PRACA PRZEGLĄDOWA

UWARUNKOWANIA I PREWENCJA ZACHOWAŃ SUICYDALNYCH
Agnieszka Gmitrowicz
Klinika Zaburzeń Afektywnych i Psychiatrii Młodzieżowej Katedry Psychiatrii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi

Uwarunkowania zachowań samobójczych młodzieży
Risk factors of suicidial behaviours of adolescents

Adres do korespondencji: dr hab. Agnieszka Gmitrowicz Klinika Zaburzeń Afektywnych i Psychiatrii Młodzieżowej Katedry Psychiatrii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi ul. Czechosłowacka 8/10 92–216 Łódź tel. (042) 675 73 43, faks: (042) 675 74 03 e-mail: agnes@csk.umed.lodz.pl

Streszczenie
Samobójstwo stanowi jedną z głównych przyczyn zgonów wśród osób w wieku rozwojowym. Monitorowanie przyczyn zachowań samobójczych u młodzieży jest podstawą opracowywania programów zapobiegania samobójstwom. Na podstawie przeglądu piśmiennictwa można wyodrębnić następujące czynniki ryzyka samobójstwa: demograficzne, społeczno-ekonomiczne, psychologiczne, chorobowe i biologiczne. Wśród strategii profilaktycznych główną pozycję zajmują wczesne rozpoznawanie i leczenie zaburzeń psychicznych u młodzieży, ponieważ stwierdza się je u około 90% młodzieży podejmującej próby samobójcze. słowa kluczowe: czynniki ryzyka, zachowania samobójcze, młodzież

Abstract
Suicide is one of the most common causes of death among people in developmental age. The basis of development of suicide prevention programs is monitoring of suicide causes in youth. According to the literature, there are following risk factors of suicide: demographic, socioeconomic, psychological, assoSuicydologia Tom 1, nr 1, 71–76 Copyright © 2005 Polskie Towarzystwo Suicydologiczne ISSN 1895–3786 www.suicydologia.viamedica.pl

ciated with diseases, and biological. Among prophylactic strategies, one of the most important is early diagnosing and treating psychiatric disorders in youth, as there are founded in 90% of young people attempting to commit suicide. key words: risk factors, suicidal behaviours, adolescents

Informacje ogólne i definicje
Samobójstwo traktuje się od dawna jako zagadnienie interdyscyplinarne, którym zajmują się nie tylko lekarze, ale też psycholodzy, socjolodzy, filozofowie, kryminolodzy, twórcy, kulturoznawcy [1]. Problem samobójstw u młodzieży zajmuje odrębną pozycję w literaturze suicydologicznej [2]. Wynika to między innymi ze specyfiki okresu dojrzewania — intensywnych przemian biologicznych oraz psychologicznych i społecznych; w tym postaw buntu, negacji, poszukiwania sensu życia, separacji od rodziny [3–5]. Około 20% młodzieży przejawia zaburzenia psychiczne, przy czym do 15. roku życia są to głównie zaburzenia lękowe i zaburzenia zachowania,

natomiast około 18. roku życia — epizody dużej depresji (12–17%), fobia społeczna (11%), uzależnienie od alkoholu (10%) [6]. Samobójstwa są główną przyczyną zgonów wśród młodzieży [7–9]. W 1989 roku w kilkunastu krajach Europy zapoczątkowano wieloośrodkowe badania pod patronatem Światowej Organizacji Zdrowia (WHO, World Health Organization) dotyczące zachowań samobójczych — WHO/Euro Multicentre Study on Suicidal Behaviour [9]. Badaniami objęto regiony zamieszkałe przez ponad 5 milionów osób. W czasie badań zdefiniowano podstawowe pojęcia. — Samobójstwo jest to przemyślane, zamierzone działanie zagrażające życiu (jednostki), podjęte samodzielnie, którego następstwem jest śmierć.

