You are on page 1of 19

ARITMA ÇAMURLARININ GENEL ÖZELLİKLERİ, İŞLEME VE BERTARAF YÖNTEMLERİ

Prof.Dr. Ayşe FİLİBELİ Dokuz Eylül Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Çevre Mühendisliği Bölümü Tınaztepe Yerleşkesi, 35160 Buca-İZMİR E-mail : ayse.filibeli@deu.edu.tr

I. ARITMA ÇAMURLARININ GENEL ÖZELLİKLERİ
1. GİRİŞ Arıtma çamurları su ve atıksu arıtma tesislerinin işletilmesi sırasında veya sonrasında oluşan bir yan ürün olarak ortaya çıkmaktadır. Çamur bertaraf etme işlemleri arıtma tesisinin toplam yatırım masrafının %20-30’unu, işletim masrafının ise %40-60’ını oluşturmaktadır (http://www.bhrgroup.co.uk). Arıtılan atıksuyun niteliğine ve uygulanan arıtma işlemlerine bağlı olarak arıtma çamurlarının özellikleri değişmektedir. Genel olarak arıtma çamurları, sıvı yada yarı katı halde, kokulu, %0.25 ile %12 arasında katı madde içeren atıklardır. Atıksu arıtma tesislerinde oluşan çamur, stabilizasyon işlemlerinden önce %50-70 C, % 6.5-7.3 H, %21-24 O, %15-18 N, %1-1.5 P ve %0-2.4 S içermektedir (www.lenntech.com). Arıtma çamurlarının önemli bir kısmının su olması nedeniyle kapladıkları hacim oldukça fazladır. Özellikle biyolojik arıtma işleminden oluşan arıtma çamurlarının organik madde içeriği çok yüksek olduğu için bu tip çamurlar bozunma ve kokuşma eğilimindedir. Bu özelliklerinden dolayı arıtma çamurlarının işlenmesi ve bertaraf edilmesi konusu mühendisler için oldukça problemli bir konudur. Çamurlar fiziksel yapılarına göre, mikrobiyolojik karakteri, besin maddesi (nutrient), su verme özelliği ve metal içeriğine göre değerlendirilmelidir. Evsel nitelikli atıksuların arıtıldığı arıtma tesislerinde oluşan arıtma çamurların özellikleri birbirine benzemekle beraber, endüstriyel kaynaklı arıtma çamurlarının özellikleri endüstriyel sektör ve alt sektörler bazında büyük farklılıklar göstermektedir. Her endüstri için oluşacak çamurun özellikleri ayrı ayrı belirlenmelidir. 2. ÇAMUR KAYNAKLARI Arıtılacak suyun özelliklerine bağlı olarak arıtma tesislerinde çeşitli arıtma kademelerinde (fiziksel arıtma, kimyasal arıtma, biyolojik arıtma, ileri arıtma, vb.) oluşan çamurun özelliği birbirinden farklıdır. Atıksu arıtma tesislerinde farklı arıtma kademelerine örnekler ve çamur kaynakları Şekil 1’de verilmektedir.
1

ATIKSU ARITMA SİSTEMLERİ ATIKSU FİZİKSEL ARITMA İŞLEMLERİ Izgara Kum Tutucu Yağ Tutucu Ön Çökeltim BİYOLOJİK ARITMA Klasik Aktif Çamur Uzun Havalandırmalı Aktif Çamur Oksidasyon Stabilizasyon ÇAMUR İŞLEME VE BERTARAF YÖNTEMLERİ Yoğunlaştırma Susuzlaştırma Stabilizasyon Nihai Bertaraf KİMYASAL ARITMA Koagülasyon Flokülasyon Kimyasal Çökeltim Flotasyon Nötralizasyon İLERİ ARITMA Dezenfeksiyon Aktif Karbon Membran Filtreler İleri Oksidasyon İyon Değiştiriciler Adsorpsiyon Şekil 1. Klasik bir aktif çamur havuzunun yer aldığı evsel atıksu arıtma tesisinin akım şeması ve çamur kaynakları ise Şekil 3’de verilmektedir. 2 . Ortalama olarak % 1-2 katı madde içeren oldukça sulu ve kokulu çamurlardır. Biyolojik arıtma çamurlarının özellikleri kullanılan biyolojik arıtma işlemine göre değişiklik göstermektedir. Aktif çamur sistemi esas olarak havalandırma havuzu ve çökeltim havuzundan oluşmaktadır (Şekil 2). kendiliğinden çökebilecek katı maddeleri içermektedir. Çözünebilir nitelikteki organik maddelerin oksidasyonu amacıyla en yaygın kullanılan biyolojik arıtma işlemi aktif çamur havuzudur. Atıksu Arıtma Tesislerinde Kullanılan İşlemlere Genel Bakış Ön çökeltim havuzunda çökelen çamur.

a. Şekil 4’de aktif çamur içinde bulunan bazı bakteri türlerine örnekler görülmektedir. 3 . Protozoalar tek hücreli canlılardır ve bakterileri yiyerek yaşamaktadırlar. Bakteri haricinde protozoa da aktif çamur içinde yer almaktadır. Bir Havalandırma Havuzundan Görünüm b. En çok bulunan mikroorganizmalar bakterilerdir.com) Ham Su Kum Tutucu Ön Çökeltim Havalandırma Havuzu Geri Devir Son Çökeltim Deşarj Çamur Çamur Şekil 3. Aktif çamurda ayrıca nematot ve rotifer gibi çok hücreli canlılar da bulunmaktadır (Şekil 5). Bir Çökeltim Havuzundan Görünüm (http://www.lenntech. Klasik Aktif çamur Havuzunun Yer Aldığı Arıtma Tesisi Akım Şeması ve Çamur Kaynakları Aktif çamurun içinde pek çok mikroorganizma yer almaktadır.a b Şekil 2.

