o Orffennaf. Mae rhaglen eleni yn fwy a mwy cyffrous nag erioed o’r blaen, gyda chyfraniadau gan ysgolheigion o Brifysgol Glyndŵr yn ogystal â darlith arbennig gan y Fonesig Jocelyn Bell Burnell, Astroffisegydd o Brydain, darganfyddwraig y pylsarau radio cyntaf a llywydd cyfredol y Sefydliad Ffiseg. Mae rhaglen eleni hefyd yn cynnwys casgliad mawr o weithgareddau archebadwy a gyflenwir gan Techniquest Glyndŵr ac elusennau addysgiadol eraill o Ogledd Cymru. Mae cymorth ariannol ar gael trwy Gyrfa Cymru Gogledd Ddwyrain. Gweler gwefan Gŵyl Wyddoniaeth Wrecsam am fwy o wybodaeth: www.wrexhamsf.com/en/Eventsforschools/ secondaryschoolsprogramme/ Mae mwy o wybodaeth ar gael o: • gyrfa cymru gogledd Ddwyrain: Dave Fitzsimmons Ff: 01352 750 456 E: dave.fitzimmons@cwne.org • techniquest glyndŵr: Naomi Wyles Ff: 01978 293314 E: naomi@tqg.org.uk Noddwyd gan Techniquest Glyndŵr a Choleg Iâl.

£4 y pen

£3 y pen

Mynediad yn rhad ac am ddim i blant 2 oed ac iau. Mae’r prisiau yn cynnwys mynediad i Techniquest Glyndŵr a phob sioe ac arddangosfa yn Gwychoniaeth. Gellir prynu tocynnau ar y diwrnod neu ymlaen llaw o ganolfan groeso wrecsam (01978 292015) a techniquest glyndŵr (01978 293400). Neu ar-lein yn www.wrexhamsf.com.

23

noddwyr/cefnogwyr
North West Trust

SSF
cyrff cyfranogol
Arloesiadau Glyndŵr Being 747 Creativity Unleashed CropGen Father Films Grŵp Bioamrywiaeth Wrecsam In2Change Johnny Ball Productions Lab Monkey Productions Magnox North Wylfa Mannau Sanctcidd Meba Pharmaceuticals Natural England Parc Geneteg Cymru Polar Poets Prifysgol Abertawe Prifysgol Caer Prifysgol Caerhirfryn Prifysgol Efrog Prifysgol Glyndŵr Prifysgol Manceinion Prifysgol Morgannwg Prifysgol Rhydychen Prifysgol Salford Show Me Learning Techniquest Glyndŵr The Colour Group (GB) The Deer Initiative The Missing Inc UWE Wolfpack Management Ysbyty Orthopedig RJ&AH

ymwadiad
Roedd pob digwyddiad yn gywir wrth fynd i brint ond fe allai’r rhaglen newid, ble bo hynny’n angenrheidiol. Bydd addasiadau, newidiadau a diweddariadau rheolaidd i’r rhaglen yn cael eu gwneud ar-lein yn www.wrexhamsf.com

24