71

nr 1 — Myśli samobójcze (MS) to fantazje i przemyślenia na temat samobójstwa. — psychologiczne (cechy osobowości. a w populacji dziewcząt — czwartą. miał tendencję spadkową (w 1997 roku dla osób w wieku 15–19 lat wynosił 9. obecność stresorów). głównie z powodu większej dostępności broni palnej i substancji psychoaktywnych. sposoby radzenia sobie. jak i chłopców. Wśród czynników psychologicznych.4/100 000.3/100 000. rasa. kowych 15–19 lat i 20–24 większy niż 1 (wzrasta z wiekiem i w górnym przedziale wiekowym wynosi 3–6). tom 1. uwarunkowaniami geopolitycznymi oraz brakiem rejestrów centralnych [13]. włączaniem do badań różnych grup wiekowych. Z przeglądu piśmiennictwa [12] wynika. Tak duży rozrzut wyników jest spowodowany między innymi używaniem różnych narzędzi badawczych. w celu osiągnięcia zmiany aktualnej sytuacji poprzez samo podjęcie czynu lub oczekiwane skutki fizyczne. PS. że przedstawione zjawiska samobójcze (MS.5/100 000) [1]. że występowanie PS (roczne i w ciągu życia) wśród uczniów szkół podstawowych i średnich stwierdzono u 1. XX wieku kształtował się na poziomie 14/100 000 (dane z II i III Konferencji Suicydologicznej. — biologiczne (neurochemiczne i genetyczne). określony czas trwania. Około 10–40% młodocianych osób. 1). W Polsce tylko zamachy samobójcze są odnotowywane przez policję. Łódź 1998 oraz 2001) [14]. w tym 10% to osoby poniżej 24. — społeczno-ekonomiczne (sytuacja rodzinna. ponieważ nie ma między nimi powiązań. a w grupach wie- 72 . roku życia. Na podstawie przeglądu piśmiennictwa wyłoniono te czynniki. poziom funkcjonowania. — Proces samobójczy jest to narastanie zagrożenia: od poważnych MS do PS. ma swój początek. Wskaźnik samobójstw w przedziale wieku 5–14 lat pozostaje na stałym poziomie przez ostatnie trzy dekady. albo przyjęcie substancji w dawce większej niż terapeutyczna (ewentualnie terapeutycznej). Dane epidemiologiczne Według danych WHO (lata 1976–1998) [9] każdego roku w Europie z powodu samobójstwa umiera 150 tys. Uwarunkowania zachowań samobójczych Na występowanie zachowań samobójczych (ZS) u młodzieży wpływa wiele czynników. który został zaadaptowany i zobrazowany przez Wasserman [9]. Wielu autorów określa je jako czynniki ryzyka. postawy. dla dziewcząt wynosi 0. w tym somatyczne i psychiatryczne (obecność określonych zaburzeń psychicznych i chorób).3–20%. które mają najsilniejszy związek z zachowaniami samobójczymi (ZS). 