Aktif Çamur İçinde Bulunan Bazı Mikroorganizma Türleri Kimyasal arıtma işlemi genel olarak koagülasyon. çökelebilme özelliği. taşıdıkları elektriksel yükten dolayı oluşmuş. metal tuzlarının kimyasal çökelmesi sonucu oluşan çamurlar. Kimyasal arıtma işlemleri sonucunda oluşan arıtma çamurlarının özellikleri atıksuyun özelliğine ve kullanılan kimyasal maddelere bağlı olarak değişmektedir. hatta çok fazla miktarda demir içeriyorsa yüzeyi kırmızımtıraktır. Örneğin. Özgül Ağırlık 4 . 1997). ÇAMUR KARAKTERİZASYONUNDA ÖNEMLİ PARAMETRELER Çamur parametreleri çamur işleme ve bertaraf etme ünitelerinin tasarımı ve denetimi için kullanılmaktadır. 3. Aşağıda çamur karakterizasyonunda kullanılan ana parametreler kısaca özetlenmektedir. Aktif Çamur İçinde Bulunan Bazı Bakteri Türleri Paramecium Ciliate Rotifer Nematode Şekil 5.italocorotondo. askıda halde bulunan ve yerçekimi ile çökmeyen parçacıklar olan kolloid parçacıkların.it). genellikle koyu renklidir. Özellikle. 1996). durağan hallerinin çeşitli yollarla bozularak birbirleriyle temas etmeleri sonucu. Koagülasyon (pıhtılaştırma)-flokülasyon (yumaklaştırma). flokülasyon ve kimyasal çökeltim havuzundan oluşmaktadır. daha kolay çökebilen büyük kümeler (yumaklar) haline getirilmeleri olayıdır (Duran ve Demirer. a. su ortamındaki çok küçük. Kimyasal çamurların kokusu olmakla birlikte ön çökeltim çamurları kadar kötü kokulu değildir (Filibeli. Bu parametreler. Kireç çamurları gri-kahve rengidir.Spirillum Beggiatoa Zoogloea Şekil 4. ağır metal ve biyolojik olarak parçalanamayan toksik organik maddeleri içeren endüstriyel atıksuları arıtmak amacıyla kullanılan kimyasal arıtma ünitelerinden kaynaklanan arıtma çamurları tehlikeli atık olarak işlem görmelidir (http://www. çevre mühendislerine çamurun organik madde içeriği. su verme özelliği ve ısıl değeri hakkında bilgi vermektedir.

1991). graviteli yoğunlaştırıcı çıkışı yoğun çamur % 5 – 10 katı madde içermektedir. Başka bir ifadeyle çamurun ağırlığı hemen hemen suyunkine yakındır. Katı madde ve su muhtevası arasındaki ilişki aşağıdaki gibidir: %Katı Madde = 100 .8 – 2.0 0. Standart Metotlarda verilen prosedüre göre belirlenir ve belli hacimdeki numunenin 103 °C’de etüvde buharlaştırılması neticesinde meydana gelen ağırlık kaybına göre hesaplanır (APHA. birçok çamur numunesi için yaklaşık olarak 1. Çamur Katı Madde İçeriği Çamurun katı madde içeriği “mg/L” veya “%Katı Madde (%KM)” olarak ifade edilmektedir. Aradaki fark giderilen nem miktarıdır ve katı madde %KM olarak hesaplanır.0 0. WEF. 1 L çamur 1010 gram geliyorsa.0 5. Ağırlık/ağırlık olarak ifade edilir (Filibeli.3 1. 1996). Sç = 1010/1000=1. % KM Aralık Tipik 4. AWWA.%Su Muhtevası Çamurun katı madde içeriği oluştuğu arıtma kademesine göre değişim göstermektedir.8 8.0 Yoğunlaştırma ve su verme işlemleri uygulandıktan sonra çamur katı madde içeriği uygulanan metotlara bağlı olarak %50’ye kadar çıkabilmektedir.5 5.0 – 10.10.0’dir.5 – 1. Çeşitli susuzlaştırma kademelerinden geçmiş arıtma çamurlarına ait görüntüler Şekil 6’da verilmektedir. yaş çamurla birlikte kabı tartılır ve etüvde buharlaştıktan sonra tekrar tartım yapılır. Konsantre atıklar için mg/L olarak bulunan değer %KM’ye çevrilemez. özgül ağırlığı. 1996).0 – 3.5 1.01 olarak ifade edilir (Filibeli. Tablo 1’de çeşitli arıtma kademelerinde oluşan arıtma çamurlarının tipik katı madde konsantrasyonları verilmektedir (Metcalf&Eddy.5 – 2. 5 . Çeşitli Arıtma Kademelerinde Oluşan Arıtma Çamurlarının Tipik Katı Madde Konsantrasyonları Çamur Tipi Ön Çökeltim Çamuru Aktif Çamur Damlatmalı Filtre Humusu Ön Çökeltim Çamuru + Aktif Çamur Anaerobik Çürütülmüş Çamur Katı Madde Konsantrasyonu. b.0 . aktif çamur havuzunu takiben yer alan son çökeltim havuzunda oluşan çamur % 0. Çamurdaki toplam katı madde mg/L olarak. Bunun için darası alınmış buharlaştırma kapları içine belli miktarda numune alınır.0 1. ön çökeltim havuzunda oluşan çamur genellikle % 3 – 5. Örneğin. 1992).Birim hacimdeki çamur ağırlığının aynı hacimdeki suyun ağırlığına oranı şeklinde tanımlanan özgül ağırlık.5 0. Tablo 1.

