ΠΑΝ.

ΜΑΡΙΝΗ΢

Ελληνική
Θρησκεία

Ή

Οί «Ιεροί Λόγοι εις κδ' ραψωδίας» ηοϋ
Όρθέως αποηελούν ηό Ελληνικό
θεολογικό ζύζηημα ηό όποιο
ακολούθηζε ή Δημοζία λαηρεία αλλά
καί ή θιλοζοθία άπόηόν Πσθαγόρα
εωςηόνΠλήθωνα.

ελεύθερη ακεψις

ΑΝΤΙ ΠΡΟΛΟΓΟΥ
Ευχή στους Θεούς τους λογίους
Εκπρός ιοηπόλ ιόγηοη Θεοί, όποηοη θαί δζόη είζζε θαί
εποπηεύεηε ζηίς επηζηήκες θαί ζηίς αιεζηλές γλώκες, δώζηε ηες
ζε ασηούς πού ζέιεηε, ζύκθωλα κέ ηήλ ζέιε-ζη ηοϋ Δηός, ηοϋ
κεγάιοσ παηέρα θαί βαζηιέα όιωλ. Γηαηί δέλ κπορούκε τωρίς
έζας εκείς λά έθηειέζωκε ασηό ηό κεγάιο έργο. Άιιά ζεης
οδεγείζηε κας ζε ασηούς ηούς ιόγοσς θαί δώζηε αύηε ή
ζσγγραθή λά γίλε επηηστής όζο ηό δσλαηόλ περηζζόηερο, θαί
θηήκα αηώληο ζηοσς αλζρώποσς πού ζέιοσλ,θαί ζηόλ ηδηωηηθό
θαί ζηόλ δεκόζηο βίο, λά δήζοσλ θάιιηζηα θαί άρηζηα. .
Ή εστή ασηή σπάρτεη αληί προιόγοσ είς ηούς «Νόκοσς» ηοϋ Πιήζωλος.

Τβ φντβν «νάρθηξ» τησ Έλευςανοσ: διακρίνονται ςαφζσ τά τέςςερα
επιςτρζματα μαλακζν φγλλων τά βποια αποτελογντο ν κοίλο βλαςτβ, εκ τον βποιου εξέρχεται τβ «ογράνιονπδρ» τβ βποιον εντβσ αγτοδ
ακριβζσ τοε βλαςτογ μετέφερε β Προμηθεγσ. Παραςτατικζ-τατοσ
ςυμβολιςμβσ τοε θείου πνευματικογ οργανιςμογ.

10

"Ενα άλλο απβ τά κγρια ςγμβολα τησ Έλευςΰνοσ: δγο ςχηματοποιημένεσ φυτικέσ δάδεσ ή ςκήπρα πογ φέρουν είσ την κορυφή φοειδή φυτικβ ςχηματιςμβ (άλλοσ ςυμβολιςμβσ τοδ ορφικογ ωογ), μεταξγ αυτζν
τά «κωδία» ςγμβολον τησ ανωτέρασ ένορατικήσ καταςτάςεωσ.

1
1

Τό ιερό πηγάδι τησ Έλενςϊνοσ, ό μυςτηριακόσ τόποσ όπου έκάθηςε ή Θεά αναζητούςα την Κόρη.

Εισαγωγή
Ή Εθθδκζηή Θνδζηεία απμηεθεί έκα εέια απνόζζημ εζξ ηήκ έλέηαζζ
ηαί ιεθέηδ ημο. Ή ηαηαζηνμθή ηςκ ζενώκ ηδξ ηεζιέκςκ, ηό ζπμοδαζόηενμ ηώκ μπμίςκ είκαζ μί «Ιενμί Λόβμζ εζξ ηδ' ναρςδίαξ», ηό όπμζμκ
απμδίδεηαζ εζξ ηόκ Όνθέα, αθθά ηαί ηώκ θεζημονβζηώκ ηεζιέκςκ ηδξ,
ιέ έλαίνεζζ ημύξ Όνθζημύξ Ύικμοξ, ώδήβδζε εζξ ηήκ ακεπάνηεζα
πνςημβεκώκ πδβώκ. Ή ηαηαζηνμθή, επίζδξ, ημΰ εκεκήκηα εκκέα ημζξ
εηαηό ημο ζοκόθμο ηδξ ηθαζζζηήξ θμβμηεπκζηήξ παναβςβήξ
ζοκεηέθεζε ώζηε ιέζα άπό ηά οπάνπμκηα ένβα κά πνέπδ κά
πνμζπαεήζδ ό ενεοκδηήξ κά ακαηάθορδ ηό ηθεζδί πμύ εά ηόκ μδήβδζδ εζξ ηήκ μνεή ενιδκεία ημΰ ιύεμο, ό όπμζμξ θόβς ημΰ πθμύημο ημΰ
οθζημύ ημο ηαί ηδξ πμθοπθμηόηδημξ ηώκ εΙηόκςκ ημο ηαείζηαηαζ
ζδζαζηένςξ δοζελήβδημξ ηαί επίζδξ ηνύαεζ ηόκ ιεβάθμ ηίκδοκμ, δηακ ό
ενεοκδηήξ έπζθέλδ ιία πνμηαηαζηεοαζιέκδ εεςνία, κά είκαζ δοκαηόκ
εθανιόγμκηαξ ηδκ εζξ μνζζιέκεξ άπό ηίξ άπεζνεξ εζηόκεξ ημο, κά ημΰ
δμεή ή ρεοδαίζεδζζξ μηζ ή εεςνία ημο έπεζ ενιδκεοηζηή αλία.
Δζά κά έπδ ιία εεςνία ενιδκεοηζηή αλία μθείθεζ κά ένιδκεύδ δθμοξ
ημύξ ιύεμοξ ηαηά ηνόπμκ πμύ κά απμηημύκ ενδζηεοηζηό - θζθμζμθζηό
κόδια, δζόηζ, ζοιθώκςξ πνόξ ηάεε πανάδμζζ, μί ιύεμζ ήζακ δζδαπέξ
ζοιαμθζηέξ ηώκ ιοζηδνίςκ, δέκ ήζακ ιοεμθμβήιαηα θύζεςξ
πνςημβόκμο - βεςνβζηήξ -βμκζιμπμζδηζηήξ. Είκαζ δέ θακενό, δηζ εέθμκηαξ κά άπμδώζςιε εζξ ημύξ ιύεμοξ ηό άκάθμβμκ ύρδθόκ κόδια
πενζμνίγμιε αηόιδ πενζζζόηενμκ ηήκ ενιδκεοηζηή δοκαηόηδηα, δζ'
αοηό ηαί δθεξ μί πνμζπάεεζεξ ενιδκείαξ ηώκ ιύεςκ ήζακ, έςξ ηώνα,
ακεπζηοπείξ. Εζξ αοηά αξ πνμζηεεή, δηζ επεζδή μί ενδζηεοηζηέξ αθήεεζεξ εεεςνμύκημ άννδηεξ οπήνπε ή ζεναηζηή άπαβόνεοζζξ, ή μπμία
ακαβηάγεζ ημύξ ηθαζζζημύξ κά πνδζζιμπμζμύκ επζεεηζημύξ πνμζδζμνζζιμύξ, πμθθέξ ηαοημθμβίεξ, οπμκμμύιεκα ηαί πενζθνάζεζξ, εκώ
πένα άπό εκα ζδιείμ δέκ είβεηαζ ηίπμηε. Αοηό ηαεζζηά πάνα πμθύ
δοζπενή ηήκ άπμηνοπημβνάθδζζ ηώκ ηεζιέκςκ ηαί μδδβεί εζξ πανακμήζεζξ, μί όπμζεξ ήδδ άπό ηήκ ανπαζόηδηα είπακ μδδβήζεζ εζξ ααάζζια ενιδκεοηζηά ζοιπενάζιαηα. Φεάκμιε δέ εζξ ζπεδόκ πθήνδ
ζύβ-ποζζ άκ εζξ αοηά πνμζεέζςιε ηίξ δζαζηνεαθώζεζξ ιέζα άπό
ηείιεκα πμθειζηήξ, άθθά ηαί ηήκ ηοηθμθμνία πθαζηώκ
απμζπαζιάηςκ (ώξ «αί Δζαεήηαζ» ημΰ Όνθέςξ) ηαί ηύξ δεεθδιέκεξ ή
αεέθδηεξ αθθαβέξ ηαηά ηήκ ακηζβναθή ηώκ πεζνμβνάθςκ ηαηά ηόκ
Μεζαίςκα.
Αοηή ηήκ ζύβποζζ έπέηεζκμκ πνμζπάεεζεξ ενιδκεοηζηέξ, μί όπμζεξ
έηζκήεδζακ εζξ θάεμξ εέζεζξ εσηε άπό ηαηέξ εηηζιήζεζξ είηε δζόηζ έπζ1
7

εοιμτζακ ηδκ άθθμίςζζ ηαί ηδκ φπμηίιδζζ ημτ Δθθδκζημφ Πμθζηζζιμφ.
Δζξ δθα αοηά, θμζπυκ, μθείθεηαζ ηυ δηζ δεκ εκεθακίζεδ, έςξ ζήιενμκ, ζφζηδια μθζηήξ ενιδκείαξ ηήξ Δθθδκζηήξ Θνδζηείαξ, ή μπμία
είκαζ πθήνεξ ζφζηδια ημζιμβμκζηυ, ροπμβμκζηυ, έζπαημθμβζηυ, ηυ
υπμζμκ ηαθεί εζξ ιίακ ηαη' άκηζπανάζηαζζκ έλέηαζζκ ιέ ηζξ άθθεξ
ενδζηείεξ· εδχ δε ειθακίγεηαζ έκα ειπυδζμ αλεπέναζημ δζά ηυκ επίδμλμ ιεθεηδηή· ειθακίγμκηαζ ειπνυξ ημο δφμ ακηίεεημζ ηυζιμζ: άθ'
εκυξ μί ενδζηεοηζηέξ - ημζιμεεςνδηζηέξ απυρεζξ μί υπμζεξ πενζννέμοκ ηήκ ημζκςκία εκηυξ ηήξ μπμίαξ γή υ ενεοκδηήξ ηαί άθ' εηένμο ή
Δθθδκζηή Γναιιή.
Τυ αζαθίμ αοηυ έβνάθδ εζξ ιία πνμζπάεεζα δζαθφζεςξ υθδξ αοηήξ
ηήξ ζοβπφζεςξ, ιέ δζάεεζζ μθζηήξ εεάζεςξ ηςκ ενδζηεοηζηχκ θαζκμιέκςκ. Γζαπζζηςιέκεξ εέζεζξ ημο είκαζ, δηζ οπάνπεζ εζξ ηίξ ααζζηέξ
βναιιέξ ζοιθςκία ηχκ ηεζιέκςκ υθςκ ηχκ επμπχκ, ή μπμία ελζηκείηαζ εςξ ηαί ηυκ Πθήεςκα, ηαί ή υπμζα απμδεζηκφεζ επίζδξ ηήκ
αδζάζπαζημ ζοκέπεζα άθθά ηαί ηήκ κμδηζηή ζζπφ εκυξ πκεοιαηζημφ
μζημδμιήιαημξ ηυ υπμζμκ δέκ ήθθμζχεδ ιεηά άπυ ιία πζθζεηία ηζκήζεςξ εζξ άηνςξ δοζιεκέξ πενζαάθθμκ.
Κάεε εέζζξ δφκαηαζ κά ζηδνζπεή ηαί εζξ ηά μνθζηά απμζπάζιαηα ηαί
εζξ ημφξ ηθαζζζημφξ ηαί εζξ ημφξ Νεμπθαηςκζημφξ ηαί εζξ ηυκ
Πθήεςκα. Όεεκ, ακηζηνμφεηαζ ή άπμρζξ δηζ οπήνλε έλέθζλζξ εζξ ηίξ
ενδζηεοηζηέξ ζδέεξ, ακηζεέηςξ εφνίζημιε ηίξ ζδέεξ αοηέξ απμηνοζηαθθςιέκεξ άπυ ηήκ πνμηαηαηθοζιζαία επμπή. Μία δμηζιαζία, ή
πναβιαηζηή θοδία θίεμξ, ηήξ υνευηδημξ ηχκ απυρεςκ ιαξ είκαζ ή
δο-καηυηδξ ενιδκείαξ ηήξ ιοεμθμβίαξ. Άπυ αοηήκ δέκ φπεπςνήζαιε,
ακηζεέηςξ δεπυιεεα ςξ αθδεέξ ηυ πνμακαθενεέκ: δηζ δθδ ή ιοεμθμβία
απμηεθείηαζ άπυ ζοιαμθζηέξ - ιοζηδνζαηέξ εζηυκεξ ηαί δέκ απμννίπηεηαζ μοδείξ ιτεμξ ςξ ιή βκήζζμξ. Πνμζπαεήζαιε δε εζξ αφηδ ηήκ
πνχηδ ιαξ πνμζέββζζζ (δζυηζ εά αημθμοεήζμοκ ηαί άθθμζ ηυιμζ ιέ
ακαθοηζηέξ ακαθμνέξ εζξ πμθθμφξ αηυιδ ιφεμοξ) κά άκαθένςιε ιφεμοξ πμφ δέκ είκαζ εφημθμενιήκεοημζ, άθθά ακηζεέηςξ είκαζ μί πθέμκ
πενίενβμζ ηαί «ζμηάνμοκ» αηυιδ ηαί ημφξ ιεβαθφηενμοξ θίθμοξ ηήξ
Δθθδκζηήξ Γναιιήξ, αηνζαχξ δζά κά δμηζιαζεή πεζναιαηζηχξ ηυ
ενιδκεοηζηυ ιαξ υνβακμκ (υπςξ επίζδξ έπνδζζιμπμζήζαιε ηά, έςξ
ηχνα, πναηηζηχξ ακενιήκεοηα «Φαθδασηά Λυβζα»). Δζξ αοηήκ δέ ηήκ
αβςκία δζά κά δμεή δθδ ή πανάδμζζξ φπενέαδιεκ ηαί ηά επζηνεπηά
υνζα.
Αίζεακυιεεα, υιςξ, δηζ δζηαζςκυιεεα ηαεζζηχκηαξ ημζκυ ηηήια
ηήκ βκχζζ πμφ απμδεζηκφεζ δηζ εζξ ημφξ Δθθδκζημφξ Μφεμοξ πενζβνάθεηαζ ή ημζιμβμκζηή - εεμβμκζηή αθήεεζα ηαί δέκ είκαζ μφηε
1

πνμσυκηα άιαεείαξ πνςημβυκςκ εβηεθάθςκ, μφηε πενζέπμοκ ζδέεξ πμφ
κά άπάδμοκ πνυξ μζακδήπμηε ήεζηήκ ανπήκ.
Τυ αζαθίμ αοηυ, χξ μίημεεκ κμείηαζ, δέκ έπεζ πενζβναθζηυ ζημπυ
αθθά ενιδκεοηζηυ, δζά ημτημ ζοκζζηχ εζξ υθμοξ ημφξ άκαβκχζηαξ, δζά
κά βκςνίζμοκ ηήκ Δθθδκζηή Μοεμθμβία ηαί ενδζηεία, κά πνμιδεεοημφκ ηυ ηθαζζζηυ πεκηάημιμ ζφββναιια ημτ Αεακαζίμο
Σηα-βεζνίημο, «Ώβοβία ή ανπαζμθμβία», ηυ υπμζμκ απμηεθεί ηυκ αδάιακηα ημτ Δθθδκζημφ Γζαθςηζζιμφ (έπακέηδμζζξ απυ ηυκ εηδμηζηυ μίημ
«Δθεφεενδ Σηέρζξ»), χξ επίζδξ ηυ ένβμκ ημΰ Γ. Κςκζηακηζκίδδ
«Όιδνζηή Θεμθμβία», είξ έπακέηδμζζκ επίζδξ «Δθεφεενδ Σηέρζξ».
Γζά ηήκ ιεθέηδκ απυ ημφξ ζδίμοξ ημφξ ηθαζζζημφξ, ζοκζζηχ ηήκ
«Ίζημνζηήκ Βζαθζμεήηδκ» ημτ Γζυδςνμο Σζηεθζχημο, ηήκ
αζαθζμεή-ηδκ ημΰ Απμθθμδχνμο ηαί ηυ άκεμθυβζμκ ημΰ Σημααίμο, ηά
υπμζα οπάνπμοκ είξ ηίξ έβηονεξ εηδυζεζξ «Γεςνβζάδδ».
Δπίζδξ ημφξ «Νυιμοξ» ημΰ Πθήεςκμξ είξ κεμεθθδκζηή ιεηάθναζζ
ηχκ εηδυζεςκ «Δθεφεενδ Σηέρζξ», απυ υπμο έπμοκ θδθεή ηαί ηά
απμζπάζιαηα ηά υπμζα έπνδζζιμπμζήζαιε.
Σοκζζημΰιε, αηυιδ, ημφξ Όνθζημφξ "Υικμοξ, μί υπμζμζ είκαζ ηυ
ίε-νχηενμ ζςγυιεκμ εθθδκζηυ ένβμ, ηοηθμθμνήζακ είξ ηίξ εηδυζεζξ
ημΰ «Ίδεμεεάηνμο».
Π.Μ.
ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ,

ηαηά ηά «ηαη' αβνμφξ Γζμκφζζα».
Έηεζ πνχηθ ηαί έαδμιδημζηθ ηαί έπηαημζζμζηθ ηαί δζζπζθζμζηθ άπυ
πνχηδξ Όθοιπζάδμξ.

2

23

Ή Κοσμογονία
«Κόσμον τόνδε, τόν αυτόν απάντων,
οϋτε τις Θεών οϋτε ανθρώπων
έποίησεν, άλλ' ην αεί καί εστίν
καί έσται πϋρ άείζωον, άπτόμενον
μέτρα καί άποσβενννμενονμέτρα»
Ηράκλειτος (30)
Μας εξηγεί ό Ηράκλειτος δτι τόν κόσμο μας, ό όποιος είναι ίδιος
διά όλους (δηλαδή δεν υπάρχει άλλος, εις αυτόν διαμένουν καί ol Θε­
οί καί οί άνθρωποι), δεν τόν κατεσκεύασε ούτε Θεός, οΰτε άνθρωπος,
άλλά υπήρχε πάντοτε καί θά ύπάρχη καί είναι πϋρ πού ανάβει καί
σβήνει μέ ρυθμό.

***
Ή Ελληνική Κοσμολογία ευρίσκεται μακράν τοϋ πανθεϊσμοϋ
(πανθεϊσμός είναι ή άποχρις ότι ό Θεός είναι τό πάν ή ότι Θεός καί
σ ύ μ π α ν είναι εν καί τό αυτό - κ α τ ά τό Oxford dictionary of
philosophy), τής δημιουργίας εκ τοϋ μηδενός - creatio ex nihilo (είναι
τό δόγμα τό όποιον υποστηρίζει ότι μόνον διά τής ελευθέρας πράξε­
ως ενός δημιουργού είναι δυνατόν νά ύπαρξη τό σύμπαν - ox. d. of
ph.), τοϋ κοσμολογικού επιχειρήματος (αυτό υποθέτει ότι παν τό φυ­
σικώς υπάρχον εξαρτά τήν ΰπαρξίν του άπό κάτι άλλο καί τό σύνο­
λον των εξαρτωμένων εξαρτάται άπό ενα μή εξαρτώμενο όν, τό
όποιον είναι ό Θεός - ox. d. of ph.).
Δέν δέχεται, λοιπόν, ή Ελληνική Κοσμολογία, έπ' ούδενί, τήν άντιπαράθεσιν Θεοΰ καί Κόσμου, δέν δέχεται την ΰπαρξιν Θεού εκτός
τοϋ Κόσμου, δέν δέχεται ότι υπάρχει πεδίον υπάρξεως άλλο πέραν
τοϋ δημιουργούμενου ύπό τών κοσμογονικών ουσιών, τίς όποιες θά
ιδούμε περαιτέρω, καί δέχεται ότι οί ανώτεροι κόσμοι αποτελούν
ενιαίο σύνολο μέ τόν κόσμο ό οποίος υποπίπτει εις τάς αισθήσεις
μας, συνίστανται δέ άπό τίς ίδιες κοσμογονικές ουσίες καί δύνανται
νά γίνουν άντικείμενον έρεύνης. Ώς λέγει τό Χαλδαϊκόν λόγιον
(KROLL 61) «όταν θά φθάσης εις τήν άκρη διά νά πέρασης εις τόν
φωτεινό τόπο, δέν θά εγκατάλειψης τό σκύβαλο τής ύλης» («ουδέ τό
τής ίλης σκύβαλον κρημνω καταλείψεις άλλά καί ειδώλια μερί εις

24

25

26

27

***
Ακαθένμιε, θμζπυκ, ηίξ ααζζηέξ εέζεζξ ηδξ θεωρίας Karel Velan,
μί υπμζεξ άπμηεθμτκ ηαί εέζεζξ ηδξ Εθθδκζηήξ Κμζιμθμβίαξ:
• Πνχηδ εέζζξ είκαζ δηζ υ Κυζιμξ οπήνπε επί αζχκαξ αηώλωλ
άκανπμξ, απένακημξ, ημθμζζζαίμξ, άπεζνμξ εζξ πχνμ ηαί εζξ πνυκμ. Ό
ηυζιμξ αοηυξ πενζέπεζ πμθθά ζφιπακηα εζξ δζάθμνα ζηάδζα ελεθίλεςξ,
ηαί αοηά θςηίγμοκ ηυ ααεφηαημ ζηυημξ ημΰ ημζιζημφ δζαζηήιαημξ.
Έάκ, δέ, ίζηάιεεα 30 δζζεηαημιιφνζα έηδ θςηυξ ιαηνάκ, εά
παναηδνμφζαιε ηυ ζφιπακ ιαξ ςξ έκα ζθαζνζηυκ βαθαλίακ.
• Ή Δεοηένα εέζζξ εεςνεί δηζ, εκχ είξ ηίξ ηθαζζζηέξ εεςνίεξ ημΰ big
bang υ πνυκμξ, ή τθδ ηαί υ πχνμξ δδιζμονβμφκηαζ ιεηά ηήκ έηνδλζ ηαί
ηυ ηί οπήνπε πνίκ εΐκαζ έκα ιοζηήνζμκ πένακ ηήξ ακενςπζκήξ κμήζεςξ,
έδχ υ ηυζιμξ πενζέπεζ απνμζδζυνζζημ ανζειυ ζοιπάκημμκ ηαί
εηηείκεηαζ επί εκυξ απένακημο, απείνμο ημζιζημφ δζαζοιπακηζ-ημΰ
πεδίμο. Τυ ηεκυκ εζξ αοηυκ ηυκ ημζιζηυκ πχνμκ έπεζ ηάΐδζα παναηηδνζζηζηά ιέ ηυ έκδμζοιπακηζηυ ηεκυκ ηαί παίγεζ ηυκ πνχημ νυθμ
είξ ηήκ δδιζμονβίακ ηχκ ζοιπάκηςκ.
• Ή Τνίηδ εέζζξ είκαζ ή βκςζηή ηαί ηαεεζηδηοία ανπή ηήξ ηαακηζηήξ θοζζηήξ, δηζ ηυ ηεκυκ ημφ δζαζηήιαημξ είκαζ πθήνεξ ζςιαηζδίςκ έκ ηχ βεκκάζεαζ, ζπένιαηα φθδξ ιέζα εζξ έκα πμθφπθμημκ ηαί
δναζηήνζμκ ζφζηδια, εζξ ηυ έπίπεδμκ ηήξ ηαακημιδπακζηήξ (έδχ μιζθμφιε δζά πενζμπάξ φπενιζηνμζημπζηχκ δζαζηάζεςκ ηήξ ηάλεςξ 10" 32
cm, δδθαδή πενίπμο ηυ έκα δέηαημκ ηήξ επζθακείαξ ημΰ δθεηηνμκίμο),
υπμο ηαί ή βεςιεηνία ημΰ ηεκμφ οθίζηαηαζ δοκαιζηέξ ιεηααμθέξ. Τυ
δζάζηδια επεηηείκεηαζ, ηαθακημτηαζ, ζοννζηκμΰηαζ ιέ ιία ζοκεπή
ηοιαημεζδή ηίκδζζ, ηαί ςξ απμηέθεζια αοηχκ ηχκ ιεηααμθχκ
ειθακίγεηαζ ή φθδ, είκαζ βειάημ άπυ ζςιάηζα έκ ηχ βεκκάζεαζ,
θςηυκζα, γεφβδ δθεηηνμκίςκ - πμγζηνμκίςκ ηηθ, ηά υπμζα
άθθδθμελμοδεηενμφκηαζ ηαί ηαηαζηνέθμκηαζ. Έάκ υιςξ ελςηενζηή
εκένβεζα εζζπχνδζδ, ηυηε ηυ γεφβμξ δθεηηνμκίμο ηαί πμγζηνμκίμο ηαείζηαηαζ πναβιαηζηυκ ηαί άκζπκεφζζιμκ, οπμθμβίγεηαζ δέ δηζ 1cm3
δζαζηήιαημξ πενζέπεζ έκ δοκάιεζ ΙΟ41 πενζζζυηενα δθεηηνυκζα άπ'
δζα πενζέπμκηαζ είξ μθυηθδνμ ηυ ζφιπακ. Αοηήκ θμζπυκ ηήκ «μοζία»
ηήκ βεκκδηζηή ηχκ ζςιαηζδίςκ μκμιάγμοκ μί Έθθδκεξ ιενζζηή μοζία
ή βή ή Ήνα. Επίζδξ ιενζζηή μοζία εά υκμιάζςιε ηαί ηυ εθάπζζημκ
παναβυιεκμκ ζςιαηίδζμκ ηήξ φθδξ ηαί άξ ηυ πνμζέλςιε δζυηζ είκαζ
άθθδ ιία πδβή ζοβπφζεςξ.
• Ή Τεηάνηδ εέζζξ εεςνεί (χξ έπμιε πνμακαθένεζ) δηζ είξ ηήκ βεςιεηνία ηαί ημπμβναθία ημΰ φπενιζηνμζημπζημΰ αφημΰ πχνμο επζζοιααίκμοκ ιεβάθεξ ηαί αίαζεξ ιεηααμθέξ.

1

• Ή Πέιπηδ εέζζξ είκαζ, εζδζηή ηαί πενζθαιαάκεζ ηυ πεζναιαηζηχξ
ήδδ άπμδεζπεέκ, δηζ εζξ ζοκεήηαξ «δδιζμονβίαξ» οπάνπμοκ εθεφεενα
quarks, ηά υπμζα εά απμηεθέζμοκ ιένμξ ηδξ πνςηανπζηήξ ζθαίναξ.
• Ή "Εηηδ ηαί ηονζςηένα εέζζξ εεςνεί δηζ οπάνπεζ πακημφ εκα
πνςηανπζηυκ πεδίμκ δθεηηνμιαβκδηζηήξ αηηζκμαμθίαξ, ηυ υπμζμκ νέεζ
δζά ιέζμο ημτ δζαζοιπακηζημτ ημζιζημφ πχνμο ιέ ηαπφηδηεξ
ιεβαθφηενεξ απυ ηδκ ηαπφηδηα ημτ θςηυξ. Αοηυ ηυ πακίζπονμκ
αα-ζζηυκ έκενβεζαηυκ πεδίμκ ημτ ηυζιμο έπεζ ηήκ ιμνθήκ
φπενορζζφ-πκμο αηηζκμαμθίαξ εκενβεζαημφ επζπέδμο ΙΟ8-10'°GeV ηαί
είκαζ «υ πνςηανπζηυξ ιμπθυξ ηήξ εείαξ δδιζμονβζηήξ δοκάιεςξ», ηαηά
ηήκ έηθναζζκ ημΰ ζδίμο ημφ Karel Velan (Karel Velan, «The
multi-universe cosmos», Plenum Press, New York, 1992).Δζά ημφημ
ηαί ηαθείηαζ Ζεφξ ή απνυζςπμξ ημζιμβμκζηυξ Ζεφξ ή αίεήν ή υνθζηυκ
φδςν ηαί είκαζ εείμκ, δζυηζ πενζέπεζ έκ έαοης δθεξ ηίξ ιμνθμπμζδηζ-ηέξ
δοκάιεζξ ηίξ ζηακέξ κά βεκκήζμοκ ηυ ζφιπακ.
Λέβεζ υ Karel Velan: «Ασηό είλαη ηό βαζηθόλ έλεργεηαθόλ πεδίολ ηοϋ
θόζκοσ, ηό όποηο, καδί κέ ηό θελόλ ηοϋ θοζκηθοϋ δηαζηήκαηος,
κεηαθέρεη όια ηά ζπέρκαηα ηες ϋιες, ηωλ ηεζζάρωλ θσζηθώλ δσλάκεωλ
ηωλ σπεσζύλωλ δηά ηάς αληηδράζεης ηοσς, θαζώς θαί ηά «τρωκαηοζώκαηα» όιωλ ηώλ θσζηθώλ θαη βηοιογηθώλ λόκωλ όια δέ
ελοποηεκέλα, περηκέλοληας λά αλαδηπιωζούλ εης ηό θαζ' έθαζηο επίπεδο
ελεργείας, ζερκοθραζίας θαί ηώλ θαηαιιήιωλ τεκηθώλ θαί θσζηθώλ
ζσλζεθώλ - τρεηάζζεθε π.τ. 10 δηζεθαηοκκύρηα έηε δηά λά άλαπηστζή ή
δωή εης ηήλ ίδηθήλκας περηοτήλ ηοϋ ζύκπαληος». Πχξ εά ιπμνμφζε
άναβε ηαθφηενα κά υκμιάζςιε αοηήκ ηήκ ηαηάζηαζζκ πανά ιέ ηυ
υκμια ημφ πνχημο πνμζςπζημφ εεμφ: Ζεφξ=Αίεήν.
"Αιεζμ παναηήνδζζ αοηήξ ηήξ πακημδοκάιμο ημζιζηήξ πνςηανπζηήξ αηηζκμαμθίαξ δεκ δοκάιεεα κά έπςιε, δζυηζ νέεζ ιυκμκ εζξ ηυ
ηέθεζμκ ηεκυκ ηχκ δζαζοιπακηζηχκ πχνςκ ημφ ηυζιμο, αθθά οπμθείιιαηα ηδξ είκαζ ηά ηφιαηα άηηίκςκ β, εκενβεζαημφ επζπέδμο 10'1
GeV, αί υπμσαζ εεςνμφκηαζ, μφηςξ ή άθθςξ, ημζιμθμβζηήξ ανπήξ ηαί
δεκ δφκαηαζ κά ελδβδεμφκ ιέ μοδειία απυ ηίξ άθθεξ οπάνπμοζεξ
απυρεζξ.
Μία πμθφ ζδιακηζηή δζεοηνίκδζζξ: Αίεήν ή Ζεφξ ή ζοκεπήξ μοζία,
μκμιάγεηαζ άθ' εκυξ ιεκ ή πνςηανπζηή δθεηηνμιαβκδηζηή αηηζκμαμθία, άθθά ηαί ή δθεηηνμιαβκδηζηή αηηζκμαμθία ή μπμία οπάνπεζ ηαηυπζκ εζξ ηυ εηδδθςιέκμ ζφιπακ.

***
Α. Επμιέκςξ ηαη' ανπάξ, πνυ ηήξ δδιζμονβίαξ ημΰ κέμο ζφιπα2<)

30

31

32

33

δέ ό Απόλλων «δλα τ' αναγκαία ςυγχωρεί ό Θεόσ».
Δηλαδή δυνάμεθα νά εΰπωμεν ςυμπεραςματικά διά την ορφική κοςμολογία δτι ό κόςμοσ είναι τό απόλυτο «ον», είναι αδημιούργητοσ
καί είναι ή αίτια τοώ εαυτού του, δέν καταφεύγει εισ τό παράλογον διά
νά έρμηνεύςη την δημιουργία του, αλλά ςτίσ καθαυτό ιδιότητεσ των
κοςμογονικών ουςιών. Διά ταώτα καί ευθέωσ απαντώ εισ τό ερώτημα εάν
είναι ή καλύτερα καί τελειότερα κοςμογονία: Δέν είναι απλώσ ή
καλύτερα, είναι ή μοναδική, διότι δλεσ οί άλλεσ κοςμογονίεσ επιχειρούν
νά εξηγήςουν τό άγνωςτον διά τοώ άγνωςτου.

56

Σχηματική Παράςταςισ τησ Κοςμογονίασ

Ή «πρωταρχική πνρίνη ςφαίρα»: Τό
μόλισ δημιουργηθέν νέφροσ ώλησ καί
ακτινοβολίασ μεταμορφοϏται διά
τωνβαρυτικϐν
δυνάμεων
πού
εμφανίζονται άμα τη δημιουργία τησ
ώλησ. Αυτή ή «πνρίνη ςφαίρα»
αποτελείται από θερμά βαςικά ςωματίδια καί ακτινοβολία.

«Βαρυτική
ςυρρίκνωςισ-μηχανική
ιςορροπία»: Ύπό τήν έπίδραςιν των
βαρυτικϐν
δυνάμεων,
ήπυρίνη
ςφαίρα ςυρρικνοώται περαιτέρω, τά
ςωμάτια οδεύουνπρόσ τό κέντρο ν μέ
ταχύτητεσ προςεγγίζουςεσ αυτήν τοώ
φωτόσ, ή θερμοκραςία αυξάνει
ταχύτατα. Αι' ίνα μικρό χρονικό
διάςτημα οί βαρυτικέσ δυνάμεισ
εξουδετερϐνονται από τίσ θερμικέσ
δυνάμεισ τϐν ςωματιδίων καίάπό τήν
έξωθεν
δρϐςα
πρωταρχική
ακτινοβολία.

«Σοκεπίγεηαζ ή ζοννίηκςζζξ»: Οί
αανοηζηέξ δοκάιεζξ πνμζπαεμύκ κά ιεηαηνέρμοκ ηήκ πονίκδ ζθαίνα εζξ «ιαύνδ
μπή» αολάκμκηαξ ηήκ ποηκόηδηα εζξ ηό
ηέκηνμκ
οπέν
ηήκ
ποηκόηδηα
ημοάνη-ήθεηηνμκίμκ. Τό ηέκηνμ κ
ακηζδνά δζά ώζηζηώκ ηοιάηςκ.

«Ή ιεβάθδ εηνδλζξ»: Τά ώζηζηά ηύιαηα
ηαί
ή
ορδθμηάηδ
εενιμηναζία
ημϋπονήκμξ οπενκζημύκ ηίξαανοηζ-ηέξ
δοκάιεζξ ηαί ή πονίκδ ζθαίνα
εηνήβκοηαζ. Αύηδ ή Τζηακζηή εηνδλζξ
είκαζ ηό πναβιαηζηό «big bang» διμζμκ
πνόξ ηίξ εηνήλεζξ ηςκ «ζμο-πενκόαα».

1

Τό πρόαθδια ηοΰ Καηοΰ
Αιέζωξ ηαείζηαηαζ θακενόκ όηζ ή Δθθδκζηή Θεμθμβία, ήδδ από ηδκ
ανπή ηδξ ημζιμβμκίαξ ηδξ, επζθύεζ ηό πνόαθδια αοηό, ηό όπμζμ
απεηέθεζε ειπόδζμ αλεπέναζημ δζ' δθμοξ, ημοξ θζθμζόθμοξ, μί όπμζμζ
αημθμοεμύκ ιμκζζηζηήκ εεϊζηζηήκ εέζζκ.
Άθθά αξ παναηδνήζωιε πώξ ηίεεηαζ ηό πνόαθδια: Ό John Hicks, εζξ
ηό μβηώδεξ ένβμκ ημο «Evil and the god of love», MacMillan 1985,
ιαξ πανμοζζάγεζ ηό ενώηδια «είκαζ δοκαηόκ ή πανμοζία ημϋΚαημϋ εζξ
ηόκ ηόζιμ κά ζοκηνέπδ ιε ηδκ ϋπανλζκ εκόξ Θεμϋ ό όπμζμξ είκαζ
απενζόνζζημξ ηαί εζξ αβαεόηδηα ηαί εζξ Ιζπύ;».
"Οπωξ άκηζθαιαακώιεεα, δέκ οπάνπεζ έπ' αύημϋ θύζζξ πανά ιόκμκ
ζμθζζηεΐαζ ημΰ ηύπμο: «ζηένδζζξ βάν άβαεμϋ έζηζ ηό ηαηόκ, δηζ μοη
εζηίκ αίηζμξ ημΰ ηαημΰ ό Θεόξ, δέκ είκαζ ηί εεηζηόκ μίημεεκ ύθε-ζηώξ
αθθά πενζμνζζιόξ ηαί άνκδζζξ ημΰ άβαεμϋ», ηίξ όπμζεξ έπθεύα-ζε ό
ΒμθηαΙνμξ ηαί ηίξ όπμζεξ άκεηίκαλε ό David Hume εζξ ηό βκωζηό ένβμ
ημο «Dialogues concerning natural Religion», όπμο ιεηαλύ ηώκ άθθωκ
θέβεζ «Ή ζζπύξ ημο εεςνείηαζ απενζόνζζημξ- δ,ηζ επζεοιεί
πναβιαημπμζείηαζ, άθθά μύηε ό άκενςπμξ μύηε ηάπμζμ άθθμ γώμ είκαζ
εοηοπζζιέκμ-επμιέκςξ δέκ επζεοιεί ηήκ εοηοπία ημοξ. Ή ζμθία ημο είκαζ
απενζόνζζημξ, πμηέ δέκ ηάκεζ θάεμξ όηακ έηθέβδ ηά ιέζα δζά ηήκ
έλοπδνέηδζζ ηώκ ζημπώκ ημο- άθθά ή πμνεία ηδξ θύζεςξ δέκ ηείκεζ πνόξ
ηήκ εοηοπία ηώκ ακενώπςκ ή ηώκ γώςκ επμιέκςξ ή ζμθία ημο δέκ
οπάνπεζ δζ' αοηόκ ηόκ ζημπό» ηαί πνμηείκεζ «εάκ θακηαζεώιε ηήκ
αβαεόηδηα εκαριοκζγόιεκδ πρός ηήκ ζοθίακ ηαί περζορζγοιέκδκ
άπό ηήκ ακάβηδ, ηόηε είκαζ δσκαηόκ κά παρατεή έκας ηόζιος όπως
ό παρώκ».
Αοηό δέ αηνζαώξ ηό ηεθείωξ θμβζηόκ ζοιπέναζια: όηζ μί Θεμί δεζιεύμκηαζ άπό ηήκ Ακάβηδ, είκαζ ηαί εέζζξ ηδξ Δθθδκζηήξ Θεμθμβίαξ.
Δζξ ηήκ θύζζκ, ή όπμζα είκαζ αοεύπανηημξ, δέκ οπάνπεζ μύηε Καθόκ
μύηε Καηόκ, οπάνπεζ ιόκμκ ακαπόδναζημξ θοζζηόξ κόιμξ, ηόκ μπμίμκ
μί Θεμί δέκ παναααίκμοκ δζόηζ απμηεθμύκ ημύξ θοθαηέξ ημο, άθθά ηαί
ακ αηόιδ ήεεθακ κά ηόκ πανααμύκ, ηόηε επειααίκμοκ μί Θεμί μί
ύπμπεόκζμζ, μί έθμνμζ ηδξ θοζζηήξ ηάλεωξ ηαί ηδξ Δζιανιέκδξ, μί
εκηεηαθιέκμζ δζά ηήκ άπόδμζζκ ηδξ Γζηαζμζύκδξ, ημοηέζηζκ ή
Αδνάζηεζα ηαί ή Ακάβηδ, ή Γίηδ ηαί μί Δοιεκίδεξ, μί αοζηδνέξ ηαί
πακηαπμύ πανμύζεξ θύθαηεξ ηήξ θοζζηήξ ηάλεωξ.
Θοιίγω ηό πμθύ ωναίμ πανάδεζβια εζξ ηό Τ395 ηήξ Ίθζάδμξ, όπμο ή

2

ζεααζηή Ήνα δίδεζ θςκήκ εζξ ηυκ Ξάκεμ, ηυκ ίππμ ημΰ Λπζθθέςξ, ηαί
πάναοηα ηαηένπμκηαζ μί Εοιεκίδεξ ηαί απμηαεζζημφκ ηυκ θοζζηυ κυιμ
ηθείκμκηαξ ημο ηυ ζηυια, «ώς άρα θωνήζανηος Ερινύες έζχεθον
αύδήν». Λέβεζ δέ ηαί υ Ήνάηθεζημξ«υ ήθζμξ δέκ εά φπεναή ηά δνζά
ημο, είδ' άθθςξ μί Ενζκφεξ, πμφ επζημονμφκ ηήκ Δίηδ, εά ηυκ
ακαηαθφρμοκ», «ήλςορ γάπ ονσi ύπεπβήζεηαι μέηπα-εΐδέμή, Επινύερ
ιζκΔίκηρ επίκοςποι έξεςπήζονζιν» (94).
Εζξ ηήκ Έθθδκζηήκ Θνδζηεία, θμζπυκ, δέκ βίκμκηαζ «εαφιαηα», δέκ
αίνεηαζ πμηέ ή θοζζηή ηαηάζηαζζξ ηςκ πναβιάηςκ άξ παναηδνήζμοιε
ηήκ Ίθζάδα: πακημφ οπάνπμοκ μί Θεμί, πμοεεκά υιςξ δέκ ζοιααίκεζ
ηίπμηε ηυ φπενθοζζηυκ, υ πμζδηήξ έπεζ ζοκαίζεδζζ ηδξ εεμθμβζηήξ
αθδεείαξ ηαί μοδέπμηε αθήκεηαζ κά παναζονεή απυ ηάπμζα πμζδηζηή
άδεζα, πμηέ δέκ θακηάγεηαζ ηακ δηζ είκαζ δοκαηυκ υ Ζεφξ, θεν' εζπείκ,
κά δζάηαλδ ηήκ άκάζηαζζκ έη κεηνχκ ημΰ Σανπδδχκμξ.
Οί Θεμί δέκ ηάκμοκ «εαφιαηα»· ζέαμκηαζ ηήκ Εζιανιέκδ ηαί αμδεμφκ μοζζαζηζηά ημφξ ακενχπμοξ ιμζνάγμκηαξ απθυπενα εζξ υθμοξ
ηήκ ζμθία ημοξ, εζξ ημφξ ακενχπμοξ έβηεζηαζ δέ κά εκανιμκζζεμφκ ηαί
κά ηήκ θάαμοκ ηαί μφης κά ακηζθδθεμφκ ηήκ μνεή υδυ ημΰ αίμο, ή
μπμία θςηίγεηαζ απυ ηήκ «δζυζδμημ ασβθδ».
Επεζδή δέ ή μνθζηή ημζιμθμβία δέκ δέπεηαζ ηήκ ΰπανλζ μφηε αβαεμφ
Θεμτ δδιζμονβμφ ημΰ ηυζιμο, μφηε ηαημτ Θεμφ δ υπμζμξ ζπείνεζ ηήκ
άκμιίακ, δζά ημτημ δέκ οπάνπμοκ εεμί ημΰ ηαημφ ή πκεφιαηα πμκδνά.
"Οζμ ηαί άκ ράλςιε ιέζα εζξ ηά εηαημιιφνζα ηςκ Εθθήκςκ Θεχκ
ηέημζμοξ δέκ εά εφνςιε, δπςξ δέκ εάσδςιε ημφξ ηθαζζζημφξ κά
ακαθένμοκ ηυ ηαηυκ, δζυηζ απθμφζηαηα δέκ εέηεζ ηακέκα ηέημζμ
πνυαθδια ή Εθθδκζηή Θεμθμβία.
"Οηακ εκεθακίζεδ υ Λμζιυξ ηχκ Λεδκχκ ηαηά ηυκ Πεθμπμκκδζζαηυ
πυθειμ [ υ υπμζμξ ζδιεζςηέμκ ήημ επζδδιία εοθμβίαξ], άπεδυεδ πμθφ
ζςζηά εζξ ηίξ ηαηέξ οβεζμκμιζηέξ ζοκεήηεξ θυβς ηδξ πμθζμνηίαξ ηαί
ημΰ ζοκςζηζζιμφ εκηυξ ηχκ ιαηνχκ ηεζπχκ. Δέκ ιπμνχ κά θακηαζεχ
ΛεδκαΙμ ηδξ επμπήξ κά θέβδ «ηυκ έδςζε υ Θευξ βζαηί είιαζηε
ζιπενζαθζζηέξ», έζεσξ ιπμνείηε;
Τυ Καηυκ ανπίγεζ κά ακαθένεηαζ εζξ ηήκ Εθθδκζηή Γναιιαηεία ιεηά
ηυκ Πθςηίκμ, είζεθευκ εζξ ηήκ ζηέρζκ ηήξ επμπήξ ιέ ηήκ δζάδμζζκ
ζδεχκ απυ ηήκ Λκαημθή, χξ υ Ιμοδασζιυξ ηαί ή Πενζζηή ενδζηεία
φπυ ηυκ Μζενασηυ ηθάδμ ηδξ, ή μπμία εεςνεί δηζ οπάνπεζ υ αβαευξ
Θευξ, βκςζηυξ χξ Λπμφνα Μάγκηα, ηαί υ ηαηυξ Θευξ ηήξ φθδξ, υ
Λνζιάκ, μί υπμζμζ αβςκίγμκηαζ δζά κά επζηναηήζμοκ.
Τμζμοηνυπςξ βεκκάηαζ ή θαηνεία ημΰ Θεμΰ ή ή θαηνεία ημΰ Σαηακά,
δπμζα δζαθέλεζ ηακείξ... Δζυηζ αηνζαχξ, μί ηαπεζκέξ αοηέξ ενδζηείεξ,
εζξ ηίξ υπμζεξ ηυ εείμκ έπεζ ηεναηχδδ ηαί φπενθοζζηυκ παναηηήνα

1

ηαζ ειπκέεζ, θυαμκ ή νίβμξ πνυ ηδξ πακημδοκαιίαξ ημο, χεμτκ ηδκ
κυδζζκ εζξ ζφβποζζκ ηαί δεζκχξ ακαηανάζζμοκ ηυ εοιζηυκ. Πνυ δέ ηςκ
δζακμζβμιέκςκ ιοζηδνίςκ ημτ μονακμφ νίπημοκ ηυκ άκενςπμ εζξ ηδκ
ζηυκδ ηδξ ηαπεζκχζεςξ ηαί ηδξ θεμνάξ. Έπμκηαξ δε ελμνίζεζ αοηέξ μί
ενδζηείεξ ηυκ Θευ άπυ ηυκ ηυζιμ ηαί εέημκηαξ ημκ «εηηυξ ημτ
ηυζιμο», βειίγμοκ ηυκ ηυζιμ ιέ εηαημιιφνζα πθάζιαηα ηδξ πθέμκ
παναθδνδηζηήξ θακηαζίαξ, υκηα αζχιαηα, «αββεθζηέξ» ηάλεζξ ηαί
ζαηακζηέξ θεβεχκεξ.
Οζ έπέθνμκεξ πμθίηεξ εφνίζημκημ εκ αιδπακία άπυ ηδκ δζείζδοζζκ
ηδξ ακαημθίηζηδξ δεζζζδαζιμκίαξ εζξ ηυκ ηαηαβάθακμ μονακυ ηδξ
΋θοιπζαηήξ Θνδζηείαξ ηαί υ Πθςηίκμξ ακαβηάγεηαζ κά βνάρδ ηυ
«Καηά Γκςζηζηχκ». Αοημί δέ, ιέζα εζξ ηδκ αννςζηδιέκδ κμδηζηή
ημοξ ηαηάζηαζζ, ηαηδβμνμφζακ ηαί ημφξ Έθθδκεξ δηζ θαηνεφμοκ
«δαζιυκζα», αοημί δέ ήκαβηάγμκημ κά άπακημτκ: «μί Θεμί ιαξ είκαζ
έθμνμζ ηδξ θοζζηήξ ηάλεςξ, ηά ζδζηά ζαξ αζαθία είκαζ βειάηα άπυ
αθθυημηεξ ηαί θεδκέξ ιαβείεξ ηαηάθθδθεξ δζά ηά πθέμκ αβνάιιαηα
ηαί άλεζηα ζηνχιαηα ηήξ ημζκςκίαξ· εζείξ βειίγεηε ηυκ ηυζιμ ιέ ηυ
ηαθυκ ηαί ηυ ηαηυκ, χξ ιακζαημί μιζθείηε δζ' αββέθμοξ ηαί ζαηακάδεξ,
εκχ είξ ηήκ πμίδζζκ ημτ ΋ιδνμο είκαζ ζενά ηαί εεία υθα ηά βεβμκυηα
ηήξ θφζεςξ, ή διένα δδθαδή, ή εζπένα, ή κφηηα, ή βδ, υ μονακυξ, αί
πχναζ, αί πυθεζξ, ή εάθαζζα, μί πμηαιμί, μί δδιδηνζαημί ηανπμί, αί
έθαΐαζ, υ μίκμξ. Κμζηάληε ημφξ εεμφξ ιαξ· μί μθεαθιμί ημοξ είκαζ
ηαεανμί ηαί θαιπνμί, ηά ιέηςπα εθεφεενα ηαί ηυ ζηυια ιεζηυκ
πκεφιαημξ ηαί ζμθίαξ, οπενδθάκςξ δζαζπίγμοκ ηυ απακέξ δζάζηδια, ηυ
υπμζμκ ημφξ ηαηαθάιπεζ δζά ημτ άκεζπένμο θςηυξ ηήξ αίςκζυηδημξ».
'Αθθ' άξ άκαηεθαθαζχζςιε: Δζά ηήκ Εθθδκζηή Θεμθμβία δέκ
οπάνπεζ είξ ηυκ ηυζιμ πανέηηθζζζξ άπυ ημφξ θοζζημφξ κυιμοξ, μφηε
άπυ ηήκ δνάζζ αβαεχκ δοκάιεςκ μφηε άπυ ηήκ δνάζζ ηαημπμζχκ δοκάιεςκ, οπάνπεζ ιυκμκ ή πνςημηαεεδνία ημτ θοζζημτ Νυιμο. Νά,
δζαηί δζηαζμφιεεα κά θέβςιε υηζ εϊναι ή μόνη θεολοβία ή οποία επιλύει ικανοποιηηικώς ηό πρόαλημα ηοϋ καλοΰ καί ηοϋ κακοϋ.
Δζά πεναζηένς ιεθέηδκ ζοκζζηχ: Arthur L. Herman, «The problem
of Evil & Indian Thought», ed. Motilal, Delhi, 1993.

2

Θρησκεία Παγκόσμιος
Καη' ανπάξ εά πνέπδ κά θάαςιε ύπ' όςηv ιαξ ηδκ δζαθμνά ή όπμζα
οθίζηαηαζ ιεηαλύ ηδξ εκκμίαξ «παβηόζιζμξ ενδζηεία» ηαί ηδξ εκκμίαξ
πμύ άκηζδζαζηέθθμιε, ηδξ ημζιμπμθίηζηδξ ενδζηείαξ. Έκα ηνίημ είδμξ
ενδζηείαξ είκαζ ή ημπζηή ενδζηεία, ηαί αξ άνπίζςιε από ηδκ
ηεθεοηαία:
Τοπική θρησκεία θέβεηαζ αύηδ, ηαηά ηδκ μπμία έκαξ ημπζηόξ εεόξ
ιζαξ έεκόηδημξ πνμζπαεεί κά έπζαθδεή εζξ ηόκ ηόζιμ, πζζηεύεζ δε
αύηδ ή έεκόηδξ δηζ ηδκ έπεζ εηθέλεζ ώξ πνμζηαηεοόιεκδ ημο
(«πενζμύ-ζζμκ θαόκ» ηαηά ηόκ Αθελακδνζκό κεμθμβζζιό). Είκαζ
θακενόκ δηζ ή «ζςηδνία» ακήηεζ ιόκμκ εζξ αοηό ηό έεκμξ, ηά αθθα
έεκδ είκαζ ηαηαδζηαζιέκα εζξ άθακζζιόκ. Οί ενδζηείεξ αοηέξ δέκ
έπμοκ δοκαηόηδηεξ πνμζδθοηζζιμύ, από ηήκ θύζζ ημοξ. Καθθζενβμύκ
δέ ηαηώξ εκκμμύιεκεξ ιμνθέξ θοθεηζζιμϋ, ημοηέζηζκ αθέπμοκ ημύξ
άθθμοξ θαμύξ μοπί ώξ απθώξ ηαηςηένμοξ, δπςξ εά ημύξ έαθεπε έκαξ
θοθεηζζηήξ πμύ εά πίζηεοε ιόκμκ δηζ ηά παναηηδνζζηζηά ηαί μί
ζδζόηδηεξ ηδξ θοθήξ ημο είκαζ ακώηενα, αθθά ώξ πθάζιαηα
ηθδνμκμιζηώξ ιζανά, αζςκίςξ ηαηαδζηαζιέκα κά ιζζμύκηαζ από ηόκ
Θεό ηαί πνμςνζζιέ-κα κά έλμθμενεοεμΰκ μνζζηζηά ηαί ηεθεζίδζηα
δηακ εά έθεδ ή ώνα ηήξ «επζθακείαξ» ημο εεμύ ημοξ. Όπμηε ηαί αοημί
εά ηαηαηηήζμοκ επί ηήξ βήξ ηήκ εέζζ δζά ηήκ μπμία είκαζ
πνμςνζζιέκμζ.
Δζ' αοηό, εηηόξ από ηό άαοζζαθέμκ ιίζμξ πνόξ ημύξ άθθμοξ θαμύξ,
δζά ημύξ μπμίμοξ πζζηεύμοκ δηζ οπάνπμοκ δζά κά ημύξ παναδώζδ εζξ
αοημύξ ό εεόξ ημοξ δζά κά ημύξ ελμθμενεύζμοκ ή δζά κά ημύξ εηιεηαθθεοεμύκ , αοηέξ εΐκαζ πάκημηε ενδζηείεξ μί όπμζεξ ηδνύηημοκ ηήκ
έπέιααζζ ημο εεμύ εζξ ηόκ ηόζιμκ ηαί δζ' αοηέξ ηίξ ενδζηείεξ ή
ακενώπζκδ ζζημνία έπεζ κόδια ιόκμκ ώξ ζζημνία ηήξ επειαάζεςξ ημϋ
εεμύ εζξ ηόκ ηόζιμ ηαί ή ιόκδ ζζημνζηή πναλζξ ή μπμία έπεζ ης δκηζ
αλία κ είκαζ άθ' εκόξ ιέκ ή πναλζξ ηήξ οζμεεζίαξ ημο ζοβηεηνζιέκμο
θαμύ ύπό ημϋ εεμύ άθ' εηένμο δέ ό ηεθζηόξ ηαηαηθοζιόξ, ή ηεθζηή
έιθάκζζζξ ημϋ εεμύ ηαί ή μνζζηζηή έκενόκζζζξ ημϋ εηθεηημύ θαμϋ ώο
ηονίμο ημϋ ζύιπακημξ, ηαί ή πανάδμζζξ ηςκ οπμθμίπςκ εεκώκ εζξ ηίξ
αζώκζεξ ηζιςνίεξ.
Πενζηηόκ εζπείκ δηζ αοηόξ ό ηύπμξ ενδζηείαξ εΐκαζ ό ζοπκόηενμκ
άπακηώιεκμξ εζξ θαμύξ ιέ πνςηόβμκμ κμμηνμπία. Λέβεζ ό Bert rand
Russell εζξ ηό βκςζηόκ δμηίιζόκ ημο «Α free man' s worship», ηό
όπμζμκ πενζέπεηαζ εζξ ηό αζαθίμκ ημο «Why I am not a Christian»:
« Ό πξσηόγνλνο άλζξσπνο, όπσο θαί εκείο, αηζζάλεηαη ηήλ θαηα1

πίεζηλ ή νπνία πξνθαιείηαη άπόηήλ άδπλακίαλ ηνλ πξν ησλ δπλάκεσλ
ηεο θύζεσο- αιιά κή έρνληαο εληόο ηνλ ηίπνηε, ηό όπνηνλ ζά κπνξνϋζε
λά ζεβαζζή, παξά κόλνλ ηελ έλλνηαλ ηεο Ιζρύνο, δέρεηαη λά ηαπεηλσζή
πξν ησλ Θεώλ ηνλ, ρσξίο λά έξεπλα εάλ απηνί είλαη άμηνη ηεο ιαηξείαο
ηνπ. "Αμηνζξήλεηε θαί ηξνκεξή είλαη ή καθξά ηζηνξία ησλ
θαθνπνηήζεσλ θαί ησλ βαζαληζκώλ, ηώλ εμεπηειηζκώλ θαί ηώλ
αλζξσπνζπζηώλ ηηο όπνηεο ππέζηε ή άλζξσπόηεο, ελ ηήέιπίδη ηνϋ
εμεπκεληζκνύ ηώλ δειόηππσλ ζεώλ. Βεβαηόηαηα, ζθέπηεηαη ν ηξέκσλ
πηζηόο, δηαλδώζεοκέ ηήλ ειεπζέξα ζνπβνύιεζη ν,ηη πιένλπνιύηηκνλ
έρεη ή αλζξσπηλή ύπόζηαζηο, ηόηε ή δίςα δηά αίκα πξέπεη λά
θαηαπξαϋλζή θαί δέλ ζά δεηεζή ηίπνηε πεξηζζόηε-ξνλ. Ή ζξεζθεία ηνϋ
Μνιώρ-δηόηη ηνηαύηα «πηζηεύσ» έηζη είλαη δπλαηόλ γεληθώο λά
νλνκαζζνύλ - είλαη εηο ηήλ νύζίαλ ηεο ή ππνηαγή ελόο ζθιάβνπ, ν
νπνίνο δέλ δηαλνείηαη- νύηε εηο ηά βάζε ηήο θαξδίαο ηνπ- όηη ν θύξηνο
ηνπ δέλ αμίδεη θνιαθείαο. Καζώο ή αλεμαξηεζία ηώλ ηδεσδώλ δέλ έρεη
αθόκε άλαγλσξηζζή, ή ηζρύο ιαηξεύεηαη ύπεξάγαλ θαί ραίξεη
απεξηνξίζηνπ ζεβαζκνύ, παξόηη επηβάιιεη εηο ηόλ άλζξσπν ηόλπόλν».
Τέημζεξ ενδζηείεξ οπάνπμοκ ηαί ζήιενμκ εζξ θαμύξ, μί μπμίμζ έπμοκ
παύζεζ πνό πμθθμύ κά έλεθίζζςκηαζ.

α'
Κοσμοπολίτικες θρησκείες είκαζ αοηέξ, μί όπμζεξ βεκκώκηαζ εζξ
επμπέξ ηαηά ηίξ μπμίεξ εζξ εονείεξ ακενώπζκεξ ιάγεξ επεζ δζαημπή ηάεε
ζύκδεζιμξ ιέ ηήκ ζζημνία ημοξ (δζά ηήκ ιεθέηδ αοηώκ ηώκ ιαγώκ ίδέ
Toynbee «Α study of history» ηαί Spengler « The decline of the
West»).
Τόπμξ ζοβηεκηνώζεςξ αοηώκ ηώκ ιαγώκ είκαζ ή ιεβαθμύπμθζξ,
βέκκδια ιζαξ ύζηενδξ ελεθίλεςξ ηώκ πμθζηζζιώκ, όηακ ιεηά από ιόπεμ ηαί ενβαζία αζώκςκ ηαηέζηδ δοκαηόκ κά άκαπηοπεή ηό έιπό-νζμκ,
ή ηεπκζηή, ή ηαηαζηεοή ιεβάθςκ ιμκάδςκ παναβςβήξ αβαεώκ (ηά
όπμζα ηαεζζημύκ απαναίηδηδ ηήκ ΰπανλζκ ζοβηεκηνςιέκςκ πθδεοζιώκ εζξ ιεβάθαξ πόθεζξ, ηήκ ΰπανλζκ ιεβάθςκ θζιέκςκ ηαί ιεβάθςκ δζμζηδηζηώκ ηέκηνςκ)· εζξ αοηέξ ηίξ ιεβαθμοπόθεζξ, ηόηε, δδιζμονβμύκηαζ μί ζοκεήηεξ δζά κά γήζδ ό άκενςπμξ ιζά άκεηδ γςή, ιαηνζά από ημύξ ηόπμοξ ηώκ βεςνβζηώκ αζπμθζώκ, ηαί κά ηαθθζενβήζδ
ηήκ ζηέρζ ημο, ηίξ ηέπκεξ, ηά βνάιιαηα, ηήκ θζθμζμθία. Τμύ πανέπμκηαζ μί δοκαηόηδηεξ ζπμοδήξ ηαί επαθήξ ιέ ηά ιεβάθα ενβα ηήξ
ακενςπζκήξ κμήζεςξ ζηήκ αζαθζμεήηδ, ζηό ιμοζείμ, ζηήκ θζθμζμθζ2

ηή ζογήηδζζ.
Όιςξ, παναθθήθςξ πνυξ αοηήκ ηήκ πθεονά ηδξ γςήξ εζξ ηήκ
ιεβα-θμφπμθζκ, οπάνπεζ ηαί ηυ θεβυιεκμκ οπυ ημο Toynbee
«έζςηενζηυκ πνμθεηανζάημκ», αοηυξ δε βνάθεζ (ηεθ. «schism in body
social»:« Ό πξνιεηαξηαληζκφο είλαη κία θαηάζηαζηο πεξηζζφηεξνλ ηνυ
ζπλαηζζήκαηνο θαί φιηγψηεξνλ χπφζεζηο ησλ εμσηεξηθψλ ζπλζεθψλ.
Μπνξνχκε λά νξίζσκε ηφ «πξνιεηαξηάην"ψο ελα θνηλσληθφ ζηνηρείν ή
νκάδα, ή νπνία θαζ' νηνλδήπνηε ηξφπνλ είλαη "εληφο"κηάο θνηλσλίαο
αιιά φρη "έμ"απηήο, θαηά δεδνκέλε ζηηγκή ηεο ηζηνξηθήο εμειίμεσο
απηήο ηήο θνηλσλίαο. Τφ πξαγκαηηθφ ζήκα ηνπ πξνιεηαξίνπ δελ είλαη
νυηε ή πελία, νυηε ή ηαπεηλή θαηαγσγή, αιιά ή ζπλεηδεηνπνίεζε θαί ή
πηθξία ηήλ νπνία θέξεη απηή ή ζπλεηδεηνπνίεζηο ηνπ νηη ερεη άπνθιεηζζή
απφ ηήλ ζέζη ηήλ νπνίαλ αμίδεη εηο απηήλ ηήλ θνηλσλία».
Πθδεοζιμί μί υπμζμζ έθεαζακ έηεζ πνυξ έλεφνεζζκ ενβαζίαξ απυ ηίξ
πενζεςνζαηέξ πενζμπέξ ηήξ αοημηναημνίαξ, μί μπμίμζ δέκ έπμοκ ηαιιία
ζπέζζ μΰηε πνυξ ηίξ ζδέεξ ηαί ηήκ ημζιμεεςνίακ αοημφ ημτ πμθζηζζιμφ
υ υπμζμξ έδδιζμφνβδζε αοηήκ ηήκ πυθζ, μΰηε έπμοκ αηυιδ ηάπμζα
θοθεηζηή ζοββέκεζα πνυξ ημοξ δδιζμονβμφξ αοημί) ημτ πμθζηζζιμφ
(ζδιενζκυ πανάδεζβια μί ιμοζμοθιάκμζ ιεηακάζηεξ εζξ ηήκ Εονχπδ)
αθθά ηαί άκενςπμζ πνμενπυιεκμζ απυ αοηυκ ηυκσδζμ πμθζηζζιυ, μί
υπμζμζ εβηαηέθεζρακ ηήκ βεκέηεζνα ημοξ πςνίξ εθπίδα επζζηνμθήξ -εσηε
θυβς ηήξ μζημκμιζηήξ ημοξ απμηοπίαξ, εσηε θυβς ηήξ μζημκμιζηήξ
επζηοπίαξ-ηαί εονίζημκηαζ πςνίξ ημζκςκζημφξ δεζιμφξ, πςνίξ ηυκ
ζοκεηηζηυ δεζιυ ηήξ ημπζηήξ ημζκςκίαξ, ηςκ εείιςκ ηήξ πάηνζαξ ηαί
ηήξ επςκοιίαξ ηήκ μπμίακ δίδεζ ή ιζηνά ηαί ηθεζζηή ημζκυηδξ· ηαί μί
ιέκ ηαί μί δέ εονίζημκηαζ ακχκοιμζ ιέζα εζξ ιία πυθζ πμφ δέκ
εκδζαθένεηαζ δζ' αοημφξ ηαί υ ιυκμξ ηνυπμξ κά αζζεακεμφκ χξ
ιμκάδεξ είκαζ ή έπίδεζλζξ ηήξ μζημκμιζηήξ επζθακείαξ ημοξ.
Αηυιδ δέ ηαί ιέθδ ηςκ ακςηένςκ ζηνςιάηςκ ιζάξ ηέημζαξ ημζκςκίαξ αζζεάκμκηαζ ηήκ άπμλέκςζζ* παηνίηζμζ μί υπμζμζ έπηχπεοζακ
δζυηζ δέκ έθααακ ηυ ιενίδζμκ ηυ υπμζμκ έκυιζγακ δηζ έδζηαζμφκημ απυ
ηυκ πθμφημ πμφ έθενακ μί ηαηαηηήζεζξ, ζοββνάθεζξ ηςκ μπμίςκ
μοδείξ έλεηίιδζε ηυ ηάθακημκ.
Όθμ αοηυ ηυ πνμθεηανζάημ, πμθθέξ θμνέξ, ηυ λεκίγμοκ ηά ήεδ ηαί μί
ηνυπμζ ηήξ ιεβαθμοπυθεςξ, άθθμηε ηαί ήσδζα ή βθχζζα δζ' αοημφξ
ημφξ ακενχπμοξ είκαζ λέκδ, αζζεάκμκηαζ ηαηαπίεζζ απυ ηήκ αδοκαιία
πνμζανιμβήξ ημοξ ηαί αοηή ηήκ εηθμβζηεφμοκ, ηήκ πνμαάθθμοκ εζξ ηυ
πνυζςπμκ ημτ ήβειυκμξ, εζξ ηυ είδμξ ηςκ δεχκ, εζξ ηυ είδμξ ηήξ
δδιμζίαξ ενδζηείαξ, ιζζμφκ πζυ πμθφ ηυ πκεφια ηυ υπμζμ έδδιζμφν-

1

βδζε ηυ «αζμιδπακζηυ εαφια» ηαί ηήκ ιεβαθμφπμθζ. Επεζδή, δέ,
ικδ-ιεζμκ αοημφ ημτ πκεφιαημξ είκαζ ή άπυδμζζξ ηζιχκ εζξ ημφξ ήνςεξ
πμφ ηυ έδδιζμφνβδζακ ηαί εζξ ηήκ ενδζηεία πμφ ηυ έηομθυνδζε, δζ'
αοηυ ιζζμφκ πενζζζυηενμ δθςκ ηίξ θεβυιεκεξ «δδιμηεθεζξ εμνηέξ»,
δέκ εέθμοκ κά απμδχζμοκ ηζιή εζξ ηυ πκεφια ηήξ πυθεςξ, εζξ ηυ
πκεφια ημτ πμθζηζζιμφ ιέζα εζξ ηυκ υπμζμκ γμοκ.
Όπςξ δέ βκςνίγμοκ δθμζ μί ροπμθυβμζ, ηυ ιίζμξ ηυ υπμζμκ βεκκάηαζ
απυ ηήκ πνμαμθή είκαζ ααεφ ηαί άζαεζημ, ζηακμπμζείηαζ ιυκμκ ιέ ηήκ
μθζηή ηαηαζηνμθή ημτ ιζζμοιέκμο ακηζηεζιέκμο, δζ' αοηυ ηαί ηυ
πνχημκ ιέθδια αοημφ ημτ πνμθεηανίμο εΐκαζ κά πνμζημθθδεή εζξ εκα
υνβακζζιυκ, υ υπμζμξ εά ιμνθμπμίδζδ ηυ ιίζμξ ημο, εά ημτ δχζδ
πναηηζημφξ ζηυπμοξ ηαί, επίζδξ, αοηυ ηυ υπμζμκ ηυζμκ πμεεί, ηήκ
πκεοιαηζηή ζηέβδ.
Επμιέκςξ, εάκ ήδδ άκήηδ εζξ ιία ενδζηεοηζηή ιεζμκυηδηα, ηήξ
μπμίαξ μί ανπέξ ακηζααίκμοκ πνυξ ηυκ πμθζηζζιυ εζξ ηυκ υπμζμ γή, ηυηε
πνμζημθθάηαζ εζξ αοηήκ, θαιαάκεζ ηίξ πθέμκ αηναίεξ εέζεζξ ηδξ ηαί
βίκεηαζ υ «θακαηζηυξ». Επζδεζηκφεζ ηήκ δζαθμνά ημο (ίδέ ηήκ πνυζθαηδ
οπυεεζδ ζηήκ Γαθθία ιέ ηήκ επζιμκή ηχκ ιμοζμοθιάκςκ εζξ ηήκ
ιακηήθα) ηαί πνμζπαεεί κά ηαηαζηνέρδ ηήκ ημζκςκία εζξ ηήκ μπμία γή
(ίδέ ηήκ αμιαζζηζηή έπίεεζζ εζξ ηήκ Νέα Υυνηδ απυ θακαηζημφξ
ιμοζμοθιάκμοξ). Έάκ υιςξ δέκ άκήηδ εζξ ιία ημζαφηδ ιεζμκυηδηα ηαί
έάκ ή πθεζυκυηδξ ηχκ «πνμθεηανίςκ» εΐκαζ επίζδξ «άκέκηα-ηηδ», ηυηε
ηυ ζηδκζηυ είκαζ ήδδ έημζιμ δζά κά έιθακζζεή ή υνβάκςζζξ αοηή, ή
μπμία θέβεηαζ «ημζιμπμθίηζηδ ενδζηεία», ηαηά TOvToynbee
«Universal church», υ υπμζμξ θέβεζ ^cp.«schism in body social») «νί
αληηδξάζεηο ηνυ πξνιεηαξηάηνπ είλαη δχν, αθ' ελφο κελ εθξήμεηο
άγξηφηεηνο αί φπνταη μεπεξλνυλ εηο βία ηήλ ςχρξαηκν βηαηφηεηα ηψλ
θαηαπηεζηψλ, φπσο νί Μηζξηδαηηθνί πφιεκνη, νί πφιεκνη ηψλ δνχισλ, φ
παξνμπζκφο βίαο εηο ηήλ Ρψκε θαηά ηφ -91—82, αθ' εηέξνπ δέ ή
παξαγσγή ζξεζθεηψλ».
Έάκ εηείκδ ηήκ ζηζβιή υ ήβειχκ δέκ είκαζ ζοβπνυκςξ ηαί θζθυζμθμξ
ηαί δέκ ακηζθαιαάκεηαζ ηυ ζζημνζηυκ βίβκεζεαζ ηαί δέκ ακηίδναζδ
ηεναοκμαυθςξ, ηυηε ανπίγεζ ή ιεβάθδ ηναβςδία ηήξ δζαθφζεςξ ημτ
πμθζηζζιμφ, ιζάξ δζαδζηαζίαξ ακεθέδηδξ, δζυηζ ηζκείηαζ άπυ ηυκ
θακαηζζιυ ηαί ηυ ιίζμξ. Ειπνυξ ηδξ δέκ ζηέηεζ ηαιιία ακενςπζκή
αλία, ηακέκαξ ακενςπζζιυξ, ηονζανπεί ιυκμκ ή ααναανυηδηα, δθεξ μί
ζδέεξ ηαί ηά αάενα ημτ πμθζηζζιμφ εά ηαηαζηναθμφκ εη εειεθίςκ, ή
μνβή εά πέζδ εζξ ηά ειθακή ημο ζφιαμθα, ηά πνχηα ημο εφιαηα εά
εΐκαζ ηά ένβα ηέπκδξ, ηά ιεβαθμπνεπή ημο μζημδμιήιαηα, ηά εέαηνα,
μί παθαίζηνεξ, μί αζαθζμεήηεξ, δθα αοηά ηά υπμζα χξ ηχνα άκηίηνο-γακ
ιέ αςαυκ ιίζμξ μί θακαηζημί.
2

"Ασ ϊνούξωμε μύα παρϋνθεςι διϊ νϊ ϊναφϋρωμε, δτι ό ϋννοια
«θρηςκεύα» δεν πρϋπει νϊ περιορύζεται εν τη ϋννοια πύςτεωσ εισ
προςωπικούσ Θεούσ· εύναι δυνατόν νϊ ϋνθρονιςθη εισ μύα
θρηςκεύα ώσ «ύπϋρ-τατον ον» μύα αφηρημϋνη ϋννοια, ώσ
«ελευθερύα - Ίςότησ- αδελφότησ» η καύ ό φανατικό - ουχύ ό
ςκεπτικιςτικό ό πυρρωνικό- ϊντύλη-ψισ δτι δϋν υπϊρχει Θεόσ.
Διϊ τούτο καύ ό «Γαλλικό Έπανϊςταςισ» καύ τό κομμουνιςτικόν
κύνημα εύναι κινόςεισ καθαρώσ θρηςκευτικϋσ. Λϋγει ό Λε Μπόν εισ
τό περιςπούδαςτον ϋργον του «Ή Γαλλικό ϋπανϊςταςισ»
[Ελεύθερη Σκϋψισ, Αθόναι, 1988]: « Ή ϋπανϊςταςισ δϋν γύνεται
ορθώσ αντιληπτό -δϋνχρειϊζεται νϊ τό ϋπαναλαμβϊνωμε πολλϋσ
φορϋσ- παρϊ εκτιμώμενη ώσ δημιούργημα μιασ θρηςκευτικόσ
πύςτεωσ.
Ή θρηςκευτικό μορφό τόν οπούα γρόγορα πόρε ό Επαναςτϊςεισ
εξηγεύ τόν δυνατότητα εξαπλώςεωσ τησ καύ τό γόητρο πού εύχε
καύ ϋχει ακόμη.
Λύγοι ιςτορικού κατϊλαβαν δτι αυτό τό μεγϊλο κύνημα ϋπρεπε νϊ
ϋκτιμηθό ώσ ό θεμελύωςισ μιασ νϋασ θρηςκεύασ. Ό διειςδυτικόσ
Σο-κεβύλ (Σocqueville) εύναι, πιςτεύω, ό πρώτοσ πού τό
προαιςθϊνθη-κε.
"ΉΓαλλικό Έπανϊςταςισ", λϋει, "εύναι μιϊ πολιτικό ϋπανϊ-ςταςισ,
πού ϋδραςε μϋ τρόπο ώςτε πόρε κϊπωσ τόν οψι μιασ θρηςκευτικόσ
επαναςτϊςεωσ. Κοιτϊξτε μϋ ποιϊ κανονικϊ καύ χαρακτηριςτικϊ
ςημεύα καταλόγει νϊ μοιϊζημϋ αυτϋσ τύσ τελευταύεσ: όχι μόνον
εξαπλώνεται κατϊ τόνώδιο τρόπο, αλλϊ, όπωσ αυτϋσ, διαδύδεται μϋ
τό κόρυγμα καύ τόν προπαγϊνδα. Μιϊ πολιτικό ϋπανϊςταςισ πού
εμπνϋει τόνπροςηλυτιςμό, πού όςο ϋνθϋρμωσ κηρύςςεται ςτουσ
ξϋνουσ μϋ ϊλλο τόςο πϊθοσ πραγματοποιεύται ςτόνώδια τόν
χώρα-ςυλλογιςθότε πόςο νϋο εύναι τό θϋαμα". "Εϊν δεχθούμε τόν
θρηςκευτικό πλευρϊ τησ Επαναςτϊςεωσ, εξηγούνται εύκολώτερα
ού φρενύτιδεσ τησ καύ ού καταςτροφϋσ τησ.
Έϊν τό μυςτικιςτικό ςτοιχεύο εύναι πϊντοτε τό θεμϋλιο των
πύςτεων, μετϊ από λύγο τύθενται υπερϊνω ώριςμϋνα ςυγκινηςιακϊ
καύ ορθολογιςτικϊ ςτοιχεύα. Ήπύςτισ, λοιπόν, χρηςιμεύει ώσ
ςυνϊθροι-ςισ αιςθημϊτων, παθών καύ ενδιαφερόντων του
ςυγκινηςιακού το-μϋωσ. Έν ςυνεχεύα, ό λογικό περιτυλύγει τό όλον,
προςπαθώντασ νϊ αιτιολόγηςη γεγονότα, ςτϊ όποια ϋν τούτοισ δϋν
πόρε καθόλου μϋροσ....
Ού νϋεσ αλόθειεσ διαθϋτουν αποςτόλουσ βϋβαιουσ γιϊ τόν δύναμύ
τουσ καύ, όπωσ ού πιςτού όλων τών εποχών, θϊ προςπαθούν νϊ τύσ

1

επιβϊλλουν ςτόν κόςμο μϋ την βύα. Γιϊ την γνώμη των απύςτων, δεν
υπϊρχει λόγοσ νϊ ανηςυχούν. "Ολοι αξύζουν νϊ ϋξολοθρευθοών.
Έφ' όςον τό μύςοσ των αιρετικών υπόρξε πϊντοτε, όπωσ τό
ϋδεύξα-με
ςτηνπερύπτωςι
τησ
Μεταρρυθμύςεωσ,
ϋνα
χαρακτηριςτικό αναλλούωτο τών μεγϊλων πύςτεων, εξηγεύται πολύ
καλϊ ό ϊνεπιεύκεια τησ θρηςκεύασ τών Ίακωβύνων.
Α ύτό ηιδιαη ιςτορύα τησ Μεταρρυθμύςεωσ μασ απϋδειξε, οτι μεταξύ γειτονικών πύςτεων η διαμϊχη εύναι πϊντοτε πολύ ζωηρό.
Επύςησ δεν πρϋπει νϊ ϋκπληςςώμεθα δτανβλϋπωμε, μϋςα ςτην
Εθνοςυνϋλευςη τούσ Ίακωβύνουσ νϊ μϊχωνται μϋ μανύα ϊλλουσ
δημοκρατικούσ, τών οπούων ό πύςτισ μόλισ διϋφερε από την δικό
τουσ.
Ή προπαγϊνδα τών νϋων αποςτόλων όταν ενεργητικό. Γιϊ νϊ κατηχόςουν τόν επαρχύα τησ ϋςτειλαν πρόθυμουσ οπαδούσ
ϋφωδιαςμϋ-νουσ μϋ λαιμητόμουσ. Ού ύεροδικαςτϋσ τησ νϋασ πύςτεωσ
δϋν ςυνεβι-βϊζοντο μϋ τόν πλϊνη. "Οπωσ ϋλεγε ό Ροβεςπιϋρροσ:
"Αυτό πού ςυνθϋτει τόν δημοκρατύα, εύναι ό καταςτροφό όλων
αυτών πού τόσϊντι-τύθενται "Λύγο ενδιαφϋρει οτι ό χώρα αρνεύται
νϊ ϊνανεωθό- θϊ τόν ανανεώςουν παρϊ τόν θϋληςύ τησ: "θϊ
προτιμόςωμε νϊ κϊνωμε τόν Γαλλύα νεκροταφεύο», διεβεβαύνωνε ö
Καρριϋ (Carrier) «παρϊ νϊμό τόν ϊνανεώςωμε μϋ τόν τρόπο μασ".
Ή πολιτικό τών Ίακωβύνων, παρϊγωγο τησ νϋασ πύςτεωσ, όταν πολύ απλό. ΢υνύςτατο ςϋ ενα εύδοσ εξιςωτικού ςοςιαλιςμού, τόν
όποιον διεχειρύζετο μύα δικτατορύα μό ϊνεχομϋνη καμμύα
ϋναντύω-ςι.
΢ϋ ςχϋςι μϋ τύσ οικονομικϋσ ανϊγκεσ καύ τόν πραγματικό φύςι τοώ
ϊνθρωπου, ού θεωρητικού, ού όποιοι κυβερνούν τόν Γαλλύα, δϋν
ϋχουν καθόλου πρακτικϋσ ιδϋεσ. Ή λαιμητόμοσ καύ ού αγορεύςεισ
τούσ εύναι αρκετϋσ. Αυτϋσ ού τελευταύεσ εύναι παιδαριώδεισ:
«Ποτϋ γεγονότα», λϋει ό Σαύν. "Μόνον αφηρημϋνεσ ϋννοιεσ, ςειρϋσ
αποφθεγμϊτων όςον αφορϊ τόν Φύςι, τόν λογικό, τόν λαό, τούσ τυρϊννουσ, τόν ελευθερύα, μπαλλόνια εξογκωμϋνα καύ αλληλοςυγκρουόμενα αδύκωσ μϋςα ςτόχώρο. "Αν δϋν γνωρύζαμε οτι όλα αυτϊ
καταλόγουν ςϋ πρακτικϊ καύ απαύςια αποτελϋςματα, θϊ πιςτεύαμε
οτι εύναι ϋνα παιγνύδι λογικόσ, αςκόςεισ ςχολικϋσ, ακαδημαώκϋσ επιδεύξεισ, ςυνδυαςμού ιδεολογιών"...
Ού θεωρύεσ τών Ίακωβύνων μετετρϊπηςαν ςτόν πρϊξι ςϋμύα απόλυτη τυραννύα, θεωρούςαν προφανϋσ οτι ςτό κυρύαρχο Κρϊτοσ
ϋπρεπε νϊ υπακούουν χωρύσ ςυζότηςι ούπολώτεσ, ού οπούοι
εώχανκα-ταςτό Ιςοι ςϋ ςυνθόκεσ καύ περιουςύεσ.
Ή εξουςύα, τόν οπούαν ούώδιοι περιεβλόθηςαν, όταν πολύ ανώτερη
ϊπό αυτόν τών προηγουμϋνων μοναρχών. Φορολογούςαν τόν τιμό
2