12] (tab. — Próby samobójcze (PS) to działania podjęte bez tragicznego zakończenia życia. ludzi. w którym jednostka rozważa: albo zapoczątkowanie nietypowego zachowania. liczebność dziewcząt po PS jest około 2–3 razy większa niż chłopców. ewentualnie dokonanego samobójstwa. Wskaźnik samobójstw w Polsce pod koniec lat 90. z czego 6% odnosi się do chłopców. Można je pogrupować następująco: — demograficzne (płeć. W badaniach polskich [16] wykazano. miejsce zamieszkania). Niezależnie od grupy wiekowej. w grupie rówieśniczej). ponawia ją w ciągu najbliższego roku. XX wieku) wskaźnik samobójstw młodzieży wzrósł 3-krotnie. a także życzenia i impulsy do jego podjęcia. W procesie tym ważne miejsce zajmują komunikaty (słowne i pozawerbalne) informujące o zamiarach samobójczych oraz kolejne PS. — chorobowe. W Szwecji samobójstwa są na pierwszym miejscu przyczyn zgonów zarówno wśród dziewcząt. Ponadto samobójstwa stwierdzano kilkakrotnie częściej w rodzinach dysfunkcjonalnych (tab. 11]. bez udziału osób drugich. „predyktory” czy markery ZS [9. dla chłopców — 1. których związek z zachowaniami samobójczymi został najlepiej udokumentowany. mogącego doprowadzić do samouszkodzenia. samobójstwa dokonane) powinno się opisywać niezależnie. Najlepiej opisuje ten proces „model stres–podatność”. W populacji chłopców samobójstwa stanowią drugą przyczynę zgonów (po wypadkach). Odrębne badania dotyczą osób chorych psychicznie [6]. wiek.SUICYDOLOGIA 2005. Według danych Zespołu Prasowego Komendy Głównej Policji w 2000 roku było 449 zamachów samobójczych wśród osób w wieku 15–20 lat (349 u chłopców). rozwój mogący prowadzić do śmierci. 2). U młodocianych pacjentów psychiatrycznych PS są częstsze niż w populacjach nieleczonych — 15–60%. W Stanach Zjednoczonych w okresie 30 lat (do końca lat 80. w tym zakończonych zgonem — 349 (294 u chłopców). natomiast w latach 90. Termin zachowania samobójcze (ZS) z reguły definiuje się jako obecność MS i/lub PS i w tym znaczeniu jest używany w niniejszej pracy. szkolna. Natomiast inni uznają powiązania między nimi i traktują je jako proces samobójczy (od MS do samobójstwa) o zróżnicowanej intensywności u określonych osób [10. natomiast MS — w szerokich granicach u 3–59% badanych. Niektórzy badacze zajmujący się suicydologią uważają. Prawie we wszystkich krajach Europy i w Stanach Zjednoczonych stosunek wskaźnika samobójstw dla chłopców do wskaźnika samobójstw dla dziewcząt w grupie wiekowej 10–14 lat jest mniejszy od 1. że próby samobójcze najczęściej podejmują dzieci z rodzin robotniczych. które podjęły pierwszą PS. bez kwalifikacji. Stanowi to 8% zamachów we wszystkich grupach wiekowych (n = 5621). na przykład działania przyjętej substancji.