Uçucu askıda katı madde değeri. askıda katı madde deneyinde numunenin filtrelenmesi sonucu filtrenin altına geçen kısımda katı madde analizi yapılması suretiyle hesaplanır. numunenin filtrelenmesi ve üzerinde askıda katı maddelerin kaldığı filtre kağıdının 103 °C’de etüvde kurutulması esasına bağlı olarak bulunur. çamurun çökelebilme özelliğinin belirlenmesinde kullanılan ve belirlenmesi basit bir parametredir. sadece su buharlaşır. d.Şekil 6. 6 . a. Vakum kurutma sonrası görünüm c. bir gram katı maddenin 30 dakika çökelme sonucunda işgal ettiği hacimdir ve ml/g olarak ifade edilmektedir. Kurutma yatağında çamur suyu süzüldükten sonra görünüm b. Çamur Hacim İndeksi Çamur hacim indeksi (SVI). askıda katı madde deneyi yapıldıktan sonra etüvden çıkıp tartılan filtre kağıdının daha sonra 600 °C’de fırına konması ve yakılması esasına göre belirlenir. Çözünmüş katı madde ise. Toplam Askıda Katı Madde Çamurdaki toplam katı maddeler askıda ve çözünmüş katı maddelerin toplamına eşittir. Çamur keki c. SVI. Deney sırasında düşük sıcaklık uygulandığı için yanma reaksiyonu gerçekleşmez. SVI 100’den büyük ise çökelmesi zor olan bir çamur olarak değerlendirilmektedir. Fırın sonrası ağırlıkla etüv sonrası ağırlık arası fark uçucu askıda katı madde değerini vermektedir. Uçucu Askıda Katı Madde Uçucu askıda katı madde (VSS). SVI parametresini belirlemek amacıyla Şekil 7’de verilen Imhoff Konisi düzeneği kullanılmaktadır. Askıda katı madde (TSS). e. suyun ve çamurun içerdiği katı maddenin organik kısmını ifade ettiği için önemli bir parametredir.

Çamurdaki suyu dört grup halinde incelemek mümkündür (Filibeli. akışkanın kayma gerilmesine karşı gösterdiği dirençtir. Şekil 8’de bu tip bir cihaza örnek görülmektedir. Bu amaçla geliştirilmiş çeşitli cihazlar mevcuttur. deponilerde depolanması veya tarımsal amaçlı kullanımında hem tasarım hem de kontrol parametreleri olarak yaygın olarak kullanılabilir. yumakla birlikte hareket eder. kayma hızı artar. Viskozite. • Kimyasal Bağlı Su: Partiküller içinde kimyasal olarak bağlanmış sudur. Arıtma çamurlarının depolanması. Akışkanlık özelliğinin belirlenmesinde en yaygın parametre viskozitedir. Ancak arıtma çamurlarının çoğu bu özelliği sağlamamakta ve genellikle “Pseudoplastik” olarak davranış göstermektedir. Bu tip akışkanlarda kayma gerilmesi sürdükçe çamurun viskozitesinin azalmasıdır (Filibeli. Özellikle inorganik katı madde içeren çamurlar thixotropic özellik gösterirler. Çamurun Akışkanlık Özelliği Çamurların akışkanlık özelliği “reoloji bilimi” ile tanımlanmaktadır. Gerilme kalktığında. katı madde konsantrasyonu. Imhoff Konisi Düzeneği f. • Flok Suyu: Çamur flokları içinde hapsedilmiş su olup. 1996). Reoloji. kayma hızı ve kayma gerilmeleri arasındaki ilişkileri incelemektedir. g. Eğer bir akışkanın kayma hızı ile kayma gerilmesi arasında doğru orantı varsa bu akışkan “Newtonian” akışkan olarak adlandırılır. diğer bir ifadeyle. katı madde partikül boyutu dağılımı ve sıvı yoğunluğu gibi pek çok faktöre bağlı olarak belirlenmektedir. çamur iletim hatları ve pompaj sistemlerinde. Mekanik su alma işlemleri ile giderilebilir. Katı madde içeriği çok düşük. fazla su muhtevasına sahip arıtma çamurları. taşınması ve bertaraf edilmesi için viskozite. • Kapiler Su: Partiküllerin üzerinde bağlı halde bulunur ve bu partiküllerin sıkıştırılarak deformasyonları sonucu uzaklaştırılabilir. Bir akışkanın reolojisi. Böylece çamurun sıvı-plastik ve katı-plastik davranışı hakkında fikir edinilir. pasta ve katı formdaki materyallerin elastik ve viskoz özelliklerini ortaya koyan. 7 . Arıtma çamurlarının reolojik özellikleri. plastisite gibi mekanik özelliklerin kontrolü gerekmektedir. akışkanın viskoz karakteristikleri olarak bilinir ve viskozite. sıvı. Newtonian akışkan gibi davranır. gerilmelerin etkisi altındaki bir kütlenin deformasyonunu tanımlamaktadır. materyal akışkanlığını ve deformasyonunu inceleyen bir bilimdir. Çamurların akışkanlık özelliği “Thixotropic” akışkan olarak da tanımlanabilir. çamura uygulanan tüm çamur işleme süreçlerinin tasarımı. Çamurun reolojik özellikleri. uygun ünite seçimi ve işletilmesi. çamurun yoğunlaştırılması. Çamurdaki Suyun Dağılımı Çamurdaki suyun hangi formda olduğuna bağlı olarak su verme işlemlerinden hangisinin daha etkili olacağı değişmektedir. taşınması. Genel olarak. aerobik ve anaerobik olarak çürütülmesi. Pseudoplastik akışkanlarda kayma gerilmesi uygulanır uygulanmaz.Şekil 7. flok yapı yeniden oluşur ve viskozite artar. 1996): • Serbest Su: Çamur partiküllerine bağlı olmayan ve graviteli çökelme ile kolaylıkla ayrılabilen sudur. Ancak çamurun mekanik özelliklerinin belirlenmesi oldukça güçtür ve şu anda bir standardizasyon mevcut değildir. şartlandırılması. Bu tip akışkanların viskozitesi yaklaşık olarak sabit kalmaktadır. akışkanda incelme meydana gelir ve viskozitesinde azalma gözlenir. Bunun nedeni flok yapısının bozulmasıdır.