τών εμπορευμϊτων καύ ϋπαιρναν τϐ δικαύωμα νϊ οικειοποιοϑνται
την ζωό καύ τόν ιδιοκτηςύα των πολιτών.
Ή εμπιςτοςϑνη τουσ ςτην ανανεωτικό αρετό τησ επαναςτατικόσ
πύςτεωσ όταν τϐςη, ώςτε ϊφοϒ ϋκόρυξαν τϐν πϐλεμο ςτουσ
βαςιλεύσ, τϐν ϋκόρυξαν ςτόν ςυνϋχεια καύ ςτουσ Θεοϑσ...
Ιδρϑθηκε ϋνα ημερολϐγιο απϐ τϐ οπούο ού ϊγιοι εύχαν ϋκδιωχθό.
Δημιοϑργηςαν μύα νϋα θεϐτητα, τόν Λογικό, τησ οπούασ ό λατρεύα
ϋωρτϊζετο ςτόν Παναγύα τών Παριςύων μϋ ιεροτελεςτύεσ πανομοιϐτυπεσ ϋξ ϊλλου μϋ αυτϋσ τόσ καθολικόσ λατρεύασ, επϊνω μϊλιςτα
ςτϐνβωμϐ αυτόσ ποϑ ϊνηκε ςτϐ παλαιϐ καθεςτώσ, τόσ «ΑγύασΠαρθϋνου». Α ϑτό ό λατρεύα διόρκεςε μϋχρι τόν ημϋρα ποϑ ϐ
Ροβεςπιϋρ-ροσ τόν αντικατϋςτηςε μϋ μύα προςωπικό θρηςκεύα, τόσ
οπούασ κατϋςτη ϐ μϋγασ ιερεϑσ».
"Ασ γυρίςωμε δμωσ είσ τήν αρχαία εποχή καί νά ίδοϋμε τί λέγει ό
J. G. Frazer, ό διάςημοσ εθνολόγοσ, είσ τό κλαςςικόν έργον του
«The golden Bough»:
« Ή θρηςκεύα τόσ Μεγϊλησ Μητϋρασ μϋ τϐ περύεργο τησ
κρϊμα ωμόσ ϊγριϐτητοσ καύ πνευματικών αναζητόςεων δϋν
όταν παρϊ μϐνο μύα απϐ μύα πλειϊδα παρομούων
ανατολύτικων δογμϊτων, τϊ ϐποια κατϊ τόν ϑςτερη περύοδο
ϋπεξετϊθηςαν εύσ τόν Ρωμαώκό Αυτοκρατορύα καύ,
εμποτύζοντασ τοϑσεϑρω-πα ώκοϑσ λαοϑσ μϋ ξϋνα ιδανικϊ,
ςταδιακώσ ϑπενϐμευον τόν ϐλη δομό του αρχαύου
πολιτιςμοϑ. Ή ελληνικό καύ ό ρωμα ώκό κοινωνύα ϋδομόθηςαν
ϋπύ τόσ αντιλόψεωσ τόσ υποταγόσ τοϒ ατϐμου εύσ τόν
κοινϐτητα, τοϒ πολύτου εύσ τϐ κρϊτοσ- ϋτοπο-θϋτηςε ό
ελληνικό κοινωνύα τόν αςφϊλεια τόσ πολιτεύασ, ωσ τϐν
υπϋρτατο ςκοπϐ τόσ ηθικόσ τοϒ πολύτου, πιϐ πϊνω ϊπϐ τόν
αςφϊλεια τοϒ ατϐμου εώτε ς' αυτϐν τϐν κϐςμο, εύτε ςϋ ϋνα
κϐςμο ποϑ θϊ ϋλθη. Γαλουχημϋνοι, ϊπϐ τόν παιδικό τουσ ηλικύα, μϋ αυτϐ τϐ ανιδιοτελϋσ ιδανικϐ, ού πολύτεσ αφιϋρωναν
τόν ζωό τουσ εύσ τόν υπηρεςύα τοϒ δημοςύου ςυμφϋροντοσ
καύ όςαν ϋτοιμοι νϊ τόν διαθϋςουν διϊ τϐ κοινϐ καλϐ- αλλϊ
ακϐμη καύ ϐταν ϑπεχώρουν πρϐ τόσ υπϋρτατησ θυςύασ, ποτϋ
δϋν διενοοϒντο νϊ ενεργόςουν κατϊ τρϐπον ώςτε νϊ
προαγϊγουν τόν προςωπικό τουσ ϒπαρξιν εύσ βϊροσ τών
ςυμφερϐντων τόσ χώρασ τουσ.
"Ολα αυτϊ ϊλλαξαν ϊπϐ τόν ϋπϋκταςι τών ανατολύτικων
θρηςκειών, ού ϐποιεσ διεκόρυτταν τόν ςτενό ςχϋςι τόσ
ψυχόσ μϋ τϐν θεϐ καύ τόν αιώνια λϑτρωςύ τησ ώσ τοϑσ
μϐνουσ αντικειμενικοϑσ ςκοποϑσ διϊ τοϑσ οπούουσ αξύζει νϊ
ζόςη κανεύσ, ςκοπού ποϑ χϊνουν τόν ςημαςύα τουσ
ςυγκρινϐμενοι μϋ τόν
1

ευημερύα καύ αυτόν ακϐμη την ϒπαρξι τοϒ κρϊτουσ. Ή αναπϐφευκτοσ ςυνϋπεια αυτόσ τησ εγωιςτικόσ καύ ϊμοραλιςτικόσ
φιλοςοφύασ ότο ό ςταδιακό παραύτηςισ τοϒ οπαδοϑ απϐ τύσ
υπηρεςύεσ του πρϐσ τϐ δημϐςιον ςυμφϋρον τϐν ϋκανε δϋ, νϊ
ςυγκϋντρωςη τύσ ςκϋψεισ του εισ τύσ πνευματικϋσ του
ςυγκινόςεισ καύ νϊ φωλιϊςη μϋςα του μύα περιφρϐνηςι πρϐσ
τό παροϑςα ζωό, τόν οπούα θεωροϑςε απλώσ μύα δοκιμό διϊ
κϊτι καλϑτερο καύ αιώνιο. Ό ϊγιοσ καύ ϐ ερημύτησ, γεμϊτοι
περιφρϐνηςι διϊ τόν γό καύ απορροφημϋνοι εισ μύαν
ϋκςτατικόν ϋνατϋνιςι των ουρανών, απετϋλεςαν διϊ τόν
κοινό γνώμη τϐ υψηλϐτερο ιδανικϐ τησ ϊνθρωπϐτητοσ,
παραγκωνύζοντασ τϐ παλαιϐ ιδεώδεσ τοϒπατριώτου καύ τοϒ
όρωοσ, ο ϐποιοσ ζό με αϑταπϊρνηςι καύ εύναι ϋτοιμοσ νϊ
πεθϊνη διϊ τϐ καλϐν τησ χώρασ του. Ή γηϏνη πϐλισ ϋφαύνετο
πτωχό καύ ϊξιοκαταφρϐ-νητοσ εισ ανθρώπουσ τών οπούων ού
οφθαλμού ϊντύκρυζον τόν "πϐλιν τοϒ θεοϒ"νϊ ϋρχεται ςτϊ
ςϑννεφα τοϒ ουρανοϑ. ΢υνεπώσ τϐ κϋντρονβϊρουσ, ϊσ μασ
επιτροπό ό ϋκφραςισ, με-τετοπύςθη απϐ τόνπαροϒςαν εισ
μύαν ϊλλην μϋλλουςαν ζωόν καύ ϐςο πολϑ καύ αν ϋκϋρδιςε ϐ
"ϊλλοσ κϐςμοσ", ουδεμύα αμφιβολύα υπϊρχει ϐτι αυτϐσ ϋδώ
υπϋςτη βαρεύεσ απώλειεσ. Ενϋςκηψε μύα γενικό ϊποςϑνθεςισ
τοϒ πολιτικοϑ ςώματοσ. Ού δεςμού ανϊμεςα ςτϐ κρϊτοσ καύ
τόν οικογϋνεια ϋχαλϊρωςαν, ό δομό τόσ κοινωνύασ ϋτεινε εισ
τόνδιϊλυςύν τησ εισ ατομικϊ ςτοιχεύα καύ τοιουτοτρϐπωσ εισ
τόνμετϊπτωςύν τησ εισ τϐν βαρβαριςμϐν, επειδό ϐ πολιτιςμϐσ
εύναι εφικτϐσ μϐνο μϋςω τόσ δραςτόριασ ςυνεργαςύασ τών
πολιτών καύ τόσ προθυμύασ των νϊ υποτϊξουν τϊ ιδιωτικϊ
των ςυμφϋροντα εισ τϐ κοινϐ καλϐ. Ού ϊνδρεσ όρνοϒντο νϊ
υπεραςπύςουν τόν πατρύδα των καύ ακϐμη νϊ ςυνεχύςουν τϐ
εύδοσ τουσ. Εισ τόν ϊγω-νύαν των νϊ ςώςουν τύσ ψυχϋσ των
καύ τύσ ψυχϋσ τών ϊλλων όςαν πρϐθυμοι νϊ εγκαταλεύψουν
τϐν υλικϐ κϐςμο, τϐν οπούον ϋταϑτιζον μϋ τϐν νϐμο τοϒ κακοϑ,
νϊ τϐν αφόςουν νϊ χαθό ϊπϐ γϑρω τουσ. Αυτό ό ϋμμονη ιδϋα
εύχε διϊρκεια χιλύων ετών. Ή ϊναβύωςισ τόσ Ρωμαώκόσ
νομοθεςύασ, τόσ Αριςτοτελικόσ φιλοςοφύασ, τόσ αρχαύασ
τϋχνησ καύ λογοτεχνύασ, πρϐσ τϐ τϋλοσ τοϒ Μεςαύωνοσ
ϋςημϊδευςε τόν επιςτροφό τόσ Ευρώπησ εισ εγχώρια Ιδανικϊ
ζωόσ καύ διαγωγόσ, εισ υγιϋςτερεσ, πλϋον αρρενωπϋσ θεϊςεισ
τοϒ κϐςμου. Ή μακρϊ παϒςισ εισ τόνπροϋλαςιν τοϒ
πολιτιςμοϑ εύχε περϊςει. Ή παλύρροια τόσ ανατολύτικησ
ειςβολόσ εύχε επιτϋλουσ ςτραφό, αλλϊ ό ϒποχώρηςύσ
τησδϋνϋτελεύωςε ακϐμη», [κεφ. «oriental
2

religions in the West»]
Διϊ τϐ θϋμα τησ ειςβολόσ των ανατολύτικων θρηςκειϔν λϋγει ϐ ,
Cumont («Oriental religions in roman paganism»,Dover, Ν. Τ.) δτι
ό ιδϋα αϑτη διϊ μύα μϋλλουςα ζωό εκτϐσ του κϐςμου ειςϋρχεται
εισ τόν αυτοκρατορύα μετϊ τόν ϋποχόν του Αυγοϑςτου. Ή μεγϊλη
οικονομικό δραςτηριϐτησ εύχε ϔσ παρϊγωγον τϐν αποικιςμϐ του
Λατινικοϑ κϐςμου απϐ δοϑλουσ καύ εμπϐρουσ ϊπϐ τόν ΢υρύα, καύ
αυτϐ, όλλούωςε ϐχι μϐνον τϐν υλικϐ πολιτιςμϐ τησ Ευρϔπησ ϊλλϊ
επύςησ καύ τϊ «πιςτεϑω» καύ τύσ αντιλόψεισ τησ. Ού ΢υριακϋσ
λατρεύεσ εύχαν μύαν προδιϊθεςιν διϊ τόν μϋλλουςα ζωό. Ή
Χαλδαώκό αςτρολογύα ϔμι-λοϓςε δι' ενα Θεϐ παντοδϑναμο,
παγκϐςμιο καύ αιϔνιο, ϐ ϐποιοσ κατοικεύ πϋρα ϊπϐ τόν ζϔνη τϔν
αςτϋρων. Καύ ενϔ τϐ ϋλληνικϐν πϊνθεον εύναι, παρ' δτι ϐ Ζεϑσ
ονομϊζεται βαςιλεϑσ, μύα δημοκρατύα, τϔρα εμφανύζεται ό
ςϑλληψισ ενϐσ υπϋρτατου θεοϒ, βαςιλϋωσ μιασ ιεραρχικόσ αυλόσ,
καύ αυτό ό ιδϋα, δανειςμϋνη ϊπϐ τόν Περςύα, διαδύδεται καύ ϊπϐ
τϊ μυςτόρια τοϒ Μύθρα. Όθεν ϐ Ζεϑσ Ώρομϊςδησ παρουςιϊζεται
καθόμενοσ επύ θρϐνου μϋ θεοϑσ καύ υπηρετικϊ ϐντα γϑρω του.
Πολϑ ςυχνϊ ϐ ουρϊνιοσ Θεϐσ ςυγκρύνεται ουχύ μϋ βαςιλϋα
γενικϔσ, ϊλλϊ μϋ τϐν Μεγϊλο Βαςιλϋα, καύ ού ϊνθρωποι ομιλοϑν
διϊ τοϑσ ςατρϊπεσ του.
΢ημειωτϋον δϋ, ςυνεχύζει ϐ F. ΟιπιοηϏ,ϐτι ό λϋξισ «ϑψιςτοσ» ό
«ϑψιςτοσ Θεϐσ» δϋν ϋχρηςιμοποιόθη ποτϋ ϊπϐ τοϑσ "Ελληνεσ
[αυτϐ δϋ, τϐ θεωρϔ ςημαντικϔτατον ςτοιχεύον περύ τοϒ δτι ό
Ελληνικό Θρηςκεύα εύναι πραγματικϔσ πολυθεώςτικό], ϊλλϊ εύναι
γϋννημα τησ αςτρολογικόσ θρηςκεύασ τόσ ΢υρύασ καύ ςημαύνει τϐν
Θεϐν ϐ ϐποιοσ κατοικεύ εισ τόν ϋξωτϊτη ςφαύρα τοϒ κϐςμου. Ώσ
γνωςτϐν, κατϊ τόν αςτρολογικό θρηςκεύα, περιβϊλλουν τόν Γό
ςφαύρεσ κρυςτϊλλινεσ. Ού κατϔτερεσ περιϋχουν ϊπϐ ϋνα πλανότη,
αμϋςωσ μετϊ εύναι ό ςφαύρα τϔν απλανϔν αςτϋρων καύ τελευταύα
ό ϋξωτϊτη αυτό ςφαύρα. Όλεσ ού ϊλλεσ ςφαύρεσ περιϋχονται εισ
αυτόν καύ τοιουτοτρϐπωσ εναγκαλύζεται oλο τϐ ςϑμπαν καύ
κυριαρχεύ ϋπ' αϑτοϒ, εύναι παντοδϑναμοσ, κϑριοσ τοϒ κεραυνοϑ,
καύ θεωρεύται τϐ ϊπεύκαςμα ενϐσ Αςιϊτου μονϊρχου, ό δϋ
θρηςκευτικό τελετουργύα ότο τοιαϑτη, ϔςτε ϋδεύκνυε τόν
ταπεύνωςιν τϔν ιερϋων εμπρϐσ του. Αυτϐσ εύναι ϐ ΢υριακϐσ Βϊαλ
ό Βόλοσ καύ αυτϐ τϐ πρϐτυπον ϋλαβον καύ ού ϊλλεσ θρηςκευτικϋσ
θεωρόςεισ τόσ περιοχόσ. 01 ΢ελευκύδεσ [ ού ϐποιοι, φυςικϊ,
ϋςϋβοντο καύ ϊπϋδιδον τιμϊσ εισ τϊσ εγχϔριουσ θρηςκεύασ] τϐν
εικονύζουν εισ τϊ νομύςματα των καθόμενον επύ θρϐνου καύ
περιβαλ-λϐμενον ϑπϐ αςτϋρων καύ ϋχοντα τϐ ϋξελληνιςμϋνον
ϐνομα «Ζεϑσ ϒψιςτοσ»(Ρ. Cumont αϑτ. ς 6.128).
1

Τ'
Ευκϐλωσ δυνϊμεθα τϔρα ϋξ αυτϔν νϊ ςυμπερϊνωμε τισ αρχϋσ
καύ τϊ δϐγματα τησ κοςμοπολύτικησ θρηςκεύασ, διϐτι δςο καύ αν
φαύνω-νται εκ πρϔτησ ϐψεωσ εκ διαμϋτρου διϊφοροι, φερ' ειπεύν,
ϐ Μανι-χαώςμϐσ καύ ö Μαρξιςμϐσ, ϋν τοϑτοισ τϐ οικοδϐμημα ϋχει
πϊντοτε τϐϏδιο υπϐβαθρο. Σην θρηςκεύα αυτό διελαϑνει βαθϑτατο
μύςοσ διϊ τϐν κϐςμο καύ τϐν πολιτιςμϐ, ό ιςτορύα θεωρεύται ϔσ μύα
ευθεύα γραμμό, ϔριςμϋνη ϋτςι εύτε απϐ τϐν Θεϐ, εύτε απϐ τόν
«ιςτορύα», εύτε απϐ τόν «ϋξϋλιξι», εύτε απϐ τόν «φορϊ των
πραγμϊτων», οϓτωσ ϔςτε νϊ κατϊληξη εισ τόν εςχϊτη κρύςι, εισ τϐ
«τϋλοσ τησ Ιςτορύασ», εισ τόν κορϑφωςιν τησ πϊλησ, τοϒ
αιματηροϑ αγϔνοσ, ϐ ϐποιοσ οφεύλει νϊ διεξϊγεται μϋ ϐλα τϊ μϋςα
διϊ τόν ςυντριβό τϔν εμποδύων ποϑ δϋν αφόνουν τοϑσ πιςτοϑσ νϊ
φθϊςουν εισ τϐν ποθητϐ ςκοπϐ, ϐ ϐποιοσ εύναι ό κατϊςταςισ τησ
αιωνύασ ευδαιμονύασ τϔν ςεςωςμϋνων, ό οπούα επιτυγχϊνεται μϋ
τόν «βαςιλεύα τοϒ Θεοϑ» ό μϋ τόν «αταξικό κοινωνύα» καύ τόν
αιωνύα καταδύκη τϔν εχθρϔν εισ μύαν μεταφυςι-κόν καύ αύωνύαν
«κϐλαςιν» ό εισ ϋνα επύςησ αύϔνιον «ϊπορριμματο-δοχεώον τησ
ιςτορύασ». Λϋγει ϐ Ν. Α. Καλογερϐπουλοσ:
« Τό ϋκτνφλωτύκόν όραμα εύναι γιϊ τόν μαρξιςτόν ό
"ϋνςϊρ-κωςισ"τοώ Ύπατου Σκοπού τησ Ιςτορύασ, ό οπούα
πρϋπει νϊ "επιταχυνθεύ"μϋ τόν Έπανϊςταςι καύ τόβύα
«χωρύσπιςωγυρύςματα». Ή τελευταύα αυτό φρϊςι εύναι
ακριβώσ ταυτόςημη μϋ εκεύνο τό όποιον ό γνωςτόσ
θρηςκοληπτικόσ φανατιςμόσ τοώ Μεςαύωνοσ εξϋφραζε μϋ
τόν φρϊςιν "εισ τούσ αιώνασ τών αιώνων". Μϋ τό
ψυχοπαθολογικόν αυτό όραμα πρό οφθαλμών ό μαρξιςτόσ
πιςτεύει ϋκ βαθϋων ότι "δϋν ϋχει τό δικαύωμα νϊ αποτύχει".
Ήπύςτισ αυτό εύναι εκεύνη πού κϊνει τόν Μον-νερό νϊ
αποκαλεύ τόν μαρξιςμό "τό Ιςλϊμ τοώ 20οώ αιώνοσ" καύ νϊ
τόν κατατϊςςει μεταξύ τών Θρηςκειών. Μπροςτϊ ςτό
θρηςκοληπτικόν όραμα ό βύα καύ ό οικονομικό ϋξαθλύωςισ
εύναι μϋςα τϊ οπούα ϋξαγιϊζονται από τόν "Σκοπό". Κατϊ τόν
Γιαροςλϊφςκυ "ό,τι ςυμπύπτει μϋ τϊ ςυμφϋροντα τησ Επαναςτϊςεωσ τοώ Προλεταριϊτου εύναι ηθικόν". Εύναι μϋροσ τοώ
"ςυςτόματοσ" ότι ό μαρξιςτόσ πρϋπει νϊ εύναι αδύςτακτοσ
πρό τοώ ψεύδουσ, τησ παραπλανόςεωσ, τησ ϊπατησ. Τό βλϋμμα του εύναι ςτραμμϋνο πρόσ τό Εύδωλο τησ "αλλαγόσ"ςϊν
αυτοςκοπού. Καθόκον τοώ ευςυνεύδητου μαρξιςτό εύναι νϊ
επιφϋρει αυτοβούλωσ ακόμη καύ τόν οικονομικό καταςτροφό
μιασ κοινωνύασ, ακριβώσ γιϊ νϊ "επιςπεύςει τούσ πόνουσ τησ
γϋννασ"».
2

(εισ τό «Ό μαρξιςτικόσ μώθοσ», "ΙΟΝ", Α,θόναι, ς. 36).
Βλϋπομε λοιπόν δτι εισ αυτϋσ τύσ θρηςκεύεσ ό ιςτορύα ϋχει αξύα
μόνον ϐσ οδόσ ό οπούα οδηγεύ εισ τό ϋπϋκεινα, εισ τό «au- delä»,
εισ τό «εκτόσ τοώ κόςμου», δι' αυτό απορρύπτεται ϐσ
ϋπιφανειακόν καύ ϊχρηςτον κϊθε τύ τό οπούον δεν οδηγεύ εισ τόν
τελικόν ςκοπόν δϋν ϋχει ϋννοια ό ϋξϋλιξισ τησ ανθρωπινόσ
νοόςεωσ αντιθϋτωσ, θεωρεύται εμπόδιο, αναθεματύζονται ό
φιλοςοφικόσ ςτοχαςμόσ, αύ καλαύ τϋ-χναι, ό αρχιτεκτονικό, ό
φροντύσ τοώ ανθρωπύνου ςϐματοσ, όπωσ καύ κϊθε εύδοσ
ανθρωπιςμού.
Ή ϋκμετϊλλευςισ τησ ελευθερύασ τοώ λόγου οδηγεύ εισ τόν
ϊνϊπτυξι μιασ ευρεύασ λογοτεχνύασ αρνητικόσ υφόσ, ό οπούα
υπερτονύζει τϊ κακϊ τόσ ύπαρχοώςησ τϊξεωσ ό εφευρύςκει
τοιαύτα καύ ό οπούα ςυ-νειδητόν ςκοπόν ϋχει νϊ «ροκανύςη» τύσ
ρύζεσ τόσ κοινωνύασ, αυτού δϋ ού ςυγγραφεύσ ονομϊζονται
«intelligentsia» ϊπό τόν Spengler.
δ'
Μετϊ, δμωσ, ϊπό τόν ϋπικρϊτηςι ενόσ τϋτοιου κινόματοσ καύ ό
παραμικρό κριτικό διϊθεςισ αντιμετωπύζεται μϋ τόν εςχϊτη των
ποινϐν, οπούοσ δϋν ευρύςκει τό νϋον καθεςτϐσ τελεύωσ τόσ
αρεςκεύασ του εξοντϐνεται, θεωρεύται πρϊκτωρ τοώ ΢ατανϊ ό τόσ
«διεθνούσ μπουρζουαζύασ» [δι' αυτό τό τελευταύο ύδϋ τό ϋργον τοώ
Αρμϊνδου Βαλλαδϊρεσ «Πϋρα ϊπό κϊθε ελπύδα», Αθόναι, Ροϋσ,
1987]. Άπα-ραύτητον χαρακτηριςτικόν τόσ κοςμοπολύτικησ
θρηςκεύασ εύναι ό «δαιμονολογύα» καύ ό δυαρχύα, εφόςον
κατϊφερε νϊ θϋςη τόν ϊνθρωπον τόν ύδιο ϋκτοσ τόσ ιςτορύασ του
παραγεμύζει τόν πραγματικότητα μϋ πνεύματα καύ οντϊ τοώ
καλοώ καύ τοώ κακοώ, τϊ όποια αντιμϊχονται ϋωσ τόν καιρό τόσ
ςυντϋλειασ, «αρχϊγγελοι», «προλετϊριοι αγωνιςτϋσ», ό «Ιςτορύα»,
«πεπτωκότεσ ϊγγελοι», «δϊκτυλοι τϐν ξϋνων δυνϊμεων», καύ
φυςικϊ εισ τόν «κοςμικό», τω όντι, αυτό μϊχη δϋν υπϊρχει οώτε
αγϊπη, οϏτε ϋλεοσ, υπϊρχει μόνον ϊςβεςτον μύςοσ.
Αιςθϊνονται τούσ ςυναγωνιςτϊσ των, ού πιςτού αυτϐν τϐν
κινημϊτων, ϐσ αδελφούσ καύ οιονδόποτε ϊλλον ϐσ βϋβηλον ϋςτω
καύ ϊν αυτόσ εύναι τό ϋθνοσ τουσ ό ό οικογϋνεια τουσ καύ
τοιουτοτρόπωσ γεννϊται ϋνασ φαώλοσ κύκλοσ. Ή κοςμοπολύτικη
θρηςκεύα γεννϊται μϋςα εισ τόν ϋλλειψιν οικογενεύασ καύ πατρύδοσ
καύ δρϐντασ ϐσ φαώλοσ κύκλοσ ζητεύ ϊπό τούσ πιςτούσ τησ νϊ
εγκαταλεύψουν τόν εθνιςμό τουσ, δι' αυτό καύ ζητεύ ϊπό τούσ
πιςτούσ τησ ϋωσ όταν
1

λϊβη την εξουςύα-την λιποταξύα, τόν «πατςιφιςμό», ςε κϊθε δϋ
ϋκκληςι διϊ ςυςτρϊτευςι ϊπαντα: «ημεύσ δϋ μϊλλον εύργετοώμεν
τϊσ πατρύδασ η ού λοιπού τϐν ανθρϐπων παιδεύοντεσ τούσ πολύτασ
καύ εώςεβεΐν διδϊςκοντεσ εύσ τόν πολιϋα Θεόν, ϊναλαμβϊνοντεσ εισ
θεύ-αν τινϊ καύ ϋπονρϊνιον πόλιν τούσ καλϐσβιϐςαντασ» =«πιό
πολύ ευεργετούμε εμεύσ τύσ πατρύδεσ παρϊ ού ϊλλοι ϊνθρωποι ού
όποιοι εκπαιδεύουν τούσ πολύτασ καύ τούσ διδϊςκουν νϊ εύναι
ευςεβεύσ πρόσ τόν πολιούχο Θεό. Διότι εμεύσ όποιον ϋζηςε καλϊ τόν
πηγαύνο-με εύσ μύαν θεύαν καύ ϋπουρϊνιον πόλιν» [Ώριγϋνησ εισ τό
«κατϊ Κϋλςου»].
Καύ ϋτςι φθϊνομε εισ τό ϊλλο κύριον χαρακτηριςτικόν, εύσ τό ότι,
ϋχοντασ θϋςει εκτόσ πύςτεωσ κϊθε ϊλλο κοινωνικό δεςμό, αναλαμβϊνει αύτη ό ιδύα ό όργϊνωςισ νϊ ενςωμϊτωςη εντόσ τησ την
εννοιαν τοϏ ϋθνουσ, τησ οικογενεύασ, τησ πόλεωσ. Σό ϊτομον
οφεύλει ύποτα-γόν καύ πύςτην μόνον εύσ αυτόν καύ δεν θεωρεύ
καθόλου προδοςύα οιανδόποτε πρϊξιν κατϊ τοϏ ϋθνουσ του καύ
ϊςυναιςθότωσ τοποθετεύ τόν εαυτόν του απϋναντι από τό ϋθνοσ
του. Λϋγει ό Ν. Α. Καλογερόπουλοσ εύσ τό προαναφερθϋν ϋργο του:
« Ό μαρξιςτόσ οπαδόσ εύναι ϋνασ φανατικόσ θρηςκόληπτοσ ςτην
υπηρεςύα ενόσ "Παγκοςμύου Κρϊτουσ"(κατϊ τόνϋννοια τοϏ
Τόώνμπη) τό οπούον επιδιϐκει την τελικόν ϋπικρϊτηςι. Αϋν υπϊρχει
"εθνικόσ"μαρξιςμόσ. Ήϋκφραςισ "εθνικό υπερηφϊνεια" καύ
"μαρξιςτόσ"εύναι θεμελιϐδησϊντύφαςισ όρων. Άπόδειξι τούτου,
ςτόν ελληνικό χϐρο, εύναι (μεταξύ ϊλλων) ό εξοργιςτικό δυςμϋνεια
τϐν μαρξιςτϐν γιϊ τό θϋμα τησ Βορεύου Ηπεύρου καύ τό ξεπούλημα
τησ Β. Ελλϊδοσ από τούσ κομμουνιςτόσ εισ τουσ Σλαύονσ. Αντιθϋτωσ,
ό ςημαύα τησ "εθνικόσ υπερηφϊνειασ"υψϐνεται ςϋ κϊθε εύκαιρύαν ό
οπούα μπορεύ νϊ ϋπιτύχη τόν ύπονόμευςι τησ ϊμυνασ τησ Δύςεωσ,
τόνϋκδύωξι τοώ κεφαλαύου, τόν καταςτροφό τησ ελληνικόσ
οικονομύασ». Ή κοςμοπολίτικη θρηςκεία έγινε «έθνοσ» με ολην την
ςημαςίαν τοΰ ορού, δ, τι είναι ιερόν διά τό έθνοσ, τό χώμα, ή πόλισ, ό
τόποσ, τό αίμα τησ φυλήσ, ή ιςχύσ τησ ςυγγενείασ παύουν νά έχουν
οιονδήποτε νόημα καί έχουν άντικαταςταθή από τό πλήρωμα τών
όμοφρονοΰντων καί τήν γήν τησ επαγγελίασ.

ε'
Εμπρόσ, λοιπόν, εύσ τό δρϊμα τοώ τελικού ςκοπού ό κοςμοπολιτι2

ηή ενδζηεία ζζμπεδχκεζ ημφξ ακενχπμοξ, άθμτ πθέμκ δεκ έπεζ αλία ή
«πανμφζα γςή», δεκ έπμοκ αλία ή βκχζζξ (δζ' αοηυ ηαίβμκηαζ μί αζαθζμεήηεξ), ή κυδζζξ ηαί ή έθεονεηζηυηδξ, ή ηαθθζηεπκζηή έιπκεοζζξ
(δζ' αοηυ ηαί ηάεε εΐδμξ ηέπκδξ απαβμνεφεηαζ ηαί ηαθθζενβείηαζ ιυκμκ
δεζημπθαζηζηή «ηέπκδ» πμφ μδδβεί ημφξ ακενχπμοξ εζξ ηυκ μνευ
δνυιμ, «εηηθδζζαζηζηή ηέπκδ», «ζμζζαθζζηζηυξ νεαθζζιυξ»). Τυ ιυκμ
πμφ διπμνεί κά λεπςνίζδ ημφξ ακενχπμοξ είκαζ ηυ εάκ έπμοκ ηήκ
μνεή πίζηζ, εάκ έπμοκ παναδμεή πθήνςξ εζξ αοηήκ, εάκ έπμοκ
ηαημν-εχζδ κά ιήκ έπμοκ ηαιιία αιθζαμθία. Τυ κά ιήκ ήιπμνή κά
ημφξ πα-ναζφνδ υ επενυξ πνέπεζ κά είκαζ ηυ ηφνζμ ιέθδια ημοξ,
ααδίγμοκ εζξ ηυ θεπηυκ πείθμξ ιζαξ απφειεκμο ααφζζμο ή μπμία
απεζθεί ηήκ υνεήκ ημοξ πίζηζκ, εκδζαθένμκηαζ ιυκμκ δζ' αοηυκ ηυκ
ηίκδοκμ ηαί μφης εθεονίζημοκ έκα αηυιδ κεμθμβζζιυ, ηυκ μκμιάγμοκ
«αιανηία».
Επμιέκςξ, έπμκηαξ αλία ιυκμκ ή πζζηή οπμηαβή, δέκ ιέκεζ ηαιιία
ακενχπζκδ αλία ή Ιηακυηδηα πμφ κά λεπςνίγδ ηυκ έκα άκενςπμ άπυ
ηυκ άθθμ: « υθμζ είιαζηε ηυ ίδζμ, Έθθδκεξ ηαί αάναανμζ» εάθεβε ηάεε
πνμθήηδξ ιζαξ ηέημζαξ πίζηεςξ. Λέβεζ υ Ν. Α. Καθμβενυπμοθμξ « Τυ
άημιμ, βζά ηυκ ιανλζζηή, είκαζ "ζηναηεοιέκμ", επεζ ιεηααθδεή ζέ ιάγα,
ιε ηυ αθέιια ζηναιιέκμ πνυξ ηυκ πάκημηε αζαθή ιεθθμκηζηυ Όπαημ
Σημπυ ηαί ηυ ροπμπαεμθμβζηυ "νακηεαμφ ιέ ηήκ ζζημνία". Γζ' αοηυ ηαί
υ ιανλζζιυξ πνέπεζ κά εεςνδεή ζάκ υπζζεμδνυιδζζ ηαί άκηίδναζζ».
Όεεκ ηάεε ημζιμπμθίηζηδ ενδζηεία ηδνφζζεζ άπυ ηήκ θφζζκ ηδξ ηυκ
ίζμπεδςηζζιυ, θέβεζ δέ έπ' αοημφ υ Ρμιπέν κηέ Χένη (εζξ ηυ ένβμκ «ή
Θνδζηεία ηδξ Εονχπδξ» Αεήκαζ, έηδ. Εθεφεενδ ζηέρζξ): « ΋
πμθζηζζιυξ ιαξ πεεαίκεζ ζήιενα, έλ αζηίαξ εκυξ Τζμπεδςηζ-ζιμτπμφ
θαίκεηαζ κά ενζαιαεφδ πακημΰ. ΋ ηφηθμξ ημτ Τζμπεδς-ηζζιμτ θαίκεηαζ
κά έββίγδ ηυ ηθείζζιμ ημο. Σφιθςκα ιέ ηήκ ηθαζζζηή δζαδζηαζία
ελεθίλεςξ ηαί παναηιήξ ηςκ ηφηθςκ ημτ πνυκμο, ηυ εέια ημτ
Ίζμπεδςηζζιμτπέναζε, ζηήκ ημοθημφνα ιαξ, άπυ ηυ ζηάδζμ ημτ ιφεμο
(ίζυηδξ ιπνμζηά ζηυκ εευ), ηυ ζηάδζμ ηήξ ζδεμθμβίαξ (ίζυηδξ ιπνμζηά
ζημοξ ακενχπμοξ), έπεζηα ζηυ ζηάδζμ ημτ «επζζηδιμκζημφ» ζζπονζζιμφ
(δζαηήνολζξ ημκ Ιζμπεδςηζημφ «βε· βμκυημξ»).Μέ ηαεανά θυβζα: άπυ
ηυκ πνζζηζακζζιυ ζηήκ δδιμηναηία, ιεηά ζηυκ ζμζζαθζζιυ ηαί ζηυκ
ιανλζζιυ. Ή ιεβαθφηενδ ηαηδβμνία πμφ ιπμνεί κά πνμζάρδ ηακείξ
ζηυκ πνζζηζακζζιυ είκαζ, υηζ εβηαζκίαζε ηυκ ζζμπεδςηζηυ ηφηθμ,
εζζάβμκηαξ ζηήκ εονςπασηή ζηέρζ ιζά επακαζηαηζηή ακενςπμθμβία
μζημοιεκζημφ ηαί ολοηθδνςηζημφ ηφπμκ.
"Οπςξ, ζηυκπμθοεεσζιυ ηςκ Ανίςκ, ή πμζηζθία ηαί ή άκζζδ
ζπμο-δαζυηδξ ηςκ εεχκ ακηζηαηυπηνζγακ ηήκ δζαθμνμπμίδζζ ημτ ηυ-

1

ζιμο ηαί ηήκ ακζζυηδηα ηςκ ακενχπςκ ιεηαλφ ημοξ, έηζζ, ζημκ ιμκμεεσζιυ, μί άκενςπμζ εεςνμφκαζ ουσιαστικώς ταυτόσημοι: Είκαζ
ίζμζ ιπνμζηά ζ' εκα Θευ πμφ ημφξ δδιζμφνβδζε όλους "ηαη' εζηυκα ηαί
υιμίςζίκ ημκ μοναδικήν». Ή ανπαία Εονχπδ έηνζκε ημφξ ακενχπμοξ
ζφιθςκα ιε ηά πνμηενήιαηα ηαί ηά εθαηηχιαηα ημοξ, ηήκ αλία ημοξ, ηίξ
πνάλεζξ ημοξ, ηά εζδζηά παναηηδνζζηζηά ημοξ.Καί μί ίδζμζ μί Θεμί δέκ
απμηεθμφζακ έλαίνεζζ ημκ ηακυκμξ». "Οεεκ μδδβμφκηαζ μί πζζημί εζξ
έκα ηφηθμ αδζέλμδμ: έκεπζζηεφεδ-ζακ ηυ ημζιμπμθζηζηυκ ζδεχδεξ δζά
κά ημφξ ζχζδ απυ ηήκ άκςκο-ιίακ ημοξ ηαί αοηυ ημφξ ζζμπεδχκεζ ηαί
ημφξ ηαείζηα άκεο οπάνλεςξ, δέκ ήεεθακ ηήκ πυθζκ εζξ ηήκ μπμία
ηαημζημφζακ ηαί εονέεδζακ μπαδμί ηδξ άκεθεοεενίαξ ηδξ εηθνάζεςξ,
ηδξ ιίλεςξ ηςκ ακενχπςκ ηαί ηχκ θοθχκ, ηδξ ηαεμθζηήξ έλζζχζεςξ.

ζη'
Καί ηχνα άξ ζδμφιε ηήκ ακηίεεζζκ πνυξ ηήκ αρχαία παγκόσμιο θρησκεία· επζηαθείηαζ ηυκ εευ μ Πίκδανμξ ηαί θέβεζ (Ποε. I):
«Λφηζε ηαί Δάθμζ' άκάζζςκ
Φμίαε Πανκαζζμφ ηε ηνάκακ Καζηαθίακ Φζθέςκ
έεεθήζαζξ ημφηα κυς
ηζεέιεκ εΰακδνυκ ηε πχνακ.
έη εεχκ βάν ιδπακαί παζαζ ανμηέαζξ άνεηασξ
ηαί ζμθμί ηαί πενζί αζαηαί πενίβθςζζμί η' έθοκ». «Νά
ηαηαζηήζδξ εφακδνμ ηήκ πχνακ ιαξ, δζυηζ βκςνίγμιε δηζ εζφ δίδεζξ ηίξ
ακενχπζκεξ ανεηέξ». Δέκ είκαζ δοκαηυκ κά αίζεακεή υ πμζδηήξ ηήκ
εοηοπία πανά ιυκμκ ιέζα εζξ ηήκ πυθζκ ημο ηαί υηακ ή πυθζξ είκαζ
ηαθμδζμζημοιέκδ ηαί εοδαίιςκ, δζά ημφημ ηαθεί ηυκ Θευ κά ηδξ δχζδ
ζπμοδαίμοξ ηαί ζηακμφξ άκδνεξ, κά ηήκ ηαηαζηήζδ εφακδνμ· δέκ
θακηάγεηαζ ηαί μφηε είκαζ δοκαηυκ κά δζακμδεή, έζης ηαί ςξ κμδηζηυ
παίβκζμ, ηήκ «αημιζηή ζςηδνία»· ηαί άξ ζηεθεχιε, υηακ υ Πθάηςκ
είδε κά βηνειίγεηαζ βφνς ημο υθμξ υ πνοζμφξ αζχκαξ, ηηοπδιέκμξ απυ
ηά δεζκά ημΰ Πεθμπμκκδζζαημφ πμθέιμο, ηαί επίζδξ ηήκ κεμσδνοεείζα
δδιμηναηία κά ηαηαδζηάγδ ηυκ δζδάζηαθμ ημο, ηυηε, ηαί άξ ιαξ
ηαεμδδβή αοηυ, δέκ οπμπςνεί ηαθοπηυιεκμξ πίζς άπυ ιίακ ενδζηείακ
«αημιζηήξ ζςηδνίαξ», ή μπμία κά δίδδ ηήκ εφηοπίακ εζξ ηυ έπέηεζκα,
μφηε εθεονίζηεζ ηάπμζα ακάθμβμ θζθμζμθζηή άκηί-θδρζ (ηαί αοηυ είκαζ
ιία άπάκηδζζξ εζξ δζμοξ θέβμοκ δηζ εζξ ηυκ Πθάηςκα δζαηνίκμοκ ηάζεζξ
«αζηδηζηέξ» - ιμκμεεσζηζηέξ), αθθά ζπεδζάγεζ ηυ πχξ είκαζ δοκαηυκ κά
δζμνεςεή ή πυθζξ, βνάθεζ ηήκ «Πμθζηεί2

α» ηαζ ηαηυπζκ ημφξ «Νυιμοξ», εεςνεί δηζ υ άκενςπμξ ιπμνεί κά
εΐκαζ εοηοπήξ ιυκμκ είξ ηδκ πυθζ ημο, εζξ ηυ πχια ημο, δειέκμξ ιε ηυ
αίια ηςκ πνμβυκςκ ημο, ιε ημφξ έθεζηίμοξ Θεμφξ ημο.
Γζά κά δζαθοεή πθέμκ ηάεε αιθζαμθία ηαί κά θακή ηαεανά δηζ ή
Δθθδκζηή Γναιιή είκαζ αδφκαημκ κά νοιμοθηδεή είξ ηυ πνυηοπμκ
ιμκμεεσζιυξ Θευξ εηηυξ ημτ ηυζιμο- αημιζηή ζςηδνία- "αζηδηζζιυξ", άξ φπμβναιιζζεή ηαί ηυ ελήξ: Δζξ ηήκ πθέμκ άζπδιδ πενίμδμ
ημτ Δθθδκζζιμφ, είξ ηά 1440, ιεηά άπυ ιίακ πζθζεηίακ εκηαηζηήξ πζέζεςξ δζ' άπμννυθδζζκ ημτ ακςηένς πνμηφπμο, ιέζα είξ έκα ηυζιμκ
υπμο ηυ φρδθυηενμκ ζδεχδεξ ημο ήημ ή γςή ημτ ένδιίημο, ιέζα είξ ηυ
έεκμηηυκμκ «ήηακε εέθδια Θεμτ ή πχνα κά ημονηέρδ», υ Δθθδκζζιυξ
άκίζηαηαζ, ηζκάγεζ δθα αοηά άπυ επάκς ημο χξ άπνδζηδ ζηυκδ, ηαί υ
Πθήεςκ ακηζδνά ηδνφζζμκηαξ ιία έπακάζηαζζ ημζκςκζηή ηαί
έεκζημαπεθεοεενςηζηή. Γέκ ηαηαθήβεζ κά εΰνδ ηήκ «αημιζηή ημο ζςηδνία» είηε είξ ηήκ ηνοθδθή γςή ηήξ ακαβεκκδζζαηήξ Ιηαθίαξ είηε είξ
ηάπμζμ «άζηδηανζυ» ημτ Τατβέημο, αθθά ηδνφζζεζ ηήκ ημζκςκζηή ημο
έπακάζηαζζ ιέ δπθμκ ημφξ «Νυιμοξ» ημο (ηήκ έπακάζηαζζ δέ αοηή
ηαηαπκίβμοκ είξ ηυ αίια, ιέ ηφνζμ ιμπθυ ηυκ Γεχνβζμ Σπμθάνζμ ηαί
θασηυ αναπίμκα ανπζηχξ ηυ εκήζημκ Βογακηζκυκ ηνάημξ ηαί ηαηυπζκ
ημφξ Όεςιακμφξ). "Οηακ δέ εά άκαθφζςιε ημφξ «Νυιμοξ» ημτ
Πθήεςκμξ, εά ίδμΰιε δηζ δέκ ημφξ άββζλακ ηά πίθζα αοηά έηδ, ή
βναιιή είκαζ πεκηαηάεανα πμθοεεσζηζηή -μνθζηή-ημζιζηή-ημζκςκζηή.

γ'
Άθθ' άξ άνπίζςιε άπυ ηίξ ανπέξ: δεπυιεκδ ή Δθθδκζηή Γναιιή ηήκ
απανπή ημτ ηυζιμο άπυ ηήκ άννδημ άνπή, άπυ ηίξ δφμ εείεξ ημζιμβμκζηέξ μοζίεξ ηαί άπυ ηήκ πνςημηαεεδνία ημτ Νυιμο, δέκ είκαζ εη
ηήξ θφζεςξ ηδξ ενδζηεία «ημπζηή», ιενμθδπηζηή, δέκ πςνίγεζ ημφξ
ακενχπμοξ ηαί ηίξ θοθέξ ζέ εηθεηημφξ ηαί ιδ.
"Οθμζ θαιαάκμοκ έλ ίζμο ηά δχνα ηχκ Θεχκ (υ ηαεείξ ακάθμβα ιέ
ηήκ ζηακυηδηα πμφ έπεζ κά ηά θάαδ).
"Ακαθένεζ υ Πνυηθμξ είξ ηυ ένβμ ημο «Σημζπείςζζξ εεμθμβζηή» 122
[ιεηάθναζζξ άπυ ηυκ Ιβκάηζμ Σαηηαθή είξ ηάξ εηδυζεζξ «Πμθφηο-πμ»,
1982]:
« "Οζα είκαζ εεία, ηαί βζά ηά δεύηενα πνμκμμύκ ηαί πένα άπό ηά
πνμκμμύιεκα είκαζ ηαί μϋηε ή πνόκμζα παθάεζ ηήκ ηαεανή ηαί
εκζαία κπενααηζηόηδηά ημοξ μϋηε ή πωνζζηή άπό ηά άθθα εκόηδηα
ημοξ εηιδδεκίγεζ ηήκ πνόκμζα.
1

Γζαηί ιέκμκηαξ ιέζα ζηδ δζηή ημοξ εκόηδηα ηαί ϋπανλδ, έπμοκ
βειίζεζ ηά πάκηα ιέ ηδ δύκαιδ ημοξ. Καί μ, ηζ ιπμνεί κά ημύξ
ιεηαθαααίκεζ παίνεηαζ ηά αβαεά πμύ ιπμνεί κά δεπηεί ζύιθωκα
ιέ ηά ιέηνα ηδξ ίδζαξ ηδξ οπόζηαζδξ ημο- βζαηί εηείκμζ ιέ ηήκΐδζα
ηήκ ϋπανλδ f j ιάθθμκ ηδκ πνμΰπανλδ ημοξ αηηζκμαμθμύκ ηά
αβαεά ζηά μκηά. Γζαηί αθμύ είκαζ άβαεόηδηεξ ηαί ηίπμηε άθθμ, ιέ
ηήκΐδζα ηήκ ϋπανλδ ημοξ πμνδβμύκ ζέ όθα άθεμκα ηά αγαθά. Καί
ηή δζακμιή δέκ ηήκ ηάκμοκ ιέ ηάπμζμ οπμθμβζζιό- αθθά αοηά
δέπμκηαζ ζύιθωκα ιέ ηήκ αλία ημοξ, εκώ εηείκα δίκμοκ ζύιθωκα
ιέ ηήκ ϋπανλδ ημοξ. Ούηε ηαηά ηή θεζημονβία ηδξ πνόκμζαξ
δέπμκηαζ ηάπμζα ζπέζδ ιέ ηά πνμκμ-μύιεκα · βζαηί μθα
άβαεμπμζμϋκ ιέ ηήκ ϋπανλδ πμύ έπμοκ, ηάεε ηζ πμύ εκενβεί ιέ ηήκ
ϋπανλδ ημο εκενβεί έλω από ηή ζπέζδ (βζαηί ή ζπέζδ είκαζ
πνμζεήηδ ζηό είκαζ ηαί επμιέκωξ είκαζ ακηίεεηδ ζηή θύζδ ημο).
Οϋηε πάθζ επεζδή είκαζ πωνζζηά ηαί άζπεηα ηαηανβμύκ ηήκ
πνόκμζα-βζαηί έηζζ εά ηαηανβμύζακ -πμύ ιήηε κά ηό πμύιε αοηό
δέκ ηάκεζ- ηήκ Ιδζα ημοξ ηήκ ϋπανλδ, πμύ ζδζόηδηα ηδξ είκαζ ή
αβαεόηδηα. Γζαηί ηό αβαεό είκαζ πμύ ιεηαδίδεηαζ ζέ ηάεε ηζ πμύ
ιπμνεί κά ηό ιεηαθάαεζ ηαί ηό ζδιακηζηόηενμ δέκ είκαζ ηό
άβαεόιμνθμ άθθά ηό άβαεμπμζό. Τήκ ζδζόηδηα αοηή θμζπόκ ή
ηακέκα από ηά όκηα δέκ εά απμηηήζεζ ή ηήκ έπμοκ μί εεμί πνίκ
από ηά όκηα. Γζαηί αέααζα δέκ ιπμνεί κά οπάνπεζ ηό ιεβαθύηενμ
αβαεό ζηά αβαεά ηαηά ιέεελδ ηαί ηό ιζηνόηενμ ζηά αβαεά ηαί
πνωηανπζηόηδηα». «Πάκ ηό εείμκ ηαί πνμκμεί ηωκ δεοηένωκ ηαί
έλήνδηαζ ηωκ πνμκμμοιέκωκ, ιήηε ηδξ πνμκμίαξπαθώζδξ ηήκ
άιζηημκ αοημύ ηαί έκζαίακ ύπενμπήκ ιήηε ηδξ πωνζζηήξ εκώζεωξ
ηήκ πνόκμζακ άθακζγμύζδξ.
ιέκμκηεξ βάν εκ ηω έκζαίω ηθ εαοηώκ ηαί εκ ηή οπάνλεζ ηά πάκηα
πεπθδνώηαζζ ηδξ εαοηώκ δοκάιεωξ- ηαί πάκ ηό δοκάιε-κμκ
αοηώκιεηαθαβπάκεζκ απμθαύεζ ηωκ αβαεώκ ώκ δέπεζεαζ δύκαηαζ
ηαηά ηά ιέηνα ηδξ μζηείαξ οπμζηάζεωξ, εηείκωκ αύηώ ηθ είκαζ,
ιάθθμκ δέπνμεϊκαζ, ηάβαεά ημζξ μϋζζκέπζθα-ιπόκηωκ. όκηεξ βάν
μοδέκ άθθμ ή άβαεόηδηεξ, αύηώ ηω είκαζ ημζξπάζζκ άθεόκωξ
ηάβαεάπμνδβμύζζκ, μύ ηαηά θμβζζιύκ πμζμύιεκμζ ηήκ δζακμιήκ,
άθθά ημύηωκ ιέκ ηαηά ηήκ αοηώκ άλίακ δεπόιεκωκ, εηείκωκ δε
ηαηά ηήκ αοηώκ ϋπανλζκ δζδόκηωκ, μϋηε μΰκ πνμκμμϋκηεξ ζπέζζκ
άκαδέπμκηαζ πνόξ ηά πνμκμμύιεκα- ηθ βάν είκαζ μ είζζ πάκηα
άβαεύκμοζζκ, πάκδέ ηό ηθ είκαζ πμζμύκ αζπέηωξ πμζεί (ή βάν
ζπέζζξ πνόζεεζίξ έζηζ ημϋ είκαζ · δζό ηαί πανά θύζζκ)- μϋηε
πωνζζημί μκηεξ άκαζ-

2

ξνϋζη ηήλ πξόλνηαλ νύησ γάξ αλ άλαίξνΐελ ( δ κεδέ ζέκηο εηπείλ) ηήλ
ϋπαξμηλ ηήλ εαπηώλ, ήο Ιδηόηεο ή άγαζόηεο εζηίλ άγαζνϋ γάξ ή
κεηάδνζηο εηο πάλ ηό κεηέρεηλδπλάκελνλ, θαη ηό κέγηζηόλ έζηη νύ ηό
άγαζνεηδέο, αιιά ηό άγαζνπξγόλ. ηνϋην ηνίλλλ ή νπδέλ εμεη ησλ όλησλ ή
ζενί πξό ησλ όλησλ νπ γάξ αλ πνπ ηνίο κέλ θαηά κέζεμηλ άγαζνΐο
ύπαξρνη ηό κείδνλ αγαζόλ, ηνηο δέ πξώησο άγαζνίο ηό ειαηηνλ». Οί
Θεμί πθήνεζξ άβαευηδημξ βειίγμοκ ηυ ζφιπακ ιέ ηήκ αηηζκμαμθία
ημοξ, ηαί ή αηηζκμαμθία αοηή, ή μπμία είκαζ ή ζδζα ή βκχζζξ ημτ
άβαεμτ, οπάνπεζ πακημτ, δεκ οπάνπεζ δζακμιή ιέ ηάπμζμ οπμθμβζζιυ,
ηυ αβαευκ ιεηαδίδεηαζ εζξ μζμκδήπμηε πμφ εέθεζ κά ηυ δεπεή, ηάεε δκ
δέπεηαζ ηήκ άβαεμπμζυ αηηζκμαμθία εζξ ηυ ιέηνμκ πμφ είκαζ
έκανιμκζζιέκμκ πνυξ ηυ εείμκ.
Έηημξ άπυ ηήκ άβαεμπμζυ εκένβεζα ηςκ Θεχκ οπάνπεζ εζξ ηήκ
Δθθδκζηή Γναιιή ιυκμκ ή δνάζζξ ημτ θοζζημΰ Νυιμο, ή μπμία επίζδξ είκαζ ίζδ πνυξ υθμοξ, δζαοηυ ηαί υ οικςδυξ πενζβνάθεζ ηυκ Νυιμ
ςξ «ζθναβίδα δζηαία» ηαί «βκχιαζξ υνεμηάηαζζζ ζοκχκ»
ηαί«άδζάζηνυθμξ αίεί». Οί Θεμί πενζαάθθμοκ υθμοξ ημφξ ακενχπμοξ
ιέ ηήκ ζδίακ αηνζαχξ αβάπδ ηαί αβαευηδηα, ημφξ αμδεμφκ κά λεπενάζμοκ ηίξ απαζηήζεζξ ηδξ Δζιανιέκδξ ηαί απμηαθφπημκηαζ εζξ ηυκ
άκενςπμ, πάκημηε διςξ ιέ ηνυπμκ άκάθμβμκ ιέ ηίξ κμδηζηέξ ημο
ζηακυηδηεξ ηαί ηήκ ζδζαζηένα ροπμζφκεεζζ ηδξ θοθήξ ημο, ηαί ειπκέμοκ ηεθεημονβζηυκ ηαηάθθδθμκ δζά ηίξ ακάβηεξ ηδξ ζοβηεηνζιέκδξ
ελεθίλεςξ ηαί εζξ ηυ έπίπεδμκ ηδξ ηάεε ακενςπζκήξ μιάδμξ. Γνάθεζ υ
Σαθθμφζηζμξ («Πενί Θεχκ ηαί Κυζιμο» XII, 6. Μεηάθναζζξ Πέηνμο
Γνάαζββεν άπυ ηήκ έηδμζζ Σθζββυξ, "Αεήκαζ 1982):
«Δηά λά απνθύγνπλ νί άλζξσπνη ηήλπιάλελ θαί άπαμ πιαλε-ζέληεο λά
ζεξαπεύσληαη, πνιιά αληίδνηα θαί θάξκαθα έδεκη-νπξγήζεζαλ ύπό ησλ
ζεώλ · ηαύηα είλαη α'η ηέρλαη, νί έπη-ζηήκαη, αί κειέηαη, αί πξνζεπραί, αί
ζπζίαη θαί αί κπεηηθαί ηε-ιεηαί, πεξαηηέξσ νη λόκνη θαί αί πνιηηείαη, αί
θξίζεηο θαί αί ηηκσξίαη. "Οια απηά ίδξύζεζαλ ύπό ησλ ζεώλ δηά λά
πξνθπιάμνπλ ηάο ςπράο άπό ηνϋ λά ζθάιινπλ θαί ηειηθώο, όηαλ αύηαη
εμέιζνπλ ηνϋ ζώκαηνο, αλαιακβάλνπλ ηόλθαζαξκόλ ησλ νί θαζαξηηθνί
Θενί θαί δαίκνλεο». Γέκ επζεοιμφκ μί Θεμί ηήκ ιίλζκ ηςκ ακενςπίκςκ
μιάδςκ, θοθχκ, πθδεοζιχκ, δζυηζ ηάεε ιία άπυ αοηέξ εονίζηεηαζ εζξ
δζαθμνεηζηυ ζηάδζμ πκεοιαηζηήξ ελεθίλεςξ, οπάνπεζ δζαθμνεηζηυ
«θοθεηζηυκ άζοκείδδημκ» [δδιζμονβείηαζ ιέζα άπυ πμθοάνζειμοξ
αίμοξ πμφ γμοκ αοηά ηά άημια ςξ ιέθδ ηήξ ζδίαξ ημζκυηδημξ], ηυ
υπμζμκ ηαεμδδβεί ηήκ ημζκςκζηή άκηίθδρζ ηαί ζοιπενζθμνά, έπεζ ηάεε
μιάδα

1

δζαθμνεηζηέξ πκεοιαηζηέξ ακάβηεξ ηαί δζ' αοηυ πνέπεζ κά θαιαάκδ
δζαθμνεηζηή παζδεία ιέ ήεδ, έεζια, ηεθεημονβζηυ, θαηνεία ηαί ημζιμακηζθήρεζξ ηαηαθθήθςξ δζαιμνθςιέκεξ δζα ηυ Ιδζηυ ηδξ ζηάδζμ
πκεοιαηζηήξ ελεθίλεςξ, είκαζ δέ επζηαβή ηςκ Θεχκ μί πκεοιαηζηά ηαί
κμδηζηά ελεθζβιέκμζ θαμί κά αμδεμφκ ηαί κά ηαεμδδβμφκ ηήκ έλέ-θζλζ
ηςκ κεςηένςκ ηαί μί κεχηενμζ, ακηζθαιαακυιεκμζ ηήκ ελεθζηηζηή
δζαθμνά ημοξ, κά δέπςκηαζ αοηή ηήκ ηαεμδήβδζζ· αοηυ ζδιαίκεζ ηαί ηυ
θεπεέκ οπυ ημο Δφνζπίδμο: «Βαναάνςκ δ' "Δθθδκαξ άνπεζκ εζηυξ, άθθ'
μφ ααναάνμοξ Δθθήκςκ». Αοηά δέκ είκαζ απθχξ εεςνδηζηέξ
ζοθθήρεζξ κμδηζηέξ. Τά απέδεζλακ μί "Δθθδκεξ δηακ έβζκακ ηφνζμζ ηδξ
Αζβφπημο ηαί ηδξ Αζίαξ.
Γέκ είπαιε ηαιιία έεκμηημκία, ημοηέζηζκ δέκ έδςζακ ζέ ηακέκα ηά
δζηά ημοξ ήεδ, έεζια, ενδζηεία, κυιμοξ. Ακηζεέηςξ έζεαάζεδζακ ηίξ
παναδυζεζξ δθςκ, δέκ πνμζδθφηζζακ ηακέκα ηαί απυ αοηή ηήκ
ηαηά-ζηαζζ ειπθμοηίζεδηε ηαί ή Δθθδκζηή Θνδζηεία [εοιίγς δηζ υ
Σένα-πζξ δέκ είκαζ πνμσυκ ζοβηνδηζζιμφ -μί Θεμί είκαζ μκηυηδηεξ, δέκ
είκαζ πνμσυκηα· είκαζ Θευξ ανπαζυηαημξ, ή θαηνεία ημο ήθεε απυ ηήκ
Σζκχπδ ημφ Πυκημο ηαί έλδπθχεδ ηήκ Δθθδκζζηζηή Δπμπή, δζυηζ
απθμφζηαηα ηυηε ηυ κμδηζηυ - θζθμζμθζηυ επίπεδμ ήημ ηαηάθθδθμκ
δζά ηάξ εηθνάζεζξ ηάξ υπμζαξ άκηεπνμζχπεοε].
Δζξ ηυζιμοξ δέ, δπςξ υ ζδιενζκυξ, υπμο θοθέξ ζαθχξ κεχηενεξ
ελεθζηηζηά επζαάθθμοκ ηήκ δβειμκία ημοξ ηαί δζ' αοηήξ ηά έεζια ημοξ,
ηυκ ηνυπμ ζηέρεςξ ημοξ ηαί ηήκ αθεθή ημοξ ημζιμακηίθδρζ ζέ θοθέξ
πακάνπαζεξ, ιέ ιαηνά ελεθζηηζηή πμνεία πίζς ημοξ, ειπμηζζιέκεξ
ηονζμθεηηζηχξ ιέ ηήκ ζμθία ηχκ Βεδχκ, οπμαζαάγεηαζ υθμξ αοηυξ υ
ηυζιμξ ηαί παθζκδνμιεί ζοκεπχξ πνυξ πθέμκ ακχνζια ελεθζηηζηά
ζηάδζα ηαί αοηυξ είκαζ υ ιεβάθμξ πκεοιαηζηυξ ηίκδοκμξ.
δ'
Δπεζδή ή πκεοιαηζηή έλέθζλζξ ημφ ακενχπμο είκαζ πάκημηε δειέκδ ιέ
ηήκ ίδζαζηένακ αηιυζθαζνα ηαί ηήκ αηηζκμαμθία ημφ ηυπμο ηαί ηδξ
ημζκυηδημξ εκηυξ ηήξ υπμζαξ γή, ελεθίζζεηαζ δέ δζά ηήξ πνμζθμνάξ
πνυξ αοηήκ, δζ' αοηυ ηαί ή Δθθδκζηή Θνδζηεία ιέ ηίξ ζοκεπείξ δδιυζζεξ εηδδθχζεζξ ηδξ, ηίξ «δδιμηεθείξ εμνηέξ», ημκχκεζ ηήκ ζοιιεημπή
ημο ακενχπμο εζξ ηήκ γςή ηήξ ημζκυηδημξ.
Τυ πνχημκ, θμζπυκ, ηαεήημκ ημφ άκενςπμο είκαζ κά είκαζ πμθίηδξ
ηαί υπζ ζδζχηδξ (δζ' αοηυ ζδζχηδξ ζδιαίκεζ ηαί δζακμδηζηχξ ηαεοζηενδιέκμξ), κά έπδ βκχιδκ δζά ηάεε εέια ηυ υπμζμκ ακαηφπηεζ εζξ ηήκ
πχνακ ημο ηαί εοεανζχξ κά ηήκ έηθνάγδ· άξ έκεοιδεχιεκ εδχ ηυκ
κυιμ ημτ Συθςκμξ, ζοιθχκςξ πνυξ ηυκ υπμζμ ηζιςνείηαζ ιέ δήιεο2

νη ηεο πεξηνπζίαο ηνπ νηνζδήπνηε δελ ιάβεη ζέζη φηαλ ππάξρεη εηο ηελ πφιη
κία εκθχιηνο δηακάρε (Πινπηάξρνπ ΢φισλ XX1). Όηαλ δε ήξσηάην φ
Απφιισλ -φπσο ζπρλά ζπλέβαηλε- πνηνλ Θεφλ νθείιεη λά ηηκά φ άλζξσπνο,
πάληνηε απαληνχζε: ηφλ Πνιηνχρν Θεφ ζπκθψλσο πξφο ηνχο ζεζκνχο ηεο
πφιεσο. Γξάθεη έπ' αχηνυ φ Πιάησλ εηο ηφλ Δχζχδεκνλ « ό έν ΔελφοΙς Θεός,
όταν τις αστόν επερωτά, πώς αν τοις Θεοΐς ταρίζοιτο, αποκρίνεται
«ΝΟΜΩ ΠΟΛΕΩΣ. Νόκνο δέ δή-πνππαληαρνύ έζηη θαηά δύλακηλ ίεξνϊο
Θενύο άξέζθεζζαη».
Γηλλάκεζα ινηπφλ λά ε'ίπσκελ, δηη ή Διιεληθή Θξεζθεία είλαη ηφ ιίθλνλ ηεο
επλνκίαο, επηβάιιεη ηήλ ζπκκεηνρήλ εηο ηά θνηλά θαί επίζεο ζέβεηαη ηίο
απφςεηο θαί ηίο ζθέςεηο θάζε άλζξσπνπ θαί δζελ εΐλαη ζξεζθεία πξαγκαηηθήο
αγάπεο θαί δρη θαηαπηέζεσο- δη' απηφ θαί δέλ έρεη θαηαπηεζηηθήλ φξγάλσζηλ
κέ θεληξηθήλ δηνίθεζηλ θαί ίε-ξαξρηθήλ δνκήλ, φπσο έρνπλ νί θνζκνπνιίηηθεο
ή νί «ηνπηθέο » ζξεζθείεο, θαί επνκέλσο νπδείο θαηαδηψθεηαη επεηδή έρεη
θάπνηα δηαθνξεηηθή γλψκε δηά θάπνηα ζξεζθεπηηθή αιήζεηα· έηζη δέλ
ππάξρνπλ «αηξεηηθνί», νχηε εθζηξαηείεο θαί δησγκνί ελαληίνλ ηνπο. Ό θαζείο
εθθξάδεη ειεπζέξσο θάζε ζξεζθεπηηθή ηνπ πεπνίζεζη· απηά είλαη γλσζηά θαί
ρηιηνεηπσκέλα, φπσο θαί ή γλσζηή θξάζηο« ζηήλ Ρψκε επξίζθεη θαλείο
εχθνιψηεξα Θενχο παξά αλζξψπνπο», δηφηη, ζέ θάζε γσληά ηεο πφιεσο
χπήξρνλ λανί ησλ πιένλ εηεξνθιήησλ Θενηήησλ.
Υπελζπκίδσ, επίζεο, ηίο αηέιεησηεο θηινζνθηθέο ζπδεηήζεηο, φπνπ
άληεθξνχεην φ αληίπαινο κέ δπινλ ηίο αξρέο ηνυ ζπιινγηζκνχ-επξηζθφκεζα
αθφκε πνιχ καθξηά απφ ηίο Νεαξέο ηνυ Ινπζηηληαλνχ, δπνπ εάλ
άλαγηλψζθσκε Πνξθχξην ηηκσξνχκεζα κέ ηήλ εζράηε ηψλ πνηλψλ, εάλ δέ
έρνκε βηβιία ηνυ ΢εβήξνπ καο θφβνπλ ηά ρέξηα (κπνξνχκε δκσο λά
δηαβάδσκε Νεζηφξην· ηφηε απιψο δηαξπάδνληαη ηά ππάξρνληα καο άπφ ηφλ
δήκν).
Δηο ηήλ Διιεληθή Θξεζθεία φπσο δέλ αλεπξίζθεηαη άξρή ή δεκηνπξγία ηνυ
Κφζκνπ, άιι' απηφο είλαη ηφ «φλησο δλ» ηφ φπνηνλ είλαη «αεί παξφλ», νχησ
δέλ πξφθεηηαη λά χπαξμε θαί ηέινο ηνυ θφζκνπ θαί επνκέλσο δέλ ππάξρεη
γξακκηθή πνξεία ηεο ηζηνξίαο, νχηε ζε-κετνλ δπνπ λά ηείλε φ θφζκνο, νχηε
ζθνπφο, νχηε θάπνηνο φ νπνίνο λά ζέηε θάπνην ζηφρν θαί άλ δέλ ηφλ έπηηχρε φ
άλζξσπνο λά ζεσξείηαη «ακαξηία» (εδψ θπξηνιεθηνχκε, ή ιέμηο απηή είλαη
ηερληθφο δξνο ηεο ηνμνβνιίαο θαί ζεκαίλεη «ράλσ ηφλ ζηφρν»). Απινχζηαηα
θάζε άλζξσπνο, θάζε αλζξσπηλή νκάδα, θάζε θπιή πξνρσξεί, κέ ηήλ βνήζεηα
ηψλ Θεψλ, ζπκθψλσο πξφο ηφλ λφκν ηεο εμειίμεσο θαί θάπνηε, κεηάτζσο άπφ
πνιιέο παιηλδξνκήζεηο, θζάλεη εηο ηήλ ηειείσζί ηεο, δπσο πξνβιέπεη φ
ηειείσο θπζηθφο απηφο λφκνο.

1

Δπεηδή απηνί, νί θπζηθνί θαί ζείνη λφκνη ηζρχνπλ δη' φινπο ηνχο αλζξψπνπο
θαί νί ζενί απνθαιχπηνληαη παληνχ νηνζδήπνηε άλζξσπνο θαί εηο νηαλδήπνηε
ρψξαλ ή έπνρήλ είλαη δπλαηφλ λά αλαθάιπςε ηίο αιήζεηεο ηεο Διιεληθήο
Θξεζθείαο.
Υπήξμε πξάγκαηη κία επνρή πξνθαηαθιπζκηαία, φπσο ζά ηδνχκε φηαλ ζά
έμεηάζσκε ζπγθξηηηθψο ηίο δηάθνξεο ζξεζθεπηηθέο πεπνηζήζεηο, φπνπ ππήξρε
ή Διιεληθή Θξεζθεία ηήο ρξπζήο επνρήο θαί άπφ απηήλ πξνέθπςαλ φ
Ιλδνπηζκφο, ή Κειηηθή ζξεζθεία, ή Αηγππηηαθή ζξεζθεία, ή αξρέγνλνο
Πεξζηθή ζξεζθεία. Οί θιαζζηθνί δέλ έρνπλ ακθηβνιίεο δηά ηίο αληηζηνηρίεο νί
φπνηεο ππάξρνπλ κεηαμχ απηψλ ηψλ ζξεζθεηψλ. Λέγεη φ Ηξφδνηνο εηο ηφ Β'
ηψλ ηζηνξηψλ (42,59):
«"Οζηξηο, ηόλ δή Γηόλπζνλ είλαη ιέγνπζηλ», «Ακνλλγάξ Αηγύπηηνη θαιένπζη ηόλ
Γία», «παλεξίδνπζη δέ Αηγύπηηνη νύρ άπαμ ηνλ έληαληνϋ, παλεγύξεηο δέ ζλρλάο,
κάιηζηα κέλ θαί πξνζπκόηαηα εο Βνύβαζηηλπόιηλ ηε Αξηέκηδη, δεύηεξα εο
Βνύζηξηλ πόιηλ ηε ΊΟΓ ελ ηαύηε γάξ δή ηε πόιεη εζηί κέγηζηνλ Ίζηνο ίξόλ, ϊδξληαη
δέ ή πόιηο αϋηε ηήο Αηγύπηνπ ελ κέζθ ηθ Γέιηα, Ίζηοδέέηηη θαηά ηήλ
ΔιιήλωλγιώζζαλΓεκήηεξ. ηξίηα δ'έο Σάϊλ πόιηλ ηε Άζελαίε παλεγπξίδνπζη,
ηέηαξηαδέέο Ηιίνπ πόιηλ ηθ Ήιίω, πέκπηα δέ εο Βνπηνύλ πόιηλ ηήΑεηνί, εθηαδέ
εοΠάπξεκηλπόιηληθ Άξεη». Αθφκε δέ δέλ έρεη ακθηβνιία πεξί ηνχ δηη ή "Ιζηο
είλαη ή Γήκεηξα, άιιά θαί φηη φινη νί άιινη ζενί ηνπο είλαη νί Ιδηνη νί
Διιεληθνί, ή Άξηεκηο, ή Αζελά, ή Λεηψ, φ Άξεο.
Ό ΢ηξάβσλ είλαη επίζεο γεκάηνο άπφ παξφκνηεο πεξηγξαθέο, π. ρ. (4,4,6)
«θεζίλ είλαη λήζνο πξφο ηή Βξεηηαληθή, θαζ' ελ φκνηα ηνηο έλ ΢ακνζξάθε πεξί
ηήλ Γήκεηξα θαί ηήλ Κφξελ ίεξνπνηεΐηαη», «είλαη έλα λεζί πιεζίνλ ηήο
Βξεηηαλίαο, φπνπ νί ηειεηέο ηήο Γήκεηξαο θαί Κφξεο είλαη φκνηεο κέ απηέο
ηήο ΢ακνζξάθεο». Ό Άπνπιήτνο, εηο ηφ γλσζηφλ φξακα ηνχ Λνπθίνπ, φπνπ
νκηιεί ή ηδία ή Θεά, θαί εηο ηφλ φπνηνλ πεξηγξάθεηαη ή γέλλεζηο κέζα άπφ ηφλ
Ώθεαλφλ ηνχ αηζέξνο ηήο πξνζσπηθήο Θεάο ή νπνία θπξηαξρεί έπί ηήο
γελλεηηθήο ηδηφηεηνο ηήο κεξηζηηθήο νπζίαο, επξίζθεη ηήλ επθαηξία δηά κία
γεληθή αληηζηνηρία («Ό ρξπζνχο φλνο» Χ 14): « Δλεθαλίζζε εηο έκέ άπό ηό
κέζνλ ηήο ζαιάζζεο κία ζεία θαί ζεβαζηή κνξθή», «ΟΊ Φξύγεο κέ νλνκάδνπλ
Μεηέξα ηώλ ζεώλ εηο ηήλ Πεζζηλνύληα, νί "Αζελαίνη Κεθξνπεία "Αζελά, νί
Κύπξηνη Παθία Αθξνδίηε, νί ΚξήηεοΓίθηπλλα "Αξηέκηδα, νί Σηθεινί Σηπγία
Πεξζεθόλε, νί Διεπζίληνη κέ θαινύλ αξραία ζεά Γήκεηξα, άιινη κέ θαινύλ
"Ηξα, άιινη Μπειιό-

2

να, άλλοι Εκάηη, άλλοι Ραμνονζία Νέμεζι, αλλ' οί Αιθίοπες καί οί Αιγύπηιοι με
καλούν μέ ηό πραγμαηικόν μοσ όνομα, Βαζίλιζζα "Ιζιδα», «εγώ είμαι ή θσζική
μηηέρα όλων ηων πραγμάηων, κσρία ηων ζηοιτείων ηης θύζεως, ό αρτικός
γεν-νήηωρ ηοΰ κόζμοσ (saeculorum progenies initialis)». "Αρ κλείζωμεν εδώ
καί αςηό ηό κεθάλαιο, ηό όποιο επίζηρ είναι απόπποια ηηρ κοζμολογίαρ,
λέγονηαρ ζςμπεπαζμαηικούρ, όηι ή Ελληνική Γπαμμή, δεσόμενη θςζικά αίηια
ώρ δημιοςπγούρ καί γεννήηοπερ ηοΰ κόζμος, θέηει εξ όπιζμοϋ καί ηόν
άνθπωπο ενηόρ ηοΰ κόζμος καί δίδει αξία ειρ ηόν αγώνα ηοΰ ανθπώπος διά ηήν
έξέλιξίν ηος και ηόν έκπολιηιζμόν ηος.

1

Η ΨΥΧΟΓΟΝΙΑ

«Ψςσή δ' άνθπώποιζιν άπ'
αιθέπορ έππίζωηαι» Fr. 228

2

Εζξ αοηυ ηυ άνπασηυ ηαθζηυ αββείμ, απυ ηυ ανπαζμθμβζηυ ιμοζείμ
"Αεδκχκ, δφμ πνυζςπα παζνεημφκ ίεναηζηχ ηχ ηνυπς, εκχ υ
ιεηαλφ ηςκ εονζζηυιεκμξ υιθαθυξ-υνθζηυκ θυκ πενζέπεζ,
ειθακζγυιεκμξ εκ δζαημιή, ηίξ δοκαηυηδηεξ ελεθίλεςξ ημο εζξ ροπή
αθθά ηαίπεναζηένς εζξ ακςηένα «δνςζηή» μκηυηδηα
ηήπνδζζιμπμζήζεζ «δθζαηχκ» ακςηένςκ δοκάιεςκ (υ υθζξ
ζοιαμθίγεζ ηίξ ακχηενεξ δοκάιεζξ πμφ αμδεμφκ ηήκ άεακαημπμίδζζ,
άθθά ηαί ηήκ ζδία ηήκ ήνςσηή ηαηάζηαζζ, δζυηζ ή ηαηάζηαζζξ αοηή
είκαζ δθζαηή, πονίκδ).

1

Ή Ψυχογονία
«ροπήκ ζοκεζηήζαημ έη ηχκ δέ ηε
ηαί ημζθδε ηνυπς, ηδξ αιένζζημο
ηαί αεί ηαηά
αοηά έπμφζδξ μοζίαξ ηαί ηδξ αΰπενί ηά ζχιαηα βζβκμιέκδξ ιενζζηήξ ηνίημκ
ελ αιθμίκέκιέζς ζοκεηενάζαημ μοζίαξ είδμξ, ηδξ ηε ηαφημτ θφζεςξ ατ
πένζ ηαί ηδξ ημτ έηενμο, ηαί ηαηά ηαφηα ζοκέζηδζεκ εκ ιέζς ημτ ηε άιενμτξ
αοηχκ ηαί ημτ ηαηά ηά ζχιαηα ιενζζημτ-»

Λέγει ψ Πλάηυν είρ ηψ 35α ηοχ Τιμαίος «ψ θεψρ» [δηαν ειρ ηψν Πλάηυνα
αναθέπεηαι ε'ιρ ηψν ενικψ ή λέξιρ θεψρ η ή λέξιρ δημιοςπγψρ, εννοείηαι ή
μοπθοποιηηική καί δημιοςπγική ίδιψηηρ ηηρ ζςνεσοωρ οςζίαρ] έδημιοωπγηζε
ηην τςσή απψ ηήν ωλη μέ ηψν έξηρ ηπψπο: Έλαβε ηήν οςζία ποω είναι
αμέπιζηορ [απα ζςνεσήρ] καί πάνηοηε είρ δλα ηά ζημεία φδια [δι' αςηψ καί
«ηαςηψν», ηψ ίδιο πανηοχ, άδιασϊπιζηον καί ομοιογενέρ] καί αςηήν ποω γίνεηαι
μεπιζηή είρ ηά ζϊμαηα- απψ ηίρ δωο δέ αςηέρ οςζίερ έζσημάηιζεν ένα ηπίηο
είδορ, ηψ ψποιον άπεηε-λεφηο καί απψ ηψ «ηαςηψν» καί άπψ ηψ «έηεπον»
[«έηεπον»= διαθοπεηικψ κάθε θοπά, μεπιζηψν, ενϊ «ηαςηψν», ηψ ομοιογενέρ,
ηψ ζςνεσέρ]. Λέγει επίζηρ ηψ Fr. 60, ηψ ψποιον έσει ληθθή άπψ ηψν Δαμάζκιον:
60. Damasc. De princ. 123 «έν ιέκ ημίκοκ ηαίξ θενμιέκαζξ ηαφ-ηαζξ ναρςζδίαζξ
Όνθζηαΐξ δ εεμθμβία ήδε ηίξ εζηίκ ή πενί ηυ κμδηυκ, δκ ηαί μί θζθυζμθμζ
δζενιδκεφμοζζκ, ακηί ιέκ ηδξ ιζαξ ηχκ υθςκ ανπήξ ηυκΧνυκμκ ηζεέκηεξ, ακηί δέ
ημίκδοεσκ Αζεένα ηαί Χάμξ, ακηί δέ ημτμκημξ απθχξ ηυ χζυκ άπμθμβζ-γυιεκμζ,
ηαί ηνζάδα ηαφηδκ πνχηδκ πμζμτκηεξ- είξδέ ηήκ δεοηένακ ηεθείκ ήημζ ηυ
ηομφιεκμκηαί ηυ ηφμκ χζυκ ηυκ εευκ, ή ηυκ άνβδηα πζηχκα, ή ηήκκεθέθδκ, υηζ έη
ημφηςκ έηενχζηεζ υ Φάκδξ -άθθμηε βάν άθθα πενί ημτ ιέζμο θζθμζμθμτζζκ.
ημτημ ιέκ[μΰκ] υπμζμκ ακ ή~ζ, χξ ηυκ κμοκ, χξ δέ παηένα ηαί δφκαιζκ, άθθα ηζκά
πνμζεπζκμμτκηεξ μοδέκ ηχζ Όνθεΐ πνμζήημκηα, ηήκ δέ ηνίηδκ ηυκ Μήηζκ (χξ
κμοκ), ηυκ Ήνζηεπαίμκ χξ δφκαιζκ, ηυκ Φάκδηα αοηυκ χξ παηένα, ιήπμηεδέηαί
ηήκ ιέζδκ ηνζάδα εεηέμκ ηαηά ηυκ ηνίιμνθμκ εευκ έηζ ηουιεκμκ έκ ηχζ χζχζ · ηαί
βάν ηυ ιέζμκ αεί θακηάγεζ ζοκαιθυηενμκ ηχκ άηνςκ, χζπεν ηαί ημτημ άια ηαί
χζυκ ηαί ηνίιμνθμξ Θευξ.