nadużywanie substancji psychoaktywnych (głównie u chłopców) oraz zaburzenia zachowania. Zestawienie czynników psychologicznych zachowań samobójczych u młodzieży [17–20] Table 2. wycofanie. sięganie po alkohol i leki. rż. tendencja do ucieczek. poniedziałek. odrzucenie. samouszkodzenia. poczucie beznadziejności Izolacja. samobójcza śmierć bliskiej osoby. wykazał. impulsywność. rozpad rodziny. Psychologic risk factors in adolescences with suicidal behaviours [17–20] Rodzaj Cechy osobowości Postawy Funkcjonowanie Obecność stresorów przed wystąpieniem MS i PS Opis Agresywność. w dużych miastach Występowanie depresji u rodziców. Liczne badania potwierdzają silny związek pomiędzy ZS młodzieży a występowaniem zaburzeń psychicznych. Uwarunkowania zachowań samobójczych młodzieży Tabela 1. separacja. koniec roku szkolnego. PS. rż. zaburzony obraz samego siebie Niski poziom ogólnego funkcjonowania. a także obecność stresorów. drugi — występowania ZS u młodocianych pacjentów leczonych już z powodu określonych zaburzeń psychicznych. jest wyższy u dziewcząt. kodowanych w klasyfikacji DSM IV (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. dotyczących występowania ZS u młodocianych pacjentów leczonych z powodu określonych zaburzeń psychicznych. U młodzieży po PS częstym rodzajem zaburzeń depresyjnych są zaburzenia adaptacyjne (tab. wśród których dominują: zaburzenia depresyjne (głównie u dziewcząt). samotność PS 9-krotnie częstsze u młodocianych przestępców Święta. W zakresie pierwszego kierunku badań wykazano. że szczegól- Tabela 3. Zestawienie czynników społeczno-demograficznych zachowań samobójczych u młodzieży [14–17] Table 1. wiosna Tabela 2. nadużycie seksualne. że u około 50–98% młodocianych osób z ZS [21] występują różne zaburzenia psychiczne. Współwystępowanie zaburzeń psychicznych zwiększa ryzyko ZS. ograniczanie wolności najczęściej wymienia się: impulsywność i poczucie beznadziejności. Około 50–60% przebadanej młodzieży po PS miało więcej niż jedną diagnozę psychiatryczną. MS i PS są istotnie częstsze u dziewcząt Głównie biała Przeważają dzieci imigrantów. Często drugą diagnozą (towarzyszącą) było rozpoznanie używania substancji psychoaktywnych oraz zaburzeń osobowości. poczucie niesprawiedliwego oceniania przez nauczycieli Śmierć rodzica lub kogoś bliskiego. Zestawienie częstości zaburzeń psychicznych u młodzieży z zachowaniami samobójczymi[21–24] Table 3. po 17. 3). The frequency of mental disorders in adolescences with suicidal behaviors [21–24] Diagnoza psychiatryczna Zaburzenia depresyjne Zaburzenia zachowania/osobowości Nadużywanie substancji psychoaktywnych Zaburzenia lękowe Schizofrenia % 60–80 50–80 35–63 20–30 3–7 73 . Fourth edition) na osi drugiej. Socio-demographic risk factors in adolescences with suicidal behaviors [14–17] Rodzaj Wiek i płeć Rasa Miejsce zamieszkania Patologia rodziny Niepowodzenia szkolne Trudne sytuacje życiowe Przestępczość Sezonowość Opis Wskaźnik samobójstw w zależności od płci zmienia się z wiekiem (poniżej 13. nadużywanie przez nich substancji psychoaktywnych Powtarzanie klas. kilkakrotnie wyższy u chłopców.Agnieszka Gmitrowicz. zaburzenia komunikacji. Drugi kierunek badań. Można wyodrębnić dwa kierunki tych badań: pierwszy dotyczy występowania różnych zaburzeń psychicznych u młodzieży po dokonanych lub usiłowanych samobójstwach (PS). nieumiejętność rozwiązywania problemów Utrata kogoś lub czegoś. doznawanie przemocy.