çökelme vd. Şekil 9’ da partikül boyut dağılımı analizinde kullanılan Malvern Mastersizer2000 partikül boyut dağılım analizörünün resmi verilmektedir.Şekil 8. Çamur Partikül Boyut Dağılımı Çamurların şartlandırılması ve su verme özelliklerinin belirlenmesinden çamurların işlendiği pek çok proseste (filtrasyon.) önemli olan çamurdaki partikül boyut dağılımının belirlenmesi çeşitli analiz yöntemleriyle yapılabilir. 8 . Çamurun Akışkanlık Özelliklerinin Belirlenmesinde Kullanılan Cihazlara Bir Örnek – Brookfield RV DV III h.

Çamur su verme işlemleri öncesi kullanılan ve çamurun su verme özelliklerinin geliştirilmesi amacıyla kullanılan şartlandırma işleminde uygun şartlandırıcı dozunun belirlenmesinde elektriksel yük yardımcı bir parametre olarak kullanılmaktadır. Kentsel arıtma çamurlarının zeta potansiyeli -10 ila 20 mV arasında değişmektedir. 1996). Şekil 11’de elektrik yükü olan ve elektrik yükü olmayan partiküllerin davranışı görülmektedir (http://www. 9 . Zeta potansiyeli kolloidal halde bulunan katı maddelerin tanımlanması ve kontrolü amacıyla kullanılan bir elektrokinetik parametredir ve mV olarak ölçülmektedir. Çamur Partiküllerinin Elektriksel Yükleri Partiküller üzerindeki elektriksel yük “zeta potansiyeli” ile ölçülür. Malvern Mastersizer2000 partikül boyut dağılımı analiz cihazı ı.zeta-meter. Partikül üzerindeki yük büyükse bu durum flokülasyonu engeller ve bu tip çamurlar suyunu zor verir.com).Şekil 9. Endüstriyel çamurlar ise -80 mV’u aşan zeta potansiyeline sahiptir (Filibeli. Zeta potansiyelini ölçmek için kullanılan cihazlara bir örnek Şekil 10’da verilmektedir.

Yüklü partiküller birbirini iter b. Zeta Potansiyelini Ölçen Cihazlara Bir Örnek a b Şekil 11. Yüksüz partiküller yumak yapı oluşturur 10 .Şekil 10. a.