2

καί όραις οηι ηό μέν ώιόν έζηιν ηό ήνφμένον, ό δέ ηρίμορθος και πολύμορθος
ηώι δνηι Θεός ηό διακεκριμένον ηον νοηηοϋ, ηό δέ μέζον καηά μέν ηό ώιόν εηι
ήνφμένον, καηά δέ ηόν θεόν ήδη διακεκριμένον, ηόδέ όλον ειπείν
διακρινόμενον. ηοιαύηη μέν ή ζσνήθης Όρθική θεολογία». «Ή εεμθμβία ή
υνθζηή, ηδκ μπμίακ ηαί μί θζθυζμθμζ δζενιδκεφμοκ, είκαζ ή έλήξ:Θέηεζ χξ
πνχηδ ανπή ηυκ Φνυκμ, χξ δεοηένα δέ ηυκ Αζεένα ηαί ηυ Φάμξ [ιενζζηή
μοζία], ακηί δέ ημΰ βεκκδεδζμιέκμο μκημξ ηυ θυκ [ πνάβιαηζ ηυ ααζζηυκ
ζςιάηζμκ εΐκαζ ηυ πνχημκ "πνάβιαηζ-ηυκ "ηειαπίδζμκ ηδξ ΰθδξ, ηά δέ εςξ ηυηε
άθθδθμηαηαζηνεθυιεκα ζςιαηίδζα ημφ ζηαηζημφ πεδίμο ήζακ "δοκάιεζ"] ηαί
αοηή ηήκ ακαθένμοκ χξ πνχηδ ηνζάδα, χξ δεοηένα δέ ααειίδα ηυ μηζ ηυ χυκ
"ηομφ-ιεκμκ ηαί ηφμκ" ηυκ εευκ ή άνβδηα πζηχκα ή κεθέθδκ πνμηαθεί ηήκ
ιεηαηνμπήκ ημο εζξ Φάκδηα: χξ ηνίηδ δέ ααειίδα ηυκ Μήηζ, ηυ Ήνζ-ηεπαζμκ,
ηυκ Φάκδηα. Εκίμηε χξ ιέζδ ηνζάξ ηίεεηαζ υ ηνίιμνθμξ εευξ υ υπμζμξ αηυιδ
ηομθμνείηαζ εζξ ηυ χυκ, ηαί ηυ ιέζμκ πάκημηε θαίκεηαζ ζοκαιθυηενμκ ηςκ
άηνςκ, δζυηζ είκαζ ζοβπνυκςξ ηαί χυκ ηαί ηνίιμνθμξ εευξ».
Ανπίγμκηαξ ηήκ ιεθέηδ ηδξ ροπήξ, «του άνθους της ουσίας ημών», χξ
θέβεζ υ Πνυηθμξ, εά πνέπδ κά άκαηνέλςιε πάθζκ εζξ ηήκ ημζιμβμ-κίακ δζυηζ,
άξ ηυ ημκίζςιε, εζξ ηήκ Εθθδκζηή Θνδζηεία δέκ οπάνπεζ Μεηαθοζζηή,
οπάνπεζ ιυκμκ Φοζζηή, ηαί ή ροπή δέκ εΐκαζ ηάηζ πε-νίενβμκ ηαί
άκελενεφκδημκ, πκετια ιοζηδνζχδεξ εηηυξ ηδξ θοζζηήξ ηάλεςξ, αθθά είκαζ,
ακηζεέηςξ, πνμσυκ ηςκ δφμ ημζιμβμκζηχκ μοζζχκ υπςξ υθμξ υ θοζζηυξ
ηυζιμξ, δοκάιεεα δέ κά εσπςιεκ, υνζ-ζηζηθ ης ηνυπς, μηζ ή ζφζηαζζξ ηδξ
ροπήξ είκαζ οθζηή, υπςξ ηαί υθμξ υ ηυζιμξ* πάκ ηυ φπανηηυκ εΐκαζ ιυκμκ
φθδ.

α'
Θά ένςηήζδ ηάπμζμξ, ηαί ηυηε τί εΐναι τό πνεύμα; Άκεθένεδιεκ έπ' αφημτ
εζξ ηήκ ημζιμβμκίακ, άθθ' αξ ηυ ζογδηήζςιε ηαί πάθζκ. Ανπζηχξ άξ υνίζςιε
ηί ζδιαίκεζ πκεφια ηαί ηί εκκμεί υ ηάεε ζοββναθεφξ δζά ηδξ θέλεςξ «πκεφια».
Έπεζ αοηή ή θέλζξ ζαθή μνζζιυ ή απθχξ μιζθμφκ αμνίζηςξ; "Αξ ζδμφιε ημφξ
μνζζιμφξ πμφ δίδεζ ηυ Ox. D. of ph. «πνεϋμα εις ηήν Ελληνική καί Ιδίφς ηήν
Σηφική ζκέυι είναι ή δημιοσργική θλόγα, ή ιζτύς ή ηό spirit ηό όποιο ζφογονεί
ηό ανθρώπινο ζώμα, spirit δέ ή αρτή ή ή αϋλος πηγή από ηήν οποία έκρέει ή
ζφογόνηζις (spiritus εις ηήν λαηινική = αναπνοή, ζφή, soul, mind = διάνοια),
καί ή θιλοζοθική έρώηηζις είναι: είναι ή διάνοια διάθορος ηης ύλης; Διάνοια
δέ λέγονηας εννοούμε ηό ζκέπηεζθαι, αίζθάνε-

1

ζθαι, ένθσμήζθαι».
Δζά ηδκ Εθθδκζηή Επζζηήιδ ή άπάκηδζζξ είκαζ απθή, ή ακενςπζκή δζάκμζα
είκαζ ιένμξ ηςκ εκενβεζχκ ηδξ θφζεςξ, ακηζηεζιεκζηχξ οπάνπεζ ηαί είκαζ
θεζημονβία ημφ πκεφιαημξ ηυ υπμζμκ είκαζ ιένμξ ηδξ ηαευθμο μοζίαξ ηδξ
θφζεςξ, είκαζ δέ απμηέθεζια ηδξ ιεηαβεκε-ζηέναξ πμθφπθμημο μνβακχζεςξ
ηδξ. Δζυηζ ακ ηυ πκεφια φπήνπεκ ελ ανπήξ, ηά πνχηα πνμσυκηα ηήξ θφζεςξ εά
ήζακ πκεοιαηζηά, εκχ ακηζεέηςξ ηά πκεοιαηζηά θαζκυιεκα είκαζ
ιεηαβεκέζηενα. Ή ζφζηα-ζζξ ημο πκεφιαημξ, άξ ηυ πνμζέλςιε, είκαζ ή ζδία ή
ζφζηαζζξ ηήξ ηαεμθζηήξ μοζίαξ ημο απείνμο ηαί ιπμνμφιε κάδχζςιε ηάηζ
ζάκ μνζζιυ θέβμκηαξ δηζ ηυ πκεφια είκαζ ζοκζζηαιέκδ έηδήθςζζξ ήδδ
έηδδ-θςεεζζχκ δοκάιεςκ εη ηήξ μοζίαξ ηήξ θφζεςξ. Εηθνάζεζξ δπςξ
πκεοιαηζηυξ ηυζιμξ, πκεοιαηζηή γςή, εεζμξ πκεοιαηζηυξ μνβακζζιυξ,
ζδιαίκμοκ ηαηαζηάζεζξ ορδθήξ δζακμδηζηήξ ηαί ελεθζηηζηήξ ααειίδμξ.
Επίζδξ άξ θεπεή εδχ, ελ ανπήξ, δηζ αί θεβυιεκαζ κμδηζηαί θεζημον-βίαζ ηαηά
ηήκ Εθθδκζηή Γναιιιή είκαζ θεζημονβίαζ ηαεανά ζςιαηζ-ηαί, έβηεθαθζηαί,
έπμοκ άκαημιζηήκ αάζζκ ηαί δέκ ακήημοκ εζξ ηήκ ροπήκ.

Υ*
"Αξ άνπίζςιε, θμζπυκ, αθέπμκηαξ ηυ ακςηένς Fr.60, ηυ υπμζμ ιαξ θέβεζ
(πναβιαημπμζμφιε εηζζ ηαί ιία έπακάθδρζ ηήξ ημζιμβμκίαξ) δηζ πάκημηε
οπάνπεζ πνυκμξ, ακηζααίκεζ δδθαδή πνυξ ηίξ ημζιμβμκζηέξ απυρεζξ μί υπμζεξ
θέβμοκ δηζ πνμ ημφ ζφιπακημξ δέκ οπάνπεζ πνυκμξ· ηαηά ηά μνθζηά πνυκμξ
οπήνπε πάκημηε, «άείπμηε». Επίζδξ δηζ μί δφμ βκςζηέξ ιαξ ημζιμβμκζηέξ
μοζίεξ, υ Αίεήν (ηυ άιένζζημκ ή ηαοηυκ ημφ Τζιαίμο ή ζοκεπήξ μοζία) ηαί ηυ
Φάμξ (ή ιενζζηή μοζία), δδιζμονβμφκ ηυ ςυκ, ηυ υπμζμκ απμηεθείηαζ απυ εκα
ζςιά-ηζμκ ιενζζηήξ μοζίαξ ηυ υπμζμκ πενζαάθθεηαζ απυ ζοκεπή μοζία ηαί άνα
μιμζάγεζ ιέ δζαημιήκ ςμφ, ηυ ςυκ δέ αοηυ είκαζ ηυ εθάπζζημκ ιή πεναζηένς
δζαζνεηυκ ζςιάηζμκ ηήξ φθδξ (μιζθμφιε δδθαδή δζά ηυ ααζζηχηαημ ζςιάηζμ,
έπμιε πνμπςνήζεζ πένα απυ ηήκ δζάζπαζζ ημφ πνςημκίμο, εζξ αοηυκ ηυκ
πενίενβμκ ηαί εαοιαζηυκ ηυζιμκ πμφ μί θοζζημί μκμιάγμοκ «γςμθμβζηυ ηήπμ
ηχκ ζςιαηζδίςκ»). Αοηυ ηυ ζφζηδια:Φνυκμξ, Σοκεπήξ ηαί Μενζζηή μοζία ηαί
παναβυιεκμκ ςυκ μκμιάγεηαζ ηαί πνχηδ ηνζάξ ηαί αοηή είκαζ ή παναβςβή ηήξ
φθδξ. Εζξ ηυ ιεηέπεζηα ζηάδζμκ (άξ πνμζέλςιε ηήκ θεπηυηδηα ηχκ εκκμζχκ) ηυ
ςυκ ειθακίγεηαζ χξ ηομφιεκμκ ηαί ηφμκ θακηαζεήηε ημ

2

88

89

βαίδξ έξ ηεοειχκα πεθχνζμκ
δζ' χκ ηάξ ιεκ άκενςπίκαξ ροπάξ αμφθεηαζ πςνεΐκ εζξ ηυκ
τπμπευκζμκ ηυπμκ ηαεάνζεςξ έκεηα ηαί ημθάζεςξ ηαί εζξ ηά
δεζιςηήνζα ηήξ ηείζεςξ, ηάξ δέ ηςκ άθμβςκ ακημτ πενί ηυκ αένα
πςηάζεαί, ιέπνζξ ακ εζξ άθθα ζχιαηα πάθζκ έκδεεχζζκ. εζ δ'
ήζακ ηαί αί ηςκ αθυβςκ ροπχζεζξ απυ ροπχκ ακενςπίκςκ
ιυκςκ, πάζαξ εδεζ θάκαζ ηυκ Ένιήκείξ "Αζδμο ηαηάβεζ κ ή
ηαεανεδζμιέκαξ δ ημθαζεδζμιέκαξ-χζπεν ηαί Πθάηςκ (Gorg.
523 έ) πμζεί ηαί ηάξ εη ηχκ αθυβςκ, άκενςπίκαξ δέ μτζαξ ροπάξ
εζξ ηυκ οπυ βδξ ηυπμκ άπάβςκ ηαί πάθζκ εηείεεκ ζηέθθςκ εζξ
άθθαξαίςκ αζνέζεζξ, ά δή πνυηενμκ έπεδείλαιεκ».
Αιθυηενα πνμένπμκαζ απυ ηυ ζπυθζμκ ημτ Πνυηθμο εζξ ηδκ Πμθζηεία ημτ Πθάηςκμξ· ιαξ θέβεζ δέ δηζ, υπςξ δζδάζηεζ ή μνθζηή ιαξ εεμθμβία, ιεηά ηδκ ιοεζηήκ δίηδκ ηχκ Τζηάκςκ ηαί ηδκ ελ αοηχκ
βέκε-ζζκ ηδξ εκδηήξ γςήξ μί ροπέξ αθθάγμοκ αίμοξ ηαί εζζένπμκηαζ εζξ
άθθμηε άθθα ακενχπζκα ζχιαηα «αοημί πμφ είκαζ παηένεξ ηαί οζμί ηαί
ιδηένεξ ηαί εοβαηένεξ ζημοξ επακεζθδιιέκμοξ αίμοξ αθθάγμοκ
νυθμοξ». "Αθθά ηαί εζξ άθθα γχα ιεηαααίκμοκ μί ροπέξ, υπςξ ηαηδβμνδιαηζηχξ δζδάζηεζ υ Όνθεφξ «μί ροπέξ εζξ ημφξ ηφηθμοξ ημοξ βίκμκηαζ ίππμζ, πνυααηα, ηφκεξ, δθεζξ, δνκεα». Αθθά ηαί υ Πθάηςκ είξ
ηυκ Γμνβία θέβεζ ηυ ημτ Όνθέςξ, δηζ μί ιέκ ροπέξ ηχκ άθμβςκ γχςκ
είκαζ άςνμζ ηαί ηαηεοεείακ έπακαζςιαημτκηαζ, μί δέ ροπέξ ηχκ
ακενχπςκ ιεηάβμκηαζ οπυ ημτ Ένιμο Χεμκίμο είξ ηυκ «φπμ-πευκζμ
ηυπμ», δδθ. ηυκ «εκδζάιεζμ πχνμ», ηαί οθίζηακηαζ ηνίζζκ
ηαίηάεανζζκ.
Ή βέκεζζξ έη ηχκ Τζηάκςκ ζδιαίκεζ ηδκ βέκεζζκ ηδξ ροπήξ (ηαί ημτ
ζχιαημξ) απυ ηήκ πνςηανπζηή άκεηδήθςημ, ιή θεπημθοή ηαηάζηαζζ
ηδξ ΰθδξ ηαί άπυ ηάξ θοζζηάξ δοκάιεζξ ηήξ ΰθδξ. "Απυ ηήκ ηαΰζζκ ηχκ
Τζηάκςκ, άπυ ηίξ ζοκεπείξ δδθαδή δζαηαναπέξ ημτ δθεηηνμιαβκδηζημφ
πεδίμο πμφ πνμηαθμφκ ηήκ έιθάκζζζ άθθά ηαί ηήκ ηαηαζηνμθή ηχκ
ζςιαηζδίςκ, άπυ ηήκ δζάθοζζ (decay) ηήξ ΰθδξ ηαί ηήκ έηθοζζ
εκενβείαξ βεκκάηαζ ηυ ροπζηυκ άημιμκ. κΑξ ζδιεζςεή εδχ, δηζ είξ ηήκ
ηεθείςζζκ ηήξ ροπήξ έθμνεφεζ υ Δζυκοζμξ ηαί δζά ημτημ ηυ ροπζηυκ
άημιμκ θέβεηαζ ηαί Δζυκοζμξ (« ιένμξ αφημτ -ημτΔζμκφζμο- έζιέκ»
Όθοιπζυδςνμξ, «υ εκ ήιίκ κμοξ Δζμκοζζαηυξ εζηίκ ηαί άβαθια υκηςξ
ημτ Δζμκφζμο» Πνυηθμξ, «μί "Εθθδκεξ ηά πάεδ ημκ Δζμκφζμο είξ ηυκ
πενί ροπήξ θυβμκ άκάβεζκηαί ηνμπμθμβείκ»- υθα είξ Psyche ζ. 355-).
Αθθά ηαί μθυηθδνμξ υ άκενςπμξ παναηηδνίγεηαζ χξ Δζυκοζμξ είξ ηυκ
ιΰεμ, δζυηζ υ Δζυκοζμξ είκαζ υ Θευξ ηχκ ηεεκεχ-

1

ηςκ ηαί ηδξ έπακαβεκκήζεςξ, δζαιεθίγεηαζ απυ ημφξ Τζηάκεξ, δδθαδή ή
θφζζξ δζαθφεζ ηυ άκενχπζκμκ ζχια ηαηά ηυκ εάκαημ, ηαί ιέκεζ
άηνςημξ ιυκμκ ή ηανδία, δδθαδή ή ροπή (εζξ ηήκ ιοεμθμβία ή ηανδία
ζοιαμθίγεζ ηήκ ροπή, εεςνμφιεκδ ςξ έδνα ηδξ), άθθά ηαί δζαιεθίγεζ υ
ίδζμξ ηυκ άκενςπμ, δδθαδή άπυ ηήκ οθζηή θφζζ ελάβεζ ηήκ
ηεθεζς-εεσζα ροπή. Λέβεζ ηυ Fr. 215:
«υ Δζμκφζμο δζαζπαζιυξ, δξ δδθμΐ ηήκ έη ηδξ αιένζζημο δδιζμονβίαξ ιενζζηήκ πνυμδμκ εζξ ηυ πακ οπυ ημΰΑζυξ» ηαί αηυιδ «ή
ιενζζηή δδιζμονβία πάζα ηδξ Δζμκοζζαηήξ ελήνηδηαζ ιμκάδμξ»
ηαί «εκ ηή δζαζπανάλεζ ηςκ Τζηάκςκ ιυκδ ή ηανδία αδζαίνεημξ
ιείκαζ θέβεηαζ, ημοηέζηζκ ή άιενήξ ημτ κμτ μοζία». Καίηυ Fr.210
Prod, in Plat. Τίζηζ«άθθά ηά ιεκ άθθα δδιζμονβήιαηα αφημτ
πάκηα ιειενίζεαζ θδζίκ (sc. Ό) οπυ ηςκ δζαζνεηζηχκ εεχκ,
ιυκδκ δέ ηήκ ηανδίακ άιένζζημκ είκαζ πνμκμίαζ ηδξ
Αεδκάξ-επεζδή βάν φθίζηδζζ ιέκ ηαί κμοξ ηαί ροπάξ ηαί ζχιαηα,
άθθά ροπαί ιέκ ηαί ζχιαηα δέπμκηαζ πμθθήκ ηήκ πνυξ έαοηά
δζαί-νεζζκ ηαί ηυκ ιενζζιυκ, κμοξ δέ δκςιέκμξ ιέκεζ ηαί αδζαίνεημξ εκ έκί ηά πάκηα ςκ ηαίιζάζ κμήζεζ ηυ υθα ηά κμδηά πενζέπςκ,
ιυκδκ ηήκ κμενά κ μφζίακ ηαί ηυκ κμενυκ ανζειυκ άπμθε-θεσθεαί
θδζζκ οπυ ηδξ Αεδκάξ ζεζςζιέκμκ «ιμφκδκ βάν ηναδίδκ
κμενήκθίπμκ»,θδζίκ, άκηζηνοξ κμενάκ αοηήκπνμζαβμνεφςκ. εί
ημίκοκ ή αιένζζημξ ηανδία κμενά έζηζ, κμοξ ακ εΐδ δδθαδή ηαί
κμενυξ ανζειυξ, μτ ιέκημζ πάξ κμοξ, αθθ' υ εβηυζιζμξ-μφημξ βάν
έζηζκ ή ηανδία ή αιένζζημξ, επεζδή ηαί ημφημο δδιζμονβυξ ήκ υ
ιενζγυιεκμξ εευξ».
«Ό δζαιεθζζιυξ ημτ Δζμκφζμο ζδιαίκεζ (επίζδξ) ηήκ πνυμδμ ηδξ
δδιζμονβίαξ άπυ ηήκ πνςηανπζηή αιένζζημ ηαηάζηαζζ (άπυ ηήκ
άδζάπθαζημ πνςημβεκή -ηζηακζηή- φθδ ηςκ ααζζηχκ ζςιαηζδίςκ ηαί
ηδξ αηηζκμαμθίαξ) εζξ ηήκ ιενζζηή πνυμδμ (δδθ. ηήκ δζάπθαζί ηδξ εζξ
ζημζπεία ηαί ιμνθάξ). Γνάθεηαζ δέ, υηζ δθδ ή ιενζζηή δδιζμονβία
ελανηάηαζ άπυ ηυκ Δζυκοζμ, δζυηζ ιία άπυ ηίξ ζδζυηδηεξ ημο είκαζ κά
ηονίανπδ εζξ κυιμοξ ηδξ ζοκεπμφξ μοζίαξ. Μεηά δέ ηήκ ηαηαζηνμθήκ
ημτ ζχιαημξ ηαηά ηυκ εάκαημκ (άπυ ημφξ Τζηάκαξ, δδθαδή ή
άιμν-θμπμίδημξ φθδ ηαηακζηά ηήκ ιμνθμπμζδιέκδ, έιαζμ) παναιέκεζ
ιυκμκ ή ηανδία, ημοηέζηζκ « ή άιενήξ ημτ κμτ μοζία» (αοηυ είκαζ είξ
ημφξ Νεμπθαηςκζημφξ ζοκχκοιμκ ηδξ ροπήξ).
Τήκ δνάζζκ δέ ημτ Δζμκφζμο αθέπμιε εζξ ηά θεβυιεκα: «ηδξ αιένζζημο ηανδίαξ», δδθαδή ηδξ ηεθεζμοιέκδξ ροπήξ, «δδιζμονβυξ δκυ

2

92

93

πναβιαημπμίδζδ αοηήκ ηδκ δοκαηυηδηα), δζά κά απαθθαβή ή ροπή απυ ηυκ
ηφηθμ ηδξ βεκέζεςξ ηαί ηήκ πμθθή πθάκδ είκαζ κά άπμθεφβδ δθα αοηά πμφ
ηήκ δέκμοκ εζξ ηυκ ηφηθμ ηαί κά ζηνέθεηαζ πνυξ ηυ «κμ-ενυκ είδμξ» (= εεία
ηαηάζηαζζ).
"Αξ ζδμφιε ηαί ηά δφμ βκςζηά απμζπάζιαηα ιέ ηίξ βκχιεξ ημτ Πθάηςκμξ
άπυ ηυκ Φαίδςκα ηαί ηυκ Κναηφθμ^η. 7 ηαί Fr 8:
7. Plat. Phaedo 62b «φ κέλ νυλ έλ άπνξξήηνηο ιεγφκελνο πεξί απηψλ
ιφγνο, ψο έλ ηηλη θξνπξαη έζκελ νί άλζξσπνη θαί νχ δεη δή εαπηφλ εθ
ηαχηεο ιχεηλνχδ' άπνδηδξάζθεηλ, κέγαο ηέ ηίο κνη θαίλεηαη θαί νυ
ξάηδηνο δηηδείλ. εληεχζελ ηφ πξψηνλ πξφβιεκα ηνκή δείλ έμάγεηλ εαπηφλ,
νυ επηρείξεκα κπζηθφλ εμ Όξθέσο ιεθζέλ».
8. Plat. Cratyl. 400c « θαί γάξ ζήκα ηηλέο θαζηλαυηφ είλαη ηεο ςπρήο
(υή. ζψκα), ψο ηεζακκέλεο έλ ηψη λπλ παξφληη -θαί δηφηη αυ ηνχηση
ζεκαίλεη ά αλ ζεκαίλεη ή ςπρή, θαί ηαχηεη ζήκα νξζψο θαιείζζαη.
δνθνυζη κέληνη κνη κάιηζηα ζέζζαη νί άκθί Όξθέα ηνυην ηφ φλνκα, ψο
δίθελ
δηδνχζεο
ηήο
ςπρήο
ψλδή
έλεθα
δίδσζηλ,
ηνυηνλδέπεξίβνινλέρεηλ, τλαζψηδεηαη, δε-ζκσηεξίνπ εηθφλα-είλαη νυλ
ηήο ςπρήο ηνυην, ψζπεξ απηφ νλνκάδεηαη, έσο άλέθηείζεη ηά
νθεηιφκελα, [ηφ]ζψκα, θαί νπδέλ δείλ νπδέ έλ γξάκκα».
Λέβεζ υ Πθάηςκ εζξ ηυκ Κναηφθμ υηζ ηήκ μκμιαζία «ζήια» ηήκ έδςζακ μί
Όνθζημί επεζδή ή ροπή ηζιςνείηαζ δζ' δ,ηζ έηακε ηαί ηυ ζχια είκαζ ζάκ
πενίαμθμξ, ζάκ δεζιςηήνζμ· ηαί εζξ ηυκ Φαίδςκα «εονζζηυιεεα ζέ ηάπμζα
θοθαηή ειείξ μί άκενςπμζ ηαί δέκ πνέπεζ ηάπμζμξ κά άπαθθάζζδ ηυκ εαοηυ
ημο ηαί κά θεφβδ (δζά ηήξ αοημηημκίαξ). Αοηυξ δέ υ θυβμξ ηαί ζμαανυξ είκαζ
ηαί δέκ είκαζ εφημθμ κά ηαηα-κμδεή μθυηθδνδ ή ζδιαζία ημο».
Τυ δεζιςηήνζμκ είκαζ ηυ φθζηυκ ζχια, εκηυξ ημΰ μπμίμο είκαζ ή ροπή εςξ
υημο μθμηθήνςζδ ηυ πνχημκ έλεθζηηζηυκ ηδξ ζηάδζμκ. Είκαζ δέ θοζζηυκ κά
εζημκίγεηαζ χξ δεζιςηήνζμκ έκ ζπέζεζ πνυξ ηυκ αίμκ εζξ ημφξ ακςηένμοξ
ηυζιμοξ άθθά ηαί ιέ πναηηζηυκ απμηέθεζια δζά κά ζοκεζδδημπμζή υ
άκενςπμξ ηαθφηενμκ, δζά ηήξ εκανβμφξ αοηήξ εζηυκμξ, ηήκ ακάβηδ εκάνεημο
αίμο.
Όηακ θέβεηαζ δέ υηζ «ηζιςνείηαζ δζά ηά παναπηχιαηα ηδξ», εκκμείηαζ δηζ
πανάπηςια είκαζ ηάεε ηζ ηυ υπμζμκ ειπμδίγεζ ηήκ έλέθζλζκ ηήξ ροπήξ, ηζιςνία
δέ είκαζ ή παναιμκή, ή ηαί ή παθζκδνυιδζζξ, εκηυξ ημτ έπακαβεκκδηζημφ
ηφηθμο.
Γίκεηαζ θμζπυκ ηαηαθακήξ ή έκκμζα «ζςηδνία ηήξ ροπήξ». Ή έκκμζα αοηή
είκαζ πναβιαηζηή μοπί «ιοεμθμβζηή». Πνέπεζ δέ κά ημκζ-

1

ζεή αοηυ, δζυηζ ηαί εζξ ηδκ ανπαία αθθά ηαί ζηδκ ζφβπνμκμ επμπή, οπήνλε
πνμζπάεεζα πανενιδκείαξ ηδξ μνθζηήξ δζδαζηαθίαξ ηαί νο-ιμοθηήζεχξ ηδξ
εζξ ιία ιμκμεεσζηζηή βναιιή (χξ εά άκαθενεή πεναζηένς έηοηθμθυνδζε εζξ
ηήκ Αθελάκδνεζα μθυηθδνμ πθαζηυ ένβμ, «αί Δζαεήηαζ», ηυ υπμζμκ έκεθάκζγε
ηυκ Όνθέα χξ υπαδυκ ηδξ Ιμοδασηήξ βναιιήξ. Επίζδξ ηήκ ζδία επμπή
έηοηθμθυνδζακ δζά ηυκ Ιδζμ ζημπυ πμθθά άθθα παναπαναβιέκα
απμζπάζιαηα, υπςξ ηυ βκςζηυ Fr. 132 ημτ Πζκδάνμο, ηυ υπμζμκ ζζπονίγεηαζ
δηζ οπάνπεζ, ηαηά ηυκ Όνθέα, έκαξ Θευξ δδιζμονβυξ ηςκ -ροπχκ, αί υπμΐαζ
θυβς ηάπμζμο «πνμπαημνζημφ» αιανηήιαημξ έπεζακ απυ ηάπμζμ μονάκζμ
«πανάδεζζμ» εζξ ηήκ βδ).
Ή μνθζηή εέζζξ είκαζ δηζ ή ροπή ελεθίζζεηαζ έη ηςκ ηάης πνυξ ηά άκς υπςξ
εζξ ηυκ θοζζηυ ηυζιμ. Ώξ ή έλέθζλζξ εζξ ηά έιαζα υκηα υπμο ηυ έλεθζηηζηυκ
δέκδνμκ ηςκ πνμπςνεί έη ηςκ ηάης πνυξ ηά άκς, ηά απθμφζηενα ηαί
ιμκμηοηηάνζα, ή άιμζαάξ, ηά θφηδ, ελεθίζζμκηαζ, δζαηθαδίγμκηαζ ηαί θεάκμιε
ηάπμηε εζξ ηά ζπμκδοθςηά, ηά εδθαζηζηά, ηυκ άκενςπμ. Ώξ οπάνπεζ ή έλέθζλζξ
εζξ ηυ ιμνζαηυκ πεδίμκ, υπμο ηυ ααζζηυκ ζςιαηίδζμκ ελεθίζζεηαζ πνυξ_αημια
ζημζπείςκ ηαί πεναζηένς εζξ ηνοζηάθθμοξ ηαί πν^ηζπθάημοξ εκχζεζξ ηδξ
μνβακζηήξ Χδιείαξ. Όπςξ αηυιδ ή δζαζηνζηή ηυκζξ ελεθίζζεηαζ πνυξ
κεθεθχιαηα, αζηένεξ, βαθαλίεξ.
/
Τμζμοημηνυπςξ,άξ φπμβναιιζζεή, ή ροπή ελεθίζζεηαζ έη ηχκ ηάης πνυξ ηά
άκς, εζζένπεηαζ εζξ ημφξ ιμκμηφηηανίμοξ μνβακζζιμφξ ηαηυπζκ εζξ ηά θοηά
(Ειπεδμηθήξ ηαί πάθζ), εζξ ηά γχα ηαί ηέθμξ εζξ ηυκ άκενςπμ ηαί μφης
ααειζαίςξ ελεθίζζεηαζ· βίκμκηαζ υθμ ηαί πμ-θοπθμηχηενεξ μί απμηοπχζεζξ εζξ
ηυ κμδηζηυ, αμοθδηζηυ, ζοκαζζεδιαηζηυ πεδίμ ηδξ. Είκαζ δέ θοζζηυ ηάεε ζχια
κά είκαζ ιία θοθαηή άπυ ηήκ μπμία πνέπεζ ή ροπή κά εέθδ κά έλέθεδ δζυηζ
μθείθεζ κά έπζ-εοιή κά είκαζ ηαπεία ή έλέθζλίξ ηδξ ηαί κά πνμπςνή ζοκεπχξ εζξ
πθέμκ ελεθζβιέκα ζχιαηα, δπςξ έκαξ ιαεδηήξ πνέπεζ κά εκδζαθένεηαζ κά
πνμπςνή εζξ ηίξ ηάλεζξ ημτ ζπμθείμο ημο ηαί δπζ κά ιέκδ ζηάζζιμξ.
Όπςξ αθέπμιε ή έλέθζλζξ ηήκ μπμίακ πνμηείκεζ ή Εθθδκζηή Γναιιή ζοκάδεζ
ιέ ηήκ έκκμζακ πμφ δίδεηαζ εζξ ηήκ έλέθζλζκ εζξ ηάεε έπζ-ζηδιμκζηυκ ημιέα.
Ή φθδ ελεθίζζεηαζ, δδιζμονβεί ζφκεεηα θαζκυιεκα, ηαηαζηάζεζξ
πμθφπθμημο μνβακχζεςξ, ειθακίγεηαζ ή δζάκμζα ηαί ηυ «πκετια», ή ροπή ηαί
μί θεπημθοεσξ εείμζ ηυζιμζ.

2

ε'
Έθ' δζμκ εονζζηυιεεα είξ ηυκ ιαβζηυκ ηυζιμκ ηδξ ροπήξ ηαί
πνμδβμοιέκςξ εσδμιεκ έκα εθάπζζημκ ηιήια ηςκ απείνςκ ιφεςκ, ηςκ
πμθφπνςιςκ, εκαθθαζζμιέκςκ εΘηυκςκ ιέ ηζξ υπμζεξ μί δζδάζηαθμζ ηςκ
ιοζηδνίςκ ικδιμηεπκζηχξ αθθά ηαί άνζζημηεπκζηχξ επεκδφμοκ ηδκ αθήεεζα,
δίδμκηαξ ημοξ πμθοάνζεια επίπεδα ενιδκείαξ, άξ ζδμφιε ηαί ιενζηέξ ιυκμκ
υρεζξ ημτ ιφεμο ημτ Πνμιδεέςξ.
Ό Πνμιδεεφξ είκαζ οίυξ ημτ Ίαπεημτ, ηέηκμ ημτ Οονακμφ ηαί επμιέκςξ δέκ
έπεζ ζπέζζ ιέ ηυκ δδιζμονβζηυ αζεένα Δία αθθά ζοιαμθίγεζ ηήκ εκενβδηζηή
ιεηαιυνθςζζ ηδξ ημζιμβμκζηήξ αίεενζηήξ μοζίαξ. Τυ υηζ δίδεζ είξ ηυκ
άκενςπμ ηυ πΰν ζδιαίκεζ δηζ ή ροπή, ιεηά ηίξ εκζανηχζεζξ ηδξ είξ
μνβακζζιμφξ γχςκ, πνεζάγεηαζ ηυκ ζπζκεήνα ηήξ θμβζηήξ δζά κά δφκαηαζ υ
άκενςπμξ κά εκενβή κμδηζηχξ ιεηελε-θίζζςκ ηυκ ζοκδεηζηυκ ημο θυβμκ (μί
ροπέξ άθμΰ δδιζμονβδεμφκ δζά κά έκζανηςεμΰκ είξ μνβακζζιμφξ εά πνέπδ κά
πενζαθδεμΰκ έκα εκδζάιεζμ, ιεηαλφ αοηχκ ηαί ηχκ ζςιάηςκ εκενβδηζηυ
αίεενζηυ πενίαθδια, «άνβδηα πζηχκα», αοηυξ δέ υ εκδζάιεζμξ πανάβςκ έπεζ
πνμμνζζιυ κά ζοκδέδ ηά δφμ ιένδ, ροπή ηαί ζχια, πμφ δέκ είκαζ ηήξ ζδίαξ
ιεηαλφ ηςκ δοκαιζηήξ εκενβείαξ ηαί οθζηήξ πμζυηδημξ, μκμιάγεηαζ δέ
ζοκδεηζηυξ θυβμξ ή αίεενζηυκ υπδια ή ηαηά ηυκ Ίάιαθζπμ «αίεενχδεξ ηαί
αφβμεζδέξ θαιπενυ υπδια πενζηείιεκμκ ηή ροπή»).
Λέβεζ έπ' αφημτ υ Πμζεζδχκζμξ (Psyche ζ. 516)«μφ ηά ζχιαηα ηάξ ροπάξ
ζοκέπεζ άθθ' αί ροπαί ηά ζχιαηα, χζπεν ηαί ή ηυθθα ηαί έαο-ηήκ ηαί ηά εηηυξ
ηναηεί».
Έκ ζπέζεζ ιέ ηήκ έκκμζακ «ηυθθα», είξ ηήκ μπμίακ επζιέκμοκ ηά
απμζπάζιαηα, άξ άκαθενεή ηαί ηυ ελήξ ηυ υπμζμκ άθμνα ηάξ ηεθεημονβίαξ
ηχκ Δντΐδςκ [«Μεβάθδ "Εθθδκζηή Εβηοηθμπαίδεζα», άνενμκ «Δντσδαζ»]: « υ
Πθίκζμξ δζδβείηαζ υηζ θεοπεζιμκμΰκηεξ μί δντσδαζ έημπημκ οπυ ηυ θχξ ηήξ
ζεθήκδξ δζά πνοζμτ δνέπακμο (αοηυ είπε ζπήια ιδκμεζδέξ, ήιζζεθδκμεζδέξ, ή
ιία πθεονά δέ ηήξ διζζεθήκμο ήημ επεκδοιέκδ δζ' ανβφνμο, ή άθθδ πνοζή)
ηυκ ίλυκ (ημτ υπμζμο είκαζ βκςζηαί αί ημθθχδεζξ ζδζυηδηεξ) υζηζξ πενζέααθθε
ηάξ δνοξ (είκαζ, ςξ βκςζηυκ, πανάζζημκ ηήξ δνουξ θουιεκμκ έπ' αοηήξ) ηαί
έννζπημκ αοηυκ εκηυξ ιζηνάξ θίικδξ».
Μία άθθδ ενιδκεία ημτ Πνμιδεέςξ είκαζ υηζ, χξ εκενβδηζηυξ αίεήν, εΐκαζ
αοηυξ υ υπμζμξ δνα ηαί δδιζμονβεί ηυκ ζοκδεηζηυ θυβμ-ιία άθθδ αηυιδ δέ υηζ
είκαζ υ ίδζμξ υ άκενςπμξ δεδειέκμξ είξ ηήκ ζηήθδ ημτ ζχιαημξ, ηυ ήπαν πμφ
είκαζ ηυ κμδηζηυκ ηήξ ροπήξ, ηαηακαθίζηεηαζ άπυ ηυκ αεηυ ηήξ αζμιενίικδξ,
θφεηαζ δέ άπυ ηυκ Ηναηθή, υ υπμζμξ ζοιαμθίγεζ ηυκ ιοζηαβςβυ.

1

Ώξ βκςζηυκ υ Πνμιδεεφξ δίδεζ ηυ πνχημκ πΰν, πμφ είκαζ υ ζπζκ-εήν ηδξ
θμβζηήξ (ηυ υπμζμκ ηαί απμηνφπηεζ υ Ζεφξ), ηαηυπζκ επαημθμοεεί ή δεοηένα
ιεηαθμνά ημτ ηθαπέκημξ μονακίμο πονυξ (εκηυξ ημτ ημίθμο αθαζημφ ημτ
θοημφ κάνεδλ, ηυ υπμζμκ αθέπμιε ηαί εζξ ηδκ Εθεοζίκα, βίκεηαζ ή ιεηαθμνά)
ηαί αφηδ είκαζ ή δεοηένα δςνεά, ή μπμία θακενχκεζ ηί μθείθμοκ μί άκενςπμζ
εζξ ηυκ Πνμιδεέα-ζοκδεηζηυ ημοξ θυβμ.

ζη'
Ξακαβονίγμκηαξ εζξ ηδκ ροπή εά ήεεθα κά ακαθένς δηζ οπάνπεζ ή πεπμίεδζζξ
δηζ αφηδ, ζοκμδεομιέκδ άπυ ηυκ πακμιμζυηοπμ ημτ ζχιαημξ θεπημθοή πζηχκα
ηδξ, «αίεενζηυ πακμιμζυηοπμ -etheric double» ηδξ Madame Blavatsky ή
«αίεενζηυκ αφβμεζδέξ» ημτ Ίαιαθίπμο, δφβαηαζ ηαηά ηυκ φπκμ κά ελένπεηαζ ημΰ
ζχιαημξ, πάκημηε υιςξ ζοκδεδειέκδ ιέ αοηυ δζ' εκυξ είδμοξ «μιθαθίμο
θχνμο» ή «ανβονάξ πμνδήξ», ή μπμία δζαζπάηαζ ιυκμκ ηαηά ηυκ εάκαημ.
Λέβεζ υ Πθμφηανπμξ είξ ηυ δνάια ημτ Θεζπέζζμο («Πενί ηχκ φπυ ημτ εείμο
αναδέςξ ηζιςνμοιέκςκ», 566D): «Τυ δέ Απυθθςκμξ μφηέη' μίδα... ακςηένς
βάν μοη έπζδίδςζζκ μοδέ παθά ηυ ηήξ ροπήξ έπίβοζμκ, άθθά ηαηαηείκεζ ηυ
ζχια πνμζδνηδιέκμκ». Έδχ πενζβνάθεηαζ έκα ηαλίδζμ ιέ ηυ αίεενζηυ ζχια
(αοηυ πμφ θέβεηαζ ζήιενα «astral projection*) είξ ηυκ "Αδδ (εκδζάιεζμ πχνμ):
«ηυ πνδζηήνζμ ημτ "Απυθθςκμξ δέκ ηυ είδα, δζυηζ ηυ ζπμζκί, «έπίβοζμκ», ηήξ
ροπήξ δέκ οπμπςνμφζε μφηε παθάνςκε ηζ' άθθμ, άθθά ήημ ηεκηςιέκμ, ηαθά
δειέκμ ζηυ ζχια».
Επίζδξ θέβεζ υ Πθμφηανπμξ, είξ ηυ «πενί ημτ Σςηνάημοξ δαζιμκί-μο»(5920):
«ή ροπή δέκ εβηαηέθεζπε ηυ ζχια, άθθά έδζδε ζηυ δζηυ ηδξ ζχια εθεοεενία
ηζκήζεςξ δζά ηήξ παθανχζεςξ ημΰ "ζοκδέζιμο" δοκαιέκδ έηζζ κά ηοηθμθμνή
ηαηά αμφθδζζκ ηαί ι' αοηυκ ηυκ ηνυπμ ιπμνμΰζε κά δή ηαί κά άημφζδ ηυ ηί
βζκυηακ είξ ηυκ έλς ηυζιμ ηαί βονίγμκηαξ κά ηυ πενζβνάρδ».
«μφ γάπ εξέβαινεν ή τςσή ηον ζώμαηορ, ύπείκοςζα δέ
άείκαίσαλώζα ηθδαίμονι ηόν ζύνδεζμον έδίδος
πεπιδπομήνκαίπεπιθοίηηζιν, ώζηε πολλά ζςνοπώνηα καί
καηακονονηα ηών εκηόρ είζαγγέλλειν».
Δαίιςκ ζδιαίκεζ (εηηυξ ημτ Θευξ) ηαί ηήκ ροπή, ηυ ζφκμθμκ ημΰ ροπζημφ
άημιμο.
Δζά ιία ζφβπνμκμ πενζβναθή αοημφ ημΰ θαζκμιέκμο ίδέ ηυ αζαθίμκ ηχκ
Muldoon & Carrington «The projection of the astral body», Rider,

2

1974.Μία δέ ζοβηεηνζιέκδ θαμβναθζηή πενζβναθή ημο εονίζηεηαζ εζξ ηό
αζαθίμ ημϋ Ginzburg «Les batailles nocturnes», Flammarion, Paris, 1984.

γ'
"Αξ έλεηάζςιε διςξ ηήκ ηύπδ ηδξ ροπήξ, άθμϋ ηαηαζηήζςιεκ
ειθακέξ δηζ δζά ηήκ πμνείακ ηδξ εοεύκεηαζ αοηή ηαί ιόκμκ, ό ηνόπμξ
ιέ ηόκ όπμζμ δζεπεζνίζεδ ηήκ γςήκ ηδξ· ηάεε δόβια «πνμηαεμνζζιμύ» εη ηςκ πνμηένςκ εεςνείηαζ άδζακόδημκ θέβεκ Πθάηςκ
(Πμθ. 617Ε): «αζηία έθμιέκμο Θευξ ακαίηζμξ» ηαί επίζδξ εζξ ηόκ Τίιαζμ, 42D «δζαεεζιμεεηήζαξ δέ πάκηα αφημίξ ηαφηα, σκα ηήξέπεζηα
εΐδ ηαηίαξ έηαζηςκ ακαίηζμξ».
'
Εζξ ηήκ Εθθδκζηή Γναιιή δέκ οπάνπεζ ή έκκμζα «εεία πάνζξ», άθΜ μύηε ή
δοκαηόηδξ ιέ ηάπμζα ηεθεημονβία ή ιέ ηάπμζμ ιοζηήνζμκ κά άπεηδοεή ό
άκενςπμξ ηήκ εύεύκδκ ηςκ πνάλεςκ ημο· ό παναηηδν ημο ηαί μί πνάλεζξ ημο
ηόκ μδδβμύκ ζοιθώκςξ πνόξ ηήκ θοζζηή ημοξ θμνά ηαί αοηό είκαζ πμύ
θέβεηαζ ηάνια ή άκηζπεπμκεόξ ή Αδνάζηεζα ή Ακάβηδ. Έπ' αοημύ έθμνεύμοκ
μί οπεύεοκμζ δζά ηήκ άκηαπόδμζζκ πεόκζαζ Θεόηδηεξ αί όπμΐαζ έπμοκ ώξ ένβμκ
ηήκ επαηνζαή ηήνδζζκ ημΰ θοζζημύ κόιμο (έβνάραιε ακςηένς ηήκ ίζημνίακ
ημύ ίππμο ημΰ Άπζθθέςξ, ημΰ Ξάκεμο).
Ό Πθμύηανπμξ, όπςξ εά δεζπεή πεναζηένς, ημπμεεηεί επζηεθαθήξ ηςκ
δοκάιεςκ ημΰ "Αδμο ηήκ Πμζκήκ, ηήκ Άδνάζηεζακ, ηήκ Δίηδκ, ηήκ Ένζκΰκ.
Ό Πθάηςκ εζξ ηό 114 ημΰ Φαίδςκμξ, ηό όπμζμ εεςνείηαζ άπό ηόκ Rohde δηζ
είκαζ ή ηεθεοηαία ηαί ώνζιςηένα απμρζξ ημΰ Πθάηςκμξ, θέβεζ (ιεηάθναζζξ Θ.
Κ. Άναπόπμοθμο, άπό ηήκ έηδμζζκ «Παπύνμο» 1975):
Πμία ηφπδ πενζιέκεζ ηάξ ρκπάξ ιεηά εάκαημκ. Άθμτ δέ ηακηα έπμοκ
ημζμοημηνυπςξ, υηακ θεάζμοκ μί απμεακυκηεξ εζξ ηυκ ηυπμκ, υπμο υ δαίιςκ
θένεζ έηαζημκ, πνχημκ ιέκ οπμαάθθμκηαζ εζξ δίηδκ μί ηαθχξ ηαί μί ζοιθχκςξ
πνυξ ημοξ εείμοξ κυιμοξ γήζακηεξ ηαί μί ιή. Καί υζμζ ιέκ θακμτκ δηζ έγδζακ
μφηε ηαθά μτηε ηαηά, πμνεοεέκηεξ εζξ ηυκ Απένμκηα, άθμτ ακάαμοκ εζξ ηάξ δζ'
αοημφξ πνμςνζζιέκαξ ζπεδίαξ, θεάκμοκ εζξ ηήκ Απενμοζζάδα θίικδκ ηαί εηεί
ηαημζημφκ, ηαί αθμφ ηζιςνδεμφκ δζά ηά αδζηήιαηα πμφ δζέπναλακ ηαί
ηαεανζζεμφκ, απαθθάζζμκηαζ, εάκ δζέπναλε ηάπμζμξ ηάπμζμ αδίηδια, ηαί δζά
ηάξ ηαθάξ ηςκ πνάλεζξ θαιαάκμοκ άκηαιμζαήκ ζφιθςκα πνυξ ηήκ άλίακ ημο
έηαζημξ.

1

"Οζμζ δέ θάκμοκ δηζ είκαζ αεενάπεοημζ έκεηα ημΰ ιεβέεμοξ ηςκ αιανηδιάηςκ,
δζυηζ έπμοκ δζαπνάλεζ πμθθάξ η ιεβάθαξ ζενμζοθίαξ η πμθθμφξ θυκμοξ αδίημοξ
ηαζ πανακυιμοξ η άθθα πανυιμζα αδζηήιαηα, αοημί εονίζημοκ ηήκ ηφπδκ πμφ
ημφξ ανιυγεζ: νίπημκηαζ εζξ ηυκ Τάνηανμκ, μπυεεκ δέκ ελένπμκηαζ πμηέ. "Οζμζ
δέ θακμφκ, δηζ έπμοκ δζαπνάλεζ αιανηήιαηα δοκάιεκα ιέκ κά εεναπεοεμφκ,
αθθά ιεβάθα, υηακ παναδείβιαημξ πάνζκ πνυξ ηυκ παηένα ή ηήκιδηένα
δζέπναλακ ηάηζ αίαζμκ οπυ ηυ ηνάημξ ηδξ μνβήξ, ηαί έγδζακ ηυ φπυθμζπμκαίμκ
έκ ιεηαιέθεζα, ή ηαε' διμζμκ ηνυπμκ έπμοκ θμκεφζεζ άκενςπμκ, μφημζ είκαζ
ακάβηδ κά πέζμοκ εζξ ηυκ Τάνηανμκ, άθμτ δέ πέζμοκ ηαί δζαιείκμοκ εηεί έκ
έημξ, ημφξ νίπκεζ έλς ηυ ηφια, ημφξ ιέκ θμκεφζακηαξ άκενςπμκ πνυξ ηυ ιένμξ
ημτ Κςηοημφ, ημφξδέ θμκεφζακηαξ ηυκ παηένα ηςκ ή ηήκιδηένα ηςκ πνυξ ηυ
ιένμξ ημτ Πονζθθεβέεμκημξ. Άθμτ δέ θεάζμοκ εζξ ηήκ Άπενμοζζάδα θίικδκ,
έδχ θςκάγμοκ ηαί πνμζηαθμφκ μί ιέκ εηείκμοξ ημφξ μπμίμοξ έθυκεοζακ, μί δέ
εηείκμοξ ημφξ μπμίμοξ φανζζακ, ηαί ημφξ παναηαθμφκ ηαί ζηεηεφμοκ κά ημφξ
αθήζμοκ κά ελέθεμοκ εζξ ηήκ θίικδκ ηαί κά ημφξ δεπεμφκ ηαί έάκιέκ ημφξ
πείζμοκ, ελένπμκηαζ ηαί εονίζημοκ ηέθμξ ηςκ δεζκχκ, άθθςξ θένμκηαζ πάθζκ
εζξ ηυκ Τάνηανμκ ηαί εηείεεκ πάθζκ εζξ ημφξ πμηαιμφξ ηαί δέκ παφμοκ κά
πάζπμοκ ηά ηαηά αοηά πανά αθμφ πείζμοκ εηείκμοξ, ημφξ μπμίμοξ ήδίηδζακ.
Δζυηζ αοηή είκαζ ή ηζιςνία, ή μπμία χνίζεδ δζ' αοημφξ φπυ ηχκ έκ ης "Αδδ
δζηαζηχκ. "Οζμζ δέ θακμτκ δηζ έγδζακ ελαζνεηζηά ζοιθχκςξ πνυξ ημφξ εείμοξ
κυιμοξ, μφημζ ιέκ εθεοεενχκμκηαζ άπυ ημφημοξ ημφξααεεΐξ ηυπμοξ ηδξ βδξ ηαί
απαθθάζζμκηαζ ημφηςκ, ζάκ κά αβαίκμοκ άπυ θφθαηαξ, ένπμκηαζ δέ άκς εζξ
ηήκ ηαεανάκ ηαημζηίακ ηαί ηαημζημφκ έπί ηδξ βδξ. "Οζμζ δέ ιεηαλφ αοηχκ
έηαεανίζεδζακ ανηεηά δζά ηδξ θζθμζμθίαξ, άκεο ζςιάηςκ εκηεθχξ γμοκ ηαηά
ηυκ ιεηέπεζηα πνυκμκ ηαί ένπμκηαζ εζξ ηαημζηίαξ ηαθοηέναξ ημφηςκ, ηάξ μπμίαξ
μφηε ετημθμκ είκαζ κά πενζβνάρςιεκ, μφηε οπάνπεζ έπί ημτ πανυκημξ ανηεηυξ υ
πνυκμξ.
Εζξ αοηό ηό πςνίμ παναηδνμύιε, μηζ ιεηά ηόκ εάκαημ μί ροπέξ εζζένπμκηαζ
εζξ ηόκ εκδζάιεζμ πώνμ ηαί δζαπςνίγμκηαζ εζξ πέκηε ηαηδβμνίεξ:
α'. μί ιέζςξ αεαζςηόηεξ
α'. μί άκζάηςξ έπμκηεξ
β'. μί ζάζζια ήιανηδηόηεξ
δ'. μί δζαθενόκηςξ όζίςξ αεαζςηόηεξ, ηαί
ε'. μί θζθμζμθία ίηακώξ ηαεδνάιεκμζ.
Πνίκ άκαθύζςιε αοηέξ ηίξ ηαηδβμνίεξ, άξ ίδμϋιε ηό βκςζηόκ άκά-

2

θμβμκ απυζπαζια ημτ Πθμοηάνπμο («πενί ηςκ οπυ ημο εείμο αναδέςξ
ηζιςνμοιέκςκ»564):
« "Εθεβεκ οΰκ έηαζηα θράγφκ όηοσ Θεζπέζζοσ
ζσββεκής (οσδέκ βάρ οϋηφ ηφθύεζ ηάς υστάς
οκόιαηζ ηφκ ακερώπφκπροζαβορεύεζκ),
ώς Αδράζηεζα ιεκ, Ακάβηδς ηαί Δζός εσβάηδρ, έπίπάζζ
ηζιφρός άκφηάηφ ηέηαηηαζ ηοζς άδζηήιαζζ, ηαί
ηφκ ποκδρώκ οϋηε ιέβας οϋηφς
οσδείς οϋηε ιζηρός βέβοκεκ ώζηε ή θαεώκ δζαθσβεΐκ ή αζαζάιε-κος.
άθθδ δε άθθδ ηζιφρία, ηρζώκ ούζώκ, θύθαηζ ηαί τεζροσρβώ προζήηεζ · ηοσς
ιεκ βάρ εσεύς εκ ζώιαζζ ηαί δζά ζφιάηφκ ηοθαγοιέκοσς ιεηατεζρίγεηαζ
Ποζκή ηατεία, πράφ ηζκί ηρόπφ ηαί παραθείποκηζ ποθθά ηώκ ηαεαριού
δεοιέκφκ ώκ δέ ιείγοκ έζηζκ έρβοκ ή περί ηήκ ηαηίακ ζαηρεία, ηούηοσς Δίηδ
ιεηά ηδκ ηεθεσηήκό δαίιφκ παραδίδφζζ κηοσς δέ πάιπακ ακίαηοσς,
άπφζαιέκδς ηδς Δίηδς, ή ηρίηδ ηαί άβρζφηάηδ ηώκ "Αδράζηεζας σποσρβώκ,
'Ερζκύς, ιεηαεέοσζα πθακφιέκοσς ηαί περζθεύβο-κηας
άθθοκ άθθφς, οίηηρώς δέ ηαίταθεπώς απακηάς, ήθάκζζεκ ηαί
ηαηέδδζεκ εζς ηό άρρδηοκ ηαί άόραηοκ».
«Ό ζοββεκήξ ημτ Θεζπεζίμο -ηίπμηε δέκ ιαξ ηςθφεζ απυ ηυ κά άκαθένςιε
ηίξ ροπέξ ιέ ηυ υκμια ημοξ- ιαξ ελήβδζε μηζ ή Αδνάζηεζα, ή εοβαηένα ημτ
Δζυξ ηαί ηδξ Ακάβηδξ, είκαζ υ φπαημξ ηοαενκήηδξ, ή δζηαζμδμζία ηδξ
εηηείκεηαζ εζξ δθα ηά αδζηήιαηα ηαί μοδείξ άδζημπναβήζαξ είκαζ ηυζμκ
ιεβάθμξ ή ηυζμκ ιζηνυξ χζηε κά ηδξ λε-θφβδ, είηε δζά ηδξ αίαξ, είηε
δζαθαεχκ. Ύπυ αοηήκ οπάνπμοκ ηνεζξ ηζιςνμί, έηαζημξ δζ' άθθα αδζηήιαηα.
Ή Πμζκή ηαπέςξ ηζιςνεί ηαί άπμηαεαίνεζ ηά εθαθνά αδζηήιαηα ιέ ήπζεξ
ζςιαηζηέξ ηζιςνίεξ, δζυηζ οπάνπεζ αηυιδ ηυ ζχια (ίδέ πεναζηένς). Αοημί ηχκ
μπμίςκ ή ηαηία είκαζ ζδιακηζηή ηαί ιείγμκ ένβμκ υ ηαεανιυξ ηδξ παναδίδμκηαζ εζξ ηήκ Δίηδ (πενζβνάθεηαζ ηαηυπζκ ηυ ιέ πμίμκ ηνυπμ ηζιςνμφκηαζ).
Άθθά υζςκ ή ηαηία είκαζ ακίαημξ παναδίδμκηαζ άπυ ηήκ Δίηδ εζξ ηήκ Ένζκΰκ,
ή μπμία ηαί ημφξ ζοθθαιαάκεζ ηαί ημοξ θοθαηίγεζ εζξ ηυ άηαημκυιαζημκ ηαί
άυναημκ».
"Οηακ ηυ απυζπαζια ιαξ υιζθή δζά «ζχια», εκκμεί ηυ «αίεενζηυκ ζχια»,
ηυ βκςζηυκ πακμιμζυηοπμκ ημτ ζχιαημξ, ηυ υπμζμκ εκηυξ μθίβμο απεηδφεηαζ
ή ροπή (δζ' αοηυ «ηαπέςξ» ηζιςνεί ή Πμζκή). Λέβεζ υ Πμνθφνζμξ (De absin.
1,31): «Άπμδοηέμκ άνα ημφξ πμθθμφξ

1

ήισκ πζηχκαξ». Ύπ' αοηήκ ηδκ έκκμζακ ελδβεί υ F. Cumont ηδκ «έπηά-ζημθμ»
"Ιζζδα ηαζ ηάξ επηά ιοήζεζξ ημτ Μζενασζιμτ, μπμφ υ ιομφ-ιεκμξ ήημ
έκδεδοιέκμξ ιε λεπςνζζηά ηάεε θμνά εκδφιαηα ιε ειαθήιαηα ηςκ πθακδηχκ
ηαί ακέααζκε ζοιαμθζηά ηίξ επηά πθακδηζηέξ ζθαΐνεξ.Ό Πθάηςκ θέβεζ εζξ ηυ 81
ημτ Φαίδςκμξ: «υστώκ ζηζοεζδή θακηάζιαηα, οία παρέτοκηαζ αί ηοζαϋηαζ υκταί
είδφθα, αί ιδ ηαεαρώς άποθσεεΐζαζ αθθά ηοϋ όραηοϋιεηέτοσζαζ». «Σηζοεζδή
θακηάζιαηα, ζάκ ηά είδφθα (=αίεερζηά ζώιαηα ) ποσ έτοσκ οί υστές πού δέκ
ήζακ ηαεαρές ηαί ηά είδφθα ηοσς ιεηέτοσκ ηοϋ όραηοϋ». Υπάρτεζ ή άκηίθδυζς,
όηζ όζοκ «αηάεαρηος» είκαζ ή υστή, ηόζοκ ηό αίεερζηόκ ηδς αποηεθείηαζ άπό
τοκδροεζδεζηέρακ ϋθδκ, ή οποία πθδζζάγεζ πρός ηό όραηόκ θάζια. Έδώ έτοιε
επίζδς άθθοκ έκα δροκ δζά ηό αίεερζηόκ ζώια: «υστής είδφθοκ». Μεηά ηήκ
άπμαμθήκ ημο άπυ ηήκ ροπή, ή μπμία εά έπακαβεκκδεή, εεςνείηαζ μηζ ηυ
αίεενζηυκ ζχια παναιέκεζ ςξ κεηνυκ ζχια, αίεενζηυκ πηχια ίπηάιεκμκ, ηυ
θεβυιεκμκ άπυ ημφξ ζμθμφξ ηδξ Ακαημθήξ «αίεενζηυκ ηέθοθμξ».
"Αξ βονίζςιε πάθζ εζξ ηά δφμ απμζπάζιαηα ιαξ. "Οπςξ παναηδνεί ηακείξ,
άπυ ηήκ ζφβηνζζζ ηχκ δφμ ηεζιέκςκ, αοημί μί υπμζμζ ακαθαιαάκμκηαζ άπυ ηήκ
Πμζκή είκαζ μί «ιέζςξ αεαζςηυηεξ», μί «ζάζζια ήιανηδηυηεξ» είκαζ μί
ακαθαιαακυιεκμζ άπυ ηήκ Δίηδ, εκχ μί «άκζά-ηςξ έπμκηεξ» είκαζ μί
παναθαιαακυιεκμζ άπυ ηήκ Ένζκτκ. Αοημί δέ πμφ παναηηδνίγμκηαζ χξ
«δζαθενυκηςξ υζίςξ αεαζςηυηεξ» απμθαιαάκμοκ ιίακ ηαηάζηαζζκ
εοδαζιμκίαξ πνυ ηήξ κέαξ έκζανηχζεχξ ηςκ. Οί δέ «θζθμζμθία ίηακχξ
ηαεδνάιεκμζ» (αοημί μί υπμζμζ έηα-εάνεδζακ δζά ηήξ θζθμζμθζηήξ
έκαηεκίζεςξ ημτ αίμο) ιεηαααίκμοκ, χξ θέβεζ πεναζηένς εζξ ηυκ Φαίδςκα υ
Σςηνάηδξ, εζξ ημφξ εείμοξ ηυζιμοξ: «οίτήζομαι άπιών εζξ μακάρων δή
ηινας εσδαιμονίας», «εά θφβς δζά ηήκ εοδαζιμκία ηχκ ιαηανίςκ Θεχκ».

2

Ή Μετεμψύχωσις
Καηεθήλαιε, θμζπυκ, δηζ ή έλέθζλζξ ηδξ ροπήξ επεζ ακάβηδ ηςκ παθζββεκεζζχκ ή
ιεηεκζανηχζεςκ δ ιεηειροπχζεςκ ή έπακαβεκκήζε-ςκ δ ιεηαββζζιμΰ ροπχκ
δ ηφηθςκ βεκέζεςξ (εζξ ηυ ακά πείναξ αζ-αθίμκ πνδζζιμπμζμφκηαζ αοημί ol δνμζ
αδζαηνίηςξ, χξ ζοκχκοιμζ). Τμΰημ δέ είκαζ ηαεανχξ θοζζηυξ κυιμξ. Αοηυ
έζοιαυθζγμκ μί «ηνμπμί ζηνεθυιεκμζ» μί υπμζμζ φπδνπμκ εζξ ημφξ καμφξ (χξ ηαί
μί ηνμπμί πμφ οπάνπμοκ ζοκμδεφμκηεξ ηίξ παναζηάζεζξ ημτ Πθμφηςκμξ ηαί ηδξ
Πενζεθυκδξ)· χξ θέβεζ ηυ Fr. 227 «έζδιαίκμκημ αί πνάλεζξ μοπί ιυκμκ δζά
θέλεςξ, χξ ηά Γεθθζηά παναββέθιαηα, ηυ «ιδδέκ αβακ» ηαί ηυ «βκχεζ ζαοηυκ»
ηαί ηά υιμζα ιέ αοηά, άθθά ηαί ιέ ζφιαμθα υπςξ υ ζηνεθυιεκμξ ηνμπυξ πμφ
οπάνπεζ εζξ ημφξ καμφξ»: «πενί ημτ ηχκ ηνμπίζηςκ ζοιαυθμο θδζί ηαηά θέλζκ
"έζήιαζκμκ βμτκ μο δζά θέλεςξ ιυκμκ, άθθά ηαί δζά ζοιαυθςκ έκζμζ ηάξ πνάλεζξ,
δζά θέλεςξ ιέκ χξ έπεζ ηά θεβυιεκα Γεθθζηά παναββέθιαηα, ηυ 'ιδδέκ άβακ'ηαί ηυ
'βκχεζζαοηυκ'ηαί ηά ημφημζξ υιμζα, δζά δέ ζοιαυθςκ χξ δ ηε τροχός ό
στρευόμενος έκ ημζξ ηςκ εεχκ ηε-ιέκεζζκ»
Ή ιεηειρφπςζζξ είκαζ ημζκή άκηίθδρζξ δζ' δθμ ηυκ ηφηθμ ηχκ ανπαίςκ
ενδζηεζχκ ηαί πνμένπεηαζ απυ ηυκ ημζκυ ημνιυ ηδξ πνμηα-ηαηθοζιζαίαξ
ενδζηείαξ ή μπμία άκεπηφπεδ απυ ηδκ Λεοηή Φοθή ηαί ή υπμζα δζεζπάζεδ,
ελέπεζε ηαί έιμθφκεδ ιέ θασηέξ δεζζζδαζιμκίεξ ιεηά ηήκ ιεβάθδ ηαηαζηνμθή ή
μπμία δζέθοζε ηυκ παβηυζιζμκ αοηυκ πμθζηζζιυκ. Θοιίγς ιυκμκ ηά θεπεέκηα
οπυ ημο Πθάηςκμξ εζξ ηυκ Τίιαζμ «ηαηυπζκ ηνμιενμί ζεζζιμί ηαί ηαηαηθοζιμί
(πζεακυκ παθζννμσηά ηφιαηα) έβζκακ ηαί ζέ ιία ηαί ιυκμ θμαενή διένα ηαί κφηηα, υθμξ υ ζηναηυξ ηαηεζηνάθδ ηαί ή Αηθακηίξ πάεδηε ιέζα ζηή εάθαζζα»:
«φζηένθ δέ πνυκς ελαίζζςκ ηαί
ηαηαηθοζιχκ βεκμιέκςκ, ιζαξ διέναξ ηαί κοηηυξ
παθεπήξ επεθεμφζδξ, ηυ ηε παν' τισκιάπζιμκπάκ
άενυμκ έδο ηαηά βδξ, ή ηε Αηθακηίξ κήζμξ ςζαφηςξ
ηαηά ηήξ εαθάηηδξ δτζα ήθακίζεδ·»
Οί Αζβφπηζμζ αεααίςξ έπίζηεομκ εζξ ηήκ ιεηειρφπςζζκ, υπςξ ιανηονεί υ
Ηνυδμημξ (Β 123): «άνβδβεηεφεζκ δέ ηχκ ηάης Α ίβφπηζμζ θέβμοζζ Γήιδηνα ηαί
Γζυκοζμκ πνχημζ δέ ηαί ηυκδε ηυκ θυβμκ Αζβφπηζμζ είζζ

1

μί είπυκηεξ, χξ ακενχπμο ροπή αεάκαημξ έζηζ, ημτ ζχιαημξ δε ηαηαθείκμκημξ
έξ άθθμ γθμκ αίεί βζκυιεκμκ έμδφεηαζ · έπεάκ υέ πάκηα πενζέθεδ ηά πενζαία ηαί
ηά εαθάζζζα ηαί ηά πεηεζκυ, αΰηζξ έξ ακενχπμο ζχια βίκυιεκμκ έζδφκεζκ,
ηήκπενζδθοζζκδέ αφηδ βίκεζεαζ εκ ηνζζπζθίμζζζ έηεζζ.» «ΟΙ Αζβφπηζμζ θέβμοκ δηζ
εζξ ηυκ ηάης ηυζιμ ηονζανπμφκ ή Γήιδηνα ηαί υ Γζυκοζμξ, ηαί πνχημζ είκαζ
αοημί μί υπμζμζ εΐπμκ δηζ ή ροπή είκαζ αεάκαημξ ηαί δηζ δηακ άπμεάκδ ηυ ζχια
πδβαίκεζ εζξ άθθμκ γχμκ ηυ υπμζμκ βεκκάηαζ ηαί μΰης πενζένπεηαζ ηά πενζαία,
ηά εαθάζζζα ηαί ηά πηδκά ηαί πάθζκ εζζένπεηαζ εζξ ζχια ακενχπμο. Αοηυξ δέ
υ ηφηθμξ δζανηεί ηνεζξ πζθζάδεξ έηδ». Δπεζδή δέ έπμοκ έηθναζεή αιθζαμθίεξ
δζά ηήκ άπμρζκ αοηήκ ημτ Ηνμδυημο, ακαθένς ηαί ηήκ βκχιδκ ημτ πθέμκ
εζδζημφ, ημΰ Δ. Α. Wallis Budge, υ υπμζμξ βνάθεζ («Osiris», Dover, Ν. Υ.
1973, ηυιμξ α', ζεθ. 139): «Οέ Αζβφπηζμζ έπίζηεομκ εζξ ηήκιεηειρφπςζζκ ηαί μί
ζενείξ ζοκέεεζακ ιίακ ζεζνάκ ηεζιέκςκ (Βίαθμξ ηχκ κεηνχκ, ηεθ. 76 έςξ 88 ), ή
απαββεθία ηχκ μπμίςκ ηαεζζηά ζηακά ηά πκεφιαηα ηχκ κεηνχκ κά θάαμοκ
μζμκδήπμηε ζχια επζεοιμφκ - απανζειμφκηαζ ηά είδδ - , κά παναιείκμοκ εζξ
αοηυ υζμ επζεοιμφκ ηαί ηαηυπζκ κά δζααμφκ εζξ άθθμ ηαί πάθζκ εζξ άθθμ, ηαηά
αμφθδζζκ. Δζζδφμκηαξ εζξ ηυ ζχια εκυξ Θεμφ ημτ θςηυξ βίκμκηαζ αζηένεξ,
βζκυιεκμζ ηνμηυδεζθμζ εοπανζζημφκηαζ ηυ οδάηζκμ πενζαάθθμκη.μ.η.».
Πζζηεφμκηαξ δέ υ εκ θυβθ ζοββναθεφξ δηζ μί ενδζηείεξ ηδξ Αθνζηήξ είκαζ δθεξ
απυννμζεξ ηδξ ανπαίαξ Αζβοπηζαηήξ ή εκυξ ημζκμφ ανπαζμηάημο οπμζηνχιαημξ
επί ημτ μπμίμο άκεπηφπεδ ή Αζβοπηζαηή ενδζηεία, βνάθεζ: «Μεηαλφ ηχκ
ζοβπνυκςκ Αθνζηακχκ αοηή ή ζδέα είκαζ πμθφ ημζκή», εζξ ηήκΑκα-ημθζηήκ
Αθνζηήκ ηαί εζξ ηυ Γέθηα ημτ Νίβδνμξ ή ζδέα είκαζ έννζγς-ιέκδ ααεφηαηα,« ή
έπακαβέκκδζζξ ηδξ ροπήξ εζξ ηυκ άκενςπμ δέκ είκαζ απθχξ ιία πίζηζξ, ιέ ηήκ
ζοκήεδ έκκμζα ημτ υνμο, αθθά ιία πε-πμίεδζζξ ηήκ μπμία ηακέκα επζπείνδια ή
θμζδμνία δέκ ιπμνεί υπζ κά εηνίγςζδ, αθθά μφηε κά ηζκήζδ, αοηή δέ ή
πεπμίεδζζξ είκαζ ηυζμ άηαιπημξ χζηε θαίκεηαζ δηζ ιεηααζαάγεηαζ ηαη'
άδζάζπαζημκ δζαδμπήκ έπί πζθζάδεξ ηαί πζθζάδεξ εηχκ».
Αξ ίδμτιε, ηχνα, ηί θέβεζ υ Καίζαν δζά ημφξ Γντσδαξ (μί Γντΐδεξ ήζακ μί
ζενείξ ηχκ Κεθηχκ, ημΰ ιεβάθμο αφημΰ έεκμοξ ηυ υπμζμκ έλδ-πθχεδ εζξ δθδκ
ηήκ Γοηζηή Δονχπδ ηαί έπέδναιε έςξ ηήκ Δθθάδα ηαί ηήκ Μζηνά Αζία): ("De
bello gallico", έηδμζζξ Παπαδήια, 1977, ιηθν. Τζαηαθχημο - Καθυβενμ) «VI,
14. Οί δνοΐδαζ ζοκδείγμοκ κά απέπμοκ απυ ηυ κ πυθειμ κ, μφηε θυνμοξ μιμφ
ιεηά ηχκ οπμθμίπςκ πθδνχκμοκ απαθθάζζμκηαζ ηδξ ζηναηζςηζηήξ οπδνεζίαξ
(έπμοκ άπαθθαβήκ

2

τησ ςτρατ. υπηρεςύασ) καύ όλων των υπολούπων πραγμϊτων
(υποχρεώςεων). Επειδό παρακινούνται υπό τοςούτων προνομύων
καύ με την θϋλ ηςύν των πολλού πρόσ μϊθηςιν προςϋρχονται καύ
υπό τώνγονϋωνκαύ ςυγγενών ςτϋλλονται. Λϋγεται ότι εκεύμϋγαν
αριθμόν ςτύχωνμανθϊνουν (αποςτηθύζουν). "Οθεν τινϋσ εύκοςι ϋτη
εισ την διδαςκαλύαν παραμϋνουν. Νομύζουν οτι δϋνεύναι
δςιονταώτα (τουσ ςτύχουσ) νϊ καταγρϊφουν (νϊ ϋμπιςτεύωνται
εισ τϊ γρϊμματα), αν καύ εισ τϊ υπόλοιπα ςχεδόν πρϊγματα καύ εισ
τϊσ δημοςύασ καύ εισ τϊσ ιδιωτικόσ υποθϋςεισ χρηςιμοποιούν
ελληνικϊ γρϊμματα (ϋλληνικόν γραφόν). Τοώτο φαύνεται εισ ϋμϋ
ότι ϋχουν καθιερώςει ϋνεκα δύο αιτιών, διότι δϋν θϋλουν ό
διδαςκαλύα νϊ διαδύδεται εισ τόνοχλον, ούτε εκεύνοι, ού όποιοι
μανθϊνουν, ϋχοντεσ ϋμπιςτοςύνην εισ τϊ γρϊμματα (την γραφόν)
νϊ φροντύζουν όλιγώτερον την μνόμην διότι ςχεδόν εισ τούσ
περιςςοτϋρουσ ςυμβαύνει, ώςτε ϋνεκα τησ βοηθεύασ τών
γραμμϊτων (τησ γραφόσ), νϊ εγκαταλεύπουν τόν φροντύδα πρόσ
ϋκμϊθηςινκαύ τόνμνόμην. Ένπρώτοισ τοώτο θϋλουν νϊ πεύςουν,
οτι δηλαδό αύ ψυχαύ δϋν ϊπόλλυνται, αλλ' οτι μετϊ τόν θϊνατον
μεταβαύνουν από ϊλλουσ εισ ϊλλουσ καύ πιςτεύουν οτι ϋνεκα
τούτου κυρύωσ παρακινούνται πρόσ τόνϊνδρεύαν, δηλαδό ϋνεκα
τησ περιφρονόςεωσ τού φόβου τού θανϊτου. Πολλϊ ϋκτοσ τούτων
περύ τ ών αςτϋρων καύ τησ κινόςεωσ αυτών, περύ τού κόςμου καύ
τού μεγϋθουσ τών χωρών, περύ τησ φύςεωσ τών πραγμϊτων, περύ
τησ δυνϊμεωσ καύ τησ εξουςύασ τών αθανϊτων θεών διαλϋγονται
καύ παραδύδουν (διδϊςκουν) εισ τόν νεολαύαν.»
Διϊ τούσ Κϋλτασ γρϊφει καύ ό Διόδωροσ ό Σικελιϐτησ (V, 28,6):
«ενιςχύει γϊρ παρ' αύτούσ ό Πυθαγόρου λόγοσ, οτι τϊσ ψυχϊσ τών
ανθρώπων αθανϊτουσ εύναι, ςυμβϋβηκε καύ δι' ετών ώριςμϋνων πϊλιν βιούν, εισ ϋτερον ςώμα τησ ψυχόσ εύςδυομϋνησ», «επικρατεύ
μεταξύ αυτϐν ό λόγοσ τού Πυθαγόρα οτι ό ψυχό εύναι αθϊνατοσ
καύ κατόπιν από ϋνα ϐριςμϋνο χρόνο αρχύζει μύα νϋα ζωό,
ειςδύοντασ ς' ϋνα ϊλλο ςϐμα».
Τό ότι ό μετεμψύχωςισ εύναι επύςησ τό δόγμα τού Ινδουιςμού καύ
τού ΒουδδιςμοϏ εΐναι καλϐσ γνωςτό, εύναι δε βαθϋωσ ϋρριζωμϋνη
πεπούθηςισ εισ τούσ Ινδούσ: «ΟΙ ζωντανϋσ, ςημερινϋσ, πεποιθόςεισ
τών Ινδών διϊ τόν θϊνατο εύναι (1) ϋϊν ό νεκρόσ ϋχη φθϊςει εισ
υψηλϊ επύπεδα αρετόσ, τότε λαμβϊνει τόν «μόκςα» ό ςωτηρύα, ό
οπούα εύναι ό ϊπελευθϋρωςισ ϊπό τόν γηώνην ώπαρξι καύ ό
ϊπορρόφηςισ από τόν ψυχό τοώ πα-

1

ντόσ, (2) ϋπαναγενναται εισ τόνκόςμο, (3)πηγαύνει εισ τόνουρανό
(τόποσ των Θεών (deva loka) η κατϋρχεται εισ τϊσ κολϊςεισ, (4)
υπϊρχει ώσ φϊνταςμα (preta loka). Άπό δλα αυτϊ, ό ϋννοια τησ
ςωτηρύασ θεωρεύται τελεύωσ εξωπραγματικό, θϋμα απλώσ
θεωρητικόσ ςυζητόςεωσ, επύςησ ενώ τόβιβλύον τοώ Νόμου (Manu
Samita) δύδει ϋνα μακρό κατϊλογο μετεμψυχώςεων εισ ζώα,
ουδεύσ Ινδόσ εξετϊζει ςοβαρώσ αυτόν την πιθανότητα. Αυτό τό
όποιον εύναι όβαθυτϋ-ρα πεπούθηςύσ του εύναι ,δτι θϊ γεννηθό ώσ
ϊνθρωποσ ςϋ μύαν ϊλλη οικογϋνεια». Nirad Chaudhuri,
«Hinduism», OxfordU. P., Oxford
1979.
Εισ αυτό τό λόκυθο, πού
υπϊρχει εισ τόν Ίϋνα τησ
Γερμανύασ, ό Έρμησ
ψυ-χοπομπόσ
κρατώντασ τόν ρϊβδο
καύ τό κηρύκειο καλεύ
τύσ ψυχϋσ (φτερωτϋστφ δντι ψυ-χϋσ=
πεταλούδεσ) ϋξω ϊπό
τόν μεγϊλο ταφικό πύθο
ό όποιοσ ςυμβολύζει τόν
ενδιϊμεςο χώρο καύ τύσ
κατευθύνει πρόσ τόν
νϋα ϋνςϊρκωςύ τουσ, «
Έρμόν τϊσ ψυχϊσ εισ
κευθμώνα πελώριον
ϊπϊγων καύ πϊλ ι ν
εκεύθεν ςτϋλλων εισ
αλλϊσ βύων αιρϋςεισ»
(Fr.223),

Ή αρχαιότατη Περςικό πύςτισ (πρό των μεταρρυθμύςεων) ότο
δτι ό ψυχό των ατελϐσ αγαθϐν ανθρϐπων μεταβαύνει ϊπό ενα
ςϐμα εισ αλλο, ού κακού δμωσ, ϋςτερημϋνοι τοώ θεύου φωτόσ,
δϋνονται εισ τόν κόςμο τϐν ςτοιχεύων τησ γησ καύ
μεταμορφϐνονται εισ κακοποιό πνεύματα, ενϐ αντιθϋτωσ ού
ενϊρετοι, αυτού ού όποιοι διαφϋρουν εισ τόν γνϐςι καύ τόν
αγιότητα τουσ, ϋνοώνται μϋ τόν όλιο καύ γύνονται ϋμπύριεσ
οντότητεσ, ενϐ ού ολιγϐτερον εξελιγμϋνοι μεταβαύνουν εισ
2

την ςφαϏραν των αςτϋρων και γύνονται αςτρικϋσ οντϐτητεσ (απϐ
τόν ειςαγωγό εισ τόν ςυλλογό κειμϋνων «Dabistan», εισ τϐ
«Reincarnation», Julian, N.Y. 1979).
Επύςησ ςυμφϔνωσ πρϐσ τϐν Μιθραώςμϐν, ϐ ϐποιοσ εύναι ϐ Συριακϐσ κλϊδοσ τοϒ Ζωροαςτριςμοϒ (δηλαδό τησ Περςικόσ
θρηςκεύασ), ού ενϊρετοι μεταβαύνουν εισ τϐν παρϊδειςον τοϒ
φωτϐσ, ού κακού εισ Κολϊςεισ διοικοϑμενοσ υπϐ κακοποιϔν
πνευμϊτων, ενϔ ού ατελεύσ μεταςωματοϒνται εισ ζϔα (F. Cumont,
«The mysteries of Mithra», DoverN.Y.).
Έδϔ, ασ ςημειϔςωμε καύ τϐ εξόσ: εισ τύσ αρχαύεσ θρηςκεύεσ δϋν
υπϊρχουν βύαιεσ αλλαγϋσ καύ μεταρρυθμύςεισ. Λϋγει ö F. Cumont
εισ τϐ ϋργον του «The oriental Religions in Roman Paganism»,
Dover, N.Y.):
«Μύα λατρευτικό ϊποψισ δϋν αποβιϐνει ποτϋ βιαύωσ, αλλϊ μετϊ από
μύα μακρϊ περύοδο παρακμόσ. "Ενα νϋον δόγμα δϋν εκτοπύζει
υποχρεωτικϐσ ϋνα παλαιότερον, αυτϊ δυνατόν νϊ ςυνυπϊρχουν επύ
ϋνα μεγϊλο διϊςτημα ϐσ αντύθετεσ πιθανότητεσ προτεινόμενεσ από
τόν πύςτι ό από τόν διανόηςι, όλεσ ού γνϐμεσ καύ όλεσ ού πρακτικϋσ
φαύνονται αξιοςϋβαςτεσ εισ τόν «παγανιςμό». Αυτόσ ουδϋποτε
υπϋςτη μύα ριζικό ό επαναςτατικό μεταμόρφωςι». Έν τοϑτοισ ό
Περςικό θρηςκεύα υπϋςτη τϊ αρχαιϐτατα χρϐνια μύαν ριζικόν
μεταμϐρφωςιν υπϐ τόν ϋπόρειαν τϔν Μόδων καύ τοϒ γνωςτοϑ
ιερατεύου τουσ, τϔν Μϊγων, ού ϐποιοι όςαν επηρεαςμϋνοι απϐ τύσ
ιδϋεσ τϔν λαϔν τησ εγγϑσ Ανατολόσ καύ εϏχον ειςαγϊγει εισ τϐ ςϑςτημα των τόν δυαρχύα. Μετϊ δϋ τόν μώξιν αυτϔν τϔν δϑο
θρηςκειϔν εϑρύςκομε τόν Περςικό θρηςκεύα νϊ εχη ενα δυαρχικϐν
ςϑςτημα, τϐ ϐποιον μϋ τόν μεταρρϑθμιςιν τοϒ Ζωροϊςτρου
επιτεύνεται καύ φθϊνει εισ τόν λογικόν του κατϊληξι μϋ τϐν Μϊνη,
ϐπου ού δϑο Θεού, τοϒ καλοϒ καύ τοϒ κακοϓ, καθύςτανται
ιςοδϑναμοι. Αυτϋσ ού ιδϋεσ εύναι καθαρϔσ Χαλδαιο- Βαβυλωνιακϋσ,
δϋν υπϊρχουν πνεϑματα τοϒ κϊκου εισ τόν Έλληνικό-Εϑρωπαώκό
θρηςκεύα. Λϋγει ϋπ' αϑτοϒ ϐ Erwin Rohde («Psyche», κεφ. II, ςημ.
40): « Ώριςμϋνοι θϋλουν νϊ διακρύνουν εισ τούσ δαύμονεσ τόσχρυςόσ
καύ αργυρόσ εποχόσ τοώ Ηςιόδου, πνεύματα τοώ φωτόσ καύ τοώ
ςκότουσ, δηλαδό τοώκαλοώκαύ τοώκακοϏ. Όμωσ ϋνασ τϋτοιοσ διαχωριςμόσ ουδϋποτε εμφανύζεται εισ τόν Ηςύοδο καύ οώτε εύναι δυνατόν νϊ γύνη πιςτευτό οτι ού Θεού καύ τϊ πνεύματα τόσ αρχαύασ
ϋλληνικόσ (αρχαύασ ϋννοοώμε τόσ εποχόσ τοώ Ηςιόδου) λα ώκόσ πύςτεωσ (ό οπούα ουδϋποτε δϋχθηκε πραγματικϊ τύσ κατηγορύεσ αγαθό καύ κακό) εύναι δυνατόν ακόμη καύ εισ αυτόν τόν πρωτόγονο περύοδο νϊ ταξινομηθούν πραγματικϊ ςύμφωνα μϋ αυτϋσ τύσ κατηγο1