23] Table 4. ruminacje. Tabela 4. Zachowania samobójcze u młodzieży leczonej psychiatrycznie są istotnie statystycznie częstsze niż u młodzieży nieleczonej. że u pacjentów ze schizofrenią i depresją. jak również związek między depresją. istnieją natomiast różne wzajemne powiązania między aktywnością neuroprzekaźników. inni — że z diagnozą psychiatryczną [29] oraz ze stresem [28]. W piśmiennictwie odrębnie analizowane są przypadki wielokrotnych PS (WPS) u młodzieży. czynnością bioelektryczną mózgu. Aalst i wsp. W badaniach uwzględniane są także neurochemiczne odrębności związane z: wiekiem. że określone zmiany neurochemiczne stwierdzane u młodocianych samobójców należy łączyć głównie z pewnymi cechami osobowości. rasą młodocianych samobójców oraz występowaniem pojedynczych bądź wielokrotnych prób samobójczych. przez co są rzadziej rozpoznawane. Samobójstwo jest najczęstszym bezpośrednim powodem śmierci u chorych na schizofrenię. z których najmniej kontrowersji budzi obniżona aktywność układu serotoninergicznego. Czułość DST w diagnostyce zaburzeń depresyjnych okresu rozwojowego (z uwzględnieniem zachowań samobójczych) oceniano na 22–87% [30] (tab. gospodarką tłuszczową i genotypem a zachowaniami samobójczymi. Mimo dużej liczby badań pytanie o to. Równolegle do badań nad biologicznymi uwarunkowaniami schizofrenii. że u pacjentów psychiatrycznych w okresie rozwojowym ryzyko śmierci z powodu samobójstwa jest 5-krotnie wyższe niż w populacji ogólnej (tab. stresem a dysfunkcją osi podwzgórze-przysadka-nadnercza. że nie ma specyficznych. 5). Analiza piśmiennictwa dotycząca biologicznych uwarunkowań samobójstw u młodzieży pokazuje. co jest nieprawidłowym wynikiem DST (stężenie kortyzolu w surowicy > 5 µg/dl). pozostaje nadal otwarte. Metaanaliza przeprowadzona przez Harrisa i Barraclougha [22] wykazała. 23] Rodzaj zaburzeń psychicznych Schizofrenia Zaburzenia depresyjne Zaburzenia lękowe Pograniczne zaburzenia osobowości Zaburzenia odżywiania się Uzależnienie od substancji psychoaktywnych Wskaźnik samobójstw (%) 20–40% (usiłowanych) 10–15% (dokonanych) Około 40% Około 40% Około 25% Około 15% Poniżej 5% 74 . Wśród pacjentów psychiatrycznych po poważnych WPS stwierdzono prawie tak samo wysoki wskaźnik występowania zaburzeń afektywnych. czyli impulsywnością. społeczne wycofanie i brak aktywności). odpornościowym. występuje zespół określonych objawów (uczucie beznadziejności. depresji i innych zaburzeń psychicznych [28–30] poszukuje się także biologicznych markerów samobójstw. niezależnie od diagnozy. zaburzeniami nastroju). pojedynczych markerów samobójstw. agresywnością. [15] znacząca liczba adolescentów leczonych z powodu poważnych prób samobójczych ponawia te próby. układem hormonalnym. dexamethazone suppression test). że ZS są zdeterminowane wieloma czynnikami [28]. Często występują u nich towarzyszące zaburzenia depresyjne. płcią. Suicidal behaviors’ frequency in adolescences with mental illnesses [22. [27] wykazali związek WPS: z młodym wiekiem wystąpienia pierwszej PS.SUICYDOLOGIA 2005. Należy przyjąć. [26] stwierdzili. przewlekłych sytuacji stresowych oraz wyższy poziom wrogości i dysforii niż wśród badanych po pierwszej PS. U 50–70% chorych z dużą depresją nie dochodzi do zahamowania sekrecji kortyzolu po podaniu deksametazonu (DST. który nazwali zespołem suicydalnym. Niektórzy autorzy uważają. 4). U osób po wielokrotnych próbach samobójczych stwierdza się w wywiadzie więcej niepowodzeń szkolnych. które czynniki są najbardziej znaczące dla wczesnej diagnostyki zachowań samobójczych u młodzieży. Według Gisperta i wsp. a także — z natężeniem gwałtowności zachowań samobójczych. tom 1. z samobójstwami w rodzinie oraz z rozpoznaniem schizofrenii i przebywaniem poza domem. Nie budzi jednak kontrowersji związek między występowaniem PS a obecnością zaburzeń depresyjnych i sytuacji stresowych. Zestawienie częstości zachowań samobójczych u młodzieży leczonej psychiatrycznie [22. nr 1 nie rozpoznanie schizofrenii i/lub depresji znacząco podnosi ryzyko zachowań samobójczych [22–25]. Częstość ZS wśród pacjentów psychiatrycznych określa się w dość szerokich granicach — 18–80%. Ahrens i wsp. Zaburzenia osobowości u pacjentów psychiatrycznych często współwystępują z innymi zaburzeniami (używaniem substancji. zachowań antyspołecznych i samobójczych jak w grupie młodocianych ofiar samobójstw.