P ve K içermektedir.va. Gübre Değeri 1940’lardan önce.us). bitki yaşamının devamı için olması gereken ana besin maddeleridir. P ve K miktarına bağlıdır. Ortalama olarak ham ön çökeltim çamurunun ısıl değeri 6100 cal/g. Arıtma Çamurlarının Gübre Olarak Kullanılması Halinde Oluşan Katı Madde Döngüsü 11 . Çamurun nihai bertaraf edilmesi için termal işlemler uygulanacaksa mümkün olduğunca çamurun suyu alınarak ısıl değeri arttırılmalıdır. Arıtılmamış ön çökeltim çamurunun ısıl değeri. çamurun tipine ve içeriğindeki uçucu katı madde muhtevasına bağlıdır.state. nasıl bir çevrimin oluşacağı görülmektedir (http://www. suda kolay çözünebilen mineral tuzları halinde N. Suni gübre ile beslenen bitkiler çok hızlı büyürler. Çürümüş çamur ham çamurdan daha düşük ısıl değere sahiptir. Genellikle arıtma çamurlarında kimyasal gübrelerde bulunan değerden daha az miktarda bu maddeler bulunmaktadır. 1996).biosolids. Çamurun ısıl değeri bazı düşük kaliteli kömürlerin ısıl değerine (7700 cal/g kuru madde) eşdeğerdir. özellikle önemli miktarda yağ ve gres içeriyorsa çok yüksektir. j. Bu tarihten sonra sentetik gübreler yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır. Çamurun gübre olarak kullanılması yeni bir kavram değildir.i. Bu maddeler. aktif çamurun 5000 cal/g ve anaerobik çürümüş çamurun 2750 cal/g kadardır (Filibeli. BİYOLOJİK KATI MADDE DÖNGÜSÜ Şekil 12. Bu doğal olmayan yetiştirilme şekli sulu hücrelere neden olmakta ve protein kalitesini (miktarını) düşürmektedir ve daha çok hastalık riski oluşmaktadır. Çoğu kimyasal gübre. hayvan gübresi ve insan atıkları ürün verimini arttırmak amacıyla yaygın olarak kullanılmaktaydı. Çamurun gübre değeri içerdiği N. Şekil 12’de arıtma tesislerinde oluşan çamurların gübre olarak kullanılması halinde. Çamurun Isıl Değeri Çamurun ısıl değeri.

Bir ortamda bulunan organizmaların sınıflandırılması “taxonomy” olarak adlandırılmaktadır ve bunların tür ve miktarlarını tespit etmek oldukça zordur.000 tonu tarımda kullanılarak geri kazanılmıştır (Külling.000 ton çamur oluşmuş ve oluşan bu çamurun 84. Çamurun Ağır Metal İçeriği Kentsel atıksu arıtma tesislerinde ve bazı endüstriyel atıksu arıtma tesislerinde oluşan arıtma çamurları farklı konsantrasyonlarda ağır metal içermektedir. İsveç yönetmeliklerinde atıksu arıtma tesislerinde oluşan çamur gübre olarak adlandırılmaktadır.05.2005 tarih ve 25831 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Toprak Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği. Bunun için mutlaka stabilizasyon işlemleri uygulanarak organik madde ve patojen giderimi yapılmalıdır. Taze çamurlar çürük çamurlara göre hijyenik açıdan daha sakıncalı olup. Toprakta Kullanılabilecek Arıtma Çamurunda Müsaade Edilecek Maksimum 12 . çamurun kompozisyonuna. arpa gibi ürünlerde çarpıcı verim artışları gözlenmiştir. Aktif çamurda İkinci Bölümde verildiği gibi pek çok organizma vardır. Çamurun Biyolojik Özellikleri Arıtma çamurları çok farklı kaynaklardan oluştuğu için her kaynakta değişik organizmaların büyümesi için farklı besin maddeleri vardır. 31. 1999 yılında 979 arıtma tesisinde 209. Arıtılan atıksuyun tipine bağlı olarak. Stadelmann & Herter. Özellikle arıtma çamurlarının tarımsal amaçlı kullanılması durumunda çamurun içerdiği patojen organizmalar ve organik madde içeriği çok önemlidir. özellikle.TKKY” Ek II’de toprakta kullanılabilecek arıtma çamurunda müsaade edilecek maksimum ağır metal muhtevaları verilmektedir (Tablo 2). toprağın cinsine. Özellikle arıtma çamurlarının araziye uygulanması ve tarımsal amaçlı kullanımında ağır metal içerikleri büyük önem taşımaktadır. bünyesindeki su azaltıldıktan ve aerobik veya anaerobik stabilizasyon işlemlerinden geçirildikten sonra tarımda kullanılabilir hale getirilebilir. ham ön çökeltim çamuru çok sayıda ve değişik türde organizma içermektedir. 2001). 1996). Tablo 2. Evsel arıtma çamurlarında her tür patojen mikroorganizma bulunabileceğinden bunların doğrudan araziye verilmesi sakıncalıdır. Akhisar Atıksu Arıtma tesisinde stabilize olmuş çamur sürekli olarak kurutma yataklarına pompalanmakta ve kurumuş çamur gübre olarak kullanılmak üzere tarım sektörüne verilmektedir. Bu nedenle arazide bertaraf işleminden önce arıtma çamurlarına bazı ön işlemler uygulanmalı ve yeraltısuyu kalite değişimi sürekli olarak izlenmelidir. Aynı zamanda içeriğindeki ağır metal konsantrasyonları tayin edilerek sınır değerleri aşıp aşmadığı sürekli izlenmelidir. çamur uygulama oranlarına ve kullanılan işletme tekniğine bağlıdır. Arıtma çamurlarının içindeki su. ticari gübrelerin maliyetinden fazla olmamalıdır. işlenmemiş haldeki arıtma çamurlarının sebze tarımında kullanılması istenmemektedir. k. çözünebilir azot bileşiklerinden dolayı yeraltısuyunun kirlenmesine yol açabilecek nitelikte olabilir. Verim artışı. yonca. iklime. Sabit besin maddesinin verilmesi durumunda dahi organizmaların sayısı ve çeşidi sürekli değişim göstermektedir. Çamuru gübre olarak kullanmak için uygulanan işlemlerin maliyeti. Çamurun gübre olarak kullanılması durumunda mısır. Ayrıca patojen mikroorganizma içeriği hayvanları tehdit eden bir unsur sayıldığından otlaklarda kullanılmamalıdır (Filibeli.Evsel nitelikli arıtma çamurları. Ayrıca arıtma çamurlarında hastalık yapıcı mikroorganizmaların (patojenlerin) üremesi de mümkündür. l.

