You are on page 1of 190

~

L--------------------------
EJUP HOT
I
f OSNOVI
E LE--I<TROTE H II(E
Knjiga prva
.I
SVJETlOST
Zavod za udibenike i nastavna sredstva
.... __.. -:-:-::=-=== ..
"'-
Glavni urednik:
Mr. Muhamed
Recenzenti:
Dr. Zijad HlWWiar,
redovni profesor EleklrotehniElcog falcu1teta u Zagrebu
Dr. Pavle Jovanovi6.
redovni profesor EleictrotehniEkog falrulteta u Sanjevu
LeIctor:
, Olivera Babovi<!
Tebnic:lco uredenje i ilustncije:
Mr. Isak Hot, dip!. el. ing.
Mr. Igor Hot, dip!. el. ing.
N ulovtUI strana:
Mira Gogit
Iz.davlilE:
IP SVJE1LOsr SARAJEVO d.d., Zavod za ud!benike i nastavna sredstva
Za izdavaCa:
!;efik direlctor
!;tampa:
"BIROGRAFIKA", Sarajevo
Za Stampariju:
Rizah Mustafit
Tira!:
500 primjeraka
CIP -.Kata.logizacija u publilcaciji
Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bome i Hercegovine,
Sarajevo
UDK 537.2(075.8)
HOT. Ejup
Osnovi elelctrotehnike. Knj. 1 f Ejup Hot. - [1. izd.J.
- Sarajevo: Svjetlost, 1996, - 370 sir, : graf. prikazi;
Z4cm
_str__3_62_-_36_5_,_______ . _________ J
posvef:ujem
BojaTli, Emiri i Aidi
i dragim unw:ima
lrini, hle-s, Neiri i Redii
\
Osnovi elektrotehnike
PRE D G 0 V 0 R D RUG 0 II IZDANJU
rotreba za ovim lzdanjem udzbenika pojavila se sticajem nesretnlh
i tragienih okolnosti koje su se odigrale u BosnJ i HercegovinJ. Prvo
izdanje udzbenika pojavJ1a se neposredno uoeJ rata, tako da je
dospjelo do relatJvno malog braja korisnlka. Ve6i dia izdanja u vihoru
surove i ru$ila6ke agresije je unJ$ten.
ZahvaJjuju61 sa6uvanom materijaJu i pomo6i mr. Isaka Hota i mr.
Igora Hota pripremljeno je ovo novo izdanje. Izvr$ene su korekture
zapa1.enih gre$aka a neki djelovi su preuredenl kako bi se dobl10 na
preglednosti i jasnoci. Zahvalan sam doc. dr Hariu Alkalaju, asistentu
mr. Naimu Logi6u j studentu Softi6 kremu na detaljnom pregledu prvog
l2danja . i upozorenj irna na gre$ke nejasn06e, $to je omogu611 0
potrebne korekture i poboljsanja.
PRE D G 0 V 0 R P R V 0 M I Z DAN J U
Ovaj udtbenik je prvenstveno namijenjen student ima
lektrotehniekog fakulteta u SaraJevu J lektrotehniekog fakulteta u
Tuzli, kao J studentima onih elektrotehni6kih fakulteta i drugih
visokoSkolskih organizacija na kojimB se nastava 1z predmeta "Osnovi
elektrotehnike" odvjJa po sllenim programima. Udt.benik mot.e korisno
poslut.iti i svima onima koji se bave izueavanjem fizikalne i teorijske
elektrotehnike.
U proteklom Stl per iodu .. noge tehnieke nauke a naroeito
elektrotehnika do:2ivjeJe eudesno brzi razvoj. U tom periodu broj
nautnih znatno Je povecan, uvedena su iii unapriJedena
tn110ga tehrdeka rje$enja a veliki broj podrueja razvio Se U zna6ajne
nau6ne i struene oblasti. Istovremeno, valorizovana je spoznaja koja
je prerasla u preokupaciju druStveno-ekonomskih tokova da se razvoj ;
napredak dru$tva mora temelj;!; na brzoj i efikasnoj primjeni nauen;h
do ... t ignu6a. Jed,.a od fundamentalnih pre!postavki u za:livljavanju
takvih trendova po(:;vala je na nau6nim i struenim kadrovlma, koji su
morali bit i obueeni ne samo da brzo i kval Hetno ov ladavaju nauenim
otkr le,ma, nego da ih isto tako brzo i efikasno implement iraju u
Predgovor
Osnovl eJektrotehnlke
Posebna odgovornost u
edukacljl kadrova. prlpala Je vlsokokolsklm obrazovnim Instltucijama,
na kojima Je utemeljen reformski princlp po kome Je
specljalistlt5ki koncept studlja SIlpstltuisan fundament-aini.,. Ovim
modeloD! su programski sadriaj1 fundamentalnih teorijskih i
stru6nlh dlscipllna, 61jo., je revlz1joD! 1 llIodernlzacljo., reallzovan
kancept stud!ja., 'koji je S'Vojolfl omogucavao kva.1i tetno j
eflka.sno pr lla.godavanje IZliZovl_ savre_nIh tokova nauke. Ova
nastoja.nja. SIl zna.tno utlca18. 1 na flz10nomiju i programske sadrtaje
predmeta 'Osnovl elektrotehnike", kojJ. je u okvfru "Teor i jske
elektrotehnlke" leao posebno mjesto I zna6aj u obezbjedlvanju
adekvatn1h fundamentalnih znanja u procesu obra.zovanja Intenjera
elektrotehnlke. Upravo Z8.to 1 zbog stainog Mastojanja da se nastava na
predmetu "Osnov1 elektrotehnlke" osavrelJeni, unaprljedl 1
objektlvizirana je potreba za ovakvlm udtbenlkom.
Prj utvrd1vanju strukture udZbenlka., autor se rukovodio savremenim
koncepto.. u obl1kovanju programskih sadriaja predmeta "Osnovi
elektrotehnlke" 1 61tavu materlju podljello u trl knjlge. U prvoj
knj1z1 obradena je elektrostatika, teorlja stalnlh jednosmjern1h
struja 1 sistemi jedlnlca. U drugoj knjizl obradena Je magnetostatika,
eiektrollll'!gnetna Indukcija, na1zlfljen16ne s.truje 1 magnetno spregnuta
kola, dok su u knjizl obradene: struje 1 slmetri6ne
h.ponente, krutn1 dljagraml, nesinusoldalne siruje i nelinearna kola.
U okvlru teorijske obrade jedlnica
Izraden je dovoljan broj egzemplarnih zadataka raznovrsnih po sadr2aju
1 slo:!!enost1 pitanja za salOOsta.lnu provjeru znanja, koja
kompatlbllno komplementarno zaokruiuju materlju udtbenika,
n.a taj laMe potpunije aktivnije njeno
ov ladavanje.
Autor 2e11 da izrazi zahvalnost doc.dr Izudinu na
korisnim sugestljama 1 prijedloz1ma u faz1 lzrade ud2benika. U
kOl'lClpl ranju , oblikovanju i obradi materlje ud2ben1ka autor je 1mao
dragocjenu 1 od mr Isaka Hota i I1Ir Igora Hota. U
kona6noj obradi vrijedll<.$ pruti11 su I saradn1ci doc.dr Ha.rio
Aiakalaj, mr Narcis i Viatko
Posebnu zahvalnost autor lzraZava i recenzentirl prof. dr Z1 jadu
Haznadaru i prof.dr Pavlu
Na kraju autor Se zahvaljuje 1 sporrzorima ko)1 su f1nansijskom
olaMali izdavanje ovog udtbenlka.
,
Autor
Predgovor
Osnovi eIektrotehnike
SliD R :2: A J
Glava 1. ELEKTROSTATlKA
1. opterecenje
1.1.
1. 2.
1. 3.
1.4.
Uvod
Sastav materlJe, kvant elektrlcnog opterecenJa
Zakon 0 odrfanju kolicir.e elektrlciteta
RaspodJela elektrlcnog opterecenJa
2. Kulonov zakon
3. polje
3.1.
3.2.
3.3.
3.4.
elektricnog polJa
LlnlJe elektrlcnog polja
Homogeno elektricno polje
Fluks vektora jacine elektricnog polJa
.Gausova teorema
4. Eleklricni potencijal
1\.1.
4.2.
4.3.
4.4.
SadrZaj
PotenclJal, potenclJalna razllka I napon
Konzervatlvnl karakter eiektrostatlckog polJa
Odnos potencljala 1 polja.
Grafickl prlkaz polja
Proracun potenciJala prl zadatoJ raspodJell
opterecenJa
4
10
10
14
20
22
33
35
36
39
50
50
56
59
63
Osnovi elek!rolehnlke
5. Provodnici u eleklroslallckom polju
5.1. Raspodjela elektriciteta na povrsini provodnika.
elektrostaticka ravnoleza
5.2. Provodno tijelo u elektroslatlckom polJu
pojava elektrostatlcke indukciJe .
5.2.1. Efekat siljka
5.3. Metoda ogledanja
5.3.1. Polje dva nejednaka i suprotno naelektrisana
punktualna opterecenJa
5.3.2. Polje dvozlcnog elektrlcnog voda
6. Elektricni kapacitet
6. l.
6.2.
Eleklrlcni kapacitet usamljenog provodnog liJela
Kapaeltet 1zmedu dva provodna tiJela
6.2.1. Plocast1 kondenzator
6.2.2. Cl1indricni kondenzator
6.2.3. Sferlcni kondenzator
6.2.4. VezlvanJe kondenzalora 1 ekvivalenlna
kapaei tivnost
6.3. Tehnicka rjesenja kondenzatora
7. Dicleklrici u elektricno. polju
7.1.
7.2.
7.3.
Polarizaclja dlelektrlka 1 vektor polarlzaelje
Vezana elektricna opterecenja i vex tor polarlzaeije
Vektor IndukciJe, Maksvelov postulal
7.4. Granicnl uslov1 na granic1 dvlje dlelektricne
sredine
71
71
74
79
82
84
87
95
95
96
97
99
103
105
109
111
111
115
119
122
7.4.1. Granicni uslovi na povrsinl naelektrisanog provodnlka 125
7.4.2. Polje elektricnog opterecenja u b11zini rayne granicne
povrslne dvlje dielektrlcne sredine 126
7.5. Elektrlcne osobine dlelektrlka 137
II Sadrfaj
Osnovi elektrotehnike
8. Energija, sile 1 prillsak u elektrostatickom polju
8.1. Energija uzajamnog dJelovanja naelektrisanlh t1jala
8.2. Ene.g!ja elektroslatickog polja
8.3. Mehanicke s11e koje dJeluju u elektrostatickom polJu
. 8.3.1. Elektrost'l.ticka vaga
8.4. Pr1tlsak na povrSinl provodnika
8.5. Pritisak na granlcnoj povrslnl dva dleleklrlka
9. Kretanje elementarne eleklriciteta u elektricnoe
polju
Pltanja i zadaci za samostalno vjezbanje
Glava 2. STAlJ!E JEllHOSlt.JEllla: STRUJE
1. Osnovne osobine elektricne struje
2. Elektricno kolo elementi kola
3. Kvantitativne karakterislike elektriene struJe
3.1. Jacina elel<tr lcne struje
3.2. Gustina struje
3.3. Efekti elektricne struje
4. Termitko djelovanJe elektricne struje
4.1. Dzulov zakon
4.2. Elektricni otpor
4.3. UticaJ temperature na eleklricnl otpor
5. Osnovni zakoni jednosmjernih struja
5.1. OlnOV zakon
5.2. Omov i Dzulov zakon u lokalnom obliku
140
140
142
144
148
149
150
162
167
176
180
184
184
187
189
191
191
193
195
201
201
203
---_.--_._---------------
Sadrzaj III
- ...
i
i
i
i;

"I
il
h,
-'
5.3.
5.4.
5.5.
Osnovl elektrotehnlke
Pry! Kirhofov zakon
Granicn! uslovi na g.aniei dVije provodne sredlne
AnalogiJa elekt.icnog polJa JednosmJernih struja 1
elekl.ostalickog polja
6. Healjsko djelovanje eleklrien& hemijskl izvorl
energije
6.1. Eleklroliza
6.1.1. Faradejevl zakoni elektrolize
6.1.2. Pri=jena elektrolize
6.2. Elektrohe=iJski potencijali
6.3. Healjski izvorl elektricne energije
6.3.1. Galvanskl element!
6.3.2. Akumulatorl
7. Elektricni prijeanici u elektrieni. kolima
7.1.
7.2.
7.2.1.
Otpornici
Vezlvanje otpornika
Redna - serijska Veza
7.2.2. Paralelna - otocna veza
7.2.3. Mjesovita veza
8. Izvori EMS u elektricnlm kolina i potencijalna razlika
8.l.
B.2.
B.3.
8.4.
8.5.
Redna veza generatora
Paralelna veza generatora
Potencijal u elektricnom kolu. Potencijalni
dijagrallli
Naponski 1 strujni generator! 1 njihova ekvlvalencija
Drugi Klrhofov zakon
IV
207
209
213
217
217
219
223
225
228
229
233
239
239
240
240
242
244
251
253
255
256
260
266
Sadrfaj
9.
Osnovl elektrotehnike
Me.tode r jesavanja linearnih elektrll:nih kola jednoSllljerne
struJe
9.1. Metoda dlrektne prlmjene Kirhofovlh zakona
9.2. Metoda konturnih struja
9.3.
9.4.
9.5.
9.6.
9.7.
9.8.
9.9.
Metoda napona cvorova
Postupak transfiguracije
Princip superpozlcije
Metoda eKvlvalentnog generalora
Princip uzajamnosti
Teorema kompenzacije
Teorema 0 odrzanju snage
10. Elektricna kola sa kondenzatorlma
10.l.
10.2.
Staclonarnl refim u Kolima sa kondenzatorima
Prelaznl rezlmi u kollma sa kondenzatorima
10.2.1. Oplereclvanje kondenzatora
10.2.2. Rasterecivanje kondenzalora
Pltanja 1 zadaci za samostalno vjefbanje
Dodatak. SISTEK! JEDINICA
1. Flz1cke veliclne
2. Dimenzlone jednacine
3. Sisteml jedinica
4. Internacionalni (SI) sistem jedinica
5. Cinioci decimalnih mJernih jedinlca
LlTERATIlRA
ABECEDNI INDEX
Sadriaj
v
274
275
282
290
300
305
310
318
322
323
326
326
336
337
339
341
349
350
351
353
361
362
366
OSllOvi e 1 ektrotet>Jlik.e
Pru:GLI:D ZAW. T An.
CLAVA 1. ELDCnIOSTATIlCA
Pr. 1.1-
Pr. 1.2. - Pr. ~ . 3 .
Pr. 1.4. - Pr. 1.7.
Pr. La. - Pr. 1.14.
Pr. 1.15.
Pr. 1.16. - Pr. 1.21-
Pr. 1.22.
Pr. 1.23.
Pr. 1.24.
Pr. 1.25. - Pr. 1.30.
Pr. 1.3l.
Pr. 1.32. - Pr. 1. 33.
Pr. 1.34. - Pr. 1.35.
Pr. 1.36.
Pr. 1.37. - Pr. 1.38.
Pr. 1.39.
Pr. 1.40.
Pr. 1.41. - Pr. 1.49.
Pr. 1.50. - Pr. 1.58.
Pr. 1.59. - Pr. 1.60.
CLAVA 2. STJJJIE ~ STRUJE
Pr. 2.1-
Pr. 2.2. - Pr. i.6.
Pr. 2.7. - Pr. 2.10.
Pr. 2.11. - Pr. 2.12.
Pr. 2.13. - Pr. 2.14.
Pr. 2.15.
Pr. 2.16. - Pr. 2.2l.
Pr. 2.22. - Pr. 2.23.
Pr. 2.24. - Pr. 2.25.
Pr. 2.26. - Pr. 2.30.
Pr. 2.31- - Pr. 2.34.
Pr. 2.35. - Pr. 2.38.
Pr. 2.39. - Pr. 2.44.
Pr. 2.45. - Pr. 2.46.
Pr. 2.47.
Pr. 2.48. - Pr. 2.51.
Pr. 2.52. - Pr. 2.53.
Pr. 2.54. - Pr. 2.SS.
Pr. 2.56. - Pr. 2.60.
VI
9
12
16
2S
38
42
55
5a
61
64
80
86
90
98
101
104
108
127
152
165
188
198
204
211
215
222
244
257
264
269
278
285
293
302
308
312
320
324
329
Sadr:!aJ
Elektrostatlka
CLAVA 1. EUJe-moSTATIKA
1.1. WOD
NaJstarlJe spoznaJe 0 elektrlcltetu. kao uostalom 1 enoge druge &ode-
rno IdeJe, potlcu joil od star!h Grk .... r pored toga. sto su :f1lozofl lz
GrClee 1_11 vIlle slclonostl za re.zmlS1Janje nego za eksperlment, on! su
600. godlne prlje na&e ere prlmljetlll cia komad cl11bara, kada se
protrlJa lerzno .. 111 tkanlno .. (slika 1.1), prlvlW::l sltna tiJela, a cia lh
prl tom CovJeC1Ja ruka ne dodlruje. Ovu poJavu kraJe.. 16. v!Jcka
prouCavao Je D21lbert (1/1111 .... Gilbert) i ustanovl0 da analogne osoblne
cl11bara posJeduju 1 drug! materlJal!, na primjer staklo leada se protrlja
svllenom kr'polll (sl ika 1. 2).
sl Uta. 1. 1. s11ka 1.2.
D2!1bert Je' predlo210 da se ova pojava nazove elektrtc!tet. prema
grCkoj rljeCl elektron, koJa znaCl C1l1bar. TiJela koJa su dovedena u
stanJe da aogu prlvlaCltl sitna tljela nazvao Je naelektrlsana. pri Cemu
je podruUllijeVII.o d.a takva tlJela u BVOIIII sastavu sadr2e elektrlCna
opterecenja. OGtala tlJela koJa nlsu poSJedovala ovu oBoblnu. Jednostavno
je nazvao neel.ktriCn& t!jela.
Nakon toga. z& narednih sto godina. uglavnoM se nlJe nista deaavalo,
1. ElektriCno opterecenJe
Elektrostll.tlka
sve do 1733. godlne, kada Je u FraneuskoJ Di FeJ (Ou Fayj utvrdio da se
nae1eJctrisanj!l libara, lcojl. je protrljan lcrZnolll, I. stale la, koje Je
protrljano svl1oM, medusobno razllkuJu. Ako se dviJe lagane naeleklrlsane
na prhljer od stalela, prlbli2e" uo1:ava 5e de. se one medusobno
odbljaju (sIlka 1.3a). Medusobna odboJna sila zapa2a se I u slu1:aju kada
5e prlb112avaJu 1 dvije lagane, naeleklr!sane !l\pke od (slU,a
1.3b). Medutlm, aleo se laganoj. naelektrlsanoJ od stalela pribllZava
naelektrlsana Sipka od uoCava se da Se one medusobno prlvlace
(slib 1.3<:).
Ove dvlje vrste eIektrklteta Dl FeJ je nazvao vHreoznl (stalelo) 1
rezlnoznl
Nezavlsno od Dl FeJa. 1847. godlne, ameriCkl pol! ti1:a!', 110zof I
1z1<!ar Benj9.Dln Franklin je ustanovl0 da, bez obzlra. na IIUlOStvo
razl11:itlh ..... terijala. postoje Sl!.JllO dvlje vrste naelelctrlsanja. odnosno
elektrlCnlh optereeenje koje se pojkvlJuje na stalelu. kada
se protrlja svl1enom JcrPOIll ! koje je nazvao pozltlvnlm naelektrlsanJem I
koje se poljavljuje na kada se protrlja krznenom


Sl'-ikl.o
8)
b)
slike. 1.3.
c)
krpom. koje Je nazvao negativnim naelektrisanjem. Ovi nazi vi. kojl
oznaeavaju suprotna stanJa medunarodnorn Jconvencijom su prlhvaCenl
ter.lnolo!lJcl se koriste I. u savremenoj korespondencijl.
Uo<!eno uspostavljanje elektrl1:nog trenja lma
formalnl karakter. Eksperlentalno je zapravo utvrdeno cia se elektrl<!no
ustvarl. uspost ...vlJa dodirom razll.Citlh
_teriJala. prl Cemu se trenjem obezbjeduje kvall tetniJl kontalet na
dodirnoj poVI'Slni.
DalJnja ekaperlmentalna lstraZivanja su pokazala da se proces
naelektrlsanja. odnosno proces uspostavlJanja maZe ostvarlti
pomoCu taleozvane .. odnosno eleJctrlCne
influence. ProceS naelektrlsavanja lndukciJom ostvaruje
se bez neposrednog dodlra. na odstoJanju. Ako se. na primJer. pozHlvno
naelektrisana staklena aipka prinese blizu usamljene Metalne kugle.
2 1.
ElektrostatIka
metalna Jcugla se naelektrlsatl. i to taleo sto se na stranl prema
naelektrlsanoj !l!pld poJ ... v!tl. nega-
. tl vno naeleklr!aana a na
nJenoJ suprotnoJ stran!.. zbog manJka
pomjerenlh negatlvnth optereCenja.
se pozitlvna elektrlCna
(sllka 1.4). ElektriCna
koja se uspostavljaju na
ovaJ naCin nazlvaju se lndulcovanim. a
sUka 1. 4.
proces Indukclja.
"---"Bilo b!. pogrellno shvatltl. elektriCnog opterecenJa kao
kol1Clnu neJcog fluida 111 neke druge _terlJe. elektriciteta
Jcaraleterll!le elektrl<!no stanje _terlje. Ovo stanje se nazi va elektrlCno
iIi naelektrlsanJe, ali Be korlste i nazlvl lovar 111 naboJ.
Za indentifiJca.cl.ju I gradaclju optereeenja korlstl se
elektrometar (sllka 1.5). konstrukciJa elektrometra 5e sastoji
od Jcratke vertlkalne .... talne !!lipke. na ae gornjem kraJu nalazl
metalna lopta 111 ploca. a na donjem dva koji viae vertlkalno
(alik ... 1.5a). Metalna !llpka je pogodnom masom ze. otvor
stalelene posude, koJa It.-lUte od vazdUSnog struJanJa. Ako se neka
JcollClna elektrlCnog dovede do lopte. odnosno ploCe. onda se
ona metal nom 1l1pko" prenosl do ..... talnlh llstlea, pe. pollto su listie!
naelektrlsanl elektriCnlm istog znaka. on! se Medusobno
odblJaju Jedan od drugoga I. ostaju razmaknutl (sllka 1.Sb).
a)
b)
s11ka 1. 5.
islrR21vanja rezultlrala su zna<!ajnlm saznanjem
da
Mnogobrojna
postoje tijela kod kojih 5e optereeenja unutar nJih IOOgu
pomJeratl. odnosno tijela koja provode eleklrlCno I.
tlJela kod kojlh se elektrl.Cna zadr2avaju na mjestu nastanka.
Prvu vrstu materijala cine provodnlcl a drugu dleleklrlcl. U provodnike
1. Eleklrieno
3
Elektrostatika
spadaJu: BV! etal! u I stanju, rastvor! soli 1 k1sellna,
ltd . a u dlel .. ktrlk .. : Cillbar, kauCuk. poreulan, naJve! broj
slnletlCklh _terIJal... itd .. U savreaenoj eleklrotehnlcl .... terlJall se
dlJele na: provodnlke, pcluprovodnike 1 dlelektrlke.
Ostvarena Istra2lvanja polvaJu na eksperl...,ntalnlm rezultatlm ... I
be.zlraJu se na eksperl .... nlalno .. odredlvanju sile medusobnog djelovanJa
pozltlvnlh negativnlh eleklrlCnih optereCenJa. Opisana teorlJa prlpada
takozvanoj klasicnoJ .: nekvantnoJ teorljl 0 eleklrleitetu 1 polva na
osnovnom postulatu d& se vellCine BOgU mJeritl nezavlsno
! sa neogrllUlleno .. Ona, lako Je razv!Jena prlJe ?lanl<ovog (Hax
Planck) otkrlca zakona kvantne flzlke 1 aehanlke I teorlje relatlvnostl.
predstavlJa. te...,lJnu teorlJu I kOlRpatlbllna Je sa levantno .. teorljom i
teorljoB 0 elektrieltetu.
s..vre_"", .. nJ... ..lektro ..... gnetnlh poJava. pa teorlje 0
elektrleltetu. zasnlvaJu se na dlskretnoj strukturl materlJe 1 flzlkalnlm
osobinaaa eleBentarnih Cestlea. odnosno elektronskoJ teorlJl.
U proUostl su ula.gan! ogrozanl ""l"'rl na uspostaVljanj'J pogodnog
DOd.II ... 0 aast"yu _terlJe. Tako SU, na prlllljer. u peto .. vljeku p,lje naSe
ere fl10zofl Leuklp I njegov ucenllc De.akrlt, osnlvaC! grClce ato .. lstlcke
.. , lI_tral1 d& Je _terlja aastavlJena 00. sitnlh nedJeljlvlh Cestlea;
koJe au nazvall ato .. lma - pre_ grcleoj rljeci ...tomos - nedJelJlv.
Hedutl .. , tek u 19. vljelcu. razvoJe .. bealj" , transfonolsa.n Je peJu
.. to .... cd neodl'-fldenog fllozofslcog poj_ do lOaterijalne stv&rnosti. pre_
lcojoj II!(! .... t .. rlj& s .... toJI od ele_nata. a elementi od vrlo sltnlh
bealj&lel ..,.,dJeljlvlh "'.sUe,," - .. to_ Ist1h h"mlj"klh osoblna. Ovakvo
shvatanJe 0 strukturl _terlje odrz .. lo se u Il&uci sve do kraJ'" l"olllog
vl,jen, 1879. gcdlne, ka.da Je TOlOSOn (J.J. Tho_on) otkrio
.. lektron, elja Je MSII. 1840 puta aanJ" cd ....se ato_ vcdon!ka. Naknadno
1. Elektrlfno oplereCenje
Elektl"ostatika
su uslijedlla ollerlCa 1 drugih Cestle ...: proton!. neutron!, pozltroni,
,""zon!. ltd. Moderns. f1z!lca danas pozns.je desetina elementarnlh
Cestles. Pod ele .... ntarno .. se pr1 to .. podrazumijevsJu cestlee
lcoJe nlsu sastsvljene od druglh pr.ostiJih Cestlel!.. NaJveCI znacaj na
elektromagnetno ponaAanje ..... terija I_Ju tr\ osnovne elelclron.
proton 1 neutr'on.
Elektron je negatlvno naelektrlsana elementarna Cestlea. Americki
fizlCar Robert Millken (Milliken) eksperi!llentaloo je utvrdlo da
optereCenJe elektrona niJe neka statlstlCka srednJa
vrIJednost", nego stvarna. flz1ck" konstant.... Uz _Ie prelna.l:e. utvrdeno
Je da elektrlcno optereCenje elektrona kOJe lznosl:
- (1.6021892 : 0,000047) 10-
19
C
predst&vlja naJmanJu w;postavljenu kollClnu elektrlcltet ... pa se s .... tra
eleKientarnlm. Kvantom n.egativnog elektr1citeta. 1 ozna.t:e..V& se sa. Q
III
Jednostavno e.
.
Q s e -1,602 10-
19
C

Posto Je elektrlno optereCenje
(1. 1)
elelctrona najaanja kollCina
elelctrleltet& koja 5e susree 1 predstavlJa kvant elektrlclteta, prlrodno
se BOglo usvoJitl za Jedlnleu kol!clne eleletrlelteta. Medutla, usvajanje
ove kol1Ch .... elelctriciteh. l<ao Jedlnlee, pored toga Ato Je lsuv1&e .... 1 ..
ze. prakt lCnu upotrebu, naruA!lo bi I usyoJenl HlCSA slst.... Jedlnle.... u
kojea Je jedln!ca leoliCine elelctrlclteta kulon ! oznacav .. lie sa. C. U
odnosu na gornJl lzraz Jedan kulon preko trl110na elektrona
IC " 6,24196 10
18
e
( 1.2)
Pomou eksper!aenta eoZe Be odredltl odno& e/a. pa se lz
poz""te vrlJ"dnosti kvanta. el"_ntarnog el .. ktriCnog optereCenja.
elektrona., DOZe odredlti nJegoV& msB& u alroVLnJu
"'0 - (9,1093534 : 0,000047) 10-
31
kg
se. pre ... teorlJ! relatlvno&tl, aiJenja u funkelji brZlne v.
..
II __
!i-(+f'
gdje Je c m 3 10
1
mlB brzln& BVjetlosti u vakuuau.
Pod pnotpom;t .. vltoll dII. je elektN>n u obllku "f .. re. njegov pr .. cnlk Je
U lSA .. l .. t .... u. Jedan kulon predst&vlj& onu kol1cinu elektrlelteta.
lcoj.... kad prot,,\cnm kroz pN!liIjek provodnllr.a. u Jednoj liI.. obrazlAJe
.. truJu cd .)<Idnom; """PO' ......
5
Elektr'oS't .. t!1ul
1.9 10-
13
""--
c... -..uoperi_ntalno USllUtOvlJeno de. lIIe snop el .. letrona
prostire u vldu tal..... Bvjetlostl de. posjeduje oBoblnu
interferenclje i dif'!"&kcije. Ustanovlj.mo Je cia Be elektron obr6e 1 oleo
svoJe OBoviM, lakozVilml spin elelelrona, zbog e.ga elelctron, pored
elelctrlCnlh, posJeduJe 1 osoblne.
Proton Je pozltlvno naeleletrlsanA elementarna ... , Clje je
elektriCno optere6en.je Istog izno<la law
eleletrona 1,602 10-
1e
C.
Elektrleno opleNl6en.je protoM. predll!tll.vlja eleMntarni levant' pozltlvnog
naelektrisanja. HIlA. protoM u lIIirovanJu Je 1,672 10-
27
q, II, preenlk,
pod pretpostavleoR da J.e u obllku sfere, lznosi 10 -12 0111.
Neutron Je el .. neulralan. Hua neutrona u Ista Joe
!cae i ..as .. proteM.. Osobina. da je neutralan pokazuje da nlJe
lzl02en dJelovanJu elektrosagnetnlh 511 ....
Ha svaku el."",ntarnu hutiou _terlJe djeluju tri osnovne s11e:
grav! tactone. koJe au proporcionalne ........ ...zonske (inter ... tolO8ke).
koJe dJeluJu na _lili NAIIlojanjl ... 1 lcoJe da Be Cestiee vetu
unutar atoasleog Jezgra 1 leoJe poe 1 vaju 1'1...
zakonlaa.
Do Pf'vlh elcsperh ... nh.lnlh IIunanj ... 0 s ..... t ... vu atoma dosao Je 1911
godi"", f\a.terford (Ser Ernest Rutherford). On je usllljerlo '" - Cestiee na
.. to .... koJe Je ispit I VI!.O, 1 na OBnoVU Cln.jenlee kako flU te Cestiee bUe
skretaN> i ua .. JeraVllne lzveo Je Z&kljueke 0 osnovooj strukturi ato..a i
raspodJeli naelektrlsanja u njelllu. Ustanovl.o Je de. ato .. l posJeduju
eenlralni dlo. lcojl Je pozltivno naelektrlsan, i nazvao ga jezgro aloma.
Potto je ... tOB neulralan, Raterford Je lzveo 1 drug! vatan
zakljuak da Je Jezgro okru2eno negatlvnl.Jll nael .. ktrisan..le", elektrona.,
koJi neutraUilu ulcupno elektriCko djelovanje ato-.. Broj elektrona jednak
Je redno .. broju eIe .... nt ... u perlodnolll slstel!lu ele_nat.... Raterford Je
takode ustanovio da me elektronl lIiIOraJu kret.atl. velilco.. brzlnom ok"
Jezgra, lnaCe bi bill prlVUCenl od jezgra. Ist.o tako, prateci slcrenute 1
useJerene - eestloe, pretpostavljajuc! lnverzni kvadratnl z&kon Za sllu
iz.-1u a: - e .... Uce (koja Je I _ JeZVO) 1 jezgMI. ato_, dolca:z&O je
leore\Ctnost lzv .. denog Kulonovog zakena za sllu uzeJamnog dJelovanja
pUnktualnih opter&Cenja.
Aleo &e 1III02e r&ci da Je br'oj elelctroM. u atollu odreden na relatlvno
Jednoctll.V&n !'Iaein, nJihov MUllpored u elektronsleo", olOOt..cU dugo Je
pN>dat ... vljao le:t&lc za.datak ZII. naulcu.
NajprlkladniJl DOdel MUllpor&da elelctrona u elektronslcoB omotatu.
6
Elektrostatlka
odnosno model strukture aloma ponudio je danskl fizicar Nils Bor (Nils
Bohr). Prema BorovoJ teorljl jezgro ato ...... koje se .. oze predstavltl 11
obl1ku sfere precnika 10-
12
em, aastoJl se od odredenog broja protona
neutrona 1 pozitivho Je n ...elektrisano"
Elektroni, cijl je oroj jednak broju protona. rasporedenl au u
elelctronskom omotacu, koji je negatlvno naelektrisan. Znaci, elelctronskl
omotac ae sastojl od elektrona, koJi Be !creeu po potpuno odredenhll
putanjama. Oa bl se udaljlo, cdnosno priblizio Jezgru. elektronu ae mora
doveaU, odnosno on mora predati potpuno odredenu kol1clnu energl.je.
Posto se po teorlji kvantne mehanllce lzmJena energije ostvaruje u
kol1clnama leoJe cIne elo broj kvanta energlJe (naJaanja kolicina
energlje), Bor Je zaklJuclo da se elektroni OIOgu kret .. U lskljuclvo po
odreden!,. putanjama, koje predatavljaju ekvlenergetske putanje. Kreeuei
se po JednoJ ekvlenergetskoj putanJi.
elektroni nit! dobljaju nit! gube
energiju. Ekvlenergetake putanJe
nazlvaJu se i kvantnlm putanJama. Bor
je pretpoatavl0 da au one krufnog
obl1ka i da 1 .. je pretnlk 10-
9
em.
na taj nacin je doliao do avog .. odela
atoma. na prlmjer za uglJenlk (sl1ka
1. 6l.
s11ka 1, 6.
Borov prlatup proble .. u cd potetka Je bio u protlvrJecnostl sa
poJmovlma 1 zakonlma kojl su u nJegovo bili prihvaeenl. Ubrzo je
ustanovljeno da su I<retanje elektrona 1 njihov raspored na putanjaola
daleko slozenlJl od pretpoatavlcl u Borovo .. modelu. Mnoge nedoalJednoati
uklonJene su prlmJenom talasne .. ehanlke. Icoja Je vrlo prlhvatljl.va pri
tumacenju pojava kod testiea sa atolllslclln 111 JOG ..... nJilo di_nzljama.
Zomerfeld (A. Sommerfeld) je uslanovlo
da au putanJe u obliku ellpse I. samO u
posebnom krufnog oolilea. Isto
tako je ustanovl0 da sU ellptitke
putanJe medusobno zakrenute za
odredene kvantne uglove. kao i da se
elektronl obreu 1 oko svoje osovine -
spin elektrona. I. td. Na taj natin Je"
uspostavlJen Bor - Zomerfeldov model
atoma (sl1ka 1,7),
1. opterecenje
sl!.l<a 1. 7.
7
Elektrosts.tlka
Brolj (L. de Broglie) je eksper-ll1lentalno utvrdl0 da se elektroni ne
!<recu po putl&ll.j ........ koje su z .. tvorene krlve. nego da je to kretanJe
1 de. se odvija po slojevlma. Ovlh sloJeva lma sedwa 1 oznaenl
su slevnl.. eznak..-.: 1::. L, Ii, N. O. P i Q. Pri to.. je "",guc! broj
elektrona po sloJevlaa takav da-K-tl slaj lmat! 2 elektrona. L-tl 8,
H-tl 18. ltd. Karakterlst!Cno Je de. elektronl lmaju vecu energiju ukollko
su udaljenlJI od Jezgra. Na prilOjer, elektronl u sloju Ii I_Ju veCu
energlju od elektrona U sloju L.
VeClna ele .... nat ...... naroito ""t .. ll, l ..... ju nepopunjene spolJaSnJe
sloJeve. Kada se ato.. lakve _terlje lzloU djelovanju spoljaSnJeg
elektrlcnog polJ.... elektroni na spolJaSnJe .. sloJu napuStaju strukturu
ato.a 1 postaju slobodnl elektronl.
Svaka proJOjena elektrona strukture ukljuCujuCI
napustanje strukture. narUSava energetske odnose u ... tomu 1 dovod! do
proajene flzlCko - hesljsklh osob!na materlJe.
Za pol.anJe strukture atoma vaZni su poJaovl ato.skog broJa 1 atomske
te:t1ne. At ollllSk ! broJ Jednak j<! broJu elelttrona, odoo .. no protona u atoOlu,
.. "to_It" JednW<a Je sum! broJ ... protona I neulrona u .. tOlOU. Za
nel<e karakt .. .. l ...... nt .... tolDSlc.l b.-oj 1 ato .... lea teUna dati
tabel1 1.1.
lOU U
Tabeh. 1. 1
Ele"""nt Jezgro Elelctronl AtolllSld broJ AtolOSlta tet1na.
Vodonlk (H) Ip Ie 1 1
IleHJUIO (lie ) 2p + 2n 2e 2 4
Lltljum (Ll) 3p" 3n 3e 3 6
Blor (el) 17p .. 18n 17e 17 35
K&lI.JUIII (l0 19p .. 20n 19 .. 19 39
U nepobudeno .... tl&ll.ju. Ica.d& atoll1 nlsu 1:;:102 .. nl djelovanJu spolJaanJlh
s11l1l., onl _ ponallaJu elektrlcki neutno.lno. tJ. broj elektrona u
elektronsko .. 01OOt...eU Je<1n&l< je broju proto,,", u Jezgr1. talto da .. e nJlhovo
ukupno elektrleko dJelovanJ<o _dUilobno Mutr .. l Hle.
t..orlJl. elektriCno stanje aaterlJe definite se
Pre..a. elektronskoJ
viAlco. 111 manjkom
el"k;trcllll. U odnosu ""' \>roJ proto,,", u ato .... koa Je2:Vu. Za I>8lto tlJelo Be
Ico.t .. da Je po:dtivno """"lektrisano alto au nelcl ad ato_ u nj<!govo,.
_t .. "" 12:300111 Jedan ill viAe elektrono.. Njlh.ovo ukupno poz1tlvno
u tea jednako Je broju pozltlvnih kvantovlll
"l .. lrtrlc1t"t... koji Je broJI.! elelctrona koJi nedosta.ju U III.toal_.
Elektrostatika
2a tlJe 10 se kaze da je negatlvno naelektri sano ukoliko nekl od atoma
sadrze vise .. lektrona od broJ .. u stanju elektricne neutralnostl. Njihovo
ukupno negativno naelektrisanJe jednako Je visku negatlvnlh elementarnih
kvantova elektrlciteta.
Energlja koJa se utroSi da bl elektron napustlo atom nazlva se
energlJa jonlzaclje. Pri tom energlJa JonlzaciJe zavisl od vrste
materljala kojoj pripada ato .. , all ! od toga u koJe .. sloju se eleklron
nalazi. Ako atom napuste jedan 111 viSe elektrona. on postaje pozitlvan
jon, i obrnuto, ako prim! jedan 111 viSe elektrona on postaje negaUvar.
jon.
Prostor izmedu cestlca koJe ulaze u sastav kao 1 lzmedu atoma,
naz\va sa slobodni prostor 111 vaKUUJI. To Je prostor, jer se u
nJemu odigravaJu flzikalnl procest, ukljucuJuci 1 elektromagnetne.
lektr lene osoblne materije obJasnJavaju 5e I na osnovu takozvanl h
energetsklh opsjega elektrona, ali ova teorlJa. kao oplsana
eiektronska, ne moze u potpunosti da pruzi odgovore 0 prlrodi
elektr1clteta. Zato se u savremenoj teorlJl koaplementarno korlsti
zaJedllo sa klaslcnom. koJa se uglavnom. oslanJa na eksperh.entalne
rezullate.
Pri.Jer 1.1. Ako Je masa elektrona u mlrovanJu mo. oaredl!i nJegovu masu
ako se elektron krece brzlno. v.
Dato Je: m = 9.1083 10.
31
kg. c 3 10
8
als, v = 2,595 10
8
als_
O
Rjesenj. U skl&du SA:
'" -
dobiJa se:
..
o
9 '1083 10
31
'" s _-;:::::====:;:. B 18. is 10-' kg
/1 -
Prema toae, maS4 eleklrona je porasJa dV4 putA.
1. Elektricno optcrecenje
9
- '"
--
lektrostatlka.
Ulcupna. kol1eina naelektrlsanja, odnosno uJcupn! broj poz1tlvnlh i
negatlvnih kvantova elektrlciteta u zatvorenom sistemu se no mljenja. Pod
zatvorenha se podrazWdjeva takav sistelll kroz e1Ju gI"!Ulicu neOla lzJlljene
_terlje.
Pod uslovom da se ne asnovni prlnclp, u zatvorenom sistemu
se OOlgravaju IOnOg! procesi, ukljueujuei telektrll:ne. Ako se zatvoreni
slstem lz10:ti gaJIOa Zra6enJa vI-solce energlje. u slstemu se gama
zra6enje apsorbuje 1 stvaraju se parovl l:estlca: pozllivno naelektrlsanl
pozltronl 1 negativno naelelctrlsani elelctronl, prl eemu je ulcupna
proajena opterecenja u slstemu jednalca null.
Zalcon 0 odrtanju kolil:lne elektriciteta blo b1 kada bi se
stvarale pozltivno naelektrlsane test ice, a da taj proces istovreaeno ne
pral! stlfarru\je 1ste l"!<'!g>l.tivno naeleklrisanlh l:estica.
Elcsperll1Oentalno je utvrdeno dOl SU apsolutne vrlJednost! stvorenog 11!
neutraliziranog pozltlvnog 1 negallvnog naelektrisanja medusobno Jednake.
Na jednostavan nal:ln se maZe pokazatl da je naelektrisanja koja
se pojwl na el11bartrkoj 11pcl. leada lie protrlj.. krznom, jednaka
suprotnog znaka od lcollelne naelelctrlsanja koja se poJavi na krznu.
Pre_ tOlile. op\sana pojava se postav1tl kIlO teorljslcl postulat
11i eksperbentaln! zakon definlsatl da je ukupna
naelektrillanja zatvorenog sistema neproajenjlva.
Elektrino optereeenje je svojstvo estlce =aterlje, koJe se odllkuJe
uzaJaanoa vezoll sa sOpstveni,. elektroaagnetnia polJem =edusobnlm
dJelovanjem s... spoljallnji.. elektromagnetnl. poljem.
opter&eenJe. kako Je M.Zna.eno, ,.a:1Hfestire. ee u dva obI tic .. : pozit i vno
(opt.ereCenje: proton.e., pozitrona). odnosno naelektrlsanje
stalell!., 1 neptivno opterecenje (opt.ereCenje elektrona). odnosno
10
1. ElektrlEno
Elektrostat!ka
naelektrisanJe cilibara.
Kollelnskl, elektrleno opterecenje se maZe odredltl u odnosu na sllu
liledusobnog djelovanJa naelektrlsanih eestica il i tijela ! uvljek se
javlja u obllku cljelog broja eleaentarnog naelektrisanja - kvanta, bilo
pozitivnog ill negatlvnog. Ako se sa e oznael kvant naelektrisanJa, lada
je:
0.3)
gdje je N cl0 broj 1 predstavlja broj kvanta eiektrll:nog optereCenja (za
neko naelektrisano tijelo ROZe bit! 1 nekoliko stotlna miliona).
Raspodjela elektrll:nog opterecenja acte biti: tal:kasta (punklualna),
zaprem!nska. povrSlnska 1 1lnljska.
Taekasto ill punktualno optereCenje predstavlja naelektrlsano tijelo
111 skup kvanta optereCenja eije IIU dl_nzije .... le i JIIOgu
se zllnellllI'ltl u OOnosu na dllilenzlje siste ..... u kOIi>e se nalazi.
Ako je opterecenje rasporedeno kontlnualno u dlJelu
prostora. bilo do!. se rad! 0 oblaku naelektrlsanlh ill
eleklronskolil snopu, Bvakl elelilentarni dio tog prostora 6V je nosilac
odredene lcolielne elektric1teta pi<. je liIOgoce uvesU poJam gustine
zaprellinslcog naelektrisanja 111 jednosta.vno gustine naelelctrlsanja.
Gustina naelektrisanjll. P u nelcoj taek! dljela. prostore. sa kontinualnom
raspodJelom optereeenja se 000090 .. :
NJ. dO
P - 11 a """""b.V """"CiV

0.4.)
Ukupno naelektrlsanje Q dljela prostora u tom slueaJu se
odrvditi lz Integral .. :
Q - J P dV
(1. 5)
'f
Ako je gust!M. naelektrhmnJiI. p konstantM. u svl. taekama dljela
prostora V, sa Itontinualno. MlSpodjelom elektriCnog opterecenj .... onda. Je
ukupna el .. optereeenja:
Q - p V
odno .. no:

V
(1. 5.1)
{1.5.2l
Isto tako, eleklrlCno optereCenje 1OO1e blU konllnualno rllSporedeno
po povrllin! vrlo ..... le deblJine. Onda Be objektlvizlra IIOgUCnost
deflnklje povNlnske gustine naelektrisanja. Svak! ele!lllent povNll}4! tJS
Je 00 .. 11= odredene na.elelctrlsanja pi<. Je povrSlnska gustina
naelelctrlsanja u nekoJ taekl:
1. Elektrieno opterecenje 11
lektrostatika
(1.6)
111 :
(1. 7)
5
lJ'kollko je povMllnska gust ina naeleklrlsanje. 'I konslar.lna u sviti
taClcasa povrlne S, sa konl!nua1nom elektrlCnog oplerecenja,
onda je ukupIl!\c kollC!.na opterecenja na povrl!ilnl:
Q = "II 5
odnosno:
l! =
Q
5
(1.7.1)
(1. 7. 2)
KonaCno, .. leklrlCno opterecenje Il102." bitl kontlnualano rasporedeno
dut 11nlJe Ill, na prlmjer, ilnljskog provodnllca Clje Se
popreCnog presj .. k. IOOgu za.n.e..ar1tl u odr.oGu na ,'ar.to.)anje
tljel .... 5vakl el ...... nt llnlje fAl j.. '>olIllnc OOredene-
dl ..... nzlJe
od druglh
kol1elr:e
""",lektrlsanja AQ, pm. j.. llnljsk" ll'usUna na.elelttrlsanJa Q' u <>ekoJ
taCk! ;
Q'
'"
11 ..
aa dO
(1. S)

AI
H dl
111:
Q D
J Q' ell (1. 9)
I
Alto je 11nl.)oo lI""ti- naelelclr1u.nJ" Q' konst..ntna. dIU!: elt .. v"
Hnlje I, ..... konthw ... lno .. MUilpodjeloll elektrlnog oplereCenJa, onda Je
ultupnm. lto 11 C 1 om opteNiCenje. 1 \ nl je:
Q m Q' I
OOn",.mo:
Q
' m Q
-1-
(1. 9.1)
(1,9.2)
Prl toa tz""be. voo1t1 raCuna da f1z'.l<elnl s",I""", hoa ......., z ...p' ..... l""k ..
guatl_ naelektrlsanJ" p, jer sV&&o opterecenje. MBkar 000 predst"vlJ"lo
kv...nt .. l"ktrlcl t .. t.... ZAuzl_ eUo !ton.&Cnoi proston. Modutl... ualovna
pn>dst .. _ 0 povMHnsltoj, l1nlj .. koJ 1 punktll&lnoJ rs.spodjel1 el .. ktrlnlh
opter0C8nje. je ltorlsna prl z"d ...taka elektrost .. tlke,
i.2. XollClna mlektrJcJteta Q kontloualno
"""
A. J polupr6l:nJIIId. !II 10 C&.
b. CJlJn<:ITu poJuprn.lu IS CIII 1 1 .. 20 ClIl.
ravno.mjeroo je
1. opleroeenje
z
c. Ravni povrlne S, = 1 m .
ElektrostatIka
Odredltl povrSinsku gustlnu naelektrlsanja ako je Q = 10 10-
6
C.
Rjelienj ...
a.PovrSlna lopte je:
S a 4 II liZ = 0,1256 ,.2
1 1
pa je povrSiosJ<" gustina naelektrisanja:
10 10-&
D,1256
b. PovrSlna cJJlndra je:
52 = 2 11 R
z
1 S D, 0628 ...2
PovrSin.ska gustina naelektrJsanja lznosl:
O 10 10-
6
2
l! = - = 159,15 10-
6
C/m
2 52 0,0628
C. PovrSlna ravni na koju se rasporeduje e1ektriCno optereCenje je:
S = 2 S = 2 m
2
3 r
pa je povr$inska gustina naeiektrisanja:
Q 10 10-& : 5 10-6 C/ .. 2
l!3 '" 2
Pri .. jer 1.3. SEer", polupreCnlka R r&vno .. JerllO je naelektrisBna po svojoj
zapreminl koliClllOm naelektrlsanja Q. OdredItl z4premlnsku gustinu
naelektr lslllllja.
Rjeienj<l. PoSto je k01 Ulna naelektr iSMj .. Q rAvTXNIljerno 1 kontinJAlno
raspodjelJena u sEeri, zApreaJnska gustlna je istA u svls taCkama, p& se
1z:
c!oblj&:
Q
pm V
p m ---.---=-O _ '" _3_0_
4 3 3
R 4 w R
1. Elektr1tno opterecenje
13
Elektrostatlkl!.
2. lIJlU)NJV ZAl'.OtI
Hehahieke aanlfestaclJe aedusobnog dJelovanJa elektrlnih
u stanJu 91rovanJa deflnls&o Je .francuskl flziear [ulon (Charles Augustin
CouIo.b, 1136 - 18(6). Jcoji Je eJcsperiMnta.lnl .. pute .. for .. ullse.c 1785.
gadlne svoJ euvenl zaleon, po",noat !tao zaleon.
Ako se posmatra slst .... ad <Iva nepoJcretna punktuaina optereeenja. tj.
opterecenja elje Je ra8podJela ostvarena na talevla fizleklm tljellMa e\je
"e linlJske dl .... nzlJe :oogu "'a!'Ieurltl u odnOEU "" itedusobno rastoJar.Je,
al gebarflle I iZMU J(ulonovog zaleonoa ,1",,1: ... hanleka slla uzajanmog
djelovanja. "- Mpokretna punktualna opteN>C .. nj .. OJ Q
2
U hoa>ogenoj
lllredlni dlrvletno je .. MUiIJ .. r ..... njihovo,. prolzvodu I obrnuto srlUBJ"rna
kvadnatu njlhovog .... dusobnog rastoJanJa r.
Q
1
Q
2
F. Ie --- (1.10)
r2
gdje Je k koeficlJent proporc!onalno"U, JcoJl po prlrcdl pred5ta.v IJa
flz1eku vellelnu. U 51 (5yste .... Internationale) konstanta Ie lznosl:
Ie _ 8,98755 1011 II .,,2 .. 9 10" II ",,2
ca C
2
UoblaJenc je de. "" Itollllllhnta It lzMd ... va u obl1ku:
It. __ 1 __
'" it IE:
pomoeu koj"g je uvede_ nov... konstllnta:
1
C D "'T"i"l<
gdJe je c dlelektriCna konstanta III perRltivnost dleleKlrlka.
Dlelektrlna predstavlja veliClnu koJa defln!Se utlcaJ
sredlne na sllu uu..)1lmnog dJelovanJa. Pre .... (1.10). .. 11.", uza,jar..nog
djelove.nJa je obrnuto proporc1onalna Jl",lektrlCnoj konstanU. Prl Istlm
kol1C! .......... na.elektr!eanJe, Q
1
1 02 !. l .. tom 1iOedU>'lobno.. r .... to,lanju r. slla
uza.J"""""g dj"lovmnja je najveea U VakUUIlIU. [stu vrlJednost 1m"
.. Ila aIeo " .. optereeenje nalaz! u
F
(1.11 )
,.
Dl .. l .. l<trle"", leo"",tant.... .... naeln lcalco je doofinl" ...... , f):l&ZlVI1 se
...,..alllt_ dl .. 1"klrlCno .. konst_tOlll I, iz praktlenlh rulop-, oblena ""
prlka:zuje prolzvodo .. :
2. lCulonov zalcon
Jektrostatlka
(1. 12)
C :::: C c
r 0
gdJe Co predstavlJa
konstantu vakuuma 1 u racional1zQvanom
HKSA slstemu Iznosl:
lo-Q -12
IE: " " 36it = 8.854 10
F/m
(1. 13)
o 4 1t 9 10
9
a C
r
relat!vnU dlelektrlCnu leonstantu sredlne
dielektrlCna
konstanta neke sredlne veea od
polea2uje koltke Je puta
d!elektriene Konstante
vakuuma.
Iznosl rele.tlvnlh
11ustracIJe, u label I
1.2 su dat I
Radl
dle)cklrlCnlh konstantl neklh karakterlstltnih mater'\jala:
Tab<: la 1. 2
C
c
__
-1--- I

1,006 \ p ... I n
Transfo!'matorsko ulJe 2 - 2.5 StaLo
Vosak 2.8 I PorcLllan
Bakel It 3.8 - 5 ISteatltl
IEbonlti 2.4 - 4.5 NaulJenl pap!r
4,6 - 6 e.l st:::a:.....;:.vo::,d=a=--__ _
KulonC)va sll .. , kao I osts.;e sl Ie. po prlrod\ Je vektorska ',el !Clna
koju deflnlSu Intenzltet, pravac I sm.Jer. !\xo
polotaja ele\:trienog optereeenja Q"
polotaJ ... Q2' U odnosu na Q,. onda je:
- r
21
'U odnosu
se sa r 21
uzaJamnog dje lovanja.
u vekt.or-sk.omobii ku:
Q, Q
2
F'2 = 41tc 3 r '2
r
.\7-
1 Q, Q
2
- ______ r
/I c 3 21
oznaCl vekter
vektor
( l. 141
(1. IS)
r
2
!
- d' 1 dJ 1 Je du2: pravca spaja
Veklorl r'2 1 r
2
, pokazuJu a 51 TO. e u
Q I Q P
o karakteru slla Je odboJna aka su
e lektrlCna optereCenja 1 2'
zn
-"a (sllka 1.8a) I prlvlatna kada su suprotnog znaka
opLereeenJa istog ah
(sllka L8b).
6)
b)
stika 1. 8 .
15
2. Kulonov zakon
lektrosta!lka
Iz navedenlh vektorsklh lzraza za s11e vail:
f =. f
]:-2 21
(1.16)
sto potvrduJe da vaz; treel NJutnov (Newtonov) zakon akciJe reakcije.
Kulonov zakon Je lzveden za slucaj dva punktualna opterecenja.
slika 1.9.
Hedutim, njegova primjena se moze
pokazati za proizvoljan broj
punktualnih opterecenja, na primjer,
za tii pozitivno naeleklrlsana
punktualna optereeenja
1
, 02 1 Q3'
(slika 1. 9).
Vektorska priroda sile linearna konstitucija u definiciji omogucuJe
direktnu primjenu vektorskog sumlranja, tako da je rezultantna sila koja
djeluje na punktualno opterecenje Q1:
Q,O,
J
r
21
Q, Q
3
r
21
+ -3-- r31
r
31
(1.17)
iIi u opstem slucaju prostorne raspodjele n punktualnih opterecenja
rezultantna sila koJa djeluje na prvo oplerecenJe Je:
n
F \' f (1.18)
1 L 11
1=2
Vaznu pretpostavku u oejenl valjanostl Kulonovog zakona predstavlja
proejena njegove primjenjivosti u odnosu na inverznost kvadrata
rastojanJa. Ostvarena istrazivanja pokazuju da se Kulonov zakon. u
osnovnom obl1ku. moze pr imijenl ti sa dovolJnoDl tacnoscu za rastojanja
punktualnih opterecenja od 10-
18
m pa do nekoliko desetina kilometara.
Prbjer 1.4. Odredit i sHu uzajalllllOg djelovanja dva punktualna
optere6enJa Q
1
0z'
medusobnom ra5toJanju r.
-6
Dato Je: a, " 25 10 C,
koja se nalaze
a = 8 10-
6
C, {;
2
u trans[ormatorskom ulJu
2,2, r 10 em.
RjeienJe. Apsolutna dl1ektrlena konstanta transformatorskog ulJa Je:
C = "r Co = 2,2 8,85 10-
12
" 19,47 10-
12
F/m
na
Intezite! 511e uzaJamnog djeJovanja, koJa Je po karakteru odbojna.
iznosi:
16
2. Kulonov zakon
E1ektrostatlka
Prlmjer 1.5. Na punktualno optere6enJe 01 djeluje 511& uzaJamnog
djelovanja F
21
Oclred!!l r punktua1nog optere6enja 02 UZ
pretpostavku ds se oba na1&ze u vakuumu.
Dato Je: 01 - 2 10.
7
C, Q
2
- 18 10-
7
C', F21 0,1 N.
Rjeienje. U skladu sa Kulonovim zakanom vat!:
/ 4
c!Jjl je JnOduo:
r - /
36
Pri .. j .... 1.6. [)va el"ktronA u va.zduhu nol .. "" IS" na aedusobnDlll rastojAIlJu
d. Odred!tl elektro5t .. tlc!ku s11u uzaJamoog dJelovanJa
gray 1 tacIono.,.
uporedl t I je sa
Dato Je: Q. ,602 10-
19
C, r E 10-
10
", II 9,1083 kg,
gravltaclon.a konst.ru'lt ... 1 m 6,67 10-
11
N ..
2
/ q2.
Rjeienje. U skladu Sill KulonDvlJJl zaka""", (1. 14), elektrost ... t ICu sila
uzajamnog dJelovanJa lznos!:
Q
e
Q. -
2 I'o
r
gdJe Je ro JediniCni vektor.
Poto Je re1ativllA dielektrlCrn. )(onstant .. vuduha priblUno Jedn.tka
Jedlnlcl, IntenzJtet s11e uzajamnog dJelovanJa Je:
Po kra)(teru s11a uzaJa.J11OOg dJelovanJa Je odboJna, posto su
e1ektrlCna optere6enJa elektrona Islog znaka.
IntenzJtet gravltaclone slie je:
2. Kulonov
17
.... -
Elektl"ostaUka
.. .
Fq E 7 7 .. 6.67 10-
11
N
pa se jz odnosa:
uoeavm d .. Je grav!taclona s11a znatno nanJa ad si1e
uzmJlSJIInOg dJelovanJa.
Priajer 1.B. SLIm uzaJaanog dJelovanJa punktualnlh optereeenJa .
Punktualna 0, Q 1 02 u - nalaze se u vakuumu (slly.a
1.10). Odl"edltl lzraze za s11u kaJa dJeluJe na punktualno optereeenje OJ
x O. kaJe se 80fe postavltl u tacke A I B.
RJeMnje. l'oto se sHe vektorski
SUl!ll"aJu. za t .. A ,e doblJa:
0
2
(
r
f
2

J
0
1"2
1
" za
ta('!ku B
0
2

r
F
4
B
B ""T'irr
rl
2
0 r
3 4
QI<I--:l!_ ......
--:..Fa
---F.
-F.
"llb 1.10.
b. Trl punJctualna optereeenJ" Q,' 02' 1 a
3
nalaze se u valaJumu 1
raaporedena su u tJemenlaa ravnostl"anog troug!" atranlcA r (slika 1.11).
Odredltl Intenzltet, pl"AVaC
a,.
amJer slle uzaJamnog djelovBnJa na
Dato Je: 0, " a : 10-
8
C, 02 " 03 '" - Q " . to-a C,
Rjelienje. Na punJctualno opt<rre-
ee"Je 0, dJeluJu slIe uzaJAlIII10g
dJelovl4IIJI!I. f <11 1 F 31' kaJ.. su,
zoog (a, O
2
<0) (0, prl-
vlacnog karaktera.
Ukupna aila f
J
predstavlja
nJIhovu vektorsku sumo:
18
n 1 eBl.
,,11k .. 1. 11.
2. Kulenov %&ken
Elek.trostat 1/<4
f - + F F r + F r
1 z Fat 31 21 021 31 031 .
pokazuJe da Je rezultantna Slla nornalna na osnovjcu 02 - 03 sa smJerom
kao rut 51101.
je Intenzltet sIla fZl F31
F
21
z F
31
0
2
E F -
4 4 If C r
o
Intenzltet rezultantne sile Fl
,; ...2. ...2. + 2 F F cos(
FI - !- + .
21 31 21 31
F, - 15,6 10-
3
N
2.
je:
...!.... +
6
tsU:
I'[ a,a5
If )
6
10-
16
10-
12
= 9
10-
3
N
to-'
19
Elektrostatlka
I zucavaJuc 1 stlu uzajamnog djelovanja elektrlcnlh optereCenja u
.,lro
v
anju. opravdano se naJOetnulo pltanje 0 njenoj prlrodl 1 ...,hanlzll\u
njenog uspostavljanJa. Isto tako, slla uzajanmog dJeJovanja manlfestlra
se kod dva III viSe elektrlCnlh optereCenja. pa se prlrodno moZe
postavltl 1 pltanJe da 11 1 kakve promJene nastaJu u okollnl usamJjenog
eJektrlCnog optereCenja?
U flzlcl su poznata dva "",dusobno opreCna teoriJska stanovlilta za
obrazloZenJe slle uzaJEUiU10g djelovanja elektrlCnlh optereCenja u
.. lrovanJu. Kod prvog. polazl se od pretpostavke da Je tljellma svojstvena
osoblna da dJeJuju na druga tlJela neposredno 1 trenutno bez flzlClcog
procesa u prostoru kOJ! Ih Ova teorlja je poznata kao Njutnova
teorlja djelovanja na dalJlnu (actio in dlstansl. U skladu sa OVOm
teorljo ...
u okol1nl usamlJenog elektrlCnog opterecenJa,
odnosno
naeJektrlsanog tlJela ne odlgrava se nlkakav flz!Ckl proces. Medutlm.
konaCnost brzlne prostlranJa eJektromagnetnog talasa
nlz druglh
utvrdenlh CinJenlca objektlvlz1raju stay da ovaJ teoriJslcl prs.vac nlJe
prlhvaCen sa gledlSls. materlJa.lne flzlke.
Prema drugo,. slanovlStu. s11s. uzajamnog djelovanJa ostvaruje se
posredstvolO ..... teriJalne sredlne Icoja Okru::>;uJe elelctrlCno opterecenje ad
taCke do taClce 1c0naCnoB brzlnom. Ova teorlJa, Icoja Je prlhvaCena u
savre .... noj flz1cl. poZllata Je kao teorlJa od "tacke do tacke". ZnaCl,
slla uzaJamnog dJelovanJa Je posljedlca naroCltog fizlCkog stanJa
materljalne sredlne. ukljuCujuCl vakUUIII u okollnl elektrlCnlh
opterecenJa i naelektrlsanlh tljela. se dovodl u nar-oClto flzlCko
stanJe 1 kod djelovanja talcozvanog usamlJenog elektrlCnog optereCenja.
Narocllo flzlCko stanJe lIIaterlJalne sredlne u prisustvu elelctrlCnlh
optereCenJa. koje se nazlva elektrlcnl,. poljem. preustavlja vld
u koJem se ostvaruJe flzlclcl proces uspostavlJanJa s11e medusobnog
dJelovanja elektrlCnlh opterecenja, koje 3U prlvlaCne aka su opterecenja
razllcltog znaka 1 odboJne ukollko su lstog znaka.
Treba. ""dutl .. , lmatl u vldu da eleklrlCno polJe. kao naroC!to
flz1clco stanje sredlne, predstavlJa same jednu stranu Jedlnstvenog
elektro_gnetnog procesa. Ipak, pod odredenl .. okolnostlma elektrlCno i
Jnagnetno polJe kao pojavne manlfestaclje, IIIOgu se razd
v
oJlti.
ZaneBaruJuCl dlskretne procese u okolln!
naelektrlsanlh tljela koja
20
3. ElektriCno polJe
Elektrostatlka
mlruju 1 elJa se optereCenJa u funkciJl vremena ne miJenjaJu. manlfestlra
se .. Iektrleno polJe. Me. sllean naCln mogu se deflnisatl ! posebnl uslovl
manlfestaclje magnetnog polJa. ClnJenlca da se mogu ostvarltl uslovl pod -
Kojima Se U diJelu prostora domlnantno banlfestlra jedna od poJava
naznaeenog elektro ..... gnetnog process., omoguClla Je do. se no. odgovarajuCI
ns.Cln ove dvlje poJave mogu razdvoJeno lZUCavatl.
Elektrlcno polJe, kao vld _terlJe, pokorava se pr!rodnllll
zalconl_ da se stalno krece 1 aiJenja. odnosno da stanje apsolutnog
mlrovanJa u flz!Cko. sm!slu De postoJl. U skladu so. ovlm. polJe
elektrlcnlh optereCenJa u opatem s!UCaju Je proaJenjlvo 1 u prostoru 1 u
vren:.enu.
Medutll.. mote se. u poJedlnllll Inlervo.l1_ kretanJa ..... terlJe
deflnlsatl stanJe relatlvnog m!rovanJa, koJe se odvlJa u kratkom
vrelOenskom ! nlerval u, kad.. 5" prOlaJena stanja mote Zane.....,. 1 t I. U tom
stanJu slst". optereCenJa je nepokretan a njihovo polJe elektrostatleko.
ZnaCl. elektrostatlCko polJe predstavlja elektrlCno polje slste .....
elektrlCnlh opteNlCenJa 1 naelei<tr\sanlh t!Jela kOJa mlruju 1 Clja se
opterecenJa u funkciJl vremena ne mlJenjaJu.
Rljesltl elektrostatlCko polJe zO&Cl odreditl osnovne parametre KoJl
ga. definlSu u svi .. nJegovlli tack..-. U osnovne pe.raJOetre, lcako Ce to
kasniJe bltl pokazano, spadaJu veletor jaelne elektricnog polJa
elektrlcni potenc!jal. Kada Se znaju jaClna elektrlCnog polja
elektrlCni potenclJal. ""'8U se odredit! sUe UZajaAnOg dJelovanJa, rad
slle polJ&. energlJa 1 nlz druglh flzlClclh vellClna.
ElektrostatlcKa polja se odllkuje osoblnom da su Jednostavna za
anal!zu. pregledrnl. 1 da Ole IOOgU pr181jen!ti razllCite .... tematiclce !.
nUMerlCke metode z& nj1hovo rJeSavanJe. DoblJenl rezultatl analogi Jam sa
.ogu prlmijenit! za rJeavanje sllCn!h polja, all se doblJenl rezultatl.
pod odreden! .. olcolnostiaa, mogu pri .. ljenltl i na kOlipleksnlja polJa, tako
da l .... Ju Sirok ! op$tl znaCaJ.
Posebno Je znaCajno razmotrlti uslove pod koJI.... se razultatl
I' jeSavanJa elektrosh.tlcklh polJa lIOOgu prlrll1Jenlti za I'
vremenski pro .. Jenjlv!h polJa. odnosno polja koja se u prales!
susreCu. PromJenJiva elektromagnetna polJa prost!ru Se u prostoru
brzlnom:
1 v = ___ _
(1. 19)
.r:-;
3. Elektricno polje 21
El",ktrostJdlka
gdje au: v brzlna prostlranja elektrooaagnetnog talasa. c dlelektriCna
konstanta I '" Bll!.gl'>etna perlleab!1nost sredlne.
Brzlna prostlranJa elektrolilagnelnog talasa u polJl .... slnusoidalne
raspodJele povezana Je sa frekfenclJom f 1 talasnom du2!nom A. relacljom:
v f
Aleo lie sa
(1. 20)
oznac! flzlCka d!menz!Ja sistema koj! se
anallzlra. onda rjeaenJa zadovolJavaju ako Je.lspunjen us!ov:
), 1 f
-1- -Y- ! (1. 21 J
1 nace , elektrostallCko polJe prlpada vellkoj grupaclJl vektorsklh
polJa. U okvlru vektorsklh polja 000 pr!pada talcozvani,. potencijalnlOl
poljlaa, C1Ja Je osnoYna fizlkalna 080blna da su konzervatlvna. odnosno
da Je rad 8Ue polJa po zatvorenoj konturl jednAk nul1.
3. L JAl:nu" ELD:TR1CM:x; POWA

Osnovna kvantltatlvna karaXterlstlka elektrlCnog polJa Je vektor
j&elne eleklrlcnog polja. kojl predstavlja naro!tu flz\Cku vellClnu.
Za lspltlvanje elektrlcnog polJa.!cao za odredlvanje njegove
osnovne kvantllatlvne Ialralcterlstlke. korl"tI ,,,, h.kozvano probno
elektricoo optere6enje. To je po vellClnl malo Jed!niCno pozltlvno
elektrlcno optereCenje. koJe svojlm ne remelt strukturu polja
nlti ut!ee no. njegovu sllu ! energlju.
Aleo se probno elelclrleno Q, unese u elelctrlcno po lje
punktualnog optereCenja Q, na probno Q, Ce djelovati
.... han!Clca silo. F rul1Cito u rlllZnil< tack ...... polJa. l<:oje. Je. u sJdadu so.
J::ulooovllll zalcono ..... razaJerna el.,ktrlenof> optereCenJu Q,' Pre_
to_, kollenik t" sUe I probnog koJI 11" zavis! od !:tOOra
probnog optereeenja. denniS .. elelctriCno polJe u taCkl u kojoj &e nalazl
PNlb<lo optereeenje I na:dva Be Jacinoa elekt,"ICoog polja.
tada elektrlCno polJe stvara usamljeno punktualno optereeenje Q.
JaCINl el .. ktriCnog polja nil. .. jestu punktualOOf optere<::enja Q,. J<>:
E" F 1 Q
(1.22)
-------------------_ .._---
22 3. Elektricno polJe
lektrosta.t ika

gdJe r predstavlJa rastoJanJe od punktualnog optereCenja Q do .. jests. gdje
se nalazi proono opterecenje Q,. ZnaCl, jaClna elektrlCnog polJa obrnuto
Je srazmjerna kvadratu rastOJanJa.
Posto Je silo. vektorska vellCina. a elektrlCno skalarno.
njlhov kollCnlk je velctor. talco de. Je:
E
F
(1. 23)

Vektor Jat!ne eleklrlCnog polja pravac I smjer slle koja dJeluJe
na poz! tI voo probno opter .. II. !nl&nzitet mu je broJno jednAk s 111
koJa dJeluje nil. Jedin!Cno probno
Na prlmJer, ako elektrlCno poJJe usposte.vlJa poz!tlvno Q
(sllka 1.12a) 1 ako Be U tack! A. kojll. Je odredena vektorom polo2aja r u
odno"u ..... Q. unese probno optere<!enJe 0\, """ nJep .. djelovat! .... han!Cka
slla F:
1 Q Q\ r

r
Vektor
jatlne elektrlCnog polja Je:
E e __ 1 __ ...L. r
4 Il C ::t
r
( 1.24)
e. !nlezltet
E 1 (1.24.1)
r2
UnlJe velctor ... elektrlcnog polja su radlJalnl pr",Ycl. talco do. je
elektrlCno polJe punktualnog opter .. radlj"lno. Veklor' Jat!ne polJ"
11118. prl\vaC 1 staJer velclora r. ako Je punktue.lno opter'eCenje
pozltlvno. 1 6uprotan smjer, ako je punktualno negatlvno.
+Q r Q, E: r
O--__
_Q f r r Q,

A
A
a)
b)
"HIcs. 1. 12 .
Aleo polj" uspostll.vlJa negsUvno - Q. nJegovlI. raspodjela.
je prlkazana na'slic! 1.12.b.
Na osnovu prlkazanlh analltlcklh Izraza "" naplsatl oPll !zraz
za .... hanlCku Bllu prl poznatoJ ...... podJel1 polja. Ako je poznal vektor
jaClne elektriCnog polJII. u prolzvolJnoJ tatk! polj .... u to .. slucaJu na
el.,ktriCno Q. koje Je unUeto u tu tatku, dJel uje ...,he.nlcka
.. 1110.:
(1. 25)
3. Elektrieno polJe
23
El"ktrostatlka
Jedln!ca elektrlCnog polJa u HKSA alsteau Je:
F N 1 J VC V
E = -a- (.) -C- (x) -;- -C- (.) -m-c- {.J :m-
(1.28)
Oo sada Je razaotren naJJednoslavnljl polja leoje stvar ..
, 0.
2
5111< .. 1.13.
punktualno opteredenje. Medutla, od
vellkog teorlJsleog praktlcnog
lnteresa je sluCaj kada u prostoru
djeluJe viSe punktualnlh opte-
reCenJa. Na ako se Zel!
odred!tl polje u prolzvoljnoj laCkl
A, l<oga. slvaraJu dva pwlklualna
optarodenja Q, 5 Q - Q
2
(sllka
1. 13).
Ako je El jaClna polja u taCle! A, leoga st"...., .. punktualno
QJ' kada djeluJe bez optereCenj .. Q,. 1 2lko Je 2 polje u laCy.l
A, l<oga at var... oplereCenje Q2' kad.. tako.:!e dje I uje s.....asta.lno, O<:Z
optereCenJa
razul tantnog
Q, ' eksp"'rl_ntalno ,IE, "",::te po!taz .. U
polJa E, l<ada djeluju oba pUlu<1.ue.lna
da se jaCir."
odredltl velctorskl .. sUlIIlrIU1Je .. , !cako Je to pokazaIlO ! u sluCaju
slle. Veletor rezultantnog polja predstavlJa vektorsku sumu pojed!nacnlh
polJa kada sVaXo punktualno optereCenje djeluJe saaostalno:
E - r + (1.27)
1 a
Islo pn.vllo fOe ..,2:" prl"Jen1tl 1 xa prolzvolJan broJ punktualnlh
optereCenja, na prl_jer, Xa slste .. optereCenJa Q1' Q2.. Qn' Tada je:
E - E + E + .. + E, - t Ek
1 'Z .... k.=1.
- 1 I" Q
k
-
E - T1( -3- r'l<
r
111:
( 1.28)
kat k
Relaclja (1.28) izrazava vrlo vaZan prinelp poJedlnacnog djelovanja,
koJl je peznat leae j>l"lnclp SUpak-poz!c!.!e, lo;oJI va<l:! za vakUUlll 1 sve
linear"" lzotropne sred!"".
Pr".... j>l"lnclpu suparpozlelje, st""'Je k"j<> nastaje u
flzlCkla uslovlma. zbog jednovreaenog dJelovanJa lstorodnlh uzroka,
p .... ctst .. vlja OIUlIIU poslJedlca koje nIUltajU u uslovl ..... !tada
sYak! cd tin uzroka dJeluje pojedlnatno.
Priajena ovog prlnclpa oMOguCuJe da se rezultatl koJl aU doblJenl za
prost. raepodjele na Blo2cnlJe. I obrnuto, ovog principe
OlOOgueuje da. 5" .. lo2:e,.,. raspodjela "",:t .. rd<!lo.nl t! na ""kollleo pro .. tljlh.
3, ElektrlCno polje
Elektrostatlka
VaZna Je osoblna ovog princlpa da se rezultati ostvarenl raCunsklm
putem verlflkovall eksperlmentalno.
PrluJ&r 1.S. Punktualno optereCenje Q
1
= - Q nalaxl Se na rastojanju r ad
punktua.lnog opterecenJa Q
2
- 4 Q. Odred1tl polo:taJ u koJoJ Je
J .. polJa jednakA null.
Data je: r x 15 em.
RjeaenJa. Po$to Sf! pravac 1 slIJJer vektora JaCJne palja podudaraJu sa
pravcem smJerom s11e koJa
djeJuJe na pozltlvno eJektrltno
opterecenJe, tack .. kOja se tra:tl
e" A 1:, Q,
q.
11Jevo ad punktualnog
.
I, i. I
"",;2e letati r
opteretenJa
Q1'
IlA pravcu koJ1
spaJ'"
punktl)alna opter"c"nja
(sllka 1. 14). I} toJ t .. A sl1lea 1.14.
intenzltet! veklor .. Jacl"" pelJa moraJu ...,dusobno bit! Jednakl, Jer u
tatkl A vektori 1 1 E
z
imaJu Ist1 pravac all suprotan saJer:
Ix
'" -_Q=---
1 ,,2
.. 11: Co
40
'"
:I
4. 1< C (x + 15)2
0
uslov .. : 1 2'
deblJ .. se:
Q 4 Q
<I
2
" "0
"
4 I<
"0
(x + 15l
ada.kle Je:
X .. 15 CR
Pr1uJer 1.B. Hetalna kugla poluprecnika R optereCena Je pozitivnom
naelektr!sanJa Q 1 smJettena Je u posudl veliklh razajera. Prvo
je posuda bila u va.lwww, nakon Cega je lspunjena 1II1neralnl1ll uljem
kens/ante C. Odredltl elektrltnog polJa u tatkama 1,
2, i 3,'u oba sJuCaJa. aka su rAstoJanJa t"Caka ad kugle R
t
, R
2

R. Odredltl 1 KuJonovu s11u koJa dJeluJe na punktualno opterecenje q,
"
3. Elektrino polJo
25
E 1 ek t rost at 1 k ..
kaje se s-jeta u naznaCenlm
Data je: R z 0,04 R Q. 10-a
, , C, e 2 15 R
R3 = 0,6 II. q z 2 10-10 C. r' , I '" 0.2 In. R
z
0.4 1ft.
Rjefenje. I'olje lzvan -t ... lne !rug!e
taCkasto optereeenje
podudara Se sa. poljeltl kog .. stvar"
smjeteno U sredis!u
- Q
e, pa je za r > R.
<'I 11< e r2
a. Z ...
posudu Sill.
v.tJwwoo.r:
=
Q
1
HZ
F
q E. '" 9 10-
7
II. 4. II< e .. '
0

E E Q
1125 2
HZ
F
"' q E2 " 2,25 10-
7
N 4 !II e
III '
:/
0 <I
E .. Q
.. 3
II! R2
F
" q E3 .. 10-
7
N
<'I",
Ii
3
o 3
"ll.ka 1. 15.
b. Za posudv. Sa 1
a neralni .. uljeltl:
EI .. ---Q-=--- = 2093.J... F
<'I "c e R
Z
'"' I" q E
t
o r I
E s
Q
523 2
R2
F a q E 1,05 10-
7
N
4 111 e c " '
2
2
0 2
E
"
0
V
3
HZ
" 233
-.-: F
u q E
J
Z 0,466 10-
7
N
4- lile C 3
0 r J
1.10. U vakuu.aou u ta<5k;uo.o II 1 B ns.laze
o 1 Q se punktualna optereeenja
I 2' Odredlti jll.(!lnu
pol02aja r 1 - g polj" u tllek! C ukoliko vektor I
At r II\!C U 1"&1 C abrUUJu ugmo II< I 2 rad
Data je: 0, .. 2 10-
10
C, 0 ,,_ 4 10-10 C '
2 , r laC IC r DC : Og 1 ia.
3. Elektricno polJe
Iektrostatika
RJetenJe. JaClna elektr1Cnog polJa, koJu u taCkl C obrazuJe punktualno
optereCenje Ql' je!
Q
1
EI .. -4-1\'-e--'r-
2
-
o AC
2 10-
10
----==::-=--=----::;:- - lBO
4 x 10-
2
8,B5 10-
12
Posto je optereCenJe Q
1
pozitlvno, vektor jaClne
ele:ktrlCnog poljll. nalul Be ""
pr"vcu potez" r
AC
1 us .. Jeren je
ad opterecenja 0
1
,
JaClna elektr1Cnag polja u
taCk1 C, kog" obruuje punktwl.lno
opterecenje Q2' Je:
A
v
III
sUka 1. 16.
V
'"
Vektor jaClne pol)a E2 nalazl se n& pravcu potel" rpe 1 us .. jeren Je
opterecenJu O
2
,
Ulwpno - rezultantno polje u C Je:
E - E .. r
c I 2
" polJe obr"=je ugao ad )(/2 polje u taCkl C lznosl!
" 402,5
v
IS
Prlajer 1.11. Daredl!1 jaClnu eJektrtCnog pol}a u tackl Ana rasfoJanJu a
ad tankog pravollnlJskog provadnlka u VII.IwuIllU, ko)1 )e
r"vnomjeno naelektrlsan podu2no. koliClnom elektrlclteta Q'.
Dato Je: Q' .. 10-.
8
Cle, a - "' CIII, 1 m ...
RJelenJ... U taCkl A ( .. lika 1. 17), jaCI"" poI)a eleJDentarnog dljel&
sastoJI ad radlJ4 1ne df
r
komponente u pravcu osovlne
elementarnu datInu cll, odnosno eleuentarno opterecenJe Q' dl v"Zl:
3. Elektrleno polJe 27
Elektrosta.tika
Xomponente pol)a u A
su:
dE
dE
'"
_--,Q,--'---=d::..l_ cos e
4 n: "
o
Q' dl
2
r
2
"c r
o
sin e
Sa slike )e:
r de = dl cos 8 I a = r cos e,
pa se dobl)a:
il
2
il
2
E x J - Q' dl_
i
_
4 'J( C r
o
cos il Q' r ---- cos
4 7l C a
-0
1
o
-8,
8 8
2 2
E

sin 9 :=:
_Q_'-
J sin a.
4. 1{ 4 1'{ C r c a
0 0
-6 -8
I I
Ukupno pol)e u A Je:
e dO
e dS
-_Q_'-- (sin il
4 Rca
o
Q'
4 R c
0
2
((-os a
a
I
... sin 9 )
I
.-
cos il
2
;
Za dugi provodnik je 8,
J(
il. = 2' pa. je:
E
r
odnosno:
Zn.at1,
Q'
2 n E.: a
o
veklor
E = 0
'"
Q'
2 If Co a
E
jatlne polja beskona.tno dugog
pravolJnijskog provodnlka norllJalan je u odnr,su na osovinu provodnika i
njegov intezltet u prolzvolJnoJ ta<'Jei 7.;;vi$;i samo od nJenog rastojanja od
osovine provodnika.
Za date vri)ednosti;
10-
9
E = -----'=-=------
2 n 8,85 10-
'2
0,04
Primajcr 1.12. OdredltJ jaClnu elektritnog polja u tatki An:. rastojanju L
od rayne diska polupreC!nikll a u vakuuB'lUr kojl jc ravnomJerl;o
28 J. Elettrlfno polje
Elektrostatlka
naelektrisan povriHnslcom gustinem naeleJetrlsanja 1). Poseboo odred1tl
grAniCm VI' Ijedoost gustine naeleJ<tr ls"nja 11
k
, ako Je
makslmalna pol}a E 3 10
8
V/m.
"aX
ilJe"enje. U A elementarna
poVl'$1.na dS stv .. r .. eleJDentarllO polje:

3
011. l( Co r
Zbog osno sl_tr1('.... raspe-
djele, ulcupno pol}e se podI.!<!Jira
sa prAYCem osoYlne Z, tj.
dE _--"'1!...dS::::._ COS 9
z m 011. l( C r2
.,
S .. sllke )e vldljlYo:

pa. se dobJ.)a:
o
Aka z tez1 null, dobi}& se:
tEl a E m
z-i>O 0 2 c
o
odnosno aka z te21 ... tl,
(El s 0
"-
z
slin 1. 18.
Aka je makslmalna polja, pri kojaj nasta)e jonlzacJ.ja vazduha
jedn8.1<4:
E m 3 10" V/1f},
.. ax
doblj" se _ksimalna povr$lnska gust 1m naelektr lsanj .. :
11 - 2 c E m 2 B.B5 10-
12
3 10
3
- 5,31 10-s C/a
2
k 0 llfl.oI,\l;X
Prl!l1jer 1.13. 'Elelctr lCne opterecenje Q rAYflOlIJjerflO je rASporedeno po
kru2nom provodnlJw poluprecnlluo. R, Odredlt 1 )&CIrLI elektr polja na
osovini provodnlluo. u taCkl A, koja se nalazl na rastojanju x od
provodnJkA. N .. b..zl dobJ.jenog 1%1'&% odredHJ pol)e u sredHtu provodnikA
O.
Data je: Q - 3 C, R = loll. ca, X m 2 em.
3, polje 29
'"-
lektrostat IkA
Rjehnj40. U tatkl A .,le"",nt .. 1''''' du.tlna p1'ovodnlb dl stva1'a ele...,nta1'no
polje:
je elekt1'ltno
opte1'etenje 1'avno/llljeno 1'as-
P01'edeno p1'ovcdnlb,
vdl odnos:
/>II $e deblje:
dE __
8 fl.?'" It 1'2
o
A
dE!"
.. 111<11. 1. 19.
:lbol osr>e lf1...,trlje 1'll$podjele, ulwpno polje Sf! poduda1'a Sa p1'avee ..
0$ov1ne x, tj.
dE - dE coco .. _ _-::,:::0,-<1;:.1=--::_
z :1:2
S" "0 R I'
je1' Je sa slike vldljLvo:
/>II
111
se deb!j .. :
:nm
E
. J z
S
2
'j(
0
E "191 VI ..
x
X 0 dl
Co
R (R
2
.. If )3/2
x
x Q
Aka se stavi x - 0, doblja se JatI"" polJa u s1'edl$tu p1'ovodnlb O.
Eo - 0
Prh.jer 1.14. Od1'ed1tl polje dlpo14 u p1'olzvoljnoj tatkl
!l(x,O) !Fa Gl1ke.
Rjeli .. nje. lektl'lCnl dlpol predsb.vljll sIs/elll cd dva punktualna
elektl'ltna opte1'eCenja 0
1
= + 1 02 - 0, kojll SU =edUsobno jednab po
vellCln1, all sup1'otnlh znakcva, na aalom IIIledusobno& 1'llstojanju d.
Za prolzvoljnu tatku H(x,O) na 0.ov1n1 x (pre .. "lIel), rllstojanje r
cd oOa punktualna opteretenja je l"to.
- I" - 2
3. polje
Elektrostat lkA
jatlne elektrltnog
E 'koja stva1'aJu
2
y
Vektorl
pelja E\
punktualna
cpterecenja u tatld 11,
su:
"
0
rOI
a
1
4.
.. "0
r
1
r
2
Q
ro:z
:I
"
" "0
1"2
,Iilca 1.20.
X
Ety
1
t1 ovakvi se
funk.clona.lr>e dvodl"""nz.l
O
I'\JB no... .
u pravcu x 1 Y OSOVlne 1
Zbog bJ.polM'!'1Os
t
I 1
najJednostavn.lje l'Je$4vaju ako se pelj.
- E
I
1c.o1flPO""mt .......
.. in'" (-J)
Q
_ E cos '" I
11< Z
d
Q ..-3-- (-3) -
r
d (-}l
31
Elektrosta.tlka
d
E" B E sin
lit J - -
Q 2-
2y
"
[ x"
(+ r]
--r- J m
'" If
/I: ..
0
m _ Q d
J
8 "
c
[ x
2
.. ( + r ] [ x .. ( + r
ria
0
P"' se deblJ .. :
-E +l': mO
x ix ax
E l': .. r
y ly 2)1'
Ix debiJenog j"r"",.. Je oClgledno dB. Je uJwpno polJe upravno n.a
osovlnu x 1 suprotno or!JentisAnO ad pozitlvne osovine y.
as vellk!m rastoJan}laa ad dlpola., tJ. z ... x d. va21:
Xli <> [ + r "x
2
P"' se :IIi pol}e doblJa:
E-

, a: '" x
3
o
J .. Cln. elektrlcnog poIJa n. velikA. rLstoJanJJaa cd dlpola Je obrnuto
srazaJerna sa. x
3
(x
3
r
3
). odnosno anoZo brte opad .. Da. rastoJa.n}ea nego
polJe punktualnog eJektricnog opterecenJ .... ked kaJeg opad .. s ... xvadr .. toa
rastoJa.nJlil.
AnAl1n poi.J .. ",lektr lCnog dlpola J_ posebJUI znaC&J ked lzuc&vanJa
polJ .. polarl%ovanih dlelektrik4.
3. Elektrino polJo
Elektrosta.tika
3.2. LImJE ELU11!ICNOG POWA
ElektriCno polJe Je dellnlsano aXo je u sVaXoj njegovoj taCki
Jednoznacno odreden vel<tor Jaclne elektrlCnog polja E (r) s E (x. y, z).
Skup vektorn jnClne elektriCnog polja predstavlJa elektrlCno polJe.
Osoblna da je vektor Jat1ne elektrlcoog polja jednoznacna. funkclJa poCl va
na Clnjenlc! de. u nekoJ tatkl elektriCnog polJa vektor Jatine elektrlCnog
polJa. ",,;te [matl swoo j"dno r j"i:enje. UobiCa.jeno je d ... Be elektrlCno
polje pomoeu takozvanlh linlJa po 1 J ....
L!nlj" elektriCnog polJ ... 111
Ilnlja pol.)a koJ.. Sf: podudara. sa.
llnljom 811e polJa, predstavlja linlJu
u elektrlCno", polju kojoJ je veklor
jaClne elektr'l(;nog polja u svw;oj
njenoJ t"ck 1 t;mg .. nta (sl1ka. 1.21).
LlnlJe polJ .. OlOgU , .. , odreditl
I
511ka 1. 21.
Eksporlmenlelno odre41vanJe llnlja polJa izvodl Be na slJcdecl naCln:
aXe se probnc delctriC1\O opterecenJe Uflese U eh:ktrlCno polJe. na nJe ....
Ce dJelovat! s: Ie polJa, pod CIJlm utlca.jea Ce se pomjen.ti u odredenolO
praVcu. TraJektorlJa, koJu oplsuje probno elektrlCno optereCenje,
poMJeraJuCl se pod utlcajeB elektrlCnog polja, predstavlJa 11nlju polja.
Zna.Cl. pra.vac 1 .... Jer l1nlje polJa podudAraJu se ..... pravce .. ! sl!IJere ..
kretanja pronnog elektriCnog opterecenJa.
Osoblna cia je U sve.ltoJ polJa VeJctor jatlne polJa
ta.ngentan M nju. p .... dstavljm. pretpostll.\'y'u za odredlvanje analltlCkog.
lzraza 11nlJe polj ... Ako su koordlnate vektor ... elektrlCnog polJa
E., Ey I E., odnosno:
E m r + } + E k
y
1 ako je dl polja Clje su projekclJe: dx, dy 1 dz
dl - ax r + ay } + dz k
da bl vektor Jaclne polJa bio tangenta. na lintju. bit!:
aT l< E 0
111 deter .. !nanta
E
.
E
y
E
..
J. Elektr1cno polje
(1. 29)
J3
......
'-,..
Elektrostatll<a
Odakle se doblj .. :
dx dy dz
-E- - -E- = 0.30)
x y
sistem skalarnlh dlferencljalnih jednacina. pomocu kojih se odreduje
odgovarajuca raspodJela liniJa polja.
Pored pravca kog .. predstavl"ja linlJa, na UnlJ! polJa se deOn!!;e i
koJl odgovara elektricnog polja. POMOCU lin!J.. polJa,
nJihovo. odgovarajucom gustino., aoze se prlko.zati 1 intenzltet polJa.
Prikazom lin!ja polja doblja se vizuelna predstava sllke polJa,
poaoCu koJe se, no. pregledan 1 Jednostavan nacln, moze pratltl prostorna
raspodjela polJa. Na sHel polja l1niJe polJa se ne slJeku, "to Je
poslJedica Jednoznacno5tl velctora jaclne elelctricnog polJa. tj. osobine
da OVa funkelja u JednoJ tackl polJa Roze iRati saao jednu vrljednost.
No. (sllel 1.22) d .. t Je prlkaz sllke polJa pozltivno naelektrisanog,
(sIlk .. 1.220.) 1 negativno naelektr!sanog punktualnog opterecenJa (sllka
l.22b). Linlje polja IN radlJalnl. pn.Yc! koJi liU orljentls ...nl od
opterecenJa. uo je pozit ivnog, i pre .... opterecenju,' ako je negativnog
predznak.... tako dm se pozitivna opterecenJa ponaiaju kao lzvorl, a
negat!vna kao ponorl liniJa polJa.
*
*
a)
b)
sUka 1.22.
GusUna l1nlJa. n... bilo kc.Jem r ...stojanJu r cd punktualnog
optereeenja, srazlliJerna je odnosu ukupnog_hroja l1niJ'l. N 1 povrslne sfere
2
r tj. N/4wr . Znaci. gustina polja 0p ...da sa kvadratom
rastojanJa. kao 1 Jacina elektrlcnog polj".
Na (slid 1.23) prikazana Je lI11ka polja dva Jednalca punktualna
optere6enja suprotnog znua (sllka 1.23 .. ) s11ka polJa dva Jednaka
pozltlvno naelektrlsana punktualna opterecenJa (slika 1.23bJ.
l. Elektrlcno polje
Elektrosta/ika
a)
b}
..lil<a 1. 23.
U hOlOOgeno", elektrinoll. polJ ... vektor elektrlnog polJa 1_
1stl Intenzitet. pravac 1 saJer u svl ..
taCkUla. polja. Llnlje 'felctor.. JalHne
elektriCnog polJa u hoaogenom poiJu SU
paralelnl prave1 OIl lato. l8eduaobno ..
rastoJanJu. llolllOgeno elektriCno polJe
mo2e sa prlbll2no ostvarltl same u
ogranlCenom dijelu prostora. Na
primjer. elektrlCno polJe lzmedu dvlJe
bllske "",tal""
naelektr!sane
p.loCe,
lsto ..
koje aU
kollCino ..
eleklrleileta all suprotnoga znaka.
Polje 1.24.) Je
holllOgeno.
----':.,.
51 iI<8. 1. 24.
Prlkazanl sistem U elektrotehnlcl se nazlva elektrlCnim kondenzatorom
III ploastim lcondenzatoroM. Naelektrlsanje na ploC&ma kondenzatora
pretet!'o Je skoncentrls1U1O nil. nasp"""",,11O stranica=a ploca. U najvece ..
dlJelu u prostor ... !zmedu ploca linlJe polJa sU paraJelni pravei
3. polJe
35
Elektrostatlka
obrazuJu homogeno polJe. Na spolJaSnJlm stranlcama ploea nalazj se
lzvJesna mala kolle!oo. naelektrlsanJa, tako da Je po!Je u okollnl kraJeva
kondenzatora deformisano t odnosno nehomogeno. Aka se plaCe
.. . .
.
..... '
s11ka 1. 2S.
poveeavaJu, " nJlhovo "",dusobno
rastojanJe smanjuje, deformaclJa
liniJa polJa 1 nJlhovo raslpanJe se
""""'Juju. pa se efekat deformac1je
ill. kako se obleno nazi va efekat
kraJeva, mo;e zanemarltl. tako da Je
polje lz"",du ploea kondezatora
homogeno (511k ... 1. 25).
Fluks je zna<::aJna fizl<:k ... vel1Clna, koJa kvantif!clra i na poseban
na<::ln IskazUJe mjeru broJa l!nlJa vektora elektrlCnog polja koJe
prozlaaju neku povrSinu. U najopSUjea sluCaJu, fluks vektora Jaelne
elektrlCnog polja se deflniSe proizvodom veklora j&Cine elektrlCnog polJa
eleaenta povrQlne na koJoJ vektor J&Cine elektrlCnog polJa I ....
konstantan lznos I nor_Jan Je na nju.
Ako se u elektrlenoa polJu uoi ravna elementarna povrSlna d5 (sl1ka
1.26), aDZe se pretpostavltl da vektor J&clne elektrlCnog polJa lma
lwnstantan lznos I pravac u svim njenim t&Ckama, odnosno da Je polje u
sv!. t&ck&.aa elementarne povralne homogeno, pa Je:
A
dt - E dS m E cos (n B) dS m En dS (1. 31)
gdJe d5 predstavlJa vektorskl lzraz elementarne povrlline 1ntez! teta dS,
C1Jl se pravac 1 sajer podudaraju sa prave .. m I smJerom pozltivne normale
n. Za odabrani slIJer obila2:enJa konture na koJu se oslanja povrS!na S.
poz1tlvnl sajer normale n na pollrSlnu odreduje se tako da pozltlvna
norlllaia kontura obrazuJu slste. desnog zavrtnJa. E predstavlJa
ft
projekelJu veklora t nil. pravac normale.
36 3. Elektrino polje
Elektrostatlka
fluks vakt.or-.. Jaelne polja kroz
ne ku pro 1 ZYo 1 Jnu povra 1 nu tw:te se
odr-ed! t1 ako Be povrS!na lzdlJel1 na
ele""ntarne rayne povrSlne dS, nil.
keJl.a veklor ja<:lne elektrlCnog polJa
\ma konstantan Iznos 1 pr .. vac u svl.
nJenlm ta<:kaaa.. U tem sluCaju, ukupnl
fluks vektera elektr!Cnog polJa
kroz povrsinu 5 predstavlJa algebersku
suau eleaentarnlh flukceva E dS, koja
..
Je Jednaka Integralu E. dS
po povMIlnl 5:
-J En dS m J E" dS
5 5
sl1ka. 1. 26.
0.32)
Ako je .-..spodjela "l .. letrlCIl<>& polj.. holOOgena, voletor j&Clne
elektrlCncg poljm. i_ lstu vrij .. dnost u svl .. t&Clcaao!. povrll1ne, toJco da
nlje ""ophodna nj .. "" dloba. Na pril.J"r. ako De po ....... tno. no.vna povr,Hna S
u he"""!!e,,,, .. "loktriCno .. polJu (slikD. 1. 27), 1 ako .. u liniJe elektrlCnog
poJja 00 ...... 100 M povr$1nu ( .. Ill, .. 1.27 .. ). ostvaruje .... -.les1_lni fluks:
i mESvES 0.33)
1001
E
00