ρύεσ.
Ένπϊςη
περιπτϐςει
ού
"Ελληνεσ
ουδϋποτε
ςυνόντηςανό,τι-δόποτε τϋτοιο εκπεφραςμϋνο εισ τόν Ηςύοδο, όςοι
δϋ υποςτηρύζουν την ιδϋα των κακϐν δαιμόνων προςκομύζουν
μόνον ςτοιχεύα από φιλοςοφικϋσ υποθϋςεισ, π.χ. ϋνα χωρύο
τοώΠλουτϊρχου [ς.ς. εισ αυτόν την αυτοκρατορικό εποχό ό
διεύςδυςισ τϐν ανατολύτικων ιδεϐν επηρεϊζει ακόμη καύ
ϊςυνειδότωσ τόν ςκϋψι]». Ού Μϊγιασ, ϐ αρχαύοσ αυτϐσ λαϐσ τησ
κεντρικόσ Αμερικόσ, ϐ ϐποιοσ ϊλλαξε πολϑ λύγο, πιςτεϑουν καύ
ςόμερα εισ τόν μετεμψϑχωςι, αυτϐ δϋ τϐ αναφϋρω διϐτι εύναι ϋνασ
λαϐσ ϐ ϐποιοσ διατηρεύ πϊρα πολλϋσ απϐ τύσ ιδϋεσ ποϑ ϋλαβε απϐ
τόν αρχαύα πηγό: «Αυτό τό εύδοσ τοώ πνεύματοσ λϋγεται ch' ulel, καύ
αυτό ό λϋξισ ϋχει τόν ιδύα ρύζα με roch' ul ό Κ 'ul, μύα λϋξι ό οπούα
ϋχρηςιμοποιεύτο από τουσ αρχαύουσ γραφεύσ τϐν Μϊγιασ διϊ νϊ
περιγρϊψη τό «ιερόν» καύ τόν «θεότητα». "Αν καύ υποκεύμενο εισ
παροδικό φθορϊ τό, ch' ulel εύναι αύϐνιον. "Οταν ϋνα ϊτομον
ϊποβιϐνη, τότε αυτό τό πνεώμα παραμϋνει πληςύον τοώ τϊφου δι'
ολύγο χρόνο καύ κατόπιν μεταβαύνει εισ ϋνα τόπον ςυγκεντρϐςεωσ
τοιούτων πνευμϊτων, ό όποιοσ ευρύςκεται υπό τόν φροντύδα τϐν
Πατϋρων-Μητϋρων, τϐν προγονικϐν Θεϐν, ού όποιοι καύ
αποφαςύζουν νϊ τό μεταφυτεύςουν πϊλι εισ τό ςϐμα ενόσ
νεογϋννητου. Ού γονεύσ εύναι πϊρα πολύ προςεκτικού μϋ τϊ
νεογϋννητα διότι, όπωσ πιςτεύουν, ό ψυχό δϋν εύναι ακόμη
ςυνηθιςμϋνη εισ τόν νϋον υποδοχϋα τησ καύ εύναι δυνατόν νϊ φύγη
καύ νϊ χαθό. Ή ψυχό μπορεύ καύ βγαύνει από τό ςϐμα κατϊ τόν ύπνο,
εισ τϊ όνειρα, καύ επιςκϋπτεται τούσ προγόνουσ. Ή πραγματικό όμωσ
ιςχύσ τησ ψυχικόσ εμπειρύασ ϋγκειται εισ τόν καθολικότητα τησ, τό
κϊθε τι ϋχει ϋνα ch' ulel, τϊ οικιακϊ ζϐα καύ τϊ φυτϊ, ού κρύςταλλοι,
τό ςπύτι καύ ό πυρϊ, ού ϊγιοι καύ ού ϊλλεσ Θεότητεσ τοώ Πανθϋου τϐν
Μϊγιασ». (Α π ό τό βιβλύο τϐν Freidel -Scheie - Parker «Maya
cosmos», Morrow, Ν. Υ. , 1993). θϊ εύχε, επύςησ, ενδιαφϋρον νϊ
ϊναφϋρωμε ϐτι καθ' δλην τόν διϊρ-κειαν τοϒ Ανατολικοϑ καύ
Δυτικοϑ Μεςαύωνοσ ό ιδϋα τησ μετεμψυ-χϔςεωσ, βαθϋωσ
ϋρριζωμϋνη εισ τόν ανθρωπινό ψυχό, επανϋρχεται επύμονα μϋςα
ϊπϐ τύσ διϊφορεσ «αιρετικϋσ» κινόςεισ. Φυςικϊ τϐ πρϔτον καύ
κϑριον παρϊδειγμα εύναι ϐ Πληθϔν, ϐ ϐποιοσ καύ εισ τϐ ςημεώον
αυτϐ ακολουθεύ πιςτϔσ τόν αρχαιοελληνικό γραμμό· ασ ϊναφερθό
δϋ καύ ϐ Ιωϊννησ Ιταλϐσ, ού Βογομύλοι καύ ού Καθαρού, διϊ τοϑσ
οπούουσ εύναι αποδεκτό ό αποψισ ϐτι ό θεωρύα τουσ περύ ψυχόσ
ϋχει πϊρα πολλϊ ςημεύα κοινϊ μϋ τϐν Βουδδιςμϐ καύ τϐν Ινδουιςμϐ
(διϊ μύα ϋξιςτϐρηςι αυτόσ τόσ εποχόσ, ϐπου τϊ θεολογικϊ
επιχειρόματα ευρύςκουν απαντόςεισ τοϒ τϑπου «ςταυροφορύα
κατϊ τϔν Άλβιγύων», ύδϋ Steven Runciman «The mediaeval
Manichee»,
2

Cambridge U.P., Cambridge, 1991).
Τόν ιδύα εποχό ζό και, ό "Αγιοσ Φραγκύςκοσ τησ "Αςςύζησ, τοώ
οπούου ό ϊποψισ περύ υπϊρξεωσ ψυχόσ εισ τϊ ζώα αμϋςωσ
κατεπολεμόθη.
Δεν θϊ αςχοληθούμε μϋ δλεσ τύσ ςημερινϋσ εκφρϊςεισ αυτόσ τόσ
αντιλόψεωσ, δπωσ ό Θεοςοφύα καύ ό Ανθρωποςοφύα, τϊ γνωςτϊ
μεγϊλα κινόματα, θϊ ςημειώςωμε μόνον δτι ό μεγϊλη πρόοδοσ, ό
οπούα ϋγινε κατϊ τόν αιώνα μασ εισ τόν διϊδοςι τών ανατολικών
θρηςκειών εισ τόν Δυτικό κόςμο, οφεύλεται εισ τό δτι ό ψυχό
μεγϊλων λαώκών μαζών εύρε εισ αυτϋσ μύαν διϋξοδον, αλλϊ καύ
μύαν θεωρητικόν δι-καύωςιν τόσ καθαρώσ ενδομύχου καύ
αςυνειδότου πύςτεωσ τησ εισ τόν μετεμψύχωςι. Δι αυτό καύ όλοι ού
κλϊδοι τοώ Βουδδιςμοώ καύ τοώ Ινδουιςμού, ού όποιοι
δραςτηριοποιούνται εισ τόν Ευρώπη καύ τόν Αμερικό, προβϊλλουν
ςυνεχώσ τϊ ευεργετικϊ αποτελϋςματα τϊ όποια ϋχει διϊ τόν
ϊνθρωπο καύ τόν βύον του ό θεωρύα τόσ μετεμψυ-χώςεωσ, ωσ καύ
τό δτι εύναι βαθϋωσ φιλοςοφικό καύ λογικό, ϋνώ αντιθϋτωσ δϋν
αςχολούνται μϋ τόν κοςμολογύα καύ τόν Θεογονύα τουσ. "Ασ
ιδούμε, δμωσ, μύαν ςτατιςτικόν μελϋτην: "Αναφϋρεται εισ τό
προαναφερθϋν ϋργον τών Cranston καύ Head «Reincarnation»
ςελ.485 δτι «εύναι δϑςκολο νϊ λϊβη κανεύσ ακριβεύσ ποςοςτιαύεσ
αναλογύεσ ςχετικϔσ με τόνπύςτιν εισ τόν μετεμψϑχωςιν εισ
τόνΛϑ-ςινού ςτατιςτικϋσ μασ δύδουν αριθμοϑσ ού ϐποιοι εύναι τϊ
ποςοςτϊ αυτϔν ποϑ αποδϋχονται τόν μετεμψϑχωςιν επύ τοϒ
ςυνολικοϑ αριθμοϑ Προτεςταντϔν καύ Καθολικϔν, δϋν αναφϋρουν
αυτοϑσ ποϑ ανόκουν εισ ϊλλεσ διομολογόςεισ. Τϊ κατωτϋρω
ποςοςτϊ ευρύςκονται εισ μύαν δημοςκϐπηςιν τόσ Gallup Poll 's τοϒ
Φεβρουαρύου τοϒ 1969μϋ τύτλο «Special report on Religion», καύ
εύναι αποκαλυπτικό διϐτι οϑτε ö Προτεςταντιςμϐσ, οϑτε ϐ
Καθολικιςμϐσ διδϊςκει τόν μετεμψϑχωςιν: «Αυςτρύα 20%, Καναδϊσ
26%, Γαλλύα 23%, Μ. Βρεταννύα 18%, Ελλϊσ22%, Όλλανδύα 10%,
Νορβηγύα 14%, Η.Π.Α. 20%, Σουηδύα 12%, Δ. Γερμανύα25%.
"Οςονκαύ αν αυτϊ τϊ ποςοςτϊ φαύνονται ςημαντικϊ, θϊ όςαν πϊρα
πολϑ ηϑξη-μϋνα εϊν εύχαν ϋρωτηθό ού ςημερινού νϋοι · αυτό ό
ςτροφό τόσ δυτικόσ ςκϋψεωσ εύναι πραγματικϐ "φαινϐμενο"».
Νομύζω δτι δϋν πρόκειται διϊ ςτροφό τόσ ςκϋψεωσ ϊλλ' δτι τώρα
υπϊρχει ϋνασ βαθμόσ ελευθερύασ εκφρϊςεωσ, ό όποιοσ επιτρϋπει
εισ τϊ ϊτομα νϊ εξωτερικεύουν τύσ ιδϋεσ τουσ καύ τύσ ενδόμυχεσ
πεποιθόςεισ τουσ. "Ο γνωςτόσ φιλόςοφοσ, τοώ Cambridge, Mc Taggart ϋθεμελύωςε
φιλοςοφικώσ τόν μετεμψύχωςιν μεταξύ τών ϊλλων γρϊφει εισ τό
κύριον ϋργον του, «The nature of existence*, Cambridge U . P . ,
Cambridge, 1988
1

«§760: Έϊν τϐτε (ϔσ ςυνϊγεται ϋκ των ανωτϋρω) η
παρελθοϑςα καύ ό μϋλλουςα ζωό εύναι πιθανϔτατα πολϑ
μεγαλυτϋρασ διαρκεύασ απ' ο, τι εύναι ϐ παρϔν βύοσ μασ, τϐτε ό
πλϋον πιθανό ϒπϐθε-ςισ εύναι, ϐτι κϊθε μύα απϐ αυτϋσ εύναι
χωριςμϋνη εισ πολλοϑσ βύουσ, ϋκαςτοσ ϋξ αυτϔν διαχωριζϐμενοσ
τϔν ϊλλων διϊ γεννόςεων καύ θανϊτων, κατϊ τρϐπον ϊνϊλογον
πρϐσ αυτϐν κατϊ τϐν ϐποιον ό παροϑςα ζωό μασ χωρύζεται ϊπϐ
τόν μϋλλουςα καύ τόν παρελθοϑςα διϊ τησ γεννόςεωσ καύ τοϑ
θανϊτου. Αυτό ό ϊποψισ, τησ πλειονϐτητοσ τϔν μελλοντικϔν καύ
παρελθϐντων βύων, εύναι δυνατϐν νϊ ϐνομαςθό "τϐ δϐγμα τησ
πλειονϐτητοσ τϔν βύων". Ακϐμη καύ αν δϋν εϏχομεν εϒρει λϐγουσ
διϊ τόν αποδοχό τησ προ-ϒπϊρξεωσ, θϊ ότο ακϐμη καύ τϐτε
πιθανϔτερον ϐτι ό μϋλλουςα ϒπαρξύσ μασ θϊ ότο χωριςμϋνη εισ
μύαν πλειονϐτητα βύων θεωρουμϋνου ϐτι ό μελλοντικό
μεταβατικό περύοδοσ, πρύν φθϊςωμε τϐ μελλοντικϐ τελικϐ αώδιο
καύ αμετϊλλακτο ςτϊδιο, θϊ εύναι ςη-μαντικϔσμεγαλυτϋρασ
διαρκεύασ ϊπ 'δ,τιό τωρινό ζωό μασ. Δϋν γνωρύζομε πούα εύναι ό
αιτύα ό οπούα παρϊγει τϐν περιοριςμϐ τοϑ παρϐντοσ βύου μασ
ϊπϐ τόν γϋννηςι καύ τϐν θϊνατο, αλλϊ οπωςδόποτε υπϊρχει
κϊποια αιτύα, καύ μύα αιτύα ό οπούα παρϊγει ϋνα τϐςο ςημαντικϐν
αποτϋλεςμα
πρϋπει
νϊ
παύζη
ςημαντι-κϐνρϐλονεισ
τόνϒπαρξύνμασ, καθ"ϐςονχρϐνονυπϊρχει... §761. Φαύνεται,
λοιπϐν, ϐτι υπϊρχουν επαρκεύσ λϐγοι διϊ νϊ θεω-ρόςωμε τόν
πλειονϐτητα τϔν βύων ϔσ τόν πιθανωτϋραν ϊποψιν, ακϐμη καύ
αν δϋν δεχθϔμεν τόν προϓπαρξιν. "Αλλ' ϐταν ό προϓπαρξισ γύνη
αποδεκτό τϐτε ό θϋςισ τησ θεωρύασ αυτόσ γύνεται ιςχυρϐτερα
διϐτι τϐτε ϐ θϊνατοσ, ϐ ϐποιοσ τελειϔνει τόν παροϑςα ζωό μου,
γύνεται ϋνα γεγονϐσ μό μοναδικϐ εισ τόν εμπειρύα μου. "Ενασβύοσ,
τϐ ϐλιγϔτερο, ϋχει τελειϔςει πρύν ϊπϐ τόνςημε-ρινόν μου
ϒπαρξιν. Επομϋνωσ κϊθε θεωρύα ποϑ θϊ όθελε νϊ δεύξη ϐτι δϋν
υπϊρχει πλειονϐτησβύων, μϋ τϐ επιχεύρημα ϐτι εύναι πιθανϐν ϐτι
ϐ θϊνατοσ εμφανύζεται μϐνον μύα φορϊ εισ τόν Ιςτορύα τοϑ οντοσ
(self), θϊ ότο λανθαςμϋνη...Επομϋνωσ ό πλειονϐ-τησ τϔνβύων
εύναι ό πλϋον πιθανό πρϐταςι ςϋ κϊθε περύπτωςι, ϋϊνδϋ, γύνη
δεκτό ό προϒπαρξισ, τϐτε γύνεται πλϋον πιθανωτϊ-τη...
§ 765. Κατϊ τόν διϊρκεια τησ ζωόσ γνωρύζομε ϐτι υπϊρχει ςυνϋχεια εισ τϐν χαρακτόρα τοϑ ατϐμου - ϐτι ϐ χαρακτόρ τϐν ϐποιο
ϋχει τόν μύα ςτιγμό, αυτϐν θϊ ϋχη καύ τόν επομϋνη - ϋκτοσ α ν
ϊλλϊξη βϊςει ςταθερϔν νϐμων. Ή απϔλεια τησ μνόμησ δϋν θϊ
τϐνϋπηρεϊςη καύ, επομϋνωσ, δϋν υπϊρχει λϐγοσ νϊ ϊμφιβϊλλωμε
ϐτι αυτϐσ θϊ εξακολοϑθηςη νϊ εύναι ύδιοσ ϊπϐ βύο ςϋ βύο. Εύναι,
2

« "Οηαλ ήκνπλ λένο, φπσο ηφζνη άιινη, επξηζθφκνπλ κέζα εηο ηελ
ακεραλία θαί ηελ ζχγρπζη. Σπλειάκβαλα ηφλ εαπηφ κνπ λά έξσηα:
«Γηαηί είκαζηε εδψ;». Δέλ εχξηζθα άπάληεζη, θαί ρσξίο θάπνηα
άπάληεζη εηο απηφ ηφ εξψηεκα ε δσή είλαη άδεηα, άρξεζηε. Ή ζξεζθεία δέλ κνυ παξείρε ηίπνηε εηο απηφ ηφ ζεκείν. Κάπνηε έλαο θίινο
κνυ πξνζέθεξε έλα κηθξφ βηβιίν, ηφ νπνίν κνυ έδσζε ηελ άπάληεζη
πνχ δεηνχζα θαί άιιαμε νιφθιεξε ηελ δσή κνπ. Υηνζέηεζα ηήλζεσξία
ηεο Μεηελζαξθψζεσο φηαλ ήκνπλ είθνζη έμη εηψλ. Πξίλ, αθφκε θαί ή
εξγαζία δέλ κπνξνχζε λά κνυ δψζε πιήξε ίθαλνπνίεζη. Ή εξγαζία
είλαη κάηαηε άλ δέλ κπνξήο λά ρξεζηκνπνίεζεο ηήλπεΐξα ηήλ
νπνίαλαπέθηεζεο άπφ ηφλέλαβίν εηο ηφλ άιιν. "Οηαλ άλεθάιπςα ηήλ
κεηελζάξθσζη ήην ζάλ λά είρα βξετ έλα Παγθφζκην Σρέδην.
Αληειήθζελ φηη ππήξρε θαί δπλαηφηεο θαί ρξφλνο δηά λά πινπνηήζσ
ηίο Ιδέεο κνπ. Ό ρξφλνο δέλ ήην πιένλ πεξησξηζκέλνο. Δέλ ήκνπλ
πιένλ έλαο δνχινο εηο ρείξαο ηνυ σξνινγίνπ. Ή ηδηνθπΐα είλαη ή
πείξα. Μεξηθνί θαίλεηαη λά ζθέπησληαη φηη είλαη έλα δψξν ή έλα
ηαιέλην, άιιά, πξαγκαηηθά, είλαη φ θαξπφο καθξάο εκπεηξίαο εηο
πνιινχο βίνπο. Μεξηθέο ςπρέο είλαη αξραηφηεξεο άπφ ηίο άιιεο θαί
έηζη γλσξίδνπλ πεξηζζφηεξα. Ή άλαθάιπςη ηήο κεηελζαξθψζεσο κνυ
έδσζε εξεκία πλεχκαηνο, θαί ζά ήζεια απηφ λά γξαθή δηά λά δψζε
εξεκία πλεχκαηνο ζηνπο αλζξψπνπο, ζά ήζεια λά κεηαδψζσ εηο ηνχο
άιινπο ηήλ γαιήλε ηήλ νπνία καο δίδεη απηή ή καθξά ζεψξεζη ηήο
δσήο». (Άπφ ζπλέ-ληεπμη εηο ηάο εθεκεξίδαο ηνυ ζπγθξνηήκαηνο
Hearst, 27-5-1938, ακαθένεηαζ εζξ «Reincarnation»).
Αλίγεζ θμζπυκ κά αζζζμδμλμφιε, δηζ αοηυ ηυ υπμζμ έπάζαιε ζε εκα
αίμ εά ηυ ηενδίζςιε ηαηά ηυκ επυιεκμ, ηαί εάκ υ δνυιμξ είκαζ ιαηνυξ
δέκ είκαζ πενζζζυηενμκ ημπζχδδξ άπ' δ,ηζ είκαζ ιία ηαί ιυκδ γςή, δζυηζ
ιέ ηυκ εάκαημ άθήκμιε πίζς ιαξ ηαί ακαικήζεζξ ηαί ηυπμοξ ηαί
βήναξ.
Άπμαζχκμιε βένμζ, άθθά βεκκχιεεα κέμζ. Ό εάκαημξ απμηηά ιία
ααεφηενα ζδιαζία, υηακ εεςνδεή χξ εκα ιένμξ εκυξ ελεθζηηζημφ
ζπεζνμεζδμφξ νοειμφ πνμυδμο· θαίκεηαζ απαναίηδημξ, θοζζηυξ ηαί
άβαεμπμζυξ υπςξ υ ΰπκμξ.

1

Αποτελέσματα τήςΨυχογονίας
«Έκένβεζ πενί ηυκ Έηαηζκυκ ζηνυθαθμκ».
Αοηυ είκαζ πανάββεθια ηςκ Χαθδασηχκ θμβίςκ. Έηαηζκυξ ζηνυθαθμξ είκαζ υ ηνμπυξ πμφ, ςξ πνμακεθένεδ, οπάνπεζ εζξ ημφξ καμφξ ηαί
ζοιαμθίγεζ ηυκ ηνμπυ ηςκ έπακαβεκκήζεςκ, θέβεηαζ δε Έηαηζκυξ δζυηζ
ήημ αθζενςιέκμξ εζξ ηδκ Εηάηδ, ηδκ εεά ή μπμία αμδεεί ηυκ άκενςπμ
κά άκέθεδ ηδκ ηθίιαηα ηδξ ελεθίλεςξ πνυξ ηά ακχηενα πεδία, δζ' αοηυ
ηαί υ οικςδυξ ηδκ παναηηδνίγεζ: «κοηηενία», δζυηζ δνα εζξ ηυ ζηυημξ
ηδξ βδξ ιαηνζά απυ ηά αοηυθςηα ακχηενα πεδία· «ηοι-αζδία, ροπασξ
κεηφςκ ιέηα ααηπεφμοζακ», δζυηζ ενβάγεηαζ επί ηςκ άκςνίιςκ ροπχκ
ηαί ηίξ πνμεημζιάγεζ, δδθαδή ενβάγεηαζ εζξ ηυκ ηφιαμκ ημτ ζχιαημξ
(εζξ ηδκ ιοζηδνζαηή βθχζζα υ βήζκμξ έπακαβεκ-κχιεκμξ άκενςπμξ
θέβεηαζ «κεηνυξ», δζυηζ οπυηεζηαζ εζξ ηυκ εάκαημκ)- επίζδξ
«ημονμηνυθμ» ηαί «μφνεζζθμΐηζ», αοηή δδθ. πμφ ηνέθεζ ηά παζδζά (ηίξ
κεανέξ ροπέξ πμφ πνέπεζ κά ςνζιάζμοκ) ηαί ηνέπεζ -ιαγί ημοξ- πνυξ ηά
υνδ (δδθαδή πνυξ ηά πκεοιαηζηά φρδ).
Ή Εθθδκζηή Ψοπμβμκία είκαζ εαοιάζζα πνμζδνιμζιέκδ εζξ ηήκ
παναηδνμφιεκδ ηαηάζηαζζ ημτ ηυζιμο, δζά ηδξ ιεηειροπχζεςξ δίδεζ
ήεζηήκ φπυζηαζζ ηαί δζηαίςζζκ εζξ ηυ πάμξ ηδξ δεζηήξ άκζζυηδ-ημξ, ηδξ
αδζηίαξ ηαί ηχκ πμθοπθεφνςκ ηαηχκ ηαί ακηζλμμηήηςκ μί υπμζεξ
ιαζηίγμοκ ηήκ ακενχπζκδ ΰπανλζ ηαηά ηήκ ηαεδιενζκή γςή ηδξ.
Επίζδξ δθα ηά ηφνζα θαζκυιεκα, ηά θοζζηά ηαί δεζηά ημτ αίμο,
έλδβμΰκηαζ ηαί ηαεχξ ημζηάγμιε ηυκ ηυζιμ βφνς ιαξ δθα ηά οθζηά
ηαί πκεοιαηζηά ζημζπεία ημο ζοκανιυγμκηαζ εζξ έκα ζφζηδια απανάιζθθμο ηάλεςξ. Ή ζοκμθζηή ειπεζνία ηδξ άκενςπυηδημξ απμηηά
λαθκζηά κυδια ηαί δζηαίςζζ.
Ό άκενςπμξ δέκ ηαπεζκμτηαζ πθέμκ πνυ μφδεκυξ μονακίμο
δοκά-ζημο, δέκ οπάνπεζ πθέμκ υ θυαμξ ημτ οπενθοζζημφ, ημτ
ελςβήζκμο, ηχκ αβκχζηςκ θοζζηχκ δοκάιεςκ μί υπμζεξ πνέπεζ κά
ελεοιεκζζεμφκ, υ άκενςπμξ βίκεηαζ υ απυθοημξ ηφνζμξ ηδξ ηφπδξ ημο,
άθθά ηαί ηδξ ηφπδξ ηδξ ροπήξ ημο. Λέβεζ εζξ ηήκ «Πμθζηεία» (Γ 617) ή
Λάπε-ζζξ (ή μπμία επμπηεφεζ ηίξ έπακαβεκκήζεζξ) «μφπ οιάξ δαίιμκα
θήλε-ηαζ, άθθ' φιείξ δαίιμκα αίνήζεζεαζ», «Δέκ εά ζαξ δχζςιε ειείξ
ηήκ Τφπδ ζαξ, άθθά εζείξ εά ηήκ δζαθέλεηε». (Δαίιςκ εδχ = ηυ
ζφκμθμκ ημτ αίμο, ιέ υθεξ ηίξ εκαθθαβέξ ημο).
Γνάθεηαζ δέ ηυ έλδξ εζξ ηήκ «Μπαβηααάη Γζηά», ηυ βκςζηυ έπζημ -

2

ενδζηεοηζηυ πμίδια - ιένμξ ηδξ «Μαπααανάηα» - πμφ πενζηθείεζ ηδκ
Ίκδμοί'ζηζηή ημζιμεεχνδζζ.« ΌιζθεΙυ Κφνζμξ Κνζζκαξ ηαζ θέβεζ: "υ
Θευξ μοη απμηεθεί ηήκ έκένβεζακ ηςκ ακενχπςκ, μτηε ηςκ ένβςκ, μτηε
ηδξ απμθαφζεςξ ημκ ηανπμτ ηςκ ένβςκ ή θφζζξ δ' εζξ ηαφηα εκενβεί"»
(απυ ηδκ ιεηάθναζζ ημτ ιεβάθμο Έθθδκμξ Βναπιάκμο Γ. Γαθακμφ,
εηδυζεζξ «Γςδχκδ»). Άπυθαοζζξ ημτ ηανπμφ ηςκ ένβςκ ζδιαίκεζ ηδκ
θήρζ ηδξ ακαθυβμο άκηαπμδυζεςξ εζξ ηυκ εκδζάιεζμ πχνμ ή εζξ ηδκ
κέα έπακαβέκκδζζ [ υ κυιμξ ημτ Κάνια (Κάνια = πνάλζξ), ηυκ υπμζμκ
μνεχξ ö Ποεαβυναξ μκμιάγεζ «άκηζπεπμκευξ» ], ιέ ιίακ δνάζζκ
ηαεανχξ θοζζηή, «ιδπακζηή» ημτ Νυιμο.
Γκςνίγεζ υ άκενςπμξ δηζ δέκ είκαζ δοκαηυκ κά ηυκ άπαθθάλδ, άπυ
ηήκ αδζηία ηήκ μπμία δζέπναλε, ή δφκαιζξ ηάπμζμο οπένηενμο δκημξ
ηαί επμιέκςξ πνέπεζ αοηυξ ö ίδζμξ κά είκαζ πνμζεηηζηυξ δζυηζ ή γςή
ημο ακήηεζ απμηθεζζηζηά εζξ αοηυκ, είκαζ ακαπυδναζημ κά πθήνςζδ
δζά ηά θάεδ ημο ηαί αοηυ είκαζ δζηαζμζφκδ. Γέκ οπάνπεζ, υιςξ,
ηαι-ιία ζημηεζκή πθεονά ηδξ θφζεςξ ή μπμία κά ηυκ απεζθή ηαί ηήκ
μπμία κά υθείθδ κά έλεοιεκίγδ· βκςνίγεζ δηζ πνυξ ηυ ηαηυκ δέκ ηυκ
ςεεί ηάπμζμξ ηεναηχδδξ «Σαηακάξ», πνμσυκ ζζημνίαξ ηνυιμο, άθθά
αοηή αφηδ ή ροπή ημο, ηήκ μπμία δέκ έθνυκηζζε κά αεθηίςζδ ηαί είκαζ,
ςξ θέβεζ υ Σςηνάηδξ, «βμδηεομιέκδ οπυ ηε ηςκ επζεοιζχκ ηαί
δδμκχκ», πζζηεφεζ δέ δηζ ηυ ιυκμκ αθδεέξ είκαζ ηυ «ζςιαημεζδέξ», ηήκ
έπεζ δέ ζοκδείζεζ εζξ ηυ «πίμζ ηαί θάβμζ ηαίπνυξ ηά αθνμδίζζα
πνήζαζημ» ηαί εζξ ηυ κά ιζζή δθα αοηά πμφ κμμφκηαζ ηαί
ζοθθαιαάκμκηαζ «θζθμζμθία»· ηυκ χεεσ ηυ πκεΰια ημο, ηυ υπμζμ ηυ
άθδζε «αανφηαί βεχδεξ». Αοηά είκαζ ηά αίηζα ηά υπμζα ηυκ
πνμζδέκμοκ ηαί ηυκ ζοβηναημφκ εζξ ηυκ ηφηθμκ ηχκ έπακαβεκκήζεςκ
ηαί δέκ ηυκ αθήκμοκ κά ελεθίπεδ· αοηυξ αβαπά ηυ ζςιαηζηυκ, αοηυ
ημτ δίδεζ ηαί υ ηφηθμξ.
Γέκ είκαζ υ ηφηθμξ ηαηυξ, είκαζ ή θοζζηή πμνεία ελεθίλεςξ, ή μπμία
είκαζ ιαηνά, πενκά ιέζα άπυ ηυκ θοηζηυ ηαί γςζηυ ηυζιμ, δζυηζ πνέπεζ ή ροπή κά χνζιάζδ, κά άκηζθδθεή ηυκ πενζαάθθμκηα ηυζιμ, κά
βκςνίζδ ημφξ θοζζημφξ ηαί εείμοξ κυιμοξ, μί υπμζμζ νοειίγμοκ ηήκ
πμνεία ημτ ζφιπακημξ, πνέπεζ κά άνεή πάκς άπυ ηά ηαπεζκά, άπυ
αοηήκ αηυιδ ηήκ αζμιένζικα, δζά κά ηαημνεχζδ κά απυηηδζδ ηαεανά
εέαζζ ημτ ηυζιμο. Ή μδυξ είκαζ ιαηνά, δζαηνέπεζ πζθζάδεξ αίμοξ ηαί
παθζκδνμιήζεζξ, άθθά ή ακηαιμζαή είκαζ πθμοζζμπάνμπμξ, είκαζ ή
δζηαίςζζξ ηαί ή είζμδμξ εζξ ημφξ ακςηένμοξ ηυζιμοξ- θέβεζ υ Σςηνάηδξ (πάκημηε άπυ ηυκ Φαίδςκα): «είξδέ βε εεχκ βέκμξ
άθζ-ηκεσζεαζ». Δπίζδξ υ Σαθθμφζηζμξ θέβεζ («πενί Θεχκ ηαί Κυζιμο»,
21, ιηθν. Π. Γνάαζββεν): «αίδέ ροπαίαί υπμΐαζ έγδζακ έκανέηςξ
εκδαζιμκμτζαζ ηαηά πάκηα, άπμπςνζζεεΐζαζ ηδξ άθμβμο ροπήξ ηαί
1

ηαεανεεσζαζ άπυ πακηυξ ζςιαηζημφ, ζοκάπημκηαζ ιεηά ηςκ εεχκ ηαί
ζοκδζμζημΰκιεη' αοηχκ υθμκ ηυκ ηυζιμκ».
Πμθθέξ θμνέξ υ άκενςπμξ θοπεΐηαζ, δζά έκα ένβμ ηυ υπμζμ δεκ
έηε-θείςζε, δζά ιίακ αηοπία ή μπμία ηαηέζηνερε ιία ζδιακηζηή ημο
πνμζπάεεζα, δζά ιίακ αδζηία ή μπμία ημτ έζηένδζε αοηυ ηυ υπμζμ
έδζηαζ-μτημ, ηαί εδχ υ ηφηθμξ βεκέζεςκ είκαζ ηυ ιεβάθμ αβαευ, δζυηζ
εζξ ηυκ επυιεκμ αίμ ηαί ιέ ιεβαθφηενα πθέμκ ειπεζνία εά
πνμζπαεήζςιε ηαί πάθζ κά δχζςιε εζξ ηδκ γςή ιαξ ηυ κυδια πμφ
ειείξ εέθμιε, κά δδιζμονβήζςιε αοηυ ηυ υπμζμ έπμιε υκεζνεοεή ηαί
κά γήζςιε ιέζα εζξ έκα θοζζηυ ηυζιμ υ υπμζμξ ιαξ είκαζ μζηείμξ,
έιροπμξ υθμξ, δζυηζ, χξ θέβμοκ μί "Δθθδκεξ ζμθμί, ηάεε εθάπζζημκ
βεκκχιεκμκ ζςια-ηίδζμκ ΰθδξ είκαζ πνμςνζζιέκμκ κά βίκδ ροπζηυκ
άημιμκ ηαί ηάπμηε κά άπμεεςεδ· αοηυ εΐκαζ ηυ θεβυιεκμκ: «ή φύσις
είναι to έν εξελίξει θείον» ηαί επίζδξ υηζ «υθα ηά βεβμκυηα ηδξ
θφζεςξ είκαζ ίενά ηαί εεία».
Αοηυ θμζπυκ είκαζ ηυ κυδια ημτ θμβίμο ηδξ ανπήξ ημτ ηεθαθαίμο ιαξ
[θέβεζ υ Μ. Ψεθθυξ: « Έηαηζκυξ ζηνυθαθμξ ζθαίνα εζηί πνοζή, ιέζμκ
ζάπθεζνμκ πενζηθείμοζα, δζά ηαονείμο ζηνεθυιεκδ ίιάκημξ, δκ δδ
ζηνέθμκηεξ έπμζμτκημ ηάξ επζηθήζεζξ. Έηαηζκυξ δέ ηαθείηαζ, χξ ηή
Εηάηδ άκαηείιεκμξ. Ή δέ Εηάηδ Θευξ έκ δελζά αοηήξ έπμοζα ηήκπδβήκ
ηςκ ανεηχκ»].
Μέζα δέ εζξ αοηυκ ηυκ ηφηθμ ζδεχκ απμηηά υ άκενςπμξ έκα ααεφ
ζεααζιυ δζά ηάεε ηί ηυ υπμζμ ηυκ πενζαάθθεζ, αβαπά ηυκ θοηζηυ ηυζιμ, ηυ δέκδνμ ηαί ηυ δάζμξ (ζδμφ δζαηί ηά δέκδνα είκαζ ίενά εζξ υθεξ
ηίξ ιμνθέξ ηήξ Δονςπασηήξ ενδζηείαξ ηαί ηά δάζδ αθζενχκμκηαζ εζξ
ημφξ Θεμφξ· αοημί δέ θαηνεφμκηαζ εζξ ηά ίενά άθζδ ηά υπμζα πενζαάθθμοκ ημφξ καμφξ ημοξ, υπςξ ηαί ηά Αζηθδπζεία εονίζημκηαζ πάκημηε
εζξ ίενά άθζδ), αζζεάκεηαζ ηήκ γςή κα άκααθφγδ απυ ηάεε έιαζμ υκ
ηαί δεκ πνεζάγεηαζ ηαιιία μζημθμβία δζά κά ημτ ηυ δζδάλδ. Λέβεζ υ
αζμβνάθμξ ημτ Jean Sibelious, ημτ ιεβάθμο αφημτ ιμοζμονβμφ: « Ό
Σζιπέθζμοξ ήζεάκεημ ηυζμ ααεέςξ ηαοηζζιέκμξ ιέ ηά δάζδ, ηά πςνάθζα,
ηή εάθαζζα, ηυκ μονακυ, χζηε αοηή ή Ιδέα πάκημηε δζαπενκά υθδ ηή
ιμοζζηή ημο. Πενπαημφζε ζηά δάζδ ηαί πάκημηε έκδζεθένεημ δζά ηά
πμοθζά ηάζ έθεβε: "Ήνίκ απυ εηαημιιφνζα πνυκζα, ζηζξ πνυηενεξ
εκζανηχζεζξ ιμο, πνέπεζ κά είπα ζπέζδ ιέ ημφξ ηφηκμοξ ή ηίξ άβνζεξ
πήκεξ, δζυηζ αηυιδ ηήκ αζζεάκμιαζ αοηήκ ηήκ ζοκάθεζα"'».
Γεκ πζζηεφεζ, θμζπυκ, πθέμκ υ άκενςπμξ υηζ υ εάκαημξ είκαζ ηαηυκ
χξ θέβεζ υ Πθμφηανπμξ (παναιοεδηζηυξ, Χ): «ηςθφεζ ζέπζζηεφεζκυ
πάηνζμξ θυβμξ ηαί ηά ιοζηζηά ζφιαμθα ηχκπενί ηυκ Αζυκοζμκ
υνβζαζιχκ α ζφκζζιεκ άθθήθμζξ μί ημζκμτκηεξ». "Αηνζαχξ δέ αοηήκ ηήκ
αεααζυηδηα δίδμοκ ηά δνχιεκα ηχκ ιοζηδνίςκ, ηαί αοηυ δζδά2

ζημοκ, δηζ εζξ ηό αάεμξ αύημϋ ημϋ ημπζαζηζημύ ηαλζδζμύ οπάνπεζ ηό
θςξ ηςκ ακςηένςκ ηόζιςκ, αθέπμοκ μί ιομύιεκμζ «την εις τόν
νοητόν τόπον της υστής ανοδον» (Πμθζηεία)· [ εκα ενιδκεοηζηό
ηθεζδί: εζξ ηόκ Πθάηςκα ηαί ημύξ Νεμπθαηςκζημύξ, κμδηόξ =
άκώηενμξ,εείμξ πκεοιαηζηόξ].
Θά πνέπδ εδώ κά άκαθενεή, δηζ από δθεξ ηίξ ανπαίεξ ενδζηείεξ ιόκμκ ή Δθθδκζηή Γναιιή δζεηήνδζε άηεναία ηήκ βκώζζ ηδξ, ιεβάθα
ηιήιαηα ηδξ μπμίαξ έπάεδζακ εζξ ηάξ άθθαξ ενδζηείαξ. Πανάδεζβια
δέ ημύημο είκαζ δηζ ή εεςνία ηδξ ιεηειροπώζεςξ εζξ ηόκ Ικδμοζζιό
ηαί ηόκ Βμοδδζζιό ιέκεζ ιεηέςνμξ. Μαξ θέβμοκ δηζ ή ροπή ελεθίζζεηαζ ηαί ηάπμζα ζηζβιή ελένπεηαζ ημϋ ηνμπμϋ ημϋ Σαιζανά, ηςκ
έπα-καβεκκήζεςκ, ιεηά διςξ ηί βίκεηαζ; Έπ' αύημϋ δέκ έπμοκ
άπάκηδζζ, μί Βμοδδζζηέξ θέβμοκ δηζ ηαηαθήβεζ εζξ ηήκ ακοπανλία
(Νζναάκα), μί δέ Ικδμοζζηέξ δηζ έκμΰηαζ ιέ ηό άθεανημκ εείμκ (ιία
ζηαβόκα εζξ ηόκ ςηεακό ημϋ Βνάπιακ). "Οθδ ή πμνεία ηδξ ελεθίλεςξ
ώδήβδζε, άνα, εζξ ηό ιδδέκ, ό ηνμπόξ μδδβεί πάθζ πνόξ ηό ηίπμηε, δθδ
ή πνμζπάεεζα ηαηέθδλε εζξ ηήκ ηαηαζηνμθή ημϋ αηόιμο, ηδξ
πνμζςπζηόηδημξ, ηδξ όκηόηδημξ (self). Έκώ εζξ ηήκ Δθθδκζηή Γναιιή
ή πμνεία τώρα ανπίγεζ· εςξ ηώνα ηό δκ ήημ ανέθμξ, παζδίμ· ηώνα
αθήκεζ πίζς ημο ηό ακώνζιμ αοηό ζηάδζμ (ιέ ηήκ αμήεεζα ηαί ημϋ
Θεμΰ, ημϋ Γζμκύζμο ανεθμηηόκμο, ημϋ Μεθζηένημο παζδμηηόκμο) ηαί
ανπίγεζ ηήκ πναβιαηζηή ημο έλέθζλζ εζξ ηά ακώηενα πεδία.
"Αξ ηεθεζώζςιε ηό ηεθάθαζμ ιαξ ιέ ιίακ θνάζζκ ημϋ Revillo Oliver,
ημϋ βκςζημΰ Αιενζηάκμο ηθαζζζηζζημϋ: «Δέλ γλφρίδφ ποία ζρεζθεία
ζά γίλε αποδεθηή από ηήλ θσιή κας είς ηό κέιιολ - εάλ ή θσιή κας
επηβίφζε - αιιά σποζέηφ οηη κία ηέηοηα ζρεζθεία ζά αλαγέλλεζε
ηήλπίζηηλεης ηήλκεηεκυύτφζηλ, ή οποία είλαη ελδογελής ηες θσιεηηθής
υστής κας θαί επίζες ζσλάδεη κέ ηά παραυστοιογηθά θαηλόκελα».

1

ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΟΨΕΙΣ ΤΗΣ
ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ

Ή αρχαιότατη Ελληνική Παρουσία
Ή παρουςύα των Ελλόνων και του Ελληνικοϑ πολιτιςμοϑ χϊνεται τω οντι εισ τϐ βϊθοσ τοϓ χρϐνου, ενϔ ϋξαπλοϑται
κυριολεκτικϔσ παγκοςμύωσ. Εισ αυτόν τόν μικρϊν ϊναδρομόν θϊ
ςταματόςωμε μϐνον (αφόνοντασ ενα πλόθοσ ϊλλων ςτοιχεύων
διϊ μελλοντικϐν μασ πϐνημα) εισ δϑο ςτοιχεύα, ϊφ' ενϐσ εισ τϐ
αϑτϐχθονον τϔν Ελλόνων, τϐ ϐποιον δεικνϑει τόν πανϊρχαια
Ελληνικό Παρουςύα εισ τόν ιδύα τόν Ελλϊδα, εύναι δε πανϊρχαια
ϐχι μϐνον ωσ παρουςύα, αλλϊ καύ ωσ πολιτιςμϐσ. [ Ήδη ού
νεϔτερεσ καύ ακριβεύσ επιςτημονικϋσ μϋθοδοι κλονύζουν
"ςυνθϋμελα" τύσ μεςαιωνικϋσ βϊςεισ τοϓ καθεςτϔτοσ ςυςτόματοσ
χρονολογόςεωσ· όδη ό πυραμύσ του Ελληνικοϑ απεδεύχθη δτι
κατεςκευϊςθη πρϐ 4.700 ετϔν. Καλοϑμε τοϑσ ϋρευνητϊσ νϊ
εφαρμϐςουν τόν ιδύα μϋθοδο εύσ τϊ πελαςγικϊ τεύχη τησ Τύρυνθοσ,
τϔν Μυκηνϔν, τϔν Αθηνϔν, εύσ τϐν θηςαυρϐν τοϑ Άτρϋωσ. "Ασ
εύναι βϋβαιοι, δτι ό πύεςισ ό οπούα αςκεύται εύσ τϐ ϋπύςημον αυτϐ
ςϑςτημα χρονολογόςεωσ (τϐ ϐποιον εύναι προώϐν τησ
Μεςαιωνικόσ αμϊθειασ καύ δειςιδαιμονύασ, ό οπούα ϋδιδε μύαν
φανταςτικόν πολι-τιςτικόν προτεραιϐτητα εύσ τόν Μϋςην
Άνατολόν) εύναι πλϋον αςφυκτικό]*. Άφ' ετϋρου θϊ παρϊςχωμεν
ολύγα μϐνον ςτοιχεύα, απϐ παραδοςιακϋσ πηγϋσ, διϊ τϐν
«προκατακλυςμιαιο» (πρϐ τοϑ -10.500) πολιτιςμϐ μϋ τόν
παγκϐςμιο Ελληνικό Παρουςύα.
* Εύχε όδη τελειϔςει ό ςυγγραφό τοϒ παρϐντοσ βιβλύου ϐταν, εύδα τόν
κατωτϋρω δημοςύευςιν τοϓ περ. «Δαυλϐσ» (τεϒχοσ 164-165, Αϑγουςτου 1995) καύ
παρϋμεινα ϊφωνοσ:
«Ή πρϐτη από επύςημη πλευρϊ αναφορϊ ςτύσ Ελληνικϋσ Πυραμύδεσ ϋγινε τόν περαςμϋνο Υεβρουϊριο (ϋνα χρόνο περύπου μετϊ τόν δημοςύευςη τησ ςχετικόσ ϋρευνασ
τοϏ "Ααυλοώ") από τόν ^Ακαδημύα Αθηνϐν, ό οπούα παρουςύαςε - υςτϋρα από «δυςτοκύα» πολλϐν μηνϐν - κϊποια ςτοιχεύα γι' αυτϋσ καύ τύσ χρονολόγηςε ϐσ κατϊ τι
αρχαιότερεσ από τύσ Αιγυπτιακϋσ, ςύμφωνα μϋ τόν εξϋταςη τουσ μϋ τόν μϋθοδο τησ
οπτικόσ θερμοφωταύγειασ. Καύ τότε βρεθόκαμε ενϐπιον τοώ ϋξησ φαινομϋνου: Εφημερύδεσ τϐν Αθηνϐν ϊρχιςαν νϊ καταχωρύζουν δημοςιεύματα ςτρεφόμενα εναντύον
τοώ «Ααυλοώ» μϋ τόν απροςδόκητη «κατηγορύα», οτι ό εναςχόληςη τοώ Περιοδικού
μϋ τόν ϋρευνα τϐν Ελληνικϐν Πυραμύδων αποβλϋπει ςτό «νϊ απόδειξη δτι ού ςημύτεσ
εύναι κατϐτερη φυλό, ανύκανη νϊ δημιουργόςει πολιτιςτικϊ επιτεύγματα» - καύ ϐσ
«επιτεύγματα» εννοούςαν βϋβαια τύσ πυραμύδεσ τησ Αιγύπτου-χαρακτηρύζοντασ μασ
ϐσ «ϊντιςημώτεσ» καύ «φαςύςτεσ». Ή «κατηγορύα» αυτό, όςο κι αν αώφνιδιϊζη, εύναι

1

βϋβαια πολύ αποκαλυπτικό: Ξεςκεπϊζει ϊθελα τουσ αυτούσ πού ενοχλούνται από τό
ιςτορικό Ελληνικό μεγαλεύο και από τόν διερεύνηςη του -μεγαλεύο ϊγνωςτο ςτουσ
ςημερινούσ
"Ελληνεσ,
ϊποκρυπτόμενο,
ύποβιβαζόμενο,ςυκοφαντούμενο,
διαςτρε-βλωνόμενο. ΢τύσ5 Ιουλύου όμωσ ό αιφνιδιαςμόσ μασ από τόν αντύδραςη αυτό
μετεβλόθη ςε κατϊπληξη: Οι εφημερύδεσ ϋγραψαν, ότι ό υπουργόσ Πολιτιςμού κ. Θϊνοσ
Μικρούτςικοσ αποφϊςιςε (ΤΠΠΟ/ΛΡΦ/Λ 3/ Υ61/20325/313) νϊ απαγόρευςη ςτουσ
ερευνητϋσ τησ Ακαδημύασ Αθηνϐν (καύβϋβαια ς'όλουσ τούσκρατικούσ αρχαιολόγουσ)
τύσ μαγνητομετρικϋσ μετρόςεισ επιφανεύασ γιϊ τόν χρονολόγηςη των πυραμύδων καύ
των ϊλλων πανϊρχαιων λειψϊνων τοώ Ελληνικού Φϐρου. Οι εφημερύδεσ παρϊ τόν
γνωςτό τϋλεια ϊγνοια τουσ γιϊ όςα τεκταύνονται ςτουσ κριςιμϐτατουσχϐρουσ του
Πολιτιςμού καύ τησ Παιδεύασ υποψιϊςτηκαν Ιςωσ, τύ κρύβεται πύςω ϊπό τόν απύςτευτη
αυτό υπουργικό απόφαςη, γι' αυτό ζητούςαν «πειςτικϋσ δημόςιεσ εξηγόςεισ τοώ
υπουργεύου Πολιτιςμού». Βεβαύωσ καμμύα εξόγηςη, «πειςτικό» όμό, δϋν τούσ δόθηκε.
Τϐ ιςτορικϐ ποϑ παραθϋςαμε εύναι τϐςο εϑγλωττο, ϔςτε θεωροϑμε δτι περιττεϑει
οιοδόποτε δικϐ μασ ςχϐλιο. Θϊ παρατηρόςουμε μϐνο, δτι κατϊ τοϑσ τελευταύουσ 17
αιϔνεσ ό κρατικό εξουςύα ποϑ δυναςτεϑει τϐν ύερϐ Ελληνικϐ χϔρο, εώτε βυζαντινό
εύτε οθωμανικό εώτε ρωμαύικη ονομϊζεται, εύναι ώςα-ώςα εντεταγμϋνη μϋ τόν
αποςτολό νϊ ϋλϋγχη καύ νϊ καταςτϋλλη οιαδόποτε κύνηςη, ποϑ θϊ ϊποκαλϑπτη τϐ
απαγορευμϋνο Ελληνικϐ καύ τόν απαγορευμϋνη Ελληνικϐτητα καύ θϊ θϋτη τύσ
προϒποθϋςεισ γιϊ γνϔςη τοϓ μεγαλεύου τοϓ δολοφονημϋνου Ελληνικοϑ Πολιτιςμοϑ».
Κατ' αρχϊσ ϊσ ϊναφερθό, δτι ό εν λϐγω μϋθοδοσ τησ θερμοφωταυγεύασ εύναι ό
μϐνη ό οπούα εχει υψηλοτϊτη αξιοπιςτύα καύ τϊ αποτελϋςματα τησ δϋν εύναι δυνατϐν
νϊ αμφιςβητηθοϑν. "Οταν ϊνεπτϑχθη αυτό ό μϋθοδοσ, ελπύςαμε δτι θϊ λϑςη
επιτϋλουσ τόν οξεύα διαμϊχη ό οπούα υπϊρχει μεταξϑ τοϓ «επιςτημονικοϑ
κατεςτημϋνου» καύ ανεξαρτότων ερευνητϔν. "Οπωσ δλοι γνωρύζομε, ό διαμϊχη αυτό
ϋχει φθϊςει εισ τοιαϑτα ςημεύα δξϑτητοσ ϔςτε, ϊποβαλλομϋνησ καύ τησ Ακαδημαώκόσ
ϊνεκτικϐτητοσ, νϊ εκτοξεϑονται κατ' αυτϔν ού ϐποιοι εϏχον πρωτοποριακϐσ απϐψεισ
δγκοι λοιδωρύασ τοϓ τϑπου «γελϊω μϋ αυτϊ ποϑ λϋσ». Πϐτε - πϐτε καύ εμεύσ
ϋςκεπτϐμεθα: «πιθανϐν νϊ εχη δύκαιο ό Εφορεύα Αρχαιοτότων, ό οπούα λϋγει δτι ό
πυραμύδα τοϓ Ελληνικοϑ εύναι τησ Ελληνιςτικόσ Εποχόσ!»
Ή κατεςτημϋνη χρονολϐγηςισ εϏναι προώϐν εμπνεϑςεωσ επιςτημϐνων τοϑ τϋλουσ
τοϓ παρελθϐντοσ αιϔνοσ, ού ϐποιοι προςεπϊθουν νϊ αποδεύξουν δτι τϊ λεγϐμενα εισ
τϊ ιερϊ των κεύμενα εύναι αληθό καύ δτι ϐ κϐςμοσ ϋδημιουργόθη πρϐ πϋντε χιλιϊδων
ετϔν. Γρϊφει ϐ L.C.Vincent (τϐμοσ Α!, ςελ. 75):
«Σό 1883, ό Ch. Dreyss, πρύτανισ τησ Γαλλικόσ Ακαδημύασ, εισ τόβιβλύοντου «Παγκόςμιοσ χρονολόγηςισ» ϋγραφε: «ού γεωλόγοι παραδϋχονται αυτοβούλωσ δτι ό
πραγματικό κατϊςταςισ τησ Γόζ δϋν μασ επιτρϋπει νϊ τόνχρονολογόςωμε περιςςότερο
ν τϐνεξηεωσ οκτϐ χιλιϊδων ετϐν». "Αλλϊϊπεφαύνετο, δτι ό χρονολόγηςισ αυτό δύδει
πολύ ύψηλϊσ τιμϊσ, αύ όποώαι δϋν ςχετύζονται μϋ τϊσπεριεχομϋνασ εισ τόν Άγύαν
Γραφόνδι' αυτό υιοθετούςε, εν τϋλει, τούσ αριθμούσ τούσ οπούουσ ϋδιδε κϊποιοσ
ερευνητόσ ό όποιοσ καθϐριζε μετ' ακριβεύασ τόνχρονολογύαν τησ δημιουργύασ τοϏ

2

Κόςμου εισ τό 4.138 π.Χ. Αύ απόψεισ τών ιερών κειμϋνων των αρχαύων λαών τησ
Αςύασ καύ τησ Αμερικόσ καύ αύ παραδόςεισ τησ Ωκεανύασ, αύ όποώαι ώμύλουν δι'
αρχαιότητασ μυριϊδων ετών, ϊπερρύπτοντο ώσ προώόντα αχαλύνωτου φανταςύασ».
Ή πρϔτη χρονολϐγηςισ ό ϐποια ϋγινε διϊ τησ νϋασ μεθϐδου ότο επύ τησ
πυραμύδοσ τοϒ "Αργοϑσ καύ ϋδικαύωςε αυτοϑσ οι ϐποιοι τόν ϋθεϔρουν
προώςτορικό.
Τϔρα εγκαθύςταται εισ τόν ϋπιςτόμην τησ Χρονολογόςεωσ τϐϏδιο μεςαιωνικϐν
ςκϐτοσ τϐ ϐποιον ϋχει ϋπιπϋςει καύ επύ τησ Ανθρωπολογύασ.
Τϐ νϊ απαγορεϑεται εισ ϋνα λαϐν νϊ ϋρευνα εγκϑρωσ το παρελθϐν του, τϐ νϊ
απαγορεϑεται νϊ πληροφοροϑμεθα επιςτημονικό τφ τρϐπω ποιεσ ού ρύζεσ μασ,
πούα ό ϊρχαιϐτησ τοϒ λαοϓ μασ, δϋν εύναι αδύκημα ϊπλοϓν, εμπύπτει εισ τϊ πλαύςια
τησ ϋθνο-κτονύασ· ϊσ τϐ προςϋξουν ού αρχϋσ ού αρμϐδιεσ διϊ τόν ςυνταγματικϐτητα
των διαταγμϊτων καύ διϊ τόν ϋναρμϐνιςύν τουσ μϋ τύσ διακηρϑξεισ περύ των
δικαιωμϊτων των λαϔν, ϔσ ϐ Χϊρτησ τοϒ Ατλαντικοϑ καύ ϐ Χϊρτησ τοϒ Ο.Η.Ε., τύσ
οπούεσ ϋχει υπογρϊψει καύ ό χϔρα μασ.
Αυτϐ τϐ διϊταγμα μασ απελευθερϔνει απϐ τόν επιςτημονικό δεοντολογύα καύ
δυνϊμεθα πλϋον νϊ λϋγωμε πρϐσ τοϑσ φορεύσ των επιςόμων απϐψεων: «Γνωρύζετε
δτι ού απϐψεισ ςασ εύναι λανθαςμϋνεσ, ϊντιεπιςτημονικϋσ, δι' αυτϐ τύσ ςτηρύζετε μϋ
απαγορεϑςεισ ϋρεϑνησ τουσ διϊ των νεωτϋρων καύ αξιϐπιςτων μεθϐδων εϊν εύχατε
καύ τόν ελαχύςτη πεπούθηςι δτι ού απϐψεισ ςασ εύναι ορθϋσ, τϐτε εςεύσ, μϋ τύσ
απεριϐριςτεσ δυνατϐτητεσ τύσ ϐποιεσ ϋχετε παραγωγόσ ερευνητικοϑ ϋργου, θϊ
εύχατε αποδεύξει τϊ λεγϐμενα ςασ διϊ πλόθουσ εργαςιϔν, ού ϐποιεσ θϊ
ϋχρηςιμοπούουν ακριβϔσ τϊσ τελειω-τϋρασ αϑτϊσ μεθϐδουσ».
θϊ όθελα επύςησ, απευθυνϐμενοσ ευθϋωσ πρϐσ τόν Ακαδημύα Αθηνϔν, νϊ ειπϔ:
«Αυτό ό ϋρευνα τόν οπούαν ϋπραγματοποιόςατε εύναι τϐ ςημαντικϔτερον ϋθνικϐν
ϋργον τϐ ϐποιον παρόγαγε ό Ακαδημύα καθ' ϐλον τϐν βύον τησ. Δϋν εύναι δυνατϐν
τϐ ϋργον τησ Ακαδημύασ, ό οπούα εύναι το πρϔτον πνευματικϐν ύδρυμα τησ χϔρασ,
νϊ κωλϑεται απϐ τόν οιανδόποτε ϋκτελεςτικόν ϋξουςύαν, ϋχετε δϋ τόν εϑθϑνην,
ενϔπιον τησ ιςτορύασ τοϒ ϋθνουσ, νϊ ϋνεργόςητε διϊ τόν ϊκϑρωςιν τοϒ ϋν λϐγω
διατϊγματοσ. Λϊβετε δϋ ςοβαρϔσ ϑπ' δψιν, δτι ςκοπϐσ κϊθε επιςτημονικόσ
ϋρεϑνησ εύναι, ϋξ οριςμοϑ, ό ϊναθεϔρηςισ τϔν ϑπαρχουςϔν απϐψεων. Σκεφθεύτε,
νϊ ϋλεγε ϐ Φλϋμινγκ: «Δϋν εύναι ςωςτϐ εμεύσ, διϊ τησ ϊνακαλϑψεωσ τησ
πενικιλλύνησ, νϊ ϊναθεωρόςωμε τϐ Ευρωπαώκϐ ςϑςτημα θεραπευτικόσ τϔν
λοιμϔξεων!»
Όςον ϊφορα τϊ γραφϋντα εισ τϊσ εφημερύδασ, δτι ςκοπϐσ τησ ϋρεϑνησ εύναι νϊ
απϐδειξη τόν «πολιτιςτικό κατωτερϐτητα τϔν ςημιτϔν», αυτϊ οφεύλονται εισ τόν
ϊγνοιαν τϔν δημοςιογρϊφων, διϐτι:
Πρϔτον, εϊν τφ δντι ό επιςτημονικό ϋρευνα απϐδειξη τόν «πολιτιςτικό
κατωτερϐτητα τϔν ςημιτϔν», αυτϐ θϊ εύναι μύα επιςτημονικό αλόθεια τόν οπούα
ϐφεύλομε νϊ δε-χθϔμε, δπωσ ϋδϋχθημεν δτι ό Γ η κινεύται. Έξ ϊλλου, διατύ ό
ςυνηγορύα τοϒ Τϑπου; Τϐ «ϋπιςτημονικϐν κατεςτημϋνον» ϋχει εισ τόν διϊθεςύν του
απεύρουσ οικονομικοϑσ πϐρουσ καύ δϑναται νϊ πραγματοπούηςη δςασ
επιςτημονικϐσ ϋρευνασ επιθυμεύ καύ νϊ απϐδειξη τόν ϑποδηλουμϋνη εισ τϊ
δημοςιεϑματα αλόθεια: δτι υπϊρχει «πολιτιςτικό

1

ανωτερϐτητα των ςημιτϔν».
Δεϑτερον, ϐλοι ού λαού κϐπτονται διϊ νϊ αποδεύξουν τϐ αϑτϐχθονον καύ την
αρχαιϐτητα τουσ καύ καταφεϑγουν εισ κϊθε εύδουσ μεθϐδουσ, εώτε επιςτημονικϋσ
εώτε κατα-ςκευϊζοντεσ γελούα μυθεϑματα, ωσ oi Τοϑρκοι ού ϐποιοι λϋγουν δτι εύναι
ού πανϊρχαιοι κϊτοικοι τησ Μικρασ Αςύασ καύ ο Όμηροσ ϋλϋγετο πρϊγματι Όμϋρ. Θϊ
όθελα ϋπ' αυτοϑ νϊ ερωτόςω ευθϋωσ τοϑσ δημοςιογραφοϒντασ: «Άντύ νϊ κϐπτεςθε
καύ εςεύσ, ϔσ oi Τοϑρκοι ςυνϊδελφοι ςασ, διϊ την αρχαιϐτητα καύ τϐ αϑτϐχθονον
τοϑ λαοϑ ςασ - καύ εςεύσ βεβαύωσ μϋ ατρϊνταχτα επιςτημονικϊ δεδομϋνα καύ δχι μϋ
ϊςτειϐτητεσ -, κϐπτεςθε διϊ νϊ αποδεύξετε ϐτι δϋν εύμεθα καύ τύποτε ςπουδαύο, ϐτι
μϊλλον μηδενικϊ υπόρξαμε, τϐν δϋ τϐν πολιτιςμϐ τϐν παρόγαγον ού ςημύτεσ;
Ειλικρινϔσ δϋν ςασ καταλαβαύνω· ομιλόςατε καθαρϊ: ποιού εύναι αυτού ού ςημύτεσ,
εςεύσ ποϑ τοϑσ μϊθατε, τύ γνωρύζετε δι' αυτοϑσ; Διατύ επιθυμεύτε νϊ εϏναι ανϔτεροι
ού ςημύτεσ καύ ϐχι ού Έλληνεσ; Έςεώσ δϋν εϏςθε Έλληνεσ;» Επειδό ϔσ ςϔφρων
ϊνθρωποσ ουδϋποτε ϋπύςτευςα εισ θεωρύεσ « ςυνωμοςιολογικϋσ» ποϑ ομιλοϑν διϊ
ςατανικϊ «πρωτϐκολλα» καύ ςκοτεινοϑσ «οπιςθϐδομουσ», διϊ αγγεύα θαμμϋνα εισ
τόν Κρότη ϔσ βϐμβεσ βραδυφλεγεύσ καύ ϊλλα περύεργα, δι' αυτϐ θεωρϔ τύσ
αντιδρϊςεισ αυτϋσ ϔσ αποτελϋςματα αγνούασ καύ διαφωτύζω γρϊφοντασ τύ
ςημαύνει ό λϋξισ ςημύτησ.
Ή λϋξισ «ςημύτησ» χαρακτηρύζει μύαν γλωςςικόν οικογϋνειαν, μύαν
«ϐμογλως-ςύαν»· δϋν εϏναι χαρακτηριςμϐσ φυλετικϐσ, ανθρωπολογικϐσ. Ού λαού ού
ϐποιοι ομιλοϑν ςημιτικϊσ διαλϋκτουσ ΔΕΝ ϋχουν κοινϊ ανθρωπολογικϊ
γνωρύςματα, δϋν αποτελοϑν φυλό ό ϑποφυλό. Ού αρχαύοι Αιγϑπτιοι, ϔσ ϋχει
ϊποδειχθό πϋραν πϊςησ αμφιβολύασ εϏναι Αιθιοπύδεσ, τϐ ϐποιον ςημαύνει ϐτι εύναι
Μεςογειακού ϔσ ού Έλληνεσ μϋ ελαχύςτη αρχαιϐτατη πρϐςμιξι Νειλοτιδϔν. Έν πϊςη
περιπτϔςει, ϐ πολιτιςμϐσ τουσ καύ ού πυραμύδεσ τουσ (εϊν εύναι τφ δντι ιδικϋσ τουσ)
δϋν εϏναι δυνατϐν νϊ ϋχουν ϋπύ-καιρον πολιτικϐν ενδιαφϋρον διϊ τϊσ εφημερύδασ,
καθϐτι ό εκςτρατεύα τοϑ ςτρατηγοϑ τοϑ Ιουςτινιανοϑ, Ναρςό, κατϋςτρεψε
ολοςχερϔσ τϐν Αιγυπτιακϐ πολιτιςμϐ καύ τοϑσ μετϋτρεψε εισ «φελλϊχουσ». Ού
αρχαύοι λαού τησ Μϋςησ Ανατολόσ όςαν Όριε-νταλύδεσ, τουτϋςτιν ϐ
πρϐςω-Άςιατικϐσ κλϊδοσ τησ Μεςογειακόσ φυλόσ, εκτϐσ απϐ τοϑσ Φιλιςταύουσ καύ
τοϑσ ϋλληνοφούνικεσ, ού ϐποιοι όςαν καθαρϔσ ϊποικοι Έλληνεσ. Σόμερον δϋ,
ϋχοντεσ ϑποςτό καύ ϊλλασ μύξεισ, αποτελοϑν τϐ λεγϐμενον «Αραβικϐ ϋθνοσ». "Ασ
ςημειωθό εδϔ δτι ού πραγματικού "Αραβεσ, αυτού ού οπούοι ανϋπτυξαν αρχαιϐτατο
πολιτιςμϐ καύ τόν εξαύρετο Αραβικό γλϔςςα, όςαν καθαρϔσ Λευκού, Μεςογειακού,
ϊρχαιϐτατον φϑλον.
Επομϋνωσ, ούκοθεν νοεύται, δτι ςτερεύται οιαςδόποτε ςημαςύασ ό πλαςθεώςα υπϐ
τϔν Εβραύων λϋξισ « ϊντιςημύτησ»· ϊπ' δ,τι γνωρύζω ουδεύσ μιςεύ τοϑσ αρχαύουσ
Αιγυπτύουσ ό τοϑσ νϑν Παλαιςτινύουσ ό τϐ «Άραβικϐν ϋθνοσ» ϋν γϋνει·
ϊντιταςςϐμε-θα μϐνον εισ τϐν Μωαμεθανικϐν φανατιςμϐν.
Τϔρα, εϊν πύςω ϊπ' ϐλη αυτό τόν πολεμικό κρϑπτεται ό λϋξισ «Εβραύοι», καύ
εννοοϑν ού δημοςιογρϊφοι μασ: «ού Εβραύοι εύναι κατϔτερη φυλό», τϐτε κϊνουν
μεγϊλα λϊθη: κατ' αρχϊσ αυτού δϋν ϋχουν φυςικϊ ουδεμύα ςχϋςι μϋ τύσ Αιγυπτιακϋσ
πυραμύδεσ (εκτϐσ εϊν τϐ ϊκοϑςωμε καύ αυτϐ ϊπϐ τϐν «ϋγκυρο τϑπο» μασ) ό μϋ τόν
αρχαιολογύα

2

τησ Παλαιςτύνησ (π. χ. μϋ τϊ ευρόματα τησ Ίεριχοϒσ)· δλα αυτϊ όςαν
δημιουργόματα των Χαναναύων, λαών μεςογειακών αυτοϑσ τουσ κατϋςφαξαν
ϐλουσ οι Εβραύοι «Μϋχρισ ϋνϐσ« (Αριθμού 21,21) καθϐτι «Κϑριοσ ϐ Θεϐσ
ςυνεπολϋμει τω Ιςραόλ» (Ιηςοϑσ τοϒ Ναυό 10,42). "Ασ ϊναφερθό παρενθετικώσ,
δτι απϐ ανθρωπολογικόσ απϐψεωσ ού Εβραύοι εύναι πολυμιξύα φυλών, μϋ κυρύαρχο
τϐ Άρμενοειδϋσ ςτοιχεώον, καύ δϋν αποτελοϑν φυλό υπϐ τόν ϊνθρωπολογικόν
ϋννοιαν. Επομϋνωσ οιανδόποτε ςϑ-γκριςιν καύ αν κϊνωμε τησ Ελληνικόσ
αρχαιολογύασ μϋ τόν ϊρχαιολογύαν τησ Παλαιςτύνησ, αυτό δϋν θα ϊφορα τοϑσ
Εβραύουσ, λϋγει φϋρ' ειπεύν ϐ γνωςτϐσ ιςτορικϐσ Ντανιϋλ Ρϐπσ («Ή καθημερινό
ζωό ςτόν Παλαιςτύνη», Έλλ. εκδοςισ: «Παπαδόμασ») δτι ό Ιερουςαλόμ κατωκεϏτο
τουλϊχιςτον απϐ τϐ -3.000 απϐ τοϑσ «μεςογειακοϑσ καύ καυ-καςιανοϑσ»
Χαναναύουσ, ϋλϋγετο Οϑρουςαλόμ, εύχε οχυρωματικϊ εργα περύφημα ώσ
τόσ'Ιεριχοϑσ, τϊ ϐποια προκαλοϑν τϐν θαυμαςμϐ εισ τουσ ειδικοϑσ», καύ κατελόφθη
απϐ τϐν ΔαυϏδ γϑρω ςτϐ -1000 μετϊ απϐ εχθροπραξύεσ δϑο αιώνων. Όώδιοσ
ϋγκυροσ ιςτορικϐσ αναφϋρει:
«Ού Έλληνεσ καύ ού Ρωμαύοι καταλϊβαιναν τόν ανιδιοτελό επιςτημονικό ϋρευνα, ποϑ
μοναδικϐσ ςκοπϐσ τησ εύναι ό γνώςη- γιϊ τοϑσΊουδαύουσ ό ϊντύ-ληψι αυτό, απϐ τόν
οπούα Θϊ πηγϊςη ολϐκληρη ό ςϑγχρονη επιςτόμη, όταν ριζικϊ απαρϊδεκτη. Δϋν
μποροϑςε νϊ ϑπϊρχη καμμύα ϊλλη επιςτόμη ϋκτοσ ϊπϐ τόν θεολογύα». «΢' εμϊσ, λϋει ο
Φλϊβιοσ Ίώςηποσ. δϋν υπϊρχει, ϐπωσ ςτουσ Έλληνεσ, μύα πληθώρα ϊπϐ βιβλύα,
...αλλϊ εύκοςι δϑο μϐνο, ποϑ τϊ περιλαμβϊνουν δλα...». Εύναι κι' αυτϐ ϋνα ϊπϐ τϊ
χαρακτηριςτικϊ γνωρύςματα τοϒ παρϊξενου αϒτοϒλαον τοϒ Ιςραόλ: λαϐσ τοϒ
Βιβλύου, ποϑ δϋν παρϊγει ωςτϐςο βιβλύα». «΢τόν ιςτορύα δϋν ϋχει μεύνει οϑτε ϋνα
ϐνομα ϊπϐ ιςραηλύτη καλλιτϋχνη-ού αρχαιολϐγοι δϋν ϋχουν ανακαλϑψει οϑτε ϋνα
Ιουδαώκϐ αριςτοϑργημα». «Ή ζωγραφικό όταν ακϐμη πιϐ φτωχό-δϋν βρϋθηκε κανϋνα
ϋργο ποϑ νϊ ανϊγεται ςτόν εποχό τοϒ Χρύςτου». Επομϋνωσ, φύλοι δημοςιογρϊφοι,
δϋν χρειαζϐμεθα τόν θερμοφωταϑγεια ό τϐν «φαςιςμϐ» διϊ νϊ γύνη παςύδηλον δτι
εμεύσ ού Έλληνεσ εύμεθα πολιτιςτικώσ καύ αρχαιϐτεροι καύ ανώτεροι. ΈςεΧσ δϋν
χαύρεςθε ώσ Έλληνεσ; Θϋλετε νϊ εύςτε λαϐσ κατώτεροσ;
Διατύ δταν ϐ Έλλην λϋγη δτι εύναι ανώτεροσ τϐν χαρακτηρύζετε «φαςύςτα» καύ
δταν λϋγη ϐ Εβραύοσ δχι απλώσ δτι εύναι πολιτιςτικϊ ανώτεροσ αλλϊ δτι εύναι
«περιοϑςιοσ» δϋν τϐν χαρακτηρύζετε ώσ τοϒ αξύζει;

1

α) To αύτόχθονον των Ελλήνων

Εισ αυτόν την περιοριςμϋνην ϊναφορϊν περύ του αϑτοχθϐνου
των Ελλόνων θϊ ϊναφϋρωμε κυρύωσ ςτοιχεύα τϊ ϐποια μασ δύδουν
ού κλαςςικού (βεβαύωσ αύ γνώμαι των τύθενται πϊντοτε υπϐ τϐ
φωσ τησ ςημερινόσ επιςτόμησ, ωσ ορθώσ παρατηρεύ καύ εισ τϐ
ύδικϐν του πϐνημα ϐ Ίω. Παςςασ
Όλοι ού αρχαύοι ςυγγρϊφεισ ςυμφωνοϑν, δτι οί Πελαςγοί εύναι
πανϊρχαιοσ αυτϐχθων λαϐσ, πρϐγονοι των Ελλόνων. Γρϊφει χαρακτηριςτικοϑσ ϐ ΢τρϊβων («Γεωγραφικϊ», Σϐμοσ Α 1), δτι ού
Πελαςγού όςαν «ϊρχαϏον φϒλον κατϊ τόν Ελλϊδα παςαν
επιπϐλαςαν»,
όςαν
διαςκορπιςμϋνοι,
καύ
μϊλιςτα
εϑρύςκοντο«;ταρϊ τοώσΑύολεϒςι τησ κατϊ Θετταλύαν.. .καύ τησ
Κρότησ ϋποικοι γεγϐναςι ώσφηςύν "Ομηροσ, καύΠελαςγικϐν νΑργϐσ ό
Θετταλύα λϋγεται, πολλού δϋ καύ τϊ Ηπειρωτικϊ ϋθνη πελαςγικϊ
εύρόκαςι... τϐντε Αύα τϐν Αωδωναώον αυτϐσ ο ποιητόσ (ο "Ομηροσ)
ονομϊζει Πελαςγικϐν: "Ζεϒ ϊνα ΑιδωναϏε Πελαςγικϋ" καύ τόν Αϋςβον
Πελαςγύαν εύρόκαςι... καύ τόν Πελοπϐννηςον δϋ Πελαςγύαν φηςύ
"Έφοροσ κληθόναι. Αντικλεύδησ δϋ πρώτοσ φηςύν αϑτοώσ τϊ περύ
τόνΑόμνον καύ "Ίμβρον οικόςαι καύ δό τοϑτων τινϊ μετϊ Σνρρηνοϒ
του Άβυοσ εισ τόν Ίταλύαν ςυνϊραι (μετϋβηςαν) καύ τόν Ατθύδα
ςυγγρϊψαντεσ ύςτοροϒςι περύ των Πελαςγών ωσ καύ Αθόνηςι
γενομϋνων (καύ εισ τϊσ Αθόνασ ϋγκατεςτϊθηςαν Πελαςγού)».
Ού Πελαςγού, ςυνεπώσ, μετεκινοϑντο διαρκώσ· ϐ Αριςτοφϊνησ
τουσ ονομϊζει, λϐγω του πλϊνητοσ βύου των, «Πελαργοϑσ» εισ τύσ
«Όρνιθεσ». Ό Πλϊτων δϋ εισ τϐν «Φαύδωνα» τουσ αποκαλεύ «βατρϊχουσ» ϋξ αιτύασ τών ςυχνών μετακινόςεων τουσ απϐ νόςου εισ
νόςον.(1)
Γύνεται, ςυνεπώσ, φανερϐν, δτι ό κυριαρχύα τών Πελαςγών
ϋπεξε-τϊθη εισ μεγϊλο μϋροσ του Ελλαδικού) Χώρου.
Ό Ηρϐδοτοσ αναφϋρει χαρακτηριςτικοϑσ:
«Σησ νυν
Ελλϊδοσπρϐ-τερον δϋΠελαςγύησ καλευμϋνησ» (Β, 56) καύ παραθϋτει
επύςησ τϐ ςημαντικϐ ςτοιχεύο, δτι: τϐ «Πελαςγικϐνεθνοσ'ϒςτερονδϋ
Ίωνικϐν ϋκλόθη»(ν\1,95).
Ό δϋ Διονϑςιοσ Αλ,ικαρναςςεϑσ δηλώνει ϊπεριφρϊςτωσ, δτι «ήν
γάρ δή καί τό τών Πελαςγών γένοσ Έλληνικόν έκ Πελοποννήςου τό
άρχαΐον» (1,17).(2)

Έδώ ϐφεύλομε νϊ ϊναφϋρωμε, δτι πιθανώτατα τϐ ϊρχαιϐτερον
πελαςγικϐν φϑλον ότο τϐ Άρκαδικϐν. Γρϊφει ςχετικώσ ϐ
Παυςανύασ (Αρκαδικϊ, § 1,5): «Ού Αρκϊδεσ ιςχυρύζονται, δτι εισ
τόνχώραν αυτόν πρώτοσ κϊτοικοσ ϑπόρξενϐ Πελαςγϐσ. Φυςικϐν
βεβαύωσ
2

εύναι μαζύ μϋ τϐνΠελαςγϐν νϊ όςαν και ϊλλοι ϊνθρωποι, καύ νϊ μην
ότο μϐνοσ του ο Πελαςγϐσ-διϐτι εν ϋναντύφ περιπτώςει, επύ πούων
ανθρώπων θϊ ϋβαςύλευεν ϐ Πελαςγϐσ; Αλλϊ ο Πελαςγϐσ ότο ανώτεροσ απϐ τουσ ϊλλουσ καύ κατϊ τϐ μϋγεθοσ του ςώματοσ, καύ κατϊ
την ςωματικόν δϑναμιν, καύ κατϊ την ωραιϐτητα- καύ διϊ τοϒτο
μου φαύνεται τϐν εξϋλεξαν ού ϊλλοι ωσ βαςιλϋα των. "Ο ποιητόσ
"Λςιοσϋχει γρϊψει ςχετικώσ τϐ ϋξησ: Ή μαϑρη γη ϋγϋννηςε ςτϊ
ψηλϐκορφα βουνϊ τϐν ιςϐθεο Πελαςγϐ, γιϊ νϊ δημιουργηθό τϐ
ανθρώπινο γϋνοσ.» (Μετϊφρ. Α. Παπαθεοδώρου, ϋκδ. Πϊπυροσ).
Οί Πελαςγοί ήςαν ςυνεπώσ, δπωσ παρατηρεί ό Ί. Παςςάσ,
«γέννημα- θρέμμα» τησ Έλληνίδοσ Γησ. Άπεκαλούντο επίςησ οί
Πελαςγοί Άρκάδεσ καί «προςεληναιοι». [Ή ονομαςία αύτη θά ήτο
δυνατόν νά επιβεβαίωςη τη θεωρίαν του Χέρμπιγκερ (Hörbiger),
ό όποιοσ ιςχυρίζεται, δτι υπήρχαν δορυφόροι τησ Γησ, οί όποιοι
κατεςτράφηςαν εισ μίαν πανάρχαια εποχή. "Αλλωςτε καί άλλοι
μύθοι, παγκοςμίωσ, αναφέρουν την ΰπαρξι δορυφόρων τησ Γησ, οί
όποιοι ςυνετρίβηςαν] (3) ,έπ' αυτών πρατευόμεθα λεπτομερώσ εισ
τόν έκδοθειςόμενον β' τό-μον του ανά χείρασ έργου ό όποιοσ
πραγματεύεται τόν «Προκατα-κλυςμιαιον πολιτιςμόν».
Θά πρέπη, επίςησ, αναφερόμενοι εισ τούσ Πελαςγούσ, νά
παραθέ-ςωμε ενα διαφωτιςτικόν χωρίον του Ηροδότου (Ουρανία,
παρ. 44): «Ού δϋ Αθηναύοι, δτεού Πελαςγού κατεώχον την ςόμερον
καλουμϋ-νην Ελλϊδα, όςαν Πελαςγού καύ ϋκαλοϒντο Κραναού, επύ δϋ
τησ βαςιλεύασ τοϒ Κϋκροποσ ώνομϊςθηςαν Κεκροπύδαι, δτε δϋ
παρϋλαβε τόν αρχόν ϐ Έρεχθεϑσ, μετωνομϊςθηςαν Αθηναύοι καύ
δτε ο "Ιων, ϐ υιϐσ τοϒ Ξοϑθου, ϋγινε ςτρατϊρχησ των Αθηναύων,
ώνομϊςθηςαν απϐ αυτϐν "Ιωνεσ».
Ή μελέτη, λοιπόν, τών αρχαίων ςυγγραφέων μασ οδηγεί κατευθείαν εισ τό ςυμπέραςμα, δτι καί οί Δωριείσ ήςαν αυτόχθονεσ καί
δτι μία απλή μετακίνηςίσ τουσ κατεγράφη από διαφόρουσ
έρευνητάσ ωσ «Κάθοδοσ». Τά αποςπάςματα πάντωσ πού
παραθέτομε τό επιβεβαιώνουν, αν καί δέν αποτελούν παρά μίαν
απλή ςταχυολόγηςι μαρτυριών ςχετικώσ μέ τό ζήτημα του
αύτοχθόνου τών Ελληνικών Φύλων.
Εισ τόν «Οιδίποδα επί Κολωνφ» του Σοφοκλέουσ εύρίςκομεν ενα
λίαν ενδιαφέρον ςτοιχειον: Λέγει ό Πολυνείκησ (1301-2): «ΣτϐΔωρικϐ λοιπϐν ςϊν πόγα τϐ "Αργϐσ καύ ϋκανα πεθερϐ τϐν "Αδραςτο...»
καί πιό πρίν αναφέρει: «...μότε ςτϐ Δωρικϐ νηςύ τοϒ Πϋλοπα...»
(όύδ' εν τω μεγάλω Δωρίδι νήςω Πέλοποσ»). Έάν δώςωμε
ςυνεπώσ πίςτιν εισ τόν Σοφοκλή, πρίν από τόν Τρωικό Πόλεμο
κατοικούςαν Δωριείσ εισ τήν Πελοπόννηςον!
1

Ό Όμηροσ άλλωςτε δηλώνει άπεριφράςτωσ:« Ανϊμεςα ςτη ςκοτεινό θϊλαςςα βρύςκεται μύα χώρα ϐμορφη κι εϑφορη, ποϑ την
τριγυρύζουν τϊ νερϊ, ό Κρότη- ς' αυτόν υπϊρχουν ϊνθρωποι πολλού,
μυριϊδεσ, κι ενενόντα πϐλεισ. Δϋνμιλϊνϐλοι τόνϏδια γλώςςα, παρϊ
διϊφορεσ...κατοικοϑν Κϑδωνεσ καύ Δωριεύσ με τ' ϊφθονα μαλλιϊ κι
ϋξοχοι Πελαςγού» (Όδύςςεια, τ, 157-177, έκδ. Πάπυροσ ).(4)
"Αλλο εξίςου ςημαντικό τεκμήριο μασ προςφέρει ό Αιςχύλοσ
(Ίκέ-τιδεσ, 250,259)· λέγει έκει ό βαςιλεύσ του Άργουσ:
«... εγώ εύμαι τοϒ γεννημϋνου ϊπϐ τό γη Παλαύχθονα ο γ ιϐσ, ϐ
Πελαςγϐσ, ϊρχοντασ αυτόσ τησ χώρασ. Καύ φυςικϊ ϊπϐ μϋνα, τϐ
βαςιλιϊ τουσ, πόρε τϐ ϐνομα των Πελαςγών τϐ γϋνοσ, ποϑ
καρπύζεται τό χώρα τοϑτη. Καύ κρατώ ςτόν εξουςύα μου ολη
τόχώρα ποϑ διαςχύζει ϐ ϊγιοσ Στρυμϐνασ ϊπϐ τό δυτικό ϐχθη καύ
εδώθε καύ ορύζω ακϐμα τό χώρα τώνΠερραιβών καύ πϋρα ϊπϐ τόν
Πύνδο Ιςαμε τόνΠαιωνύα καύ τϊ βουνϊ τησ Δωδώνησ, Ιςαμε κει ποϑ
κϐβει τϐ ςϑνορο τησ υγρόσ θϊλαςςασ» (μετ. ϋκδ. Πϊπυροσ).
Σχετικώσ μέ αυτό παρατηρεί όξυδερκώσ ό Παςςάσ: «Συνεπώσ ού
Πελαςγού ανϋκαθεν ϋκυριϊρχουν εισ τόν Ελλϊδα, ό μϊλλον ϊπϐ τόν
ϊπωτϊτην αρχαιϐτητα εμφανύζονται ώσ κινοϑμενοι ό ώσ μϐνιμοι
κϊτοικοι εισ ϐλϐκληρον τϐν Ελλαδικϐ ν χώρο ν καύ ςυνεπώσ ο μϒθοσ,
ϐτι ϊλλοσ Λαϐσ κυριαρχοϑςε ό εύςϋβαλεν εύστόν Ελλϊδα κατϊ τόν
παναρχαύαν ϋποχόν, εύναι ϐχι μϐνον ψευδϋςτατοσ ϊλλϊ καύ ανυπϐςτατοσ καύ αςτεύοσ.
«Αλλϊ τϐ Πελαςγικϐν ϋθνοσ ώργανωμϋνον εισ διϊφορα κρϊτη
ϋξε-τεύνετο ϐπωσ εώπομενπολϑ εϑρϑτερον τών ορύων τοϑτων.
«Απετϋλουν λοιπϐν ού Πελαςγού κϐςμον ϐλϐκληρον, μϋ αυτοφυό
καύ αϑτϐφωτονβεβαύωσ πολιτιςμϐν καύ εισ ϋποχόν κατϊ τόν οπούαν
ουδϋν τϐ θετικϐν γνωρύζομεν περύ ϊλλων φυλών καύ λαών...».
Φυλετικώσ οί Πελαςγοί είναι Μεςογειακόν φύλον, όπωσ
βεβαιώνη ό Δ. Δημόπουλοσ.{5) Προκειμένου νά διαςαφηνιςθή ό
δροσ «Μεςογειακό φύλο» όφείλομε νά άνατρέξωμε εισ τόν
προαναφερθέντα ερευνητή, ό όποιοσ, αφού επιβεβαίωςη μέ
ανθρωπολογικά τεκμήρια τό αύτόχθονον τών Ελλόνων, δηλώνει
ϐτι «εισ τόν Ευρώπη τϐ πρώτο ανθρώπινο φϒλο, ποϑ ϋγινε
«λεπτοφυϋσ» υπόρξε τϐ Μεςογειακϐ», ό ϋξϋλιξισ τοϒ φϑλου αϑτοϒ
υπόρξε ραγδαύα, αρχύζει δϋ όδη πρϐ εκατϐ χιλιϊδων ετών,« Ακριβώσ
δϋ εισ αυτϐ τϐ μεςογειακϐ φϒλο ανόκει τϐ γϋνοσ τών Ελλόνων», «Λϋν
όταν ό ωραύα ελληνικό γη, αυτό ποϑ ϋφερε τόν ακμό καύ
τϐνπολιτιςμϐ, ϊλλϊ ϐ "Ελληνασ "Ανθρωποσ». Διϊ τϐ θϋμα δϋ τών
Αρύων γρϊφει (ς. 110): «εύναι ςαφϋσ, ϐτι μϋ τϐν ϐρο «Αρύα φυλό»
νοεύται ό ελληνικό φυλό. Ύπϐ εϑρεώαν ϋννοια θϊ μποροϑςε νϊ
ονομϊζεται ϋτςι καύ ολϐκληρη ό Λευκό Ευρωπαώκό φυλό.

2

"Όποιοσ βμωσ χρηςιμοποιεί τβν δρο «Άριοσ» διά νά ταυτοποίηςη
άλλο ευρωπαΰκβ φδλο, διαπράττει επιςτημονικβ ατβπημα». «Οι
κα-τακτηταί των Ινδιών πρέπει νά ήςαν θρακικήσ καταγωγήσ,
διαπε-ραιωμένοι ςτην Μικρά Αςία απβ τβν καιρβ τήσ άριασ
ελληνικήσ ακμήσ. Ήλέξισ «άρια» ήτο εισ ευρεία χρήςι εισ την κυρίωσ
Ελλάδα καί ςτην Θράκη, τήσ οποίασ ή αρχαιβτατη ονομαςία - κατά
τβν ΢τράβωνα - ήταν «"Αρια». «Ήλέξι «άρία» προέρχεται άπβ
τήνπρωτοελ-ληνική ρίζαΛΡ - πογ ςημαίνει γή.,.είσ την κυρίωσ
Ελλάδα έγίνετο χρήςι των ςυγκριτικών του «άριοσ» (άρείων,
άριςτοσ), άπβ αυτήν δέ την ρίζα προέρχονται πλείςτεσ ελληνικέσ
λέξεισ, βπωσ... άροτρο,... άργω... αριθμβσ... εαρ.... ώρα... άρτοσ, έργον,
Βάροσ, μάρμαρον, ςίδηροσ, Ρέα.,.άρρην, αρχή, αρετή, ωσ καί τβ
πρώτον ςυν-θετικβν πλείςτων επιθέτων ΑΡΕΙ-(= ανώτεροσ). ..ωσ
επίςησ... Αρμενία, Αραβία, Ιράκ, Ιράν, Αρκαδία, καί οί ρίζεσ τήσ
λατινικήσ
(ατ)...τήσγερμανικήσ(ur-,
Ar-,
Er-)
.κ.ο.κ.
».
«Πιθανωτέραεκδοχή είναι οτι οί Μήδοι υπήρξαν οί ειςβολείσ ςτην
Ινδία. Οί Μήδοι ήςαν θρακικήσ καταγωγήσ καί γι' αυτβ
αδτοαπεκαλοδντο "Αριοί- κατά την μυθολογίαν β Μήδοσ ήτο
εγγονβσ τοδ ΑΙγέωσ.,. ο Μ. Αλέξανδροσ είχε βαφτίςει τβ Ιράν,
«Αρειανή»...Φαίνεται λοιπβν οτι ςτην αρχαΰκή Ελλάδα υπήρχε
άνάμνηςι τήσ ελληνικήσ ςυμβολήσ ςτήν φυλετική διαμβρφωςι τών
Μήδων καί τών γειτονικών τουσ λαών...».
Περαύνοντεσ αυτό τό ύποκεφϊλαιον ασ ϊναφϋρωμε χϊριν
πληρότη-τοσ ολύγα τινϊ διϊ την «Ινδοευρωπαώκό θεωρύα», διϊ τόν
οπούα γύνεται πολύσ λόγοσ. Κατ' αρχϊσ ασ παρατηρόςουμε, δτι διϊ
νϊ ςτηριχθό κϊθε θεωρύα περύ φυλόσ χρειϊζεται ανθρωπολογικϋσ
μελϋτεσ, ςυγκριτικϋσ μεταξύ τϐν διαφόρων πληθυςμϐν δμωσ ϊπό
τό 1928 ϋπαυςε παγκοςμύωσ νϊ παρϊγεται ανθρωπολογικό
ϋρευνα, εισ τόν Ελλϊδα κατηργόθη ό υπϊρχουςα εδρα
Ανθρωπολογύασ καύ ςόμερον μϋςα εισ τύσ εκατοντϊδεσ
πανεπιςτόμια, ιδρύματα, ςχολϋσ, τϊ όποια περιϋχουν τύσ πλϋον
περύεργεσ καύ «αδύνατον νϊ τύσ φανταςθόσ» ϋδρεσ δϋν υπϊρχει
εδρα φυςικόσ Ανθρωπολογύασ διϊ νϊ πληροφο-ρηθϐμεν εγκύρωσ
ποιοι εύμεθα, Ίνδοευρωπαιοι ό «ανϊδελφοι»; Ποιοι λαού εγγύσ ό
μακρϊν εύναι «αδϋλφια» μασ καύ ποιοι όχι; Παγκοςμύωσ ϊπό τό
1928 ϋςύγηςε ό Ανθρωπολογύα καύ τόν θϋςιν τησ ελαβον
δογματικϋσ διακηρύξεισ, του τύπου «δλοι εύμαςτε αδϋλφια» καύ
ςκοτεινϋσ απειλϋσ καταςτροφόσ κϊθε επιςτημονικόσ ςταδιοδρομύασ, τοώ τύπου «καλϊ τύ εύςαι εςύ καύ πιςτεύεισ δτι ού Έλληνεσ
εύναι πιό ϋξυπνοι ϊπό τούσ Μαύρουσ;» καύ πανηγυριςμού τοώ
τύπου «Κατεςτρϊφηςαν δλοι αυτού ού αχρεύοι πού ϋπύςτευαν
ςτόν ανωτερότητα τϐν Αρύων». Αυτϊ μασ ενθυμύζουν τόν
Μεςαύωνα καύ τούσ λόγουσ τοϏ Αγύου "Ιωϊννου Χρυςοςτόμου:
«Πού εύναι αυτού πού
1

λϋγουν δτι ό ουρανόσ κινεύται; ΠοϏ εύναι αυτού πού νομύζουν δτι
εύναι ςφαιρικόσ; Καύ ού δύο αυτϋσ απόψεισ ςαρϐθηκαν πιϊ!»
(«πρόσ Εβραύουσ» ΙΔ',1):
«"΢κηνήν"'δέ ενταγθα τβν ογρανβν λέγει. Διβ
...επάγει λέγων, "ην έπηξε β Κγριοσ καί
ουκ άνθρωποσ"... Που τοίνυν είςίν οί
λέγοντεσ κινεαςθαι τβν ογρανβν; που είςιν
οί ςφαιροειδή αυτβν είναι αποφαινβμενοι;
αμφβτερα ταδτα άνήρηται ενταγθα». Ενθυμύζουν τϊ βουνϊ από
λοιδορύεσ καύ ύβρεισ κατϊ « τησ ανβητου ςοφίασ των φιλοςβφων»
καί τογσ άναθεματιςμογσ κατ' αυτών «οί βποιοι αν καί λέγουν δτι
είναι χριςτιανοί ςκέπτονται βπωσ οί "παγανιςτέσ"καί φαντάζονται
δτι δ ουρανβσ είναι ςφαιρικβσ». Αναθεματύζονται, όδη από τόν
ϋποχόν του Κωνςταντύνου, δχι καν αυτού ού όποιοι ερευνούν τό
όλιοκεντρικόν ςύςτημα, αλλϊ αυτού ού όποιοι πιςτεύουν τό
Πτολεμαώκόν γεωκεντρικόν! "Ασ ϊναφϋρωμε, ϐσ χιουμοριςτικόν
διϊλειμμα, δτι ό επύςημοσ ϊποψισ ότο, δτι ό Μω-ύςόσ καύ μόνον
ϋγνϐριζε πϐσ εύναι ό κόςμοσ καύ κατ' ϊπομύμηςύν του
κατεςκεύαςε την «Σκηνόν τοϏ μαρτυρύου», επομϋνωσ ό κόςμοσ
εχει ςχόμα ςκηνόσ ό «τϋντασ», εχει δύο ορόφουσ, εισ τόν κϊτω
όροφο υπϊρχει ενα τραπϋζι, αυτό ει ναι ό γη, εισ δϋ την οροφό,
ϊγγελοι, πρόσ τούτο διωριςμϋνοι, κινούν τϊ φϐτα τϐν αςτϋρων.
Αυτού ού ϊγγελοι κατοικούν εισ τόν ϊνω δροφον δπου καύ θϊ
μεταβούν μετϊ τόν εςχϊτη κρύςιν ού δύκαιοι. Αυτϊ μασ φαύνονται
αςτεύα καύ τραγελαφικϊ, αλλϊ ςκεφθεύτε δτι ϋχομε φθϊςει ςτϊ
1600 καύ ό Κοπϋρνικοσ, φοβούμενοσ διϊ τόν ζωό του, δϋν
δημοςιεύει τόν εργαςύα του, αυτό εκδύδεται μεταθανατύωσ, καύ
τότε ό Λούθηροσ δηλϐνει μϋ «μεταρρυθμιςτι-κόν» πνεύμα: «αυτόσ
ό ανόητοσ θϊ καταςτρϋψη δλη τόν επιςτόμη τησ αςτρονομύασ, ό
'Αγύα Γραφό ςαφϐσ αποδεικνύει δτι ό όλιοσ κινεύται καύ δχι ό γη»·
ό δϋ Bruno κϊνει τό λϊθοσ νϊ δηλϐςη, δτι ού αςτϋρεσ εύναι όμοιοι
μϋ τόν όλιο, καύ καύγεται ζωντανόσ από τόν Ιερϊ Έξϋταςι, τό δϋ
1616 επιςόμωσ διακηρύςςει τό Βατικανόν δτι τό δόγμα περύ τησ
κινόςεωσ τησ γησ εύναι «Αύρετικόν».
Όπωσ εύδαμε, τό μόνον τό όποιον κατϐρθωςαν ού δεκατρεύσ
αυτού ςκοτεινού αιϐνεσ ότο νϊ γελοιοποιηθούν ού ϋμπνευςταύ τησ
απαγορεύςεωσ τησ επιςτημονικόσ ϋρεύνησ* δϋν γνωρύζω πόςον
χρόνον θϊ διαρκϋςη ό ϊπαγόρευςισ τησ Ανθρωπολογύασ, εύμαι
βϋβαιοσ όμωσ δτι θϊ κατϊληξη εισ τϊ αυτϊ αποτελϋςματα. Διϊ τόν
ϐραν, αυτό τό όποιον δυνϊμεθα νϊ εώπωμεν εύναι, δτι οπούοσ δϋν
ςτηρύζει τϊσ ϊπό^ ψεισ του εισ τόν ϋπιςτημονικόν ϋρευναν αλλϊ
εισ τϊσ μεθόδουσ τησ «Ιερϊσ Εξετϊςεωσ», εχει όώδιοσ αποδεύξει τό
ϊβϊςιμόν τουσ.
2

Κϊθε θεωρύα, εώτε περύ «Ίνδοευρωπαύων» εώτε περύ Αρύων, διϊ νϊ
εϑςταθόςη οφεύλει νϊ ςτηριχθό εισ ανθρωπολογικϊ καύ ουχύ εισ
γλωςςικϊ ό πολιτιςτικϊ ςτοιχεύα, ό ανθρωπολογικό δε ϋξϋταςισ
νϊ ςτηριχθό εισ τϊ κριτόρια βϊςει των οπούων γύνεται ό
ταξινϐμηςισ εισ τόν υπϐλοιπο ζωολογύα, κϊθε δε πϐριςμα τησ νϊ
εύναι ϋπιςτημονικϐν καύ ϊπηλλαγμϋνον πολιτικϔν ςκοπιμοτότων
τησ ςτιγμόσ. Έϊν τϐ τολμόςωμεώςωσ εκπλαγοϑμε, ώςωσ ϊρχύςωμε
νϊ ομιλοϑμε διϊ ανθρϔπινα εώδη (δπωσ ϋχομε δεκαπϋντε εώδη
γορύλλα),ώςωσ ϊνακα-λϑψωμε - καύ αυτϐ εύναι μϊλλον βϋβαιον, οτι
ού «φυλϋσ» δϋν εύναι τρεισ αλλϊ πολϑ περιςςϐτερεσ (πϊντοτε
διαπορϔ, εύναι δυνατϐν ού Κινϋζοι, μϋ τϐν υψηλϐτατο πολιτιςμϐ νϊ
ανόκουν εισ τόνώδια «φυλό» μϋ τουσ Μογγϐλουσ, τουσ οπούουσ δχι
μϐνον δϋν θεωροϑν αδελφοϑσ τουσ, αλλϊ τοϑσ ονομϊζουν
«βαρβϊρουσ»;)· ϋϊν ϊπορρύψωμε τϐν ϊντιεπιςτημονικϐν δρο
«μετϊλλαξισ»,ώςωσ ανακαλϑψουμε δτι ό Λευκό φυλό χωρύζεται εισ
πλειϊδα φυλϔν τοιουτρϐπωσ, θϊ ϊποφϑ-γωμε τϐ χονδροειδϋσ
λϊθοσ (τϐ ϐποιον ϋγινε εισ τόν Γερμανύα): νϊ θεωροϑμε τοϑσ
ϑψηλοϑσ,ξανθοϑσ, «απολύτιςτουσ» Φιννεσ (=Σκανδι-ναυοϑσ) ϔσ
Άρύουσ. Έδϔ ασ γύνη μύα ςημαντικό διευκρύνηςισ: ϐταν λϋγωμε
«Ίνδοευρωπαιοι», τϐ «Ίνδο» δϋν ςημαύνει τοϑσ γηγενεύσ Ινδοϑσ,
μελαψοϑσ Δραβιδεσ, (αυτού εύναι Νεγριδεσ), ϊφορα τοϑσ Λευκοϑσ
ού ϐποιοι κατόλθον εισ τόν Ίνδύαν απϐ τϐν Βορρϊ, ϔμύλουν τόν
Σανςκριτικό, καύ εϏχον ϔσ θρηςκεύα τόν Βεδδικό. Απετϋλεςαν δϋ
αυτού τϊσ κϊςτασ, ού δϋ Δραβιδεσ τοϑσ εκτϐσ τϔν καςτϔν. Καύ
ςόμερον εισ τόν Ινδύα ού πλεύςτοι Ινδού τϔν ανωτϋρων τϊξεων
ϋχουν λευκϊ καύ «ευρωπαώκϊ» χαρακτηριςτικϊ.
Επομϋνωσ ϐφεύλομε νϊ απαιτοϑμε, κϊθε θεωρύα περύ φυλϔν ό
περύ τϔν ςχϋςεων μεταξϑ των νϊ ςτηρύζεται πϊντοτε εισ τϊ
προώϐντα τησ επιςτημονικόσ ϋρεϑνησ τησ ανθρωπολογύασ· δϋν
εϏναι δυνατϐν ϋνασ λαϐσ, επειδό δϋν εύχε γλϔςςα καύ ϋξϋμαθε μύαν
ευρωπαώκό, νϊ θε-ωρόται Ίνδοευρωπαώοσ, ό ϊλλοσ ϐ ϐποιοσ
ϋξϋμαθε μύαν ςημιτικό νϊ θεωρεύται Σημύτησ.
Διϊ τόν μεςαιωνικό επιςτόμη ύδϋ J.L.E. Dreyer, «Α history of
Astronomy from Thaies to Kepler», Dover, 1953.
Διϊ μελϋτη τϔν ανθρωπολογικϔν δεδομϋνων ςυνιςτϔ: John R.
Baker, «Race», Oxford, 1974, καύ τϊ ϋργα τοϒ Δ. Δημϐπουλου: «Τϐ
Έθνικϐν δϐγμα» &« Ή Καταγωγό τϔν Ελλόνων» ϋκδ. «Ελεϑθερη
Σκϋψισ».

1

β) Ό προκατακλυςμιαίοσ πολιτιςμόσ.

Κατϊ την μελϋτην τϔν ϋργων των αρχαύων Ελλόνων
ςυγγραφϋων εϑρύςκομε πλόθοσ αναφορϔν διϊ τουσ
κατακλυςμοϑσ και τϐν προ-κατακλυςμιαιον πολιτιςμϐν. Θϊ πρϋπη
νϊ τονιςθό, δτι μνημονεϑονται πλεύςτεσ ϐςεσ μεγϊλεσ γεωλογικϋσ
μεταβολϋσ, μεταξϑ των οπούων ού λεγϐμενοι κατακλυςμού του
Δευκαλύωνοσ καύ του Ώγϑγου δϋν εύναι παρϊ ού νεϔτεροι. Ό
αρχαιϐτεροσ τϔν δϑο εύναι αυτϐσ τοϓ Ώγϑγου. Διϊ τϐ ποιοσ ότο ϐ
Ώγυγοσ μασ πληροφορεύ ϐ Αθανϊςιοσ Σταγειρύτησ, ϐ ϐποιοσ δύδει
ενδιαφϋρουςεσ πληροφορύεσ:
« Ό Ώγνγοσκαύ Ώγύγησ λεγόμενοσ, νομύζεται ό πρώτοσ αυτόχθων
βαςιλεύσ τησ "Αττικόσ, καύ αρχαιότατοσ αυτόσ οικιςτόσ, εξ οώ ϊρχεται ό Ηρωικόσ αιών...Άπ' αύτοώ τούνυν ώνομϊςθη ΏγυγύαόΑττι-κό
καύ πϊςα ό Βοιωτύα. Ώνομϊζετο δϋ καύ ό Αύγυπτοσ Ώγυγύα καύ αύ
Θόβαι τόσ Αιγύπτου καύ ό νόςοσ τόσ Καλυψοώσ ώσ νομύζουςι τινϋσ».
Αναφϋρει δϋ ο Ιδιοσ διϊ τόν κατακλυςμόν: «Βαςιλεύοντοσ τούνυν
του Ώγύγου ςυνϋβη ο πρώτοσ κατακλυςμόσ εισ την Ελλϊδα, του
Ώγύγου καλούμενοσ, καύ ϋπνιξε την Αττικόν. Ού δϋ ϋγκϊτοικοι ϊλλοι
μϋν ϋπνύγηςαν, ϊλλοι δϋ ϋφυγον καύ νομύζουςι τινϋσ, δτι ϋφυγε καύ ο
Ώγυγοσ».
"Ασ ςημειωθό, ϐτι ού κατακλυςμού αυτού δϋν εύναι φαινϐμενα
τοπικϊ, αλλϊ παγκοςμύου εμβελεύασ, ϔσ αποδεικνϑεται καύ απϐ
τοϑσ μϑθουσ τϔν ϊλλων λαϔν αλλϊ καύ απϐ τϊ υπϊρχοντα
γεωολογικϊ τεκμόρια ανϊ τϐν κϐςμο.
Ή ϋλλειψισ πληροφοριϔν ςχετικϔσ πρϐσ τϐν κατακλυςμϐν τοϓ
Ώγϑγου οφεύλεται, εισ ςημαντικϐν βαθμϐν, εισ τόν ϊπϔλειαν του
πανϊρχαιου ϋπουσ «Φορωνύσ», τϐ ϐποιον καύ τϐν εξιςτοροϑςε. Εξιςτοροϑςε, επύςησ, τϊσ περιπϋτειασ του Φορωνϋωσ, του βαςιλϋωσ
του "Αργοϑσ, ϐ ϐποιοσ εθεωρεύτο υιϐσ του ποταμοϑ - θεοϑ Ίνϊχου
καύ ϐ ϐποιοσ αναφϋρεται υπϐ του Παυςανύου ϔσ ϐ πρϔτοσ ϐ
ϐποιοσ ϔργϊ-νωςε τοϑσ ανθρϔπουσ εισ πϐλεισ καύ κϔμασ. Δϋν
γνωρύζομε, φυςικϊ, εϊν πρϊγματι ότο ϐ Φορωνεϑσ ϐ ϐποιοσ
πρϔτοσ ςυνεκϋντρωςε εισ κοινϐτητασ τοϑσ Έλληνασ, αλλϊ αυτϐ τϐ
ϐποιον εύναι δυνατϐν νϊ λεχθό μετϊ βεβαιϐτητοσ εύναι δτι υπόρχε
ανεπτυγμϋνοσ Ελληνικϐσ Πολιτιςμϐσ κατϊ τόν ϋποχόν του
«χαλκεύου» γϋνουσ του Ηςιϐδου, δηλαδό χιλιϊδεσ ετη πρϐ του
Τρωώκοϒ Πολϋμου.
Μετϊ τϐν κατακλυςμϐν αυτϐν κατϋςτη δυνατϐν νϊ ϊναπτυχθό
εκ νϋου λαμπρϐσ πολιτιςμϐσ καύ νϊ μεταδοθό καύ πϊλιν ό γνϔςισ
απϐ τϊ διαςωθϋντα κϋντρα πρϐσ τόν περιφϋρειαν. Αυτϐ ακριβϔσ
περιγρϊφουν ού εκπολιτιςτικϋσ εκςτρατεύεσ τϔν Ελλόνων τύσ
οπούεσ θϊ ϊναφϋρωμε λεπτομερϔσ περαιτϋρω. Αυτϐν τϐν λαμπρϐ
καύ υψηλϐ
2

πνιηηηζκό ήιζε λά δηαθόςε ό θαηαθιπζκόο ηνλ Δεπθαιίσλνο, ό θαη'
εμνρήλ αλαθεξόκελνο ώο «θαηαθιπζκόο» εηο ηά θείκελα, δηά ηόλ
όπνηνλ θαί έρνπλ ζπγθεληξσζή αδηάζεηζηεο γεσινγηθέο απνδείμεηο, νί
όπνηεο ηνπνζεηνύλ ηελ κεγάιε θαί παγθόζκην αύηε γεσινγηθή κεηαβνιή εηο ηό -10.500. Τόηε πξνεθιήζε ή δηάζηαζηο ηνύ Όιύκπνπ θαί
ηεο Όζζεο θαί ή δηάλνημηο ησλ Τεκπώλ, νπόηε ή Θεζζαιία, ή νπνία
ήην εσο ηόηε ιίκλε, άπεμεξάλζε.
Έλ ζρέζεη πξόο ηήλ ζεζζαιίαλ ηά γεσινγηθά δεδνκέλα είλαη ζαθή:
Πξό ηξηάληα πεξίπνπ εθαηνκκπξίσλ εηώλ άλεδύζε ή Αηγείο, ή νπνία
πεξηειάκβαλε κία πνιύ κεγάιε εθηαζη, ή νπνία έπεμεηείλεην, από ηό
Ίόληνλ Πέιαγνο εσο ηήλ Μηθξάλ Αζία θαί λνηίσο εσο ηάο λνηίνπο
άθηάο ηεο Κξήηεο. Πξό πέληε εθαηνκκπξίσλ εηώλ έζεκεηώζεζαλ θαηαβπζίζεηο θαί αλπςώζεηο θαί έδεκηνπξγήζεζαλ πνιιέο ιίκλεο εηο ηό
έζσηεξηθόλ ηεο. Μία ηνηαύηε ιίκλε ήην ή ζεζζαιηθή, ή νπνία κεηεηξάπε ,ώο πξναλεθέξζε, εηο πεδηάδα.(9)
Απηόο ό θαηαθιπζκόο, δηά ηόλ όπνηνλ ππάξρνπλ άθζνλα θαί ηά
κπζνινγηθά θαί ηά γεσινγηθά ζηνηρεία, είλαη ό αλαθεξόκελνο θαί ώο
«θαηαζηξνθή ηεο Αηιαληίδνο».
Άπό ηάο ρηιηάδαο παξαδόζεηο ηώλ δηαθόξσλ ιαώλ, νί όπνηεο νκηινύλ
δηά ηνύο επαλεηιεκκέλνπο θαηαθιπζκνύο, ζά άλαθέξσκελ κόλνλ κία,
ηώλ Τνιηέθσλ ηεο Κεληξηθήο Ακεξηθήο, πεξηνρήο δπνπ αθζνλνύλ νί
ελδείμεηο «πξνθαηαθιπζκηαίνπ» πνιηηηζκνύ. Οί Τνιηέ-θνη δηαηεξνύλ
ηήλ άλάκλεζηλ ηεζζάξσλ επνρώλ, νί όπνηεο ελζπκίδνπλ ηό ρξπζνύλ,
to άξγπξνύλ, ηό ραιθνύλ θαί ηό ζηδεξνύλ γέλνο ηνύ Ηζηόδνπ. Γξάθεη
έπ' απηνύ ό Denis Saurat(12): «'Όπσο ιέγεη φ Vaillant: Ή ηζηνξία ηψλ
αλαηνιηθψλ Τνιηέθσλ, γξακκέλε άπφ ηφλ Ixtilxochitl, αξρίδεη, ψο
ζπκπεξαίλνκε, άπφ ηήλ δεκηνπξγίαλ ηνλ θφζκνπ θαί καο νκηιεί δηά
ηέζζεξεηο ή πέληε επν-ράο, έπνλνκαδνκέλαο «ήιηνη», αί φπνταη ππήξμαλ
εηο ηήλ ίζηνξίαλ ηνπ θφζκνπ. Ή πξψηε επνρή - φ Ήιηνο ηνπ Ύδαηνο αξρίδεη άπφ ηήλ ζηηγκήλ ηεο δεκηνπξγίαο θαί ηειεηψλεη κέζα εηο
πιεκκχξεο θαί θεξαπλνχο νί φπνηνη θαηαζηξέθνπλ ηήλ γή. Καηά ηήλ
δεπηέξα επνρή - ό Ήιηνο ηεο Γεο - θαηθθήζε ν θφζκνο άπφ ηνχο
Γίγαληαο, ηνχο Quintame - tzins, νί φπνηνη έμεθαλίζζεζαλ ζρεδφλ
φινθιεξσηηθψο φηαλ ζεηζκνί θαηέζηξεθαλ ηφλ θφζκν. Ό Ήιηνο ηνπ
Άλεκνπ ήην ή ηξίηε επνρή, θαί νί Όικέθνη θαί νί Xicalancas,
αλζξψπηλεο θπιέο, έδεζαλ εηο ηήλ γή. Έζαλάησζαλ φζνπο γίγαληεο
επέδεζαλ ηψλ θαηαθιπζκψλ ίδξπζαλ ηήλ Chulula θαί έθζαζαλ εσο ηφ
Τακπάζθν ηνπ Όλδνπξά. Μία ζαπκαζηή πξνζσπηθφηεο ψλνκαζζεΐζα
Κνπεηδαθνάηι, άπφ ηνχο κέλ, Χνπεκάθ άπφ άιινπο, ελεθαλίζζε εθείλε
ηήλ επνρή θαί έδίδαμε εηο ηνχο

1

αλζξψπνπο ηφλπνιηηηζκφλθαί ηήλ ήζηθήλ. Όηαλ δηεπίζησζε νηη νί
άλζξσπνη δέλ ήζειαλ λά δερζνχλ ηελ θαζνδήγεζη ηελ νπνίαλ ηνπο
πξνζέθεξε, έθπγε δηά ηελ "Αλαηνιή, απ 9 νπνχ θαί είρελ έιζεη [ό κύζνο
ηνπ Κνπεηδαθνάηι (ό όπνηνο είλαη ιεπθόο θαί γελεηνθόξνο θαί
έξρεηαη από ηήλ Αλαηνιή δηά λά έθπνιηηίζε) είλαη εμαπισκέλνο εηο
διε ηήλ Κεληξηθή Ακεξηθή, είλαη απόερνο ησλ εθπνιηηηζηηθώλ
εθζηξαηεηώλ ηίο όπνηεο ζά άλαθέξσκε, ζπλεηέιεζε δέ ηά κέγηζηα εηο
ηό λά θαληάδσληαη νί γεγελείο ηνπο Ιζπαλνύο σο ζενύο].
Πξνεηδνπνίεζε, επίζεο, δηά ηήλ έπηθεηκέλελ θαηαζηξνθήλ ηνπ θφζκνπ
ππφ θαηαηγίδσλ, ηφ φπνηνλ θαί έπξαγκαηνπνηήζε [ή ηξίηε επνρή είλαη
δειαδή ή κεηαμύ θαηαθιπζκνύ Ώγύγνπ θαί Δεπθαιίσλνο].
Ή ηέηαξηε επνρή είλαη ή Ιδηθή καο, είλαη ν Ήιηνο ηνπ Ππξφο θαί ζά
ηειείσζε εηο κία γεληθή ππξίλε ιαίιαπα».
Θά ήην δπλαηόλ λά αλαθεξζνύλ πιείζηεο νζεο παξόκνηεο παξαδόζεηο, νί όπνηεο όιεο νκηινύλ δηά ηόλ ιακπξό πνιηηηζκό ό όπνηνο
θαηέζηε δπλαηόλ λά άλαπηπρζε κεηαμύ ηώλ δύν ηειεπηαίσλ κεγάισλ
θαηαθιπζκώλ.Τόλ κεγάιν «θαηαθιπζκόλ» ηά γεσινγηθά ηεθκήξηα
ηνπνζεηνύλ επαθξηβώο θαί απνδεηθλύνπλ δηη έιαβε ρώξαλ πξό
Δώδεθα ρηιηάδσλ πεληαθνζίσλ εηώλ, ρξνλνιόγεζηο ή νπνία
ζπκθσλεί κέ ηήλ δηδνκέλελ ππό ηνύ Πιάησλνο δηά ηήλ θαηαζηξνθήλ
ηεο Αηιαληίδνο.
"Αο ελζπκεζνύκε ηί ιέγεηαη εηο ηόλΤίκαηνλ(23): «"Έξρεηαη ηφ ξευκα
ηνπ νπξαλνχ ηφ φπνηνλ θαηαζηξέθεη ηφλπνιη-ηηζκφλ, ηά γξάκκαηα θαί
φια ηά άιια ηά απαξαίηεηα δηά ηήλπεπν-ιηηηζκέλελ δσήλ, εγθαηαιείπεη
δέ ηνπο αλζξψπνπο αγξάκκαηνπο θαί απνιίηηζηνπο... Έζετο έλζπκεΐζζε
ελα θαηαθιπζκφ, ελψ έγηλαλ πνιινί, δέλ γλσξίδεηε δηη εηο ηήλ ρψξαλ
ζαο έγελλήζε ηφ ευγελέζηε-ξνλ γέλνο (ιέγεη ό Αηγύπηηνο ηεξεύο πξόο
ηόλ Σόισλα), απφ ηφ νπνίνλ θαί θαηάγεζζε, δηφηη κεηά ηφλ
θαηαθιπζκφ πνιιέο γελεέο παξήιζνλρσξίο λά γλσξίδνπλ γξαθή [δηό
θαί δέλ έρνπλ θακκίαλ ζρέζηλ αί ππνζέζεηο πεξί ηνύ αιθαβήηνπ κέ
ηό πόηε ήξρηζε ό πνιηηηζκόο]. Είο ηάο "Αζήλαο πξνθαηαθιπζκηαίσο
(πξό ηνύ-10.500) ετρνλ γίλεη ηά ζεκαληηθψηεξα έξγα παγθνζκίσο θαί
κεγάιαη ζηξα-ηησηηθαί πξφνδνη».
Επίζεο ό κεηαγελέζηεξνο Φιάβηνο Ίώζεπνο ιέγεη (Καη' Άπίσλνο,
θεθ. 2 § 10 κηθξ. έθδ. Παπύξνπ): «Εηο ηήλ Ειιάδα δκσοκχξηαη
θα-ηαζηξνθαί έπήιζνλ, αί φπνταη έμήιεηςαλ ηήλ κλήκελ ηψλ γεγνλφησλ, πάληνηε δέ, λένλβίνλ έγθαηληάδνληεο, έλφκηδνλ δηη ηφπαλ ήξρηδελ
απφ ηεο επνρήο ησλ».
Ό Δηόδσξνο ό Σηθειηώηεο γξάθεη εηο ηήλ «ίζηνξηθήλ βηβιηνζήθελ»

2

ημο (V, 47,4), μηζ μί ηάημζημζ ηδξ Σαιμενάηδξ πενζβνάθμοκ ηυκ ιεβάθμ ηαηαηθοζιυ, ηαηά ηυκ υπμζμκ δζδκμίπεδ, υ Δθθήζπμκημξ ηαί ηυ
ζηεκυκ ημο Βμζπυνμο, μπυηε έλεπφεδζακ ηά ΰδαηα ημο Δολείκμο, ηά
υπμζα ηαί έπθδιιφνζζακ πμθθάξ πενζμπάξ αθθά ηαί ηιήιαηα ηδξ
ζδίαξ ηδξ Σαιμενάηδξ. Γζά ημφημ ηαί εζξ ιεηαβεκεζηέναξ έπμπάξ,
αθζείξ πανεηήνμοκ, αηυιδ, ηαηεαοεζζιέκαξ πυθεζξ ηαί ήθίεομκ δζά
ηςκ δζηηφςκ ηςκ ηζμκυηνακα: «θαί δηά ηνλη9 έλ ηνηο κεηα-γελεζηέξνηο
θαηξντο έλίνλο ησλ αιηέσλ άλεζπαθέλαη ηνηο δηθηχνηο ιίζηλα
θηνλφθξαλα».

΋ ζξίακβνο ηνλ Δηνλχζνπ εηο ηελ Άλαηνιήλ. Ή ζπλνδεία ηνπ Δηνλχζνπ
απνηειείηαη απφ Ειιελίδεο λεαλίδεο πνχ παίδνπλ θχκβαια θαί απφ
εληνπίνπο πνχ φξρνυληαη θαηά πεξίεξγν αθξνβαηηθφ ηξφπν
(Βξεηαληθφλ Μνπζεΐνλ Ε 695).
α'
"Ωξ έπμιε πνμακαθένεζ, ιεηά ηυκ ηαηαηθοζιυκ ημο Ώβφβμο
άκε-ζοβηνμηήεδ υ πμθζηζζιυξ εζξ ηήκ Αζβδίδα ηαί εθααμκ πχνακ μί
εηπμθζηζζηζηέξ εηζηναηείεξ πνυξ ηήκ Άκαημθήκ ηαί ηήκ Γφζζκ, υπςξ
ιαξ πθδνμθμνμφκ υ Γζυδςνμξ Σζηεθζχηδξ, υ Άννζακυξ ηαί υ
Σηνάαςκ.
Δζξ ηήκ Άκαημθήκ, ζοκήκηδζε υ Μέβαξ Αθέλακδνμξ, ηαηά ηήκ
δζάνηεζακ ηδξ εηζηναηείαξ ημο, ηάσπκδ ιζαξ ιεβάθδξ Δθθδκζηήξ πμθζηζζηζηήξ επζννμήξ ή μπμία έθενε εζξ ημοξ θαμφξ ηδξ Αζίαξ επζηεφβιαηα πμθζηζζηζηά ηαί εεζιμφξ ενδζηεοηζημφξ ιέ ηήκ έβηαείδνοζζκ
Μοζηδνίςκ.
Ακαθένεζ υ Άννζακυξ (Ικδζηή 1) δηζ υ Αθέλακδνμξ ζοκήκηδζε εζξ
ηήκ Ίκδίακ ημφξ Νοζαίμοξ, μί υπμζμζ «νπθ Ίλδηθφλ γέλνο εζηίλ», αθθά
είκαζ αοημί μί μπμίμζ ιεηά ημο Γζμκφζμο ήθεμκ εζξ ηήκ Ικδία,
1

«ηψλ ακαΔηνλχζσ έιζφλησλεο ηήλ γήλ ηελ Ιλδψλ» ηαί πανέιεζκμκ
ζοκμζηζζεέκηεξ ιεηά εβπςνίςκ «έπηρσξίσλ ηνπο έζέινληαο ηνηο Έιιεζί
ζπλψθηζε»·η\ πυθζξ χκμιάζεδ Ντζα ηαί ή πχνα Νοζαία, δζά κά ηζιδεή
ηυ δνμξ ηδξ Νφζδξ, μζ δε θυθμζ επί ηςκ μπμίςκ ήημ ηηζζιέκδ ή Νοζα
χκμιάζεδζακ Μδνυξ πνυξ ηζιήκ ημτ ηνυπμο ηδξ εείαξ βεκκήζεςξ ημτ
Γζμκφζμο: «ζχκθνξε ήηηλη έρξήζαην επζχο γελφκελνο». Αοημί μί Ικδμί
θοηεφμοκ ηζζζυ πνυξ ηζιήκ ημτ Γζμκφζμο ηαί εζξ ηάξ ιάπαξ θένμοκ
έζεήηαξ «θαηάζηηθηνπο», χξ μί έμνηάγμκηεξ ηά Βαηπεία, ηαί επίζδξ
ηφιπακα ηαί ηφιααθα, χξ υ Γζμκοζζαηυξ είαζμξ.
Δπίζδξ ακαθένεζ, δηζ υ Γζυκοζμξ ίδνοζε πυθεζξ ηαί έεεζε κυιμοξ,
«πφιεάο ηε νίθίζαη θαί λφκνπο ζέζζαη», εκχ πνυ ηςκ εηπμθζηζζηζηχκ
εηζηναηεζχκ μί Ικδμί ήζακ κμιάδεξ, «πάιαη κελ δε λνκάδαο είλαη
Ιλδνχο» (ηυ μπμίμκ ζοκάδεζ ιέ ηήκ ζδιενζκήκ άπμρζκ πενί ηαευδμο
ηχκ κμιάδςκ Ανίςκ εζξ ηήκ Τκδζηήκ). Γέκ είπακ ιμκίιμοξ καμφξ,
«ηεξά Θεψλ δεδνκεκέλα», μφηε βεςνβίακ ηαί πυθεζξ, έθενμκ «δνξάο
ζεξίσλ»θαί έζζηίγμκημ δζά ηοκδβίμο. Καηυπζκ, διςξ, έδζδάπεδζακ οπυ
ηχκ Δθθήκςκ «ζπείξεηλ ηελ γήλ» (ζδιεζχκεζ δέ υ Γζυδςνμξ δηζ ηαί υ
Τνζπηυθειμξ, ηαη' έκημθήκ ηδξ Γήιδηνμξ, έλεζηνάηεοζε «ηήλ
γήλπάζαλ»δηδάνθσλ ηήκ βεςνβίακ) ηαί «βφαο χπ' άξνηξνλ δευμαη».
Δπίζδξ έδίδαλε υ Γζυκοζμξ ηυκ πμνυκ, «νξρεζηλδέ έθδηδάμαη», αθθά
ηαί «ζενχο ζέβεηλ» ηαί εεζιμφξ ιοζηδνζαημφξ.
Άκέθενμκ επίζδξ μί Ικδμί, δηζ δεηαπέκηε βεκεάξ ιεηά ηυκ Γζυκο-ζμκ
έπεζηέθεδ ηήκ Ίκδίακ υ Ηναηθήξ, δζά ηυκ υπμζμκ μί Ικδμί εθε-βμκ δηζ
ήημ μιυθοθμξ ημοξ « Ίλδντζη γεγελέα ιέγεζζαη» (αοηυ είκαζ θοζζηυ,
εάκ θάαςιεκ οπ' υρζκ ηήκ ημζκή πακάνπαζα ζζημνία ηχκ Ανίςκ), ηυκ
πενζβνάθμοκ διμζμ πνυξ ηυκ Θδααίμ Ηναηθή ηάζ ελζζημνμφκ δηζ
δζήθεε ηάεε πχνα, άπμηαεαίνμκηάξ ηδκ απυ ηάεε ηαηυκ, «έπειζφληα
απηφλ πάζαλ γήλ θαί ζάιαζζαλ θαί θαζήξαληα ν,η η πεξ θαθφλ», ηαί
εκηέθεζ έβηαηεζηάεδ εζξ ηήκΊκδία, έκοιθεφεδ πμθ-θάξ βοκαίηαξ ηαί
απέηηδζε πμθθμφξ οζμφξ άθθά ιίακ ιυκδκ εοβαηένα, ηήκ Πακδαίακ,
απυ ηήκ μπμίακ χκμιάζεδ ή μιχκοιμξ πχνα ηχκ Ικδζχκ.
Ακάθμβεξ εηπμθζηζζηζηέξ εηζηναηείεξ άκέθααμκ μί Έθθδκεξ, ιεηά
ηυκ ηαηαηθοζιυκ ημτ Ώβφβμο ηαί πνυξ ηήκ Γφζζκ(,).
Ό Γζυδςνμξ Σζηεθζχηδξ πενζβνάθεζ ηήκ έηζηναηείακ ημτ Ηναηθέμοξ
εζξ ηήκ Ασβοπημκ, Λζαφδκ ηαί Ίζπακίακ, ακαθένεζ δηζ εζξ ηήκ Λζ-αφδκ
έηηζζε
πυθζκ
«ζαπκαζηήλ
ηψκεγέζεη,
ηήλ
φλνκαδνκέλελ
Έθα-ηφκππινλ»θαί δηζ δζήκμζλε ηυ ζηεκυκ ημτ Γζαναθηάν, «δηαζθάςαη
ηάο επείξνπο θαί ηφλπφξνλ άλνίμαληα πνηήζαη ηφλ ψθεαλφλκίζγε-ζζαη
ηή θαζ' εκάο ζαιάηηε», «βνπιφκελνο άείκλεζηνλ έξγνλ έπ'

2

αύημ ζοκηεθέζαζ», «ηαί ζηήθαξ εεεημ ηαε' έηαηένακ ηωκ δπείνωκ»- έλ'
μύ έωξ ηαζ ζήιενμκ ηό ζηεκόκ ηαθείηαζ «Ηνάηθεζμζ ζηήθαζ».
Πενζέηνελε ό Ηναηθήξ όθόηθδνμκ ηδκ Ίαδνζηήκ πενζόκδζμκ, έηζιήεδ
δε ζδζαζηένωξ οπό εοζεαμύξ ηαί δζηαίμο ααζζθέωξ, εζξ ηόκ όπμζμκ
ηαηέθζπε ό Ηναηθήξ ιένμξ ηωκ αμδζώκ ημο, ωξ δωνεά, ό ααζζθεύξ ηά
εδέπεδ αθθά ηά αθζένωζε δθα εζξ ηόκ Ηναηθή, ηαη' έημξ δέ έεοζίαγε
ηόκ ηαθύηενμ ηαύνμ πνόξ ηζιήκ ημο, πναηηζηή ή μπμία δζεηδνήεδ εωξ
ημύξ πνόκμοξ ημο Γζόδωνμο (4,18,3):
«δζελζώκ δέ ηήκ ηωκ Ιαήνωκ πώνακ, ηαί
ηζιδεείξ οπό ηίκμξ ηωκ εβπωνίωκ ααζζθέωξ,
ακδνόξ εοζέαεζα ηαί δζηαζμζύκδ δζαθένμκημξ,
ηαηέθζπε ιένμξ ηωκαμώκ εκ δωνεαΐξ ηθ
ααζζθεζ. μ δέ θααώκ άπάζαξ ηαεζένωζεκ
Ήναηθεϊ, ηαίηαη'έκζαοηόκέη ημύηωκ εεοεκ
ακηώ ηόκ ηαθθζζηεύμκηα ηώκ ηαύνωκ ηάξ
δέαμϋξ ηδνμκιέκαξ ζοκέαδ ζενάξ δζαιεΐκαζ
ηαηά ηήκ Ίαδνίακ ιέπνζ ηώκ ηαε9 διάξ ηαζνώκ».
Οί εηζηναηείεξ αοηέξ πενζεθάιαακμκ ηήκ ηαηαζηεοήκ ένβωκ εββεζμαεθηζωηζηώκ ηαί ηήκ άκάπηολζκ ηδξ βεωνβίαξ εκ βέκεζ, ηαεόηζ ακαθένεηαζ (4,17,4) δηζ ό Ηναηθήξ έπειεθήεδ ηήκ βεωνβίακ ηδξ Λζαύδξ
ηαί έβζκε δθδ ή πώνα πθήνδξ αιπεθώκωκ ηαί εθαζώκωκ:
«ώζηε ηαί βεωνβίαζξ ηαί ηαϊξ αθθαζξ θοηείαζξ
ηαϊξ ημύξ ηανπμύξ παναζηεοαγμύζαζξ πθδνωεήκαζ
πμθθήκ ιέκ άιπεθόθοημκ πώνακ, πμθθήκ
δ' έθαζμθόνμκ ηαεόθμο δέ ηήκΑζαύδκ...
έπμίδζε ιδδειζαξπώναξ εοδαζιμκία θείπεζεαζ»,
"Αξ ζδιεζωεή, δηζ Λζαύδ μκμιάγεηαζ από ημύξ ηθαζζζημύξ δθδ ή
πένακ ηδξ Αζβύπημο Βόνεζμξ Αθνζηή, ζήιενμκ δέ έπμιεκ απμδείλεζξ,
δηζ πνάβιαηζ ή Βόνεζμξ Αθνζηή ηαί ή Σαπάνα ήζακ ηαηαπνάζζ-καζ,
έπμοκ πενζβναθή οπμθείιιαηα ιεβάθωκ ανδεοηζηώκ ένβωκ, ηό δέ
δζαζηδιζηόκ θεωθμνείμκ «Κμθμύιπζα» έπανημβνάθδζε ηήκ πενζμπή
ηδξ ζδιενζκήξ Λζαύδξ ηαί απέδεζλε δηζ οπάνπμοκ ημίηεξ πμηαιώκ ιέ
δζεύεοκζζκ εη Νόημο πνόξ Γοζιάξ.(3)
Ακαθένεζ επίζδξ ό Γζόδωνμξ ηήκ δνάζζκ ημο Ηναηθέμοξ εζξ ηήκ
Κεθηζηήκ, ηήκ ζδιενζκήκ Γαθθίακ, μπμύ έδωζε κόιμοξ, ηαηήνβδζε ηά
αάναανα έεζια, ηαείδνοζε δέ ιεβάθδ πόθζ μκόιαηζ Άλησία (έη ημο
αθδ = πενζπθάκδζζξ, δζά κά ηζιδεή ή ιαηνά εηζηναηεία ημο), ή μπμία
έηημηε εεεωνείημ από ημύξ Κεθημύξ εζηία ηωκ ηαί ιδηνόπμθζξ, πανέιεζκε δέ απόνεδημξ εωξ δημο ηήκ έλεπόνεδζε ό Ιμύθζμξ Καίζαν ηαηά
ηόκ Γαθαηζηό πόθειμ. 'Έδωζεκ εκ βέκεζ ηόκ πμθζηζζιό ηαί δζήκμζλε
μδμύξ εζξ ηάξ Άθπεζξ, μύηωξ ώζηε κά ηαηαζηή δοκαηή ή επζημζκωκία
1

ιέ ηδκ Ιηαθία, εζξ ηήκ μπμίακ ιεηέαδ ηαηόπζκ (4,19):
«΋ δ' Ηναηθήξ ηωκ ιεκ Ιαήνωκ πανέδωηε ηήκααζζθείακ ημζξ άνί-ζημζξ
ηώκ εβπωνίωκ, αοηόξ δ9 άκαθααώκ ηήκ δύκαιζκ ηαζ ηαηακηή-ζαξ εζξ ηήκ
Κεθηζηήκ ηαί πάζακ έπεθεώκ ηαηέθοζε ιεκ ηάξ ζοκήεεζξ πανακμιίαξ ηαί
βεκμηημκίαξ, πμθθμύ δε πθήεμοξ ακενώπωκ ελ άπακημξ έεκμοξ
εημοζίωξ ζοζηναηεύμκημξ έηηζζε πόθζκ εοιεβέεδ ηήκ μκμιαζεεϊζακ από
ηδξ ηαηά ηήκ ζηναηείακ άθδξ Αθδζίακ. πμθθμύξ δέ ηαί ηωκ εβπωνίωκ
άκέιζλεκ εζξ ηήκ πόθζκ ώκ έπζηναηδζάκηωκ ηω πθήεεζ πάκηαξ ημοξ
έκμζημϋκηαξ έηααναανωεήκαζ ζοκέαδ, μί δέ Κεθ-ημίιέπνζ ηώκδε ηώκ
ηαζνώκ ηζιώζζ ηαύηδκ ηήκ πόθζκ, ώξάπάζδξ ηδξ Κεθηζηήξ μΰζακ έζηίακ
ηαί ιδηνόπμθζκ. δζέιεζκε δ' αϋηδ πάκηα ηόκ άθ' Ηναηθέμοξ πνόκμκ
εθεοεένα ηαί απόνεδημξ ιέπνζ ημΰ ηαε' διάξ πνόκμο- ηό δέ ηεθεοηαϊμκ
οπό Γαΐμο Καίζανμξ ημϋ δζά ημ ιέβεεμξ ηώκ πνάλεωκ εεμϋ
πνμζαβμνεοεέκημξ εη αίαξ αθμϋζα ζοκδκα-βηάζεδ ιεηά πάκηωκ ηώκ
άθθωκ Κεθηώκ ύπμηαβήκαζ Τωιαίμζξ.όδ' Ηναηθήξ ηήκ εη ηδξ Κεθηζηήξ
πμνείακ επί ηήκ Ίηαθίακ πμζμύιεκμξ, ηαί δζελζώκ ηήκ όνεζκήκ ηήκ ηαηά
ηάξ "Αθπεζξ, ώδμπμίδζε ηήκ ηναπύηδηα ηδξ όδμϋ ηαί ηό δύζααημκ, ώζηε
δύκαζεαζ ζηναημπέδμζξ ηαί ηαϊξ ηώκ οπμγοβίωκ άπμζηεοαϊξ αάζζιμκ
είκαζ».
΋ Σηνάαωκ ζδιεζώκεζ, επίζδξ (Γ'5), δηζ ύπδνπμκ πμθθμί καμί ημο
Ηναηθέμοξ εζξ ηήκ Ιαδνία, εζξ εκα δέ ιάθζζηα από αοημύξ, εζξ ηά
Γάδεζνα(10), ύπδνπμκ όηηάπδπεξ πθάηεξ, μπμύ ήζακ άκαβεβναιιέκα ηά
έλμδα ηαηαζηεοήξ ημο καμύ, αοηό δέ ηό ακαθένμιε ηαί ώξ ηεηιήνζμκ
ηδξ ανπαζόηδημξ ηδξ Δθθδκζηήξ βναθήξ.03,14)

β'
Γέκ εΐκαζ μνεόκ κά ύπμηεεή δηζ μί εηζηναηείεξ ημο Ηναηθέμοξ είκαζ
αθδβήζεζξ ιοεζηέξ, ζηενμύιεκεξ ζζημνζηήξ αθδεείαξ* ακηζεέηωξ,
έπμιε ήδδ ανηεηά ζημζπεία δζά κά άπμδείλωιε, δηζ ηαί αθδεείξ είκαζ
αθθά ηαί ημζιμϊζημνζηέξ, παναιείκαζαζ έηημηε εζξ ηήκ ικήιδκ ηώκ
εκημπίωκ. "Δπμιε, θμζπόκ, ηήκ άκάικδζζκ από ηήκ δζαδνμ-ιήκ ημο
πνόξ ηήκ Ίαδνίακ ιέ ηήκ πθεζάδα ηώκ παναεαθαζζίωκ πόθεωκ ηάξ
μπμίαξ ίδνοζε ηαηεθεώκ εη ηώκ "Αθπεωκ εζξ ηήκ παναθζαηήκ
Πνμαδβηίακ(8), ηήκ Ήνάηθεζακ, ζδιενζκήκ Όέν, ηήκ αθθδκ
Ήνάηθεζ-ακ ιεημκμιαζεεζζακ ηαηά ημύξ πνζζηζακζημύξ πνόκμοξ εζξ
Saint Tropez, ηήκ Μόκμζημκ, ζδιενζκόκ Μμκαηό, ή μπμία ώκμιάζεδ
από ηόκ καόκ ημΰ Ηναηθέμοξ Μμκμμίημο, βκωζηή εωξ ηόκ 19μ αζώκα
ώξ Port-Hercule, ηήκ Cavalaire, άθθμηε Heraklea Cacabbaria. Μαξ
θέβεζ ή ιοεμθμβία δηζ, άκηζιεηωπίγωκ ηόκ Γδνοόκδκ, έζηαημπέδεοζεκ
εζξ
2

όπονόκ ηόπμκ εζξ ηδκ ημνοθήκ ημο όνμοξ 'Ααακημξ, πανά ηό
ζδιενζκόκ Καδίλ* ης όκηζ εζξ ηδκ ηαηάθθδθμκ ημπμεεζίακ οπάνπμοκ
ενείπζα κεμθζεζημύ θνμονίμο, βκςζημύ ώξ «Fort Urucles». Άθθ' άξ
πενζμνζζεώιεκ εζξ ηδκ άκαθμνάκ ημο ιύεμο ημο Ακηαίμο ηαί ηςκ ιήθςκ ηςκ Εζπενίδςκ, ηςκ μπμίςκ ή ημπμβναθία έπεζ θεπημιενώξ
ιε-θεηδεδ(15).
"Αξ ύπεκεοιίζςιε δζά ηόκ Άκηαζμκ (ημϋημ ηό «πάνενβμκ»
έπναβιαημπμίδζε ό Ηναηθήξ, δζόηζ αοηόξ έθναζζε ηδκ δίμδμ πνόξ ηόκ
ηήπμκ ηςκ Εζπενίδςκ) μθίβα ηζκά από ηό ένβμκ ημϋ Σηαβεζνίημο: «...
άθείθεδζακ, μ ιέκ Ηναηθήξ ιέ έθαζμ κ ηαηά ηήκ Έθθδκζηήκ ζοκήεεζακ,
υ δέ Ακηαίμξ ιέ αιιμκ, Ικα ακαδίπθςζδ ηήκ δφκαιζκ αφημτ...
Μεη'μθίβμκ έπεζε υ Ακηαίμξ ηαηά βδξ. 'Αθθ' άκίζηαημ πάθζκ ζζπονυηενμξ,
έκδοκαιμφιεκμξ οπυ ηδξ βδξ. Σμφημο δέ πμθθάηζξ βεκμιέκμο, έκυδζεκυ
Ηναηθήξ ηδκ αΐηίακ υεεκ ανπάζαξ αοηυκ εζξ ηάξ άβηάθαξ, δέκ ηυκ
έννζρε πθέμκ ηαηά βδξ, αθθά ηυκ έζθζλεκ δθαζξ δοκάιεζζκ, έςξ μΰ ηυκ
έπκζλεκ εζξ ηάξ πείναξ αφημτ. Συ ιέκ ιοεζηυκ ηαί πμζδηζηυκ πθάζια
πνυπεζνμκ επεζδή εκ χ είκαζ ηζξ εζξ ηήκπαηνίδα αφημτ ηαί πμθειεσ εηεί,
ηυκ αμδεεσ ή βή, μσμκήπαηνίξ-αθείθεηαζ ηαί ιέ αιιμκ δ εζηί θαιαάκεζ
αμήεεζακ ζηναημφ πμθθήκ. Ό δέ Ηναηθήξ, υ λέκμξ εηεί, έπνεπε κά
άθείθδηαζ ιέ ηυ έθαζμκ μΐμκιέ ηδκ ζηναηζςηζηήκ ζφκεζζκηαί μίημκμιίακ
ημτ ζηναημφ-επεζδή δέκ είπεκ αιιμκ εζξ άκαπθήνςζζκ ημτ θεεζνμιέκμο
ζηναημφ. Καηαηθείζαξ δέ αοηυκ ηαί άπμηυραξ ηήκ πακηαπυεεκ
ένπμιέκδκ
αμήεεζακ,
ηυκέθυκεοζεκ...
Ό
"Ακηαίμξέηηζζε
ηήκπυθζκηήξΜαονζηακίαξ Σίββζκ, ηήκ ιδηνυπμθζκ ημτ ααζζθείμο ημοξ.
Καη' άθθμοξ εζπε εοβαηένακ (ή ζφγοβμκ) Σίββζκ... ΟίΑίαοεξ έθεβμκμηζ υ
ηάθμξ ημτ Ακηαίμο ήημκ έηεσ- υεεκ έζηαρεκ μ Ρςιαίμξ ΢ενηχνζμξ
πε-νζενβίαξ πάνζκ ηαί εφνε ηά μζηά ηαηά ημ νδεέκ ιέβεεμξ, χξ έθεβμκ μί
Ρςιαίμζ...».
Άξ έλεηάζςιε, ηώνα, ηάξ παναδόζεζξ ηςκ βδβεκώκ ηδξ πενζμπήξ ημϋ
'Αηθακημξ, ή μπμία εονίζηεηαζ έκακηζ ημϋ Γζαναθηάν ηαί μκμιάγεηαζ
Τζββζηακία ή Τζββζηακζηή Μαονζηακία, έπεζ δέ ώξ ηονίακ πόθζκ ηήκ
Ταββένδκ. Πθδζίμκ ηδξ Ταββένδξ οπάνπεζ ιζηνόξ θόθμξ ακώκοιμξ,
μκμιάγεηαζ απθώξ «ό θόθμξ», ηαί ηόκ δεζηκύμοκ ώξ ηόκ ηάθμκ ημϋ
Ακηαίμο* πθδζίμκ αύημϋ έκα ιζηνόκ ΰρςια θένεζ ηήκ μκμιαζία
Tanja - Balia, δδθαδή Παθαζά Ταββένδ, ηαί θέβμοκ μηζ Tanja ζδιαίκεζ
Tingis, δδθαδή Τίββζξ, ή πόθζξ ηήκ μπμία έηηζζε ό Ακηαίμξ. Εζξ
άπό-ζηαζζ ιενζηώκ πζθζμιέηνςκ δοηζηώξ ηδξ Ταββένδξ, εζξ ηήκ άηηήκ
ημϋ "Αηθακηζημύ, έκα άηνςηήνζμκ πεηνώδεξ δζάηνδημ κ από ζπήθαζα
ηαθείηαζ «Grottes d' Hercule»,«Ta ζπήθαζα ημϋ Ηναηθέμοξ». Οί
Εζπενίδεξ (=ηαημζημϋζαζ εζξ ηήκ άπςηάηδ Δύζζ) ήζακ ώξ ή Τίββζξ

1

Παναηδνείηαζ εζξ αοηυκ ηυκ πάνηδ ή «πνμηαηαηθκζιζαία» δζάιμνθςζζξ
ημκ ίζειμτ -ηυηε- ημκ Γζαναθηάν (εοεεία βναιιή) εκ ζκβηνίζεζ πνυξ ηδκ
ζδιενζκήκ (δζαηεημιιέκδ βναιιή). Δζαηνίκεηαζ υ ζηεκυξ πμνειυξ πμφ
εκχκεζ ηήκ θίικδ Σνζηςκίδα ιε ηυκ "Αηθακηζηυ, 6 ζηεκυξ ζζειυξ ιεηαλφ
ηδξ θίικδξ ηαί ημκ χηεακμτ, ηυκ υπμζμ δζέαδ μ Ηναηθήξ χξ ηαί ή
επίηαζνμξ εέζζξ ηδξ παθαζάξ Σαββένδξ (Tanja-Balia). Εζξ ηυ ηάης ιέ^μξ
ημκπάνημκ θαίκεηαζ υ
ηήπμξ ηςκ Εζπενίδςκ (Larache) ηαζ ηά εηηεηαιέκα έθδ ημκ Αάδςκμξ
(Louis Charpentier, «Lesgeants etle mystere des origines»
Flammarion, Paris, 1969).

2

εοβαηένεξ ημο Άηθακημξ, ααζζθέςξ ηςκ Αηθάκηςκ, υ υπμζμξ έδςζε ηυ
μκμιά ημο εζξ ηυ παναηείιεκμκ φρδθυκ δνμξ. Ή ημπζηή πανάδμ-ζζξ
ημπμεεηεί ηυκ ηήπμκ ημοξ κμηίςξ ηδξ Σαββένδξ πθδζίμκ ηδξ ανπαίαξ
πυθεςξ Λζλμΰξ (Lixus), δπμο ή ζδιενζκή ιζηνά πυθζξ Larache μπμία
ηαί μκμιάγεζ ηυκ δδιμηζηυ ηήπμ ηδξ «Jardin des Hesperides»)/H
πμθίπκδ αοηή εονίζηεηαζ έκακηζ ηδξ Λζλμφξ, πςνίγεηαζ διςξ απυ
αοηήκ απυ εκα εονφ εθμξ ζπδιαηζγυιεκμκ απυ ιίακ δζαπθάηοκζζκ ημο
πμηαιμί) Λμφημξ.Αφηυ ηυ εθμξ πναηηζηχξ άπειυ-κςκε υθμ αοηυ ηυ
ηιήια ηδξ Γοηζηήξ αηηήξ (παναηδνήζαηε ηυκ πνμ-ζδνηδιέκμ πάνηδ),
μπυηε ήημ δοκαηυκ κά ηήκ πνμζέββζζδ ηάπμζμξ εσηε δζαζπίγμκηαξ ηά
εθδ,εΐηε δζά εαθάζζδξ. Άθθ' χξ βκςζηυκ υ Ηναηθήξ δέκ δζέεεηε
ζηυθμκ, μπυηε δέκ απέιεκε πανά κά δζααή ηυ εθμξ, αηυιδ ηαί
ζήιενμκ θίακ έπζηίκδοκμκ ηαί βειάημ φδνμυθεζξ. Αοηυ ζοκάδεζ
πθήνςξ ιέ ηυκ ιτεμ υ υπμζμξ θέβεζ, δηζ δζά κά πθδζίαζδ υ Ηναηθήξ
ηυκ ηήπμ χθεζθε κά παθαίζδ πνυξηυκ δθζκ Λάδςκα, ιέ ηάξ πμθθάξ
ηεθαθάξ.Ή πανάδμζζξ θμζπυκ είκαζ γςκηακή ηαί ζήιενμκ εζξ ημοξ
βδβεκείξ Βεναένμοξ, μί υπμζμζ ελαημθμοεμφκ κά αοημαπμηαθμφκηαζ
«Τζμί ημο Άηθακημξ».
"Αξ παναηδνήζςιε, ηχνα, ηήκ ημπμβναθίακ ηήξ πενζμπήξ, θαιαάκμκηεξ φπ' δρζκ δηζ δθα αοηά ζοιααίκμοκ πνμ ηήξ δζακμίλεςξ ημο
πμνειμΰ ημο Γζαναθηάν (αξ ζδιεζςεή εδχ δηζ δέκ είκαζ δοκαηυκ κά
άπμθακεχιεκ εάκ ή δζάκμζλζξ ημο ζηεκμΰ είκαζ ηχ δκηζ ηεπκζηυκ ένβμκ
-χξ εζηάγεηαζ δηζ είκαζ ή δζάκμζλζξ ηήξ θάναββμξ «Sabaloka>^ ηυ
΢μοδάκ, ή μπμία άπεζηνάββζζε ηήκ ηεναζηία εζςηενζηή θίικδ ηήξ
Κεκηνζηήξ Αθνζηήξ ηαί έδδιζμφνβδζε ηυκ Νείθμ- ή απμηέθεζια
βεςθμβζηήξ ιεηααμθήξ.'Αξ θάαςιε φπ' δρζκ απθχξ, δηζ ή πνχηδ
ιέηνδζζξ ημο πθάημοξ ημο φπυ ηχκ Δθθήκςκ ηήξ ηθαζζζηήξ επμπήξ
εφνε πθάημξ εκυξ ιζθίμο, εκχ ζήιενμκ, θυβς ηήξ δζαανχζεςξ ηχκ
πεηνςιάηςκ επεζ πθάημξ δεηαπέκηε ιζθίςκ).
Ό ζζειυξ αοηυξ ήημ εζξ ηήκ άκαημθζηήκ ημο πθεονάκ θίακ μνεζκυξ
ηαί δφζααημξ, άπεηέθεζ δέ ηιήια ηήξ μνμζεζνάξ Ρίθ- ζζένα Νεαάδα,
«Rif - sierra Nevada». Δζξ ηήκ Γοηζηήκ πθεονάκ, πνυξ ηυκ
Άηθακηζ-ηυκ, άπεηεθεζημ απυ πεαιαθά εδάθδ, ηά υπμζα έλεηείκμκημ
άπυηυ Καδίλ (Cadix)l(i^ ηυ ΢πανηέθ (Spartel). Δζξ αοηά ηά ηαπεζκά
εδάθδ οπήνπε ιία θίικδ, ηήξ μπμίαξ ή δπεδ ζπδιαηίγεζ ηαί ζήιενμκ
ηυκ ηυθ-πμκ ηήξ Σαββένδξ· αοηή ή θίικδ επζημζκςκμφζε ιέ ηυκ
Αηθακηζηυ δζ' εκυξ ζηεκμφ ηαί ιαηνμφ πμνειμφ, υ υπμζμξ δζήνπεημ
αηνζαχξ ηάηςεεκ ηήξ Παθαζάξ Σαββένδξ, είκαζ δέ βκςζηυξ εζξ ημφξ
βεςθυβμοξ χξ «νήβια ηήξ Σαββένδξ». Δπμιέκςξ, δζά κά δζααή εκαξ
ζηναηυξ άπυηήκ Δφνχπδκ εζξ ηήκ Άθνζηήκ, εθυζμκ δέκ δζαεέηεζ
πθμία, μθείθεζ κά δζααή δζά ημφ ζηεκμφ ζζειμφ υ υπμζμξ ζπδιαηίγεηαζ
απυ ηήκ
1

δοηζηή κ δπεδκ ηήξ θίικδξ ηαί ηήκ άηηήκ ημο Αηθακηζημφ, μπυηε ηαί εά
εφνεεή πνυ ηήξ ζηεκήξ θςνίδμξ φδαημξ πμφ απμηεθεί ηυ ζδιεζμκ
εηνμήξ ηήξ θίικδξ, ηαηακηζηνφ ηήξ Παθαζάξ Σαββένδξ. Δπμιέκςξ έηεζ
πνέπεζ κά ηαηεζηήκςζε υ Ηναηθήξ, πανά ηυ ζδιενζκυκ άηνςηή-νζμκ
΢πανηέθ, ηαί πνάβιαηζ έηεζ είκαζ υ ηυπμξ υ θεβυιεκμξ«΢πήθαζα ημφ
Ηναηθέμοξ». Ή Παθαζά Σαββένδ ήημ ηαηάθθδθμξ πχνμξ δζ' άιοκα
ηαεχξ ηαηά ηήκ ακμδμκ ηήξ παθίννμζαξ ιεηεηνέπεημ εζξ κήζμκ, ή πένζλ
πενζμπή δέ, πεαιαθή μφζα, πενζεαάθθεημ φπυ εθχκ, ηά υπμζα
ηαεζζηχκ αδφκαημκ ηήκ ηαηαδίςλζκ, έςξ υημο ηαηχνεςζε υ Ηναηθήξ
κά πενζηθοηθχζδ δθμκ ηυ φρςια ηαί κά ηυ άπμηυρδ απυ ηήκ
έκδμπχνακ.
Μέ ημφξ ζδίμοξ αηνζαχξ δνμοξ πενζβνάθεζ υ Καίζαν ηυ πχξ «έπκζλε»
ηυκ Βενηζκηεηυνζβα εζξ ηήκ Άθδζίακ (εκεοιμφιεεα δηζ έηηίζεδ αφηδ
φπυ ημφ Ηναηθέμοξ) άπμηυραξ αοηυκ απυ ηήκ βήκ ημο.
Μέκμιεκ έηπθδηημζ ιέ ηήκ ζοιθςκίακ ηήξ ημπζηήξ παναδυζεςξ ηαί
ημφ Δθθδκζημφ ιφεμο ηαί ιέ ηήκ αεααζυηδηα ηχκ Βεναένςκ πενί ηήξ
αθδεείαξ ημο* αθθά οπάνπεζ ηαί ή ζφιπηςζζξ ηχκ βεςβναθζηχκ
δεδμιέκςκ. Άξ ζδμφιε, θμζπυκ, ηί θέβμοκ μί ηθαζζζημί δζά ηυκ ηυηε
ζζειυ κ ηαί ηήκ έπ' αοημφ θίικδκ. "Δκαξ αναπχδδξ ζζειυξ πθάημοξ
πενίπμο δεηαπέκηε πζθζμιέηνςκ ηήκ έπχνζγε απυ ηυκ ςηεακυ, ή δέ
επίηαζνμξ ημπμεεζία ηδξ δέκ ήημ δοκαηυκ κά ιείκδ αζπμθίαζημξ.
Γνάθεζ υ Σίιαζμξ (25α): «Εκείνη ηήν εποτή... όζα εύρίζκονηο ενηός ηον
πορθον, ώμοίαζονμέ λιμένα μέ ζηενήν είζοδο, ενώ πέραν ηον ζηομίον
σπήρτε ένας πραγμαηικός ωκεανός». Ό δέ Γζυδςνμξ θέβεζ (111,53):
«...εν ηή Τριηωνίδι λίμνη, ηανηην δέ πληζίον νπάρτειν ηον περιέτονηος
ηήν γήν ώκεανοϋ... κεϊζθαι δέ ηήν λίμνην ηανηην πληζίον Αιθιοπίας καί
ηον παρά ηόν ώκεανόν ορονς, δ μέγιζηον νπάρτειν ηών εν ηοις ηόποις
καί προζπεπηωκός εις ηόν ώκεανόν, όνομάζεζθαι δέ ύπό ηών Ελλήνων
"Αηλανηα». Αοηή θμζπυκ εΐκαζ ή πενίθδιμξ θίικδ Σνζηςκίξ: ηήκ
ημπμεεημφιε πθέμκ ιέ αηνίαεζα, πθδζίμκ ημφ ςηεακμφ ηαί ημφ
Άηθακημξ. Καηέζηδ αοηή ιοεζηή, δζυηζ εζξ ημφξ ηθαζζζημφξ πνυκμοξ
εΐπε θοζζηά παφζεζ κά φπάνπδ.
Δσδμιεκ θμζπυκ, ιέ αοηά ηά μθίβα παναδείβιαηα, δηζ ιεηά ηήκ
ηα-ηαζηνμθήκ ημφ Ώβφβμο φπήνλεκ έπακμνβάκςζζξ ημφ πμθζηζζιμφ,
Δθθδκζηέξ απμζημθέξ δζέδςζακ εη κέμο ηίξ επζζηδιμκζηέξ ηαί ενδζηεοηζηέξ βκχζεζξ ηαί ήνπζζε ή ηαηαζηεοή πμθθχκ ηεπκζηχκ ένβςκ
δζά ηήκ άπμζηνάββζζζκ ηχκ οδάηςκ, δθα δέ ηαφηα πανέιεζκακ εζξ ηάξ
παναδυζεζξ ηχκ βδβεκχκ μί υπμζμζ εκίμηε ιαξ δζαζχγμοκ εηπθδηηζηυξ
πθδνμθμνίαξ, θέν' εζπείκ δηζ υ καυξ ημφ Πμζεζδχκμξ, ηυκ υπμζμκ εΐπε
ηηίζεζ υ Ακηαίμξ, εφνίζηεημ εζξ ηυκ ζηεκυ αναπχδδ ζζειυ ηυκ ιεηαλφ
ηήξ θίικδξ Σνζηςκίδμξ ηαί ημφ ςηεακμφ (ης δκηζ,

2

εά ήημ αδύκαημκ κά εονέεδ Ιδεςδέζηενμξ ηόπμξ δζά καόκ ημΰ Πμζεζδώκμξ).
"Αξ ηεθεζώζςιε όιςξ ιε ιενζηάξ απαναζηήημοξ δζεοηνζκήζεζξ. Ό
Ηναηθήξ εΐκαζ ανπαζόηαηδ πνμζςπζηόηδξ, δεκ πςνεί αιθζαμθία δηζ
είπε θεάζεζ εζξ ήιζεεσηήκ ααειίδα ηαί ζοκεδύαγε άθ' εκόξ ηήκ δνάζζκ
δζά
ηήκ
έπακμνβάκςζζκ
ημΰ
πμθζηζζιμύ
ηαηά
ηήκ
ιεηαηαηα-ηθοζιζαίακ έηείκδκ έπμπήκ, δζό ηαί μί άεθμζ εΐπμκ ζπέζζκ ιε
ηήκ έηηαεάνζζζκ ηδξ βδξ, εζξ ηήκ μπμίακ έβηαείζηακημ μί άκενςπμζ,
άπό πμζηίθμοξ ηζκδύκμοξ (άπμλήνακζζξ εθώκ δδιζμονβδεέκηςκ εη ηώκ
οδάηςκ ηώκ ηαηαηθοζιώκ, ηαηαζηνμθή αβνίαξ πακίδμξ η.μ.η.)· άθ'
έηενμο όιςξ ήζπμθήεδ ιέ ηήκ έπακαθμνάκ ηώκ εεζιώκ ηαί ηδξ ενδζηείαξ, μπόηε ηά ηαημνεώιαηα ημο έθααμκ εζξ ηά ιοζηήνζα εεμθμβζηή
πνμζά, άθθδβμνδεέκηςκ δζ' αοηώκ ενδζηεοηζηώκ αθδεεζώκ. Ό σδζμξ ό
Ηναηθήξ έθαηνεύεδ ςξ ή εζηώκ ημο ιοζηαβςβμύ, άθθά ηαί ςξ ηό
πνόηοπμκ ημο ήνςμξ, ό όπμζμξ θνμκηίγεζ δζά ηήκ αεθηίςζζκ ηδξ
ημζκςκίαξ ημο. Αιθόηενα αοηά ηά ζημζπεία είκαζ ώξ θέβμοκ μί
Έθθδκεξ εεμθόβμζ ηά παναηηδνζζηζηά ημο άκενςπμο, ό όπμζμξ έπεζ
ακέθεεζ εζξ ηό πκεοιαηζηόκ έπίπεδμκ «διίεεμξ» δζό ηαί ώκμιάζεδ
επζζήιςξ ό Ηναηθήξ διίεεμξ.
Όζμκ άθμνα ηίξ παναδόζεζξ δζά ηίξ εηζηναηείεξ ημο Γζμκύζμο,
εκκμμύκ δηζ εζξ ηίξ εηπμθζηζζηζηέξ απμζημθέξ μί βδβεκείξ έθααμκ άθ'
εκόξ βεςνβζηέξ βκώζεζξ, ιεηαλύ ηώκ μπμίςκ ζπμοδαζόηενα ήημ ή
γύ-ιςζζξ ημΰ βθεύημοξ ηώκ ζηαθοθώκ ηαί ή παναβςβή ημο μσκμο, ηαί
άθ' εηένμο επακίδνοζακ ηά ιοζηήνζα, εζξ ηά όπμζα ώξ βκςζηόκ πνμεδνεύεζ ό Γζόκοζμξ. Δπεζδή εζξ ηίξ ενδζηεοηζηέξ ηεθεηέξ ό
ιοζηαβς-βόξ έκδεδοιέκμξ ώξ ό εεόξ ιζιείηαζ ηάξ πνάλεζξ Τμο
πανέιεζκε εζξ ημύξ βδβεκείξ ή έηθναζζξ δηζ: « ό Γζόκοζμξ εβηαείδνοζε
ηά Μοζηήνζα Τμο».
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

1.Ιςάκκδξ Παζζάξ: «Ή αθδεζκή Πνμσζημνία», έηδ. «Ηθίμο».
2. Άκκα Γδιδηνίμο: «Πεθαζβμί», έηδ. «Νέαεέζζξ».
3. Murry Hope: «Atlantis»^ö. «Arkana».
4. Κ.Κμοηνμοαέθδξ: «Αοεαζνεζίεξ ζηήκ Χνμκμθόβδζδ», π.« Γαοθόξ» η. 154.
5. Γδι. Γδιόπμοθμξ: «Ή ηαηαβςβή ηώκ Δθθήκςκ», έηδ. «Δθεύεενδ
ζηέρζξ».
6. 'Αδ. Κμοημοθάξ: «Ό πνμηαηαηθοζιζαζμξ πμθζηζζιόξ», π. «Γαοθόξ». 151,158.
7. 'ΑΘ. Σηαβεζνίηδξ: «Ώβοβία», έηδ. «Δθεύεενδ ζηέρζξ».
1

9. Έπ. Βνακόπμοθμξ:« Όδμζπμνζηό ζηδ Ν. Γαθθία», έηδ. «Κέκηνμ
ένεοκαξ ηαζ ιεθέηδξ Δθθδκζζιμύ».
10.«Ιζημνία Έθθ. Έεκμοξ», έηδ. «Δηδμηζηή», (Α',12).
10. Φζθμζηνάημο: «Βίμξ Απμθθώκζμο», έηδ. «Γεςνβζάδδξ», (ζ.
199).
ILL. C.Vincent: «Le paradis perdu de Mu», έηδ. «Source».
12.Denis Saurat: «L' Atlantide», έηδ. «Flammarion».
13. Κ. Πθεύνδξ:«Τό Έθθδκζηόκ άθθάαδημκ», έηδ. «Νέα Θέζζξ».
14. Δο. Μπελήξ: «Οίπνμαθθααδηζηέξ βναθέξ», π. «Γαοθόξ» η. 158.
15. L. Charpentier: «Les geants et le mystere des origines»^ö.
«Flammarion».

2

Τά Όμηρικά Έπη
Εζξ ηά μιδνζηά πμζήιαηα υ εάκαημξ δεκ είκαζ ηυ υνζζηζηυκ ηέθμξ*
πάκημηε δηακ πενζβνάθεηαζ υ εάκαημξ υ πμζδηήξ ιαξ θέβεζ πχξ, ιέ
πμίμ ηνυπμ υ κεηνυξ (υ υπμζμξ ακαθένεηαζ ηαί ιεηά εάκαημκ ιέ ηυ
δκμιά ημο) ή ή ροπή ημο θεφβεζ ιαηνζά εζξ ηυ ααζίθεζμκ ημΰ "Ασδμο
ηαί ηδξ ζεααζηήξ Πενζεθυκδξ ή εζξ ηυ ζηυημξ οπυ ηήκ βήκ, εζξ ηυ
Ένεαμξ ή απθχξ δηζ αοείγεηαζ εζξ ηήκ ζδία ηήκ βδ.
Έκ πάζδ πενζπηχζεζ, δέκ είκαζ πμηέ εκα «ηίπμηε» αοηυ ηυ μπμίμκ
αοείγεηαζ εζξ ηά ένεαχδδ αάεδ ηαί μΰηε δοκάιεεα κά φπμεέζςιε δηζ
ηυ εείμκ Ζεφβμξ πνμεδνεφεζ έπ' αοημφ πμφ δέκ οπάνπεζ. Ή ροπή, ή
μπμία δέκ δζαηνίκεηαζ ηαηά ηήκ γςή ημο ακενχπμο, απμπςνίγεηαζ απυ
ηυ ζχια, δζαθεφβμοζα απυ ημο ζηυιαημξ ή εη ηχκ ηναοιάηςκ ημΰ
ροπμνναβμφκημξ ηαί, απεθεοεενςιέκδ απυ ηήκ θοθαηήκ ηδξ, βίκεηαζ
εκα πακμιμζυηοπμκ ημο ζχιαημξ, «εσδςθμκ». Έηζζ αθέπεζ ηίξ ροπέξ υ
΋δοζζεφξ, κά πεημφκ, κά ημΰ θεφβμοκ ιέζα απυ ηά πένζα διμζεξ ιέ
ζηζέξ ή υκεζνμ (΋δ. XI205):
«ηρίς μεν έθορμήθην, έλέειν ηέ με θσμός άνώγει,
ηρις δέ μοι εκ τειρών axifj εΐκελον ή καί ονείρθ
επηαηο».
"Οιςξ έπμοκ εοδζάηνζηα ηά παναηηδνζζηζηά ηά υπμζα εΐπμκ γχκηεξ,
έπμιε δδθαδή αοηυ πμφ υ Πθάηςκ μκμιάγεζ «ζκιώδες εϊδωλον» ηαί υ
Ίάιαθζπμξ «αίθερικόν ανγοειδές», ή δέ ζφβπνμκδ πανα-ροπμθμβία
«αίθερικό ζώμα ή πανομοιόησπο», «ethericbodyfj double».
Άθθ' ακηζιεηςπίγμκηαξ αοηήκ ηήκ ιοζηδνζχδδ ζπέζζ ιεηαλφ ημο
γχκημξ ζχιαημξ ηαί ημο ακαηφπμο ημο, ηδξ ροπήξ, δζαπμνμφιε πμζμ
απυ ηά δφμ είκαζ πνάβιαηζ ή μοζία ημο ακενχπμο* εζξ ηυ ζδιείμ αοηυ
υ ΋ιδνμξ επεζ δφμ δζαθμνεηζηέξ απακηήζεζξ: εζξ πμθθέξ πενζπηχζεζξ
ειθακίγεηαζ ηυ οθζηυ ζχια χξ υ άκενςπμξ ηαεαοηυξ ηαί ακηζπανααάθθεηαζ πνμξ ηήκ ροπή (ή μπμία επμιέκςξ δέκ είκαζ δοκαηυκ κά
άπμηεθή υνβακμκ ή ιένμξ ημο γχκημξ μνβακζζιμφ): «πμθθάξ δ'
ζθείιμοξ ροπάξ Άσδζ πνμίαρεκ δνχςκ». Εζξ αθθάξ υιςξ πενζπηχζεζξ
αοηυ ηυ υπμζμκ απμιαηνφκεηαζ ιέ ηυκ εάκαημ ηαί ηαηεοεφκεηαζ πνυξ
ηυκ "Ασδδ, ακαθένεηαζ ιέ ηυ υκμια ημο κεηνμφ ηαί επεκδφεηαζ ιέ υθεξ
ηίξ ζδζυηδηεξ ηδξ πθήνμοξ πνμζςπζηυηδημξ, είκαζ δδθαδή υ εαοηυξ ημο
κεηνμφ: «ασηός εγώ "Α ϊδι κεύθωμαι». Έδχ δέκ πνεζάγεηαζ κά θάαςιε
ηίξ πνμηάζεζξ αοηέξ έκαθθαηηζηθ ης ηνυπ-^μ, αθθά πνέπεζ κά
φπμεέζςιε δηζ δζμκ γή υ άκενςπμξ ηυ υναηυκ ημο ζπήια

1

είκαζ υ άκενςπμξ ηαεαοηυξ, υηακ δέ άπμαζχκδ, ηυ δζαθετβμκ
εΐδς-θμκ, απμηφπςζακ έπ' αοημφ ηζξ ακαικήζεζξ ημο αηυιμο (μί κεηνμί
εζξ ηδκ «Νεηφζα» -ηυ ηιήια ηήξ ΋δοζζείαξ πμφ πενζβνάθεζ ηήκ ηάεμδμ ημφ ΋δοζζέςξ εζξ ηυκ ηυπμ ηςκ ζηζχκ- έπμοκ ακαικήζεζξ), αθθά
ηαί ηήκ εκ βέκεζ ροπζηή ηαί κμδηζηή ημο ηαηάζηαζζ, θαιαάκεζ πθέμκ
ηήκ ηαοηυηδηα (ιέ ηήκ πθήνδ θμβζηή ηδξ έκκμζα) ηαί ηαείζηαηαζ μΰης
ηυ άημιμκ ηαεαοηυ.
"Ηδδ παναηδνμφιε, δηζ αοηή ή ΋ιδνζηή εέζζξ ζοιθςκεί απμθφηςξ
ηαί ιέηήκ ΋νθζηή εέζζ ηαίιέηήκεέζζηήξ Αηαδδιίαξ, αθθά ηαί ιέ ηήκ
παναδεδμιέκδ βναιιή.
Οί πνςηυβμκμζ άκενςπμζ απμδίδμοκ απενζυνζζηεξ δοκάιεζξ εζξ ηά
«πκεφιαηα» ηςκ κεηνχκ. ΋ "Οιδνμξ, ακηζεέηςξ, δέκ βκςνίγεζ ηίπμηε
δζ' μοδειία έπίδναζζ ηήκ μπμία είκαζ δοκαηυκ κά έπδ ή ροπή εζξ ηυκ
ηυζιμ ηχκ γχκηςκ, δζά ημφημ ηαί δέκ οπάνπεζ ηακεκυξ είδμοξ
άπυδμζζξ θαηνείαξ ή ηζιχκ πνυξ ημφξ κεηνμφξ. Πχξ εά ήδφκακημ
μφηςξ ή άθθςξ μί ροπέξ ηχκ κεηνχκ κά έπμοκ μζακδήπμηε έπζννμήκ
υηακ εφνίζηςκηαζ ζοβηεκηνςιέκεξ άκεο ηζκυξ ελαζνέζεςξ εζξ ηυ
αα-ζίθεζμκ ημο "Ασδμο, ιαηνάκ ηχκ γχκηςκ;
Είκαζ επίζδξ θάεμξ κά υιζθήζδ ηακείξ δζ' «αεάκαημ γςή» αοηχκ ηχκ
ροπχκ, δέκ είκαζ δοκαηυκ κά ζζπονζζεμφιε δηζ γμοκ εηεί, δπςξ δέκ γή
εκα εσδςθμκ εκηυξ εκυξ ηαηυπηνμο. Ή ροπή ιπμνεί κά έπζ-αζχκδ ηήξ
ηαηαζηνμθήξ ημφ μναημφ ζοκηνυθμο ηδξ, αθθά πςνίξ αοηυ είκαζ
αδφκαημκ κά δνάζδ.
Έδχ, θμζπυκ, έπμιε ιίακ πενζβναθή ιεβάθδξ αηνζαείαξ (πανυιμζα ιέ
ηίξ εζηυκεξ πμφ οπάνπμοκ εζξ ηυκ Πθμφηανπμ ηαί ηυκ Πθάηςκα)ημφ
εκδζαιέζμο πχνμο, ημΰ πχνμο δπμο γμοκ μί ροπέξ εςξ ηήκ κέα ημοξ
ιεηειρφπςζζ ή, δζά κά πνδζζιμπμζήζμοιε ηυκ επίζδιμ εθθδκζηυ δνμ,
«παθζββεκεζία».
"Αξ ζδιεζςεή, δηζ απυ ηήκ μιμζμιμνθία ηχκ απυρεςκ αί υπμζαζ
επζηναημφκ εζξ δθμ ηυ πθάημξ ημφ μιδνζημφ ένβμο, παν' δηζ δεπυιεεα
δηζ εκ ηέθεζ πμθθμί ζοββναθείξ ζοκέηεζκμκ εζξ ηήκ υνζζηζημπμίδζζ ηήξ
ιμνθήξ ημο, ζοκάβεηαζ, δηζ μί απυρεζξ αοηέξ είκαζ ήδδ παβζςιέκεξ
ακηζθήρεζξ εονέςκ ημζκςκζηχκ ζηνςιάηςκ, εϊναι δηλαδή ή «λαϊκή
πίζηις», χξ ημκίγεζ ηαί öErwin Rohde.
Εηπθήζζεζ ημφξ ένεοκδηάξ ηυ βεβμκυξ, δηζ εζξ εκα ηυζμ πνχσιμκ -ςξ
ηυ εεςνμφκ- ζηάδζμκ ηήξ εθθδκζηήξ ζηέρεςξ οπάνπεζ ηυζδ εθεοεενία
απυ ηάεε είδμοξ δεζζζδαζιμκία ηαί εζδζηχξ εζξ ηυκ ημιέα ημφ εακάημο,
δπμο ζοκήεςξ ή δεζζζδαζιμκία είκαζ ααεφηαηα έννζγςιέ-κδ. ΋ ηυζιμξ
ημφ ΋ιδνμο είκαζ άπθέηςξ θςηζζιέκμξ απυ ηυκ θα-ιπνυκ ήθζμκ ηήξ
Εθθάδμξ ηαί ελ μθμηθήνμο άπμηεηαεανιέκμξ απυ ηά γμθενά θάζιαηα
ηήξ κοηηυξ (τφ δκηζ, μφηε εζξ ηά δκεζνα δέκ έιθα2

κίγεηαζ ή ροπή ιεηά ηδκ ηαφζζ ημο ζχιαημξ), απυ εηείκα ηά ακεπαίζεδηα ηαζ ζηζχδδ πκεφιαηα, ηςκ μπμίςκ ηζξ απμηνυπαζεξ δναζηδνζυηδηεξ ηνέιμοκ μί δεζζζδαίιμκεξ ηάεε επμπήξ. Ό ηυζιμξ ηοαενκάηαζ
ιυκμκ απυ ημοξ Θεμφξ, αοημί δεκ είκαζ ςπνά ηαί ζηζχδδ θακηάζιαηα,
αθθά απηέξ ηαί ελ μθμηθήνμο οθζηέξ πενίθαιπνεξ πνμζςπζηυηδηεξ,
ακηακαηθάηαζ πακημφ ή ζζπφξ ηδξ δναζηδνζυηδημξ ημοξ ηαί ηαημζημφκ
εζξ ηίξ ηνοζηνάθθζκεξ ημνοθέξ ηςκ μνέςκ «ηαί θςξ άκαθάιπεζ πένζλ
αοηχκ». Δέκ οπάνπμοκ εζξ ηυκ Όιδνμ πκεφιαηα ηαημπμζά ηαί μφηε
ηάπμζα ζαηακζηή δφκαιζξ εά ήδφκαημ κά άκαιεηνδεή ιέ αφημφξημφξ
Θεμφξ, μφηε ή κφηηα δφκαηαζ κά απεθεοεένςζδ ηά πκεφιαηα ηςκ
κεηνχκ.

1

Τό Ήλύσιον
Εζξ ηυ ηέηανημκ αζαθίμκ ηδξ Όδοζζείαξ (560) θέβεζ υ Πνςηεφξ, υ
επςκ ηυ πάνζζια κά πνμθέβδ ηυ ιέθθμκ, εζξ ηυκ Μεκέθαμ, δηζ δέκ εά
άπμαζχζδ αθθά εά ιεηααή εκ ζχιαηζ εζξ ηυ Ήθφζζμκ (ηαηά ηυκ Ηζφπζμ: « Ήλωζιον: ονλωζιον, δηι ον διαλωονηαι απψ ηυν ζυμάηυν αί
τςσαί»). (Μηθν. έηδ. Παπφνμο):
«Καί ζέκα δέκ ζμο είκαζ βναθηυ, εεσηέ Μεκέθαε, ζηυ άθμβμηνυθμ ηυ
"Ανβυξ κά πεεάκδξ αημθμοεχκηαξ ηή ιμίνα ημο εακάημο, πανά εά ζέ
ζηείθμοκ μί αεάκαημζ εεμί ζηδκ Ηθφζζα πεδζάδα, ζηδκ άηνδ ηδξ βδξ,
έηεζ πμφ ανίζηεηαζ υ λακευξ Ραδάιακεοξ, ηζ μπμφ ή γςή ηχκ
ακενχπςκ ηοθάεζ πάνα πμθφ άκεηα* δέκ πέθηεζ πζυκζ εηεί, μφηε πεζιχκαξ δοκαηυξ βίκεηαζ μφηε ανμπή, ιά πάκημηε υ Ωηεακυξ ζηέθκεζ
επάκς ηυ θφζδια ημο Ζέθονμο πμφ πκέεζ δοκαηά βζά κά θένδ δνμζζά
ζημοξ ακενχπμοξ».
«Σοί δ' ον θέζθαηψν εζηί, Διοηπεθέρ ϊ Μενέλαε, 9'Απγεί εν ίπποβψηυ
θανέειν καί πψημον έπιζπεφν, αλλά ζ'έρ Ήλωζιον πεδίον καί πείπαηα
γαίηρ-αθάναηοι πέμτονζιν,δθι ξανθψρ Ταδάμανθνρ, ηήπεπ πηίζηη βιοηή
πέλει άνθπϊποιζιν ον νιθεηψρ, οχη' άπσειμϊν πολωρ οχηε ποη' ομβπορ,
αλλ9 αίεί Ζεθωποιο λιγω πνείονηαρ άήηαρ Ωκεανψρ άνίηζιν άνατωσειν
άνθπυπορ,». Ή εζηυκα, ή μπμία ιέ ηυζδ θακηαζία ζπεδζάγεηαζ εδχ,
είκαζ αηνζαχξ ηυ άκηίεεημκ ιζαξ εοθμβδιέκδξ αεακαζίαξ ηχκ ροπχκ
ιέζα ζέ ιία ΰπανλζ πςνζζηή απυ ηυ ζχια ηαί αηνζαχξ ιία ηέημζα ζδέα
είκαζ αδζακυδηδ ηαί αηαηακυδηδ δζά ηήκ Όιδνζηή ημζιμεεςνία.
Δέκ οπάνπμοκ πμοεεκά εζξ ηήκ Εθθδκζηή Γναιιή πκεφιαηα αζχιαηα ή άτθεξ ροπέξ (disembodied spirits). Αοηή ή εκζχιαημξ
ιεηάαα-ζζ ζοιθςκεί ιέ ηήκ θασηή άκηίθδρζ, δπςξ απμδεζηκφεηαζ
άπυηήκ δδιχδδ ζζημνία ηχκ εοβαηένςκ ημο Πακδάνες (ηίξ υπμζεξ
ιεηαιμνθχκεζ υ Ζεφξ εζξ πηδκά). Αοηή δέ ή ιεηαθμνά εζξ ηυ Ήθφζζμκ
πναβιαημπμζείηαζ απυ ηίξ "Ανποζεξ, μί υπμζεξ είκαζ Θεέξ ηχκ ακέιςκ.
Είκαζ βεκζηχηενδ Όιδνζηή πίζηζξ, δηζ μί Θεμί δφκακηαζ κά ακορχζμοκ ημφξ εκδημφξ εζξ ηυ ζδζηυ ημοξ πεδίμκ θέβεζ ή Καθορχ (5, 136):
«ήδέ έθαζκον θήζειν άθάναηον καί άγήπυν ήμαηα πάνηα», «ηαί έθεβα
δηζ εά ηυκ ηάκς κά ιήκ πεεαίκδ ηαί κά ιήκ βενκάδ πμηέ».
Αοηή ή ζδέα έπακεονίζηεηαζ εζξ ηυκ Ήζίμδμκ, μπμφ εζξ ηυ Ήθφζζμκ
γμοκ μί πενζθακείξ ήνςεξ ηαί υ Κνυκμξ ααζζθεφεζ (Ε. ηαί Η. 175):

2

«τοις δέ δίχ' ανθρώπων βίοτον καί ήθε' όπάσσας
Ζεύς Κρονίδης κατένασσε πατήρ ες πείρατα
γαίης.
και τοί μεν ναίουσιν άκηδέα θυμόν έχοντες
εν μακάρων νήοοιοι παρ* Ώκεανόνβαθνδίνην,
όλβιοι ήρωες, τοϊσινμελιηδέακαρπόν
τρίς ετεος βάλλοντα φέρει ζείδωρος αρονρα.
τηλοϋ απ' αθανάτων τοϊσιν Κρόνος έμβασιλεύει.
του γάρ δεσμόν έλυσε πατήρ ανδρών τε θεών τε.
τοΐσι δ' όμως νεάτοις τιμή καί κϋδος όπηδεΐ».
«Καί τούς άλλους,τούς ώρισε ό Ζεύς νά ζουν μακριά από τους
ανθρώπους, εις τά πέρατο^τής γης, μακριά από τούς αθανάτους. Καί
εις αυτούς βασιλεύει ό Κρόνος πού ό Ζεύς έλυσε από τά δεσμά του.
Αυτοί λοιπόν κατοικούν, ζώντας χωρίς φροντίδα, στίς νήσους των
μακάρων στόν πολυκύμαντο Ωκεανό, όλβιοι ήρωες, γιά τούς οποί­
ους ή ζείδωρος γή δίδει καρπό τρεις φορές τό χρόνο».
"Ας προσέξωμε καί μίαν άλλη αξιοσημείωτο άποψι τοϋ Ησιόδου:
μετατρέπονται είς δαίμονες (δηλ. Θεούς μέσου επιπέδου) οί άνθρω­
ποι της χρυσής καί αργυρής εποχής καί επιβλέπουν τήν γή καί τούς
ανθρώπους, δηλαδή έχουν μετατραπή εις δραστήριες οντότητες, δέν
είναι διόλου πνεύματα περιωρισμένα σέ κάποιες απρόσιτες περιο­
χές του κόσμου, αλλά δυνάμεις υλικές, βοηθοί των Θεών, πού υπάρ­
χουν καί δρουν εντός τοΰ κόσμου.
Άς διευκρινισθή δέ εδώ: κατά τόν Ησίοδο, δέν εϊναι οί δαίμονες
κατηγορία ενδιαμέσων όντων ή οποία κατέχει εξ αρχής τήν άθανασίαν αλλά αντιθέτως οί δαίμονες του Ησιόδου υπήρξαν κάποτε
άνθρωποι καί μόνον μετά τόν θάνατο τους έγιναν συμμέτοχοι τής
αοράτου Ισχύος καί τής ατελεύτητου ζωής των θεών, καί κατ' αυτό
τό μέτρο καλούνται Θεοί (όπως ή Ίνώ ή Λευκοθέα, ή οποία, ούσα κα­
τά τόν Όμηρο θνητή, κατέστη Θεά).
Διά τό άργυρούν γένος, του οποίου επίσης οί άνθρωποι έγιναν Θε­
οί, επεξηγεί ό Ησίοδος δτι είσήλθον είς τήν ιεραρχία τών ύποχθονίων. Οί ύποχθόνιοι Θεοί, επί τών οποίων βασιλεύει ή ιδία ή Γαία,
εΐναι οί Θεοί οί όποιοι έφορεύουν τήν γονιμότητα, τήν φυσική τάξι,
τό κάρμα, τήν άπόδοσι δικαιοσύνης.
Δίδει ό Ησίοδος τόν πλήρη ορισμό δλων δσα προαναφέραμε, μέ
δύο μόνον λέξεις (Ε. καί Η. 141) «μάκαρες θνητοί καλέονται», «ονο­
μάζονται θνητοί οί όποιοι έγιναν Θεοί», (υπογραμμίζει ό Erwin
Rohde τό λάθος νεωτέρων εκδοτών, οί όποιοι μή αντιλαμβανόμενοι
τήν εννοιαν «μάκαρες θνητοί» τό διορθώνουν είς «θνητοις» καί χά­
νεται ετσι κάθε νόημα).Άς δούμε ενα τμήμα του κειμένου (Ε. καί Η.
146

«Χρύσεο ν μεν πρώτιστα γένος μερόπων ανθρώπων
Αντάρ έπεί δή τοντο γένος κατά γαΐ' έκάλνψε, τοί μέν δαίμονες αγνοί έπιχθόνιοι καλέονται
έσθλοί, άλεξίκακοι, φύλακες θνητών ανθρώπων,
[οϊρα φνλάσσονσίν τε δίκας καί σχέτλια έργα
ήέρα έσσάμενοι πάντη φοιτώντες έπ' alav,]
πλουτοδόται-καί τοντο γέρας βασιλήιον έσχον-,
δεύτερον αΰτε γένος πολύ χειρότερο ν μετόπισθεν
άργύρεονποίησαν "Ολύμπια δώματ'έχοντες,
Αντάρ έπεί καί τοντο γένος καί γαΐ' έκάλνψετοί μέν νποχθόνιοι μάκαρες θνητοί καλέονται,
δεύτεροι, αλλ' έμπης τιμή καί τοΐσιν οπηδεί-,».
«Στην αρχή ήτο χρυσό τό γένος τών φθαρτών ανθρώπων. Ό τ α ν
αυτό τό γένος τό σκέπασε ή γή, τότε οί άνθρωποι αΐ^τοί έγιναν Δαίμο­
νες αγνοί, πού μένουν στήν γενέτειρα τους, «έπιχθόνιοι», αγαθοί,
φύλακες τών ανθρώπων, απομακρύνουν τά κακά, δίδουν πλούτο.
Κατόπιν οί Όλύμπιοι έπλασαν τό άργυρούν γένος, τό όποιον ήτο
κατώτερον άπό τό πρώτο. Ό τ α ν λοιπόν ή γή έσκέπασε καί αυτό τό
γένος, τότε αυτοί οί άνθρωποι έγιναν Θεοί ύποχθόνιοι, κατωτέρας
τάξεως, άλλά άξιοι καί αυτοί τιμής».

147

Ή Λατρεία των Ηρώων
Τό πνώημ βναπηό ικδιείμ ηδξ θαηνείαξ ηςκ δνώςκ είκαζ ή ζοθθμβή
ηώκ Αεδκασηώκ κόιςκ οπό ημΰ Δνάημκημξ, ό όπμζμξ ώνζζε μηζ πνέπεζ
κά ηζιώκηαζ, όιμΰ ηαί ζοιθώκςξ πνόξ ημοξ ανπαίμοξ ηύπμοξ, μί Θεμί
ηαί μί ημπζημί ήνςεξ. Ό Πίκδανμξ ηαί ό Ηνόδμημξ ακαθένμκηαζ ζοπκά
εζξ ημοξ ήνςεξ ηαί ζέ όθεξ ηίξ πόθεζξ μί ημπζημί ήνςεξ θαιαάκμοκ
ηζιδηζηή εέζζ θαηνείαξ. Οί επίζδιμζ δνημζ βίκμκηαζ εζξ ηό δκμια ηώκ
εεώκ ηαί ηώκ δνώςκ: «μάρησρας Θεούς κάι ήρωας εγτώριοσς
ποιήζομαι» (εμοη. IV, 87,2).
Οί ήνςεξ ήζακ ηάπμηε άκενςπμζ ηαί έβζκακ ήνςεξ, ηαί αοηό ιόκμκ
ιεηά ηόκ εάκαημκ ημοξ: «μάκαρ μεν ανδρώνμέηα, ήρως δ' έπειηα
λα-οζεβής» (Πζκδ. Ποε. 5), δδθαδή έπμοκ ηώνα είζέθεδ εζξ εκα
ορδθόηενμ πεδίμ οπάνλεςξ, ώξ εζδζηή ηαηδβμνία δκηςκ ή μπμία
ακαθένεηαζ όιμΰ ιεηά ηώκ εεώκ ηαί ηώκ ακενώπςκ. Άθθα ηό μηζ μί
ήνςεξ ήζακ ηάπμηε άκενςπμζ, αοηό δέκ ζδιαίκεζ, ηαεόθμο, δηζ όθμζ μί
άκενςπμζ βίκμκηαζ ήνςεξ ιεηά ηόκ εάκαημκ ημοξ* ακηζεέηςξ, μί
ήνςεξ, αηόιδ ηζ' άκ ό ανζειόξ ημοξ δέκ εΐκαζ ηαεςνζζιέκμξ ηαί
πενζςνζζιέκμξ αθθά ζοκεπώξ δέπεηαζ πνμζεήηεξ, είκαζ πάκημηε ή
έλαίνεζζξ, ιία εηθεηηή ιεζμκόηδξ, ή μπμία δζ' αοηόκ ηόκ θόβμ ηίεεηαζ
εζξ ακηίεεζζκ πνόξ ηήκ ζοκήεδ ακενςπόηδηα.
Οί ηύνζμζ εηπνόζςπμζ είκαζ αοημί μί εηθεηημί άκδνεξ, ηώκ μπμίςκ ό
αίμξ πέναζε εζξ ημύξ ιύεμοξ ηαί εζξ ηήκ ζζημνία ημο απςηένμο πανεθεόκημξ. Δζά ηόκ Όιδνμ ή θέλζξ «ήνςξ» είκαζ ηζιδηζηόξ ηίηθμξ ηώκ
ανπδβώκ, ή πμίδζζξ ηώκ ιεηέπεζηα πνόκςκ πνδζζιμπμζεί ηήκ θέλζ ιέ
ηήκ ζδία έκκμζα, αθθά μί ιεηαμιδνζημί ζοββναθείξ όηακ θέβμοκ,
«ήνςξ» ακαθένμκηαζ αηνζαώξ εζξ ακενώπμοξ ημο ιαηνζκμύ επζημύ
πανεθεόκημξ. Εζξ ηόκ Ηζίμδμ ή θέλζξ πενζμνίγεηαζ εζξ ηήκ πενζβνα-θήκ
ηώκ πνςηαβςκζζηώκ ημο εδαασημύ ηαί ημύ Τνςσημύ ηύηθμο, μί όπμζμζ
ηαθμύκηαζ, ώξ κά ήημ ηό εζδζηό δκμιά ημοξ: «ανδρών ηρώων θείον
γένος». Ό Ηζίμδμξ δέκ ώκόιαγε «ήνςεξ» ημύξ άπμεεςεέκηεξ κεηνμύξ
ηώκ πεναζιέκςκ βεκεώκ δπςξ είδαιε, βκςνίγεζ ηαθώξ ηήκ ύπανλζ
ημζμύηςκ ιεηαιμνθςεέκηςκ κεηνώκ ιζαξ αηόιδ παθαζμηέναξ επμπήξ,
αθθά ημύξ ηαθεί «Δαίιμκεξ».
Άνα, δηακ εζξ ιεηαβεκεζηένμοξ πνόκμοξ ηό δκμια «ήνςξ»
έπνδζζ-ιμπμζήεδ δζ' αοηά ηά όκηα, ηά όπμζα απμθαιαάκμοκ ιίακ
ορδθόηενδ γςή ιεηά ηόκ εάκαημ ημοξ, ήεεθε πνμθακώξ κά δείλδ δηζ
μί άκενςπμζ αοημί, μί όπμζμζ εθααμκ αοηήκ ηήκ ηζιήκ, έγδζακ εζξ ηό
ιοεζηόκ πανεθεόκ, έηαθμύκημ «ήνςεξ» δζμ γμύζακ ηαί μύης
μθείθμοκ κά ηα1

θμύκηαζ ηαί ηώνα.
Σοκ ηθπνόκξμ, θμζπόκ, ή έκκμζα ηδξ θέλεςξ «ήνςξ» ααειζαίςξ
άθθάζζεζ ηαί ηώνα πενζθαιαάκεζ ηαί ηδκ έκκμζακ ηδξ ιαηάνζαξ
οπάνλεςξ. Δοκάιεεα,θμζπόκ, κά ηαηαθήλςιε εζξ ηό ζοιπέναζια, δηζ ή
θαηνεία ηςκ δνώςκ δέκ είκαζ ηάηζ πενίενβμ ηαί κέμ, αθθά έη κέμο
εηθναζζξ ιζαξ ανπαζόηαηδξ ζδέαξ· μί Δαίιμκεξ μί όπμζμζ πνμένπμκηαζ
από ημοξ ακενώπμοξ ηςκ παθαζώκ επμπώκ, πμύ ό πμζδηήξ ημο «Ένβα
ηαί ήιέναζ» έημπμεέηεζ εζξ ηό απώηαημ πανεθεόκ, ηί αθθμ είκαζ πανά
μί «ήνςεξ», μί όπμζμζ θαηνεύμκηαζ εζξ ιία ιεηαβεκέζηενα επμπή οπό
εκα κέμ όκμια ηαί θενόιεκμζ εββύηενα πνόξηήκ ζύβπνμκμ επμπή.
Γκςνίγμιε δηζ ηύνζμξ ηόπμξ θαηνείαξ ημο ήνςμξ είκαζ ό ηάθμξ ημο
(δζά ημύημ ηαί ή θαηνεία δέκ πενζθαιαάκεζ εοζίακ αθθά έκαβζζιμύξ)·
δοκάιεεα δέ κά είηάζςιε ηήκ ανπαζόηδηα ηδξ ζδέαξ από ηήκ θνμκηίδα
ηςκ ηάθςκ ηςκ Μοηδκώκ, από ηήκ ακαθμνά εζξ ηόκ Όιδνμ δζά ηόκ
ηάθμ ημο Αζπύημο (δζόηζ εεεςνείημ δηζ μί ααζζθζημί κεηνμί έβί-κμκημ
ήνςεξ) αθθά, επίζδξ, από ηά ηαθζηά έεζια ηώκ ααζζθέςκ ηδξ Σπάνηδξ,
ηά όπμζα ήζακ ανπαζόηαηα· θέβεζ ό Ξεκμθώκ (Λ. Π. XV 9) δηζ
ζοιθώκςξ πνόξ ημύξ κόιμοξ ημο Λοημύνβμο, έκεηαθζάγμκημ μί
ααζζθείξ ιέ ηζιάξ δνώςκ «μύπ ςξ ακενώπμοξ άθθ' ώξ ήνςαξ, ημύξ
Λαηεδαζιμκίςκ ααζζθείξ πνμηεηζιήηαζζκ».

2

150

151

Όιςξ ή ζοιαμθζηή βθχζζα είκαζ απθή, ή έλέθζλζξ ηήξ ροπήξ, ή
μπμία πνέπεζ κά ηεθεζμπμζδεή δζά ηςκ έπακαβεκκήζεςκ δζά ηά είζέθεδ
εζξ ημοξ ακςηένμοξ ηυζιμοξ εζημκίγεηαζ ζοιαμθζηχξ ιέ ηδκ άκάπηολζ
ηαζ ηυκ ηφηθμ γςήξ ηςκ θοηχκ. Τά Ακεεζηήνζα είκαζ ή εμνηή ηήξ
ακαβεκκήζεςξ ηήξ θφζεςξ, αθθά ζοβπνυκςξ ή εμνηή ηχκ κεηνχκ, μζ
μπμίμζ ακένπμκηαζ εζξ ηήκ βή (ηαί έπακαβεκκχκηαζ εζξ ημφξ κέμοξ
μνβακζζιμφξ). Γνάθεζ ή Jane Harrison («Themis» Merlin, London,
1980):
«Τά "Αλζεζηήξηα ήζαλ ινηπόλ ή ενξηή ηήο αλαθιήζεσο ηώλ πλεπκάησλ θαί ηήο αλζνθνξίαο ηώλ θπηώλ, ή ενξηή ηώλ κεγάισλ θύθισλ
ηήο κεηελζαξθώζεσο ηνπ αλζξώπνπ θαί ηήο θύζεσο, θαί είλαη
κεγάιεο ζεκαζίαο ηό λά τδσκελ όηη ν Θεόο, πξόο ηηκήλ ηνπ νπνίνπ
πξνζθέξεηαη ήπαλζπεξκία, είλαη ν Εξκήο Χζόληνο. Είλαη απηόο ν
νπνίνο εηθνλίδεηαη (εηο ηήλ ιήθπζν ηήο Ίέλαο) λά θαιή ηίο ςπρέο θαί
λά ηίο έμάγε από ηόλ κεγάιν ηαθηθό πίζν. Κξαηεί πάληνηε ηό θεξύθεην,
ηό θεξύθεην όκσο έρεη θαί ό αγαζόο -Δαίκσλ ηήο Αιεμαλδξείαο.
"Αληηιακβαλόκεζα, ινηπόλ, δηαηίό Εξκήο είλαη ζπγρξόλσο ν θαιιηθόο
ζεόο ηήο γνληκόηεηνο θαί ό Θεόο ό όπνηνο ξπζκίδεη ηίο ςπρέο,
θαηεπζύλεη ηήλ πνξεία ηνπο (ςπρνπνκπόο). Κξαηετηήλξάβδν κέ ηνύο
νθεηο,νί όπνηνη, σο γλσζηόλ, ζπκβνιίδνπλ ηήλ άλαγέλλεζη, είλαη,
δειαδή, θαζαπηό ό Δαίμων τών μετενσαρκώσεων».
Λέβεζ υ Πνυηθμξ εζξ ηυ Fr. 223:
«ηόλ Έξκήλ ηάο ςπράο
εηο ηόλ ππό γήο ηόπνλ άπάγσλ
θαί πάιηλ εθείζελ ζηέιισλ
εηο αιιάο βίσλ αηξέζεηο». Ό εευξ πανίγεζ βνήβμνδ
άκάπηολζκ εζξ ηήκ ροπή, δπςξ ιπμνεί κά πανίζδ βνήβμνδ άκάπολζκ εζξ
εκα θοηυ. Αοηή δέ είκαζ ή ζοιαμθζηή ζδιαζία ηχκ αιπέθςκ ημτ
Δζμκφζμο (εζξ ηίξ Δζμκοζζαηέξ εμνηέξ, ηήκ πνςία, έθοηεφεημ ιία
άιπεθμξ, πένζλ αοηήξ έηεθμτκημ μί ζενμί ηοηθζημί πμνμί ηαί εςξ ηήκ
εζπένα εΐπμκ παναπεή ηέθεζα ζηαθφθζα, ηά υπμζα έηυπημκημ
ηεθεημονβζηχξ) ή ημο «ελ ζησπή ηεζεξηζκέλνπ ζηά-ρπνο»η\\ο
Έθεοζζκμξ (ηναηεί υ ίενμθάκηδξ εκα ζπένια ζίημο, ηυ υπμζμ εκηυξ
μθίβμο πνυκμο, οπυ ηά αθέιιαηα ηχκ πανζζηαιέκςκ, ιεηαηνέπεηαζ εζξ
θοηυ ιέ χνζιμ ηανπυ. Αοηά δέκ είκαζ «εαφιαηα»· δζυηζ ή έπζηάποκζζξ
ηήξ αθαζηήζεςξ είκαζ εκηυξ ημο θοζζημφ Νυιμο) ή ηήξ εμνηήξ ηήξ
Πακζεθήκμο. "Επεζ εονέεδ, υηζ ή θοζζμθμβία ηχκ θοηχκ επδνεάγεηαζ
ηαί ελανηάηαζ άιεζα άπυηίξ θάζεζξ ηήξ ζεθήκδξ, ηαηά ηήκ πακζέθδκμ
αολάκεζ ηαηά 20% υ ιεηααμθζζιυξ ημοξ, ςξ επίζδξ ηαί ή άπμννυθδζζξ
φδαημξ ηαί δζά ημφημ παναηδνείηαζ ιία έλμί-

1

δδζζξ. Ή Πακζέθδκμξ είκαζ ιία ιεβάθδ εμνηή δπζ ιυκμκ δζά ημοξ
Έθθδκεξ αθθά ηαζ δζ'δθμοξ ημοξ θαμφξ Εονςπασηήξ ηαηαβςβήξ. Ό
ζοιαμθζζιυξ ηήξ αεακαζίαξ δζά ηςκ θοηχκ θαίκεηαζ επίζδξ έκαν-βχξ
εζξ ηίξ επζηφιαζεξ πθάηεξ πμφ έπμοκ επάκς ημοξ γςβναθζζιέκα
ζηάποα.
Δέκ εοζηαεεί επίζδξ ή άπμρζξ, δηζ ή εεαηνζηή άκαπανάζηαζζξ ηήξ
ανπαβήξ ηαί ηήξ ακυδμο ηήξ Κυνδξ (εεςνμφιεκδξ αοηήκ ηήκ θμνά χξ
εείμο δκημξ ηαί μοπί χξ άκςηένξμ, πνμζςπμπμζδιέκμο ηυηημο ζίημο)
είπε χξ ζημπυ κά έιπκεοζδ εθπίδεξ δζά ιίακ ακάθμβμ ηφπδ ηήξ
ακενςπζκήξ ροπήξ, δζά ιζαξ ιοζηζηήξ εκχζεςξ ηήξ γςήξ ημο ακενχπμο ιέ ηήκ γςή ημο Θεμφ. Άθθά άκ ζοκέααζκε αοηυ, εά χδήβεζ εζξ
εθπίδεξ δζά παθζββεκεζία μθμηθήνμο ημο ακενςπίκμο είδμοξ εκ βέκεζ*
δέκ εά οπήνπε ή δοκαηυηδξ κά δζδαπεή υ ιφζηδξ ηάηζ ζδζαίηενμ, ηυ
υπμζμκ εά ημο έδζδε ηαθφηενα εθυδζα δζά ηυ ιέθθμκ. Δέκ είκαζ, επίζδξ,
δοκαηυκ κά εεςνδεή δηζ επνυηεζημ δζά ιία εηζηαηζηή έλφρς-ζζ ηήξ
ροπήξ πνυξ άκαβκχνζζζ ηήξ εευηδημξ, ηυ υπμζμκ, χξ βκςζηυκ είκαζ υ
ζηυπμξ, ηυ άκηζηείιεκμκ ηαί υ ααζζηυξ πονήκ ημο ιοζηζηζζιμφ. Άπυ
αοηήκ ηήκ εεχνδζζκ ή Έθεοζίξ παναιέκεζ ιαηνζά* εδχ έλεηίεεημ ηαί
έπεαάθθεημ ή άπμρζξ ηήξ βεκζηήξ, «θασηήξ» -χξ θέβεηαζ- Εθθδκζηήξ
ενδζηείαξ, ή μπμία οπμζηδνίγεζ δηζ οπάνπεζ απυθοημξ δζαπςνζζιυξ
ιεηαλφ ηήξ εείαξ ηαί ακενςπζκήξ ηαηαζηάζεςξ. Λέβεζ ö
Rohde,«ζηίοπύιεο ηήο "ιατθήο" ζξεζθείαο έζηεθε ηό γλσζηόλ "ελ
αλδξώλ, ελ Θεώλ γέλνο", δειαδή "είλαη δηαθνξεηηθή ή γελεά ηώλ
αλζξώπσλ άπό ηήλ γελεά ησλ Θεώλ". Ή Έιεπζίο δέλ εην έμαίξε-ζηο εηο
ηόλ θαλόλα, ηά Μπζηήξηα δέλ δεηθλύνπλ ηήλ νδό πξόο ηόλκπζηηθηζκό».
Όνεχξ ηίεεηαζ οπυ ημο Rohde υ βκςζηυξ θυβμξ ημο Πζκδάνμο «ελ
αλδξώλ, ελ Θεώλ γέλνο, εθ κηαο δέ πλένκελ κεηξόο ακθόηεξνη» χξ ή
ηνδπίξ ηαί ηυ εειέθζμκ ηήξ Εθθδκζηήξ ενδζηείαξ. Άθ' εκυξ ιέκ δέκ
οπάνπεζ δζαθμνά μοζίαξ ιεηαλφ Θεχκ ηαί ακενχπςκ, εϊναι ομοούσιοι,
δέκ βεκκά ή πανάβεζ υ εζξ ηυκ έηενμ, άθθά αιθυηενμζ βεκκχκηαζ άπυ
ηήκσδζα ιδηένα, άπυ ηήκ ζδία ζοβηνμηδιέκδ φθδ, άπυ ηυ υνθζηυκ θυκ,
άθ' εηένμο, διςξ, ιεηαλφ ημο αζςκίμο δκημξ ηαί ηχκ επζβείςκ
οπάνλεςκ οπάνπεζ ιέβα πάζια* ή επί ιένμοξ ΰπανλζξ δέκ είκαζ δοκαηυκ κά πνμπχνδζδ πνυξ ηήκ επζηνάηεζα ημο απείνμο, μθείθεζ δέ, υ
άκενςπμξ, ζοκαζζεακυιεκμξ ηυ πεπεναζιέκμκ ηήξ οπάνλεςξ ημο, κά
άκηζθδθεή δηζ ή βκχζζξ ημο είκαζ εθαπίζηδ ηαί επμιέκςξ πνέπεζ κά
ένβαζεή, ιέ δθαξ ημο ηάξ δοκάιεζξ, δζά κά απυηηδζδ ηήκ βκχζζ ηαί κά
ηεθεζμπμζδεή, μπυηε ένπεηαζ ηαί ή επζημονία ηχκ Θεχκ δζά κά δο-κδεή
κά άκορςεή ηαί αοηυξ εζξ ημφξ ακςηένμοξ ηυζιμοξ* αοηυ δζδάζηεηαζ
εζξ ηά ιοζηήνζα ηαί αφηδ είκαζ ή έκκμζα ημο άθθμο βκςζημφ

2

154

155

κω άπό ηά δεζκά ηδξ γωήξ. Μομύιεεα δε ηαί παναηδνμύιε, ώξ ιέζα ζέ
ηαεανή αοβή, ηά άπθα ηαί ηαεανά ηαί εύδαίιμκα είδωθα ηωκ ζδεώκ».
Παξαηεξνύκε δηη αύηε ή πεξηγξαθή δελ έρεη θακκία ζρέζη κε ηηο
νλεηξηθέο, πνιύπινθεο, ζπγθερπκέλεο εηθόλεο νί όπνηεο δεκηνπξγνύληαη άπό ηήλ ιήςη νηνπδήπνηε θαξκάθνπ, άπό ηήλ λεζηεία, ηήλ
θαθνπρία θ.η.ι,
Λέγεη, επίζεο, επί ησλ Ειεπζίλησλ ό Erwin Rohde (όιεο νί απόςεηο
ηνπ θαί ηά απνζπάζκαηα είλαη άπό ηό θύξηνλ έξγνλ ηνπ «Psyche»,
Ares, Chicago, 1987.Ύπάξρεη επίζεο θαί εηο Γεξκαληθό πξσηόηππν):
«Εζξ ηά ύζηαηα εηδ ημκ ηθαζζζημύ πμθζηζζιμύ εκεθακίζεδζακ ζδέεξ,
μοπί βδβεκείξ, επενζηέξ πνόξ ηήκ γωήκ εκ βέκεζ, μνζζιέκμζ άκενωπμζ
άνπζζακ κά εεωνμύκ ηόκ εάκαημ άκώηενμκ άπό ηήκ γωήκ, ηαί αοηήκ ηήκ
γωήκ,δζά ηήκ μπμίακ ηαί ιόκμκ είιεεα αέααζμζ, ώξ απθώξ ιία
πνμπαναζηεοή, ιία δίμδμ, ιία βέθονα πνόξ ιίακ ακωηένα γωή ηαί εκα
ηόζιμ αόναημ. Αζ' όθα αοηά δέκ είκαζ οπεύεοκα δζόθμο ηά ιοζηήνζα, δέκ
ήζακ μύηε μί ακαπηοζζόιεκεξ ζδέεξ, μύηε ηά δνώιεκα, ηά όπμζα ήζακ
οπεύεοκα δζά ηήκ άιαθοκζζ ηδξ εεθήζεωξ δζά γωήκ όθωκ αοηώκ ηώκ
έκεμοζζώκηωκ ιέ ηήκιέεδκ ημϋ έπέ-ηεζκα, μύηε ήζακ ηά ιοζηήνζα ηά
όπμζα ημύξ άπελέκωζακ άπό ηό εκζηζηημκ ηδξ γωήξ ηαί άπό ηήκ
εοεοηνζζία ή μπμία παναηηδνίγεζ όθεξ ηίξ επμπέξ ηήξ'Εθθδκζηήξ γωήξ».
Φπζηθά, δέλ ππάξρεη εηο ηήλ Ειιεληθή ζξεζθεία «έπέθεηλα ηνπ θόζκνπ ηνύηνπ», δέλ θεξδίδεη δέ θαλείο ηήλ είζνδν εηο ηνύο αλσηέξνπο
θόζκνπο νύηε δηά ηεο παξαηηήζεσο άπό ηόλ λπλ βίν ηνπ, νύηε κέ
αδηαλόεηεο δηά ηήλ ειιεληθή ζθέςη ξνπέο πξόο ηόλ «αζθεηηζκό», κνλαρηθό βίν ή «ζεσξία»· ό αζρνινύκελνο κέ δια απηά απιώο αλαζηέιιεη ηήλ έμέιημί ηνπ.Ό κόλνο ηξόπνο εμειίμεσο είλαη ή ηέιεζηο ηνπ
θα-ζήθνληνο-ό άλζξσπνο εμειίζζεηαη δηά ηεο δξάζεσο ηνπ εληόο ηνπ
θνηλσληθνύ ζπλόινπ βνεζνύκελνο άπό ηνύο ήξσεο ηεο πόιεσο ηνπ,
άπό ηά ζηνηρεία ηεο γελεζιίνπ γεο ηνπ. Απηή ή άπνςηο πεξί θπζηθήο
εμειίμεσο ππάξρεη εηο διν ηόλ θύθιν ηώλ επξσπατθώλ ζξεζθεηώλ
ζπκίδσ, δηη ή ειιεληθή ιέμηο «θάξκα» [ ή θξάκα ή θξαζί (δπσο ιέγεη
ό θηιόζνθνο Αλάζηαζεο Άζεκαθόπνπινο εηο ηό γλσζηόλ έξγνλ ηνπ
«Σεκαληηθή») -θπζηθά θξαζί, δηόηη εηο ηήλ κπζηεξηαθή ζπκβνιηθή ό
νίλνο είλαη ή ζπλερήο νπζία, ό δέ Δηόλπζνο πξνκεζεύεη ηίο αίζεξηθέο
δπλάκεηο δηά ηήλ ηειεηνπνίεζη θαί ηήλ έμνδν άπό ηόλ έπαλαγελλεηη-θό
θύθιν πνύ ζπληεξείηαη άπό ηό θάξκα, θαί ηόηε νλνκάδεηαη
«ιπηήξηνο»-] εηο ηήλ ζαλζθξηηηθή ζεκαίλεη «πξάμηο» ή «έξγνλ» θαί
δηη ή ζεσξία (=γηόγθα) άθεώξα κόλνλ ηνύο νιίγνπο εθείλνπο νί όπνηνη
εΐρνλ θζάζεη εηο δπλαηόηεηα επηθνηλσλίαο κέ ηνύο αλσηέξνπο θόζκνπο, νθείιεηαη δέ εηο παξαθκή ηό δηη θαηέζηε θνηλό θηήκα, θνηλή

1

άπαζρόιεζηο (εηο βάξνο πάληνηε ησλ αζρνινπκέλσλ κε απηή) θαη
ηώξα a favourite pastime δηά ηνπο αλζξώπνπο ηεο Δύζεσο. Λέγεη ή
Μπαγθαβάη Γθηηά (είο κηθξ. Δ. Γαιαλνύ, έθδ. Δσδώλε, Αζήλαη):
«Τό βάν ιαηάνζμκ ηαί εϋδαζιμκ ημκ Ξαηνή μοη έπζβίκεηαζ ελ άθθμκ
ηζκόξ, αθθ' ή εη ημκ κμιίιμκ ηαζ δίηαζμκ πμθέιμκ. Εκδαίιμκεξ άνα
είζίκμζ Ξαηναί εηείκμζ, μϊ ημζμύημκ έπζηκβπάκμκζζκ πμθέιμκ, ακημ-ιάημκ
ηαί πνμπείνμκ, δξ έζηζ εύνα άκαπεπηαιέκδ ημκ μκνακμκ. ΕΙ δέ βε ζύ
ημϋημκ ηόκ εειζηόκ πόθειμκ μκ πμζήζεζξ, έκιδδεκί ηζεέιεκμξ ηά ημκ
μίηείμκ κόιμκ, ηαί ηόκ έπαζκμκ, αιανηήζεζξ».

Ή πνώηδ ιύδζζξ ηωκ Εθεοζίκζωκ: πνμδβείηαζ ή εοζία ημΰ πμζνζδίμο,
ημοηέζηζκ, ηδξ βήζκδξ, πμκδνμεζδμϋξ οπμζηάζεωξ ημΰ άκενωπμο. Ό
ιομύιεκμξ ηεηαθοιιέκμξ δέκ αθέπεζ ηό οπέν ηδκ ηεθαθήκ ημο «θίηκμκ»,
ηεηαθοιιέκμκ επίζδξ (δζόηζ ή πνώηδ ιύδζζξ πενζέπεζ έκ ζπένιαηζ όθαξ
ηάξ αθδεείαξ). Εζξ πεναζηένω ιοήζεζξ εά
άπμηαθοθεή είξ αοηόκ ηό πενζεπόιεκμκ ημΰ θίηκμο, ηό μπμίμκ πενζέπεζ
οπό είηαζηζηήκ ιμνθήκ ζύιπαζα ηήκ Θεμβμκζηή αθήεεζα. Λοηόξ δ
ζδιακηζηώηαημξ άιθμνεύξ εονίζηεηαζ είξ ηό ιμοζείμκ ηωκ Θενιώκ έκ
Ρώιδ (1168).

2

158

159

ακηζεέηςξ μί μνθζημί έκεπκεφζεδζακ απυ ηυκ Ποεαβυνα, δίδεηαζ
θφζζξ εοηυθςξ, εάκ άκαθμβζζεχιεκ δηζ εζξ ηά μνθζηά απμζπάζιαηα
δεκ οπάνπμοκσπκδ εζδζηχκ Ποεαβμνζηχκ δζδαζηαθζχκ υζμκ άθμνα εζξ
ηυ εζδζηυκ εέια ηδξ εεςνίαξ ηδξ ιεηειροπχζεςξ, ζδιεζχκεηαζ δηζ ηδκ
επμπή εηείκδ ήημ πθήνςξ ακεπηοβιέκδ ιέζα εζξ ηυ ζχια ηδξ μνθζηήξ
δζδαζηαθίαξ, εκχ παναθθήθςξ, ςξ ακεπηοβιέκδ επίζδξ εεςνία
δζδάζηεηαζ απυ ηυκ Ποεαβυνα εζξ ηυκ Κνυηςκα. Λέβεζ έπ' αοημφ υ
Rohde: «ηό βαζηθόλ ζεκέιηολ ηώλ ορθηθώλ είλαη ή ζεφρία ηες
κεηελζαρθώζεφς, ή άπουης δηη ή υστή είλαη ζεία θαί δηη ηό
πε-πρφκέλολ ηες είλαη λά δήζε θάποηε σπό θαζεζηώς ηειείας ειεσζερίας».
"Αξ ζδμφιε, διςξ, ηί πνμζέθενε υ Ποεαβυναξ.
Έκχ μί 'Ίςκεξ θζθυζμθμζ είπμκ ζοβηεκηνχζεζ ηήκ πνμζμπή ημοξ εζξ
ηήκ ένεοκα ηδξ θφζεςξ ηαί ηχκ βεβμκυηςκ ηδξ γςήξ, πανδιέθδ-ζακ
ηήκ ιεθέηδκ ημΰ ακενχπμο ηαί ημο πεπνςιέκμο ημο* αοηυ αηνζαχξ
είκαζ ηυ ένβμκ ημο Ποεαβυνμο. Αοηυ ηυ υπμζμκ χκυιαζε πνχημξ
αοηυξ «θζθμζμθία» ήημ εζξ ηήκ πναβιαηζηυηδηα ή πναηηζηή μδυξ ή
μπμία μθείθεζ κά ηαηεοεφκδ ηυκ άκενςπμ εζξ ηυκ αίμ ημο δζά κά
θεάζδ αοηυξ εζξ ηήκ ζμθίακ, θέβεζ υ Γζμβέκδξ Λαένηζμξ: «
θηιο-ζοθίαλδέ πρώηος ώλόκαζελΠσζαγόρας θαί εασηόλ θηιόζοθολ».
Γζά ημοξ πζζημφξ ημο υ Ποεαβυναξ έεςνεζημ εείμκ δκ ή αηυιδ ηαί
οζυξ ημΰ εεμφ. Λέβεζ υ Ίάιαθζπμξ («Βίμξ Ποεαβυνμο» Β5): «ποηεηής
ηης ηώλ παρά ηοΐςΣακίοης γεγελεκέλφλ Απόιιφλος ασηόλ είλαη θεζί
ιέγφλ οϋηφς:
«Πσζαγόραλ ζ' δλ ηίθηεΛηί θίιφ Άπόιιφλη
»Πσζαΐς, ή θάιιος πιείζηολ ετελ Σακίφλ».
Άξ άκαθενεή πανεκεεηζηχξ, δηζ ςξ θέβεζ υ Κέθζμξ «θεός μεν καί
θεού παις ουδείς οΰτε κατήλθεν οΰτε κατέλθοι». Ή Δθθδκζηή ιοεμθμβία
δέκ είκαζ πμηέ ηονζμθεηηζηή αθθά απμηεθείηαζ απυ εζηυκεξ ααεφηαηα
ζοιαμθζηέξ ηαί αθθδβμνζηέξ πνμενπυιεκεξ απυ ηά ιοζηδνζαηά
δνχιεκα. Ακαθένς ςξ πανάδεζβια ηήκ ζζημνία ημο Οζδίπμδμξ. ΋
ιφεμξ αοηυξ είπε επίζδξ ηήκ άπανπήκ ημο χξ Μοζηδνζαηυ κ
δνχ-ιεκμκ. Σφιθχκςξ πνυξ ηήκ Μοζηδνζαηή ζοιαμθζηή, πυδεξ είκαζ
ή ροπή ηαί ζοιθχκςξ πνυξ ηυκ θοηζηυ ζοιαμθζζιυ, μζδδιαηχδεζξ
πυδεξ εΐκαζ ή ηεηεθεζςιέκδ ροπή ή μπμία εΐκαζ ηοθθή δζυηζ μί
μθεαθιμί είκαζ άπνδζημζ (έπεζ δζακμζβή υ ηνίημξ πκεοιαηζηυξ
μθεαθιυξ), ηαε' υζμκ θμκεφεζ ηυκ παηένα, δδθαδή ηυ κμδηζηυκ
ηέκηνμκ δζυηζ πθέμκ δέκ έπεζ ακάβηδ κμδηζηήξ πνμζπάεεζαξ, ηαί
κοιθεφεηαζ ηήκ ιδηένα, δδθαδή εκζςιαηχκεζ ηάξ δοκάιεζξ ημο
ζοκαζζεδιαηζημφ ηέκηνμο ηαί ηάξ ιεηαθθάζζεζ δδιζμονβζηχξ·
πνυηεζηαζ θμζπυκ δζά ηήκ πενζβναθή ηδξ ηαηαζηάζεςξ ημΰ ηεθείμο
Μφζημο υ μπμίμξ εζζένπεηαζ εζξ
1

ημοξ ακςηένμοξ ηυζιμοξ. ΋εεκ, δηακ ζοκακηχιεκ ηδκ έηθναζζκ «οζυξ
ημο Θεμτ», ημφημ δεκ ζδιαίκεζ δζυθμο υηζ υ Απυθθςκ έβμκζιμ-πμίδζε
ηδκ Ποεαΐδα ηαί έβεκκήεδ έκα παζδί ιε θφζζκ άκενςπίκδκ ηαί εείακ
ιία ηέημζα ηονζμθεηηζηή ιοεμθμβία δέκ έπεζ εέζζκ εζξ ηδκ θμβζηή· αθθά
υηακ έκαξ ηέθεζμξ ιφζηδξ θαιαάκδ ηήκ ηεθεοηαίακ ιφδζζκ, ηίεεηαζ οπυ
ηήκ πνμζηαζίακ ημο εεμτ, υ υπμζμξ επμπηεφεζ ηά ζοβηεηνζιέκα
Μοζηήνζα ηαί μκμιάγεηαζ εζξ ηήκ ιοζηδνζαηή βθχζζα οζυξ εηείκμο
ημτ εεμτ ηυκ υπμζμκ ηαί έπεηαθέζεδ εζξ ηήκ ιοζηδνζαηήκ
ηε-θείςζίκημο.
Ή δζδαζηαθία ηήκ μπμίακ έδςζε υ Ποεαβυναξ εζξ ηίξ ποεαβμνζηέξ
ημζκυηδηεξ ηαί ηδξ μπμίαξ ηεκηνζηυκ ζδιεζμκ είκαζ ή εεςνία πενί
ροπήξ, χξ ημκίγεζ υ Rohde^ivai πακμιμζυηοπμξ ημο ΋νθζημΰ δυβιαημξ, εεςνεί ηήκ ροπήκ ημτ άκενςπμο χξ εκ πακμιμζυηοπμκ ημτ
μναημφ ζχιαημξ ηαί χξ εκ άεάκαημκ δαζιμκζηυκ υκ, ηυ υπμζμκ επεζ
πενζμνζζεή εζξ ηήκ θοθαηήκ ημτ ζχιαημξ. Λέβεζ υ Γζμβέκδξ Λαένηζμξ
υηζ μί ροπέξ μζ υπμζεξ εονίζημκηαζ εζξ ηυκ αένα είκαζ διμζαζ ιε ημφξ
δαίιμκαξ ηαί ημφξ ήνςαξ, ηαί αοηυ είκαζ ή βκδζία Δθθδκζηή Γναιιή.
Έδχ ιία δζεοηνίκδζζξ: Γαίιμκεξ θέβμκηαζ μί δαήιμκεξ, ημοηέζηζκ μί
βκςνίγμκηεξ, μί πακημβκχζηαζ εεμί. Ή θέλζξ αοηή επεζ δφμ ζδιαζίεξ,
άθ' εκυξ ζδιαίκεζ υθμοξ ημφξ ακςηένμοξ ηυζιμοξ εκ βέκεζ, πνδζζιμπμζείηαζ δδθαδή έκαθθαηηζηχξ ιέ ηήκ θέλζκ Θευξ, άθ' εηένμο ή
θέλζξ Θευξ ελεζδζηεφεηαζ ηαί ζδιαίκεζ ηήκ ακςηένα ΋θφιπζμ ααειίδα
ηςκ ακςηένςκ ηυζιςκ ή θέλζξ Γαίιςκ, έλεζδζηεομιέκδ επίζδξ,
ζδιαίκεζ ηήκ ιεζαία ααειίδα εζξ ηήκ ζενανπία ηςκ εείςκ πκεοιαηζηχκ
υκηςκ, εκχ ή θέλζξ ήνςξ επεζ δφμ ζδιαζίεξ, ζδιαίκεζ άθ' εκυξ ηήκ
ηαηςηένα ααειίδα ημτ εείμο πκεοιαηζημφ ηυζιμο, άθ' εηένμο
παναηηδνίγεζ ηυκ άκενςπμ εζξ ημφξ ηεθεοηαίμοξ αίμοξ ημο, πνυ ηδξ
εζζυδμο ημο εζξ ημφξ ακςηένμοξ ηυζιμοξ. "Αξ ζδιεζςεή έδχ, υηζ
έπμοκ θάαεζ ηήκ θέλζ δαίιμκεξ ηαί ηδξ έπμοκ δχζεζ ηήκ ζδιαζία «Θευξ
ημτ ηαημτ», ηαί επμιέκςξ υθείθμιε κά δδθχζςιε, δηζ εζξ ηήκ
Δθθδκζηή εεμθμβία δέκ οπάνπμοκ πκεφιαηα, Θεμί ή δοκάιεζξ ημτ
ηαημτ· εζξ ηήκ Δθθδκζηή εεμθμβία οπάνπεζ ιυκμκ υ θοζζηυξ ηυζιμξ, υ
υπμζμξ ηζκείηαζ ζφιθςκα ιέ ηυκ θοζζηυ Νυιμ, υ υπμζμξ είκαζ πένακ
ημτ ηαθμφ ηαί ημτ ηαημτ (έκα ιζηνυ πανάδεζβια: δζά ημφξ "Δθθδκεξ, υ
ζεζζιυξ δέκ βίκεηαζ επεζδή υ ηαηυξ Θευξ ιαξ ηζιςνεί επεζδή είιεεα
αβαεμί ή υ ηαθυξ Θευξ ιαξ ηζιςνεί επεζδή δέκ ηδνμφιε ηίξ εκημθέξ
ημο· βίκεηαζ θυβς ηδξ ηζκήζεςξ ηχκ θζεμζθαζνζηχκ πθαηχκ). Οί Θεμί
δνμοκ χξ πνμζηάηαζ ηαί έπυπηαζ ηχκ θοζζηχκ Νυιςκ, δζ' αοηυ δέκ
ηάκμοκ «εαφιαηα», ή μοζία ημοξ είκαζ ή άβαευηδξ, βειίγμοκ ηυκ
Κυζιμ ηαί ηυκ ίενμπμζμτκ ιέ ηήκ αηηζκμαμθία ηδξ

2

αβαευηδηαξ ημοξ, ηδκ «δζυζδμημκ ασβθδκ», ή υπμζα δίδεζ εζξ ηυκ άκενςπμ ηδκ
βκχζζ ηαί ημτ οπμδεζηκφεζ ηδκ μδυ ηδξ μνεήξ εκενβείαξ, ή μπμία ηαί εά
ηαηάθδλδ εζξ ηυ «ηφηθμο θήλαζ». Αοηά δε δθα ιε ηδκ ίδζα πνςημαμοθία ηαί
δναζηδνζυηδηα ημο ζδίμο ημτ άκενςπμο. Οί εεμί δεκ δφκακηαζ, ιε ηακέκα
«εαφια», κά ημτ εθαθνφκμοκ ηυ άκηζ-πεπμκευξ (αοηυξ είκαζ υ δνμξ πμφ
έπθαζε υ Ποεαβυναξ ηαί ζδιαίκεζ ηυκ κυιμ ηδξ άκηαπμδμηζηυηδημξ δ ηάνια),
δεζηκφμοκ ηδκ μδυ ηδξ ανεηήξ, δεκ οπάνπεζ, υιςξ, εζξ ηδκ Δθθδκζηή ενδζηεία
ηακεκυξ είδμοξ «ιαβζηή ηεθεηή» δπμο υ πζζηυξ εά άθήκδ ηυ αάνμξ ηςκ πνάλεςκ ημο κά άκηζζηαειζζεή απυ ηάπμζα «εεία πάνζ». Αοηυ εά ήημ δζά-ζπαζζξ
ημτ εείμο ηαί θοζζημφ κυιμο ημτ άκηζπεπμκευημξ· απεκακηίαξ υ κυιμξ αοηυξ,
επί ημτ μπμίμο έθμνεφμοκ ή Ακάβηδ, ή Αδνάζηεζα ηαί ή Γίηδ, ζζπφεζ δζά ηυ
ζφκμθμκ ημτ ηυζιμο ηαί αοηυ είκαζ ηυ κυδια ηδξ δδιχδμοξ θνάζεςξ:
«ακάβηα βάν ηαί μί εεμί πείεμκηαζ». Ακηζεέηςξ, ή επίιμκμξ ηαί ζοκεπήξ
δζδαζηαθία ηδξ ζδέαξ δηζ υ ηυζιμξ δέκ εΐκαζ πανά εκα ηεκυ ηέθοθμξ ακεο
εκδζαθένμκημξ ηαί αλίαξ, δδιζμονβεί εζξ ηυκ άκενςπμ αζζεήιαηα απαλίαξ δζά
ηήκ ημζκςκζηή γςή, δζά ηήκ φπενάζπζζζκ ηςκ ημζκςκζηχκ εεζιχκ, ηδξ πυθεςξ,
ηδξ παηνίδμξ, δδιζμονβεί ζδέεξ «άκαπςνδηζζιμτ» ηαί «είνδκζ-ζιμτ». Ή
έκημκμξ δέ ηαί ηαηά ηονζμθελίακ ακαθμνά εζξ ηυκ ιτεμ Σονμ -Πενζζηήξ
πνμεθεφζεςξ, πενί οπάνλεςξ εεμφ άβαεμτ ηαί εεμφ ηαημφ ηαί εκυξ ηυζιμο
πμφ εΐκαζ ηυ πεδίμκ ιάπδξ ημοξ ηαί ημτ ακενχπμο, πμφ είκαζ ηυ «ιήθμκ ηδξ
ένζδμξ» ιεηαλφ ηςκ, δδιζμονβεί ηίξ πνμτπμεέζεζξ δζά κά πνμαθδεμφκ έπ'
αοημφ μί παναθδνδηζηέξ ζδέεξ αηυιςκ, κεανχκ ζδίςξ, ιε δζαηεηαναβιέκαξ
θνέκαξ, βίκεηαζ ασηζμ πανακμσηχκ έπζκειμιέκςκ ροπχζεςκ, μί υπμζεξ
ιεηαδίδμκηαζ ςξ επζδδιίεξ ηαί ηαηαθαιαάκμοκ πθδεοζιμφξ μθυηθδνμοξ, αθθά
ηαί ζμαανχκ οζηενζηχκ κεονςζζηχκ ηαηαζηάζεςκ, μί υπμζεξ ηαεζζημφκ ηυ
αημιμκ ζηακυ κά πνμαή, ηαηά ηήκ δζέβενζζ ημτ παναθδνήιαημξ ημο, εζξ ηίξ
πθέμκ απμηνυπαζεξ πνάλεζξ. Τά παναθδνήιαηα αοηά είκαζ δοκαηυκ κά θάαμοκ
οζηενζηέξ ιμνθέξ (π.π. κεανέξ ημπέθ-θεξ οθίζηακηαζ ιεβάθεξ οζηενζηέξ
ηνίζεζξ «απυ ηήκ οπένιεηνμ δδμκή ηήκ μπμίακ ήζεάκεδζακ επεζδή ηίξ
έκδβηαθίζεδ υ αβαευξ εευξ» ηαί εεςνμφκηαζ απυ ηυκ πενίβονμ ημοξ χξ
άκεθεμτζαζ ηήκ ηθίιαηα ηδξ άβζυηδημξ, ή, ακηζεέηςξ, «επεζδή ηίξ έκδβηαθίζεδ
υ εευξ ημτ ηαημφ» ηαί εεςνμφκηαζ άπυηυκ πενίβονμ ημοξ ιάβζζζεξ ημτ
Salem). Γζά ηήκ ιεθέηδ αοηχκ ηχκ θαζκμιέκςκ ζοκζζηχ ηυ ένβμκ ημτ James
Leuba «The Psychology of Religions mysticism», RKP, London, 1972. Αοηή
δέ είκαζ ηαί ή ενιδκεία ηχκ θαζκμιέκςκ «witch craft» ηαί «ιοζηζηή εκςζζξ ιέ
ηυ εείμκ»· δζά ηήκ Δθθδκζηή Γναιιή δέκ οπάνπεζ ηνυπμξ ιοζηζημφ ηαί
αζθκίδζμο άθιαημξ πνυξ ημφξ ακςηένμοξ ηυ-

1

ζιμοξ (δζά ηυκ ηυζιμ ημΰ Σαηακά δεκ ζογδηά), ή Δθθδκζηή Γναιιή ηυκ
εεςνεί ακφπανηημ, πνμσυκ κμζδναξ θακηαζίαξ), οί ανώτεροι κόσμοι
«ττενίζονται από τις υστές πού έτοσν καθαρθή «υιλοσουία»
χξ θέβεζ υ Σςηνάηδξ. Τίξ πενζζζυηενεξ υιςξ θμνέξ ηά παναθδνήιαηα αοηά
έπμοκ οθή πανακμσηή, ηυ υπμζμκ ζδιαίκεζ δηζηυαημιμκ αοηυ είκαζ ίηακυκ δζά
ηάεε ηαημονβδιαηζηή πνάλζ, δέκ επζημζκςκεί πθέμκ ιέ ηήκ πναβιαηζηυηδηα,
είκαζ ενιαζμκ ηςκ ζημηεζκχκ δοκάιεςκ ημΰ παναθδνήιαημξ ημο* αοημί είκαζ
μί ακαηνζπζαζηζημί θμκεσξ Σαηακμθάηνεξ* αοημί εΐκαζ πμφ έζονακ ηήκ Υπαηία,
ιεηά απυ δζεβενηζηυ ηήνοβια ημο Παηνζάνπμο Θεμθίθμο, εκηυξ ημΰ
Παηνζανπζημφ Ναμφ ημΰ Αβίμο Μζπαήθ ηαί ηήκ δζειέθζζακ ηαί πενζέθενμκ χξ
ιαηάανζα ηνυπαζα ηά ιέθδ ηδξ ακά ηάξ μδμφξ ηδξ Αθελακδνείαξ· αοημί εΐκαζ
πμφ δζςνβάκςκμκ ηαε' δθδκ ηήκ δζάνηεζακ ημΰ Μεζαίς-κμξ εηζηναηείεξ ηαί
ήνπμκημ εζξ ηήκ Δθθάδα ηαί ηαηέζηνεθμκ μπμζμδήπμηε ηηίζια, απμιεζκάνζ ημΰ
Δθθδκζημφ Πμθζηζζιμφ, δζυηζ ήημ «Σαηακζηυ ηαί Δθθδκζηυ»· αοηέξ είκαζ «αί
ιαηάνζαζ πείνεξ» πμφ άκεζημθυπζζακ, ζηά 1450, ζηήκ Πεθμπυκκδζμ, ημφξ
μπαδμφξ ημΰ Πθήεςκμξ, εζξ ηήκ ηεθεοηαίακ πνμζπάεεζακ ημΰ Δθθδκζζιμφ κά
ιή δεπεή ηαί αθθδκ λέκδ ηαημπή.
Κθείκμκηαξ αοηή ηήκ εηηεηαιέκδ πανέκεεζζ, ζοκεπίγμιε ηήκ ποεα-βμνζηή
δζδαζηαθία δζά ηήκ ροπή. Όηακ, ιέ ηυκ εάκαημ, άπμπςνζζεή ή ροπή απυ ηυ
ζχια, παναιέκεζ δζά ιίακ πενίμδμ ηαεανιμφ εζξ ηυκ "Αδδ, ηαηυπζκ εζζένπεηαζ
ηαί πάθζκ εζξ ηυκ ηυζιμ ηχκ γχκηςκ ηαί εονίζηεζ εκα άθθμ ζχια, αοηυ δέ,
επακαθαιαάκεηαζ πμθθέξ θμνέξ. Έθέβεημ, δηζ υ Ποεαβυναξ έκεεοιεσημ ηίξ
πνυηενεξ εκζανηχζεζξ ημο (χξ ζοιααίκεζ ιέ υθμοξ ημφξ ακενχπμοξ, μί υπμζμζ
γμοκ ηήκ ηεθεοηαία ημοξ έκζάνηςζζ (Πμνθφνζμξ, Βίμξ Ποεαβυνμο,45):
«άνέθερεν δ' ασηων εις ηοϊς πρωηερον γεγονωηας, πρϋηον μεν Εψθορβος λέγφν
γενέζθαι, δεϊηερον δ'Αίθαλίδης, ηρίηον Έρμωημος, ηέηαρηον δέΠϊρρος, νσν δέ
Πσθαγωρας, δι9 ϋν έδείκνσεν ϋς αθάναηος ή υστή καί ηοις κεκαθαρμένοις εις
μνήμην ηοσ παλαιοϊ βίοσ άθικνεΐηαι». «Ανέθερε (ο Πσθαγωρας) δηι, εις ηοϊς
προηέροσς βίοσς ηοσ, ήηο ω Εψθορβος, ωΑίθαλίδης, ω Έρμωηιμος, ωΠϊρρος,
ηϋρα δέ ω Πσθαγωρας. Έδειτνε, έηζι, δηι είναι αθάναηος ή υστή, καί εις ηοϊς
κεκαθαρ-μένοσς (ασηοϊς ποϊ έτοσν ηελειφθή) επανέρτεηαι ή μνήμη ωλφν ηϋν
παλαιϋν βίφν».
«"Αλλά μήν ηης γε ηϋν ανθρϋπφν επιμελείας αρτήν έποιεχηο ηήν αρίζηην,
ήνπερ έδει προειληθέναι ηοϊς μέλλονηας καί περί ηϋν άλλφν ηά αληθή
μαθήζεζθαι. εναργέζηαηα γάρ καί ζαθϋς άνεμίμνη-

2

164

165

ζηείαξ, πνχηζζημκ ενδζηεοηζηυκ ηαεήημκ ημΰ αηυιμο εΐκαζ κά θνμ-κηίγδ
εκενβχξ δζά ηδκ αεθηίςζζκ ηδξ γςήξ ηδξ ημζκςκίαξ, ηδξ πυθεςξ, ημο έεκμοξ εζξ
ηυ υπμζμκ ακήηεζ (εκεοιμφιεεα πάθζκ εδχ ηυκ κυιμκ ημο ΢υθςκμξ). "Αημιμκ
ηυ υπμζμκ άπμιμκμοηαζ απυ ηδκ γςή ηδξ πένζλ ημζκυηδημξ ηαηαθεφβμκ
εζξ«άζηδηήνζμκ» ή «ημζκυαζμκ» οθίζηαηαζ παθζκδνυιδζζκ ηδξ ελεθίλεςξ ημο,
δζυηζ ηφνζμκ ηαεήημκ ημο εΐκαζ ή πνμζπάεεζα αεθηζχζεςξ ημο αίμο
μθμηθήνμο ηδξ ημζκυηδημξ εκηυξ ηδξ μπμίαξ γή, ηυ ηαεήημκ δε αοηυ
ηαείζηαηαζ ηφνζμκ ηαηά ημφξ ηεθεοηαίμοξ αίμοξ εκυξ ηεθεζμοιέκμο ιφζημο
(ζοιθχκςξ πνυξ ηήκ ιοζηδνζαηή πανάδμζζ, εζξ αοημφξ ημφξ αίμοξ μκμιάγεηαζ
ήνςξ, δζυηζ ή θέλζξ ήνςξ παναηηδνίγεζ επίζδξ αοηυκ, υ υπμζμξ δζαπνέπεζ εζξ
ηήκ πμθειζηή ανεηή) δζυηζ ή Εθθδκζηή ενδζηεία είκαζ ηαη'έλμπήκ «ημζκςκζηή
» ηαί ηαη' μφδέκα θυβμκ «αημιζηή»* ζδμφ δζαηί ακαπέιπεηαζ ή ηαη' ελμπήκ
ημζκςκζηή εοπή: «εΰανδρόν τε χώραν».
Ήδοκήεδζακ μί Ποεαβυνεζμζ κά δζμζηήζμοκ έπ' άνηεηυκ πνυκμκ ηυκ
Κνυηςκα, ηυ Ρήβζμκ, ηυκ Σάνακηα, ηήκ Ηνάηθεζα, ηήκ Ιιένα ηαί ηυ
Μεηαπυκηζμκ.
Όζμκ άθμνα ηήκ δζαιάπδ ιέ ημφξ δδιμηναηζημφξ ήημ θοζζηή, δζυηζ υ
Ποεαβυναξ έδίδαζηε δηζ υ άκενςπμξ ελεθίζζεηαζ κμδηζηχξ ηαί πκεοιαηζηχξ
ηαί δεζηχξ ιέζα απυ πζθζάδεξ έπακαβεκκήζεζξ ιέ πμθθμφξ ηυπμοξ,
πνμζπάεεζεξ ηαί παθζκδνμιήζεζξ ηαί δηζ ηυ σδζμ ζοιααίκεζ βεκζηχηενμκ δζά ηίξ
πυθεζξ, ηίξ πχνεξ , ηά έεκδ, ηζξ θοθέξ. Καεήημκ, θμζπυκ, ηχκ ελεθζβιέκςκ
είκαζ κά ηαεμδδβμφκ ημφξ ηαηςηένμοξ ηαί ηαεήημκ ηχκ έλεθζηηζηχξ
ηαηςηένςκ εΐκαζ κά οπαημφμοκ εζξ ηίξ ζοιαμοθέξ ημοξ. Έδίδαζηε αηυιδ, δηζ
εοκμιμφιεκδ πχνα είκαζ αοηή ή μπμία δζμζηείηαζ απυ ημφξ πθέμκ ελεθζβιέκμοξ
(αοημφξ πμφ υ Πθάηςκ, υ υπμζμξ έπεζ ηίξ ίδζεξ πμθζηεζαηέξ απυρεζξ, ημφξ
μκμιάγεζ «κρείηηονες») ηαί δηζ αοημί πμφ δέκ βκςνίγμοκ ηά εέιαηα δέκ εΐκαζ
δοκαηυκ κά έπμοκ βκχιδ. Καηυπζκ ημφημο ηαείζηαηαζ θακενυ δηζ ζηενείηαζ,
δζά ημφξ Ποεαβμνζημφξ, μζαζδήπμηε αλίαξ ηυ ζφζηδια ηδξ ηαεμθζηήξ
ρδθμθμνίαξ, ακηζεέηςξ θαιαάκεζ ηήκ δζηαίς-ζίκ ημο ηυ «ασηός εθα» ,δζυηζ έθ'
υζμκ έεεχνμοκ δηζ υ Ποεαβυναξ εΐπε θεάζεζ εζξ ηήκ ηεθεοηαίακ έκζάνηςζίκ
ημο, ήημ διίεεμξ ηαί ήδδ επζημζκςκμφζε ιέ ημφξ ακχηενμοξ ηυζιμοξ, ημφξ
έθαίκεημ ακυδημ κά ζςνεφμοκ θμβζηάξ απμδείλεζξ δζά κά ζηδνίλμοκ ηίξ
πνμηάζεζξ αφημτ ημο εείμο δκημξ.
Επίζδξ δέκ ήημ ηαηάθθδθμκ ηυ ζφζηδια ημο δζά κά πνμζέθηοζδ ηίξ ιεβάθεξ
ιάγεξ, μί υπμζεξ δζυθμο δέκ ήεεθακ κά αημφζμοκ δηζ ή μδυξ ηδξ ανεηήξ είκαζ
ηυζμκ δφζααημξ,άπαζηεζ άιειπημ δεζηυ αίμ, απμπή ειρφπςκ, ζοκεπή
αοημηνζηζηή αθθά ηαί ηήκ άπυηηδζζ ηήξ επζζηδιμκζηήξ βκχζεςξ* υπςξ εά
έθέβαιε ηαί ζήιενμκ, έκα ηέημζμ ζφζηδια

1

δεκ εοκμεί ηυκ «θασηζζιυ».
Έηζζ επήθεε ή νήλζξ εζξ ηυκ Κνυηςκα ηαζ, ιία ήιενα πμφ ήζακ μί
Ποεαβμνζημί ζοβηεκηνςιέκμζ εζξ ηδκ μζηία ημτ Όθοιπζμκίημο Μίθςκμξ,
έπεηέεδζακ εκακηίμκ ημοξ ηαί ημοξ έηαρακ γςκηακμφξ.
Λέβεζ υ Πμνθφνζμξ («Βίμξ Ποεαβυνμο», 55): « ηων εηαίρων ηοϋ Πνθαγόροσ
ζσνηγμένων έν ηη Μίλωνος οικία ηον άθληηοϋ, παρά ηην Πσθαγόροσ άποδημίαν,
πάνηας<πανηατή ένέπρηζαν αύηοϋ ηε καί καηέλεσζαν, δύο έκθσγόνηωνεκ
ηήςπσρας, "Αρτίπποσ ηε καί Αύζι-δος».
«"Όηαν οί Πσθαγορικοί ηζαν ζσγκενηρωμένοι εις ηήν οικία ηοϋ άθληηοϋ
Μίλωνος, ηόηε πού είτε θύγει ο Πσθαγόρας (είτε μεηαβή εις ηήν Δήλο διά νά
νοζηλεύζη ηόν αζθενοϋνηα διδάζκαλο ηοσ Φερεκύδη ~ περίποσ ηό 490),
καηέκασζανπλήρως ηήν οικία καί ηούς έλιθοβόληζαν, διέθσγον δέ μόνον δύο, ο
"Αρτιππος καί ο Λϋζις».

2

168

169

(Νεσημξ), πενζπθακχιεκμξ, θοβάξ απυ ημοξ εείμοξ ηυζιμοξ». Ό
Ειπεδμηθήξ πενζβνάθεζ επίζδξ ηίξ έπακαβεκκήζεζξ ημο (fr 117): «ήδη
γάπ ποη' εγώ γενόμηην κοϋπόρ ηε κόπη ηε θάμνορ η' οιωνόρ ηε καί
εξαλορ έλλοπορ ισθύρ (117)». «Καί ήδδ εβχ έπς βεκκδεή άκδναξ ηαί
βοκαίηα ηαί εάικμξ ηαί ανπαηηζηυ πηδκυ ηαί ίπετξ εαθαζζζκυξ».
Πενζβνάθεζ ηαί ηδκ άπμεέ-ςζζκ ημο άκενςπμο (fr. 146): «εζξ ηυ ηέθμξ
βεκκχκηαζ ιάκηεζξ, ζαηνμί ή άνπμκηεξ ζηίξ βήζκεξ ημζκςκίεξ ηαί απυ
εηεί άκααθαζηάκμοκ χξ εεμί, ol πνχημζ ζηίξ ηζιέξ»:
«ειρ δέ ηέλορ μάνηειρ ηε καί ύμνοπόλοι καί ιηηποί καίππόμοι
άνθπώποιζιν έπισθονίοιζι πέλονηαι, ένθεν άναβλαζηοϋζι θεοί ηιμηζι
θέπιζηοι (146)». Πενζβνάθεζ επίζδξ ηήκ ηζιςνία ηχκ ηαημφνβςκ ζηίξ
ημθάζεζξ: «Άθμτ αζπμθείζεε ιέ ηνμιενέξ ηαηυηδηεξ, πμηέ δεκ εά
ακαημοθζζεείηε άπυ ημφξ ηνμιενμφξ πυκμοξ»(ίη. 145):
«ηοι γάπηοι σαλεπήζι ν άλύονηερ κακόηηζιν οϋποηε δειλαίων άσέων
λωθήζεηε θνμόν (145)». Αοηυ δφκαηαζ κά ζοβηνζεή ιέ ηυ δνάια ημτ
Θεζπέζζμο εζξ ηυ ένβμκ ημο Πθμοηάνπμο «πενί ηχκ οπυ ημτ εείμο
αναδέςξ ηζιςνμοιέκςκ», εζξ ηυ υπμζμκ, άθμτ πενζβναθμφκ μί
πανμδζηέξ ηζιςνίεξ ηίξ υπμζεξ οθίζηακηαζ μί άδζημπναβμτκηεξ, θέβεηαζ
υηζ μί «ακίαημζ» ηαημφνβμζ μδδβμφκηαζ άπυ ηήκ Ένζκφκ ιέ αίαζμ ηαί
ακεθέδημ ηνυπμ ηαί νίπημκηαζ εζξ έκα ηυπμ πμφ δέκ δοκάιεεα μφηε
κάΐδςιε, μφηε κά υκμιάζς-ιε· «μζηηνχξ δέ ηαί παθεπχξ απακηάξ
ήθάκζζεκ ηαί ηαηέδδζεκ εζξ ηυ άννδημκ ηαί άυναημκ».
Ή ζφθθδρζξ δέ ημτ Ειπεδμηθέμοξ υηζ ή ροπή είκαζ αοηυκμιμξ, εκχ
μί κμδηζηέξ -βκςζηζηέξ θεζημονβίεξ ακήημοκ εζξ ηυ ζχια, ζοκάδεζ ιέ
ηήκ «θασηή» ροπμθμβία, δπςξ ακαπηφζζεηαζ εζξ ηά Όιδνζηά έπδ.

1

Ή Θεολογία εις την "Υστερη Φιλοσουία
Εζξ ηδκ φζηενδ θζθμζμθία ηδξ ανπαζυηδημξ παναηδνμφκηαζ
χνζ-ζιέκα θαζκυιεκα, ηά μπμία εά άκαθένςιε πεναζηένς ηαί ηά
υπμζα είκαζ απμηέθεζια ηςκ ζζημνζηχκ ζοκεδηχκ.
"Ηδδ πνίκ απυ ηδκ αφημηναημνζηήκ έπμπήκ υ εθθδκμνςιασηυξ ηυζιμξ, ιζηνή ιεζμκυηδξ εζξ ηδκ απακή αοημηναημνία, οπμθένεζ απυ
φπμβεκκδηζζιυ, δπςξ ηαί ζήιενα υθα ηά πεπμθζηζζιέκα έεκδ- έηζζ
δέπεηαζ ιέζα εζξ ηά ΐδζα ηά ηέκηνα ημο ηφιαηα ιεηακαζηεφεςξ απυ ηυ
πενζεχνζμ ημο. Αοηέξ μί ιάγεξ λεπκμφκ πμθφ βνήβμνα ηήκ ιδηνζηή
ημοξ βθχζζα ηαί μιζθμφκ ςξ ημζιμπμθίηζηδ βθχζζα ηήκ Εθθδκζηή
Αθελακδνζκή ημζκή (υπςξ ζήιενα ^Αθνζηακμί μιζθμφκ χξ ιυκδ
βθχζζα ηάπμζα Εονςπασηή), αοηυξ υιςξ υ ελεθθδκζζιυξ είκαζ ηεθείςξ
επζθακεζαηυξ, υ Εθθδκζηυξ ηνυπμξ ζηέρεςξ ημφξ είκαζ ηεθείςξ λέκμξ,
ή Εθθδκζηή Γθχζζα δέκ ζδιαίκεζ ηαί Εθθδκζηή «ημοθημφνα» (αοηυ
είκαζ πνμθακέξ· είκαζ ζάκ κά ζζπονίγεηαζ ηάπμζμξ ζήιενα, υηζ ö
ιμοζμοθιάκμξ ηνμιμηνάηδξ πμφ άκεηίκαλε ηυ ηηήνζμ εζξ ηήκ Νέα
Υυνηδ έπεζ άββθμζαλςκζηή παζδεία επεζδή έβναρε ηήκ πνμηή-νολί ημο
είξ ηήκ αββθζηή βθχζζα).Τυ ημκίγμιε αοηυ, δζυηζ ιαξ ελαπαηά υ
ζοκμπηζηυξ ηίηθμξ ηχκ ζδιενζκχκ εηδυζεςκ ηχκ ένβςκ αοηήξ ηδξ
επμπήξ· θέβμοκ «"Εθθδκεξ ζοββναθείξ» ή «Λαηίκμζ ζοββναθεΐξ», άθθ'
αοηυ εκκμεί ιυκμκ υηζ ηυ ένβμ ημοξ είκαζ είξ ηήκ Εθθδκζηή ή ηήκ
θαηζκζηή βθχζζα, δέκ ζδιαίκεζ υηζ απδπμφκ απυρεζξ ημτ Εθθδκζημφ
Πμθζηζζιμφ. "Οθδ δέ αοηή ή ηαηάζηαζζξ είπε χξ απμηέθεζια ηήκ
δζάανςζζ ηδξ παναδυζεςξ ηαί ηχκ δεχκ, εσηε υζά ηδξ ηοηθμθμνίαξ
ζδεχκ ηεθείςξ λέκςκ, είηε ηαί έη ηχκ έκδμκ. Αοηή δέ ή ηαηαζηνμθή
ηχκ παναδμζζαηχκ αλζχκ ανπίγεζ πμθφ έκςνίηενμκ θέβεζ έπ' αοημφ υ
βκςζηυξ ζζημνζηυξ Revilo Oliver, ηαεδβδηήξ ηχκ ηθαζζζηχκ ζπμοδχκ
είξ ηυ πακεπζζηήιζμ ημτ Illinois, είξ ηυ ένβμ ημο:«Αηδεπμα' s
decline»,Londinium Press, 1982, ζεθ. 278: «"Ηδη από ηό -186
πποζεπάθηζε ή ζύγκληηορ νά πνθμίζη ηήν ηελεηή ηών Βάκσειων, ή οποία
είσε είζασθή από ηήν Έηποςπία καί ή οποία σπηζιμοποιώνηαρ ηήν
ςπάπσοςζα «ελεςθεπία ηηρ λαηπείαρ» ήηο απλώρ ενα πποκάλςμμα διά
νςκηεπινά αθποδίζια όπγια [υνβζμκ είκαζ ιία άθθδ ηαημπμζδιέκδ
Εθθδκζηή θέλζξ- είξ ηήκ ηθαζζζηή Εθθδκζηή, «υνβζμκ» ζδιαίκεζ ηήκ
ενδζηεοηζηή πνάλζ, πανάβεηαζ δέ άπυ ηυ νήια ΕΡΓ - (έη ημΰ υπμζμο ηυ
μφζζαζη. ένβμκ, πνηι. έμνβα, ηυ υπμζμκ ζδιαίκεζ α'. πμζχ ηαί α'. ηεθχ
ζενά ηζκά πνάλζ]. Ή έπεςνα ηών άπσων απέδειξε όηι ή ξενόθεπηη αύηη
«θπη-

2

ζθεία» ήην εηο ηήλ πξαγκαηηθφηεηα κία κπζηηθή ζπλσκνζία ή νπνία
είξγάδεην ζπζηεκαηηθψο δηά λά παγίδεπζε θαί λά δηαθζείξε λένπο
άλδξεο θαί γπλαίθεο ψο θαί εθήβνπο, εθηφο δέ απφ ηά αθξνδίζηα αίζρε
κεηήξρνλην παξαράξαμη δηαζεθψλ θαί θφλνπο δηά δειεηεξίνπ (δηά
ιεπηνκέξεηεο, Λίβηνο 39,8-19). Απηή ηήλ επνρή νί Ρσκαίνη πνιίηεο ήζαλ
ηθαλνί δη' εζηθή αθφκε άληίζηαζη θαί απηή ή θνηλσληθή δχλακηο είλαη φ
κφλνο παξάγσλ φ φπνηνο κπνξεί λά δηαηήξεζε ηήλ πγεία εηο ηφ πνιηηηθφλ
ζψκα θαί ήην πνιχπηφ δξαζηηθή απηή ή εζηθή θαηαδίθε άπφηνχο λφκνπο
νί φπνηνη έςεθίζζεζαλ δηά λά θαηαπνιεκήζνπλ ηήλ ζπλσκνζίαλ. Άιιά
άιιεο μέλεο ιαηξείεο ζχληνκα εηζήρζεζαλ δηά λά παξάζρνπλ
ζξεζθεπηηθφ «θακνπθιάδ» εηο θάζε είδνπο εθλνκεο πξάμεηο. "Ζδε θαηά
ηά ηειεπηαία έηε ηεο Γεκνθξαηίαο ή ΢χγθιεηνο επερείξεζε πεληάθηο (απφ
ηφ -59 έσο ηφ -48) λά εκπφδηζε ηήλ ιαηξεία ηήο Ίζηδνο θαί δελ ήην
ζχκπησζηο φηη φ άλδξαο φ φπνηνο πινπζηνπάξνρα έρξεκαηνδφηεζε
απηήλ ηήλ ιαηξεία ήην φ Q. Curius, άπφ ηνχο ζπλεξγάηεο ηνυ Καηηιίλα
[παναηδνήζαηε ηήκ ζαηακζηυηδηα αοηήξ ηήξ πμθζηζηήξ ζοκςιμζίαξ:
ηαί ηυ ηαεεζηχξ δζέθεεζνε ηαί έηθυκζγε, άθθά ηαί ηίξ ενδζηείεξ
έλδοηέθζ-γε ηαί εννζπηε επάκς ημοξ έκα ζηίβια πμφ έιεζκε έςξ ζήιενα
ηαί ηαηδβμνήεδζακ χξ ενδζηείεξ έθεοεενζυηδημξ. Καί κά ζηεθεή ηακείξ, υηζ εζξ ηήκ πναβιαηζηή θαηνεία ηήξ'Ίζζδμξ μθυηθδνμξ υ αίμξ ημο
ζενέςξ ήημ αθζενςιέκμξ εζξ ηήκ φπδνεζίακ ημτ εείμο, δζήβμκ δέ
ηεθείςξ εηηυξ πάζδξ ακενςπζκήξ ιενίικδξ:« άπέδοζαν όλον ηόν βίον
ηη ηων Θεών θεωρία καί θεάζει»-Πμνθφνζμξ De abst.4,6]. Σφ κέζνλ
ηνυ δεπηέξνπ αηψλνο ήην ή επνρή κηαο δπλακηθήο πξνζπάζεηαο δηά
εζηθή θάζαξζη. Ή νκνθπινθηιία ήην απνθξνπζηηθή δηά ηνχο Ρσκαίνπο,
εκβξφληεηνη δέ ήθνπζαλείο ηήλ έξεπλα δηά ηά Βαθρεία φηη ή πιεηνλφηεο
ηψλ αξξέλσλ ζπκκεηερφλησλ ήζαλ νκνθπιφθηινη απίζηεπην, θαζ 'νηηζ'
φιεο απηέο ηίο εθδειψζεηο δηεηίζελην άθζνλεο λέεο γπλαίθεο
πξνζθεξφκελεο δη' φια. Σφηε ςεθίδεηαη φ λφκνο «Lex Scantinia, de
stupro cum masculo» θαί χπ' απηφλ έρνκελ δηψμεηο έσο ηφ ηέινο ηήο
απηνθξαηνξίαο». Έδχ πνέπεζ κά ζδιεζςεή ή δοζιεκήξ επήνεζα επί ηςκ
δεχκ ηήξ αηιμζθαίναξ ηήξ ιεβαθμοπυθεςξ, θέβεζ υ ίδζμξ ζοββναθεφξ
ζπμθζάγμκηαξ ηίξ απυρεζξ ημΰ Jefferson: «Απαξαηηήησο νί άλζξσπνη
εθθπιίδνληαη, πίζηεπε φ Jefferson, φ ηδεαιηζηήο πξφεδξνο ηψλΖ.Π.Α.,
φηαλ ζπγθεληξψλσληαη φκνυ ζέ κεγάιεο πφιεηο, θαί ζηεξνχληαη άθ' ελφο
κέλ ηήλ ειεπζεξία ηήο έμνρεο θαί άθ' εηέξνπ ηήλ άκεζε επαθή κέ ηήλ
θχζη. ΢ηίο κεγάιεο πφιεηο ή πιεηνςεθία ηνυ πιεζπζκνχ δή εηο έλα
ηερλεηφ πεξηβάιινλ, ηφ φπνηνλ είλαη αθχζηθν θαί βηνινγηθψο
άπαλζξσπίδεη, νί άλζξσπνη γίλνληαη κέζα εηο απηφ έλα "δσψδεο ζπ-

1

λνλζχιεπκα", ψο έιεγε».
Αοηή ηδκ επμπή ηδκ ζφβποζζ επζηείκεζ ή ηοηθμθμνία πθαζηχκ απμζπαζιάηςκ, δπςξ ηυ απυζπαζια 132 ημτ Πζκδάνμο, ηαί υθυηθδνμκ
ένβμκ, ηυ υπμζμκ άπεδυεδ εζξ ηυκ Όνθέα ηαί θέβεηαζ «Δζαεήηαζ», ηυ
υπμζμκ ηαί ανπίγεζ χξ έλδξ: « ΋ δε απηφο ΋ξθεχο θαί ηαχηα ιέμεη:
αλαθηά άζάλαηνλ αχζηο ηεπεξί ηνυ Θενυ, άφξαηνλ απηφλ ιέγσλ, κφλσ
γλσζζήλαη έλί ηηλί θεζη ηφ γέλνοΧαιδαίσ, ετηε ηφλ Αβξαάκ ιέγσλ
ηνχηνλ ετηε θαί ηφλ λίφλ ηφλ αχηνυ» (fr. 246). «΋ ΋ξθεχο απηά ιέγεη, φ
Θεφο είλαη άλαμ αφξαηνο θαί αζάλαηνο θαί κφλνλ θάπνηνο Χαιδαίνο ηφλ
έγλψξηζε, ετηε φ Άβξάακ, είηε ν πηφο ηνλ».
Πανυηζ δέ ηά απμζπάζιαηα αοηά έπμοκ άπμννζθεή άπυ ηδκ θζθμθμβζηή επζζηήιδ, έκ ημφημζξ οπάνπμοκ ηαί ζήιενμκ εζξ ηάξ ζοθθμβάξ
ηχκ μνθζηχκ ηαί παναπθακμφκ ηαί εζξ ηήκ επμπή ιαξ ημφξ απνυζεηημοξ ένεοκδηάξ· π.π εζξ έβηνζημ πενζμδζηυ έδδιμζζεφεδ άνενμ, εζξ ηυ
υπμζμκ βνάθεηαζ ηυ έλδξ: « β) δηζ ηεθζηά μί «δψδεθα Θενί» ηδξ θασηήξ
πίζηεςξ ήηακ ή ίδζα εευηδηα, υ Λυβμξ ημτ Πακηυξ, υ Κμζιμβμκζηυξ
Νυιμξ: «Δηο Εεπο, είο "Ατδεο, εηο "Ζιηνο, εηο Γηφλπζνο, εηο Θεφο
έλπάληεζζη, ηί ζνί δίρα αγνξεχσ;» Μ' άθθα θυβζα, μί ιφζηαζ
έδζδάζημκημ ζηά ιοζηήνζα ηυκ ιμκμεεσζιυ». Τυ απυζπαζια αοηυ
πνμένπεηαζ άπυ ηυκ ζοββναθέα πμφ θέβεηαζ ρεοδυ- Ίμοζησκμξ, είκαζ
ιένμξ ηχκ «Γηαζεθψλ», ηαί κμιίγς δηζ δέκ πνεζάγεηαζ ζδζαζηένα ιεθέηδ
δζά κά ακηζθδθεμφιε ηήκ ηαηαβςβή ημο.
Εηείκδ ηήκ επμπή ή εέζζξ ηδξ Εθθδκζηήξ ενδζηείαξ (ή μπμία απαζηεί
άπυ ηυκ άκενςπμκ εκάνεημ αίμ ηαηά ιία ιαηνά ελεθζηηζηή πμνεία ηαί
δέκ δζαεέηεζ άιεζεξ ζςηδνζμθμβζηέξ θφζεζξ) δέκ ζοκάδεζ ιέ ηίξ
«άιεζεξ θφζεζξ» πμφ απαζηεί ή αηιυζθαζνα ηήξ ιεβαθμοπυθεςξ. Σδιεζςηέμκ, δηζ ηαί ηά ιοζηήνζα δέκ οπυζπμκηαζ ηάηζ πζυ πμθφ· θέβεζ υ
W.Burkett («Ancient Mystery cults», Harvard U. P., 1987,ζ. 50):« Εις
ηίς μσζηηριακές μσήζεις δέν σπάρτει ηίποηε πού νά καηαζηρέθη ή
νά άναζηαηώνη ηήν προζωπικόηηηα, παρά μόνο μία έμβάθσνζι ηής
προϋπαρτούζης θρηζκεσηικόηηηος διά μέζοσ μιας νέας
ζηενοηέρας επαθής μέ ηό θείον εις οικεία καί καινοθανή
ζτήμαηα».
Μέζα θμζπυκ είξ αοηυ ηυ ηθίια ή εθθδκζηή ζηέρζξ ακαβηάγεηαζ άθ'
εκυξ ιέκ κά ηαηαβνάρδ ηά ηείιεκα ηδξ ηαί είκαζ πνυξ ηζιήκ ηδξ δηζ δέκ
πνμζεέηεζ ηίπμηε (παναδέπεηαζ ζήιενα ή θζθμθμβία, ίδέ Guthrie, «The
orphic religion»,öu είξ ηίξ ναρςδίεξ ηίπμηε δέκ είκαζ κεχηενμ ημτ 6μο
αζχκμξ) ηαί άθ' εηένμο κά πανμοζζάγδ είξ ηά θζθμζμθζηά ηδξ ένβα δθμ
ηαί ιεβαθφηενα ηιήιαηα ηήξ ιοζηδνζαηήξ πναηηζηήξ, επίζδξ δέ,
απμζπάζιαηα άπυ ηίξ ναρςδίεξ.
Σφκ ηχ πνυκξμ, ηά πνάβιαηα αθθάγμοκ ναβδαίςξ επί ηά πείνς ηαί είξ
ηυ επενζηυ πθέμκ πενζαάθθμκ μί ζοββναθείξ βίκμκηαζ άθ' εκυξ
2

απμηαθοπηζηυηενμζ, άθθ' άθ' έηενμο παναθθάζζμοκ ηά ηείιεκα ημοξ
δζά κά ιή πέζμοκ είξ ηίξ αοημηναημνζηέξ απαβμνεφζεζξ· δζ' αοηυ
θέβεηαζ, δηζ υ Γαιάζηζμξ έπεζ ηίξ ιεβαθφηενεξ αθήεεζεξ, αθθά
πνεζάγεηαζ εζδζηυξ μδδβυξ δζά κά ηαηεοεοκεήξ (δζυηζ πνέπεζ ηαί κά
απμθεφβμοκ κά βίκςκηαζ ακηζθδπηά αοηά πμφ βνάθμκηαζ· ιή λεπκμφιε
δηζ υ Γαιάζηζμξ βνάθεζ ηαηά ηήκ επμπή ημτ Ιμοζηζκζακμφ).
α
"Δκα πμθφ ιεβάθμ ιένμξ ηδξ ιοζηδνζαηήξ ζμθίαξ έκεηθείζεδ είξ ηά
θεβυιεκα «Χαιδατθά ιφγηα», ζημπίιςξ Χαθδασηά, δζυηζ ή Χαθδαία
εεεςνείημ ηυηε ή παηνίξ ηήξ μνεήξ βκχζεςξ, ηαί ζημπίιςξ ζημηεζκά.
Γοκάιεεα ειείξ διςξ κά δμηζιάζςιε ηυ ηθεζδί ηήξ ιοζηδνζαηήξ ζοιαμθζηήξ πμφ ήδδ έδχζαιε, είξ ιενζηά απυ αοηά (ή άνίειδζζξ είκαζ ηήξ
εηδυζεςξ Kroll):
«Παξ' αχησ (ησ πξψησ Θεσ) τζηαηαη ή δπάο, δηφηη θαηέρεη ηνπο
δχν απηνχο ραξαθηήξαο, πεξηέρσλ δηά ηνυ λνυ ηά λνεηά θαί παξέρσλ δσήλ εηο ηνχο θφζκνπο» (14). Ό πνχημξ Θευξ είκαζ ή άννδημξ
άνπή ηαί αημθμοεμφκ μί δφμ ημζιμβμκζηέξ μοζίεξ, μί υπμζεξ δδιζμονβμφκ ηαί ηήκ φθδ ηαί ηήκ γςή χξ νδηχξ ακαθένεηαζ ."Αθθά επίζδξ
ηαί ηήκ δζάκμζα ηαί ηάεε θαζκυιεκμ, θεβυιεκμ κμδηυ ή πκεοιαηζηυ.
«ςπρατνλ ζπηλζήξα δπζί θξάζαο φκνλίαηο», «δζμκ δζά ηυκ ζπζκεήνα ηήξ ροπήξ, ηυκ έζπδιάηζζε δζ' ακαιίλεςξ ηχκ δφμ ζημζπείςκ
ζοκημκζζιέκςκ», είξ αοηά, επίζδξ, πνμζέεεζε- «θαηά ηξίηελ κντξαλ
ηφλ άγλφλ "Εξσηα», «θαιπνυκ πανάβμκηα δζηζξ ζοκδέεζ ηά πάκηα
ηαί έπζηάεδηαζ ηχκ πάκηςκ», «ζπλδεηηθφλ πάλησλ έπηβήηνξα
ζε-κλφλ έζεθε» (26). Ή ροπή πανμιμζάγεηαζ ιέ ζπζκεήνα θυβς ημΰ
απεζνμεθάπζζημο ιεβέεμοξ ηδξ ηαί ζπδιαηίγεηαζ άπυ ηήκ ισλζ ηχκ δφμ
ημζιμβμκζηχκ μοζζχκ ημΰ Όνθζημφ ςμφ, αί υπμΐαζ οθζζηάιεκμζ ηήκ
έπήνεζακ εκενβεζαηχκ ηναδαζιχκ δζαηίεεκηαζ ηαηαθθήθςξ ηαί
ηαείζηαηαζ ροπή - Φάκδξ - Ένςξ.
«Ώο ρείκαξξνο φ λνίο ηνυ παηξφο (φ παηήξ απηφο νχηνο) άφθλσο
έμεηφμεπε ηά ξεχκαηα ηψλ ζθέςεσλ ηνπ, ηά νπνία επελδχνληαη
διαο ηάο κνξθάο. Δηφηη εθ ηνυ παηξφο απέξξεε ηφζνλ ή πξφζεζηο
δζνλ θαί ή έπηηέιεζηο ηήο πξνζέζεσο...».εοιδεήηαηε, θοζζηά, ηυ
πνςηανπζηυ δθεηηνμιαβκδηζηυ πεδίμ, ηυ υπμζμ νέεζ ιέ ηαπφηδηεξ
ιεβαθφηενεξ ημφ θςηυξ ηαί εκηυξ ημφ μπμίμο πνμτπάνπεζ δθδ ή
δοκαηυηδηα ηήξ ελεθίλεςξ, ή άννδημξ άνπή, υ παηνζηυξ αοευξ ημΰ
Γαιαζηίμο.
«νπδέ ηφ ηήο χιεο ζθχβαινλ θξεκλσ θαηαιείςεηο» «ερεη θαί απηφ
ηήλ ζέζη ηνπ ζηφλ θσηεηλφ θφζκν» (61). Αοηυ εκκμεί δηζ υηακ
θεάζδξ
1

εζξ ηυ ιεηαίπιζμκ, εηεί υπμο ηεθεζχκεζ υ ηυζιμξ δπςξ ηυκ βκςνίγμιε
ηαί ανπίγεζ ή ακχηενδ ΰπανλζξ, ηυ υπμζμ ηαί πανμιμζάγεηαζ ιε ηνδικυ, δζυηζ ή εάθαζζα ζοιαμθίγεζ αοηυ πμφ θέβμοκ ιέζμκ αίεενζηυκ
(ηυ υπμζμκ μκμιάγεηαζ εζξ ηυκ Πθμφηανπμ «φπμζεθήκζα πεδία» ηαί
«εκδζάιεζμξ πχνμξ» εζξ ηυκ Βμοδδζζιυ), δδθαδή υ πχνμξ πμφ δζάβεζ ή
ροπή ηαηά ηυ ιεηαλφ δφμ εκζανηχζεςκ δζάζηδια, εκχ ιέ ηυκ αένα
ζοιαμθίγεηαζ ηυ ακχηενμ αίεενζηυ, δδθαδή μί ακχηενμζ ηυζιμζ.

Ή ζεβάζμια μορθή ηον κενηαϊροσ Χείρφνος είναι ηω πρωησπον
ηον μσζηαγφγοψ, δι' ασηω θέρει ηω ταρακηηριζηικων ηοψ μσζηαγφγοψ,
ηων «θαλλων». Εις ηην παράζηαζί μας 'ένας παηέρας πηγαίνει νά
παραδϋζη ηω ηέκνο ηοσ εις ηήν ζτολή ηοψ Χείρφνος,
γνφζηή ϋς ζτολή ηφν νεαρϋν ηρϋφν, ηω ωποιον ζημαίνει δηι μεηαηρέπει
ηων άφρο υστικω οργανιζμω εις ήρφα δηλ. άποθεφθέν ον, (οινοτωη
εσριζκομένη εις ηω Βρεηανικων Μοσζεχον).

Αοηή είκαζ ή ααζζηή ανπή ενιδκείαξ ημτ ιφεμο: ζοκήεςξ ημπμεεημφκηαζ ηά πνάβιαηα ιία ααειίδα πζυ ηάης (θέν' εζπείκ υ ζοιαμθζζιυξ
ημτ ηεκηαφνμο, υπμο απυ ηυ ζχια ημΰ ίππμο αβαίκεζ εκαξ ακενχπζκμξ
μνβακζζιυξ· εάκ αοηυ ηεεδ έκα επίπεδμ ορδθυηενα, έπμιε ηυκ
άκενχπζκμκ μνβακζζιυ άπυ ηυκ υπμζμ αβαίκεζ υ εείμξ πκεοιαηζηυξ
μνβακζζιυξ, δθμξ δέ αοηυξ υ ιφεμξ ζοιαμθίγεζ ηήκ πκεοιαηζηή έλέθζλζ
ημτ ακενχπμο, ή μπμία βίκεηαζ άθ' εκυξ ιέ δζδαζηαθία ηαί ιφδζζ -ιή
λεπκχιε δηζ υ Χείνςκ είκαζ ζμθυξ δζδάζηαθμξ- ηαί άθ' εηένμο ιέ
ζηθδνυκ αβχκα ηαηά ηδξ βεχδμοξ θφζεςξ ημΰ ακενχπμο, ή μπμία ηυκ
ςεεί είξ ηυκ έπακαβεκκδηζηυ ηφηθμ ηαί δζ' αοηυ μί

2

ηέκηαονμζ είκαζ αίαζμζ αβςκζζηέξ). Συ θυβζμκ αοηυ ιαξ θέβεζ, θμζπυκ,
δηζ θεάκμκηαξ εζξ ηυ ιεηαίπιζμκ δέκ πνυηεζηαζ κά εβηαηάθεζρδξ ηυ
ηειαπίδζμκ ηδξ ροπζηήξ ΰθδξ· ιαξ ημκίγεζ ηδκ οθζηή ηαηαζηεοή ηςκ
ακςηένςκ ηυζιςκ, αοηυ ηυ υπμζμ φπμβναιιίγμιε θέβμκηαξ δηζ δέκ
ζπάγεζ ηυ Όνθζηυ θυ. Δζξ ηήκ Δθθδκζηή Γναιιή δέκ οπάνπεζ μοζία
«ροπζηή» ή «πκεοιαηζηή» ή «ατθμξ»· δ, ηζ οπάνπεζ είκαζ απυννμζα
οθζηή, είκαζ δέ δοκαηυκ κά φπμζηή ηήκ επζζηδιμκζηή ένεοκα. Γέκ
οπάνπμοκ επζηνάηεζεξ θακηαζηζηέξ εηηυξ ηδξ ακενςπζκήξ κμήζεςξ.
Λέβεζ υ βκςζηυξ θζθυζμθμξ C. D. Broad: «ηάεε ζδέα ή μπμία δέκ είκαζ
δοκαηυκ κά έηθναζεή δζά ηδξ θμβζηήξ είκαζ ακφπανηημξ», αοηή δέ
είκαζ ηαί ή έκκμζα ημτ θεπεέκημξ « απάκηςκ πνδιάηςκ ιέηνμκ υ
άκενςπμξ». Ή Δθθδκζηή Γναιιή ηά εέηεζ δθα οπυ ηυκ κμδηζηυ έθεβπμ
ηαί αοηυ είκαζ ηαί ηυ ιεβαθεΐμκ ηδξ· θέβεζ έπ' αφημο υ Revilo Oliver:
«"Οιεο νί νξγαλσκέλεο θνηλσλίεο δέλ ήζαλ παξά νξδέο από
κα-δαλζξώπνλο, πληγκέλεο ζηελ άγλνηα θαί ζηόλ ζνζηαιηζκό, άπια θηήλε πνύ έπνηκέλνλην από βνζθνύο, πνύ ηά θηελώδε κπαιά ηνπο ηνύο
έπαηξλαλ γηά Θενύο. Οί "Ειιελεο έθαλαλ ηνύο εαπηνύο ηνπο άηνκα:
άλεθάιπςαλ όηη ό άλζξσπνο έρεη ηήλ δύλακη λά γίλε ό αξρηηέθησλ ηεο
ηδίαο ηεο λνήζεσο ηνπ θαί ό θπβεξλήηεο ηνϋ πεπξσκέλνπ ηνπ.
Τνηνπηνηξόπσο παξήγαγνλ ηήλ κεγαιύηεξε κεηαβνιή ηεο αλζξσπηλήο
Ιζηνξίαο, καί άπό ηόηε δέν σπάρτει πλέον ένας κόζμος αλλά δύο:
"Ελληνεςκαί βάρβαροι», ("Από ηήκ ηνζηζηή εζξ ηυ ένβμ ημτ C. Μ.
Bowra «The Greek Experience*, National Review 17-1-1959).
«έκτείνας πύριον νοσν έργον έπ' εσσέβειας ρεσστόν καί σώμα σώσεις». Νμοξ είκαζ ή ροπή ηαηά ημφξ Νεμπθαηςκζημφξ, ή μπμία ιέ πφνζκεξ δδιζμονβζηέξ δοκάιεζξ ηαείζηαηαζ αεάκαηδ, αοηυ δέ ηυ υπμζμ
άεακαημπμζείηαζ, είκαζ ή μοζία μθυηθδνδ, οθζηή, ημτ ροπζημτ αηυιμο:
ηυ ζχια ημο. Ό ιτεμξ δέ ημτ Πνμιδεέςξ ζοιαμθίγεζ ηυκ ιοζηα-βςβυ,
υ υπμζμξ δζδάζηςκ ιεηαθένεζ εζξ ηυκ άκενςπμ ηυ μφνάκζμκ πτν· χξ
θέβεζ ή Γζδχ Καθθένβδ εζξ ηυ ένβμκ ηδξ«Οί Γχδεηα εεμί», Αεήκαζ
1972: « Ό Πνμιδεεφξ χξ ζοκδεηζηυξ θυβμξ ηδξ ροπήξ ηαί ημτ
ζχιαημξ αμδεεσ ηήκ ιεηαιυνθςζζ ηδξ εκζηζηηχδμοξ κμήζεςξ ηχκ
ροπχκ ηχκ γχςκ ζέ θμβζηή κυδζζ ημτ άκενςπμο».
"Αξ ζδιεζςεή δηζ δθα ηά Χαθδασηά θυβζα έπμοκ θδθεή απυ ηυ μιχκοιμ ένβμ ημτ Πέηνμο Γνάαζββεν. Πνέπεζ δέ κά ζοβπςνμτιε ηυ ζημηεζκυ φθμξ ηχκ ηεζιέκςκ αοηήξ ηδξ πενζυδμο, δζυηζ μί ηναβζηέξ αοηέξ
ιμνθέξ μθείθμοκ κά ηαθφπημοκ ηά βναθυιεκά ημοξ δζά κά
ηοηθμθμνμτκ εζξ έκα επενζηυ πενζαάθθμκ.

1

γ'
Συ 375 ηθείκεζ ηυ Αζηθδπζείμ ηδξ Δπζδαφνμο ηαί απαβμνεφμκηαζ μί
εεαηνζηέξ παναζηάζεζξ, ηυ 380, εηδίδεηαζ ηυ δζάηαβια ιέ ηυ υπμζμ
απαβμνεφεηαζ ηάεε ενδζηεοηζηή έηθναζζξ εηηυξ άπυ ηδκ ενδζηεία
ημτ ηνάημοξ, ηυ 381 έκα άθθμ δζάηαβια απαβμνεφεζ ηδκ έπίζηερζ ηςκ
Ναχκ. Άπυ πμθφ πζυ πνίκ, εζξ ηυ πενίενβμ ιεζμδζάζηδια άπυ ηυ δζάηαβια ηςκ Μεδζμθάκςκ έςξ ηυ 380 έπμιε ηδκ έλδξ ηαηάζηαζζ: εεςνδηζηά οπάνπεζ άκελζενδζηεία (θοζζηά αφηδ οπήνπε ζ' δθδ ηήκ ανπαία
επμπή, έπαρε κά φπάνπδ δηακ εεζιμεεηήεδηε) άθθά πναηηζηά ή Ρςιασηή άνπή δέκ επειααίκεζ ζέ ηαιιία πενίπςζζ· ήδδ άπυ ηυηε ή Αηαδδιία ηςκ Αεδκχκ δέκ θεζημονβεί δδιμζία.· θέβεζ υ Δφκάπζμξ ( § 483):
«Τόηε εην αξρεγόο ό Ινπιηαλόο ό ζνθηζηήο θαί νί λένη απ' νιν ηόλ
θόζκν έηξεραλ ζ' απηόλ κεηαμύ ησλ καζεηώλ ηνπ ήην θαί ό γλσζηόο
καζεκαηηθόοΛηόθαληνο. Σπλεθεληξνϋλην εηο ηήλ νηθία ηνϋ Ινπιηαλνύ ηνϋ
αύηνθξάηνξνο, πνύ ηήλ είρε θάλεη δώξν ζηήλ Αθαδεκία-εην κηθξή θαί
εληειήο, είρε όκσο ηό άξσκα ηνϋ Έξκνπ θαί ηώλ Μνπζώλ θαί ώκνίαδε
κέ ηεξό λαό. Εθεί, εηο ηήλ απιή, είρε θηηζζή έλα ιίζηλν κηθξό ζέαηξν,
δηόηη ηέηνηα έθξπζκε αηκόζθαηξα ππήξρε, ώζηε νπδείο ηώλ ζνθηζηώλ
έηόικα λά κεηαβή εηο ηήλπόιη θαί λά όκηιήζε δεκνζία, άιιά ζ' απηό ηό
ηδησηηθό ζέαηξν έγίλνλην ηά καζήκαηα θαί νί ζπδεηήζεηο».
Δίξ ηυ Βογάκηζμκ μί ηνείξ ανπαζυηαημζ καμί, ημτ Ηθίμο, ηδξ Αθνμδίηδξ ηαί ηδξ Ανηέιζδμξ (πμθζμφπμο ημτ Βογακηίμο, ηδξ μπμίαξ είκαζ
έιαθδια -έ| αφημΰ ηαί ηδξ πυθεςξ ημτ Βογακηίμο- ή διζζέθδκμξ ηαί
αοηή είκαζ ή ηαηαβςβή ηδξ ημονηζηήξ διζζεθήκμο), ιεηεηνάπδζακ είξ
πνήζεζξ πμφ δέκ εά άκαθένςιε. Συηε ηαηαζηνέθεηαζ ηαί ή
΢αιμενάηδ. Συ 395 υ Άθάνζπμξ ζζμπεδχκεζ ηήκ Δθθάδα (δέκ είκαζ
«αάναανμξ», είκαζ «θαζδεναημξ» ηδξ αοημηναημνίαξ). Οί θνμονέξ ηήξ
αοημηναημνίαξ δέκ ακηζδνμφκ απμζφνμκηαζ άπυ ηίξ Θενιμπφθεξ ηαί
ηυκ Ιζειυ· ςξ θέβεζ υ Δφκάπζμξ, υ ίενμθακηζηυξ κυιμξ πμφ μνίγεζ
φρζζημ ηαεήημκ ηήκ φπενάζπζζζ ηήξ παηνθαξ βήξ δέκ οπάνπεζ πζά·
θοπεσηαζ ημφξ Έθθδκεξ υ ΢ηδθίπςκ ηαί απμαζαάγεηαζ είξ ηήκ Πεθμπυκκδζμ - άκ ηαί ή Δθθάξ ακήηεζ ζηυκ Άνηάδζμ-, εφημθα ηυκ ηοηθχκεζ, άθθά θαιαάκεζ εκημθή κά άπμζονεή· ή αοημηναημνία ηήξ
Ακαημθήξ βειίγεζ ηυκ Άθάνζπμ ηίηθμοξ , ηυκ μκμιάγεζ «ζηναηδβυ ηαί
άκεφπαημ».Λέβεζ υ Δφκάπζμξ (§476):
«οηε 'Αλλάριτος ετων ηοσς βαρβάροσς
διά ηών Πσλών παρήλθεν,
ώζπερ διά ζηαδίοσ καί ίπποκρόηοσ πεδίοσ ηρέτων'

2

ηοιαύηαρ ανηώ ηάρ πνλαρ απέδειξε ηηρ Ελλάδορ
ή ηε ηων ηά θαιά ιμάηια εχόνηων άκωλνηώρ
πποζπαπειζελθόνηων αζέβεια,
καί ό ηων ίεποθανηικών θεζμών
παπαππαγείρ νόμορ καί ζύνδεζμορ». Έκ πάζδ πενζπηώζεζ, ηό 396
εηδίδεηαζ ηό πενίθδιμκ δζάηαβια «ές έδαφος φέρειν» ιε ηό όπμζμκ
ηαηεδαθίγμκηαζ ηά ανζζημονβήιαηα ηδξ Δθθδκζηήξ Ανπζηεηημκζηήξ. Σό 399
κέμ δζάηαβια απαζηεί ένεοκα ηδξ οπαίενμο δζά καμύξ πμύ ίζωξ έπμοκ λεπαζηή.
Ή ένεοκα δζά καμύξ ηαί αωιμύξ εζξ ηά Δθθδκζηά αμοκά είκαζ θεπημιενήξδζαθεύβεζ ηδξ πνμζμπήξ ιόκμκ έκα ηηίζια, ό καόξ ημΰ Απόθθωκμξ ζηήκ
Φζ-βάθεζα. Σά ιάνιανα ηωκ άδοηωκ ηωκ καώκ ημπμεεημύκηαζ ζηίξ αβμνέξ δζά
κά ηά παημύκ ηά γώα, εηεί ημπμεεημύκηαζ ηαί ηά θαηνεοηζηά αβάθιαηα (μπζ δζά
«δζαηόζιδζζ» άθθά δζά κά έλεοηεθίγωκηαζ). Καηαζηνέθεηαζ μ, ηζ εκεοιίγεζ ηόκ
Δθθδκζηό Πμθζηζζιό, μί πενίθδιεξ εζηόκεξ ημΰ Πμθοβκώημο άπό ηήκ Πμζηίθδ
ζημά, ηά αβάθιαηα ηώκ ηναβζηώκ άπό ηό εέαηνμ ημύ Γζμκύζμο, ή ίενά έθαία
ηήξ Αηνμπόθεωξ. ΢ηά 389 βίκεηαζ εζξ ηήκ Αθελάκδνεζα ιία άκεο
πνμδβμοιέκμο ελεοηεθζζηζηή πενζθμνά, πάκω ζέ βαϊδμύνζα, ηώκ ζενώκ
ζοιαόθωκ ηαί αβαθιάηωκ ηώκ καώκ άπό ηόκ Παηνζάνπδ Θεόθζθμ, ιέ απμηέθεζια κά πνμηθδεή έκμπθμξ έλέβενζζξ. Σό 486 ιεβάθδ εηζηναηεία ηαηά ημΰ
Αζβοπηζαημύ πμθζηζζιμύ ηαηαζηνέθεζ ηήκ Αίβοπημ. Σό 515 άθθδ ιεβάθδ
εηζηναηεία ηαηά ηήξ Ανααίαξ ηαηαζηνέθεζ ηήκ πακάνπαζα εεκζηή Ανααζηή
Θνδζηεία ηαί έηζζ ζηήκεηαζ, ζοκεζδδηά ή αζοκείδδηα, ηό ζηδκζηό δζά ηήκ
έιθάκζζζ ηαί έλάπθωζζ ημΰ Μωαιεεακζζιμύ.
Σό 529 ό Ιμοζηζκζακόξ ηθείκεζ ηό ηεθεοηαϊμκ Έθθδκζηόκ οπόθεζιια, ηήκ
ζπμθή ηώκ Αεδκώκ, ηαί δζαηάζζεηαζ ό εάκαημξ ηώκ Δθθήκωκ «μί όπμζμζ
ηδνύζζμοκ ηόκ πμθοεεϊζιό». Γνάθεζ ό Μαθάθαξ:
«Δηωγκόο γάξγέγνλε Ειιήλωλ κέγαο θαί πνιινί έδεκεύζεζαλ, έλ νίο
έηειεύηεζαλ Μαθεδόληνο, Άζθιεπηόδωξνο, Φωθάο ό Κξαηεξνύ θαί Θωκάο ό
Κνλαίζηωξ. Καί έωο ηνύηνλ πνιύ θόβνο γέγνλε, έζέ-ζπηζε δέ απηόο ό βαζηιεύο,
ώζηε κή πνιηηεύεζζαη ηνύο Έιιελίδνληαο».
΢ηά 562 ιία ηενάζηζα πονά εζξ ηήκ πθαηεία ημύ Κοκδβίμο, ηαηαζηνέθεζ δζα
εθθδκζηά αζαθία ήημ δοκαηόκ κά ζοβηεκηνωεμύκ. Καί πάκω άπ' δθα αοηά
δπμύκ μί θόβμζ ημύ Αβίμο Ιωάκκμο Υνοζμζηόιμο:
«πνϋ λπλ είζίλ νί ηνπο ηξίβωλαο άλαβεβιεκέλνη θαί ηόβαζλ γέλεηνλ
δεηθλύνληεο, νί έμωζελ θηιόζνθνη, ηά θπληθά θαζάξκαηα;».
Οί δζωβιμί ζοκεπίγμκηαζ· π. π. ή ζύκμδμξ ημύ 692 ακαεειαηίγεζ ηζξ «αιζχρές
εικόνες» ηώκ Δθθήκωκ ή θέλζξ Έθθδκ ζδιαίκεζ ζοβπνό-

1

κωξ ηαί «εεκζηόξ», δζ' αοηό «ιζζδηή» [«εεκζηόξ»: ό εζδωθμθάηνδξ, παξ ιή
Υνζζηζακόξ ή Ιμοδαίμξ, «έεκδ»: ΋νμξ ηεπκζηόξ ηωκ Ο', ζδιαίκωκ πάκηαξ ημύξ
ιή Ιμοδαίμοξ, αναδύηενμκ δέ πάζαξ ηάξ ιή ιμκμεεϊζηζηόξ ενδζηείαξ, έκ
ακηζεέζεζ πνόξ ηόκ Ίμοδαϊζιόκ,ηόκ Υνζ-ζηζακζζιόκ ηαί ηόκ Ίζθαιζζιόκ.
(Μεβάθδ Έθθ. Έβηοηθ.)].
Σόκ 7μ αζώκα, ωξ επί πθέμκ ιέηνμ επζαάθθεηαζ ή αθθαβή ηωκ μκμιάηωκ ηωκ
πόθεωκ (ή Πέθθα π.π. ιεημκμιάγεηαζ εζξ "Αβζμζ Απόζημθμζ) ηαί ή άκέβενζζξ
εηηθδζζώκ επάκω ζημοξ ανπαίμοξ καμύξ (΋ Βωιόξ ημο Απόθθωκμξ
Μμοζαβέημο εζξ ηόκ Δθζηώκα π.π. ηαηεπα-ηήεδ από εηηθδζία ημϋ πνμθήηδ
Ηθία).
Σό 842 έπμιε κέα ακαεέιαηα «ηνηο ηά ειιεληθά... θαί ηαίοδόμαηο... ώο άιεζέζη
πηζηεύνπζη... αλάζεκα!». Δζξ ηά ηέθδ ημϋ 9μο αζώκμξ βίκεηαζ ή εηζηναηεία ηαηά
ηδξ Μάκδξ πμύ ώξ ηόηε είπε δζαηδνήζεζ ηήκ Δθθδκζηή ενδζηεία.
Σόκ εκδέηαημ αζώκα έπμιε κέμοξ δζωβιμύξ, όπμο ιεηαλύ ηώκ άθθωκ έδζώπεδ
ό Ιωάκκδξ Ιηαθόξ (ό όπμζμξ έδίδαζηε ηήκ εθθδκζηή βναιιή, δείβια ηαί αοηό
δηζ μοδέπμηε επεηεύπεδ ηό ημιπαζηζηόκ: « ό Φνίβνο απηώλ νπθ αλνίγεη ην
ζηόκα»), ό ΢εναίθθζμξ πμύ έπεζε εζξ ηόκ Βόζπμνμ ιέ ηήκ ηναοβή «Γέλαζ ιε, ώ
Πόζεζδμκ», ό Δοζηνάηζμξ Νζηαίαξ ηαί πμθθμί άθθμζ επώκοιμζ.
Έηζζ θεάκμιε ζηόκ 15μκ αζώκα, μπόηε ό Δθθδκζζιόξ ειθακίγεηαζ δδιμζία
ιέ ηόκ Πθήεωκα- αημθμοεμύκ δζωβιμί, ημύξ μπμίμοξ μθμηθδνώκεζ ό Μωάιεε
ό Πμνεδηήξ· ό ΢πμθάνζμξ ηαίεζ ηά ένβα ημϋ Πθήεωκμξ, βνάθεζ ηό «Καηά
Δθθήκωκ» ηαί δίδεζ έκημθάξ «ημύξ δο-ζεαεϊξ Έθθδκζζηάξ ηαί πονί ηαί ζζδήνω
ελαβάβεηε ηδξ πανμύζδξ γωήξ». Καί ζ' αοηήκ ηήκ θωκή άπακηα ζάκ ήπώ ζηά
1805 ό Αεακάζζμξ Πάνζμξ (κΰκ άβζμπμζμύιεκμξ): «Ή ζεία Πξόλνηα ήιέεζε ηό
γέλνο ηώλ ρξηζηηαλώλ θαί έθακε θαί έθαλεξώζε ή αληίζεηνο αϋηε ζθεπωξία (ηνϋ
Ρήγα) θαί παξεδόζεζαλ εηο ηό πϋξ · θαί νί θαηά ηώλ ηδίωλ δεζπνηώλ...
εύηξεπίζαληεο κάραηξα λ, κάραηξαλ εϋξνλ κηζζόλ ηνϋ παξαιόγνπ δήινπ απηώλ»
(Ίζη. Έθθ. Έεκμοξ, Δηδμηζηή, ηόιμξ ΙΑ', ζεθ. 450).
Αοηή ή ιζηνή ακαθμνά ιαξ δέκ έπεζ ζημπό ζζημνζηήξ ακαδνμιήξ, αθθά κά
δώζδ ιίακ ηαθεζδμζημπζηήκ εζηόκα ημϋ ηθίιαημξ ηδξ πενζό-δμο,δζόηζ έπεζ ή
ζζημνία δθδξ αοηήξ ηδξ πενζόδμο ηαθοθεή από ηό αζαθίμ (από ηό όπμζμ
άκηθμΰιε ηαί έιεϊξ ηά ζημζπεία ιαξ) ημϋ Βθάζδ Ραζζζά, «Τπέν ηδξ ηώκ
Δθθήκωκ κόζμο», ηόιμξ ηνίημξ«έξ έδαθμξ θένεζκ», Αεήκαζ 1994, έηδ.
Γζϊπεηέξ, ηό όπμζμ ηαί ζοκζζημύιε ώξ απαναίηδημ ακάβκωζια δζά ηήκ
ηαηακόδζζ όθδξ εηείκδξ ηδξ επμπήξ.
Κθείκμκηαξ αοηό ηό ηεθάθαζμ εά πνέπδ κά άπακηδεή ηαί ηό επζπείνδια πμύ
θέβεζ: «΋θμζ μί ηαηαηηδηέξ ηό ϊδζμ ηάκμοκ». ΋ηακ ό Άθέ-

2

λακδνμξ, μί ΢εθεοηίδεξ, μί Πημθειαίμζ, ηαηέθααακ ηδκ Αζία, μοδέκ έεκμξ
ηαηέζηνερε, μφδέκα πμθζηζζιυ, μφδέκα Ναυ. Ό Πημθειαίμξ Δοενβέηδξ
ιεηαθνάγεζ ηδκ Παθαζά Γζαεήηδ εζξ ηδκ Δθθδκζηή, δζυηζ ή πμθοάνζειμξ
Ιμοδασηή ημζκυηδξ ηδξ Αθελακδνείαξ έβκχνζγε ιυκμκ Δθθδκζηά ηαί ηδξ ηάκεζ
δχνμ, δέκ ζηέπηεηαζ δηζ πνέπεζ ηαζ ηά αζαθίμ ημοξ κά ηάρδ ηαί αοημφξ κά ημφξ
πνμζδθφηζζδ εζξ ηυκ δζηυ ημο ζςζηυ Θευ.
Έκ πάζδ πενζπηχζεζ, αοηυ πμφ έπεζ ζδιαζία είκαζ δηζ, υπςξ θέβεζ υ Βθάζδξ
Ραζζζάξ: «Ό "Ελληναρ - άνθπωπορ δέν εξονηώθηκε ποηέ».

1

Ό Πλήθων
Έδχ εά έλεηάζςιε χνζζιέκεξ εεμθμβζηέξ απυρεζξ ημτ Πθήεςκμξ ηαί εά
παναηδνήζςιε, δηζ ή Δθθδκζηή ενδζηεία θεάκεζ ε'ζξ ηδκ επμπή ημτ Πθήεςκμξ
(απεαίςζε ηυ 1448) πςνίξ ηαιιία μοζζαζηζηή δζαθμνά απυ ηήκ ηθαζζζηή
επμπή· έπμιε δδθαδή ιία πμνεία αδζάζπαζηδ, παν' δηζ είκαζ πανάκμιμξ ηαί
άπδβμνεοιέκδ ήδδ επί δζάζηδια οπέν ηά πίθζα έηδ- ηαί πανά ηυ υηζ δέπεηαζ
ηυκ ζοκεπή πνμπαβακδζζηζηυ εκαβηαθζζιυ ηδξ επζζήιμο ενδζηείαξ, δέκ
θαιαάκεζ μοζζαζηζηχξ απυ αοηήκ ηίπμηε. Αοηυ δέ είκαζ πενίηνακμ δείβια ηδξ
ζηακυηδημξ ηςκ ζδεχκ ηδξ κά δζαηδνμφκηαζ εζξ ηυ πθέμκ άκηίλμμκ πενζαάθθμκ
ηαί οπυ πθήνδ δζςβιυ.
Λέβεζ υ Πθήεςκ, ειθακζγυιεκμξ πθήνδξ βκχζηδξ ηδξ έζςηάηδξ Δθθδκζηήξ
εεμθμβίαξ, εζξ ηυκ 2 Ιμ ΰικμ ημο πνυξ ηυκ Πθμφηςκα:« ώ ανακηά Πλούηωνα,
απχηγέ ηηρ ανθπωπινήρ θύζεωρ καί πποζηάηη... πποΐζηαζαι ηελείωρ ειρ
έμαρ έδώ... γύπω από ζένα είναι οί ήπωερ... έμεϊρ οί θνηηοί ζέ έχομε
άνάγκη».Γείπκμκηαξ έηζζ ηαεανά αοηυ πμφ έπμιε ήδδ ελδβήζεζ, υηζ ή
ιοεμθμβία ενιδκεφεηαζ, εάκ ημπμεεηδεή ηυ ηάεε ηζ έκα επίπεδμ ορδθυηενα.
Δπμιέκςξ υ Πθμφηςκ δέκ είκαζ υ Θευξ ηχκ φπμπεμκίςκ, άθθα πναβιαηζηχξ
ηδξ βδξ, δζά ημτημ ηαί υ Όνθζηυξ ΰικμξ θέβεζ: «πθμοημδμηχκ βεκεήκ ανμηέδκ
ηανπμσξ έκαοηχκ». Γζαηδνεί αεααίςξ ηήκ βκςζηή εέζζ ημο χξ ηνζηήξ ηχκ
εκδηχκ: «αθακχκ ένβςκ, θακενχκ ηε ανααεοηήξ» δζυηζ απθμφζηαηα εζξ αοηήκ
έδχ ηήκ βήκ πανάβεηαζ ή άκηαπμδμηζηυηδξ (ηάνια). Έδχ οπάνπεζ αηυιδ ή
ζαθήξ εέζζξ δηζ μί ήνςεξ (= ηά υκηα ηήξ πνχηδξ ααειίδμξ ηχκ ακςηένςκ
ηυζιςκ) είκαζ έδχ εζξ ηήκ βδ, βφνς ημο, ηαί έδχ δνμοκ.
Δζξ ηυκ φικμ πνυξ ημφξ Σζηάκεξ θέβεζ: «ημφξ Σανηάνζμοξ Σζηάκεξ φικμτιε,
πμφ είκαζ υθμζ αβαεμί ηαί πςνίξ ηαηυ, άκ ηαί εΐζεε βεκκήημνεξ ηχκ θεανηχκ
εκδηχκ... ηαί ηήκ Κυνδ ηήκ ανπδβυ ημτ δζημτ ιαξ εκδημΰ ηυζιμο...».Όπςξ
έπμιεκ ελδβήζεζ μί Σζηάκεξ είκαζ ή πνμζς-πμπμίδζζξ ηήξ φθδξ ιε ηήκ ιμνθή
πμφ βκςνίγμιε, ημτ θοζζημΰ πεδίμο, ηαί αοηή είκαζ θοζζηά ή ΰθδ ηχκ
ακενςπίκςκ ζςιάηςκ. Ύικεσ δέ υ Πθήεςκ ηήκ Κυνδ- Πενζεθυκδ χξ
ηονίανπμ ημτ βήζκμο πεδίμο, ηυ υπμζμ ηαί είκαζ μνευ, δζ' αοηυ ηαί ζφγοβμξ ημτ
Πθμφηςκμξ. Δπίζδξ δέκ ηνέθεζ ζδέεξ απαλίαξ ημτ ηυζιμο, αθθά ημκίγεζ δηζ ή
ΰθδ εζξ ηήκ βήζκδ ιμνθή ηδξ είκαζ «αβαεή πςνίξ ηαηυ», απμηεθεί απαναίηδημ
ζηάδζμ ηήξ ελεθίλεςξ ηαί πνέπεζ κά φικήηαζ.
Ό ΰικμξ δέ πνυξ ηυκ Γζυκοζμ θεάκεζ εζξ ιία πναβιαηζηή εεμθμβζ-

2

ηή ημνφθςζζ: «Βάηπε, παηένα ηαί βεκκδηή υθςκ ηςκ θμβζηχκ ροπχκ, υζεξ
είκαζ μονάκζεξ ηαί υζεξ δαζιμκζηέξ ηαί υζεξ δζηέξ ιαξ, ιεηά ηυκ ακαηηά
Πμζεζδχκα». Έδχ ακαβκςνίγεηαζ υ Γζυκοζμξ χξ υ Θευξ πμφ βέκκα (δζυ ηαί
εήθοξ) ηδκ ηεθεζμπμζμοιέκδ ροπή ηαί θοζζηά ιεηά ηυκ Πμζεζδχκα, υ υπμζμξ
είκαζ Θευξ ηδξ εαθάζζδξ ηαί εζξ έκα ακχηενμ επίπεδμ ή εάθαζζα ζοιαμθίγεζ
ηυ ιέζμκ αίεενζηυκ, δδθαδή ηυκ έκδζάιεζμκ πχνμκ πμφ δέπεηαζ ηήκ ροπή
ιεηαλφ ηχκ δφμ έπακαβεκκήζεςκ ηυ «ιεηά» εκκμεί δηζ ή ροπή δεκ έηδέπεηαζ
πθέμκ έπακαβέκκδζζ.
Ό φικμξ ζηδκ Ανηέιζδα θέβεζ: «Βαζίθζζζα "Ανηειζξ, πμφ δβείζαζ ζηδκ
άθθδ θφζζ... ηαί ημφξ ζοκδέζιμοξ ζφ δίκεζξ». Γζυηζ ή "Ανηειζξ δνα
ηεθεζμπμζμφζα ημφξ ςνίιμοξ ιφζηαξ πμφ εζζάβμκηαζ εζξ ημφξ ακςηένμοξ
ηυζιμοξ, δζ' αοηυ δπςξ είπαιε πενζπμνεφεηαζ είξηίξ ορδθέξ ημνοθέξ, δδθαδή
μδδβεί εζξ ακχηενεξ πκεοιαηζηέξ ηαηαζηάζεζξ, πνμζηαηεφεζ δέ ηά κεμβέκκδηα
γχα ημτ δάζμοξ, δδθαδή ηίξ κεανέξ ηεηεθεζςιέκεξ ροπέξ πμφ έπμοκ ήδδ
ενέρεζ μί Μαζκάδεξ ημΰ Γζμκφζμο ηαί ηίξ έπμοκ αβάθεζ άπυ ηυ ζανηζηυ
πενίαθδια ημοξ δζαννδβκφμκηαξ ημ (Γζυκοζμξ χιζζηήξ).
"Αξ πνμζέλςιε, υιςξ, ηυκ φικμ πνυξ ηήκ "Ζνα: «ζφ πμφ δδιζμονβείξ ηήκ
ΰθδ». "Δπμιε έδχ πςνίξ πενζζηνμθέξ ηίξ ζδζυηδηεξ ηδξ ιενζ-ζηήξ μοζίαξ.
Γζαηνίκεζ ζαθχξ υ Πθήεςκ ηίξ ηνεζξ ηάλεζξ ηχκ Θεχκ, οικχκηαξ ημφξ
«ιαηάνζμοξ ήνςεξ» ηαί ημφξ μονάκζμοξ Θεμφξ ηαί ημφξ αβαεμφξ δαίιμκεξ.
Δζξ ηήκ εζπενζκή πνμζεοπή θέβεζ δέ ηά έλδξ παναηηδνζζηζηά, δζά ηά υπμζα
δεκ πνεζάγμκηαζ ζπυθζα: « μαρ εγκαηαζηήζαηε ζηή μεθόπιο ηηρ δικήρ ζαρ
αθανάηος θύζευρ καί θέζαηε ενα κοινόν όπιο καί ζύνδεζμο ζηά δύο αςηά μέπη
γιά όλα ηά θνηηά, ηή δική ζαρ ζςγγένεια καί ηήν ζςμμεηοσή ζηήν αθαναζία, μαρ
έσεηε ηιμήζει μέ ηήν μακαπιόηηηα». Σηδκ ηνίηδ εζπενζκή πνμζεοπή θέβεζ δζά
ηήκ ιεηειρφπςζζ: « οί Ταπηάπιοι Θεοί καί ηίρ δικέρ μαρ τςσέρ, οί όποιερ έγιναν
αθάναηερ άπό ηόν Ποζειδώνα, αλλά όσι ηελείυρ, ηίρ πήπαν καί ζςνδέοςν κάθε
θοπά μέ αςηή ηή θνηηή θύζι καί πάλι άπ' έδώ ηήν απελεςθεπώνοςν». Οζ
Τανηάνζμζ (φπμπευκζμζ) Θεμί είκαζ αοημί πμφ έθμνεφμοκ ζηίξ έπακαβεκκήζεζξ,
εζξ ηυ ηάνια, ή ροπή δέ ημΰ ακενχπμο είκαζ αεάκαημξ αθθά δπζ ηεθείςξ, δζ'
αοηυ πνεζάγεηαζ ηίξ έπακαβεκκήζεζξ, υηακ δέ άεακαημπμζδεή πθήνςξ, δεκ ηάξ
έπεζ ακάβηδ.
Δζξ ηυκ φικμ δέ πνυξ ηυκ Βαζζθέα Γία είκαζ απμηαθοπηζηυηαημξ δζά ηίξ
ημζιμβμκζηέξ μοζίεξ: «Γζαηί αοηυξ υ σδζμξ πνδζζιμπμζχκηαξ χξ πνυηοπμ
ηυκ εαοηυ ημο ηαί μθδ ηή δζηή ημοξ μοζία πμφ είκαζ πακημφ ηαί ιέ ηάεε
ηνυπμ πςνζζηή άπυ ηήκ φθδ, έααθε ηά εσδδ ζέ αοηυκ

1

ηυκ μονακυ ηαί αοηυκ ηυκ έθηεζαλε ιέ είδδ... ιε φθδ ηδκ μπμία ημτ έδςζε
ή αδεθθή ημο "Ηνα πμο είκαζ ζοκάια ηαί ζφγοβμξ ημο». Έδχ
οπάνπεζ λεηάεανδ ή Όνθζηή ημζιμβμκία: ή Ήνα- φθδ, ιενζζηή μοζία, ηαί υ
Εεφξ- αίεήν, βμκζιμπμζυξ αηηζκμαμθία πμφ έπεζ εκηυξ ηδξ ηίξ δοκαηυηδηεξ
πανάβςβδξ υθςκ ηςκ εζδχκ. Πενζβνάθεζ δε ελαίζζα ηδκ ζοκμθζηή ηαηάζηαζζ
ημτ ζφιπακημξ, θέβμκηαξ δηζ:« ή ηζκδηή θφζζξ ή μπμία είκαζ βεκκδηή βζά δφμ
θυβμοξ, ηαί βζά ηήκ αζηία ηαί βζά ηήκ ζοκεπή βέκεζδ ηήξ ηζκήζεςξ, αθθά
ζηυκ πνυκμ είκαζ άβέκκδηδ».Έπμιε δδθαδή ηήκ ζοκεπή βέκκδζζ ηαί
ηαηαζηνμθή ζοιπάκηςκ ιέ πακηαπμφ πανυκηα ηυκ πνυκμ ηαί ηήκ ζοκμθζηή
θφζζ άβέκκδηδ.
Λέβεζ, επίζδξ, υ Πθήεςκ δζά ημφξ Τζηάκεξ εζξ ηυκ φικμ ημτ Γζυξ: « πθάεεζξ
ηυ εκδηυ ιένμξ ιαξ ιαλί ιέ ηυκ Κνυκμ ηαί ημφξ Τζηάκεξ, ηαί ηυ δζαζχγεηε
υζμ είκαζ πεπνςιέκμ ζηυκ ηαεέκα», μπμφ πάθζ ηαεανά θαίκεηαζ δηζ Τζηάκεξ
είκαζ ή οθζηή θφζζξ. Τζηακμιαπία, δε, είκαζ υ άβςκ εζξ ηυκ υπμζμκ πνμΐζηακηαζ
μί Θεμί δζά ηήκ ηαηαπμθέιδζζ ηήξ ηαηςηέναξ θφζεςξ ημτ άκενςπμο ηαί ηήκ
είζυδυκ ημο εζξ ημφξ ακςηένμοξ ηυζιμοξ. Ακαθένεηαζ ö Πθήεςκ ζοκεπχξ εζξ
ηήκ εεσηήκ ζενανπία ηχκ ακςηένςκ ηυζιςκ θέβςκ, ιεηαλφ ηχκ άθθςκ, εζξ ημφξ
«Νυιμοξ»:
«οί "Ολύμπιοι Θεοί ςπεπηεπούν ζηην αξία από όλοςρ ηούρ Θεούρ,ζηόν απιθμό
δε είναι πολύ ελάσιζηοι. "Οπυρ οί Δαίμονερ, άλλοι είναι πολύ κονηά ζηόν Δία
καί αςηοί είναι ζηόν απιθμό λιγώηε-ποι, άλλοι δέ, πού είναι πιό μακπιά, είναι καί
πεπιζζόηεποι». Οίκοθεν νοείηαι,όηι ή διάηαξιρ ηών ανυηέπυν κόζμυν είναι
πςπαμιδοειδήρ».
"Αξ πνμζεπεή δέ αηυιδ υ ηνυπμξ, ιέ ηυκ υπμζμκ υ Πθήεςκ ακηζδνά ζηήκ
πνυηθδζζ ηχκ ηαζνχκ ηαί ζηδκ βεκζηή ζήρζ ηαί δζάθοζζ. Ακηζδνά ιέ έκα ηνυπμ
ηαεανά Δθθδκζηυ, "Απμθθχκεζμ, εοεφ ηαί πμθζηζηυ. Γέκ ακηζδνά μφηε ιέ
«άζηδζζ αημιζηήξ ζςηδνίαξ», μφηε ιέ ιεηα-κάζηεοζζ (ιπμνμτζε κά ιείκδ
ζηήκ Ηηαθία, ζπμοδαίμξ ηαί πενζγήηδημξ εζξ ηίξ δβειμκζηέξ αοθέξ), μφηε ιέ
σδνοζζ ιοζηζηήξ ή ηνμιμηναηζηήξ μνβακχζεςξ. Ακηζδνά ιέ ηήκ ζοββναθή
«Νυιςκ», αηνζαχξ δπςξ ηαί υ Πθάηςκ, δζά κά υδδβήζδ ηυ ημζκςκζηυ ζχια
εζξ ηήκ ιυκδ ηαί πναβιαηζηή ζςηδνία, πμφ εΐκαζ ή εοκμιμφιεκδ πμθζηεία.
Αοηυ δέ απμηεθεί έκα άπυ ηά ζηαεενυηενα παναηηδνζζηζηά ηήξ εθθδκζηήξ
ζηέρεςξ ηαί ημτ έθθδκζημτ παναηηήνμξ.

2

ΜΥΘΟΣ
KAI
ΛΑΤΡΕΙΑ

«Διόπερ καλώς ετει σσμπείθειν εαστόν
τούς αρταίοσς καί μάλιστα πατρίοσς ημών
αληθείς είναι λόγοσς».
Ό Αριζηοηέλης διά ηούς μύθοσς (Περί
οσρανού 284)

185

Μύθος καί Λατρεία
Αθνινπζψληαο ηελ δηδαζθαιία ηνυ
Walter F.Otto.
Τί αληηπξνζσπεχεη ή κπζνινγία εηο ηά πιαίζηα ηεο νξζήο θαηαλνήζεσο ηεο
Διιεληθήο ζξεζθείαο;
Καηά πνηνλ ηξφπνλ έγελλήζε ή κπζνινγία θαί πνίαο αιεζείαο πεξηέρεη;

α'
Πνιινί έξεπλεηαί εξκελεχνπλ ηελ κπζνινγίαλ κέ έλαλ ηειείσο
έπη-θαλεηαθφλ, «έζλνινγηθφλ» ηξφπνλ: Καη' απηνχο ή εξκελεία ησλ ηδηνηήησλ
ελφο Θενχ είλαη δπλαηφλ λά άλαδεηεζή εηο ηίο αλάγθεο ηήο άλζξσπφηεηνο
θαηά ηελ παλαξραίαλ έπνρήλ, είλαη, ζπλεπψο, πιήξσο Ιθαλνπνηεκέλνη
ραξαθηεξίδνληαο ελαλ Θεφ, π.ρ. «Θεφ ηήο βια-ζηήζεσο».
Γηάθνξνη θηιφινγνη, κέ θχξην εθπξφζσπν ηφλ κεγάιν Βηιιακφ-βηηο,
απέθξνπζαλ ηίο «εζλνινγηθέο» πξνζπάζεηεο εξκελείαο, ζεσξψληαο δηη είλαη
απαξάδεθην λά έξκελεχσληαη νί θιαζζηθνί δηά ηήο ρξήζεσο ηήο ζθέςεσο ηψλ
πξσηνγφλσλ (άο δηεπθξηληζζή: Οί πξσηφγνλνη ιανί, ηφ φπνηνλ ζεκαίλεη, νί
ιανί άλεπ πνιηηηζκνχ, νί απνιίηηζηνη, έρνπλ παξακείλεη εηο ηήλ θαηάζηαζηλ εηο
ηήλ νπνίαλ επξίζθνληαη επί πνιιάο ρηιηεηεξίδαο θαί ζά παξακείλνπλ εζαεί,
επεηδή εΐλαη ιανί θαησηέξαο λνεκνζχλεο κή επηδερφκελνη πξφνδνλ, είλαη
«αδηέμνδα ηήο εμειίμεσο». Οί ηδέεο, νί παξαδφζεηο θαί νί κχζνη ησλ είλαη
άληαλάθιαζηο ηψλ εθπνιηηηζηηθψλ πξνζπαζεηψλ, «Ηξάθιεησλ» πξαγκαηηθψο,
νί φπνηεο έγηλαλ θαηά ηήλ «πξνθαηαθιπζκηαία» επνρή). Έδήηεζαλ ινηπφλ θάηη
πνιχ άπιφ, λά έξκελεχσληαη νί θιαζζηθνί δηά ηψλ ηδηθψλ ησλ ζθέςεσλ θαί
ηδεψλ.
Όκσο, πνιινί θηιφινγνη πεξηέπεζαλ εηο έλα παξαπιήζηνλ ιάζνο: δηά λά
εξκελεχζνπλ ηνχο κχζνπο άλεδήηεζαλ κίαλ άξρηθήλ ηδηφηεηα δηά θάζε Θεφ.
Γηά ηφλ Έξκήλ άπεθάλζεζαλ, δηά παξάδεηγκα, δηη είρε ηήλ ηδηφηεηα ηνυ
πξνζηάηνπ ηψλ νδψλ θαί δη' απηφ χπήξρνλ εηο ηάο νδνχο νί έξκατθέο ζηήιεο.
Καί νί δχν πξναλαθεξζείζεο ζεσξίεο αζπάδνληαη ηήλ ζεσξία ηήο εμειίμεσο
ηψλ ζξεζθεηψλ θαηά ηφ πξφηπ-πνλ ηήο βηνινγηθήο εμειίμεσο. Όπσο, δκσο,
φμπδεξθψο παξαηεξεί φ Walter ΟΜν,ή βηνινγία αλαθέξεηαη εηο ηήλ
κεηεμέιημηλ ππαξρφλησλ

1

απιψλ νξγαληζκψλ εηο πνιππινθσηέξνπο, ελψ «ol ζξεζθεπηηθέο Ιδέεο, ηίο
φπνηεο ζεσξεί ψο πξσηαξρηθέο ή ζξεζθεηνινγηθή επηζηήκε, δέλ είλαη παξά
πξνπιάζκαηα, πξντφληα ηεο αλζξσπηλήο δηαλνίαο, άπφ ηά φπνηα ειιείπεη
νηαδήπνηε κνξθή δσήο».Σπλεπψο ή εμειηθηηθή απηή δηαδηθαζία ράλεη
νηνλδήπνηε λφεκα φηαλ ζεσξήηαη φηη αξρίδεη έθ ηνυ κεδελφο (αο
χπνγξακκηζζή, δηη θαζ' διελ ηήλ δηάξθεηαλ ηεο γλσζηήο ηζηνξίαο, δχν
θαηλφκελα δέλ εκθαλίδνπλ έμέιημηλ ζεηη-θήλ, άιι' αληηζέησο παιηλδξφκεζηλ, ή
γιψζζα θαί ή ζξεζθεία· δηά παξάδεηγκα, ηά ηαθηθά έζηκα ηήο θιαζζηθήο
επνρήο πεξηέρνπλ δεηζηδαηκνλίεο, ηίο φπνηεο είρε απνξξίςεη ή Όκεξηθή επνρή).
Δηο θάζε πεξίπησζη, δέλ είλαη δπλαηφλ λά άξρίδε κία ζξεζθεία δηά ηήο
λνεηηθήο ζπιιήςεσο ηδεψλ θαί ηδηνηήησλ αθεξεκέλσλ. Ό ίδηνο, άιισζηε, φ
Βηιιακφβηηο, αληηθξνχνληαο κία παξεκθεξή ζεσξία, αληέηαμε ηφ επηρείξεκα,
δηη «νπδείο άλζξσπνο απεπζχλεη πξνζεπρέο πξφο κία ηδέα».
Παξ' δια απηά πξνζπαζνχλ δηάθνξνη ζξεζθεηνιφγνη λά κάο πείζνπλ, δηη ελψ
νί "Διιελεο έκεγαινχξγεζαλ εηο δινπο ηνχο ηνκείο ηήο ζθέςεσο, είο ηφλ ηνκέα
ηήο ζξεζθείαο έζθέπηνλην ψο αλφεηνη ια-ηξεχνληεο άληί δηά Θενχο... ηδέεο (ζά
πξέπε λά γίλε θαηαλνεηφλ, δηη ή Διιεληθή ζξεζθεία είλαη ή κφλε ή φπνηα
δηαζέηεη επξχ ζχζηεκα κεηαθπζηθήο θαί εξκελείαο ηψλ αλσηέξσλ θφζκσλ δηά
παξάδεηγκα, φ Βνπδδηζκφο νπδέλ πεξί απηψλ γλσξίδεη, εξσηεζείο φ Βνχδδαο
νπδέλ άπεθξίζε, φ Ινπδατζκφο δέλ γλσξίδεη πεξηζζφηεξα· γξάθεη φ γλσζηφο
Bernard Lazare («Άληηεβξατζκφο», έθδ. Διεχζεξε ζθέςηο, 1988,ζει. 185): «Οί
Εβραίοη... δέλ αλαρφηήζεθαλ ποηέ δηά ηήλ ζεχθή οσζία. Ό Ιοσδαχζκως δέλ έζεζε
θαλέλα άπω ηά οσζηϋδε κεηαθσζηθά ερφηήκαηα, εχηε γηά ηω σπερπέραλ, είηε γηά
ηή θϊζη ηοψ Θεοψ: "οί ιεπηές αλαδεηήζεης δέλ έτοσλ θακκία ζτέζη κέ ηήλ Γραθή,
ιέγεη ω Σπη-λωδα-θαίγηά δ, ηη κέ άθορα, δέλ έκαζα, οψηε κπωρεζα λάκάζφ άπω
ηήλ Αγία Γραθή θακκίαλ άπω ηίς αηϋληες ηδηωηεηες ηοψ ζεοψ", θαί ω Μέληειζολ
προζζέηεη "φ ηοσδαχζκως δέλ κας απεθάισυε θακκηάλ άπω ηίς αηϋληες
αιήζεηες"). Ό Otto, θαηαξξίπησλ πιήξσο ηήλ ζεσ-ξίαλ, δηη ηδέεο εμειίζζνληαη
είο Θενχο, γξάθεη: «Ό Θεφο πξνζηάηεο θαί βνεζφο δέλ είλαη παξά κία
αθεξεκέλε ηδέα θαί ζέ θαλέλα δέλ ζά εΐρελ έιζεη απηή, αλ δέλ είρε ήδε δνζή
άπφ ηήλ έθπαίδεπζη θαί ηήλ ζξεζθεπηηθή θαηήρεζη ή εηθφλα ελφο
παληνδπλάκνπ δληνο, ηνυ νπνίνπ ή απεξαληνζχλε απνθιείεη λά έρε κνξθή θαί
ραξαθηήξα. Μφλνλ ηφ δνγκαηηθφλ πξφηππνλ ελφο δληνο, ηφ φπνηνλ δηαζέηεη
διεο ηίο δπλαηέο, ηδηφηεηεο, έδεκηνχξγεζε ηήλ εζθαικέλε ηδέα δηη θάηη ηφ
φπνηνλ δηαζέηεη κίαλ κφλνλ ηδηφηεηα -ή θαί κίαλ ηδηφηεηα ηφζνλ άθε-ξεκέλελ,
φζνλ είλαη απηή ηνυ πξνζηάηνπ- ζά ήην δπλαηφλ λά είλαη

2

ακ, δπζ υ Θευξ, ημοθάπζζημκ έκαξ Θευξ. Αοηυ θμζπυκ ηυ υπμζμκ ιαξ
πανμοζζάγεηαζ χξ ηυ πενζεπυιεκμκ ιζαξ παναδμζζαηήξ πίζηεςξ είκαζ εζξ ηδκ
πναβιαηζηυηδηα έκα πνυηοπμκ υρζιμκ ηαί ηεθείςξ ηεκυκ. Πανηού, οπού ή
πίζηις ζσνέλαβε ενα θεόν μέ μίαν άμεζον βεβαιόηηηα, δεν είναι δσναηόν
παρά νά ηόν είτεν ζσλλάβει, ώς ένα ον ζωνηανό (vivant) καί οστί ώς μίαν
άθηρημένην ιδιόηηηα ή μίαν άπλήνδύναμιν».
Έθ' υζμκ, θμζπυκ, ηυ άνπζηυκ πενζεπυιεκμκ ηδξ πίζηεςξ ήημ ιία
πναβιαηζηυηδξ, ηάηζ ηυ γχκ, υ παναηηήν αφημτ ημτ Θεμτ μθείθεζ κά είκαζ ö
ίδζμξ ιέ αοηυκ, ηυκ υπμζμκ ιαξ πανμοζζάγμοκ μί δζάθμνεξ υρεζξ ημτ ιφεμο.

α'
Πμία είκαζ θμζπυκ ή ζπέζζξ ιεηαλφ ιφεμο ηαί θαηνείαξ;
Καη' ανπάξ πμθθέξ πακάνπαζεξ θαηνεοηζηέξ ηεθεηέξ ζπεηίγμκηαζ ιέ ιοεζηά
βεβμκυηα, δζά πανάδεζβια εζξ ηδκ Εθεοζίκα, μί πενζπέηεζεξ ηδξ Δήιδηνμξ ηαί
ηδξ Κυνδξ έπανμοζζάγμκημ εη κέμο εζξ ηά πθαίζζα ηςκ θαηνεοηζηχκ ηεθεηχκ.
Οί Ιένεζεξ ημτ Δζμκφζμο, υπζ ιυκμκ ακαπανζζημφκ ηάξ πνάλεζξ ηχκ ιοεζηχκ
ζοκμδχκ ημο, ημτ εζάζμο ημο, άθθά ηαί οπυηεζκηαζ εζξ ηδκ ζδία ηφπδ πνυξ
αφηάξ. Δζυ εζξ Δζμκοζζαηυξ ηεθεηάξ ζοκακηχιε βοκαίηαξ αί υπμσαζ
ηαηαδζχημκηαζ. Επμιέκςξ ηίεεηαζ ηυ ενχηδια, ηαηά πμίμκ ηνυπμκ είκαζ
δοκαηυκ κά έλδ-βδεή υ ιφεμξ;
Ή Μοεμθμβία δέκ πνέπεζ κά ενιδκεφεηαζ έπζθακεζαηχξ, δζυηζ πενζέπεζ εκα
ααεφηενμκ κυδια, δζά ημΰ μπμίμο απμηαθφπημκηαζ μί ζδζαίηενεξ ζδζυηδηεξ
εηάζημο Θεμτ. Μία απθμσηή ενιδκεία, ηδκ μπμίακ ζοκακημφιε άπυ ηδκ
ανπαζυηδηα, ενιδκεφεζ αοηυκ ηυκ ηφπμ ενδζηεοηζηχκ πναηηζηχκ (δδθαδή
αοηχκ πμφ ζπεηίγμκηαζ ιέ ηυκ ιφεμ) χξ ιίακ άκηακάηθαζζκ, ιίακ ιίιδζζκ ημΰ
ιφεμο. Σφβπνμκεξ ακηζθήρεζξ απμννίπημοκ δζαννήδδκ αοηέξ ηίξ ζδέεξ ηαί
εεςνμφκ, ηαη' άκηί-ζηνμθμκ ηνυπμκ, δηζ μί θαηνεοηζηέξ πναηηζηέξ
μνβακχκμκηαζ εζξ ιίακ ιοεζηήκ άθήβδζζκ, εζξ ιίακ ιοεζζημνδιαηζηήκ πθμηήκ
(affabulation). Ή εέζζξ αοηή θαίκεηαζ κά οπμζηδνίγεηαζ άπυ ιίακ μιάδα
ενοθζηχκ αθδβήζεςκ, μί υπμζεξ έπθάζεδζακ θακηαζηζηχξ ιέ ηυκ παζίδδθμκ
ζημπυκ κά ελδβήζμοκ ηά μκυιαηα ηαί ηά δνχιεκα, ηά υπμζα ήζακ πθέμκ
αηαηακυδηα (δζυηζ ήδδ ηαηά ηήκ έπμπήκ ηδξ αηιήξ ηδξ θαηνείαξ είπε
θδζιμκδεή ή αοεεκηζηή ζδιαζία ημοξ)ηαί δζ'αφηυκ ηυκ θυβμκ χκμιάζεδζακ
«αζηζμθμβζηέξ» (etiologiques), δζυηζ αζηζμθμβμφκ ηά δνχιεκα. Όθείθμιε
ςζηυζμ κά θάαςιε φπ' υρζκ ιαξ, δηζ

1

ημζμφημο είδμοξ εθεονέζεζξ δεκ είκαζ δοκαηυκ κά ηνφρμοκ ηυκ πνμιεθεηδιέκμ
παναηηήνα ημοξ, ηαί ακηζεέηςξ ελ αφημτ λεπςνίγμοκ απυ ηίξ ιεβάθεξ ανπαίεξ
δδιζμονβίεξ, υπμο υ αιενυθδπημξ παναηδνδηήξ αδοκαηεί κά ακαηάθορδ υ,
ηζδήπμηε ηυ «πνμηαηεζθδιιέκμκ», δζυηζ ειθακίγμκηαζ ειπνυξ ημο ηαί
απμηαθφπημκηαζ ςξ ιεηαιμνθχζεζξ ηςκ ηεθεημονβζηχκ πναηηζηχκ εζξ
πακάνπαζα ζενά ζοιαάκηα, χξ πμζδηζηή ιεηάπθαζζ ηδξ ηεθεημονβίαξ εζξ ιία
ζζημνία δπμο μζ Θεμί ηαί μί "Ηνςεξ παίγμοκ νυθμοξ μιμίμοξ πνυξ ημφξ
πανμοζζαγυιεκμοξ ηαηά ηά δνχιεκα ηδξ θαηνείαξ.
εά ήημ, αεααίςξ, άζφββκςζημξ έπζπμθαζυηδξ κά φπμζηδνίλςιε, δηζ ή θαηνεία
είκαζ ιυκμκ ιίιδζζξ ημτ ιφεμο. «Τυ ιεβαθεσμκ ηδξ παναδμζζαηήξ θαηνείαξ
είκαζ άπθδζίαζημκ δζ' διάξ ηαί εζξ αοηυ ζοιαάθθεζ ή εθθζπήξ ιαξ παζδεία (εάκ
υ Otto είπε εθθζπή παζδείακ, ζηεθεείηε πχξ παναηηδνίγεηαζ ή ζδζηή ιαξ
ζδιενζκή "παζδεία"). Ή πενίπηςζίξ ιαξ μιμζάγεζ ιέ ηήκ πενίπηςζζκ ημτ
άλεζημο φθζζημΰ, υ υπμζμξ αδοκαηεί κά ηαηακυδζδ ηυ ιεβαθεσμκ εκυξ
"ηαεεδνζημφ καμφ" (άξ φπεκ-εοιίζςιε, δηζ μί θεβυιεκμζ "ηαεεδνζημί καμί"
-Cathedrales- έηηί-ζεδζακ ιυκμκ εζξ εκα ηυπμκ, ηήκ πενζμπή ηδξ tie de France,
ηαί εζξ ιίακ ηαί ιυκμκ ιζηνάκ πνμκζηήκ πενίμδμκ, δέκ είκαζ πνμσυκηα ηδξ
επζζήιμο εηηθδζζαζηζηήξ πμθζηζηήξ άθθ' αοευνιδηα ηαηαζηεοάζιαηα θασηήξ
ειπκεφζεςξ πναβιαημπμζδεέκηα οπυ ζδζυηοπςκ ζοκηεπκζχκ ηηζζηχκ, μί υπμζεξ,
χξ θέβεζ ή "παβηυζιζμξ ζζημνία TIMELIFE 1200- 1300 ι.Χ." πανεκέααθμκ
θάενα πθήεμξ ηεθηζηχκ ηαί νςιασηχκ "παβακζζηζηχκ" ζημζπείςκ ηά υπμζα οπυ
ηυ έπίζδιμκ πνμ-ηάθοιια ακαδεζηκφμοκ ηίξ ηεθηζηέξ παναδυζεζξ).
«Ή θαηνεία ακήηεζ εζξ ηίξ ικδιεζχδεζξ δδιζμονβίεξ ημτ ακενςπίκμο
πκεφιαημξ. "Αξ ηήκ ημπμεεηήζςιε, θμζπυκ, υιμΰ ιέ ηίξ πθαζηζηέξ ηέπκεξ, ηήκ
πμίδζζ ηαί ηήκ ιμοζζηή, μί υπμζεξ εηέεδζακ πθεζζηά-ηζξ εζξ ηήκ φπδνεζίακ ημτ
εείμο. Όθα αοηά είκαζ μί εηθνάζεζξ ημτ εείμο, βεκκδιέκεξ απυ εκα πκετια ηυ
υπμζμκ μθείθεζ κά δδιζμονβή ιμνθέξ, υηακ ή θάιρζξ Αφημτ, ηυ υπμζμκ είκαζ
ιεβαθεζχδεξ,ηυ άββί-λδ. Είκαζ δέ ή βθχζζα ηδξ θαηνείαξ πθέμκ ζεααζιίά απυ
ηίξ βθχζζεξ ηχκ ηεπκχκ».
Πμίμξ είκαζ διςξ υ θυβμξ δζά ηυκ υπμζμκ αδοκαημφιε κά ηαηακμή-ζςιε ηήκ
βθχζζα ηήξ θαηνείαξ;
Ή αδοκαιία αοηή έβηεζηαζ εζξ ηυ βεβμκυξ, δηζ ή βθχζζα αφηδ πζζημπμζεί ιίακ
εββφηδηα ημτ Μεβαθείμο, ημζαφηδ, χζηε υ άκενςπμξ μθείθεζ κά πνμζθένδ άπυ
ηήκ ζδίακ ηήκ φπυζηαζίκ ημο δζά κά ηαηαζηή υ ίδζμξ ή ιμνθή, δζά ηήξ μπμίαξ
εηθνάγεηαζ αοηή ή έββφηδξ. Μμνθή ηήκ μπμίακ ηαη' άηεθέζηενμκ ηαί
άιαθοπνυηενμκ ηνυπμκ εηθήεδζακ κά δδιζμονβήζμοκ μί άθθεξ βθχζζεξ δζά
ηήξ ιεζμθααήζεςξ ηήξ πέηναξ,

2

ημτ πνχιαημξ, ηςκ ήπςκ ηαί ηςκ θέλεςκ. Αοηέξ ol άθθεξ βθχζζεξ
πνμχδεοζακ εζξ δφκαιζκ ιεηά ηήκ έλαθάκζζζκ ηδξ έββφηδημξ ημτ εείμο, εκυζς
πανήηιαγε άνβά-άνβά ή θαηνεία. Ωζηυζμ ή θαηνεία έλδ-ημθμφεδζε κά
ζοκεπή ηυκ άκενςπμκ ιε ηυ εείμκ αηυιδ ηαί εζξ έπμπάξ παναηιήξ, μπυηε είπε
θδζιμκδεή Ιηακυ ιένμξ απυ ηήκ «ζδιακηζηήκ» ηδξ· δζά πανάδεζβια «ή ηεθεηή
ηδξ αζιαηδνήξ εοζίαξ^ΐκαζ ιία δδιζμονβία ηήξ μπμίαξ δέκ δοκάιεεα ζήιενμκ
κά άκηζθδθεχιεκ ηυ ιεβα-θεσμκ, άθμτ ή ζδιαζία ηδξ ήημ ήδδ ηαηά ιέβα
ιένμξ θδζιμκδιέκδ είξ ηίξ επμπέξ δπμο αοηή έηεθεΐημ αηυιδ. ΋θείθμιε κά
είιεεα Ιηακμί κά άκαβκςνίγςιε είξ ηυ δνάια ημτ γχμο, ημτ μπμίμο έηπέεηαζ
ηυ αίια, ηήκ έηθναζζκ ιζαξ πκεοιαηζηήξ ηαηαζηάζεςξ, ηήξ μπμίαξ ηυ
ιεβα-θεΐμκ δέκ εονίζηεζ ηυ άκηίζημζπυκ ημο πανά είξ ηά ένβα ορδθήξ ηέπκδξ».
Αοημί μί υπμζμζ μφδέπμηε-είπμκ μζακδήπμηε ζπέζζκ πνυξ ηήκ έκκμζακ
«ενδζηεία», εονίζημοκ «αάναανμκ» ή «ηαηυκ» ή «ηαηχηε-νμκ»ηήκ
πνμζθμνάκ ηήξ αίιαηδνάξ εοζίαξ πνυξ ηυ Θείμκ, εονίζημοκ διςξ πνέπμκ κά
έπμοκ ηήκ Ίδζηήκ ηςκ ηνάπεγακ πθήνδ αζιαηδνχκ ζζηίςκ δζά ηήκ ίδζηήκ ηςκ
άπυθαοζζκ. Ακηζεέηςξ, πακάνπαζμξ κυιμξ ηήξ Δθθδκζηήξ ηαί ηήξ εονςπασηήξ
ενδζηείαξ απαβμνεφεζ, θυβς ηήξ ίενυηδημξ ηήξ γςήξ, ηήκ ζθαβήκ πνυξ ανχζζκ
ηχκ γχςκ, επζηνέπεζ δέ ιυκμκ ηήκ ανχζζκ ημτ ηνέαημξ ηήξ εοζίαξ· ημτημ δέ,
επζηναηεί ηοπζηχξ έςξ ηαί ζήιενμκ είξ ηήκ Ικδία. Λέβεζ ή Μπαβηααάη Γηζηά:
«Οί αγαθοί ηρώγοσν ηά λείυανα ηής θσζίας καί είναι ελεύθεροι κάθε ζηίγμαηος,
οί κακοήθεις όμφς, οί όποιοι "υήνοσν"τάριν ηοϋ έασηοϋ ηφν, ηρώγοσν
αμαρηήμαηα» (ιηθν.ΕαεσζδεΓ), (ηεθ. 3,13)ή «δζοιδέ ευοσζι ζιηία εασηών
τάριν, ούηοι παράνομοι ονηες ζιηοϋηαι αμαρηήμαηα» (ιηθν. Γαθακμτ).
΋θείθμιε κα βκςνίγςιε επίζδξ δηζ δέκ οπάνπμοκ ακενςπμεοζίεξ μφηε είξ
ηήκ Δθθδκζηή μφηε εζξ μζακδήπμηε άθθδ Δονςπασηή ενδζηεία, είξ πείζια
υζςκ πνμζεπάεδζακ κα επζννίρμοκ αοηυ ηυ ζηίβια (έπ' αφημΰ ίδέ «Γαοθυξ»
ηεφπδ 162 ηαί 163).
Δζξ ηήκ Δθθδκζηή ενδζηεία ή ζοιιεημπή ημτ άκενςπμο είξ ηήκ θα-ηνείακ
είκαζ μοζζαζηζηή, δζ' αοηυ μί άκενςπμζ ηαηά ηήκ θαηνεοηζηήκ πνάλζκ,
έλδιιέκμζ ηαί φπενπθδνςιέκμζ άπυ ηήκ πανμοζίακ ημτ Θείμο ,ζοπκάηζξ δέκ
έλέθναγμκ ηήκ άκενςπίκδκ ηαηάζηαζζκ άθθά ηήκ ΰπανλζκ ηαί ηήκ
δναζηδνζυηδηα ημτ ζδίμο ημτ Θεμφ. ΋ ιτεμξ έγμΰζε ηαί έκεζανηχκεημ είξ ηήκ
θαηνείακ, ή μοζία δέ ηήξ ενδζηείαξ ιεηε-θνάγεημ είξ ιμνθάξ δζά ηήξ
ηζκήζεςξ, ηήξ υνπήζεςξ ηαί ηχκ πεζνμκμιζχκ (gestes) ηήξ θαηνείαξ.
Έηημξ άπυ ημφξ Έθθδκεξ ηαί είξ άθθμοξ θαμφξ έπεζ, θοζζηά, έιθα-κζζεή ηυ
Θείμκ, υιςξ εκχ μί άθθμζ πζεακχηαηα έθααμκ άπυ ηήκ πανμοζίακ ημτ Θείμο
ζενμφξ κυιμοξ ή έζςηενζηήκ ζμθίακ, «είξ ηό έλλη-

1

νικόν πνεύμα ανοίγεηαι ένα άπέρανηον θέαηρον, ηοϋ οποίοσ ηά δρώμενα
αποκαλύπηοσν μέ μίαν καθαρόηηηα τωρίς προηγούμενον ηά θαύμαηα ηοϋ
θείοσ κόζμοσ. Τυ Ιενυκ "Οκ, ηυ υπμζμκ ηαηά ηήκ θα-ηνείακ εηάζημο Θεμτ
οπμηζκμφζε αηαηακίηδηα πνυξ δνάζζκ, έκεθα-κίγεημ ιέ ηαεανυηδηα ηαί θάιρζ
έλαπθμφιεκμκ εζξ ιίακ άθεμκίακ ιμνθχκ.Ή αέκαμξ μοζία ημτ Θείμο
είζήνπεημ είξ ηυ θςξ ιμνθχκ γχκηςκ, ζοβηνίζζιςκ πνυξ αοηυ ηυ υπμζμκ
πανήπεδ ανβυηενα, ηαη' άθθμκ ηνυπμκ, απυ ηάξ πθαζηζηυξ ηέπκαξ. Ιδμφ θμζπυκ
πμία ή πδβή ηδξ εθθδκζηήξ "ηεπκμηνμπίαξ". Έπμιε άναβε ηυ δζηαίςια κά ηήκ
άπμηαθέζςιε "υθζβχηενμ ενδζηεοηζηή" άπυ ηίξ άθθεξ, επεζδή εδχ ή πίζηζξ είξ
ηυκ Θευ δέκ απμηαθφπηεηαζ άπυ ηυκ κυιμ, μφηε άπυ ηά έπζ-ηίιζα ημτ
έλμιμθμβδημΰ ηαί ηήκ άπάνκδζζ ημτ ηυζιμο, άθθά ακηζεέηςξ άπυ ηυκ Ιενυκ
παναηηήνα αφημτ πμφ ΥΠΑΡΦΔΙ πνάβιαηζ ηαί άπυ ημφξ ιεβάθμοξ ηφηθμοξ
ηήξ οπάνλεςξ είξ ημφξ μπμίμοξ μί Θεμί ςξ αζχκζμζ ζπδιαηζζιμί δνμοκ;».
Αοηή ή πνμηαηάθδρζξ εκημπίγεηαζ ιεηά αεααζυηδημξ είξ ηήκ αάζζκ υθςκ ηχκ
φπανπμοζχκ ιεθεηχκ ηαί δζ' αοηυκ ηυκ θυβμκ ήκαβηάζεδ-ζακ αοηέξ κά
ενιδκεφζμοκ ηάεε ιοεζηή δδιζμονβία χξ πνμσυκ πμζδηζηήξ θακηαζίαξ, πςνίξ
κά ακηζθδθεμφκ δηζ ή φπμπνέςζίξ ιαξ είκαζ κά ηαηακμήζςιε ηήκ ενδζηεία
ημτ Δθθδκζημφ πκεφιαημξ.
Γζά ηήκ Έθθδκζηήκ ενδζηείακ υ ιΰεμξ αοηυξ ηαε' εαοηυξ δέκ είκαζ ιάνηοξ
ιζηνμηέναξ αλίαξ εκ ζπέζεζ πνυξ ηήκ θαηνείακ . ΋ ιΰεμξ είκαζ ιάθζζηα πθέμκ
δζαθςηζζηζηυξ, επεζδή μί ιμνθέξ ηήξ θαηνείαξ ιαξ είκαζ υθζβχηενμκ βκςζηέξ
ηαί παναιέκμοκ, θεΰ, ζοπκάηζξ ζημηεζκέξ, εκχ ή βθχζζα ημτ ιφεμο δέκ είκαζ
ιυκμκ εοθνάδδξ άθθά ηαί ζαθεζηένα. «Ακαιθζαυθςξ ή υθμηθήνςζζξ ημτ
ιφεμο ακήηεζ είξ έπμπάξ ηαηά ηάξ μπμίαξ μί πμζδηαί δέκ ήζακ απθχξ ή θςκή
ημτ πκεφιαημξ ηήξ ημζκυηδημξ άθθά έδέπμκημ πνμζςπζηχξ ηήκ εείακ
άπμηά-θορζκ». Βεααίςξ, ηαηά ηήκ δζάνηεζακ ηχκ πζθζεηδνίδςκ, ή αημιζηή
αοεαζνεζία, ή παναηζκδοκεοιέκδ εεςνία ηαί ή απθμσηή ακάβηδ έλδ-βήζεχξ
ημοξ είπακ ηαί αοηέξ ακαπηφλεζ βφνς άπυ ηυκ ιΰεμ έκα πθέβια, ηυ υπμζμκ,
επίζδξ, έηνμθμδμημτζε ηίξ πδβέξ ηήξ πμζήζεςξ ηαί ηήξ θακηαζίαξ. Ωζηυζμ,
εεςνμφιεκμξ χξ ζφκμθμκ, παναιέκεζ ηυ μφζζςδέζηενμκ θαζκυιεκμκ ηήξ
Δθθδκζηήξ ενδζηείαξ. Οί ιΰεμζ μί υπμζμζ ακαθένμκηαζ, δζά πανάδεζβια, είξ
ημφξ ήνςαξ, θαιαακυιεκμζ χξ ζφκμθμκ, είκαζ ιία οπένμπμξ άκάπηολζξ ηχκ
εηδδθχζεςκ ημτ ήνςσζιμτ, πανυηζ δζεπθάζεδζακ ιέ δζαθμνεηζημφξ ηνυπμοξ
άπυ δζαθυνμοξ πμζδηάξ.
Δθυζμκ μί θαηνείεξ ηαί μί ιτεμζ δέκ έθεαζακ είξ ηυκ ηυζιμκ χξ
ςθεθζιζζηζηέξ πναηηζηέξ ηαί ιδδαιζκέξ θακηαζηζηέξ δζδβήζεζξ άθθά χξ
δδιζμονβίεξ ικδιεζαημΰ επζπέδμο, υπςξ ή εθθδκζηή άνπζηε-

2

ηημκζηή ηαί ηά βθοπηά, ηυηε ή ελεθζηηζηή πμνεία ημτ ζπδιαηζζιμφ ημοξ πνέπεζ
κα αηυθμοεδ ηίξ απαζηήζεζξ, ηζξ υπμζεξ έπμοκ μί δδιζμονβζηέξ ηαηαζηάζεζξ εκ
βέκεζ. Oi δδιζμονβμί έβκχνζγακ πάκημηε δηζ ή πνάλζξ ηδξ δδιζμονβίαξ πνέπεζ
κά έπδ έιπκεοζεή άπυ ηάηζ ηυ υπμζμκ έηθεφβεζ ηδξ ακενςπζκήξ ακηζθήρεςξ.
"Οζμ δέ ιεβαθφηενα ήημ ή δδιζμονβζηή ημοξ πκμή, ηυζμ πθέμκ αηθυκδημξ ήημ
ή πίζηζξ ηςκ εζξ ηήκ ιεβαθμπνέπεζακ ημτ Όκημξ, ηυ υπμζμκ ηήκ οπμηζκμφζε. Τυ
ίδζμ ηυ θαζκυιεκμκ ηδξ δδιζμονβίαξ ιανηονεί δζά ηυκ εαοηυκ ημο· ηαί ή μφζίά
αοηήξ ηδξ ιανηονίαξ είκαζ ιμκμζήιακημξ: ΌιμθμβεΙ υηζ ηυ άκενχπζκμκ
πκετια δέκ δφκαηαζ κά ηαηαζηή δδιζμονβζηυκ ιυκμκ ιέ ηίξ Ιδζηέξ ημο
δοκάιεζξ, αηυιδ ηαί εζξ ηίξ πθέμκ εοκμσηέξ ζοβηονίεξ, ηαί δηζ έπεζ αοηυ ηήκ
ακάβηδκ κά ηυ άββίλδ ηαί κά ηυ έλεβείνδ έκα ιεβαθεζχδεξ "Αθθμκ (Autre)- ηαί
ή άπμηεθεζιαηζηυηδξ αφημΰ ημτ "Αθθμο είκαζ εοεφξ ελ ανπήξ επζηναημφζα
δζά ηυ ζφκμθμκ ηδξ ελεθζηηζηήξ πμνείαξ ημτ δδιζμονβμφ, υζμκ πμθφ ηαί ακ
έηηζιδεή ή ακενςπζκή ζδζμθοΐα. Είκαζ αοηυ ηυ υπμζμκ μί δδιζμονβμί δθςκ ηςκ
επμπχκ ηαηέδεζλακ, επζηαθμφιεκμζ ιίακ έιπκεοζζκ έηπμνεομιέκδκ άπυ εκα
Όκ πθέμκ ορδθυ.
«"Οηακ έπζηαθήηαζ υ "Οιδνμξ ηήκ Μμΰζα, πνμηεζιέκμο κά ηυκ έιπκεοζδ,
δηακ υΉζίμδμξ αθδβείηαζ δηζ ήημοζε ηυ Άζια ηχκ Μμοζχκ ηαί δηζ είκαζ
αοηέξ πμφ ηυκ έπνζζακ πμζδηή, ζοκδείγμιε κά ιή αθέπςιεκ εηεί πανά ηήκ
οπμπνεςηζηή ζοκέπεζα ιζαξ πμθοεεσζηζηήξ πίζηεςξ, ή μπμία δέκ έπεζ ηαιιία
ζδιαζία δζ' διάξ ημφξ ζοβπνυκμοξ ακενχπμοξ· [εά πνέπδ εδχ κά ζδιεζςεή,
δηζ αοηυ ηυ «διάξ» δέκ άθμνα ηυκΐδζμκ ηυκ Otto- βνάθεζ έπ' αφημτ υ Κ.
Μενεκηίηδξ («Απυθθςκ» ζεθ. 37):
«Ή ζξεζθεία ηψλ αξραίσλ Ειιήλσλ άπεηέιεη παξά ησ Otto νπρί απιψο ζέκα ηη
θαί υπφζεζη λ δηαξθνχο θαί αθαηαπφλεηνπ έξεχλεο, ελζνπζηψδνπο ζπνπδήο θαί
άχπλνπ κειέηεο, αιιά θαί χςεινηέξαλ ηηλά έηη θαί ίεξάλ ζθαΐξαλ εηιηθξηλνχο
πίζηεσο θαί ιαηξείαο, έλ ή νυηνο έιεηηνχξγεη φλησο ψο επιαβήο ηεξεχο ηψλ
θαιιηκάξκαξσλ λαψλ θαί βσκψλ ηψλ Όιπκπίσλ. Έκ ηηλη κηθξψ θαί άπεξίηησ
νίθί-ζθσ ηεο Τπβίγγεο ζπλήξρνλην, ψο ήδε αλσηέξσ ειέρζε, νί ζηαζψηαη θαί
ζαπκαζηαί ηνυ Otto κεηά ηνυ έπηθαλνυο ηνχηνπ δηδαζθάινπ άπαμ ηεο εβδνκάδνο
θαί επί δχν ψξαο εθάζηνηε έηέινπλ ηά ηήο ηδηνξξχζκνπ απηψλ ιαηξείαο κεηά....
επιαβνχο θαηαλχμεσο θαί άθνζηψζεσο έλαληη ηνυ αξραίνπ ειιεληθνχ
παλζένπ»]. "Οηακ υιςξ άημΰιε ηυκ Γηαίηε κά ιάξ αεααζχκδ ιέ ζμαανυκ φθμξ
δηζ μί ιεβάθμζ ζημπαζιμί δέκ εΐκαζ πενζμοζία ηακεκυξ ακενχπμο, άθθά
βίκμκηαζ δεηημί ιέ ιίακ εφθααζηήκ εφβκςιμζφκδκ χξ δχνμκ ηαί πάνζξ, ηυηε
δζδαζηυιεεα κά παναηδνμφιε ηάης άπυ άθθμ θχξ

1

ηζξ μιμθμβίεξ πίζηεςξ εκυξ Όιδνμο, εκυξ Ηζζυδμο ηαί πμθθχκ άθθςκ.
Αζπέηςξ απυ ηυ ακ πζζηεφςιε εζξ ηυκ Απυθθςκα δ ηάξ Μμφζαξ, υθείθμιε
κά άκαβκςνίζςιε ηυ έλδξ:
«Εζξ ηδκ δδιζμονβζηήκ πνάλζκ ορδθήξ ηέπκδξ ηαί ιεβάθςκ αλζχζεςκ
θαιαάκεζ οπμπνεςηζηχξ ιένμξ ή γχζα ζοκείδδζζξ ηδξ πανμοζίαξ εκυξ
ορδθυηενμο Όκημξ, ηαί υηακ άκαθφςιεκ έκα ένβμκ ηέπκδξ δέκ πνέπεζ έκ
μοδειία πενζπηχζεζ κά ημτ άπμδχζςιε άλίακ, έάκ υ δδιζμονβυξ ημο δέκ
άκαβκςνίγδ αοηυ ηυ βεβμκυξ».
Γνάθεζ υ βκςζηυξ θοζζηυξ Karel Velan, ημτ μπμίμο ηδκ εεςνία έπμιε ήδδ
ακαθφζεζ (εζξ ηυ πνμακαθενεέκ ένβμκ ημο, ζεθ. 180): «Καηά ηελ δηάξθεηα κίαο
κεγάιεο ρξνληθήο πεξηφδνπ αλέιπα πάιη θαί πάιη απηέο ηηο ζθέςεηο,νί φπνηεο κε
ψδεγνυζαλπάληνηε εηο ηφ τδην ζπκπέξαζκα: Ή ζηηγκή ηήο δεκηνπξγίαο ψθεηιε λά
θπβεξλάηαη απφ ηνπο θαλφλαο θαί ηνπο θπζηθνχο λφκνπο ηνυ Κφζκνπ, νί φπνηνη
ηζρχνπλ θαί ζήκεξνλ, θαί λά έιαβε ρψξαλ, πηζαλψηαηα, άλεπ εμσηεξηθήο
επεκβάζεσο (είλαη απηή ή "θηινζνθία " ή νπνία θαζνδεγεί ηήλ λέα κνπ ζεσξία
πεξί δεκηνπξγίαο). Έλα ζχκπαλ γελλεκέλν εηο ηφλ ζθνηεηλφ, ςπρξφ θαί απέξαλην
Κφζκν, θσηηδφκελν άπφ άιια ζχκπαληα εηο πνηθίια ζηάδηα εμειίμεσο, κεξηθά
κφιηο γελλεζέληα θαί άιια έλπιήξεη εμειίμεη νδεγνχκελα πξφο ηφλ ζάλαηνλ ηνπο.
Μία ηνηαχηε ζεσξία κνυ έθαίλεην φηη απνηεινχζε κία πιένλ απνδεθηή θαί
ψινθιεξσκέλε άληίιεςη δηά ηήλ ηζρχ ηνυ "Δεκηνπξγνχ". Μία εζπέξα ηνυ
Ιαλνπαξίνπ ηνυ 1985, εμαίθλεο θαηειήθζελ άπφ κία κνλαδηθή εκπεηξία.
Ήζζάλζελ αηθληδίσο ηφλ εγθέθαιν κνπ λά θαζαξίδε άπφ θάζε ζθέςη θαί
παξεκβνιή, έηνηκνλ λά δερζή έλα κήλπκα. Εηο θιάζκαηα δεπηεξνιέπηνπ
ελεθαλίζζεζαλ εκπξφο κνπ άπεθξπζηαιισκέλαη αίβαζηθαί ίδέαη ηήο θνζκνινγηθήο κνπ ζεσξίαο. Φπζηθά, έπεθνινχζεζαλ επηά έηε αδηάθνπνπ θξηηηθήο
εθηηκήζεσο θαί αλαιχζεσο απηψλ ησλ βαζηθψλ ζέζεσλ». Πενζζζυηενμκ άπυ
ηάεε άθθδκ δδιζμονβίακ, ή θαηνεία ιανηονεί ιίακ ζοκάκηδζζκ ιέ ηυ
φπενακενχπζκμκ. Οί δζάθμνεξ δδιζμονβίεξ, ηίξ υπμζεξ ειείξ ηαεμνίγμιε ςξ
ηέπκαξ ή έπζζηήιαξ, εονέεδζακ άθθμηε πμθφ πθδζίμκ ηήξ θαηνείαξ, χζηε
ηαηχνεςζακ κά απμδεζιεφζμοκ ζημζπεία άπυ ηυ σδζμ ηυ πεδίμκ ηδξ. « Ή ζδία ή
βθχζζα έδδιζμονβήεδ έπμοζα, πςνίξ αιθζαμθία, ζπέζζκ ιέ ηάηζ ηυ
φπενααηζηυκ, ιέ ηήκ ηζ-κδηήνζμκ δφκαιζκ ημΰ ηυζιμο. Πνμημφ εφνεεή εζξ
εέζζκ κά οπδνέηδζδ ημφξ ακενχπμοξ εζξ ηήκ ιεηαλφ ηςκ έπζημζκςκίακ,
άκεδφεδ ιέ ιίακ άνπέβμκμκ υνιήκ ςξ δμλμθμβία ηαί πνμζεοπή».
Έδχ άξ άκμίλςιε ιίακ πανέκεεζζκ δζά κά ημκίζςιεκ, υηζ ή ίενυηδξ ηήξ
βθχζζδξ είκαζ ηυ εειέθζμκ ηήξ εεκζηήξ γςήξ, είκαζ υ ζοκδεηζηυξ

2

ανιυξ ηςκ παναδυζεςκ ιέ ηυ «ζήιενα»· απυ ηδκ βθχζζα ηςκ ηθαζζζηχκ
ακηθεί ηυ έεκμξ ηά ζδεχδδ ηαί ηίξ αλίεξ ημο, υ βθςζζζηυξ πθμφημξ δδιζμονβεί,
ιυκμξ αοηυξ, εβηεθαθζηυξ ζοκάρεζξ ηαί μδδβεί πνυξ ηδκ εφθοΐακ. Αοηά ηά
αοηαπυδεζηηα δεκ δζαθακεάκμοκ ηδκ πνμζμπήκ μφδεκυξ θαμτ υ υπμζμξ
εκδζαθένεηαζ δζά ηυ ιέθθμκ ημο· επί παναδείβιαηζ, άια ηδ ζδνφζεζ ημο, ηυ
ηνάημξ ημτ Ιζναήθ ηαεζένςζε χξ έπίζδιμκ άθθά ηαί υιζθμοιέκδκ βθχζζακ
ημο (ηήκ μπμίακ οπμπνεςηζηχξ έηιακεάκεζ ηάεε κεμεζζενπυιεκμξ) ηήκ
Έανασηήκ, ή μπμία χξ βκςζηυκ ήημ κεηνά βθχζζα ήδδ πνυ δφμ πζθζάδςκ εηχκ
(εζξ ηήκ Έθθδκζζηζηήκ ηαί ιεηέπεζηα έπμπήκ μιζθμφκηαζ εζξ ηήκ Παθαζζηίκδκ ή
Εθθδκζηή ηαί ή Άναιασηή), επεζδή δέ μφδειίακ θέλζκ πενζείπε ηαηάθθδθμκ δζά
ηάξ άκάβηαξ ηδξ ζοβπνυκμο επμπήξ, έβζκεκ εονεία ηαηαζηεοή κεμθμβζζιχκ
απυ ανπαίαξ νίγαξ. Καεζενχεδ επίζδξ ηαί ηυ άθθάαδηυκ ηδξ, πανυηζ
πενίενβμκ ηαί ηαηεζηεοαζιέκμκ δζά κά πανάζζεηαζ επί θίεςκ. Οοδειία
ζηέρζξ έβέκεημ δζά κά ηαεζενχεδ « ή βθχζζα πμφ ιζθάεζ υ θαυξ», πανυηζ υ
ηφνζμξ υβημξ ηχκ επμίηςκ πνμήνπεημ απυ ηήκ Άκαημθζηήκ Εφνχπδκ ηαί
χιζθμτζε ηήκ Yiddish, ή μπμία έπμοζα ακαπηφλεζ ηαί άλζυθμβμκ θμβμηεπκίακ
άπεηεθεσημ άπυ ηνάια εανασηχκ θέλεςκ, πνμενπμιέκςκ απυ ηήκ άκάβκςζζκ
ηδξ Παθαζάξ Δζαεήηδξ ηαί ημτ Ταθιμφδ, ηαί θέλεςκ ηχκ εονςπασηχκ
βθςζζχκ.
Φοζζηά, αοηά δέκ ζζπφμοκ δζά ηήκ Εθθάδα, υπμο ηάεε έκκμζα ακηζζηνέθεηαζ
, υ βθςζζζηυξ υθεενμξ ηαθείηαζ «πνυμδμξ» (υ Δ. Γθδκυξ, εζξ ηυκ «Νέμ
Δνυιμ» ημΰ Φεανμοανίμο 1929, οπμζηδνίγεζ εενιχξ ηήκ ηαεζένςζζκ ημΰ
θαηζκζημφ αθθααήημο. Τυ δέ 1944 ηυ Ε. Α.Μ ηαί ή Ε.Π.Ο.Ν εζζδβμφκηαζ εζξ
ηήκ ηοαένκδζζκ ηδξ Π.Ε.Ε.Α ηήκ «ηαηάνβδζδ ηδξ ζζημνζηήξ μνεμβναθίαξ»)
ηαί «έλέθζλζξ» ηδξ βθχζζδξ (ακηζθάζημοκ πνυξ ηυκ εαοηυκ ημοξ: άθ' εκυξ ιαξ
θέβμοκ εζξ ημφξ «πακδβονζημφξ» δζά ηήκ ηαηία ηχκ Τμφνηςκ πμφ δέκ
έπέηνεπμκ ηήκ εθθδκζηή παζδεία ηαί άθ' εηένμο μιζθμφκ δζά «θοζζμθμβζηή
έλέθζλζ» ηδξ βθχζζδξ. Άκηί κά ηζιήζμοκ αοηυκ ηυκ θαυκ, υ υπμζμξ ιέζα άπυ
υθμοξ αοημφξ ημφξ ζημηεζκμφξ αζχκεξ, ιέζα άπυ έκα ζοκεπέξ ιαζηίβςια
ηδνοβιάηςκ εεκζηήξ απαλίαξ, ιέζα άπυ ηαηαηνεβιμφξ ηαί ζηενήζεζξ,
έζοκέπζζε κά πενζζχγδ υζα νάηδ ήδφκαημ άπυ ηυ παθαζυκ ηαί θμζδμνδιέκμκ
βθςζζζηυκ ηθέμξ, άκηί κά ηυκ ηζιήζμοκ, ηυκ έηζ-ιχνδζακ «ηζ' άπυ πάκς»: ημτ
είπακ υηζ αοηά ηά βθςζζζηά νάηδ «ημΰ πδβαίκμοκ», είκαζ ή «δδιμηζηή» πμφ
ηήκ ελεθίζζεζ ιυκμξ ημο, ιέζα εζξ ηήκ άβναιιαημζφκδκ ημο ηαί ηήκ
φπμοδμφθςζίκ ημο, ή έθθεζρζξ ζπμθείςκ «ημΰ αβήηε ζέ ηαθυ»). Γνάρεζ υ Ά.
Δεκδνζκυξ («Εθθάδα λφπκα», έηδ. Εθεφεενδ ζηέρζξ):
« Αηόιδ ηαί αοηή ή ααζζηώηενδ εζδμπμζόξ δζαθμνά ιεηαλύ άκενώ-

1

πμο ηαί γώμο, ή βθώζζα, έβζκε ό ζηόπμξ ηώκ ηαηαζηνμθέςκ ηδξ
άκενςπόηδημξ. "Απθμπμζείηαζ", δήεεκβζά "ηένδμξπνόκμοηαί εοημθίαξ". Σηήκ
πναβιαηζηόηδηα, επζδζώηεηαζ ό ααειζαίμξ οπμαζααζιόξ ηδξ εκκμίαξ ημϋ
άκενςπμο, ώξ "άκς ενώζημκημξ"πμύ δίδαλακ μί Εθθδκεξ, ζέ γςώδδ
ύπόζηαζζ. Φηςπαίκμκηαξ ηό θελζθόβζμ, ηδκ ζΰκηαλζ ηαί ηδκ βναιιαηζηή,
θηςπαίκμοκ ηαί μί έκκμζεξ, μί πμθύπθμηεξ δμιέξ ηήξ ζηέρεςξ, ηαί ακαηνέπεηαζ
ή έλέθζλζξ ημϋ άκενςπμο πνόξ ηά ακώηενα επίπεδα ,ζέ έπακαζηνμθή ημοπνόξ
ηά ηαηώηενα».
Ακαθενυιεκμζ εζξ ηδκ ζηεκήκ ζπέζζκ ηέπκδξ ηαί ενδζηείαξ, ή μπμία οπάνπεζ
είξ ηδκ Έθθδκζηήκ Γναιιήκ, υθείθμιε κά άκαθένςιε ηήκ εεία ηαηαβςβή ημτ
Θεάηνμο ηαί ηδξ Μμοζζηήξ. Τυ εέαηνμκ, πνμεθευκ απυ ηά ηεθεημονβζηά
δνχιεκα, δζεηήνδζε ηαί ε'ζξ ηάξ ιεηέπεζηα έπμπάξ ηάξ ενδζηεοηζηυξ ημο
ζοκδέζεζξ. Ώξ βκςζηυκ μί δναιαηζημί αβχκεξ δζελήβμκημ ηαηά ηήκ δζάνηεζακ
ηχκ «εκ άζηεζ Δζμκοζίςκ», ή έκανλζξ δέ ηχκ παναζηάζεςκ έβέκεημ ηήκ
ηεηάνηδκ ήιένακ ηχκ «Μεβάθςκ Δζμκοζίςκ» ηαί εΐπμκ δζάνηεζακ ηνζχκ
διενχκ. Όθα ηά ζημζπεία ηήξ ηναβςδίαξ, ή ηαηαβςβή ηδξ, υ ηυπμξ
παναζηάζεςξ ηαεχξ ηαί μί εμνηέξ είξ ηίξ υπμζεξ έπανμοζζάγμκημ μί ηναβςδίεξ,
ήζακ Δζμκοζζαηά. Οί οπμεέζεζξ, επίζδξ, ηχκ ηναβςδζχκ είκαζ είθδιιέκεξ άπυ
ηήκ ιοεμθμβίακ. Τυΐδζμ, άθθςζηε, ηυ υκμια ηήξ ηναβςδίαξ ζδιαίκεζ «ηνάβςκ
χδή», δδθαδή άζια πμνμτ ιεηδιθζεζιέκςκ είξ Σαηφνμοξ, δζ' αοηυ υιμΰ ιεηά
ηχκ ηναβςδζχκ έπανμοζζάγεημ ηυ Σαηονζηυκ δνάια, δπμο οπήνπε πάκημηε
πμνυξ Σαηφνςκ. Τυ εέαηνμκ άθθςζηε, χξ ζενυξ πχνμξ, δζέεεηε είξ ηυ ηέκηνμκ
ηήξ μνπήζηναξ αςιυκ ημτ Δζμκφζμο, ηήκ Θοιέθδκ είξ δέ ηυ ηέκηνμκ ημτ
πνχημο δζαγχιαημξ οπήνπε υ ενυκμξ ημτ άνπζενέςξ ημτ Δζμκφζμο.
Δέκ οπάνπεζ, επίζδξ, αιθζαμθία, δηζ μί "Εθθδκεξ εεςνμφζακ εείακ ηήκ
ιμοζζηήκ, ηήκ μπμίακ ηαί έπειεθήεδ πνμζςπζηχξ υ Ποεαβυναξ. Γνάθεζ υ
Δδιήηνδξ Σηαεαηυπμοθμξ («Δαοθυξ» η. 151): «Ήθέλδ ιμοζζηή, ή μπμία
αοημύζζα πέναζε ζέ όθεξ ηίξ βθώζζεξ ημϋ ηόζιμο (musica η. η.θ.), πνμένπεηαζ
άπό ηήκ ανπαζμεθθδκζηή νίγα ις-, ή μπμία ζδιαίκεζ "ενεοκώ, γδηώ κά
ιάες"(άπ' δπμο πνμένπμκηαζ επίζδξ μί θέλεζξ ιύζηδξ ηαί ιοζηήνζμκ). Ό
Δζόδςνμξ Σζηεθζώηδξ ακαθένεζ, δηζ μί Μμύζεξ μκμιάζηδηακ έηζζ άπόηό ιοείκ
ακενώπμοξ, εκώ ζύβπνμκμζ ημο εεςνδηζημί ακέθενακ, δηζ ή θέλδ ιμύζα
ηαοηίγεηαζ ιέ ηήκ βκώζδ, "επεζδή άπάζδξ παζδείαξ αύηδ ηοβπάκεζ αζηία". Σηήκ
ανπαία Εθθδκζηή "ιοεμθμβία" αθέπμοιε ηόπό-ζμ ανιμκζηά ή έκκμζα ηήξ
ιμοζζηήξ βεθονώκεζ ηό πανεθεόκ ιέ ηό ιέθθμκ: Οί Μμύζεξ είκαζ ηόνεξ ημϋ Δζόξ
ηαί ηήξ Μκδιμζύκδξ, εκώ ό Απόθθςκ-εηηόξ άπό εεόξ ηήξ ιμοζζηήξ ηαί ημϋ
θςηόξ-είκαζ εε-

2

όρ ηήρ μανηικήρ, ό όποιορ μέ ηό μανηείο ηος αναδεικνύεηαι ζε πςθμιζηή ηηρ
πολιηικήρ ζυήρ ηοϋ απσαίος Ελληνικού κόζμος. ΋ Απόλλυν ήηαν επίζηρ καί
παηέπαρ ηοϋ Αζκληπιού, καί έκ ηοϋ λόγος ηούηος μποπούμε νά διακπίνοςμε
ηήν ζσέζη μοςζικήρ καί ιαηπικήρ, αθού δέν ήηαν ηςσαία ή σπήζη ηηρ μοςζικήρ
ζηίρ έγκοιμή-ζειρ αηά απσαία ιεπά, ζηά όποια έδίδονηο μοςζικέρ ζςνηαγέρ γιά
θεπαπεία τςσικών αζθενειών, πολύππίν ή ζύγσπονη επιζηήμη ξαναανακαλύτει ηήν μέθοδο ηήρ μοςζικοθεπαπείαρ. Ό Πίνδαπορ ςμνεί ηόν
Αζκληπιό πού θεπαπεύει όλερ ηίρ αζθένειερ μέ ηπαγούδια, ενώ ό Θεόθπαζηορ
σπηζιμοποιούζε μελυδίερ ηοϋ Φπύγιος ήσος, γιά νά "έπικοςθίζει ηά άλγη"».
"Αξ ημκζζεή, θμζπυκ, δηζ εκα απυ ηά ηφνζα παναηηδνζζηζηά ηήξ Εθθδκζηήξ
ενδζηείαξ είκαζ ή ζηεκή ζφκδεζίξ ηδξ πνυξ μζακδήπμηε άθθδκ ακενςπζκή
δδιζμονβία. Είκαζ άκαιθζζαήηδημκ δηζ εκεθακίζεδζακ μί ηέπκεξ εζξ ηήκ γςήκ
ημο ακενχπμο απυ ιίακ πκμήκ ιζαξ οπενθοζζηήξ εκενβείαξ, ίζπονμηέναξ ηαί
εβηονυηενμξ απυ ηήκ άκενςπίκδκ δζάκμζακ. Αοηήξ ηήξ πκμήξ επζαεααζχκεηαζ
ή πανμοζία ζοκεπχξ, άπυ ηυ αίζεδια απμηυιμο ζοβηζκήζεςξ ηαί πάνζημξ, ηυ
υπμζμκ αζζεάκεηαζ υ ηαθθζηέπκδξ ηαί εζξ ηήκ ζδιενζκή επμπή, πμφ μί ηέπκεξ
θαίκεηαζ κά ένείδςκηαζ απμηθεζζηζηχξ εζξ ηυκ ίδζμ ηυκ εαοηυκ ημοξ. Έάκ,
θμζπυκ, ζηνέρςιε ηυ αθέιια ιαξ πνυξ ηάξ Απανπάξ, πνυξ ηήκ ανπέβμκμ
δφκαιζκ, ηυηε δθεξ μί δδιζμονβζηέξ εηδδθχζεζξ ημτ ακενχπμο εά πνέπδ κά
παναηηδνζζεμφκ αδζαηνίηςξ χξ θαηνεοηζηέξ πνάλεζξ.

Υ
Οί θαηνεοηζηέξ πνάλεζξ, ιέ ηίξ υπμζεξ επζημζκςκεί υ άκενςπμξ ιέ ηυ εείμκ,
έπζιανηονμΰκ ηήκ ζδίακ ηήκ έιθάκζζζκ ημτ εείμο. Εζξ ηυ έπίηεκηνμκ εηάζηδξ
ανπαίαξ ενδζηείαξ εονίζηεηαζ ή έιθάκζζζξ ηαί ή πανμοζία ημτ εείμο.
Παναθθήθςξ, υιςξ, εζξ ηυ ηέκηνμκ μζαζδήπμηε ημπμεεηήζεςξ άλζςκ ηαί
ηαεμνζζιμφ ζηυπςκ εονίζηεηαζ ή εζηυκα ημτ ακενχπμο, ή ιμνθή δζά ηήξ
μπμίαξ αοηυξ εέθεζ κά ακαβκςνίγεηαζ. Είκαζ άκυδημκ κά θέβεηαζ δηζ
«έδάκεζζε» υ άκενςπμξ ηήκ εζηυκα ημο εζξ ηυ «Όπενθοζζηυκ» ηαί δηζ
ημζμοημηνυπςξ έβεκκήεδζακ μί εείεξ ιμνθέξ ηάεε θαμτ. «Πνίκ απυηηδζδ ηάκ
ηήκ δοκαηυηδηα κά άκηζθδθεή ηυκ εαοηυκ ημο υ άκενςπμξ, εκεθακίζεδ υ εευξ
ειπνυξ ημο. Ή είηχκ Τμο πνμτπήνλε ηήξ ακενςπζκήξ εζηυκμξ. Αοηυ ηυ υπμζμκ
δφκαηαζ ηαί μθείθεζ κά είκαζ ή υρζξ ηαί ηυ είδμξ ημτ άκενςπμο, ηυ έδζδάπεδ υ
άκενςπμξ άπυ ηήκ "έπζθάκεζακ" ημτ εείμο».

1

Ή έκυηδξ ημο Θεμτ ημά ημο άκενςπμο, εζξ δ,ηζ είκαζ μοζζχδεξ ηαί
πνςηανπζηυκ εζξ ηδκ ΰπανλζκ:Ίδμφ ή Εθθδκζηή Σηέρζξ. Μυκμκ έδχ ιαξ
απμηαθφπηεηαζ υθυηθδνμκ ηυ ζδιαζκυιεκμκ ηήξ ακενςπζκήξ ιμνθήξ δζά ηήξ
υπμζαξ εηδδθχκεηαζ υ Θευξ είξ ηήκ Εθθάδα. "Αθθμζ θαμί πζζηεφμοκ, δηζ αοηυ
ηυ υπμζμκ είκαζ άπαναίηδημκ δζά ηυκ άκενςπμκ δεκ είκαζ πανά ή βκχζζξ ηήξ
εευηδημξ- ηαί εκχ ακαγδημφκ κά ετνμοκ ηήκ πενί εείμο βκχζζκ είξ ηήκ εζηυκα
ηήξ ιεβζζημπμζήζεςξ ηήξ ακενςπζκήξ ζζπφμξ, δδθαδή είξ ηήκ απυθοημκ Ίζπφκ,
είξ ηήκ ζμ-θίακ, είξ ηήκ δζηαζμζφκδκ ή είξ ηήκ άβάπδκ, ηυ Θείμκ πνμζεθένεδ
ηυ σδζμ είξ ημφξ "Εθθδκεξ δζά ηήξ θοζζηήξ ιμνθήξ ημτ άκενςπμο.
Γκςνίγμιε δηζ δεκ πνμμνίγεηαζ υ άκενςπμξ πανά δζά κά παναηήνδζδ ηαί κά
ηαηακυδζδ ηήκ ζδίακ ηήκ θφζζκ ημο· δκ υ ίδζμξ άκενςπμξ, μθείθεζ, ιυκμξ ημο,
κά υνίζδ ςξ ηαεήημκ ημο κά ιήκ τρςεή πνυξ ηάπμζμκ άθθμκ ζηυπμκ εηηυξ
άπυηυκΐδζμ ηυκ εαοηυκ ημο. Δεκ είκαζ αοηυ ιυκμκ ηήξ θζθμζμθίαξ ζδέα, ακήηεζ
είξ ηυ πκεφια ηυ υπμζμκ ζοκέθααε ηήκ εζηυκα ηςκ ΋θοιπίςκ Θεχκ ηαί ηυ
υπμζμκ ηαηεοεφκεζ, πνάβιαηζ, ηήκ Έθθδκζηήκ Σηέρζκ. "Οπςξ ηά δέκδνα ηαί ηά
γχα, ή ιμνθή ημο άκενςπμο ηαείζηαηαζ, δζ' αοηυ ηυ πκεφια, ιία ιμνθή ηήξ
αζςκίαξ ζθναβΐδμξ, ηήξ μπμίαξ ηά ηαεανά παναηηδνζζηζηά είκαζ αοηά ηήξ
εευηδημξ. Ακηί κά ελφρςζδ εςξ ηυκ μφνακυκ ηζξ δοκάιεζξ ηαί ηζξ ανεηέξ ιέ
ιίακ εοζεαή θακηαζίακ, υ Έθθδκ ήνεφκδζε είξ ηίξ ηθεζζηέξ βναιιέξ ηήξ
θφζεςξ ημο ηήκ ιμνθήκ ημο Θείμο.
΋θα, θμζπυκ, υζα εθέπεδζακ πενί «άκενςπμιμνθζζιμτ» ηήξ Εθθδκζηήξ
Θνδζηείαξ, δέκ είκαζ πανά θθοανίεξ. Δέκ έδςζε άκενχ-πζκμκ παναηηήνα είξ
ηυ Θεΐμκ:Εϊδε ηήν ούζίαν ηος ανθπώπος ώρ θεί-αν. Γνάθεζ υ Γηαίηε
(Myrons Kuh, 1812):«Τό αίζθημα καί ή έπιδίωξιρ ηων Ελλήνων είναι νά
θεοποιήζοςν ηόν άνθπωπο, όσι νά εξανθπωπίζοςν ηήν Θεόηηηα. Ππόκειηαι
πεπί ενόρ θεομοπθιζμοϋ καί οσι ενόρ άνθπωπομοπθιζμοϋ!». Τυ ένβμκ ηυ
πθέμκ ζδιακηζηυκ αφημτ ημτ εεμιμνθζζιμτ είκαζ ή άκαηάθορζξ ηήξ
πναβιαηζηήξ ιμνθήξ ημτ άκενςπμο, ή μπμία, χξ ή πθέμκ οπένμπμξ έηδήθςζζξ
ηήξ θφζεςξ, χθεζθε κά είκαζ επίζδξ ή πθέμκ αοεεκηζηή έηθναζζξ ημτ Θείμο.
΋θείθμιε, θμζπυκ, κά παναδεπεχιεκ, δηζ ή έιθάκζζζξ ημτ εείμο, είξ ηήκ
μπμίακ ηάεε ανπαία ενδζηεία εΐπε ηήκ πδβήκ ηδξ, δέκ είκαζ ιία πίιαζνα, άθθά
έκα πναβιαηζηυκ βεβμκυξ. Απυ αοηυ πδβάγεζ υ,ηζδή-πμηε εεςνμΰιε ειείξ
αφεεκηζηυκ, άπυ ηήκ δζαιυνθςζζκ ηήξ ακενςπζκήξ ημζκυηδημξ ηαί ημτ
πμθζηζζιμτ, έςξ ηά ακηζηείιεκα ηήξ ειπεζνίαξ, ηήξ ζηέρεςξ, ηήξ εεθήζεςξ. Ή
μδυξ, είξ ηήκ μπμίακ εονίζημκηαζ δθα ηά πνάβιαηα, έπανάπεδ άπυ ηυ
άνπέβμκμκ θαζκυιεκμκ ημτ ιφεμο ηαί μπζ άπυ ακενχπζκα ζπέδζα ή,
εκδεπμιέκςξ, άπυ ηίξ ελςηενζηέξ ζοκεήηεξ.

2

Καη' ανπάξ οπάνπεζ πάκημηε ό Θείμξ Κόζιμξ· άπό αοηόκ έδδιζμονβήεδ
ηαηά πνώημκ ό ζηόπμξ ηαί ή αηναπόξ ή όπμζα μδδβεί εζξ ηόκ ζηόπμ, ηαί
ηαηόπζκ μί ηίκδοκμζ, ημύξ μπμίμοξ μθείθεζ ό άκενςπμξ κα πανάηαιρδ. Δεκ
είκαζ επεζδή ό άκενςπμξ έπεζ επζεοιίεξ πμύ εκεθακίζεδ ηό Θείμκ δζά κά ημϋ
πανέλδ ηδκ πναβιάηςζίκ ημοξ· μί ακάβηεξ ηαί μί επζεοιίεξ, όπςξ επίζδξ ηαί ή
ίηακμπμίδζίξ ημοξ ,έπμοκ ηδκ πδβήκ ημοξ εζξ ηδκ Θείακ μύζίακ.
Οί θαηνείεξ ηαί μί ιΰεμζ, ιέζα άπό ημοξ μπμίμοξ άκαβκςνίγμιε ηίξ ιεβάθεξ
δδιζμονβίεξ, αοηέξ πμύ δίδμοκ πνμζακαημθζζιόκ εζξ όθεξ ηίξ άθθεξ
εηδδθώζεζξ ημο άκενςπμο, ηζκμύκηαζ άπό ιία ηόζμ γςκηακή ηαί δοκαηή
ζοκείδδζζ ηδξ πθέμκ ορδθήξ πανμοζίαξ, ώζηε ό άκενςπμξ δέκ ενβάγεηαζ
ειπκεόιεκμξ άπό ιία ιοζηδνζώδδ επζημζκςκία ιέ έκα ύπενάκενςπμκ ΋κ,
άθθά ιεηααάθθεηαζ απμθύηςξ εζξ θενέθςκμκ ηώκ ακςηένςκ ηόζιςκ. Ή
ειπεζνία ηήκ μπμίακ ιανηονεί ηάεε ανπαία ενδζηεία είκαζ, όηζ ηάεε ιεβάθδ
ζηζβιή ηδξ ακενςπζκήξ δδιζμονβίαξ (άθ' όημο είζήθεμκ επί ζηδκήξ μί
θαηνείεξ ηαί μί ιύεμζ) απμηεθεί εκα ηαηαπθδηηζηόκ βεβμκόξ, ημΰ μπμίμο δέκ
δοκάιεεα κά θάαςιε βκώζζκ.΋θείθμιε, ηαηά ζοκέπεζακ, κά ημκίζςιεκ όηζ: Ή
θζθμζμθία ηήξ ειθακίζεςξ ημΰ εείμο είκαζ ή ηαηάθθδθμξ έηθναζζξ δζ' αοηό ηό
όπμζμκ έπεζ αθδεώξ πναβιαημπμζδεή ηαί δέκ έπαοζε κά πναβιαημπμζήηαζ έθ'
όζμκ έζοκέπζγακ ό ιύεμξ ηαί ή θαηνεία κά θένμοκ ηήκ γώζακ αοηήκ
ιανηονίακ.
"Οθα αοηά ηά ζημζπεία θένμοκ ηήκ ζθναβίδα ιζαξ άθθδξ πναβιαηζηόηδημξ,
εκόξ «όθςξ άθθμο» (le tout autre), αοηό δε, αηνζαώξ, είκαζ δοκαηόκ κά ηό
βκςνίζδ ό άκενςπμξ ιέζς ηήξ «έπζθακείαξ»(= ειθακίζεςξ) ημύ Θείμο.
Αοηό, όιςξ, ηό όπμζμκ εά βκςνίζδ, δέκ απμηεθεί ιίακ μκηόηδηα ιή άπηή ηαί
άβκςζημ, άθθ' ακηζεέηςξ πνόηεζηαζ δζά ηόκ ίδζμ ηόκ Κόζιμ, ό όπμζμξ είκαζ άθ'
εκόξ ό Ιδζμξ εεία όκηόηδξ, άθ' εηένμο δέ πθήνδξ εείςκ ιμνθώκ.

δ'
Είκαζ αθδεέξ όηζ μί θαηνεοηζηέξ πνάλεζξ θαίκμκηαζ εζξ ημύξ αιύδημοξ
πενίενβεξ. Είπε, όιςξ, πνάβιαηζ, ή θαηνεία ηάπμζμκ πναηηζηό ηεθζηό ζημπό;
"Οπςξ, δζά πανάδεζβια, ηήκ έπίηεολζκ πθμύζζαξ εζμδείαξ; Ήημ, ηώ όκηζ,
πνδζζιμεδνζηή ή θαηνεοηζηή πνάλζξ; Καηδβμνδιαηζηώξ όπζ.« Ή αλήθεια
είναι δηι σπήρτε πλήρης αποσζία ηελικού ζκοπού».
«΋ παναηηήν ηώκ θαηνεοηζηώκ εηδδθώζεςκ δέκ ηαεμνίγεηαζ άπό ηήκ
εέθδζζκ ηώκ ακενώπςκ κά πναβιαημπμζήζμοκ ηάηζ ηό έπζεοιδ-

1

ηόκ, αθθά ακηζεέηςξ άπό ηό βεβμκόξ όηζ δζέεεηακ ήδδ ηό πθέμκ πμθο-πόεδημκ
αβαεόκ: Τδκ εββύηδηα ημΰ Θεμΰ».
Άπό ηδκ αύβήκ ηδξ άκενςπόηδημξ επεδίςλε ό άκενςπμξ ηδκ «έλμ-ιμίςζίκ»
ημο (assimilation) πνόξ ηά ιεβάθα θαζκόιεκα ηδξ Γδξ ηαί ημΰ Σύιπακημξ. Μία
ααεεζα δζαίζεδζζξ ημΰ έδίδαλε κά ιζιήηαζ ηάεε δναζηδνζόηδξ ημο ηδκ ιμνθήκ
ηαί ηδκ ηίκδζζκ αοηώκ ηςκ θαζκμιέκςκ. Είκαζ δέ ιία πενίενβμξ πνμηαηάθδρζξ
ηδξ ζοβπνόκμο ζηέρεςξ ή επζιμκή εζξ ηόκ Ίζπονζζιόκ, όηζ ή πναηηζηή ζηέρζξ
έδςζε ηήκ πα-νόνιδζζκ δζ' όθα αοηά ηαί όπζ ή άκαβηαζόηδξ κά άκμζλδ ηόκ
εαοηόκ ημο ηαί κά παναδμεή εζξ ηήκ άβαεμπμζό δνάζζ ηςκ Μεβάθςκ Θεώκ.
Ωζηόζμ αοηή ή πνμηαηάθδρζξ ελδβείηαζ εοηόθςξ, εάκ θάαςιε ύπ' όρζκ ιαξ ηίξ
πεπμζεήζεζξ ημΰ ζοβπνόκμο άκενςπμο, ηίξ όπμζεξ αοηόξ πνμαάθθεζ επί ημΰ
ηθαζζζημύ ηόζιμο. Πνμηεζιέκμο κά δζηαζμθμβήζμοιε αοηήκ ηήκ άπμρζκ εά
πνέπδ κά πζζηεύζςιε όηζ ηό πκεύια ημΰ ανπαίμο άκενςπμο ήημ ίηακόκ δζά ηόκ
έλδξ παναθμβζζιόκ: Νά θακηαζεή, δδθαδή, όηζ ώνζζιέκεξ δναζηδνζόηδηεξ
ηαεανά ζπδιαηζηέξ πανάβμοκ απμηεθέζιαηα εζξ ακηζηείιεκα ιέ ηά μπμία δέκ
έπμοκ ηήκ παναιζηνά επαθή. Πώξ έεεώνδζε, άναβε, ό άκενςπμξ, όηζ δζά ηδξ
εηπύζεςξ ύδαημξ άπό έκα ηάδμ εά πνμηαθέζδ... ανμπή, ή όηζ πανάζζμκηαξ έκα
ηύηθμ βύνς άπό έκα απεζθμύιεκμ πώνμ εά ελαζθάθζζδ ηήκ πνμζηαζίακ ημΰ
πώνμο αύημΰ; Πώξ απέδςζε εζξ αοηέξ ηίξ πνάλεζξ ηήκ δύκαιζ κά πανάλμοκ
απμηεθέζιαηα, άθμΰ δέκ ήζακ ζοκδεδειέκεξ ιέ ηόκ έπζεοιδηόκ ζηόπμκ πανά
ιέ ιία ηεθείςξ ελςηενζηή μιμζόηδηα (έηποζζξ ημΰ ύδαημξ -πηώζζξ ηδξ ανμπήξ);
Σήιενμκ, θμζπόκ, δπμο ηάεε θμβζηόξ άκενςπμξ πζζηεύεζ όηζ πανόιμζεξ πνάλεζξ
ζηενμΰκηαζ μζαζδήπμηε ζζπύμξ, βίκμκηαζ πνμζπάεεζεξ δζά ηήκ εειε-θίςζζκ
εεςνζώκ, μί μπμίεξ ζζπονίγμκηαζ όηζ πανόιμζμζ ζοθθμβζζιμί ήζακ δήεεκ ηάηζ
ηό θοζζηόκ δζά ημύξ ηθαζζζημύξ (αοηή ή άκηίθδρζξ ηαθείηαζ «ιαβζηή ζύθθδρζξ
ημΰ ηόζιμο»).
Οί ζδιενζκμί επζζηήιμκεξ εεςνμΰκ ημύξ πνμβόκμοξ ημοξ ζδζαίηενα
απενίζηεπημοξ είξ ηήκ επζθμβήκ ηώκ ιέζςκ ημοξ, ακηί κά ζηεθεμύκ όηζ μί
πνάλεζξ αοηέξ ηώκ πνμβόκςκ ημοξ εκδέπεηαζ κά ιήκ είπακ ώξ ζηόπμ ηήκ
έηπθήνςζζκ εκόξ οθζημύ ζημπμύ. Τό πκεύια αοηώκ ηώκ πνμβόκςκ δοκαηόκ κά
ένιδκεοεή ώξ έλδξ: Έλακηθμΰζακ όθεξ ηίξ εζςηενζηέξ ροπζηέξ ημοξ δοκάιεζξ
ιέ ζημπό κά πνμζεββίζμοκ ηήκ έζςηάηδ μοζία ημΰ Κόζιμο· μί ελςηενζημί
ηύπμζ ήζακ δεοηενεομύ-ζδξ ζδιαζίαξ. Τμζμοημηνόπςξ ενιδκεύμκηαζ ιμνθέξ
«ιαβείαξ» ζοιπαεδηζηήξ (=ιίιδζζξ ημΰ ακηζηεζιέκμο) πμύ ζοκακημΰιε, άπό
ηίξ ενδζηείεξ ηώκ πνςημβόκςκ έςξ ηόκ Πανάηεθζμ. Ακηζεέηςξ, αξ ημ-κζζεή
ζαθώξ όηζ: Οζαδήπμηε ηώ όκηζ «ιαβζηή» ζηέρζξ, εζξ μζακδήπμηε ιμνθήκ ηαί άκ
ειθακίγεηαζ, δέκ πνέπεζ κά ακάβεηαζ εζξ ηίξ άπαν-

2

πέξ ημο πμθζηζζιμί) αλλά είναι ζαθώρ πποϊόν παπακμήρ καί πνεςμαηικήρ
πενίαρ. Ή «ιαβεία» επίζδξ παναπέιπεζ, πμθθέξ θμνέξ, ε'ζξ ηδκ ηαηή έπίδναζζ ημφ
αάεμοξ ηδξ ροπήξ, εκυξ ηυζιμο ιέ «ιοζηδνζχδεζξ» δοκάιεζξ· ανηιθέηωρ, ό
ελληνικόρ μΰθορ καί ή ελληνική λαηπεία καλούνηαι νά ςπηπεηήζοςν ηήν
ππαβμαηικόηηηα ηος βήινος καί οςπανίος κόζμος.
Θά έπζιείκςιε εζξ ηυ άκαβναθέκ εζξ ηήκ ανπήκ ημτ ηεθαθαίμο-είκαζ θίακ
άλζμπενίενβμκ κά θαιαάκςκηαζ θαμί ιή έλεθίλζιμζ, ιή άκαπηφλακηεξ πμθζηζζιυκ,
χξ πνυηοπα δζά ηήκ ένιδκείακ ηδξ ηθαζζζηήξ ζηέρεςξ. Αοημί, ηάξ δζδαπάξ ηάξ
μπμίαξ έθααμκ άπυ ηυκ ανπαίμ «πνμηαηαηθοζιζαίμ» πμθζηζζιυ έπεηάθορακ ιέ
ζδέαξ ηαί πναηηζηυξ ακάθμβμοξ πνυξ ηυ έπίπεδυκ ημοξ. Πενί ηδξ αθδεείαξ αοηήξ
υιζθμτκ αί ΐδζαζ αί παναδυζεζξ ηςκ δζά πανάδεζβια, θέβμοκ εζξ ηυ Θζαέη υηζ ηήκ
ιοεζηήκ Σαιπάθθα, πδβή ηήξ πνμαζχκζμο ζμθίαξ, θοθάζζμοκ βίβακηεξ θεοημί.
Δζά ηάξ παναδυζεζξ ημο Θζαέη ίδέ Ν. Roerich, «Heart of Asia».
Ή ζδέα, θμζπυκ, ηήξ πνδζζιυηδημξ, υζμκ εκςνίξ ηαί άκ ηαηχνεςζε κά ζοκδεεή
ιέ ηήκ θαηνεοηζηήκ πνάλζκ, είκαζ πάκημηε δεοηενεφμοζα ηαί δεν ζςμαάλλει ούηε
καη' ελάσιζηον είρ ηήν καηανόηζιν ηήρ λαηπεςηικήρ ππάξεωρ. "Οζμκ ηενδίγεζ
έδαθμξ ή Ιδέα ηήξ πνδζζιυηδημξ, ηυζμκ απμιμκχκεηαζ ή θαηνεοηζηή πναλζξ άπυ
ηυ πκεφια οπυ ηυ υπμζμκ έπεκμήεδ. Καί δηακ ιείκδ ιυκδ ηονίανπμξ ή ζδέα ηήξ
πνδζζιυηδημξ, ηυηε οθίζηαηαζ ή θαηνεοηζηή πνάλζξ πθήνδ άθθμηνίςζζκ. Αοηή ή
θοζζηή πμνεία έπεζ «άκαηναπή» άπυ ηήκ έπζζηδιμκζηήκ ένεο-κακ. «Οί απθέξ
παναδυζεζξ ηήξ ανπαζυηδημξ, ηίξ υπμζεξ ή ζφβπνμκμξ επζζηήιδ πνμζπενκά
άηαηάδεηημξ, αλίγμοκ ιεβαθφηενμξ πνμζμπήξ. Οί παναδυζεζξ αοηέξ απμδίδμοκ ηίξ
θαηνείεξ έκ ιένεζ είξ ηήκ αιεζμκ πανέιααζζκ ορδθχκ υκηςκ - ηά υπμζα
εκεθακίζεδζακ, ιίακ ήιενα, ιέ ζάνηα ηαί μζηά- ηαί έκ ιένεζ είξ βεβμκυηα
ορδθήξ ηάλεςξ, ηχκ μπμίςκ ηήκ άκάικδζζκ χθεζθε κά δζαηήνδζδ ή θαηνεία.
Κάπμζμ ιεβαθεζχδεξ ζοιαάκ εά πνέπδ κά ζοκέαδ, χζηε κά ημφ άπμδίδδ ηαηηζηχξ
θαηνεία ή ακενςπζκή ημζκυηδξ. Ή θαηνεία απμηεθεί αηνζαχξ ηυ γςκηακυ ικδιείμ
εκυξ ιεβαθεζχδμοξ ζοιαάκημξ, ιζαξ άπμηαθφρεςξ δοκάιεςξ ή μπμία έεάιαςζε
ηά ακενχπζκα υκηα».
"Αξ έλεηάζςιε ιία βκςζηή ηεθεημονβία: Είξ ηήκ Τακάβνα ήημ έεζ-ιμκ, ηαηά
ηήκ δζάνηεζακ ηχκ εμνηχκ πνυξ ηζιήκ ημτ Ένιμο, υ ςναζυηενμξ έθδαμξ κά
πενζένπεηαζ ηήκ πυθζ θένςκ επί ηχκ χιςκ ημο έκακ ηνζυ. Μάξ αθδβμφκηαζ δέ, υηζ
άθθμηε υ Θευξ υ ίδζμξ πενζέηνελε ηήκ πυθζ ηαί ηήκ άπεηάεδνε άπυ ιία επζδδιία
ηνέπμκηαξ βφνς ηδξ, ηαί υηζ ηυ έεζιμκ ηαεζενχεδ είξ άκάικδζζκ αφημτ ημτ
βεβμκυημξ. Έδχ, επίζδξ, ή ζφβπνμκμξ επζζηήιδ αβκμεί υπζ ιυκμκ ηυκ ιτεμκ,

1

άθθά ηαζ ηδκ ζδίακ ηήκ θφζζκ ηδξ ηεθεημονβίαξ. Δίδεζ εθεφεενμκ πεδίμκ εζξ ηάξ
ίδζηάξ ηδξ εεςνίαξ ηαί ειιέκεζ εζξ ηάξ αοεαζνέημοξ οπμεέζεζξ ηδξ ζπεηζηχξ πνυξ
ηήκ άνπαίακ ζηέρζκ. Ό ηνζυξ πενζθένεηαζ είξ ηήκ πυθζκ «δζα κά απμννυθδζδ ηυ
ιίαζια». Έβνάθδ επίζδξ: «Ή έκκμζα ημο εείιμο είκαζ πνμθακήξ· δπςξ υθεξ μί
άπμηνμπα ζ'ηέξ ηεθεημονβίεξ , ημζμοημηνυπςξ ηαί αοηή δημ αοημζημπυξ. Έδχ
ζοκδέεηαζ ιεηά ημο Ένιμο, δζυηζ υ έθδαμξ υ υπμζμξ θένεζ ηυκ ηνζυκ ήημ ηυ
αηνζαέξ άκενχπζκμκ ακάηοπμκ ημο πμζιεκζημφ ηνζμθυνμο Θεμΰ». Άθθά εάκ ηά
πνάβιαηα έπμοκ ηαη' αοηυκ ηυκ ηνυπμκ, ηυηε υ ηνζυξ δέκ είκαζ δοκαηυκ κά έπδ ηήκ
θεζημονβίακ ηήκ μπμίακ ημο απμδίδμοκ. Ό πμζιεκζηυξ Ένιδξ, αεααζυηαηα, δέκ
ιεηαθένεζ ηυκ ηνζυ εζξ ημφξ χιμοξ ημο δζά κά απμννμθά ηά ιζηνυαζα ηχκ
ιμθφκζεςκ. Αοηυξ, ςξ υ μζμζδήπμηε πμζιήκ, ιεηαηζκεί ηυ κεανυκ γχμκ ηαη' αοηυκ
ηυκ ηνυπμκ δζά κά ηυ ιεηαθένδ ιέ άζθάθεζακ είξ ηάπμζμκ άθθμκ ηυπμκ, χξ είκαζ
ημφημ άθθςζηε ζοκήεδξ πναηηζηή ηχκ πμζιέκςκ. Τυ δηζ υ Ένιδξ, υ πμζιήκ, ηάκεζ
ηυκ βφνμ ηδξ πυθεςξ δζά κά ηήκ πνμζηα-ηεφζδ, είκαζ, πναβιαηζηχξ, ιία ζδέα ή
μπμία έπεζ πμθφ πενζζζυηενμκ κυδια απυ αοηήκ ή μπμία οπμζηδνίγεζ ,δηζ αοηυ ηυ
γχμκ, αζπέηςξ ιέ ηυ πμίμξ ηυ ιεηαθένεζ, έπεζ ηυκ πνμμνζζιυκ κά απμννυθδζδ, χξ
ζπυββμξ, ηίξ θμζιμβυκεξ μοζίεξ. Αηυιδ ηαί άκ άπμδχζςιε ιέ ηάεε ζμαανυηδηα
αοηήκ ηήκ παναδμλμθμβίακ είξ ηήκ άνπαίακ ζηέρζκ, υθείθμιε κά άκανςηδεχιεκ
εάκ ή ζηάζζξ ηαί ή πενζαμθή ημο εθήαμο ζοκάδμοκ πνυξ ηυκ ζημπυκ ηυκ υπμζμκ
ημΰ άπμδίδμιε, ηαευηζ υ ζημπυξ αοηυξ δέκ έπεζ ζπέζζκ πνυξ ηάξ πμζιεκζηυξ
ενβαζίαξ ηαί, εκ ηέθεζ, δζαηί κά έηθεβή υ πθέμκ ςναίμξ έθδαμξ δζ' αοηήκ ηήκ
ηαευθμο εοβεκή ενβαζία; Μυκμκ ή πανάδμζζξ, ή ενδζηεοηζηή, ή μπμία ζοκδέεζ
ηήκ ηεθεημονβίακ ιέ ηυκ ιΰεμκ ημΰ Θεμφ υ μπμίμξ πενζένπεηαζ ηήκ πυθζ, είκαζ
δοκαηυκ κά ένιδκεφζδ αφεεκηζηχξ ηυκ παναηηήνα αοηήξ ηδξ ηεθεημονβίαξ. Έάκ
δέκ είπε δζαηδνδεή, εά μθείθαιε κά ένεοκήζς-ιε δζ' ακάθμβα ζημζπεία. Άκεο
ηζκυξ αιθζαμθίαξ, ηάπμζμξ έπίζηεοζε ιίακ διένα, ηαηά ηήκ δζάνηεζακ ιζάξ
πενζυδμο ιεβάθμο ηζκδφκμο, δηζ είδε ηυκ Θευκ, υ μπμίμξ δζάβεζ ιεηαλφ ηχκ
ημπαδζχκ, κά πενζ-παηή ηαη ' αοηυκ ηυκ ηνυπμκ βφνς απυ ηήκ πυθζ, έεεχνδζε δέ
φπμπνέ-ςζίκ ημο κά ηζιήζδ αοηήκ ηήκ πνμζηαζίακ. "Εκακηζ αοηήξ ηδξ «Επζθακείαξ» χθεζθε υ άκενςπμξ κά απάκηδζδ ιέ ιίακ ηεθεημονβίακ, ικδιεΐμκ γχκ
αοημφ ημΰ βζβακηζαίμο ζοιαάκημξ.
Ή αθδεήξ αοηή έκκμζα ηδξ ίενμπναλίαξ απακηάηαζ ηαί είξ ηεθεημονβίαξ αί
υπμσαζ έπμοκ απμιείκεζ είξ ημφξ πνςημβυκμοξ, υ Otto ακαθένεζ ηήκ ζπεηζηήκ
έιπεζνίακ εκυξ πενζδβδημΰ είξ ηήκ Νζβδνίακ:
«Καηά ηήν διάρκειαν μιάς καηαιγίδος οί αζηραπές καί οί βρονηές έλάμβανον ώς
άπάνηηζιν εναν ιζτσρό ητον από ζάλπιγγες. Τό άπο-

2

ηέιεζκα εην θαηαπιεθηηθόλ, ήγγηδε ηό κεγαιεηώδεο. Ό Θεόο ηνϋ νπξαλνύ, ν
οποίος δίδεη ηίο άζπξαπέο, εζεσξείην εθεί σο ό θύξηνο Θεόο».
«Έδώ ή ιαηξεία θέξεη ηόλκϋζν εληόο ηεο- δεηθλύεη όηη ή ζεία έγγύ-ηεο είλαη
θάηη ηό δσληαλό θαί ό άλζξσπνο απαληά ακέζσο εηο ηελ έθδήισζηλ ηνϋ Θενύ».
Οί ηελεηοςπγίερ, λοιπόν, δεν είναι ππάξειρ σπηζιμοθηπικέρ, άλλά
πανίζσςπερ δημιοςπγίερ γεννηθεΐζερ άπό ηην άποκάλςτιν ηηρ Θεό-ηηηορ. Οί
δέ μϋθοι δέν είναι "διηγήζειρ" (fables) άλλά ή μαπηςπία αςηήρ ηήρ ιδίαρ
επαθήρ μέ ηό Θείον, διό καί «ηό Θείον, ηοϋ οποίος μάπηςρ είναι ή πίζηιρ ηυν
Ελλήνυν, παπαμένει δι' ημάρ αιυνίυρ άξιομνημόνεςηον, λόγυ ηοϋ βάθοςρ καί
ηοϋ πλούηος ηος».
Ειρ ηήν έπεςναν, επίζηρ, όθείλομε νά καθοδηγούμεθα άπό ηούρ λόγοςρ ηοϋ
Schelling ( « Philosophie der Mythologie»):
«Τό ζέκα δέλ είλαη λά γλσξίζσκε θαηά πνίνλ ηξόπνλ δπλάκεζα λά ζηξέςσκε,
λά δηαζηξεβιώζσκε, λά ζκηθξύλσκε ή λά θαηαζηήζσκε κνλόπιεπξνλ ηό
θαηλόκελνλ ηνϋ κύζνπ δηά λά ηό θαηαζηήζσκελ εζαεί έμεγήζηκνλ δηάησλ άξρσλ
ηάο νπνίαο έρνκε δηδαρζή θαί έρνκε απνθαζίζεη λά κέ παξαβώκελ, άιιά
αληηζέησο: Πξόο πνίαλ θαηεύ-ζπλζηλ όθείινκε λά έπεθηείλσκε ηήλ ΙΔΙΚΗ ΜΑΣ
ζθέςηλ, δηά λά εύξεζώκελείο ζρέζηλ θαηαλνήζεσο κεηά ηνϋ θαηλνκέλνπ».
Βιβλιογραφία:
Walter F. Otto: « Dionysos», Gallimard, Paris. Walter F.
Otto: «Les dieux de la Grèce», Payot, Paris. Walter F. Otto:
«Essais sur le mythe», T.E.R, Paris.

• Η ΚΟ΢ΜΟΓΟΝΙΑ
• Η ΚΟ΢ΜΟΓΟΝΙΑ TOY ΕΛΛΑΝΙΚΟΤ
• Η ΥΡΟΝΟΛΟΓΗ΢Ι΢ ΣΧΝ ΟΡΦΙΚΧΝ
• Η ΦΤΥΟΓΟΝΙΑ
• Ι΢ΣΟΡΙΚΕ΢ ΟΦΕΙ΢ ΣΗ΢ ΕΛΛΗΝΙΚΗ΢ ΘΡΗ΢ΚΕΙΑ΢

• Σ Α ΟΜΗΡΙΚΑ ΕΠΗ
• TO ΗΛΤ΢ΙΟΝ
• Η ΛΑΣΡΕΙΑ ΣΧΝ ΗΡΧΧΝ
• T A ΕΛΕΤ΢ΙΝΙΑ ΜΤ΢ΣΗΡΙΑ
• Σ Α ΟΡΦΙΚΑ ΚΑΙ Ο ΠΤΘΑΓΟΡΑ΢
• O ΠΛΗΘΧΝ

ISBN 960 - 7199 - 62 - 6
ΣΕΤ 960-7199-61- 8