çamurların deponilere kabul edilmesi için içinde bulunan su oranının % 65 olması gerekmektedir. Ek-11 A’ya göre tehlikeli atık sınıfına giren atıkların özellikleri Tablo 3’de verilmektedir.Ağır Metal Muhtevaları (TKKY. Genel olarak bu yöntemleri katı-sıvı ayırma (ekstraksiyon) işlemleri ve fiziksel ayırma işlemleri olarak ikiye ayırabiliriz. Bu tip çamurların monodeponilerde nihai bertaraf edilmesi daha uygundur. Bu tabloda yer alan parametreler. 14. çamurun su oranının daha fazla olması halinde. m. EDTA. Tablo 3.1991 tarih ve 20814 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği’nde Madde 28’de arıtma çamurunun depolanabilmesi için gerekli kriterler verilmektedir. ağır metallerin yoğun olarak bulunduğu katı kısım fiziksel işlemler kullanılarak ayrılır. Katı-sıvı ayırımı işlemleri. depo yeri işletmecileri.2005 tarih ve 25755 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği’nde “depolama işlemi sırasında alınan önlemlerin yeterli olduğu veya atığın özelliği sebebi ile depolama işleminde çevrenin olumsuz yönde etkilenmeyeceğinin ispat edilmesi hallerinde. organik asitler.03. atıklar depolanabilir veya bu amaçla depo tesisi kurulmasına izin verilebilir. Atıkların Düzenli Depo Tesislerine Depolanabilme Kriterleri (TAKY. Bu amaçla kullanılacak ekstraksiyon maddeleri ya direk olarak ilave edilir (inorganik asitler. Çamurun Depolanabilirliği Arıtma çamurları susuzlaştırılıp stabil hale getirildikten sonra uygulanabilecek nihai bertaraf yöntemlerinden birisi çamurun depolanmasıdır. Ancak bu uygulamada yer altı ve yüzeysel suların kirlenmemesi için gerekli önlemlerin alınması gerekmektedir. tehlikeli ve zararlı atık sınıfına girmektedir. Çamurun çevreye zarar vermeyecek şekilde depolanması için düzenli depolama kullanılmalıdır. arıtma çamuru numunesine eluat testi uygulanarak suya geçen kısımda analiz edilmektedir. 14. koku problemi ortaya çıkarmayacağı kanaatine varırlarsa. Bazı endüstriyel atıksu arıtma tesislerinde oluşan arıtma çamurları. Fiziksel ayırma işlemlerinde ise. Düzenli depolara verilecek çamurun doğal veya mekanik yöntemler kullanılarak susuzlaştırılması gerekmektedir.2005) Ağır Metal Muhtevaları Kurşun Kadmiyum Krom Bakır Nikel Çinko Civa Sınır Değerler (mg/kg fırın kuru toprak) 1200 40 1200 1750 400 4000 25 Ağır metal içeriği Yönetmelikte belirtilen değerden fazla olan arıtma çamurlarından ağır metal giderimi için kullanılan çeşitli yöntemler vardır. Bu durumda da Ek-11 A'da belirtilen sınır değerler aşılamaz” hükmü yer almaktadır. Buna göre. deponun stabilitesini bozmayacağı.3. vb.) veya bazı biyolojik reaksiyonlar sonucu oluşturulur (bioleaching). ağır metallerin düşük pH koşullarında çözünür hale gelmesi ve çamurun katı fazından ayrılıp sıvı fazına geçmesi ve katı-sıvı ayırımı ile çamurdan ağır metallerin uzaklaştırılması esasına dayanır. Ancak. su oranı % 75'e kadar olan çamurları kabul edebilirler. EK-11 A) İnert Atık olarak muamele görecek Tehlikesiz Atık olarak Tehlikeli Atık olarak muamele 13 .