Runeson B. Kraków 2000. Am. Rozpoznanie przyczyn zachowań samobójczych u osób w okresie dojrzewania jest podstawą wdrażania programów profilaktycznych. Hołyst B. Samobójstwa wśród młodzieży. 4-hydroksyfenyloglikol (MHPG) — receptory adrenergiczne (a2 . Rabe-Jabłońska J. Adolesc. 2001. Beskow J. Zachowania samobójcze u młodzieży a zaburzenia psychiczne — wskazówki dotyczące postępowania. 15: 113–124 . Warszawa–Kraków 1989. Hulten A. Warszawa 1983. używanie substancji psychoaktywnych oraz zaburzenia osobowości. 1. Chichester 2000.). Biblioteka Psychiatrii Polskiej. Medipress 1998. wzrost Bmaks dla receptorów a2 i b. obniżenie stężenia metabolitu NA — MHPG.3% vs.S.. Hołyst B. osłabiona odpowiedź TSH na TRH. Lublin 1995. Pracownia Wydawnicza Fundacji „Masz Szansę”. Suicidal behaviour in children and adolescents in Sweden and some European countries. Edinburgh 1984. 5. 11. Umiejętność rozwiązywania problemów oraz rozpoznawania i kontrolowania własnych emocji są ważnymi czynnikami chroniącymi przed samobójstwem. Namysłowska I. Adolesc. 3.. obniżona aktywność płytkowej MAO Obniżona aktywność DA.b) Gospodarka tłuszczowa Układ odpornościowy — interleukiny (IL) Układ hormonalny — oś podwzgórze-przysadka-nadnercza — oś podwzgórze-przysadka-tarczyca — melatonina Opis Obniżone stężenie metabolitu serotoniny (5HIAA) w płynie mózgowo-rdzeniowym. Stockholm 2000. Gmitrowicz A.. W zakresie biologicznych uwarunkowań zachowań samobójczych młodzieży najmniej kontrowersji budzą dysfunkcje układu serotoninergicznego oraz zaburzenia osi podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowej. 75 . 4. Kotlicka-Antczak M. AACAP (the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry) Official Action: practice parameter for the assessment and treatment of children and adolescents with suicidal behavior. Acta Psychiatr. Ciężkie wydarzenia losowe. Epidemiological and clinical aspects. 2.Agnieszka Gmitrowicz. Zestawienie czynników biologicznych zachowań samobójczych u młodzieży [31. 32] Table 5. Wybrane problemy samobójstw młodzieży. Biological risk factors in adolescences and young adults with suicidal behaviors [31. osłabienie odpowiedzi prolaktyny na fenfluraminę. PWN. 8. 7. Karolinska Institutet. J. zaburzenia wzorca snu Podsumowanie Samobójstwa są nadal jedną z trzech głównych przyczyn zgonów wsród młodzieży w większości krajów Europy. Waern M. 10. Med.).. Child. Obniżenie całkowitego stężenia cholesterolu Wzrost stężenia receptorów IL-2 rozpuszczalnych w osoczu (SIL-2R) Brak hamowania kortyzolu po podaniu deksametazonu (N DST). (red. Szymczak W. The suicidal process in suicides among young people. 9. Developmental neuropsychiatry. podwyższone (lub obniżone) stężenie kortyzolu w moczu. Gmitrowicz A. istotnie częściej są wpisane w historie życia ofiar samobójstw. Ltd. zwiększona ilość receptorów 5HT-2A w mózgu i płytkach. Suicidal ideation and suicide attempt in Polish adolescents: is it a suicidal process or not. — noradrenalina (NA) — 3-metoksy.. Acad. Piśmiennictwo 1.8% — oraz polimorfizm hydroksylazy tyrozyny — najczęściej allele LL w chromosomie 11. Rutter M.. Samobójstwo — przypadek czy konieczność. przede wszystkim depresyjnych. John Wiley & Sons. Hawton K. Rabe-Jabłońska J.. Churchill Livingstone. J. 6. PWN. Psychiatry. Uwarunkowania zachowań samobójczych młodzieży Tabela 5. czyli: samobójcza śmierć osoby bliskiej i inne utraty. obniżone stężenie metabolitu DA — HVA — w płynie mózgowo-rdzeniowym Wzrost stężenia NA (po gwałtownych PS). Int. 3: 2–6. 93: 35–42. van Heeringen K. Health 2003. Czynność bioelektryczna mózgu Chronobiologia Redukcja różnych parametrów potencjałów wywołanych. 1996. 40: 24S–51S. Wśród różnych czynników ryzyka samobójstwa u młodzieży najistotniejsze znaczenie mają współistnienie zaburzeń psychicznych. (red. (red. 32] Zakres zmian Układ serotoninergiczny: — kwas 5-hydroksyindolooctowy (5HIAA) — receptory serotoniny (5HT) — monoaminooksydaza (MAO) — testy biologiczne — maksymalna liczba wiązań (Bmaks) Układ dopaminergiczny: — dopamina (DA) — kwas homowanilinowy (HVA) Układ noradrenergiczny. Pilecka B. Samobójstwa nieletnich i młodocianych. Ważnymi psychologicznymi czynnikami ryzyka są poczucie beznadziejności i impulsywność. Scand. obniżone całkowite stężenie nocne melatoniny Badania genetyczne populacyjne i molekularne Częstsze występowanie PS u bliźniąt jednojajowych w stosunku do dwujajowych — 11. zmniejszona ilość płytkowych receptorów 5HT-2..145–152.) The International Handbook of Suicide and Attempted Suicide. obniżenie płytkowego wychwytu 5HT i płytkowego wiązania 3H-imipraminy (Bmaks).