I i
a)
"Hk ... 1. 27.
b)
ZllJcreta;nJ .... l1nlJe .. lektrlel1Og polJe. Je ne proZlaaju pod
prav!. ugloll. v-..<: .... nor_l 0", "'" povnUn! z .. tvano.Ju ugao ....
(s11u 1.270). pm. je:
(1.34)
Da.lJnJla zmltreta.11JolII. vrlJe<ino .. t flults.... odnocno braj 11nij& polJIO.
l<oJi pro2:i_ povralnu S opada. i klo.d", Je .. D KI2 i:moll f'luksa tJ. braj
prodon. l1nlJ.. polJ" Jednak Je null. Ne.znac,ma proce<1un. zalr;retanja
povrtlne S pokazuje da fluk.. kvantlflein. broj 11nlja polja koJe
prolthliAJu povrtlnu S, odnoslIO d& on predstavlJe. IlvoJevnlnu majeru broJa
nj ihevog \I1anCenJe..
3. Elektrino polJe
37
- ,
..
lektroS'ta.tllu.
Ako se nastavl zakretanje. fluks 6e rasti, all s'
negativnlm
predznakoa. luku je skalarna sa 1
r- negativnlm
predznakom, zavlsno ad orlJentacije p.ozitlu-e
... normale na povrslnu.
Jedinlca fluksa u MX5A sistemu je!
RES C-, + ri C=, V iii (1.35)
1.15. K 1 L
o na e e"triciteta Q
1
nalazl se na os1 slmetriJ"
krufnog dJsKa R, na r&stoJanJu R ad dlsKa. Odrediti
elektrJclteta koJu Je neophOdno postavItl Sa Q
U odnosu na povrllnu dlsKa, da 1:11 flub vektora polJa
povrllnu dlS'1o! 1:110 Jednak null.
RJMi .... NllI.elektrislUlje Q
1
obrllZUje rlldijalno .. lektrIC:no polJe E
I
,
Je intezltet (sl1ka 1.28)
Q
1
1 m
4 !It C 2
o P
1{roz eleentarrru dS
vektor poija
S'tvara ele.."ntarnl flub <ita.
Flub je slo!larna vel 1 <!lna, a
nJegCIV ..
vrIJednost" DOfe bHI
"lgebarskl,
sa pozltlvnI.. III
neg .. t1vnlll1 zavlsno ad
I/Oedusobnog polo:!!"ja vektora
elektrl<!nog polja 1 odaI:!ranog "llIjera
povrlne dn.
R
R
p
ex R
Q.
1Il1ka 1. 28.
normale pogmatrane
elelDentarne
Za u-ovojenl smJer obl1afenja konture kOja ogranl<!4vlI povrlnu disks.
na prlSljer G I1Jeva Nt desmo, smJel' pozItlvne nor .... l" dii prllc.azan""Je na
slie1. pa Je e.le1llentarnl flub d+ ."
d. -
1
Sa slllce Je:
pi!. Je:
dt
1
" i,
E, cIS .. E, as co," (111 - ",j "C'
cos dr I!I'f -
3. polje
Elektrostatika
Fluks kroz povrtiru 5 dlS'Ka. koga stvar" elektr ICno pol}e EI je:
111:
1
2 "
o
1
.1 w - ---"---
2 ..r'i:' "0
KollCina elektricIteta
2
, koja Je postavlJena S'l_trltno u oonosu lUI
Q,' obrazuJe radlJalno elektrUno pol)e E
2
, koJe lcroz dlslu.
stvllra fluks .2. 1stu proceduru, dOblJa se:
d. .. E dS" dS CO" '"
2 2 2
II! fluks koga lcroz povrlnu dIska stvara pol)e Ea:
Q
2
. "
2
2 "
o
Ukupnl f luJ<s lcroz povrslnu dIsIo! Je:
....
2
Q 2- Q
1
2/"T'c
o
(rr - 1)
lz uS'lova zaaatka da Je ukupni fluks )ednak null;
t .. 0
dob1J" !lie:
2 t
3.5. GAUSOVA
Gausova teoreaa predstavlJa teoremu u teorlJl
polja u hOIRogenl,. 1 lzotropnl .. sredln .... Il. Ona m:postavlja
dlrektnu korelaclJu lzllOedu Yflktora J .. cine fllektricnog polJa i zadate
raspodJele elektrH:nlh opterecenj .... " .. afe se foraullsaU na sljedecl
lz1azni fluk" Yelctora jatlne elektr1cnog palJa, !croz zatvarenu
povrslnu u ho.olenoJ l%otropnoj sredlnl, jednaX je kollcnlku 1z
elektrlcnag opteretenJa koJe Je obuhvat .. no to .. povrlno .. 1 dlelelctrlcne
konstante. Pri tOR vrlJednost fluks .. ne ZRY!"! ad obl1ka poyrslne:
3. polJe 39
lektrostatlka
* = ! E dS = __1__ [ Q
J c n
k=l
(1.36)
Pr15Jena teoreme .oze se pokazatl na prlmJeru punktualnog opterecenja
0, koje se nalazi u ho""'genoJ 1 lzotropnoJ snx!1nl, -ItoJa je ogranlcena
.. Ub. 1.29_
proizvoljnom 'Zatvorenom.
povrslnoa S (sl1ka 1.29J.
clJa Je pozitlvna normala
van!. Llnlje
vektora elektrlcnog polja su
radljalnl pravcl kojl polaze
1z punktualnog opterecenJa i
u opstelll slucaju su
razllclto orljentisane U odnosu na 1
noraa u, .. intenzltet vextora polJa Je
razllclt u raznlm tacJcama polJa.
E - --",-0_- r
<4 .. c r3
Ukupni lz1azni f!uks Jeroz S lznosi:
'" f E dS - f E dS cos", - f E dS
n
5 S
gdje je cIS m cIS COS
predstavlJa projeltclju elementarne dS
na povriln1 sfare poluprecnlka r, a centar joJ &e nalazl u tackl u kojoj
je smjesteno punktualno opterecenje:
f E dS _---"O_
s 4", C
f
s
dS
2
r
n
KAko je prostorni ugao dw, pod r.ojlm se vidl povrslna dS lz tacke u
Itojoj me nalazl punktualno opterecenJe
dS
dw-
..
2
r
doblja Be:
4'"
't = f
EdS
= __ 0-
f d",
0
JL
" " c

,. ..
It
S 0
Dlrektnoa prlajenom prlnclpa auprepozlciJe, BOt" s" pokazatl da
teore ..... vazl 1 u sluclIju prolzvoljne raspodjel .. elektricnih opterecenja
3. Elektrlcno polje
Elektrostatika
koja Je obuhvaCena prolzvolJnom zatvorenOB Ako se prolzvoljna
raspodJela opterecenja razlo21 na eleaentarna punktualna opterecenJa. za
bilo koje talcvo opterecenje va2;\ lzvedenl obHk- Causove teorerne.
Algebarslca sunm eleoentarnlh flukseva Jednaka je ukupnom fluksu, koJa se,
prema naznaCenoj procedurl, prevod! na SUDU punktualnlh talco
da je:
.!. 1 n
t - j E - -c- r Q.
kal
S -
Mo2e Se pobzati da integ ..... l "'eltto ..... - jaClne elelctrll!nog polja po
zatvorenoj povrl!ilnt he zav151 ex! oblin povnHne nltl ad polo2aja
punktualnog opterecenJ" unutar povrSlne. se posaatra slo2ena
poVr.llllJl>., ele .... ntll\.l'nl fluk .. lI!02e vll11<1 puta da prod!re lcroz povrlilnu
(sUka. 1. 30).
sl1l<a 1. 30.
?os_tre.juel <lIS.. dS COSet, zl1!ll>k pI WI treboil. uzeti Itad& je <l veel ad _
nul .. , tj. I:a.da linl.,.. pol".. h:lu .. I.: zatvoreM povr1ll",", .. znak alnus
kada ulaze u nju. tako U lzl"1LZ %.01. rlulcs M ul .. 2:1 rutoja.nje ad
optereCen".. do ml ..... ntarne povr1lioo kroz li:oju 5e tr&:l fluks, nego
tJelesnl ugao dw ltoJl lh ..l .... ntarnl fluk&evl su po .. pgolutnoJ
vrtjednosti Ist1. za Bva tri pNlIsJ<>n, 0.11 Be iOOr.. voditl ral!una
o nJihovoa znaJcu, t&ko do. BW gob1J .. :
d-t - - <lit d'll - dW - __ 0_- au
1 a J 4. II II:


.. I( r: _ I:
o
Alto "" opte-reCenje 0 _lui izvan za.tvorene povrlillne, ond ... l1nlje
3. Elektrieno polJe
41
, ,
Elektroshtikli
polja. _ .. ij&eaju z ... tvorenu povMllnu paMU'> braJ put.... talco da Joe "va1cl
ns.redni .1 ..... ntlOl"ni fluki! suprotoog znalc: ... cd aoog lcoJl prethodt. a kako
I .. Je lntezltet 1sti, ukupan fluks Jednak null il1:
0.37)
Prl...,.. .. 1. UI. Odred1tl po1)e W'UtAr 1 lzv4l1 .,talne Iwgle R
1 optereCenJa Q. Je ravnoeJerno rasporedeno po povrtlni
Iwgl",.
U stanJu elektrodat1eke
ravnotde ill tKtanJu
alrovanJa
W'lJtAr provodnlh tIJel... elektrlCno
.e bJ<o Ce to u
a)
!>itl
dlJ"lItl u vrlo tankom
gloJu na njegovoJ
JlWft1na naelelctrlsanJa na
Iwgle J""
oJ
r=R
s111m 1. 31.
lektrUno polJ" srvan ovakv .. uSpodJela Je s!retrlt!no 1 Ina
utl!J .. ln! lcarakter. " po prirool Je nehi>llIOgero. Zbog oClgledne s111J1>etriJe
1 radlJalnog k&raktera. prirodno Je oCeklvatl da }e Intenzltet pol)a Ist1
u wIIIt t&t!luaa& a/erUne povr!:lne J>olupl"e(!nlk" r. )w},. Je sa
IwgA"",. Izbor ovakve s/er1Cne u prll!ljenl Gausove teore"", 1"",
vel1loJ prednost. }er Je polje "" clJeloJ konsrantnOg
lznoaA, pa se k&o Iconstant" moie lzvuCl ispred znaKa integrala u lzrazu
ZA Gausovu Ova predstavlJa j_dan ad osnovnlh prewJslov4
poJednostavlJen}a .... te_tUke Inierprete.cije teOlre"",. S drug" strane,
iz:bor a/eriCne CUll. je po:r.itlvl'loll. IlOr_l.a arljentisMla <Xl
povril1"", pread vanl. 1._ "na(!,,)nu .... te_t.ll<u predno"t, jer su vektor1
po1J4 1 pozlt jVfY: nor .... l" dn u wi. bCkJ.a&!! p::Nr.tIne kolII'>I!arn1, take
Elektrost.atlka
da se sa vektorske na algebarsku Interpretaclju prolzv<Xla E dS.
U Zadatku se trail raspedjela polja unu!ar I lzvan petalne kugle. pa
zadat,.k, uz istaknute napomene. treba rjesavlltl naznaCenim redoslJedom.
B. polJe unutar metalne kugle r < R. OClgledno de. prefpostvlj"na sfera.
zbog povrtlnske raspodjele elektrlCnog optere6enja na kugl! za r < R, Me
obuhvata nlk.akvo optere6enJe. pm je:
f E dS " f E cIS B E f dS - E 4. '" r2 c 0
s
odnosno:
E - 0
s s
... 1 > R. X ..... ItlJena sferna povr.tlna obuhvat ..
b. pol)e izvan metalne e r
c.leloloJpno optere6en)e Q, talco cUt je,
f E dS - f E cIS " E /I '" r2 e
s s
odakle Je
E ..
Q
1-
2
'" W
"
0
r-
ill:
E -
2!..
R2
C Z
0 r
Iz lzraza (1.) sIlJed1 da je lzvan metalne polJe Indent!Cno
SIA poiJem punktualnog optereC.mja Q. koJe }e koncentri..-
ano
" centru
1wgle.
Ha (511c1 1.31) Je prlkazanA 1 raspod}ela JaCine pol) ... unutar 1 lzvan
kugle.
Pr1 .. Jer 1.17. KO; tClna elektrlclteta Q raVl'lOlllJerno Je rliJSpored.ena uroc .. r
sfere polupreCnil<.ll R. tdw da Je zapremt-nska gustl!18. na-elektr 1s4nj8. p.
Ako je sfera lzradena ad dlelektrlCnog Iconstante c, adredlt1 i
graflCkl prlk&z&tl raspodjelU polJ4 unutar i lzvan cfere.
Data Je: R Z 5 P m 5.3 10' CI.
3
"r 1.
ft naI<e ill: "rethodnog lllldatl<a i Clnjenicu
UV41iavajocl osl1Ovne .- ,..
da Je ukupl10 elektrlcno optereCenJe kugle
43
J. polje
Elektrostatika
f f
4. It 3
Q m p dV p dV = P -3- R ,
y v
karakteristit!ne su dvije oblasti
u raspodj.,1! elektrlt!nog polja:
a. polje unutar kugle r < R.
Z"IrIH'ljena sfera ,poIupret!nika r < R
obuhvat&
4.,. 3

"o,:to je zlipre .. lnsk& gust iJl&
Melektr JsanJ" konstantM, sIers
poluprecnIka r obuhv&ta e1ek-
trit!no 0', kaJe se
dobitI !z odnosa:
0
--- " r ---3
4
" R
J
3
odak!e Sf! dobij .. :
l
0' 0
R
J
Prl .. jenoM Causove !eoreee, doblJa se:
f
: dS zfEdSZEfdS
D E 4 11[ r
s s s
Em
0
r "
_P- r
"
R3
3 C
" e
0
0
i
(
\
\
,
d
'-
r
I
/
"-
/

mV/m)
0.8
0.6
E(r)
0.4
0.2
....
5 10 15 r(cm)
sllka 1,32.
0'
e
0
b. Polje iZVAn kugJe r > R. sfera polupret!nlka r > R obuhvat ..
cjelokupno 0, pa Je:
f d5 " f E dS " E dS .. E 'I x .. -} ,. p R
J
o 0
S 5 5
odakle se deblja:
!fa sllcl 1.32, pdkazana je rlispodjela jaeJ.ne polja tUJ.ltar 1 izvan
sfere.
Prbaj<lll" 1.111. KollC:lna elektriciteta 0 ravtIOmjerno Je ruporede:n.s. na
_t,,17>01lI cIli1l<iru kru:2nog presjeJc.a polupreCnlJc.a R. OdredHl 1 graflCl<i
-------------------------------
3. Elektr1cno polje
EJektrostatika
prikazatl raspodjelu polja unu[ar
jzvan ell indra.
Rjesenje. Polje Je osnC'slmetr lena {
radijalno. U ovakvoj raspedjel!, polje
ce imali 1st! jntenzitet u svIL,
I aCk .. ma cili1l<iri 6nc povr!f.[ne po1uprec-
nir<.a f,
cilindrom.
pIltnjt.nu
...xlabrat i
PiJ,...
koja je koaJc.sijalna sa
Zato je prlrodno da za
Causove teoreme rreba.
ciJ indr Ie,." .oaks i )"11 nu
na primjer. dutine L
,'sn,w ice krutrlog poprecnog p,esj"KI<
s = S).
2
E 1

27T R ,I '
o I [ .
__ . ____ l..
slilca \.33.
:... PolJe! iZVhn metair;og cl1rddrM R. Pretpostlilvljeru cilindricna.
J-Nvl"sina sastoj: :,.'(: CG So 1 osnovica. S1 S. U svim
2
tllC'k.a.ma omuraCa polJe Je J<.onstantnog lZfl!)s.a i kollnearno sa
po::ltivnODl normaloln l1.4 povrtlni ODDZ-.C4,. dok je.,. u odnasu r.a.
tar.gencija1nO, OOllOsno upravno /1" pravac pozJtlvne nor ..... le na Ilj101a, tako
da je ukupni fluks:
o 0
f + f E dS E f dS E 2 " r L =
52 SQ so
KoliCina 0, mote se odreditl 1z pretpostavljenog uslova
da je kolit!ina elektridteta 0 ravnoajerno ra.spodljelJena. po
ciljndra:
o
2 " r L 2 II r 1
Ako se Sa Q' .0/1 oznat!l poduZn& Jc.oliCina naelekr !slinja, doblja se:
0, : 0' L
'ako da Je:
E 2 It r L =
ill:

Q'
2 "
I:
0

lC
0
r
O. Polje unutar metalllOg cil11l<ira r < R. po,:to koaJc.sljalna cllindrI6na
povr';ina r < R ne ol>v.hvata elcktritno ukupni iz1azni fluks
3. polJe
45
. ...
....
Elektrost ... t lk&
vektor4 elektrlCnog polja jednak je null, pa je j polje jednako null.
Na ailel 1.33 prlkazana je funkclonalna zavisnost jaeine el"ktricncg
polja E ad rastojanJa r.
Prhlj .. r 1.19. Odred1tl jaelm poljll/. vrl0 tli11ke IDet .. lne ploee. koja je
ravno.jerno nael&ktrlsana gustlno. naelektrlsanja NA
o.movu dobljenog rnultata 17:Vesti lzru :IIa rupodjelu polja lzr.edu dvlje
paralel,. _talDill plcCe koje su raVYlOajerno Mele)(trls&ne povrClnskoll1
gustlno. ali auprotnot znak.
PrJ"'je"""", GauzCMl! teore_ Nl zatvorero ci11ndr1enu povrlim.
koja je postavljena taJco da au osnovJce c1l.1ndr .. 51 1 52 (Sl D S" s S)
paralelene tla _taJI1OGI plcCOIIt 1 IMl idom rastoj&nju ad nJe (s11n 1. 34 ... ),
doOlja ",t:
Zbot siaetr!j'" vektor jaeine polja, U kaje leie na
1%oos kalJne4ran je
.+1j +1) -1)
.. )
odgO'VlU"14jucJa vektorl .... pox1tlvn.1h 1'lOf"",,!1&. I..-to take, veUor jaeIna
1'Olj& t.one-Jr& povrsJro """,tae& ! u $Vi .. tlOCu...s Je nor .... J .. n Nt vektor
pozltJVI1Ie rior .... le. tako da Je fluks kroz """,i"ea 50 jednak roll,
".. je:
111:
3. ElektriCno po1Je
E=-- Q z_Tl_
2 Co 5 2 Co
Elektrostatlka
jer je naelektrisanje ravnomjerno raspadiJelJeno, tako da je:
Q = TI S
Na osnovu dobljemog rezultata llIOZe se oaredIt! jaCina polja dvlje
paralelne ploCe koJe su ravnomjerno naelektrlsane povrInskom gustlnolJl
naelektrlsanJa 'Il. all suprotnog znaka [sl1ka 1.34b).
U prostoru izmedu pi OC:S , parclJalna polja E ad opter"Cenja sa
pojedlnlh plots se padua .. raju, pa Je rezultantno polJe:
E =2 =...2L
"0
Izvan parcIJalna palJa su Istog inteziteta pravca ali
suprotnlh SIflJerova, pa se medusobno tako da je:
E = 0
.
Prlajer 1.20. elektrlclteta na povrini zemlJe iznosi
1). dok je zapremJnska gustlna. u nitJ .. slojevillM atIflOsere p. Odreditl
intenzltet i smJer vektora Jatlne elektrltnog polja na vislnl h od
povrlne 2em1je.
Dato je: " - 2,66 10-
9
C/ ..
2
, p E ! ,8 10-
12
Ch.?, h 1000 Ill.
polupretnlk zemlJe Je R 6 10 ...
.
Rjeienje. Prlmjenom Causove teoreme za sferu polupretnl/(a (R
z
.. h). koja
je koncentrltna. sa zemljom. dobiJa se:
i E dS " E <I TI (R .. h)2 - ...2-
j % Co
s
odnosno:

4. 1[" (R .. hl
2
o %
gdJe je obuhvaceno opterecenje:
Q = 4. I[ R2 '11 + 4 R R2 h P c 4. R R2 .. h p)
i %
il i:
Q = - 3,89 lOs C
tako da se za intenzitet polja dOblJa:
= - 97 26
II
/(&)(0 je polle rl1dijalnc, negativni znak pokuuje da su 1 inIJe polja
usmJerene prema centru zemlje.
3. polJe
47
EJektrostatlka
1.21. Kugla od lzoJaclonog .ater1J .. l,. dleJektrlCne konstante Co 1
polupreCnlka R, U svoJoJ posjeduje ispunjenu
vaxduhom polupreCnlka R
z
' RastoJanje centra kugle 1 Je a. Kugla
Je naelektr ls .. na zapreminskom gust inom Tlelektr lsanJ& p. Odredlt 1 pol)e
unutar
Dato Je: p 3 10-
8
C/m
3
, a = 20 em.
RjeAenJe. metode superpoziclJe, mote se pretpostavl!l da Je u
SUplJinl skoncentrlsanp opt ere-
tenJ'" gustLa" p 1 - p.
U tom sluCaJu, u nekoJ
proizvolJnoJ taCki A unutar
SUpiJ1"", pol)e koJe potlCe od
kugle, koJa Je ravnom)erno
naelektrlsana zapremlnskom gus-
tina .. e1ektr lclte Is. p,
odredl t 1 prllllJeno ..
teore_'
p:, dS E
1
S
odakle se dOblJa:
_ p r,
E, - :re;;-
111 vektorskl:
4 II
is =-P--r
, 3 C I
o
/DOZe se
Gausove
..9..- =
2
,.
,
"
0
p 4
lit r3
,
3 c
sl1ka 1. 35..
0
PolJe u taCkl A, ko)e $uplJlne koJa Je ravnomJerno
naelektrisana zAprellllnskom gustinom elektricltela - p, Je:
- p-
E2 m - 3C r
2
o
Ukupno pol)e u taCkl A SUplJlne dohiJa se vekt'Jrsklm zbraJanJem:
E = E,' E2
.. kAko Je:
48
3. Elektrieno polje
Elektrostat i1<a
Prena tome, pelle u je homogeno. Za date podat1<e intenzitet
poJj .. je:
E=226,19
V
III
J. polje
49
-...
ElektroS'tatllut
Za deflnlc1ju .. l .. lttl"OlOt&Uclcog pol".. do I!a<I je upotr .. hljen poJ-
..... lctora. jaeinoo .. l .. lttl'i<!nor polja. .. no je hkod... da hi lie rljeU 10
el .. lctrooolatieico polje. potrelmo je odr<td1tl ..... letor j1lAelne elekt.rlCnog
polja u ",vi. njegovl ... tal!kaM.. U to .. slUo!!a.)u. :ll:na III.. 1 ,,11 .. kojon bl
pol".. <ljelovalo _ probfto elektrleno opt. .... ee .. nje u datoJ t...eJd. ?re_
t.,.., ..... lctor Jo>,elM .. lelct.l'lCn.oC polJ .. doir1l\l&e _ha.nlCku lIIOU\lf .... tadju
et .. polJ;o.. lj. opluuje IIIGlllfeillllC!ju lI>I!hanlCltog djelovanJ ..
.. l .. lctrostatiCkog polja mehAn!eltoa silo. OR "l"ktrlCna opt"l' .. eenj .. koJa se
noo,lue u 1Ijeoou.
Za definlciJu "lelttroootaUeltoli: polJ ... Itorl .. tl .... 1 drup. flzl6,a
"",uel_. koja .... r..:d ...... "1"Icl:r1enl,, pot .. nc I ja.l os, 111 jedno1otavno,
pot .. nclJa.lo... Potenc 1 J;o.l Je IIIkl1LllI.I"na _Heina. po. je .. a ,.,.teaatHlkog
shnovll1ta J<><!.noctavnlJa i prllcllO.dnlJn "'-" odr-edlvanJe raspodj<'!le
elelctrienoc pol"... Je 1 olcoll'lOSt <Ia ,.,. I:.: pozM.le ......
pobne!"..l ... IIOlt<io .. vno cd .... dlt! I "_podjel .. j..e1r",,. el .. ktrlCnot;
polja.
El"lctroctatlelto polje je prostor nArOCitog flzlekog stanj .. u su
""",ril:*taltl C>dr>0<01 \I pot.punost i deOn!"""l. tuo da .Ie "Yak I nJegov dlo
notIllae kol1l!lne ene .. ItUe. El .. ktrlenl potenclJal Je energetskl
poo.ra.!MtN" i 00 od:/OV1OJ"1ajucl. ne.etn r"-,,podjelu .,nergl.je "
eleklroctatlekoa polju.
El"klrost ...tlC.ko polje, kao I polj .. gra.'ltaclje, prlpa.da r""IIUI
potencl.}ol.lnlh polja lcofl%&rvativoog Icru-alctera. U tOl" 'JIllIlsl\)
pohnclj11.1 je funkcloM.lno povev.n lila poteTX'ljl<l!)os" .. energljo'" Da bl Se
poJe<!noatavllo IIIhVIILtan,Je pojloa potenciJal... prll:l.Moo gil Je duonstriratl
DOl. -_btonlelco11 JOO<Ioelu. llelea .... t.eg ...... " ,. (oilib. 1.38a:) M.lul
,. donje .. nlveu, ltoJI usloV'110 pNldstavlJa ::lI1ltl ref'erenlnl ene"gotskl
nive, U odnotru na koJl Ii.. ajar! verUk .. lnl energetskl nlvo 111
potencl"..lM. OIMl"glja, I alco III<'! tEll podlp.o, na prlilljer. na nlvo \I laCk!
M Yls1nl I ... s11 .. t .. F red A. - m it 1.

+Q
...
E
(f.
E
LJ
!:<p=Q F.
./
.. Q
a)
b}
.. Ulta 1.36.
Vel1eina ovog r...:Ia ne Zllvisi od ohlilta putanj<l koJo ...... teg podUe,
neg
o
SlIIlIIO od polotaJa J'Oetne I. lcrajnje t..ek ... cx:\n<>Sno njlhove vlslnslce
razl!lte 1. lzvrlleni r&d. ukoUlco ..., za",,1i!lIU"$ gublc1. jednlok J .. prlrastaJu
potenclJalne energlje teg><. 1 Il102" .... poVMltl tl ukoliko " .. leg vr .. t1 II
poC"tnl po lotaj.
Slle ...r. odoo", "" doblja alec .. " probno elektriCoo opt ...... .::"nJ" Qp
nalaz1. "'" p"l"Jer. U bo1lllOgenoOi "lelctrleno" polJu plOC .... tog Kcndenz ...tora
(" I ilea 1. 36b). lo.ko dB. ee rill>. njep dJ-o lo""tI konstomtna "lektrostati cke.
.. 11 ... f _ Q E. Polito .Ie J...el- polJ" .. \corv>tant. ....... "'EI wi lu se
""'.e ';"Pl s ... \ F Q E. AIeo se probn<> opte..,.cenj .. poll.lcr\. na pr\ !ltJe
r
,
t t viti da J . n" nullot.>
od nesaUl'"e plote. z ... koju GEl ta.lcode ""t .. prot PO" ...
nlvou. do po:t!t1vne IO.Oro. ge "",vl ...dati ['ad ,,\io.
oner-get.skC"'E
elel:trosh.tlCkog polJa ".. clJ'" velltl"'"
po .. J .. ra p,-obno el"lttritoo opterecenje ad
ne z1S.vls1 cx1 putEl1\Je Y.OJOif. fie
nept1vne do poz1tlvne p)((;e,

(1. 38)
o " cd t...elc ulte ... lne
odnosno "pterecenJe je poaje,..."O " n .-
energlje do taCk .. u kojoJ je potenclJalna .. alelctrostatltlca
(1.39)
W-A aQ EX
Znael. c.estlca \I polJu po5JeduJe
potenclJalnu eTl!'i"1l
1
JU. ltoJa Je, a.lco .... zane........ sUe gravl te.c1Je I
trenje.. jednaka r&du 1I:ojl utroAl "'" njeno IcretanJe ...... v 1 aduJue 1 51 Ie
polja. islo Itao 1 potencl.JalM. energ!.Ja grav! t..c:ije. lcoJ ... Je jednalc .. radu
koji Be utroSI na 9Qvladavanju s11e srav1taclje.
Ako "" .. ner,,!..,... podljeH sa. lI:oltelno.. el"ktrlcltetll probnog
(1.40)
4. pote ncljal
5!.
Elektrostatika
koJa se naziva elektrltnl. potenCljalom
neposrednoj Je vezl sa njegovom energlJom.
polja u
Prema to,",e, ako je Yektor elektr16nog polja u nekoj tack!
polja deflnlsan kollcnlkom 511e koJa dJeluje na probno opterecenje u toj
taCk! 1 probnog opterecenja, odnosno kollcnikom 511e po jedlnlcl
naelektrlsanJa, na sllcan nacln Se deflnlsatl 1 potencljal u nekoj
tackl elektrostatlckog polja, kao odnos potenciJalne energ!je u tOj tackl
i naelektrisanja probnog optere6enJa 111 kolicnlkoB potenclJalne energlje
po jedlnici naelaktris&nja.
Ako Be pretpostavl opal! slucaj nehomogenog elektrostatlckog polJa 1
po&aatra probno elektrU:no opterecenje Q
p
u tackl M (slilta 1.37 .. ), na
nJega ce dJelovati elektrostatlck .. sU .. F E Q E 1 U "llOjeru je sa
N p"
yelctoro.. j .. cin" polj .. u tack! M. Aleo se probno opterecenJ .. , pod
utlcajem s11e, pOllOJ8rl u pravcu polj .. za neku .... lu
r&d M ,. FJ< .H
E
= Q. EN AlE'
6.)
alik ... 1. 37.
dutlnu AlE' lzvril se
b)
A1m J .. polOjel'aJ U opllte .. slue .. ju prolzvoljne orlJentaclje, r .. clMo
putanj& od M do tacKe N (.11ka 1.37bl, putanju treba lzdljelltl na
veHk! broJ prlOvol1niJ_kih, vrlo .... Uh .. I ...... nata .0.1, t .. ko da iii .. "01"
s ..... traU da Je vektor J .. l:ine polJa du:! titavog elelMlnta konstantnog
inteziteta. Out .0.1 pred"tavlja. poaj"r"J u odredeno .. " .. jeru; p .... e ""te
pos .... tr .. tl leao Intenzltet vektora .o.I. Elementarnl r"d kOnstantne 91110 F
na pravol1nljaltolO orlJenUaanolll ,UJ"lu p\.lta l!.I odreden Je. It&.lco je to
deflnlmano u flzlcl, njlhovlm sltalarnl,. prolzvodo .. :
M s f .0.1 F Al cos.. (1.41)
Ako ae 811a r = Q. , u odnosu na element ... nl pr .. vac AI, na
horlzonlalnu Itomponentu Fh a F cos a 1 vertllcalnu F. - F sin , oclg1edno
52 4. Elektrinl potencljal
Elektrostatlka
je, u tom sluCaju, de se probno
horlzontalne Je:
.o.A = F Al cos a F Al
h
opterecenJe Q
p
krece pod utlcaje ..
Ulcupn! rad slla polja kojl se obavl na putanji od ta.Clc" H do tatke N,
ako je cljela putanja lzdljeljena na n pravolinljsklh elemenata br"
Se odredltl kao algebarslca sum& elementarnlh radova na elementlma
putanJe:
A t <>A, t J:\ A I,
I =t1 i-I
GranlCna vrljednosl "l.lIOoe, kada Sf> pretpo"tavl de dUZlna ele .... nta
t&21 null 1 kada broj e18,..,nata raste be .. pnodstavlja 11nljskl
Integral od taeke Moo hClte N puta.n,)e 111:
I(
"
Jr
11m.
P',
Al III
A, -> 0
,
,-,
(1. 42)
,
J<
111:
"
II
A - Jf
dl Q
JEd!
.
(L 43)
III !II
Dobljenl lzra.z polca.zuje da Je rad $Ila polja pri po .. jeMU'lju probnog
opterotcenj.. dul putan"... Clje "u krmjnje ta.ke MIN, proporclonalan
11nljsko .. !nlegralu prclzvoda vektora ja.lne polja 1 element ..
putanj" dl.
lzvraen! .ad gila polJa na d!Jelu puta.n,)e, Clje .. u krajnje ta.eke M I
N, kako je to r"nlje MZn&C"no, sra.zlO.je.an je prlra.8taju potencljalne
energlJe, tako da dobljeni Iz.az u predstavlja dlferenclJu
potencljalne energiJe WWM:
II
De. bl .1<. oslvo.rU ... kOBp"" .. t1V"", procjena. dlfe .... nclje rada. 811 .. polja,
odnosno potenclJalnlh energlJa, uvodl se i'il<sna. ta.n, CIJ.. Je
potencljalna. 'energlja jednaka nul1. Na prlajer, polo2aj tacite
P(xo,l'o,zol, kOJa Be nazlvilj. referent nom ta.lco .. , u prostoru je
prolzvoljan, jer 18& lslcljUClvo funkclju procjene 111 komparaclJe, pa se
kod njenog 1 zoor.. trebw. rukovod! t1 p.lrodo .. proble_ lcoji 'iI' r Jesava.
ablC"", fi" nastoji da to bude tack", koJa za .. lUCaj l&kljucuJe
HOOgucoosl poJave flzllt ... loog &psurda. Alto !!e, liZ UClnjene naznal<e, ta.Cka N
podu.da.rl s ... l"efel"ntnolO taclto .. P, zadnj .. se l""laclja ..,:te naplsatl u
4. potenciJ&l 53
... .,..
, !
Elektrostllltlka
obIH:u:
p
"'"" '" "'N - lip ,. Q
p
J f dl (1.44)
II
1 predat.v!ja potenelJalnu energlju tacke H u odnosu na referentnu taCKU
P. poteneljalne energiJe neke tacke polJa 1 probnog opterecenJa
Je nezavisan od probnog opterecenJa 1 elektrlenl potene!Jal V.
II ,.
V(x.y.z) .. ;; .. J elf (1.45)
II
A kako Je referentna tacka fikslrana, poteneljal V je funkelJa samo
od kordlnato. tacke Kex,Y.:}.
U praktlenoj pr1mjen! naJeesCe se korlstl povrilna zemlje kao
ref'erentna tai:ka. cdnosno Ieao t.ck. nultog potenelJala. Keduth., koel
takozvllZllh li:onanlh slllt_ prlrodno Je pretpostavlU da lIIe referentna
taclta nalazl u beskonaenostl, pa Je U tOR slueaju:
..
0.46)
II
Aleo se pretpolJh,vl jedlnieno probno elektrlcno opterecenje Q
p
= 1.
rad slle polja prl poajerllZlju optereCenja Q !z tacke M u tacku P je:
p p
A .. Q J t!: df "' Q V .. 1 V (1. 47)
.... I' P If II
II
gdje je V" potene!jal tac!ce M, pa Je potencljal VII brojno jednak radu
koj! treba lzvrsitl protlv slle elektrolJtatlckog polJa cia bl Be Jedlnlcno
probno opterecenje prenljelo 1% referentne tacke p. koJa Je na
poteneljalu nula, u poematranu tacku M.
J:alco Je pokazano, diferenelja poteneljalnlh energlJa lz .. edu clviJe
prolzvoljne tacke K 1 N u iznosl:
"
II.. Q
p
J f dl
I(
B:.oUcnik dHerenelje pot.meiJalne energlje
punktualnog
opterecenJa Je nezavlnn od probnog elektrlcnog. opter"cenJa l. lzbora
ref'erentne tacke ! defIn1i .. razliku poteneljala lzmedu tacaka M 1 N.
\I II
V .. V - V -..,:t'!!- .. J f elf (1.48)
!III II II \l
IP III
Iznu u potenelJdnu razUku"M desnoJ IIItran1 prmdstavlJa 1 lzraz za
el .. Mpon lZ1111!du tacaka JoI i N, koJl liIe OU>RCaVlI. iii U
IIII
,
U ... V. - VII! (1.49)
4. Elektricni potenciJal
Elektrostatlka
Pr! Ce",u je:
(1. SO)
U : V - V m - U
xx II M KM razllka
Funkc!Je patene!jala, potenclJalna
""'pan hnaJu Istl
d
IJ J KoliCnlk energlJe elektrlcnog
flz1kalnl odnosno pre s,aV a u
nft je nJlhova jedlnlea u MKSA slsteDu:
optereeenja, r-
II N a V
V (_l - (m) ---c- I)
Q It
Ova jedlnlea se ozn&eava sa V 1 naz!va vo .
(1.51)
mde I. iZMU Z& jedlnlcu Jaclne
tie. osnovu toga 1IOO1e N pokazat! 1 lzv n
eJektrlCnog polJ"':

I!Ietar
V
III
punktualnog Q u
1.22. Odredltl potencijal pozitlvnog
__ ad punktualnog opt ereeenj " , u
nekoj prolzvoljnoj K nil ra.toj_vu r.
adnosu /'II! referen1nu taCIa.! P, koja .e nalazl ..... rl!$tojlmju r p'
I!J<>lenje. potenc1jal H, u
adOO$ll M refernt/'!IJ taCla.! P, ne zavi"l
ad oOllka putanj"" nego ad polo:tlllj"
taCaJc.a Ii 1 1', Be adwratl takv ..
putanja koja
jednostavnlju .. proceduru
proraCtina. U uslovlma :mdllltkA "a ,,111<e
takvu putnju luCni dio
MM'radljusa r i pravollnljskI dlo M'P

na pr4vcu rmdljuS"a r p'
MM'P, za koje val:
adnoS"na p<J tan} ..
silka 1.38.
....... , po$to su !:: 1 dl M eljelooz dije1u
- /'II! luCnolII dljelu /lUtlmje rr>
<Oedttsobno pod prav1. ugl".., prolzvod !:: elf .. E dl cos (1</2) Jednak je
null;
- ad!} 1 dije!u p<Jtlmje M' P vektor 1 E ! dl ';"
- 1\4 ; ::;-.. : 011 co", 0 .. E dl. Po$to $e M OV","
podud&raju, p4 uzeti dl _ dr,
dijelu putanja sa red!JalniR pravcea, eo:te se
je,
II P II' P
f E oar .. I 1: - f E .. IE
II If II'
4, IlettriCnl potenclja!
A lulko je:
M'
f E dr = 0
H
vat! :
lektrostat ik ..
r
r
p
I
( -+-
K
Kod t..xozvan!h sistema flz1kalno Je opravdano. a
prlkladno. da referenlru. t .. bud" u odnosno d .. r
p
beskanaellO.
U potencljal M Je:
Vl! K 4 I<Q
e
r
o II
le1.1
rezu1!at se dab!)a aka Je punkW&lno opterecenje Q negativflo.
Kako Je vee lstaknuto, elektrostatlcko polJe, kao pOlje
gravltaclJe. prlpada grupl konzervativnih polJa. elJa je osnovna osobina
da Je rad s11a polJa po zatvorenoJ Itonturl jednak null. U
elektrostatH:ko", poIju rad s11" polja, ,<oJ 1 Sf! ostvarl pomjerajucl
probno elektrH:no optereCenJe pc zatvol'enoj konturl {el, Jednak Je nUll:
f f dl = Q
p
f E dl = 0
c
(1.52)
Ova osoblna Sf! .. oote pokazatl na prl"'Jeru nehomogenog pelja
punlttualnog opterecenJa Q (sUlta 1.39), U polJu \cog .. Btvara punlttualno
opterecenJe Q, koJe se nalazi u tacit! A, pOMJer .. se od taeke H do tacke N
jedlnitno pozltlvno probno opterecenje Q
p
Z 1. ?olozaJl tacaka MIN. u
odno .. u na tatl<u A odreden! SU r"'alju .. l .... RK i R
H
, dol< je prolzvolJna
tatl,,",. a na putan.Jl MaN odredena radijuso," R.
--_ ..__ .. _._._-------
56 4. Elekirlcnl
lektrostatlka
Ne. sllel Je prlkazan I poloZaJ
vektora J"tlne elektrltnog polj ... E 1
elementa dr. duz koga se
jedinicnog probnog opte-
reCenja u tatkl &, adakle sliJed!:
E dr 0 IE dR
gdj .. je dR proJekc!Ja el .. ...,nt" d1 "'"
prav&.C ro.dlJus", R.
poato j2 lntanzltat polJa u tatkl a:
Q
E -
4. " c R'
pohnclJalna r&zllka lz .... du tato.ka M Ii Je:
"""-___ ./ (C)
N
).I b.-__ -
,,11k.o> 1.39.
tt. H
V - V J E d1 J E dR D J
M .. lI: " R2
M "
Q (1 1)
\:-"1\
K
Olgl<>dno d.o. pot .. nclJ",lna. ,..".:dllu> lz .... du po<:etne t"'::l<e .H 1 kr&Jnj"
N. putomJe lb.)<, zavlg! """'" od poloZaJ"- t&a.lca. MIN, .. 11 ne 1 od
obl!lta putllIlJe po kOJoJ >Ie ostvN'uJe po .. Jeranje probnog .. od
t&k" Ii 00 t"'::ke Ii.
Alto lie po"tupotJ< potenclJ .. lne razlll<.e lz_du t...::oJca Mill
lzved.e pt>a,JeMljuel JedlnlCno proboo optenoCenje pt> putanJI MbIi. doblJa.
&e 1st! NOzultat, ]e:
f E dl f r dl - - f E dl
hZ
oclno"no:
f t dJ y J i dr - 0
In:
,iii..JU)'i! C
to potvrduJe cia je 11nlJski integral vektora Jacine elektrlCno& po
z"tvorenoJ putanJI (C) J"dnU; null. odnoliM da Je el"lttrostat1eko pol J"
kOlll:ervatlvno .. UniJlIIkl Integre.l pt> zatvorenoJ konturl ..... t" .... UCli:.1
oz:r..e..eava operlilClju clrkul...clJe. p&, UJco je clrkulo.clje. vektono. J&lntl
elelttrlCnog polja JedNl.ka null. dobljenl lzru pokaz\4je cD. Je
olektroatatlCko polje bezvrtlo2no.
2&kon 0 kOl}2:<!!rv..cljl elektrollt .. tleltog polja "",:t. me def1nlsa.U i
OfilOblooill <Ie. !"ad 0Ua eloktrost"Uelcog polja prl po .. Jen>.nju probnog
alektrl<ln<>a: opte .... c..nj .. po putl!>njl 1 .-du civlje l<rajnJ41 t...cke .... z ...vld
4. IloktriCnL potenclJal
57
- ....
'"-
. ,
lektrastat lk ..
cd ooHb putanJe, V'e(! IItaBO od polo:!aja lcraJnjlb
1.23. Pokazati da ne posta)l pol)e SU linl)e
paralelnt prtll.vcl. .iI !cod ke)eg vektor ) .. pol)a gi)en)" Intenzitet u
pravcu ke)l )e nor ..... lan na pravllc llni)a poI)a,
JtjeiIenje. pol)e 11M konzervat Ivnl lutrakter. odnosno 1",.
osroblru h )e rad lfIila polJa po
'U.tvoreno) konturi )ednIJk ruH.
CirlJflCb. Fedlrtava pol}a.
}e BY I1nl}e paralelnl Favel
Intenzltefll. prikazana
}e M "Uei. D4 1;.1 ,.II cia
ne pogto}I pol}e.
"'" l!nlje /l'U"alelnl FlIWci 1
koje IIdjfmJlII Int_ltef 1& plr"1WCU
ke}l }e ,... plr""'V4C lin1)a
pol}a. treb.a &lCCJ.t i pr_}enu.
pol}a tI plr"-.::u 0 - O. ko}t )e
Bt--_+ __ --I
C
A
J
J
J
I
I
J
J Ar-----:+_'---lD
b
I
---+-_0
-------
I
noraal&1'l na llnl}e pol}4. Ak.o Be odsbere lOatvor"n4 pravougaona petl)"
.+.BC:DA S4 tl'trlUliell4lllJ4 @. j b J 81IIIZfII1(!enill1l nI)erOlil obllrutenj.a. onda integrAl
dl po petl}! l%nOsi:
111:
Znl!.Cl. ta!cvo "olje no: -,oato)1. odno .. 1lO odlika Je oolUJgenog pol}a. dB.
J_ 1stl Int_ltd, .FlIlV4C 1 s11tjer u ..."la t .... pol)a.
4. Elektrleni potmncijal
","

.:&:

. .;
Pokazano Je d8. 10m 1z date NlSpodJele jaclne polja lII02e odr-edit!
funkclja potencljal .... U teorljslcoJ 1 prhl1j .. njenoJ .. lektrot"hnlc1 tra:!1
se 1 Inverzlja postUpKa. de. Be 1% po%nate raspodjele funkciJe potenclJala
odredl raspodJela .. polJa.
Aleo .... u el .. ktrost ...tICkom polJu uoc .. dvlJe vrlo bUske tacke MiN.
njlhovl pot .. nclJall "e razlikuJu z ... vrlo _11 prlrdtaJ elV. tj. ako Je
Vw V. 1 V + elV r-azllka njlhovih potencljala Je
v V - V E V - (V + elV) - - dV
.K W m N
( 1.53)
PO$to j.. eI\tt .. lelllO!!ntarool{ wktorlll. dl jaclr.a polJa
konstantna, 1% Izraza (1.(8) se lzostavltl znak Integral a . pa Je:
V V - V mE cll dl cos - ell (1.54)
1111 N II I
Uporedlvanj&. jednaelna (1.53) I (1.54) eloolja se:
- elV .. ell
111:
V .. - I1: off + c 0.55)
DobiJenl Izraz predstavlja Integralnl oollk deflnlciJe funkclje
poten<:lje.l... ZnU: .1nus ispred Integr-ala _te ..... Izre.2a_ f1z1Cku
osoolnu da potencljoL! opada eI\tt l1nlJe polJ&.. Integrac1ona. konstanta C
karakter pot.ncljala da je anogoznaCna funkclj& I de. Be
U opCtea slocaju odredi ti do konstante C. Je de. Be
konstanta C odreduJe 1z granlCnlh uslo_ 111 uvodenjea tack .. referentnog
potenc1j ... l ....
III
lz (1.53) 1 (1.54) dobiJ ... me 1 odnos:
- elV .. EI ell
dV
1 - o:r-
0.56)
POlOOu Oyog Izrua Il102,. we kOllPOnente. YelctoMl je.Clne polJa
u nekoj tat;kl. u bUo koJeIll pMlvcu, ako Ole ZM. poteneljoLl u tOj tackL
.... .Ie pravac poaJeranja dl no ...... hn rue pravac vekto ..... .)&elM polje.
tJ. a - 1C/2; 005" O. !:"" 1iI11Jedl:
d.V 0
o:r- ..
lektrost"t lk.a
Ill:
V : konsl.
ZnaCl, ako se pomJeranje ostvaruJe noraalno na IlniJe vektora JaCine
polja, potencljal Je konstantnog lznosa V = konst., odnosno pomjeranJe se
ostva:ruJe po IlnlJ! konstantnog potenclJa.la, odakle slljed! vrlo vaZna
osoblna dB. su linije vektora JaClne polja uvljek norm ... lne na linlje
konstantnog potenc!Jala, odnosno na ekvlpotencljalne Ilnlje.
Pre_ to_
V(X,y,z) konst. (1. 57)
odreduje slmp t ...Caka u prostoru koje le:te na povrSlnama kostantnog
potencij&la, tJ. predstavl Ja JednaC Inu ekvlpotcnc! Jalnlh povrS Ina.
Tragovl presjeka ekvlpotencljalnlh povrSlna sa ravnl crte:ta predstavljaju
ekvlpotenc!jalne linlje. Posto Je dV/ciJ 0, rad 511a polja prl
polIIJeranju probnog optereCenJa elcvlpotenclJalnih povrSina Jednak je
null.
b. Kada Be pf'avac pomjeranja dl podudara sa pravce .. vektor'a j,,<'!I"e polja,
lj. kad ... je m 0; COS a = I, tada Je:
dV
ED - dI
Ova orljentacija se podudaro. sa pravce,. nor_Ie na ekvlpotencijalnoj
povrSlnl 1, ako se pravac nor_Ie na ekvlpotencljalnoJ povrSlnl oznaC! sa
dn, za ovaJ slue&J va21:
dV
(1. 58)
?rlreJItaJ potenclJala je u pravcu normale na ekvlpotencl-
JalnoJ povrSlnl, ,,11 u sliJeru lcoJ! je suprotan slIIJeru vektora Jo.Clne
elektrlCnog polJa. Ova naJveC... vrljednost priraSlaja ohlCno se
predstavlja vektorom lcoJi je lstog pravco. all suprotnog od velclora
JaClne elektrlCnog polJa 1 nazlv8 gradlJentom potenciJala.
Wa osnovu toga se .ate precJzlrat! va:tna provodnlh tljela da
se nalaze na lconslantnoa potencijalu. tj. da su pcvrSlne provodnlh tljela
ekvlpotenclJalne odno,;no do. su l1n!.Je velctora JaClne
elelclrlcnog polJa uv!Jelc nor-maIne na. provodne povrUne. Ova osoblna je
d!rektna posljedlca. CinJenlce da Je U !lhnJu elektroslatlN:e ravnoteze
polje unutar provodnlh llJela Jednalco nUll, odakle sllJedl;
Ill;
60
dV
dI = 0
v konst.
Vellkl broJ problema raspodjele polja jednostavnlje je t preglednlje
4. Elek.trlcnl potenclJal

-----_._----------_._----
"rancu" Il! grafo - 2.lIa.1Hlekllll "",t,odbJlUl. Zoog toga vclll<1
:znaeaJ 1_ granCkl prik0..2 pol JP.. II _lo<!ol,,&lcom prist':?'"
i J ... konstrukclja gra.fltlcog I>rllcaz& ostvlU"uje
toe za. ta.lc.OZVan8.
1'1a.n;",..r'"l.,.lna polJa. odoosn<) poUt>. !)U oSJ"IOvul p<>.r......et.rl funkclje
sa",,, dvlJc ko",..,1\n.ate. U lo .. eloc .. ju treoo ... , prldr:l:&vatl sljed .. clh
ekvlpot'!ncl j .. lne
; ',01.)" siJ"ltu Ee fA.a pr.:.vl .. uglo... linlje vel:.t<>ra j .. -::llle elelttrltnog
!"oi.)a uVIJ'!\, :;U no,._i" .. '''' povr&l"" llrovodnlh Ujel ... , ..,..,,1e kvJu
. .zv ..)u l1nlj .. ",l .. ktrlcnog p<>lj .. I "levipotcnd,ja.ine l1nl"'" treba
tL'cllJ cdr.osno a.k:o
jGeine polJt. "u dok
su ilnlJe raclljalnl

;>?'i:<J"" .. :z-e. PomU .... lno optlllr..c"nje Q Mlazi se u vaw.J.IOU. Odrmllt!:
... Jedn4Clnu ey.vlpoie:xijulnih pov,Cln.o .... J[r ... prik.azos.

c. OdcedH j l;,rru i oo/tov.ar .. JuCi lanos potenc1j"lne ru llke l%J1J1>1:du t..c"""
P j?
1 2
d, Odredit! vektor8 jaClng polJa po zatvorenoj konturJ
.. ""'. PoJ Je punktu&lrlO$ optcreC",nJa 1': j'" r<lJj .. lno. Mo Je re[erentllJl
[ACTA U oeskDn&CnostJ, potenclj"J u prolzvOljnoj t.ekl
Q
V e 'TIIC--r-
o
61
! i
Elelctrostatllca
....
kvlpotencljalne
povrSJ.ne
predstavljaju geometrljBko mjeBto
u kojima funlcclja pc-
tencljala ll1i1a liconstantllU vr IJe-
tinost, III odre4ene lI'II jednaclf1Ollf,
V(X,y,z) m konst.
lz 1%r%4 %4 potencljal
1l11jedl q je Wflov V .. IwNlt.
_tv.aren akD vu.l,
r(x.y,z) kcast.
l'ovriH_ koja ZIJ1dcvolj_"
Wfl_.. li:eft!ot.
predat .. "lj'"
1lf<RnJ. Za vrlj--.t1 ...
- 1 CB$ ra 2 ca 1 r3 - 3 em
i
dcbljaju Be ekvlpotencljalae
PQVrJUne odno.,.., 11nJ.j(t _ pottmreljalllM'
V, - 900 'I, 'Ill - 4!!10 V, .. 300 V
1>.
"HIra 1. 42.
elcvlpotencljalne Ilnlje. a deflni6ane su jednBCJnaa:
dI x 1: .. 0
ITavel Da zferne po?r$lne su rmdlJusi kojl
JlW>kt .... lnog
c. Pot<lZltCljal_ razlJlca t..e&l<a P
1
polue ad
V
,.
1
a -.9_
4 111 C
o
(+-+)
2
ra
jer je TlMtlje d8. $e to _e lzvestl
ra
eo I E dT .. J I; lilT J r lilT m
4. ElektrHlnl potencijal
c p p p P
! 3 2 I
P
2
Elektrostatlka
P
1
p
2
4 Co ( ;3 - ;2) 4 "0 [ 2 - ;3) z 0
1 n.t posebsn nat:in potvrduJe da je rad sl I.e polJa po zaivorenoJ kontur i
JedMk /'llil.
Alco lie pretpoetll.vl cia ... rer ...... ntna t...oka nalou:l u beskonaCnostl,
potenclj&l punlct_l""l!: optereeenja U pl"OlzvolJnoJ t...olci polJa lznosi:
V Q
4 '" c r
I'!-I tOlll dobt"..n! l.zrlU osogtlee..". cia. se U holOO1<'1'\Oj "red!n! odr-ed!
rupodjele. potenclj1Lh>. prl zadatoJ rUpodJeli opt ...... CenJe. dlrelcloolR
prllOjenolll _tode lIIuperpozlci"...
Za z .. datu ranpodJ .. lu opt.ere<!en,}e. u holOOgenoJ Bred!n!, llva. opterecenJa
t. .... b<I. lzd\jel1t1 na .. 1_:11:.11.1"_ opterecenJa. dQ iiJ<0 '''' pravllno
prlalJene krllerlJUIII1 rcf'erentne taeke, potencljlLl u prolzvolJnoJ taCk!
Ieop IItvara svako od .l ..... ntarnlh opt .. lznosl:
dV. dQ
4 1'l C r
U toa slucaju, Je potenciJal Blcalarna velle!na, ukupnl
potenclj&l Be, prl .. Jeno .. prlnclpa superpozlc\je, dobljIL !cae r.lgebaNlca
lllua. 111 lnte/IT"L1 .. "ih .. x..Mnt .... nih pot .. ncljala:
(l.S!:!)
Ako eu .. l .. lttrien& opt .. ree .. nja konth", ... lno rupor .. d...... u odredenoJ
oblasti IIlco Je zoodah. funkclJa raspodjel.. .. lnsk" gusU""
ns.el .. ktriIllNlJ>t. P. u tOlll rolUCaju cit",,,,, "bl .... t tNibiJ. 1zd!jelltl no.
el<"Mnte dV, el.Je Je ele"""nh.rno opt .. reCenja dO p dV, tiiJ<o do.
Je poteool"..l:
4. Elektricni potencijal 63
1",ktrostJl.r 11<&
-------------------_._-_._.
v
Al<o su ,,\oktrICna kont 1 nUl>. I no re.spor",dcna pr.. ".IW.)

na.elektrlsanJa 1}. na.elektrlsanu irt"lbe. 1'Zdi.jelltl IiP. l" ..
dS Ci..Je Je eleaeent ....-no optere<!enJa dQ ::I< TJ dS, tuo d", ..1':
potencljal:
V '"4,,;;-- f 7J
Alto Je optO:N'lccnje Jcontlnu&lno rupcdlJe-ljeno nl!l tuo::z:-. ....b.n!'!! !
diDenziJa. 1 a.ko J:) z.data j :n'.
opttfrecenjb. C". l1n1jske provocinike t.rut.'Q lz<iljelll! f'..i'1. '"
;lalJa dl. Je dQ .... C' ':.:, '),1
.I" ukupni p<Jt"nc I Ja\;
V J
" ill C j
: 1 .
U cioblJeni,. lzrazl_ za potencljal r:ostojanje r, lwje I, .. dst"{lja
rastoJ!U1j" oGI taalca. u kojl_ flU IIl1>j"I)t.."" <d"ktrlna apte"',c""J" -!f'
u iloJl ..... Ii" odreduje potenc1Jal. nalazl 3" u hwmltel,lu. Z;"'--C)ar
proble .. ""orlJ .. k .. I prl .. 1jenjene eleklrotehnlke Je ocir"dlvlO.l1.1e i
poten.cIJal .. u taek..- (rwO), u koji_ SIl elektrlcE18 opl"I'eCenJa p. ': i I.J"
raz.llC1t" o<l nu;". 1102'" 'If' pol",,,,, ... tl <I... je 1<0<1 povr:!llnske 1 z ...
opter .. c .. nJ ... s ... 1<o"""::nl .. gustlr,W'ltI. 'I ! P };on-'!.c"-,, u
"Vi" tal<,.,.... i"". 1 u taCld l' - O. &, .,;,,,111. kad lintJ");" I pur.ktualr""
nupodjole polc.&.:cujo _ da potenclj.s.l n.')': o<1oo,mo be,,!coM.C,>o Je
"",11k u tael:.:a.lY. (1' - 0). u 1<0JI_ ,\<> .. r&zlIC.\to O<l
nul .. , Mo pr"dst.,.vlJa flzlkalnl .. ?" lie te '.a.clw I'Or"J'-' hkl.luCltl
u raz .. tranju ukupna r.apodJ .. le pol .. neIJ ... ' ....
Ovo Je po"ljedlcIl Clnjenice da f!zlk ... llli " .. 1""o l_ suo", zap' ...... Ir."k."
r-....po<lj& 1.. opt " .... cconj... Jar "vuo opt .... eC .. nJ", u,k"", ona bll"
punktuo.lno, r .... podj .. ljuJe .... 1>0. kolllaCno" dIJ.,l'l pre .. tor ....
ravnofIIJerr:-v
-_._------.. __ ._----
Elektrostatika
trisan po svojoj aut1n! elektriciteta Q'. U sredl$njoj ravnl
n.i udaljenostl h ad ose naiazi se punktu.aIno Q.
Dared!t1 sI1u kOjoa prevadnlk djeluje na punktua1no
Dato je; J 2a, G' s 5 10.
7
Cia, h 1,5 m, Q. 3 10-
6
C.
iIj"lbenJ", 51.1.. koJa dJeJuJe n.o
opterecenj" 0 Je:
r=OE
gdJe r p1'ed6tavlj.1Jl polJe n.o
_Jegtu Q.
1'otl:nc1j,,1 dwe osoV!1lIf! y,
stvar& ....... 1I:kt1'1l;41I1
p1'ovoonlk du:t1ne " pre ... sHcl,
j,,;
I
.. I (
Q' T
V

In
1
"Ie
T
dV Q'
E - - -ay- D 2 x c y
%4 Y - h 1,5 m
Q'
Em 2xch
1
T
1
"2
)z
)2
.. l
.. -l
1
T
1/2
1/2
x
h
Q
.. 11k .. 1. 43.
V
y
1. 26.. povr$lna polupnCnlx... Fto r.t.vnomje1'no je
naelektrls&na gustlnoa elektrlcltet .. Odreditl potenciJAl u
t...ckl M na 08_1n1 povl"ISUre.
Dato je: 3 10
m
Clm
3
, Ro _ 4 m, X - 8 2, C. m 2.
1"0t anclja 1 u taCk1 It ll<I osov1n1 krU2ne pov1'$lne 2:.0 d .. tu
raspodjeJu povr$Jnake gustIne elektriciteta je:
4. potenclJal 65
... .,..
, i
Elektrostatika
v
" 4. .. '" R
s
Po!:to su:
dS - r de d,. R _ j r2 .. ",&
M
2'111 110
v .. __ 11 __
iii 4. '111 C
J J rd9dr
o 0 I r2 .. )til.
sl1lc .. 1.411.
- '" )
"
". - ---i'-;- ( 11R: .. .::1. - x ) --iT 0\ - xl
Za lUIdAt .. wl.Jednof!1tl. '/fIOt<meljal M je:
VII " Il00.96 V
P!-UoJ .... 1.21. l'olllZ<l?C!l od If"lUIpodjele potencljallll, pollAzllltJ. da se """t41m
lopta R. koja je ravnosjerno naelektrlsana
eldctricHeta pcvrGlnsu gustine" lOa ta<!ke r > R. poruU.II. kao ta<!MSto
optere6enje BkoncentrisAnO u cenlru lapte.
iljoIIea.je. U prll1ljeru 1.16. poKazl.rlO je polWCu rupodjele pol)1l dJi se
rll.VTIDIMjerno naelektrl .. """, lopta Zi< t4c!1<.., lZVAfl lopte pone.t:,. kao da Je
eJdctrl<!no opt.,r.,c!enje &koncentrlsAnO u centru lop!e. U ovom zadatku lsCu
osoblru treba doka%atl rasped)ele potellCijaJIl.
l'ovr4Jru lopte tr.,b.Io lzdljelitl lUI el'_ntarne prstenove nor ... 1ne ns
du1 kojA &I'&j,. centar lopte Be ts.c!koof H u ) ,joj 51!! trB11 potendJs.l.
liM je zadata povr81nska tustina naeleJetr is"nja. potenclj&l se rote
odredJtl r ........ le:
4. Elektriani potencijal
1

o
prj {!e1illU BU:
lektrostatlka.
"lllca 1.45.
dS - 2 w Rsln R de A 2 W R2 sin d4
d r<lr
'" - l< R sln Ii
M
Aka $e dobljenJ JzrazJ uvrste u for.ulu XI! potenclja.l. doblja. se:
2

Co X
POiHo je:
11 Q
. 4. lit R2
doblja se potencljal
'I .. Q
4. 'lit C '"
o
u stvarI predstavljA potencljal kaj1 bi u taCk! M Jzaztvalo t4CkAStO
na.,lektrlsanje Q 4. lit R2 postavljeno u eentcu lopte.
potenc:ljalu nil a, raVl1OllljerDO je ragporederID Q upr" .. 1nske
gustine elektrlcltet& p. Aka u centru lopte nala.xl taCkaSto
opterl':cenje _ Q. odreditJ potencljal 1 rupodjelu polja umlar i lZV11n
Jopte.
4. ElektriCn1 potenctJal
67
flektrostaUk"
Daro je: Q 1,2 10.
,2
C, R " 7 em, pM konst., I:" = 2 em.
Rjeienje. Za uno!ar lopte r < R vati:
q - Q
f E, dS f , dS - , 4 " r2 = r Co
S s
gdJe se lz uslova:
4" ,
-3- r
dobi) .. :
J
q
,. _1:"_
r

p.a Je:
E
Q
1
4 "
i 11 ZA d .. t"
E
,
V
1
Q
( 1 -
2
c r
0
vrlJednost1:
26,37 v/,.
J , eli=' .. c
V " -
Q
1
"
I( C r
0
3
r
R3
J -
Q
2
r
a "
C
0
.1\3
Q
.. C
sl1lca 1.46.
12 uslov .. : r 1m R. V ,. 0 dobl)" Se:
C =
J Q
811
Co
1\
pa Je:
11i:
V
1
a
4 " "0
\=-O,JlSV
(+ ..
Z.. lrvan lopt" r > R dobi) .. me:
f . elr ,. " 0
o 0
s
. " 0
PotenclJal Je:
V =-Jf dr+C=C
2 2
Ix uslova: r " R 1 V 0 sJlJedl C m 0, adnosnc
V = 0
2
4. Eleklricni potencijal
Jektros(atika.
Prl .. jer 1.29. optereaenJe ravnom)erno je rasporedeno "nlllar
beskonaano dugog c i 1 lndra krutnog presJeka polupreCnika R. Zapremlnska
gustilla naelektrlsan)a Je p. Odreditl raspod)elu potencijala V = f(r)
unutar i izvan cilindrao
Dato je; p = 10.
4
Clm', R = 5 lMI.
Za unutar clllndra r < R vatl:
T E dI =
o
E 2 rr r 1 ..E_ n r 21
1
o
E
1
P I' 565 10
4
r

o
V
m
2
'I
1
d.F "" c :& 0- P T -to C
-:r-;;-
o
Iz granitllih lIsio",,: r = 0 1 V 0 dOblJa se:
C = 0
pa Je polenciJal lInutr cillndra
2
V E P r - 282 10' r2 V
1
lzvan ci lindro Je:
p R' V
E ---- '" 141
2 2 r eo r III
p" je:
pa Je:
p R
Va - In r
V
Prlmjer 1.30. Polaze61 ad funkclJe potencl)ala, odreditl raspodJelu pol)a
elektrlCnog dipola (prir'Jer 1. 14).
Rj"""nje. Blpolarne koordinate
4. Eleklricni potenciJal
r
1
fa predstavljaJu potege do
69

'"-
1ektrostatika
prolZVOljne
v.
Q
(-fr---fr-]
<4
'" II' C
I ill
AJ0 .;. I' .t.
tlll<f4 . .;.
I' I' iii 1'2
I 1I
pe. Jet
VII Qd -iii
4 Ir 11'., I'll
.. Q

llllilot 1. 47.
c
1I de"""", IlfillttlilllU lfubljaju _ ...____ 4
---.-_n.", polja
E. B Q II 0611! iii
2 ill Co r:J
E", .. 0
td:o cU. je IntezJtet r-'lt--&
_=w _ .. nag polja:
70
4. ElektrlEni potencijal
f:lektrostatika
5. POOVOIlNICI U D..EICIROSTATItKOH PQWU
5.1. RASrollJELA EUXnUCln:TA HI. PROVODNlU. DXTROSTATItU

ProYOdnlci M od.lilcuJu oll!Oblno .. de. polllJeduJu .. lobo<lna el"..entarna
elektrll!na opt.ere<nje. - elel:;troM HI pozlt1vne 1 ""pU ....... jone. koJI
1M po<! utiCOl,jeIii elettrle-c po 1 Jill. IiOOgIl usliijeMll'lO I::nob.U obrazuJUCl\ prl
tC>B! eleklrletIAI et.MIjv. Ucol1lto u provodnlltu __ .. lelctrlenog polJa. u to ..
Blue,""u, zanelOlll1MlJ..el l..n.l1ta I::notanjl1l., __ I::not.anja "lobodnlh
elelctrl1'I1h optere6enJe,. Zato .... _ .. iIiO:te tvrdlti da., u
uslov!_ ol"ttrollltatleke ravuotete .. lrevan.)a 1II1obodnih
el"ktrlenlh optereeenja, aakroekopclco "lektrleno polJe unutar provodnlxa
IBOMIo bitt .)&dmoJeo I&u11. JJw to M 1:>1 bUo talco, slobodna. elektriena
opt .. reee'ftja h1 1M pod utiea.jelo poljll. .....,..reM IeNta.I... !'ott.o Je polje
UI'Iutar provodnllot raul1 t" - o. u ultllOdu _. 0.55) potenclJlll u
pro"<'Odnllta Je IwNotillltnogr h:noee. 1 Je<!nelr. potenclJ&lu ne.
povrlHnL 01IIII. OSIObi_ podnLzwdjeYII. da provodnilta pre<!sh.vljaJu
"kvlpot"ncljalne "",,"ina.
St&nje 0II1elctrostatlCIaI re.vnotOllt& ill IiItiU\je ck je WlUtar provodnU,,,,
jll.elna polJa jednaka null pretpostavlJa da .. vil&lc alektricltet& koJI ae
dovod.l provodnlku _st" IMNOJ>Odjeljlva.ti !skljuelvo ..... nj<ogovoj
111 prech:niJe \I vrlo sloJu M. povNilni. Ra.ilpodJel .. llII.elelct.rlslO.t\JIl.
po povNilnl .... 1.. .... t! Icao """"l,)edlca od.bljanJa
"lelttrlenlh 1stolll: zNrll<a.. 0vaItva. raspodJel .... kaleo Je to vee.
pokuano. ... OfItWl"lU j<KI.lno U b.tIa elelctrlenlh
opt.,rlileenj&. konH!icftntno dJeluJe .. Ua Inver%YlOlf ItvlOdrllt.l'IOg zaleana -
[ulono ...... 81h.. !"oIlo CaUIIIOYII. t_.-.- dlrelctl'lO sllJedl lz Kulonovog
zako ...... nje _ dolcaz ... U OiIlObl_ d.& .... vi.- .. lelctriciteta kod
provodnlh Uje.llll.. bllo ltoJelll: obUt... _t.. n.spodjelJiw.t! ......., po
nJloovaJ povrllril.
Ale., .... ....el bUo koJa _t-.-..- __ tit ..... provodnoot tlJel ....
"l .. lttrle.t fl .... :
Iii: .. f til: "' I)
II
S. U elektrostatlkom polju 71
Elektrost .. tika
eleklriCno optereeenje u uOCenoj povralni jednako null.
Stoga -sl1Jedi da. Je u provodnh. t iJel be. u}(upno elektrlCno-
optereeenJe Jedfiako null, a de. se elelctrlclteta m02e
raspodJelJlvatl S&BO u tanko. sloJu na njegovoj
ClnJenlca d", u stanJu elektrostat1Cke ravnote2e povrlHne provodnlh
tlJela predstavljaju ekvipotencljalne povr/HM 1 de. 5e J1nlJe polja na
ekvipotencijalnlB stlCu lskljUClvo_pod prav!a ugloD. svjedoCl
d& Je hngencljalna ko .. ponenta polj ... na povrUnl provodn!ka Jednaka null.
provodnlh tijela oCliledna je pojava dlskont1nuitets: u
raspodjel1 po 1 j ... U provodoom tlJ"lu polJe Je Jednako nUl!. dok je lzvan
provodnllca 1 neposredno uz nj .. govu povralnu re.:zl!Cl to od nule. Nastal!
di.konllnult.t u raspodJell polja moze se objasnitl osobinoa da se vlSak
eleUrlei teta. r .... podJeljuJ .. u vrlo lsnko .... loJu na povrSlni provodnika.
NjelllOv-a. gustina 11 IOOZ8 se dovesti u korel...clJu s" oor .... loo .. koaponentoPl
polJa na povMHni provodnlk ... poaodu Gaw;;ove t.or .......
Ako _ "l .. _ntmrna c1l1n-
provodnoll' t1 Je 1 .. okol ....
(sllka 1.48). all tako d& sa osnovlce
cil1ndra as "",1"" .. _ .. uprotnlh "t,...,....
povrillno p..-ovodnlka pe.ral .. lno povrillni
provodn lka , IlBOlta .... s_tMl.tl dA Je
polJo ..... nJl- holIoog"no. Ako s ..
pretpollltavi da vl.1"", h cl11ndra t.ii
null. flWui la-oz cHlndrlenu povrAil!W
svodl ......... fhlka ltroz OOInovlca.
Polito Je .. l"ltlrleno polJe WlutlOl" tlJela Jednako null, III. .,...
povMlinl provodnika apisUMI. "IUIO nor_Ina kOllpoMnta polJa E'. lz1a.:ml
n .... la-oz :uo.tvoNlnu cll1ndrlCnu poVMIlnu lznosl:
E dS" E
D
E -
c
o

o
koJa se DOlte napl .... tl u vektorskoll obllku:
f __ '1_
n
n C I)
C
n
(1.64)
C1Ja Je rupodJela p..-lluil.zana _ slie! 1. 4ltb. Zl:>og nedownlc .. 1 greaal<.n
--------------------------
5. Provod.nicl u e lektroslaUCkol' pol Ju
Elektrostatika.
kOJe se elne pr1 proracunu raspodjel" polJa u bllzinl r-"-vnlh provodnih
povrS\na, opravds..na Je kOOiparacija ove ra.spodjele sa raspodjelom u
prlmjeru 1. 19, u kOI&e Je deflnlsana raspodjela polJa. vrlo tanlce I!>etalne
ploce koja Je naelektrlse.na povr:Unsko .. gustine" elelctrlclteta 11 (silk ..
1. 49al.
tl)
-------_--0--
-----+
+---ry-

= Ua +--------

+--- .. _------
'---.Q-----+
a)
ml1k& 1. 49.
E=O
.+----
-+---
. -, -1----..... -
.,
+--'1_
,
...+------<0>--
+---...--.-
+----->--
+-----
b)
U stanju elektrostmtlcke ravnotcie, osoblne provodnih llJela aogu 56
sa1etl " sljedeeen:
1. TIJelo ! povrilna provodnlka n&laze Be na konstantnoz potencljalu,
xnaCl da povrjjlna provodnog tljela predstavlja ekvlpotencljalnu povrjjlnu:
V = kOMt.
"
2. Elel<trlCno polJe postoJ! _ hw.n nepoBNtdno uz povrillnu
provodnlk ... dok Jo polJe \lnut..,. p!'Ovodnl& null. Veletor jatlne .
polJ .. no posJed.uJo> hllgenclja.lnu kOillponentu. odnosno posjeduje se.ao
oor_lnu kOllOponentu:
>i
"--n
" 0
"
3. VUlu eleittriciteta se rupodJeljuJe lskljUCl YO po povralnl
provodnlka. Pr1 toae Je:
5
p
s
p
(1.65)
4. lxraz (1.64) deFlnlie Jednoxn.ean odnos Jattne elektrlenog polJa lzvan
$. Provocinici U t:leklroslatlekom polju 73
lektrostatlla.
1 neposredno 1.12: povrlinu
na nJegovoJ poVNl1ni, PIt.
provodnllta 1 povriHnsJce gustine naelektrlsanJa
5e 1.1 to .. 51111811.1 ""':l!e %aklJuC1tl da povrUnska
gustina elektrlelteta ed t 1
PI' s av ja lzvor jaCine elektrlCnog polJa
Medutla, talcav zakljuCak bl bio pogrellan JaCtna nnlj j .
. ..- a e polje svih
optereeenja sistema M. bl1skhl i dalelch! tiJel hoa ,., 1 A
, .. r ...emu povrlllnska
gustlna Clni 1II8JDO dio l:z:vora polJa. POVl"lllnslal. ''''slina 1 k
.,- nae e trlsanja na.
SvaKOB provodnlku prlnudena je da Se preraspored"Je
IIIve dotle dok se ne
oatvar\ relacij_ (1.64). U loa s .. ls1u nnvrll!nsku
y- gustlnu naelektrisanJa
na provodnieilM. trebco. razl1kovati
naelektrlsanja na drug!.
u odnosl.! M.
povNH nske raspodje 1 e
Na s11el 1.SO. I'rikazano je provcdno lljelo A. kOJe
poz1tivnoa koliClnim elektrlelleta (Q '" 1) 1
Je naelektrlaano
lljelo B (Q M 0). ElektrlCno polJe
provodnog
sIlica 1.50.
neMelektrisano provodno
tiJela. koje ae ob!Cno
74
5. Provodniel 1.1 elektrostBtlCkom polju
Elektrostatlla.
nazlva prlmarnim 111 stranlm poljem E, upllvll1e provodno tljelo B
.
mehanlCkom s110m na elemenlarna elektricna opterecenja 1.1 njemu.
Pod uUeaJem ove aile, slobodni elelctronl poCinJu dB. se usmJereno
krecu nekolll srednJolII brzinolll v od taCaka IM.llJeg preJna
.
potenclJala, lJ. u smJeru kOJl je suprotan " .. Jeru prl.marnog polJa .
na taJ naCln elelctr1(;nu struju. Zns.f;i, pod uticaJelil stranog
polja ostvaruje se usllljereno kretl!.rlje slobodnlh elektrona provodnog
tijela B. U to1cu trajanja ovog procesa na Jednolil kraju provodnog tljela
pojavljuje se elelctrona, a na drugolll njlhov aanJak. odnosno dolazl
do preraspodjele opterecenja, to tako cia .. e na Icr .. jevh .... provodnog
tlJele. poJavlJuJu opterecenJa lstog lznosa a11 suprotnog znt>.ka. U
provcdnom tlJelu B Je. na taj naCln, narUbena elektriCna neutralnosl, Jer
"1.1 se na. njegovll11 lcrajevlma pojavlla Ista all suprotno polarlzovana
elektrlCna opterecenja. Pod uticlil.jem
ovlh opterecenja. unutar provodnllca se
uspostavlja elelctrleno polje, lcoJe je
usmJereno od pozltivnih
negallvnim naelektrisanjlma 1. za
razl1lcu cd pri!llal"nog stranog polj ....
na:zlva se selcundarnlm ill unutrailnJllil
polJem E (sUlce. 1.511.
q

. Eli
...
.. !:.
Eu
--ar
r.
...
",11k .. 1.51.
Na taj naCln doilo Je do pojave unutrailnjeg polJa, lcoje je suprotnog
allljer... od smJera stranog polJa. Intenzltet proces.a nael .. lctrisavanJa
zavis! cd odno",a dvlJe Buprotno orlJentisa1le sUe, tJ. ",Ue stranog i
unutrallnJeg elektrostatlCkog polj .... U toku ovog procesa, broJ elektrona
lcoji se nagolllllava na Jednom kraju r"""te, all raste i vl!:ak poz! tl VIlO
naelektrlsanlh Cestlea suprotnoB kraJu. odnosno raste unutraanJe
E
y
' Mo "1.1 sile stranog polJa vre...,nskl po",tojane. polje unutar
provodnlka ee rastl, SVe dok Be po lznosu ne lzjednaCl sa ",trent. polJem.
Na kraJu se uspostavlJa stanje u leome su sUe unut!"ftilnJeg polJa jednake
al1 suprotne u odno .. u IUl sUe stranog polJa. Tada je:
If) - If. I .
U OVOM stanJu rezultantna s11a
lcoja dJeluje na slobodne elektrone
jednaka Je null. kretanJ ..
elektrona. a provodnik -se nalazl 1.1
takozvanom stanju
5. Provodn1cl u elektrost ... polJu
...
Ji:1I
ll':...
Eo'"
....
;.
-
Eu
slilca 1. 52.
75
EJektrostatika
raYnot.,2" (silk ... 1,52),
Aim '''' .. o.da naeleklrlsano proyodno t IJelo A uaalJi, str',v,,, elektrlCnC'
po 1 je jednalco Je nu I I poC 1 nje da se odv I Ja I nverznl 51 1 a
unutraSnJeg polJ ... u provodno,," tlJelu B Je vee .. od sUe ,;lranog polja,
tako da. "e, pod njenla utieaje .. , u proyodno", tljelu kreCu usllljereno
slobodnl nos!oel elektricl teta, 1 to od kraJa provodnlka sa n"gatiyn! ..
naeiektr!sanj"" pre_ dljelu provednilca kojl je blo na",Jektr!san ..
pozltlvnog nael.lctrlsanja,
Slobodnl no"locl elektrlcHeta - "lektronl po .. je, .. ju se "'" suprot.nll
stranu I """,taje proc .... neutr .. l1z&clje vlllk .. po:zlt1vnog naelektrid&n,\ ...
Froee" .... pnol<lda ..... pr .... tanlcOIO djelovanja u:outr5Jlnjell polJa, t"-"o dOl je
u provodno" tlJ"lu rezultanlno polj., Jednalco null. ZnCI, =postavljeno
je stanje .. leHroslat1Cke ravnote2e, all pod kvalltetno novllll lIslovi .... , U
od""su na uslov .. klOd& Je prlsutno str..no polJe, Jcr '-' provodno" tljelu B
nest .. lo Je strano unutarnJe polJe, ll\ slobodnl elektroni .u :)Ie
ravno .. j",rno ,.asporedlll u Cltavoa provodno", tlj"lu, lwje je ",1"ictr'ICkl
neutr"a.lno.
Poj .. vo. ra.zdVllljanj" pozlUvnlh ! n"gatlvnlh elektrlcnlh opler'ecenj" na
kraJevl_ pt'Ovod.n.og tlJel" u prlsustvu "tranog polja naz!"", 8e
elektrostatlka !ndukclja,
lndukoVlloJ>& opt .. ......c"nJ ...
.. optereCenja na kraJev!_ provodn!l: ..
OvOl. poj&v.. .... "",:te t\e1OO"",trlra.U eX-sperl aentalno Ako Be u.
el"l<troat ... tlkoa polju
Ul>O""
provoano tlJelo e, poMredstvoa el.ktrostatlke lndukclje n4
provodnos t\jelu II, IWJ<> sa 10002.. rru;tav!tl na dva dlJ<>l ... 8
1
B
a
,
pojaviCe .,,' indukovano elelttriCno opt .. ......c .. nje (slikm 1. 53,.), Pojava
1 nd\llwV1i.l>Oi <>ptereCenja na proyodnor. t j",l u B pr .. U Se polOOCU dva
"l .. ktro-tra..
b)
.. Ill, .. 1.53.
Roe..z-xnutl llstlel .,l"l<tro,..,tr.... au .. vldentna potvrda poJave
7f;
f.lektrostat ika
------------------.
Ind'lkovanog optcr'ecenja na provodnom tljelu B, Udaijannjem provodnog
',1 jela A, llstov; eJektrometra pocinju da se spustaju, pckazujutl, na taj
"atin, da sa krajcva provodnog UjeJa B nestaJu indukovana oplerecenja,
Ako se u prisustvu naelektrlsanog provodnog tljela A provodno tijelo
8 razdvoji na dva dijela B\ i B
2
, llstovi elektrcmetra biCe daJje
rnzmaknutJ, Znacl. induleovana elektricna oplerecenja ce S. odrzavali 1'"
razdvoJenim metalnim dljelovlma B, 1 B.,
Ako se u prlsustvu provodnog tijela A (silka 1.53b), tijelo
8 poveze sa zemljom, lndukovana elei<tricna opterecenja - eleklronl ce
}Jl'ovoJ.nom t i ielu B ce se Z3crzatl
naeleklrisan-B iHdukovane cestice. Pri tom. prcvodno tljelo B
pozltivn(-. ako se uklone spaJ sa zelflljoJt provodno
tljelo
Osobji'Fi r-novodnlh tijela da je u njlhovoj unutrasnjcs":.i elektritno
polje jednako nul! vazi I za suplja provedna tijeJa l<;tog spoljasnjeg
0[;1 ika. Ako ::ie 12 lI'.asivJ).og provodnog tljela odstrani unutrasnJl dio.
""hi)a se sup).!" provodno t1Jelo Istog spoljasnJe;;: obi I;:". UnuLar
provodnll<a, lealt.o je vee pol<azano, jaclna polja 1 2aprel>lnsk .. gustin.
naelektrlsanja su jednal<e nuli, tako da se, uklanjanjem njegove
unutrasnjosli, ne narusava raspodjela polja raspodjela povrslnskog
naelektl"lsanjd, Pr ...... to,"", suplj! provodnik se ponas.. identlcno leao i
maslvnl, U nJegovoJ unutrasnjosli, ukljucujucl supljinu, polje je
jednako null, a vlsak eleklricllela se raspodJelJuje po nJegovoj
povr;;lnl.
Ako se nenaelektrisanl itupljl _talnl provodnn B unese u strano
a)
b)
sl1b 1.54,
5, Proyodnici u elektrostatlckom pclju 77
tJektrostll.tika
polJe naelektrisanog provodnog tiJela A.
na povrsini
supljeg provodnlka B uspostavit ce sa Indukovana elektrlcna opterecenja
(sIlica 1. 5411.).
Indukovano opterecenje raspodjelJuje se pc povrslni. a unutar
provodnog tlJel" 1 iuplJlna polja Jednaka Je null (E = 0). Znaci.
Suplje provodno tijelo idealnc prodor b1l0 kOJeg spolJasnjeg
elektrlenog polja unutar iuplJlne, odnosno suplj_ provodno tljelo se
ponaia Icao zaklon 111, kako me u teralnologijl naziva. ekran za
stn.n .. ehktrio.. palJa I njihov prodor u iuplJlnu. Ova o"oblna supljih
provodn,lh Ujela lHroko me korhtl %Ii. "",,{!tltu elel<trotahnll:lclh i drugih
l1red.l&Ja od utlce.Jc elelttrll:nog polja. {ad .... teU <I" eleran uslovno b.ule
No nul t"", pot"ncl.jalu. Mlda sa treba PO_uti .... z" .. lJo ...
Suplja -talMl tiJela. <>I!ItVlill"uJu nklon od .. lektrlcnlh polJa kcja
potie.. cd SlJX>ljainje: optere6enja. Ako tie elektr lena opterecenja TUllaze
unutar suplJ!"" tijela (sUh 1. 54b), Int:1ukovana el"l<tr Il:na
optere6enja ... U!!pO .. tavljaju. M ......, "'II vanJ"oJ povriHnl, nego I ""
uautrainJoJ. IDdukovtna uptereeenja na unutrainjoj povrsinl, kao
njihova. nt!pO<1jeh.. odrecluju .... h: do. unutrdnJe opterecenje v
iupIJlnl 1 Indukovano optere6anJe rut unutrainJoJ povrslnl suplJtn<
obrazuju u zldu provodnog tiJel .. polje koJe je null.
J:ako J" jal:lna polja u zldu provDdnog tty,,}.. jednaka nul
opterecenj. unutar
Indukovano opterecenJe na unutralmJoJ
i\"pljlne ne""'Ju uticaJa na raspodjelu lnd.u:o""nog opt .. recenJa n"
II po 1 Ja"nJoj povrUnl. koje .", ra.!Ipo .,duje u skla.du so. Inver znl rr,
l::vlldratnlir. zakOllOtl. Aleo Je SpolJlI.llnJIl sienA, ond .. "e opterec.,n.;c:
raspodJeljuJe
Znati, leads. Be u supljlnJ. provodn.o
e
tlJela nalazl elekt,-icl.Q
optereCenje. polJe unut .. r i'luplJl.ne 1 I ;''''11 pro'lodnog tiJel a Jr,
cxl nul", tako da liuplje l1tetal"o r.lJelo ne zalcl ........ .!". odn"""o
ekrJll'lizira uspost:avlj .. no elektrltno polJe "flUt. ... , nJ".'tove liuplJine.
Da bl Be oetvarlla %&itlt.. $1'0_
Ij"tnjeg prostor& cd .. l .. poljo
optereeenJa unutar iupljeg &etalnog
ttJeh.. ....h.lno UJelo treba,
uz.".lj1t1. suen\! ulogu 1 .... un .. ljen!
taitltn.i metaln! (olovniJ ofiot .. c 0
tro(e.%nOg leahl .. (sllle ... 1.55), I'olje
Icoje po>:tcJl In>edu pojedinlh
p
,,11k ... 1.55.
78
S. Provodnlci u elektrostatitkDm polJu
leablovsklh provodnilc" P ne prod!re u spolJa!'lnJI proslor. Na ovaJ nacln
otklanja Se uticaJ unutraSnJeg eielctr!c:nog polJa provodnllca Icabla na
okolne Instalac!Je, narotlto na telekomunllcac!one vodove.
5.2.1. TEXAT
U provodni .. tiJeI1- u stanju elelctro,;tatttlce ravnote2e elektrlCno
opt"re<)enje Be, u "lcl&du sa zalcono .. , raspod.JelJuje M nJegovoj
povrtlnl. talco da MLBpodjeh>. povrtinak .. gustine el"lctrltn!h optereCenja
provodnolii tije la. hi tno nov! d od obl! 100. njegpve povrt I ne. Znac I .
proiIjeno.. po...,trlje obliloo. povrtlne provodnog tlj<ola, IiIIJenja se
povrUnsloo. BUSt1g, ... el .. lc.trie""l opt"rec"nja 'II. Isto talco ce lie, U "kladu
.... Iz ......O"nl .. od:r>ooioEa lzlllledu je.lne elelctrlenolt polJ .. I povl'fllnske gustine
......"lelelrlf01U\j1i1. !'til povrtlnl pr-ovodnlloo. (1.64). ..ljenJa.tt I jaClna
elektrlCnog polja.
U slueaju ursaalj<onoc ...... 1 .. 1c-
trlsanoi provodnoll Uj<ol.... lco.)e je
0"00 d_trltno, no. priajer kUl!le,
CIj.. j<o povrlU.... ..r........ elelctrlCno
opterec .. nje e.. rtzpodjelJuje ravno-
Iljerno. pOL j<o austiM. na.elektrice.nja
na povrtln! lcoMtantN.. IoIedut I... %1IJ.
provodno tljelo geometrljskog
obl1lc... (sllle&. 1.56), povrtlnslca
gustlna naelektrlB&nja nlje leoft8ta-
ntna.
sllka 1.56.
Povl'fllnska IUBtlna elektrlclteta u taCkama ... je vrlo mala, u taCkama
b na Ailjku iDa naJvecu, a U t&ekama c las prosjeCnu vr!Jednosl.
Srazlljerno ovoj raspodj .. l!, ostvaruJe me 1 raspodJela elektrltnog polJa.
talco da II<!! I\il vrhu ilIllJk .... III u tll.ekUliO. lO8.10g radUtH;1I krlvlne, moZe
ostver!t! palje vrlo veilleog Intez!teta. Aleo Be provodno tlJelo sa
AIIJkOOl "pt"recuje pnerato...,.. vlS1Olcog _pana. jsClna polJa na povrSlni
IIIIJk .. IOOte toilleo por ..... t! da IOO2e naatupl tI JonlzaclJa okolne
5. Provodnic! u elektroslatlCl<om poljtl 79
lektrostatika
sredlne 1 lstlcanJe elektrlCnlh OPlerecenJa lz metalnog Slljka.
Ako se optereCenl metalnl SllJak prlbl12ava metalnoj ploCI sa
elektrometrom. eksperlmentalno se mo2e utvrdltl da se ploea optereCuje.
1 to optereCenJem Istog zna.ka kae opterecenJe SIIJka. Obrnuto. ako se
ploCa sa "leUrometrom opteretl
ako se SllJak. koJI Je prethodno
povezan sa zemlJom, prinese ploel, ona se rastereCuJe. Jer se indukovana
oplereCenJa sllvaJu I neutrallzlraJu optereeenJe ploCe. Ova pojava se
mote objasnltl lzuzetno veliko& JaClnom polJa. koje se ostvaruJe na vrhu
SllJka. pod ut lc"-J"" Cega dolazl do Jonlzaclje zraka, odnosno do pojave
pozltlvnlh 1 negatlvnlh Jona. Jonl istog zoaka k&O 1 vrh Slljka kreCu se
cd SllJka. a Jonl suprotnog zna.ka prema SIIJku. umanjujucl Prl to.
nJegovo optereCenJe.
Jon! kOJi se kreCu od SllJka odvlaCe u svom kretanju 1 neutral ne
""lekule. ualJed Ceg ... nastaJe usmJereno struJanje zrak .. od SllJka ! 1 i
elektrlCnl vjetar. koj! se najJednosto.vnlje uoCava prlnoSenje .. pla.mena
Svlje6e.
U elektrotehnlcl =ogu6nosll metalnog SilJka. pored
toga se
korlste u e!csperilOenla.lne svrhe, l_Ju praktlCnu prl"Jenu za
raslereCivanje naelektrlsanja sa razllCltlh uredaJa na kOjlma se
naeJektrlsanJe procesno nagoll\llava.
PriaJer 1.31. U usamlJene neoptereCene met sine lopte
unutraSnjeg poluprecnlk& R, 1 R
2
, n4 rastojanjU .. cd njeoog
je punktualno opterecenje Q. Odrealtj jaClnu polja U
tack&aa izvan Jopte.
RJeienje. Posto je elektriCno polje u plAStu lopfe jednako null
E 0, n.a JednestAvAIl nacln se
aa je uJwpno
Indukovano 61ektriCno optereCenje
n.a unutraSnjoj lopte
- Q. Aka ,.'" "'.. taCJw u plail!u
lop!e R, r R2 prls1jenl
Causo. teorema. dOblJa se:
o 0
"
o
J u
+
+
sllka 1.57 .
. _---_ ... _--_ .. _ ..
eo
5 Pr"l1vodnic.'l U <rlckLro'">lal.iC'KonJ polJu
l"ktrostatlk.a
gdje OJ" predst;;;vlja kollcinu indukovanog optere6enja na urotraSnjoj
lopte. Paste je E .. 0, doblj,,- s",
! 11:
Q,u m - 0
OCigleano, d" dobljenl Iznos i prIrcda lndukoVAoog optereCenj" ne
%&v1s1 cd mjesta se na1azi punktu&lno opteredenja Q. nego iskljuClvo
oa njegovog lznosa 1 priroae. Prj toa. polje punktU41nog optereCenja 0 I
IncluJwvJloog opterecenja Q ogranlteno je n& u/"JJtrJlSnjost lopte. jer je
,u
pol)e u pla8tu lopte jedn.o..i<.o f>.lli.
Na spolj .. lopte poJavH Ce Se ",HAk pozltIvnog
Dpter .. Cenja 0,. koj" j" pc lznosu jedna.ko lndukovanoj kolUlni
negatlvnog opterecer.ja na unutrA$njoj povrSlni lopte Q,u. Potto )e pol)e
u pllt..ttu 10pte j,dTlJJi.ko null. induJ<.ovs,no optereCenje n& spoljaSnjoj
povr!:lnI lopt .. ...,11." se l"J<ljucIvD raY""""Jerno ra.podijeli tJ, t.ir.ko da Se
JQ;>!;>' " prostaru ,. > Ra .. luoo d.& je ravnosjerno n,a."lektr ls,w ..
pozItlvnoa naelektrls&nja Q.
.PreBa Causovoj za prostor r > Ra dobIj .. se:
Q
, .
'0
g _Q_-
" o
111. k&ko je to pokaz&fiO za ,.11Cnu
E
Q
A
.. 1! lC.
poJava korJstl Be kod tAkozvanlh elektrostatJtklh generator&,
polIIIOCu l<cjlh ,,., IffIOIJU dob1tl ,'rio vlsoJd napon1. Ako punJ<tu.,lno
opteretenje Q dade u dodlr SA povr$lnom lopte.
Ce se sa ei6ktriCnim optereCenjem QIU' prj Cemu ne
lzoo" ru;pc<1jell1 Q,. 1/", ove.j ",.Cin j., cjeloJwpno punJ<tw>1no
optereCenje Q ,... .. nljeta "" povrJlinu lopte. Ponav IjaJuCl proces
pro!zvalj&n bro) pula uno$enjem novlh kollC1"" elektrlclteta Q,
povr$lnl lopte s., .. oetvarltl vrlo velika fl4elektrisanje Q,s. II ..
pd .. jer, aka se proce. j>Onovl n put .. , naelel>:tr isanj., "'" 10ptJ j" Q,. -
nQ. SA porastOR optereCenja raste 1 napon lzmedu Jopte i t&ko da
se BOgu dablt1 vrlo vlsoki ","ponl reaa nek01Ika ml110na volti.
TennlCkl uredaj za dobJj&nje vlsoklh napona na bazl oplsanog procesa
o4Jtvarl0 Je Van a.e Graf (R. J. V4n de CrAAff) poz.flA,t Je .k.ao V.a.n de
5. Provodnlcl u elextrostatltkom polju 81
,.
lektrot!:tllflk.o
Crafov IEnerator.
Sredlr>ooa PN>4
I
OC "IJen CI'I'll .. ld flzle..r L.lvln .Ie "",todu
Ito-", .... Il102.& " .... ho pojotdno .. t.ovltl ow-.."IVlUlJ"
el
e
ktl"OctatleJcojJ pelje. """"lelrtrlnnlh tiJel.. u okolln! pr-ovodnlh
povrel_.
Suatl .... _tode .... _toJI \J ,,1 Jedc6.".: 0., .... u .. lektrinolll 1'01ju
bilo lroJa "lcvlpotencljal_ poV'!'"1iiINl z;aJdjanl provOOnooa POvNil no ..
Irtol[ obllJco. 1 "'" pot"""I>lu lroJ1 Je
potM>CIJ".J" ..Io:vl-
potenlJah .. povrfri_ ... I .. polJe
De lZSIJeftlti.
AJt:o - poc_t .... polJe punkt .... lnog
... 181n!. h 0<1 ,.,. ___ pI ... povn'llM.
"",tAo - po!tJuatl cia Je polJe lri"ntlcno
po 1 Ju dv,. Je<:InAk ..
.. uprotru>g
Qpte-
.. 0 1- Q.
Io:oj<!. In! po .. t .. "l".,! ....... h ... trlCllO U
O<!=:u ...... POvrfrinu provodne n .;-nl. p,-l
C<!..., je provoor .... N!.van uklonj1!:n:o. (s11lrt:. 1
J""
Proetor u dJeluj .... l"ktric:lO po!J" I::oga obrazuju dva punl<:tualna
0 I - Q. $<! I"""'CI.I Nyn! 0 - 0 pod!Je! ILl, ... d"a
diJel .... U odno"u "'" .-..va.n () .. 0 !In!Je 1'01.!I1< 5U nor"",l"" IJ ".<\"
n.,...,1I. te.!co d". ""'van 0 0 ek.vlpot<'!nclj .. lnu
.... peate Je 0 ......... ""'" si ... trIJe. ukupnl potenc!jal od .. Q I _Q
J.o milt (V - 0) u "vh. ...... 1"11.\7.).. Aleo "'" "" oajestu .... vn! 0 _
o ....... t.am.. MOvaniee ..... lMh.!_ pice .... SlUka el .. l<trl<n:>g poljo. ISC neee
prcoiIIiJen1t1. !'o;ito J.o unubr ""h.IM ploee Jednali:o nul! .... hI.1M.
,.lie. Jo l!ttav J'N>fItor podi}lll1l!1. M clVllI l'Wlc_ elektrostatl0k ..
1111""'-. U tc. \l izMd lI>OIb.llll@ plOe. polje stVlU"mju
pm,lrt ..... l....., optel"eOenj.o .. Q 1 !nduirove.no nep.t I vno cpt"NlCen,le NI. ploCl.
82
Elektros:tatik.a
" polJe Ispod ploCe punl<:tualno optereCenje - Q I Indukovano pozillvno
oplereCenJe na ploCI. Aleo se jedno od punklualnlh optereCenja uklonl. na
'- Ij u prostoru 12nad metalne ploCe se
prlllJe... optereCenJe - Q. s lI.a po a
t t -'- -'- Be proble .. odredl vanja e l"ktrlCnog
nee" pro .. !jen!ll. I obrnl.l o. ",,0 """
poIJa.. kop. "tvaraju punktualno optersCenje .. Q
.etalna ravan na
MlStOjanJU h od opteNicenj'" podudara. sa polje'" u prostoru \znad. ploCe
koga .. tvaMl.ju ciVil punl!:tualna opte.-.,eenja .. Q
rllStojanJu 2h. prl e .... u je """h.lM. MlVllll ulclonjena.
- Q no. _dusobno.,
Za flktlvno optereeenJe - Q. lcoJ" u prostoru Izna.d pIeCe supstltulr ...
ut ICIlJ Indulcovanog optereCenJa. ....... toolnoJ picel. leue 5e dB. predstllvlJ"
lile U ogledo!.lu stvarnog opter<>Cenja u odnosu "'"' ...,t,dnu ......Vlill. pa ... , ova
.... toda na:zl __ todlo. orlttdanja III ogl .. dal ....
Metoda ogledan,ja .... UIIIpje1lno "",;te prl .. 1Jenl t I i lcod odredl VlUIjOl polJa
,.....,1 .. lctrltlaOOl! tljel ... prcizlI'Oijnol[ oblik... u bllzlnl r .. vne provodne
Prll!jenoa prlne!pa ElU!'"'rpozlcIJ" naelektr1s..no tljelo trebe.
Izdljel!lI _ veUle1 broj dovolJno _1111 .. l .... e_b .. va.l:l treba
odJIlinti u odno .. 11 M provodnu
Ov ... _todm. ,... prl"'ljenHI I u
slUaJu !::ada "'"' nooeloktrlsano tljelo
_lu\ Iz-du clvtJo pro'Y'Odne polu-
....vni. .... prlllljer. III.lco t,...bot, odMK!i t1
polJe punlct ...... lnog Gpt .. r..cenja 1::0.)<0 ....
"",hul lz_clu elv\Je provodn.e polur&vn\
leoje !I" e\jeleu pod " ... ..,1 .. uglo .. (11111<:...
I. 59).
Provodne po 1 UMLvni "u ekvl-
potenclJ .. IM povnll"'" V lconet.
q,- .. q
PrlllljenJujuel izveden! po"tupe.k. uticaJ provodnlh poluravnl na ...... podjelu
poljOl u dljelu protOM>. lrop .. " .. z .... ljenlti .... trl fil::Uvna
punlct ..... l"'" opte...cenja., k"", lito".. poltazano na slle!.
1 " Opl!t. ..... lIlueaju. !carla provodne poluravn! za.l<lapaJu nekl ugao 0:,
broj Ilkova koJI Be uYOdI je (n - \). prl C " je:
n (It == 2 w
11 1:
2 "
n -
0:
Iloo prlRjer. ako Je 0: ,,12. dobij .. "',,:
n a 4
---.-.---.. --.. -----
5. Pro"'odnlci u cl ek '.rosl at.iCkoO' p"ljv
EJektrost.atih
pa t.eba uveall (4 - 1) 3 flktlvna (sllka 1.59).
Osoo1na da De elekt.oDtat1eko polJe lzalJenltl.
ulcol1xo se <>exa praizvoljna ekvlpolencljalna povrjHna z ..... iJenl tanka ..
provodno.. povrtlno.. Istog oblila>. potencijala. !!iO:te se korlsno
upotriJebltl za odredlvanJe raspodJele polJa anoglh elektroutatlCk1h
sisle_ I slste .... elekl.otehnlke uoplite. U to .... ",lulu treba prollClt1:
raspodjelu polJa d_ punklualna. znaka 1 rl!l.Spodjelu
polja dvO:tlCnog elektrlCnog vOda.
5.3.1. POUJ: DVA I SUPROTlOO PUNlCTUALIU