04 ≤ 0.05–0.2–2.006 -0.5 < 10–30 < 0.05 ≤ 0.2 BTEX(benzen.11 1.2 – 5 0.05 1. (2) Tehlikesiz jips bazlı atıkların evsel atık düzenli depolama sahalarında çözünebilen atıkların kabul edilmediği ayrı bir hücrede depolanması gerekir.001– 0.5 – 8.05 ≤ 0.05 – 0.15 1.10 1.16 1.3 PCBs 2.1 İnert Atık olarak muamele görecek atıklar (mg/lt) 0.05 – 1 0.0 değerinde test tekrarlanmalı ve limit değerin aşılmadığı tespit edilmelidir.01 1.2 <1–3 <1–4 <1–5 < 0.01 – 0.2 2–10 0.001 ≤ 0.1500 1 -15 100 – 2000 50-80 400-6000 Tehlikesiz Atık olarak muamele görecek atıklar (mg/lt) < 0.004 ≤ 0.1 0.12 1.4 ≤ 80 ≤1 ≤ 100 ≤ 50 ≤400 ≤ 0.5 <1–7 < 5 – 10 < 0.08 1.05 0.5 < 0.1 TOC(toplam organik karbon) 2.004 – 0.17 1.4 Mineral yağ 2.5000 <80-100 <6000-10000 Tehlikeli Atık olarak muamele görecek atıklar (mg/lt) 2 Orijinal atıkta bakılacak kriterler (mg/kg) ≤30000 (%3) 6 1 500 10000 (%10) (mg/kg) 50000 (% 5).1–0.02 1.03 1.7 < 5 -20 < 1500 – 2500 < 15 -50 < 2000.006 ≤ 0. n.01 ≤ 0.06 1.07 0. Jips bazlı atıklarla birlikte depolanacak atıkların bu limitleri sağlaması gerekir. Çamurun Pompalanabilirliği 14 .05 ≤ 2 ≤ 0.5 LOI ( Kızdırma Kaybı) (mg/kg) 60000 ( %6) (1) DOC limit değeri atığın kendi pH değerinde sağlanamıyorsa.07 -0.02 0.14 1.18 ≤ 0.4 -5 80 .pH ≥ 6 (2) 2.05 ≤ 0.2 ≤ 0.13 1. etilbenzen ve xylenes) 2.02– 0.05–1 0.09 1.atıklar (mg/lt) 1 Eluat Kriterleri L/S = 10 lt/kg As (Arsenik) Ba (Baryum) Cd (Kadmiyum) Cr toplam (Krom Toplam) Cu (Bakır) Hg (Civa) Mo (molibden) Ni (Nikel) Pb(Kurşun) Sb (Antimon) Se(Selenyum) Zn (Çinko) Klorür Florür Sülfat DOC (Çözünmüş Organik karbon)(1) TDS ( Toplam çözünen katı) Fenol İndeksi muamele görecek atıklar (mg/lt) görecek atıklar (mg/lt) 1.07 1.04 – 1 0. toluen.04 1.1 0. pH 7.05 .

15 . rotary. debi kontrolünün gerekli olduğu yerlerde yüksek viskoziteye sahip çamurların pompajı için tercih edilir. Zeta potansiyeli parametresi de en uygun şartlandırıcı dozu aralığının belirlenmesi amacıyla çamur şartlandırma uygulamalarında kullanılmaya başlanmıştır. Buchner Hunisi Test aparatı Şekil 13’de görüldüğü gibi dereceli silindir. Buchner Hunisi Testi Şartlandırılmış çamur örneklerinin su verme özelliklerinin değerlendirilmesi amacıyla kullanılan özgül filtre direnci değerinin belirlenmesine yönelik olarak Jar testi metoduyla şartlandırılmış olan çamur örneklerine Buchner Hunisi Testi uygulanmaktadır. o. diyafram ve emme-basma pompalarıdır (http://web. nihai bertaraf öncesinde çamur hacmini azaltmak ve çamurda yüksek katı madde içeriğine ulaşmak amacıyla kullanılmaktadır. helezonik. Buchner Hunisi ve vakum pompadan oluşmaktadır. Çamur şartlandırma işlemi ise çamurun su verme özelliğini geliştirmek ve mekanik su alma işleminin verimini arttırmak amacıyla yaygın olarak kullanılmaktadır. En yaygın tipleri. partikül boyutu ve organik madde içeriği tarafından etkilenen viskoziteden kaynaklanır.edu.Evsel atıksu arıtma çamurlarının pompajı ile ilgili zorlukların büyük bir kısmı. katı konsantrasyonu. Kapiler Emme Süresi ve Santrifüjlenebilir Çökebilirlik İndeksi Testleri bu amaçlarla en yaygın olarak kullanılan testlerdir. hassas debi kontrolünün gerekli olmadığı yerlerde düşük katı madde içeren yüksek çamur debileri için uygundur.tr/atiksu). Çamur Su Verme Özellikleri Doğal ve mekanik su alma işlemleri. Çamurlara uygulanacak işlemlerin özelliklerine bağlı olarak çok değişik pompa tipi (santrifüj. termal şartlandırma. dondurma-çözme gibi pek çok şartlandırma yöntemi olmakla birlikte kimyasal şartlandırma bu yöntemler arasında en yaygın kullanılan yöntemdir.deu. elutrasyon. Arıtma çamurların su verme özelliklerinin belirlenmesi ve uygulanacak olan şartlandırma işleminin etkisinin belirlenmesi amacıyla kullanılan pek çok laboratuvar testi mevcuttur. Özgül Filtre Direnci. Pompanın yanlış uygulanması ile yetersiz yük ve kapasite yaratılırken arıtma işleminin verimi de olumsuz yönde etkilenir. Kimyasal şartlandırma. Santrifüj ve helezonik pompalar genelde. Pozitif yer değiştirmeli pompalar. öğütücülü ve pozitif yer değiştirmeli) vardır. hava yükseltmeli.

N (s)/m2 w = kuru madde ağırlığı/ filtrat hacmi. s/m2 μ = filtrat viskozitesi. 2 dakika sonunda 2 bar vakum sağlayan pompa çalıştırılır ve 10 saniye aralıklarla filtrat hacmi çamur tüm suyunu verinceye kadar ölçülür. kg/m3 Şekil 14. r = özgül filtre direnci. r = (2PA2b) / μw Burada. 1987) Test sürecinde.Şekil 13. m2 b = zaman/hacim – hacim eğrisinin eğimi. Buchner Hunisi Testi Deney Düzeneği (EPA. Zaman/Filtrat Hacmi ile Filtrat Hacmi Arasındaki İlişki Kapiler Emme Süresi Testi 16 . m/kg P = filtrasyon basıncı. Whatman # 2 filtre kağıdıyla kaplanan huni dereceli silindirin üzerine yerleştirilir. N/m2 A = filtre alanı. Zaman/filtrat hacmi oranına karşı filtrat hacmi değerleri Şekil 14’de görüldüğü gibi grafiğe geçirilir ve grafiğin eğimi ‘b’ aşağıdaki formülasyonda yerine konularak özgül filtre direnci değeri hesaplanır. Daha sonra 100 mL şartlandırılmış çamur örneği huniye boşaltılır ve 2 dakika süreyle graviteli drenaja bırakılır.

basit ve çabuk sonuç veren bir test olmasıdır.2 Belirli bir çamurun su verme özelliklerinin belirlenmesi amacıyla kullanılan Kapiler Emme Süresi (KES) testinin en önemli avantajları. 1987) Şekil 16. KES değeri ne kadar küçükse çamur o kadar kolay suyunu verebiliyor demektir. 3 Şekil 15. Kapiler Emme Süresi Testi Cihazı 17 . Bu parametreyi belirlemek amacıyla kullanılan deney düzeneği Şekil 15 ve 16’da görülmektedir. Kapiler Emme Süresi Testi Deney Düzeneği (EPA.

Su verme özellikleri-Lab ölçekli simulasyonlar Laboratuvar ölçeğinde çamurların su verme özelliklerinin incelenmesinin yanı sıra gerçek ölçekli susuzlaştırma ünitelerini simule eden cihazların kullanılarak. uygun ekipman seçimi çok önemli bir aşamadır. Santrifüj çökebilirlik indeksi ölçümünde belli hacimdeki çamur örneği 3500 devir/dakika hızla 15 dakika süreyle santrifüjlenir. Çamurda ve santrifüjleme ile elde edilen sentratta askıda katı madde (AKM) analizi Standart Metotlarda verilen prosedüre uygun olarak analizlenir (APHA.Santrifüjlenebilir Çökebilirlik İndeksi Santrifüjlenebilir çökebilirlik indeksi (SÇİ) çamurun santrifüjleme ile su verme işlemlerindeki performansının bir göstergesi olarak tanımlanabilir. Co: şartlandırma sonrası çamur üst suyu AKM konsantrasyonu (mg/L) Cc: Sentrat AKM konsantrasyonu (mg/L). 1998) Düşük SÇİ değerleri santrifüjleme ile çamurun suyunu kolay verdiğinin bir göstergesidir. CSI (%) = (Co-Cc/Co) x 100% Burada. 1992). (Chu vd.. Çamur örneklerinin SÇİ değerleri aşağıda verilen formülasyon kullanılarak hesaplanır. Şekil 17’ de gerçek ölçekli belt filtre presi simule eden Crown pres ünitesinin resmi verilmektedir. AWWA. Crown pres cihazı-Belt filtre simulasyonu KAYNAKLAR 18 . Şekil 17. Bu tür cihazlar kullanılarak tesis işletimi için uygun ekipmana karar verilebilir..

30-31..org.deu. Sayı: 20814. TMMOB Çevre Mühendisleri Odası.biosolids.us http://www. http://web.01 Metcalf & Eddy. Cheung.10. 1997. Tarih: 14. “Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği” Resmi Gazete.nl http://www.mmo.co.uk http://www.atolab. (1998). Y. Filibeli. W. Poon. (EPA/625/1-87/014).fertilizer or waste? UKWIR conference Brussels. “Toprak Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği” Resmi Gazete. Design Manual: Dewatering Municipal Wastewater Sludges. 1992. R. 18. AWWA.va. Wastewater Engineering. Sayı: 22387. Standard Methods for the Examination of Water and Wastewater. 1996. Stadelmann & Herter. Reuse.3. Baskı. Tarih: 10. Tarih: 27 Ağustos 1995. chemically modified sludge and anaerobically digested sludge in Hong Kong. 1992. Cincinnati. Characterization of raw sludge. Water Science&Technology 38.it http://www. “Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği” www.state. Sayı: 24609. Dokuz Eylül Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Yayınları No: 255. Arıtma Çamurlarının İşlenmesi.tr/atiksu http://www.• • • • • • • • • • • • • • • • • • APHA.italocorotondo. EPA (1987).com http://www. H. Ohio 45268.. Treatment.edu. Chu. Duran ve Demirer. S.elscolab.1991.com 19 . C. 2. C. 2001: Sewage sludge .12.2001.lenntech.tr Külling.bhrgroup. Su Arıtımında Temel İşlemler. Resmi Gazete. 25-32. Disposal. WEF.