You are on page 1of 9

Metodyka szacowania niepewno ci rozszerzonej

Opracował: mgr Mikołaj Kirpluk


Jest to szacowanie niepewno ci o asymetrycznych granicach przedziału ufno ci wzgl dem
warto ci redniej, co wynika z faktu okre lania warto ci redniej jako redniej energetycznej.

1. redni poziom d wi ku
redni poziom d wi ku (dla jednakowo prawdopodobnych zdarze / pomiarów) obliczamy jako
tzw. „ redni logarytmiczn ” okre lon wzorem:

n Li
1
L r . = 10 ⋅ lg 10 10
[A]
n i =1

2. Definicja poziomu d wi ku
Poziom d wi ku wyra ony w decybelach to 10 logarytmów dziesi tnych ze stosunku kwadratu
ci nienia akustycznego do kwadratu ci nienia odniesienia równego 2*10-5 Pa:

p2
L p = 10 ⋅ lg 2 , dB
p0 [B]

-5
gdzie: p0 - ci nienie odniesienia 2*10 Pa (próg słyszenia dla 1000 Hz)

3. rednia ekspozycja wzgl dna


Przekształcaj c wzory [A] i [B] otrzymujemy:

p 2r . 1 n
pi2
=
p02 n i =1 p02 [C]

czyli warto oczekiwan dla wielko ci p2/p02 - ekspozycji wzgl dnej (dla danego czasu pomiaru)
- okre lon wzorem na „ redni arytmetyczn ”, dla której s okre lone matematyczne wzory
statystyczne. Oznaczaj c wielko p2/p02 jako E otrzymujemy:
n
1
E r. = Ei
n i =1
[D]
Metodyka szacowania niepewno ci rozrzerzonej - M.Kirpluk (wrzesie 2006) 2

4. Niepewno typu A
Niepewno typu A (oznaczana jako UA) dotyczy rozrzutu statystycznego wyników pomiaru
traktowanych jako zmienne losowe o nast puj cych cechach:
• identyczne prawdopodobie stwo zdarzenia - dla warto ci oczekiwanej okre lonej jako rednia
arytmetyczna,
• niezale ne,
• powtarzalne,
• pomiar nie wpływa na wynik.

4.1. Niepewno wyniku redniej z serii pomiarowej

Niepewno typu A okre lenia poziomu imisji lub tła akustycznego na podstawie n wykonanych
pomiarów elementarnych oblicza si według nast puj cych zasad:
• wyniki pomiarów elementarnych poziomu d wi ku wyra one w „dB” przekształcamy do postaci
ekspozycji wzgl dnej (ze wzoru [B]):
L
pi2 i

Ei = 2 = 10 10
[E]
p0
• obliczamy warto redni (warto oczekiwan ) - według wzoru [D]:
n
1
E r. = Ei
n i =1

• obliczamy estymat redniego odchylenie standardowego s warto ci redniej zgodnie


ze wzorem:

n
1
s= (E r . − Ei )2
n ⋅ (n − 1)
[F]
i =1

• szacujemy niepewno na poziomie ufno ci 95%, uzwgl dniaj c rozkład t-Studenta,


(współczynnik τ(n) dla przedziału dwustronnego, tj. t0,975 dla n-1 stopni swobody) korzystaj c
ze wzoru:

U A,95 ( E r . ) = τ (n ) ⋅ s [G]

• okre lamy przedziałufno ci na poziomie 95% dla ekspozycji wzgl dnej jako:

[E r. ] [
− U A, 95 ( E r . ) ↔ E r . + U A,95 ( E r . ) ] [H]
Metodyka szacowania niepewno ci rozrzerzonej - M.Kirpluk (wrzesie 2006) 3

• obliczamy granice przedziału ufno ci, okre lonego j.w., wyra aj c je w warto ciach poziomu
d wi ku A (na podstawie wzoru [B]):

[ ] [
10 ⋅ lg E r . − U A,95 ( E r . ) ↔ 10 ⋅ lg E r . + U A,95 ( E r . ) ] [I]

czyli:

Ldo ln a _ granica ↔ Lgórna _ granica [J]

• obliczamy warto ci niepewno ci warto ci redniej dla poziomu d wi ku:


-
warto górna +U+A,95 (niepewno dla warto ci wi kszych od redniej) i warto dolna -U A,95
(niepewno dla warto ci mniejszych od redniej) okre lone wzgl dem warto ci redniej
dla poziomu d wi ku dla wy ej obliczonego przedziału ufno ci jako:

[L r. ] [
− U A−,95 ( L r . ) ↔ L r . + U A+, 95 ( L r . ) ] [K]

i wynik wyra amy jako:


-
L r. (+U+A,95, -U A,95) [L]

Niepewno typu A okre lenia poziomu imisji lub tła akustycznego - szacowanie „in situ” na podstawie
wykonanych pomiarów elementarnych (metoda in ynierska na podst.[2] - wygodna do okre lania
niezb dnej liczby pomiarów elementarnych):

U A, 95 (Lim / tlo ) = q95 ⋅ R


gdzie:
R - rozst p pomi dzy najwy szym a najni szym wynikiem pomiarów elementarnych Li:
R = max (Li) - min (Li)

q95 - współczynnik rozkładu Lord’a dla poziomu ufno ci 95% zale ny od liczby n wykonanych pomiarów
elementarnych:
n 3 4 5 6 7 8 9 12
q95 1,3 0,7 0,5 0,4 1/3 0,3 1/4 0,2

Uwaga: tak okre lona niepewno dla rozst pu 1 dB i liczby n do 7 szacuje warto ci:
+
• U A,95 z nadmiarem do 8%
-
• U A,95 z niedomiarem do 40%
Dla wi kszych rozst pów niedokładno ci si powi kszaj .
Metodyka szacowania niepewno ci rozrzerzonej - M.Kirpluk (wrzesie 2006) 4

4.2. Niepewno wyniku obliczenia emisji


Niepewno typu A okre lenia poziomu emisji na podstawie obliczonych warto ci rednich
poziomu imisji oraz tła akustycznego oblicza si według nast puj cych zasad:
• obliczamy warto emisji wyra onej jako ekspozycja wzgl dna:

Eem = Eim − Etlo _ akustyczne [M]

UWAGA: wyra aj c to samo jako poziom d wi ku, otrzymujemy znany wzór:


0 ,1⋅Ltlo _ akustyczne
Lem = 10 ⋅ lg( Eem ) = 10 ⋅ lg( Eim − Etlo _ akustyczne ) = 10 ⋅ lg(10 0,1⋅Lim − 10 )

• okre lamy bł d wyniku emisji dla ekspozycji wzgl dnej:

U A, 95 ( Eem ) = [U A , 95 ] [
2
( Eim. ) + U A,95 ( Etlo _ akustyczne. ) ]2
[N]

• nast pnie powtarzamy procedur według wzorów od [H] do [L].

UWAGA:
W przypadku ró nicy pomi dzy poziomem imisji a poziomem tła akustycznego powy ej 10 dB zgodnie
z metodyka pomiarow [8] mo na pomin wpływ tła akustycznego.
Jednak wtedy nale y uwzgl dni bł d zwi zany z takim uproszczeniem (zawy enie wyniku emisji), który
wynosi 0,5 dB dla ww ró nicy 10 dB, a 0,1 dB dla ró nicy 15 dB.

4.3. Niepewno wyniku obliczenia poziomu równowa nego

4.3.1. Niepewno okre lenia czasu


Niepewno okre lenia czasu trwania sytuacji akustycznej dla której wykonano pomiary
elementarne, nale y okre la według nast puj cych zasad:
• zdarzenie trwaj ce przez cały normatywny czas obserwacji T - niepewno równa „0”,
• zdarzenia o ci le okre lonym czasie trwania w normatywnym czasie obserwacji -
niepewno równa „0”,
• zdarzenia o zmiennym czasie trwania w normatywnym czasie obserwacji - niepewno
okre lana zgodnie z wytycznymi zawartymi w [5] dla modelu „prostok ta”, gdzie doln i górn
granic przedziału zdarze stanowi odpowiednio minimalny i maksymalny czas trwania
sytuacji, a redni czas trwania jest przyjmowany jako rednia arytmetyczna z tych granic.
Niepewno na poziomie ufno ci 95% przyjmuje si jako 95% odchylenia maksymalnego
od warto ci redniej w ka d stron .
• w przypadku sytuacji akustycznych, których czasy trwania podlegaja innym rozkładom - nale y
zastosowa indywidualne podej cie.
Metodyka szacowania niepewno ci rozrzerzonej - M.Kirpluk (wrzesie 2006) 5

4.3.2. Niepewno okre lenia poziomu równowa nego


Niepewno typu A okre lenia poziomu równowa nego oblicza si na podstawie znanych udziałów
emisji Eem dla ka dej sytuacji akustycznej i czasów trwania tych sytuacji wraz z odpowiednimi
niepewno ciami UA,95(Eem).
• ekspozycj wzgl dn równowa n dla m sytuacji akustycznych w normatywnym czasie
obserwacji T okre la si według wzoru dla ekspozycji wzgl dnych:
m
tk
Eeq = ⋅ Ek [O]
k =1 T
UWAGA:
wyra aj c to samo jako poziomy d wi ku, otrzymujemy znany wzór na poziom równowa ny:
m m
tk tk
Leq = 10 ⋅ lg( Eeq ) = 10 ⋅ lg( ⋅ Ek ) = 10 ⋅ lg( ⋅ 10 0,1⋅Lk )
k =1 T k =1 T

• okre la si niepewno ekspozycji wzgl dnej równowa nej dla ka dej sytuacji akustycznej:

2 2
tk U A,95 (t k )
U A,95 ( Ek ) = U A,95 ( Eem ) + 10 0,1⋅L ⋅ [P]
T T
• okre la si niepewno wynikowej ekspozycji wzgl dnej równowa nej dla sumy sytuacji
akustycznych:

[U ]
m
2
U A,95 ( Eeq ) = A, 95 ( E k ) [Q]
k =1

• nast pnie powtarzamy procedur według wzorów od [H] do [L].


Metodyka szacowania niepewno ci rozrzerzonej - M.Kirpluk (wrzesie 2006) 6

5. Niepewno typu B
Niepewno typu B (oznaczana jako UB) jest zwi zana z niedokładno ci przyrz dów
pomiarowych, procedur badawczych i przyjmowanych modeli zjawisk akustycznych.
Sposoby okre lania tej niepewno ci powoduj , e „szacowanie niepewno ci typu B to bardziej
sztuka do wiadczalna ni rzemiosło” [4] i okre lamy j metodami innymi ni statystyki
matematycznej - podstaw dla tych szacunków s :
- metryki, certyfikaty,
- dane literaturowe,
- wcze niej uzyskane dane pomiarowe,
- własne do wiadczenie i wiedza,
- szczegółowa znajomo badanych zjawisk.

Dla znanych niepewno ci dla poziomów d wi ku, ze wzoru [B] otrzymujemy wzory na niepewno ci
dla ekspozycji wzgl dnych (w przypadku ogólnym):
• warto górna niepewno ci dla ekspozycji wzgl dnej:
L r . + ∆L+ L r. L r. ∆L+
∆E+ = 10 10
− 10 10
= 10 10
⋅ 10 10
−1 [R1]

• warto dolna niepewno ci dla ekspozycji wzgl dnej:


L r. L r . − ∆L− L r. ∆L−
∆E− = 10 10
− 10 10
= 10 10
⋅ 1 − 10 10
[R2]

Poniewa wyst puje tu zale no od aktualnej warto ci poziomu d wi ku, to wygodniejsz forma
przedstawiania niepewno ci typu B b dzie niepewno wzgl dna (wzgl dem warto ci ekspozycji
wzgl dnej) dla ekspozycji wzgl dnej (wzgl dem kwadratu cisnienia odniesienia p0=2*10-5 Pa):

• warto górna niepewno ci wzgl dnej dla ekspozycji wzgl dnej:


∆L
∆E+ +

= 10 − 1
10
[S1]
E
• warto dolna niepewno ci wzgl dnej dla ekspozycji wzgl dnej:
∆L
∆E− −

= 1 − 10 10 [S2]
E
Metodyka szacowania niepewno ci rozrzerzonej - M.Kirpluk (wrzesie 2006) 7

Dla podanych / zało onych / oszacowanych niepewno ci typu B wyra onych jako odchylenia
poziomów d wi ku otrzymujemy nast puj ce niepewno ci wzgl dne typu B na poziomie ufno ci
95% dla ekspozycji wzgl dnych, przy zało eniu takich samych odchyle , górnego i dolnego,
dla poziomów d wi ku:

• dla zjawiska, dla którego rozkład g sto ci prawdopodobi stwa jest modelowany
„prostok tem”:

U B+,95 ( E ) ∆L
= 10 10
− 1 ⋅ 0,95
E
(∆L+ = ∆L− = ∆L ) [T]
U B−,95 ( E ) U B+,95 ( E ) − ∆L
= ⋅10 10
E E

• dla zjawiska, dla którego rozkład g sto ci prawdopodobi stwa jest modelowany
„trójk tem”:

U B+,95 ( E ) ∆L
5
= 10 10
−1 ⋅ 1 −
E 10
(∆L+ = ∆L− = ∆L ) ≈0 , 767
[U]
− + − ∆L
U B , 95 (E) U B , 95 (E)
= ⋅10 10
E E

• okre lenie niepewno ci wzgl dnej wynikowej typu B dla w uwzgl dnionych czynników wymaga
przeprowadzenia rachunków na ekspozycjach wzgl dnych osobno dla granicy górnej
i dla granicy dolnej:
2
U B+, 95 ( E ) w U B+,95 ( E j )
= [V1]
E j =1 E

2
U B−, 95 ( E ) w U B−,95 ( E j )
= [V2]
E j =1 E
Metodyka szacowania niepewno ci rozrzerzonej - M.Kirpluk (wrzesie 2006) 8

Maj c wynikowe niepewno ci wzgl dne dla ekspozycji wzgl dnych mo na te okre li warto ci
niepewno ci wynikowej (górna i doln ) dla poziomów d wi ku:

+ U B+,95 ( E )
U B , 95 ( L) = 10 ⋅ lg 1 + [W2]
E

− U B−,95 ( E )
U B , 95 ( L) = 10 ⋅ lg 1 − [W2]
E

6. Niepewno rozszerzona
Niepewno rozszerzona okre lona dla poziomu ufno ci 95% (UR,95) badania hałasu jest
skutkiem rozrzutu wyników pomiarów badanego hałasu wraz z tłem akustycznym (imisja)
i tła akustycznego oraz niedokładno ci zwi zanej z wykorzystanym sprz tem pomiarowym
i zastosowana procedur pomiarow :

U R ,95 = U A2 ,95 + U B2 ,95


gdzie:
UA,95 - niepewno typu A zwi zana z rozrzutem wyników pomiaru
UB,95 - niepewno typu B zwi zana ze sprz tem i procedur pomiarow

• okre lenie niepewno ci rozszerzonej wymaga przeprowadzenia rachunków na ekspozycjach


wzgl dnych osobno dla granicy górnej i dla granicy dolnej:

U R+,95 ( Eeq ) = [U +
A, 95 ] [
2
( Eeq ) + U B+,95 ( E ) ]2
[X1]

U R−,95 ( Eeq ) = [U −
A, 95 ] [
2
( Eeq ) + U B−,95 ( E ) ]2
[X2]

• nast pnie powtarzamy procedur według wzorów od [H] do [L] i otrzymujemy wynik
wyra ony jako:
-
Leq (+U+R,95, -U R,95)
Metodyka szacowania niepewno ci rozrzerzonej - M.Kirpluk (wrzesie 2006) 9

7. Literatura:

• [1] "Statystyka w pomiarach akustycznych - podstawy"


Mikołaj Kirpluk
- referat opublikowany w Materiałach XXXIV Zimowej Szkoły Zagro e Wibroakustycznych
(luty 2006)
• [2] „Szacowanie Niepewno ci Pomiarów Hałasu”- wersja poprawiona i uzupełniona,
in . Dariusz Fugiel (Tarnobrzeg, X 2002)
• [3] „Matematyka - Poradnik encyklopedyczny” - I.N.Bronsztejn, K.A.Siemiendiajew
(PWN, Warszawa 1976)
• [4] „Statystyka dla fizyków” - Roman Nowak
(Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002) ISBN 83-01-13702-9
• [5] „Wyra anie niepewno ci pomiaru. Przewodnik.”
(GUM, 1999) ISBN 83-906546-1-x
• [6] Tablice matematyczne - praca zbiorowa pod red. Witolda Mizierskiego
(Wydawnictwo Adamantan, Warszawa 2004) ISBN 83-7350-048-0
• [7] „Kombinatoryka i rachunek prawdopodobie stwa” T.Gerstenkorn, T. ródka
(PWN, Warszawa 1972) ISBN 83-01-00204-2
• [8] zał cznik nr 8 do rozporz dzenia Ministra rodowiska z dnia 23 grudnia 2004 r. w sprawie
wymaga w zakresie prowadzenia pomiarów wielko ci emisji (Dz. U. Nr 283, poz. 2842)