suprotno
.. !>..I>iI. punlctualnm. ophreeenja, na prlllljer ql - :2 Q ! Q. na.
_dl>lOOl><>o.. nstojNlJu d (slika 1. SO). .... dolw.:&a.tl da postoJl .}edna
!lUna .. IcVlpot .. nclja.lrllO. povMll",., koJa .}e U obllku .. rer... 1 da obuhvata
opt .. ree .. nje """,,,llltne
y
--- /'
/ ...... )j(x.y)
/
/ \ 'i
( '2 \ ---------
I ____ .. __ __ _
\ ----J----!1.--:r q 1
\ J D _____.___.p.
\ /
/
slU(a 1.60.
X
U oolcoJ prolzvolJooj t.ellC1 M(x.y), potenclJal leo"" ostvaruju
l"""Itt._l- O.l't .. .. nje. '11 i J .. :
114 5. Provodnicl U olsktroBtatlekoa polju
EJektrostatlkA
1 ['11
v -"""4i<""C r;- + r;- J
Ekvlpotenc1Jalna na potenclJalu nul ... 1OO2e se odred1ti lz
uslov" V 3 0, 111:

r
2

Dohljena Jedna.el.na p.edstavlja JednlloCinu ekvlpotencljalne povr!!llne na
nul to. potencljalu. lea saisla-samo za pozltlvne .yrljednostl k.
pdnosno lead ... su '1
1
i suprotnog znaka. Sa sllk .. Je vldljivo da je:
( d _ X)2 + y2
r: z x,. 1- y2
1 aoZe Be .vestl na obllk:
2 2
(x+ 1/-1 ] + it .. ( 1 )
leo,H je prepoz_tl.jlv ka>.o Jedn.":Hna uup !cod lcojeg BU koordlnate centr-a:
d Ix '1 .. d 0 X III - I 'to :Ill
o 1:
2
_ 1 0 11;'1 - 1
OJ.
R. k d
1:
2
-
RaBtojanje centra sr .. re od '11 je:
0-1)(0 +d_kl! Ixol-kR
Isto tako au i odnosl:
It D
lc---- s
T
Ixo I
Ix
o
I -
R2
(1.66)
D
51
1 II.
(1.67)
--
y-m - ql
T
Opt .. r .. .. nje predst,.vlja lik <11' u odnosu na sreru
poluPNlCnllt& R, C1J1 11<. cantilr nall!l.Zl na nostoJa.nju D cd q1'
U pos .. bno .. docaJu. kada Je '1
1
.. ":t .. Q. dobl".. liIe k - 1, .. Xo I Yo
$U ba .. kon.l>oCnL Ekvlpolencljalna povrUna nultog potenclJa.la Je .... van
si .. trlje na raatoJanJu d/2 cd '11 odnosoo
5. Provodnlcl u el .. ktroststiekoB polju 85
-,
"-
Elekirostarik,,-
Pr-lmJ",- 1.32. Odred1tl potencljal u projzvoljnoj tillckl Ii koga s!varaJu
metalna lopta polupreCnlka R na potenclJalu nula 1 punktualno opterecenje
Qt na rastojanju D oct centra lopte.
Rjeli"nje. Zadstak se JIIO:fe rljeSHl ako se lskorlstl osobJna raspodJele
polja dva punktualna opterecenJa razl1CItog intenzlteta 1 suprotnog
znmk2. koja pokazuje da takav slste. posJeduje Jednu nultu
ekvlpotenclJainu povrslnu, koja
je U obllku sfere. 1 da obuhvat ..
opterecenje lIW1.1e &psolutne vrl-
Jednost1.
Ako u _talm lopta po-
R podudarl 11& sfe-
rUI'lOOII povr,lnac na potencI]alu
lUIa, r-"adJela J'OIJa Je aNI-
logna rASped]e1I koJu obrazu]u
punlc.tualna optere(;<tnja Il\ 1 0l!'
u koJe v&11:
R Q
D
II

Q! Q
2
0
II h:!
sl Uea 1. 61.
u proi%VolJno] H:
III
(
_1 __ R )
r 0 r
j a
PrlmJer 1.33. OdredJtl elektricno polJe naelektrlsane metalne lop!e
polupreen11c4 R na potenclJalu V
rastojanJu D ad centra lop!e.
punktualnog opterecenJa OJ os
Rjehnjlo. ZlI rjeGavanje zadatkm korlsrtl Se zakljuCak 1z prethoctnog
zadatka, k.od kog .. Be polje _t"lne lopee polupreerl1lu! It rut potenclJalu
nul.. 1 punktualnog opterecenja Q
1
na rastoJanju D ad centra sfere
podudara Ita polj_ Wa punlctual!'M1 optereeer:.ja 01 I Cl
2
' %4 leoJa Va:fl:
l'\
z--TOt
R2
leo '"
U EluCaju opteredene lopte na potenclJalu V, razllka optereeenJa:
86 5. Provodnici u elektrostatiCkom polju
_._.- --. . __ .. -----_.
Q
3
= Q - Q
2
gdje je Q naelcktr i sanJe
metalne
lopte, mora 51!! raspodije!1ti ravno-
mJerno po lop!e. je
polje ravnornjerno opterecene lop!e
Identleno polju punktualnog optere-
cenJIIl u njenom centru, potencljal
lopte V, zbog opterecenja Q3' je:
Q
3
V -
4. " Co R
adnosno:
_ ...... _ .. _._ ..
Q" " 4 '" Co R V
pa Je ukupno polje u prolzvolJnoJ M:
ldealnl dvo2.H!ni vod
predstavlja sislem od dva
paralclna l!nijska provo
d
-
nlka. koJ! se naiaze na
..edusobnol> rastoJanju 2d, I
CiJe se dl ... mzije popreCnog
presJeka magu
opterecenJa IlnlJsklh pro-
vodnllta
IOedusobno su
sllka 1. 62.
Q
3
r
2 30
4 If Co
r
"
"l!lca 1. 63.
Jednaka all suprotnog znalta:
'1; R - q' (sl1ka 1.63).
U nelcoJ pro\zvolJnoJ htld M, prlmjenotl principe.
superpoz lei Je.
doblja ge za funkclJu potenclJala u taCk! H:
'1
' r
V E ___ In _2_ + C
2 It 10 r
1
5. Provodnici tI elektrostatieitom polJIJ
87
Elektrost.atika
J(onstanta C se OIO;!: .. odredit! lz granltnlh us10va. Aleo se poslllatra
r .. van sl .... trije 'I g '2' ona predmtavlja e!cvlpotencljalnu povrslnu na
nul tOR potenclJalu. tako do. Je Za: Tl = '2 1 V - 0, odnosno C = O. pa Je:
V = --q-'- In
2 " c r
1
EXvlpotencljalne I1nlje
V = konst.
odnosno:
r
2 a Ie
r
1
se doblJaju 1z
gdJe je Ie prolzvoljna konstanta.
Hote fie do!cazatl da au elevlpotenclJalne linlJe krugovl sa centr1111a na
x - o"ovinl. odnOIUlO da au ekvlpotencljaln .. povrilne c1l1ndr! sU
osovine normalne na X osovlnu 1 da Je sljelcu pod pray!. uglo .
111:
Sa ,,11lte J":
Aka
ld _ X)3 .. y2
(el .. x)2 ... y'
II .. ova jednll.tlna

1 - lea
r
naJeon "vad .. nJ .... eloblJa Be:
( x -
.. lt
a
d r
.. y
_ k 2
podljel1 IU. (1 -

1 proUr! t1ano ..
3

..
1 - lea
ito predmtavlJa JednAtinu Icrug ... lead leoga au Icoord!nate centra:
l< =
o
.. k
3
---::- d
_ lea
Yo - 0
" polupretnlk
R = _2--:k,,-:_ d
11 - 1<21
ltoje se nalaze na ovis 1<rugovlaa Be n& potencljallma:
V = q' 1n k

.. va:!l odnos:
5. Provodnici u polju
Elektrostatl1<.a
koji da 5e ekvl-
potenclJalne IlnlJe koJe predstavlJaJu
krugove (s11k" 1. 6-1).
Prvo se ucrta krug pol upretnlka d
sa cent rom u koordinatnom poCetku 1 na
njemu tatka H koJa lezl na
kruznoJ ekvlpotencijalnoj llnUl. Alec
se kroz tacku M povuCe tangenta na
krug. ona preslJeca osovlnu x u tatkl
A. koja predstavlja centar kruzne
ekvipotenciJalne linlje.
M
A q,

x
sIlka 1.64.
od Clnjenice da su ekvlpotencljalne llnlje idealnog
dvozlCnog voda krugov! so. centrlma na x - osovin1. maze se iskorlstltl u
c1!ju pojednost"vljlvanja postupka za odredlvanJe raspodjele polja
stvarnog dvozlcnog voda. Kod stvarnog dvozlCnog elektrlCnog voda presJek
popretnog presje\:a provodnlk" se ne lUo::te zane mar 1 tl. RaspodJela
na pov,-glnl provodnlka zavls1 od obllka njegovog presJeka 1
po prirodl Je neravoo .. jerna. Ova osoblna Je posljed1ca prlsutne poJave
elektrlCne IndukciJe. talco da Je gustlna naJveCa u taCkama na
povriHnl provadnlka koje se nalaze na najkraCePl rastoJanJu lzn>edu nj!h.
Osobina da je raspodJela po pov,-gini provodnllta slo2ena i
nepoznata znaCaJno ote::t ...v... postupak odredivanja raspodJele polja.
!-Iedutl .... u na.jCeSCea 51 uCaJu, kod dvo2:iCnog voda sa provodnlci ..... Icru2:nog
presJeka, zadatalc se znaCaJno poJednostavljuJe prlmjenom ekvl ve.lentn1h
I1nlJsklh optereCenj .... Osovlne eltvivalentnlh linljsklh opterecenJa. lstog
podU2nog optereCenje. kao 1 stvarnl vod, pozlcioniraju se talco da se dvlJe .
krU2ne elcvipotenclJalne llnlje podudare sa pov,-ginama. provodnlka. PolJe u
unutrasnJosti metalnlh provodnlka Jednako je null. Njihovo,. zaaJeno .. sa
osovlnama ekvlvalemtnlh l1nlJsklh opterecenJa. sl1ka polja u prostoru oko
provodnllca se neee promljenltl. poste se odr::tava osnovnl uslov da su
povrSlne odnosoo kru:tne
konsiantnom potenciJaly.
ekvlpotenclJalne l1nlje na
Znacl, zadatalc proracuna. polJa dvo2:1Cnog voda sa
provodnicilllS. kru1nog presJeka svodl se nil. odredlvanje pozlc!je
ekvlvalentnlh l1nlJskih optereCenJa. odnosno na. lznalazenje elektrlcnlh
osovlna provodnlka. Elektrlcne 050\l1ne provodn1 ka. Istog podU2nog
kao I stvarnl \lod, pozlcionlraju se taka da se dvlje kru:tne
ekvlpotenclJalne Iln!Je podudare sa povrSlnama provodnika.
5. Provodnlci u elektrostatlckom polJu 89
- ....
lektrostatika
Na primjer, karakterlstlcan Je slueaj stvarnog dvozlcnog voda c1J1
su provodnici jednakih lcruznih presjeka poluprecnlka R na medusobnom
rastoJanju D. kojl su naelektr1sani
istom poduznom kollcinom
naelektrlsanJa all suprotnog znaka (silka 1.65).
Povrsine provodnlka treba da se podudare sa dvije slmetrlcne kruzne
ekvipoteneijalne linlje elektriCnlh o,sovina. Ako je sa sillce, d
rastojanje elektrlcne osovine od ravni nul tog potencijala V = O. onda Je:
d
2
- x! - R2 = ( -} r -R2
(1.68)
sUlc .. 1. 6S.
POROtU ovog Odnosa maZe Se odredlti polozaj elektrlcnlh osovlna.
I'rl.Jojer 1. 34. Pri.,jena !Detode ogled"nja Z.1l! punktuElM opterec!enja u
b11z1nl ravnlh provodnlh povrlna.
... Punktualno opterel!enje + Q ""luI se u vlilzduhu na rastojanju h od
raYne provodne povrine. Odredltl silu koja djeluje nll.
kao
provodnoj povrInl.
povrlnsku naelektrlsanja u taC!ki A na
Dato jet Q = 10-
9
C, h = 10 em.
Zadat.!tk se r jea.va pr Imjel"lCH<> !l>etode ogll/!danJa 1 svodl se' na
proradln palja dva punktlUllna. opteret!enj ... 00 kojIh Je jedno fiktIvno
(s11lta 1.66).
S11a koja djeluje na punktualno opterecenje je:
Q2
F = = 2,25 10-
7
N
4 II: Co (2 h}2
po prIrOOI je privIac!na.
90
5, Provodnici u elektrostatickom polju

Zbog otigledne slmetrIje je:
E = 2 E cos a
A
a poto je:
'II. = Co EA
dobiJa se:
2 Q
Q
h
2
II 10 "
negat1 vnog algebarskog predznaka.
+Q
-Q
sllka 1. 66.
Kroz tat!ku H, kOja let i na
h. Dvije provodne ravnl obrazuju ugao <x.
I 1
sa provOOni" ravnima prolazi
s!...,tral1 ugl .. na rastojanju r M' para e no
linljski provodnlk podufne kolic!lne elektrlciteta Q', Odrediti povrinsku
gustinu naelektrlsanja u tac!kl A. .
Data je: = ,,/4, r
K
= 5,22 cm. Q' = 2 10
RjeienJe. Zadatak se rJe$ava
primjenom metode ogledanja. Broj
flktlvnih opterec!enja je (n - 1),
gdje je
odnosno:
n - = 7
ZnaC!i. ukupan broj I1nljsklh
opterec!enja je OS4m. od kojih
sedam predstavija flktlvna
1 inljskli opter"el!enja, c!J.ja je
dlspozlcija prlkazana na slIcl.
PovrInska gustine. naeIek-
trlsanJa u tatkI A jednaka je
modulu rezultll.fltnog vektora
Om.
,! -Q' /
'- 31\ /
" /

l"lQ'
7 Q 1
Ii
---- .-- A--
/1'-
ee /1"- .<-Q'
Q' / I "-
/ 6- 1 .< "-
/ -Q' I Q' '-
elektr Une Indukc1je u tatltl A.
otigledno je. zbog sImetrlje u
sllka 1.67,
raspodjeJi polja, tangencljalna
5. Provodnici u elektrostatickom polju
91
lektrost.o.tlka
komponenta rezultantnog vektora )aCine pol)a )ednaka null, pa je:
8
EAt = L Elt = 0
1=1
tako da je rezultantno pol)e:
-gdje SUI
E .. E - 2
in 2n 2 f( C r
o 1
- - 3604,31
Q'
E"" .. E ... z 2 cos 9
3
- 1111,54
o 3
P" )e:
E .. E
"" ...
E .. E
7ft ...
497,65
III
148,24
,.
V
EA - EM = - 2842,18 I!II.
PoGto )e = 0 E
A
, deb!j'"
71 = - 25,16 10- -E-
A 2
Ii
PriBJer 1. 35. Punktualno
v
..
V
!II
se u vazduhu
udal)enostl D cd centr provodne uzemljen kugle, Cljl je polupreCnlk R.
Odred1tl povrlnsku gustll1l llAeiektrb.anja na kugll u t .. CJuwa 1, 2, :3 i
4.
Dato je: D - R - 0,2 &, q = 1C
7
C.
RJeienJe. Kugla je uze .. ljeIlA, tako d .. je potencljal svlh t .. Cak.! /1& njenoj
povrGinl jedIJ"ak roll.
Prema (1.67) va21:
d -
JaClna polja II 2. Opteredenje q stvara II 2. polje,
92 5. Provodn1cl u polJu
E'
2
q
2
Elektrostatlka.
y
slika 1. 68.
prj temu su komponente polja:
horizontalna komponenta,
D
vertlkalna komponenta:
4. >r It
0
Opteredenje q2 stvara u taCk! 2. polje:
II q
D q
(0
2
.. 4 If
"

II q
(0
2
..
R2
f/2
o q
E"
2
4 If "0 D ..
komponente polje SU,

41("
o
Rut .. Et)
o 2
horizontalna
o q
vertika!na komponellt",
S. Provodnlcl u polJu
x
R2
1
312
)
93
... -
En
Zv
Elektrostatlka
Polje u tackJ 2. doblja se superponlranjem dobJjenlh polja.
E2h = E;" + E;h Os 0
Gustlna naeJektrlsanja Je:
.f. 'I( R (n2 .. R
2
)3i'2
Za date vrljednostJ Jet
2 - - 4073 V/. = - 3,606 10-& C/m
2
Na slican nacin mofe se odreditl povrClnska gustlna naelektrlsanja u
tackl 3, prj cemu je. zbog oelg1edne slmetrlje lsta kao 1 u tackl 2.
Za taCke 1 1 .f. postoje SUlt) horlzonta.1ne iwlllponent,,:
E
1
E
1
q
q
4 '" "0 (D - R)2
8437.5 V/m
q
q R
q R
5. Provodn!ci u elektrostaticKom polju
EJektrostat Jka
S. ELEXTRICNI KAPAClTET
S.1. D.EKTRIOO IW'ACln:T USAMWDlOG PllOVODOOG TIJEU.
Eksper!mentalno se pokazati da Jc elektrlcno oplerecenJe
us8Aljenog provodnog tljela dlrektno srazmJerno potenclJalu tljela.
T&enlje. onollko puta kollko se poveeava Iii smanJuje eleklrlcno
optereeenje provodnog tiJela tollko puta Se poveeava Iii smanJuje
potenc1Jal tiJela, tako da Se maZe izvestl dlrektna fur.kcionalana
proporcionalnost
Q z C V (1. 69)
KoeflclJent proporcionalnostl C izmedu kollclne eJektriclteta
potenc!Jala nazlva se eleklrlcn! kapacltet 111 Jednostavno kapacltet.
Znacl. elektrlCnl kapacltet provodnog tiJela ravan Je koltCnlku
kollcine elektriCnog oplereeenja tlJela i nJegovog potencijala:
C",l
V
(1. 70)
Ako, nm prlmJer. nekl provodnik lma n - pula vee! kapacitet u odnosu
drug!, tada nJemu. u postupku optereclvanja do Istog iznosa
potenclJala, treba dovest! n - puta vetu kolltlnu tako da
je kapacit"t broJno Jednak kol1e\nl naelektr!san.la k"Ja se doyod\
proyodnom tlJelu po Jcdin!c! potenc!JaJa provodnog tljela.
Jedlnlca kapaclteta u MKSA slstemu Je:
Q C
C '" V (=1 V (=1 r (1.71)
nazlva Se farad (f). lako Je kapacltet od Jednog far-ada ogromr.a
vellclna. za kapacltet se
.. Ikrofaradl (pF '" 10-
6
Fl.
(pr - 10-
12
Fl.
oblcno koriste lzvedene manJe jedinice:
nanofaradl (oF = lOa Fl iii pikofaradl
Provodno tijelo kapacltet od jednog farada ako njego
y
potenclJal
poraste za Jedan volt kada au se dovede kollClna oaelektrlsanJa od jednog
kulona.
Posto potenclJal us .... lJene .... t ... Ine kugle po lupreCnlka R
naelektrlsanJa Q iznosl:
V" Q
4 11 C R
njen kapacltet Je:
6. ElektriCnl kapacitet 95
lektrost.atli<&
c 4 t R (1. 72)
Dobljeni Izraz polaa.:zuJe d .. lcap6CH .. t zavlsl od obl1ka i dlio.mzlJa
provodnog tlJela, leaD ! od osoblna sredlne U koJoJ .... nalazl provodno
t1jelo.
Ako !Ie provodno tlJ .. lo oo'lazl U oomogeno .. dlelektrlku, elektrlCnl
'petencljal pr1 Za..datOB .. lektriCnoa ophr .. Cenju obrnuto Je sNUlOjeran
dlelektriCnoJ konstlo.nU dlel"ktrlka c, pa je kapacltet US.lU!\lJenog
provo<L;og tljela u oomogenoJ "redlnl u dlrektnoJ linearnoJ
fWlkc1onalnoJ zavlsoostl od dl"leJctrlCne !constante "r .. dlne. MeduU ... kid ...
.... provodno tljelo n.al&.21 u neOOlDOgeno .. dlele!ctrUm, uspostavljena
fWlkcionalna zavlsnost kapaclteta 1 dlelektrlCne obJektivno Be
us 1 oUlj""" ... u veClnl sjueaJeva. je I nel1""ar=.
Ha kapacltet provodnog tlJela utlCu 1 drug& provodna tijela, ulcollko
.... lIAdu u njesovoj 01<0111'11. Svojill prlsustvo .. provodna tljela utiCu na
raspodJelu petenclJala 1 nael .. l<trI sanJa. a ...... 1 .. tim 1 n.a I<ap&,cltet
JX>Ol-t""""1 provodnog ti Je 1 a.
lz dobljenDa lzraza (1.72) s .. vidl 1 to da kapacltet provodnog t!Jela
De od vrste i DaBe 5QterlJala provodnog tlJela.
U elektrotehnlekoj pra.k.sl CeBto "e susre-;u ",lste .. ! od dva provod.na
tijelllL IsUh koliCh ... n.e.elektrl!l1&nJ ... all suprotnog znruu.. Po pravllu. ovo
je slueaJ I<a..da lie dY1l. lz010vlllJl8. provod",,- tljela o?teN>CuJu pr .. l<o lstog
Izvora.
ad poeebnog je znsCaJa, 1.1 prl .. ijenjenoj slste. od dVa
bHaka provO<l:na tljela koj ... BU dovoljno udalJena od ostallh provodnlh
C!ja uu oplereCenja Istog 1200 ...... l! s"prolnog ;m .. lt.... U to ..
dueaJu. 11nlje polJa ltoje polaze 1% pozlUvno na.elelttrlsanog provodnog
tlJlIla Zl!.vri!.&vaju n.a n.epUvno naelektrlsano. t1jelu. pa Ce opteN>enje
"vUe, ad provodnlh tljela bal proporclenalno potenclJa.!noj rullcl,
<><Ino<ono D&JlOIW U lzae4u. provodnlh tljel ... :
6. El.,klrlnl kapacltat
111 :
lektrostatlka
2
Q = c J E al C (Vi - V
2
) 8 c u
Q
CXu
(1. 73)
Odnos kolleln .. optereCenja pozltlvno naelektrlsanog provodnog tljela
napena lzmedu provod.nlh tljela deflnl'e I<apacltet provodnlh tljela.
KapacHet provodnlh tlJela zav!sl- od njlhovog obl1ka. diJOel".zIJa
Dedusobnog polvZaja, Pored toga. zavis! I od dlelektrlCnlh osoblna
sredlne lzmedu proyodnlh tlJela. U sluCaJu. kapacltet ne zavisl od
koliCine elektriciteta na provodnlm tijellma 1 napona nJlh.
je kapacltet provodnih tljela iste prlrode 1<= 1 kapacltet usamljenog
provodnog tijela 1 nJegova jedinlca je farad.
Upravo zato, da bi se IsleorlaUo elektrlcnl kapacltet, lzraduJu se
slsleml dva proyodna tlJela naznaCenlh osoblna 1 nazlvaju se elektrlCnim
1<0OOenzalori_. .. provodna tl".,la u njlhovo.. sklopu elel<trodruoa.
kon<ienzalora.
Plce"",tl kondenzator pN!dstavlJa sist .... cd dvlJe jednake pe.ra.lelne,
_t ...1M plcee (elel<tNXIe) S. koJe au _duaobno lz010VllJ)e 1 razlll&lcnute na
.... dusobno rastojanje d, koje J<o %natno
aanje od dl .... nzija plcea (sl1ka 1. 69). Xalco
su eleletrlCna opterecenja Q na plcea.&
koOOe=ato,.,. lsta po lZI>OBU all suprotnog
znaka.
ona se .... dusobno prl vlaee,
r""'podljel1t Ce se ugla.vnca ,.,.vnoiijeroo na
naspraanlm unutraAnJl .. povrAlnaaa plcea, 1
aleo se zal>e....rl .. fel<at lcMLjeva. 0 Cell\U je
r&nije bilo :rlJeCl. gustina
elektrlclteta na ploCama Je:
Q
'liES
6. Elektrleni kapacitet
T
+ -
+ -
+W.S)
-
+ -
+
+ -
d
slllea 1.69.
97
- ...
(
lektrostatika
Analizolll raspodjele polja u prhaJeru 1.19 utvrdeno Je da !zmedu
dvlje paralelne ...,lalne ploee. koje su ravnolllJerno naelelctr!sane Islom
povrSlnskoll gustlnom elektrlc! lela 1} al! suprotnog zne.ka. postojl
holllOgeno polJe !znosa:
E:.2Lc Q
c --cs
Napon lz.edu ploea kondenzalore. Je:
cI d
U z V - V R J E dT - J dl = E d
t 2 -
(1. 74)
o 0
prl eellu Je l!n!Jsld fntegral iZlI\edu plo<!a Kondenzatora uzet po l!n!j!
koJa Je normalna na ploCe Kondenzatora, odnosno u pravcu rastojanja d.
UvrStavanjem izraza polJa E, dob!Ja se:
d
UxEdzCSQ
Odnos koliCine elektrlciteta poz1tlvno na.elektr!sane ploee ! napona
iZDedu ploCa definite kapacltet kondenzatora:
Q 5
C E U zed [1. 75)
J:a:pGc! tet Plo<!astog ltondenzatora d!relttno je srazlljeran povr!Hnl
elelctroda i dlelektricnoJ konstant!. a obrnuto proporclonalan rastoJanju
ploea.
Prhojer 1.36. Plo<!e kondenzatora ""laze se rut medusobno., rastojanju d i
prlkljuCene su os ""pan U. Odreditl:
... JatJru pavrS!nsku gustlnu elektrJclteta 'I, ako Je
dlelektrlk lzaedu plota vazduh.
b. JaClru palja E2 1 povr$lnsku gustioo elektricIteta. 712 aka se izmedu
plo<!a kondenzatora vazduh zamijenl dlelektrlkoll relatlvne
konstante c .
r
c. JaCiru pelja E3 pevrSlnsku [;ustinu elektrlcHeta "3' aka se lzvor
napona U prvo uklonI. III oakon toga zamlJenl dlelektrlkom relatlvne
dlelektrUne konstante c
,.
Dato je: U - 10 kV, d - 2 em, "',. - 2.
RJrienJe.
a. U akladu sa (1.74), dab!}a se,
V
iii
6 EleklrlGnl kapacllnl
EJektrostatJka
Povr$Jnska gustina elektriciteta je:
b. Jaalna palja ostala je Ista:
c
2
"'
U
1::
2
" (i=

2 10-
2
v
m
dok se
gustine elektrlelteta
c
2
11\
promljenJla:
1<1 1 lzvor
c. Kada se naelektrHu 1 nakon toga u on '
ad
u na stanje prjje: uklanjanja
gustlna naelektrlsanJa se ne mlJenja u nos
izvora
'I = 'I z 4.43 10-
6
3 1
Jatlna pelJa sf:
E =
3
kao 1 napon na plo<!,."",
U
3
= E3 d = 5 leV
C
-2-
m
6.2.2. CILINDRICNI KQNDENZATOR
V
11\
predstavlja s!s;em od dva Suplja koaksljalna
Ci lindr!en} "
metalna cUlndra presJeka ! relaUvno veHlee u odnosu na
polupre<':nlk unutarsnJeg ci Hndra je R,. a
pre<':nlk spolJaSnjeg c!llndra.
spoljaSnJeg R2 (sllka 1.70).
gg
6. EJektrlani kapacltel
Elektrostatlka
I
,
---------T--,-,
________ , __ I-...J __
\ I

\
sllka 1. 70.
Prlkljuekom metal nih cl11ndara {elektroda} na Izvor konstantnog
napona U, on! Ce se naeJektI'lsatl islom kollClnom eleklI'lcllela all
suprotoog znaka. Ako Se u prostoru lzrnedu ""'talnlh ci Ilndarl'l za..lsl i
clllndrlCna povrSlna poluprecnlka r (R, < I' < R
a
), koja Je koakslJalna sa
_talnl" c! I !ndI'l .... 1 na nju prl .. ljenl Gausova teorema. doblJa 5e Izraz
za elektr!Cnog polJa rnetalnlh cllindara. koJl Je
ldentlCan !zrazu za polje linlJskog optereCenja. CIJa Je gustlna
naelektrlsanja Q'.
Q'
E = 2"" r
Napon !z"",du cll!ndara. je;
R
"2 2
U-V -V or -_Q_'-
I 2 " l< " r 2 " "
R
2
In r-
I
It
I " 1
pa " .. za. podlrl:nl lca.pac! tet dobij .. :
111
C'
-
Q' 21("
u R
In +
1
ukupni opeel tet:
u
C C' I. 2"" I
R2

prenosu elektrlCne energlje leorl"te
(1. 76)
Ge takozvanl koaksljalnl
lca.blovl. KoakslJalnl leabl se sastojl od lmutrasnJeg provodnllea kru2nog
presJeka spolJasnJeg clllndrlCnog provodnlka. poato Je osnovna
konstrukc!Ja clllndricnog kondenzatora sl1Cna konstrukclJl koaksljalnog
kabl.... dobl jenl lzrazl z ... kapac !tet c ill ndrlCnog kondenzatora vate ! za
100 6. EleklriCni
Elektrostatika
koaksljalni kabl. Zbog ove osoblne ci I Indrltnl kondenzatorl se Cesto
nazivaJu koakslJalnlm
PriOljer 1. 37. Za koaksljalnl kabl datog polupreCnlka R2
dielektriCne konstante dielektrika c, odrediti polupreCn1k R,
tako da najveca jaCina polja u kablu bude mlnlmalna.
Napon izmedu provodnlka kabla je:
Q' R2
U = In I\""
pri cemu je laCina polja izmedu provodnika kabla:
Q'
E
2 'J[ tc r
El1minacljom podutne kol1Clne elektriclteta Q', dobi)a se:
U
E =
r In
R2
1\
JaCina pol)a
je makslmalna na unutraSnjeg provodnlka tj.
r = R :
,
E E =
Rl
1z ekstre/lUll
vr j Jednost:
dE
Rl

1
odakle se dobi),,;
u
mote se odrediti njena mini_Ina
iii
PriOljer 1. 38.
Elektr lcn1 vod se sastojI od dVa paralelna provodnika
krutnog presJeka polupreCnika R, ko)1 se nalaze na medusobnom rasto)an)u
d. Odredltl podutnl kapacttet voda, ako se provodnlci nalaze u vazduhu.
Data Je: R = 2,5 mm, d = 20 em.
101
-
lel<trostatlka
Rjeenje. NaelektrlslUlje provodnJka je raspodljeljeno ravnomjerno, talco
do Jf! podu:J!nzt gustlna nmelektrlsanJII!:
Q: .. - - Q'
JA<'!l1Y< poljs. II prolrvoljnoj
t a<!ki l{, <'! Ij i je po10aj odreden
vektoriaa r
1
1 1'2 U
odnosu "" osO'V 1 ne prCNo<In1 ks.,
jerJn&k.a je ""kt .,..gkooo zb f",
pojfldlnaCn1h polja pr""""<!nlka:
Q'
r, - -2-,.-"''='''''-1'-2- "-
2
D 1
r" r .. r
1 :I
E,
u
['
'l

r
2
d
,,111m. 1. 71.
!'ote-nelja1 If prt:d.stav lje. algebs.rsb!. JIWIIIU poteneljala /wje II
K stvaraju prtNCdnIc1 vodova:
V m -
Q'
1n I' + C
1
2
1 1
VI!:
0
V-
0'
lBr +C
:I
Z
2 :2
1[ e
"
0'
r
V- 1'+'11'- ls2 + C
1 !2
2 ,. .,
I'
"
1
Iz
_i_
f'
f'2
dd>ljs.
-
ekvlpotenclJ .. I1n1J .. ""Hog
1
pot=ljs.la 11 .. 0, jN }e 1% tog ..... 10,v .. C - 0,
'11'- --Q-=-.' -_ 1 .. -2
Z " rc
I)
1'1
!'okto povrklne prcwodn1ks. predstlilvlJlI.ju ekvipotencljalne povrGine. Z'"
odredlvlU2Je potenc:lJalne TIlZl11<e provodnikS! vod& IMJgu se uzeti
bllo koje dvije ta.t'!1<e lJII provodnJci_ vod&. s:.. . ..t.".,ovuea _te .... tUk1h
opersclja. najpovoljruje Je cU. to bodu t..el<e H, J )lz' 1'oBjeranjelllJ t"t!1<e M
na lItjesto)(, ! 1(2 dd>ljaju life potencljall pnwodnlb,
l'otencljll.l u tll.t!kl Nt dcbl)A se ako Be uvr ... tl 1'1 - R i 1'2 - d - R, p&
je:
Q'
I'
Q' d - R
V 1n 2
iii
2
r
:2 1[ to
1n --a--
11[ t: 1
II
a potencljal u taCk!
1(2'
alco se owrsU I'
1
.. d - It 1
1:"2
.. R
102 6. Eleklrieni kapacitel
lektrosratika
Q' R
V In cr-:R
N2 2 IT Co
Napon, odnosno polencijalna razJjka provorinika voda je:
u = V - V
"
N
2
-_Q_'- (In - In d R )
2 " c
a
a kapacitet:
" C o
d - R
In --R--
lznos podutnog kapaciteta za zadate vrijednostl je:
c = 6,36
6.2.3. SFERltNI KOKDENZATOR
Sfericni kondenzalor predstavlJa slstem dvlJe koncentrlcne medusobno
1z01ovane metalne lopte, ClJe Je .. edusobno rastojanJe "alo u odnosu na
Polup
recnlk unulrasnje lopte Jc R, spolJasnJe
precnlk spolJasnje lopte.
R
2
(sl1ka 1.72).
PrlklJuckom metalnlh toptl
(elektroda) na izvor konstantnog
napona U, one ce se naelektr1sall
Islom kollclnom elektricllela ali
suprotnog znaka. Aleo se u
prostoru lzmedu 10pti zamls11
sfer lena povrslf'la poluprecnllca r
(R < r < R ), koJa Je koak-
, 2
slJalna sa loptaaa i na nJu
stika 1. 72.
prlmlJenl GIlUSOV/A teorelOa, do01Ja 51) lzraz :til raspOdJel
u
polJa Izmedu
10pti. koJI Je identican sa izrazom lOa pOlJe usamlJene metalne lopte
(kugle) koJa Je naelektrlsana kollclnom elektrlciteta Q:
6. Elektricni kapacitet
103
E a ---=Q,---
4 x c r:2
Napon lzmedu loptl Je:
R
,.
f
U a V - V G
1 2
R
I
EJektrost&tiktt.
,.
Q
J
0
R - R
2 !
R R
1
,.
1
lz doblJenog !zr"",& lD02e .... odredltl lc&pacltet sferlcnog kondenzatora:
R R
! 2
l'i - R
,. I
(1./7)
Ako u Izrazu (1.77) Ro teal beskonacoostl. doblJa se !zraz:
Cm4,,,cR, (1.72)
lcoJ\ predslavlJ& l::apacltet Il&&Aljene _ta.lne lopt" (ku,gle) poluprecnll:: ..
H .
,
PrllOjer 1. 310. DvlJe ltugJe poJ .. preCnlkA '\
prAvl", U 1 0... Odr .. dltl kA"""""Het .sistema.
0, 1
V

CIt"v
,. .... iJenHl
R
,

51st" ..
'''A
trl
,
.u.
"""::"
..... l1M1
DpterecenJI4:
G,' G,
1 G
3
, pr1
CeDJ su.:
R R
Q .- Q,
,.
Q
2
I
:I
-d- -d-
d 1 1
, 2
d
2
_ R2 R2
1 ,.
Ukupna koJlClna ,,1ektrielteta Je:
104
Q - 0, 02 ? G
3
Q, 4 " " R, V
"Ilk .. 1.73.
6. Elektrlcnl kapacltet
Y)
Elektrostatlka.
Q
2
= 4
" c R
V
2
R R
3
4 " c V
,
2
I R2 .. R2
1 2
fR
R
R, _)

.. R
1
l I
2
I R2 R2
1 2
Q
R R
C = -4l<C(R+R-
I
,.
V-
, ,.
I a
2
R2
I 2
6. 2. 4.. VI:ZI Y AlUE rolIDDlZATORA I UVI V Al..DITAJIA u..P ACI TI VNOST
x.onderu .. tor pr-.. dstavIJa JedlAn od ooovnlh ele_nat .. elel::tr\Cnlh kola,
Kako se viSe konaenzatora u elektrlCnlm koll5& na razllC\ce
naclne. od posebnog Je Interesa k&ko se poJedlne veze ponaaaJu U
eleklriCnom kolu \ k&ko se odreduJe ekvlvalentnl spoJa.
Ako se poasalr., na prlajer, serijska veza dva prethodno neoptereCen&
kondenzatora l::"paclteta C
1
1 C
a
na lzvoru napona U (sllka 1.74), onl Ce
se opterel_tI ! u stanju .. lektro-
ravnote%e opteretltl islom
kollClno .. naelektr!.slIUIJ .. Q.
Heh&nlZ&R oplereclvanja DOZe se
obJasnl l I na sIJede\ nACln: pJoCe
kondenz .. to ...... I<ra.Jr,ja. llJev .. 1 kn.jnJ ...
desna. prlklJUCkoa ML Izvor ""-PO"'" U
opteret! t e 8e l<ollClnoa nael .. k-
trl .. anJa 0. to l1Jev& s.. + Q. ..
sHlta 1. 74.
d .... "'" s ... - Q. dol< Je sredlllnJI dlo lzoJovan dlelel<trlko .. I<ondenzatora.
8. kapacltet
105
Elektrostatlka
Hedut!,.. zbog poJave. na primJer. naelektrlsanja ... Q na Iljevoj plod.
posredstvOM elektrlcne Indukc!Je na drugoj ploel kondenzatora kapaciteta
C,. poJaVlce se Isla koliclna naelektrlsanja all suprotnog znaka.
Automatskl na llJevoj pIoN kondenzatora kapacl teta C
2
pojavl t ce se
vlsak pozit!vnog naelektrisanJa lslog iznosa. lako da je ona pozltivno
naelektrlsana. Istl postupak se moze lzvest! I ako sO! krene od krajnJe
desne ploce. Znaci. oba kondenzaiora se opterecuju istom kollclnont
naelektrlsanja Q.
Q m Q = Q
1 2
(J.78)
" ukupnl Je:
u = U .. U
! 2
Za oba l<ondenzator-a, kao Za ostvarenu veZu, vazl pravllo da Je:
U E
Q
U
Q,
Q
U
Q
2 Q
T
m -C- '"
T
= -C-
C
,
2 , ,
2 2
pa se dob1ja:
Q Q
...
Q
T
c;- C
2
Ill:
! 1
..
1
T
c;- C
2
(1.79)
ReciproCna vrljednost rezul h.ntnog ekvlvalentnog kapaclteta
serlJski povezllIlih lcondenzator .. jednalca Je sUJIli reciprocnlh vrlJednosti
kapaclteta serlJskl povezanlh kondenzatora. Ovaj odnos vat! za n
serljskl povezanlh kondenzatora. tako da se dobiJa relaclJa:
n 1
T"'Le (1.80)
l:::-l i
lz koje se moze odreditl vrljednost ,,;Cvlvalentnog kapaciteta c.
Posebno za serlJsku VezU dva sa s11ke.
C E
AXo su
C ..
c C
! 2
( + C
I 2
kondezatorl
C
I
2"
(1. 81)
istog kapaclteta C, E (.' t.da je:
Je 1 odnos napona 1 kapaclteta:
U
,
U;
Q
c;-
-Q-"
C
2
C
2
S
(l.82)
----------------_._-_ .... _ .. ----_.-._---
106
6. ElektricnJ kapacitct
EJektrostat Ika.
na..pon se raspodJe 1 JuJe na ne obrnuto
proporclonalno nJlhovlm kapaclletlma. odnosno, ukollko Je veel kapacitct.
! b to Ako su kapacitell
napon na elektrodama kondcnzatora jc manJI. 0 rnu .
kondenzatora Isti. onds je 1 napon na eleklrodama kondenzatora ist!.
Posmalra se parale lna veza cd dve. neoptereCena Kondenzatora
nil I.vor napona U (slik ... 1.75).
k.apaclLeta C, 1 C
2
' ".oJI su prll<l ju(!en I
d t r jedn.aJ<.le napon u
Kao sto se vldl. Mpon ns eleklrodll.108. 000 kon enZR a a
Izvora. Medutlm. kondenzalorl se nezs.vlSno Jedan od drugog.
t ako d8. Je Q, .. Q2'
suml. pa Je:
J
I lora Jedn.aJ<o nJlhovoj
a 1 I je ukupno e Z'
Q R Q
I
+ Q
2
pr! C6"MU vat! :
U U = U
,
2
!:ako sU:
+
f
Q,
e C U = C U
,
!
,
Q
2 - C
U = C U
2 2 2
I u
I
L_ .. --... -._ ...... -
dob!Ja se za ukupno optereCenje:
s11ka 1.75.
Q - Q, Q
2
(C, + C
2
1 U
paralelne veze dva kondenzatora:
pa je ekvl valentnl
Q C. C
C
u
= 1 2
OvaJ odnos va21 I za n paralelno povezanlh kondenzatora.
ekvlvalentnl kapacltet tskvog spoJa:
C = t c,
t -\
(1.83)
(1.84 )
tako da je
(1. 85)
Elcvlvalentnl lcapacltet <loblJs. .,,' J"dnostm.vnl,. zbraJmnJe .. kapaclteta
kondenzatora u paralelnoJ vez!.
S. Eleklrleni kapaoltet
107
Elektrostatika
c_ Redno - veza kondenzatora
Na (s] Icl 1.76) prlkazana Je redno - paralelna Veza grupe od tri
kondenzalora kapaclteta C
1
, C
2
1 C
3
-
Kod ove vexe ekvlvalentnl ka-
pac i tet cJelokupnog spoja odreduje se
kOlnblnacljo,. pravlla paraielne
serljske veze postupko .. redulc:clje na
osnovne veze.
Prvo se rlJesl paralelna veza:
C C C
23 2 3
C,

.L.-.--.-----... y ,
sllka I. 76.
tako da je ekvivalentnl kapacltet citavog spoJa:
c ... c + C
1 2 ,
Ill:
C E
C IC C )
I 2 J
C C C
1 Z J
C C
I 2
c + C
+ C C
I J
1 2
+ C
J
(1. 86)
Prl .. jer 1.400. D"t Je ploeastl kondenzator prelM. sllcL Aka Sf! izmedu
ploCa kondenzator& uaetne ploC" deblJlne d relatlvne dlelektrlene
konstante c
r
' odredltl ukupni kApacJtet kondenza/ora_
DatoJe: 5= 11.3c,,/, ,,-2_, b=O,4_, d-O,5_. c =5,
Rj .. U"", tanJeOl ploCe dobll.a
se serlJska vex .. trl kondenza-
tara, CiJi SI! ekvJvalentnJ kApa-
cIte! mote odredlti lz lzraz .. :
108
1
C
1
C
c+c'c
1 2 J
1
-----5-- ----5-- -----5--
1:0 a t: d Co b
d
c
r
'Il d b
sl1ka 1."77.
6. Elektricni kapacitet
C
a +
c 5
" d
t:
r
Elektrostatlk.a
4. pF
+ b
U prlmljenJenoj elektrot"hnlci korl"te se kondenzatorl razllClt!h
tehnlCklh rjeSenja I naaj&na_
U oenoau r.a }(onBtrukt lvna r Jest!nja. kondenza..tor-i se sa
Pre_ naponu IOCgu bi t 1
vI ",okcnEo.iNn3lcl pr .. i<o 1000 Y I nlakc'12..ponekl do 1000 V. U zayisno"U ad
"nag< lOVl\U bi tl vl .. okouCI .... k! II \ kundenz .. torl sr.a.ge (lw",penzo.clja
re..xt 1 vr", en"rgl je) I nlskoUClnsld, koJi I_Ju tlrol<u prlaje .. u u radio
teh.'licl. 1ond,,=atori Be 1IIOg\! kl .... ,!flclr-"U I pr .. _ vrstl upotreblJer.og
die )"l<\.rlu.: pu.pirnl. "ll1konskl. l<.w,"",ltlci. elektrol Itsl<l. ltd.
tue. kondenz ...tor-l ,.., ""U lclaslflclrat! 1 pre ..... lelu! t..cnosU, tako dl>.
Je tehnlCn probl .... "tlu. iIlona..nzator-a u s .. vre .... noj "l"l<tr-otennicl vrle
!lIN"" t .. lote"",-_
konstrukclja leon-
d-a.ru..a.tora proajenJlvog
"he ..... tul j<r _ aile! 1.78.
Xon.denz .. tor 1M IOUtoj! o<l polcNlt .....
MpoIu-et ....
g"",toJ! cd
koj.. se
vlee metal nih plcea.
PokN!trw. ehktN>dD. "'" lOO:te pollljera.tl,
pr1 CeBU se BiJenJ& preklopljcnl
,,!ilea. 1. 78.
nktlvnl dl0 ploa pokretne ! nepokretne elektrcde i na taJ n&eln MljenJa
upe.c! tet ltond .. nz ...tOM>.
lULpacltat kon<lellZ .. tora lZllloedu dvlJ" uz ..... topne plcee, ko,l<: ob ......zuJu
lcon<lenzalorskl s .. eo:t .. se lz lzraza:
s
C, = cd
Ako j<r kondenzator lzveden. nA>. prl"'jer sa n ploC .. , ulc:upnl lcapac1tet
predslavlja n - I spregnutlh kondenzatorskin segaenata, taka do.
6. Elektrinl kapacltet 109
Je:
C = (n - 1) C = (n - 1) c 5
1 T
110
lektro&"btIk&
7. naurnUCI U EL.EKTRICNi)K POLJU
Bllo leoJa !lredIM. Ia!.O obille _terIJe. el .. Je aktlvna.
Ako se talcva GrodiN!. Izl02! dJelovanju polJiI., njesou liE! superponlra polJe
s,..,dlne. taka cia "e usposh.vljeno re:ul tantoo polJe nul !I<uje od
dovedenog. Meduth.. !BtOvre_no Je l'rit,utna I obrnuh. m&.nlfestaclJa de.
dov .. dano polJe uti.,., NO. sredlnu ! nJe!'llll OIVOJst_. J"r Je mr .. dlna. pod
ut\c&j".. po 1 J.... 1%102 .. "", _hanlelel", defo"","",\j...-. elelctrlenoJ
polarlzaclJI. ltd. DbJe -.nlfesta.cIJe l'rl to .. uh.ze u IIlrol<u obl .... t
_dlUlobnog dJelovanJa polJ .. 1 sredlne.
U dlel .. lctrllce, CKi"" .. no !",olator" spo.da vellk! broJ _terlJala
nul!eitog a.greptnol! .. tanJa. koJI 5U alcUvnl ",udlonlc1 l'rocesa u
elelctrlCnom polJu. Ova osoblna dlelelctrlka zapatena Je vrlo rano.
eksperl.entalna dJelovanJa
elelctrlenlh optere69nja su da z.vl&1 ad osoblna u
lcoJoj .... _lao.z .. opt .. rst." ooobinu .. lttlperl_nt ... lno Je doics.zm.o
ranadej. UOavajuel da Bfi kondenzatora mijenja kada se 81Jenja
d!@lektrlk Izmedu n.Je80Vlh @l@ktroda. prj eemu me prlroda UOenlh poJava
motu lmklJuelvo d\akrvtnlh procesa
u dielektrlku pod utlcaJea strano, polJa.
_Ientn! el .. Uronl u
dlel .. ktrlcl_ 8U \I taI<Vo ... ",.,rli"'ta,ko;>l .. lanJu de. .... vrlo _11 broJ
"",it" OfIlobodl t1 interato_klh Int"MIlOl"kularnlh .. l .... ttnlh sll,.
slobodan. [cd 16e&lnlh dl .. lektrlka neea slobodnlh .. lektrena.
PeN><! _terlJa.la rw.zllel tog .. tanJe.. u .U .. lektrlke cpe.daJu
.. ... I J9<!1n.Jenj3.. talco ds .... cHelektr!c! cdl1icuju osoblno .. da lDOgu
l_t I, bllo ato_leu. b! 10 IOOlelculmlcu. stl"\lkturu. "". bi 10 at"_k ....
bUo DO 1 elru l..n. ..trukt"'"" ,Uelel:trlka IzloU <I.l1 ov...nJu stranog
"lektrleflOlr polJ. el ..... nt"""" el .. ktrlene e" .. t lc", ",oj ul .. ",.. u ....... t.'"
111
.. I II!Olekula 1:::102 .. "", "u d.}elovanjlJa _ho>.nlClclh ",!l". pod CljlllL se
uticaj<>.. """flU poaJal"lt 1 NIl vrlo .... 1... r-.. , .. toJo>.nJ.. u okvlru ato .... k ..
..olelrulske mtrulctUNl.
U odnosu _ .. lcop"ko pol'l.l>A&nJe ato_ 1 ...,l .. lcu!a dl.d .. ktrlk .. u
tUOZvan<>l!l "",,pobudenollL ,.tanJu (bez ut Ic .. .ja stranog .. lelttrlCnog polja).
oni 1OOg\l bl tl nepo larnl 1 po lm.rr.!.'
... liepolarnl 4i .. l .. ktrlcl. ovlh dl"lelctrlo raapored .. l ...... ntarnl h
elelrtrlCnlh Cestlc ... u oopobud<lno .. sta.nJu Je t ....... v d& j .. njlooyo ulcupno
elektrlCno djeion.nje J .. drn.ko nul!. Ako ..... na pri&jer. po ...... tr" .. tom
gasA. ulcupno @19xtrlCno djelovanJe elektrlCnlh cestlca u
....... tlavu. u odnou na oh:ollnu. Je Null"alno. Ovo je poslJodlca
do. ....... to .. sastojl ad I .. tog bN>Ja pozltlvno 1 negatlvno tmelektr\i .. ",lh
c.notlc... ..II Clnjen!ce d .. ,><, .,lel<;trICno polje "I .. ltlronslto! OlOOta.c"
l .. l"ktro ..... lcoJI Be kreeu) elektrlCi)O polJ .. po:zl tlvno Me; .. ktrl&Lt>Og
Je1.W'" u pro .. t",r-u I zvan at""", ""'duaobroo ponI4h.vaJu. Ova osoblna 5<0
.}edr>ostavno /OOZe llu .. trovaU "0 .... z ..... I"11 de. "" ... to ......... tojl cd dvlje
!<rUte vrlo l<onc .. .. r".... (allka l. 79&). l<0j6 G'"
naeJektriasne Isloa kollclno. suprotnog znaka. Re
polJe optef'6O$n<> sfer .. , u <Xinosu na okollnu. pon:oll" it&o clIO. Je optereCenJe
.. I<oncentri""""" u njeno .. c .. ntru ( .. l"klrlCnl c.,ntilLZ"), ci.. Ceo u
to .... elel<trlCno optereceny. spolJ:utnje 1 unutl"ailnje ;;ref'''. u
od.!><>su n& olwllnu, bill skoncentf'lg:t.nO u njihovo," c .. ntru. 2na.CI. "er.t,l
"l .. "tr-lnlh opter_nJa. so _dusoPr..o poG'..Idara.ju 1 I>fIutr ...1isu. ta.ko do. ...,
eltav atoe el .. ktr1Ckl
-----------

.. )
b)
.. 11k .. 1. 79.
Ako dlelelctl"lcl 16Qju .. oloKulsku .. trukturu, atom I u 8&etnvu
112 7. Dlelektrlcl u polju
lektl"ostat ika
mor .. Ju bit! tako f'aspof'edeni da je ukupno eleklrlCno dJelovanJe. ocinosno
elektriCno polJe u njegovoj okol1nl Jednako null.
b. Polarnl dlelel<trlcl. Kod ovlh dlelektrlka raspored elementarnit\
elektrlCnlh cestlca u nepobudenoa stanju Je takav da su elektrlCnl centr!
pozltlvnlh negativnlh optereCenJa u atomu medusobno pa
obrazuju ta]wzvane elektrlCne dipole, tako da nJlhovo eleklriCno
dJelovanJe u ol<.ollnl nlJe neulralno. Medutlm. zbog Inlenzivnog
krelanJa haot\Cnog rasporeda. skuplne aton:a ovakvlh dlelektrlka u
nepobudenow stanJu, U odno5u na Gkolnu sr-ed1nu, ti:ikode se pona:aJu
elektrlCki neulralno.
2naCl. elektrlcni cenlrl elementarnih clektriCnlh cestlca 0. to lila se r.e
podudar"Ju, nego se nalaze na nekoll ra.stojanju d, pa se atom j::onaSa i<aG
elekt1'lCni dlp',I, tJ. samlJenl 1 nepobuden! alom pola.rnog dielel<trik"-
ponaSa "e eleklrlCnl dlpol.
dV3 bl1s}(a optereC.f!Il.Ja 1Slog i-znosa al i
Sllpl'otnog znaka lSllka 1.80), Elelctf'ICna
dlpola nazlvaJu se poJovlma. a
duZ koJa Ih spaJa osovlnom dlpola.
sllka 1.80.
EleklrlCnl dlpol deflnlSe lznos naelektrisanja pola Q, rastoJanje polov"
d. pravac osovlne elektrlCnl momenal dlpola p. ElektriCnl momenat
dlpola Je vektorska vellClna:
p=Qd (1. 87)
CIJI je lntenzltet Jednak pro!zvodu optereCenja pozltlvno
polo. i osovlne dlpol .... " orlJentlsan Je u pr .. vcu osovlne d!pola 1 u
saJef'u od negatlvnog prema pozltlvnom polu.
Ako se, no. prloJer. nepolar-nl atoa (sllka 1.79b) Izl021 djelovanJu
spolJosnJeg homogenog elektrlCnog polJa E. elementarne elektrlCne Cestlce
u saslo.vu aloma, odnosno r>aelektrlse.ne ler'ule sfere Izlo1:ene su dJelovanJu
elektr'ICnlh Pod utlcajem elelctriCnlh 511 .. pozitlvno naeJeJctrlsane
Cest Ice - pozl t I vno naelektrlsana sfer .. poUlJera se u pravcu I smJe.u
po I ja.. a negaU vno n.ae lektrlsana sfera u Isto", pra.vcu all suprotnorn
Zna.CI. ostvareno je pollJeranJe elektrlCnlh centara. KoJe Je
ogl'anlCeno na vrlo _Ie dUZlne. Jer se spolJasnJllil sllama suprotst .. vlJaju
Interatomsl<e ,elastiCne ,;11". Oplse.nI elektrlCnl proces naz!va se
polarlzaclJa dleleklrlka.
$a sllke J" oClgledno do. pozlt!vno naelektrlsano jezgro I negatlvno
t. Dlelektrlcl u elektrlCnom polJu 113
Elektrostatlka.
naelektrlsanl obrazuJu elektrlCni dipol. Ako Je brOJ eleklrona N.
a naelektrlsanJe elektrona e, elektrlCnc optereCenJe poz!tlvnog pole. Je
Q = H e, pa Je elektrlcnl momenat dlpola:
p=Hed=Qd
Po,sto u realno .. dlelel:trll:u postoJI ,""oStvo dipole., u makroskopsl:oJ
teorlJI ne!OOguCe je proces polarlznclJe definlsall u odnosu na
poJedlnatne elektrlcne dipole. nego se proces polarlzaclJe deflniSe
pomoCu gustine elel:trlCnlh dipole.. l:oja se nazlva veklor
elel:trlCoe polarlzaclje. Vel:tor elel:trlcne polar!zaclje ozne.Cava se sa P,
a OdnoSOD:
(1. 88)
gdje Je 1: P vektorskl zbir svlh ele1<tr!Cnlh IIJomenata dlpola unutal'
flzlCkl male zapre"lne dV. ?ravac I s"'Jer veklora polaI'lza<,l.je
podudara se sa pravcem I s"jero", pomje'".)a pozl U vnn nae 1 ektI' I san I h
elementarnlh Cestlca.
Ekspen...,ntalo Je ulvrdeno da su Intenzltet polar!zaclje u nekoj
laCk! dleleHI'lka I jal:lna polJa. koja u tOJ
tatk:1 USposlaVl :J tolru polarizaciJe, rcedusobno sr<i7.mJel"'n\. odnOSf,{) GM
P a E
(1.89 !
Y.oeflcljent <::. kOJi
zavisi od vrst.e diel.f':ktrlka. na.7.1v}.. se
koeflcljent (sposobnostl polarlzaclJe dlelektrlka. Cir, deflnlSe D"Ix>la,"""
U DOgtedu polarlzaclJe. Kocf\::iJent se
eksperl"",nlalno.
Ako se atom polarnog dleleklrlka tzlo21
djelovanju spolJaSnjeg homogenog polja, pod
:..ltlcaj.ell. pol,Ja <lipolnl a.tom Se
dJe II ",ICno iJent i sall u pravcu p" 1 . .la.
to tako sto ee se pozl t 1vno naelr.:ktr\zan}
pol po .. Jerltl u pI'avcu I smjeru ;x>IJa, '"
negatlvnl u suprotno .. s=Jeru, odnosno leZlt
te da elektrltnl me_nat d!pola poslavl t'
pravcu I sajeru polJ .. (silk .. 1. 81).

o
.,"
G
o
sl \ka 1.81.
Us-Jerenost eleklI'!Cnog "'>I"ent .. d!pol .. MCe bl 1 potpun"- Jer Ole
suproll3tavljaJu Intenzlvna leI'lOltk .. kretanja \ dJelovanJa okolnlh ale,rna,
tako da se ato" O,-IJent!ge Sa"'" d.lell"!Cnc PoCo tlticaJern "pol.laSn,."'y.
polJa dolazl de poJave kOja Je oplsana kod a
manlfestlra se u poveCanju eleklrltnih "","cnata .11 pol!!.
Potpu",,-
114
u eiettriCnom pol,]u
Elektro.tltUIuI
orljentaclja dlpola u pravcu I smjeru djelovanja polJa mo2e se ostvarltl
SIUOO pod utlcaJ"" vrlo jaklh polja. V tOil! slueaju lJ\02e se govorltl 0
stanju kada su svl dlpoll orlJentlsanl, odnosno 0 stanJu kada prestaje
pomJeranJe Cestlca u sastavu alOMa dlelektrlka.
Ako bl se pol.)e dalje povetavalo, za dlelektrlke se deflnlSe
lakozvano krlUCno po Ije , kod kog" doCl do proboja dleleklrlka,
odnosno sleoja kada se d!sl:relna slruktura malerlje dlelel:trlka
Mljenja eleklrlena postoJanost.
Ako Be uspostalllJeno polJe razllkuje od polja zasltenja,
eksp<>rl .. entalno s" lakod .. 1002" pelvrdlU da Je vektor polarlzaclJe u
nekoj taCk! polarlzovanog dlelektrlk ... srs.zmJeran J .. Clnl USDOslavlJenog
e lcktrlCnog pol Ja u loJ tal:kl
P = a' f. (1.90)
7..a lie II ke VI'I JednosU usposlavl Jenog po 1 Ja ova s"fl.zrnjernost Be
nar-uSalla Je,-- dleleH,lk prelaz! u stan.)" zas!tenJa.
Kod dlelektrll<" polarlzacl.)" uglavnom ne zavl:;! od
Lc;npera.ture. dole se kod dielektrlka znatajno smanJ\!Je sa.
pontBtom t"IIr<-'T'atw'e, zato gto raste dezorJentac!ono ter .. ICko lcretanje.
gez ohzl," nr. to ...,han!z,,", polarlzaclJ" nepolarnlh 1 polaI'nlh
dlelektrll:a nlJ ... lI<tl, stan.j<o 1<0.1" ge usp"stavlj"- u dlelektrlku. \(aos. se
1,,1011 dj1!lov"-fl.ju "polJaSn.leg ele'.trlenog polJa. je Isto. Ali bez obzlra
na Isle \:'.onnJ':ns:;! efekte, upravo zt-os: ra.zll.lce U P.leMnizfAu uspostl'\vlJa.nJIi
po 1 z:.r-\ ze.c 1 Joe. po J art;z:ac ije. nt'!pt"J IGJ""n i h 1 lea rulzi va se e 1
polarlzacl.\o" P<\ .
"
pola.rtzRct,Ja pola,nlh dlelektr!ka dlpnlnore
po!a.rI7.acl,lo" Pd'
Mad"UIl\, proc" .. polarizaclje dleloktrll<:a je d ... I,,\(o sloZ"nlJI. .
pored op!I>&ne elelctronsl<e I dlpolnP. polar\z&.Clje. Jcarl\J::t<erlstlcne <:11 .los
I: atomska p.' Jon"l:" p), strukturna p.' ltd.
Dlelel:tI'IC""- konstanh. c I<od deflnlclje J::ulonovog xalrona. uveclena j"
iaao p8r""",t...,- 1<0JI d"f\nltle osoblne Brqrd!ne. Polarl2ClO.ClJ"- dlehlt:t.I'll<a
7, Dlelcklricl u _l"lctrlenom polJu 115
l<onstant.... law ",r"dlne, r!!l.Zj ..... nl deflnlSe u skladu sa
flzlkalnl. procelIOOR kOJI ,.., odvlja. u " ... dlnl ltao aktlvno,. sudlonlku tog
proc ........
l.ad& ,.., govor! 0 dlelelctrlCnoJ konstanti. u dos .. d.o.:nJ .... prooc ...vanju
"l"lctro,.t ...t1clcog polJ... r&ZlOOtre ..... je dl .. l"ktrlcr. .. konsh.nta tm.kozvanlh
OOlOOpnlh .redi.,.. It. koje .... odllkuju oaobino ... do>. I .. Je dlelektrlcna.
lconstant ... let ... u IIIIvl .. t...elcuY>.. I'roocavan J .. vm.kuum die lelctr I Coo lconstante
co' lroJ\ tm.kodG predst",vlja hoBogsnu IIIIrsdlnu.
s...a.. ..., pru2 .. DOguCno5t da _. U okviru proc .. " ... koJl Se odvlJ"- u
dlel .. lctrlCnoJ IIIIr9<llnl, pokale ciA je dl .. l .. ktrlcna konstant ... bilo lcoje
homogena It uvlJelc veCa 00. dlelektrlCne konstante vakuuaa.
U tO& " .. 1 .. 1 U lI!O:?;e da posl u:t! ploC .... t 1 kondenz ...tor. l:&.d& Be l:Zilledu
ploC>o. lrondenza.to...... lcoje au pc-lltljUCene ne. lzvor napona, unese
dlelektrlcna aalerlja (slika 1.82), na "lement...,.na elektrlcna
u s"",tavu atoa. (1OO1.. 1nI1,,) djelove.Ce "I .. ktrl<:"", sile. Pod utlc .. ovlh
slla .. pozHlv"," .. l .. ktrlc"," c..stlce "" poajeraJu u p"I>.VCU 1 S"'Jeru polja,
... _ptivne u lut.,... pravcu .. 11 aupc-otnoa .. ...,.,ru. Ovo poIBjeranJe je
aJOMlJllo.."" """ vrlo _I.. du:t!J>e. jer .... djelovo.nju elel<trlCnlh .. II ..
"yPN>t .. t. .. "ljOl.Ju umltr&4.nje lnteno.to_lc .. (lnt"rlllOl"lcular.,..,) all.,. Oplsanl
elelttrlCnl je proofta polarizaclJe.
U stanju zas!C"nj&, kad Bu .. toa! (BOlekull) orljenllsanl.
dlel.ktrilc CQ po CltavoJ svoJoJ zapremlnl oat .. tl neutralan u elektrlCnoa
poalsdu, jer c.. u "vakOlil "b __ ntu u.prealne dl .. 1elctrlka broj pozltlvnlh
c-tlca bit! Jednal< broJu ""il'tlvnlh, p"- Ce z .. prealnsl<& g .... l1n.o.
"leklrlcitet", k"" 1 ro.nlJe. bl t1 "'J! \. Izuzeta.Jc tinl te.n&k sloj
uz plot., konderu: ...t ora. , &dje .... poJavlJuJu el .. ktrle"",
opt .. dlpol.... to tako <1a _. uz pozltlvnu ploCu kondenz .. toMi..
(onol,.... ,.loJ negatlvooit. ... uz neptlvnu ploCu sloJ poz1tlvnog
opt ,,""'C"nja. Ova opt .. reC"nja .... rnulvaju v<>"""I... ..lektrlCnl ..
opt .. r..c.njl_. To IOU .. lelctrlena opt .. re()GI.,j& lcoJ.. s.. poJavlJuJu na
slobodno kretatl pod utlC1Ljea pN>IOjenjlvol elel<triCnoll polja, p"- Ii" bltne
........ 11l<uj>Ji od tl>kozva.nll> "lobo<UlU, op(. .. lwJe. "'" prlJajer. obnl.zuJ ..
vl&e.k opl .. ....o.njoL provodnlka.
1111 7. Dl .. 1.ktrlcl Y elektr1enoa polJu
lektrost at J k,a
- 7J .7J
-1)
a) b)
,,11k .. 1. B2.
Pre..,.. makroskopt;kaJ teorljl. ukupoo polje !znoedu plaC ..
sa dielektr\ko_ polJ. 1 vezanlh
optereCenJa koJa dJeluJu u vaKuumu.
PolJe .. lobodnlh opt"r .. Cenja koj ... dJeluJu u vm.ku.... u je:
Eo - --?-
o
Pol..r!zavanl dlclektrllc treba kao mnoatvD elektrlCnlh
dlpola kajl se nalaze u V&lcuuau. Unular dlelektrllca, kako je veC
nazn...eeIlO, gusU ...... l"ktr!clt .. t ... Je jedn.oJm nul! jer au sva.lca dVll
3U!iJedna elektrlC"" opt .. ,...c"nja leto, ! zno ...... It suprotoog zn&l<.. , ll'" ""
""du..oOno ponat .. v".lu, taka dt& oataJu dva t&nli:a slaja r.eposr .. dno U2 ploCe
kona..nzator... odno"r;o uli:upno djelove.nje polar!zo","",,; dlel .. lctrlka "vodl
lie """ dJelova.nJe povNllnsklh ,Wltl"", veZlIoJ1oOg naal .. lctrl"anja ". koJ ..
djeluje u vaku ..... u ("lin 1.82b). Prj to .. , povMllllolilka Il(UStlna veza.nog
"Iel<trlcl tet .. po IzflOtiu je I IIUpr-otnoll znalca. u odnoeu !\& sUIIJednu.
povMllnsku gustinu Blobodnog elelttrlc!teta:
Ill. I ( I Til ( 1. 91)
Polje u \'l>.Jl:UUAU kega obMlZuje poYralnab JUOItlM. vezanoll
.. Iektrlclteta Je:
11
E --....!::.-
v "
(1.112)
o
p& je ukupno polje u kondenzatoru && dleloktrlko.
"II - 11
E e Eo - E v & --"""o---'v- (1. 83)
7. Dlalektr1c! u alwktriCnoa polJu 117
ElektroS'tatlka
Znael, postoJ! ! odno",
(1. 94)
I, na. po_ban fl.Ilin pot.vrduje, de. elektrleno polje fiziel::1 postoJl u
va.kuuau, III Bred!".. (prlsustyo dlelektr!b) .. lahl polje zbog poJave
Vi!ZlIUllh opt .. Sla.blJenje polJa .. e lzra2a"" p.-el::o d!ele!ctrlene
konstante b.o OIIoovnos: .... redlne, ! to o"oblnm. de. je dlele}(trle-
na. konstant ... bl10 koJe sredlne ve .. od dlelel::trlene !constante valcuUPa.
PoJava vezanlb elelctrlenlh optereenJa lsklJuelvo Je vezanaz ... poJavu
polm.rlzacIJe. odno .. no njenu malcroll!copsku km.ruterlstlku .,.,ktor
polarlzaciJe P. J:.od ho""'gene polarlzaclje. l:oJI!. nastaje u hOlOOgeno", polJu
bda je polarlzovsnl dlelektrll:: u stanju zaslenja, ze. dlo dV
polarl%ovsnog dlelektrlk .. , zbog usagla.!lenog slljera eleJetrlenog "",ment.a
dIpole. 1 ..... I::ton!. polarlu.clje, Vidl
dp a P dV
lBto tl!lko, poOlto Je pol!ljeraj vezanog optereeenj" nor_llUl na povnHnu
<IS:
dp - Q. dl - <IS dl A dV
to "" doblJa:
(1. 95)
:zn..tl, v"Jetor polarlzaclJe u hoOllOgeMIO elektrleOOB polJu po iznoau je
sr-az>ojeM>.n povrAl .... l<oj gustlnl yez&.n<>g opt .. 111 polljeraju
Yeza.n<>1t naelel::trlll&ll,}a. kroz neku povriHnu S, elJl "., lPMl.V1I.C I sOlj.,r
Q
P - -i-
(1. 96)
Motdut to" I!lko Je polJe neh,,""'!!eno, u to", slueaju polllj.,raj
elektriciteta dO. treblo. pos ..... trat! kroz svm.kl ele"",nat dS koj\
je oo.--lan na pravac pollljeranj .... po. Je:
dQ
peT (l.97)
JJw .... lzuzllilU takozvani a.nlzotropn! c!l".lektrlc:l. ak"'perh'entalno j.,
dolca.%ano de. vektor polarlzaclJe .. ro.zOljeran vektonJ polJa I da
Je \t pracu 1 .. 1Iljer-u .... nJl .. :
Itt
o
!dJo kONJt.III.l>t... "' pr<B<!stavlje. el"ktrtcnu .. ""","ptlbll""",t dl"l"ktrlb.
lektrostatika
Elektrlcna susceptlbilnost Je realan bro] veel od
S
redine. Ako dlelektrik Ima istu
dlelektrlcna svojstva
svim tackama, kate se da Je homogen. lnate Je nehomog
en
.
ill:
lz 1.93 sllJedi.:
E
E =

"
a
'II-E
"0
nule deflnlse
susceptlbilnost u
"
o
"') predstavlJa
aps<llutnu
dlelektrlcnu konstantu
lzraz Co
di"lekt,lka:
(1
" = c (l "') =
o
odakle se doblja:
_"_=l+K
c C
o ,
(1. 98)
(1.99)
c
o
t koja. kao i susceptl-
P
redstavlja relaUvnu dlelektricnu konstan u.
d fl I
s dielektricoe
re.
lan braJ veel od Jedlnlce len e
bilncst. predstavlja
osobine sredlne.
7.3.
J
l' be spol \asn'(' e1ektr1:!no
Dlelelctrlk. odnosno ojegova polarlzac1 a sa.. J
slobodna el"ktrlcna optereer.Ja C! v.;;uu"'".
polje ko.1" obrazuJu oslahlje
nn
. obrazu.lu
u diclektrikU. Je
ke:>;ul tantno polje <' .1_ I)rostoru Izmedc:
-I bex! lh i veza.nih opt,n
e
.cn U
fi,-,perponl.lana polja ,on
l
h 1 l<tr\ cnlh cest\ca dlelektr1l:a. lj. \I vaku\IlI\u.
... lementarn e e . Iju uklonl
. Znacl. ako se dleleklrik u spoljasnJe", el .. ktrltno1ll po '
1001':)
prethodno sa o-igovaraJucmn povr . . .
OZ"" jenJuj\J(.i ga
elcktrlclteta. koja,
k I predslavljJ
no pdrnJeru plocastog cnCien .. '. . .
eredno uz olrJte 1l . dobiJa
sUnu "ezanc;: elfJktrlclletll n,,?,,- .
povr. insKU gu . . ko)a dJelu.1u u
k I I ntni 51st" .. od stobodnih i ve7.anih opterecer.Ja .
se e v va e Y. kondenza. t ora n(!
polje Izmedu pla"a
a da se prl torn ....
-_.-------
.-.... ----------_._-------_._---_._----------
119
7. Dieleklrici u polju
.. ljomJ&.
.,.. uo<!lo " ....... .,.. ..... IcIIo.,.. 0 polja u
d! .. lektrllcu 1 post ... vlo "\/OJ Cuvenl post.\,\! ... t. On Je la-enuo od OIlOOvn<:
daf"lnlclj.. G/li.usove leo ........ U to ...... Ish .. .. r1mtl"'" j.., na prlaJ<or,
polJe poz! tl vno n&elel<trlsane II>8t .. lne ku,;l... Ako ..., kugl... IlAlazl u
c..usova. t"o,..""", uspostlll.vlja odno.. lz1azoog el"l<lrlCoog n"""",
kr'Oz n.s)::u pro!zvoljnu zatvo""nu
opt ..
$
Ako &e opter .. met .. lna
kugla post .. " I u neld prolzvolJnl
dlelekirlk ("l1n 1.83). pod utlcll.je ..
.. l"ktrICnog opteNt1>nj;l. k",le Q <11<.-
10ktrlk pol&rlzuje, I to tako da se
pozltlvno ..
e.SUOIII poajen.Ju cd punktu&lnog op-
t .. .-..60nJa, .. ""pt! pre_ nje"",.
Dlel .. Urlk po CH .. YOj BVOJOJ n.p-
ntJIlin!, k&li:o je to no.nlje cbno.z 1 02 .. 00.
003t""' _t ..... l_. 1zWt4l>v t....aog IIloJa
\I!II: _talM.l ku,;lu, IilClJo ....
poJavlJuju .... ,....".. cpteN>6enJa nep-
thnog t ..... ck ..... prlajanoa c......o_ t...,....,_. OoI>IJa:
HI:
m
Q - Q.
it
o
(1. 100)
(1. lOll
DoI>l..1e .. l lzru pooIluUc Ja .... l\'\ .. I>Ovl .... ktor. kop Ja
_kt_ .. luletr!':::'" lndukcljio 1 .. flnl"""'" h.l'1l1.l11"""
ElektrostatJka
i5 m C E + P ( 1. 102)
o
Dati Izraz predstavlJa najop$tlJu vektora elektrlCne
lndukc!je. Icoja vat 1 1 za. nellnearne 1 anlzotropne dielektrilee. Veklor
elektrlcne Indukc!je je lste prlrode leao 1 vektor polarlzaclJe I u HKSA
s!stemu lzratava se 1.1:
D (.) _C_
2
...
Za I ! ne orane
Izotropne forsulwclja velelora
IndukclJe se poJednostvaljuje, jer Je;
D E P E + C K E Co (I + K) E - Co c E
= Co + q Co 0
a poste je:
c .. Co Cr
doblja se,
o = " E

I
elektrlcne
(1. 10J)
Izr'az 1.101 u stvari predstavlja form.ulactJu Miflk.s..-elovog postulata:
(!. 104)
P'1 kOiZle Je lzlo.zn1 fluKs vektCr-c& elek.t.r-l..:nt: D Z.a.t"Ci
povr'S Inu S. u bllo koJoJ dlelektr!cnoj sred!n!, Jedn...x algebarskoj 5urnl
S lobodn! h e lel<trlcnlh opterecenJa koj" su obuhvaCena zat Voreno.,
povrSinoll.
Za. razl1ku od Gausove teoreme t koJa Je lzveden.a 1 '1&.21 za homoaene
dlelektrlCne s.edlne. Haksvelov postulat u datoj vatl za bllo
koju sredlnu, I na laj nac!n generallzlra prl_jenu Causove teorewe.
Veklor elektrlCne lndukc!je D. pr!je livega, treba prlhvat 1 t I kao
paI'aJl>elar polllOCU koge. se I>Ogu opisatl kvantl tall voe osobine elektrlCnog
polja. U VUUUJIIU ! holllOgenl .. <11elektrlCnl. sredlna.s.a on ravnopravno
oplsuJe elektrlCno polje. k&o j&clne elektrlCnog polJa E.
Hedutlm. nJegova funkclja u nellneranla I sredlnama zn&e&Jno
ol&ktlava prlstupne. .. 1.1 odnosu .... veletor jaClne polJa E. Treba
lmat! u vldu kvalltatlvnu razllku ova dva makroskopska paraaetra
elektrlCnog polja. Za razllku od vektora j&clne polJa r. kome su Izvor! I
ponor1 slobodna 1 veZa.na .. lektricna opterecenJ.... !zvorl 1
vektora elektrlCne Indukc!Je
IsklJuC!vo au slobodna elektrlCna
optereCenJ&. ZnaCl. llnlJe vektora elektrlCne Indukclje uvljek poClnju 1
zavraavaju n& slobodnla opterecenJlaa.
7, Dlelekirlc! u elektrlcnom polJu
121
i
\
\
\
...
,.
lektrost"tlka
Para.loetrl polJa na granlc\ dvlJe r"azlllte uredlne iIIIOraju udovolJIt!
odredenilli us 10" 101& lcoj\ se nazlvaJu granl<!n! ...
PIa sl1cl 1.84, prllcazanl!. Je granlna povrllina dva dlelektrlka,
dlelektrlCnlh konstantl c
t
c
2
, R&d! veCe uop4tenostl. se na
granlCnoJ povrillnl pr-elpostavl t1 vrlo tan&lt sloJ gustine
slobodnog Prlajenoa Maksvelovog postulata na clllndr!Cnu
povrillnu, CIJe BU osn<;>vlce lIS peralel,.,.. grMltnoJ lete u
razll\ll. sred!na.a sa naznaCenoa or!jentaclJom pozltlvne normale, karla
vlslna h cllindra lett null. doblja se:
( 1.105)
5
Fluks v..!clOMO .. lektrlCne lndulcclJe l!I02e me predslavltl kl10 susa trl
pe.rcljalN1. flulcsll: !croz povrillne ounovlc", I povrillnu o"",t .. ea:
f I) <IS ,. J 1)1 J D2 <ffi .. J I)
s
511 lea 1. S4.
Ukollko 5U povrslne osnovlca acte se smatratl da vektor
Indulcclje 1_ \stu vrlJednost u svl. taCk ....... povri!lne. p"- je,
J D, dS 2 - Dnl lIS
f>s
122 7. Dlelektricl u eleklriCnom polJu
1ektrostllt ikB
-_._-_.-.---
I
n dS=D (;5
2. n2
da visina dlindra tet\ nuli z"acl do Je fluks v"lelora
ir.dukcije prihllin<> ravan nul i. odnosno:
J 6 dS = 0
So
P" 5e konacna dobl .Ia,
s
o D = '1
:'\2 nl
II i,
o as 1') t.s
,2
(1. 107)
c 2 E 1'1':' - r. tEn "" 1)
Hormalne veklora elcktr tCI)e 1ndukcije: r,-.. granic' JVi'!
d!elektrlka dohlJ .. Ju ,,'<-ok. koJI J" jedna\:. povlSenoJ gustlnl slobodnog
eJeld.rldteta koja J" ra,pocHjeljena u vr\o lnnlco::l sloJt: na
Ukoliko na granlcnoj povrsl.nl ne .. ,. slobodnog elektrlcitet
a
1)
:
D =D
nl 1'\2
c, Enl = c, E,u
Znaci, komponentc na
granlel dva su medu-
sobno i. neprelddne.
Dil bi se odred Il 0 pona!<anje
v"Hora j"Clne e1ektdtnog polJa
na granlcl dva dlelektrlka. treba
uoclll zatvorenu krlvu C (1. Z.
3. "). 1 to take <ill dio (1 2)
bude u prvom d!elektrlku a dlo (3
4) u drugom (5 l1'lea 1. 8S 1. Ako Sf!
Zakon o cI rkulo.ci j 1 vektora
elektricnog polJa prlalJenl na
zatvorenu krivu C, doblJa se:
(\. lOS)
611kl1 1. 85.
f E dI = J (I dl + J dl + J ;, dl + J " dl - 0
c
12 2J
7. Dlelektrlcl U polju
o.
123
JelttrostA! l!U1
Utollko diJeI .. 12 j:{ - Al niJe v .. lilu!.. 11>0:1;.. ..., s_tr .. U do.
lfelctor polJ .. E du% njo ,1_ ko."..tantnu vrlJecinost. P'l V!a.21:
f Ej
dl
- E
Al
t 1
12
r
J E dl z E III
2 <2
H
Dljelovl putanje 23 IT postepeoo .. e umanJuju tete null
""
granlCnoj povr$lni. po. I odgovarajuCI Int"gr ... l1 te2e null. talco de. s"
lconACOO dobl ja:
f E dl - E III - E al % a
II t2
E
- E
(1. 109)
l'
t2
Ill:
D D
II '2
c C
1 ..
Na wanlCnoj povriinl dve. dielektrll<a tangencljalne l)"ponente
Voxtora J&Clne polja su =edusobno jednake 1 neprexldne.
PoAto "'" graniCnoj povrUnl J&C!na poljll. IOOra ostatl konaCna.. "",r"
bit! I granlCni uslov:
V V (1.110)
I ..
PO&lIOCu n,o.prlJed Izv .. graniCnlh uslov .. "",t .. Be odreditl vaz"
lzlQedu uglova "\ I "'2 koJe k0101por.ente polJ .. zaJ;;lapo.Ju .... r..:>' ... lo .. ria
gM>IllCnoJ povr$lni:
D
t
1
ts "', -D--
Dl
odnosno:
tg ." C
1
c ..
(1.111)
Dobija Be f'el;..clja koJ ... lsl<azuje zuon pntl.......nj .. l1nlJe vektor ..
polja ..,... V""'lcl dvlj<o dlelelctr!cr.e sredlne.
7. Plelektrici .. elektrlnoa polju
Elektrostatlka
7.4.1. GRANICH! USLOVI NA POVRSINI NAELEKTRISANOG PROVODHIKA
Granicn! uslovi na povrsini naelektrisanih provodnlh tiJela
pretpostavljaju raspodjelu osnovnlh parametara: vektora jacine poJja E.
vektora elektrlcne Indukc1je D I potenciJala na nJima. Na sl1el 1.86
prikazana Je povrslna provodnog tiJela naelektrlsana povrsinskom gustinom
elektrieiteta 7j. Sa Indeksom jedan je oznacen dielektrik a sa lndeksom
dva provodna sredina. Pozit i vna normala je or Ijent! sana od provodnlka
prema dielektriku.
U uslovima elektrostaticke
ravnoteze u provodnlm Sredlnama
jaCina elektricnog polja unula['
provodnika jednaka je null a
provodna sredlna Je ekvlpoten-
cijalna, pa je unular provodne
,rcdlne [2 a 02 O. a
potencljal V = konst .. Ako se na
granlcl pretpostavl mala cllln-
dricna povrslna I pusti da vislna
h tei;! null. pr lmjenom Maksve 1-
ovog postulata. uz uslov da

2"
7J
sllka 1.86.
vektor elektricne Indukcije Ima lstu vrijednost u svim tacka .. a povrslne
AS. doblja se:
f DdS :7jAS
c
D
n
,=D=7j
ill vektorskl:
D 11 no
odnosno:
E =
c
Prema tome.
11
n
c 0
intenzltet
(1. 112)
vektora elektricne indukclje jednak je
povrslnskoj gustlnl slobodnog naelektrisanja na povrslnl provodnog tljela
1 orlJentlsan je normalno na povrslnu provodnog tljela.
7. Dlelektrici u polju 125
JektrostatJk.
7.4.2. roWE :t:UXTRICNOG OPTERECElOA U BLIZINI RAVJa: GRANICm: POVRSnIE
DVIJ1: DILUXnUem: sm:nlm
Polje optereenja u bl!zlnl raYne graniene dVIJe
dlelektrlCne sred\ne se odredltl meloda ogledanJa
granlCnih uslova na granlel rayne razdvoJne dleleklrlka.
skladu sa tla, posaatra se pozltlvno eleklr!Cno optereCenje Q
u
u
dlelektrlku d\elektrlCne \constante 'I' lUi rasloJanju h od rayne gre.:llen"
"a dlelekt!'lko" dlel,,\ctr'\Cne konstante "2 (sitka. !. a'Tj.
/ " " " I' ,. /
.
: i :: :.

////////
.' / / /' .. / / , / , :: :: " .
/."/'1'///,' ' ..... ,
/ / / / ,. / f f' / """ ",
.,///.'//// ... '.'."
,',

8)
, I , .. ( ".
.' , "! "
: ;:::.:1:'
'. I .. '. , ,
b) c)
,,11k ... 1.87.
Elektr!Cno polje \J "redin! 1'8. d!eJektr!CoolO .. ",
odredlli kILO polje kOgl\ obrazuju stvarno optereCef',Jc Q I rlj .. g,w f\Ulv:;\
11k 0
1
k, 0, koji dJe!uJu u ho""'geno.l s,.edb! dl .. leklrlC
ne konste.nte c,' EleKtrleno pol.je I: sredlni i(onstllntDl:l
2 lOOt., " odr"dl t! bo po l.Je fI \ VMI': 02 1<2 Q, koJe Je
pozicionir-ano n&. a.jeatu stvarnog 1 dJetuJe u hr)m.ogenoJ
neogranlCenoJ l'redlni dlelektrlene kCJootntel:
2
.
SupstI tul.S&n1 "Isl ...... kvlvalen,tnlh flI:U"",\h u skl ...du J"
..... flzlloo.lnoa sllkolO usposta.vlJenog polJ .... "raz"Jerl'lostl k
t
k2 iIIOgu lH odredltl Iz gr"VlICnlh USlCVll.. Ako u so.
dlelektrlCno .. konstanto .. '\ obra.zu.}e .. leUrle"" opt"reeIlJ'" Q I. 0,. ..
polJa u "rHlnl dl.,lektrIC".. konstant" C
2
.. lektrlCno optereCenje
2
,
r Je .... nJo>. lIIbMO.ju zadovo 1 j It i gr .. n I er... "'" 1 0"":
IE mE
tl t2
-------------------'-------,--_._------
126 7, Dl .. l"U.r1cl u eleUrieno .. p.olju
lektrostat !ka
E
nl prema
U nekoj
1 i mogu se uspostavlti
slie!. u sldadu sa granl.tnl.m us ov ma Q
o sin", + Q, sin IX = 2.
2 4 ff 2 r
sin '"
2
4 " c, r
Q eos '" -

odnosno slstem jednatlna:
Q Qt O
2
C
1
2
o - Qt = 0,
pa "e doblja:
o =
I
Q
2
gdje su:
c - C
1 2
k
,
11:. __ --
C + C
1
2. C
z
k :r: -----
.:I If , r
k Q
I
cos ex.
'2 c
1
+ 2
Znak ods ll.kanog opterecenja 0, odreden Je
\co
nstant! ". I. c . Ako Je c > c tada Je kl > 0,
1 2 1 2
(1. 113)
(1.114 )
(1.113al
(!. 114a 1
odnosoJn

a ako je c, < ('2'
elelctritno opterecenJe
15t.
o tako, ako se pretpo"ta
v
l da se
je k < O.
naia;'1 u hO!1logenom dlelektrilcu c, "2' dobiJ2. SO> k, 0 I k2 I, sto n'l.
poseban "atir. potvrdu,le ispravnost postupka.
tJ.COl\.k0 !;e dlelektl'icna sredina dlelektrlcne
konstant" "2 ukloni
zamlJen1 u tom
nu 1 i. " Z" koef icljent 1:"
pot.vrduje se pr!>njenjlvost
1I1utaju polJe \l provodnoJ sredin!
Je jednako
pr1 ...Jer 1. 41-
kanslanlJ ", i
s normalol'l n.a
_. ". dob\Ja s" 1-:, = - i :
kada se uvrstl '-2
metode ogledanja.
dJel<:ldrUroih
/la razdvojnoj
d"a dJe1ekt.-Jk ..
11nl)" pol}a u prvo," dlJ'!lektrJku , "akJe.l'aju uga.o "',
1:
2
, OdredHI ja(ilnu poU" 1 tdektritT'J./. indukcJju U
povr!:!,.....
ob .. d!".Jektrika.
Data je; c
,r
8. C
2.
= 4.. E = 100 VI .. ,
I
'" - 45,
1
7. Diolektrici u elektritno. polju
127
EleUrost",t lirA
. Komponente polja u prvoa dlelektriku su:
E = E sin
"
- 70,7 Vim
II 1 I
E # E cos IX 70,7 VI ..
01 I I
Po!:! 0 su n .. rAzdvojnoj povr!:lnl tiingencijalne komponente poJja
medusobno jednake, vati:
E<2 ; Ell K 70,7 'V/m
)/a r.udvoJnoj povr!:lnl su jedn.s.ke
lndukeJje:
norJAi41ne komponen!e vektora
o = D
nl n,2
= < E
1 nl 2 n2
Odakle ge doblja:
" E
I 01
"
"
141,4.
V
pa je lntenzl!et polj. u drugoj sredlnl:
E 3 iS8,1
2 <2'"
v
PreJoanl uzao u drugoj
..
sredlnJ je:
ti '\ '\
r;
"
2 - aret& 0,5 - 26,57
lndukeJja u prvoJ sredin1 je:
D =" E - 7,07 10-
9
Cia'
1 I I
D - D COlli.. - 5 10-' e/ ?
nl 1 1
D - D sin .. - 5 10-' e/ .. '
tl 1 1
u drugoj sredlnl je:
D - r; , - 5,6 10-' e/.,2
,
2
D
- D - D - 5
10 -. " cos Ot Clm
n2 nl
" " D
- D s1n "2 2,5
10-'
C/";
'2
,
Pri .. jer 1A2. Provadna lopta polupre6nJIua R n.aelektr1sa/Uf je ukuptlom
kol16Jnom elektriciteta Q j postavijena na lzolovanu kupu ad dlelektrJk"
dlelektr16ne konslante <I' kao na slie1. Vrh kupe podudara 51!! sa cent rom
lop!e, prostorni ugao prj vrhu kupe je w, oslall dlo pro51or& Je
Odrcodl t 1 JAt!IlJ.l pol}e. u .. vI .. t .. pro6ltonl..
/1& granJcl dleJektrJ/UJ lspunj6n je LASlov:
1211 7. Dlel&klrlcl u polJu
ElektrostaUirA
E E m E
tl t,2
PrlaJenom Haksvelovog postulat.,
f i5 dS = Q
s
dobj)a se:
D 5,
+ D
50
1 2
C E S + c
1 1 0
gd)e su:
S
-
(b - ... )
0

5 '" r
I
J",6IIY poJJE. je:
EM
Q
C S
1 I
-Q
E 5
0
Q
2
r
c S-
0 0 [e
I
Q
.. + c
o
(4" - "') 1 ,.2
sllka. 1.88.
I'dllOjor 1.0, e .... !ar provodne kugJe_ I<oJ.. Je optere:Ceno I<ollCJflOlIl
elektrlcltet& Q, n41azl se na granlcl dv& besl<onaCIY dJelektrl/UJ,
dJeleldr16111h I<o"...tantl "I
elektrlclteta kuSll ,
C
a
, OdredjtJ pol)e J raspodJelu
Rjebenja. .. ra%OvoJno} povrSlnJ dI .. lektrll<A Jspunjen J8 IrAn16nl uslov:
E E .. r
t 1 ta
Prl_jenDB Nkgvelovog po .. tul"t ..
f f) Q
s
dot>lj" .'6e:
f l5 =
J
c IS cIS
J "2
E cIS.
I I
S
'\
S
I

(:1 2 " r
2
r ':g 2
2
" r
w E (r; (: ) 2,,.2 " Q
1 2
adakle 8e dot>lJ .. U JI>Cll!1.J polla "lH... 1. 89.
elektrJ6nu JndUkCiJu:
E
Q
2
2 'iI (0: s: ) r
I 2
'"
Q
E m
1
D II:
a I I
2 I< (I! + 0: ) r
1 2
7. Pl .. 1elLtricl u .. hlttrlCno," poljl.l
- ...
I
Elektrost .. t1ka
C
2
Q
D
- c
Em
II %
2 "
(e
l
.. (
2
)
2
r
Za r - R1% Naksvelovog pastulata slIJedl:
e Q
= D .
1
"1 1
2 "
(I: .. (
2
) R2
1
iC
2
Q
" m
D a
2 2
2 "
( 0:
1
.. e
2
) R
Z
I'r-hlJe .. 1.4-4.. HI! nekcoo pravcu u presJeku trl ravn! nc.lazl se t .. ck.asto
"3' take da Je
... ... Cit .. 2 it
1 2 3
Prost or unutar svako, ugl,. ispunJen Je dlelektrlkom dielektr!Cne
kenstant., c
t
' e
2
I "3' Odredltl petenclJal V, JaClnu elektrlCnog pelJa E
i Intenzltet vektora IndukclJ., D.
RJeilenJe. Jl razdvoJnl .. pavr$lr>iUYl dJelektrlka Ispun}"n! 50 grs.nlCnl
uslcw!:
E M E
t1 l2
E ,. E
,2 lJ
E E
t3 t1
111:
E - E E G E
to'! l2 t3
Prlmjenom XAksveloo& pastul"t"
f !5 dS ,. f
1
dS, .. J Da
dS +
a J Il3
dS
3
"
s 5 5
1 :2 3
111:
fl5ot{-J\
[ dS
j
.. J
c
2
[.:IS
.. f "3
ill
II 5
"
1 11 3
1310
slllLa 1. 90.
Q
[<is
:i
s Q
lektrostatika
2 " = 2 r' 2 11, pa je povr$ina
Ukupna povrS'ina sf"re }e P = 4 r
2 tako da se gornJi lzraz svodi na:
ugJom tt: Ptt = Z r "',
2 2
Z
2
tt = Q
E c 2
.. E c 2 r Ilt .. E c r
r a.
1 2 2 3 3
I
Q
E =
2
Ie <It
.. C
"
.. C tt) 2 r
1 1 2 2 3 3
e Q
!
0
2
I
(e It. ..
"
a .. C a) 2 r
! I 2 2 J 3
"2 Q
D
2
Z
(<:, a
.. c oc
.. C tt ) 2 r
! 2 2 J 3
"3 Q
0
2
J
(r. 0: .. C 0'.
.. co:) 2 r
I t 2 2 J J
Potencija I V se dob1ja Iz
J Edr
Q

.. C
V K -
.. C x
(c 0:
.. C a.
.. c
I t 2 2 3 J
Za r eo, V x 0, pa je C = o.
Q
V
x Ie .. c <It .. C <It ) Z r
"
,
1 2 2 3 3
Prl"'jer 1.45. Deflnh,.tJ kab) sa tri slo}" lzolacije,
t AltO d. su sv i
. dozv"ljel'l<'! jaCln.J ..,Jektr it-nag pol jA.
podjednako na _
Hakon toga.
odredi I j kapac ltd J:.. b Ia.
Dato je: ro - 1 em, k - 1.4, " x 2.
3.
RJei"nje. ZadD.tkolJl }e uslovljeno:
E = E - .E
1 ... )( 21:1.ax "laaJc
E'a!ft - E2=IO = EJaln
Pri Cemu su pal]a:
E 1 Q'
t1M)( =
E ..!L-
r
1
slUt .. 1.91.
7. u eleklricnoc polju
131
E
2>0,.
E
=>-x
2 " " 2
2 " C
3
--L
r
,
Q'
r
2
E ...9:.-
JaIn = f3
El .. l<trost ... t1Jy
K.d" 5e OV; l:zr"z; uvrste u po1AZne jedrLa)wsU, dobi)"ju 51!
odnosi:
E
.
E = E ---
:
h.Ax :.... 3ta",x
"
r c r c r
0 2 1 3 2
E = E
m
E =---
l=ln :J:raln "",. C r c r c r
! I 2 2 J 3
Od .. )(le slJjed; dd se Jz uspos!avJj.mlh odnoS4 doblja.:
E r

,
E--
r
1=.1n 0
r c
1 1
r 10
0 2
Prema VAtJ:
E E E
lRoA.X 2aa.:ar
-E-- -- S r-
lain .;.?:aha 3E:aln
pa se doblj":
t:
2r
C
Ir
C
3r
-):. 4:
3r
- 2,8
= lc c 3,n
2r
z 2
Pot enc 1 j .. 11 SUI
r
o
E
z.... ",,",x
-t--= y-
-
r
2
r
,
""In
r
r
C
2
C
3
z
I
:'In
r C
3 2
r C
2 3
r
3
r
2
f
1
-kr
o
"1.4 Cat
r a;;k.r II'Il,96cm
2 I
f
3
- kr
2
:s2,74Cm
V
1
Q'
dr - 2l<c In
I
r
1
r
o
V
2
V
J
r
1
Q' In

2
Q'
2 " c
"
in
r
2
r
1
r
3
f2
dol< $U kApacJtetl pojedlnlh slojev ... :
r
3
r
2
132 7. Dlalektrici u polju
Q'
C'
- I
-V-
I
Q'
C' .
2
-V-
2
Q'
c; = -V-
J
2 "
c
I
r
In
I
r
0
2 "
c
2
r
In
r
I
2 " C
3
In
r
2
Ele/l.trostAt1k.o
2 lI! "
I
---rnr-
2 1l C
2
---rnr-
s11/1.e se via; da >u kapacitetl pojedlnlh siojev" s"r;jsk; vezan;,
t a.J<o d& je: ukupni kapac it e [;
1 1 1 In ):.
+ C'- + c:- = ----z-;<
1 2 J
Itccccc
1 2 2 3 3 1
:1 C
a
3
c c .:
lr 2r 'lr
[+ .
1
: C +c c "'c C
1 r Zr Zr:Jr lr:l'r
148, 45
C
2
+)
3'
Prl111Jer 1.46. alit Je dle1ektrll< !wj1 se sutoj1 ad dva 1sJe(!Jy puncg
kru:tnog clllndr& Oesl<ona(!ne dutJne, r8.%116111h dJele/l.trl(!n1h konst.wtL
F'olupre(!nll< cJUndrll. je R. U osl c111ndra nalAzl se tlllllo;.o. _(aJna nIt
poduz""," JwlJClnc>oo eJektrlciteta Q'. OdredJtl ja(!lru polj" 1.
elektrj(!ru indukclju U oba die1eJ<trli<a.
RJoAenJo_ Na r .. "dvojnoj povrAln; dlc1eldrJk .. lsJXlTlJfl:n jt: granIc5nJ usJov:
E E E
II t.2
Pr Imjenom N'ii<SVe!ovog pastulA!"
f 5 dS Q
<.tobJjI< se:
ocInosno:
dS
I
D r 0;
1 1
7. Dlelektrlcl u polju 133
;1
"
" ;'l
H
Ele/dros!,,! flu
po!Ho },,:
D c E
1 !
D2 - C
2
E
pol}a l"nosl:
E - .-----'Q'-' ---.,--
(C
I
''t .. 1:2 ZJ r
dol< }e elektrICna Indukcl}a,
It Q'
D E ..
,
m I:
(I:, "'2 )
I 1 .. + to r
1 2
I:
2
Q'
D
-
c
E -
(C
2)
2 :I .. + I:
a
r
1 I
"Hka 1. 92.
Prilll,jer 1.47. RaVIIU1 plo<:&stl konc!enz .. tor s vUduJnl", dieiektrikoOl,
rastoJMJlJII. elektroda d }e optereden, a :u.t1l1'l cdvoJen cd lzvor... Hakon
toga Jf! prostor lzamedt.a elektroo.a konc!e,.". .. tora po/pun<> lspunjen homog<!ni",
dlelektrlkD<o, I'rlruta} napo"'" lx_du poz1tlvrv: I negJltlvne elextrode
kondenz ... tor .... prouzrol<ov.an ubaelv .. n}e .. d!ejektrlla. IX/lOsl AV'. Odredl (i
in!enz!tet poJarlzlI.el}e dielektrlk& u obzIr da je
poJarlzaelja no.ogen&.
DA!a Je: d 0, i CQ. AU u - 36 v.
RJe""njoI. Os/v ... ren! pr lrllSt.oj Np<lr..o !z"",du pozl [}vne
elektrode je;
W-V-U -Ed-E
o 0
prJ I!e,..., je $" Eo oZ1'iOCen in:cnzitet ejd;tr.iCj)Og polj" kada jc n.a ajestu
dlelektrllul vudull ... sa E je ozna.(;en Inten:dtet e1elUrll!nog po1J. kaddl
,e na mjestu dielektrilul nalazi dJelektrlk c.
Zbog odvaJanj& kondenzatordl cd nakon tto je dotlo do njegovog
optereCivanja. povrSInslui gust Ina slo.'>odf>Dg ele;drlcltet" 1'1 ost"j"
neprocl.jenJen.t I nakon ub&cIvllTiJa dlel .. ktr 1M Nil MwtantOlll c. pa je:
'1/ 0 .. Co Eo
U IflUCaJ )c.ada Je NI mjestu dl",lektrlk..R vuduh. odoosl'110
" .. Co E .. P
uGIJCivanj.a u proBtor cllelektrlla ..,. cllelektrICnom
J<.cnrt.ont_ c. talto d.o. .. 421:
7. Dlo1ektr1ci U $lektrlenom polju
EleUros! .. ! Jiui
"If pol"zno .. JednaClnom
Co Eo Lo E .. P
OVA reJacl}a za}edno
ll.U dIE - 'Eol
Clnl sIstem jednaClna kojl
eJektrll!ne polarIzae1je P.
jednaoznal!no cdreduje
Intenzltet vektora
Co
p - -d- i\.U
Za 2Oad"te vriJednost! je:
p -
l''dmJ .. r 1.48. Dlelektrlk piOI!D,stOg korrieraator .. slAstoji sc ad dva SlOJR
I) debljine dId polja
dielekt"1I!nlh kolU'tlAnti c, 1 "2' I! e Stl 1 2'
1 tl j
'Il vu nnslojAnoS! su IE,
u dIel"ktrlcI .... , koja IIlOgLI ",.,-uS n 1 0 r- lltr 2kr
OdredItI IUksI .... ll'ltJ vrljednost 114pona rnt koju se "",;'!e prlkljuCItl
4 da prj to .. fie do proboja dleJektr!k .
, 1. c 5, E 30 E
2
., - SOO
"ir 'lr \kr
G, 0,43 e., d?, 0.3
!\jell.onJ" .
dleJe!ctrllU!
1/& razdvojnoj
lspunj,m j"
povrtJnl
gntnlCni
IJsioV'=
D - n
D
., .2
ill:
to E c c
,
t 2 2
C
E
__ 2_ E
1 C 2
,
Napon lzaoedu
+4 '4
1 2 I :I
l<onc!enz .. torl. Je;
41 "1+
4
2
U m J r dl R J E d1 G
J E, dl + J E2 dl - E, d,
o 0 0 4\
.. nje .. zadnje dvlJe je<inaClne, doblJ" se:
"2 V
F. = --d"--::"'+,....-:,,:--:rd-
I "2 \ i
7. Dlelektrlci u eleklrino. polju
..1 II<... 1.93.
135
<: U
1
" d ." a
2 1 1:2
El"Urostat 1lut
KAlw )e
"
>
",,
)e E
2 I
prvoa mAn)" od drugog E
'Or
definisa!! u odnosu T>A pry! dlelektrll<
> E.' )e krHUno polje u
< E
2

r
, napan U.
r
Ireoa
luto:
E
U =
I
(e
a
d
.. "
d
2
)
"2
1 I
odnosno,
E
U < U
G
I>T
( C d + d ) . 14, i kV c
"
"
2 I 1
"
a
U < 14, "- !tV
.r
l'lrh,,}er 1. oW. D1.,J,,)(lr1l< Iwndera .. tor .. s"stoJl se od Will 810)a
dieJekt1'lcnlh
".' 8U
Je prvo p1'll<lJUCen na
sloJev.a
napon U
d
1
1
u.sposlav lJer.e pol s.r lzac IJe, izvo1' 1J&pona Je uk.lonJen " IwndenzAto1'oll
kratlw Epo)"""" Aka Je ", ..",,,t,,1 .. polarj,gaelJa u drug"", d!el"l<trHw P
2
,
odredlti J..tll'll.L polja 1 elektrUTKJ InduJ<clJu U Iwndena:oOtoru.
Dato Je: 2, d, - a,s ea, d. 8 1 em, p. - 10-
10
Cla
2
.
11.. r"",dvoJnoJ dJejektrilut lspunJen Je llslov:
D - D D
nl .=2
a 1 - C
1
Ea
D - t E - P .." E
h2 2 4: 2 0 2
hfl:&S t"""" sao1-e se u.spostavHJ
t E - P .. c E
1 1 :2 0 2
PO.tto AI Iwndenzator .. kr .. tlw spo)ene U - 0, to J"',
d + E d - a
1 1 2: 2
RJeSAvanje adnje dvije JednACine, dabij .. gel
E
,
_d"':
2
:'-:_:r- m 4.. 5
c c d + d
o 11' 2. D 1.
V
II
lektrostat lka
P d
V 2 1
2,3
c d c d II 2 C
0 1 r 2 a 1
c II P
C lr 2 2
_ 0,8 10.
10
D -
d d 2 C
lr 2 I
,.
Studentu se ost .. vlJa komentar dob1 Jenog 1'e=1I .. t ...
7.5. EI..D:TIUC!l OSOlllHE DI!:l.DmUU
Dlelektrlel su vaZnl &aterijail u eJektrotehnici. U eJektrlCnom
pogledu odl1kuju s" osoblnoa d& se ""'IOU na.elelctrls:a.tl 1 ostati U lOll
stanJu vrlo dugo, Osnovna 18 je funkelja da lzoluju dlJelove pod naponom.
ZOog ove funkelje .u 1 doblll nazlv lz01alorl, Osnovne elelclrlCn6 osoblne
dlelelctrll<a suo dlelektrlCruo. konstantlil.. elektrlCna. provodnost, :laost .. l ..
dleloktrlCnl hlsterezl .. , eleklrlCna Cvrstlna, ltd.
DielelctrlCna I<onstanta Je definls&o& lzrazoB:
c c + c - c (1 + K) m C C
000 0 r
gdJe je "0 dlelel;.trlCna lwnstant" val<uua., a lOr
r-el .. Uvna dlelektrlCna
konstnnta. U oQnoau na dlelektriCnu konetantu, dielektricl SU:
ho,,",&enl, ul<.ol1ko dl .. lel<triC.,.. ltoMtant ... "" zavisl od lIlje .. t.... odnosno
uo 1_ "t ... lnu vrlJednost u CHavo .. dl"l"lctrlku - au neholllOgenl, .
lzotropnl, ,.!.koUko dlel .. ktrlena konslant .. 1_ lmt .. syoJatva u slIlm
pravcl_. all ..xo se 8vOjstll .. 1Ol1Jenj .. Ju sa proBjeool!l pralle", ond .. su
dlelektrlel anlzolropni,
- 11nearnl, ukollko je funkelonalna zavlsnost lzmedu "lektrlCne lndukelje
1 JlO.CI"", eleHrlCoog polja 11""' ......."" - lnaCe su nel!nearnl,
- konaCno, dlelelttrlel ""'ilU 1_t1 vr,,_nskl nepo .. toj ....... I!vojstva. odnosno
dlelektrlCna konmtanta .028 bltl 1 funkelja vroman.,
konstant .. dlelel<trlkA, u opAle .. elUC"ju, se .1jenja pod
utlcaj .... el .. ktrICoo! polja. Ova. 080blO& narocl to J" lzra:tena kod neklh
dlel",klrllca. Il. l".uo je to prill put uo<:eno na sellnetolloj 8011, 0111
dlelektrlcl su doblll zajednlCkl nazlv megnetodl"lektrlel. tnd Degnetove
7. Dls1.ktrlcl u elektrlCnom polJu
137
Elektrost ... t1/ui
soli, prj polar!Z:&c!JI u praveu Jedne krlst .. l:ne 0"". eksperl"""nta.lno J"
odredena N!latlvna konstanta <>d 101'. Ova osobln.a
segnetodlelektrlka zavla! od temperature I Za segnetove poJavlJuJe
Se u Intervalu temperature od - 18C do 22.5 C. Segnetodlelektrle! se
ponasaju alieno kQo feromagnetni zaterlJall ked magnetnlh
J:al::o Je naznal:eno, u opllte .. slocaju. dlelektr!el se odllkuJu
osoblno .. da ne posJeduju slobodne elelctrone I Jone. Ovo se u potpuno.;t.\
odnes! na valcUUOl I -dljelom na .. lobednl prestor. koJI '''' ponaSaJu kao
ldealnl d!elektr!e1. Ostall dlelektrle! u!avnom "e "ar.Je 111 viSe
ovoJ osoblnl - zato Je I prlrodna klas!flkaclJa os dobr" !
slal>e dlel .. ktrlk... OdBtupanJe od !dealnlh oeabl"" se Izr",%,,",..
posoeu speelf1ene .. l"lctrlene provodnogti. koJa se aznal:ava sa 7. III
posoeu speclf1ene elektrlCne otpornost!. koJa se O:l:naeava sa p_
Spec!flna elektrtCna provodnost. odncsno speelf!Cna elektrlCna otpornost
odre<luju .... elesperl_ntalnl .. Sp&elflena. provodnost dlelel;lr!le ..
zavlsl od: nlvoa cVMltooe d!elelclr!ka, odnosno sadrUja prll!tjell1i. drulh
materlJala. teaperaturo. Ylmine "lektrlCnog polJa kOBe 8&
Zaostala polarlzaciJa naroelto Je leod polarnlh
neho...:>aenlh dlelelctdka U C'lMlto.. 1 teenotll IIIhnJu. !(.ada ulclcnl
elektr!Cno polje. 1OO101cu11. odnosno atm.! breJa di .. lektr1lca , .. ,
povrate U I'M"Obano Mutralno 1IIta.nje .... 10 brzo. leod nekth
d! .. l"ktr!ka. 1 Mien uklanJanJa el"ktrlCnog polJa. 1OO1elcull. odnoS11O
"too.! .... not vreoeaJu u neulralno st""'J" t .... nutno, nego Zll.Oflt"""" d!o
polar 1 %lIIClje, koJ- _ nul"", %<OOtJt"la polarlzadJlI..
Ako .... di .. l.kirtle 1%1021 dj..tov;mJu proaJenjivog pol ,)a. r.a pr1""er.
IzB&du ploea leondenzatora leoJ! Je priklJUCen na napon. koJI SOl u funkeiJI
vre""'"" .. ljen"ja. I aleo Je polarlz.o"""" .. t dlel .. lctrlka za razne vrijednostl
jaI!!M polJ:o. u llJOaI1jen"ja ""'-r.<'''-'' v .. .. lie go Ato Je bl I", I'd hitoJ
Ja!nl polJ:o. u pro<:esu ondot Je to poJava lcoJa. Be
naz! va &lelctrltni hlsteN"I... Zbog poJ ... "" hbterezts .. , dlo e\ektrlene
"""rglje U f!rOC'>'Il- opt ..
..... povratl'lO .... F"'tvaror. u toplotnu .. _rIlIJu.
!:ada .... !l& p.-llljer. ltondenzator ..... d!ctl .. ktrlko .. prUcl Jue 1 "" nek!
rapon. on ... 11028 pov.cavat.1 !SUO do VMioe. Jer uo 1M 1 dalJe
poveea ...... "'"potIt .. vljo .... ...... l .. polJa vrlJ&dnost!
leo"" IOU klrlUe- "'" upotr.l>l,)oo>! 41e}c.ktrllc ..........., _ doe! do proboJa
<11.. 1oktrllaL" ,...1 0.- .... 1 pi clhtl6ktrlene 01001>1"",.
Od:oos Fl 1<oso Jo do@lo 60 l"M.llojol i cIo!blJIM

Elektrost,atlk&
! lJa \ nazi va se krl t1Cno
dlelel<:trllc:a. pred&ta.vlJa jalnu elel<tr Mg po
II< ! bleno Izra:2:ava u kV/em.
Ije III elekt.rlCna vrstoe ... dlelel<tr a 0
po k l<: aleter&. pr! k ljuCenog
ElektrlCna Cvrstina "av!sl od vrste dielektr!"', ar
traJanja dJelovanJa polja, temperature.
napona (stalnt, pro"Jenj\v\),
prl t\sl<:a, ! td.. Krl polJe.
odnoGM elektriCna {:vrstlna slobodnog
200 kV/e .. , ltd. Krltlcno polJe
prostora Je 30 kV/e... poreulana.
d talc za dleleletrll<:e.
p,'edstavlJa vrl0 zoaeB.Je.n po a
7. Dielektric\ U .l.ktrienoc polJU
Elektrostatika
8. DallGIJA, SIU: 1 PRITlSAlC U D..!XTROSTATIQ::OM POLJU
Elelctrostatitko polJe, odnosno sistem naelektrisanlh tljela je
nosllac odredene kolicine elektricne energij ... Ova energlja je dobljena u
procesu uspostavljanja polja, odnosno uspostavlJanJa elektrll:nlh
optereeenja naelektrlsanlh tljela Ix spoljasnjih lzvora. U skladu sa
Zakonom 0 odrtanju energlje, ona je jednalca utrosenom radu druglh lzvora.
U slcladu sa isU .. zalconom, ona se .. ote vraUti lxvorlma 111 u isloj
kollcinl pretvorltl u nekl drugl vld energlje.
Postupale odredlvanja aedusoonog djelovanJa naelelctrlsanih tljela
svodl se na poatupalc odredivanja neposredne veXe izmedu eneTglje, 5 Jedne
strane, elektrlcnog optereeenJa elektrlcnog potencljala naeIek-
trlsa.nog tiJ .. la, sa druge strane. Pri tom proces optereel'1anja lma
znacajnu ulogu kod odredivanja energlje sistema.
lzraz za energiju BIOZ.. se najjednostavn1je dobit1 ako se posillatra
siste .. od dva punktualllA opterecenja 0, i Q2' Ako Se pretpostavl da su
opterecenja imtog znaka i ds se prlbllzavaju jedno u odnosu na
drugo,neophodno je lzvrs!tl aehanlck! rad A sav 1 aduJue 1 medusobne
odooJne s11e, tako d.. Je energ!Ja .edusobnog djelovanja W u svakom
trenutku jednaka radu koj! se ulate:
(1.115)
Aka se pretpostavi da Je jedno optereeenJe nepokretno, na pr1",jer ai'
a' d .. se aa ocree Ix tacke 2 u koJoj Je Jaclna polJ .. 011a [2 u
beskonacnost, rad 011a polJa biee;
A
f
f df p
f E df f E df 2 2 2 2 2
2'
odnosno:
A
2
V
2 2
140
B. Iner,lj&, al10 1 prltlaak u polJu
I
I
I
Eleklrost .. tlk.a
A kal<o Je energlJa .... du .. obnog djelovanja jednaka ulroileno .. radu,
doblja "e;
W
2
.
2
v, (1.116)
Ako se pretposbvl obrnutl postupak, da Q
a
ostane nepokretno, a da se
optereeenje 0, kreeQ cd tack" 1. do beskonAcnostl, lzvrBenl ce bItl:
AI s Q
1
VI
a energiJa medusoOnog dJeIovanja;
V,
1
V, (1.117)
U skladu Ba tr&eia ZAKonoa, dobljene ener,1je su aedusobno
Jeclnak,,:
w W II
1 2
(1. liS)
dcblja xa en"rglJu _dusoonoll dJ<llovmja slst ..... dva p<.llIlr:tualna
opteree .. nJa Q
I
1 Q
2
1 njihovih potencijala V V ;
I 2
Q V + Q V
1
2
\I E
1 1 2 2
L Ok
V (1.119) -'--2--
2

"-,
Mafe 5" pol<l<utl da s" za 8h1t .... cd n - punlttu...ln1h elektrlcnlh
optereCenJa vnerglJa aedusobnog djelovanja BOte prlkazatl IzrazOQ;
Q V
k
(1.120)
Dobijeni lzraz. 1 BY! lzrazl dobljenl prl_jenaa %&kOnA,
vaz., pod usloviaa I<ojl au naznacenl u deflnielJl.
U ,.luC':aju kondenzator .. , kO<I. ... ilU p10 .. nael"ktriaane
18to.o. kol1100& nae1sktrlsanja suprotnoc Zh&k&:
0, B - 02 Q
ener,lja Je:
1 Q
w 3 2 (Q, VI + 0z '1
2
) 2 (V, - Va)
.. Kako je
V - V a U
1 Z
doblJ .. Be:
Q U
W - -2-
(1. 121)
111, aka se uvrntt kapacllet kondsnzatora, doblJa Be 8kvlv&lentnl ednos;
eif
0.122)
Neke omobine energetBklh odno=a aogu se tlustrovati na prtaJeru
kon&in", ... tor .. kojt " opt"r .. uje. X.olH:lna elek.trlclt"ta ltoj .. UIt c:iovodl
ploC':aaa Ilnearna Je funkciJa napona q C U 1
141
Elek! rostlltlkll
mofe Se pr ileaza tl q - U dijagramom
(sUka 1.94).
Ta<!:ka A odgovara re:Hmu kada Je
optereclvanje kondenzalora zavrseno,
odnosno stanju .. "lesl .. o.lne kol1Hne
q

opterecenja Q, koJe "''' .. ofe dovesti Q I B
kondenzatoru kada je prlklju<!:en na
napon U. U ta<!:kl A prestaja proees
optereclvanja kondenzatora, kao
elektri<!:nl procesl unutar kondenza-
tora.
o
u
,,11Ie ... 1. 94.
u
Povrslna pravougaonllca OQAU srazmjerna je radu spolJai!:nJeg lzvora,
povrUna trougla OQA mraZlllJerna j" radu koJi "" pretvorlo u
elektrostaUtk\l energlju, a povrlna trougl .. OAU uaz"Jerna je dljelu
rada koJ1 ge nepovr .. tno pretvorio \I t .. r .. l<!:ku en .. rgiju. Pri tom Be mote
zapazltl karakterilst1<!:na o"oblna da Ole u stanJu zavrienog opterecivanja
n"d spolJdnjlh "Ua raVl>OfiJernc raspor&<!uje na: prirdtaj
elektrostatlcke ener,lJe 1 energlJe kOJa .. e pretvorl u terDlcku. All se,
isto tako, lIOOf" zapa:z:1 tl da u poJedinilll intervalima u proe",su
optereclvanJ" to nlje slucaJ. W" primJ"r, u t .. l:ki \ spoljasnJi lzvorl
lzvrie rad kojl Je srazmjeran povralni pravouaonika OQ\BU. Oct tog rada
povrslna trougla OQ\A\ BrazmJerna Je prlraitaJu elektrostatltke energlje,
.. o"tatak .... pretvara u toplotnu. One ottgl...mo n!flu ",edu"obno Jedna.lce,
.. 11 "" u h.ac! A ur .. vnoteiruJu,
Iz diJagr ... na sliei vail da Je el"klrout"tltk .. energlj .. :
" Q U
R ---z-
I u zkladu ]e .... lzr .. zOB (1.121).
Za .. l.ktr .... tatltko pol.,.. je r ........... da JG "",roH to fizlato stanJ ..
"re<ll!')& u olwlini elektrH:nlh optere6lmja, lwj .. _ .. t1r .. u poJavl
142 8. Lnerglja. "lIe i pritiBmk u elektrostatlCkcm polJu
I
I
\
\
I
I
I
,
i
i
Elektrostllt ika
mehanil:ke sUe !coja dJelUJe na probno ele!ctrlcno opterecenje. koje Je
unlJeto u to polje. Znac1. u sredlnl u 1<0JoJ djeluje elektrostatltko
polJ" odlgravaju se energetskl procesi, pa Je prlrodno pretpostavitl da
Je svakl dio tog prostora nosl1ac odreden", kolicine elektrostaticke
energiJe. Prema tome, treba deflnlsatl gustlnu elektrostallck
e
energlje,
odnosno energlju po jedlnlcl zapremine.
Kada' se energ1ja ravnomJeno rasporeduJe u prostoru, onda se gustina
energ!Je \I' deflnise !coll<!:nikom elektrostatH:ke "nergije W 1 zapremlne
prostora u kome djeluje polJe V:
II' =
V
III za opstl slucaJ nehomogene raspodjele energlje:
611 dIJ
\J' '" 11m -W = dV

(1. 123)
Karakterlstltan prlmJer ravnomJerne, odnosno raspodjele
e leklrosta ticke energlJe predstavlja dlelektrik plocastog !conde"za tora,
koJl se, pod utlcaJem homogenog polja E. ravnomJerno polarlzuJe. Za
plocastl kondenzator vazl:
QU
W = -2-
ako se uvrste poznatl odnosi:
Q '" 11 5 '" D 5
u = Ed
doblja se;
y =
1
E D V
T
a gustlna energije
W 1
W'
V
= TEO
iH:
." = E 0 = 1 c E2 '" _1_ 0
2
.. T T 2&
U slucaJu neravnomJerne raspodjele energiJe.
domena yaH:
dll '" _1_ E D dV
2
pa Je ukupna energ!Ja:
II = JED dV
(1.124)
(! .12S)
(1.126)
za elementarnl dlo
(1.127)
Oob1jeni izraz 15kazuJe duboki flzlkalnl 511\15ao Haksvelove teorlje da
je syakl element zapremlne u elektrostatickom polju nosl lac odredene
B. EnergiJa. sile 1 pritisak u elektrostatickom poljtl
143
flektrostatlka
kolltlne "ruorglJ ....
Jatlna elektr1tnog polJa ..lel<lrit"", lndukcij" au v .. l<lorsli:e
velltlne, clji se pravcl U opAtea slucaJu ne podudaraju, pa se lzraz za
energlju moze napisatl U oblll<u:
10" & _1_ E D
. 2
odnosno:
10' & +f E fj <IV
(1.128)
U prethodnoa poglavlJu lzv.eden Je izraz zo. energlJu, prl ce .. u se
poHo od .... hanlcke .... nlfest"c1je eleletrostat1ckol! polj,", odnosno sUe
uzajar..nog dJ_lovanja slmte .... n .. elektrl .. a.nih t1Jela 1 pokazano Je d" J.
energlja lokallzovll.nll. na ""' .. hKtrl .... n1a tljel1 .. a. Polazetl od t lh
Jednl<tlna, pol<azano J" ds Je energlja. lokallzovana u prosloru kOJl
OKruzuJe sl.tu!:$ Cl4elektrima.nlh t1jeia, odnosno u el-oktrostatlckom pOlJu.
Odgovor na pltanJe SdJe Je lokallzovana energlJ.. u
el .. klroslatike ".. ..... "oz,. dobaL ato ae u ele!ctrost .. tlcl
foraulaclJ.. r.vnopravno !corlste prlla,odavaJuci ae probleau !coJ1
rJesmva. Medutla, !cod promjenJlvih polja ener,iJ.
elektricno8 polj .... isklJucivo defln1se preleo lzraza (1.128).
El.ktrostatl!ca sa makroskopske teorlJe pot1v .. na jadino.
ekaperlaent a lnoa
lCulonovOlli ZU<><lU,
zaltonu inverznoa kva.dratJ1OGl zUOZlU, odn01lno rua.
koji d .. finite da dn. puruttualna opt .. r .. e;enja d).luJu
J&dno na drugo _hanlJ1;"", 8110., koJ" J .. odred..- relacljOOl:
0, r
J
r
odnosno: .
r Q
Ail.o IN elel<trH:na opt. .. r'O""j .. k .. "UnuallOO raapored ...... u <><1redenoj
ablaut! "" %&pr .. a1nsko .. UIlIUIl<>IO p, u elektro .. tatltltOlll polju t, ne. njih
S. .. 11e 1 pritie&k u .. polju
ce djelovatl aehanicka 911a:
F J p E dV
y
l"ktrost.t jJuA
(J. 129)
Pri toae, doblJenl izoaz1 za ehanicku silu neaaju opat1 karakter, pa
se lIIogu dlrektno pri .. 1Jenltl ""'''0 Ul: uslov da su iepunJena ogranlcenja
kOJa su data kod d .. finle1)e za!cona.
U opste .. slucaJu ...,hanlclca. sila u .,lektfostatic!co .. polju moze se
odredltl lz ener,iJe polJa posocu koja potlva primJenl ZaKona 0
odr%anJu "nerglj ... Ukollko n"eleHris"",, t!jela IIlj"nJ .. Ju "voJ poloZaj
u prostoru. mlJenja se 1 njihova elektrostalic!cA ener,i)a.
Polozaj naelektrl!;"nih tiJel;; u prostoru odreden je generalls"nl ..
geo .. drljsl<l .. koordlnata ..... sla:tee.a.. WaJzanJl broj genera11u.nlh
koardlnal .. poLreb .. n za peloiaJ" nael"i:.trlsan1h tlJela Jeanak
je broJu stepenl "lobode A !cako Je poloz .. J svuog tlJela u
prosloru odred,m sa stcpenl slobode: trl llnlJske 1 trl ugaone
l<oordlnate, znatl d .. je polotaJ naelektrisanlh tlJeia odreden sa
generallsanlh koordlnala. V .. Je da ee sa koordln&tom ldentlficlrajy ,
s11e; UO je generllll ..... "" Koordlnata llnijak .. ond .. je to liehAnlcka s11.,
a ako Je generallsana koordlna.ta lJ.8ao - on-d.s. Je generall.-.a.na liii ia rrlo.:t'le-
nat. UOblcaJeno Je da Be generall&&n& !coordln .. ta OznACav .. sa g.
Ako se p0SDatra oct n provodnlka u
ele!ctrostatlckoR polJu nek .. pod utlc"jem generalis.ne s11e F
generallsana koordinata g pro.1Jeni za di, pri $e ostale !coordinate
slst ...... ne alJenj .. Ju, generallsa,na slla je lzvrslla n,d F' dg. UslJed
promJene !coordinate I'roaiJenit Ce se 1 anerglja el$l<trostat1t!cog polJ"
dW. Bllamono, rad spolJasnJlh lzvon. ""'fa uravnotezltl prlralitaj
elektrostatlcke energlJe dW 1 aehanlckl rad F' dg.
n
\ U dQ dW F' dg
L It
(1.130)
.. ,
Aka se u procellu poaJeranJa. opterecenJa n.a. provodnicima ne
alJenJ&Ju Q
k
z konst., onda Je dQ 0, pa Be dOblJ ... :
dW F dg 0
oon05no:
f
dll
di"
(1.131)
Medutla, aka je u poaJeranJa napon n& provodnlciaa !constantan
145
U
k
\const.. onda Je:
r U dQ "0
L k ,
h.,
EJektrostatiks
Ako Se energija elektrostatlekog polJa:
clja Je pra.)ena:
uvrsU \I (l.j()). doblJIl Sa:
t Uk dQk .. + t Uk dOt .. f dg
k-l . k-t
111:
(1.132)
d'oI
f - (1.133)
Dobl Jen 1 12razl lzv@deni au za kada Je general1&ana !coordlnat ..
l1nljska. all al<o je If'!'nerallsano. ocoordlMtll Ot, dobiJ" .... lzraz za
moaenat elektrl00ih Slla M.
"":
!:ada ..., prOVOdnU: micrece 1 kad!I Je optere6mje lcon1<tantno, doblj,.
0.134)
(1.135)
Zbog. Jedr>o1rtavnlJeg lUNs i!hvlOtanjll. ""JIM .. 11 .. , pr<!llporullj! 11'0 je
odred!tl lzraze :n .. 1111 u )!IOlju. na I'ri"'Jer, ... plOC .... t01O
.. toru.
Ka silel 1.95, prlkazan J" ... tor kQp8elteta C,
prlklJucen na lzvor napona U 1 kolllinoa elektriclteta Q. PB Je
.. moer.lja:
8. Lnerglja. mIle i prltiBak u polju
Jektrostat ika
Akc .Je negat\vna ploca nepomit:na,
pozilivna ploca ee se pod utlcajem
elektricnih s11a medusobnog dJelova-
nja.. pomjer i t I z.a dx od pocetnog
po IOZaJa i izvrslti rad d\ F dx.
PomJeranje ploce naru$&va lJsposta-
vljeno stanje elektrostatlcke ravne-
teie. pa ee iz lzvora konstantnog
napona poteet !colicine. naelektrhtanja
dQ, .. energlja kondenz .. tora ee !Ie
promljenltl za dY.
; Q
r--- -f __ __
. ,
I ,
I ... dx .
L _______ -.!d ________ ._J
5111<... ! _ 95.
leXtricni rad gpoljdnjeg izvora ciA tras! '''' no. n.d elektrostatlcklh
Silo. dA i &lektrostatlcke energlJe -i- U dQ. pa Je:
f
dA =<1,1, +011
f 1
U. dQ = dAF T 1I dQ
Znacl, kad ... ,,' r"d elektrll:nlh "lIa oov!Ja lz ",poljasnjlh lzvora.
lz kada Je napon konstantan, va'-1:
lIt:
1
T
F c!x .. dW
dll
F ciX
Alto .k energ I J. ploc..,t"g konder.z." tora:
s
--
x
doblja ,,,,::
c S
Ako se prothodno uklonl napona U, ploce Kondcnza lora
naelektrlso.ne konll:tantnl .. Izoo"o .. nllel .. l::trl",.mJa Q. Ako , .. , ""cta pomJerl
poz! t1 ...na ploea "" .. Z .. rad s!In spoljasnJeg lzvora Jednak Je
nUli, pa Je:
111:
O-dll+Fdx
dl{
F n - die
Je onerglJ& kondcnxatora prt konstantnoJ kolic!nl optereeenJ. Q
s. Enerl(1ja, elle 1 pr-ltiwtk u el .. ktrostatltkolO polJ\I 1"7
Elektrostat ika
IJ
1
Q2
X Q2
=2
C
O!nda Je:
jer Je:
F
dIJ 1 2
CiX"
TC"SQ
Q = C U = c U
x
2 x
2
c 5 if
Prema tome, lzrazl (1.136) i (1.137) su identicn1.
(1. 137)
Elektrostatlcka - potenclJalna vaga predstavlja poseban primjer ele-
ktrostaticke s11e opterecenog kondenzatora. Na jednoj stranl vage nalaz1
se kondenzator, a na drugoJ tas, preko koga se, pomocu legova,
uravnotetuJe 511& uzajamnog dJelovanJa kondenzatora (sllka 1.96).
sHka 1.96.
Plocastl kondenzator sa sllke sastoJl 5e cd dvlje rayne place povrs1-
ne 5, na ...,.jusobnolil rastoJanJu a, od koJlh Je gornJa pokretna a donja
nepokretna. Ako au ploee kondenzalora opterecene kollclnolil eJektrlclteta
Q, ako Ja lzaedu njlh dl@lektrik dlelektricne konstanle c, u
kondenzatoru J@ nagoal1ana elektroatatlcka energ1Ja:
02 0
2
W - 2C - ---z.cs a
pa Je alIa UZ&JaanDg dJelovanja:
s. Ener;lja. ml1e 1 prltizak u poIju
HJe,-ecl napon U, sHu r 1 aedusobno rastojanJe a, .. ote 5<0 cdr-edit I
lznos za konstantu:
2 F ,,2
c -
S U
a
No. povrslnu n .. elektrhanoll provodnlk .. dJeluJe prltlsak, kojl Je u
bllo kOJoj tackl povr.lne provodnika Jednak zapr .. lnskoj IUBtln1 energije
u toj tackl.
Elektroatatlcko polJe n" povrUnl provodnlka u pravcu provodnll<a
jednako Je nUll, au pravcu dielektrika, kojl provodnlk, lznosl:
E - l ii:
i: 0
provodnlka dE;, polJe U okolln!
element".-ne povrslne mtvaraju, De
opterecenja no. eleaentu ds, nasa 1 ava
ostala opterecenja (slika 1.97).
N.. opt"recenja koja N nalaze na
povrtlnl ds dJelovat ce samo polje
kog .. stvaraju ollt ... l ... elektrltn&
slU, ... 1.97.
opterecenJa, koja II" nalaze lzvan .. l"""ntarM povri1 .... d!3. Ovo polJe
oZIUlCllOO .... r', " polje !loS" stvuaJu opt .. retenja. !coja .... llAlaze no.
elellentarnoJ povrtlnl H ". J",clna polJa E' 1_ IsU izno .. 1 pravac
sa obje strane povrtine. ednosno polJe Je nepr.kldno. Polje
r 1_ leU i:u.om u. obJe IIItrane, .. 11 au kOIOpDMnt" polja "uprotnlh
."jerova. lzvan provodnlka Itoapon .. nte . 1 r
a
.... superponlraju 1
.tvaraJu ukupno r .. polje E.
149
Elei<tro .. t"t 1 lui
Unutar provodnlka ukupno polje Je jednako null, pa sllJedi,
E' '" E"
111 :
E' .. rill _ _ '11_
2 c
Ha ele.entarnoJ dS skoneentrlsmno Je optereeenJe
dQ '11 na koga dJeluje polje E' silom:
d'f _ .. " t:. '112 dS -
"'-zen
o
pa se za prltisak p na povriinl provodnlka dobija,
d'f 112_
P - """'dS"" .. ""2C no
Ako se izvril daljnJa transformaeija
karakt@rlstlka polJa E 1 doblja se:
- 1 .. "'- 1 ....2-
P " T ,., ... I10 .. Tel:. no
(1.138)
i.zr'a.za, uvritav .. nJ ....
0.139)
tj. prlot1su koJi djeluj" 1.1 bilo koJoJ bat! flI!I4.1@ktriaanog provodnlka
jednak j@ zaprealnalcoJ gustlnl "nerglJ" u tOJ takl, pr! Je uSIBJeren
noraalno na povrtlnu provodnika 1 orlJentlsan od provodnlka
dlel .. lctrllcu.
Poaaatra .". naprezanje raYne sranlcne povrlone dva alelektrlka
dlelektrltnlh_konstantl "I 1 "2 leoj& Se nalazl u p01Ju. Radi
pojednosbvljenja pristup.. lIIofe :se pretpostavHi aa se ravna granlea
nalazi unutar kondenzatora. rrl tom razdvoJna povr!lna moie bt-
U paralelna sa ploau.a kondenzatou. 111 n",.. ... lna na njlh.
A.'r.o je r .. vna povrlll.na dVA dlelelctrllc",
lcondenzatora, polJe r. Icoje Be uspo"tavlja lZ1'O<Odu Itonder,zatora,
nOnMtlno Je u odnosU 11... ,rani cnu povrillr,u. Ye1-l.cine koJe '''' ocinose na
pTV! dielelctrlk su indekso. Jedan, a kOJe 5e odnoEe no
150
Elektrostat ika
drugi sa Indeksom dva. Pozltivna normala na povrsinu usmJerena je prema
drugom dlelektriku.
1.1<0 se ravna granltna povrUna S pOllljeri za dx IJ pravcu pozltlvne
normale, izvrtl se rad,
dA z r dx x p S dx
Na grantenoj povrUnl, u odsustvu slobodnog naelektr!sanJa. vaii
Q D2 !l:' D. gran!tnl uslov OJ
Pr 1 pomjeraju
S dx, ltoJ .. Je pr!Je
dx, raYna granil':na povr1na S je oplsaia zapremlnu
pomJeraja posJedovala gustlnu energlje:
a nakon toga gustinu energlje,
E D
.2 I
--2-
Ako se prl tom pretpostavl da ciruglh energetsklh procesa nl.Je bllo.
sli,!edl da je promjena energije polj'"
dW = _1_ (E 0 - ED) S ax
2 2 2 ! j
Jednaka lzvrseno .. r"du:
odnosno:
p
" !cake Je OJ Z 02 E 0, doblJ" se:
p z f (+ - +)
2 !
(1.140)
Ako Je C
2
< 1 prltlsak Je vee! ad nule p , O. sto cta
rezul.tantn! prltlsak djeluje U 8mJeru dlelektrlka sa manjom
!cons tanto .. , tj. u veee gustine elektrostatll':lee energlJe.
Ako se sada raz .. otrl arug! slue"J, leada je ravna granltna povrtina
norma Ina na leondenzatore. na granltnoj u tom slutaju, va-
t! granll':nl. uslov,
E '" E = E
1 2
Znatl, gran tea se po .. jera leada Je jatlna polJ"- lconstantna. odnosno
kada je razl1ka potencljala lzmeclu plota kondenzatora konstantn1l. 0 .. bl
razl!ka potenc1Jala ostala konstantna, neophodno Je pro01ljenltl gustlnu
naelektrlsanJa no. dlJelu plol':e kondenzat.ora koJa edgov .. ra pomJeranJu
8. Energ1ja, sile u polju
151
Elektrost .. tlka
graniene povdi1ne za dx. Za pomjeranje opterecenja dQ za d utroi\1 se
energija:
dO (V
2
- V,) = dQ E d
gdje su E d jaeina pOlj ..
rastojanje lz,""du ploea kondenzatora
respektlvno.
Pri tom v .. odnoal;
lJ .. : E - c
2. 2 2. a
Du:l:.1na graniene povrslne 5 u
paralelnl& ploea,. .. konden:zatora lznosl
Sid, pa se dO doblja:
dQ (ll - 1} ) dx
2 I d
Pro=Jena energlje bite,
111:
dll -2
1
!i - !5) s dx
2 2 t 1
sl1ka 1. 98.
PoUo Je prirailltaJ energlJe JednaJc utroMnoIII radu, za pri tisak s ..
doblja:
p - - -!:- (f l'5 - t! D)
" l!;! 1 1
Aleo j" E, d [2 E, a<>rnJa Jedno.tlna .e ll!O:II:.. IUlplu.U U obliltu:
(1.14.1)
Ako je ,'> c
3
prltl3Sk je veti od nule p > 0, rezultantnl prltlsLK
djeluJe u pravcu di"lektrlka sa dlelektrlenoa konstanto., leao 1 u
prvOOI IlIlucaJu.
Znael, nou.vi....., od orijentacije po lj ... , pr1tl3Sk c .. uvijek dj.elovaU
u pravcu di"lektrika sa aanjea dl .. 1ektritnoa kcnBtantom,
Pri&jer' 1.$0, l)1elektrIl<. plcx!&IItoll lIl&JIto)l Be ad dv .. sloJa
dieleUr!Cnlh MnsctAntl 4\ .I "2 1. debl)!ns sllo)ev,. a
1
1 d
2
, Odr"dHl
uJwpnu _rglju pol).. l pr.lUJ8u, 114 gratIJ,(JooJ "","lint.
f'ovrilllV1. pJ0C4 ... ;f1 lit.
ElektroshtikA
Dato Je: S - 100 cm
2
1 C
r1
a 4, C
r2
m d
l
sO,S ca, d
2
B 1,5 e.,
o z 10-
9
C,
RjeienJe. f'rema 1.122. energlja s&drtana u dlelektrlku adredena Je
izrazom:
Prik&zUli sistem pr"dstavlJa
ser IJskl spoj koooeozatora C
,
C
2
. Kapaclte!! kondenzatora su:
48,85 10-
12
10-
2
5 10-
3
C C
I 2
C .. -C....-''-c.-"C'-- b ! 0, 11
I 2
nerglja je,
pF
z 70,74 pF
1 c-/ 10' J
\011 .. 2 -C- = 'l, 07
t
1 0
2
9
\/ .. .. 42,41 10 J
2ZC;-
! rl 9
\01 .. II, + \/2 Z -c:- .. 49,48 10 J
511k ... 1.99.
Do 1stog re:&ultat.. lIJO:te se dedi Ak.a lIIe energ!ja Ir11 poao:>Cu
speClflene eners1]e (1.125).
W' .. E D m D2
Pre_ gr&lllCnoJ povrlinl S4 ,.},iJ<.e, v11 granlCnl uslov:
DI - D2 .. D .. 0,1 10-
6
Cir,?
P'" je:
W' .. _1_ D2 141,37 10-
6
1 2 "
1
J
l
,.
J
3
ill
Energlje u d1elektrlku su:
\I = II' V R 141,16 10"6 5 10-
5
- 7,07 10-
9
J
1 I I
8, EnerglJa ile 1 pritlS&k u polju 153
\
--
\
, ,
, I
i
I
lektrostati/U
112 3 II; V
2
,. 42.41 10-
9
J
II " \.I, + 112 = 49,48 10-
9
J
Ako je rav"" granlCna povrlN!. dVa dJelektrl/u para}elna ploCam ..
kondenzatora. prltlsak na granlCnupovrlnu edreden je lzrazom (1.140).
111 :
p - D2 - n
Z
_ (282,74 _ 141,37) 10-
6
2 I
N
...2
N
2
..
Poto je , > prftlsak djeluje pre.. dleJektrlku sa nanjolTl
dlelektrlCno/Ii kcnstlU"ltOll/l C

J'r1ajer 1.51. Dv", kcmenzatora /upacitet .. C 1 C se do napena
I <I
U, 1 Va' nakon ee,,, .e 8edUsobno vefu. Odredftl red elektrlCnlh
optere6enjll, l<.od.Ill Be kcnrknz.o.tor 1 "",j!u para1"1",, 1 sel"lJskl.
R&d ko)I lie ostvarl n.alwn vezlvanja kol"'.denziltora u optem
slu.c.aju je:
A=\.I+\.I-IJ
1 :I
gdje m:
w
= _1_
C tf \I = _1_ C
if
1I"+Ctf.
0
2
I 2 I I 2 2 2 2 2C
...
Ked paralelne Ve%e kcndenzatora, v&11:
Q-Q
+ Q.
.. C U + C V
1 1 I 2 2
C - C + C
I 2
pit je r .. d:
(C u .. C U)2
A " _1_ C if + -!- c tf 1 _..:.'...,;.'c.....,....,;.Z:......:2:-
2 1 I ij.:/ 2 - Z C
1
+ C
2
-------------------------------------_.-----
ElektrostatJ/u
pa je rad:
A = _1_ C if ...!.... C u. 1 C, C
z
(u + U )2
2 " 2 2 2-Z C +C I 2
I 2
odnosno:
A =
(C U - C U)'
" 2 2
PrimaJ .. r 1.52. Provodna leugl" pelupreCnik.a II 1 kollClne elektricHet .. Q
nal8.%1 se u homogenoll/ dlelektriku dlelektrlCne konst ... nte c, Odred1tl
e1ektrost .. tJCIeu energlJu. Iz doblJenog lzrazill edred1tl elektrostatiCku
sllu na povrlnl kugle,
RJeisnJe. ElektrostatlCka energl}a usamljenog naelektrisanog tl)ela )e:
W - +0 V
KIllko Jei
II
dobljlll. 6e:
U 1 Q2
- -z- Q II - 8 c R
Istl lzraz Sf! dobi}a poaoeu gustine energlJe:
'" 1 [n 1 [2
M"
Z
--z-
Poto je JaCina pelja u okollnl naelektrIsane kugle:
E '" -_Q.:--:-
4 1'! II: r2
ukupna ener-glja je:
v
Q2
iI D -'S""'-:1'!:'!r,,"""""R-
R

r
R
Elektrostatlc:/u sl1" na pevrlnl mgle pr1 konst.'ll11tnoo>
je:
155
Z .. konstant4ll napon vail:
Q=4""RV
a energlja:
II. = 2 " " R y2
5114 U to.
d\l .2
F = = 2 " c v
E1ektrostatika
e1ektroda R R
1 2
Pri-Jer 1.53. Sternl kondenzator
prlkljuc:en Je n.a 1zvor naporut U. Dlelektrlk kondenzator& Je vazduh.
Odreaitl elektrostatlc:ku energlJu sadrtanu u dlelektrlku kondenzatora. Iz
dobiJenog izraza lzrac:unatl kapacltet kondenzatora.
RjeAenje. Napon lzmedu elektroda je:
u = Y
RI
- V
R:l
Q
Q - -_Q_-
4 " "0 R
z
4 " "0
R - R
'" I
R R
1 2
Z .. zada!! napon U na el"ktroda.,.. kondenz ... tor .... n .. ;podJej,. jac:ine po-
lja se mote prlka2ati U obl1ku:
za
za
E = --Q-=----::,-
4 "c r2
"
R R U
1 2
Po!#to }e gustins. nerg1j":
W'
1
=-c
2 "
ukupnu ellerglJu
s"
doblJ":
ft II
2 2
II =
J \/'
dV
J IJ'
4 'it r2 dr D
"
1\
1 1
A Jutko je:
1
\I - 2
cu"
kapacl tet SI/! dobij .. :
Pri....,..r 1. 54. Cl11ndr lc:nl Jwndenzator dW:Jn.e 1 1 polupr"t!nll<A elektrod ..
R, 1 R
z
pr J" "... 1"1Ior napo"'" U. Dlelektrlk kondenzatora Je
156
Elektrostatlka
vazduh. Odreditl I/!lektrostatlt!ku energ1ju sadrtaro u dJelektrlku
kondenzatora. Iz dobljenog izraza odred!tl akslJalnu j radiJalnu slIu.
RJeienJe. Elektrostatitka energlJa mote se odredltl poaocu izraza:
W=+Cu"
Napon izmedu .,Jektroa.. kandenzator .. Je:
U B
" kapaci tet
2 K I:
o


1
1zr4&A u formulu &4 energIju, dobl}a se:
R
1rJ-r
1
Aksljaln. $11a jet
RAdljalr>e "lIe kaje djeluju ".. "laktrode: Jwndematora su:
.: I: 1 u"
__ 0-,..-
1 U"'ost. !\ {In *r
F
2
""0 1
R
z
(In i-f
Prlajer 1.55. KoAksijalnl kabl poluprc:nlka provodnlka RI 1 R2 prlklJuten
}e na 1zvor ne.pona U. Dlelektrltna kanstanta dl"lektrlka je c. Odredltl
elektrostatltku encrglju sadrianu u dlelektrlku kab14 po jedlnlcl dutlne.
Iz dob1jenog lzraza odredltl poduinl kapacltet.
Dato Je: R, = 0,5 eM. R2 1,5 cm, c ;;r 3.
r
157
. i
Elektrostatlka
Rjeenje. EnerglJa u dlelektrlku se odredltl lzraza
za gustJnu energlje:
W' z __ 1 __ E D _ II: E2
2 2
je raspodjela polja iznedu provodnika kabla:
E : _____ ___
R2
r
1
energlJa u dlelektriku kabla je:
R
z
lJ = J 1./' dV J + II: E2 2 !'l r 1 dr m
At
i1i energJja po jedInlci dutlne:
W
-1-
R
1nT-
,
R
2
J
R
I
Iz dobJjenog Jzraza mote se odredltl podulni kapaci!e!, jer )e:
odnosno:
C z
C'
-
2
III
!'l C
R
2
if
2
-R-
1
151,71
10-'2
F/koa
Pri .. Jer 1.56. Od tr1 koAksI)alna provodna cl11ndra poluprec:nJka R R i
" 2
R
J
(R, < R2 < \l 1 d.uZlne 1. srednJi. Je na dVIl palud 11ndra
dovedena na potencljal V
RZ
' dok su I na potencJJalu
n.da. Ako jf! u prostoru R, < r < R2 dieJe;:trlcna ko".:o!OInt& dlelektrlka
"1' " u prostoro R2 < r < R3 konst .. 6:
2
, odredHl
158 S. Energ1Ja. aile i pritiaak u polju
ElektrostAtlb
polupreCnJk cl1Jndra. tAko da ne dode do odvajanJa srednJih
polucll indara.
RJeienJe. Da ne bi do r&Zavajan)a srednJlh polucl1 indara. za
radlJalne slle mora bitl uspostavlJena ravnoteta:
f' + f
- 0 ,
2
2 (5
dlJ
F
LSkono,
F =
( -Tr LkOU,.
I cit"
2
gaje su:
W
1
C if
\1
-
_1_ C
if
1
-2
1
2. 2 2
prj <!elW su kapacltet 1:
2 lY II: 2 '"
11:2 1
1
C =
R
c
G
R3
I
2-
2 In
In ""R R"-
1
2.
Uslov ravnotefe "Ha !Wool ire na Jedn4tlru:
111
1
1
I:
R "
R
I 2.
2
..
2
0
( In
R
r
( R3 r
2.

In
I
od"kle je:
R
R
E
2
I
( :: (C/II:2
PriaJer 1.57. Krej cll1ndrlc:nog kondenza!ora uronjen Je u posudu sa tec:-
n1m dlelektrJkom nepoznate dlelektri<!ne c. 2&t1= jee
prJklJuc:en TlII napon U. Zoot djelovanja elel<tr-ostatUl<Dg prltiskil teCni
aJeJektrJk je uslsan u l<Dndenzator. IxmJerena razilka "ivo. je x.
polupre<!nlc1 Icondenzatora su Rl 1 R
z
. SpecJf1C:nIII. _n dJeJektrJ/<A. je p=.
OdredJtl dlelektrl<!nu konstantu tecnog dlelektrJ/<A..
8. [nor,lja, aile i pritisak u polju
159
E:lektrostatlka
Rjd"nje. Re.spodjela j.o.t!lne polj .. lz_du ,,1ektroo .. korx;lenzatora Jet
E ___ --"U'--=__
R
2
r In
1
AJw je gustlna ",nerslj"':
lJ' + " i'
lOa ukupru
e""'rglju "'"
dob!j",:
\J
1
J E
Z
dV!
.. 1
-T'"
T
y
1
gdje S\.I:
pa je,
dV s 2 x r I dr
1
dV 2 x r (L - 1) aT
"
R
2
Co J 2 dV 2
V
2

2
\I -
1
f
U
Z
2 'II r 1 dr ..
1
Co J T
C
k T
2
1" ..
r
Xl
II
1 1 1
Akslj&jn .11& koja dj"luje na dlelektrlk
U
a
it
2'11 r (L-l) dr
2 1 2 2
r n '""'!r'
1
I<o.ndno: ... t or .. je:
I jednaka je t"tinl stub ... uslsAnOIT. p& .e lz-jedn&kostl F -
G, deb1j ... ,
odnosmo:
R
In 2

CIS -+
I)
Pr1aJer 1.53. Odredltl vls1nu h nlvoa t",enos!!, koja se nal .. zl
160 B. Iner,ija, .ile i pritlsak u polJu
lektrostalika
izmedu e lektroda plot!astog kondenzatora. koje su vert ika1 no uronjene u
teenl dielektrik. Specifiena tetina je
Dato je: U = 40 xV. d = 1 em. C = 3. = 8682 N/m
3
.
Rjesenje. Na diejek-
Irika djeluje pr it isak (1. loll):
E2
("1 - " )
p =
2 0
je' lspunjen granieni
LJsJov:
E E E
1 2
E
U
d
dobija set
1 U
2
P = - -- (c -.:)
2 d' I 0
u

slika 1.100.
Teeni dieJektrik se pOdi:Ze sve dok se pritisak ne
uravnoteti sa gravitacionim:
ill
<T h = P
(.:
1
fL En,?pgtj::\.
lektrogtl!ltIb
!:ada "e el ...... ntarno d .. lttrlCno Q poaJera u elelttr!Cooill
polJu, OOlul do proOAjene nJ<>loYe potenclJII.ln.e energlje. JJr.o se
opter.eenje po-Jerl "'II. dUZlnu dl dUZ Ilnlj .. polja.
proaJeM potencljll.IM dlJ h:I'IOtI!:
dY Q elU
gdje dU pn.dstavlja potencljalnu ruUltu taealcm. nil. poeetltu i ItnLju
po!ljenLja d l.
?O;!to je proEOjen& energlje sraz!ljerna dj .. lovanJu "He f na dlJelu
puta dr, doblj .. Be I odnos:
elY .. r ell
odnosllO, UO Be PO-Jera.nJe odviJ" dUZ llnlje polja:
dY - F dl
po!. je;
ill:
F dl = Q dU
dU
F-Q"'Ql-QE
U opoltel!l slue&ju proh:voljllOg pMl.vca PO-Jeranj" J":
raQr
eloktr!c"" gila Je veltton.icm. v .. llcl"" ltoJil. lUI. pozlUvno
elektrlcno opt .. dJeluJe u pravcu ! smJeru l!nlJa polJa.
JJr.o ..., u elelttr!eno!ll polju !treCe slobodno elelttrlCno opt"reeenje Q
- ... - e .. dJelovat! el .. lctrlcne mile leoJe te2e cia ubrzaju
!tretAAj<! pozltlvnog elektrlCnog opterec..nja. e.lco se kreCe u pravcu I
s-Jeru polja, odnosno de. ubrZ&ju k.-..tlUlJ<> negat!vnog opterecenJa. ako ""
!treCe u pMl.Y<:u polja. ..11 u suprotnom "-Jeru.
U skladu sa drugl .. NJutnovlill zUor,oa lz .... h!onlke cdnos ubrzanJa It
slobodnol opterecenja ...... 1 51le Je:
rmm;
Ill:
taka Je:
- elv
a-<i:t
(1.142)
9. Eretanje olementsrno kollelne optereeenJa
u polja
Ele}<trostatlka
- dl
v - """"d1:
lOOte !O@ usposh.vlJe_ velttONlicm. J .. d .... C1Tllt. razloUti TIlt. trl slcalarne. Ne.
prl-Jer, u dekartovla
Ill:
dv

dt "
Poato Je
Ill:
.. " -

ell .
dv Q dU
11.= "'"dt--;;;-dr
v dv. l dU
..
Halton Int .. grll.lJenja Il101" se odredl t! brz! .... kOJu elelttrlCno polJe
saopte.va elektr!Cno& opteree .. nju.
(1. 144)
Ako lie optereeenje !trec., po putanJI koJ .. povezuJe poeetnu tacku ! I
ltr .. Jnju tacku 2, tillda Je U", VI - V',/.. po!. je:
v
2
R 2 (V - V ) (1. 145)
.. I 2
11! u slueaju elektrona Q .. - e
v
2
_ 2 {V - V }
.. 2 1
(1. 146)
Pre_ tOile, brzlna elelctrlcnog optereeenja zavlsl jedlno od.
potenclja:loe rlUl1ke poeetne ! ltraJnje tl!.Clt ..
KDd proueavanja poj .. v .. ltretanJa elektrltnlh opterecenja u
polJu, uoblC .. Jeno J.. da ge "nerglJ", odnosno rad, lzraz .. va u
elektronvQltl ...... To je rwi ltoJl elektrlCno polJe leads. elektron
prede u to .. polJu potenclj .. lnu razllku od jednog volta.
. -18
tako Je e 1.602 10 C, doblja se za Jedan elektronvolt:
(1.U7)
?reBa tOBe, Jedan elektronvolt je trliion put .. a&njl od Jednog dtula.
Elektron ... 9.11 10-
31
ltg, ! koJ! posJeduje klnettCltu eoerglju
cd jednog elektronvolta. kreee "", br:zino... koja se "",:!;e odredlt! !z
Izru .. :
9. Eretanje .l ... kolleine optoreeenja
u elektrieno. polJu
163
Elektrostatika
1 2
2""", v-I (eV)
odnosno:
v" 5,94 10
5
(mls) (1.148)
Postoji vge postupaka za dobijanje slobodnih elementarnlh
elektrlCnlh Cestlca. U elektronskoj cijevl, na primjer, slobodnl
elektronl nastaJu emisijom usljane
kalode. Cd posebnog praktlCnog znaaja
Je slUCaj kretanja elektrona u strano",
elektrlCnom polju. U tom slllls1u
pos,....tra se lcretanje e lelctrona. u
holl!Ogenolll elektrlCnom polju, na
prlaJer, eleklron koJi sa poCetnom
brzlnoR Vo uletl nor_lno na linlje
ho..ogenog elektrlCnog polja lzmedu
e lektroda ploCastog kondenzatora
(sllka 1.101).
y
o
-
-
E
1
Vo
1
1 X
--
--
.+JY -_I
+
slika 1. 101.
Elektron se u homogenom eJektrlCnolil polJu kreCe analogno kretanju
tljela u grav1taclonom polJu, .. IICno lcao hor!zontalnl hltac, Komponenta
brzlne u pravcu x - osovlne Vx Jednaka je poCetnOj brzlnl Yo' Jer u tom
pravcu nema utlcaJa slla polJa koJe bl, eventual no, lzmljenlle tu brzlnu.
brzlne u pravcu y - osovlne v.' u poCetnoj tack!, jednalca je
null, all nakon odredenog vremenskog Intervala, eleklron Ce u to .. pravcu
lJOati konanu brzlnu razl1Cltu od nule. Prems. tOllle, u taCk! 0 sU:
v - v 'v - 0 1 v - 0, .. sislem jednaClna (1. 143) svodl se na
xO 0 t yO .0
obHk:
d
2
x
", ___ 0
dt
2
odnosno za brzlr;e:
dx
V -- - v
x dt 0
V
Y
IntegralJenje .. dobijenog sistema JednaCina, uz uslov za koordlnate
poCetnog poloZaja Xo m Yo - 20 2 0, dobijaju se Jednaine kretanja:
x :III: v t
o
z = 0
e E t
2
m
ill, nakon ellminaclje t, dobija se jednaClna parabole sa tjelllenom u
9. KretanJe elementarne KoJ!elne
t: e1cXlrlCr..oJr. p('lljc
koordlnatnom poCetku:
't = - 1 e E x
2
2--2-
.. v
o
Elekerostat lka
PrlaJer 1.59. KlnetItk4 energl)a elektrona, ko)l se kreCe upravno ""
lini)e hOJDOgeoog elektrlCnog poJ)!!, lznosl \.II< OdredHl ug .. o skretanJa
elektrona na du21nl puts 1.
Dato )e: Y. - 100 eV, E - SOD Via, I .'0,08 ...
RjetenJe. Brzlna Vo maZe Se odredit1 lz energi),,:
2
p ..
.. V
o
-2-- a II.
Prl
je:
2
V
o
tOlil
2 100 1,6 10-
19
9,11 10-
31
va.21 :
V = v
X 0
e E
t V
Y II
J
kg
tg 6 - - - - 0,32
V ill V :z
o " v
o
6 = arctg (- 0,32) m 1S
o
Prl.l!Ijer 1.60. Vakuumska dIod... sastojl Se ad cll1rxlrlCne katode
polupretnlka R
j
, koja je postavljena koLksljalno unutar cl11rxlrlCne anode
polupretnlka R
2
U adnosu na katodu, ...nodI/! Se na14z1 n.t potenclj .. lu V.'
Potetna. brzlm. Sa kojlli11 elektron n.apu$t katodu je jedl1Jl.M 0011. Odred1tl
brzlnu ilU.on $to prede put 1 pre_ l1o!lo(H 1 u trenutku Mda
udari u anodu.
nato je, R, - 0,05 CR, R2 - 0,45 cm, V. - 300 V, Vo m 0, 1 m 0,2 cm,
RJd .. nJe. 1::_00 kAtode 1 .. node djeluje elektrlCno polje:
9. KrGtanJe oleaentarne kollelne optereeenJa
u polJu
165
I
..
, ,
Elektrostatlk&
v
E _ - _.......:A:...-,..-_ r
1\ (I
r In -r
1
se elektron kre6e radfjalno. JednaeJna kretanJa Je:
..
Q
.. e E
prj Cesu'se ubrzanje predstav!tl izrazom;
plio jet
dZr dv dv dr dv

dv e e
., ---
V
4
R
v "'dr - -- E
"0
I!l
o
r In -r
se dobl}a;
2
v
_e_ V
iii
o
R2

1
In r + C
PrlmJeno. granicnog uslova r = R
i
, v
2
V .. - 2
..
II
o
V
A
r

1
KonaCno se dobIJa:
2.: r = Rl + 1 = 0,25 cm
v 7,7 10
6
m/$
za;
r = R2 = 0,45 cm
v = 10,6 10
6
m/s
!
0, dobija set
166 9 ar'''h'! 11;,,1 i.ciTle opt.ereccn.ia
r:: 1 t;; .
Elektrostatlk&
PITAlUA I ZADACI ZA s.uIOSTAUIO vJ'E2::iWUE
1. Hetalna lopta polupreCnlka R 8 2 CD naelektrls&na je kolltlnom
eJektrlclteta Q :2 10-
8
C I smjeatena u va:zduhu. Na. rastoJanJu r x 60 CSi
nalaz! se punktualno optereCenJc Q - 2 10.
10
C. Odredlt! sllu uzaJamnog
p
dJe 1 ovanja.
Rezultat. Pravae s11e se podudara sa radljalnlm praveem koJI spaJa eentar
lopte 1 punktualno optereCenje. Prema karakleru s11a uzaJamnog dJelovanja
je odboJna, a Intezltet s11e Je F 10.
7
N.
2. Punktualno optereCenje Q, - + Q nalazl se na rastoJanJu r E 15 em od
optereCenja Q
2
: 4 Q. Odredlt! polo:i:aJ tacke u koJoJ Je Jatlna polJa
Jednaka nu I!.
Rezult.at. Tacka se nalazl na pravcu Icojl spe.Ja optereCenJa Q\
nalazl se na rastojanJu r! B 5 cm od optereCenJa Ql' odnosno r
z
ad optereCenJa Q2'
Q
2
I
10 em
3. 51111. uzajamnog dJelovanja dva punlctualna optereCenJa koJa se nalaze u
vakuumu na medusobnom rastoJanju r = 40 em Je F. Ista s11a se dob!ja alec.
se punktualna optereCenja nalaze u ulJu nil. ...,dusobno., rastojanju r = 27
cm. Odredlt! relatlvnu dlelektrlCnu Iconstantu ulJa.
Rezullat. c = 2,195.
r
4. U prostoru Je dat s1ste!!! od Cetlr! punktualna optereCenJa lcoJa su
postavlJena u taekama sa lcoord!natama: Q
1
(XI' 2. 2). Q2(7, -I, I),
Q3(-3, -2, -11, Q,(2, 3, 4). Pod uslovom da je 51111., uzaJamnog dJelovanJa
na punktualno optereCenje Q. jednaka null, odredltl odnose lzmedu
kol!elna eJektrlclteta ! koordlnatu x .
1
1G7
Elektrostatlka
Rezultat. x, % 8,875.
0.86, - 0,67.
5. Dvlje kuglice, svaka mase"0,5 gr, objesene su 0 1stl klin Koneima
duZine 1 = 10 em. Kol1ko opterecenje mora postojati na kugl1e
am
a da bi
njihovo medusobno rastoJanJe bilo 10 em.
Rezultat. Q = 97,16 10-
9
C.
6. Mjehur od sapunlce poiuprecnika R = 10 em 1 debljlne zida d = 3,3
10-
6
m, se u odnosu na jako udalJenu tacku na poteneljalu V = 100
V. Odredltl potencijal kaplJlce koJa se doblja kada se mjehur rasprsne,
ako se pretpostavl da se saY materljal od mJehura pretvorio u kapljleu.
Rezultat. V
k
= 2161,66 V.
7. Mogu 11 polJe i slla koji djeluju na elektr1cno opterecenje Imatl
razllclte smjerove?
8. Kako promjena znaka opterecenja utice na raspodjelu jaclne
elektrlcnog polja 1 potenclJala?
9. Objasnitl zasto se 11nlJe vektora jacine polja medusobno ne slJeku.
10. ObJasnltl zasto se ekvlpoteneiJalne I1nlje medusobno ne sijeku. Kakve
su osoblne 1 kakav je medusobnl poloZaJ liniJa polJa 1 ekvlpoleneijalnlh
l1nija?
11. Objasnltl kako na jacinu ho.ogenog polja ploeastog kondenzatora ulice
proajena dlelektrika izmedu elektroda. Posebno objasniti, kako na
promjenu ho.ogenog polja ploeastog kondenzalora utice provodna ploea
168
Pitanja i zadaci za samostalno vjeibanje
ElektrostAtlka
postavlJena izmedu elektroda kondenzatora.
12, Dokazati do. Je ukupna elektrostatleka silo. nA naelektrlsano
tlJelo Jednaka null.
13. Uga.o lz""du dvije uze .. lJne provodne ploce je . Unutar ugh. na
sl1Oetral1 na.la.zl .. e t...eka.sto optereenje Q . Metodo .. ogledanJa odredHl
polje u prolzvoljnoj tacki H. koja je u prostoru lzaedu plota.
Zo. slJedeCe vrljednosti ugla :
.Ju.zultat..
b. ,,- 60
a. E z E
I
b. E - E
I
c. E - E
!
.. E
3
... E
3
...
3
...
E,
... E
4
... E
4
c. CIt m 30 .
.. E ... E
5 e
... E ... E .. ... E ... E ... E ... E ... E
5 8 7

9 10
"
12
14. No>. v181nl h izll&! r ...vne provodne povraine. preko opruge ciJa Je
konstant... lstezanj... k OV .. ) objeSeM. Je nenaelektrisana kugl1ca vrlo
mal1h dl""'nziJ.... Nakon toga kugllca J<> nael .. ktrls!Il.l)2I. kol1Clnoa
elektr!clteta Q. pr1 Cemu se, zbog dJelovanja s11e uz!ll.jaanog dJelovanja.
kugl1c ... polllJerll .. pre_ provodnoJ ravnl za. dU21nu 1. Odred1t1 vel1clnu
elektrlcnog optereenJ'" Q.
15. Dokazatl da. au ave t...eke provodnog tljela U elaktrostatlckoa polju na
islo .. potenclJalu, koJl Je Jednak potenclJ ... lu na nJegovoJ povrAlnl.
16, Dleleklrlk
sloJa debljlne d,
povrQinaka gustlna
kondez ...tora..
elektroda ploe&stog kondenz ...tora sastoJl se lz dva
d
a
1 dlelektrlCnlh kon&t&ntl c, ca' Ako Je
elektr!citeta n& elektroda.aA odredltl napon
169
J
, ,
Elektro"tatIk.a
ilezull&l. U " 11 (+ :2).
I 2
11. Prestor lzaedu dViJe koncentricne sferne povrslne ravnomJerno Je
naelektrisan zapreatnskoR gustinoa elektrlclteta p. PQluprecnicl sfernlh
povrUna su R
t
1 R
2
, a dlelektri-cna iconstanta diele!ctr Ilea Je . Odred1tl
lUIpon lZ'lOedu povrillna.
IS. DvlJe .... taine ploce - teorljslcl beskonllcnlh di",enzlJa nalaze se u
vazduhu 1 ohrazuJu ne sljekuci "e, ugao 30. Ako je potenclJal prve
ploee VI a druge V
2
, odrediti jaCinu pelJa 1 potenc1Jal u protzvoljnoj
tack! unutar ugla .
Rezul tat, ,.

v '" 6 (V V)
1f 2 ! 0:' VI'
19. Cllindricni kondenzator se sastojl lz dva sioJa dielektrlenih
konstanti c 1 Ako u 1 c ilk nd
1 2 S po upre n e 0 enzatora R" R
z
1 R
J
, odredlti
njegov kapacltet.
20. U prosteru je data lopta poluprecnlka R = 10 cm ravnomjerno
1 '
naelektrlsana zapremlnskom gustinom elektrlelteta p = 10-
12
Clcm
J
1
1
dielektricne konstante Crt 1,5. 'ZaJedno sa nJom. Je postavlJena
koncentrlena uplja lopta poluprecnlka R, ,. 15 em 1 R3 '" 18 CIII. koJa je
takode ravnomJerno naelektrlsana zapremlnskom gustinom elektrlciteta
Pz = PI 1 dlelektrlcne konstante c.
2
= .1' Odredlti jacinu polJa 1
potencljal na spoIJasnjoj povrslni yece lopte, kao i potcnclJalnu razllku
spoljasnje povrsine ve6e lopte i povrslne manje lopte.
170
Pltanja 1 %adae! za 8aaOatalno vjefbanje
Rezult. .. t. V
R
!
Iektrostatika
",311V,V
R
=SlSV,V -V "138V,E
R R R,
3 3 1
2,86
kV
m
21. Lanac od n elektrlcnih dipoia povezan je u serlJu, tako da je
pozltivni pol Jednog povezan sa negatlvnlm polom narednog nalazl se u
vakuumu. Deflnlsatl odgovaraJucl ekvlvalentnl slstem u odnosu na
mogucnost stvaranJa polja.
22. ObJasn1tl mehanizam uspostavljanJa sile koJa djeluje na elektricno
opterecenje Q u blizinl raYne granicne povrs!ne dvlje dielektricne
sredine dlelektrlcnih konstanll
1
It .
2
23. Ravan P Je granica dva homogena dlelektrlka dlelektrlcnlh konstantl
, 1 2' DvtJe kollcine elelctrlclleta Q
1
1 02 nalaze se na pravoj. koJa
Je norma Ina na ravan p. na istom rastoJanju d ali sa suprotnlh strana.
Odreditl sUe F i F2 koje djeluJu na naelektrlsanja I objasni tl njlhovu
1
nejednakost.
c - c 2 c
Rezultat\ F 0'
,I 2
0 0
1
I
,
16 "
d' (c + c )
I 2
16 " d' le, + c ) C C
I 2 1 2 I
C - c 2 c
F =
z t
+ Q, 0,
2
2
16
" d
2
(It + C } 16 l! d' (c + c ) c C
t 2 2 I
,
2
24. U nekoj sfernoj oblasti poluprecnlka R = em dlelektrlcne
konstante c
r
= 2,5 je raspodljelJeno opterecenje zapremlnske
gustIne elektrlelteta p 10"6 C/m
3
. Za koja se nalazi na
rastojanJu d = 10 em od centra sfere, lzracunatl potenclJal, Jaclnu polJa
i elektrienu indukelju.
Rezultat. V = 0,15 V, E z 1,5 Vim. D = 3.32 10"tl elm'.
25. Objasnltl kako vlsesloJnost leondenzatora utlce na kapacLtet.
Pltanja 1 zadacl za samostalno vjefbanje 111
Elektrostatika
26. Ravan P Je graniea dva hOBogena dlelektrika dielektrlcnlh konstantl
"" m 2,5 ".2 E 7. Ako Je jaCina polJa U prvoj sredlni E, = 1000 V/elf!.
n odredltl Jacinu polja u drugoJ sredlnl.
Rezultat. E2 58,8 kV/m.
27. Odrediti ugao a pod kojlm linije polja lz1aze u vazduh lz sredine sa
dlelektrtcnom !cons tanto .. " = 10, ako u toJ sredlnl zaklapaJu ugao od
r
60, sa pozitivnom na granlcnu povrslnu.
Rezultat. a 950' .
28. Provodniel dvozicnog voda naelektrlsanl su poduznom kollclnom
elektrlciteta 0' 10-
10
C/em 1 nalaze se na medusobnom rastojanju
d = 100 em. Odredltt poluprecnik ekvlpotenclJalne liniJe V = - 249 V.
Rezultat. R = 26,7 em.
29. Prevodnlei dvotH:nog veda kruznog presjeka poluprecnlka R = 15 cm
naelektrlsanl su podUZnOB kolicinom elektrlelteta 0'. Ako je rastoJanje
izaedu nJlhovlh elektrlcnlh osovlna 2d - 40 ca, odredltl rastojanje iZme-
au nJlhovlh geometrlJsklh osovina.
Rezultat. 2 D SO ca.
30. Objasnltl da 11 Je energlja opterecenog kondenzatora uvlJek pozltlvna?
31. Da 11 energlja sadrzana u prostoru gdje djeluje polje moze bl tl
negatlvna7
32. [ugia poluprecnlka Ro z SO em nalazi se u slobodnol!l prostoru 1 na-
biJena je takvo. kolicino. elektrlclteta da je Intez!tet polja na
i72 Pltanja 1 zadaci 2& vJe!banJe
Elt;ktrost..tlka
povrilnl kugle Eo B 2 kV/m. Odreditl akuauliranu energlJu u elektrlenom
polJu kugle Wk' Uporedltl doblJenl energlje S& energlJom koja bi se
dob!la da Je kugla n&elektrlsana zaprealnskom gustlnoa elektrlclteta Y .

33. U plO ..... U kond<>nzator prlklJlleen M. bvor stalnog napona U - 1000 V;
uz Jednu el .. lttrodu ubaC,,_ je
Mt"l_ plO& do dulln.. X m +
slid. Elektrode su
kvadratnog obllka stran!ea a 10
em nil. Il'6dusobnOOl rlUtojanJu b =
20 Ca. Odredltl sllu koJa djeluje
n& metalnu ploCu.
" ...
l!.ezultat. F m tf - 2,2 10-
11
N.
x
s11ka 1. 102.
34. PloCasti l<ondenzator sa vazdUSnl .. dlelel<trll<o .. opterecen je
izvoMl. napona, noU!;on Cep je lzvor ultlonjen. Ako se ploOe razaaknu dva
puta kolll<o se lz .. 1Jen! energlja?
Rezultat. Dva puta.
35. PrestOI' lzaedu elektroda sfernog kondenzatora dJellaleno je lspunjen
dlelektrll<oa dielel<trlene I<onstante "2 unutar ugla sa vrhom u
centru elektroda. Cstal! dlo je vazduh. Ako su polupreCnlcl elektroda R,
iRa' odredltl I<apacltet kondenzatora.
l!.ezul tat.. C - Co [1 +
'" (I: - 1) ]
r2
4 X
c
o
4 III R R
o , 2
36. Elektrode plOa&tog kondenz ...tora Sa vazdusnl .. dlelektrlko .. opterecene
BU ltol1elno .. elelttrleltet ... Q z 2 10-" C. Elektrode GU poVnillne S .. 45,3
173
Elektrostatlka
e.? i nalaze se na IBedusobnolO .... stoj ...nju d - 0,4 em. Ako se jedna
elektroda poaJerl translatorno za X 0.1 odredltl rad
s11a prl po"'Jeranju elektrode.
RezultRl. A E 5 10-
6
J.
37. Oat Je cl11ndritnl dvoslojni kondenzator polupreen1ka R1 E 1 cm. R2 i
R
J
= S em. Unutranji sloJ Ima konstantu Crt = 4. a
spolJasnjl C B 2. Cdredit! poluprecnik R lz uslova cia elektrostatlcka
r2. 2
energlJa bude podJednako rasporedena u jedno., i drugom dielektriku. Iz
doblJenog lzraza odredit! s1Iu koJa djeluje na granicu dlelektrlka ako se
elektrode kondenzatora prlkljuce na napon U 100 V.
Rezult..l.
i-:
1
" 4 em
3
I:
1
(C - I: ) U
Z
111:1\" 1 2
F c : 63,9 10-
18
N
( R2
C
R r
In Ir
+
1
In *
c
2
,
38. Plotastl kondenzator sa vftzdusnim dlelektrikom prlklJucen Je na
lzvor napona U E 20 kY. Ako je povrsina elelctroda S = 1 m
2
a nJlhov
razmak d = 10 mm. odredltl porast prltiska u odnosu na olcolnl.
39. Cdredlt1 vls1nu X poviSenja nlvoa tenostl koJa sO! nalazl lzmedu
elektroda plocastog lcondenzaiora, kada se kondenzator priklJucl na napon
U. Odred1tl 1 novu vrlJednost kapaeiteta kondenzatora, ako su: S -
povrlna elektroda. h - ukupna vls1na elektrode, y - vlslna uronJene
elektrode priJe prlklJucka na napon U, T - telna tecnostl. a
C njena'dlelektrlcna \constanta.
Rezult.at.. x
174
c
o
--zr
r
1
+ Y" x (I: _
l --h--- r
Piianja i zadaci za samostalno vjetbanje
Elektrost.otIka
40. Naelektrlsana eestlea Q, elJa Je mas .. D, kreee se lz stanja alrovanJa
pod utleajem homogenog poIJa E. Cdredit! brzlnu eestlce u taCkl u koJoj
Je potenelJal, u odnosu na polaznu t&eku eestlce. lznoBa - Y.
Rezullat.. v = /2 V
Plt.&nja 1 zadaci za same.tmlno 175
Stalne JeanosmJerne struJe
Do "ada je. sa. lzuzetlco .. posljednJeg pogl ...v1 j.... lzuCavano elektro-
st&tlC!lto polje. odnosno elektrlCno polJe elektr1Cnih optereCenJa
naelektrlsanlh tljela. koja .....xroskopskl .. lruju 1 Clja 5e optereCenJa u
funkc1J! vre_na ne .. ljenj"ju. Osnovna osoblna ovakvih raspodJela je da
ne=a elektriCnlh struja. U ovoJ &1&vl lzUCavaJu 5e poJave 1 zakonltost!
prl ussjerenaa kretanJu slobodnlh nosl1aca elektrlclteta. Metal 1
njlhove legure prlpe.daJu grupl provadnlka prvog reda. Slobodne nosioce
elektrlc1 tet... u """t ... lnl .. provodnlcl .... Cine slobodnl elektron!. Onl se
adlikuju krl.t"lna" strukturoa reaetke. koju obrazuje skup jon ... met ... la
elel::trona. Prl obno.zovanju kristalne reSetke. sYakI ato.. metal e.. u
zavlsnosU ad njegove valencije, osloOOda. odgovar"JuCl broj slobodnlh
elektrona. BroJ slobodnlh elektron& u _tal h... je veo_ ve1lkl. na
pr!.sjer. a.ko .. Yak! ato," .. rebra. s obzlrolO nil svoJu Jednovalentnost.
lzclvojl jeda.n slobodnl elektron, broJ elelclro...... u jednom kubnom
santl_tru j<t 6 10
22
. U odsustvu .. tranog polja, elektronl se u _t ... lu
kreCu pod ut lca.Jl.. top10tne . .,,,,,rglje lzvode takozve.no terl101Cko
kretanje. TeralClco kretanj., pratl anostvo sudara sa krlstalnoM 1
druah' elektronh ... 1 po prlradl Je vrlo s102.eoo. Za. termlClco kretanje,
Icoje sa adl1kuje Cest!. promjenaaa pravca slobodnlh elektrona. ka2e se da
Je haotlCno 1 neorpnlzovano Jar Je velttorskl deflnisana 5rednj ... br>:lne.
njlhovog tera!Clcog kN>tanja jednaJca null ne dovodl do us .. jerenog
krel&nja nosilaca.elelctrlc!tet ... provodnlka,
Slobodnl no.,locl eleklrlcHeta u vodenh' rastvorlJlla so 11 , haza j
klsel1n&, odnosno u elelttrol1U_ ,,1,1 poz1tlvnl 1 negat1vnl Jon1. Ked
elektrolila .. adlsraYa staln! proces dlBOCIJaclJe - JonlzaclJe =olekula,
tj. njlhovo MUlpe.danJe _ poz1tlvne 1 negaUvne Jone. Jon! se u procesu
cllsocljaclje oslobB.da.Ju lntenooleltularnlh slla post ...JU slobodn1.
178 1. Oanovne osoblne elektrlCne .lruJe
TerBiCko slobodnlh jona sllCna je kretanju slobodnih eleklrona u
"'tal1_ ! "'" Clovod! do pcrojeranja jOne. elektrol1 ta. jon!
lmaJu zne.tno vee mase ad elektrona, zalo sto jone saclnJavaJu jonizovan!
atoll1 HI atomske grupe, njihova pokretljivost Je zMtno Jlanja od
pokretljlvostl slobodnlh elektrona u aetalima pa su zbog toga elektrol1tl
slab!J1 provodnlc! elektrlcne struje od metala predstavljaju provodnlke
drugog reds..
1I norOlRln!,. ""lovl_. prl mali .. elei:tr!Cnll!! poljl ..... gasna sredlna se
odllkuJe dobriro lzo1aclonlro osoblnaA&. Medutla, pod adredenl; uslovl.a. 1
ona .a2e postal! pro vodna , prl Cemu slobodne nosloce elektrlclteta CIne
pozltlvni ! negativnl jon! i slobodr.l elektronl.
U odsustvu stl's.nlh sl1 .. slobodnl noslocl elektrlciteta krecu se
haotlCno. kretanJe slobodnlh nosllaca elektrlclteta u prlnclpu
nastaje dJelovanje .. stro.nlh sila koje po pr-irodl lOOgu biU elektrlCne.
ooehanlCke 1 ter.lke. Poseban znaCaj u e\ektrotehnicl usmjereno
kretanje slobodnlh nosl1aca elektrlclteta pod utlcajem elektrlCnlh 51111..
tako da Ce ovo kretanje bltl predmel daljnjeg lzuCavanja.
Al<o se p.ovod ...... recline.. ,..... prlajer, clllndriCnl provodnlk !zlotl
dJelovanju stranog elektrlC!nog polJa, n.o. terllllCko kretanje slobodnlh
nosllaca koje Je po prlrodl haotlCno, superponlra se kretanJe koje
nastaje pod ut lcajea stranog "lektrlCnog polJa. Slobodnl nosioci
elektr!c!teta - elektronl poClnju de. se ltrecu usajereno u pravcu all
suprotno "IiIJeru djelovanja stn.nog polJe.. Rezulte.ntna krete.nJe
predstavlja vektorsku ltret&nja usljed djeloVLnja Btranog elektrlcnog
polJa, termlCkog kret&nja I krete.nJa kOje je poslJedlca djelovanJa sila
polja UllpostavlJenog unutar provodnlka. l.ispost&vljeno kretanje lcoJe pratl'
1lI'o01Itvo "OO&.n>. ta.kode je slo:teno .. 11 se adl1kuje osoblnaa da. uspcstavlJa
usaJereno. po"'Jera.nje eleklroM provodnlka. Mo.Itro"lcopslti posaa.trano,
poaJera.nje elelttrone. ostvaruJe se ta.ko da. se elektronl ltrecu st ...lno ..
brzlnoB provodnlka u suprotno .. saJeru ad s .. jera. po 1 j.... Ova brzl ......
nazlV11. me Sx:eclnjolll brzlno .. pokretljlvostl elektrona 1 dlrelttno je
srazllljerna jaClnl polJ .. :
v - II: E (2.1)

gdJe k. pNtdstavlJa itO<lficijent pokretljlvost1 elelttron& 1 z ...vis! ad
vrste provodn!ka 1 t"!Op<In>.ture.
!(ada Se IIIlelttrol1t 1z1021 d,lelovanjl,l stranog elelttrlCnag polJa. na
haotiCno termlCko ltretanje JOM Buperponlra .... kretanje pod utlcaje ..
strano, elelttrleooi polJa. MUromkopskl pos_trano. pod nje30vl101 I,Itlcmjea
177
PNI- anod1. SNdnJa brzln... polcretljiYcsti Jon... takode Je srazftjerna
ja.l!ill.i pol"...
v k
J
E (2.2)
gdJe Je It, 1roef'1c1Jent polcretlJivOtlU Jo"'l, lcoJi zavlsi cd lconcentracije
.. lelttrol1t .. 1 te1ilpeMltUNI. je _ Jo ...... ZlllII.tM ve .. cd lIIUIe
el .. lttro ...... njihova polcretlJlvoet je -nja cd polcretlJlvostl elelctrona. Na
J>rlajer. lcoer1elJenl polcretlJivosU boola-a Je prlb112no 3 10.
3
,.2/11" ..
Jo- Yodonlb 3 10.
7
. ",2/Vs, t.alco cia Je provodMst brucra. z ......tno vee!!. od
provodnostl el"lttroll b. 10.. Jonil .... vodonlkli..
PoI:to usllljeNlno lcretanJe slol>odnlh nosll&Ca elelctrlcitete. &.sodr .. na
str-uJanJ<o fluid!!.. naziva lie el;,ktrlena struj,... Aleo je usllljereno kretanJe
el .. lttriclleta poclJedica dJelovanJa elelttrlenog polJa, elelctrlCna struja
.... I'>II.%lva kondultclonolli struJo ... Ukol1ko je. palc,' us"jereno Icretanje
elektrlcltat .. poslJedica dJelovanJe. mehanlCklh 111 ter"lelclh sII ... onda
Be elektrlcna struJa nazlva konvekciono .. strujo ...
Prostor u ico.. se odvija usRJereno lcretanJe slobodnlh nosllaca
elektrlclt"t .. =lva .... strujnh. polj"'" Strujno polje Je stecI onarno.
ukol1ko "" broj "l"klrlenlh optereenJa kojl ode u neku z8JD!$IJenu
zatvorenu povrllnu Jednak broJU el"ktrlenlh optereeenja tu
napu!lta.ju, "" Mstacionarno. n.. b1 se u provodnolO tI je 1 u
UllpostavU!!. .. ta.c!OnaM'llll struJ .... neophodno Je da 1 elelctrleno polje pod
CIJIIO .... ut!=Jea OfBtvaruJe. !;Jude staclonarno.
U stanju eleklrostatlCke .. elektrleno polje unutar provodnlh
tl""l... jednalco "" nuli, J>rl c,,"'u su povrline Ujela
eicvlpotencijalne povril!ne. [od strujn!h polJa. elektrlC:no polje \mular
provodnlh tl""la postoJ! 1 predstavlja jednu od osnovnlh pretposlavkl Za
uspostavlJanje elektrine struje. Zbog toga provodna tljela nlsu na
konstantnoa potencljalu. OdnoSM -nj!hove poYraine nlsu ekvlpotenclJalne.
Rasped""l .. opteredenJa na poYralni provodnlh t!jela b"oz koje protlCu
staclonarne struJe lakede je stacionarna, tj. vrelliensk! Je konstantna.,
kao I ked elektrostatlekog polja. Ovo je nor.alna. poslJedica procesa koJ\
se odvlja, jer elektrlena optereenja u kretanju staino saJenjuju druga.
tako cia je njihova malcroskopska gustina. u toku vre_n&. lconslanlna.
Stac\onarnI karalcter stl"uJnog" polJa sastojl se u osoblnl da u
konllnultelu vrll r-ad pollljerajuCl slobodne nosloce elektriclteta. Da bi
Be to ostvarllo, strujno. polju tl"eba u kontlnultetu obezbljedltl
178 1. Oenovne a.oDina elektriCne mtruJe
Stalne jednoslI!jerne struje
dovodenJe odgovaraJuce !coliCine energ!je.
dovodl pomou lzvora eleictriene energlJe 111
Elelctriena struJ.. lIlO:te Be usposta.vi tI
EnerglJa se polJu
generator ...
u svl .. vrstama materlJe:
provodnlclaa, poluprovodnlclma. lzolalol"laa, gasovlaa I vakUUMU. Hedutlm,
naJCssee se susreu struje u provodnlclma I po 1 uprovodnlclma, pa au 1 sa
prakticnog ! sa teor1jslcog stanovlt'lta najznal;aJnlje. U nJlma slobodnl
nosloc! eleklrlc!teta =ego bltl elektronl 1 Jon!. pa se, u zavisnost! od
toga, struje dlJele na elektronslce I jonake.
ElelctrlCna struJ .. , odnosno nJena vl"lJednost u prlnclpu bit!
nezavlsna od vre .... "".
Jednos .. Jerna struJa,
U lo ... slocaJu talev .. BtruJa se naz!va stalna 111
Ill, aleo to nlje slueaJ, onda Je to prollJenJ!va
struja. Kod promjenjlvlh struJa promjene 5e iIIOgu pP.riodlCno ponavlJatl,
pa se taleve struje nazi vaJu
nat zmJenlcnlm. Kaleo pP.rlodlCne
nal zmJenlcne raspodjele ",agu bl tI sinusold"l ne
nesinusoldalne,
nalzmJenlCne struJe se dlJele na slnusoldalne I neslnusoldalne .
ClnJenlca de. promJenjlve struJe imaJu slru tehniCku prlmJenu ad
stalnlh Jednosmjernlh struJa ne umanjuje njlhoy znaCaj u elektrotehnlci.
Jednosmjerne struJe u osnovnoJ raspodJell su JednostavnlJe za anallzu, a
naJvecl broJ zaleona, "",toda ! metodoio<!!lclh postupalca. lcoji su razvljenl
za jednosmjerne stl"uje mogu se prlmljenlt! ! u anallzl promJenJlvlh
struJa. Ze.to Je njihova IzucavanJe u teor!JI od posebnog znacaJa.
1. Osnovne omobine elektrlCne struje
179
SvoJ rszvoj
Istrul vanj! .....
elektrolehnlka u
Eksperh ... ntalno
osnovi zasn1va.
su utvrdeni
kvantltal!vnl odnasl elektriCnog slrujanja.
osnovni zakonl
De. bl se oslvarl0 detaljnlJl uvld u fh:llcalni proces elektrlCnog
strujanj.... "",:I;.. poslltt1tl eksperh."nt 51.. eleklrlCnoa baterljolO
svetl1Jko .. (mlika 2.1).
E1ektriCna. bater 1)... pre<lstavlja
lzvor elektriCne energije. u ko..., se,
u procesu trlUlSfor..aclje be .. l Jske
energ!Je u elektrlCnu, na nj"govim
kraJevlaa stvara elektrlCna 511... -
elelctrolOOtorna sib. (EMS), koJa Je u
stanJu d& pokreee 1 usajerav ... slobo<:lne
nosioce el .. ktrlcitet ... Vrljedna .. t EMS
lzvora kvant!tatlvno se &0:1:0 deflnl-
sati kollCnikOm hemljske energlJe koJa
,i
-1_.
sl1ka 2.1.
se pretvorl u eleklrlCnu I kollClne e1ektrlclteta koja protekne kroz neki
popronl preajek u lzvoru:

dQ
Jedlnlca za EMS u HKSA slsteau je:
W J N.
E'" Q (.) C Ce) -c- (s) V
Pre.... tOlo", EMS 1_ lslu jedlnlcu kll.O
(2.3)
(2.4)
eleklriCnl potenclJal.
Medutla, treb& upozorltl, d& i pored toga ato EMS 1 potenciJal laaJu lslu
Jedlnlcu, oni predstavlJaju razllCite flziCke velleine.
Pod uticaJe. EMS slobodnl noslocl elektrlcltet.. IMaJu razllcltu
gustinu zn.a.k n& lzvodl_ baterlje. Ii.. Jedna.. izvodu su zgusnut1
.. leklronl, pa se nazlva negatlvnl& polo .. baterlJe i oznaeav& sa "_N. N ..
<!rugo. izvodu, koJ! .... ne.:zlva po",l t 1 vn!. polo," 1 ozna.l!ava "II. "+",
elektronl su re:zrjedenL ZgwInuU "l"klronl na. nepUvnom po1u, zoog
lstog znalca opterecenj .... lOedusolmo Be odb1Jaju. te2eCl d& .... po.jere .. II.
aJest .. s.. veeo .. pre_ rajesU_ sa -.nJos gust1no... Na taj naeln, onl
.. tn.ra.ju stanje na.petOllti, odnosno napon 1:z_du polo .......
J;a.dm. .... i:!:medu poloVII. baterlje svetllJlu. (5) 1 ostv..,.l
180
Stalne struje
njihova kvalltetna povezanost pomocu provodnlka, slJallca ce zasvljetll-
ti. OYa vlzuelna mantfes.tacija ukazuje da je uspostav1jena elektr1cna
struja. Eksperl.mentalno se moze utvrd1tl manlfestaclja da prekld
konduktlvne povezanosti u lzvoru, sVJetllJl<l 111 provodnic1ma predstavlja
prekld elektncne struJe. Izvedeni eksperlment pokazuje bitnu osoblnu
elektricne struje da Se moze uspostavitl u elektrltkl zatvorenoJ kontur1,
koJa se nazlva elektrlcnlm kolom. Ostvareno elektrlcno kolo (sl1ka 2.1l,
zbog pojednoslavljene konfiguraclje, nazlva se prostlm elektricn1m kolom.
Proces uspostavlJanja elektricne struJ ... sa energetskog stanoviSta,
predstavlJa proces prenosa elektrlcne energlJe od 1zvora do pr1jemnlka. U
kolu so. sl1ke svetllJka pI'edstavIJa prljem!lll< u kome se elektricna
energlja pretvara u svjetlosnu.
Elektrlcno kolo, u opstem slucaJu, predstavlja skup izvora
priJemnika kojl su pomocu prOVOdl\!ka povezanl u zatvorenu strujllu konturu
u koJoJ se uspostavl.la elekiricna struja, odaosno u icojoj je ost',arena
mc.ogucnosl prenosa elektrlcne cnergiJe od lzvora do prijemnik ...
Prema tome. da hI se uspostavllo. elektrlcna slruj .. , moraJ" "to
ostvarlti neophodne pretpostavke, koje se sastoje u:
1. Postojan.lu slobodnih nosloca eleklr1citeta, odnosno odgovarajuce pro-
vodne sredine.
2. Postojanju .\zvora elektrH:ne energije. kojl je u stanJu da u svojoJ
unutrasnjosti u kontlnultetu pollskuje eleklrone, obrazuJucl EMS. odnosno
stalllu potencljalnu razl1ku na svojilll krajevima.
J. Skup prljemnika 1 provodnlka mora obrazovati zatvorenu struJnu
konluru tj. elektrlcno kolo.
Elektrlcna kola, u Kojima se prclzvodnja elektrlcne energlje u'
lzvorlma nJen prenos u elektrlcnlm prlJemnlclma
ostvaruJe Sa struJama 1 naponillla tije vrljednostl nisu funkclJe vremena
nazlvaJu se elektrlcna kola stalne JednosaJerne struje.
Ako su raspodjele napona 1 struje stalne, u tom s1ucaju su stalne 1
raspodjele elel$lricnog magnelnog polja. Pre lila tOllle, u kol1lna
JednosmJerne struje nema pojave induKovane EMS 1 struje pomjeraja u
dle1eklrlku.
U lzvore elektricne energlje spadaju: generatori, akumulatorske
baterlje. galvanski element!. ltd. U se hemijska, mehanicka,
hldraullcka, terMicka 111 neki drug! vld energlje transformlse u
elektricnu. U elel<trlcnl& kolima lzvori elektrlcne energiJe prlkazuje se
graflcklm slmbollza. UoblcaJeno Je da se healjskl !zvorl elektricne
181
, !
energiJe, boD 1%Vorl ",truj<o, mh.b"Ueld prll<lUuJu .. a dvlje
po.ralelM crt .. , 1 to dutoa I tallJoa, ko".. pN>dtotavl,)ol po%iUvni
pol lzvoMt 1 drugolil d9blJoIO 1 leo".. prlJcuu,je negatlvnl pol (slUm
2.2>0.). CoMMltor! 1M ugl ... vnoa prUQlZujU lIi..oolOlill ... mIlli:" 2.21:>. litoHlco
kOM<tMJlceiju g ............ to...... ne . tMlbe. J>O'I'ebno llOt1e ...U. orode. me IIIOh
\skoristltl si..oollka sa sllke 2.2e 1 sllke 2.2d.


-.-

E
E
r. E
e)
b)
c) d)
sUka 2.2.
U prlJe"",lke el .. l<triene Iu,.,rgije "padaju: rasvjetna tijel&. el"lc-
trlni grljael - terRCgenl otpornlcl. elektrleni motor! ltd. U nji .. se
elektrlena en:orl(l".. tl"11Mforl!!!ge u neld drugl vld energiJe: toplotnu,
svjetlosnu, _hz.nielru ltd. Zbog OVe osoblne uobleaJeoo J., da "e
elektrlenl prlJemntel nm%lvaju elektriCnim potrotaCl.a.
U elektrlenhi lrol!_ Je<ino"'ljerne struje naJeel:ce se susrecu
termogeni otpornici, koJI se sa R. Njihova graflCka siaboilka
z&vlwi cd konatrukclje (sIlica 2.3).
.. Hka 2.3.
Provodnlcl, tj. IllpoJnl vodov! l<oJI povezuju !zvore 1 prijermlke
elelttrlCnog Itol.. izr-aduJu _ cd dobrih provodnlh aate;rljala: b&lcar,
aluatnljus, ltd. U elektrlenla koll .. se prll<azuju punl. llnlJaaa.
Ako se preklnutl elektrlena struJ ... onda etruJno kolo jednoa
1IIjestu' treba pl""klnutL iW'lltclj& pl""klda elektrlCnog kola ostvarujese
pollOCu pl""klc:!aCa. 11 i kontal<t ... K (sHli:s. 2.4).
K
K
sUk ... 2.4.
182 2. ElektrlCno kolo 1 @lementl kola
Sts]ne JednosmJerne struJe
._-_._----
Elektrleno kolo {slU, ... 2.11 polOOu ove si",bolike lItO'te se she""tc)(l
prllcazatl na JednostavnlJI naeln (silka 2.5).
Prlka.zano elektrleno kolo (sl1ka 2.5).
predstavlJa elektrleno
kOni'lgura.clJe. a sastoJl
kolo proste
se cd Jedne
strujne konture, koju eln! ,..,dna. ve",a.
Izvora potroA&ea elektrlCne energlje.
HeduU .. , u elelttrotehnle1 Se susr..cu
elektrlcna kola slo2enlje kOni'lguracije.
Ovakva kola sastoJe sa cd vlQe struJnlh
kontur .. koJe obrazuju Jedlnstveno elektrl-
eoo kola (sllka 2.6).
sllks. 2.5.
R 2 R

OR
Jl.--b--J_--o._ ... -.1
I 4 I
I F: I
L.-.--6----.. I I-:...... J
sllk .. 2.6 .
Za elektrlCno kolo znaeajnl su sljed .. poJNOvl:
eVOR predstavlja .. jesto u kolu u ko_ "e st1Cu tr! 1 vge grana, na
pr1aJer, kolo sa silke t&eke I, 2. 3 1 4.
GRANA je dio elektrienog kola koJl povezuje dva Cvora 1 u koJoJ se nalazl
Jedan iIi viAe ele.enata.
KOHTURA je zalvorena eleklrlena IlnlJa u koJoJ se uspostavlja struja, a u
kolu obuhvata dvlJe i grana.
2. kola 1 element! kola'
183
Stalne JednosaJerne struJe
Oplsan! O>eha.nlzaJII uspostavlJanJa eleklrltne struJe predstavlJa
kval1taUvnu strlUlu poJave. Meduth., dIL hi SOl !l!IaO uvld U kollC1nu
posJOatrane poJave. neophodno je deflnlsaU 1 odgovarajudu lcvantitatlvnu
karakterlsUleu. po&oCu koje se oplsana pojava lI10Ze IOjeritl 1 brojno
lzraz!tl. Osnovna kvantitatlvna lcarakterlstlka elektrlCne struje je
flzlkalna vellCtna. koJa Izra2ava njenu j&clnu
elektrine struje III prosto J&Clna slruJe.
nazlva se jatlna
J&Clna struJe Je skalarna vellClna predstavlja mjeru kollClne
eleklrlclleta koj& u jedlnicl protelene leroz presjele nekog
provodnlka. a Se koI10nlkoa:
(2.5)
gdje su: I - jac\na struje. Q - kolltlna elektrlclleta koJa protekne kroz
presjek .provodnlka za vrljeme l. l- vrljeme.
DoblJenl lzra.z z ... J&Clnu stl"uJe deflnlae takozvanu stalnu jedno-
smJernu, oOnosno slaclonarnu struju. all ako 5e struja u funkclJl vremena
mljenja. nJena j&Clna se deflnlSe dlferencljalntm kolltnlko.:
dq
Mdt
nazlva. se trenutna. vriJcdnost struje.
(2.6)
Vrljedno je z&pazltl I uvedenu korespondenclju. da se velltlne koJe
daflniAu stalnu JednosmJernu struju vellklm slovnlm oznakama.
Na prlajer. stalna struJa se oznaCav .. sa I. dole SOl trenutna. vrljednost
struJe oznaCava Ball. slovo& 1.
Za ja.e!nu struje, pored Intenz1tela dennlSe, lie ! njen "lIjer u
odnosu na provodn1k. Prlrodno bi bllo d... s.jer struJe buds aaJer
alobodnlh nos! lac... eleletrlclleta. Modulla, teQkoe nastaju kod
elektrollta, adje slobodne nosloce eleklrlclteta predstavljaju pozlt1vnl
negatlvnl Jon!. kOjl Be, pod utlcajea elektrlCnog polJa, zbog
razllcltog znaka elektrlcnlh optereCenja. krecu u suprotnia smJerovlaa. U
slueaju elektr1cna atl"uja .... .. .... toJ! cd dviJe vrste ltr"tanja
slobodnlh nosl1ac& elektrlclteta. 1 to: lcretanja pozltivnlh jona, koje se
struJe
ostv&ruje u pravcu .... jel"u polJa, kl"etanja negatlvnlh jona
eleletrona. ae ostvaruje u suprolnom saJel"u od saJer-a polJa.
KonvenclJo" je utvl"deno d& je "/lIj"r stl"uje sa,gl...san s .. jeru kl"etanja
poziUvno na.elaktrisan!h "lobodnH, noslla.ca elektl"icitet .... tako d ... sJ:ljer
struje u .... t .. lnl>. provodnlc1_ ne predstavlJ& stvarnl sajer leretanj ..
slobodnlh nosUac .. elelclrlcHeta nego i_ ""'jer djelovanja elelctrltnog
polJa ! kreee ae od taCaka nlZeg polenclj .. la.
Prema konvenclji, struJe u spoljaSnje .. dljelu elelctrltnog lcoia
olltvaruje Be od pozltivnog pre_ negativnoa polu hvora. dole se unutar
lzvora ostvaruJe cd negatlvnog prtiba pozltlvnoz polu.
U elektrlcnlao kollllla. a naroc! to 11 1(0111&8. sl02en!je lconflguro.clJe.
tdleo Joe unaprlJed odr"d1t! stvarn! ''''Jer struj" u pojed!nlJO dlJelovlm3.
kola. Z&to se proizvolJno odradl I"eferentni smjer struje. koJI se
verlflkuje I ctefinltlvno korlguje tek ostvarene anallze kola.
Jed!nlc ... za Jaclnu struje u MXSA s\steau
(2.7)
t s
nazi va SOl &JI>per u Cast Cuvenog francuslcog r .... ocnlka Ala;>era (Andre' Mar Ie
Amperes, 1775 - 1836) 1 slovnem oznAkOg A.
Alaper Je JaClna stalne jednosQjerne struJe. koja. leada se odrzava u
dva perslelna pravollnlJska provodnlka neogranltene dut1ne
..:-utnog presJ"lea. po .. tavlJena u va.lcUUJI\U na .... dusobno" rastojlUlju od
Jednog _lra. stvllU"a sllu uzaj","",,& djelovanja cd 2 10-
7
N po JOetru
du:tlne. Ova dlef1nlclja je generalna 1 predstavlJa definlclJu apsolutnog
......pera.
Dugo Je " upotreb1 blla deflnlclja .... pen>. u odnosu Il& ulcupan broj
"l"....,nt .... nlh elektrlCnlh Ceatlca koj! prodlre ltroz pNOsjele provodnllca u
sekundl. Je kvant elektrona. Q * - 1,602 10-
19
C, va%1:
.
1 _ l = n Q. n Q. lA
t -t-- -1-,,- m (2.8)
I'"' j,,:
n .. (2.9)
tuo dIL I>.IIIp$r predBtavl,Ja protol!: kroz presJelt. provodnlka od 6,24 10
18
elelt.trollOl u .lednoj .... kundL
Ja.Clna .. truje Je U dlrektnoJ vezi sa srednJo.. brzlne .. slobodnlh
00 .. 11"", ... el"ktrlc1t"t ... V u provodnoj sr"din1. gustine. naelektrls&.nja -
185
, !
Stalne struJe
bra".. alobodnlh _11_ .. l .. ktrleU.eta u Je<linlel. zlllpr"<ntl.1>I!! He' !cvantom
.. lektrlclt .. ta Q. 1 S.
No. sUe1 2.7 prlb.z:an Je dlo clUndrlenog provO<lnlka popreeoog
pNHIJ<!b S, u ko __ , pod utlca.Je1lll .. h,ltt.riC!DoIll: l<:NIeu slobodnl
nosloel .. lektrlelhta Q. konstantoo .. IINdnJo .. 1brzlno .. V.
Pod uticaJea el .. ktrlenog
pol".. " IIlobodnl !!olllioci .. 1 .. k- 0( ....Y:;..
lrlel t .. ta - .. l .. klrolll Q" u pro-
-,..,-....,.......---,. ........
YOdnilcu izloblnl W d,leloV1ll:lju
elektrlb!oe 911e lUI,jera
cd III!IIjera pol,jol. Elotlct.ronl .... u
pMlVCU t ... U .. ubrzaw.Ju I
mllb 2.7.
lco"",tantOOlll II1"tI'dnjoco brzh.olll v. 2m. VT"eMosk! inlet"VllLl dt on! predu put
v<lt. Broj eleJclrona kojl kroz illMU"lrm.nu povrfHnu sa sUke je<il:lJ!l.k
Je braju .. l .. ict.roDli. kop ZIlpNtlillna provodnlkllL S v dt. Aleo Je "'.
bi"oJ elelct.roo. u Je<llnlel broJ elek1trona ltojl prodre
iI::ro: pretllJelc proCClD1l<a poYrilhlllll S Je:
dq-II Q Svdt
. .
(2.10)
I *"
dobl,jol N:
1 m II Q S v
. .
(2.11)
IJw pro'l'Odm.! l!Iredlnu elektroHt. slobcxlnl ""sloc!
.. lelct.rlelteta mu pozltlvnl i D&gativn! jonl,'kojl .e. pod utlcajea polJa
kroz noolei pretllJelc, u euprotnlill saJerovl_. Uopllte, ilJco Je prlsutan
prolzvoljan broj raznlh vr.la mlobodnih nasllaca elektrlelteta, kollelna
MelektrlAl1Je., ko".. protekne kro:!; neld presJ<!1c ZII. vrljeme dt, blee
dq. ("'! 0, vI + Hz 0a '1
2
+ ... J S dt
po. ..., za 1!ItM.lju dobl,jol:
1 - (II, Q
a
v
1
+ "z v
2
+ .. J S
Prolzvod '" Q v laa zl:lJ!I.k. Jar se kolle!ne elektrlc!leta suprotnog
znalr::a. u .u:protnl& "lI!Jerov!._.
InstM.l5ent Zil IIIlJerenje J&elne struJe nazi"", se uperlOetar. Amper!lletar
&e U elelctr!en!. kollsa shesat.le! prlkazuje kruileeB I slovno .. oznakom A
unutllll'
Stelne struje
3.2. CUSTIHA S'I'RUJE
JtlClna struje, lcao kvantitatlvna karakterist!lm elelctrlene struje,
preclstavlJa leoHenllc lealle!"" elelctrlc! teta ! vre .... na sa deflnlsanll11
sll!Jerolll. Pre_ to..... u aplite", slueaju 1002& Se gavar! tl SILmo a znaku
struje. On Je pozltlVllLn aka pozltlvn! elelctr!c!let prcd!re lcroz
presJeka provodnllca u sajeru uslovno odabrmne pozltlvne noraale na nJoj.
Prlrodno Je zata pr"tpostavltl de. u provodnl", sredl_, naroclto lead
..... Ivnlh provodnllca, u poJ<!dlnl .... ele .... nthoa presje\ca struja
1IOO1e I_ti razllelte .. ajerove. MeduUa. aka se pos_tra eleJOentarna
povr!ilna presjelm dS, 1OO1e se .... dovolJno .. t...enoleu prlhvatltl da Je
s .. jer elelctrlclteta u Bvl.. ltlClcaJoot povNIlne ele!llent.a 1st l. Zata Je
opravdano, aka Be k..., ailJcroslcapskl par'U>etar elektrlene struJe uvede
velctorslca vellel_ gustine struje, !eoja .le brojoo Jednaka kollen!\r:u Iz
j&elne stru,Je cll, koje. protlee !era:!; element dS. kojl je normalan
M. PMlvac struje I v .. Helne tog eleaenta:

cIS
(2.12)
a. orljenUsana 1I pravcu 1 "'''Jeru IcrehnJa pozltivnog elelctrlcttela u
datoJ t...ekl.
lJo vektor gust.lne struje J sa pozHlvnoa nor_loa obrazuJe ugao .
onda J..elna struje Icroz ele_ntarnu cIS Iznosi:
dl - J dS CO" .. - J cIS
gdJe Je cIS - vektor, leoJ! Je brajno Jednak
vellelnl ele_nta. dS Ii orljentlsall
je Isto lcao I po:dtivna nor"""l... nA taj
elemenat (silica 2.8).
J..elna struje kro:!; presjek lcanane
povrA!ne S jednalao. Je flultsu veHora
gustine struje kroz tu povralnu:
s
(2.13)
slilca 2.8.
(2,14)
Clelgledno d ... znak struje DO:?:e bit! pozltlvan III negatlvan zavlsno od
pros-torne orljentaclje velctora gustine struJe u adnosu na or1jentaciju
pozitlvne nor_Ie na
1J0 Je struJa ravnoaJerno rasporedena po presjeka
provodnlka. Intenzltet vektora gustine struje Je:
3. karalcterlstlke e\ektrlene struJe 187
St&lne jednosaJerne stroje
(2.15)
0v.I.J uslov je posebno ispunjen u slut3.ju HnlJakih; takozVlOlllh :2:1Cnlh
provodnlkll1., !cod. kOJlh Je presjek _11 u OOnosu na nJlhovu
dU:2:lnu. ZAto se kod. proutaVlOllja elektrlenib kola. u se
podra.zUlilIJeva prll'Jena Hnljsklh provodnlkll1., oblCoo govorl 0 slOJeru
slruJe.
GusU".. "'truje be. di,..,nzlju 1<ol1Cnl1< .. je.Clne struje 1 povrUne pa je
U MKSA slste ......:
I A
J R S (-) 7
(2.16)
Gustlna struje, kao 1 J&Olna struje dlrektno Je povezana sa srednJom
brzinom slobodnih nosilaca elektrlclteta v. Iz 1zraze. (2.11), doblja se:
(2.17)
Posto pno.va.c aaJar gustine struJe po deflnlcljl odgovaraJu pravcu
slOJo.u po:ti tl vnlh nosllac.. eleklrlclt"t.... vektol'slc.l lU'az "a gust! nu
stl'uje ao2e me ""'pl"o.tl u obllku:
(2.18)
:tI>Jw N p ..... a..t .. vlj& broJ elel<tl'o"" u jedlnlcl zapr" .. lne, to N. Q.
pre<lBt ... vlj& zapreainsku gustlnu eleJctrona ".' pa Je:
J .. p. v (2.19)
Prl...,..r 2.1. boot je cJ.llnd.rlCnJ b.aK.&rnl provodnlk kru%nog presjeka
poluprtCnlka R. l<roz Jwjl protiC", stroja 1. Alco je oroj slobodnlh
eiektrona M odredHl srednju orzlnu elektrona.
D&to Je: R' m 0,5 ca. I 400 A. N. m S,5 lOa .. slobodnlh elektrona po
Jwbl)OjJj _tru.
Jrtruje Jxnosi,
Po.tto Je,
J e N. Q. v
gelJe Je,
400 _ 5,09 10'"
1fl (0,005)2
Q. 1,802 10-1>' C
%a srednJu brzJnu 8e doblj&:
188
A
:I
iii
J
V :
NO
. .
iIi:
v = 0,04 -:'
Sta.lne jednosrnjerne struje
5.09 10
6
-4
= 3,74 10
8,-5 10
28
1,610-
19
m
s
Zna61, brxlna kretanja elektrona je vrlo mala. Hedutim. brzina
prostiranja elektromagnetnog talasa, kojj se uspostavi onog treI>.ltka kada
se provodnlk prikljuci na elektriCnl izvor. je vrlo velika 3 10
8
m/s. a
kako se elektroni poclnj!! kretatl dui citavog provodnika u trenutlw
uspostavljanja strujnog kola, prakticno xnaci da se i elektrlcna struja
uspostavlja trenutno.
J. J. EFEXTJ ELEXT\l I em: STRUJE
Usmjereno kretanje slobodnlh nos.l1aca elektriclteta, odnosno
protlcanje eleklricne struJe odllkuJe se nizom energetsklh efekala, kojl
su direktna posljedlca procesa kojl Stl odvlJa. U tOI! sllislu, posebno
treba lstacl: termlcko. bemljsko 1 magnetno djelovanje elektricne struJe.
Pored njlh, pri proticanju struJe. karakteristicne su svjetlosne.
flzioloske 1 dr. manlfestaclje.
Termlcko djelovanje odlikuje se osobinom zagrijavanja provodnlka,
kada kroz njlh proUce elektriCna struja. Sa flzicKog sto.noviSta, ovaj'
efekat 5e moze objasnltl clnjenlcom da pri usmjerenom kretanju slobodnlh
nosl1aca elektriclteta. pod utlcajem elektricnog polja, pored toga sto se
usmjeravaju. on! se ubrzavaju. prl 6emu raste njihova kinetlcka
energija. Na putu kretanja slobodnl elektronl se sudaraju sa krlstalnom
resetkom medusobno, pr1 cemu se dio kineticke energiJe nepovratno
pretvara u termicku. Direktna posl jediea ovog proeesa je zagrljavanje
provodn1ka.
Ovu pojavu prv1 je uocl0 Dful (J. P. Joule, 1818 - 1889) 1 poznata Je
kao Dfulov efekat. U eksploataelji elektrlcne energlje u veClnl slucajeva
Dfulov .. fekat predstavlja negatlvnu pojavu. jer se manlfestlra kao
gubltak elektricne energ1Je. MeduU .. , u primjenJenoj elektrotehnlci. a
naroclto u tehnLcl zagrljavanja 1 topljenja, efekat Ima vrlo
3. Kvantltatlvne karakteristlke struje 189
i
:1
!
.... -
- i
prlmjenu. Opitl principi zagrljavanja u ."soYnoj
prilljen! uradaJa :u. lIT'tJanje 1 hladenje bazlraju !1a Dl!ulovolII efeJctu i
takozvan01il elektrootpornoR zagrljavanju.
Helllljslcto. unifesbcija .. M osobln1 neldh provodnlh sredina -
elel!:troU ta, da se pri proluu. struje MElijliJcl razh.:h!. Ova
pojllva !lll%lva se elttl!:trolizOllO. ProC8sn.o ona razlaganje pod
utlcajea IIItruje. Elektrol1tl 111. kako ih nAzlvaju, provodnlcl
druge vrste. predstavljaju vodene r .. "tvore I!:isellna, baza 1 soll. Struju
u elel!:t;ol1U ..... obrn=Ju poziUvni 1 negaUvnl joni.. Pod uticaj""
polj... po:i:1Uvnl jon! "'e u pravclJl 1 "Iljeru polja a
negatlvnl. u pravcu aU suprotnOOl ",.. jeru. U OVOI! procesu odv!Ja Se
bealjska reakclja eleklrolita. Elelctrollza 1m2' iiroku
za doblJanJe .noglh .. tala 1z nJlbovlh olcslda: (bakar, alumlnljum,
srebro. cinko ltd.), aadA Sf> govoI'll!
efekU ......
o njenlm negat!Ynlm
Cd posebno" interetla u teorlJl elelctromagnetnlh polJa je magnetna
aanlfestacija struje. Ersted (1777 - 18S1), je eksperl.entalno
ustanovl0 da Je ..nlfestaclja protlcanju struJe poJava magnetnog
polja. polje je poslJedlca dJelevanJa elelctrlCne
struj .. neZlOvl",no od vrste _tarlje \.I koJoj lie ostvaruje. Ovo otkrice
je da Be poutavi opita definiciJa elektroaagnetnog pOIJa. da Je
to Jedlnstven proeou u Ie""", loltovre .. eno djeluju 1 .... gn .. tno
polJe icoJa IN aedlusoboo povezana, pred .. dViJe strane
Jedlnstvl'nog elektroaagnetnog procesa. Prostor u Ico .. e dJeluje l1agnetno
polje odUkuje se .... hanll:leo.. 1 elelctrll:nolO .anif .... taciJo... Hehanil:ka
.anifestac!Ja se sa.tojl u pojavi aehanll:lce s11e leoJa djeluJe na magnetnu
Ig1u ill na provodnik ..... trujOR, ako lie nadu U Ilagnetnom polJu, dok se
eleletrll:na. ogleda U poJavl elektroilotorne sUe u provo<!nlcillLa lcoJl se
u .. polju 111, ako alruju, u proRJenjivoD magnetnom polJu -
Faradejevi zakonl (M. Faraday, 1791 - 1867).
Pri dovoljno vel Ucoj vrljedno",U el"lctri<:ne str-uJe u lIIetalnim
provodnlciaa. pored nastaje sVJetlosna, lllanlfestac1ja.
Svjetlosnl efeleal se. pod odredenim uslovl_ pojavljuje 1 kod protoka
struJe u gasnia wredinama (fluoroscentne. natrljuaove svell1jke, ltd).
Fizl010skl efeleal se aanifestlra leada eleletrlena struJa protlee kroz
EovjeElJe 111 lijelo. prl Eesu dolazl do flz1010sklh efekata.
na prlaJer. grcenja. Ova aanlfestaclJa pod odredenlm u mediclnl
(vlsoleofrelcfentne struje .alog inlenzlteta) iaa znaeajnu pI'lmjenu.
Stalne Jednosmjerne struje
Terlllieleo dS-lovanJe elelctriena IItruje odl1lcuje ee u poJavi
zagrlJave.nja provodnUm. ItRda kroz njih proUeeJ elektrlena struja. Pri
uslijerenolll !cretanju slobodnlh elelclrona, pod uUcaJe\ll elelctrlenog polJa.
na njih djeluju Kulonove slle r - Q. UIcollko bi se kretanje ostvarilo
same pod utlcaj"m Kulonovlh slla, po prlrodl bi kretanje elelctrona bilo
ubrzano, II. njiho_ klMt1ek .. eoorgi,la b1 S<I poveell.vala. HeduU... zOOg
brojnlh sudara 811. !crlst ... lnom reiellcom kao 1 medusobnlh sudera, kretanje
elektrona niJe ubrzano. nego se sa gledlsta odvlJa !cae da
se elelctroni kreeu slalne .. brzlno... PeAto se zOOg djeiovanja Kulonovih
.slla brzina elelctrona ne pov..e ... _. znael da se lntenzlvlraju terlOl<!lca
kretanjlll.. u lcojl_ Be dio 1c1neUeice energlJe nepovr ... tno pretvara u
termleleu. odnosno dio rad ... eleletrlenih sil ... pretvar... se u ter .. l.<!lcu
energlJu. PeAto !"ad elelctrlenih Bil ... predstll.vljll. rad lzvora eleletrlene
energije lcoJ! odr2a.va elektr1<!no polje, zna.<!1. da Se dio erw>rg1je lzvora
nepovratoo I. u lcontlnultetu pretVlOMl u terlLlieku energiju. Fizllcalno
sllean proces se odvlJ'" 1 u elelctrolltl .....
Clnjenlc ... da .... bM:hw. us...,.,lNIlnog kret.anjll. el .. ktro".. du2 provodnl.lao.
ne poveeaVII., znaCl. da unutraanjl ter .. lekl Procesi, Icojl .... odlgraV1ll.ju u
provodnllcu, dlnamlClci .tabl11z1rmJu .. tll.lnu bM:lnu lcretanja eleletrona
suprot .. bvljajOOl 1111 odgoVlOMljooi otpor. Pre_ lo_. prelv",,-anje dlJela
elektrlCne energiJe u ter .. lelcu povezano Je !!III. takozvanl .. elelctrienl ..
otporoa provodnl.lc.... leoJi predst ...vlja osoblnu provodnll<a da se
suprolstavlja protlcanju struje.
D:tul Je do IIvog zakona doAII.O polllO<!lI elcsperlll!entil. Metalnl provodnlk
otpora R, leoJ! Clnl dl0 elel<trlenog leola, postavlJen je u lcalorl.etar K.
Temperatura vode u kalorlMetru IIIjer! se terBOaetro. T (sIlica 2.9).
!(ada se uspostavl elelctriena struja u kolu, u ..elalnom provodnlku
191
Stalne jednosBjerne struje
otpora It dl0 elektrlCne energlJe se
pretvar .. u ter .. lcku, prl Ce .. u ae voda u
kaJorlaetru zagr I Java. Xako Je kalorlaetar
dobra lzolovan. prlraAtaj ter .. ICke energlJe
BOra bltl Jednak elektrlcnoJ energlJI koja
Se oslobada u procesu protlcanJa struje
kroz otpornllt. Mjerenjea t .... perature ..ote
se odredlti oslobodena kollClna loplote.
odnoano priMSt'&.J ter.dCke energlJe u
kaIorl .... tru.
ZlU>.CI, cj .. lokupn! elektrlCni rad dA. alika. 2.9.
koJ! ae pr1 protlcanJu struje JaClne I I vre=ena protleanJa dt oslobodl u
aetalnoa provodnlku otpora R, jednak je prlMStaju terB!Cke encrglJe dW:
dA dW
DZul je utvrdlo da je prlraStaJ ter .. lCke energlje dW sraz .. Jeran
JaClne nJencg protlcanJa. On Je takod .. utvrdlo
da koeficlJent srazmJernostl koJi Je Jednak otporu R. zavlsl od
1 vrste Balerlja]a od kog .. je. lzraden aetaln! provodnlk u koae
se ostvaruje lrmnsforaaclja elektrlCne energlje u ter .. 1Cku.
DZul j .. svoJ zakon det1nl sao snaIl UCkh. 1:zra:zOI\:
dA a R Xl! dt (2.20)
Ulmpnl elektrlcnl rad koJI Se U aetalOO" provodn1l<:u olpora R Za
vrljeae t pretvorl u termlcku energiju Je:

A f R r2 dt a R 12 t
o
pa je .,nergIJa:
\I = A - II. 12 t (2.21)
lCalto """'8& predetavlJ" brzlnu advljanJe. rlOoda. dlobo .. lzra..za za rad sa
vreaenakl .. Intervaloa t, doblJa se izraz Za P, koJoR 8e elektrlcn!
r&d pretvwra u teralCku energiJu
P .. R 12
t
(2.22)
koja " nazlva elektrleooJl. Sn.tiI.I!OIi 111 llnagoll Inulovlh gublt&Jc ....
Jedlnlca za snagu u KtSA slsteau Je vat (II).
p .. (m) Is) W (2.23)
t "
Shlne jltdoosllJerne struje.
ElektrlCnl otpor definlSe osobine provodnlka u procesu protieanJa
str'uje, odnosno u procesu pretvaranJa elektriCne energlJe u terll1clcu.
U lzrazu za zakon koeflcijent srs.zaJernosti R predstavlJa
elektrlCnl olpor, pa je:.
II. -
A
12 t
(2.24)
Jedlnlca Z8. elektrlCnl otpor u MKSA slstellu Je om, kojl se
grCklm slovo .. Q. Ova jedlnlea nosl nazlv Cuvenog flzlcara Om..
(G. S. Oha. 1784 - 1854). Dlaenzlono se Izvodl lz frlulovog zakona
R - __ A_ (oj __ J_ {oj 0" 1=) Q (2.25)
12 t A2 S
If. dennlSe da provodnlk 1M otpor od jednog OM.. ako slruja ad jednog
.... pera koJ .. protice kroz nJega, za vre"",nskl Int .. rval od jedne selcunde.
pretvori u termiCku energlju eleklrlcn! r&d od jednog d,"ula.
Za prOvodnlk ad homogenog materlJ&la konstantnog popreCnog presjeka,
kod kog& je du:tlllA zna.tno veCe. od d1&.enzlja. presjek... kue se da Je
l1nlJskl HI 21cn! provodnUc. U tom slUCaJu. nJegov otpor Je dlrektno
srazMjeran dl.l2 ! 11>1 proVodnllca II. obrnuto proporclonalan povrslnl
popreCnag presJek& S.
1
R - p -S- (2.26)
KoeficIJent proporclonalnostl p predstavlJa takozvani speclflCnl
elektrlcnl otpor. SpeelflCnl elektrlcnl otpor Z"V151 od vrste materlJala.
i nJegov& tenpe ..... t ure, It. odreduje se ek.sper h",ntal no. U labe I! 2. 1-
prllciU ...... aU spoc1f1Cn.e elektrlCne olpornest! l>eklh lcaraJcterlstlCnlh
elektrotehnlC],lh na teaperaturl 20C, 1 to ne Detal .. kojl
su odl1cnl provodnlcl elektrlCne struj" n.ego, 1 neklh karakterlstlCnlh
legura od lcoJlh se lzraduju otpornle!.
ReelproC"", vrljednost elektrlCneg otpera naz1va se elektrlcna
provodnost
G
1
T
(2.27)
Jedlnlcll. ,,1 .. ktrlCne provodnost1 u KtSA "1"t .... u nazlva Ole "h.ens
ozne.Ca.v... 1l10VIOOII OltnakOIl S.
(2.28)
193
Za linlJ,ke provodniko provodnoat }e,
S
G .. ' -1- (2..29)
gdJe lcoeflciJent proporciondnostl. "1 predshvlja recipro/!nu vrijednost
speclflCnog otpora nazivlI\ 1IIe IIlpeclfil:!llII elektrlcna provodnost.
provodnost takede zavisi ad vrste aaterlJala U
tabel1 2.1. date au 1 vrijedno,.U specifil:nlh provodno .. ti
nelelh ."terijala na temperaturt 20C. .
Date vrljednosti odnoso "0 na takozvane eiste .,lale 1 logure.
MedUtla, nec1.tote (prlajese, leao BU. BUmper, fo,.for, ltd.) u Retalu
znatajno umanjuju njihove provodne osabine. U tehnickoj prak,.l razvljeni
su postupcl za otklanjanje necistota 1 njihova primjana je neophodna kada
sa proizvode saterljall za elektricne provodniko.
Tabe12.- 2.. 1
Na:dv lIedjsk .. Specificnl Spec! f1 en.. " 1.1
Teillperaturni
oznaka Olp.Pao(O DB Is) provodnoflt sac. otpo!;a
7
20
(5 .. I ... 2)! "'20 (V c )
AIUJllinijUlil Al 0,0270 37,0 0,00403
BaJcar Cu 0,0172 58,0 0,00400
Bron%1l Be 0.0278 35,8 0,00400
IHlcal Ni 0,0900 11,0 0,00600
Olovo Pb 0,2080 4,8 0,00430
5rebro /+.ff, 0,0163 61.4 0,00410
2eljezo Fe 0,0980 10,1 0,00650
21va I!g 0,9580 1,04 0,00090
Cel<as 1.1100 0,93 0,00019
Kant&! 1,4500 0,70 0,00003
Manganin 0,4800 2,14 0,00001
Konslanlan 0,<11900 2.10 0.00005
Iz tabele 8e mote uocltl da aU provodne osoblne legura
leantal, aanganln, kcnstantanl znatno slabiJe od provodnlh osobina
(caka .. ,
lIIetala.
Medulla, one se posebno proizvode radi prlmjene za
elektrootporne ... terljale u tehnlci elektriCnog zagriJavanJa,
takozvane
Na provodne osoblne neklh .ateriJala utlcu I drug! Na
prlajer. biz.ut mlJenJa provodne osoblne kada 9a lz10ti djelovanJu
magnetnog POlJlI, dol:: sellm IIIIJenJa svoje osoblne pod utlc:ajem
1;vjetlosti.
194 4. Termiako djelovanje slruje
i
I
Stalne jednosmjerne struje
Temperatura t1jelll pr-edstavlJa spolJeAnJu IIIl!1Illfesh.ciJu unutr-eAnjlh
procea& kojl ae odlsravaJu u nJesu. Ako me unutraAnja ter_1Cka kretanja
intenzlvlraju, t""'P"r .. tura t1Jela ""'te, odoo"no .-..ste WlutreAnja -
teMIIH!ka ..... rgljll. tiJeh ..
PoveClI.vanje t""parature .... t ... lnlh provodnlka pretpostm.vlja d ... Be U
njl ..... odvlJllju lnt<>nz1vnljll. teMll(!ka la-eh.nj .... koja Intenzlviraju broJ
"uda!..Mo, slobodn1h .,l .. ktrona ilia krlstdoom rEljEltkom 1 I!Iedusoboo. Prolzvod
ovol!: procesa predstavlja povecliU\! gubltlilk IdneUclee energlJo. ,,"""'Jenl
protok slobodnlh ,,1 "klrona.. odnosno povean! otpor koJI provodnlk
saop8tava "lektriCnoj strujl. ... lektrlcnl otpor aet .. lnih provodnlka
Be poveava lead .. njihova temperatura raste. U opStes sluC .. Ju, zavisnost
speclflcnog otpora od tesparature je nelin.ee.rTll!l.. 1 u opSte. "lucllju maZe
"" prlkll.Zl'ltl poUOOCOIII v!lIeg Nlde.:
p S Po (1 + .. a + b a'll. + C 6
3
+ ... ) [2.30)
gdje Po pN>dst ..... lja "pacifiCi'll otpor "" l"aperaturl OC. II .. "a
tekUu teBpaMllUNJ.. dok .... b ! c predsh.vljaju t .... per ...turne saeinioce.
Funkclone.lne. zav!snost speclfl.Cnog otpora od t"aparature prllc.azna je na
slic! 2, lOa..

P
:l2t
P2
B
PI I
0 6
0 6
1
8
2
e
0 9
1
9
2
e
a)
b) c)
s1!ka 2.10.
U do_nu pro>tJene te .. parature od 0 - 100 C promjens speclflCnog
otpora u funkcijl t .... perature pribl!:tno je l1nearna (sHka 2. lOb). Ako
se M. dljagr_u UOC" dvlje pro!zvolJne taeke A(9
t
,P
I
) I B(9
2
P
2
).
funkclonalne. zavlsnost speclfiCnog otpora I temperature maZe se prlkazatl
analltlCk!m Izr8%o=:
4. T"rm1cko djelovwnJe .1"ktrICne struje
195
odnosno:
P2 - P, = "', P, (9
2
- 9,)
II! :
(2.31)
gdje "', predstavlja teaper"turnl satlnllsc. Te"peratuI'nl su.Clnll"c ''\
""kog provodnlka na te .. peraturl 8
,
(sllka. 2.1Oc). denniS" se odnoso ..
pro .. Jene speclf1Cnog otporz. ru;. toj te .. peralurl I speclfiC.nog otporn .0, M.
lstoj t" .. pe["aturl:
a.
a P de 6
1 1 1 1
(2.32)
U pr: .. IJenJeooJ 01 Inl"'r., ..... Je ",edn.JI ter,'peraturnl
""Clnll"" u od".,<1eoo. te"peraturnotl Inler""lu, na prllDJ"'''. Izo;edu tac....x ..
A I B. AXo se ovaj teaper&turnl satlnllac na te .. 8
1
oy-naCi sa
dDblj'" se:
'" I
{2.:J3)
Pl'e_ to_. lzvedenl izraz (2.31) Je dovolJno t ...Can u pr'akt
prlllljeni za proratun spcclf!Cnog otpol'a na te .. peraturi 9
2
, ako su o;;tall
Clancv! 1 zraze poznat 1. TeBperaturni s ...Clnllac
'" ,
u tom s1 uCa.Ju.
predsts.vlJa njegovu vrljednost na t,,"peraturi e .... odnosl '''' na lnt,,;-val
te .. perature (9
2
- 9
,
)'
DoMJ"nl lzra.z za pro_jenu specifiCnog otporli>. u funkclJl pro .. jene
teiOp<l ..... ture .... pro>slr!t1 1 na. funkelonalnu zavlsnost elelctrlCnog
otpora u funkc\J\ tezper&ture:
R2 R,[l 1J
1
(8
2
- 8,)J
12.34)
T"rap"n.turnl satlnllac 1J
1
kao 1 speclflenl otpor oblCno se daju za
le"p"M>.turu od ZOC. Hedutl .. , onl se IIlDgu preratunati za neku
prolzvoljnu leapor .. turu e. T"aperaturnl .. ...clnllac lie IY!. te .. per .. turl 8
pov .. zan je s ... t .. lllperaturnl .. saClncx:el\!. /3
0
nIL telilperaturl OC, lzr&.2o .. :
f3e - 1 a

lsto je 1 leape ..... turnl saC!nllac 8 poyezan sa "0 lZrazoa:
1Il6 4. Ter.1eko djelovanje elektriene struje
"'8 -
0
Telllperaturni " 1 fJ povezanl !iU 1:zo.n.zoOl
IJ .. '" + ;.. (2.35)
gdJe je f3 - te,.per'ilturn! llatlnUac, prl konstantnoj zll.pre .. lnl, a: -
tel>peraturnl .. atlnlllll.C prl lconstantnoj u.s!, II. A - sat:lnlllll.C 11""ranog
s!renja. U praktlCnoj elektrotelmicl sa dovoljno tll.Cnostl Va2I:
IJ" It
(2.38)
Jar Je ;.. r .. da 10-
6
l/C.
ElektrlCn! otpor provodnlk .. oblcno se povecava sa porastoR
teBp"rll>.ture. neklh lcgura je vrlo
prlbU2no Jednak nul!, pa 1", &e otpor r.e IlIJenJ .. prl z.-.aCaJnlJl ..
prolOJenaaa Modutl ... proYodnlci, na. prlmjer:
eJektrolitl, ugJjen
pe 10, .... otpor ozlLlUl.jIJje sa po!'DStoa t .... perature.
U t ...bell 2.1. dat.l su sll.Clnlocl te .. pe ..... ture 1 speclflcni otporl
n.ekih lca.n.kterlstinih .... t ... l ... 1 njlhovlh legura na te .. per ...turl 20C.
Speci:tlCnl otpor M neJtoj prolzvolJnoJ telOpere.turl lOOt" se odredltl 12
lzn.4a.:
P
e
P
20
[1 .. "'20(9 - 20)] (2,37)
PoAto speclf1Cni otpor "",t .. lnlh provodnllta I>a por ..... to .. t .... per .. ture
reste, prlrodno Je pretpostavlti d& e se prl hladenJu provodnlka
ter .. lCko kretanje Uliporavatl, pa je leto tako prirodna pretpostll.vltl do.
ee otpor bit! jeCln&.k nul1 lIko se teapeM>.t.un. do odNl<1ene graniee,
odnollno do teiOp<l ..... ture ,.,.,..olutoo nul .. (- 273,lSC 111 0 l::l. Na ovoj
teapen.turl provodnlcl noll llaoptllt"va.jU nlkB.kay otpor. tj. njlhov otpor
Jednak je nul1. l"oJa"" opoo,danja speclflcnog otpora do vrljednasU kadll. Je
Jednak null naziva me .. up ..... provodno4U ... provodnlcl supraprovodnlclma.
Kod neklh !Iletal& 1 njlhovlh legur" slanJe supraprovodnostl nastaje
no. hlilperatUMLnl!, koje ge nul1kuju od apaolutM nule, "" prll11jer: olovo
(7,2 IC), tl"" (4,22 It). ill.l1JWI \1,07 1::) ltd, a speclflCni otpor ooklh
metll.la 00 poka2:uj<! olloblnu da opada do nullO. "" prilil,}er: bIo.kar,
...1 walnljWl, itd,
Poj ..."" supI'!I.p<"Ovodnoatl, odnoSIOO poJava supra.provodnlh _terljala. Je
vrl0 zn&CaJna u elmktrotehnlcl. Osnov08 odllke e&terlJala aastoje
H u oeoblni de. elolkt.rlCnoj IItrujl. not S&Opi!ta.va.ju nlka.k ...v olpor, odnasno
197
i
!
- ...
.... .,.
, <
Stalne jednosmjerne struje
u njlaa nama toplotnlh sUbitaka u prooesu protlcanja struje. Pored toga,
u supraprovodnlllll _terijaliM pojaw .truje ne pratt ,pojava ugnetnog
polja unutar provodnlb.
DanaE Be ulatu ogromnl napor! u 1 deflnlumnJu
usleVl!. .. tl _terlJala. Po .... ono SlU
lstrdlvanja supraprovodnosU _terijala lUl. ubijentnl. telllperaturUl&.
Ostvarena dostlgnu6a. na .. t. joi uvljek gu na nlvou laboraterljskih
ostvarenja. take da ova Jos nije zaflvjela u elektrotehnlckoJ
pnU:l!I1.
2.2. Radne ksrakterlstlke sljal1ca fl .. volframovom nltI definIsane
.... sa P 1 U. ifjerenj.,. u stanju ustlUlOvljen je otpor R
H
Ako je
temper.turnI koeflcljent volfr&ea , ooredlt1 radnu temperatuTU volframo-
ve nU1.
Dato ]e: P - 100 V. U s 240 V, RH m 47 O. ft 5 10-
3
1/ C.
Dtpor ttljllHce u radnom rdlmu moile SI'!: oored1tl lz radnlh
ksrakt er btIka:
paR r2 If
T M 1\
Hi:
Po$to je:
Ry = RS (1 + Ael
deb!ja !fe:
111:
PrlllilJer 2.3. Racine karakterlstlke s-lJa1i.ce SU P j U. Ako je njen otpor u
rsdno .. re:ZlJm 12 puts vee! cd otpora u hladnom stanJu. 9,dred1tl njen
otpor u hladnom stanju 1 temperaturni koe{1cIjent ct. Radna temperatura
4. djelovanje elektrlcne struJe
nHI Je 9
r
. Staine jednosmjerne struje
Dato jet P K 300 W, U m 220 V, 9
r
RJeienje. Dtpor sljallce u radnom, odnosno toplo .. stanju Jet
Otpor u hladnom stanju Je 12 puta manj1. pa je:
RT
RK m -yz- - 13,4 "
Po$tp je:
RT = RK (1 ... " RR!l ... 2200 I
doblja se:
_ 5 10-
3
Pr!."jer 2.4. OdredHI otpor bak4rnog provodnlka poprel5nog presjeka S
dU:Zlne 1 Z4 temperature OoC 120C.
Dato Je: S = 100 mm
2
, 1 - 100 km.
RJeienje. Dtpor Ilnljskog provodnlka ooreden je Jzrazom
1
R = p 5
U tabel1 2.1 date su vrljednost1 otpor ..
temperature za temperaturu 20C. pa je:
1
R
20
" P20 ""5 ,. 0,0172
100.000
100
,. 17,2 "
Dtpor za tempera tUTU OC, doblja se 1z izraza:
R
o
Rzo [1 ... "'20(0 - 20)]
Ro " 15. B n
sa6inioc8.
Prl.,j"r 2.5. Odre:d1tl procentualnu promjenu otpora bakarnog provodnlka
kada se sa temperature 20C zagr!je na temperaturu cd 40C.
Rjeienja. Dtpor bakarnog provodnLka na temperaturl (OC Je:
R.
o
= Rzo + R20 "'20 (40 - 20J " Rzo ... 20 Rzo "'20
Promjena otpora je
4. Termicko dJelovanje elektrlcne struje
199
Stalne JednosmJerne struJe
- R;oo - 20 "20
4 procentu&Jn& proaJena je:
R.
o
- R20
R
ao
100% 0,004 20 100% = S%
Prlmjer 2.6. Ako je speclfiCna olparnost bal<r .. 1 "lu .. lnijWlll P
cu
i PAl'
cdredi!i odnos pretnlkA "lum1nijumske tlce lste dutlne 1 1stog
atpara.
Data je: p "0,017 nmm
2
/m, p "O,02S n..",z/lil.
Cu At
Rjei0nje. je:
R
Al
PAl
d
= R
Cu
1
-S-
P
AI
S
Al
-5--
Cu
CU
.ll
-d-- B 1.2834
Cu
200
1
-S-
Cu
4. dJelovmnJe ulruje , .
i
. Staine jednosmjerne struje
5. OSIIOVNI ZAKO!U .JlJlNOSllJDlHIH STRUJA
S. 1. OKOY ZAKO!Il
Na osnovu IIlr,o&obrojnlh eksperil!lenata sa elektricnb. provodnlc1ma
razllcltog materijala. duzine 1 presjeka. am Je ustanovlo slJedeci zakon:
razlika potencijala na kraJevima provodnlka prl konstantnom ctporu
proporclonalna Je struji kOja protiee kroz provodnik (sl1ka 2.11).
v - Y = R I
I 2
Funkcionalna zavlsnosl potenciJal-
ne razlike, odnosno napona 1 veklora
elektricnog polja pr .. ..a deflniciji 12
elektrostatike zm provodnlk sa sllk"
Je:
u = V
1
(2.38)
sl1ka2.11.
se elektrltna struja uspostavlja djelovanjem elektricnog polja.
prlrodno je pr .. tpostavlt1 da postojl funJcclonalna povezanost napona i
struje
u = \ - V. = J E dl = R I
clJe je algebarsko znacenje:
U " R I (2.39)
l1i u ekvlvalentnoa obllku:
(2.40)
Omov zakon u dato. obllku aoze se primljenlti za sve metalne
provodnlke 1 Za sirok dijapazon promjene struJe. On vatl 1 za provodnlke
proizvoljnog obilka ako su 1m deflnlsane tacke prlkljutka, odnosno
ekvlpotencljalnl presjec1. Meduth" Za paluprovodnlke, elektrltnl luk,
itd. njegova prlmjena je ogranltena.
Nal .. e. funkclonalna zavlsnost napona struJe U r(Il u
elektrotehnicl je poznata kao volt - "mperska karakterlstlka. Ako volt -
amperska karakteristlka provodnlka predstavlJa pravac (sllka 2.12a), onda
5. Omnovni zakonl jednosajernlh struja 201
... -
Stalne JednosRJerne struJe
se za provodnlk d:o. Je llna..,..n! .. l .. _nl. Medull .. , ii1.l<o Je vol t -
_peMllca lc&rakterlsUltlil provodnllca. nelinearlW. (sHiel!. 2.12bJ. za provodnlk
se leue d:o. predsh.vlJa nel1nel'l.Mli ele""",,,t, Pre ..... to...,. Omov ze.l<on Va2! za
provodnlke .. & l1ooarno .. volt - ""'perslcOIil IcarIlIcterlstilcolll ! ogran!Cenu
prll11jenu icod provodnlica sa nellnearnoB volt - a.perskoa Icarakter!stlkom.
JL,
u
a)
sIlica 2. 12.
led priaJene O-Ovog zakona u anallz1 elektrlCnlh kola. va2an Clnllac
pNOdst ...vlJa pravl10 odred! vanJa. poz! t I vnog s .. Jere. napona ! struJe .
Na. sHc! 2.13 prilculln Je dio leola sa olporoa R, e!Ji se kraJevl
nalaze na potenc!Jal1_ VI I V 2' Pri to_ Be podruw.!Jeva d ... struJa 11M
pozitlvan .. ajer od kraJ ... na vlj1e .. pre_ kraJu na
.. potenclj .. lu. U slueaJu se,
ne Zl'l8. kojl!\ je u kolu na vijlell
potencljalu. pa Be pozltivni 111 stvarn! Bllljer
struje ne 1II02e unaprlJed odredHI. z.. struju se",
u tOB slueaju. uvodl referentn! sRjer, koJ! Be
verlf1ieuje 1 korlguJ" tek nakon
ostvarenog
sin: .. 2.13.
Sto Be tlce napona, on Je. pre_ Omovo .. zakonu deflnlsan na jedan od
dV11 IIIOguCa U .. U - V - V 1 U a U m V - V .
12 '2 21 2 1
Aleo Be pretpostavl d:o. Be re'erentnl s!".ler struJe kre<!c od 1
preaa 2 i ako se referentn! i stvarnl sMjer struje podudaraju, to
d:o. je potenelj&l V
1
villi! od potenc1,lala Va' odnosno napon U
n
- U Je
pozit1van. pOll. Je. pre_ o..ovo .. zakenu. U '" R I.
AXe je referentn! sMjer suprotan stvarno .. s-Jeru struJe. da je
poteneijal Vi manJl od poleneljala P'" je napon U oogaUvs.n. I u ovo,"
sluCaJu Ooaov zakon U - R I ....... polito su 1 lIje"" ! des"" str""", lzra-
%A nepUvne. Zll. to ne_ ...
202
Stslne struJe
Prema tome, da hi Se Izbjegle eventualrA greAke u pravllnoJ prj"Jen!
Osovog zakona, treb& se prldr2a.vatl sljedeCeg prav!l ... : na viSes
potenclJa.lu ,le onaJ krftj otpornlka u leoJ! WlvoJen! referentnl slIIJer
struje ulazl. btiz obzlno. na stvarnl slllj ...r iltruje. Na taJ nat!n deflnlsano
je pravl10 leako struja 1 napon kao par def'!nlAu element elektrlenog kola.
ako je IJSvejen rererentnl sfOJer utruje od 1 pr" .... taeld 2,
tadll. Je polenclJal tACke 1. od poteneljala tACke 2, II. napon U
12
- U
Je po:!:i t1 van.
led oznatavanj ... pozHlvnog sllOjeMl. 1I!ApONil. korlstl se polaritet !cae
Izl"llZ !cojl pokuuje ltoJa helt ... u Itolu 1108. vUH potEtnclJal. Sbbol1lca
pola.rltet .... koja se u struenoJ Ilteraturi eesto defln!&e da se
t1M!ka vUleg pot.encljala sa ..... .. tACk ... nHog potenclJah. "'"
"-", "MaduU... uoblcajeno Je w.. .... ZIO. pobrltet koristt i or 1 Jenti sana
streBe ... od taek .. 1 M. vUle .. taeki 2 NIl nite .. potencij ... lu, tJ.
Btrellca napona 11", sllljer elektrlcoog" polJa. Ovako odabrani polar! tet lma
dubok! fi2.11t .. lnl 111111"80 jel' Je pozltlvni smJer struJe odreden s .. Jero",
dJelovanj ... elektrienog polJa.
5.2. OOOV I IX2ULov ZAmIi U LOlCAU&':)K OBLUl.l
Oaov zakon -(2.39) 1 Dtulov zakon (2.20) predstavlJaJu nJihove izraze
u Integral no .. obliltu. OGnovnl nedo"ta.tak lntegralnih intrpreh.clJa. Je
nJlhoV11 relatlvno ogranieena prlaje[llll. One "' .. ooogu eflkasno prh.!jenlt!
"""'" u raspodjel..- vlBekog stepena g1""trij'" Hedutl .. , ako $" ;tel!
l"""tl obl1k kojl dennik dlslcretn.e odnos... t,l. defini$e raspodjele u
opllte .. sl.ueaju . onda Integralne obl1ke trebe. preve .. tl u lakozvane lokalne
III dlferencljalne obi!ke.
Aleo 8" pos_tra bo=geni provodnik I. konstantnog poprecnog
presjelta S sa eltvlpotencljalnilll prelijecl. ..... VI 1 V
2
(lil1ka 2.11). pri
ee .. u Je VI > Va' prlajenom Oaoveg zakona Be doblJa:
I .J S m Vi - '12
R
u
- ---r-
P
s
203
Stalne jednosmjerne struje
U
J= P -1--. E (2.4ll
koja se moZe napisatl 1 u veklorskom obllku:
J = l' E (2.42)
Dobljenl lzraz predstavlja Omov zakon u 10ka1no .. obilku. Lokalni ill
dlferenclJalni obilk zakona pokazuJe da Je veklor gustine struje
srazmjeran vektoru jaclne elektricnog polja u svakoj tackl strujnog
polja.
Dob1Jenl lzraz 1 .... opst! znataj I pokazuje da se linlje vektora
gustine struje u svl.. tacka .. a strujnog polja podudaraju sa linljama
veklora elektricnog poiJa. lzuzetak cine anizotropne sredine u kojima se
11niJe gustine struje u opstem slucaju ne podudaraju sa Ilnljama
elektrlcnog polja.
Za Istl provodnlk prem .. Dzulovom zakonu Je:
P = R 12
odnosnc: .
P = P J2 5'
S
a kako je:
5 = V
za snagu se dob1ja:
P = P J2 V (2.43)
Ako se uved .. pojam z.apre",lnske gustine snage, odnosne.. "pecificne
snage P
y
' dob!ja Sa:
P
y
(2.44)
Dobljenl izraz i.a opst1 znacaj i predstavlja Dzulov zakcn u 10kalnom
obi1ku.
PriaJer 2.7. Date su dvlJe pacalelne strujne na medusobnom
raStojanju d, kroz kaJe proticu struje Iste gustine struje J all
suprotnlh sJ1Jje:rov4, taka d& predstAvlj"'ju odlaznl I povratnl provodnik
dvo:2Unog voda (sl1ka 2.14). su na napon U, a
spec1flCna provodnost provodnll<.a je r. Odred1tl tangencljaln.J I norl1l4Jru
kamponentu elektrlCnog polja.
Dato Je: J 3 AI ..
2
, U = 100 V, d a 10 mm, l' B 56 10 S/m.
RJ .... ""Je. U skladu sa OmovlJ!1J zakono., u lokalnom obllku, tangenc1j'" Ina
5. Oanovnl zakonl jednosajernlh struja
Staine jednosmJerne struje
komponenta vektora jaClne elek-
trlCnog-polja je:
E
t
J
r
V
In
predstavlja pad napona po
jedinici dutlne provodnika.
Iz izraza za potencljalnu
r az Ii ku provodni h S ina, /JIOte se
odredltl
polja.:
U
E
norma.lna komponenta
dl = E d
o
u
ai
n
:; 10'"
V
11\
sl1ka 2.14.
Odnos normalne j tangencijalne komponente je:
E
= 0,19 10" -E-
,
Prema tome, norm.Jna komponenta polja zna/no je veCa ad
tangenciJaJne. Ovaj odnos predstavlja znae&jan podata.k u uku;:moj
r3spodjeli elektrlCnog polja U okolini provodnog sistem.l i upucuje de. je
energija elekiri6nog polj;. najve6J" dljelo61 raspodljeljena u dJeiek(rlku
oko provodnika. a da se same jedan mali dio akumul1ra u provodniclma.
Pri,.jer 2.8. Izolacija jednoti!nog kabla sa metalnim nlje
idealna, vee posjeduje konaC'nu specUUoo provodnost r (sllka 2.15). AAo
je struja odvodenja kabla 1', odredit! raspodJelu gustine slruje u
izolaciji kab!a i potencljaJnu razliku provodnika 1 me/ainog
D /0 J' e I' = 0 27 Aikin R s 1 eM, R 1,6 cm. l' = 0, 5 10-
9
S/m.
a : , '1 2
Rjei:ienje. U izoiatoru kabl .. vektor gustine struje i jaCin" polja. se
podudaraju 1 radijalnl su u odnosu na osovlnl kabla, p" Je za neku
prolzvoljnu cilindr16nu povrSlnu polupreC'nlka r, gdje je Rl < r < R .
J J tiS = 2 R r 1 J = I
ili;
S. Oanovnl zakonl jednosmjernlh struJa 205
'I
I
I,
,1
'I
i
Stalne jednosmjerne struje
J a -=-2--.:-=-r--'--
I'
~
Prerut OJllOVOll zakonu, za jatl00 polJa Se
dab1j":
I'
2 '" 7 r
" pottmc1j"l,... rull/c.1. lzmedu provodnlk.o 1 pillSta:
u V - V
, 2
U - 40,4 kV
sllka 2.15.
Prillljer 2.9. Celltl'ldl plota kDnstantne debljl"" predsts.vlja dio prstena
(sItka 2.16). Poluprec:nlcl plote su H, 1 R
2
. lzaedu kr&jeva 1 J 2 odr2ava
se kDnstantna potencljalna razlikA. Odredltl potencljalnu razliku U'2 aka
je aakslmalna gustina struje J a speclfltna provodnost teJlk. r.
Dato je: J 50 10e AI.
2
, R : 10 em, R 20 e ~ , r 10
7
S/m.
1 2
RjaaenJ .. RAzllkA potenclJs.la. U'2 pavez"n.a je sa jatina., poUli E.
Izrazom:
U
12
V
1
- V - 2
2
-.: r
U sJdadu Sl!. OmovllJ1 ZMonotl
doblJa se ZI!. gustinu slTuje:
2 7 U
,2
J - 7 E 3" r
3 "
-2-r E
s11ka 2.16.
tlj4 je aakslaalna vrljednost odredena radljusom r m R, ill:
2 7 U
12
3 " R
J
1
PotencljaJna razll/c.1.
206
U
'2
3 11: H,
2 '1
J
Je u tom sJutaju:
..
5. Oolnovni %doni Jedno-.j .. rnih .. truja
Stalne jednosmjerne struje
._---_.--------------
U
,z
2,36 V
Prl .. jer 2.10. CJlindric:nJ kondenzator poluprec:nlka elektroda R, i R
z
dutlne prikljuten Je na Jzvor napana U. Speeifi6na provodnost
dielektrlka je 7. Odrediti gubitke u lzolacijl kondenzatora.
Dato je: U = 50 kV, 1 = 1 m, R, = 2 ern. R
z
= 5 em, T = 9,92 10-
9
Sirn.
Rje6enje. Ja6ina eJektritnog polja lzmedu elektroda kondezatora je:
E = ___ U--;;-_
R
z
r In "1\
pa je u skladu sa (2.44) gustina snage:
iJi
_7_
2
r
U )z
---R-
2
-
In "1\
Cubici 1I dielektrlku kondenza!ora su:
dP = P
y
dV = P, 2 rr r I dr
R
,
2 " '1 1 J
f dP
r
[2 2 " r I dr P
J .- R
z
R In -R-
,
,
P 170 \I
5.3. PRY! KIRHOFOV ZAKON
Prlnelp neprekldnostl elektrlcne struJe prvl je formalno deflnisao
Klrhor (Gustav Robert Kirchhoff, 1824 - 1887).
Prvl K! rhofov zakon temelJl se na JednaCinl kontlnul leta I Zakonu 0
odrtanJu eleklrlelteta. Aka se posmatra dlo prostor. zapremlnc V, kojl je
ogranlcen zatvorenorn povrsinorn 5 u koJoJ se nalazl kollc!na eleklrlcltela
5. Osnovni zakoni Jednosmjernlh struja
207
q u apstem slucaju je:
q ; J p dV
Stalne jednosmJerne struJe
I moze se izrnijenltl sarno aka elektricna opterecenJa ulaze III izlaze
kroz granicnu povrslnu S, abrazuJucl prl tom elektrlcnu struJu. pa Je u
opstem slucaju aka se sa
pravac pozltivne normale:
oznacl projekcija vektora gustine struje na
f } dS = f I
n
dS
s
dq
- crt
Dobljena jednaelna predstavlja
(2.4.5)
integralnu lnterpretacl ju jednac ine
kontinui.teta, koja predstavlja matematlcltu Interpretac1ju Zakona a
odrzanju koliclne elektrlclteta. Negativnl znak lspred clana na desnoj
stranl
jednacine predstavlja rr.atematlckl lzraz osoblne do. poz1tlvnom
lzlaznom fluksu gustlne struje odgovara negatlvnl prlrastaJ kollel"e
eleklriclteta. Prlkazanl obl1k jednaclne kontlnulteta definlSe Zakon 0
konzervacljl elektrlclteta u najopltijeM slucaju.
Medutlm. u stacionarnom rezilY,u vail:
f ] dS f I
n
dS - 0
(2.46)
S 5
predstavlja opstl obllk prvog Klrhofovog zakona u integro.lnom obllku.
On deflniSe Zakon 0 konzervacijl elektriclteto. pri staclonarnoJ
raspodje 11, kOja precJ.zlra da onollko
pozltlvnog 1 negativnog opterecenja kol1ko
ucle kroz gro.nlcnu S za v remensk 1
Interval mora iz njc i do. lzecle.
u anal izl elektrlcnlh kola prvl
Kirhofov zakon se primJenjuje na cvorove
kola. Ako se u nekom prolzvoljnom kolu
slozene konflguracije izdvojl jedan 1
obuhvatl zalvorenom povrslnom S (slika
2.17), prl",ijeni lntegralnl obl1k prvog
Klrhofovog zakona, doblJa se;
dS J J dS.. J J dS" J J dS" J J dS +
nl n2 1'1'3 n4
Sl 52 S3 s"
sllka 2.17.
J
J dS
nS
5
S
o
Pozltlvna norlllaia na zalvorenu povrslnu S orlJentlsana je u pravcu 1
smJeru spolJasnJe normale, pa, aka se popreene dlaenzlje provodnlka kaJl
se stleu u evor mogu zanemarltl u odnosu na poduzne. povrslnskl
208
5. Osnovnl zakonl jedno __ Jernlh struJa
StaJne jednosmjerne struje
Integrall predstavljaJu jaClne struja u pravadniclma, taka da Je:
- I + I I .. I - I a 0
I 2 3 t S
111 za evor u leo_ se stiCe n provodnlka
n
II,
= 0 (2.47)
,-I
Dobljenl lzr .z predstavlja Inlegralnl obllk prvog Kirhofovog zakona
za takozvane kvszlllnljske III %ltne provodnlke, On da je
algebarska suma struja u granama koJe ae stltu u bllo kojea tvoru
elektrltnog kola jednaka null. prl Ceau ae lapred svakog Clan" mora
naplsat1 odgovar ...juti aJgebarsld znak. MO referentni smjer Za neku
struju Ide ad Cvora - lzlazna struja. njen algeberskl znak je pozltlvan.
Aka referentnl s.Jer za neku struju Ide prema Cvoru - ulazna struja, njen
aJgebarskl znalc je negatlvan.
Pre""" to_. pryi Klrhofov zakan definlSe raspodjelu struja u Cvoru
elektrlcnog kola u staclonarnom
5.4. ClWUcm USLOVI liA GRAmCI DVIJI PROVOrna: Sm:DIII
Na slle! 2.18. prlkazana je granitna povrAlne dv!je provodne sredlne
speclflCnlh provodnostl 71 I 7
2
, PrllllJenoJII prvog IUrhofovog zakana na
clllndrlCnu povnllnu, Clje su osnovlce as peralelene granlCnoj 1
u no.zl1Cltll. sredlf>8Alil, kll.d& vlslna h c111ndra teU null. doblja. se:
f
JdS
-
O
5
111:
5
s. Osnovnl zakonl jednosmjernlh struja 209
I,
poato je z& h 0
fJc!Sa o
s
o
Stalne jednosmjerne slruje
sl!!,a 2.18.
Ulcollko su bS male.
1OO2e ,." ....... tr .. t1 dfl vektor gust! ne
struje 1_ lstu vriJednost u Bvl .. tru'!l< ....... pa Je:
-J bS+J bSmO
n
1
n
2
111:
J J
n
I 2
(2.48)
nor_lr.e kOlOponente vektorm gustine struJe
na gra.nlcl dV!Je
proVodne sr-edlne aedusobno su Jednalce 1 neprekldne.
U slcI adu sa o..ovl .. zeJconom. vll2!:
7 E
I ft
I
7 E
2
2
0.. bl se odredllo po08SanJe
vektoM>. ja.!lne polJe. na granlc1 dvlje
provodne sredlne, treba
ze.tvorenu krlvu C (1.2.3.4),
u<>Clt!
to teJco
da d!o 0.2) bude u prvoj provodooj
sr-ed!n!. a dlo (3,4) u drugoj. (silica
2.19). Ako se zeJcon 0 clrkuIacljl
vektora elektrlCnog polja prlaljenl na
zatvorenu krivu C, dobiJa se
(2.49)
sllka 2.19.
210
5. Osnovnl zakonl struja
sealne slruje
D!Jelovl putanje (2,3) ! (4,1) postepeno me UmenjuJu 1 te2e granlCnoJ
povrAlnl. pa lntegrall' te2e null, tako da me doblJa:
111:
f dl = Ell 41 - El2 41 E 0
C
E .. E
II t2
(2.50)
We. granlenoJ povMilnl, dv!Je provodne eredlne tangencljalne
koaponente vektora J...etne elektriCnog poJja _dusobno su Jednalce
MpNIlkldne.
Prlajenom o..oVOII: zakone. vlrt! I odnos:
(2.51l
gra.nlenlh Willova 1OO1e .. e veza lz"",du uglova
prelamanJa i speclflCnlh provodnostl Dredina:
tg \ 71
72
(2.52)
Prl-uer 2.11. lzolaclJa kabia nl}e Idealna, vee se sastoJI od
dVII kt>aksijllina sloj.. specUiCnlh provodnostl 7\ 72 CIjI S'u
polupreCnlci R
z
1 R
3
. Odred1tl provodnost po Jedlnlci duX1"" kabla.
l!jdenje. U lzo1atoru kabl,., vektorl gustine struje i j8Clne polja Sf!
n&dlJlllnl SU u
odnosu "" osov 100 provodnlk4. Hlil
razdvojnoj dlelektrlka
v41:1 graniCnl uslov:
J J - J
I'l
l
ft2
111 :
71 EI - 72 2
FIWcs veklor .. gustIne stroje
!eroz pro1zvoljrBJ 1ct>41<s1jaloo
cl11ndrlCnu povrilnu polupreCnlka r (r > R1J 1200s1:
B. Oanovni zakon! J .. dnoemJernib .. truja
silk" 2.20.
211
St41ne jednos.jerne struje
s s
I'
21<"r
gdje I' predstavlja struju po Jedlnlcl daZine kabla.
Z4 r4SpodJelu polj .. SI!! deb!J .. :
E _ _J_ _ -=---,,1_' __
, ", 2 " 7, r
I'
= -2x---=---
Ji[ "2 r
Ukupnl pad napo,.. U dlelektriku kabla Je:
R R
2 3
= IE,
J E"
l'
[ In
U dr+
dr ---
2 "
" R R
,
2
u _ In [[ :: ]* ( :: ri-;]
pa je pruvodnDst po j"dlnlcl du21ne kabla:
R
,

1
r' 2 "
G' m U - ------=-=------
In [[ *r+: [ :: ] ]
...
Prllaj<or 2.12. Dleleldrlk plo.:;astog kondeO%&tor .. nIje ldea1an, vee Se
sastoJ1 ad dv .. sloJa speclflcnlh provadnostl 1, i 7, ClJe su debIjlne d,
1 d
a
. Al<o Je granicnil povr.tl"" par ... lelnil plO':; ....... kondenzator .... odredHl
j .. pol)a 1 gustln.J struJe U 00 .. sloJ ... /(ondenz.a!or Je na
napon U.
RJdenJ ... Na r&zdvojnoJ povrSlnl lspunJen Je granlCnl usiov:
J J ;sa J
212
5. Osnovnl zakoni Jednoa&Jernlh strUJa
'1
2
E 5 --E
1 7 :I
,
01 +d
1 "
St"lne JednosmJerne struJe
U - S f df a E, ci, ... E" cia
o
od&kle se dabi) .. ,
T
z
U
E
"
cia ... 7,
a 1 l'
1 1
1,
U
E .
2 r d
a ... '1,
d
1 I
!I. II .AJW.OCUA nu:nu0I0C 1'OU.l S'lllII.&.1A I !UXTlIDSTAnQax;
POL.U.
Po gvoJoJ prlrodl .1@ktrleno polJe Je4noslaj<ornlh atruJa razllkuje Be
od .. lektrostllltlek0i pol jill. El .. kt ...... ta.Uelto polje obnr.zuje slste ..
elelttrlnlh opt .. N>enja. i 1>1L<01ektrlsanlh tiJela koJot. .. lrUJu 1 elJ ... s"
opteNtenja. y f1iJlMcijl VNlMI>& be 1!I1JenJa.Ju. d.olt ..., u dektrlIlO" polju
J .. dno .. mjernoa struje mlobod.nl 00ll1oc1 el .. ktricltet" la-eCu pod utlcaje"
spol.JUnJell 1%von.. I pored top. blll!Ol<fu ovlh poljlll "",t .. .... usposta.v1tl
for ..... lns. .... l'oglj... Jar, "l"ktro .. t .. polJe u pro"toru, bez
elektrlenlh opter.eenJa, el"ktrieno polje jednosaJernlh atruj& u
provodni .... redl_. 1:itVlll.ll lzvoM>. .. ener,;lje, podl1Jetu jstl ..
zakonitost1_. I.od objr> MIt" polJa. radl " "a. vektoroll Jaclne
ElleklrlenoS pol".. t. Sa. v.kloro .. "l .. Indukclje Ii' - c IIOOte Be
usporodltl vektor struJe J - 7 f. Sa. flukBo" veklora elektrlcne
lndUl<clJe \I ! 15 <1S lOOt. s ...... poreditl flubo ..... kt.on. gustine "truje I m
213
J Gno.nleni ""lovl !ViI. granici dvije dl .. 1ektrlene sr"dine:
E, R E, Dn - Dn
t 2 1. a
IIIOgIl se uporeditl sa granleni= uslovh ... _ granle1 dvlje provodne
I<redlM:
E, E,
, 'it
J w J
"I 2
Uporedlvanje .. uglo",," pNJI...-nJ .... vld!
"'" dE .". dlelektril!N!. konstante. c
uporedltl se. speelfleno .. provodnotcu r. ltd ..
f'roe_ tOllle, Il101 .. Be uspostoivlU fOMMllna anal og lJa: v .. !elora gusLine
struje J 1 veklora elektr!l!ne \ndukc\je 5, jaclne sLruJe t 1 elektrlCnog
optEreCenj ... O. speelflene provodnostl 1 ! d!eleklr!Clw konstante c.
Uspostavljena forwalna analogIJ .... pored teorlJskog. \ vrl0 v .. llk!
znaI!aJ u prll'ljenjenoj elektrot .. hntcL PODOCU nJe, 1002.. se, M. prlllJer.
tzoc..."",U ele}(lro"te.tleko polJe !ViI. bm.:I:! odgow.ra.jueeg ..odele. u provodnoJ
sredlnl. 1 obrnuto. U lo .. s .. ls1u, wlo lII!roku pr!"Jel'U I_Ju l.u:ozvar;e
eleklrolltske k&de.
Provodnoat ... Izilledu elexlroda Je:
1 ako Be eloklrolll zaaiJenl sa dlelektrlkos dleleklrlene kcnstante c. za
\::apacl tet f"" doblJa:
- I!:
?o1IIto "u cxInot:l IntegMloh. U obo. "luCaJ ... IElt!, dOblJa se analog"l
<><1nos:
c C
-"
to 1
(2.53)
Ill:
G .. ...!... c
"
(2.54J
N& prilOj<!ru ploeastog kondo&nza\;oMl., eljl Iele\::trik
konstante t!: posjeduJe konaCnu speciflenu provodncst 1. dobljenl Izraz. za
analog!Ju, mote Be dolcan.ti na sljecl&ti naCin:
C..
Q S D S I!: S 5
-U- TCr' - TCr' ---rr a 0: T
I J 5 1 E S S
C.-U--""f(f"'"--r;r-arT
214
adakl ...... dobiJa:
111:
5 m C
d 1 c
Stalne struje
PrlmJer 2.13. Izolaclja clllndrJtnog kondenzatorA nije JdeMlna vee
posjeduje kanaCnu speclfltnu provodnost .,. Aka 9U poJupreCnlcJ
RI 1 R2 1 aka je du21na I, odred!!! n}egovu provodnost.
Oato }e: Ra - e R
I
, r = S/CR, 1 c SO em.
Rjelenje. Rani}e je pokaZAnD da }t!: kapacltet clllndrlCnog kcndenzatora
c -
2 'l{ C 1
j'{
In
2
Il
I
pa je u skl&du s .. (2.54) njegovB provodnost
G - 3.14
2.14. Izolacija sferlCnog kondenzatora nije ide4lna. vee posjedu-
Je konaCru specUicnu provodnost 1. Jlka su polupreCnlcl eJektroda R, 1
R
a
, odredltJ provodnost kcndenzaton.
Rj ..... nj ... Pof;to je lutp&Cltet IferlCnog kondenzdor ..
.I, !r" It R
1 2
C -
2 1
u skl4du sa (2.54) Be dobiJa:
" 1[ '1 R
t
R2
1\ - R
2 1
Do lstog r"zultata ""'2" se' doc! poli>OCu def!nlcionog izraz" z"
provodnoEt:
215
Stalne struje
"" podudar"ju J. l .... ju radlj .. ln1 l<arAkt .. r.
povrlnu polupreCnlka ,. (R
1
< ,. < R
a
), v&tl:
J J = J J dS J 4 U ,.3 I
5 5
J =
p4 je j..cIIVl polj"':
E = =
T

" '" .. ., r
ft
"
U =
J
di" ..
J E
dr-
II A, ,
p4 j"
provod.no,,! :
215

R2
- R
!\
Ra
1
,
Stalne.jednosmjerne struje
6. HDlIJSKO DJUOVAMJE EUXTRIOIE STRUJE. HDlIJSKI IZVORI llDC1RICNE
ENERGlJE
6. 1. EUXTROLlZA
Elektroliza predstavlja proces u kome se hemijska reakcija odYlja pod
ut.1caj(!l" elektntne struj .... Znati, do. bi Se ostvarlO proces elektrol1ze,
treba u elektrolitu uspostav1tl elektrltnu struju. lIa prlmjer, ako se
dvlje elektrode od bakra, koje su prlkljutene no. lzvor jednosmjerne
struje urone u elektrolit koji predstavlJa rastvor bakarnog
uspostavlja se elektritna struja (s11ka 2.21).
Usljed proticanja struje nakon
odredenog vremena. v lzue lno se
zapazltl do. elektroda koja je povezana za
pozltlvnl pol izvora postaje tanja a druga
deblja. Isto tako, rastvor U okolinl
pozitlvne eleklrode postaje to.mnlji a u
okol1nl negatl.yne syetl1jL U elektrolitu
se zapravo uspostavlja proces rastvaranja
pozltlyne bakarne elektrode, usljed tego.
koncentraclJa bakro. u njenoj neposrednoJ
okolinl raste, dok se na negativnoj
elektrodl bakar lz raslYora talozl. Oplsanl
sllka 2.21.
postupak.predstavlja elektrolltltkog procesa elektrollze.
Eleklrollzu je 1802. godine olkrl0 engleskl naucnik H. Devl (Humphry
Davy). Preaa prlrocil reaktanata eleklrol!zo. predstavlja pojavu koja
dovestl do razlaganja 111 do stvaranjo. novlh materlJa,
Eleklrollza m .. odvlja u takozvanoJ elektroll tskoj cel1Jl
(voltametru). ELektrolltsKa eelija sastoJi se od posude u kojoj 5e nalazl
voden! rastvor neke baze, klsellne 111 soli, kojl se naziva elektrolitom.
U elektrollt su uronjene provodne plote, po.oeu kojlh se uspostavlja spoj
elektrollta sa elektrlcnlm lzvorom 1 nazlvaju se elektrodama. Elektroda
koja se veze sa pozltlvnllll polo", lzvora nazlva se anodom 111 pozltlvnom
elektrodom, a eleklrodo. kojo. se vefe Sa negatlYni", polom lzvora naziva se
katodom 111 negatlvnolO elektrodom. Realtclje koje Se odvijaju no. .. nodi
6. Elelttroll.za 217
Sf.loe jednosEjerne struje
nazlvaJu 5e anodnl ..... na Jcatodl kAtodnl .. reaJcc1 jaza. Proc s elelclrol1ze
obleno 5e ostvaruje polliOCu Jedno"aJerne. "lit 8e ""'te ostvarlV11.tl
polliOCu proaJenjl ve struje.
U oplsano .. priaJeru elelctrollze. kao elektrollt Je upotrljeblJen
vodenl rastvor boUcarnog sulfat ... 1 preko nJega je uspostavlJeno 5truJ""
leo 10. Pre ..... to..... vodenl rastvor balcaroog sulf> ..t ... Je provodan. .....d ... to
svojstvo ne posjeduju ni veda n! balcarnl sulf"t. Elementarne eleletrlene
eestlce leoje obrazuju elelelrlenu struju u eleletro11tlma nazlvaju se
Jon! ......
Jon! predstavlJaJu naaleletrlsane ato.e III grupe atoaa u eleletrolltu.
elJe Je ulcupno eleletrleno dJeloVll.nje neutral no.
postoJl istl broJ suprotno naeleletrlsanlh Jona.

tJ.
u eleletrolltu
broj pozltlvno
naeleletrisanih negat!vno naelelctrh:anlh joOll. u elektrolltu 1OOr.. bit!
ooedusoboo Jednak.
Na priaJer. baJcarnl sui fat u vodenom rastvoru dJeluJe leao jednaJc broJ
pozl tivno naelelctrlsanlh balcarnih JOllA
sulCatnih JOM.
negat!vno naelelclr!sanlh
CuSO. --4 Cu
2
+ {2.551
U proc""u elelclrol1ze balcarnog sui fata.. Icatoda prl vlae\ jone b<O.lcra
kojl se lcreCu pre ..... nJoj I tu Be neutrallzuju. pre_ sljedeCoJ lcatodnoJ
reaJcclJI:
(2.56)
Da bl se ..._l ... ravnoleta katodne reaJcciJe. moraju se sa. balcarne
anode kroz spoljaAnje eleletrieno leolo transporto_ti 1!1obodnl eleletronl.
Icojl Be dob1jaJu taJcOZV1!.nOR dlsociJaclJOR. odnosno jonlzaciJoB ...to ..... balc-
ra M. anodL Pr! tOB. anodna. realcciJa lOOMO bl t1 Ul'1I.vootd""", 1 suprotna
sa k",todnoB realccljo,,:
(2.57)
l!eutMOlno eleletrleno stanje elelelrolitl!. be.zira se na suprotnh.
uravnotetenl .. eleletrodnlB realcciJama. koje se dinamielei odvlJaJu u ISlom
iznosu. Teorija procesa eleletrollze pol_ na teorlJ! elektroillske
dlsocljacije. leoja predstavlJa t,,-..ljnu teorlju .aderne elelelroheBlJe.
Postojanje jona ics.o slobo<lnlh oosllaca eleletrlciteta u eleletrol! tu
prvl Je uoel.o FBMldeJ {Michael F&MI.dayl. dok Je pojavu elektrollze pollOOeu
teorlJe elektrohesljslee dlsocljaciJe iii Jonlzmcije poslavio 1884. godlne
nauenlk Arenijus (5. Arrhenius). Po Aren!jU1iu jedan broJ
lIiOlekule. lei se 11 na. baZa. 1 sol1 u -vodenoB rastvoru spontlJJ\o dlsoclra u
svoJe jone. UspostavlJena Jansa strulctura sastojl Be od pozltivnlh
218 6. El"lelrolb ..
Stalne jednosmJerne struJe
negatlvnlh Jon ... u Islom \znosu. Stepen dlGoclJRCIJe se odredltl na
bazl eleletrlene provodnostl r .... tvora.
pored toga sto su u daljnJeB razvoju oslvarene znaeaJne
aodlfllcaclJe. ArenlJusova leorlJa dlsoCIJaclJe. osnovna IdeJa da u vode-
nOQ raslvoru JaJcih klsellna ! baza postoJI veltkl broJ Jona Je ostala.
Neutralizacljo .. JOM na elelclrod ........ proces eleklrol1ze se zavrSava.
Medulla. kod nekth eleklrolltsk!h procesa neutrallzovan! jon I Jednog III
oba znaka ulaze u healjske realcclje sa olcollnoB (raslvor III eleklrodel
ostvarujuCi prl lOB nova. jedlnjenja 1 osloOOdaJuel nelce ele...,nle. Ove
reakclje. leoje Ceslo prate proces eleletroHze. naztvaju se selcundarnlm
reaJcc I Jama.
lako Je vee nazn&eeno na oplsanoB prl_Jeru elektrollze bakra. sulfal
b<O.lcra dlsocira u jone prema 2.55. Neulr ... llzovanl Jonl baiera talote se na
leatodl. dole neutral!zovanl Jonl Gulfata (SO.). kojl ne egzlstlrat! u
slobodno .. stanju. stupa.Ju u sekundarnu he .. !Jsku reakclJu sa anodom prema
for .. ull:
SO. + Cu CUSO.
(2.58)
talco da se slvara b<O.karn! sui fat. odnosno koncentraclja bakarnog sulfal ...
ostaJe konstantna a eltav elektrolltlekl proces se svodl na proces
prenoSenJa b<O.lcra sa anode na katodu. Oplsanl postupak predslavlJa
elektrolltlCkl postupaJc dob!JanJa talcozvanog elslog balera.
Eleletrolltlekl procesl elektrollze. u zavlsnostl od toga lcoJa od
eleklroda ostvaruJe oeek!vanu reaJcclJu. ""'gu se pod!Jell t! na katodne !
anodne. Elelelrollza bakra predstavlJa Icalodnu reakclJu.
Kvantltalivne zakone elelctrolize ustanovlo Je FaradeJ.
Fa.radeJ je 1833. godlne. na osnovu broJnih eksperh.enata. postavlo
teae!Jne zakone eleletrollze.
... , Prv! FaradeJev zelcon
Kolieine prlmarnih produkate. koJI BU nestall eleletrollzom dlreletno su
B. :l:1 .. kl. .. 011""
219
Stalne jednosajerne struje
proporclonalne kol1Clnl koj& protekne kroz elektrollt:
.. m II: Q (2.59)
gdJ .. sU: !Ia - ....... a prh.arnlh Q - KollCi"", elelctricn .. t .. koja
protekne lcroz e1ektrollt " k" - koeilcijent proporclonalnosti kojl lie
naziva elektrohealjskl .. ekvlvalento ...
Za. jednoslljerne struje pry! FaradeJev z..:con IOOZ" Sa prlJao.zat1 u
obllku:
.. a kIt
.
(2.60)
gdja J" I - j&elna staloo jednosajerne struje t - vrije .... trajanJa
eleklrol1ze.
Eleklrohemljskl ekvlvalent k. zavlsl od vrste produkt.. kojl se
prl ..... oo IzIUCuje. On Je brojno jednalc -..1 u graal_ koja SOl prl jaClnl
struje od Jednog ...,.,para. lzlucl na elektrodl za vrlJe .... od jednog s .. ta:
k
IIiI .. Ill'"
m Q - "T"'t (-j Ail
(2.61)
U forau!! za elektrohealjskl ekvlvalent koJIC!na elektrlclteta
(l<apacltet) Je lzraZena u _persati_ (M), z .. to Ato se u to", ohl1ku
kod he .. ljsklh lzvora. elektrlCne energlje.
Da. hi se ""gao ostva.rlt1 pror&eun elektrol1tiCklh procesa, treba
poznavati elektrohe .. lJske ekvi valente Za pojedl00 produkte kOJl sa U
procasu "lektrolize lz1ucuju. U tabali 2.2. dat Je prikaz
elektrohe!a1jskog ekvlval"nt ... Z& ,..",k" healjske ele_nte.
Pored toga, U tabell sU dati i podac\ 0 atomskoJ mas!, va.lenclJl eleaena-
t .. I elektrohe .. lJskoJ reakclJl.
Tabel .. 2.2
HEMIJSlU. ATCJIo5U
VALENCIJA
K
El..D!DIT KASA l'l..ElC!'ROHEMlJSlCA REAXCI JA
V grIM
A
Srehro Ag 107,87 ;,g+ .. e- -+ Au. 1 4,0269
AlualnlJua Al 26,98 AI
3
... 3e- -+AI 3 0,3356
Ero", Er 79,92
_1_ Er
.. e
-
-+ BI'
.
1 2.9832
2 2
Hlor Cl 35,45
_1_ Cl -
-+ Cl
-
1 1,3236
2 :I
.. e
!:ro" Cr 51,99
Cr
3
+
+:Ie
-
-+ Cr 3 0,64.71
Ilak&r Cu 63,54 Cu
2
+ .. 2e
-
-+ Cu 2 1,1854
Stalne .. jerne struje
HEHIJSlCA ATOMSlCA
VALDlCIJA
K
El..EICTROHEHIJSlCA REAKCIJA
.
El..EMNT 02NAKA KASA
V griM
A
2elJezo Fe 55,84 Fi?+ .. 2e
-
-+ Fe 2 1,0424
Vodonllt H 1.008
H+ .. -
-+ 2- H 1 0,0376 ,.
2 2
Ziva Ilg 200,59
Hg.2+
... 2 ..
-
-+ lIg 2 3,7441
Kal1Jum K 39,10
K+ ..
e
-
-+ K 1 4,7376
Mangan loin 54,94
Mo
2

.. 2e
-
-+ MIl 2 1.0252
Natrljw> Ha 22,99 Na. +- e- Na 1 0,8585 I
IUkal Nt 58,71
Ni
2
< .. 2,.
-
-+111 2 1,0954
I
Klseonlk 0 15,99 2-0 .. 2H' .. 2e- -+ H 0 2 0.2986
\
2 2 2
010 ....0 Ph 207.19
Ph
2
+ .. 2e
-
-+ Ph 2 3.8673
Platina Pi 195,09
Pt
4
+ .. 4e
.
-+ Pt 11 1,8219
Titan n 47,90
T12+
.. 2e
-
-+n 2 0,8948
Clnk Zn 65,37
-zr.2+
.. 2e
-
-+ Zn 2 1,2202
h. Drug! Farilld"J .. " :&alton
Ovaj zakon definiAe da aU elektrohealJskl ekvlvalentl raznlh
he .. IJskih produk ...t... dlrektno proporcionaini atoaskla. teZlnaaa A, ...
obrnuto proporcionalnl valenclJaa V, odnosno healjskoa ekvivalentu koJl
predstavlJa odnos .. toaske le11ne ! va.lenclJe:
A
1
V;

V
2
pa lz drugog Faradej"vog :z.akona sliJe<ll d" Je:
/.'1
A
1+.3
A
2
"
"
k V k V Ii: V
...
k V
"1
1 . li
"3
3 . II
2: ..
(2.62)
& F konst. (2.63)
adJe F pNldstl!.vlja FaradeJevu konstantu ozn&Cava kolllnu
naelektrisanja koja se odneal na J"dln1cu BaSe lead .. Je valenclJa Jednak ..
B. Ehlrt.roU .. a 221
I
(2.64)
He. bazl uspost .. vljenlh 0<1n0<I.... _ elell:trohelOlj"lcl elcv! valent se
doblja.:
(2.66)
A Q A I t
III -v-r - --vr-
(2.66)
poNid toga ito FlU""IIldeJe_ zakOM .. lelctrol1ze treba prlhvatlt1 leao
prolzvod .. lcaperl .... nt .. lnih IstML2ivanja koJa bazlr .. ju M _l::rosleopsleoj
..."..11zl proce_. onl' "u polmz .. U d .. naelektrh .. onJe JONll lOOra bit! cia
broj ""'-nta elel::trlcl tetlo ... to predstavlj'" Jedan od te .... 1Jnih principe
moderne elektronsll:e teorlje elektrlcltet ...
Trebe. 1 elnjenlcu dO< zakon! elektrol1ze IlO8.ju ogroman znaaj u
prlaljenjenoj 1 dO< p<"'&<Iloh.vljaJu t._lJne zakone lIiOderne
elelctrohe.lje 1 .lektro .... t ... lurglje.
Prh.". .. 2.15. U ele)r.trol1tUkDIII prOCesu ele)(trollze b krnog suUda !
upotrebe bak.o.rnlh elektr0d4 porast lINWe ktOOe je 0.5 gr. Ako SI! Z" 1st j
Interval vre.ena elektrolltlCkl pl'oces ponovl se dvostl'uko veColO strujOR
1. konstantl'!OOll kol1ClOO<1! vOOenoll Tutvol'a b&k&rnog .'NUda. OOl'edH 1
101nla.lnu anode na kZ'aju ponovljenol elektl'olltlckog process.
JUeknJe. 0/:>", elektl'ol1tlCb pl'ocesll. izve<lena "" u S'k1s.du ."". slilco. 2.21.
U prvOR elel::trolltlCkom pl'ocesu elektl'o1!ze nA btOOl se natalo!! 0.5 gr
bakr",. odnosno se anode Je dlsoclJaclJOG - jonlzaclJo .. 0.5 gr
bakra. zg' 1st! interval vl'emena U drugom elektrollt!Cko .. pl'ocesu )aClna'
struje je prj 1sto) kollCin! elekt!o11ta udvostruCena. pa )e. preaa prvom
Fa.rad4:JevOlii zakoma. %bog llnearne zavlsnostl ..... e 1 jaClne stl'uJe. pol'l!St
lAASe na btad! dva puts veCI 1 lznogl 1 gr. !'rea. to,"",. ....s .. "node se
saanjl ZJll 1 gr.
;1
_1
,
St .. lne Jednosmjerne struje
Elektrol1zl!. se odl Utuje IIIOOgobrojnlm pI' I llIjenasa. od l::oJlh su naj-
zna.e ...jnIJe:
CALVANOSTECIJA. Predstll!.vlJa tehnoloSld postupak elektrollze polOOCU koga
se povnHna nelcog metala t&.nlch. slajem nekog drugog. oMCna
pleuoeni tiJeg ..etata. CalvanostegU'" se lzvodl. ako se povr.'li1'l8. nelcog
.et ... l.... na prlllljer Celik. 2e11 zRAtititl ad nepo2eljnlh Icoroz!onih
proces .... ako se 2ell Uinltl dekoratlvnljl. 111 iz neklh druglh razJoga.
l:loJco flU illetaH POBOCU koJlh "'e !zvodl
zlato. "r"bro,
nllcl, bra ... clnk. ltd. slcuplJ! od
... la koJI se sloJ prevlake
trebe. dO< bude vrl0 tanal< a.ll
dovolJne deblJlne da odgovorl nasjenl.
Postupek gal V1!I.nOSteg!Je.
prlmjer posrebrlvanJe. ostvaruJe se
prlnclpijelno lea<> nIL slid 2.22, gdJe
T predstavlJe. tlJelo leoje !Ie prev11ll:i
sloJe .. srebr ....
+
- Ag
T -
- 1 ..
- g-<'l'9:r -
... I
sllka 2.22.
CALVANOPLAS'l"IJ::A. POIOOU e lektro 11 ze :oogu se ! zre.d! vall predmeU
razllCltog obJlles.. U sa!slu, prvo se Izrad! original. a nakon toga I
nJegov otlsak IJ nekoJ pl:.sllCnoj
_terlJI, na prt .. Jer, voalclJ. talto dR.
Be doblje ""del. Pr\je tehnolo:'ke
operaclJe galvanopl.-tika. sedel treba
prelOaZe.t1 gr.ulto... !ill taj n ...Cln
nJegoVII. povrS!M. Je proyodn ...... preaaz
olOOgOCuJe I d.... se doblJenl pred"",t
lagano odvaJa od .ode I ... Izrada ko_da
od baler .. postupleom g .. lvanoplastlke
prlnclplJelno Je pr!leazana na. slle!
2.23.
+ ..
slllc:8. 2.23.
ELD::mOLlnCXA RAFI!u.CUA - PRECrSCAvANJE KLl'ALA. Met .. l1 lcoji se doblj&ju
nor .... lnb. IOetaluralch. postupclIR nlay ChoU. U SVOIO se.stavu dob!Jenl
6. Elelttroliza
223
Stalne jednos.jerne struje
"",tali sadr::t.e veCe HI aanje kollCine druglh ele_nata 111 llOetala. ltoJl
zna.aJno utlCu na osoblne doblJenog IIWllala. NeClstoCe obl-Cno narw:avaJu
elektr.1Cne, l!>ehanlCke. fizlCke. hellllJske 1 drug'" osoblne I!>elala. Zato
treba obezblJedlH postupak; preCaCavanJa ill raflnacljc. Postupak;
raflnaclje predstavlja dobijanJe ...,tala odredenlh tehn!eko - tehnolo$klh
karakteristlka. ElektrolltlCka raflnaclJa posebno se prlllljenjuJe za
doblJanJ
e
.aterljala za provodnlke bakar 1 aJumlnljum, kojl u
osnovnoj prlajenl treba da budu Clstl, jer i vrlo =ale neClstoCe znaCajno
narw:avaJu njlhovu elektriCnu provodnost.
nlDUSTIUJSU EUXl1lOm:MIJA - EI..O:TROME'rALURGIJA. Jednu od naj:macaJnljlh
prl_jena elektrollze predstavlja elektroaetalurglja, odnoGno
elektroteI-.. 1Ckl postupW<; dobljanJa eleaenata lz njlhov!h okalda (rud .. ) 1
JedlnJenja. (hIl post upc 1 su karakterlstlCnl z,. dobljanJe: alualnlJuma,
c!nka, hlora. kalljuma, nalrlJuma, ltd. U zealjama koJe su bogale
eleklrlCnoOi energljo:. 0'11 poslupci su '11'10 prlsutnl 1 u metalurgljruoa
koje se u drug! .. tehnologlJama Dgu ostvarltl ekono.1Cnlje, na prl_Jer.
dlrektni postupcl doblJanJa alualnlJuma. 1z boksHa, ltd ..
6. El .. lttrol1za
Stalne struje
6.2. D..D::TI1:OHIOOJSKI POTENCIJAl.I
Ako Be bilo kakva elalna ploCauronl u rastvor svoJe soli, zapoClnje
prelaz atolila metala sa. ploce, odnosno elektrode u rastvor, 1. obrnuto,
odvlJa se prelaz Jona elala lz rastvora prema elektrodl. Hedulla. brzlne
prelaza Jona metala u naznaCenl ... mjerovlma nlsu Iste tj. 111 preovladava
broj prelaza alOMa metala u obllku pozltlvno naelektrlsanlh Jona u
iiI broj prelaza negatlvnlh Jona lz rastvora prema
elektrod1. (hIaJ proees, u koJOe preovladava b1lo koJa vrsta prelaza mote
se odvlJall Bve dok se energlje jona metala u rastvoru 1 na eleklrodl fie
lzJednaCe. tada e brzlne prelaza u Jednom I drugoR sajeru bltl medusobno
jednake. Proces prelua ato .... lz elektrode U rastvor povezan je sa
proeeso .. gUb! tka eleklrona lz sasta" .. aloJllll. ""tala obrazuJul na taJ
naCln pozltlvnl jon:
(2.67)
gdje z predstavlJa broj izgublJenlh elektrona. a e kvant eleklrona.
Ovaj proces prema Nernstu (Y. Hernst) nastaje dJelovanjea takozvanog
prltiska elektrolltlCkog rastvaranja.
Obrnutl proces prelaza Jona 1<: rastvora na metal nastaJe. pre..a
Nernstu, djelo"anjea osaotskog prltlska:
He' <> ze ____ He
(2.68)
Ako je prltlsak elektrolltlckog rastvaranja od osaotskog
prlt!ska, ostvaruJe se prelaz jone. sa elektrode u rastvor, tako da
elektroda. postaJe negaUvoo .. raslvor neposredno liZ elektrodu pozlt1vno
naelektrisan. U tom slUCaJu negatlvno naeleklrlsana elektroda. 1 pozltlvno'
naelektrlsanl rsalvor obrazuJu takozvanl dvoJnl elektrlCnl sloJ
(silk .. 2.24). DvoJnl sloj se odlll<uJe sa. dYe. .... dusloj .. : osnovnlm \
dlfuzlonl... U osnovnoe sloJu deblJ!ne do promJena potenc!jala Vo Je
Ilnearna, dok je u dlfuzlono .. sloJu promjena poteneljala Vi nellnearna.
+
+ +
+
+
+
+
+ + +
+
+
+
+
+ +
+
+
d.
o rasto)isnje
Vu

Vo /
V
sllka 2.24.
6. HealJski lzvor1 elektrlene energlJe 225
StaJne jednosmJerne struje
u to .. ukupNl. promjena pohncIJ ... l .... odnosno elektroho .. 1J"kl
potencljal l%oos1:
Va - Vo + Vi (2.69)
Ovu osobinu poka:zuju taJcozvani ""pielOEmitl ...,tall , na prl"Jer:
alumlnlJum, cink, kalijum, ltd ..
Ako je oSlIOtsld pritisaJc veei O<! prltisb elektrolH.lkog rastvara-
nJ.... ostvaruJe se prelaz Jona iz rastvora na. elektrodu, tako da Je
rastvor negatlvno a elektroda pozitlvno naelaktrlsana (s11ka 2.2S).
+
Y A
+
+
+
+
Yu
+
+
+
ru:ojanje
+
0
eleklrode
s11ka 2.25.
Ovu osoblnu posJeduJu takozvani pleaenlti ...,tall. na priRjer: zlato,
srebro. b<o.lao.r, ltd.
Za odredlvanJe potenciJalne razl1l<e iz .... du el"ktrode 1 ra.stvora,
Nernst Je predloZl0 formulu:
v
R T p.
'" zr In -p-
r
(2.70)
gdJe au: R - gat"''' !constanta (8,324 J). T - apsolutna temperatura.
% - valenclJa 111 broJ l%gublJen!h el .. lctrona , F - faradeJ (96500 Cl.
P osmolskl prlt!s&k ... talnih Jona u rastvoru, P prltls&k
elektrolltlCkog rastvaranja =etala.
Nernst Je u svoJoJ le<:>rlJ! deflnisao ""l\anlz ..... odvljanja proces",
for.ulu za odr&dlvanje potenelJ .. lne razllke lzmedu elektrode
rastvora. Medullm, zbog toga ato Be preaa forauli (2.70) ne mo2e
lzra.unati potenciJalno. rul1ka lZlI>edu elelctrode 1 re.stvora, njegova
teorlJa je pnltrpjela dosta krltik". posebno zato, Ato Je Nernst svoJu
teorlJu bazirao na. prltlsku elektrolltlelcog rastvaranJa. lcoJl nlJe
fizlkalno ute .... lJen 1 nlsu defini!uU'WI osnovne pretposlavke z ... njegovo
odredl vanje.
I po .... d toga ato niJe Sporno da postoJ! potencijalna razllka lzaedu
Stalne jednosaJerne struje
Detalne elektrode i rastvora nJene Boll. n1Je se UBpJela IzmJerltl nJena
ap601utna. vriJednost. Mjer!le leetode, koje su ll8lIIJensJd razviJene u tu
svrhu, bazlraJu se "'" alekt.rlno .. kolu, u CIJe.. krugu Je !l>Jernl
instrument koJl zatvara elektrlCoo kolo prako neke polllOne - llIJerne
elektrode koJa Je .n.Jelltena u ra.stvoru. Na h.J na.ln. ostvaren Je
jedan kontaJct ,..,tal - rastvor. pe. se ne "",1e lz.ljerltl apsolutna.
vrlJednost potenclJalne razllke izaedu osnovne elektrode 1 rastvora nJene
soli. nego se _Jeri potenciJalna. razlika lzaedu dvlJe elcktrode. U
praktiCnla mj" .... njh ... uoblCa.Jeno Je cia. ,IE, kIlO .. Jerna eleletrod.... tJ.
referentna elektroda koristl tzv. noraalna reverzlbllna vodonlkova
elektroda. koJa se odllkuje osoblnom cia. Je postoJana 1 d ... se
korlstltl za raz!ltlte temperature.
ElektrohomlJeltl potencijd ""lee ...,tal"" ele!ctrode u nor ..... lnoJ
koncentraclJi rastvora svoJe soli na aablJentnoJ temperaturl 2SC,
lzaJeren u odnosu na nor_Inu vodonlkovu eJektrodu. predstavlja nJen
nor_In! e!ektrohemlJs!Cl potencljal. U!lIJesto s ... polenclJalnolll
razllkoa Betaine elektrode 1 rastvora nJene soli, operlAe se sa nor-malnl ..
eleklrohe .. 1Jskl .. pot"nclJalo .. .elaine elektrode.
Nor_In! eleklroho .. 1Jslti potenclJall neklh "",tala sa odgovaT'ajuh,
eleklrodnla reakclJ ... prlkazanl su u label! 2.3.
T"bel ... 2.3
El..EKTRODNA REAJ(CIJA
NORMALN!
NAZIY
POTNCIJAL (YJ
UtlJUl!! L1 u+
-
+ "
- 3,045
Rb Rbo + e
-
- 2.925
I:.u.llJWlI +
-
e - 2,925
N ... trljum lIa tI,, + e
-
- 2,714
Magnezlju."l
Mg Mg2+ + 2e- - 2,37
AlumlnlJUlII. Al Al
S
+ + 3e- - 1,66
Clnlc Zn
Zn
2
+ 2,,- - 0,763
2elJezo Fe F ..
2
+ 2 .. - - 0,440
Cd Cd2+ + 2e
-
- 0,403
Co Co
2
- + 2e' - 0,277
6. Hewijski izvori elektriene energiJe 227
Stalne jednosmjerne struje
NAZ!V - EJ..ElcrllODIIA REUCIJA
OORMAUlI
POTDlCIJAL (V)
Vodonlk II --> 211 ..
2"
-
- 0.000
2
l3a.lcar Cu --> CU
2
+ + 2e- .. 0.337
l3a.lcar Cu Cu + e- .. 0.521
-
2:1_
l4t
--> l4t
2
... 2,,- .. 0.798
Srebro Ag --> Ag.
-
.. 0.799
.. "
Au --> Au
-
.. 1.68 .. e
4011- - 4e
-
--> 211 0 .. 0
2 2
.. 0.401
- -
21 - 2e --> I .. 0,53
2
2Cl
-
- 2,.
-
--> Cl ... 1.36
2
i
2F- - 2e
-
F .. 2.87 -->
2
Healjskl lzvorl energ!je predstavlJaju uredaje u kojlma Be
he .. !Jska energlja a.lctl vnlh IOaterija. neposrecino pretvara. u
Helilljslci lzvorl "nerglje dljele se na prhoarne s.elnmdarne.
ali poatoJe izvori koJi lsaju obl1jezJa i prlbarnih 1 sekundarnlh lzvora.
Prlaarnl lzvor! se nazlvaJu 1 element 1_ ... sekundarnl a.lcumulatorlma.
Prl ...... nl lzvorl Be IOOgu korl .. tltl swoo dok u nJl_ postoJl rezerv,,"
aktlvne _terlJe pomou koJe Be oDezbJoduJe energija. Kada Be
a.lctlvna ..... tarlJa lstroAl. prh.arnl lzvori se dalje ne ImOgu korlst1t!.
Znaci. kod prl ...... nlh lzvor .... pretvaranje heaiJske energlje u
oetvaruje Be u jedno.. c!klusu pra2njenJa. kOJe pretposlavlJa
trolknje uti vne _terlj... N ...jpoznatiJl priaaI"ni lzvor Je Leklaruieov
(Leclanchs) .. uvi .. Ie .... nat.
Stalne jednosmJerne struje
SekWldarnl lzvorl 111 akumulatorl u prlncipu aogu radltl
Oni se !!IOgu lsprazn1t!. & zaU .. s,,- nJihovo prvohitno
hemlJsko stanje u suprotno.. ssJeru
naJl!I.MJe Iste ko11<o1oo struJe koJQ Je pr1 pra2nJenJu. Zn.aci,
''!OJ,,r healjske reakclje je reve!"2!blle.n 1 ao2:e s .. ponavljatl pub.
NaJpoznatlJi sekWldarnl lzvor je olovn! akuaulator.
R&d healjsklh izYora elektrlCoo energlJe poclv& na pojavi
elektrohealjskih potencljala lzaedu elektroda. 1 rastvora. KoristeCi ovu
pojayu. Volt", (Alessandro Volta, 1745 - 1827) je 1900. godine oslvarl0
pry! hOBl!Jskl lzvor elektrlCne enorglJe. koJl je pozn.at kao Yoltln
"Ie_nat. Voltln elemena.t slste .. elektroda od bakra 1 cinka u
vodenolO rastvol"" slllBporne klseline. Kako Je na osn.ovu 2.3,
nor .... ln! elektrOhea\jskl potencljal ba.lcra, U odnosu na rastvor svoje soli
0.337 Y. a cink ... - 0,763 V, potencljalna r&zllk .... odnosno EHS prl
nor"",lnl .. uslovll .... Je:
E - 0.337 - (-0.763) 1,1 V (2.71)
Hemljskl lzvori energlje odllkuju Se vleoki. stepenom
Iskor!atenja 90% 1 viae. Mada 1.1 pogledu vellklh snaga ne eogu konkurisall
_he.niekl. generatorl_, on! l_ju vrl0 :ma.eajnu I airoku p .. l"Jenu 1.1:
autolDOb11skoJ avio lndustrlji, brodskoj pexiaornlckoj tehnlcl,
1eljeznicl, telefonlJl, telegrmlji, saobrataju, ltd ..
S. 3. 1. CAL V ANSIa l'l:l.El!Dm:
Cal vansld i 11- prilll&l'ni ehu.enti. !tao uostaloa 1 BV! healjskl lzvorl
sastoJe se oct pozltlvne 1 nogatlvne elektrode 1 elektrollta. Pored njlh.
da bl se pospJe411a katodna realcclja, korlstl Se ! depolarlzator. kojl se
obicno lzra.duJe od neltos; Boetll.loog oulda.. NegaUvna elelttrod", lzrr.duJe se
od neplemenltlh '" pozltivna od relatlvno ple.enitiJih etal ... Elektrollt
lie odl1kuje vluokoa provocinoQc\.!. U tabel! 2.4. dat je pregled vrste
_terljala 1 tehnleke karalcter!stlke neklh tlpova prl.arnih elemenat ....
6. Hesijakl lzYori elektrlCn& encrgije
229
\
\ -
: i
Sfalne JednosaJerne struJe
Tabeh.2.4
VPSrA
NEGATIVNA POZITIVNA
DEroLARlZAClJA El.EIcrroLIT
NAPON
EUrl'ROOIl E:!..EX'mODA (V)
Lelc: 1 IlMeoV
Suv! Clnk UgIJen MilO
2
NH Cl+2nCl 1,5-1,65
ele .... nat
4 2
Lelc:la.n!leov
Ma.gnezl-
BUV! el .. ..,nat Ugljen I-W) +0 +Ba.CrO KgC1
2
1,9
..... -.gnezI.Juso ..
JUIII 2:1 &
Olovnl dl.oksld/
Clnk
010vn1
Pb0
2
II SO 2,2-2,5
elnk d!oles!d 2 ,
OIovnl dlolcsld/
K.a.dIol JWI
Olovnl
?bOa
HSO 1,B-2,1
lca.da!J"'" d10ksld 2
ElelBEnt sa. top-
010vn1 PbO IlSO 2,0
Ijl"olll olovno. Olovo
dlolesld
2 2 4
anode.
Srebrnl hlorld/ !4agnezi-
Srebro Agel MgC1
2
1,6
-.gnez I J"" JWII
Balcarnl hlorld/ !4agnezi-
Bal<ar CU
a
C1
2
MlgC1
2
1,3
-.gnezlJua JUIiI
Laland Clnk
poeetno CuO
CUO NaO!! 0,65-0,7
lcona..eno Cu
U galvti!lSlco" ele .... ntu dolu! do elelctrol1tslee polarizacije. lc:oJa se
zasnlva na postoJanJ" razlleitlh he .. 1Jsklh sast"" ... granlenlh povrSlna
Jedne 1 druge elelc:trode 8& elektrolitoe.
Za n.zl1ku od .... leundarn1h ele_nat .. prh .... rnl el""""nti se ne IIIOgu
obnavljatl propustanje .. struje u suprotnom sllljeru. pel. se zOOg toga, nalcan
se iutro8e zamjenJuJu. jer Je hemlJslc! elemenat prestao bit! akt1va.n.
Znael, prlmarni element! pred"ldenl su za Jednokratnu upotrebu.
Polarlzac!ja predstavlja poJavu lcoJe. u galvanskoll! Cle.nku, zoog
hellllJslc:lh promJena na eleictrodaJOS., IOall.lfestiMl kae EMS Epo I suprotnog
*lovanJa cd EMS elanlca E. PolarlzaciJiI. u stv..,.i nastil.Je lz1uelvanJelll
nelce M.terlje na elektrodl, na prhlJer, vOdOnlh Ill!. bUarnoJ elektrodl.
I:od prlP&nllh eIe .... nat.. polarize.cijlO. nepovoljno utiee na. funlcclJu
el .. _nt ... k...., i?:"ora eleklriene energlJe, i zato se nastoJ! sprlJee! t!.
Depolarizscija je s"oJstvo koJh. se " el" .... nt" lcontinualno ukle.nja
struJe
vodonlk sa pozitlvne elektrode oksldaclJoa. U tu svrhu pozltlvnu
e1elctrodu <Hnl odgoWMtjUCI IlIelal sa depolarh:aeiooollll slIIjesollll.
UnutraSnJI otpor elaenta Ru elnl otpor elektroda 1 elektrcllta. leao 1
otpor lcoJi Je' uslovlJen prollljenom potencijal... "" elektrod...- zoos:
polarlza.c1je za vrije1le prot!.canJa BtMlje. PolllU"'lzaciJa I unutr8Jlnj!
otpor u toleu Mlda eIe .... nt... se BljenjaJ", z ... visno od tOll" lcaleo Se
lscrplJ"je elektrollt I " leoJoj lIIjerl Be ostvaruje procea depolarlzaclJe.
!Ia.pon prunj<>nja U predsh.vlja napon na lcMljevl_ elementa. On je
jednak teorljskoJ EMS E aleo je eleklrleno kolo prekln"to, odnosno ako Be
el .. "",nat nalul u prune.. hod". ;:ada Be z ...tvorl elektric:no leolo.
uspostavljena struja stvara pad napona "" unutrll&nje .. otporu, II. svoJilO
proticanJeB "tie.. ilia pojavu poJarlzacije, p" je ""-pon pr..znJenja
deflnlsBn izrazo.:
U. E - E - R I CZ.72}
pol U
Polito Be polarlza.cIJa 1 otpor u toku road&. .. IJenJaju,
..1Jenja lIIe 1 napon pr"UnJenja. Dijagr ..... napona pra.2.njenja za Leklanseo"
eleeenat prlkazan Je na sllel 2.26.
U{V)
"""ll----
60
""

.. 20
,.

,---r-- ,-----
1.'
,
Po.

"-
,
'I--- --r---
L-. __
l(min)
,. 0 , . ..
,,11k ... 2.26.
Kapaeltet ele_nt ... :
Q U I t
(2.73)
predstavlja ukupnu eleictrlc:nu energlJu koJu eIe_nat IIIOZe plaslr ...U po
proptsanle "ksploataclJe. Kapacitet eleaenta lzraZava. se u (Whl
i u (Ah).
Nil. r&ZvoJ gal VIUlIiIklh eIe_nab. bl too Je uUeal&. vrst ... elelclrol1ta 1
s ..... t .. v d<opolarlzacione use, pa se, u tOB _""dsl", gal va.nsle ! ele ... nt!
dljele na: wokre elemente, ele_nte sa teen!. elelctrolltom 1 element" sa
231
eleklrolltom.
::>krl el""",ntl lspunJenl su t .. .. elelctrQl1 to .. sa slobodno ..
.. pa su neprenosi v1. U ove elelctrollte spadaju: Vol lin
(AI .. ,"sandro Volta. Ins 1827). Danijfllov (Daniell.
(Lecl .... ..,che ) dr .. Najvecu prh.jenu h, ....ju el"..enti sa tecn\ ..
eJektrollt" ... ", posebno lakozvanl suvi ele .... ntl. tJ. ele .... ntl u koJI,.a, .Ie
teCnl elektrolll pegodnl .. zgusnut U koapaktnu aasu.
Suvl. .,le..,nti. lULJpeznatlJl suvi ele .... nAt je Lelcl..ne.eov elen>eno.t. l<oj! J"
l<onslruls..n 18SS godloo. S&vre .... ne konstrulccljfl ovog ele ... mt", uglavnoa au
cll1ndrlCne I plotaste izvedbe (sl1ka 2.27).
(sl1lea 2.271>.), sastoJI se od: negat1vne
elektrode Izradene od elnk ... sa 3Y. kadmlJWl0. U oblli<u cll!ndrlCr>e 1",,,,;<1,,.
c111r..dr-ltno!t poz1tlvr".t!:t clektrode 00 uglJena. k()Jl
se sastoJI cd s",jes,. lI>a.llg1OZl dloksida. uglJ"" .... .....anIJ"'" hlor'lda 1 v,,<le I
eiektroilla koga Clnl NH.Cl. 1 H
2
0.
?lcC"",U Buvl el" .... nt prlk",zW1 Je TIA s11el 2.27b. ?lvco.sU
,,,. ;:ol'lste u Inst ... la.cIJ..- u koJl .... trebl. ostvarltl M.pon " ""lu
struj\.!. to '''0 poeebno odnaal na .,J"ktrolUlke lnatalaclJe u lcoJh.a se trall
vlsok. rApe". _1 ... struja 1 _1" dl"",nzIJe.
POZITIVNA
E:'LEKTRODA
NEGATIVNA
:r.U:XTROLA
B.A.KARNA
'KAPICA
a)
IZOL.ACIONI
SLO.1
DEP01..ARIZATOA:
sllo 2.27.
+

.. ELEkfaol:'A
--.rlEPOl.ARIZATOR
NECATJVNA
I I ELEKTRODA
b)
Cl11ndrlCn! element k&o Izvor eleletrlCne energlJe pokazuje osob1nu da
pr1 opterecenJu napen prvo p&dne do 1,45 V. d& bl Be kasnlje stabl11zovao
2 ... IiIve vrlJe- el,,_nh . lOa knloJU ""'pen vrlo brzo
1J"da. taka d& ured&j Itap napaJ ... brzo prestaje sa rado ... El,,_nt Je lnaee
1 vrlo osetlJlv na brzlnu pratnjenja 1 kvaru bllo kad Be rad! 0
6. HoalJ8kl izYori elektrlCne energ1j_
Stalne JednosmJerne struJe
mal!. iIi brzlnama pra1nJenja. ElelctriCne karakteristlke se
llIljenJaju so. pro'"-1.,mo", te"per",ture. ......d.. u to .. s .. lslu prlpada klas!
he"ljsklh lzvor ... koJl su dost .. pestoJanl.
Novlje konstrtikclJe koje
pretpestm.vlJaju zlUOJenu el-
ektrode od clnka sa aag-
nezlJumo.. pokazuJu niz
prednosti: lmaju negatlvnlJl
nor_lnl
petenelJal
e!ektrohealjBkl
!II!lnJu Bpee!-
flnu 1 ekvlvalentnu te11nu.
Zbog toga ele_ntl
loIaju
od
vil:i
napen, petroSnja aagnezljuma
je aanJa 1 pestoJanlJi suo
Karakterlstlka napona pra1-
nJenJa za ele_nte sa
1.7
1,6
1,5
1.4
+
1.3 +
1.2 t
Uj
1.0 t
0,9 T
0,8 T " . 'I"'\ijilna
'-----r---t--+---: \i
2 :; 4 :;
sllle .. 2.28.
elektrodom od oink .. 1 prikazana Je na sllel 2.28.
b vrlJe_ rada. clnkovog ele_nla. ostV&ruju Be sljedeCe helO1Jsice
reakclje:
Zn
2
20H- Zn[OH)
,.
6.3. 2.
(2.74)
Kod akuaulatora III seltundarnlh ele_nat ... elektrohe"!Jsko djelovanJe
Je reverzlbllno tJ. odvlJa Be u oha slOJera.
U Jednoa sBJeru, nil prl"Jer, u re11au pra1njenJa (sllka 2,29 ... )
akuaulalor prlJeunlku R predaje elektriCnu energlju 1 se kao lzvor
EMS E. U drugom s-Jeru. odnosno re11au punJenja (sl1ka 2,29b) akuaulator
6. Ho.. lj .. kl lzvori elektrlCru. energlje
233
.... -
Stalne jednosmjerne struje
prl .... elelclrienu energiju lz nelcog stranog lzvoMl. rlapona U 1 ponatia se
leao prijelDnilc elelctriene energiJe. U OVOII re%illlu, naa se' uspostav!
stMJ.ja I U leolu. na eleletrodalfla se odvlJaju he,.lJske reakclje nJlhove
polar!za.clje. odnosno obnavljanja akllvne _terije ak1llllulatora. Ne.
lcr&jevi ..... akumulatora uspostavl.ja se lcontraelektrolOOtorlll!t sila E.. lcoJa
dlna...lelcl uravnote%ava napon napaJanja U. J:ada se proces polarizaclje
okon(!a i uklonl spolja!lnji 1zvor. alc\1lllulator se ponatia kao izvor EMS E
k

eiJe se djelovanje podudara sa EMS E.


Sa energetskog akumulator se she_tski eote prilce.:zati na
sljedeCl na.eln:

HEMIJSXA ENERGIJ ... -,"':"':;=:::"::'::':'=--+) EUXl"IIUCNA ENERGIJA
I'UIIJI:IfJE
R
+
a) b)
sIlica 2.29.
HaJveCu prlmjenu lmaJu olovnl. allcalnl 1 eelienl alcumulalorl. r pored
Iconlcurene\je u prlBjenl. nJlhove leomplementarne osobine: pouzdanost.
te:Una., JOehanielca postoJanost, dutina rada ltd. opredJeljuJu nJlhovu
naajenu 1 oblasl primjene.
Olovni akumulator. No. mogunost koriSCenja selcundarne struje polar!zo.clje'
u praktlene svrhe pry! Je uke.:zao Jakob!, da b! 1960
selcundarnl eleenat. odnosno olovnl akumulator lzrad!o
godlne prv\
Plante (G.
Plante). Planteova Iconstrukelja olovnog akwoul ...tor .... koja se sastoji od
dvlje aoedusobno lz010vane oloYne elelctrode polopljene u sud sa vodenlm
rastvoroa sUliIporne Iclsel!ne. vrlo Je sl lena savreiilenh, izvedbama
akwouh.toM!..
S'tolline J,ednosllljerne stroje
U slII.vrelilEmllll Iconstruktlvnh. r jellenjl_ po:z:1tlvna elektroda u obl1ku
relletlce lzradena je od legure olova. ! antiTllOM. 1 prevuCena. olovnllO
dlolc&ldoa. dok je negatlvna elektroda
izradena. od .. p\d:vastog clova .
Elektrol1t je vodenl rastvor s\IlIIporne
Iclsellne speeifiene te%!ne 1.25. Za
separator, odnosno lz01ator lzaedu
susjednlh parova elektrod .. korlstl se
lnertnl porozni izolator. Elelctrode u
obl1ku pice .. i sepanttor kompa.ktno "u
sastavljen! uronjeni u posudu
rastvoroa sWllporne klsel1ne (sHlea
2.30).
sa.

:
- - .-
- - . - ..
- - - -
- - - .
- - - -
-. - _. .
- - -
- - - - - -
silica 2.30.
J:ada se elektrode urone u posudu sa rastvoro ... akWllulalor je pun. Ako
se na njegovlm krajevlma prlkljuel prljemnlk otpora R (sllk& 2.29a) pod
uticajes EMS E u kolu se uspostavltl struja I. II. a1cunuiator Be nalazl
u ret! .. u pratnjenja. 111 depolarizacije. OvaJ proces pratt odgovaraJua
healjslca rea1cclJa. Icoja rezultlra u pojlll.vl sulfatlzacije elelctroda
odnosno na. se lzlueuje sloj bakarnog sulfata (PbSO.).
Slaganje bakarnog sulfate. na elektrodama laa za poslJedlcu IzJedn&Cavanje
elelctrohemljslcog potencljala elelctroda Iii do opadanJa EMS alcUJllul ...tora..
Halcon alctlvnu .... terlju uWIlulatoM. treba regenerlsatL
Postupalc regeneraclJe ostvaruje tie punJenjem III polarlzaclJoa. PunjenJe
e.lcUBula.tora lzvod! Be U sKladu sa shemom na slle! 2.29b. Pomou
Bpoljunjeg Izvora napo""" U u kolu Be uspostavlja struja. u suprotno ..
"ajeru od slIIje..... struje prl tako da se sa proeeso"
polarlzacije odvlJa Inverzna hemlJslca reakelja od depolarlzaclje. odnosno
odvlja. se preees deeulfatlzaclje. Zbog toga Be u1cupnl proces polarlzaclJe
depolarlzacije testo nazlva I proces dvostruke Bulfatlzaclje.
Prema teorljl dvostruke sulfatlzaclje oetvaruju se slJedee he,,\Jske
rea1ccije:
PbO .. Pb .. 2H SO <--::=-:=::-::::-_' 2PbSO ... 2H
2
0
2 2 4 (
PUKJEMJE
(2.75)
Prl tome Iii .. U proceeu odvljaJu posebnl elektrodnl proces!.
Na negatlvnoJ elelctrodl se odvlJa reakclja jon!zaclje olova.:
Pb Pb
2
.. 2e
... u reakeljl sa sUBporno .. Iclsel1nolO lz """tvoN.
235
Stalne jednosmJerne struJe
Pb" + 50
2
- Pb50
4 4
obrazuje. se sulfat bakr .. koJi sa taIoz! na elektrodl, pa Je ukupna
reakclja negatlvne elektrode:
Pb ... PbS0
4
Prl tom U ovoj reakclJi .nastupa pad gustine rastvora sumporne
klseline u blizlni negativne elektrode.
Reakcija pozitivne elektrode takode se sastoJi od talozenja olovnog
sulfata u koJoj se trosl sumporna kisellna 1 oslobada voda:
PbO, ... 4.H+ ... 2e Pb
2
.... 2H,O
Pb" ... 50
2
- Pb50
4
pa Je ukupno. reo.kcijo. pozitivne elektrode:
PbO + 4H' + 50'- + 2e PbSO + 2H 0
'2 4 .. '2
(2.76)
KOlllbinacIJcm ukupnlh elektrodnih reakciJa dcblja se
reakeija
praznjenJa akumula tora (2,75)' U procesu punJenJa odvija se
tnverzna
reakeiJa.
Pri aejenl. akUll>ulatora naJveci znacaJ !lOaJu nJegove eiel<tricne
karakteristike.
Elektromotorna 511a E akumulatora deflnlse se kao potenelJalna
razl1ka izmedu lzvoda elektroda kada Je elektricno kolo 511ka 2.290.,
preklnuto, odnosno kada se akumulo.tor nalazl u praznom hodu.
Napon alcumulatora predstavlJa potencljalnu razllku na njegovirn
izvodima u rezimu opterecenja, pa Je, prema Omovo", zakonu, (slika 2.29a):
U R I
(2.77)
Napon akumulatora u rezl",u praznJenJa lli depolarlzaciJe je manji od
EMS E za veliclnu EMS polarlzaciJe Epol i pad napona u omskom otporu
akumulatora r, tako da Je
U=E-E -.1
pol
Dok je u rezlmu punjenJa
U=E+E +r!
pol
Na pocetku praznJenJa 111 punJenJa
akumulatora raste, tako da
napon u rezimu praznjenja naglo padne, a u
rezimu punjenJa lma nagH skolc, da bi se
nakon toga stabillzirao (silka 2.31).
Ove poJave su povezane sa promJenom
koncentraclje sumporne kiseline u nepo-
(2.78)
(2.79)
U(Y)
o l(o)
sl1ka 2.31.
srednoJ okolini elektroda. U rezi",u praznJenJa u potetku nastaJe nagl1
236 6. He.1jski izvor1 elektrlcne energiJe
Stalne Jednosmjerne struje
pad koncentraclJe sumporne kisellne u neposrednoJ bllzlni elektroda da bl
se kasniJe stabillzovala_ U re21mu punJenja u poCetku naglo poraste,
nakon Cega Be takode stab1llz!r". Posto ove promJene pra.ti veliClna
polarlza.cIJe. prlrodna Je prollljena napona na sHe!.
U re2i!llU pra.2nJenja proees se odvija stabllno sve dok se kol1Cina
aktlvne mase ne saanJi nakon Cega, ako se nasta.v!. o2e nastuplti potpuna
depolarizaclja. Ovo stanJe na diJagramu je prll<a.zano nagll .. pado .. napona.
U re:2:tmu pun,Jenja. proees se odvija. sta.bllno sve dok se ne uspostavl
grantCni sloj akt!vne materlje, nakon Cega, ako se proces nastavi, nastu-
pa elektrollza. Ovo stanje na dljagruu Je prlkazano skokolll napona.
Kako je polar\zaclja srazlnj"rna. jaClni struJe. vaH:
E (2.80)
po 1
gdje Je k - KoeflclJent polarlzaclje, pa je napon praznJenJa
U = E - (k + r) I E - Rn (2.81)
odakle Je dobljen Izraz za unutraSnJl otpor akumulatora Ru:
R m k ... r (2.82)
u
Kapacltet aku..ulatora predstavlJa kol1Clnu elektrlciteta koju
akUlllulator predaje u procesu pra.2nJenJa. Akumulator kojl Se prazni Sa.
no .. inalnolll strujom HAl u vremenskom !ntervaiu t(h), dok IIlU napon ne
padne na granlCnu vrljednost od 1,85 V, lma kapacitet:
Q zIt (2.83)
pri Ceau Je uob!Cajeno da se u ampersatlma (Ah).
MeduUm, u rezhau praznjenja preko prljemnlka konstantnog otpore. R.
JaClne. struje se u toku vremena mljenja. U tom sluCaJu kapacltet
akumulatora je:
t U U
Q
R
: J ! dt # J dt a (2.84.)
o
EnerglJa, odnosno koliClna energlJe koJu lzvor u procesu pra.2nJenja
preda elektriCnom kolu, lznosl:
l.
A = I J U dt = I U (2.85)
or
0
oblCno se lzraZava u va.tsatl_ ( \IhJ.
Kod aku.mulatora se detlniSe I specltlcna energija 111 energija po
Jedlnlci mase aktlvne materlJe. ZnaCajno je !staC! da 1 speclflCna
energija kapacltet zavlse od uslova. eksploatacije akUJOuho.tora. I:od
lntenzlvnog pra2njenja, u kratkom intervalu. kapacltet
6. Hemijski lzvori elektriCne energlje 237
Stalne JednosmJerne struJe
specUtCna energlja opadaJu zbog negatlvnih et"ekata polarlzaclje. Islo
talco, aleo se aleUlilulator prazni dugo sa _1 hi slruJama. gublcl u
lI'lkulaulalol"U rastu. pa se i icapacltet 1 specU'lCna enel"glja.
Optlmalnl kapacltet 1 uaksi .... lna spec!fiena energlJa se ostvaruju ako se
lI'lkulaulator praznl prem. utvrdenom ret 1 IIIU pnUnJenJa, lcoJl Je
karaJcteristlean za poJedine vrste akumulalo ......
Dobrola alcumulalo..... odnos !collelne elelctl"lclteta koja
protekne kroz akumulator u tolcu pratnjenja i Icollelne elektrlclteta koJa
protelcne u toku punjenja.
Osoblne znaeajno zavlse od gustine vodenog rastvora
slllllporne klsellne 1 temperature. Od gustine rastvora zavlsl nJegova
provodnost 1 .... 2nJenJa. Obleno se nastoji da gustlna - speclflena
masa bude u granlcama 1.2 do 1,3. U tom slueaju Je taeka mr2nJenJa manJa
od - SOC. Od gustine zavlsl 1 kapacltet lI'lkulaulatora kao t nJegova EMS.
Kapacitet alcwaulalora zavisl od temperature. Sa porastom
temperature kapacitet raste. a usporavaju se i nepo2eljne reakclje.
GranlCne tell!perature u radu akumulatora su 40 - SOC. N ... temperaturama
lcoJe su n12e od OC kapacltet lI'lkulaulalora znaeajno opada. Preporueljlvo
Je da se na n121_ temperalurama korlst! gustina rastvora od 1.3,
All:alnl 1 ceUenl akumulatori. Alkalni alcUlllulatori su poznall kao
Edisonovl akumulatorl. Kod alkalnlh akumulatora elektrode koJe su
lzradene cd nlkla 1 kadm!Juma potoplJene su u kallJum h!droksld. U njlma
se ostVBruju hemljske reakelje:
PUIE.1EJIIJE
2N1O + 2KOH .. CdO _....:....;c==.;c.;;..._-+. Nl a .. 2WH .. Cd
2 :;
(2.86)
PU2MJEUE
Ked eelienlh a.kumulatora eleklrode koje su izradene od nllcla I Cel1ka
potopljene su u kallJum hldroksld. U nJlma se ostvaruju hemlJske
reakclJe:
PUMJENJE
21110 .. 2KOH .. FeO NI 0 .. 2KOH .. Fe
2 3
PRA2MJENJE
(2.87)
U odnosu na olovne akumulatore, .. lkalnl eel!Cn! akumulatort
odlikuju se .. pogodnosUma: gusUna elelclrol1 ta se ne DIJenja.
nlsu osetljlvl na udare i potrese, 1maju nesto nit! napon 1.3
- 1,5 V, jednostavn1j1 su za. odr2avanJe, dugot ..... Jnijl su ! rade se u
suvoJ !"vedbL -NJlhov osnovnl nedostatak Je vlsoka c!Jena ! relat1 vno
.... 11 napon.
Stalne struJe
Elektrien! prlJelitn!ci predstavlJaju elelllE!nte u kojl_ se elektrlena
energlJa transfor-aUle u nelcl drug! vid energlje. O.movne. klaslfikaclJa
elektr1Cnlh pr1Jelitnlka ostva.ruje se u odnosu na vld energ1Je u koji se
transfor .. ille elektrtCna energlJ... NajpoznatiJi prljel!lJllcl su: ruvjetna
tlJel .. , el .. lclrienl grijael 1 elektrlcni lIIOtor1. U nji_ se elektriena
energlJa transt"ormlle u svJellosnu, termlCku 1 aehanieku energlJu.
U odnosu na vrstu transforlMClJe prijel!lnlel se klaalflclr ...Ju na
prljemnlke prve 1 druge vrste. U prlJemnlcima prve vrsle elektrlena
energ!Ja se transforalae u termlCku energlju. Posto Je po prlrodl
.ter,.!eka energlja aktlvna. ovl prljelitnlcl se naz!vaju aktlvnlm
prijemnlclll\a 111 eh.lctrlcne energlJe. U aktlvne prljemnike
spadaJu: eleklrlenl rasvjetna tlJela i sve vrsle elektriCnlh
olpora. Osnovni perametar koJl deflnise stanJe pr!JellUl!lca Je elektr!Cn!
otpor R. UobleaJeno Je da se elektrlenl otpor naz!va aktlvnlm otporom.
l'red"",t anall>: .. elektrlcnlh kol .. JednoslIljerne struje pretpostavlja
elektrlena kola sa prlJemnlcl10li prve vrste, odnosno kola sa aktlvnlm
otporom. Ukollko kolo sadr21 I ostale prljellUllke, onda to bit! posebno
lstaknuto.
PrIJemnlcl druge vrste pretpostavlJaju transformaclJu elektr!Cne
energlje u sve druge obI Ike energlJe. lzuzl_JuC! ter.!Cku.
U eksploatac\j\ elektrlCne energiJe dom!nantnh su dva osnovna
nastojanJa leoja poC!vaju na teooelJnl .. principllOa: elektricnu
energlJu od lzvora do prlJemnlke. treba prenlJeti sa naj-.nJl .. gublcl_'
energlJe 1 prlJelllnlJc iiIOra blU takve lzvedbe da domlNUltno favor!zlr ...
njegovu osnovnU funkclJu.
1.1. OTPORNICI
Otpornle! predstavljaJu elemente leola su deflnlsani
elektrlenog otpor&.. Iznos elelctrlenog otpora zavisl od aaler!Jala od koga
1. Elektrieni priJe.nici u elektrienl. ko!! .. 239
Stalne JednosmJerne struJe
je Izraden otpornlk. .nJegovlh dl"",nzlja. obl1ka 1 vrste lzvedbe. Za
dl ... nzlonlsanje otpornika korlste se Omov ! Dtulov zakon.
Sheaatskl prlkaz otpornlka konstantnog otpora dat je nil. silel 2.3.
U prhJenjenoj elektrolehnlel
susreCu se otpornlei sa 'prolllje-
nlJl villi otporolll 11 i reostaU. onl se
Sheaatskl prlkazuju kao na sIle! 2.32.
ProlOjena otpora ostvaruje se
polOjeranjez kllinog kontakta dUZ
otpornlk ....
slik ... 2.32.
Standardne lzvedbe otpornllca grade se od ClllndrlCnlh III profilnlh
provodnlka u obllku splrale nil. nosaCu od lzolaclonog materljala.
Hater-ljaJ provodnlka predstavlja leguru .... tala koju oblOno Cine: nlkl.
bro .. , 2eljezo. alwalnljUlll, ltd. Osnovne osobine otpornllca su: vlsol<a
speclflCna elelctrlCna otpornost. nlzak telllperatW'nl lcoeflclJent. mala
osjetljlvost na olcollnu. dobre =ehanlCke karakteristllce. ltd.
1.2. VEZI VANJl: OTPORNIU
Clnjenlea d ... u elektrlCno .. kolu moZe bitl viSe otpornlka upuCuJe da
se onl aogu povezlvatl na viSe natlna. U skladu sa tlB, osnovnl spoJevl
suo serlJslcl III rednl
paralelnl 111 otoCn!. GruplsanJelll ovlh spojeva
doblJa se _JeSovlta veza.
VAlna operaclJa koja se lzvodl u postupku rJeSavanja elelctrlCnth kola
Je svodenje kola sioZenije na kolo prostlJe konflguraclJe. OvaJ postupak
nazlva se postupkom ekv!valentlranja.
7.2.1. ru:IlIiA - SDUJSKA VEZA
Ako au otporniel povezani tako da obrazuju nlz, u kome n e ~ grananJa
1. Elektrini priJemnicl u .l.ktrinl& kolima
Stalne jednosmJerne struJe
struJe. odnosno ako kroz sve otpornlke prot ICe lsta struJa, kate Se da Je
oslvarena redna 111 serlJska vez ... otpornllca. Na site! 2.33 prlkazana Je
redna veza n otpornika R
i
, R
2
,
lzvor napona U.
.Rn Cljl su krajevl prllcljuCen! na
~
i
---"",,
sl1lca 2.33.
Kako kroz sve otpornlke pratlee ista struJa I, na kraJevlma otporn!ka
uspostavlJaJu se padovl napona U
1
, U
2
, , U ~ . Padov! napona, prelna
Omovo .. zakonu, srazllljern! su proizvodu otpor ... poslIIatranog otpornlka 1
struje:
U
1
~ R, I ; U 2 ~ R2 I; ... ; Un = R. I (2.88)
a kako je napon na krajevlma spoja Jednalc sum! napona nil. pojedlnll11
otporlma, dobiJa se:
U = U + U ..... + U 5 R I + R r ..... + R
1 2 n 1 '2 II.
U = (R .. R
1 2
..... R ) I 3 I r R
l. ;
(2.89)
;_1
Ukupnl rezullantnl otpor prlkazane redne veze III ekvlvalentnl otpor
Jednak Je zblru otpora pojedlnlh otpornlka:
R
a
t R;
a
R .. R ... ... + R
1 2 n
h1
Prema tome, redna veza n
otpornlka, C1Jl SU otport
Rl
R
2
, .. R., moZe se zamlJenlti Jednl ..
otpornikolll, CIJ! Je ekvlvalentnl olpor
R (silka 2.34).
(2.90)
sllka 2.34.
Posto lcroz sve otporn!ke prot lee lsta struja. vaZi:
U
n
a -R-
n
(2.91)
pa se za sluCaJ dva otporn1lca koJl su redno poveza.n! lzvodl znacaJan
1. Elektrini prlJemnlci u elektrlCnia koll=a 241
Stalne jednosajerne struje
odnos:
U R
1 1
--u;- = f\ (2.92)
da J<> kollcnl1c ""POna na otpornlch ... u rednoJ vezi dva otpora sra2"JeMl.n
kollcnlku njlhovlh otpora.
Paralelna 111 otona veza otpornika lzvodl Be talco da Be svi
otpornici nalaze na 1sto," naponu. We. s11el 2.35. prllcazana Je paralelna
veza n otpornllta R,' R".
U.
+
u
,R" CIJI se lcraJevl nalaze nil. lslom naponu
silka 2.35.
su IcMLJevl svlh otpornlke. na istom naponu Ill, kroz otpore <!e
proticatl. struJe I" I",
za]cono .. :
,In' elJl IIU iznosl U slcladu sa Omovim
III
.,. ; I .. m T
"
(2.93)
a b.lco J<> uJrupna. struja I Jednalca BUill struJe. ltroz poJedlne otpore,
doblJa se:
I R
11
+ I + ..... I
U III
.. ...!:!..
2 n
sT" T+
R
1 2
"
( 1 1 1 )
n
1 U
T + T + . + T - U (G
1
+ G + ... + G)
III L G,
(2.94.)
"
.
1 2 a 1=1
gdJe G predslavlja elektrlCnu provodnost.
Stalne jednosmJerne struJe
Ultupnl 111 eJevlvalentni otpor J<>:
111 1 m
T"T+T+ +R
e 1:2 n
(2.95)
a elcvlvalenlna provodnost:
G E G .. .. ... .. - t G,
e 1.. 1-1
(2.96)
?reBa paralelna veza n otpornlka. elJl BU otpori R
I
RzR
n

1001.. se zamlJen1tl J<>dnl .. otpornilcom. cUi Je elevl_1entnl otpor R


(sHiell. 2.34).
Iz (2.93) va21:
R - R = . , R I (2.97)
1 1 2 2 n D
plio Be za eleletrieno kolo sa dva otpornllta u paralelno.. spoju uspostavlJa
va2an odnos:
R I,
R
12
I :It
I R
(2.98) I :
-1- - -R-
2 1
lcoJI prec1 z 1 n>. cia .... struje u paralelnl,. granaJIIS. r .... podj .. 1JuJu obrnuto
proporelonalno otporl_ grana.
Eltvl valentnl otpor dva paral .. lno povezana otpora Je:
1 1 1
n:-= "1\+ "1\
R
. R + It
I 2
za trl otpornllca je:
1 1 1 1
T-T+R+T
1 :I 3
III za n paral .. lno povezanlh otpornika
(2.99)
R R : . R
R. .. ....,..("R2-R ... 3-.-.-. .. :r(1:ktl"Rt2--:-:-Rll.-n-_ -, lj-
(2.100)
7. El .. ktrlCni prlJeaniei U .. l .. klrienl. Kolima
243
+
7.2.3. liIJtSOVITA nu
xamblnaclja redne ! paralelne 'laze predstavlJa bJeaovltu 111 redno -
paralelnu vezu. Na s1101 2.30. prlkazana je redna - paralelna veza
olporniXe. R
i
, R
z
' R3 ! R
i
Postupak ekvlvalentlranje. izvodi se tako da se
prvo ekvivalentlra paralelna veza otpora R3 i R.
R
3' R .. R
" 6
a nal<on toga .. edna veza:
R R
R. - Ri .. R2 .. _R.,....:3:... ..
" .
p" se I bJ .. veza otpornlk .... e!J! au olpor! R
i
R
2
R3 I R "",:!:e
zaalJenltl jednl.otpornlko2, e\Jl Je eltvlvaJentni otpor R. (sJlka 2.36).
u
u
sllka 2.36.
Ukupna struja u kolu, preaa Oaovo ... zakonu. je:
U
I m R
e
Struje u gn.na:aa I3
otpornlXe..
(2.101)
I. Izvode se kao Itoo paraleino vezanlh
PrillOjer 2.18. Cetlr 1 otpornlk& lstog lznosa o.tpora R vezuju se na r"z-
l1e1te naClnt. Odredltl ekyiy&lentne otpore svAh veza.
7. Eleklrieni priJemnicl u eleklrienlm kolima
Staine jednosmjerne struje
Rjeienje.
1.
2.
3.
4.
5.
R
R
R
6. R R
R R
R
R
=
7.
R

1
,. 4 R
R
R
=4
e
2
R ,. R

3
R 4 R
"-3-
s
R 5 R
& -2-
6
R 8 R
,. -3-
7
7. Elektricni prlJemnlo! u elektrlcnlm kollma 245
. j
Stalne jednos-uerne struJe
8.
R
:

C::l

R
3 R
0
-S-
I!
9.
R
:

R
2 R
.
e-
S
-
Ii
sllka 2.37.
Priajer 2.17. Za kolo na s11c1, odredltl ekvlvalentnl otpor lzmedu tataka
u kolu: 1 - 2, 3 - 4 1 ( - S (R
12
, R3& 1 R,sl.
Dato je: R
t
- 6 Q, R2 - 5 Q, R3 m 15 Q, R, - 30 0, Rs m 6 Q.
RJebnja. ". Za odredlvanje ekvlvlllentnog otpora lz_du krajevl! 1. 2.
prvo treba ekvlvI/.1entlratl para-
1eln1 spoj otpornlkA R, 1 Rs:
R
45
R R
4 6
""R"':'-:"'R- - 5 Q
4 B
Otpor R'5 redno Je povezan sa
otporo. R
2
, t4ko da se dab!jl/.:
R' '" R2 .. R(S : 10 Q
2
slUe .. 2.38.
pa je ekvlvalentnl otpor paralelnlh grana s ... R
J
1 R':
R"
R R'
...,,,.:J-;-;>;r_ .. 6 Q
R3 .. R'
EkvlvaJentnl otpor lzmedU kraJeva 1. 1 2 1zoos1:
Ru - Rl .. R" " 12 Q
b. r u ovom slUCaJu prvo treba ekvJvl!lentlratl paralelni spoj otpora R4
R., tj. Rn - 5 Q; _u serlJu 81ft. nJl. povezlll1l Je otpor R;j' take da jet
R' '" R .. R .. 20 Q
:I 4111
pdt Je otpor lzl11edu krajeva 3. .f 4:
Stalne Jednosmjerne struje
c. Ekvlvalentnl otpor lZwedu kraJeva 4. 1 5. sllstoJl se od parale1nog
R2 + Ra'
4 Q
.. R, (R
2
.. R
3
) .. Rs {R
2
.. R31
pa Je:
Prh.Jer 2.18. Sest otpornlka lstog lznosll R povezllnl StI bo na 511c1.
Odredltl elcvlvalentne otpore u odnosu n.t!I taCk .. u ko1u: 1 - 2 i 2 -3
(R
t2
1 R23l.
Dat'o jet R1 s R2 - R3 " R, ,. Rs - Re 1 O.
Rjellenje, a. Elcvlvalentni otpor
R . Prvo treba ekv!valentiratl
12
2--8-----,
I i R I R : otpor .. R,.
I> II
R' a R R .. R
, 5 6
Otpor Izaedu tat"ka
Jznosi:
= 3 0
2. i 3.
R R'
:) 3
l ___ .
R .. R' Z TO
:)
Hakon ekv!valentiranja redne veze
7
R" m Rl .. R
Z3
m T 0
dabiJa Sf! konaCno za R
j
2:
R R"
" 7
R .. R" "-yr- = 0,636 Q
:I
3
sIlk ... 2.39.
b. EkvivaJentnl otpor R
23
Prvo
.. R' .. R ,,3 Cl
5 a
treba ekvlvalentlrati otpore:
R' - R
4
R" B R
1
.. R ,. 2 a
::
koJ! StI povezan! paralelno
R' va R' R"
23 k' .. R"
pa se konaCno dab!ja ekvlvalentnl otpor R
23
:
7. [lettriOni prlJemnici u elektrl0nim kolima 247
Slalne jednosmjerne struje
R -R'
,,23 6
R .. Ri = -rr- = 0,545 n
J 23
2.19. Dlrektnom prlmjenom Omovog zakona, korlsteCl transformaclju
kola, odred1ti ukupnu struju I u kolu sa slike.
Dato je; U '" 30 V, R
j
30 0, R2 z 4 n, R3 '" 60 0, R4 " 12 0, Rs '" 6 0,
Re " 3 O.
Direktna prlmjena Omovog zakona pretpostavlja da se prethodno,
poslupkom transformaclje. kolo svede na prostu vezu izvora 1 prljemn1ka.
Ekvlvalentnl otpor lzmedu Cvorova 2. 1 3. je;
R R
:I 4
10 Q
___________ _________
4
,,111ea 2.40.
Ekv1valentnl otpor serljskog spo)a otpornika u gran! 1 - 4, lznosl:
R' .. R2 .. R
23
+ R5 .. 20 Q
Ekv1valencl)om paralelno povezanlh otpora Rl 1 R', dob1ja se:
R" ..
R
j
R'
__ " 12 Q
RI .. R'
pa )e ekvlvalentnl otpor cjelokupnog kola:
R '" R .. R" = 15 n
6
Prlmjenam Omovog zakonA na ekvlvalentnu $emu (slika 2. 40b) , dob!ja se
ukupna struj ... u kolu:
7. Elektrleni prijemnlci u elektrienia kol1ma
Stalne jednosmjerne struje
Primjer 2.20. Odredlti struje za kolo na slicl.
Dato je: RI ,. 10 0, R
z
" R3 ,. 25 0, R, " 50 n. Rs 25 0, U .. 120 V.
Rjeiienje. Zadatik se mcte rljel ti postupkom lz prethodnog zadatka.
.Ekvivalentnl otpor kola je:
(HZ
.. R ) (R
3
.. Rsl
R ,. R ..
,
" 40 n
. 1 R .. R .. R .. R
2 3 4 5
pa je struja
U 120

I I 3 A
j
,. R
41l
I"
+ U
Struje u paralelnlm granama
$U:
R .. R
I
3 5
1.2 A
z R ... R .. R 1- R
sl1ka 2.41.
2 3 4 5
R ... R
1
z 4
I 1,8 A
3 R ... R .. R .. R 1
2 3 4 5
Prigjer 2.21. Odredltl pokazlvanje ampermetra u kolu, ukollko je njegov
unutra$nji otpor jednak null.
Dato je: U = 12 V, Rl = 5,1 Q, R. = 40 Q, R. B 18 n, R4 Rs = 30 O.
Rjeienje. KoJo sa sl1ke 2.42a. se mote transformlsatl u kolo prJkazano
na s11ci 2.42h, po$to su Cvorovl 3 1 4 na lstom potencljalu, jer je otpor
ampermetra zanemarljlv
Ekvlvalentnl otpor za grane 3. 1 5. je:
uvodeci
R
3S
11,250
7. prijemnic! u kolima 249
Stalne Jednosmjerne struJe
R' R
R" _ 4
U
R' ... R
4
2
3
1'\)
z 18,90
RI
R3 U
4

sUk .. 2.42.
ukupnl otpor leol .. je:
= Rl ... R' - 24 0
Struja u gran! sa otporom R,' Je:
U
It = R 0,5 A
o
a napon iZBlt:du 1. 1 3. je:
U
13
c R' I, '" 9,5 V
StruJ'" kroz tu granu Jet
U
I _ 13 _ 9,4
2 - -R-'- - "'S'1,25 0,184 A
pad napona na otporu R:>s jet
U
23
= R:>s I2 = 2,07 V
a struJa kroz otpornik R3 Jet
I
3
U
23
-R- c 0,115 A
J
RI
:;
2
3(4)
R.
b)
Struja kroz amperlfletar lnO:2e se odredit 1 ako Se pry! Klrho(ov zakon
primijenl na 4, z .. koj1 va:21:
IA = 11 - I3 : 0,385 A
250
7. Elektricni prijemnicl u elektricnlm kolima
Stalne Jednosmjerne struje
U slueaju, elektrlCno kolo se sastojl od Izvora elektrl-
Cne energije (generatora). Njlhovo povezlvanje u slotenlm kollma
tal<ode bit! vrlo sloteno. Najprostlje ali 1 najvatnlje veze su redna i
paralelna veza generatora. U prtmjenl. zbog ostvarlvanja odredenlh
uslova, onl se sa prljemnlclma povezuju u tal<ozvane sIo2enlje veze.
ElektrlCnl generator u kolu jednosmjerne ctruje shesalski se prlkazu-
je poll>O<!u elcvivalentne she_. Aleo Se generator elcvlvalenllra same sa EMS
E (silica 2.2), onda je to predstava lal<cizvanog \dealoog naponskog
generatora. Medulla, stvarn! generator se odillcuje polpuno odredenlm
lzoosol11 unutraSnjeg olpora R
u
' pa se stvarni generator ekvlvalentlra
poltiOCu she_ (lI11ka 2.43), koju einl EMS E Ic.!!.o al<t1vn! elemenat
elektr!Cnog kola 1 unutraSnj! otpor Rg leao njegov peslvnl elemenat.
She_tslc! prlkaz, sa izdvojenl. unutraAnjlm otporo. Ru' treba
prlhvati ti lcao operaclju prilc8.Za gene ..... to..... kae elelOent .. eleKtriCoog
kol", koje ne pretpostavlja anallzu stanja unutar generato ..... , nego
lslcljuClvo u dljelu kola u ko,"" djeluje. lnae, she_tskl prllc:az bl sa
fiziClcog slanovljta bio neprlhvatljlv.
-I
Ru
E

E Ru
sILka 2.43.
Aleo je unutraSnjl otpor generator ..
realna pretpostavka procesa koj! se
odlgrava U generatoru, on se u
slueaju ne 1I02e zane....rltl. Prelfla to_.
she_tski prlkaz prostog elektr!Cnog kola
(sllka 2.5), u sluCaju, se
prlkazatl kao n8. sllel 2.44.
Kada se zatvorl kontal<l K, U kolu se
uspostavlja struja Y, koja, oakon vre-
meoskog interval .. dt, izvrSI rad:
8. Izvori EMS u elektrlnim kolima
1 potenciJalna razl1ka

Ru
f,
s11ka 2.44.
251
Stalne jednosmjerne struje
ciA .. E I dt
kOJl se, u skl&du sa D1ulovl. zakonom u R 1 R , transformlSe u
..
termleku energlJu, tako da Je:
111 :
E I dt B R 12 dt + R" 12 dt
E-Rl+R
I -
Aleo se
E
R .. R
u
sa 1
"
2 oznae pozitlvni
(2.102)
(2.103)
(2.104)
respekti voo,
generatora:
potenclJalna razHka lzlOedu
negatlvnl pol generatora
nJlh predstavlJa napon
U x V - V m R I
! 2
(2.105)
UvrSlavanJe. u (2.103) doblja se relacija:
U 3 V - V = R I 3 E - R (2.106)
1 2 u
koJa na poseban naeln potvrduje konzervallvnl karakter eleklrlCnog.
odnosno staclonarnog strujnog polja, tako da potencljalna raz11ka lZlOedu
dv1je taCke 1 1 2 u kolu ne zavls1 od puta kako se kreCe ad taCke 1 prema
taCk! 2, nego zav1s1 od nJlhovog polo2aja u kolu.
Iz (2.106) doblja se lzraz za EMS u kolu;
(2.107)
Oioov zakon, odnosno njegova dlrektna prh.jena u prostl,. elektrlCnlm
kollma (2.105) va21 Za sve vrijednostl otpora R. Prirodno je zato
pretpostavltl re21_ r&d ... generatora za gran1ene vrljednostl otpors., tj.
Za R = m 1 R m O.
Aleo je R 8. struja U kolu Jednaka Je null. Generalor u ovom re21mu
ne Nt r&d, pe. &e ka.%e da Je U neopterecenollit stanJu. OvaJ re2h. rada
poznat je 1 kao prazan hod gener ... tor .... z ... kojl. prelll8. (2.106), va.%l:
U mE (2.108)
Ako je, pa.l:, R s 0 struja je vrlo velika, odnosno naJveca lcoJa se
IOOZe uspostav 1 t i u kol u, a generator se nalazl u takozvanolll re2110u
kratkog spoja. He ulazecl u det ... ljnu anallzu ovog re21 ..... evldentno je da
generator u ovo. re21l11u saopStava kolu naJvecu struju 111 struju kratkog
spoja I
k
.
I
k
E
R
..
(2.109)
8. Izvorl EMS u elektrlCnim lcolima
potenClJalna razllka
Stalne jednosmJerne struje
11.1. REDNA VEZA GENLRATORA
Redna veza zeneratora. ostvaruJe se tako da se pozlt 1 vnl pol prvog
generatora poveZe S& negatlvnlm polo. drugog generatora, da se pozltlvnl
pol drugog poveZe sa neg ... tlvnilll polo. truceg. itd. Ovakva veza generatora
nazlva se
generatorl
smJeru. -
uredena veza generatora, jer pretpostavlja da su
tako povezanl da njihove EMS du2 leola dJeluJu u jednom
E21 ..E.L 2
Osnovnl odnosl koJl ...... --t1
3 4 5 2
se uspostavlJaJu u ova-
kvo.. spoju JIIOgu se
lzvestl, na prlmjer, lz
redne veze dva generatora EMS E
j
2.45) .
sllka 2.45.
Referentni struJe 1 u dlJelu grane lZ&edu 1. 1 2,
Be odablratl prolzvolJno. Odabranl saJer struJe podudara se sa pozltivnlm
smJerom struje prema usvojenoj konvencljl.
PotenclJalna razllka lzmedu kr ...Jeva 1. 1 2 aoZe 2e odrediti prlmjencm
Omovog zakona. Za xolo sa sllke va21;
U
12
= V - V
1 2
U
l3
+ U
34
+ U + U
45 52
(2.110)
Za odabranl referentnl smJer struje 1 sllitjer obllazenJa od taCke 1.
prema taek1 2, doblJa se;
U
I2
--E\+R
j
-E
2
+R
a
-(R
j
TR
2
II-(E,.E
a
)
koJl se mo2e uopStltl z'" prolzvoljan broJ EMS lzmedu kraJeva 1. i 2;
2 2
V
2
.. R I - E
(2.111 )
koJl generallz1r ... analltlCkl lzraz za lzracunavanJe potencljalne razllke
lz",,<1u dvlJe taeke U elektriCnom kolu. DoblJenl lzraz pr-ecizlra da se
potenclJalna. razl1l<a lzlDediu taeua 1.. 1 2 1OO2e odredit! ObllasKOB 8vlh
Clanova R I 1 EMS E od taCke 1. do taeke2.
U prll1itjenl dOblJenog izraza k011Sekventno se bOra prldr2avatl pravlla
Za odredlvanje algebarskog znaka pojedlnlh lanova suae, 1 to:
a. Aleo se slllJer obllaska podudara s... od ... brani.. referentnh. slOjerolll
struje, Clanovl lz Slll!>e I: R I su poz1tlvnog ... lgeberskog znak ... (sllk ..
2.45), a negatlvnog ako se smjer obilaska ne podudara sa smJerom
8. XZvOr! EMS U elektriCnl. kollma
1 l)otenci ialna Y'"A"1'l.ku
253
.... -
Stalne jednosmjerne struje
,....Cerent.ne struje (IIUn 2.46).
R

U odnoIBu nil .. nl reC .. rentnl IIl1!j@r
struje, prll8jeno .. Omovog zakona, se doblj&:
v - V
I ,.
2: 1
R
l1i za kolo sa sllke:
U:
u
- R I
odnoBno:
U
12
- - R I
b. Ako lie s&jer obl.luka. od taClc., 1. do taCl<e 2. podudlil.!"a sa. sllljerol!!
clJelova.nJa. D4S, onda D4S.unutar IIWlI>!! illlllju pozlUvan algewf;lc1 predznalc.
odnosno neaativan ako to nlJe. !'rl to .. se ovo pravilo ne odnosl na
negaUvnl p:redznak lspred SWlI>!! DIS, lcoJl se trllljno zadr%ava.
Ako lie unutMl.in.H otport generatora ZlUleIilll.!"e, odnosno ako se pos_trlli.
uredena redna veza D4S Idealnlh generatora. (slib 2.47). dobiJIIi. se:
I


2
.,
I
2
sake. 2.47.
U .. v
- v ..
tRI-tE
..
12 1 a
,. - (- E 1 - a - . - E ) (E + E + . .. + ) c E (2.112)
" 1 2
"

E1cvlvalentna DIS redno povezanlh D4S Jednalca je a1 gew'skoJ sUlOl EMS
generators.. Ova osobina 1 opredJelJuje ovaj spoj u praktienoj prilOjenl.
!<all"e. pi-ll8jenolll ovog spoJa se JIIiJenjat1 potencijalna razl1ka na
njegovl .. lcraJevl.a.
U opOlte.. redna veza genera.tora ne !iOOra bitl uredena.
(s;lib 2.145) 1 (sl1ka. 2. 47). !'lego Se izvodlti prolzvoljno 1 u
lcoBbinacljl sa nezavlsnl. prljeanlcl_ (silka 2.48).
slib 2.48.
!'rema OpOlte .. lzrazu (2.111). potenc1jalna razllka lzsedu taCaka 1. i
8. Izvorl EMS u lcolima
i potencljalna razlike
Stalne JednosmJerne struJe
2. je:
U
iZ
B '1\ - V
2
t R I - t E
(R .. R + R .. R ) I - (E - E - E )
I Z 34 \ 24
lzvedeni prillljer potvrduJe opl:U karalct.er deflnlclonog Izraza za
izraeunavanje potencijalane razllke u elektrltnl& leo 1 hoa. leao i osoblnu
de. se redn!.& vez\vanjelOl. EMS utite na prolllJenu potenclJalne razllke nil.
krajeviM!l. spoJa..
Paralelna veza generatora ostvaruje se talco da se pozltivnl pol svlh
generatora u jednu. a negatlvnl pol generatora u drugu zaJedniCku
taCku .
Ako su EMS i unutraSnjl olporl generatora Istl:
El " E2 '" t3 E " En
Rl :I&' R2 11K R3 iC lI; Rn
1 alco se paralelno (slika vat!:
[
2 _0' "lin
Rz
EI------,--1 .. J En
s11ka 2.49.
n
I '"
I + I + ." + I
L
I
1 :2 n I
1_1
(2.113)
U '" V - V R
II
.. E
12 1 2 I I
lz dobljenlh Izraza otigledna je
pralctlCna prlmjena paralelne
8. Izvorl EMS u eleklriania
1 poteneljalna razlika
255
Stalne jednosmjerne struje
veze da se koristi u slucaJevlll1a kada kroz prlJemnik treba propustlti
vecu struju .. prl isto .. iznosu potencijalne razl1ke - napona na njegovlm_
krajevlma.
8.3. POTDlCIJAL U ELEl<TRICNOM KOLU. POTDlCIJALNI DIJAGRAliI
PotenciJal
elelctrotehnicl.
predstavlja
neflnlclja
Jednu od najznacajnijih velicina u
osoblne potencijala oplsane su u
elelctrostatlci. Sllena razmatranja mogu se lzvesti u staclonarnlm
strujnlm polJl.a. U opstem slucaJu. potenciJal je viseznacna funkc1ja, pa
1ma smlsla govorltl 0 potencljalu tacaka e1ektr1cnog kola samo u odnosu
na neku referentnu tacku nultog potencljala. Imajucl u vldu da je
potenclJal energetskl parametar, llvld U vrijednostl potencljala u
pcjedinlm taclcama elektrlcnog kola, odnosno nJegova promJena na poseban
nacln deflniSe stanje i promjenu encrgetskih odnosa " y.oJu.
Prije nego se prlstupi odredlvanJu polencijala poJedlnlh tacaka. u
elektricnom Kolu, treba u kolu odreditl referentnu tacku nultog
potenclJala. Osoblna da spoj b110 koje tacke elektrlcnog kola sa zemljom
(nultl potencljall ne remetl uspostavljeni elektrlcn1 rez!m u kolu,
rezultlra u bltnu pretpostavku da svaka tacka u elektricnom kolu moze
bitl odabrana za tacku nul tog referentnog potencijala.
Proceduralno, prlJe nego se prlstupl odredlvanju potencijala tacaka u
elektrlcnom kolu, treba deflnlsati 1 referentnl smJer struje u kolu.
Postupak odredlva.nja potencijala tacaka u kolu moze se pokazati na
prl .. jeru elelctricnog kola, koje Se sastoj! od redne veze generatora
prljemnika otpora R (sl1ka 2.50a).
R
a)
256
V(V)
10)
sHka 2.50.
b)
8. Izvori EMS u elektrltnl. kolima
potencijalna razlika
Stalne jednosmjerne struje
Za usvojenl referentn1 smJer struje potencljalna razllka lzmedu
1-
U
12
a struJa u
I
-
I 2 lzoos1:
= V - V
1 2
kolu Je:
E
R + R
u
= R I s - R I - (- E) R I .. E
u
UspostavlJena struja u !Colu se neee promljen1tl ako se, na. prlmjer,
tacka 1. povete sa zemljom, lz prostog razloga. jer se nlje prom1jenl0
nlt1 Jedan Clan u lzrazu Za struju. Posto Je potenclJal zemlJe prlbllZno
Jednak null, znai da Je VI = O. Struja u kolu, prema polarltetu EHS E.
us .. Jerena je od ta<;aka viSeg preza niteg potencijala, !:;to zna:l
da Je VI > V
z
' a !cako Je:
V -V "'RI
1 :I
potenclJal se prl prolazu struje kroz otpornik R s....njuJe u smJeru stru-
Je, jer Je:
V:I"'V1-RI (2.114)
RaspodJela potencljala dut konture elektrlCnog kola se pr1kazati
graflCkl POIOOCU dlJagrlUlll. potencI Jal.... DIJagrllJl potencljala predstavlja
preglednu 1 11ustratlvnu predstavu pro_jene potencijal ... u KOlU.
Dljagram potencljala prlkazuJe se tako da se na apsclsnoJ osovlnl, u
razajerl 1 prema redoslJedu kako su pozlclonirane u kolu nanose
odgovaraJue .. vl-lJednost I otpora, dok se pro .. jen-e potenclJala prate na
ordlnat !.
Za kolo Sa alike 2.50a potencljalnl dljagram je prikazan na slic1
2.50b, jer su:
V
- V
- R I
z _
R I
2 1
V - V R
3 2
pa Je:
V
- V - R R I - R
3 2 u
odnosno:
V - V E
1 3
111:
Prlllljer 2.22. Za dljelove elektrUnog kola. na slJ.kama pokazatJ. pravIlo
crtanj .. potencljalnlh dija.gra."", s .. odgovaraju6J.m analltlCklm komentarom.
8. Izvori EMS u kollma
1 potencijalna razIlka
257
Stalne jednosEjerne struje
RJrienJ<>. PrlJe nego se prlstupl odredlvanju potencljala bCaks u lwlu !
crtanju potencljalnog dljagraaa, treba oared1!1 tacku nultog referentnog
potenclJala koj! se oznaCava slmbolo", .} (zealj .. ) 1 referentn! smjer
struJe.
Potenetj .. !n! dljagraa se prlkazuje talco d& se ns apeelsnoj osovini.
u razajerl 1 pre.... redosljedu Juoko su pozlelonlrani OJ kolu,
nanose
odgovar .. otporl, dolt se prOllljeTIII potencljala pratl noll ordIMtl.
Za dljelove kola TIll sllkama. prema naznaCenl", pravl1ima, v421:
... Aktlvnl otpor R u kolu
2
lI>
1
1 .
V
VI

v
2
=o
0
slib 2.518..
b. EMS E u kolu
1
'I E
2
..
..:;
e
I
J
V
2
VI=O
..
sIlb 2.51b.
-r-j---vl-1II'-",-E -j:-
oL ______ __ __
sUb 2.5Ic.
v :> V
I a
U
la
m VI - V
2
R !
Pad poteneljala na otporu R uvljek je u
s.jeru struje I.
v > V
2 1
U "V-VEE
21 2 1
U
l2
- VI - V
2
" - (V
2
- VI) " - U
2X
- E
Aka se smjer djelovanja generatora EMS E
podudara sa sajero", refer-entne stroje,
potencljal u njeru raste u smjeru
struje.
v > V
1 2
VI - Va '" - (- E) .. E
8. Izvori EMS u elektrlcnim
i potenciJalna rez11ka
Stalne jednosmjerne struje
e. Redna veza EMS E 1 otpora R u kolu

2 R 3
A
e
I I
1'.01
V
2

sl1ka 2. Sid.
d. Prosto kola EMS E 1 otpora R
sl1ka 2.51.,.
V > V > V
2 3 I
U
13
sE R I - E E = R I - E
U
13
% E R I - E E = R I - E : 0
E .. R I
Prilllje .. 2.23. ElektrlCno kolo na sHel sastojl se ad redne veze EK5 i
atpora. Cdredit! potencljale 1 prlkazati potencljalni
dlJagra ...
Dato Jet E1 120 V, E = 30 V. R E R = S Q, RI .. R
z
= 10 Q. R3= 15 Q.
2 U
1
Va
Pr1}e rje$avanja treba adabratl taCku nultog referen!nog
potencljala, nil prisrjer,- taCka 1. Posto u kolu djeluju DIS El 1 [2' a
kako je El > E
z
' slIljer struje .J podudara Sl!: sa s,!jerolll djelovanja EMS E
1

Za adabrani struje u kolu, direktnom primjenom Omovog zakona,


se doblja:
E - E
1 2
I "
u
1
u
2
1 2 :I
S. Izvo .. l EMS u eleklriOnlm kolima
i polenclJalna .. &zIlka

45
259
Stalne jednosmjerne struje
V(V)
v!
!lui R(O)
-20
-40
-60
-80
-100
5
-120
a) b)
s11ka 2.52.
Posto Je usvoJeno VI 0, za potenclJale se debi)a:
2 2
V - II H I - E '" HI
I
1
'"
II a II - R IsO - 2 10--2011
2 I 1
V mil - R I m - 20 - 2 5 3 - 30 II
3 :0\ u
2
V
- V
- E z-3D-30 60 V
6 ;) 2
V B II - R ,. - 60 - 2
10 m - 80 V
S 4 2
lie
,. II R - 80 - 2 15 '" -
110 II
II :I
II " II
- R I ,. - 110 - 2 5 - - 120 II
7
"
u
1
z... doblJene vrijednostJ potencljalni. dlJagr&!ii Je prJkazlln na slid
2.520.
B.4. NAPONSIa I STRUJm GENERATOR! I NJIHOVA EXV!VALDlCIJA
DJelovanje lzvor ... eleletrine energlje, odnosno generatora u elek-
triniB leoli.a .o2e se anallz1ratl pomotu nJlhove elevivalentne sheMe. Do
8. 1zvor1 EMS u eleklrlenl. kollma
1 polencljalna razlika
Staine )ednosmJerne stru)e
sada su generator1 shelllatski pr!kazl vanl ekvl valentn1h shema.
(sl1ka __ 2.43), koje u stverl pr1kazuJu shematsk1 prlkaz
generator... U opStem slu6aJu, naponskl generator se shematskl prlkazuJe
rednom vezom EMS E i unutra..SnJeg otpora Ru (sHlea 2.53a). &0 Je na
lzvodlma generatora prllelJuen prljemnik otpora R, u kolu se
uspostavlja struJa I. Na lzvodlma generatora. u tOI!l sluaju. dJeluje
potencljalna razlika. odnosno napon U, lcoJI se, u odnosu na EMS E,
razl!leuJe za pad napona na unutrasnJea otporu.
_-.J
2
L
a)
R
__ -.J
sl ilea 2.53.
Potencljalna razillea n& izvodlma generatora prema;
2 2
U
12
- IJ m R I - f E
uslcladena Je lSa izrazoll (2.106)
U E - R I. R I
..
1-
R
2
b)
(2.115)
U praznolll hodu, leada generator niJe optereten I - O. re:UllI rada
generatora deflnlsan Je izrazoa U B E.
Pored reH"", opteretenja (2.115) re21aa praznog hoda, za rad
generatora karalcterlst leno Je stanJe u kOI!le Je lIDutrasnJi otpor
generatora Ru znatno manJi od otpora R. tj. R" R. Za ovo stanje. koJe
Je predstavlJeno shemo. na sliel 2.530, va21:
U" E
predstavlJa talcozvanl idealni naponskl generator. Kod ldealnog
naponskog generatora izlaznl napon U Jednak je EMS E 1 ne zavls1 od
uspostavlJene struJe u kolu. U samoa lzvoru pozltivan smJer struJe Je od
taCaka n12eg prema taCleama viseg potencljala.
8. Izvori EMS U elektrinioo kollma
i potcnclJalna raz11ka
261
Stalne Jednosmjerne struJe
U skladu sa lzrazoR (2.115) koJl raspodjelu napona realnog
naponskog generatora:
izraz ... za struju kratkog spoJa (2.109):
I
It
dobija se:
111:
E
R
II
Il< .. I .. Xu (2.116)
kOJa se ao2e prlkazatl zamjenskom sheme. (sllka 2.54 ... ). IT-vor elektrlcne
energlje predstavlja lzvor leonstantne struJe I
k
, leoja se grana na struJu
Iq' koja prot ICe kroz unutraanJl otpor izvora Ru 1 struju I kroz prlje ...-
nile olpera R.
Ik=l.
Izraz (2.115)
2
a)
R
sHka 2.54.
b)
koJl naponslcu raspodjelu skv! valentan Je
lzrazu (2.116) kojl strujnu raspodjelu, pa je sheaatslcl prikaz
realoog naponskog generatora ekv! she_tskoBi prlkazu strujoog
!zvora (s11ka 2.54a)' Ostvarena transforltlS.Cija realnog napenskog
generatora u ekvivalentnl struJnl lzvor polva na temeljno. prlnclpu da
Se stanje u kolu koJe se ne transfermiAe. koga u OVOD sluCaju
predstavlJa. otpor prijeaanllea R, ne .. iJenja. .Jer. kroz otpor R, nakon
transfor-.clje, prot ICe st.ruja X. a na njegovi .. krajevlu. djeluje napen U
-RI.
B. Izvori EMS u eleklrieni. kolima
i potenciJalna razllka
Stalne jednosmjerne struje
Osnevna cdllka ekvlvalentnog struJnog generatora sastoJi se u
osoblni da slLOpStava struJu \constantnog lznoss. lk " ElRu' leoja je jednaka
struJl Icratleog spoJa realnog naponskog generatora 1 dli. posjeduJe
otpor Ru u paralelnoj sprezl sa lzvorom struJe. StruJa
strujnog generatora se ozl'll'!.CaV1l. sa 1m' dole se otpor
sa R 111 prosto R .
u
Uvedene she .... tslee predstave naponskog strujnog generatora
predstavlJaJu dva naCina prikazivanJa izvora eleletrlCne energiJe, pa Ih
treba prlhvatltl k&o prileladan mehanlzam u rJe4avanju kola.
Elcvlvalenclja realllOg nape nsJeo g geMratora u strujni ! obrnulo
ostvaruje se u skladu sa JednaCinaaa:
E
1m " .. If"
"
E uRI "R X (2.117)
U ill e m
R .. R
" "
Cesto Je u eleJetrotehniei. a naroeite u eleJetroniei prisutna osoblna
da Je otpor lzvera znatno cd otpora prljemnlka Ru R,
tada Je Iu g 0, pa Je:
I "I (2. 118)
..
elJIi. Je zamjenska "hema. prlkazana na sUel 2. 54b. OVakav generator se
nazlva ldealnim atrujnim generatoro., kod koga struJa Jeroz generator ne
zavla! cd napona na njegovll1l lerajevlB11l., odnosno od olpora. prl Je..nl ka.
Poz1tlvan slIIJer struje u generatoru je cd tacak" nlZeg prelOa
viAeg potenciJala.
OdllJe ... da je i Icod strujnlh I napensklh generatora poz1tlvnl sIllJer
struje unutar generatora od t!'l:aka ni:teg pre_ takaooa v!lleg petenclJala
polva U omoh!nl da Be pozltlvna kolllna elektriclteta u njlhovoJ
unutraanjost1 poaJera cd nlteg preaa taCka=a vlaeg poteneljala na
spoljallnJih sila.
She_tskl priku l.dealnog strujnog generatora prlkazan Je na sHel
2.55.
sIlka 2.55.
s. Izvori EMS u kolima
i potenciJalna rulilea
263
Stalne JednosmJerne struje
Pokuano Je (2.117) cia va.:U ekvivaler.ciJa realoog naponskog
struJnog g .. ner ... tor .... Nat ..... lIIIO;te s .. o<Ir .. diti D6 E 1 unutrsSnjl otPQr Ru
r .. alncg naponskog generator ... koji je ekvivalenta.n sa re .. Int .. strujnj,.
gene ..... toroB struje 1. i unutraAnj .. g otpora Ru R 1 obrnuto.
}!eduth., eKvivalenclj ... ldeOl.lnog naponskog i strujnog gener ...tor ... ne
lIlOte Se uspost.avi ti. jar 5\.1 po def1nlclJl Idealnl naponsltl
generator odr2ava staIn! napon na s":,oJ15 lc:raJ<ovh.... bez obzlr.. na
vrljednost struje kOJ.. se u njelllu uspost ...vlJa, doll: ld .... lnl struJnl
generator odrt .. va konsto.ntnu struju, bez obzira ..... uspostavlJenl" napon na
njegovla kr&Jevi=a.
Na prlajer. ldealni naponskl generator lea konatnu vrljednost D6 E,
prl je njegov unutraSnjl otpor Ru a O. p& bi ge, na osnovu
ell:vlvalenclJe, za struju ekvlvalentnog strujnog generato,.... dobllo I. - _.
DoblJena struja pokazuje flz1k ... lnu apsurdnost postupka opno.vdav ...
ltonstataciJu cia ekvlvalenciJa ldcalneg naponskog 1 strujnog generatora ne
postoj1.
Prill.Jar 2.24, z." eJektrUno ko10 S4 sl1l<.e ooredJtl nepoznat., lzflOs", ,,&
na.pone 1 struje.
Dato je,
Il,j<&lkonJe
...
U
R
I
1
b. U
it
I
II
I
1
U
2
e. U
1\
I're_ );,011 .... sa slH(.,
-u
"
lOV
1
U U
1 II
2 A.
.. U .. 10 V
I
U
II
2 A

.. I - I
- 1 A
II s
2
.. U .. U
- 10 V
1 1\
'" U
1 - 10
V
va:tl :
I,
0'
a)
ls2
b)
S. 14vori EXS u .. l .. ktrlCnl. kollma
i potenclJalna r&zlika
Stalne jednosmJerne struje
u
IT
I
R
2 A
II
""R =
T U, U
R
! R
IS
2
I D I
- I z 1 A
1 R

2
U '" U .. U
'" 15 V
c) 2 !l 3
sllka 2.56.
PriBJer 2.25. Za ko10 prlkazano na ",llel transforlllaelJolll generatora
ooredltI struju u granl Sa R .
s
Dd.o je: R "5 kQ. R - 4 lUl R
1 2: ' 3
- 16 kll. R

50 mA. E .. 60 V.
Is
a)
c)
Iss
R
d)
slika 2.57.
b)
R
e)
RJelienJe. Osnovno ko I 0 (s 11 ka 2. 57 a l. mo:Ze se pr ikaza t 1 kao na s 11 c 1
8. Izvorl EMS u clektrinim kollma
i potenclJalna razllka
265
Stalne JednosmJerne struJe
2. 5Th. Transfor_eljo.. strujnog generator" I. u naponske, doblja se
(s11lea 2.57c):
E '" R '" 5 50 - 250 V
1 1
E =R "'800V
J 3.
kola (silica 2.57cl, ostvaruje se na slJede61 nacln:
E6 '" E - 1 E 60 - 250 = - 190 V
R -R "R =9 len
6 1 2
R7 = R
J
.. R4 '" 18 len
.. transfor_eljom naponsklh generatora 3 6 u ekvlvalentne
struJne, doblJa se:
6 _ 190. E
I = -R- = 9 - 21,1 IlIA
"6 6
800
18" 44,4 IRA
Tako
doblJa:
da Je dobijeno kol0 (s11ka 2.S7dl. Daljnjom transformaeljom se
I
R

ole

R R
6 7
-R"--"-=R'- '" 6 len
6 7
struJa u grani sa otporom Rs mote se odredlti iz lzraza:
I x 10 fAA
.
010;
8. 5. DRUGI KIRHOrOV zAxON .
Stacionarno strujno polje, leao i ima konzervativni
karakter tj. tad 511a polja duz zatvorene konture jednak je nuli.
- Polazeci od ove osobine, !eirhof je deflnlsao svoJ drug1 z.alcon, da je
linijskl integral vektora jaclne elektricnog polJa duz prolzvolJne
266 S. Izvori EMS u elektricnlm \colima
1 potenciJalna razllka
Stalne jednosmjerne struje
zatvorene konture, leoJa se sastoJl cd grana leola, jednak nuli:
f E dT .. f E dt '" 0
(2.119)
c c
su vekiorl E df du2 lntave Iconture podudarnl.. nJlhov
vektorslel prl.kaz supstitulsan Je skalarnilll. DobiJenl l:zraz predstavIJa
aateaatlekl iskaz konzervatl.vnog kara-
ktera alae I.onsrnog strujnog polJa u
integralnos obl1lcu.
Osnovnl odnosi u zatvorenoj
konturl elektrlenog kola def1nlc1j ..
drugog 1::1 rhofovog zakona, lIlOZe se
ostvarlt1 na prol.zvolJno I.zdvojenoJ
zatvorenoj leonturl elelc:trlenog kola
(sllle .. 2.58). HOI. slie!. au prllcazane
trl grane kola koje se sueu u
evorovima 1. 2 I. 3.
3r---C::J---
sUIca 2.58.
Za usvojene referentne slIIJerove atruJa u granasa koJe au prlkazane na
sllc! I. s-Jer obl1a2enja kontura leoJl se podudara sa SIIIJerolll kazalJlce na
satu, prilllJeoolll (2.119) za konturu sa sllke. vat!:
2 3
(2.120)
ill
U
1Z
+ U
23
+ U
31
- 0
Prillljenolll izraza (2.111) zs. potenclJalnu razlilcu u elektrlenll11
\coliaa, dobiJa. se:
( ERI-EE)+(ERI-EE) .. [i:RI-EE)m
O
1 1 :1.2 3 :I
gdJe su:
:I Z
V
i2
- Vi - Va E E R I - E E " Rl 1
1
+ El
V 2 .. V 1 - RI II - 1
3
U
23
" V
2
- V3 '" E R
2
8. Izvori ENS u elektrienim koliua
1 potencijalna razlika
267
Stalne jednosmjerne struje
I
U s V - V
:Jl 3 1 - ..E .. - R:J 1
3
" E3
v! s V3 .. R3 13 - E3 m V, - R, I, - E, .. Ra 12 .. E2 .. R3 13 - E3
111 !!;ada se sred!;
- R I - E .. R I .. E .. R I - E - 0
1 1 1 2 2 2 J:3 3
(2. 121)
Dobljenl lzraz predstaVlja. ...1gebarsku BUlOU EMS p&dova napona. na
du2 ... ve zatvorene konture, p"- Be 1OO2e naplsatl U
obllku:
(2.122)
kojl ee 1OO2e prlkazatl i U obllclaa:
[ E - L R I 0 (2.123)
IE m L R I (2.124)
Dobijenl lzrazl predstavljaju Integralnl obllk drugog
zaJcona U z ... tvo ..... nll1 kontur ...... kola. rnal:e, drug!
zaJcon definUe de Je "lgeboorska suaa svlh EMS, U bllo koJoj zatvorenoj
konturl leola, Jednalca alaebarslcoj suai padova napona., odnosno
R 1 U lstoj lconturl (2.124).
Poato au ava trl _te_t lzraza dr\IgolI Klrho:fovog zaJcona
prolzlQla 1z lste jednaCloe, sasvl. je lrelevantno kojl lzraz u
lconlcretno .. slUCaju treha prl .. 1jenitL Hedutho, leod nJihove prillljene, da
bl se 1zbjegle <IIvent_lne greSke. leonselcventno se treha prldr2avatl
leonvencije koj& de:flnlA<1 odnose: re:ferentnog slllje .... struje u gnma:oa
konture, orljentaciJe djelovanJa EMS 1 slIjera obllasle ... zatvorene leonture.
U ltonluri na koju se prllOJenjuje drug 1 I::lrho:fov zalcon, prethodno
treba prolzvoljno odredltl: re:ferentne saJerove struja u granaaa konture
i sllijer oblluka. konture, kojl liIe oMCno oznal:ava strellco .. , dole su
sajerovl clJelovanja EMS poznat1. Prl to"", liIe treba pravlla
de algebarski znak lspr .. d swoe zavls1 od odabranog izraza drugog
Kirhofovog zalcona, dole se algebarskl znak z ... pod znakoa swoe blra
na slJedeCl nat1n:
- clancvl R 1 "e uzi_Ju sa pozitlvnh. algebarsklm predznakoa aJco Se
saJer obllaska konture podudara sa amJeroB struJe kroz otpor R; inac .. se
uzi_Ju sa negatlvnl. predznakoa;
- clancvl E Se uzimaJu sa pozitlvnlm algebarskia predznaJcoB ako se smJer
obllaska konture podudara sa. .... jeroB djelovanJa DIS pos_tranog
generatora, lnaCe se uzl_Ju sa negatlvnim predznakoa.
8. lzvori DIS u elektrlfnim kollma
potenciJalna razlilea
Staine jednosmjerne struje
Primjer 2.26. Z .. kola na slici naplsatl jednatlne koje proistitu iz
prlm)ene drugog Klrhofovog zakona.
Rjeaenje. Kolo sa silke posjeduje tTl kenture, za koje vati:
kontura. 12561:
RI+RI-HI E - E
1 1 3 1 2: 2 , 2
kontura 1234561:
H J + R I + R I
" 3' 4 3
kontura 23452:
R2 12 + R4 13 2
6 5
slilca 2.59.
4
Prlmjer 2.27. Odrediti koeficijent srazmjernosti iz .... du pada napona na
otpornlku R i EMS koje dJeluju u kolu.
Rjesenje. Primjenom Kirhofovlh zakona vat1;
I - I - I = 0
1 2
E R I + R r
1 l'
E=RI+RI
2 1 2
tijim se rje::avanjem dobija;
u R I
k
E E
, 2
-+-
Ri
R
R
1
E
I
1 ,.
1
+
2
2 R
-R-
,
---R-
,
2 +r
R
,
2 + -R-
Rl
R
--II
slika 2.60.
K (E + E )
1
Primjer 2.28. Dokazati da se djelitelj napona sastavl)en iz otpora R,
R. i izvora napona U zanemarlJlvog unutra::nJeg otpora (sllka 2.61a), mote
lskoristiti kao izvor napona U
2
sa atporom RI (slika
8. Izvori EMS u elektricnim kolima
i potencijalna razlika
269
... -
I
Stalne jednosgjerne stroje
2.61bl.
2
a)
b)
s11b 2.61.
RJeer!J-. K.&t:U. je t1jelHelj napena neopteret:en. krajevl 1. J 2. otvoren1,
struja u UanJ. djel1telja lOll jedntt.iu. je mIl lei '" O. pa je:
U
II - 12 '" I .. -"""R";":""'R-
1 :I
.. napen na krajevJeu. - 2:
R
Z
U '" R I - U
2 2 Rl .. R2
Aka se djelitelj napena opteretl, U toa slUCaju je $ O. U skladu
sa prv1. ! drug!a KlrhofovJIll Zakanolll, deblja se:
I .. I - I .. 0
:I <II 1
Rl II .. R2 12 - U 0
odakle je:
(R .. R ) I
z
U - R
1 :11 2 1
U
12
R .. R R
I 2 1
aka se shvl:
R R
R .......... _1:.--..,;2;.-
I R + R
1 :I
dobljl! se:
U; - U:z - R, 14
270
I
..
R
1
lOll
.. R2
- 2 je:
U -
R R_ R
R.:a
R
1 :I
I
,. U
1
I
.. R d 2 R . R d
1 2 1 2
8. !zYori txS u elektrifniR kolima
i potenclJalna razlika
Stalne jednosmjerne struje
elja je ekvlvalentna shema prlkazana na sllci 2.61b.
Prlmjer 2.29. Za prlkazano kolo odredltl struju u kolU.
Dato je: El " 6 V. E3 3 V, Is\ " 1 A-, Rl " R2 ,. 2 Q. R3 " 3 Q. R, " 1 Q.
Rjelenje. U kolu djeluJu dva lzvora EMS 1 1 3 1 strujnl generator I .
"\
TransforllU.cJ.joli struJnlh generator" u napensJce. 1 obrnuto. dobij .. se:

1 6
I BF\-T,,3
A
"2
R'
" R
.. 2 '2
:I I
E,
B R .. 1 V
4 Ii
1
R' R B 1 Q
, ,
Ekvlvalentno kol0, u skladu sa
lzvedeoolll transforllU!c1jolll. prll<.azlino
je na sllcl 2. 62b. Transformacljom
strujnog generatora I u ekvlvalentni
napenskl, shema (s11ka
2.62b) se pejednostavljuje:
R' R
R z ..",,-:2=--.;;2__ ,, 1 Q
s R' .. R
E K
II
2 2
.. 3 V
s
2
pa se dob!ja ekvJvalentna snema kola
(dllca 2.62cL u kOIDe! prot!Ce struja
1
3
, jer grana. sa EMS 3 nIJe
pa je:
E3 .. Es - E4
R3 .. Rs
,. 1 II
Struja u gran! Sa otperom R4 moZe
se odredlt! prlmUenom prvog Klrnofovog
zakona na Cvor 2:
I x I .. I = 2 A
4 3 -I
... l
b)
c)
sllke. 2.62.
Potencijal Cvora 1, maZe 5e odrediti pemocu formule:
8. IzYori txS u elektrienl_ ko11ma
i potencijalna razllka
271
Stalne jednosmjerne struje
111 :
v = R I
t 3:)
P'" je struja 12
V
1
12 Z "l\ .
1 A
Ii! xa struju 11 se dab1ja:
! =! + I = 2 A
1 2 :)
2 V
PrllOjer 2.30. Z. kol0 nil s11cl oaredit! potencljale i prlkii!xat1
potencljalnl dljagrllJtl. Hulti referentnl potencljal odredHl u postupku
rjetavanja zadatka.
Dato je: I, = 10 A, 12 = 10 A, R4 = 5 C, Rs m 3 C'. RS - 2 0, Es B 20 V,
E = 40 V.
6
RjeAenje. z.a date stroje II i 12 1 zadate smjerove, u skladu sa prvim
Klrbofovl_ z&kono., za stroju 13 se dab!ja:
1+1+1-0
1 2 :I
I I-I --20;'
:) 1 2
a)
272
V(V)
0 R6
R(O)
V,
-10
V2 V,
-20
-30
-40
V3
-50
-60
-70
V.
-80
b)
silka 2.63.
8. lzvorl EMS u elektrienim kollma
polencijalna razllka
Staine jednosmjerne struje
Za oared1vanje struja I., Is 1 16 (reba postavlti trl jedna!!lne,
to: dvlje pr1mjenom prvog Kirhofovog zakona a jednu prlmjenoJD drugog
Kirhofovog zakona:
-1-1+1=0
3 " 5
-1+11=0
1 6
Rl+Rl+R1=E-E
S5 6665
tako dli! se xa struje doblja:
E - E ;. R I - R
13
I
5 6 t 5
.. R + R + R
10 A
4 5 6
- to A

1 0
(,
Poto je I
6
0, zna!!1 da su potencljali
koj .. t,.!!ka 1- 111 2. !DO:2e odabr&.t1 kao
potencljala.
VI i V
2
ist1, pa se bilo
ta!!kii! nultog referentnog
Za potencijale ostalih taaaka u kolu se dabija:
3
V-Y-IRI-
2 3 !t
V
3
z - E6 ." - 40 Y
t : 6
V
4
" V3 ... Rs Is = - 40 - 3 10 = - 70 V
Vs = V .... E5 - 70 ... 20 " - 50 V
VI Vs'" R, I. - - so ... 5 10 : 0 Y
8. Ixvori u elektricnim kol1ma
i potencijalna razlika
273
Stalne jednosmjerne struje
RljeSltl leolo, odnosno ostvarltl anallzu elektrlenog kola,
odredl t1 struje u I napone u evor-ovhoa kola. !:ada se znaju
struje u gT"IUlaBa 1 potencljal1 evorova, lIIOg\! se odredl t1 napanl na
elelllE:nt1_ kola. kao 1 r-aspodjela snage u kolu. DIll bl. se ostvario ovaj
zadatak. MlZvlJen Je eUmv niz I!Ietoda 1 postupU:a.
U prlncipu, kolo defin!.illu s ..... tav 1 leonflguraclja kola.
Sastav predstavlja vrstu elesoenata elektrlenog leola. dolt konflguraclja.
predstavlja njegovu geoaetr1Jsku struktur-u. Va hi se istakla
leonf'lguMl.Clja leola, elektr-leno kolo se prlleazuje polllOCU llnlja leoje
predstavljaJu njegove grane 1 taeaka leoje prlleazuju evor-ove, prl eeau se
ZIUle!I8TujU ele&enti u gl"IUlaBa leo 1.... Ovakav she_lsd prll::az leola nazi Va
se gnU' kola. Na s11el 2.64. prlleazano je eleletrieno kolo sa svoJ! ..
gnU'Olll.
2
3
4 4
a) b)
s11lea 2.64.
Na boLzl grafa leola IDOgu _ odred! t I njegove learalcteristike
deflnlsat! poJI!>Ovl geo"",t.riJske strukture. koji predstavljaju osnovne
pretpostavlee u postupku rjeSavanJa leola.
Stabld gnU'a predstavlJa. skup gra.ne. lcoje povezuju Sve graf'a.
a dB. prl tome ne obrazuju zatvorenu konturu. Jedan 1st! graf mote Imat!
viSe stabala (sllka 2.65).
Crane grara leoje ulaze u Bastav stable. gr-af'a n.aziva.ju se zajednlelelm
grans.sa I prlkazuju se punho Hn1jama. Ostale grane, leoJe ne uleze u
_ SftSta.v IItablll. grafa, nazi vaju se nezavlsnh gran.woat I Pt:1leazuju se
Isprekldanl. 11nlJama.
214 9. Metode rjeb.vru1ja Hllearnih eleklricnih kola
Stalne jednosmJerne struje
2 2
r---
---, .---l
I
I
L--
I
I
I
I
I
I
I
4
3 II 4
3
I I I I
L _______ J L ________ J
a)
sUIca 2.65.
Nezavlsna kont-ur-a se dob\ja leada se na .. an
stablu gtaf'e. zatvori nekll. nezavisna grana,
- na prlmjer, grana a (sBIca 2.66).
9.1. METOOA DIREXTNE PRHl.n:m: z.u::ONA
2
4
3
I I
L _______ J
c)
2
..----""'1'"---,
+----'-4 -----1
1
3
I I
L ________ J
sllka 2.66.
Osnovni zlI.dataic u prhljeni ove melode, svodl se na postupal< da se
odredl dovolJan i potreban broj jednatina na baz! prvog drugog
Klrhofovog zalcona, de. hi se dato kolo MetodologlJa
postupka opisana je na prlaJeru kola (silka 2.61).
je vee n.aznateno, eIektr!Cno Ieolo je rljeSeno. leada se odrede
struje u granama ! potencljal1 evorova leola. V kolu sa sUke lma Sest
grana u koJlma teee Sest struja, pa treba deflnlsati 1 naplsati Sest
nezavlsn!h jednatlna sa Sest nepoznaUh struja. ZnaCi, broJ jednaelna
koJe treba defin!sat\ odreden je hroJeill grana n u lcolu.
9
posJeduje broJ evorova pomoCu prvog zakona
Ako kolo
mo1;e se
definlsatl (no - 1) nezav!snlh jednaelna. Op!sano naeelo mo1e
se pokazat! na prhljeru leola so. s11k ... V:z pretpostavku da Je prethodno
9. Metode rjeSavanja linear-nih elektr!cnih kola 215
Stalne jednosmjerne struje
usvoJen referentnl SBJer struJa, za poJedine evorove vat!:
2
4
Re
16
Es
a)
evor 1 : - I ...
II
evor 2: I
..
1
3: I -
2
evor 4: - I -
3
II
.. I
3
I ... I
5 2
1 ... I
4 Ii
I
.. I
II 4
.. 11k ... 2.67.
- 0
z 0
- 0
- 0
1\
I
I
I
I
2
/ "
/ "
/ "
/ "
/ () ()"
I 4 I
L _______ -.l
b)
3
Sa.blM>Jl.j .... J .. dnaCina sist,,_, 1II02e se doll. Je njihova sUma
Jednaka null. Islo tako, SUDa bilo koJe trl j"dnaClne jednaka Je
preostaloj - eetvrtoj jednAClni sa proaljenjenl. znakoa. To znaCl da ....
prlliijeoo .. prvos: lClrhofovog zakona IIloBksi_loo postavlti - 1)
nezavlsnih JednaClna. Za uoOeOO kolo vat! ne - 1 a 4 - 1 = 3 jednaClne 1
u da.lJnJeIl postuplru neb. to budu za.dnje trl JednaClne slstelO&.
Ako Je n ukupan broJ Jedn!Y:ll.na. pN!losh.l1 broj jednACina n
k
, lcoje
,
treba deflnl ..... tl korlsteel drug! Kirhofov zakon za nezavisne kontur ... je:
n. = ng - (n
e
- 1)
2a kolo sa slllce treba definlsati Joli n
k
- 6 - 3 " 3 jednaClne
korlsteei drug! Ilrhofov z!U;on. Pre- gl'1IJ'U kola (Blln 2. 67b). broj
.. nlh kontura je trio Ako se UBvoJl smJer obilasn kontura. koji Be
podudara 1>& .. OIIjero .. kazaljke na Datu, priajeoo" drugog Ilrhofovog z!U;ona.
Be doblja:
kontura 1431:
kontura 1241:
kontura 12341:
276
R3 13 .. R4 14
Rl II "" Rs Is
Rl 11 .. R:z 1:z
u eventua.lna
.. R I .. E
8811
- R I & E
3::1 1
- R3 13 - R4 14 - 1
pojednostavlJenja
- E
:II
WDpostlll.vl Jeni aisle.
8. rjelavanja linearnlb elektrlenlh kola
-
Stalne jednosmjerne struje
Jednaelna,
I ... I .. 0 .. 0 ... r .. 0
'" 0
1 2 5
0 - I .. 0 - I .. 0 .. I ,. 0
2 4 6
0 .. 0 - I ... I - ! .. 0 0
3

5
(2.125)
0 .. 0 .. R I .. R I .. 0 .. R I = E
3 3

.6 6 6
R I .. 0 - R I .. 0 ... R I .. 0
'" E
I I 3 3 5 5 I
R I .. R - R
13
- R .. 0 .. 0
'" E - E
I 1 2 2 J

I 2
pruza mogucnost da se odrede struje u granama. ako su poznate vriJednostl
otpora 1 EMS u kolu.
P0ll10CU metoda determinant! moze se odreditl struJa u bilo koJoj grani
kola, Da prlmJer, struja u trecoJ gran! moze se odrediti 1z odnosa:
0
I
,. _3_
(2.126)
3 0
gdje D determlnanta sistema:
- 1 0 0 0
0 0 - 1 0
0
0 0 - 1 - 1 0
0 0
R3
R 0 R
,
6
R 0 - R 0 R 0
I 3 5
RI
R - R - R 0 0
2 J

Determlnanta 0
3
se doblJa tako da se u detremlnanti sistema D
element! trece kolone zall11Jene konstantnim clanovima EMS na desnoJ stranl
sistema Jednacina:
1- 0 0 0
0 - 1 0 - 1 0
D
0 0 0 - 1 0
;l
0 0 E R 0 R
6

6
R 0 E 0 R 0
1 I 5
R
R2
E - E - R 0 0
1 1 2

Na sliean natin mogu se odredi t1 struje u drugim granama kola.
Ocigledno Je lz lzraza za struJu 13 da u stvaranju ove struJe. a to znacl
1 uopste struJa u svim granama. ucestvuJu sve EMS u !colu. Na taj natin.
naslucuje se mogucnost prlmjene metode suprepoziclJe.
Dobijena r Jesenja omogucuJu da se ostval"i konaena verlf1kaclja i
eventualna korekclJa pretpostavljenog referentnog smJera struJa. Ako je
9. Metod .. linearnlh elektricnlh. kola 277
... -
Stalne struje
dobljena vrljednost struje u nekoJ gran! sa pozltlvniR algebarskim
predznaJcOR, znal:l da Je referentn! sajer struje pravllno odabran.
Medutla, ako je struja sa negatlvnl= algebarskl= predZnaKOH, zna61 da je
stvarni sRJer struje suprotan u odnosu na referentnl treba ga
leor I gova.t 1.
Nalcon zavrsenog pron>.CtIDB. .preporUCljlvo je u prll1jenl SlIlh
aetodolo;;klh postupalcll. 1 zvrs 1 t1 njlhovu provJeru. Pored mate ..... ticke
prollJere proraCuna na jednostavan 1 eflkasan n&ein .o2e se prlmlJenltl 1
prOIl Jera. POIOOU teore"", 0 odr::!:anJu snage.
Pr1mJ"r 2.31. Z" kolo prikazano na slic1 naplsatl odgovarajucl broj
nezBvlsnlh jednaelna. korlstecl prvl 1 drugl Klrhofov zakon.
-----1
1: i3 I
r- -2.i----'''''---?t 2
3
b)
::I
a)
sllka 2.68.
! .
I CD!
I
'-

. ;
c)
Kolo se sastojl ad grana sa strujama: II' 1
2
, la' I., Is i
Ie I tri Cvara: L 2 i 3. Dlrektnolll prlmjenom Kirhofovlh zakona., treba
pastav!!I jednaeina, ito: (n
c
- 1) z 3 - 1 3 2 nezavlsne jednaClne
prlmjenom prvog Kirhofovog zakona 1 n (n - 1) E 6 - = 4 nezavIsne
9 e
jednae!ne prlmjenom drugog Klrhafovog zakona.
Prvo se adredl referentn! smjer struJe..
Prlmjenolll prvog Kirhofovag zakona za evorove 1. 1 3, dablja set
- 1 ... I .. I - r m (1)
, 2 3 S
... I I 1
2
'" 14 ... Is = 0_ (2)
Iz grafa, odnosno stabla grafa (sUb. 2. SSe), dabijaju se CeUr i
nez8.vlsne konture. Aka se u konture. .... usvojl smjer obllatenja kontura
278 9. Metode rjeAavanJa linearnlh eiektr1nlh kola
Stalne jednosmjerne struje
koji se podudara sa smjerom kazaljke na satu, u skladu sa drugim
Klrhofovlm zakonom, se doblja:
R I ... R I E - E
(3)
I I 2 2 I 2
- R I ... R I - R I E
( 4.)
2 2 3 3

2
-'R I - R
16
- E
(5)
3 J 6 3
R I - R I 0
(6)

5 5
Rje::avanjel1l dobljenog sistema jednac!ina, mogu se odrediti struje u
granama. Ukoliko bi se neka ad struja dobila sa negativnim znakoID, znaci
da se stvarna struja ne podudara sa. referent nom, pa. joj u grani treba
obrnutl referentn! sIDjer.
Primjer 2.32. Direktnom prlmjenom Kirhofovih zakona rijeitl kolo (slika
2.59).
Dato jet EI 100 V, E2 R
3
R

20 n.
Rje/ienje, Prikazano kola fme. tri grane sa struJama I" 12 i 13 dve.
c!vora 2 . 5. Direktnom prlmjenom Kirhofovih zakona treba poslavlti Iri
jednac!ine, ito: (n, - 1) : 2 - 1
1 KIrhofov zakon,
Kirhofov zakon .
n - (n - 1)
nezavisnu koristeei pr-
J - 1 = 2 jednacine, karisteel drug;
q ,
Prvo treba usvojlti referentni smjer slruja II' 12
Za c!vor 2 prema prvom Kirhofovom zakonu vaZi:
I + I = I
I J
I.
3
U skladu sa drugIm Kirhofovim zakanom za konture 12561
doblja set
(R
I
... R ) I - R I E E
3 ! 2 2 I 2
R I + R = E
2 2

J 2
Za date vr ijednost j dobJja se sIs/em Jednacina:
II
... I
2 I
1
2
- 2
- I
J
2 12 ... 2
Rjeavanjem
2.5 A
A
I .. J
I 2
= 0
sIstema jednac!ina. dobija se:
2,5 A
23452.
Poz! tivni 1znos i za struje I I
struja podudara sa stvarnim smjerom
13 pokazuju da se referentn! smjer
struja. Struja J
2
jednaka je nuli
9. Hetode rJesavanja linearnih elektricnih kola 279
Stalne jednossjerne struje
Prl.lII,jer 2.33. Za prlkazano 1<010 odred1tl stroj'" u I<olu.
/).ato Je: El D 15 V. Ell m 70 V. E3 " 5 V, 1"1 .. r
2
1 Q, r3 m 2 0,
R
1
5 Q, R2 - 4 0, R3 8 0, R4 E 2,5 0, RII a 15 O.
RJ<ohnj ... Kolo posjeduje pet gT.!ll'l4 ng - 5 1 trl CVora no " 3, tako da
treba post .. vJtl - 1) .. 3 - 1
2 jednAelne I<orlstecl prvi
Klrhorov zakon 1 n - (n - 1) m

5 - 2 B 3 jedn&Clne prema drugo.
Kirhofovoa zakonu. lConture SIJ
1. II III.
kfenmtnl ., .. jerov! struja, I<ojl
su usvojenl prolzvoljno, prJkaza-
811 $U WI s11cl; prolxvoljno je
usvoJen slIIjer obl1aska I<onture
I<oJ1 se podudar .. sa sEjerollll kazaljke WI SAti.!.
Prll11jlil'noa prv06 1Clrhofovog zaJtcma :l:a
Kirhofovol :",,0116 za nAZrYCene I<onture,
Jedz...clna:
- I
1
11
!Hl
(R:) .. r
3
)
(R
2
+ r
2
)
- 1
III
- 0
.. 0
- (R
3
.. 1'"3) Is .. El .. Ea
- R I - R I
4. 4 tI II
-+ R I E
II '/I :;:
ill nakon uvrstavanja posebnlh vrlJednostl:
- I .. I - I
1 2 :I
I .. I ' .. I
1 J 4
- I
tI
- 0
6 II - 10 13 .. 20
'" 0
10 13 - 2,5 14 - 15
5 I .. 15 I m 70
2 1\
rJeSAvAOjem naznaCenog sistema dob!Ja se:
I .. 5 A
1
I '" a A
::I
I .. 1 A
3
14
.. - 6 A
2
sllka 2.69.
CVon:Ne 1. 1 2. arugog
9. Metod. rjeAavanja l1nearnlh _l_lttrlfnlh kola
Stalne jednosmjerne struje
Prlmjer 2.34. U Kolu na sIie! poznatl su otpori R
I
, R2 i H
3
. Otpor R, se
mijenja od nule do oeskonacno. Direktnom primjenom Kirhofovlh zakona
odred! t i struje u kolu, kao i promjenu napona U 4 i struje kroz otpor HI
kada se otpo]" R. mijenja od rule do oeskonacnostJ.
Dato je: RI = 2 n, R2 = 3 n, R3 = 5 n, I. 1 A, E = 5 V.
Rjeilenje. Stmje I I
1

odreditl iz JednaClna:
E = R 1 + U (ll
! 1 4
I I + I

1
odakle su:
I
1
E U
---H - ---'- = 2 5 - 0 5 U
R J f 4
1 1
1, = 3,5 - 0,5 U.
lllOgU Se
Is
Struje 12 i 13 jednaCine:
E = R I - H I
2 2 3 J
""l: 1" +- r
"
cijim se do01ja:
1
2
R I -> E
3
H + R
. 2 3
1,25 A
R I - E
2
13 = -'-':;'H"":'+"'--'H;---
2 3
E
sl1ka 2.70 .
- 0.25 A
Struje 12 1 su konaCnog iznosa, Jer ne zavise od otpora R .. Kada
je R. = 0 m'pon U. takode je Jednak nul! U ... 0, a kada Je R. ., dobija
se U '" U .
4 40
Iz jednaCine 1, dobija se:
U =E-R I
.0 1 10
a Je za R. = ., ; 1
10
'" - I .. vail:
U =E+R I =5+2=7V
40 1 III
Prema tome, pri promjenl otpora H. od nule do beskonaCnostl U. se
mljenja od nule do 7 V, prj cemu se struja 11 mljenja od 2.5 A do II
I = - 1 A
.
Stalne JednosmJerne struJe
Metoda dlrektne prlajene Klrhofovlh zakona za rJeSavanje
kola. odl1leuje "e .. .. proceduro ... lcoJa se sastoJI u
r jesavanJu vel1kog broja je<lna(! 1 na. Zbog toga je bilo opravdano
nastojanje da se deflnlSu nove metode I postupcl sa osnovnlm
cllje .. da se smanjl broJ I poJednostavl procedure. rjeSavanja.
Metoda konlurnlh struja takode na prl .. jenl Klrhofovlh zakona.
all Je broJ znatno reduclran, Je _te_tiCka procedura
pojednostavljena. Metoda dlreklne prlmJene Klrhofovlh zakona
pretpostavlja konstltulsanje ng jednaClna. dakle onollko jednaClna kol\ko
1_ gnana., odnosno nepoznatlh struja u leolu. Malcsvel (JaJles Clerk
Maxwell) je defi nl SaO metodu konlurnlh struJa, koja. poe!va na
postavljanJu
n - (n - 1) (2.127)
e
tj. onoilleo !collko je u prethodnoJ metodl poslavlJeno
prlllljeno .. drugog J::irhofovog zakona. On Je raz ..... tranJe sveo na struje u
nezavlsnhl leontUM>.M.. dole struje u granruna za dviJe 1
kontura leao algebarslc\ zblr usvojenih leonlurnlh struja.
PostupU: konstitulsanJa leonturnlh str-UJa Za leola
sastojl Se U sljedeeoJ procedurl:
1. F'Notpostavljeno sloteno !colo predstav\ se odgovaraJue! .. grafom, na
pr!mjer-, graf (sIlka 2.71),
Craf se sastojl od Sest grana (n
9
B 6) I eeUrl evora (n "4). Stablo
e
grafl!. prlleazano Je dvostruJclm l1nl-
Trl vane ne ulaze u sast.1.V
stabl .. gral'a, tako da kolo posjeduje
tr! nezavlsne grane, tJ. trl nezav!sne
konture, Jer Je: n
k
B n. - (n. - 1) =
6 - 3 3, gdje n
k
predstavlja broj
!conlura. Nezavlsne konture su
Indelesl_ I, II Ill. Pre_ tOile;
9vaka kontura sadrzl po Jednu granu
(neZ8.visnu Vanul, Icoja ne prlpa.da nl
s11ka 2.71.
jednoj drugoj konlurl. Pored le grane, svaka kontura posJeduje i grane
9. Ketode rjeavanja linearnih leola
Stalne jednosmjerne struje
stabla grafa grane), lcoJe su za dvlJe I viSe
kontura.
2. Slruje koje djeluju dul leonlura nazlvaju se !conturnlll1 strujama I
II' 2 1
3
, Smjerovl leonturn1h struja !cojl su oznacenl
odablraJu se pro!zvoljno.
3. Za svaku !conturu naplSe se ravnotete u s!cladu sa
drugl .. Klrhofovl .. zakonom. Ako leolo posjeduje n - !contw'a. na prlmJer. Za
prvu konturu ona Je obI Ilea:
R I + R I + R I + + R = E
11 ! 1;1. 2. 13 3 1 n 11
gdje 'Su;
- R
II'
R
zz
' .R sopstvenl otport 1. II. ... ,n - te konture
nn
- R R .R otport u zajednl0leoj gran! lzaedu I 1 II konlu:'e.
12' 13' In
lzmedu I \ III konture. ltd.
- E
II'
E
22'
.E sums. EMS I. II. .... n - te ure
nn
4. OpSt! obl1k Jednaelna konlurnlh struJa "" "loteno kolo sa n - kont.ura
Je:
R I + R I +

R I % E
11 I 12 2 In n
" R I R I

+ R = E
21 1 22 2 2n 22
(2.128 )
R I + R I +
" .
R I E
nl I n2 2 nn n nn
S. Konturna struja predstavlJa struju u nezavlsnoj granl dotiCne !conture.
Medutla. struJa u granl dvlje III vl$e kontura. doblja se kao
algebarslca suma lconlurnlh struJa I<oje se zatvaraJu preko nJe. Na pri".jcr.
za leonlurne slruJe sa grafa (sllka 2.71), ako se sa I oznael struJa

zaJednleke grane, za struju grane 2 - 4. se doblJa:
I I - I
g I 2
5 l ruja zajedn 1 e lee grane pr lleazana Je raz 11 !co.. kont urn I h s t ruja 11 !
1
2
, jer su proizvolJno odabran! sDljerovl konturnlh struJa u zaJednlCkoj
gran I suprotno orljentlsani.
Il ustracl Ja
(silka 2.72).
prlDlJene metode mo2e se pokazatl
9. Metode rjeavanja linearnlh ele!ctrienib kola
na prlmJeru kol"
283
Staine jednosmjerne struje
llanije je pokazano da se kolo
sastoJ! od grana I tetiri tvora.
BroJ jedna.c!na koje treba postavlt!,
koristeei drug! J(lrhofov zakon. prell!&
(2. 127) je: n. = ng - (n
e
- 1) = 6 - 3
3. StruJe u urama su: 11' 2
13 1 pro!zvoljno su orljent!sane u
smJeru kojl se podudara sa smJerom
kazaljke na satu. U skladu sa (2.128),
se nap!sat! sljedeCl slstelll
Jednat!na:
R
I!
+ R I + R
13
s E
11 12 2 13 11
R I + R I + R I s E
21 I 22 2 23 :I 22
R I + R I + R I = E
31 I 32 2 33 :3 33
pre_ podaci_ sa sIlke, doblja
E z E E B E - E = E .. E
11 I 22 2 8 33 3 6
R R .. R i-
Rs
;
R22
= R .. R .. R
11 1

2

e
;
R12
R -
R.
; R
23
= R
"' -
R
R31
21 32 6
pa se gornJi slste .. svodl na obllk:
(R
I
+ R .. R ) I - R - R
13

5 I

2 S
- R I .. (R .. R .. Re) I - R I
,
1 2

2 6 3
- R I - R I .. (R .. R .. R ) I
II 1
"
2 3 5 e 3
R = R
33 3
z R
13
=
I
= E - E
2 8
- E
.. E
3 e
..
sl1ica 2.72.
R
5
Rs
R
e
Aleo .. e stru,}e u indekslaa Cvorova, dobiJa se:
112
= I = I I
"
I
I 23 2 31 3
I - I - I ; I I - 12
; I
'" I
- I
14 3 I 24 1 34 2 3
Ulcol1ko se u proracunu dobiJe struJa negatlvnog algebarskog
predznaka. da se IlSvoJenl referentnl slIIJer struJe ne podudara sa
smJeroa stvarne slruJe 1 treba gil. promlJenlti.
U osnovnoa prlstupu metode konturnlh struJa. pretpostavljeno Je da u
kolu dJeluju SaJ>Q naponsld generator!. HedUUlII, ako u kolu. pored
naponsklh generatora dJeluJu i strujnl generatori, karakteristlCna su dva
sluCaJa; kada u kolu dJeluju realni i kad .. u kolu djeluju Idealnl strujnl
9. Metode rJeAavanJa 11nearnih kola
Staine jednosmjerne struje
generator!.
Pod uslovom da u kolu dJeluJu realni strujnl generatori, prethodno lh
treba transformlsat! u ekv! valentne I\8-ponske generatore, tako da se
dob!Je kolo koje se sastoJ! same od naponsklh generatorI'.. U tom sluCaju,
razviJena metoda se norJllalno prim!jen!tl na doblJeno kolo. Medutlm,
I u tom slutaJu treba hlatl na umu da je, zoog prlrode transformaclje,
broJ grana osnovnog kola ng smanjen za broJ grana Sa realni .. strujnlm
generatorlma. Jer, ako je broJ grana sa realnlm struJnlm m.
onda je ulcupan broj grana transformlsanog kola n = (n _ ml.
gt 9
Drug! sluCaJ. koj! pretpostavlja da u kolu djeluju I ldealnl strujnl
generator!, poClva na postupku da se utlcaJ strujnlh generatora na
podesan naCin uvede u jedna.ine konturnlh struja. To se izvodl
prlmjenjujuCl ograniCenje, da grana sa idealnlm strujnl. generatoroa
prlpadatt S8JllO jednoj konturi 1 da pri tom predstavlja nJenu nezavisnu
granu. Nil. taJ na(Hn, struJa idealnog strujnog generatora predstavlja
konturnu struJu aotlne konture.
Prhljoi- 2.35. Primjeoolll Detode konturn!h struJa odred! t 1 struJu u granJ
Sa otporOIlJ Rs u kolu sa slIke .
Dato Je: E - 21 V, 3 - 3 V, 4 = 3 V,
Es a 2 V, R .. 0,5 n, RI - 3 0,
R. - 4 n, R. m 10 n. R, ,. 2 0, Rs = 4. O.
RJ"llonJ". Kol0 posjeduje $est grana
tetlri tvorJl. Broj jednatlna kOje
treba postavlti primjenoz drugog
Klrhofovog zakona je:
n m n - (n - 1) 6 - 3 s 3
k 9
U koill no. s11cl Kontllre su
oznatene sa.: I, II III, a
struJe U su 1
1
, 12 3
J. proizvolJno SU or ijentlsane u
szJeru koj1 se podudara sa
smjerom kazaljke na satu.
Prema (2.128), vAtl:
- R + R3 + R4 '" 12,5 2 ,
" R2 + + Rs '" 10 Q
R
22
R + R
I 3
R x R
12 21
R
- R
13 31
4 Q,
r 111
_______ J
R E
sUks. 2.73.
+ R
5
'" 17 (2
R 10 0
3
R " - 2 Q
,
stalne jednosmjerne struje
E
- E - E - E = 15 Y. E .. E
- E a 1 Y. E = E .. E 5 V
11
"

22
"
1'4 se dOOlj" ,
12,5 II - 10 I - 2 I .. 15
" "
- 10 I .. 11 I - 4 r .. 1
1 2 :I
- 2 I - 4. I .. 10 I .. 5
1 2 :I
gd]e SUI
12.5 - 10 - 2
"
- 10 17 - 4 - 697
- 2
- "
10
12,5 15 - 2
Dr
10 - 4 .. 2091
"
- 2 5 10
z... stroje se dob1Ja:
011
II .. ---n-- =
1M je:
"
Dr
1

I
:3
33

5
15 - 10 2
17 4
5 - 4 10
12,5 - 10 15
10
- 2
17
- 4 5
Dr
" - 2 ., -0-- - ,<> A
Prill!ljer 2.38. Odredltl stroje u kclu na sl1c1.
s 27BB
" 1742,5
Dato je: Rl .. 9 0, R
z
.. 10 0, R
J
.. 3 O. R. a 5 0, Rs .. 2 0, 1 " 10 V.
3 .. B V, Is RIA.
2

a) b)
sHJc:a. 2.74.
9. Kfttode I1nearnih kola
Stalne jednosmjerne struje
._-----
Rjeienje. u kolu djeluje stvarni strujnl generator, treba
njegovu transformaciju u naponskl - shema b.
E .. R I = 10 V
2 z.
2
Hakon OVe transformac!je dobija se ekvivalentno kolo, koje se sastoji
od pet grana j tri Smjer konturnlh struja: I" 12 1 I
J
podudara se
sa smjerom kazaljke na satu.
U skladu sa (2.128). vat!:
R " R
.. R " 14 0, R = R .. R .. R 11 0
11 1

22 2 4 5
R = R
' ..
R m 5 0, R = R R - 5 n,
33 3 5 12 2\

R " R
.. - R .. - 20, R .. R .. 0
23 32 5 31 13
E - .. - 10 y, E
" E
.. 10 V, E
3
- 8 V
11 I 22 2 33
tako da se doblja slstem jednaelna:

III. I - 5 I - 10
1 .. 2
- 5 I
1
.. 17 I - 2 r = 10
2 3
- 2 12 ... 51 =-8
3
Determinate SUI
14
- 5

- 5
17
- 2
- 10
o
2
5
o
1009
"14
- 5
o
10 - 2 .. 226
- B 5
Rje8.vanjem se doblja',
- 10 - 5
10 17
- 8 - 2
- 5
o
- 2
5
- 10 14
- 5
o
17 10
- 2 - 8
0\ 0r
z
0
13
-0-- = - 0,634 A, 12 = -0-- = 0,224 A. 13 = -0-- = - 1,51 A
- 640
- 1524
Struje u granama koje su indekslrane otporlma kroz koje protitu SUI
I - I = 0,634 A, I I = 0,224 A, I = - I = 1,51 A
R ! R 2 R 3
! 2 3
I I - I = 0,858 A, I I - I 1,734 A
R 2 1
RS
2 3

9. ketode rjesavanJa linearnih elektricnih kola 287
Stalne jednosmjerne slruje
Struja kroz otpor R2 u osnovnom kolu moie se odrediti primjenom prvog
Kirhofovog zakona za 1.
I' '= 0,774 A
R
2
PrimJer 2.37. Odrediti slruje u kolu na s11e;:
Dato Je: 1 '= 120 V, 2 = 60 V, 3 = 120 V, RI
= 10 n.
R
3
R

RjesenJe. Kolo posjeduje pet grana trl Cvora. Broj jednaClna koje treba
postav it i prlmjenom drugog
Kirhofovog zakona je:
n "n - (n - 1) = 5 - 2 = 3
0 t
U kolu na sliel konture su
oznaCene sa I. II III a
konturne struje:
II'
I
2 3
Konturne struje proizvoljno su
sa koji se orijentisane smjerom

podudara sa smjerom kazaljke na
satu.
slilca 2.75.
U skladu sa (2.128), prlmjenjujuci date podatke, doblja se:
2 I - I 6
1
- I + 3 I - I 18
1 2 3
I2 + 2 3 - 12
dOblJenog sistema dobiJa se:
I = 6 75 A, I : 7,5 A. I = - 2,25 A
l' 2. J
Struje u granama kaje su indeksirane sa otporima kroz xoje protiCu
SU:
I I 6,7S A. I '" I
- I "0,75 A. I I - I 9,75 A
R 1 R 2 1 R 2 3
1 2 3
I I 7,5 A, I I 2,25 A
R 2 R 3
4 5
Prl..jar 2.38. Odred1tl struJe u grana.,a kola.
Dato je: R 2O, R. '" 1 0, R3 = 3 0, R
1 4
= 4 0, R 5 0, 40 V.
5 1
288 9. Metode rJesavanJa linearnlh elektricnlh kola
Stalne jednosmjerne struJe
" 5 A.
R] IR! 1 1R2
lRj .. U zadatlcu se rUllatra
prlmJena metode konturnlh struJa
kada u kolu dJeluJe idealn1
struJn! generator. Procedure. se
svodl na postupak da se utleaJ
strujnog generatora na podes .. n
naCln uvede u JednaClne konturnih
struJ... U tOlD pogledu, osnovno
prlAvll0 Je d... prl lzboro neZa-
vlsnlh kontul"a grana koJa sadri!
El (J
1"5
Rs
[ Po3
R3
3
2-
('1
struJnl generator mora prlpadatl
Is

R4
S&WQ JednoJ konturl. U kolu na
s11ci mote se pretpostavltl da se
sIlk ... 2.76.
struJa struJnog generatora zatvara prelco otpora R4
s.Jer lconturnlh slruJ" It j 1
2
, acte se napisat!.
(R
t
+ R
J
+ Rs) 11 .. Rs 12 R
J
I. - 1
Rs I I .. (R2 .. R'I + Rs) 12 - R4 I ... 2
odnosno:
10 II + 5 12 40 - 15 m 25
5 I + 10 I 15 + 20 - 35
1 2
se rJe$avanJem doblJ,,:
11 m 1 A
12 m 3 A
Ako se struje IndekslraJu pre/lla otpori_ u gra1lJi1M, prilllJenolll prvog
Klrhofovug Zakon Z& dob1ja se:
Iftl II 1 A. IR2 = 12 - 3 A, I
RJ
= 6 A, 1R4 2 A, IRs : 4 A
9. Ketode rjelillOvan.! .. linearnlh lrola
\
\
j
1
1
,

Stalne JednosmJerne struJe
Metoda napona eVONlV8., Icoja poet"" na priajeni prvog Ktrhofovog
:takona, t..:lcode pret.postavlja reduclranl broJ osnovnlh Jednat! na, tJ.
pojednostavljenje _teBlatielce procedure rjdavanJa kola. Ova
I!Ietoda .Ie posebno prllcladna za sl02ena leol.... u li:ojillm. Je broj grana
zna.tno vee! od broja tvorova. Dna se pr!lOJenJuje na (n
e
- 1) nezavlsnu
Jednainu, IcOJe Be u slcladu sa Klrhofovim :taleonom. Na
ovaJ naCln doblJene jednalne. predstavlJeJu struJne Jednaclne. NJihovo.
transfor-cijolO. u naporu;:lce jednaC!ne dobtJaJu Be lakozvane jedna{:ine
napona eVONlvtl.. Relatlvno mall broJ evorova u kolu. pretpostavlJa I
hr<>j Jednalna lcoJe treba leonstitulsatL av... osoblna valorlzuje osnovnu
prednost ove .... tode.
Sustlna metode III<lte se pro-
oc I tina pro 1 :tvo 1 Jno odabrano,.
sloteno .. kolu, u leo .... 9U lzdvo-
Jena dVll evo,....... na prl .. jer,
tvorov! J k, koJ! lIU u prvoj
sl1ka 2.77.
pretpostavc! povezanl sa.o sa JednolO. granaa. (sllka 2.77).
lJt.o Ii" pretpoutavl da je ssjer obllaZenJa od (:vora j prema k,
za granu j - k, va2!: I - - I E D - E ,R = RIG G
Jk kJ Jt kJ Jk 'J J' 'J'
pa se za potenclJalnu razl!lcu. u skladu sa (2.111), .ate naplsatl:
V - V
) k
k k
!:RI-!:E
)
odnosno, uIcol!ko J ! k m - grana, onda za I - lu granu
va21:
Ill:
V - V = RI
II _ E!
J k ) k Jk Jk
I I
Jk
v - V + EI
J k J k
R'
)k
"c
1
. (V
J k )
Ukupna struja koja Be uspostavlJa Izmedu uoCenlh evorova Je:
t II tel (V - V ).. [G
1
1
1=1 Jk IZI)k J k 1=I)k)k
Po!lto vatl:
9. Ketode rjeaavanJa llnearnih kola
Stalne jednosmjerne struje
--------_._--------------_ .. _._------_._.
I"
)k
dob1Ja se:
G
)k
I G (V - V ) + [G
I
[I
Jk Jk J k I. \ Jk Jk
Prema tome. struja u gran! Se moze odredili ako Se moze odredi l i
potenc1Jalna razl1ka na njenim krajevlma, posto su elementi kola: EMS i
ot.por1 poznati. I obrnuto, moze se odredlU 1 potencljalna razlika
kraJevima grana kola. ako je poznata struja u granl.
U opstem slucaJu. kada se posmat.ra cjelokupno slozeno kolo, za svaki
evor kola vazl prvl Klrhofov zakon. lako da za evor j vaii:
)' I = 0
plr
J
Jp
gdje p predstavlja broJ evorova sa koJima Je
broj izmedu cvorova proizvoljan.
povezan, pri eemu je
RasclanJivanJem sume, doblja se:
1+1 + ... +1 +1 + ... +1
JO Jl J{j-!l J(,.ll In
fG (V V) + G I [I 1 + ... + (V - V ) + m, G I E: I ] = 0
L)O J - 0 I JO )0 r J n J n I !, I" )n
iii:
G (V - V ) + G (V
)0 J 0 J\ )
V) ... + G (V - V )
1 In .I
- 1 G I E \
\ "1 In In
(2.129) I
)
U opstem slucaju je:
IJ=IGE+IJ.
(2.130)
prl cemu Je, zbog negativIlog predznaka sume na desnoJ stranl jednaCinc
(2.129). struJa I) pozJUvna za EMS ciJe je, djelovanje orljentisano
prema cvoru j. a negativna za EMS, eije je dJelovanje orijentisano od
cvora J Islo vrljedi i za eventualne strujne izvore sa strujom I .
Dodajuci liJevoJ strani Jednacine (2.130) clanove:
G V-G V+G V-G V+ ... +G V-G V
)1 0 Jl 0 )2 0 )2 0 )n 0 In 0
i nakon sredlvanja, dob!Ja se:
(G + G + ... + G ) (V
)0)1 In J
v ) - G (V
o J1 1
ili:
v )
o
(2. IJ1)
G (V - V )
In n 0
G (V - V ) - G (V - V ) - - G (V - V ) I (J. 132)
J) J 0 )I! 0 In 0 J
Ako je broj cvorova u slozenom kolu n no - 1, moze se prema
9. Hetode rjesavanja linearnih elektricnih Kola
291
Stalne jednosmjerne struje
(2.132) koja je izvedena za evor j, naplsatl slstem jednacina:
G (V V ) G (V V ) - G (V - V ) I
11 1 0 12 2 0 In n 0 1
G (V V ) + G (V
VOl - G (V - V ) = I
21 1 0 22 2 2n n 0 2
- G (V - V ) - G (V - V ) - .. + G IV - V ) E 1
nl 1 0 n2 2 o nn nOn
Dobijenl slstem jednaeina pokazuje cia je evor 0 tretiran kao
referentni 1 ako se pretpostavl cia,je potencijal referentnog evora
Jednak null Vo % 0, gornJi sistem se moze naplsati u obllku:
G V G V - G V I
11 1 12 2 In 1
G V G V - G V I
21 1 22 2 2n 2
- G V - G V -
'"
+ G V m I
nl 1 n2 2 nn n
gdJe suo
G - slima provodnostl svlh grana koje se stlcu u evor J
JJ
G - suma provodnostl svlh grana lzmedu evora J i tvora k
Jk
(2.133)
V - potenclJal tvora j U odnosu na potenc1Jal referentnog evora.
J
U
principu se blra da potenclJal referentnog tvora bude jednak nul! (V
o
= 0)
Slstem Jednatlna (2.133) eesto se plse U obliku:
GU-GU- -GU",r
11 t 12 2 In 1
-G U+G U- -G U=l
21 1 22 2 2n n 2
-G U-G U- ... +G U=I
n1 1 n2 2 nn n
koJl je poznat kao slstem napona tvorova.
Na (sl1e! 2.78) prlkazano je kolo
koje se sastojl od trl grane 1 dva
cvora. evor 0 predstavlJa referentnl
Buducl da kola 1ma samo dva
tvora, slstem Jednaeina (2.133) svodi
se na Jednu.
G U '" I
11 1 I
Provodnost tvora 1 predstavlja:
G =2...+2...+2...
o
11 R R R
I 2 3 slika 2.78.
a struje koJe se stleu u cvoru 1,
(2.134)
292 9. Metode rJesavanJa linearnih elektricnlh kola
I
1

1
Jr
1
E
2
1\
SLaiN' jednosrojerne S!ruje
Osnovna jednacina moze se u obl iku:
E E
(. + + U! = T i-
E3
+T'
3
odnosno:
U
1
RR-RR+RRE
231132123
RR+RR+RR
1:2 2 3 3!
(2,135)
Na kraJu, znaeajno je jos jednom podsjetiti cia je metoda napomJ
cvorova naroclto prikladna kada je broj grana u kolu znatno veei od broja
cvorova.
Primjer 2.39. Hetodom napona evorova odrediti struje u kolu.
Dato je; ,
Rjesenje. Buduci da kolo ima samo dva evora, od kojih je evor 0
referentni, osnovna jednaeina kola je
11 i:
U
1
G
ll
VI II
I,
-G-
11

3
+ Jr
3
1
R

U = 100 V
1
iii;
Struje u kolu su;
II G
1
(E
,
- U) '" 5 A
12 G
2
(2 - U) 5 A
13 = G
3
(3 - U) 5 A
I G U = 15 A
4
I

o
slika 2.79.
Prlmjer Z.40. PrimJenol1l metode potencijala evorova, odredi t i struje u
kolu.
Dato je: 1 10 V,
9. Metode rjesavanJa I1nearnih
Stalne jednosmjerne struje
E3 .. 200 V. E4 .. 56 V,
R
j
B 20 0, R2 = 30 C, R3 - 6 Q,
R, .. 8 C, Rs - 15 C, Ra H 40 0,
R
7
x 10 C
11
RI
15
EI R7
...-,\-
R5
12
Rje4enJ ... Kolo 1.,.. trl Cvora. PrellOll.
slid, mito .. ref'erenfno ..
E4

R
z
potencIJalu nalazi se Cvor 3, fj. V3 -
O. Priajemo", _fode napona Cvorova
mogu se konstlfuisatJ dvlje jednaClne:
E
Gil V - G V,. G E .. I
I 12 2 L R .. R
I 7
slilca 2.80.
-G V"G V
21 I 22 2
gdje su:
G
11 R
1
G
22 R
I
G = G
12 21
E
=EGE=- R
E E
.. _2 ___ 3_
R R
1 7 :I 3
1 1 1
.. R
.. -R- .. -R- .. - s 0,25 S
7 IS R"
1 1 1
.. R
.. .. -R- .. R = 0,3 S
7 2 5 3
1
S
R .. R
.. -R- = 0,1
,
7 5
date podatke. dob!ja se,
0,25 VI - 0,1 V
2
- - 6
- 0,1 VI .. 0,3 V
2
- - 34
dobijenog sistema jednaClna potencljall V
1
VI - - 80 V, V
2
- - 140 V
Prlmjenom Omovog zakona, dobIJaJu
V - V - E
I .. I 2 I
I R .. R .. 1 A
I ..
:1
. 1 7
I ,. _V...:;l--.".-_V..::2_ 3 4. A
IS RIS
z 10 A
se struje u granama:
V - V .. E
2 2
12 " R
I =
4
2
v-V - E
:1 1
R.
Smjerovl struja prlkazanl su na s11cl.
'If su:
2
= 5 A
= 3 A
S. Kelode linearnih kola
2
13
stalne jednosmjerne struje
Primjer 2.41. Odredltl struje u kolu.
Dato Je: EI = 8 V, Es = 12 V. RI = R3 = 1 Q, R
z
= R4 = 2 Q, Rs = 3 n .
Rjesenje. Prlmjenom metode napona
"'vorova mogu se konstitufsatl
dvije JednaClne. Prema slici. na
nul tom ref'erentnom potenc ijalu
nalazi se
"'vor 3, tj. V3 = O.
G U.- G U = I
11 1 12 2 1
-GU+GU=!
21 1 22 2 2
gdJe su,
G
11
. 1 1 1
= R .. R .. R = 2,5 S
j 2 3
1 1 1
G
22
= R .. R .. R = 1,33 S
2 4 5
1
G
21
= G
l2
= R = 0,5 S
2
pa je slstem jednaCina,
2,5 VI - 0,5 V
z
= S
- 0:5 U
1
+ 1,33 U
z
= 4
se dobJJa:
U
1
= 4,11 'If
a struje su:
E - V V - U
I
1
I I
R
j
= 3,89 A , 12 =
Z 1
R
z
1
Z
---""'---... 2
5lih 2.81.
= 0,22 A , I
3
2,49 A
Vj
-R- = 4,11 A
1
Prl"'-!,er 2.42. Pr imjenorn metode napona Cvorova odr-edit i struje u kollj'
Dato je, E = 100 V, E
z
= 10 V, E5 = 40 V, R
j
= 20 n, R
z
= 30 Q,
R3 = 20 Q, R4 = 10 n.
9. Melode rjesavanja linearnih eleklricnih kola 295
Stalne JednosmJerne struJe
9.4 POSTUPAX TRANSl'IGUMClJE
U anallzl slozenlh elektricnih kola cesto se primjenjuJe postupak
transfiguraciJe sa cllJem da se pretpostavljeno kol0 i nJegov proraeun
poJednostave. U ovom slucaJu. pod transflguracijom se podrazumlJeva
transformacija spoja otpornlka u trougao u ekvlvalentni spoj u zvljezdu,
1 obrnuto. U nekim slucaJevima proraeun kola se znatno poJednostavljuje
ako se veza otpora u trougao transformise u ekvivalentnl spoJ u zvljezdu,
1 obrnuto, ako se spoj otpora u zvlJezdu transform!se u ekvivalentnl spoj
u trougao.
U najopstijem slucaju, transformaclja kola se lzvodi pod osnovnom
pretpostavkom da se energetski odnosl u dlJelu kola koJe se ne
transformise ne miJenJaju, ako se primjenom osnovnih zakona u dlJelu kola
ostvarl transflguraclja.
Kontura koja se sastoji od trl otpora R
12
, R
23
1 R31 i koJa posJeduJe
trl evora I, 2. i 3, obrazuje spoj otpornika u trougao (sl1ka 2.85a).
Spoj otpora u zvijezdu, prikazan na sUel 2.85b. obrazuju trl otpora,
cij! Je jedan kraj povezan u zajednick! evor 0, a drug! u
pretpostavljenlm cvorovima spoja trougla I, 2. i 3 respektlvno. Prema
tome, transflguraclJa se lzvod! pod uslovom: da se u cvorovlma 1, 2 i 3
odrze 1st! lznosl potencijala VI' V
2
iVa' da se odrze Iste vrljednosti
struJa II' 12 1 1
3
, koje se u njima stlcu, i da se odrze Jednake
vrlJednost! ulaznog otpora lzmedu cvorova 1. 1 2; 2. 1 3. 1 3. i 1.
a) b)
slika 2.85.
Kod spoJa u zviJezdu, ako se izvor prlklJuel izmedu cvornlh tacaka 1.
2. otporl RI R
Z
su vezanl u red 1 kroz njih protice ista struJa. dok
300 9. Metode rJeiavanJa linearnih eleklricnih kola
Stalne JednosmJerne struJe
U otporu R3 bitl struje.
Aleo se 1st! !zvor priklJuCi na spoJ u
trougso, lzaedu istlh evornih 1. I 2, u tom slutaJu, u odnosu na
1 zvor , otpor RI2 paralelno Je povezan sa rednim spoJem otpora R
23
! R
al

SpoJevl zV!Jezda ! trougao ekvivalentnl ako su 1m ulazni otpor!
lzmedu evornih taeka medusobno jednakl. Za oplsani slutaJ, ako Je otpor
lzmedu evornih t"ellk" 1. ! 2. u spoju zvljezda, jednak otporu lzmedu
Cvornlh 1. 1 2. spoJa trougao,
R (R .. R )
12 23 31
R .. R ..
I 2 12 23 31
va21:
(2.136)
operaciju za ostale perove (!vorova 2. ! 3. ! 3. 1 1.
doblja se:
R .. R =
2 :I
R
23
R
12
R
31
R
12
(R .. R )
12 31
(2.137)
.. R .. R
23 31
(R .. R )
12 23
(2.138)
.. R .. R
23 31
ZnaCi, dob!jen je slsle. od tr! koje u postupku
transflguraclje uspostavlJaJu odnos spoJa otpora u trougao u spoj otpora
u zvljezdu, i obrnuto. Za poznate lznose 6tpora u jednom spoju mogu se,
rjeSavanJem slste ... JednaClna. odredlt! otporl u spoJu.
Aleo SU, na pr!mJer, poznat! otpori u spoJu trougao 1 ako, treba
odredlt! ekv!valentne otpore u spoju zv!je2da. procedura se mote lzvestl
na sljedeC! naC!n:
OduzlmanJem JednaClna
(2.136) ! (2.137), doblja se:
a lz
111 :
SllJ>e (2.138)
R 2
R I
12
R
31
+ R .. R
23 31
1 (2.139):
2 R R
12 31
.. R .. R
23 31
Analognl. postupko. se dOblJs:
(2.139)
(2.140)
301
Stalne JednosmJerne struJe
R R
R
,.
12 23
2 R .. R .. R
12 23 31
(2.141)
R
K
R31
3
1\12
.. R .. R
23 31
Ako se ostvaruje transflguraclJ" spoja otpora u zvljezdu u
ekvlvalenlnl Spoj otpora u trougao. doblJ" se:
R R
R B R
+ R + _1_2_
12 1 2 R
3
R R
R " R
.. R
2 3
(2. 142)
23 2 :I
+--R-
I
R R
R " R
... R
:3 1
31 :I 1
+--1<-
2
Prlajer 2.45. Fostupkoa transflguraclje adredIt! struje u kolu.
Date Je: Rl .. 30 0, R2 R R3 " 10 0, R, Z 26 0, Rs & 11 0, Re " 10 Q,
R7 " 4D 0, R8 50 0, E 5 114 V.
Rjelenje. TransflguraclJoa veZ4 u trougao 1,2,3 1 4,5,6, u ekvlvalentne
:rvlJezde dcblJa se:
RI
2 R4
4
I;""
12

rl
re
6
Rs
as
r J
R5
E
E
I
6
a)
b)
sllka 2.86.
R R R R
r
s
1 2
- 6 Q
1 3
R
r = 6 0
I .. R ... R 2 R ... R ... R
1 2 :I 1 2 3
302 9. Metod .. linearnih eloklrienlh kola
Staine jednosmjerne struje
R2
R R R
:I
2 Q ,
"
8 7
r z
R .. R .. R
X-
R .. R .. R :I i
I 2
_ :I
a 7 B
Rs
R R
7
- R
"
8
"50.
a
8
rs
R .. R .. R
X-
R ... R7
.. R a
e 7 8 8 8
Ekvlvalentnl otpor Je:
(1" .. R ... r ) er .. R .. r 1
R a r ... ... r "38 0
I r... r ... r ... r .. R .. R 6
2 :I 4 5 , 5
prj temu SU otpor1 paralelnlh grana:
r+R+r=360
2 4> ,
r ... I< ... r "18 0
:I 5 a
Struja " kolu Je:
adnosno:
E
a
R
a 3A
..
r ... R .. r
I -
4
--::---:-:,...::.3.,--=-5 -:-::-=-5 I _ 1 A
1" ... r ... r .. r ... R .. R
2 3 4 6 4 II
15 a I - I, " 2 A
U nast&vku Sf: 1;;: padova napona. IDOgu adredit1 1 struJe u osnovnom
kelu.
u = r I .. r I .. 24 V
12 1 2 4
U
- r
I .. X- I .. 22 V
13 1 3 II
U ,. U
12
- U
13
'" (VI - V
2
) - {Vi - V:Jl '" V - V '" 2 V
32 3 2
U
- r
I + X- I m 64 V
411 4 4 8
Usa
,. r I ... r I = 70 V
\'I \'I \'I
U "U - U - (V - V ) - (V - Va) - V - V '" 6 V
54 86 fIe B e 4 II 4
Struje u granaaa su:
U
l2
U
I3
Un
II '" '" 0.8 A , 12 '" -R-- '" 2,2 A 13 .. -R-- - 0,2 A. I, Z 1 A
1 2 3
U U U
84 46 56
Is .. 2 A, Ie .. -R-- - 0,6 A 17 .. -- - 1,6 A, I -R-- 1,4 A
'0 R7 B 8
PrlaJer 2.46. KorlsteCl postupak transfiguraclje, adredit1 struje u kolu.
Date Je: RI - 10 0, R2 .. 30 n, R3 '" 60 0, R, .. 4 C, Rs = 22 n, E z 220 V.
9. I4<ttod .. r jellaVllJlja l1nearnih "l"ktrienih kola 303
I
I
!
Stalne jednosmjerne struje
Rjeienje. U kolu su dva spoJa o/pora u trougao 1,2,4
2.3.4.
Transfiguracljom jednog 111 drugog spoja otpora u trougao u ekvlvalentni
spoj u zvlje:zdu. kolo sa slike se znatno pojednosta.vljuje. Ha. primjer.
ako se transformie spoj otpora u trougao 1,2,4, koga cine otpori R\, R2
1 R
J
, dobija se kolo (sl1ka 2.87b).
2
2
14
RI
R.
RA
0
I.
3
R5
I
Re R5
4
~
4
E
E
a)
b)
slika 2.87.
Ekvivalentni otpori u spoju otpora R
A
, R R u zvije:zdu su:
B C
R R R
1 R3
R R
R
,
2
R
2 3
R .. R R
= R
'"

..
B R .. R .. R e R ... R ... R
1 2 :3 1 2 ! 2
Ukupni otpor kola je:
R = R ..
(R
B
.. R,) (R
e
.. Rs)
11Q
A R .. R .. R .. R
B C 4 5
pa. je struja:
E 220
I Z R '" -1-1- .. 20 A
Struje u granama sa otporima R. i Rs sU:
R .. R
I
e 5
I '" 16 A
4
Re
.. R .. R .. R
c
,
5
R .. R
I
B 4
J '" <11. A
5 R .. Re .. R .. R
B

5
304 9. Metode rjeavanja 11nearnih elektrlcnlh kola
Stalne JednosmJerne struJe
Za odredlvanje struja kroz ostale grane, treba odredltl jedan napon
lzmedU CvoroVa aobljene :zvlje:zde.
U
23
- V
2
U .,V
43 4
- V
3
- V
3
.. R
4
" R
II
Ako Sf! usvoji aa je referentn!
U E V - V '" 24 V
42

2
taka aa Sf! doblja:
U
: R 0,4
13
i2
A m -R---
:I
I
- I
- I = 15,6 A
t 4 3
1
- X3
.. I - 4,4 A
2 5
9. 5 PRlI:I P SUPERPOZI eI.TE
evor 3, t8d& je V3 u 0, pa je:
U - V
43 4
Prlncip superpozlctje predstavlja jedan od te_lJnlh prlnc!pa
llnearne elelctrotehnllce. U lInear-nl. elelctrlCn! .. I:oll_ deflnlSe: da Je
jll.Clna struje u bilo lcojoj gran! leola Jednaka algebarsl:oJ suml
pojedlnaCnlh struja I:oje b! u toj gran! stvarall naponslcl ! struJnl
generator! kojl su u kolu, leada bl svale! djelovao ponaosob.
PriRjenoa .elod .. konturn!h struja, za kolo (sl1ka 2.72), doblJen Je
s1sleD jednae!na
R r .. R I .. R I u E
11 1 12 2 13 :I 11
R21
I .. R I .. R
X3 - E
1 22 2 23 22
R I .. R I .. R
13
mE
~ : t ( - : : ~ . : .: r
31 1 32 2 33 33
prl OelOu je na prh.jer, struJa J
;, ...
2
D
I
I
2
2
0:-
gdje suo
9. Holod. rjelavanja linearnih elektrlCnlh kola 305
Stalne JednosmJerne struJe
Ako se deterainanta DI razvije preko deterainantl nl1eg reda,
korlsteci razvoj puteR EMS po3edlnlh kontura, dobljaju se kofaktorl
osnoYne deter.lnante, koja Se prikazatl u obllku:
D 3 ED.. ED.. E D
12 11 12 22 22 33 32 (2.143)
pe. Je struja lconture:
D12 D
IE" E ..
:I - -0-- 11 D 22
111 u kolu sa n - kontura. Za struju u k - toj lconturl;
o 0 0 D
I - E .. E " ... " __ I_k_ E " ... " E
JJ 11 D 22 D II D nn
(2.144)
o
Cl nn.. a d t Ij od t _. -0-- pre s ",v a nos 0 pornlh Clanova konstantnog Je lznosa.
U lzra:zu Za konturnu struju I
k
, !eoja pr .. dstavlja struju u lc - toj
ThezavlsnoJ gno.nl, ako .. '" ruCla.ne swoe EMS Ell' E
22
.. E",,' 1Ilo02e se
prlkazaU uticaJ svalc .. EMS E
1
E
2
'" .E
n
u nJoj. Dobljenl
lzMloZ za struju. u to.. slUaju, na oClgledan. po!ca:zuJe da
ave EMS u koiu I\IvoJilil djelovanjelll particlpiraju u njeno ..
.. lzrazu. Struje u UanaAIl odr"dene su swoo .. lconturnlh
struja koj. protlCu kroz dotlCnu granu. He ulazecl u procedure sualranja,
oClgledno da de 1 U lzMl.Zu za struju zajednlClce grane sve EMS u !eolu
part lcipln>.ti u njano .. .. lzrazu.
Pr.,Ba u lcolu u kome dj*luje n EMS, struja u nelcoj prolzvolJnoj
grant q 11>02" Be prlkaz",tl u obliku:
I 3 A E .. A E ....... A E (2.145)
q Iq I nq n
Ako u kolu, pored n&ponsklh, dj .. luje a strujnlh generator .. , lzraz
Za mtruju u prolzvoljnoj gran! je:
lq z A
1q
El ..... + Anq En .. B
1q
..... + B
1lIi
1
.. q
I
s
..
(2.148)
DobiJen& jednaClna potvrduJe polazne principe suprepozlclje: da je
ja.Cina struJe u bilo kojoJ grani llnearnog eleletrlCnog leola Jednalca
algeba.rskoJ SUlIIi pojedlna.Cnlh struJa, koJe bl u toJ granl stva.rali
ll&JlOoskl
ponaosob.
struJni g.meratorl kojl >lU u lcolu, kada bl sva.kl dJelovao
Posto Je princlp superpozlclJe temeljni prineip linearnlh elektrlCnlh
9. Metod. rjeAavanja 11nearnlh elelctrlCnlh kola
Stalne Jednosmjerne struJe
kola, valja nJegovu sust1nu sagledatl 1 na oclg1edn1jl nacln. Za neki
prolzvoljnl evor i konturu u slozenom kolu mogu se, u skiadu sa
Klrhofovim_ zakonima', napisatl Jednaelne:
I' .. 1 T o
1 2
(2.147)
R +R .. =E+E+
1 1 2 2 1 Z
koje predstavlJaju sistem l1nearnlh jednaclna, u kome je struJa svake
grane jednoznacno odredena.
Ako se naizmJenicno pretpostavlJa, na primjer, da u kolu djeluje sarno
EJ.!S E
1
, a da su ostale Jednake null, zatim da dJeluje sarno EJ.!S E. Ltd ..
mogu se za svaku EMS odredl t1 odgovaraJuce struJe I;. 1;, .... pa se za
uocenl evor 1 konturu doblja:
I) + + : 0
1 2
I" .. J" 0
1 2
R I' .. R I' ..
1 1 2 2
R I" .. R I""
! 1 2 2
(2.148)
Slaganjem pojedlnacnlh dJelovanja, doblja se:
1; ... ) .. (I; .. 1; ..... ) ...... 0
RI .. I'; ..... ) .. R
z
0; .. r; ..... ) .. = El .. E
z
" '.'
(2.149 )
koJl lakode predstavlJa sistem Ilnearnih Jednaelna, u je svakl clan
(1; + .. _ .. ), .. r; ..... ) jednoznacno odreden. UporedivanJem
polaznlh' 1 dobijenlh jednaeina slijedl;
11 :: + +
12 ;= + I; +
(2.150)
tJ. struja u bilo kojoJ grant kola jednaka Je algebarskoJ
pojedlnaenlh struJa koJe u toj grant stvaraJu EJ.!S u kolu, kada bi svaka
dJelovala pojedlnacno. Normalno da se lstim postupkom moze proclJenlti i
ueesce u djelovanJu strujnlh generatora.
Prlnclp suprepoziclje, medutlm, ne vazi za raspodjelu snaga u kolu,
posto snage predstavljaju funlccIJe stepena struje, odnosno
nellnearno su povezane sa struJama.
Primjena principII. superpozidJe moze se prikazatl na prlil1jeru kola
(slika 2.88). Kolo se sastojl od trl grane u kojima djeluju EJ.!S E 1
strujnl generator struje I .
.
NJihovo pojedinacno dJelovanJe
pretpostavlJa 1 odgovarajuca ekvlvalentna kola sa slike.
9. Metode rjeliavan.1a l1nearnlh elektrlcnih kola 107
...
stalne struje
a}
b)
c)
101 i10:... 2.88.
U sheali (slika 2. ulclonJen Je naponskl geneMltor D5 E (lzvodl
l<::M.tko spojen1), P'l Je:
I' .. I
1 e I
.
U she.i (sllka 2.BBc) ulclonJen
otvorenl), P'l Je:
Je struJnl generator Ozvodl
I" .. 0
1
E
R .. R
:2 :I
llIcup"" .. truJe u suo
I ..
I' .. I"
I 1 1
I ..
I' - I"
II :I :2
I .. y' .. I"
l 3 :I
Za posebne vrijednosti : E
-
20
R .. 6 0,
:I
I' .. 5 A
I
I -5 A
I
dobiJa. IOe:
r" ..
1
12 - 1 A
r; .. 3 A
I .. '" A
3
V, B
!" .. 2 A
:I
5 A. R ..
2
1
r' s 2 A
3
Q, R
2
= 4
r" " 2 A
:I
Q,
Pr!aj.r 2.ft? Prlajeoom prlnclP'1 superpoZlclje adred1tl: struje u kolu,
snage u granADa sa otporlaa 1 snagu lzvora EMS.
Dato Je: El - E2 60 V. R1 R2 '" R3 '" R, .. 20 o.
R,leknJe. Kolo se sastojl ad .fest gram u koJlma djelLlju dva Ide"ln&
naponska generatora EMS El 1 E
2
Nj1hovo djelovanje u skladu
S4 princlpom superpozlclje pretpostavljll. I odgovarajuca ekvlvalentna kola
n.a sllcl.
9. Metode rJelaV&nJa linear-nih kola
Staine jednosmjerne struje
R,
3
R
It It I"
2
R4
2
R, I; 1; R3
2
4 4
E:!
E2
a) b) c)
sUk ... 2.89,
4. Sema kola u kojoj je uklonjena D5 Ea' Potencljalna razllka lzmedu
evor-ova 1. 1 2. jednaka je null, zato se tt kratko vetu, pa se za
kolo na Bllc! 2.89b, dab!j ... :
-.:-..;;6..;;.0-..-_ _ 1. 5 A
R .. R
2 :I
sa smjerovlma kojt su prlkazanl na s11cl.
b. Se .... kola u kojoj je uklonjena EMS E
j
Potencljalna. raz1lka lZO'Iedu
3. 1 4. jednaka je null, zato su ti evorovl kratko vezanl (sllka
2.89cl. pa jet
60
R .. R
3 4
Prema strujama na s11cl, doblja set
I
s 1 ' - I" m 1,5 - 1.5
I I 1
I
..
r' .. In .. 3 A
2 2 2
I
"
I'
In ..
1.5 1,5
:I :I :I
I
..
l' .. r"
.. 1,5 .. 1,5
4 4 4
c. Snage u granana. SUI
PI - W, P 2 - R2 I: '" 180 W,
d. Snaga lzvorll. jet
.. E
2
c 60 3 " 180 II
.. A
E
A
B 3 A
.. 1,5 A
180 '\I
9. Metode rjelavanJa 11neernlh elektricnih kola 309
Stalne jednosmjerne struje
StruJa kroz bilo koJu granu 111 dio grane elektrlcnog kola moze se
cdredIt! poRoeu takozvane metode ekvlvalentnog generatora. Sustlna metode
sastoJl se u tome da se struja u diJelu grane iz .. edu tacaka 1. 2.
(sllka 2.90a) nece promljenltl, ako sa dio elektrlcnog kola, sa koJlm Je
uoceni dio grana kola povezan. zamljeni jednlm ekvivalentnlm generatorom
odgovarajuce EMS E 1 unutrasnjeg otpera Ru'
,---------:---,
I AKTIVNO KOW I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
L ___________ J
2
a)
sUka 2.90.
R R
2
b)
Ovu teoremu je dafinlsao Tevenen (L. The' venin) , pa Je poznata kao
Tevenenova teore=a. Tevenen je definisao kako se odreduje EMS E
ekvlvalentnog generatora i njegov unutrasnjl otpor Ru' Po Tevenenu, svako
aktlvno elektricno kolo, u odnosu na bilo koje dvlje tacite u gran! kola,
penasa se kao r",alni naponski generator. EMS generator .. Ee Jednaka Je
naponu i"lIOedu tacaka 1. 1 2. kada Je otpor R uklonjen. Aka se sa U
120
aznacl napon na krajeviBa 1. i 2. !tada je otpor uklonjen, onda vazl:
E = U (2.151)
120
UnutraSnji otpor generatora R" jednak Je ekvivalenlnoj otpornosti
kola R., posl'Iatrano sa strane tacaka 1. 1 2, !tada su Sve EMS naponskih
generatora jednake null (krajevi generatora kratko spajenll 1 kada su sve
struJe strujnlh generatora jednake null (kraJevl generatora otvoreni).
R = R (2.152)
.. .
Shematski prlkaz ekvlvalentnog kola, prema Tevenenu, prlkazan je na
sllel 2.90b. lzraz za struJu kro2 posmatranu granu sa otpornikom R. moze
310 9. Metod", rjesavanja linearnlh elektricnlh kola
Stalne jednosmjerne struje
se odredltl prlmjenom Omovog zakona:
I
(2.153)
R
Postupak odredlvanja EMS unutrasnje otpornosti ekvlvalentnog
generatora prikazan Je na primJeru kola (sl1ka 2.91). kod koga treba
odredltl struju u grani sa otpornikom Rs'
2
4
!E E
a) b) c)
slika 2.91.
Napon U
Z40
maZe se odredit! pomoeu ekvlvalentne sheme (silka 2.91b).
za koji vaZ1:
(
R
) E -
(
R
) E
U = U - U =
4 1
24O 21 41 R ..
R R ..
R2
3 4 1
otpor generatora. odnosno ekvivc.lentnl
odredlt! pomocu ekvlvalentne sheme (sllka 2.91e).
R
Struja
I
R
5
R R
1 2
R .. R
1 2
u grant sa
U
240.
R .. R
5
..
R .. R
3 4
olporolll Rs je:
(
R
4
R +R
3 4
R R
Rs
1 2
+
R .. R
1 2
R
RJ
1
E
R ..
1
R R
3 4
..
R .. R
3 4
maZe se
Struja kroz bila koJu granu 111 dio grane elektrlcnog kola moze se
odredltl aka se preostall dio aktlvnog elektrlcnog kola zamljenl
ekvlvalentnlm struJnlm generatorom. Sustlna ove metode, kOJa je poznata !
9. Metode rjesavanja I1nearnih kola 311
... .,.
Stalne jednosmjerne struje
kao Nortonova (Norton). sastoJl se u tOile da se svakl realnl naponskl
generator Bote zaeljenlti ekvlvalentnim strujnim generatorom (slika
2.92).
R
R u
u
2
2
a}
Slika 2.92 b)
Struja ekv i valentnog struJnog genera tora II i Nortonovog genera tora
je:
U
120
-R-
Jednaka je struji kratkog spoJa Tevenenovog generatora.
Otpor Nortonovog generatora je:
Struja u grant Sa otporoll R moze sa cdredit! 1z odnosa:
R R
e
R .. R
.
odakle se dobiJa:
R
R .. R
.
(2.154)
(2.155)
(2.156)
Prillljer 2.48. Pooo<1u Tevenenove teoreme i Nortonove teoreme odredit i
struju u grani sa otporom Rs'
Dato je: El E2 - 20 V, RI m R2 .. 40 rI, R3 ,. 10 '1, R. " 1150 0, Rs = 20 O.
Rjeiienje.
4. Prlmjenom revenenove teoreme. struJe u grani sa atporom Rs Je:
312
9. Metode rjeiiavanja linearnih elektricnlh kOla
I
"
R .. R
II
Stalne jednosmJerne struJe
gdje Uno predstavlja napon lzmedu L 1 2. kada je otpor Rs
(slika 2.93bl. Otpor R. predstavlJa ekvlvalentnl otpor
1. 1 2. !<Ada Se grana sa Rs preklne a generdod EI 1::1 1::2
kratko spoje (silka 2.93c), pa jet
U
120
U
120
R
ok
I
II
a)
R R
1 3
R .. R
1
U
120
R .. R
0 6
R
2
..
R
3 2
z 0,2 A
b)
sUIe ... 2.93.
R
40 Q
.. R

U!20
Re
2
c)
b. Kod prl=jene Detode ekvlvalentnog strujnog generatora, Grano sa
otpornHcolli Rs treba kratko spojHi (sl1ka 2. 94a). Struja u I<n.tkospojnoj
granl, u tom predstavlja struju ekvlvalentnog strujnag generatora
Ik .. I
Ova struja DOte se odredHl POlOOru metode potencljala evorova. lIka se
pretpostavl da je potencljal 1. 1 2. Vi V
2
- 0, deblja se:
9. Kelode rje .... vanja linear-nih elektrienih kola 313
Stalne Jednosmjerne struJe

2
1
R"- +
~ 1
- 6.4 V V =
1 1
_1_ ..
1 :3
R+ R+
R
R;
1 a :I
El
3
Ik
f]R"
R
1
15
2
-I ~
b)
2
a)
slike. 2.94.
StruJa Ik E Ie .ate se oared1!! &ko se prethodno odrede struje I ~
I;, Jer za cvor 1 v&ZI:
v - V V - V .. E
.. I' - X'
:) 1 1 :I 1
" 0.3 A
Ik - I - R R .. :I 1
:;; 1
Otpor eiwlvalentnog IftruJnog generAtorA R Jednak }e otporu
ok
eiwlvalentnog naponskog generatora:
R
<ok
E U
ok uro '0 n
--r- .. -1-- .... ..
k k
Iz she_ ekvJvajentnot strujnog generAtora (slib. 2.94b), IIIOte se
odred!tI struj" u gran! sa otporoa Rs'
R
-.._.,..iI..,.-_ =- 0,2 A
RI! + Ro.
Prll11j .... 2.49. PrI_Jeno. Tevenenove teore_ odred1tl struJu u gr1l1 sa
otporo .. R
1

Dato Je; R - 1 0, Rl - 3 C, Is .. 4 A, E " 2 V.


Rj8MnjG. Aka se uklonl grana. sa otporolll R
1
, ekvlvalentnl otpor Sit If>OZ.,
314
9. Kelode rjeAevanje linearnlh eleklrienih kola
Stalne jednosllljerne struje
odredJ.tJ jz sheme (sl1ka 2.95bl, 41 napon prazoog hoda na krajevlma grane
prena Sllelllj (sllka 2.95c).
2 2 2
Is
1 Rl
R
3 3 3
a) b) c)
sUk ... 2.95.
U
R R
[
230
R - R
II R .. R
2+ 2-
1

1
Prl111jenolll metode potencljal41 Cvorova za kolo sa s11ke 2.95c. dobiJa
se:
U ~ E
!
- G U ... G U - G U
- !
21 1 22 2 23 :I

- G U - G U .. G U I
31 1 32 2 33 :I s
gdJe SUI
G G
1 1 2
G
21 R 22
R+
T" T 31
-T
G .. G ,. 0 G
1 1 2
23 32 33
aT" T"'-R-
pill Se dabIJa:
E 2 U
a
- T" -R--" I.
odnosno:
pa jel
U
230
- U
2
- U
3
= R Is
SfruJa u granl sa otporom Rl lznosl:
URI
230 II
IR R + R R + R - 1 A
1 I 1
9. Metode rjeAavanja linearnlh elektrienlh kola 315
Stalne jednosmJerne struJe
2.50. Prlmjenom Tevenenove teoreme odred!t! stru}u u gran! 1 - 2.
Dato je: R - 1 n. E = 4 V. I - 8 A.

R
2 2
2
W
o
R
o
o
b)
R E
c)
silka 2.96.
Rjeiienje. Prema Teve:nenovo} teore",l, stru}a Il granl 1 - 2. odredena je
lzrazoll1:
U
I = -;'R-"-' !.,..o .... R'
e
Ekvivalentni otpor R llJ01!e se odrediti sa slike" 2. 96b:
R
.2
Ako se uklonl grana 1 - 2, potenciJalna razl!ka izmedu 1.
mote se odreditl prema s11cl 2.96c.
Sa. silke Je:
221
U :0 V - V L R I - r E = 'R -2" - E
,20 1 2
pa. je:
316 9. Metod .. rjeSavanja linearnih kola
2
R I
-r-- E
R
"2+ R
I .. 0 A
Staine JednosmJerne siruje
R I - 2 E
s
3 E
Prillljer 2.51. PrlaJeOOIli Nortonove teore!!le, odred1tl struJu u granI sa
otporo", R.
10
E
a)
b)
R
RH
IN
e
d)
c)
sIlka 2.97.
RJeAenje. Stru}a Nortonovog generatora Ix Jednaka }e siru}1 kratkog spo}a
lzmedu tvorova 1. 1 2. Da bl odredlll struJu I kroz otpor R, potrebno je
odred1t! 1M 1 ekvlvalentnl otpor R
H

Za tvor 1. (sl1ka 2.97b). va2i,
I = I - I
I( 1 3
prl tero je:
R R
t 2
R I I
R3
1 t R .. R B
1 2
pa SUI
R2
I = I I
1 R
.. R . 3
1 2
R R
3 4
I I
R .. R :I .
:I 4
R4
I
R:!
.. R ..
4
9. Ketode linearnlb kola
317
Stalne jednosmjerne struje
odnosno:
Ekvlvalentnl otpor R., prema sheml (sllka 2.97c), je:
(R
l
... Raj eR;, ... R
4
)
Rl ... Ra .. R3 "'R
4
Ix (sl1ka 2.97d). priaJenoa o.ovog zaXona doblJa se:
I _ - E .. Rill III
R" RI!
Iz .. tode konturnih struja mote se ustanovltl vatno svojstvo
11nearnlh @lektrlCnlh kola. lakozvano svoJstvo uzaJaanostl, koJe Je
poznato 1 kao princip 111 reclproclteta.
Princ:lp llZ&jaBlOOsti odoosl IN na e1ektriCno kolo proizvolJne
lconf'lgunt.Cije U ko_ dJeluje !UI.!!IO Jedan lzvor DiS.
suaUna principe. l!IO:t .. Be pokazati na priajeru elektrlcnog Itol .. (sl1ka
2.913). U Itolu Je odAbra.na. nezavhm ... uana 1 - 2, koJ ... prlpa.da k - toJ
lconturl 1 neuvbna grane. 3 - 4. kOJa prlpa.da P - toJ kontur1. Ost ... tak
Itol .. predstavlJa skup palvnlh 11nearnlh eleaenat ..
prll<azan &!Ilovnooa OZna.\tOlll P (pe.sivnl d10 kola>.
3
P
!.::)
Rp
RkEip
2 4 2
a)
slika. 2.00.
IIblbel iclci Je
:3
Ep=EkT
P
Rp
4
b)
318 9. Metode linearnlh eleklriCnlh kola
Stalne jednosmjerne struje
Ako se u grant 1 - 2. (sUka 2.98a) stay! EMS Ex' koJa dJeluJe od
taCke 2. prell"'- taCk! 1, ona. u gran! 3 - 4. stvara struJu Ip koJa Je
us"'Jerena od taCke 3. prell!a taCk1 4:.. Ukol1ko se sada ista EMS stav1 u
granu 3 - 4, 1 to tako da dJeluje od taCke 3. prema 4, u gran! 1 - 2, ce
stvaratl struJu 1., koJ& Je usmjerena od tacke 2. preaa 1. 1 Jednaka Je
sa struJo", II' (lk Ipl.
Dokaz princlpa uzajamnostl se lzvestl 1z JednaClne
konlurnlh struJa. 1z koje. Za ueinJene pretpostavke. sllJedl:
D
I
p D 10
.. zs. struJu Xl<:
D D
I,
D p D k
DeterRinante sistema D su iste u oba izraza. a kofaktorl D
XI'
D su
pk
obll!ca:
R
!!
R
21
D
XI'
a (- U'" R
Ot
_
t
)l
R( 1) 1
R
n!
R
Ii
Rat
(_ 1)1"1<
,.
D
" RCP_I)1 pk
R
(1'+\)1
R
nl
R
12
R22
R
(k-I )2
R(x.!):!
R
n2
R
12
R
22
R(P_1l2
R
(1'+1)2
R
,,2
R
I( p-IJ
R
2(p-1)
R
II 1'+1 )
R
2 11'<1)
R
1( 1)
R
alk+\)
R
In
R
2n
R
nn
R
In
R
2n
R
(p-Iln
R(p.On
R
nn
U konturnlh strujm. pokazano Je d.. su otport R R
kp ph
medusobno JednaU,' tako da su kolone determinante D isle lcao 1 vrste
kp
determinante D
pk
' i oornuto, !!. !cako determinanta ne 1Il1jenJa. vriJednost
!tad!!. JoJ vrste 1 kolone zamJene mJesto, vat1:
pa Je
DaD
al' pk
I
p
9. Metode rjeaavanJa Ilnearnih kola
(2.157)
(2.158)
319
"
Stalne jednosmjerne stroje
Prema tome, prlncip uzaJamnostl, koga Je ustanovio Kirhof definlSe:
ako nelca EMS, djeluJu(H u bilo kOJoJ gran! paslvnog elektrlCnog kola
prolzvolJne konflguraclje stvara u drugoj gran! struju 1. 1 aJc:o se til.
Ista EMS prenese u drugu granu, stvarat Cle u prvoj gran! lstu tol1lcu
strujU.
PrlmJer 2.52. ElektriCni otpor! R. R I R povezanl su u zvljezdu
I 2 ;, ,
(slib 2.99 ILl. AJco se EMS E prvo prlkljuCl lzl!liedu /crajeva 1. i 2, a
krajevl 3. 1 4. /cratko spoje (s11ka 2. 99bl, a nakon toga EMS E spojl
IZl!!edu /crajevlJ. 3. 14, III /crajevi 1 i 2 /cratko spoj'" (sl!ka 2.99c1,
dokazatl prlncip uzajamnostI.
ilJ<rllenJe. Sajer stroje u gra/'WOS
djelovanja DIS Eo
3
E
a)
4 2
treba edredJtJ u ednasu na sllljer
b)
sI1ka 2.99.
Sa slike 2.99b Se dablj.:
I
E
1 R R
R -+
2 :I
1 R .. R
2 :I
R R
R l'
-
2 :I
I
2 2 R .. R 1
2 :I
pa je:
I'
"
R3 E
2 R R .. R R .. R
R!
1 2 2 :I 3
Sa a11ke 2.99c se dablja:
I'
'"
R:I E
I R R .. R R ... R R
1 2 2 :I 3 I
320 9. Metode rJe@evanJa linear-nih kola
Stalr jednosmJerne struje
Pre_ toa>e. oClgledno Jet
I' - I'
t 2
u skladu je sa prlnclpom uzajamnosti.
PrlmJer 2.53, Prlajenom prlnclpa uzajaDnOstl odredltl struju u grani sa
otporom R.
RJellenje. Prlncip uzaj&mnOstl pretpostavlja elektriCno kol0 sa jednom EMS
1 vrl0 je prlklaaan u prlmjenl, kada se, lzmJe$tanjem EMS u drugu granu.
kolo pojednostavljuje.
R
E
J/
E
a)
b)
allka 2.100.
SllIjer struje u grantJJM R\. R
2
, R:I 1 odreden je u odnosu na smjec-
djelovsnja EMS E (sIlk ... 2.1001, dok je smJer struje u grani sa otporom R
odreden proizvoljno.
A"o se EMS E ides.lnog naponskog gene,atora ukl.luei u granu sa otporom
R, oCigledno da se sloten .. }OOsna veza svodi na rednu 1 par&lelru vezu
otpornlka.
Kako se u kolu (s! lice 2.10011.) smjer djeJovanja EMS i s .. jer struje
podudaraju. smjer djelovanja EMS, kada se prJklJuct u granu sa otporom R,
treba takede da se podudari sa smjerom struje u toj grani (slika 2.100b).
U tom sluCaju. u skla.du sa prlncipolll uzajamnosti. struja I u gran1 u
kojoj je rani)e bio prikljuCen generator po intenzltetu i smjeru jednaka
9. Metode rje@avanja !!nearnlh kole
321
Stalne JednosmJerne struJe
Je strujl koja se trdJ:

R
Rl
)
:;
.. R R .. R
,
1 :it
I M
R R R R
E
1 :it :I 4
R ..
.. R:it
..
R .. R
R
1 3 4
1z elektriCnog kola prolzvoUne konflguraciJe lzdvoJena Je grana sa
otporoa R kroz koJu protiCe struJa I (silica 2.101 ... ). Alto se u tu granu
prlkljuee dva lzvora EHS E Isla po intezltetu ali suprotnog dJelovanja,
struJa I u gran! "" neee prolBijenltl (sUlce. 2.101b). U!col1ko su lzvorl
EHS o<\&bnonl tuo da Je:
Em Un - R I
(2.159)
potencij&lna razl1ka 3. 1 2. Je:
2 :it
U .. V -V -:I;RI-:EE
32 3 2:; :;
U
32
5 R I - E .. 0
potenclja.lna. razUka lzmedu t&eaka 3. 1 2. jedna.lca. Je nuU.
odnosno t&eke 3. 1 2. IIU _ islom potenciJalu. ".. se aogu kra.tko spoJI t1
(crtkana Hnlje.). a da Be struja u gran! neee promijenltL Ne. taj n&eln
Je pokazlUlO da se gn.nm kola otpora R. kroz koJu prottee struja I, IOOte
zamljenltl sa ldealnla naponskl. generatoroa EMS E - R I'suprotnog a.Jera
u odnosu na s.jer struje u grani (slika 2.101c).
1 1 R 2

322
U
IZ
=RI
a)
c)
sllka 2.101.
B. Metode linear-nih elektrienlh kola
Stalne JednosmJerne struje
Elektrootporno dJelovanJe grane sa olporom R kroz koJu struja
ekv i valent no Je dJelovanju lzvora. EHS E. Posto Je izvor EHS uveden
postupko .. ko,"p"nza.c i Je elektrootporne sUe. prlkazana _loda naziva se
-
_todo .. !colOpenza.ciJe. Kako EHS ekvlvalentnog generatora zavisi od struJe
u grani. ovalto uvedenl generator!., za razllku od nezavlsnlh nazlvaJu se
zavlsnla generatorl&a.
SllCan postupak se ostvarltl kompenzacljoa struje u granl
ldealnog ekvi vaJentnog strujoog gen.eratora. U to. sl uaJu. grana sa
otperom R kroz kOJu protic .. st.ruja I IOOZe se zamlJenlt.1 idealnlm
.. kv! valentnl .. struJnls gen.eratoro", lja Je struja istog IntE!nziteta 1
islog siOJera law 1 stvarna struJa u granL
U postupcil.a rJeSavanja kola ponekad se. koristi 1 postupaJc obrnute
ekvivalenclJe, kada se stvarnl lzvor EMS zaRJenjuje
elektrootpornom s110R.
Ova Metoda iea Siroku prlmJenu. naroito Je prlkladna za rJesavanJe
tS>.ltozvanlh nel1nearnlh elektrlCnlh kola. Njen zna.eaJ je vellk 1 kod
l1nearnlh kola ka.da $Ie otpor u nekoJ gran! 1II1JenJa 111 aleo se pomoCu
pro.Jen .. otpora acZe ostvarltl odredena potenclJaioa razllka na krajevima
neke grane.
U.skladu sa ZakOnoB 0 energlje u kollaa Jednosajerne struJe.
lzvodl se vrlo va:.tna. teore_ 0 odrtanju sna&e u elektrlCnl,. koll_.
Energetskl blla.n.s. odnosno bilans snaga ltoJl ravnopravno lZra.2:ava
..nerg .. tske odnose u kol1ma jednosmjerne BOte se !zrazltl
Jedn&e i nolO:
(2.160)
gdJe k predstavlJa broJ paslvnlh i alttivnih elemenata. u kolu. talto da
lskazuJe VaZnu osobinu elektrlCnlh kola jednoslOJerne struJe. da
je ukupna snaga u kolu Jednaka null. odnosno da Se elektrleno kolo nalazl
9. Metode linearnih elektrlenlh kola 323
.'
... ,...
Stalne struje
u stanju ravnote2e, u lcoJoJ je mum& snag... generatora u
ravnote21 sa SUBO. snaga gubltaka u leolu. Prl tom Je
l .. da je llnap. lY.tulovlh gubltaka uvljele pozlUvna, dolt .. nag ..
generatora 1IOO2e bit! 1 negaUvna WcolH::o Be generator \l leolu ponaaa kao
el .. energlje.
Teore_ 0 odrte.nJu snag .. 111 blllUl1ll IIn&gl!I. u Icolu ... laltazaU 1
lzra:za:
t R\ E EI II
(2.161)
lsi \-1
Clan na. l1jevoj strom! 1 pry! nil. de!lInoj .. tna.nl jed.na.Clne lzvode
Be SUJlllMU"lje1ll po dole se sUl!Ilinmje drugog <Hana na deBnoj stranl
jedn.alllM lzvodl """'lM1njea po ....
Ma.da teorellA 0 odr2anju snage 1_ vrlo iilrolru prl. .. jenu, U kolha
jednosBjerne struje je vrlo prlkll!l.Clna za pi"Oyjeru l:zvedenog
leola.
Prll!ljer 2.1:14. l'r"bljeno81 teore"", 0 odrtanju SNE" provj"rllI taCoost
rje$enja zadatka - primjer 2.33.
RJe04nJe. BIlans snaga u ko1u (sillea 2.69) u skl&du sa (2.160) je:
E
1\
... E I - E
13
1 2 2 3
- (r
.. R )
r2 .. (r
2
..
R2 )
r2
.. (r .. R )
12 .. R r2
.. R
12
I I ! 2 3 3 3

S 5
Ill:
15 5 .. 70 8 5 1 .. 6
52
... 5
S:I
.. 10
12
.. 2.5 6
2
. 15
22
630 630
NegatJvni predznak ispred treceg Clana E3 13 pokazuje da se pozltlvno
djelovanje EMS E3 1 sajer struje 13 ne podudaraju. Prema tome, u granama
u kojl11J4 sf: Slfljer struje podudara SI!! pozltivnt. djelovanjelll EMS, dotlCna
EMS se ponaSa KaO Izvor u kolu, a u granama u se smjer struje ne
podudara sa djelovanjea EMS, dot lena EMS se ponaS" KaO prIjemnlk.
PrhoJ.r 2.!!s. l'r" imjenolll t eoreJile 0 odrtanju s1J:lIge prov jel;" It 1 t aCnos t
razultata 1% z&datka - prlmjer 2.38.
324 9. Metode rjeavanja linearnlh elektrienih kola
StaIne jednosmjerne struje
Bilans snage ostvaruje se prillljenom lzraza (2.161).
11i za dObiJene vrljednostl
215 " 85 .. S (V - V )
2
Sa slike 2.76 je:
pa je:
4
V-V=)RI
2 r
V. - Va Z 26 V
odnosno:
215 = 85 + 5 26 " 215
+ E2 IR - Is V
2
+ I. V.
2
- 26 V
Pfo2.e se pokazatl da teorema 0 odr2.anju snage va:Zl i za zatvorene
konture. lIa primjer, za konturu 1321, prelll drugolll Klrhofovom zakonu.
va:Zi:
IIi, ako se pomno2i sa strujom I , dobija se:
RI
Rl r:\ + R
J
I
RJ
IR\ + Rs IRS I
ft
,
odnosno:
40 = 40
Za konturu 4134, va:ti:
R
12
+ R
Ift
I - R ! r
2 R 5 R

R R
2 5 2

2
i1 i;
45 E 45
Za konturu sa strujnlm generatorom:
R I I + R I I .. 1
(V. - Va)
J R .

R . .
3 4
i1 i:
130 130
E I
2 R
2
9. Metode 11nearnih kola 325
S!alne jednosmjerne struje
U OVOJ glavl analiziraju se kola JednosmJerne struJe. koJa
se sastoje od izvora DIS, otporn!ka' Idealnlh kondenzatora u
staclonarno.. r.,2hou. Kod idealnlh kondenzatora otpor lz...,du nJegovlh
obloga Je beskonaeno veHk, tako da u stacionarnolB reHmu u
granl sa kondenzatoro. nema elektrltne struJe. U ovo.. rezlmu, prl
staclonarnoJ raspodJell EMS, napon 1 opterecenJe na oblogama kondenzatora
raspodJelJuju se araz .. Jerno nJihovo .. kapacltetu.
For_lno postojl analoglJa lzlOedu pliU""lI.lOetara zakona koJi deflnlSu
kola jednosmJerne struJe 1 kola JednosmJerne struJe sa kondenzatorlma. Nil.
pr1loJer:
1. o..ov zakon
U
G U
aUka 2. 102.
Q C --.9......
o +Iri---O
U
Q .. c U (2.162)
2. Prv! Kirhofov zakon. U kol1_ sa kondenzatorl_ on Je poznat 1 kao
Zakon 0 elektric1teta.
1\



13 Q. Q2
\

E
I
- 0 E Ok = 0
(2.163)
k
sHlta 2. 103.
10. Elektriena kola sa kondenzalor1ma
Stalne jednosmjerne struje
3. Drug! Klrhofov zalton
}2E=I;RI
4. SerlJska veza
u
R=R+R+R
8 1 2 3
1 1 1 1
C=C+C+C
3 I 2
I z I
1
U=U
)
= I
2
... U
2
., I
3
... U
3
..
sHiell. 2. 104.
5. Paralelena veza
II 12
U
U 11 U 21
Rl
&...---
R R
R
:
1 2
R ... R
I 2
C
_1_ ... 1
C .. C
R
T=
1 2
1 2
U
R
I
2
'" G
U
1
T=
R ... R 1
1 1 2
U
R
I
1
= G U =-'"
R ... R 2 R 2
2 1 2
s11ka 2.105.
(2.164)
C
1
C
z
C
3
0
Q
+
U; ---u; ---u;-
U
1 1 1
...
1
(2.165)
C= C ...
C C
1 2 3
Q s
Q)
Q
2
Q
3
U = U .> U U
I 2 :I
,11
U
Rl :- C1 _ Cz
C = C ... C
1 2
1
C
1
U (2.166)
Q
2
C U
2
0
10. Elektrienm kola sa kondenzatorima 327
R '"
1 R ... R ... R
12 23 31
Stalne jednoslllljerne stroje
1
C ..
1
sUb. 2.100.
1 1
C- -C-
12 :u
1 1
c-+ --C- ...
12 23
1
-C-
:ill
(2.167)
7. TransfigunoclJa, zvlJezda - trougao
R
1 R2
R z R .. R ..
12 1 2
--R-
3
C C
C
t 2
(2.168)
G G
1'2 C .. C .. C
1 2
1 :< 3
G
12 G .. G .. G
t :I 3
sl1lc.a 2.107.
Za rJeAavanJe elektrlenih kola sa kondenzatorl.a ve.a Je YaZan odnos
napona napoaJanJa. na oblogalOlli lcoOOetl%aiol"a.. !:ada se
lcondenzator _lui u slo:teno.. eleklrienoa lcolu, taclll. se \collelna
elelclrlciteta iIIO:te poaJerati kroz Icondenzatolr 11 jednom H! u drugo ..
slilJeMl. Da b1 se utvrdio odnos lzll&du mpolla, lcoJl ostane: naJcon procesa
prolilJene !a::olielne elektric1tet.... uvad! se poJam
referentnog SDJera-za proteklu Icollelnu elektrlclteta. koj1 se u kolima
oznaeava strell.cOil, lcoja Je usaJerena pre_ JednoJ ad plaea kondenzatara.
10. Elektrlenn kola .. l<:ondenzalorlaa
Stalne jednosmjerne struje
Pri tome, vaze odnas!:
Ako je kondenzator prlje prikljucka u elektricno kolo bio opterecen.
na primjer, ko 11. Ci nom elektriclteta Q
o
' koja predstavlja pocetno
naelektrlsanje, nakon prlklJucenja kondenzatora u kolo,
konacno
opterecenje kondenzatora je:
Q = Q
o
... q (2.169)
gdJe je q kol1cina elektrlci teta koja u procesu opterecivanJa protelme
kroz kondenzator. Sve trl vel1clne O. 0
0
i q imaju algebarsko znacenJe
prema smjeru u grani sa kondenzatorom. Ovo je posebno
karakteristlcno kada se proucavaju promjene stacionarnog stanJa u kolima
sa kondenzatorll11a.
Q C
o 0" +u=--
Uc
-
Rjelienje elektrlcnlh
u = U
slika 2.108.
o
c
kola jednosmjerne struje
(2.170)
sa kondenzatorima
pretpostavlja odredivanJe opterecenja kondenzatora 111 napona na nJihovlm
oblogama. prl cemu se izvedene metode 1 postupcl koJ! su razviJeni za
elektrlcna kola jednosmjerne struje sa termogenim otporima mogu
prlmlJeniti za kola sa kondenzalorima. Postupak prlmjene neklh
karakteristlcnlh metoda za kolo
pomocu odgovarajucih primjera.
sa kondenzatorlrna pokazan Je
Prlsjer 2.56. Data je kolo sa kondenzatorlma. Odrediti
optere6enje i napon kondenzatora. prlmjenom:
a. Hetode dlrektne prlmjene Klrhofovlh zakona.
b. Hetode konturnih.optere6enja.
c. Hetode napona
10. Elektricna kola sa kondenzalorima
329
Stalne jednasmjerne siruje

b) c)
sHb. 2.109.
RJd .. nj<o.
&. Dlrektna pr1.jena Klrhofovlh %&Kona. Osnovu Z4 rjekavanje elektrlCnlh
kola sa konden%atorlma Cine: ZAkon 0 odr%anju kollClne 111
prvl Klrhofov zakon j drug! Xlrhofov z"kon.
Pre .... prvoa K.lrhofovollil :u.konu treb& postav1tl (n
e
- 1) jednaClna. Za
kolo 11& .liel 11& prl_jer Z& Cvorove: 1, 213.
- e .. 1
..
a
- 0
1
.. O
2

a a
- 2 - 3
... ali
.. a
Pre_ drugo .. KlrhofovOIS zAkonu treb .. postavItl n - (n
-
1) jednlf,-
9 e
Clna, odnosno tr 1 jednaClne:
OJ
9
4
a Kontura: 1241
c-+ c--
-C-
I II 4
Q
2
0
3
- E 2342 -C- - c--
c;-- 3
"
:)
0
4
OJ 0"
+ E 1431 -C-+ --+
C-" E3
C
3
II
4
"
Rje$avanjem dobijenog sIstema jednaClna, mogu se odredltl elektrlCna
opterecenja u granama kola, a preko nJlh 1 napenl na kondenzatorlma.
10. El .. ktrlCna kola sa kond .. nzator1aa
Stalne jednasmjerne struje
b. /fetod .. konturnlh opterecenja. Na sl1ci 2.109b pr lkazane su odabrane
nezav lsne konture 1 or Ijentsclja konturnlh opterecenja ai' a
2
1 a
3
.
Slstem jednaclna prjmjena .. metode konturnlh opterecenja
Kontura: 1241
[
1 1 1) 2 3
... ... C; 01 c;- - c:- a 0
1431
Q
1
aa [1 )
-c:- -c;-.. C; .. *.. OJ - Ea .. Ea
Kad" se dobljeni jednaClna rljeGl, dobljaju se konturna
optereCenja. ElektrlCna opterecenja u gr.&nAm4 kola dobljaju se kao
..lgebarskl ",birov! konturnJh opterecenJ& u odgovarajuc.t11l granallUl,
racunatl u odnasu na odabrane referentne
c. l1etoda nape"... Cvorova. Kolo = sllc! 2. lOSe lila cetlrJ Cvont. Za
re!'erentnJ evor je uzet Cvor 4. Zn&.Cl. treb.. naplsat 1 jedn.oClne za
potenclj"le Cvorova 1, 2. 3.
Cvor 1: (C, C .. C ) V - C V - C V '" C E
!, OJ 1283 liB
2: - C
1
VI ... (C
l
.. C'" .. Cal Va - C
2
V3 a
3: - CII VI - C
2
Va .. (C
2
.. C
3
.. CsJ V3 .. C
3
E3 - C
II
Ea
"ada se odrede nAponl Cvoro..,a VI' V
2
1 V
3
, opterecenja u pojedlnlm
granal1JJl. lDOgtJ s., odred1tl preJU jedn.aClnl obllka:
o m C (V - V ) .. C E
1 lh I k lIE Il<
Pr1mJer 2.57. Odredltl opterecenje kondenzatora.
DAta je: E
j
3 20 V, Ea 10 V, R
j
10 0, R2 H 5 0, C a 15
RJea.nje. 2A kolo sa s11ke va2i:
CRt .. Ra) I m El
R I-E-U
1 I. 12
U = E U
12 1 c
R
j
U '" -;,-:....,,--
c R
l
.. R2
- E
2
KollClna opterecenja na ploCama
kondenzator .. je:
10. Elektricna kola sa kondcnzatorima
m
! lR C
1
-UC
I 2 ;-
TEl IEz TEl
2
s11l< .. 2.110.
331
Stalne jednosmjerne struje
Q = 100 I1C
PriDjer 2.58. Kondenzaforl C
1
1 C
z
St.! optereeeni tako da SLI napon1 na
njihovi., oblogama U
i
1 Ua' Odred1tl MponM njlhovi .. obJogama ako se
pove:l!u kao na slid.
Dato jet C
1
= 50 C
a
- 150 U
i
100 v, U
a
= 200 Y.
a)
Rjeienj ...
Q z C U k 5 10-
3
C
1 1 1
Q "C U - 30 10-
3
C
2 <: 2
a. Poto vdl (s.Hlea 2.111a):
Q
2
- q
--C-
z
- -
slllca 2. 111.
3,75 10-
3
C
pa je napon:
Q - q
U = 2 : 175 V
C
z
b)
q
Istl rezultat se doblja, aka se zadatak rjeava na sljedeel nacin:
Q
U = + =
Q
1
+ Q
2
C .. C = 175 V

I Z
b. Ako SLI kondenzatori pavezani leao n& (sliel 2.111b), vaZl,
332
Q
2
- q
--C-
z
- '"
10. leola sa kondenzatori ...
pa jet
Stalne jednosmjerne struje
02 C
1
.. 01 C
a
q z ,. 11,25 10-
3
C
1 2
za napan se dobija:
ill:
Q
2
- q
U " ---':....,.- " 125 V
C
z
Q
u z +
125 V
Pri .. jer 2.59. U IeolLl n.t slid adredH j )w1icinu opterecenja ko)e se
pa.,jerl kroz grant sa kondenzatorom ad trenutka otvaranja prekidaca P do
uspostavljanja staclonarnog retina.
Dato je: R\ - 1 n, R
z
2 n, R3 z 3 Q, C 2 E = 30 V.
staclonarnom refim, kada je zatvOl"en Rjelienje. U
(sllka 2. 112a),
Q '" C U
optereeenje na plocama kondenzatora jet
c
= 13,636 V
= 27,273 I1C
prekidac
'-------1tE-.----
a)
b)
slllea 2.112.
P
Ks.da se prekldac P otvori (sllka 2.112hl. do uspostavljanja
staclonarnog reZims. kroz granu sa kondenzatorom proteci
e1 ektr i eiteta:
Q
1
'" C U '" C E
10 .. kola sa kondenzatorima
333
Stalne jednosmjerne struje
Q
,
a 60 ,..c
ZlUA(!l, uJwpna kol U!lna eleUr lc1 teta l<.oj ... se O<IIjer j pr i pro.l=u iz
jednog u drug! staclonarnl lznosl:
q'= Q
1
- Q = 32.727,..c
Prbajer U koiu sa l<.ondenzatorlaa PI 1 P
2
su otvorenl, ...
kondenzatorl C
1
1 C
1
neopter .. cenl. Volt_tar .. jerj pofencljalmt. razliku
lzmedu 1. 1 2.
a. Aka se preJddai! PI zat.vorl J ul<.ollko je poiaulv&nje volt_tra naJton
uspostavljNlj" sh.c1onarnog rdlu V'I' oaredit! vrijednost EMS E
1

b. Nakon prethodne operaclje zatvara se P


z
' 1 uspostavlja novi
staclonarni. re:ilm. Aka volt"",tar pOkazuje napon U , oared it 1 vr Ijednost
'2
C .. 4. mF, C Iii 8 mF, U .. 40 V, U = 30 V.
1 <I y v
1 a
J C
1
Qo
QI
C1
1
n
q,
2
2
CI
Et
2
C1
a)
b) c)
.. 11ka 2.113.
... su kondenzatorl r.eopterecenl, naJton z8.tvar&nja
prekidai!a P, u staclonarnoJll na ploi!aaa kondenzatora C
1
uspostavlja
se napon U koj1 se 1/001.. oareditl lz uslov",:
c
1
E- U .. U % 2 U
1 C
1
C, 'I
334 10. kola sa kondenzalorlma
!.
u
c
1
Stalne jednosmjerne struje
Kako vol!metar mjerl napon
u
V
1
dobija se:
E =2U EllOV
1 v
1
N .. plotama kondenzatora uspostavlja se elektrleno opterecenje:
C
1
IE,
Q
o
D C U '" --2-- m 160 ..c
i c!
b. Hakon zatvII.r4llja prekldai!& P
z
uspostavlja se stac1onarno stanje
(sl1lca 2.113c). Prlmjenjuju(!l prvl Klrhofov Z.al<.Oll z .. evor 1. 1 drugi
Kirhofov zakon XII. konture, dobija se s1ste. jedna(!lna:
111:
q + q2 - <1.1 m 0
Q 1
C + -C" El
1 1
Q
2
Q
- +--=E-E
C, 1 Z
Stanje opterecenostl kondenzatora je:
Q = Q
O
.. q
Q
1
- Q
O
.. <1.1
Q
2
s CJl
Z
U UspostllVljeno .. stacion&rllOOS re1!IIIIU volt_tar po1<azuje:
Iz jedna(:lne (2) se doblj,,:
q - C
1
El - 2 00 - ql
pa je prema Jedna(!lnl (3)
10. kola sa kondenzatorl.a
(1)
(2)
(3)
335
111:
U

2
Stalne struje
Odakle se doblja:
q '"
I
C
2
.. 2 C
1
(2 E2 - El l C
1
C
z
2 Ic:! + 2 C
1
)
A kAko je Ix iZr4Z& XII. U
V
:2
(2 E - E l C
2 I I
0
.. ql 2 tc .. 2 C )
2 1
C C
I I
C
2
E
1 C
1
..
--2-
C IE: .. C
2 E2
1 1
C .. 2 C
2 I
doblja se:
U (C ..
2 Cil - C E
y 2 I I
E
-
2
2 C
- 20 V
2
10.2. PlU:I.J.ZlU RE2na u mLIKA SA. mNDDaATORIKA
su
cia.
U ranlJea razvoju eleklrotehnlke svi aparatl ! uredaj!
u odnosu na slaclonarnl . Medulla. u eksploalacljl ge pokaxalo
Je za dlJlenzlonlsanje aparah. 1 uredaja nedovolJno poznavat I samo
pou-1Ui><'t ..... nego J neophodno poznavlO.U nJlhove lznose
III raspodJele u precesu pro.Jene re11.a radIO., lJ. u prelaznom procesu. u
10. Eleklriena kola sa kondenzatorlmm
Stalne jednosmjerne struJe
ko.e struja I napon mogu prom!Jenltl vrlJednostl lz slaclonarnog retlma
po neleoll.leo puta. Na prl.Jer. u eleletrlCnll!l lU'et. ....... kod poJave zemnog
spoJa. napon se promlJenlt! 1 seda. pula, III kod neklh uredaJa, u
promJenl nJihovog re11_ rada, napon U 1 struJa se BOgu promlJenl ti po
nekolileo puta. ?relaxn! precest naroe!to su znaEaJnl u teorljl automatske
regulaclje. vetlna regulaclonlh sistema rad! u prelaznom procesU.
Na sHe! 2.114 prlkazana Je redna veza lzvora napaJanJa napona U.
otpornlka R 1 kondenzatora'kapaelteta C.
Ako se u trenutku t 0 prekldac P
prebaci u polotaJ 1. trenutno se u
kolu usposh.vlJa struJa u
staelonarnoB re21.u u kolu nema struJe
1-0, ",,"pon na kondenzaloru u Je
Jednak 1 u opozleljl Je sa napono,"
napajanja U (u
c
.. U), opterecenJe
kondenzatora Je q - C U - CUe' dole se
u dlelektriku leondenzatora nago"llala
energlJa polJa W C ur.
kondenzator prethodno nlJe
s111<a 2.114.
bio optereten. BOg\! se za trenuta.lc uklJueenJa prekldllCa P uspostavl t!
poeetnl usiovi. neposredno pr!je 1 posllJe uklJuCenJa. za koJe vall:
q(O-) E q(O+) 0
(2.171 l
u (0-) " u (0) 0
c: ..C
lzaJuC\ U vldu da je struJa Koja se uspostavlJa u kolu Jednaka brzlnl
povetanJa opteretenja na oblogama kondenzatora:
d
. du
q c
! x --a:t " C --.rr--
prl_Jenom drugog Kirhofovog zakona se dobiJa:
u .. u = U
R c
Rl+u -U
c
10. kola sa kondenzatorlma
(2.172)
337
Stalne struje
111
du
R C .. U
c
m U [2.173)
RJeaenje OVe jednostavne dlferencljalne jednaelne moze se pplkazatl
u obllku:
u s u' .. u = u .. U . (2.174)
e c c cpr csl
gdje SU u; U
cpr
part Iltul &pnl integral nehomogene dlfepencijalne
jednaelne [2.173), dolt je u;,. U
CDI
opQte Pje!lenje odgovarajuce homogene
d1fepenclJalne Jednaelne.
PartlkulllJ'oo rjeilenje dlferencijalne jednaiHne deflnl!ie
stacionarni retia u kolu. Staclonarnl 11i trajni petta Cesto se nazlva
pplnudnllo retlloolll, zbog postojanja lzvora, konstantnog napona U, pod
Cljll11 .. e utlcajea uspostavlja stpuja u ko1u. Par8.llletri ](ojl deflnl!iu
stacionarni - pplnudnl re:l:i", jednostavno se oznal:a_ju odgovaMloJueilO
51&0010'" u 111 za struju 1 U staclonarnoa retll11u je:
pr pr
U U (2.175)
ep,.
OpSte r jeilenje odgovarajuee ooll>Ogene diferencijalne jednaelne
deflnl.;e retia leola u odsustvu spolja.;njlh 1zvoPlil. energlje liZ odredene
poetne uslove. 0vaJ re:U III , koji Be naz1 Va re:HIII uspostavljanja 111
slobodnl nzlekl odgov&pa procesu utro.;k .. nagomUane energije
prlje proajane struje. Rjejienjea OOlIIOgenog dlJela dlferanciJalne
Jednaelne (Z.173) doblJa se:
u'" := U A e
c csl
..
l! C
?reA tOile, rJa.;enje Jad:naClne (2.173) je:
u (t) s U .. A e
c
t
II C
(2.176)
Integraclona konstanta A se odredit! 1z poCetnog uslova (2.171)
jar je za: t sO, uc(O) - 0, pa je Am - U.
Konal:oo se dobiJa:
.. l
u (t) - U - U e
II C
U (1 - eRe ) (2.177)
c
1z izraza ZIlI. proBjenu napona na oblogaaa lcondanzatora IDOgu sa
odredltl izrazl ZIl: stpuJu, optereCenje
du U
ilt) - C Tt- .. R e
t
R C
z I e
pad napona na otpornlku.
t
II C
(2.178)
U
Stalne jednosmjerne struje
t
q(t) '" c U ,. C U (l - eRe) .. Q [1- e
c
t
uR(t) = R i 7 R ! e- U e
l
R C
t
R C )
Vremenskl dljagrallll proaJene prlkazanl su na sllcl 2.115.
Uc.UR
q
sl1ka 2. 115.
(2.179)
(2.180)
Ako sa trenutno prekldac P prebacl 1z polozaJa 1. u polozaj 2.
(sUka 2.11-0, nastup16a proces rastere6ivanJa kondanzatora.
Proces rastereci vanJa kondenzatora u kolu definiSe drug 1 Kirhofov
zakon 1 pocetnl uslovi Uc(O) aU 1 qc(O) = Q.
111 :
za:
u oj- u z 0
II c
du
(2.181)
Opste rjesenJa uspostavlJene diferenciJalne Jadnaclne. Je:
l
u (tl '" A e
II C
(2.182)
c
Integraciona konstanta A moze se odredlt! lz pocetnog uslova, jer je
t = 0, u It) ; U, Plio Je A = U.
c
10. Elektricna kola sa kondenzalorima 339
Stalne jednosmjerne struje
PromJena napona na oblogama kondenzalora deflnlsana Je lzrazom:
u (tl = U e
A C
c
dok su ostali parametri
q(t) = c u = CUe
R C
z Q e
e
du
l
U Re
itt)

T
e
u (tl = R 1 = - R I e
R
t
R C
I e
t
II C
t
II C
cljl su vremenski diJagrami prlkazanl na sliel 2.116.
q
511ka 2.116.
(2.183)
(2.184)
(2.185)
(2.186)
Posto je cllj ovog samo da se naznace osobine prelaznlh
proeesa, lzostala Je dublJa analiza flzicklh proeesa 1 komentar dobljenlh
rezul tata.
340 10. Elektricna kola sa kondenzatorlma
. Stalne Jednosmjerne struJe
1. Nazn&.CI osnovne pretpostavke usposlavlJanJ" elektrlCne 5truje.
Deftnisatl J>ehantZaJII protlcMja elektrltne struJe U provodnle!1na prve 1
druge vrste.
2. Nazn&.Cl I deflnlSI osnovne zakone linear-nth elektrltnlh leola.
3. Kod sUliilra.nJa struJa po prvo .. Klrhofovo .. zakonu. kaJco Se deflniSe
nJlhov algebarski predznaJc?
4. ObJasnl .ehanlzam prenosa energlje od lzvora do prlJemntlca.
5. osnovnu osoblnu lzraza U lntegralnom 1 lokalnom obllku.
6. Cdredlt! EMS E u kolu (slika 2.117)
ako je napon U
I2
40 V.
Dato Je: RI x 20 O. R2 40 O.
R3 s 15 Q. R. a 25 O.
Razultat. E a 960 V.
7. Sest jednalcih otpornlka R = 20 Q
obrazuju zatvorenu konturu (sJ 11m
2.118) . I zvor napona U 120 V
nal zmjenleno se prlklJutuje !zoodu
tataJca: 1- 2, 1 - 3 I 1 - 4. Cdredltl
za sve sluCaJeve ekvlvalentne otpore 1
snage u kolu.
PltanJa 1 zadaci za samostalno vjetbanJe
sllka 2.118.
341
Stalne jednosmjerne struje
Re%ultat.
Re: 50/3 0, 80/3 n, 30 0
P: 864 Y, 540 Y, 480 Y.
8. KoJe prlkljuene kraJeve 1
- 2 i 3 - 4. (sllka 2.119),
treba lskor!stlt! za prlk-
IJueak lzvora konstantnog'
napona, d.. b! se u spoju
oslobodl1a snags. Inu-
10vih gubitaka? Otpornlcl
l_ju 1st! otpor R.
Rezultat. PrlklJUCke 3 - 4.
9. Za kolo (sl1ka 2.120) odredltl
napon V
1Z
'
Dato je: E1 n 40 V, E2 s 10 V,
Rl m 5 0, R:;! .. 5 O.
Rezultat. V
12
- 15 V.
10. Za kolo (sUka 2.121) prlleazatl
potencijalnl dlJagru.
Dato je: R
1
x 2 n,
R2 - 4
O. R
J
= 3 Q,
R m 1 Q, E - 10 V, = 1 V.

1 2
11. V kolu (sillea 2. 122J odredltl
elevlvalentnog naponskog
generator ...
Dato Je: I = 50 A, R - 2 O.

Rezultat. 100 V, R .. 2 O.
u
R
silka 2.119.
sHka 2.120.
sl1lca 2.121.
ill
511k .. 2.122.
342 Pitanja i zadacl za saaostalno
I
I'
I
I
Jc:iJnus/.Jij'::riJC SLl up:
12. Definlsati i naponski generator 1 njlhovu ekvivalentnost.
13. Da 1i su snage ekvlvalentni naponskl 1 struJni generator! daJu
kolu iste?
14. Odredltl struJe 1 padove napona na
otporlma (s11ka 2.123).
Dato Je: I. = 150 mA, Rl = a,s len,
R
z
= 1,5 kn, R3 12 Kn, R4 = 6 len.
Rezultat. 13 = 50 mA, I, = 100 mA,
V
R
- 75 V, VII = 225 V.
1 2
15. U kolu (sl1ka 2.124) za 1 = E2 -
36 V struja I
J
m 5 A. Odreditl struJu
I) ako se EMS El umanjl dva puta.
Dato je: Rl u 16 0, R2 s 4 n, R3 = 4 O.
Rezultat. 13 B 4,5 A.
16. Odrediti prolOJenu napona U
12
aleo
se EMS E2 poveca dva puta (sl1ka 2.125).
Da to Je: El ,. 10 V. 2 - 5 V,
. Rl '" 1 Q. R2 = 1 Q.
Rezultat. V
12
B 2,5 V.
17. Odrediti pokazivanJe ampermetra u
kolu (sllka 2.126).
Dato Je: EI 54 V, E2 = 63 V, RI 18 0,
R2 = 56 n, Ro = 12 n, R. = 24 n .
Rezultat. IA 0,113 A.
slika 2.123.
slilca 2.124.
1
o
TEl
slika 2.125.


slika 1. 126.
PitanJa 1 zadaci za samostalno vjefbanje 343
J
stalne jednosmJerne struje
18. lzaedu strujnog generatora I., sa p&raieinia otporom R 1 opterecenja
prijeanika Rp postavljen je otpornik R
I
. Odrediti parametre ekvivalentnog
generatora I i R .
e
slilea 2.127.
R I
Rezultal.
19. Odrediti vel1cinu snage koju
strujni generator daje
(sitka 2.128).
Da to je: I 3 5 A, I - 1 A,
R - 5 n, E x 4 V.
Rezultat. P s 120 W.
u kolo
slika 2.128.
20. Izlozlti sutinu metode direktne primjene Klrhofovoh zakona.
21. Izlotiti sustinu metode konturnih struJa.
22. Izloziti sutinu metode napona cVorova.
23. Izlozltl sustinu metode ekvivalentnih generatora.
24. Izlozlti principe na kojima potlva transflguraclja kola.
l'itanja i zadacl. za .""",,.talno vjefbanJe
stalne Jednosmjerne struje
25. Za kolo (slika 2.129) odredltl
potenclJale cvorova 1, 2. i 3.
Dato je: E
I
- E2 E 4.,8 Y, R\ m R2 ., 960 n,"
R) = 260'n, R, - Rs - 720 n, R6 s 600 n,
R7 z 4.00 O.
Re:z:ultat. Y
1
Y
3
4,8 V, V
2
- 7,105 V,
5,57 V.
26. Metodolll dlrektne prll.jene
Klrhofovih zakona, odrediU struJe u
kolu (slika 2.130).
Dato je: EI = 260 V, E2 E 250 V,
R
j
R2 E 0,5 n, R3 ~ 2 O.
Rezultat. II C 66,6 A, 12 2 46,6 A,
13 m 113, 3 A.
27. Dokazati da se pokazlvanJe
ampermetra nece promijenitl ako amper-
metar zamljenl mjesto u kolu sa EMS E.
UnutranJi otpor amperMetra zanema-
rltl.
28. PrlmJenom rnetode napona ~ v o r o v a
odredltl struJu u grant sa otpornlkom
R, (sllka 2.132).
Dato Je: EI Z 64 V, E2 = 40 Y,
R
j
R, ~ 100 n, R2 = 150 n. R
J
Rezultal. IR = 0,34 A.
4
40 Q.
PilanJa i zadaci za samostalno vjefbanje
3
RZ
2
sl1ka 2.129.
Rl
sl1ka 2.130.
sl ika 2.131.
345
Stain<! jednos.,jerne ,'!ruje
29. Prlmjenoa T@venenove
odreditl struju u gran! sa otpornikoB
Rs' (slika2.133).
Dato je: 1 2 25 V, 2 = 40 V,
Es 15 V, R
t
& 2 0, R2 5 D. R
J
,3 0,
R4 1 D, Rs - 0,3 O.
RalNltat. 1 m 2,85 A.
"5
30. U kolu (sllka 2.134), cdrediti EMS
E aleo Je poznata vrijednost struJe
1,- 1.55 A.
Dato je: R
t
- 40 0, R2 36 n, R3 - 60 n,
R, m 60 O. 1 - 128 V.
Rezultat. E m 117,3 V
31. PrlBJenoB Tevenenove leore.e
odred1tl struju u gran! sa otpornlkolll
R (sl1ka 2.135). Kollkl IOOr;,. bitt
4
otpor R da bi struja I bil .. 2,5 A?
4 n 4
Dato Je: E, 128 V. 2 a 120 V.
R, = 40 n, R
z
36 C, R
J
R4 Boon.
Rezultat. In = 1,57 A. R4 M 30,57 O.
4
32. Odrediti struJu kroz otpornlk Rs u
kolu (slilca 2.136).
Dato je: I m 40 mA, I ,. 60 mA,
1 =2
Rezultat. I "16,67 mAo
115
dna 2.133.
E
1iI11ka 2.134.
sUn 2. 135.
slika 2.136.
Pitanja i zadaci za saEQstalno vjezbanJe
::, t ill ne je(JnOSfiijerne S L ruje
33. Metodo.. napona, odreditl
struju I ("Uka 2.137).
R4
Dato Je: G!" 0,05 S, G
z
" 0,01 S,
R3 = 5 n, R4 m 30 0, Is - 7,5 mA
I = 5 mAo 1
Rezultat. IR m 4,4 mAo
4
sl1ka 2.138.
sl1lca 2.137.
sl1lca 2.139.
34. Odredltl otpor R talco, da Je snaga kOJa se razvlje u nJemu aaksLmalna
(sUb 2. 138J.
Dato je: Rl - 10 Q. R2 - 20 0, R3 40 0, R, - 20 0, E - 140 V.
Rezullat. - 14 Y, R - 14 O.
35. Metodom lconturnlh struJa odred1tl struju u gran! sa otpornllcolll R
6
(sllka 2.139).
Pltanja i zadacl za samoslalno vjezbanje
347
-..,
... -
Stslne jednosmjerne struje
36. POROeU Detode napona cvorova,
odredltl zavisnosl napona U na
otpornlku R i strUJe I lcoJa proUee
Icroz nJega.
Dato je: 1 = 200 V, 2 = 240 V,
R
t
= 10 0, R
z
= 20 O. R
J
E Rc = 10 O.
Rezultat. U = - 80 - 6.25 I.
37. Pomoeu lIIetode kompenzaclje
odred1ti otpor R
x
talco pad napona
na njemu lznosl U
12
vrljednosti za , r I. R.
s'
U R
=
12
Poznate
Rezultat: R
"
E - U ... R I
12 .
su
38. Odredlt1 Icolicinu elcelctrlciteta
lcoja protelcne kroz granu sa
kondenzatorom od trenutka zatvaranja
prelcldaca P do uspostavljanja novog
stacionarnog stanJa.
Dato Je: R\ = R
z
E 1 0, R3 a 10 0,
Rc z 40 0, C 2 10 s 20 V.
Rezultat. 0 96,47 10-
6
- 40 10-
6
56,47
39. Odredltl koliclnu eleletriclteta
lcoja p'rotelcne
leapac!. teta C
1
preJddaca P.
Icroz kondenzatore
C
z
' nalcon zatvaranJa
R C
2 2
C
1
. O
2
R ... R E
2 J
sHlea 2.140.
R

sHkl!. 2.141.
E
slika 2.142.
sUka 2.143.
40. DeflnlSl. energetslce odnose R - C kola u prelaznom -re:Ullm optere-
elvanja.
348 Pltanja i zadacl Za BaDOstalno
Slstemi jedlnlcs
srSTDa .1EDIHICA
1. FlzreKE VELICXNE
Def1nlc1Ja f1ziCldh pojaVII. I. f1z1CJcog stanja IIIB.terlJalnlh t!jela 1
sl'cdlna lzvodl se fl.zl.Ckl.h vel1lna. Fizlelee vel1lne se mogu
IIljerltl i _dusobno su povezane. Osnovno obllJe2Je f1z1eJce veliClne je
njena prlroda 111 levalitet. koJa se lzraZava dlmenzlonalnlh
JednaClna i njen Intezltet ill Icvant!tet. Da bi se ostvarlo uv!d u neku
flz1CJcu pojavu, neophodno Je utvrdltl flzlCke vellClne leoJe je deflnlSu.
odabl'at! sistem jedlnlca preclz!ratl analltlCkl lzraz medusobne
povezanost1.
Flzlke veliClne su, na prlmJer: du2!na. vrljeme. masa, JaClna
elektrlCne struje. temperatura. snaga. ltd. U fizic! se oblno koriste
trl do Cetlr! flzlCke vellClne, Iz kojlh su, na osnovu medusobnlh
relacija. lzvedene ostale veliC!ne, koje se. za l'azl1ku od osnovnlh.
naz!vaJu lzvedenll1l flz!Cklm veliC!naaa.
U .. sluCaju. predstava lzvedene fiz!Cke veliCine A, mo2e se
dobitl !z takozvane veli(!inske jedna(!lne 111 formule. Vell(!lnske
jednaClne predstavljaJu uspostavlJene jednaclne IZll\edu mJerlJlvlh
vel!C!na. Ne. prillljer:
A-kx"'{'lZ (1)
izra2e.va vellClnsku jednaC!nu za oblast flz!ke sa tr! osnovne veliClne X,
y ! Z. Eksponentl P. q ! r su nelmenovanl poz!tlvn! III negatlvnl c\JeJI
brojevl 111 nul ... Brojn! saClnUac k nazlva se f1zlCkl Jcoef!clJent.
Vrljednost koeflclJenta btt! razliC!ta od cijelog broJa III
Jedln!ce. Na prlmjer, ze. klnetlClcu energiJu W
k
koJu posJeduJe
Jcretanju brzlnom v va1!:
W = _1_ II v
2
k 2 1
u koJoj Je flz!Ckl JcoeficlJent Ie x -Z-.
mas8. m prl
Pored vellClnsJc!h, korlste se I takozvane Jed!niCne JednaClne, kOJe
uspostavljaju odnose lzeedu jedlnlca:
(A) = IC (X)p (Z)r (2)
gdje (X), (Y) ! (Z) predstavlJaJu Jedinlce fiziClcih vel!Clna X. Y I Z. a
Dodatali: 349
S1st"",! j"dJnlca
.:. P. q
r su broJevl Jednalcl 11! od - Jedlnlce . BroJnl
se.Clnlle.c K nazi va se ltoeflciJ<mtom On ls1dJUCi vo zavls1
cd lzbora Jedinica Zm flzicke vellclne X. Y 1 Z 1 slu11 Za tr&nSformaclJu
njlbovlh broJnlh vrlJednostl prl promjeni sistema Jed!nlca.
Ako je koeficlJent tnmsfor!II&Clje jedlnica. za slste. Jedlnlcll. se
ka:te da Je kooorentllJl. U toa slUCaJu broJ osnovnlh jedinica sistema. kojl
Je prolzvoljno uveden. jednak je broju osnovnih flzlcklh vellclna u
oblasti flzlxe lcoJa Be raz_tra 1 9ve lzvedene jedinice sistema IIOOraju
bitl definlsane pollloOU osoovnlh jedlnica Blsh_ lz vel ielnskih jedne.elna
pod utvrdenh. uslovl_.
Vel1Clnska. jecIna.Cins. -se 1OO1e na jednoostaVllJl n.a.Cin transfor .. lsatl u
JedlnlCnu jedn.a.Clnu ..... Jedinlc ...... kor.erentnog slste_. U lo .. slucaju
tNt.>. hbac1tl flzlka.lnl ltoeflcljent k. a wojesto sh.bela za velielne
uvest! slabole za jedlnlce. Wa prll11jer. vellCinska jedn.a.Clna za klnetlCku
energlJu u Dordljevo .. (G. Giorgi) slsteau transforalSe se u obllku:
2
J - !e.g -"'-

III u elektroaagnetnoa CGS sistelO.u:
2
c ..
52
Brojne jednaeine lzratQvaju odnose brojnlh vrljednosti flz1eklh
vellClna. DobljaJu Be 1z kellCnika vellelnsklh 1 odgovarajudlh jedlnlenlh
jedn.a.C 1 na:
k 'Jf!' y't -z:
.. - --- --- ----
(3)
K
00"
m"",nzlone jecIna.Clna. odnosno forllule dobija.ju se lz velleinsklh
je<:!noI..elna Ic&da. se u njh ... flzlekl ltoeflcljent odb&ci, II. f1z1cke vellClne
zaaljene dl .... nzlj..-..
D1wllZ1Ja fizlelte vel1elne se doblja kil.da se pos_tra saao njena
1
SistemJ JedinicB
prlroda " ne 1 l.ntezitet. odnosno dim.enzlja fizlCke v"l1Clne iskljUivo
lzra2ava nJenu prlro<iu. Posto se u dlloenzlon18 jec!.n&lnaJOa ne izra1e.va
Intenzltet veliCine. u njlma se znak jednakostl zaajenjuje znako ..
Jednakostl u za,gra.dl-;-
A(a):('Y'l-Z:
gdJe p. q r oznaeavaJu dlaenzljc flzlCke vel1elne. Izvedena flz!Cka.
veliClna. A iDA dl .... nzlju P. u odnosu na osnovnu vellelnu X. dlDenzlJu q u
odnosu na osnovnu vellClnu Y 1 di=enziJu r u odnosu na osnovnu vellC!nu
V .... 1oni .. JednaclnaJOa ookl od eksponena.ta. p, q.1 r lIlOglJ bit 1
jednak\ null. U tOil slUCa.Ju se kate da lzvedena flz1eka vellClna u odnosu
na nJu oea... dh"'HlZlju. Ova l!>OgUCnost obezbjeduje uslove kl8.!i!flkaclje
fizlelclh vellCina. Ako, na prhojer. neka fiz1eka vellClna nema. dh.enzlju,
U odnosu na neku osnovnu fizieku vel1Clnu. onda ona. ne prlpadll. oblasti lz
kOJe Je til. o.onovna vellelna.. aU u nekoJ foraull z& neku veliClnu sv\
eksponentl osnovnlh flzlcklh v"llClna Jednakl null, onda til. velle!na. nlJe
f1z1Cka..
Izvedene dlaanzlje rezultlraju lz osnovn1h dlBenzija, alieno kao to
lzvedene jectlnlce rezultlraJu lz osnovnlh Jedlnlca. Nil. prlajer, za
kln@tleku brzlna po deflnlclJl predstavlja kollCn1k lz dU2lne 1
vreaena t. i ako se uvrstl 1\&8& _, doblja se z ... energlju:
.W 1m) l!I }2 t-
2
U kojoj je koeficljent. + o<ib<i.een 1 zaaJenjen Jedlnlcoa jer dll1>enzlone
!ernul." ne lzrm.:",VlI.ju lntenzltet fizlka.lne vel1ClI)C.
U tehnleltoj pralasi dh ... nzlone !ornul .. haJu pose ban zn.a.Ca.j. POJllOCU
njlh se na jednomt ...van nacln mQte ostvaritl provjera t&Cnostl vellClnske
for.lolle.
3. SlSTEHl JIDINlCA
Slst"a Jedlnlcll. predslavlJa prolzvoljno odabranl skup Jedln1ca.
odgovarajuclh flz1Cklh veliClna. tako je ved nazn.a.Ceno. osnovno ob!ljeZje
flzlCke vellCine je nJena prlroda 1 intenzltet ill kollClna. prl Cesu Je
nJena prll"oda odredena. d!.Jaenzionoa Jedn.a.C1 nooa. J:ada se odreduje broJna
Dodatak
351
Slstesl jedlnlca
vrljednost nelee veUC!"",. ocInosno njen lntenzltet, neophodno Je odr.,ditl
njenu Jedlnicu, ... naJcon toga upo .... dlvanje .. odredlt1 ltolH::o dotl/!na
vellClna sadr21 jedlnlca. Ako, na prlajer, It. vellClnu. a Au
nJenu odabranu jedinicu. onda se vellelna mote prlkazati odnoso.:
111:
A" C It.
II
A
C - -A-
I!
(5)
gdJe Je C "..l_novu.n br-oJ. leoJl poka.:zuje leo11l::0 " .. Jedlnlc ... s&dr::ti u
broJnoJ vrijednosU veliCine 1 nazi_ 1M n,lena broJ"" vrljednosl ill
Intenzltet. U slueaJu brojna vrijednost se ROte odredltl 1z brojne
jedn&.eine (3).
U pojedlnla oblasti.. z... svaku fizleku vellClnu ao2e se
pr-oizvolJno od&bn.t1 jedlnlc ... , a obl!l.8t u prlncipu l_ti onoliko
jedlnlca kol1ko u njoj 1_ vel1Cina. Medutilil. pokazalo se aa, Je znatno
preglednlJe 1 prlkladn!j" ako "" operUe sa ,!lint_lnl .. broJe .. j8dinlca
osnovnlh ve ll.l; Ina. a. da 1M jedlnice osta.l1h vel1iHna lzvode 1z OiInavnlh
jedlnlc ... .
U ... hanlcl Je. na prlajer, dovolJno deflnlsat1 trl osnovne jedln!ce
Z"': -.su i vrljeae. ClvIiIlcav alste. j .. poznat kao apsolutn1.
HetduU... u elektrotehnlci. pored jedinlc.... trebe. uvestl i
Cetrvrtu OIIInavnu vel1einu - jaClnu elektrine struJe. odnosno nJenu
jedlnlcu aapar.
U eleklrolehnlcl su uglavnom u upotreb!:
L CCS slate. (centh.et8.l". grUl, seleund) dva lzvedena sistema:
el"ktrost ...UCkl 1 elektroBagnetnl CGS siGt .. ,,!. OvOl!l "istemu pripada 1
to.kozvanl Causov slste.,.
2. HXSA slst .. m ill DordlJev slste .. kilograM, s .. kunda,
3. 51 sllitem 11! lnternaclonalni slstelll (S>'Iltellle International). lr.oJl
u stvar! predstB.vlj'" Dordljev slste .. , leoj\ Je proSiren sa Kelvlnov! ..
stepeooa za Jedlnicu temperature, leandelo. (Candela cd) za jedlnlcu
svjetlostl 1 BOlo .. (GOI) za jedinlcu kollclne DateriJe. 5ve ostale
Jedlnlce eu lzvedene.
352 Dodato.k
Slsteml,Jedlnlca
Inlernacionalnl 51 slslem Jedinlca poC!va na sedam osnovnlh Jedlnica
usvojen je na Generalnoj kOnferenclJi za legov .. 1 .jere 1960. godlne, a
kod nas je njegov ... upotreba obavezna cd 1980. godlne.
Osnovne vellClne, jedinlce 1 slovne oznaJce SI sistema prlkazane su u
tabel1 1.
Tabel", 1.
VELICINA JEllINICA
5LOVNA
OZNI\KA
OOZINA METAR III
MASA IGLOGRAM kg
VRIJEME SEKUNDA S
JACUIA EUXnUCNE STRWE AMPER A
TEMPERATURA n::LVIN STEPEN K
JACINA SVJETLOSTI JUJIDEl.A cd
KOLICINA HATERIJE I-OL 1001
Objedinjenl SI siste .. skraeeno Be oznaava !SAKe. 0vaJ slstem
sastojl se od vile sisle ..... kojl Se prl"JenjuJu u razlleltt .. oblastlma
flzlke 1 prlkazan! su u tabel! 2.
Tabel!!. 2.
SISTEM OBusr SIMBOL
METAR - KILOGRAM - SEXUND MEHANIKA !S
METAR - KILOGRAM - SEXUND - AMPER E!..EJ(TROTEHNI KA MKSA
METAR - KILOGRAM - SEXUIID - KELVIN TOPLOTA !SK
METAR - KILOGRAM - SEKUND - UNDELA SVJETLOST HKSC
Generalna konferenciJa za legove I .Jere je sankclonlsala deflnlc!Je
osnovnlh jedlnlca. 1 lo:
KO"AR
XI Generalna konrerencija za tegove 1 mjere 1960. godlne sankclonisa-
la je d"Clniclju metra,
Dodato.k 353
Slstemi jedlnlca
.. Me tar Je du2ina 1. 650. 763,73 talasnlh du21na radlJ!IIoCiJe u \rii.lcUUIIIU, koja
odgovara nepor-emeCeno,. prelazu lzmedu nivoa 2 P
10
1 5 d
s
ato_ krlptana
36" .
U ovaj deflniclJl nl vo predstavlJa nl vo energlje, a 86 predstavlja
oroj :ase.
Iz ove osnovne Jedlnlce lzvedene au jedlnlce: povrSlna (,.2),
zapremlna (,.3), ugao (rad) 1 prastornl ugao (ar).
KILOGRAM
III Generalna konferenclja za tegove 1 ajere 1889. godlne sankcioni-
sala je sljedeCu deflniclju za kilogram:
Hasa od jednog kl1agraaa odredena je Medunarodnlll1 etalono .. BaSe".
Etalon .ase lzraden je u obllku vaIjka od platlne 1 lrldlJuma 1 cuva.
se u Medunarodnoa blrou za tegove 1 ajere u Sevru blizu Parlza.
SEICUNDJ.
XIII Generalna konferenclJa za tegove 1 aJere 1967. godlne sankclonl-
sala Je slJedeCu deflnlclju Za sekundu:
"Sekunda Je trajanje od 9.192.631. 770 perloda zre.Cenja. k.oJe odgovan.
prelazu lzmedu dVIl hlperflna nlvoa osnovnog stanja cezljuma 133".
AlWER
IX Generalna konferenclja za tegove 1 llIjere 1954. godlne sankclonisa-
111. je slJedeCu definlclju za amper:
"Alliper Je je.Clna stalne elektrtCne struJe koja, kada se odr2ava u dva
paralelna pravollnlJska provodnika neograniCene dutine zane.arljlvog
kru200g presjeka, postavlJena u vakuUlIIu na medusoboom rastoJanju od
-7
jednog lI>etra, stvara sllu uzaJa.m.nog dJelovanJa od 2 10 N po metru
du2!ne" .
KELVIN
X Generalna konrerenclja za tegove 1 ajere 1960. godlne sankcionlsaJa
Je 51jedeCu definlclju "kelvlnovog stepena:
"Ke 1 vinev stepen (K) je 1/273, 16 dio terll>Od1 nruolCke (apsolutne )
te",perature trojne tacke vode".
Trojna taCka vode nalazl se na 0,01 K 1znad teaperature Clstog leda
koJl se top1.
DodateJ<
Sisteml Jedlnlca
IX Generalna Kanferencija. z& tegove 1 .. Jere 1946. ,.godlne sankclonlsa-
Ill. je sljedecu deflnlclju kandele:
"Kandela je sVjef.lollma Je.Clna U oor;oaloolll pravcu,
1
povrSlne 600.000
lcvadratnog "",trill crnog tiJela na telllperaturl ocYrSCavanJa platlne prl
prltisku od 101.325 Njutna po kvadratnoa
Generalna konferenclja za. tegove 1 ajere sankcionisala je 1
definlclju za jedlnlcu
"Hoi je lcol1cin.a. materlJe slste_ kojl sadr2i tol1ko elel!>entarnlh jedlnl<l
kollko lba u 0,012 kl10grama ugljenlka 12".
lzvedene Iljerne jedlnlce dobljaju ae 1z osnovnih Jedlnlca POIOOCU
vellClnsklh forllula UZ uVa2avanJe prlll1jedbl kOJe su ranlJe naznaCene.
lzvedena Jedinlca za energlJu doblja 5e poaocu vellClnske foraule za
energlju kada se lz nJe odbaci nuaeriCkl koeflcljent:
W ... v
2
(.j kg _Il ___ .. N a (=) J
S2
gdJe Je N slovllA oznaka za njutn, lzvedenu Jedlnlcu za sllu, a J slovna
oznaka za dtul i predstavlja lzvedenu jedlnlcu za energlju.
Oo;nevne
!zvedene lIIjern.. Jedlnlce SI 1Il1steJl>a sa nazi VOII,
slovooa oznakOI!!. 1 delnicijom date tiU u tahell 3.
Donat all'
Slsteml Jedlnlca
Ta.bela 3.
FIZlKALNA VELICINA MJERNA JEDIIHCA
VRSTA NAlIV NAZlV OZNAXA DEF!NICIJA
t..l
1
I
OUZINA
PO'iRSINA
IX:AO U RAVNI
PROSTORNI IX:AO
lIRIJEME
PO'iRS I NSJ:A I'tASA
BRZINA
UBRZANJE
IX:AONA BRZI NA
IX:AONQ UBRZANJE
SIU
kubnl _tar
radljan
steradljan
sekunda
mlnuta
kllogrruo
kilo po _tru
kllogr ..... po
kvadratno. _tru
liletar u sekundl
"",tar u sekundl
na kvaru-at
radlJan u sekundl
radljan u sebmdl
na kvadrat
njutn
l>OHENT SlU: njutruoetar
rad
sr
S
min
kg

'"
'"
5
..
II
osncvna jedlnlca
I 1m = I.?
1 .. 1m 1m = l!1?
!rad = = 1
I,.
osnovna Jedlnlca
1,.ln % 60 S
osnovna Jedinlca
Ikg
..
1 rad z !
S 5
IN c lkg
11m INm = IN 1m
I
I II
I I I' IN
I - NAPON paskaJ Iii Pa ,1Pa = --
ill'''>
I UPPMINSKI ProTOK I. ! = . i
iLi __ -'-)l.A.SDl ___ I_P_ro __ TO_K ____ -'-le_l_l_O_gr_aJ1I __ '.,._,,_c_.,,__...:.I__ __ _._.:
-------------------- ---.. ---.-.--
Slsteml jedlnlca
FIZlKALNA VELICINA tuERNA JEDINICA
VRSTA NAZI V NAZIV OZNAKA DEFINICIJA
DINAMICKA VISKOZNOST paskalsekunda
KINEMATICKA
VISKOZNOST
metar levadratnl
u selcundl
ENERGIJA, RAD. d1.ul 11!
2
..
-5-
J
IPaS =
IN 15
I
I
lJ = IN I", = lIS \
KOLICINA TOPLOTEW. vatselcunda
lJ
SNAGA, ENERGETSKI vat \I I \I = -rs- i
!
FLUKS. TERM. FLUKS . _________
i
TERM:lDINAMICKA Kelvin K osr,ovna Jedlnlcn. i
TEMPERATURA C OC E 273, 16 K "
stepen celzljusa
ENTROPIJA
SPECIFICNA TOPLOTA
TERXICKA PROVODNOST
d1:ul po kelv!nu
d1:ul po kllogramu
I \c,,]vinu
vat po .. etru
I kelv!nu
J
T
J
leg K
J 1J I
IT = l"K'
J 1J
II(gT = lleg IK
\I
I.....-K
i
III I
= -----,

1.,
I CJ
i;i

I iJ
,
:
JACINA EL, STRUJE arnper A osnovna Jedlnlca .
NAELEKTRI5ANJE
JACINA EL. pow!.
kulon
Ivolt
i
lvolt po liIetru
FLEURICNA OTPORNOST jom
i
,
C:LEKTRICNA PROVi)DNO",' i" l ",ens
I [U:KTRICN! KAPACITET
, !J..i'XTR I (;101 I
!
,
i
i X/-r;NETN f nOVKCl J A
:
I
1
! ;'3,r"ad
!
;her.rl
C
v
v
'"
o
5
r
H
T
IC = lA 15
1\1
1 V = '"""'fA
V
I--
In
10 =
17 =:.
III =
lV
iN
"; i:
! HA, ;Nl:.-rN I !"t.urs i vel", ..
i ',. l'
I A 1-"- ,"
,-'Ai:lNA MI\G. POLJA iamper P" .",trll .. .. ,,"
,1____ _ .. ___ ____________ _ __ ._ . _. _____ -L __ _ _.L __ ___ ___ . __ .. ___ _" .. __ .
357
;
I
I
i
$lsteml jedinlca
FIZlKALNA VELICINA l>UERNA JEDIIlIeA
VRSTA NAZIV NAZIV OZNAKA .DEFINICIJA
ENERGETSKA JACINA
U steN.dljanu
lJ
1 ~ .. ~ vat --
d
ZRACENJA 81" SI" lsI'
d
UCEST ANOST , FREXVENCA here Hz 1Hz .. 1S-
1
JAtINA SVJETLOSTI kandela cd osnovna. jedlniea
w
cd
1 ~ "
led :z
kandela po kV&.d- -- --
~
UJHINACIJA 2 :I
11112
.J
ratnoll _tl"U I!\ l!!
1-0
W
LA lL1!1 .. led lsI'
..,
SVJETLOSNI FLUKS lumen
;>
Ul
lLa
OSVIJETUENOST luks Ix 11x - --
1a
2
AITIVNOST RADIOArfI-
bekel"el Bq IBq .. 1S-
1
W VNOG IZVORA
~
APSOROOV ANA OOZA
Cy lCy ..
1J
ZRACENJA
greJ
lkg
~
:z
EJ(VIV. OOZA JONIZ.
5v lSv '"
1J
ZRACDlJA
sivert
liCg
toLICINA MATERIJE Il101 Il101 osnovn& jedinlea
w
kg
1 ~ "
llcg
~
KL\RNA MASA kilogl'llJII po Ii>Olu
-.or- 1lI01 11001
l.OHCENTRACIJA IiiIOlpo kubnolll lIOOl 1 ~ _ 1;001
--
MATERIJE _tru :I :I
1111:1 III III
Pored ruaznaCenlh. postoje i IIIjel"ne Jedlnlee lzvan 51 slsteaa koJe Se
!&Ogu korilit1t1. NJlhovl nazlvi. slovne oznake 1 def1nielJe date IOU U
te.bel1 4.
Dod",tak
Tabela 4.
FIZlKALNA YELICINA
VRSTA NAZIV -
DU2INA
POVRSINA
ZAPREMINA
IXAO U RAVNI
VRIJEME
POD\JlNA NASA
ZAPREM I NSKA
HASA
Dod",tak
Sls1emi jedinlca
l>UERNA JEDINlCA
NAZIV
1111 1 imeter
aorslca llii1Ja
kvadre.tnl
eenti me tar
hektar
llter
punt ugao,
obrt
pray! ugao
stepen
IiIlnuta
sekunda.
sedmiea
l!BJesee
godlna.
tona.
teles
grWIII po kub-
no. centh,etru
kilogram po
11tru
n aile
2
em
ha.
1 iU L
L
h
d
t
u
teks
-g-
:I
ell
kg
-1-
DEFINICIJA
1_ .. 0,001 III
1n lillIe z 1852 ..
11 " 1 dJl!3
lobrt .. 2 1'[ rad
"
lL a 2 r-ad
1 = 1:0 rad
1'[
60 180
1,=_1_=
60
0
rad
1
1 __ ...:"=--_ _ A
.. ""'6QT ,. r=
60
2
i80
1
9
.. 2 ~ 0 rad
Ih ,. 60 lOin
Id .. 24.h
7d
preaa gregol"lJanskoa
kalenda.ru
1t " 10
3
kg
lu 1.66053 10-
27
kg
lteks '" ~
1101
I-
g
-
J
ell
359
:
Slste.l Jedlnlea
fIZlKALNA VELrCXNA
lUERNA JEDUIICA
YRSTA NAlIV NAlIV 02NAKA IDEfINICIJA
BRZINA le! lOlllo&tar 1u, b! 1 III
N!, Cas
-h- I-
h
- a
J,6S
""rska. mUja Ie..
oe. Cas
evor ICvor m 1,852
-h-
IJ:;AONA .
obrtajll. u
,,\n-
I
l .. in-
1
m _1_ S-I
'"
I
BRZINA .lnut!
3
60 S
rad
60
PRITlSAlC bar bar lbar R 10
5
Pa
....
mll!bar mbar l .. bar .. 10-
3
bar
I
Begap<lSka.l MPa
lKPa -
HI
1""",
2
I
ZAPREMINSl:I kubnl _tar
3 3
1 III:!
I
iii
IT- w PROrOK Nt. Cas h ~
>..:
I
>U
-
I
3
l1tlU" U 1 1 11
"-
W
seleundl 5 15 - is
X
I
I-\.lSENr PROTOI:: kllogr8.lil kg
lJ:L m
1 leg
- POTROSNJA oe. Cas
-h-
h ~
I
I I
spec H' H:na
I
I
g
-
I pot. gorlv ... leV h
I
Eh'ERGIJA, RAn, v ... tCas \.!h nih m 3600 J
I
WUCrNA
i
TOPt.arE kUovatCru: lcllh lkllh K 1000 Ilh
I
elektronvol t eV leV B 1,60219 10-
19
J
I
SNAGA vat \I l l l = ~
i
IS i
I
kllov ... t kll lkll = 1000 IJ
I
vo!tamper
~ .
1 \I
I
I
I
I
I
var var Ivar m 1 \J
VELICINE procenat 1% 1% c 10-
2
.--... _ ... -- -'-'1
-
DEFINISANE leAO
i
v;
proo:ll ix. 11%. m 10.
3
0
ODNOS DVIJ z
Q
VELIClHE ISTE 0 parSprO-
IpP'll i Ipp.,
= 10-
6
I
PRlOOOC "lUone
!
._--'
_.---------_._-_ ....... -
Slsteml Jed!olea
5, CIIIIOCI DEClMALNIH IUtruUH JtDINlCA
Genera1na konferenclJa za tegove 1 IIlJere utvrd\ 1& Je 1960. godlne I
naz!ve cln!laca decl_lnlh II1Jernlh Jedinlca. !laz!v! Cln! laca, nJlhove
slovne oznake I vrlJednost! prlkazane su u tabel! 5.
labela 5.
CINILAC 02NAlCA VRIJEDNOST CINlLAC OlNAlCA VRIJEDNOST
eless. E 10
'8
dec! d
I
10-
1
peta P 10
'5
centl c
10-
2
tera T 10
'2
.. Ill m
!0-3
gigs. G
lOG Idlero
"
10-
6
""ga. H 10
5
nano n
10-
a
kllo k 10
3
plko P
10"2
I
hekto h 10
2
f'emto f
10-
15
i
deks. de. 10'
ato e.
10-
18
I
Clnllac 1 naziv Jedlnlce pBu se zajedno. Ne. prlmJer: millrunper,
kllovat, ltd. Oznaka elnloca 1 oznaka Jed!nlce p!Su se Jedna uz drugu,
na prllllJer: mA, kll, ltd. E1cspo.nenl se stavlJa SII.JIIO ria oznaku Jedlnice,
all se on odnosl na c!Jelu sleraenu oznaku. ukl JucuJuCI ! oznakll C!nloca.
Na prllllJer: kA2 podre.zwoJeva (leA)", tJ. ne r . o :aoo ...7., n"go kao slru.!\1
od (1000 A)' : 1.000.000 A'.
._ .. -._-------------_._ .... _-_._-_ ........ _._ ......... _._---
361
LIT ERA T U R A
1. Andronov, A. A., Vit, A. A . Hajkin, S. E.: Teorlja. kolebanij,
Flzmatgiz, 1959.
2. Atabekov, G. 1., nmofejev, A. B., Huhrlkov, S. S.: TeoretiCesklje
osnovl elektrotehnikl. EnergiJa, 1970.
3. Atabekov, G. I. : Teorija Iinejnij eiektrlCeskih cepej, SovJetskoje
radiO Moskva, 1960.
4. Batl uk , J. A.: Teoretieeskaja eiektrotehnika, LJvovski univerzltet,
196B.
5. Besonov, L. A . Nelinejnlje eIektriCesklje cepl. Moskva, 1977.
6. Bondarenko, V. M.: Hetodi i &lgorltm! analIza statlCesklh j dl-
namicesklh nelinejnih cepej, AN USSR. 1974.
'1. Bosse, G.: Grundl ...gen der Elektrotechnlk, Blbliographlsches lnstltut -
Mannheia. Zurich. 1969.
8. Bo:l:llovlc, H., SpasoJevic, Z., Bo:l:llovlc. G.: Zblrka zadatak& iz
OSnoV4 elektrotehnlke, Nautna knJiga. Beograd. 198B.
9. Brenner, Egon. Mansour: Analysis of Electric Cirkults, HC Graw - Hill
Book Co., New York. 1959.
10. Bulgakov. B. V.: Kolebanlja, T. r. GTTl, 1949.
11. Busson, A.: LoIs ge'ne'rales de I'e'iectrotechnique, Masson, Paris,
1962.
12. Clpkln, J. E.: Teorija Impulsnih slstes, Flzmatglz, 1958.
13. Clpkln, J. E.. Popko v , J. S.: Tear lj& nellnejnih impulsnih sistelll,
Nauka 1973.
14. Close, C. M.: The analysis of Linear Clrcuite, Harcourt, Brace and
Inc .. New York, 1966.
IS. Cotton, H., Golding, E. W.: Foundations of Electrical EngIneering.
Pitaan, London, 1952.
16. Fabrlkant, L. V.: Flljtrl slmetrlcnih Gosenergolzdat
Moskva - Lenjlngrad. 1962.
17. Farhl. S. L.: Preobrazovanije aktivnogo treugoljnika s odnim neli-
nejnlm elementom v trehluCevuju zvezdu i obratno. Elektrlcestvo, 1967.
18. Feldbaua, A. A.: Vedenlje v teoriju nelinejnlj cepej. Gosenergoizdat,
1948.
19. Filipov, E.: Nellnejnaja elektrotehnika. EnerglJa. Moskva. 1976.
20. Foeclte, H. A.: Introduction to electrical engIneering SCience,
Prentice - Hall, Englewood Cliffs, 1961.
21. Foster, R. U.: TeoretlCeskaje i prlkiadnoje znaCenlje teoriji cepej.
TrOO1, 1962.
22. Frohne, H.: Elnfuhrung in die Elektrotechnlk. Stuttgart, 1981.
23. Garjanov, S. A., Abezgauz, I. D.: Poluprovodnlkovje priborl s otrica-
tljnlm soprotlvljenljem, Energlja, 1970.
24. GlIovrllov, L. P.: Prl"",nenlje l1'.etoda stepenih r jadov k rasCetu neli-
nejnlh cepej, Radlotehnlka, 1974.
25. Gossel, D.: Steurbare Gyrator - eln Element zur Synthese nichtl1neare
SysteBe. NTZ, 1968.
362
!..J.teratura
L.i teratura
26. Grlbov, E. B.: Nelinejnlje javljenija v pnJemno - trakte
aparaturI svjazl na tranzistorah, SvJaz, 1974.
27. Gulllemln, E. A'.: introductory CIrcuit Theory, Wiley, Hew York. 1958.
28. Hajasl. T.: Nellnejnlje kolebanije v flziCesklh slstemah, Hir, 196B.
29. Hatatrjan, 1. 1.: lsledovanije procesov v _elektrieeskih cepjah s neli-
nejnlml elementami, IzvestiJa A. N. SSSR Energetlka 1 transport. 1967.
30. Ham, J. M., SIemon, G. R.: Scientific basis of electrical engineerIng,
John Wiley & Sons. New York. 1961.
31. Harkevlt, A. A.: NelinejnIje parametriCeskija javlJenij.. v
radiotehnike, GITTL. 1956.
32. Hayt. H. U., E. J.: Engineering Circuit Analysis, He Graw -
Hill Book Co., New York, 1962.
jJ. Z.: Teoretska elektrotehl1ika. ZagJ"eb, 1972.
34. Heding, Dz.: Vedenije v metod fazovlh integralov. Mir. 1965.
35. Horvat, R.: Teorlja elektrlCnih kola. Gradevlnska knJlga Beograd.
1959.
36. Horvat. R.: Specijalna elektriCna kola, .Zavod za izdavanje udbenika
Beograd, 1965.
37. Horvat R.: Elemenit! analize elektriCnih kola, IRO Gradevinska knjiga
'Beograd, 1983.
3B. Hot, E.: Elektrotehnlk& IV, ETF Sarajevo, 1982.
39. Hot, E.: Elektrotermlja, ETF Sarajevo. 1974
40. Hot. E.: ElektrotermiCka konverzlja energlje, SVJetlost Sarajevo.
1985.
41. Hot, E.: Zbirka rjeenih zadataka iz teorlje elektromagnetnih polja.
ETF Sarajevo, 1972.
42. Hot, E.: Osnovl elektrotehnlke, Svjetlost Sarajevo, 19B5.
43. Huang. T. S., Parker, R. R.: Network Theory: An Introductory Caurse.
Addison - Wesley, Reading, Mass, 1971.
44. Ivanov, L. L.: NaCal& anal1ticeskoj teorljl razrivnih funkclj i rascet
nellnejnil'l elektriCeskih cepej. Elektrltestvo, 1960.
45. Ismailov, E. I., Rahimov, G. R.: Hetod fazovoj aprokslmacljl, Taskenl
Uktuvtl, 1972.
46. Jankovic, S.: Elektrotehnlka III, IF Sarajevo, 1971.
47. Jankovic, 8.: Elektrotehnlka, Sarajevo, 1974.
48. Jovanovic, P: Teorlja elektromagnetnog polja. Sarajevo 1972.
49. Jonkin, P. A., Heljnikov, N. A., DarevskiJ, A. J., Kuharkln. E. S.:
TeoretlCeskije osnovi elektrotehniki, skola, Moskva, 1965.
50. S. G.: ElektrlCestvo, Nauka Moskva. 19B5.
51. Kaller. J. V.: Teorija elektrlCesklj cepej, Moskva. 1962.
52. Kanlnghem, V.: Vedenije v teoriju nelinejnih sistem, Gosenergoizdat.
1962.
53. Karabdlc. V.: Teorija elektrienih kola, Univerzitet u SaraJevu, 1972.
54. Karpov, E. A.: Prlmenenije integralnih uravnenij k raseetu period-
iCesklh retimov v neiinejnih cepjah, Teoretlteskaja elektrotehnika
LJvovsk. 1968.
55. Kokelj, P.: Osnov elektrotehnike Fakulteta za elektrotehniko. LJub-
ljana. 1988.
56. Krug. K. A.: Osnovl elektrotehnlki, Gosenergolzdat, 1962.
57. Kupfmuller, K.: Einfuhrung in die theoretische Elektrotechnik Spring-
er, Berlin, 1968. '
58. Lagasse, J.: Etude des cIrcuits e'lektriques, Eyrolles, Paris, 1963.
59. Landau., L. D UfsIe, E. M.: Teorija polja, Nautna knjiga, Beograd,
1952.
60. Landau, L. D . Llfs!c, E. M.: Elektromagnetlka kontinuainih sredlna,
Zavod za udzbenlke. Beograd, 1961.
61. La Seal, 2., Lefsee, S.: lsledovanije ustoj<!lvostl prjamim metodom
1 t ... 0- ..........
l'
62.
63.
64.
65.
66.
67.
68.
69.
70.
71.
72.
73.
74.
75.
'"-
76.
77.
78.
79.
SO.
Sl.
S2.
83.
84.
as.
86.
87.
88.
89.
90.
91.
92.
93.
94.
95.
Literatura
LJapunova. Mi,., 1964.
J.: Osnovi elektrotehnike, Zagreb, 1956.
Lunze. L., Wagner, E.: Einfuhrufl.g in die ElektrotechnJk, YEB Verlag
Technik, Berlin, 1961.
Manley. J. M., Rowe, H. E.: Cener..,l Energy Relations in nonlinear
Inductors and Capacitors, Proc, [RE. 1967.
Manninig, L. A.: Electrical Circuite. McGrow - Hill Co, New York,
1966.
Hansurov. N. N., Popov, S. V.: elektrotehnika, Energl-
Ja. Moskva, 1968.
Ml1atov16. B.: Osnovl elektrotehnlke, Svjetlost. Sarajevo. 1983.
Millc, M.: Zblrka zadataka iz teorije kola, Beograd, 1974.
Hltroploskij. V. A.: Hestacionarnlje procesl v nellnejnlh Ilvtokole-
bateljnih slste.ah, Izd. A. N. SSSR, 1955.
E. A.: K nelinejnlh cepej, 1951.
Morgulln, L. A., Bartenjev, L. S . lCabanov, D. A.: Voprosi sinteza
nelinejnih impuisnih ustrojstva, Moskva, 1962.
Morse, P., Feschbach, H.: l1ethods of Theoretical Physics, Me Graw -
Hill Book Co., New York - Toronto - London, 1953.
Nejaan, L. R., IC. S.: osnovi elektrotehnikI,
Energlja, 1966.
Negodenko. O. N., PonomarJev, M. F., Hlebnlkova, T. P.: Anallz volt -
Ampernlh kArakteristik odnoperehodnih tranzistorov, Radioelektronika.
1974.
Netuil1, V. A., Strahov, V. S.: Cepi s ! raspredelje-
n1m! parametrami, Moskva, 1955.
Panofsky. II., FhHUps, M.: Classical Electricity and l1agnetisam,
Addison - \lesley Reading, 1956.
Paslkov, V. V., Saveljev, G. A.: Upravljajemije nelinejnije polupro-
vodnlkovije soprotivljenija. Elektrlcestvo, 1959.
Penfild, P., Spens, R., Djunkcr, S.: teorija elektri-
cepej, Energija, 1974.
Pinter, V.: Osnovi elektrotehnike, Tehnlcka knjlga, Zagreb, 1970.
Popov, E. P., Paljtov, r. E.: metodi isJedovanlja
nelinejnih sistem, Flzmatglz, 1960.
Pol ivanov, K. M.: osnovi elektrotehnlki, Energlja.
Moskva, 1972.
Popov, E. P.: Prikladna.ja teorija procesov upravljenija. v nelinejnih
slste.ah, Nauka, 1973.
Popov, S. V., Mansurov, N. N.: eiektro!ehnika. Energl-
ja, Moskva, 1968.
Popovic, B.: Zbornik problema iz elektromagnetike, Gradevlnska knJlga,
Beograd, 1972.
Popovic, B.: Elektromagnetika, Gradevinska knjlga, Beograd, 1980.
Popovic, B.: Osnovi elektrotehnike, Gradevlnska knjlga, Beograd, 1988.
Popovic, B.. Dordevic, A.: Osnovi elektrotehnike ITI, Gradevlnska
knJiga. Beograd, 1989.
Puhov. G. E.: Kompleksn!je lzd. A. N. SSSR, 1961.
Ranojevlc, M.: Osnovi elektrotehnike, Gradevlnska knJlga, Beograd,
1968.
Rani.ov, G. R.: Helinejnije cepi sistemi J polja, Taskent. 1967.
Rejtaan. E. J.: Aproksimacija. krivoj raclonaljnimi
funkcIjami. 1973.
Rozenvaser, E. II.: Kolebanija nelinejnih 5!istem, Naulea; 1969.
Razo, M.: Nelinejnlje kolebanlja. i Nauka, 1971.
Sears, F. W.: Elektrlcltet i magnetizam, knJlga, Beograd, 1963.
Slnlcklj, L. A.: Element! teorij! nelinejnih elektrltesklh
Llteratura
Li teratura
cepe), LJvovsk, 1975.
96. Sl!vinskaJa, A. G., Gorodon, A. Y.: Postojanije ma.gnHi, Energ!ja,
1968.
97.
98.
99.
100.
101.
102.
103.
104.
lOS.
106.
Stoker, D.: Nelinejnije kolebanija v i elek!r
sistemah, IlL, 1952.
Surutka, J.: lektromagnetika, Gradevlnska knjlga, Beograd, 1965.
Surutka, J.: Osnovi elektrotehnike, Naucna knjlga, Beograd, 1987.
101., Ml1ojkov16, 5., Hot, E.: Zbirka zadataka iz teorije kola.
Sarajevo, 1972.
!:;ebes, H. P.: Teorija llnejnlh elektr16eskih cepej v upra:lneniJah j
Ylsaja kola, Moskva, 1967.
!:;lmonl, K.: Teoretlteska.ja elektrotehnika. Mlr, Moskva, 1964.
Tam, I. E.: OsnovI teorlj1 Nauka, Moskva, 1966.
Taft, Y. A.: cepi s peremenlmi parametra.ml, Energlja,
1968.
ZaJezdnlJ, A. M.: Osnovl nelinejnlh i radio-
cepej, SvaJz, 1973.
ZaJezdnij, A. M., Kuinir, v. F., Fersman. B. A.: Teorija nelinejnih
cepej, Svajz, 1968.
107 .. Voloin, I. F.: cepi postojanovo toka s termistorami,
lzd. A. N. SSSR, 1962.
108.
Voloiln, 1. F., Palagin, V. A.: Perehodnije procesi v cepjah s
termlstorjami, Minsk, 1967.
Li teratura
365
Osnovi elektrotehnike
A
akumulator vidi elektr16nl
izvori
Amper 185,354
ampermetar 186
ampersat 219
analogija elektrlcnog polja
jednosmjernlh struja 1
elektrostati6kog polja 213
anlzotropna sredlna 137
Arenljus 218
atom 4
atoJllSka masa 220
atoJllSka tezina 8
atOi1lSki broj 8
II
Bor (Nil$) 7
Broi} 8
brzina elektromagnetnog
talasa 21
brzina kretanja elektrona 188
c
CGS slstem vidl sistem
jedlnica
akumulator vldi
elektrlcnl lzvorl
ciniocl decimalnih mjernih
jedinica 361
cvor kola 183,274
ABECEDHI INDEX
D
Danljelov elemenat 232
Del!lOkr it 4
depolarlzacija 230
Devi 217
glelektrik 3,111
dlelektricna kons/anta
14,115
dielektrici u eJektricnom
polju 111
Di Fej 2
dvojni elektricnl
sloj 225
D211bert 1
189
D2ulov zakon 191,203
Dordijev sistem 350
E
disonov akumulator 238
efekat 11Jka 79
efektl elektrlcne struje 189
helllijski 190
magnetni 190
189, 191
ekranizaclja
78
ekvlpotenclja1ne linije
(povrlne) 60.72
e1ektr lcltet 1
Abecedni index
Osnovi elektrotehnike
elektri6na 6vrstoca 139
elektricna energija 192
elektrlcna indukcija 119
elektrlcna provodnost 193
elektricna snag a 192
elektrlcna struja vldl struja
elektricni dipol 30,113
elektricni fluks 36,121
elektrlcnl kapacitet vldl
kapacltet
elektr16nl lzvori 179.181,251
akumulatori 181,233
galvanski elementi 181,229
genera tori 179,181,251,
253,260
elektri6ni kondenzator
vldl kondenzator
elektrlcni moment dipola 113
elektricni otpor 191,193,239
elektricni potencijal vldl
potencijal
elektricni prijemnici
(potroacl) 181,239
elektrlcni vjetar 80
elektricno kola 180
elektrlcno kolo sa
kondenzatorima 326
stacionarni 326
prelazni re2im 336
elektrlcno opterecenje 1.10
elektrlcno polje 20,33,
142.162
elektrode 217
elektrohfi:mijski
ekvivalent 219
elektrohemljskl
potencljllil 225
eJektro11ti 177,217
elektrol1za vidl hemljsko
djelovanje elektricne struje
elektromagnetna s11a 6
elektromagnetno pOlje
20.121.190
elktrometar 3,76
elektromotorna sila
HS 180,230.236,251
elektron 4
elektronska teor1ja 4
elektronska stru}a vldl struja
Abecedni index
elektronvolt 163
elektrostatlka 1
elektrostaticka indukcija
(influenca) 2.74
elektrostati6ka
(potenclja1na) energlja 51
elektrostaticko polje 21
elektrostat16ka
sila 14,140,144
elektrostatlcka 71
elektrostatlcka vaga 148
elektrostatickl generator 81
energija elektrostat1ckog
polja 142
energlja sistema
naelektrisanih tijela 140
Ersted 190
Farad 95
Faradej 111,219
Faradejevi zakoni 190,219
pry! 219
drug1 221
fiktlvno opetrecenje 83
vel1cine 349
fluks vektora elektrlcnog
polja vldi fluks
Franklin 2
G
galvanskl element! vidi
eiektrlcni izvori
Gausova teorema 39,121
generatori vidl elektricni
izvori
generallsan& koordinat ... 145
genera1isana si1& 145
Generalna konferencija Za
tegove i mjere 353
gradljent potencljala 60
gnu kola 274
graflckl prikaz kola 59
367
'"-
1
1:
Osnovi elektrotehnike
granlcnl"uslov na
provodnlka 125
granlcnl uslov! u
dlelektrlku 122
granlcnl uslovl u strujnom
poIju 209
grana kola 183,274
gravltaclono polje 50
gravltaclona s114 6,17
gustlna struje 187
H
hemljsko djelovanje
elektrlCne struje 217
elektrollza 217
elektrometalurglja 224
galvanoplastlka 223
galvanosteglja 223
rarlnac1ja 223
homogenaosredlna 39,137
homogeno polje 35
I
Indukovana vldl
elektrostatlcka !ndukclja
!nfluenca vldl
e1ektrostat!Cka lndukcija
izolator v!dl dielektrik
lzotropna sredlna 39,137
J
Jakob! 234
jaCina elktrlcne struje
vldl struja
jaCina elektrlcnog polja 22
kontlnulteta 207
jednaclna kretanja
elementarnlh Cestlca U
elektrlCnom poIju 164
jedna.cJne
dIJDem:lone 350
jedinlc!ne 349
vel1c!lnske 349
jon! 176 .
jonlzaclja (dlsocljaclja)
molekula 176,218
jonska struj .. vidl struja
kalorlmetar 192
kandela 355
kapacHet 95
kaP.4citet akumulatora 237
KelvIn 82,354
kilogra .. 354
Kirhor 207
K1rhofovl zakon!
prvl 207
drug1 266
koeflcljent pokretljlvosti
elektrolUl 177
kondenzator 35,97,99,103,326
tennlCka 109
u elektrlcnim
lcolllM 326
vezlvanje 105
kondukclona struja vldl
struja
konvekciona struja vidl
struja
kontura kola 183.274
konzervatlvnl karakter
polja 56
kratBnje ele=entarne
elektrlcne u
elektrostatlc!Kom polju 162
krltlc!no polje 139
Kulon 5
Kulonov zakon 6,14
_kvant elektriCnog
4
kvantna (eorija 4
Al><8cedni 1ndex
Osnovi elektrotehnlke
L
Laklaneov elemenst 231
Leuklp 4
11nearna sredina 137
I1nearan! elemenat (otpor) 202
I1nlje vektora elektrlcnog
polja 23,33
I1nljsko 12
Haksvelov postulat 119
metal1 176
_t.ar 353
metoda djrektne prl_jene
Klrhorovlh zakona 275
metoda ekvivalentnog
generatora ,310
metoda kompenzaclje vldl
teorema kompenzaclje
metoda konturnlh struja 282
metoda napona c!vorova 290
metoda ogledanja 82
metoda 0 snage vidl
teorema 0 snage
metoda superpoziclje vIal
prlncip superpoziclje
metoda uzajamnostl vld!
princlp uzajamnostl
metode elektrlCnlh
kola 274
mezonska s ila 6
HKSA sistem vidi sistem
jedlnica
Hl11ken 5
mol 355
mokrl element! 232
naizmjenicna struja 179
napon 50,236
napon pratnjenja 231
naponskI generator vIdl
elektrlCnl lzvorl
Abecedni index
negatlvno elektrlcno
optere6enje 2,10
nehomogena sredlna 137
nellnearna sredina 137
nellnearnl elemenat
(otpor) 202
nepolarni dlelektrlcl 112
Nernst 225
neutron 4
normalnl elektrohemljskl
potenc1jal 227
Nortonova teorema vldl metoda
ekvlvalentnog generatora
NJ
Njutnov zakon akclje
reakcije 16,141
Njutnova teorlja "djelovanjB
na daljlnu" 20
o
odnos normalne 1 tangencljalne
komponente elektrlCnog polja
na povr$ini provodnlka 204
olovn! akumulator vldi
elektriCni lzvorl
Om 193
Omov zakon 201.203
optere6ivanje kondenzatora 337
osmotskl pritisak 225
otpor vidl elektrIcnl otpor
otpornlci 239
vezlvanje 240
p
permltlvnost (konstanta)
dlelektrika 14
Plank "'I
Plante 234
369
Osnovl elektrotehnlke
planparalelno polje 61
polarnl dlelektrlci 113
polar Uet 20J
polarlzaelja (hemijska
reakcija) 230
polarlzacija dielektrlka 111
polje dva punktualna
opterecenja 84
polje dvoticnog elektricnog
voda 87
polje elektricnog opterecenja
u bllzini raYne granlcne
povrlne dvlje dllelektrlcne
sredine 126
potencljal 50
potencijal i potencljalni
dljsgram u elektrlcnlm
koll_ 256
potencijalna razllka 50,236
potencijalno polje 50
postupak transfiguraelje
zvijezda-trougao 300
povrlnska raspedjela
opterecenja 11,79
pozltivna normala 36
pozltivnO elektrlCno
opterecenje 2,10
pozltron 4
pravl10 odredlvanja smjera
na.pona j stroje 202
prlnclp superpoziclje
24,48,305
prlnclp uzajamnostl 318
prltlsak elektrol1tskog
rl4Stvaranja 225
prltlsak u elektrostatlCkom
poJ.ju 149
probno elektriCno
opterecenje 22
promjenljiva elektrlcna siruja
vidl nalz_jenlCna struja
proraCUn potencljala prj
zadatoj raspedje11
opterecenja 63
proton 4
provodniei 3,71,182
punktuaino opterecenje 11
370
r&d s11a polja 53
Tlispodjela elektr lei tda na
prQvodnlk& 71
raspodjela elektrlCnog
opterecenja W
rastereClv4flje kondenzatora
339
Raterford 6
referentna taCka
(potencljal) 53,256
referentna elektroda 227
reos!at vIdl otpornik
rezlnozni (cillbar) 2
s
senetodieiektricl 137
sekunda 354
51_ns 193
slsteml jedlnica 349,351
51 sistem jed!nlca vidl
slsteml jedlnlca
slobodnl elektronl 75,176,186
ejektrleno kolo 183
Cvor 183
grana 183
kontura 183
speclflCna elektriCna
otpornost 138,193,297
speclfICna elektrlCna
p](ovodnost 138,193
staclonarno strojno poije
vIdl strujno polje
staIne jednosmjerne struje
vidl struje
strano elektrlcno polje 75
struja 75,176.184
elektronska 179
jonska 179
kondukclona 178
konvekclona 178
179
pollljera.ja 181
Abece<lni index
Osnovi elektrotehnike
strujno polje 178
strujn! generator vldi
lzvorJ
sumporna kisel1na 235
supraprovodnost 197
susceptibl1nost 119
suvl galvanskl eleaent! 232
nul tog potenclj&la
vIdl referentna taCka
tackasto opterecenje 11
apsolutne
oole 197
temperaturni s&Clniiac
194.195
teore.a kompenzaclje 322
teorema 0 odrtanju snage 323
teorlj" "od taCke
ao tacke" 20
termlCko kretanje 113.176
Tevenenova teorema vidl
metoda ekvivalentnog
generator&
Tomson 4,5
transflgu](aclja vIal postupak
transflgurac1je
III
unutranjl otpor 231,251
ut leaj t'1::llIperature na
elektrlCnl otpor 195
vakuum 9
vaiencija 220
Van de Graf 81
Abecedni index
vektor elektrlCne
lndu1<.c1je 119
vektor gustine struje vidl
gust ina. struje
vektor jaClne
polja 22
vektor polarlzaclje 111,114
vezana
optereCenja 115
vltreoznl (staklo) 2
Volt 55
volt_t&r 217
volt-&mperska karAkterlstJka
201
Voltln elemenat 232
z
zakon 0 odrtanju
energlje 140,223
zakon 0 kol1Clne
elektriclteta 10.207
x"ostal ... polarl:aclja 138
zapremlnska raspodjela
optereCenja 11
Zo_rfeld 7
371
.'