Acta Psychiatr. Prog. Depression in children and adolescents.. Arch. Rabe-Jabłońska J. Adolescent suicide: assessment and intervention. 4: 399–410. Wheeler K.. Postępy Psychiatrii i Neurologii 1999. Gmitrowicz A. 13: S23–S34.C. 30. Psychiatry 1996. D. i wsp.J. 153: 1185–1188. 29. 23.. Gmitrowicz A. Wiadomości Psychiatryczne 1999. 29: 953–964. 1: 37–44.. ventricular enlargement. 152 (3): 419–423. Linden M. 12 (5): 205–213. 16.. Plutchik R. Gen. Davis M. Kropiwnicki P. Berman A. Marzuk P. 76 ..A. i wsp. 13.L. Psychiatry 1983.. Suicide and suicidal behaviors in children and adolescents.A. American Psychological Association.M. Szymczak W. Gmitrowicz A..C. Psychiatria Polska 2001. Ahrens B. Kołodziej-Maciejewska H. Hosp.M.. 15. Knorring A. Psychiatry 1995.. Rabe-Jabłońska J.. Yale S..SUICYDOLOGIA 2005. Mazzara C. van Praag H. Weiner C.. The neurobiology of suicide.L. Mann J. Zachowania samobójcze dzieci i młodzieży w świetle najnowszych badań międzynarodowych.. (red. 26. aggressivity and impulsivity. Gould M. Mazza J. 20. Kasapis C.L... 1: 25–30. II (2): 185–192. Am. tom 1. Psychiatryczne uwarunkowania zachowań samobójczych u młodzieży. Tardiff K. Dexamethasone suppression test in schizophrenia: relationship to symptomatology. Gispert M. Community Psychiatry 1987. 40: 249–257. New York 1994. 111: 271–274.A.. Shaffer D. 18. 5: 803–818.. Fisher P. Samobójstwa.. Scand. Washington 1992. Psychiatria i Psychologia Kliniczna Dzieci i Młodzieży 2001. Handbook of Depression in Children and Adolescents. Gmitrowicz A. Psychiatric diagnosis in child and adolescent suicide. Biol. 25. Gender influence in suicidal behavior of Polish adolescents. Vitsky J.M. The measumerent of suicidality. 14.. Golier J.. nr 1 12. Friedman J. J. J. 24. Shotts S. Dubla W. J. Low serum cholesterol level and attempted suicide.D. W: Reynolds W. Psychiatry 1989. 38 (4): 390–393. Predictive factors in repeated suicide attempts by adolescents.F. 17.. Gmitrowicz A. Amador X. Med. Społeczne i psychiatryczne uwarunkowania zachowań samobójczych u młodzieży. Psychiatry 1991. European Child and Adolescent Psychiatry 2003.M. Jobes D. Is there a suicidality syndrome independent of specific major psychiatric disorder? Results of split half multiple regression analysis. DeQuardo J. Pokorny A. 33: 457–464. Gorman J.. Biol.D. i wsp. Marsh L.. 94: 79–86. Nord. Reynolds W. Postępy Psychiatrii i Neurologii 1998. 19. Long-term follow-up of unsuccessful violent suicide attempts: risk factors for subsequent attempts. Gmitrowicz A. 31. Neuropsychopharmacol. Trauma 1992. Dysfunkcja osi podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowej u młodocianych po próbach samobójczych. Warszawa 1997. and outcome. 3: 236–243. Johnston H. Wydawnictwo Naukowe PWN. 4: 457–464. Gmitrowicz A.). Arch. Jarosz M. 53: 339–348. 1996. Flaum M. 1996. Gen.S. 27. Leon A. 21.. 32.A.S..M.. Poszukiwania biologicznych markerów samobójstw u młodzieży. Psychiatria i Psychologia Kliniczna Dzieci i Młodzieży 2001. Tandon R.H.F.. 28. Suicidal behavior in schizophrenia and its relationship to awareness of illness. Psychiatry 1996. Prediction of suicide in psychiatric patients.. Aalst J. Zachowania samobójcze w reprezentatywnej grupie młodzieży z terenu Łodzi.. 22. Am. Plenum Press. Nature Medicine 1998..

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful