A

KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997

2-31 AΦIEPΩMA
H αρχιτεκτονική της Θεσσαλονίκης.
Tου Kωστή Λιντη 

Oθωμανικά μνημεία.
Aποτελούν τεκμήρια της μεσαιωνικής περιδου και έχουν κηρυχθεί διατηρητέα.
Tης E. Xατζητρύφωνος 
Mεταβυζαντινή αρχιτεκτονική. Oι ναοί συγκροτούν
ομάδα μνημείων με ιστορική
και αρχιτεκτονική εντητα.
Tης M. Kαμπούρη–Bαμβούκου 
H Aνω Πλη. Iστορικά,
δημογραφικά και πολεοδομικά χαρακτηριστικά του παραδοσιακού οικισμού
Tου Aγι I. Aναστασιάδη 
H αρχιτεκτονική απ τον
19ο στον 20 αι. O εκσυγχρονισμς με νέα κτίρια και δημσια έργα δίνει στην πλη
ευρωπαϊκά χαρακτηριστικά.
Tου Bασίλη Kολώνα 
H συνοικία των Eξοχών.
Tου Bασίλη Kολώνα 
Bιομηχανικά κτίρια και
σύνολα. H πιο «ευρωπαϊκή»
απ τις ψεις της νεώτερης
αρχιτεκτονικής της πλης
(1870-1940).
Tης Oλγας Tραγανού–Δεληγιάννη 
Tα Λαδάδικα. Aπ λιτή αγορά του λιμανιού... σε πολύχρωμη πιάτσα διασκέδασης...
Tης Aλ. Kαραδήμου–Γερλυμπου 
Πυρκαγιά του ’17 και ανασχεδιασμς. Πολιτικές και
κοινωνικές συνθήκες «παραμρφωσαν» το εμπνευσμένο
σχέδιο του Eμπράρ.
Tης Aλ. Kαραδήμου–Γερλυμπου 
Aρχιτεκτονική του Mεσοπολέμου. Eντονη η οικοδομική δραστηριτητα, πρσφερε
στην πλη μια σειρά νέων κτιριακών τύπων και μορφών.
Tου Bασίλη Kολώνα 
H πρώτη μεταπολεμική
περίοδος. H διάδοση και η
προσαρμογή του μοντερνισμού στην αρχιτεκτονική της
Θεσσαλονίκης.
Tου Nίκου Kαλογήρου 

Eξώφυλλο: Kτίσμα του 1907 σε σχέδια του
Π. Aρραγκνι για κατοικία του Aχμέτ Kαπαντζή. Σήμερα, μετά την ολοκλήρωση των
εργασιών συντήρησης και αποκατάστασης
φιλοξενεί την έδρα του Oργανισμού Πολιτιστικής Πρωτεύουσας ’97 (φωτ.: K. Λιντης).

Yπεύθυνος «Eπτά Hμερών»:

BHΣ. ΣTAYPAKAΣ

2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997

ΦIEPΩMA

Aρχιτεκτονική της Θεσσαλονίκης
H Θεσσαλονίκη είναι μία πλη με
πλούσιο, απ κάθε άποψη, παρελθν και ταυτχρονα, απ τις μνες
στον ελλαδικ χώρο με σταθερή
φυσιογνωμία πλεως, απ την ίδρυσή της ακμη. Στην κάθε εποχή, προσαρμοσμένη, μετασχηματιζταν χωρίς ποτέ να χάσει την έννοια του άστεως, με λες του τις
Eπιμέλεια αφιερώματος:

K·ΣTHΣ ΛIONTHΣ
διαστάσεις: κοινωνική, οικονομική, πολεοδομική. Eξ αρχής χτισμένη στο μυχ του Θερμαϊκού, η γεωγραφική της θέση –θέση κλειδί,
υπολογίσιμη και πάντα ζωτική στα
Bαλκάνια– στάθηκε καθοριστικς
παράγοντας. Tα υπλοιπα ήρθαν
ως αποτέλεσμα.
O σημερινς πολεοδομικς ιστς διασώζει κτίσματα ή ερείπια 
λων των ιστορικών περιδων.
Iχνη με άλλα λγια του κάθε κτήτορα που πέρασε απ ’δω. Aν και
μεμονωμένα χρωματίζουν τη σύγχρονη εικνα της πλης και υπενθυμίζουν τις επάλληλες παρουσίες πολιτισμών που διάβηκαν απ’
την πλη.
H αρχιτεκτονική της Θεσσαλονίκης, με την τωρινή εκδοχή του ρου, έχει αφετηρία το ρεύμα εκσυγχρονισμού που ξεκίνησε, σε
μεγάλη κλίμακα, τις τελευταίες
δεκαετίες του περασμένου αιώνα.
Aκολουθώντας
αρχιτεκτονικές
καινοτομίες και νεωτερισμούς της
εποχής, απέκτησε καθαρά ευρωπαϊκή φυσιογνωμία και ενισχύθηκε, έγινε πιο έντονος, ο κοσμοπολίτικος χαρακτήρας της.
Hρθε μως το μεγάλο πλήγμα
του 1917. O Aύγουστος εκείνης
της χρονιάς ήταν, για την ψη της
πλης, συμφορά. Tο λεγμενο σήμερα ιστορικ κέντρο έγινε, σε 32
ώρες, στάχτη. H καταστρεπτικτητα της φωτιάς, αφού πρώτα έκαψε, σταμάτησε στον πολιούχο της
πλης, τον Aγιο Δημήτριο. Oι φλγες αφάνισαν εμπορικά, κοινοτικά
και βιοτεχνικά κτίρια, κατοικίες,
καθώς και μνημεία. Σώθηκε μνο η
Aνω Πλη.
Παρά τη συμφορά, οι αρχές της
εποχής κινήθηκαν δραστήρια.
Ωστσο, ο εμπνευσμένος ανασχεδιασμς της καμένης περιοχής,
που έγινε αμέσως έπειτα απ Διεθνή Eπιτροπή με εππτη τον Γάλλο αρχιτέκτονα Eμπράρ, αντί να
διαφυλαχτεί και ακολουθηθεί κατά γράμμα, αλλοιώθηκε. Kαθώς
φαίνεται ερχταν κντρα στις πολιτικές και κοινωνικές νοοτροπίες

Oψη του Mεσοπολέμου. H οδ ς Bενιζέλου στο ύψος του Aγίου Mηνά, εκεί
που στρίβει το ηλεκτροκίνητο τραμ. (Φωτ. περ. «Tάμαριξ» T.χ 1, Iανουάριος
1977).

των δεκαετιών που μεσολάβησαν
ώς σήμερα. Oπως και αλλού στην
Eλλάδα, δθηκαν κι εδώ λύσεις
μάλλον ευκαιριακές. Tο σχέδιο
Eμπράρ ήταν ασύμφορο και καθλου λειτουργικ στην εφαρμογή
του για τα ισχυρά οικονομικά συμφέροντα, το καθεστώς αντιπαροχής και το μλις πρσφατο «κλπο» μεταφοράς συντελεστή δμησης. Zυγίζοντας τις ευθύνες, βαραίνουν περισστερο τους πολιτικούς άρχοντες και λιγτερο τους
πολίτες, αφού αυτής της σπουδαιτητας αποφάσεις παίρνονται μνο απ τη δημσια εξουσία και τις
τοπικές αρχές.
Eπικρατώντας λοιπν αυτή η λογική, χάθηκε η ευκαιρία να αποκτήσει η πλη μοντέρνα ανθρώπινη φυσιογνωμία και ταυτχρονα,
με προβλέψεις, να ανταποκρίνεται
στις σύγχρονες ανάγκες. H σημερινή ψη της Θεσσαλονίκης δεν
διαφέρει και πολύ απ άλλη ελληνική πλη. Γιγαντώθηκε αρρωστημένα σε ύψος και σε πλάτος. Για
να λυτρωθεί το κυκλοφοριακ, θυσιάζει κάθε ελεύθερο χώρο. Πανταχού η παρουσία του αυτοκινήτου. Mάλιστα, ζηλεύοντας άλλες
πλεις και για να βρίσκεται σε
πλήρη αρμονία, σηκώνει, στα ρια
της παραδοσιακής Aνω Πλης,
σύγχρονα οχυρά: πολυκατοικίες
επτά πατωμάτων. Eτσι, βυζαντινές
ή μεταβυζαντινές εκκλησίες, ή και
γιατί χι, οθωμανικά μνημεία, θάβονται βαθιά σε πηγάδες πολυκατοικιών. Kαι λα κυλούν ωραία και
λαμπρά καθώς ζούμε μεσοτοιχία
με τα προγονικά μνημεία. Kι αν πάλι ποτέ χρειαστεί, πως φέτος που

έχουμε πυρετ με το χρίσμα της
πολιτιστικής, τα καλούμε σε γενική επιστράτευση. Kατάλληλα,
προσφέρονται για εθνικούς και
πανηγυρικούς σκοπούς...
Συνδέσεις με προηγούμενα δικαιολογημένα ή αδικαιολγητα,
ξεπεράσαμε τα ρια του πρέποντος και φτάσαμε στην οργή. Aς
είναι. Tο αφιέρωμα πάντως δεν έχει προθέσεις και ύφος καταγγελίας. Bέβαια νήξεις για τα πιθανά
λάθη υπάρχουν και πρέπει να υπάρχουν. O προσανατολισμς του 
μως είναι άλλος. Mε κείμενα των
συνεργατών και φωτογραφίες,
στοχεύει στην ανάδειξη της αρχιτεκτονικής εικνας πως αυτή εμφανίζεται κατά θεματική και χρονική περίοδο.
Για τη βυζαντινή άποψη και τα αντίστοιχα με αυτήν την περίοδο
μνημεία της Θεσσαλονίκης, υπάρχει προηγούμενο αφιέρωμα των
EΠTA HMEPΩN (25 Δεκ. 1992) και
το σημεριν έρχεται ως λογική
του συνέχεια. Yπενθυμίζουμε, επίσης, πως δημοσίευμα του Bασίλη
Kολώνα στο αφιέρωμα «Oι Eβραίοι
της Eλλάδας» (3 Mαρ. 1996), διερευνά και υπογραμμίζει τη συμβολή της εβραϊκής κοιντητας στον
αρχιτεκτονικ εκσυγχρονισμ της
Θεσσαλονίκης. Aκμη, εικνες
της πλης συναντά κανείς και στο
αφιέρωμα «Θεσσαλονίκη 1916»
(21 Iαν. 1996). Δημοσιεύονται εκεί
φωτογραφίες, ψεις της πλης
πριν την αποτεφρώσει η πυρκαγιά
του ’17.
Tέλος, πρέπει να διευκρινισθεί 
τι η παράταξη των θεμάτων έγινε
κατά χρονολογική σειρά.

Oθωμανικά μνημεία
Tα σωζμενα κτίρια αποτελούν τεκμήρια της μεσαιωνικής περιδου και έχουν κηρυχθεί διατηρητέα
Tης Eυαγγελίας Xατζητρύφωνος
Aρχιτέκτονος YΠΠO

OTAN η Θεσσαλονίκη έπεσε τελικά
στα οθωμανικά χέρια στα 1430, πως είναι γνωστ απ τις πηγές, ήταν μια κατεστραμένη, άδεια πλη
απ την μακρά πολιορκία και την επακλουθη λεηλασία. Oι προσπάθειες άρχισαν σχεδν αμέσως ώστε
να ξαναγυρίσει στη ζωή και να υπηρετήσει το σκοπ για τον οποίο και
κατακτήθηκε: να συνεχίσει να είναι 
τι ήταν για το Bυζάντιο στην υπηρεσία μως της οθωμανικής αυτοκρατορίας: ένα σημαντικ εμπορικ
λιμάνι και σημαντικ μεταπρατικ
κέντρο στο βρειο άκρο του Aιγαίου. Eτσι η πρώτη αυτή οθωμανική
περίοδος χαρακτηρίζεται απ ευνοϊκές συνθήκες προσέλκυσης
πληθυσμού ποικίλης προέλευσης εθνικτητας και θρησκείας στη Θεσσαλονίκη και απ έντονη οικοδομική δραστηριτητα που αναπτύσσεται επάνω στα σπαράγματα της βυζαντινής πλης.
Mε τις συνηθισμένες αρχαίες
πρακτικές της λιθορυχίας, τη χρήση των παλιών δομικών υλικών και
αρχιτεκτονικών μελών και ενσωμάτωσης, συχνά, παλιτερων ερειπίων στις νέες κατασκευές αναδύεται η νέα αρχιτεκτονική της πλης.
Tο γεγονς τι η περίοδος αυτή είναι η χρονική συνέχεια της λαμπρής παλαιολγιας περιδου έχει
βέβαια τη σημασία του τσο απ
την άποψη της χωροθέτησης των
νέων σημαντικών κτιρίων στον ιστ
της πλης. Eνα αξιοσημείωτο χαρακτηριστικ της αρχιτεκτονικής που
αναπτύσσεται στο β΄ μισ του 15ου
αιώνα στη Θεσσαλονίκη είναι η συνέχιση της βυζαντινής οικοδομικής
παράδοσης και τεχνολογίας καθώς
και οι έντονες βυζαντινές επιρροές
στην αρχιτεκτονική.
Eτσι η οθωμανική αρχιτεκτονική
του 15ου αι., στη Θεσσαλονίκη, παρά το γεγονς τι αντανακλά μια επώδυνη ιστορική τομή είναι παράλληλα μια συνέχεια. Tο γεγονς, τι
υπεύθυνοι συντηρητές δημοσίων
κτιρίων στην πλη ήταν, σύμφωνα
με πηγές, Eλληνες Xριστιανοί ίσως
παίζει ρλο σ’ αυτ.
Στην ίδια περίοδο γίνονται μετατροπές θρησκευτικών κτιρίων με
προσθήκες ή άλλες αλλαγές. Eτσι
οι βυζαντινοί χώροι λατρείας, οι περισστεροι χωρίς να χάσουν τη λατρευτική τους χρήση, μετατρέπονται απ χριστιανικούς ναούς σε ισλαμικά τεμένη με επεμβάσεις αναγκαίες για τη θρησκευτική έκφραση
της νέας εξουσίας. Oι υπλοιποι
ναοί, μη μπορώντας να έχουν την
αναγκαία φροντίδα των χριστιανών
που είναι πλέον μειοψηφία στην ίΣυνέχεια στην 4η σελίδα

Tο Mπέη Xαμάμ, γνωστ ως λουτρά «Παράδεισος». Bρίσκεται την Eγνατία οδ, απέναντι στην Παναγία των Xαλκέων.
Διπλ λουτρ, με αντρικ και γυναικείο τμήμα, κτίστηκε με εντολή του Mουράτ του B΄ στα 1444, δηλαδή 14 χρνια μετά την άλωση της Θεσσαλονίκης. Στο πλαίσιο της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας ’97, πρκειται να φιλοξενήσει στους χώρους του έκθεση με θέμα: «Kοσμική μεσαιωνική αρχιτεκτονική στα Bαλκάνια, 1300-1500 και η διατήρησή της» (φωτ.:
K. Λιντης).

Tο Mπεζεστένι. Xτίστηκε γύρω στα 25 χρνια μετά το Mπέη Xαμάμ. Ως κτίριο είναι ενδεικτικ της εμπορικής σημαίας
της Θεσσαλονίκης. Hταν χώρος δοσοληψιών, διαπραγματεύσεων, φύλαξης πολύτιμων αγαθών και βέβαια εμπορίου.
Στη διάρκεια των αιώνων δεν άλλαξε ποτέ η χρήση του. Περιελάμβανε πολλά μαγαζιά πως και σήμερα. Στον ίδιο τύπο ανήκουν το Mπεζεστένι στις Σέρρες, στο Γαλατά, στο Σεράγιεβο, στη Λάρισα κ.α. (φωτ.: K. Λιντης).
KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 - H KAΘHMEPINH

3

Συνέχεια απ την 3η σελίδα

δια τους την πλη, καταστρέφονται
βαθμιαία και εξαφανίζονται. Tο ίδιο
σε μεγαλύτερο βαθμ φαίνεται να
συνέβει με λα τα μεγάλα κτίρια
της βυζαντινής περιδου που τσο
για συμβολικούς λγους σο και για
πρακτικούς μεταβλήθηκαν αργά ή
γρήγορα σε οικοδομικ υλικ για
νέες κατασκευές.

Tα σωζμενα
Eίναι αλήθεια τι τα λίγα οθωμανικά μνημεία που απέμειναν στη
Θεσσαλονίκη, δεν κάνουν εύκολη
υπθεση το να αποκτήσει κανείς
μια πλήρη εικνα της ιστορικής περιδου των 500 χρνων της πλης
που ακολούθησε τη βυζαντινή.
Oμως, παρ’ λα αυτά τα σωζμενα
μνημεία είναι πολύ χαρακτηριστικά, ιδιαίτερα για την αρχιτεκτονική
των δημσιων κτιρίων της πρώτης
φάσης της περιδου αυτής. Eτσι απ τον 15ο αιώνα και τον 16ο έχουμε: 4 λουτρά, 1 τζαμί, ένα μπεζεστένι, ένα πτωχοκομείο το Aλατζά
Iμαρέτ, το Λευκ Πύργο, τμήματα
τειχών και του Eπταπυργίου, δύο
μιναρέδες, έναν τάφο. Aπ τους επμενους αιώνες σώζονται λίγα
κτίσματα χι τα σημαντικτερα, πως ένα ταφικ μνημείο, κάποιες
βρύσες. Πρέπει να σημειώσουμε τι κιβωτ για τα οθωμανικά μνημεία
της Θεσσαλονίκης αποτελεί το βιβλίο του Bασίλη Δημητριάδη «Tοπογραφία της Θεσσαλονίκης κατά
την Tουρκοκρατία 1430-1912», παρά τις ποιες αδυναμίες του σε
διάφορες ερμηνείες που περιέχει.
Oπως για λα τα μνημεία της
Θεσσαλονίκης, έτσι και για τα οθωμανικά αρχίζει μετά τους σεισμούς του 1978 μια νέα περίοδος
που χαρακτηρίζεται απ την έρευνα και τη συντήρησή τους. Tα περισστερα απ αυτά ήταν αφιερώματα και αποτελούν δημσια κτίρια. Σήμερα είναι λα κηρυγμένα
μνημεία και προστατεύονται απ
το νμο περί Aρχαιοτήτων απ την
αρμδια υπηρεσία του υπουργείου Πολιτισμού, την 9η Eφορεία
Bυζαντινών και Mεταβυζαντινών
Aρχαιοτήτων. H αρχιτεκτονική και
η ιστορία τους μιλούν για μια ακμη ψη της πλης.
Tα κύρια σημεία της αρχιτεκτονικής τους είναι οι επιλογές για τη
μετάβαση απ την κυβική βάση ενς κτιρίου στον ημισφαιρικ
τρούλο, οι τρποι στήριξης και οι
τρποι πλινθοπερίκλειστης δμησης, που συχνά οι περιοχές ανάμεσα στα πλίνθινα πλαίσια μιμούνται δμους.
Eνδεικτικά για την αρχιτεκτονική
αυτή είναι τα σημαντικτερα μνημεία που σώζονται:

Tο παλαιτερο
Στην κατηγορία των δημσιων
λουτρών ανήκει το παλαιτερο κτίριο που σώζεται απ την περίοδο
αυτή στη Θεσσαλονίκη, το λεγμενο Mπέη Xαμάμ. Tα δημσια λουτρά
της πλης ήταν αφιερώματα συνδεδεμένα με κάποιο τέμενος ή να
που είχε μετατραπεί σε τέμενος. Mε

4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997

Tο πτωχοκομείο Aλατζα Iμαρέτ, απ BΔ η κύρια είσοδος. Xτίστηκε απ τον Iνεγκιλ Iσαάκ Πασά στα 1484 και είναι ένα απ τα πιο ελκυστικά μνημεία της πρώτης οθωμανικής περιδου στη Θεσσαλονίκη. O θρησκευτικς και ο κοινωνικς χαρακτήρας στα κτίρια αυτού του είδους, είναι δύσκολο να ξεχωρίσουν. O χώρος χρησιμοποιήθηκε μερικά χρνια για καλλιτεχνικές εκδηλώσεις και σήμερα βρίσκεται στο στάδιο συντήρησης (φωτ.: K. Λιντης).

αυτή την έννοια το θρησκευτικ
στοιχείο αποτελεί δέσμευση για τον
σχεδιασμ, την εσωτερική λειτουργικτητα και την εξέλιξή τους. Tο
Mπέη Xαμάμ, γνωστ σήμερα ως
λουτρά «Παράδεισος» κτίστηκε κατ’
εντολήν του Mουράτ του B΄ στα
1444, σύμφωνα με την επιγραφή
του, δηλαδή 14 χρνια μετά την άλωση.
Eίναι τοποθετημένο επί της Eγνατίας οδού στο ντιο άκρο της περιοχής της ρωμαϊκής αγοράς και συμμετρικά προς αυτήν, απέναντι στην
Παναγία των Xαλκέων. Δεν έχει ερευνηθεί τι προϋπήρχε στην περιοχή αυτή. Tο Mπέη Xαμάμι είναι ένα
διπλ λουτρ με ανδρικ και γυναικείο τμήμα.
Bρίσκει κανείς εδώ μια τυπολογία
που δείχνει χι μνον τις προθέσεις
αλλά τις γνώσεις την εμπειρία και
τη συνθετική ικαντητα του αρχιτέκτονα που συνεδύασε τη βυζαντινή
αντίληψη με τις απαιτήσεις της εποχής του. Oι αρχιτεκτονικές λύσεις
που χρησιμοποιούνται στο κτίριο
συγκρίνονται με αυτές σημαντικών
κτιρίων της ίδιας εποχής ή και προγενέστερων στην Προύσα κυρίως
και στην περιοχή της. H δμηση είναι απ πλίνθους και αργούς λίθους. O πλούτος της αρχιτεκτονικής σύνθεσης αλλά και αυτς της εσωτερικής διακσμησης με τους
σταλακτίτες των τρούλων και των
λοφίων των ζεστών χώρων και τις
τοιχογραφίες των μεγαλύτερων
τρούλων είναι μοναδικς.
Σήμερα αποκατεστημένο κατά το
ήμυσι πρκειται να χρησιμοποιηθεί
για πρώτη φορά ως εκθεσιακς χώρος φιλοξενώντας την έκθεση «Kοσμική μεσαιωνική αρχιτεκτονική

στα Bαλκάνια, 1300–1500, και η διατήρησή της».

Mπεζεστένι
Σχεδν δυμισι δεκαετίες μετά το
σουλτανικ αυτ λουτρ, χτίζεται
το Mπεζεστένι της Θεσσαλονίκης,
ένα καίριο, για την πλη κτίριο και
ενδεικτικ για την εμπορική της σημασία. Aπλ στην τυπολογία του, με
έξι ίσους ημισφαιρικούς μολυβδοσκέπαστους τρούλους, με δίδυμα
τξα σε δύο ισχυρτατους εσωτερικούς πεσσούς και χαρακτηριστική
δμηση με πλίνθους και λίθους, αποτελούσε χώρο δοσοληψιών και
διαπραγματεύσεων, φύλαξης πολύτιμων αγαθών και τρέχοντος εμπορίου υφασμάτων και πολύτιμων λίθων. Περιελάμβανε πολλά μαγαζιά, 
πως και σήμερα, αλλά με διαφορετικ περιεχμενο. H χρήση του ως
κέντρου εμπορίου δεν άλλαξε ποτέ,
μνον προσαρμστηκε στην αλλαγή
των αναγκών και των εποχών. Mπεζεστένια σαν αυτ της Θεσσαλονίκης χτίστηκαν πολλά κατά τον 15ο
και 16ο αιώνα, σο η οθωμανική αυτοκρατορία επεκτεινταν και ανερχταν οικονομικά. Στον τύπο του
Mπεζεστενίου Θεσσαλονίκης ανήκουν αυτ των Σερρών, του Γαλατά
στην Kωνσταντινούπολη, του Σεράγιεβο, της Λάρισας κ.ά.
Σήμερα το Mπεζεστένι της Θεσσαλονίκης, αναστηλωμένο πλέον,
είναι επισκέψιμο και στους χώρους
πάνω απ τα ισγεια καταστήματα,
με δυναττητες παραλαβής νέων
χρήσεων πολιτιστικού χαρακτήρα.
Λίγα χρνια αργτερα, στα 1484,
χτίζεται ένα απ τα πιο ελκυστικά
κτίσματα αυτής της περιδου, το

πτωχοκομείο Aλατζά (πολύχρωμο)
Iμαρέτ απ τον Iνεγκιλ Iσαάκ Πασά. Tο κτίριο έχει έναν δίδυμο κεντρικ χώρο με δύο τρούλους, που
πλαισιώνεται απ τέσσερις μικρτερους τρουλαίους χώρους συμμετικά και βαθμιδωτά δίπλα στον κεντρικ. Στη δυτική πλευρά μπροστά
στην κύρια είσοδο ένα τρουλαίο
προστώο με τον κεντρικ του τρούλο ψηλώτερο απ τους άλλους, ενώ
στη ντια πλευρά υψωνταν ο πολύχρωμος μιναρές, σήμερα μισογκρεμισμένος. Tο μνημείο κτίστηκε
με εξαιρετική φροντίδα απ άριστα
υλικά –πλίνθοι και λαξευμένοι λίθοι– σε πλινθοπερίκλειστο σύστημα. Θύρες και παράθυρα είναι πλαισιωμένα με μαρμάρινα πλαίσια και
στο εσωτερικ οι τοίχοι και οι τρούλοι καλυμμένοι με φυτμορφο ζωγραφικ διάκοσμο και διακοσμητική
επιγραφή, ενώ ένα νεώτερο ανάγλυφο μιχράμπ κοσμεί την ανατολική πλευρά του κεντρικού χώρου.
Aξίζει να σημειώσουμε τι στα κτίρια του είδους αυτού ο λατρευτικς
και ο κοινωνικς χαρακτήρας είναι
δύσκολο να ξεχωρίσουν. Σήμερα το
Aλατζά Iμαρέτ, αφού χρησιμοποιήθηκε μερικά χρνια για προγράμματα ειδικής κατάρτισης του Δήμου
Θεσσαλονίκης και για καλλιτεχνικές
εκδηλώσεις είναι αντικείμενο εργασιών συντήρησης με σκοπ να συνεχίσει την ύπαρξή του ως χώρος
πολιτισμού.
Aπ την πρώτη αυτή οθωμανική
περίοδο στη Θεσσαλονίκη σώζεται
ένα μνο τζαμί, το λεγμενο Xαμζάμπεη γνωστ απ τον κινηματογράφο που στεγαζταν εκεί, το «Aλκαζάρ». Παρά την κεντρική του θέση
–σήμερα δίπλα στο δημαρχείο– επί

ενώ μια μελέτη τεκμηρίωσης έχει γίνει απ την αρμδια υπηρε- Tο τζαμί Xαμζάμπεη. που ήταν ο νας του Aγ. η υπθεση μως δεν έχει διερευνηθεί επαρκώς. Περιφερειακ τέμενος. χτισμένος στη γνωστή σε μας μορφή στα μέσα του 16ου αιώνα. Kάποια μικρτερα και οψιμτερα μνημεία. Aρχαίο υλικ αρχιτεκτονικών μελών απ τα ρωμαϊκά. Tο ίδιο ισχύει για κάποιες επεμβάσεις στο Eπταπύργιο. Πάντως σημαντικές επεμβάσεις και επισκευές της οθωμανικής περιδου είναι ορατές στο μνημείο. O τοίχος του περιβλου του δεν υπάρχει πια – γκρεμίστηκε μαζί με τα παραλιακά τείχη. Στον 20 αι. δηλαδή περί το 1535 επί Σουλεϊμάν του Mεγαλοπρεπούς στο πλαίσιο μιας ευρείας επισκευής. στο μήκος της οδού Kασσάνδρου. του Λευκού Πύργου. σώζονται ακμη σήμερα. Aξίζει να αναφέρουμε τι τα οθωμανικά μνημεία άρχισαν να μελετώνται μερικά χρνια μετά το σεισμ του 1978 και συνεπώς δεν είναι επαρκώς δημοσιευμένα. Παράλληλα. Aποστλων. αλλά και με άλλα ονματα που δείχνουν τις αλλαγές που υπέστη ως προς τη χρήση του ή ως προς τη σημασία του στην περιοχή. Eπιπλέον οι σημερινοί δυο τρουλαίοι χώροι υποδοχής που σώζονται έχουν ενοποιηθεί στον 20ο αιώνα για να παραλάβουν σύγχρονες χρήσεις. και μέχρι σήμερα η χρήση του μνημείου είναι εμπορική. εκπονειται μελέτη αναστήλωσης με σκοπ τη χρησιμοποίησή του για πολιτιστικούς σκοπούς. Σύμφωνα με ορισμένα ερευνητικά συμπερά- H οικοδμηση του συμβλου της Θεσσαλονίκης. αλλά η δμησή του είναι εξαιρετικά επιμελημένη. πως για παράδειγμα ο πύργος του Tριγωνίου. μετά τη διεξαγωγή αρχιτεκτονικής τεκμηρίωσης. Aργτερα γίνονται αλλαγές και προσθήκες μεταξύ των οποίων και ένας μιναρές. O τουρμπές (μαυσωλείο) Mούσα Mπάμπα. περιστοιχισμένος με στοές και ένα αίθριο με περίστωο. οι οποίες στην ουσία επιβάρυναν το κτίριο. H υπθεση τι τα μνημεία της πρώιμης οθωμανικής περιδου είναι δυνατ να περικλείουν στοιχεία και πληροφορίες για την προγενέστερη απ αυτά και τη σύγχρονή τους ιστορία συνήθως δεν αντιμετωπίζεται με επάρκεια δια διάφορους αντικειμενικούς λγους. Mετασκευές και φάσεις μεγάλων τμημάτων των τειχών της πλης και ορισμένοι πύργοι ανήκουν επίσης στην οθωμανική της περίοδο. Bρεια του ναού του Aγίου Δημητρίου βρίσκεται το λεγμενο Γιενί Xαμάμ. το Mαυσωλείο του Mουσά Mπαμπά στην Πλατεία Tερψιθέας. Eίναι και αυτ απ τη βοριοδυτική πλευρά του θαμμένο περί τα 2. αναστηλωμένος πλέον είναι μουσείο και στεγάζει στους χώρους του έκθεση για την παλαιοχριστιανική Θεσσαλονίκη και ένα αναψυκτήριο στον τελευταίο ροφο.: K. Oικοδομήθηκε ως αφιέρωμα του Xαλίλ Aγά.: K. Xτίζεται στα 1467 την εποχή του Mουράτ του B΄ με εντολή της κρης του Xαμζάμπεη προς τιμή του. αλλά το υλικ αυτ δεν έχει καταγραφεί ακμη. Mετά τους σεισμούς έγινε μελέτη αναστήλωσης. Σήμερα ο Λευκς Πύργος. με σημαντικές ζημιές απ τους σεισμούς. γύρω στα 1520 χτίζεται το Λουτρ Πασά Xαμάμ γνωστ ως «Φοίνικας» απ τον Kεζερίμ Kασίμ Πασά. δεν έχει γίνει γνωστ και το αστικ περιβάλλον δυσκολεύει επιπλέον μια τέτοια προοπτική. επί χρνια η χρήση του λατρευτικού αυτού μνημείου ήταν εμπορική. κοντά στα δυτικά τείχη. σματα πιθαντατα το κτίσμα να έγινε σύμφωνα με τα πρτυπα του περίφημου αρχιτέκτονα Σινάν. Πρκειται για πολύ μεγάλο κτίσμα διπλού λουτρού που σήμερα σώζεται μνον κατά το ένα τρίτο περίπου. Iδιαίτερα η εσωτερική διακσμησή τους και η ζωγραφική δεν έχουν καθλου μελετηθεί. τα μνημεία της περιδου αυτής είναι σχεδν τα μνα μεσαιωνικά μνημεία που λγω του χαρακτήρα και του είδους τους είναι σε θέση να παραλάβουν νέες χρήσεις σήμεα και να εμπλουτίσουν το δυναμικ των πολιτιστικών χώρων της Θεσσαλονίκης. αφού είναι κατεδαφισμένοι λοι οι ζεστοί χώροι του. Eίναι θαμμένο περί τα δύο μέτρα στο έδαφος είχε κλεισμένες τις κύριες ψεις του μέχρι πρσφατα απ προσκτίσματα και ακμα μέχρι τώρα είναι μεγάλο μέρος του στα χέρια αυθαίρετων χρηστών. Διπλ λουτρ και αυτ. η οποία θα έδινε στοιχεία για τον βυζαντιν ιστ της πλης και τον τρπο ή τις συνθήκες που τα οθωμανικά κτίρια τοποθετήθηκαν σ’ αυτν. Tο λο συγκρτημα προσαρμζεται στην ύπαρξη παρακείμενου λουτρού που δεν σώζεται σήμερα και φθάνει στη σημερινή του μορφή περί τα 1620. λίγο πριν το 1500 στο κέντρο της εμπορικής περιοχής κοντά στα παραθαλάσσια τείχη. ήταν περιφερειακ τέμενος. Kαι το τελευταίο μως χρησιμοποιήθηκε εδώ μ’ έναν ιδιαίτερο τρπο. Xρησιμοποιήθηκε ως λουτρ μέχρι το 1978 και απ ττε είναι κεν. με τη μορφή που μας είναι γνωστς. σαντζάκμπεη της Θεσσαλονίκης. φημισμένης για τη σκληρτητά της και ήταν γνωστ ως Πύργος του Aίματος. στα ανατολικά τείχη. πως ένα ιδιωτικ λουτρ στην Aνω Πλη. με πλούσιο εσωτερικ διάκοσμο απ σταλακτίτες και σταμπωτές διακοσμήσεις στο κονίαμα και με ενδιαφέρουσες κατασκευαστικές λύσεις. Aνασκαφική έρευνα γύρω απ τα μνημεία αυτά. Mεγάλες επεμβάσεις επισκευής έγιναν σε αυτ κατά τον 19ο αιώνα. Δυο δεκαετίες μετά το Λουτρ της Aγοράς. Yπάρχουν μως εν- δείξεις στις πηγές τι πιθανν παλιτερο λουτρ να βρισκταν εκεί. δικαιολογεί την υπθεση τι στα 1531–2 έγιναν στην πραγματικτητα μνον επισκευές και προσθήκες σε προϋπάρχον κτίσμα. Eίνα ένα μον λουτρ πάνω σχεδν στο δυτικ οκτάγωνο της παλαιοχριστιανικής Θεσσαλονίκης λίγο νοτιτερα απ το πρπυλο της μονής του γνωστού βυζαντινού ναού των Aγ. γνωστ ως «Aλκαζάρ» απ τον κινηματογράφο που στεγαζταν εδώ. Λιντης). Δημητρίου και τι κτίστηκε το 1531. αξιωματούχου του χαρεμιού της Πύλης. χτίστηκε στα 1467 και είναι το μνο σωζμενο τζαμί απ την πρώτη οθωμανική περίοδο. Λευκς Πύργος Aλλα λουτρά Eνα άλλο σημαντικ κτίριο της κατηγορίας των δημσιων λουτρών είναι το λουτρ της αγοράς Παζάρ Xαμάμ γνωστ παλαιτερα και ως Γιαχουντί Xαμάμ. Eίναι το μνο απ τα οθωμανικά μνημεία της κατηγορίας του στη Θεσσαλονίκη που γίνεται χρήση πέτρινων μεγάλων δμων και χι μνον χρήση του πλινθοπερίκλειστου συστήματος. βυζαντινά κτίρια έχει χρησιμοποιηθεί τσο στην αρχική οικοδμηση του κτιρίου σο και στις επισκευές του. Eίναι ένα απ τα οψιμτερα οθωμανικά μνημεία της Θεσσαλονίκης (φωτ. Eνδιαφερμενοι πολίτες έχουν επίσης κάνει ενέργειες για την ανάδειξή του.H KAΘHMEPINH 5 . το γνωστ σήμερα κέντρο πολλαπλών χρήσεων «Aίγλη». Σήμερα. στην πλατεία Tερψιθέας στην Aνω Πλη. έχει τη χαρακτηριστική οθωμανική αρχιτεκτονική με τις βυζαντινές επιδράσεις στο σύστημα κατασκευής και δμησης. Σήμερα αναστηλώνεται και μια ευρεία επέμβαση ανάπλασης γίνεται στην περιοχή του. Tο κτίριο είναι απλούστερο απ τα προηγούμενα. σία. Συστήματα ύδρευσης έχουν επίσης εντοπιστεί. H μεγάλη ομοιτητά του μως με τον πύργο του Pούμελι Xισάρ του 1451–2 καθώς και ορισμένα πρώιμα διακοσμητικά στοιχεία στη δμησή του της εξωτερικής δυτικής ψης. Φέρεται τι ανήκε στο συγκρτημα του αφιερώματος του Kασιμιέ Tζαμί. αλλά μέχρι στιγμής δεν έχουν ξεκινήσει εργασίες (φωτ. Στον 20 αι. KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 . προς το παρν τοποθετείται χρονολογικά σ’ αυτή την ιστορική περίοδο.5 μέτρα. Λιντης).της Eγνατίας οδού. Tο κύριο κτίσμα είναι ένας μεγάλος απλς τρουλαίος χώρος. Tο μνημείο είχε χρήση φυλακής. παλαιοχριστιανικά.

κατά μήκος του «Φαρδύ» δρμου των Eλλήνων –της σημερινής Eγνατίας– αποτελούσαν τους πυρήνες γύρω απ τους οποίους οργανώθηκε η θρησκευτική και κοινωνική ζωή των χριστιανών. εμπρων. θα παραμείνει μια δεσπζουσα κυριαρχική πλη στα ντια Bαλκάνια σε λη την Tουρκοκρατία. H συνοικία του Aγίου Aθανασίου. Ωστσο. Mιλούν για τις απασχολήσεις των κατοίκων.. Oι Eλληνες της Θεσσαλονίκης. Aπ το 1806 κάηκε δύο φορές και ξαναχτίστηκε. την τουρκική και την εβραϊκή. Θαυμάζουν το ευρύχωρο λιμάνι με τα χιλιάδες αραγμένα καράβια. δυστυχώς. εργατών που ξεχύνεται στους γραφικούς και δαιδαλώδεις δρμους.. του καλλιτεχνικού μαρασμού στον οποίο οι κατακτητές θέλησαν να καταδικάσουν το ελληνικ στοιχείο με τις απαγορεύσεις τους.τι το Φανάρι για την Πλη. έπειτα απ πολλές ανακατατάξεις. H οικοδομι- . αρχές του 19ου αι. συνέχεια της τέχνης της άλλοτε κραταιάς αυτοκρατορίας του Bυζαντίου. την ελληνική. της πιο λαμπρής. ενδεικτικές. είναι έργο του αρχιτέκτονα Pάλλη Πλιούφου (φωτ. ως κτίσματα του μεγαλύτερου αστικού κέντρου της Mακεδονίας.. τπος συνάντησης ανάμεσα σε Aνατολή και Δύση. η εθνικοθρησκευτική σύνθεση του πληθυσμού της Θεσσαλονίκης διαμορφώνεται ως εξής: οι Mουσουλμάνοι (Tούρκοι.) ανέρχονται σε 30 χιλιάδες. δίνουν τη πρώ- τη θέση στους Eλληνες τεχνίτες της πλης. τη στιγμή που ο υπλοιπος Eλληνισμς περνά μια βαθιά οικονομική και πνευματική κρίση. οι περισστεροι μεταβυζαντινοί ναοί έχουν κτιστεί στη θέση παλαιοτέρων βυζαντινών. που οι τέχνες συνεχίζουν να αναπτύσσονται με περισσή δημιουργικτητα και φαντασία. Oι μεταβυζαντινές εκκλησίες. η περιοχή γύρω απ την Kαμάρα και το Iπποδρμιο αποτελούσαν ένα συγκρτημα ελληνικών συνοικιών που ήταν. Nτονμέδες. ταπεινές και απέριττες. σε αντίθεση με τις εβραϊκές συναγωγές που ήταν πάνω στους δρμους. χωρίς υπερβολή. κέντρο του Eλληνισμού με αδιάσπαστη ιστορική συνέχεια. τη γεμάτη κίνηση και ζωντάνια εμπορική αγορά και τη ζεστή αρχιτεκτονική των σπιτιών της με τα διάτρητα καφασωτά και τα πολλαπλά σαχνισιά2. μικρομάγαζα και παπαδικά. Oι ξένοι ταξιδιώτες και περιηγητές μιλούν γι’ αυτήν με θαυμασμ και ενδιαφέρον στις ταξιδιωτικές αναμνήσεις και διηγήσεις τους. Eίναι συγχρνως μια πλη με πνευματική και καλλιτεχνική δραστηριτητα. δυτική ψη.Mεταβυζαντινή αρχιτεκτονική Oι ναοί συγκροτούν ομάδα μνημείων με ιστορική και αρχιτεκτονική εντητα Tης Mαρίας Kαμπούρη – Bαμβούκου Eπ. εκπατρισμών και νέων εποικισμών θα αναπτυχθεί η τέχνη. οι περισστεροι συγκεντρωμένοι στο ανατολικ μέρος της πλης. Aλβανοί. το ζωνταν πλήθος των ναυτικών. H Θεσσαλονίκη. Oι ξένοι ταξιδιώτες. Bακαλπουλος. έχουν υποστεί πολλές αλλοιώσεις. Σταυροδρμι H Θεσσαλονίκη.. Στη θέση παλαιών Σύμφωνα με τις πηγές. κτίσμα του 1852. Στους σκοτεινούς αιώνες μετά το 1453. στις μέρες μας. . πως ο Ami Boué (αρχές του 19ου αι.. οι Eλληνες σε 16 και οι Eβραίοι σε 12 χιλιάδες. πως παρατηρεί ο Γάλλος ιεραπστολος Souciet (1735). η ορθδοξη πίστη υπήρξε το καταφύγιο και η παρηγοριά του υπδουλου ελληνικού λαού. αλλά και ασταμάτητες προσπάθειες συνέχισης της πολιτιστικής παράδοσης και ανάκτησης της ελευθερίας της. τα τζαμιά με τους πανύψηλους μιναρέδες. Kαθηγήτριας Aρχιτεκτονικής H MAKPOXPONH περίοδος της τουρκοκρατίας στη Θεσσαλονίκη. Mια πλη. ανακαινίσθηκαν ή επισκευάστηκαν τουλάχιστον επτά απ τις δώδεκα μεταβυζαντινές εκκλησίες. απ τις πιο γραφικές και γοητευτικές με την ποικιλία και τον πλούτο των μνημείων και της αρχιτεκτονικής της. πως άλλωστε και λοι οι χριστιανοί. έχει να επιδείξει σε λους τους δύσκολους αυτούς χρνους μια ξεχωριστή ανοδική οικονομική πορεία και πολιτιστική ακτινοβολία στον ευρύτερο χώρο των Bαλκανίων. χαρακτηρίζεται απ αλλεπάλληλες καταστροφές. συσπειρωμένοι γύρω απ τις περιφρονημένες απ τους Tούρκους εκκλησίες αγωνίζονταν να περισώσουν . δοκιμασίες. Eντυπωσιάζονται απ τα ψηλά μεσαιωνικά κάστρα με τους ογκώδεις πύργους. αποτελούν τους καλύτερους μάρτυρες των δύσκολων χρνων της πλης κάτω απ τον τουρκικ ζυγ. Mετέωρα). Iδιαίτερο χαρακτηριστικ της πλης αποτελεί η σύνθεση του πληθυσμού της απ τρεις διαφορετικές εθντητες. 6 H KAΘHMEPINH . H Θεσσαλονίκη δεν είναι μνο ένα μεγάλο εμπορικ και οικονομικ κέντρο της Mακεδονίας και των Bαλκανίων. χωρίς να παραλείπουν να σχολιάζουν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και τη νοοτροπία των τριών θρησκευτικών ομάδων που κατοικούν σ’ αυτήν. Bρίσκουμε στα κείμενα τι στις δύο πρώτες δεκαετίες του 19ου αι. Λιντης). δεν μπορούν να συγκριθούν με τα μεγάλα μοναστηριακά καθιδρύματα του 16ου και 17ου αι. διωγμούς. εθνικών και γλωσσικών ανακατατάξεων. αποτέλεσμα της πτώσης της πλης στα χέρια των Tούρκων το 1430. περιδου της μεταβυζαντινής μοναστηριακής αρχιτεκτονικής.KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 O Aγιος Mηνάς. δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία τι οι συνθήκες που δημιουργήθηκαν για τον Eλληνισμ μετά την Aλωση είχαν αρνητικ αντίκτυπο στην ανάπτυξη της τέχνης και ιδιαίτερα της αρχιτεκτονικής. σταυροδρμι εμπορικών δρμων και θαλάσσιων επικοινωνιών. δεν είχαν δικαίωμα να χτί- ζουν καινούργιους ναούς. η δε επισκευή των παλιών απαιτούσε ειδική άδεια. Tαπεινές και απέριττες Aπ τα πιο αντιπροσωπευτικά δείγματα τέχνης των χρνων της τουρκοκρατίας στη Θεσσαλονίκη είναι οι μεταβυζαντινές εκκλησίες. ωστσο. η γνωστή ως μεταβυζαντινή. H σημερινή του μορφή. που. Oι χριστιανικοί ναοί κρυμμένοι πίσω απ σπίτια. πως αναφέρει και ο καθηγητής Aπ. Eίναι γνωστ τι οι κάτοικοι της Θεσσαλονίκης. Στα τέλη του 18ου αι. Oι πηγές διασώζουν ονματα προκρίτων και πλούσιων Θεσσαλονικέων που κατάφερναν να ξεπερνούν τα εμπδια αυτά με γενναιδωρες προσφορές στον σουλτάνο και τις επαρχιακές αρχές. Oι μεταβυζαντινοί ναοί. η είσοδος.τι μπορούσαν απ την πνευματική και καλλιτεχνική τους κληρονομιά. Tα μοναστηριακά συγκροτήματα με τα καθιερωμένα προνμια απ την οθωμανική εξουσία θα αποτελέσουν σημαντικές εστίες καλλιτεχνικής δραστηριτητας και θα δώσουν εξαιρετικά δείγματα ναοδομίας (Aθως. K. H εγκατάσταση των Eβραίων είναι ένα γεγονς δεμένο άρρηκτα με την τύχη και την ιστορική πορεία της πλης.). Mέσα σε ένα καθεστώς δημογραφικών αλλαγών. τις ενδυμασίες τους. τις ωραίες βυζαντινές εκκλησίες στεφανωμένες με τους τρούλους. τις μικρές και σκιερές πλατείες.

η Nέα Παναγία. Tα μνημεία της περιδου αυτής. ο Aγιος Aντώνιος και ο Aγιος Mηνάς. αποτέλεσμα της τάσης εκσυγχρονισμού της οθωμανικής αυτοκρατορίας. O Aγιος Aθανάσιος στην Eγνατία οδ. H δυτική ψη και η κύρια είσοδος του ναού (φωτ. των οποίων ορισμένα πρτυπα βρίσκονται στην ισλαμική αρχιτεκτονική. Aνήκουν στον τύπο της τρίκλητης ξυλστεγης βασιλικής. τις επιμελημένες τοιχοποιίες.: K. ο Aγιος Aντώνιος. H άνθηση της εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής συνεχίζεται σε λο το τελευταίο τέταρτο του 19ου αι. σο και στις νέες συνοικίες εκτς των τειχών. σε αντίθεση με άλλα κωδωνοστάσια. Eκτς απ τις μεγαλύτερες διαστάσεις των ναών. H δημιουργία του τύπου της βασιλικής με περιστύλιο. πως και την εμφάνιση του γυναικωνίτη. αλλά αποτελούν και ένα είδος μανιέρας. η εκκλησιαστική αρχιτεκτονική γνωρίζει μια ανανέωση. ανάταση στο εσωτερικ του ναού και σε συνδυασμ με τα πολλά και μεγάλα παράθυρα δημιουργεί μία άλλη αίσθηση μεγαλοπρέπειας. και μέχρι την απελευθέρωση το 1912. Tύπος και χαρακτηριστικά Oι παραπάνω ναοί αποτελούν μια ομάδα μνημείων με ιστορική και αρχιτεκτονική εντητα και ιδιαίτερη φυσιογνωμία. H σύνθεση αυτή επιτρέπει μεγαλύτερες διαστάσεις. ελεύθερο στο χώρο. πάντως. μπορεί να ερμηνευτεί κυρίως ως οφειλμενη σε κατασκευαστικούς λγους ή και στη συνεχή αύξηση του πληθυσμού. κοινοτικών κτι- KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 . ένα άλλο χαρακτηριστικ αρχιτεκτονικ στοιχείο της τελευταίας περιδου της τουρκοκρατίας.: Γ. που σε σχήμα Π ή Γ περιέχει συνήθως τους μεταβυζαντινούς ναούς. Aπ τις 12 χριστιανικές εκκλησίες της Tουρκοκρατίας έχουν σωθεί μέχρι σήμερα οι εξής: ο Aγιος Aθανάσιος.. Λιντης). N. ένα κτίσμα που φανερώνει τις στενές καλλιτεχνικές σχέσεις που υπήρχαν πάντα ανάμεσα στη Θεσσαλονίκη και την Kωνσταντινούπολη. H επικράτηση αυτή ερμηνεύτηκε απ ορισμένους μελετητές ως προσπάθεια αναβίωσης παλαιοχριστιανικών προτύπων και σχετίστηκε με τη δράση του πατριάρχη Kαλλινίκου του Δ΄. παραμένει ένα παράδειγμα θρησκευτικού κτίσματος. η Eυαγγελίστρια (1875). Aλλες ομοιτητες παρατηρούνται σε επί μέρους μορφολογικά και κατασκευαστικά στοιχεία. που επικράτησε στον ελλαδικ χώρο κατά τον 18ο και 19ο αιώνα.A. Mηνάς (1852) έργο του αρχιτέκτονα Pάλλη Πλιούφου. την εξωτερική στοά. Eνα πρώτο δείγμα της ανανεωτικής αυτής τάσης αποτελεί ο Aγιος Aνανέωση Aπ τα μέσα του 19ου αι. οργανικά δεμένο με τον πυρήνα του ναού. πολύ κοντά ακμη στη μεταβυζαντινή παράδοση. στις τοιχοποιίες και στα διάφορες διακοσμητικά στοιχεία. ούτε.κή αυτή δραστηριτητα συμπίπτει με μια γενικτερη οικονομική και πνευματική άνθηση που γνώρισε το ελληνικ στοιχείο της πλης απ τον 18ο αιώνα και εξής. πως κατασκευαστικών. παρά τους νεωτερισμούς του. πρέπει να θεωρηθεί αποτέλεσμα πολλών συγχρνως παραγντων. Aντιπροσωπευτικ δείγμα αποτελεί το κωδωνοστάσιο της Παναγίας Γοργοεπηκου (1867). μως. που είναι ενσωματωμένα στο ογκομετρικ περίγραμμα του ναού. Aνάμεσα στα κοινά τυπολογικά χαρακτηριστικά τους αξίζει να επισημάνουμε την ύπαρξη πρναου ή προστώου στο δυτικ μέρος του ναού. η χρήση των οποίων ήταν απαγορευμένη έως ττε. η Παναγία η Tρανή. O Aγιος Mηνάς. Xαρακτηριστικ παράδειγαμ η χρήση της φαλτσογωνιάς με τους ψευδοσταλακτίτες στους εξωτερικούς τοίχους μερικών μνημείων (Aγιος Aθανάσιος. στοιχείου αρκετά ψιμου στις μεταβυζαντινές εκκλησίες. νοσοκομείων κ. Πούπης). η Παναγία η Λαγωδιανή ή Λαγουδιάτου. Συνέχεια στην 8η σελίδα ρίων. η Παναγία η Γοργοεπήκοος ή Παναγούδα. εκπαιδευτηρίων. και την τσο τυπική εξωτερική στοά (χαγιάτι). η Yπαπαντή. Tα παραπάνω στοιχεία καθώς και άλλα διακοσμητικά θέματα δεν προκύπτουν πάντα απ οικοδομικούς ή πρακτικούς λγους. άποψη. με εξωτερική στοά σε σχήμα Π γύρω απ τον κεντρικ πυρήνα της τρίκλιτης βασιλικής.ά.H KAΘHMEPINH 7 . Oι υπλοιποι πέντε έχουν ξανακτιστεί πρσφατα στις παλαιτερες θέσεις τους3. Παναγία η Γοργοεπήκοος). Eγχάραγμα στο υπέρθυρο της ντιας εισδου μας δίνει την ημερομηνία οικοδμησης: 15 Nοεμβρίου 1818 (φωτ. τα πολλά και μεγάλα παράθυρα. είναι η κατασκευή των καμπαναριών. Oι εκκλησίες αυτές δεν έχουν νάρθηκα. πως στη διαμρφωση των ανοιγμάτων. H γενικευμένη χρήση του τύπου. αλλά και της ελευθερίας δράσης που είχαν αποκτήσει οι διάφορες εθνικοθρησκευτικές κοιντητες μετά το 1856 (έτος καθιέρωσης του Xάτι–Xουμαγιούν) σχετικά με την επισκευή ή την ανέγερση εκκλησιών. Kτίζονται νέες εκκλησίες τσο μέσα στον παραδοσιακ ιστ της πλης. λειτουργικών. κοινωνικών και συμβολικών.

με τοπία. εισάγουν μια εντελώς νεοκλασικίζουσα ή εκλεκτικιστική μορφολογία. έχουν σωθεί μερικά ανεκτίμη- τα ξυλγλυπτα τέμπλα. προεξοχή του επάνω ορφου προς το δρμο.στά. Δεσπζει ο άμβωνας με γύψινες διακοσμήσεις. Aπ τα μέσα του 19ου αι. τα αναλγια. ενώ οι: Aγιος Aθανάσιος. δεν έχει διασωθεί αξιλογος ζωγραφικς διάκοσμος. Aποψη του εσωτερικού. 2) σαχνισί: μπαλκνι σκεπαστ (τουρκ. sahnishin). έργο των αρχιτεκτνων Eρν. O Aγιος Mηνάς. Παναγία Δέξια. καθώς αποτέλεσαν τους πλους γύρω απ τους οποίους οργανώθηκε σε λες τις μορφές του ο συλλογικς βίος του υπδουλου Eλληνισμού. Tσίλερ και Ξ. Byzance apres Byzance. η Aγία Tριάδα (1888). ακολουθώντας τυπολογικά και μορφολογικά στοιχεία μιας «λγιας» αρχιτεκτονικής. Παιονίδη. στολισμένες με την τυπική και στα αρχοντικά σπίτια της εποχής διακσμηση. Aγιος Kωνσταντίνος και Παναγία Tρανή ή Nέα Παναγία αναφέρονται στις πηγές τι κτίστηκαν ή ανακαινίστηκαν το 1818. με απψεις πλεως της Δυτικής Eυρώπης. Aναπσπαστα δεμένες με τις ξυλστεγες αυτές βασιλικές και τον ξυλγλυπτο διάκοσμ τους είναι οι οροφές των εκκλησιών. Aπ τα μεταβυζαντινά μνημεία της Θεσσαλονίκης. στη θέση εκκλησίας αφιερωμένης στην Παναγία και τον Aγιο Δημήτριο. Oι τοιχογραφίες αυτές που σώζονται στο ανατολικ μέρος του ναού φαίνεται τι έχουν σχέση με τη ζωγραφική του 18ου αιώνα του Aγίου Oρους. ακμη και ο ναΐσκος του Aγίου Xαραλάμπους (1905). Tα θρησκευτικά αυτά κτίσματα. έρχονται να πλουτίσουν στο εσωτερικ ο ξυλγλυπτος διάκοσμος. συνδυασμς χαμηλού ανάγλυφου και διάτρητου διακσμου. πως ριζε ο κατακτητής. που αντανακλούσε με τον πιο θαυμάσιο τρπο την υποβλητική και κατανυχτική ατμσφαιρα του εσωτερικού. H ιστορική σημασία των μεταβυζαντινών εκκλησιών συλλειτουργεί με την έκφραση της ορθδοξης πνευματικτητας και με το ενδιαφέρον τους απ την άποψη του κοινωνικού χώρου. Eνας μεγάλος αριθμς φορητών εικνων απ τη Θεσσαλονίκη. που θα μπορούσαν να θεωρηθούν εκλαϊκευμένα θέματα του μπαρκ. απομακρύνονται απ τον γνωστ τύπο της ξυλστεγης βασιλικής των χρνων της τουρκοκρατίας και μαζί με μοια παραδείγ- 8 H KAΘHMEPINH . του Aγίου Aθανασίου και του Aγίου Aντωνίου. που αποτελούσε βασική λειτουργική συμπλήρωση κάθε μεταβυζαντινού ναού. 3) Παναγία η Λαγουδιανή (1802). λίμνες. πολλές φορές δε και τα στασίδια. Στις οροφές αυτές βρίσκουμε «μπακλαβωτά» γεωμετρικά σχήματα ή και αραβουργήματα που σχηματίζονται απ λεπτούς πήχεις. απ τα καλύτερα δείγματα του είδους. το οποίο είναι σε άμεση σχέση με την αρχιτεκτονική τους. Παράλληλα με τα ξυλγλυπτα αυτά εικονοστάσια. Aγιος Mηνάς (1806). Jorga. ανακαινισμένα ή επισκευασμένα. Συνέχεια απ την 7η σελίδα Γρηγριος Παλαμάς (1891). Aγία Θεοδώρα. γνωστ απ την κοσμική ζωγραφική των αρχοντσπιτων και των τζαμιών. Aπ τον διάκοσμο αυτ. δεν μπορεί να καλύψει την έλλειψη της μνημειακής ζωγραφικής στην πλη. εκτς απ ελάχιστα δείγματα στη Nέα Παναγία. Στην ίδια τεχνική με το τέμπλο ήταν δουλεμένα συνήθως και τα εκκλησιαστικά έπιπλα. Aγιος Nικλαος στην πλατεία Δικαστηρίων. Στο κέντρο σχηματίζεται πάντα μεγάλος ομφαλς που τονίζεται με σκαλίσματα ή άλλα κοσμήματα. Tις ταπεινές κατασκευές με τις χαμηλές αναλογίες. Παναγία η Γοργοεπήκοος ή Παναγούδα. Παναγία Δέξια και η Mητρπολη (1891). η Aνάληψη (1897). ο οποίος κάηκε δύο φορές και ξανακτίστηκε το 1852. πως τα τέμπλα της Yπαπαντής. που χαρακτηρίζεται απ μια συνειδητή επιστροφή σε αθωνικά πρτυπα της παλαιολγειας εποχής και ιδιαίτερα σε έργα του Πανσέληνου. Xαρακτηριστικ δείγμα μεταβυζαντινής εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής στη Θεσσαλονίκη αποτελεί το τέμπλο της Nέας Παναγίας (18ος αιώνας). βρίσκουμε στις εκκλησίες της Θεσσαλονίκης και ζωγραφι- Σημειώσεις: 1) H τέχνη ονομάστηκε μεταβυζαντινή σύμφωνα με τη ρήση του Pουμάνου βυζαντινολγου N. Oι νετερες εκκλησίες είναι: Aγιος Kωνσταντίνος στο Iπποδρμιο. άλλοτε θέματα που φανερώνουν την επίδραση των νέων ευρωπαϊκών ιδεών και άλλοτε μοτίβα που αποτελούν συνέχεια της παράδοσης. οι άμβωνες. οι δεσποτικοί θρνοι. ποτάμια άνθη. . Tα στοιχεία του διάκοσμου θυμίζουν άλλοτε το ψιμο μπαρκ της κεντρικής Eυρώπης.KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 ματα άλλων αστικών κέντρων μας εισάγουν σε ένα νέο κεφάλαιο της νεοελληνικής εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής. ένα νέο καλλιτεχνικ ύφος υιοθετείται στην εσωτερική διακσμηση των ναών.

X. η A.Π. Aπ τον 18ο αιώνα. σελ.–1430 μ.. Eπίσης.Π. δων (Bακαλ πουλος. των Nτονμέ- Διατηρητέο σπίτι που βρίσκεται στην οδ Δημ. αποτελούσαν μως μια ενιαία οικιστική εν τητα με πολλές χωρισμένες γειτονιές.–168 π.X. 88 και Svoronos. στην A. του καθαρού αέρα και της θέας απ τη μια και της στρατηγικής της θέσης λ γω του υψομέτρου και των βορείων τειχών απ την άλλη. H A. να είναι περίπου 40 τ. σελ. σε λη την π λη. Xαρακτηριστικ της εσωτερικής οργάνωσης της Θεσσαλονίκης στα χρ νια της τουρκικής κυριαρχίας ήταν ο διαχωρισμ ς κατά εθν τητες.Π. A. σε.X. έκτιζε και κατοικούσε ο ιδιος το σπίτι. (Aναστασιάδης. O αρχιτέκτονας ήταν κάποιος άγνωστος κατασκευαστής. Mετά τη Mικρασιατική καταστροφή. Στην περίοδο της τουρκοκρατίας (1430–1912 μ. καθώς και οι δευτερεύουσες συνοικίες των Aρμενίων. Tα υλικά δ μησης ήταν συνήθως τα ξύλα και οι πέτρες και τα είδη δ μησης ο τσατμάς και η μπαγδατί.).Π. (Aναστασιάδης. η εβραϊκή και η τουρκική.. 284. ήταν αραιοκατοικημένη και ο πληθυσμ ς της παρέμενε αμιγής τουρκικ ς και συγκεντρωμένος αρκετά κεντρικά. T τε αρχίζει και η ανοικοδ μηση των περιοχών γύρω απ’ τα β ρεια και βορειοανατολικά τείχη. υπήρχε μια μικρή συγκέντρωση χριστιανικού πληθυσμού. με σημαντικά μορφολογικά στοιχεία συνδυασμού μακεδονίτικης και νεοκλασικής αρχιτεκτονικής. 324) και μετά το 1878 με την εγκατάσταση Tούρκων προσφύγων απ’ τη Bοσνία. 1978). Eπίσης.–325 μ.X. χαρακτηριστικ που η A. δημογραφικά και πολεοδομικά χαρακτηριστικά του παραδοσιακού οικισμού ξήθηκε σημαντικά. Στις τουρκικές συνοικίες δεν υπήρχε ουσιαστικά μεσαία τάξη. (Mωραϊτ πουλος. με σημαντικ μέγεθος και καλή κατασκευή.50Ha–. ήταν ακατοίκητη. H αρχιτεκτονική των σπιτιών μπορεί να χαρακτηριστεί ομοιογενής και παρ μοια με αυτή που κανείς συναντούσε στον ευρύτερο βαλκανικ χώρο και στην Aνατολή.Π. με συμμετρικά οργανωμένες ψεις. πράγμα που έπαιξε σημαντικ ρ λο στην εξέλιξη και στη μορφή της. την παραχώρηση ελεύθερων χώρων. A. Σε . Tου Aγι I.X) περι δου. το κεντρικ και το νοτιοδυτικ τμήμα της ήταν κατοικημένο. ξύλινες κορνίζες και παραστάδες – σε σχέση με τα μακεδονίτικα που ήταν πιο λιτά και γεωμετρικά και με μικρ τερα ανοίγματα. ο λαϊκ ς ανώνυμος αρχιτέκτονας που σχεδίαζε. 1983. γύρω απ το μοναστήρι των Bλαττάδων. M νο γύρω απ τον Aγιο Nικ λαο τον Oρφαν και τη Λαγουδιανή. και επομένως. εξαιτίας του καλού κλίματος.. Oλοι ήταν ή πολύ πλούσιοι ή πολύ φτωχοί.X. η A.μ. η μέση πυκν τητα αυ- Oι τουρκικές συνοικίες της A. ήταν συνήθως χωρισμένες μεταξύ τους απ χέρσες εκτάσεις. Oι Tούρκοι.Π. Στη διάρκεια της οθωμανικής κυριαρχίας το τμήμα αυτ της π λης εκτειν ταν στα ν τια μέχρι την οδ Aγίου Δημητρίου και τις παρυφές του Bαρδάρη και αποτελούσε τη συνοικία που κατοικούσε κυρίως ο τουρκικ ς πληθυσμ ς και ήταν γνωστή ως Mπαΐρι. των Σέρβων. Γ. Kαθ/τή Tμήματος Aρχιτεκτνων A.).H KAΘHMEPINH 9 . χωρίς κανένα ουσιαστικ εμπορικ κέντρο. K. αντίθετα απ αυτ που συνέβαινε στις συνοικίες των άλλων φυλετικών στρωμάτων της π λης. Πάντα μως ήταν εξαρτημένοι απ’ τις εμπορικές μονάδες του κέντρου.Π. Aυξήσεις στον πληθυσμ της A.Θ. δημιουργήθηκαν οι αντίστοιχες συνοικίες στην π λη. Aναστασιάδη Aρχιτέκτονος – Πολεοδμου Eπ.Π. 86–90) Aρχιτεκτονική και πολεοδομία Aμιγώς τουρκική Στη διάρκεια της ελληνιστικής (316 π.. η οργάνωση της ψης με δύο σαχνισιά... Tα σπίτια ήταν αραιοκτισμένα με μεγάλες αυλές σε απ σταση το ένα απ το άλλο. Mε βάση τα διαφορετικά πληθυσμιακά στρώματα. με αποτέλεσμα σήμερα. και σ’ λη τη διάρκεια της βυζαντινής περι δου (325 μ. η διάρθρωση των συνοικιών παραμένει η ίδια μέχρι την απελευθέρωσή της. το ένα κάτω απ’ το άλλο –μοναδική τυπολογική λεπτομέρεια– και η απομίμηση νεοκλασικών στοιχείων στο επίχρισμα. A.K. Eνας άλλος τύπος κατοικίας που συναντάμε είναι η εβραϊκή κατοικία των Nτονμέδων με αρχικτονικές επιδράσεις του νεοκλασικισμού της Δυτικής Eυρώπης τ σο στα διακοσμητικά στοιχεία της σο και στη γενική μορφή της. που μερικές φορές συναντάμε τη χρήση ψευδοπαραστάδων. (Δημητριάδης.H Aνω Πλη Iστορικά. πράγμα που οφείλεται στην ισπανική προέλευση και καταγωγή των εβραίων της Θεσσαλονίκης (Bακαλ πουλος. / οικογένεια. H τυπολογία είχε τα στοιχεία της λαϊκής μακεδονικής και τουρκικής αρχιτεκτονικής. Γενικά οι κατοικίες ήταν διώροφα ή τριώροφα κτίσματα.) και της ρωμαϊκής (168 π. 1882). η ελληνική. O ΠAPAΔOΣIAKOΣ οικισμ ς της Aνω Π λης στη Θεσσαλονίκη ορίζεται σήμερα απ τα βυζαντινά τείχη στο βορρά κι απ’ την οδ Oλυμπιάδος στο ν το. 18–24).Π. τη ρύθμιση των στεγαστικών ζητημάτων και την εφαρμογή του προγράμματος ανταλλαγής των πληθυσμών ανέλαβε η Yπηρεσία Aνταλλαξίμων. μ νο το ν τιο. με καταληκτική συνέπεια τη σημαντική διαφοροποίηση του περιβάλλοντος λης της περιοχής. ενώ στο σύνολο της π λης η αύξηση του πληθυσμού ήταν μικρ τερη απ την αύξηση της έκτασης και επομένως έχουμε μια μείωση της μέσης πυκν τητας. Σ’ λη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας. 215–219). 1983. έχουμε στα τέλη του 17ου αιώνα με την μετοίκηση στις μουσουλμανικές συνοικίες Eβραίων που εξισλαμίστηκαν. Tα πιο χαρακτηριστικά μορφολογικά τους στοιχεία ήταν το σαχνισί – κλειστή προεξοχή των γκων του ορ φου απ το επίπεδο των τοίχων του ισοΣυνέχεια στην 10η σελίδα KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 . αυτές ήταν ως επί το πλείστον περιοχές κατοικίας. Για τους παραπάνω λ γους επιλέχθηκε να κατοικηθεί απ’ το τουρκικ κυρίαρχο στοιχείο της π λης και πάλι μως σε κάποια απ σταση ασφαλείας απ τα τείχη. 1983. A. που υπήρχε πυκνή δ μηση (Mοσκώφ. η έκταση παρέμεινε σταθερή –περίπου 50.τι αφορά στην κοινωνική διάρθρωση των τουρκικών συνοικιών.Π. των Φράγκων κ. αποκεντρωμένες. 1956).X.ά. οι οποίοι κατείχαν κυρίως τις διοικητικές θέσεις στην π λη. Xαρακτηριστικά του. είχαν δημιουργήσει ένα κλειστ οικονομικ σύστημα. υπήρχαν μερικές αραιοκατοικημένες περιθωριακές φτωχές ελληνικές συνοικίες. Xαρακτηριστικ είναι τι τα τουρκικά σπίτια είχαν πιο πολλά διακοσμητικά στοιχεία – τριγωνικ αέτωμα στο μέσο της μπροστινής ψης με γλυπτές διακοσμήσεις. 1982. στοιχείο που προέρχεται απ την κλασική αρχιτεκτονική. το διατηρεί και σήμερα. N. Σημαντική παρατήρηση είναι τι με την ανταλλαγή των πληθυσμών.. 1989. η A. δέχθηκε ένα σημαντικ αριθμ προσφύγων με αποτέλεσμα. 258. η μέση ιδιοκτησία στην A. την κατάτμηση των οικοπέδων. εξαιτίας των αυξημένων στεγαστικών αναγκών. δύο είδη με πολλά κοινά στοιχεία είτε μορφολικά είτε στοιχεία διάταξης της χρήσης των χώρων. Πολιορκητή στη συνοικία Tσινάρι και η κατασκευή του τοποθετείται στα τέλη του περασμένου αιώνα. ήταν η προνομιούχα περιοχή της π λης. B. σελ.

οι διαβατικοί. Στις δεκαετίες του ’60 και του ’70. Mορφολογικά. δεν Tο διατηρητέο κτίριο της πλατείας Pομφαίας που μέχρι το 1986 στεγαζταν το γυμνάσιο της Aνω Πλης. υπήρξαν καθοριστικοί παράγοντες για τη μετεξέλιξη της αρχιτεκτονικής και πολεοδομίας της A.. Περίπου το 70% των σπιτιών της A. που ήταν δίοδοι που οδηγούσαν στην εσωτερικη κοιν χρηστη αυλή. 1993).Συνέχεια απ την 9η σελίδα γείου. A.K. H Aνω Π λη στη σύγχρονη θεώρησή της. ακολούθη- . για να καλύψει τις στεγαστικές ανάγκες της στιγμής δημιουργείται.Π. στην αδυναμία διάνοιξης και διεύρυνσης οδικών αρτηριών καθώς και στο μικρ μέγεθος και στην ασάφεια των ιδιοκτησιών.. αδιέξοδα– και που διατηρείται μέχρι τις μέρες μας αποκτώντας ξεχωριστή ιδιαιτερ τητα για τα ελληνικά δεδομένα (Aναστασιάδης.1980.KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 Παρ λο που οι παραπάνω περιορισμοί λειτούργησαν θετικά στο να μην ακολουθήσει η περιοχή τη γνωστή πορεία πολεοδ μησης γειτονικών υποβαθμισμένων περιφερειακών Δήμων της π λης –βλέπε άναρχη αστικοποίηση–. H δυσχέρεια για οικοδομική εκμετάλλευση οφειλ ταν στις μεγάλες κλίσεις του εδάφους και στο συμπαγές βράχινο υπέδαφος. λειτούργησαν αρνητικά.E.Π. πάρουμε υπ ψη μας το τι συνδέονται άμεσα με την κοινωνική σύνθεση του πληθυσμού της A. 1982). (Aναστασιάδης. αλλά και σε δύο ακ μη παράγοντες: στην κοινωνική και δημογραφική ομοιογένεια του πληθυσμού και στο ανθρωπολογικ ενδιαφέρον που αυτή παρουσιάζει και στη μοναδική διάρθρωση του οδικού δικτύου που μ νο σε π λεις των Bαλκανίων και της Mέσης Aνατολής συναντάμε –δαιδαλώδης μορφή. σελ. Eνας νέος τύπος κατοικίας. με ξύλινα ταβάνια με ξυλ γλυπτες διακοσμήσεις ή απλές κορνίζες. M νο ως αρχιτεκτονικ σύνολο. που συνήθως συναντάμε στον πιο προνομιούχο χώρο του σπιτιού. O πρώτος είναι τι οι ροι δ μησης που καθιερώθηκαν στην Eλλάδα μετά τον B΄ Παγκ σμιο π λεμο δεν μπ ρεσαν να ’χουν ευρεία εφαρμογή στην A. Στο εσωτερικ τους τα σπίτια ήταν χαμηλοτάβανα. 10 H KAΘHMEPINH . Xαρακτηριστική στο κτίριο είναι η τυπολογία του μακεδονίτικου αρχοντσπιτου με δυτικές επιδράσεις απ τα τελευταία πενήντα χρνια του περασμένου αιώνα. 24 και Mουτσ πουλος. που αποτελούσε τον πυρήνα του σπιτιού. εξαιτίας της επικράτησης στενών συμφερ ντων στον οικοδομικ τομέα και της μη τήρησης των οικοδομικών κανονισμών. Mε ιδι μορφες και περίπλοκες συνθήκες ιδιοκτησίας –έλλειψη κτηματολογίου–. δρ μοι που δεν τέμνονται κάθετα μεταξύ τους. πολιτικής και μη. κ.α. πολεοδομικούς και αρχιτεκτονικούς. A. εξαιτίας της συσσώρευσης που παρουσιάζουν και σε συνδυασμ με τον περιβάλλοντα χώρο αποκτούν τυπολογικ και ιστορικ ενδιαφέρον. μια σειρά απ άλλους παράγοντες. οφείλεται μ νο στη μορφολογία των ελάχιστων μακεδονίτικων σπιτιών που απ μειναν και στον πολύ περιορισμένο αριθμ σων θα αναστηλωθούν. με αποτέλεσμα μια αργή αλλά συνεχή υποβάθμιση της περιοχής. αποτελεί ένα απ τα πιο επώνυμα παραδείγματα υποβάθμισης και αλλοίωσης εν ς παραδοσιακού πυρήνα ενταγμένου σ’ ένα διαρκώς επεκτειν μενο αστικ κέντρο. Παράγοντες υποβάθμισης Kτίρια συνοδείας. και την προσφυγική δομή του.Π. το οποίο και στη σημερινή εποχή αποτελεί την επικρατέστερη μορφή κατοικίας.Π. άρχισε να χάνει βασικά παραδοσιακά χαρακτηριστικά του και να εντάσσεται στον κυρίως πολεοδομικ ιστ της Θεσσαλονίκης.Δ. O δεύτερος λ γος είναι η θέσπιση περιοριστικών ρων δ μησης απ’ το 1979 και ο ειδικ ς έλεγχος της ανοικοδ μησης (Π. προέκταση του εσωτερικού του σπιτιού–. με αλληλοσυγκρου μενα συμφέροντα. Mη διατηρητέο κτίσμα (β΄ μορφολογική κατηγορία) με ενδιαφέροντα λιτά μορφολογικά στοιχεία στο περιβάλλον των δυτικών τειχών. (Aναστασιάδης. σελ. αν μάλιστα.11. A.. ιδιαίτερα το ν τιο τμήμα του οικισμού. 611Δ΄). με μικρούς κατακερματισμένους κλήρους. το χαγιάτι – σκεπαστ ς υπαίθριος χώρος στον ροφο. N. σκάλες και κουφώματα (Aναστασιάδης. Mια απ τις αιτίες του φαινομένου είναι τι το σκεπτικ των ρυθμιστικών επιλογών που υιοθετήθηκαν με τη θεσμοθέτηση του Pυμοτομικού Σχεδίου για την A. 6.. ξύλινα πατώματα.Π. A. Tα προβλήματα που αντιμετωπίζει ως παραδοσιακ ς οικισμ ς άρχισαν να εμφανίζονται παράλληλα με την ανάπτυξη των κεφαλαιοκρατικών τρ πων παραγωγής στα ελληνικά αστικά κέντρα.. Tο προσφυγικ σπίτι H απελευθέρωση της π λης και η εγκατάσταση των προσφύγων στη δεκαετία του 1920. Φ. τον πνεύμονα αερισμού και ηλιασμού. σήμερα ανήκουν στην κατηγορία αυτή και έχει επικρατήσει να αναφέρονται ως κτίρια συνοδείας.Π. το προσφυγικ σπίτι. Στο σημείο αυτ λοιπ ν είναι σκ πιμο να επισημανθεί τι ο παραδοσιακ ς χαρακτήρας που σε κάποιο βαθμ διατηρεί σήμερα η A. 1989. 1995). στον οντά. 17–48)..Π. η A. Παρ λα αυτά η περιοχή σε κάποιο βαθμ διατήρησε τον παραδοσιακ της χαρακτήρα εξαιτίας δύο κυρίως λ γων. η κατηγορία αυτή κατοικιών ως μεμονωμένα κτίσματα δεν παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. έγινε αντικείμενο κάθε είδους εκμετάλλευσης. 1979.

K. «Θεσσαλονίκη – Aνω Πλη». – 1983.τι αφορά στις προτειν μενες νέες μορφές. έχουμε μια συλλογική γραφειοκρατική αντίληψη η οποία στην ουσία εμπ δισε κατασκευές με περισσ τερη φαντασία και αρχιτεκτονική ποι τητα. Tμ. «Πολεοδομικές επεμβάσεις στο ιστορικ κέντρο της Θεσσαλονίκης. 1882. ιδιαίτερα τα δέκα πρώτα χρ νια εφαρμογής του Διατάγματος. «Tοπογραφία της Θ.τι αφορά στα υλικά αλλά και στη γενικ τερη τυπολογία. ενώ κανείς θα περίμενε απ τη μεριά της Eπιτροπής Aσκήσεως Aρχιτεκτονικού Eλέγχου. Mετασχηματισμοί στο ανθρωπογενές και οικιστικ περιβάλλον». μια πιο ευέλικτη εφαρμογή των μορφολογικών κανονισμών. «H Θεσσαλονίκη». τομή της μεταπρατικής πλης». Mοσκώφ K. αλλά και τ σο ξεχασμένες. Mε τον τρ πο αυτ .. 1956. Παράλληλα. Svoronos N. 1978. Tα τελευταία χρνια η Aνω Πλη. αντίθετα. που συναντάμε ακ μα στην περιοχή. τα τελευταία χρ νια ανέκαμψε το ενδιαφέρον των εργολάβων και η αντιπαροχή ως τρ πος ανοικοδ μησης έκανε την εμφάνισή της. Σταθακπουλος Π. 316 π.σε την πεπατημένη οδ «ανάπτυξης». «Πολεοδομική Διερεύνηση – Eπέμβαση στην Πάνω Πλη Θεσσαλονίκης». Aθήνα. σέβεται τις μορφές αλλά και τους γκους σαν σύνολο. τα μνημεία. Aπ πλευράς αρχιτεκτονικής. με την επιβολή αυξημένων συντελεστών δ μησης. Eισήγηση στο Διεθνές Συνέδριο «Eλεύθερος χρνος. Σαντορίνη. Mοσχπουλος N. κατά την εποχή της Tουρκοκρατίας 1430–1912». περιορίζεται λο και πιο πολύ προς τα βρεια τείχη. Tο πρ βλημα της χαμηλής ποι τητας μελετών αλλά και κατασκευών σε μεγάλο βαθμ οφείλεται και στις οικονομικές δυνατ τητες των κατοίκων να ανταπεξέλθουν στο υψηλ κοστολ γιο που απαιτείται για μια κατασκευή η οποία τηρεί κατά γράμμα τις προδιαγραφές του Διατάγματος σε . πως αυτή της γειτονιάς. 1979. Aρχιτεκτονικές και Πολιτιστικές Aξίες προς το 2000». Mωραϊτπουλος Γ. Eπετηρίς Eταιρείας Bυζαντινών Σπουδών. Nεοπαραδοσιακά σπίτια κτισμένα μετά το 1980 με το ισχύον και σήμερα διάταγμα ανοικοδμησης στην Aνω Πλη διακρίνονται σε λο τους το μεγαλείο. Σύρος. Aπ πολεοδομική πλευρά. «Le Commerce de Salonique au XVIII siecle». 1995. Δημητριάδης B. τα προσφυγικά κτίρια συνοδείας ούτε και με τα λίγα χαρακτηρισμένα ως διατηρητέα κτίσματα.. Aθήνα. 1982. 7. Δημητριάδης B. ώστε να ενθαρρύνεται η εκμετάλλευση των κατακερματισμένων οικοπέδων και με τον κλασικ τρ πο αντικατάστασης του κτιριακού δυναμικού με βάση το στεγαστικ προγραμματισμ των μεμονωμένων ιδιοκτητών. Aναστασιάδης A.. Aναστασιάδης A. «Θεσσαλονίκη.H KAΘHMEPINH 11 ... Mουτσπουλος N... 1940. I. εκδ. το βασικ πρ βλημα εντοπίζεται στην αντιμετώπιση της περιοχής απ πλευράς Σχεδίου ως ένα σύνολο μεμονωμένων εφαρμογών εν ς συγκεκριμένου Διατάγματος κατά κέλυφος και χι ως ένα ευρύτερο πλαίσιο πολεοδομικού προγραμματισμού με αναφορά σε λον τον οικισμ . με τις αλλεπάλληλες διανοίξεις νέων αρτηριών. ανεξάρτητα απ την περίοδο κατασκευής τους. τουρισμς.. διατηρεί τη γενικ τερη διάρθρωση του οδικού δικτύου. Θεσσαλονίκη. «Iστορία της Θεσσαλονίκης». σειρά Eλληνική Παραδοσιακή Aρχι- H διάνοιξη της οδού Xαβρίου. τεκτονική. αντιμετωπίζει τους ίδιους τους κατοίκους ως κοινωνικ σύνολο με μια χαρακτηριστική δημογραφική ομοιογένεια με συγκεκριμένα μως οικιστικά προβλήματα. KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 . Tα τελευταία χρνια στο σημείο αυτ παρατηρείται κυκλοφοριακή συμφρηση και ροή αυτοκινήτων απ το κέντρο της πλης προς τις δυτικές συνοικίες. Tομ. Tμ.. Mια τουρκική περιγραφή της Eλλάδος κατά τον IZ΄ αιώνα». Aναστασιάδης A. Bιβλιογραφία: Aναστασιάδης A. 1993. εκδ. αναψυχή. Θεσσαλονίκη.. H περιοχή Tσινάρι με το γνωστ παραδοσιακ καφενείο και την παλιά κρήνη. Aθήνα. προσπαθεί να διαφυλάξει έννοιες τ σο σημαντικές. Eταιρείας Mακεδονικών Σπουδών. Θεσσαλονίκη. Θεσσαλονίκη. εκδσεις Παρατηρητής.. Oι νέου τύπου κατοικίες προκύπτουν απ ένα συνταγολ γιο με μορφοκρατικούς περιορισμούς που οδηγούν σ’ ένα τύπο ογκωδών κατασκευών νεοπαραδοσιακής μακεδονίτικης αρχιτεκτονικής που στην ουσία δεν προσαρμ ζεται τυπολογικά ούτε με το γενικ περιβάλλοντα χώρο. 1983. Bακαλπουλος Aπ. Πρακτικά 1ης Διεθνούς Συνάντησης Aνθρωπολογίας του Xώρου. με αποτέλεσμα το οδικ δίκτυο να χάνει τη χαρακτηριστική δομή του και το αυτοκίνητο να εισβάλλει στον παραδοσιακ ιστ. έχουμε μια καθαρά μορφοκρατική αντιμετώπιση σε . 1989. Δυτικς αρχαιολογικς περίπατος κατά μήκος των τειχνών». «Aνω Πλη Θεσσαλονίκης. «H Eλλάς κατά τον Eβλι- γιά Tσελεμπή. εξαιτίας διανοίξεων των γύρω δρμων..X. Θεσσαλονίκη.. που λαμβάνει υπ ψη του την ιστορία της περιοχής. καθώς και περάσματος μέσα απ τα δυτικά τείχη. Paris. «Σπίτια της Xαλκιδικής». οίκος «Mέλισσα». 16. Mακεδονία A΄. 1983.

H αρχιτεκτονική απ τον 19ο στον 20 αι. O εκσυγχρονισμ.

ς με νέα κτίρια και δημ.

σια έργα δίνει στην π.

περιοχή χονδρεμπριου. στη δημιουργία δικτύων υποδομής και αστικών εξυπηρετήσεων και τέλος στις επεκτάσεις και τις δυναττητες επανασχεδιασμού του πολεοδομικού ιστού1. Στη Θεσσαλονίκη οι επεμβάσεις αυτές συνοψίζονται στην κατεδάφιση μεγάλου τμήματος των τειχών. H πρωτοβουλία για την ίδρυσή του οφείλεται στο δήμαρχο Xουλουσή μπέη. H κίνηση των εμπορικών και επιβατικών πλοίων αυξάνεται σημαντικά και η Θεσσαλονίκη αποτελεί βασικ σταθμ στα δρομολγια των σπουδαιτερων ναυτιλιακών εταιριών. Για τη δυτική περιοχή επέκτασης κυρίαρχο ρλο έπαιξε η ανάπτυξη βιομηχανικών δραστηριοτήτων και των σιδηροδρομικών σταθμών.λη ευρωπαϊκά χαρακτηριστικά Tου Bασίλη Kολώνα Aρχιτέκτονα. Mεγάλα έργα Aπ το 1874 έως το 1896 ολοκληρώνεται η σιδηροδρομική σύνδεση της Θεσσαλονίκης με το Bελιγράδι. καθώς και η αναμρφωση της γύρω περιοχής ως βασική λειτουργική του επέκταση (αποθήκες. αγορές). Aπ το 1870 και μετά. κύριος στχος ήταν η ανάπτυξη μιας κατ’ εξοχήν περιοχής κατοικίας. Δύο νέες συνοικίες δημιουργούνται εκτς των τειχών. Iστορικού της Aρχιτεκτονικής διδάκτωρ A. με 120. υγειονομική υπηρεσία στο λιμάνι και ασχολείται με 12 H KAΘHMEPINH . Mετά την απελευθέρωση το νοσοκομείο μετονομάστηκε σε «Aγιος Δημήτριος».KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 την επίστρωση και συντήρηση των δρμων. Iδρύει υπηρεσία οδικής καθαριτητας. την κατασκευή πεζοδρομίων και τη δενδροφύτευση κεντρικών αρτηριών. δημσιου φωτισμού. Παιονίδης. την τοποθετούν σε πλεονεκτική θέση έναντι της ίδιας της Kωνσταντινούπολης. H ΘEΣΣAΛONIKH στο δεύτερο μισ του 19ου αιώνα. Δημητρίου). στη χάραξη και διάνοιξη οδικών αρτηριών.Θ. ενώ ως αρχιτέκτων του έργου φέρεται ο Ξ.Π.000 κατοίκους. γκρεμίζονται τα παραθαλάσσια τείχη –στη θέση των οποίων διαμορφώνονται η προκυμαία και η παράλληλη οδς–. Tο 1908 ιδρύεται εργοστάσιο παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος για τον ηλεκτροφωτισμ της πλης και την ηλεκτροκίνηση του τροχιοδρμου2. H επικοινωνία με την ενδοχώρα της γίνεται ταχύτερη και το λιμάνι της αποτελεί πλέον τη συντομτερη έξοδο των κεντρικών ευρωπαϊκών χωρών στη Mεσγειο. Δημ. φωταερίου και δημσιας συγκοινωνίας με ιππήλατα τραμ. πως είναι ευρύτερα γνωστή η Xαμηδιέ. Tο 1886 αρχίζει και η κατασκευή του λιμανιού απ την «Eταιρεία Kατασκευής και Eκμετάλλευσης του Λιμένα Θεσσαλονίκης». αποχέτευσης. τα βορειοδυτικά τείχη και τα νοτιοανατολικά απ το Λευκ Πύργο μέχρι την πλη της Kαλαμαριάς. το μεγαλύτερο αστικ κέντρο στο χώρο δυτικά της Kωνσταντινούπολης. βασισμένης σε νέες προδιαγραφές και η εγκατάσταση μιας νεοσύστατης και κυρίαρχης αστικής τάξης κατά μήκος της κεντρικής λεωφρου. H πλη μετασχηματίζεται και μαζί μ’ αυτήν η ζωή των κατοίκων της. που θεσμοθετείται το 1869 πρωτοστατεί στην προσπάθεια του εκσυγχρονισμού φροντίζοντας για την καθαριτητα. Στη δεκαετία του 1890 δημιουργούνται επίσης δίκτυα ύδρευσης. Xαράσσονται η παραλιακή οδς και η λεωφρος Xαμηδιέ. Tο δημοτικ νοσοκομείο. βρίσκεται σε ιδιαίτερα πλεονεκτική θέση για να εκμεταλλευθεί τα αποτελέσματα των μεταρρυθμίσεων που επιχειρούνται απ το 1839 και μετά στην οθωμανική αυτοκρατορία δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για μια σειρά επεμβάσεων με στχο τον εκσυγχρονισμ της λειτουργίας της πλης. Tο Tσαΐρι (Cayir) στα δυτικά και η Xαμηδιέ (Hamidiye) στα ανατολικά. το Mοναστήρι και την Kωνσταντινούπολη. Aντίθετα για τη συνοικία των Eξοχών. Oι εργασίες ανοικοδμησης του δημοτικού νοσοκομείου της πλης άρχισαν στα 1902–1903 στο χώρο μεταξύ του νεκροταφείου της Eυαγγελίστριας και του Aγιάσματος του Aγ. Tα έργα αυτά δεν θ’ αργήσουν να φέρουν νέους ρυθμούς στην οικονομική ζωή της πλης. την ασφάλεια και τον εξωραϊσμ της πλης. H δημοτική αρχή. ευθυγραμμίζεται η Eγνατία και διανοίγονται οι οδοί Σαμπρή πασά (Bενιζέλου) και Mιδάτ πασά (Aγ. Παύλου. H εξαγωγή προϊντων απ ολκληρη τη Mακεδονία και η εισαγωγή των ευρωπαϊκών προϊντων που διακινούνται απ τη Θεσσαλονίκη. στην κατασκευή σιδηροδρομικών δικτύων και σταθμών. στην κατασκευή του λιμανιού. πυροσβετική υπηρεσία.

αλλά πιστοποιούν τη μορφολογική ενοποίηση που επιλέγουν οι δημσιοι φορείς για την καταξίωση της αναμορφωμένης παρουσίας τους στο . το Διοικητήριο (1891).F. Tα δημσια κτίρια δημιουργούν τομή στην εικνα της πλης και ορίζουν νέα σημεία αναφοράς στο περίγραμμά της.σια κτίρια Oσον αφορά τους νέους κτιριακούς τύπους που συναντούμε στη Θεσσαλονίκη. αναφέρει ο G. θα μπορούσε να τα χαρακτηρίσει κανείς επαναστατικά. «Oλα αυτά τα κτίρια είναι τελείως μοντέρνα και δεν έχουν κανένα τουρκικ χαρακτηριστικ». εκτς απ τη διαφοροποίησή τους σε σχέση με προηγούμενες τυπολογίες και τεχνοτροπίες. δεν λαμβάνει υπ’ ψη της τη διαφορετική λειτουργία τους. κλίμακας και ένταξης στο αστικ τοπίο. Tα κτίρια που οφείλονται στην κρατική πρωτοβουλία αντικατοπτρίζουν το νέο πνεύμα της δημσιας διοίκησης και τις αυξημένες ανάγκες για τη στέγαση ενς πλήθους υπηρεσιών και οργανισμών που δημιουργούνται ή αναμορφώνονται. αλλά υπογραμμίζει τη σημασία τους ως δημσιων κτιρίων και αποσκοπεί στην ανάδειξη του κράτους και της δημοτικής αρχής ως φορέων εκσυγχρονισμού. Στη Θεσσαλονίκη. O εκλεκτισμς συνδυάζει μορφές που ανήκουν σε διαφορετικούς αρχιτεκτονικούς ρυθμούς και οι οποίες αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους. τσο ως προς το βαθμ απαλλαγής τους απ προηγούμενους τύπους και μορφές σο και ως προς τη νέα σχέση μεγέθους. το Στρατηγείο (1903). το Aυτοκρατορικ Λύκειο (1887). αρχιτεκτονικού κινήματος και «διεθνούς στιλ» της εποχής. ομογενοποιούνται και συνυπάρχουν σ’ ένα νέο σύστημα ιδιαίτερης συμβολικής αξίας. και ιδιαίτερα τα δημσια κτίρια. αποτελούν δείγματα της βούλησης του κράτους και της δημοτικής αρχής για μια διαφορετική αντιμετώπιση της αρχιτεκτονικής των δημσιων κτιρίων. Abbott στα 19033. το Δημοτικ Nοσοκομείο (1902). το Tελωνείο (1911). και μια εντυπωσιακή μορφολογική εντητα. αετώματα στον άξονα της εισδου δεν προβάλλουν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα των κτιρίων. Oλες οι εκδοχές κινούνται μέσα στο πλαίσιο του εκλεκτισμού. Tα δημσια κτίρια παρουσιάζουν. H επιλογή του αρχιτεκτονικού ρυθμού στην ανέγερση του Aυτοκρατορικού Λυκείου κι ακμη του Στρατηγείου και του Δημοτικού νοσοκομείου. Tα μπαρκ.

σε συσχετισμ πάντοτε με τη Δύση και την αρχιτεκτονική επικαιρτητα. Eκλεκτισμ.πλαίσιο ενς συνταγματικού κράτους.

O εκλεκτισμς. ο οποίος εισάγεται και χρησιμοποιείται ευρύτατα στο οθωμανικ κράτος στην προσπάθειά του να φτάσει τη Δύση. δεν αντιπαρατίθεται στο ρομαντικ κλασικισμ ή τις άκαμπτες μορφές του ιστορισμού στενά συνδεδεμένου με την ιστορική ακρίβεια και την αναπαράσταση του παρελθντος. Λεωφ. με κύριο χαρακτηριστικ την υπερβολική χρήση της καμπύλης και του διακσμου. σε σύμπνοια με την αρχιτεκτονική επικαιρτητα και την αντίθεση προς την προηγούμενη «παραδοσιακή» μορφολογία.ς H εισαγωγή ξένων ρυθμών και η χρησιμοποίησή τους στην αρχιτεκτονική των δημσιων κτιρίων ήταν. φανερά επηρεασμένο απ την αυστηρή μορφολογία του Galata Serai. του κατ’ εξοχήν «ευρωπαϊκού» σχολείου της πρωτεύουσας. δείγμα πολιτικής βούλησης για την οθωμανική ηγεσία. H παραλία της Θεσσαλονίκης και η πλατεία Eλευθερίας στα 1907–1908 πως απεικονίζεται σε καρτ–ποστάλ της εποχής. Aξιοσημείωτο είναι επίσης το γεγονς τι τα δημσια κτίρια της Θεσσαλονίκης δεν αναζητούν τα πρτυπα του εκλεκτισμού σε αντίστοιχα κτίρια της Kωνσταντινούπολης. ήδη απ τα μέσα του 18ου αιώνα. ενώ οι μορφές που προτείνει ανάγονται σε τύπους κτιρίων που πρωτοεμφανίζονται στην πλη ως απρροια των διοικητικών μεταρρυθμίσεων και του πολεοδομικού εκσυγχρονισμού. Στη Θεσσαλονίκη ειδικτερα. Tο τουρκο-μπαρκ θα αποτελέσει μια απ τις πηγές έμπνευσης του εκλεκτισμού. στην περίπτωση αυτή. O γαλλικς κλασικισμς ήταν ο ρυθμς που έδωσε τα πρώτα μορφολογικά πρτυπα στη νετερη αρχιτεκτονική της Kωνσταντινούπολης και διαμρφωσε το γνωστ τουρκο-μπαρκ στιλ. αποτελεί μια τομή με τη μεταβυζαντινή αρχιτεκτονική παράδοση. αλλά χρησιμοποιείται στη διαμρφωση του κελύφους νέων κτιριακών τύπων. με μοναδική ίσως εξαίρεση το Aυτοκρατορικ Λύκειο.

παίζουν δευτερεύοντα H λεωφρος Xαμηδιέ. διεκδικούν μεγαλύτερες οικονομικές ενισχύσεις απ τις μητροπλεις τους και προχωρούν στην ανέγερση των δικών τους ιδρυμάτων με σκοπ την προβολή της παρουσίας τους και την αύξηση της επιρροής τους στην πλη και την ενδοχώρα της4.H KAΘHMEPINH 13 . Iδιαίτερος ζήλος καταβάλλεται για την ανέγερση σχολείων. τα δικαστήρια της πλης. ξεκινούσε απ το Λευκ Πύργο και κατέληγε στην πλατεία Σιντριβανίου. ο διαβάτης αναγνωρίζει την ιδιαίτερη σημασία της λειτουργίας του και το νεωτερισμ που επιχειρεί στην εικονογραφία της πλης. Tο σημείο απληξης του δρμου. Διακρινταν για την ομοιομορφία των οικημάτων της. που κάθε κοιντητα θέλει να δηλώσει μέσα απ’ τα εκπαιδευτικά προγράμματα και την επιλογή της βασικής γλώσσας διδασκαλίας. σε μια προσπάθεια επικράτησης και ανταγωνισμού στον ευρύτερο χώρο της Mακεδονίας. που ήταν κτισμένα πάνω στη ρυμοτομική γραμμή και ακολουθούσαν μια κανονική διάταξη. καθώς και την αντίθεσή της προς τα σχολεία των άλλων κοινοτήτων ή του τουρκικού Δημοσίου. την εξάρτησή της ή χι απ κάποιο δγμα. πως και το σημείο αφετηρίας του. ο Λευκς Πύργος. H λεωφρος που χαράχθηκε μετά την κατεδάφιση του NA τείχους. Aς σημειώσουμε επίσης τι για τη διάνοιξη της οδού Tσιμισκή κατεδαφίσθηκε τμήμα του 5ου και 6ου κτιρίου. H επαναλαμβανμενη ρυθμολογία στις ψεις τους. αλλά και σε σους είχαν την ευχέρεια να πληρώνουν τα υψηλά ενοίκια που καθριζε το ταμείο του Aυτοκρατορικού Θησαυρού. O δρμος εκλαμβάνεται ως ενιαίο σύνολο και μέσα απ τις ιεραρχημένες ψεις του. Tα διώροφα οικήματα της λεωφρου αποτελούν ιδιοκτησία του σουλτάνου και ενοικιάζονται στα ξένα προξενεία και σε εκπροσώπους της άρχουσας τάξης. μέχρι την κατεδάφισή τους το 1978. Oι αλλοεθνείς κοιντητες της πλης. συμμετέχει σε μια σκηνογραφική σχεδν απδοση της προοπτικής της λεωφρου προς το σιντριβάνι. Mετά την απελευθέρωση στα κτίρια της λεωφρου Xαμηδιέ στεγάζονται διάφορες στρατιωτικές υπηρεσίες και τα μεταπολεμικά χρνια. ξεχωριστή παραμένει η περίπτωση της λεωφρου Xαμηδιέ. Tα οικήματα αυτά νοικιάζονταν σε προξενεία. Oλες μως ανεξαιρέτως έχουν ως κύρια φροντίδα τους την εγκατάσταση των σχολείων σε νεδμητα κτίρια. ρλο στην αναγνωσιμτητά του.ρος Xαμηδιέ Aν και οφείλεται σε κρατική πρωτοβουλία. Tα κτίρια αυτά αποτελούσαν ιδιοκτησία του σουλτάνου και είχαν κτισθεί στα 1889–1990 με αποκλειστικ σκοπ την εκμετάλλευσή τους. που κυριαρχεί ένας εξεζητημένος νεοκλασικισμς. η κρήνη Xαμηδιέ. που εκπληρούν λους τους σύγχρονους για την εποχή καΣυνέχεια στην 14η σελίδα KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 .

ακροκέραμα και μπαλουστράδες). Eκτς απ τα εκπαιδευτικά ιδρύματα. τη σχολή Moise Allatini της Alliance Israelite Universelle (1909) η αυλή του οποίου παρέμεινε μέχρι την πυρκαγιά του 1917 ο μεγαλύτερος μη δομημένος χώρος στο κέντρο της Θεσσαλονίκης. Eνδεικτικά αναφέρουμε την καθολική και την αρμενική εκκλησία σε σχέδια του B. Aυτ αποτελεί μια καινοτομία του 19ου αιώνα με στχο τη μείωση του δείκτη μετάδοσης των μολυσματικών ασθενειών. Mέσα απ την υιοθέτηση προτύπων απ τη σύγχρονη νεοελληνική αρχιτεκτονική. εξε- Tο μέγαρο του Tελωνείου. πως και το Δημοτικ. κοινοτικών. Kαινούργιες τυπολογίες διαμορφώνονται και ο εκλεκτισμς έρχεται να καλύψει τις ψεις των νέων κτιρίων εκφράζοντας μέσα απ την ποικιλία των μορφολογικών εκδοχών που προσφέρει. τη σημασία του νεωτεριστικού τους ρλου6. Aπ το 1892 μέχρι το 1907 ιδρύονται τέσσερα νοσοκομεία: Tο Θεαγένειο νοσοκομείο της ελληνικής κοιντητας. 14 H KAΘHMEPINH . τριγωνικά αετώματα. υιοθετούν τον τύπο του νοσοκομείου με πτέρυγες ή περίπτερα. Aναφέρουμε ενδεικτικά το Παπάφειο ορφανοτροφείο. Πρκειται για αποθέωση του εκλεκτικισμού που ο διάκοσμος και οι περίτεχνες λεπτομέρειες επιβάλλονται στη μορφή του κτιρίου και διαδηλώνουν την έφεση της εποχής για την εξωτική Aνατολή και τη μδα της αποικιακής αρχιτεκτονικής (αρχείο K. φουρούσια. και ήταν το πρώτο κτίριο της πλης με σκελετ απ οπλισμένο σκυρδεμα (φωτ. Tο αποτέλεσμα είναι τυπολογικά και μορφολογικά ασύμβατο και αλλοιώνει ανεπανρθωτα την αρχική μορφή του κτιρίου (αρχείο K. που κτίζεται με πρωτοβουλία των ντονμέδων και θεωρείται το απγειο της πρακτικής του εκλεκτισμού στη Θεσσαλονίκη. Oσον αφορά τα τζαμιά. την καταξίωσή της στην πολυεθνική κοινωνία της πλης5. δημοτικών. τριμερής κατανομή του γκου. πως και των σχολείων. Pώμπαπα. Eίχε μήκος 200 μ. απφοιτος της Ecole Centrale του Παρισιού και ειδικευμένος στις πρωτοπρες για την εποχή εκείνη κατασκευές απ οπλισμένο σκυρδεμα. O ψιμος νεοκλασικισμς που υιοθετείται στα κτίρια αυτά. άρχισε να κτίζεται το 1891 σε σχέδια του Iταλού αρχιτέκτονα Bιταλιάνο Ποζέλι. Tα κτίρια της ελληνικής κοιντητας είναι εντυπωσιακά και απεικονίζονται σε καρτ–ποστάλ της εποχής μαζί με τα μνημεία και τα δημσια κτίρια της πλης. ένας νέος κτιριακς τύπος που συναντούμε για πρώτη φορά στη Θεσσαλονίκη είναι αυτς του νοσοκομείου. Aς σημειωθεί τι και στη Δύση η τυπολογία των νοσοκομείων. το λύκειο αρρένων Jean Baptiste de la Sale (1888). ισχυροί χρηματοδτες του μεταρρυθμιστικού έργου. ακολουθεί πρτυπα που έχουν μεταφερθεί απ τις μητροπλεις των διαφρων κοινοτήτων και ο συμβολισμς τους έχει άμεση σχέση με τις λατρευτικές ανάγκες του κάθε δγματος. που είναι έκδηλος ο θαυμασμς για την αναγέννηση και τις νεοκλασικές εκκλησίες της ελληνικής κοιντητας (Mητροπολιτικς νας. Oι τράπεζες.).KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 γίες. γεισίποδες. το Mαράσλειο Λύκειο. παραστάδες. H μορφή τους είναι απλή.τι απαιτούν οι σύγχρονες επιστημονικές προδιαγραφές. προβάλλει τις καταβολές της ελληνικής μειοντητας και υπογραμμίζει τη συμβολική αξία του κτιρίου.Συνέχεια απ την 13η σελίδα ννες της σχολικής υγιεινής. Ποζέλι. κεντρικς ή πλάγιοι άξονες). με δάνεια απ τους κλασικούς ρυθμούς και την αναγέννηση (ιωνικοί κίονες και ψευδοκίονες. . Aναλήψεως). Tράπεζες. I. Mήττας). το μορφολογικ λεξιλγιο που χρησιμοποιείται στα κτίρια της ελληνικής κοιντητας. αλλά και «ιδιωτικών» δημοσίων κτιρίων. εκτς απ την ελπίδα και τη δυναττητα σύνδεσης με το ένδοξο παρελθν της φυλής. το λύκειο της Λαϊκής Aποστολής (1908) και το μεγαλύτερο και αξιολογτερο ανάμεσά τους. εμπορικές στοές.N. α- Tο ξενοδοχείο Splendid κτίστηκε το 1907 απ τον K. στην προσπάθειά τους να ανταποκριθούν στις νέες απαιτήσεις της υγιεινής. δεν φαίνεται να μοιράζονται τα κονδύλια που διαθέτει το κράτος για τα υπλοιπα δημσια κτίρια. τα κτίρια αυτά προσφέρουν στην ελληνική κοιντητα. Tο κτίριο καταστράφηκε μερικώς στην πυρκαγιά του 1917 και μετά την εκ βάθρων επισκευή του στέγασε το ξενοδοχείο Mediteranean Palace. Tο 1954 αποφασίζεται η ανακαίνιση του κτιρίου και το 1955 κατεδαφίζεται η αετωματική απληξη και προστίθεται ένας τελευταίος ροφος. έργο του B.I.Θ. Θεμελιώθηκε το 1910 απ τον υπουργ Oικονομικών των Nεοτούρκων Tζαβίτ μπέη και τα σχέδιά του είχε εκπονήσει ο μηχανικς Eλί Mοδιάνο. λειτουργεί ως τριπλή αντίδραση στην αρχιτεκτονική της πλης: στην υπάρχουσα μεταβυζαντινή «παραδοσιακή» αρχιτεκτονική. Ποζέλι. στο νεομπαρκ εκλεκτισμ των κτιρίων του τουρκικού Δημοσίου και στις μορφολογικές επιλογές των υπλοιπων κοινοτήτων. Eξαίρεση αποτελεί το Γενί Tζαμί. λίσσεται και εξειδικεύεται για να ανταποκριθεί στις νέες αντιλήψεις για τις συνθήκες νοσηλείας και εκπαίδευσης και εξοπλίζεται με .I. το ρωσικ και το ισραηλιτικ νοσοκομείο Hirsch.Θ. ξενοδοχεία. O 19ος είναι ο κατ’ εξοχήν αιώνας των κρατικών. H λειτουργία τους υπαγορεύει την εισαγωγή νέων τεχνικών και η χρήση του μετάλλου στην κατασκευή γενικεύεται. Kαι τα τέσσερα. H Θεσσαλονίκη ως εμπορική πλη αποκτά πολύ γρήγορα τα χαρακτηριστικά της μετέπειτα βιομηχανικής πλης. Aν και η τυπολογία σε λα σχεδν τα κτίρια της εποχής είναι κοινή (συμμετρική κάτοψη. έδρα του υπουργείου Mακεδονίας – Θράκης. Bασ. Oι ναοί που κτίζονται στη Θεσσαλονίκη δεν παράγουν νέες τυπολο- Tο σημεριν Διοικητήριο. θέατρα και μεγάλα καταστήματα είναι οι ναοί του νέου πολιτισμού που υπακούει στους νμους της μεταπρατικής κοινωνίας.). το ιταλικ «Bασίλισσα Mαργαρίτα».

αποτελούν τους προδρμους των κτιρίων γραφείων που θα κατακλύσουν το εμπορικ κέντρο της πλης στη διάρκεια του μεσοπολέμου.) αποφασιστικές στιγμές στην ιστορία της πλης9. Aθηνών (1905) και Aνατολής (1906)7. η στοά Aλλατίνι. αρχίζει να λειτουργεί σε αυτ το Aρχαιολογικ Mουσείο της πλης. 1870-1912. Γενικά για δημσια κτίρια βλ. ως υποκατάστημα του ομώνυμου αυστριακού οίκου. Kολώνας: «Aρχιτεκτονικές μορφές και ιδεολογία στη Θεσσαλονίκη του 19ου αιώνα». με μικρές εξαιρέσεις. στη δικαιοδοσία του οποίου παραμένει μέχρι το 1986. KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 . λγω της συνεχούς λειτουργίας τους. τα καθιστούν ιστορικά μνημεία. Ωστσο η γυάλινη σφαίρα στην απληξη του κτιρίου συνεχίζει να αποτελεί σημείο αναφοράς για την πλατεία Eλευθερίας. A. επιβιώνουν και με το πέρασμα του χρνου γίνονται χαρακτηριστικά. σ. 215–233 και «Kοιντητες και αρχιτεκτονική στη Θεσσαλονίκη στα τέλη του 19ου αιώνα»..σ. πρακτικά συνεδρίου «Nεοκλασσική πλη και Aρχιτεκτονική». Σημαντικτερες απ αυτές. Aλλες τράπεζες που ακμάζουν αυτά τα χρνια είναι η Tράπεζα Θεσσαλονίκης των αδελφών Aλλατίνι (1906). H Oθωμανική Tράπεζα ιδρύει το 1863 υποκατάστημα στη Θεσσαλονίκη. Tα κτίρια των δημοσίων δραστηριοτήτων που παρουσιάσθηκαν σ’ αυτ το κεφάλαιο. Kαραδήμου–Γερλυμπου: «Eκσυγχρονισμς και πολεοδομία στη Θεσσαλονίκη του 19ου αιώνα». Tα καταστήματα της Θεσσαλονίκης. H Tο Γενί Tζαμί. σ.σ. είναι τα σημάδια καινούργιων εποχών στην ιστορία της πλης και στην πλειοψηφία τους είναι έργα συνδεδεμένα με (. πρακτικά διεθνούς συμποσίου Iστορίας «Nεολληνική πλη». 167. Σημειώσεις: 1) Για πολεοδομικές επεμβάσεις στη Θεσσαλονίκη βλ. Tο Stein σε σχέδια του E. αρχιτεκτνων). Tο κτίριο υπέστη αρκετές μετατροπές εξαιτίας της τροποποίησης του ρυμοτομικού σχεδίου με αποκορύφωμα την κατάργηση του τρούλου και την ενοποίηση των δύο τελευταίων ορφων. Hταν το τελευταίο τζαμί που ιδρύθηκε στη Θεσσαλονίκη και το μοναδικ της συνοικίας των Eξοχών. χρηματιστηριακά γραφεία. κατακτούν τη διεθνή κοινωνία της πλης. αναγκαία στην ανασύνθεση της εικνας της πλης που δεν υπάρχει σήμερα. εκπροσωπούν ευρωπαϊκούς οίκους και τα προϊντα τους. Tο κτίριο που κτίσθηκε σε σχέδια του B. Θεσσαλονίκη. B. 6) Bλ. τα «βιομηχανικά παλάτια» της εποχής. O. ιδρύθηκε απ τους Nτονμέδες (εξισλαμισμένους εβραίους) και εγκαινιάσθηκε το 1902. με αυστριακά και αργτερα γαλλικά κεφάλαια.. Λ. μηχανικών. σ. που και η σχετική βιβλιογραφία.π. B. Nέες τυπολογίες εισάγουν και τα πρώτα εργοστάσια της Θεσσαλονίκης. Kολώνας. ποτελούν ένα ακμα μέσο διείσδυσης του ευρωπαϊκού κεφαλαίου στα εσωτερικά της αυτοκρατορίας. «Nεοελληνική πλη». κατάλογος έκθεσης. Θεσσαλονίκη 1991. η στοά Davidetto του οίκου Φερνάντεζ και οι στοές Kύρτση και Tουρπάλη. Rossi.σ. B.σ. σ. βλ. Tο 1925. Aθήνα 1985. σ.F. Mοδιάνο. Ποζέλι. 54-67. 141–143. ποικιλία και η ποιτητα των κτιριακών τύπων. London 1903. του centre des affaires της Θεσσαλονίκης. Xριστοδούλου: H Θεσσαλονίκη κατά την τελευταίαν εκαντοταετίαν. διοικήσεις βιομηχανιών. που και αναλυτική βιβλιογραφία. σ. Θεσσαλονίκη 1987. Aρχιτεκτονικά Θέματα. 166. Tραγα- νού: Aρχές της Bιομηχανίας στη Θεσσαλονίκη. Rossi: H αρχιτεκτονική της πλης. Aθήνα 1985. η Cité Saul του οίκου Σ. 72–77. η σημασία του εκλεκτισμού έγκειται στην απδοση ενς έντονου μνημειακού χαρακτήρα στα πρώτα εργοστάσια. 325–352. 3) G.σ. Tτε περιέρχεται στην πολιτιστική υπηρεσία του Δήμου Θεσσαλονίκης και χρησιμοποιείται ως εκθεσιακς χώρος. αλλά και μια άλλη που προέρχεται απ τη θέση που κατέχουν μέσα στη συνοικία. 24/1990.. Oπως αναφέρει ο A. και οι ελληνικών συμφερντων τράπεζες Mυτιλήνης (1899). σ. Θεσσαλονίκη 1983. Tα κτίρια των δημοσίων δραστηριοτήτων «εκφράζουν τη θέσπιση καινούριων θέσεων. Abbott: The tale of a tour in Macedonia. 1936. καθώς και γραφεία νέων επιστημνων που εμφανίζονται την εποχή αυτή στον επαγγελματικ ορίζοντα της πλης (δικηγρων. σ. αρχιτεκτονική επιλογή των φορέων εκσυγχρονισμού της Θεσσαλονίκης στα τέλη του 19ου αιώνα». Kολώνας: «Aρχιτεκτονικές μορφές και ιδεολογία στη Θεσσαλονίκη του τέλους του 19ου αιώνα. πρακτικά διεθνούς συμποσίου ιστορίας. πρακτικά συμποσίου «H διαχρονική πορεία του κοινοτισμού στη Mακεδονία». 9) π. καθώς και η μέχρι σήμερα διάσωση του μεγαλύτερου αριθμού απ αυτά. βλ. 14. Kολώνας.Tο μέγαρο Stein κτίσθηκε στα 1908 απ τον μηχανικ Ernst Loewy. Kολώνας: «O εκλεκτικισμς. «μερικά αρχιτεκτονικά έργα συνιστούν ένα αρχικ γεγονς στη δομή της πλης. Θεσσαλονίκης 1987. υποκαταστήματα ξένων τραπεζικών και εμπορικών οίκων. τα οποία το 1912 ανέρχονται σε τριάντα τρία. κυρίως νεωτερισμοί. σχετικά. 5) B. Παρατηρητής 1980. Λεβή (1907) είναι το μεγαλύτερο και το πλέον πολυσύχναστο ανάμεσά τους.H KAΘHMEPINH 15 . B. 231. 2) Για τα δίκτυα υποδομής και αστικών εξυπηρετήσεων. Eνα παράδειγμα: τα κτίρια της ελληνικής κοιντητας». Θεσσαλονίκη. που θα τα καταστήσει σύμβολα της νέας εικονογραφίας της πλης. Aπ το 1904 στεγάζεται σε ειδικ κτίριο στην οδ Φράγκων και αποτελεί μαζί με την Kαθολική εκκλησία το σήμα κατατεθέν του Φραγκομαχαλά. διαθέτουν μια αυτνομη αξία που εκπορεύεται απ την ιδιαιτερτητά τους. Στην ίδια περιοχή θα κάνουν την εμφάνισή τους και οι εμπορικές στοές που κτίζονται για να στεγάσουν γραφεία ασφαλιστικών και ναυτιλιακών εταιριών. 4) Aναλυτικά για τα κτίρια των κοινοτήτων. σ. 8) A. 7) Γ. μεταβάλλοντας ή ακμα χάνοντας την αρχική τους λειτουργία8. Eδώ. Παπαματθαιάκη: O αρχιτέκτονας Vitaliano Poselli.

είναι συγκεκριμένοι και συνδέονται άμεσα με τον εκσυγχρονισμ της Θεσσαλονίκης. πρξενοι. ήταν οι ονομασίες με τις οποίες ήταν ευρύτερα γνωστή η περιοχή έξω απ τα νοτιοανατολικά τείχη της πλης.462 Oθωμανοί (17. θέτουν τις βάσεις για την περαιτέρω εξέλιξη της συνοικίας. Aλατίνι.593 Eλληνες (49%). Ως ιδιαίτερη συνοικία με το νομα Xαμηδιέ. πως οι Aμποτ.6%). H κατεδάφιση των νοτιοανατολικών τειχών το 1889 και η χάραξη της λεωφρου Xαμηδιέ εξασφαλίζουν την άρση των φυσικών εμποδίων για την επέκταση της πλης και την πρώτη πολεοδομική επέμβαση απ κρατικής πλευράς. που οι τρεις κύριες κοιντητες της πλης εκπροσωπούνται με ίσα περίπου ποσοστά. ανώτεροι διοικητικοί υπάλληλοι. γεγονς που επαληθεύεται και απ το ιδιοκτησιακ καθεστώς των κατοικιών που έχουν ταυτισθεί και παρουσιάζονται παρακάτω. Aνάμεσά τους αναφέρονται μερικές απ τις σημαντικτερες οικογένειες της πλης.7%)2. γύρω στα 1910.Θ. το προάστειον εκείνο το τελείως ευρωπαϊκν την ψιν». χωριζμενον απ της πλεως διά του Eβραϊκού νεκροταφείου. ως θερινή μάλλον αριστοκρατική συνοικία.445 ξένοι υπήκοοι (5. 5. εκάστη ενδυμασία. αποτελούν ντως μέρος αυτής. είναι ιδιαίτερης σημασίας για την κοινωνική τους θέση και αποτελεί πρωταρχικ παράγοντα στην επιλογή της κατοικίας τους.«Eκάστη φυλή. στολή και χρώμα. . Essas του 1906. 4. οίτινες φαίνονται μεν προάστειον. σε «μέγαρα μεγαλοπρεπέστατα». Tο μνο σωζμενο βασικ φορολογικ βιβλίο της συνοικίας. Aπ τα κτίρια που έχουν ταυτισθεί συμπεραίνουμε τι πολλοί κάτοικοι των Eξοχών ανήκουν σε υψηλά κοινωνικά στρώματα. H συγκοινωνιακή σύνδεση της συνοικίας με ιππήλατο τραμ το 1892. διδάκτορος A.349 κατοίκων της Xαμηδιέ. παρέχει ίσως μια πλησιέστερη προς την πραγματικτητα εικνα της εθνικής – θρησκευτικής σύστασης του πληθυσμού. βιομήχανοι.. Eίνε τα Πατήσια ή το Φάληρον των Aθηνών.. Xατζηλαζάρου και ακμη οι οικογένειες των Xαμντί μπέη. ο στρατάρχης και ο δήμαρ- χος της πλης. καθώς και οι έντονες στεγαστικές ανάγκες που δημιουργούνται μετά την πυρκαγιά του 1890. επί συνλου 25. στην ύπαρξη μεγάλου αριθμού αγροτικών εκτάσεων και στον ημιμνιμο χαρακτήρα της κατοικίας. αναφέρει ο Bαρδουνιώτης στο Hμερολγιο του Σκκκου στα 1893. «Πύργοι» ή «Eξοχές». Eικνα κοσμοπολίτικη H σύνθεση του πληθυσμού είναι χαρακτηριστική για τη νέα συνοικία. ηλικία και γένος. είνε ο προσφιλέστερος περίπατος των Θεσσαλονικέων. μεταξύ των οποίων αναφέρονται συχνά ο βαλής (γενικς διοικητής). Σαρν.103 Bούλγαροι (4. τάξις. Σύμφωνα με αυτήν. «OI ΠYPΓOI. Iστορικού της Aρχιτεκτονικής. 1. διευθυντές τραπεζών. που χρησίμευαν ως θερινές κατοικίες καθώς και για τη διαμονή αυτών που ασχολούνταν με την καλλιέργεια των κτημάτων.3%) και 1. προς τιμή του Σουλτάνου Aβδούλ Xαμίτ του B΄ αναφέρεται για πρώτη φορά στα συνοπτικά φορολογικά βιβλία Hulasa του 18851. διαθέτουν ιδιαίτερη οικονομική άνεση και κατέχουν σημαντικά αξιώματα. H συνοικία των Eξοχών Oι κάτοικοι ανήκαν σε υψηλά κοινωνικά στρώματα χωρίς εθνικοθρησκευτικούς διαχωρισμούς Tου Bασίλη Kολώνα Aρχιτέκτονα. εκάστη γλώσσα. επιστήμονες και ξένοι υπήκοοι συγκαταλέγονται μεταξύ των κατοίκων της νέας συνοικίας. H εγκατάστασή τους στις Eξοχές και κυρίως κατά μήκος της κεντρικής λεωφρου. έμποροι. Διράν Aβδουλάχ και Kαπαντζή3. Tούρκοι αξιωματούχοι. Σύνθεση του πληθυσμού Tα αριθμητικά δεδομένα του πληθυσμού της νέας συνοικίας είναι ε- 16 H KAΘHMEPINH . Oσον αφορά τους «Πύργους».H λεωφρος των Eξοχών. αλλά και για τη γενικτερη κοσμοπολίτικη εικνα που παρουσίαζε η Θεσσαλονίκη στα τέλη του 19ου αιώνα. υπάρχουν 12. εκάστη ιδιορρυθμία και καλαισθησία έχουν . H ονομασία «Eξοχές» οφείλεται στην περιορισμένη δμηση της συνοικίας.838 Eβραίοι (23%). Oι λγοι για τους οποίους πολλοί κάτοικοι αποφασίζουν να επιλέξουν ως τπο μνιμης διαμονής τη νέα συνοικία. στο ύψος της σημερινής οδού Παρασκευοπούλου. Mοδιάνο.KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 λάχιστα και μνον η απογραφή της γενικής διοίκησης Mακεδονίας το 1913 δίνει στοιχεία για την κατανομή των διαφρων εθνοτήτων ανά συνοικία. δεν ή- ταν παρά μικρής αξίας και έκτασης κτίσματα με κάποια οχυρωματική δμηση ή διάταξη.Π.

την εθνική του ταυττητα και την ατομική Δημοτική Πινακοθήκη. τον τύπο της κατοικίας και την επιλογή της μορφής. Xατζηλαζάρου). Σήμερα ανήκει στο Δήμο Θεσσαλονίκης και στεγάζει τη Δημοτική Πινακοθήκη και διάφορες υπηρεσίες του Δήμου. Eπμενο.H KAΘHMEPINH 17 . Για τον καθένα απ αυτούς η αρχιτεκτονική δηλώνει. λοιπν. οι ιδιοκτήτες των επαύλεων εκπροσωπούν με ίδια ποσοστά τις τρεις κύριες κοιντητες της πλης. την καθημερινή ζωή και τη ζωή της οικογένειας επηρεάζουν σημαντικά τη διαρρύθμιση και τον εξοπλισμ της κατοικίας. Eν τη πασπερμία εκείνη λαλούνται λαι αι γλώσσαι της γης. Mέσα απ αυτ πιστοποιείται η ικαντητα του αρχιτέκτονα. O εν γένει χειρισμς των ψεων των επαύλεων των Eλλήνων ιδιοκτητών σύμφωνα με νεοαναγεννησιακά πρτυπα. ενώ για πρώτη φορά δίνεται ιδιαίτερη προσοχή στους χώρους υπηρεσίας και υγιεινής. πως ήταν ευρύτερα γνωστή η νέα συνοικία η εγκατάσταση των κατοίκων δεν ακολούθησε το χωρικ διαχωρισμ της εντς των τειχών πλης. παραπέμπουν σε μορφο- λογίες αντίστοιχες με αυτές της τελευταίας φάσης του αθηναϊκού νεοκλασικισμού (οικία Π. που οι συνθήκες είναι ευνοϊκτερες για την ανέγερση νέων τύπων κατοικίας. διαφορετικά συμβολικά συστήματα θα ισχύσουν για τους Eλληνες. σύμφωνα με τις προσωπικές απψεις των ιδιοκτητών για την εξωτερική εμφάνιση της κατοικίας τους. είναι μως φανερή στις προτιμήσεις τους ως προς τη μορφολογική αντιμετώπιση της κατοικίας τους. τους Eβραίους και τους μουσουλμάνους της συνοικίας των Eξοχών. εκπροσώπηση στο πλαίσιο μιας ιστιμης κυρίαρχης τάξης. ενώ η κοινωνική και οικονομική κατάσταση των ιδιοκτητών υπαγορεύουν τα μεγέθη. το Mάρτιο του 1906). Aληθής κοινωνικς κυκεών! Στις Eξοχές. εκτς απ άρνηση της παράδοσης. Mια προτίμηση προς τα νεομπαρκ Συνέχεια στην 18η σελίδα KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 . Στα ευρύτατα ρια του αρχιτεκτονικού εκλεκτισμού. αρχιτεκτονικού κινήματος και «διεθνούς στιλ» της εποχής. Mέγα). Mετά το θάνατο του Mπενουζίλιο στην Πολωνία (Mπίργκεναου). Σε αντίθεση με την τυπολογία της κατοικίας που περιλαμβάνει παραλλαγές ενς βασικού μοντέλου. ήταν πολλοί να αναζητήσουν νέα στέγη στις Eξοχές. διτι εις την Θεσσαλονίκην δύνασθε να εύρητε λας τας φυλάς του κσμου πλην της κινεζικής. αλλά και η κοινωνική θέση και η εθνικη–θρησκευτική ταυττητα του ιδιοκτήτη. εφ’ σον οι αλλαγές στα ήθη. H υγιεινή διαβίωση η ύπαρξη υπαίθριων χώρων και οι νέες κατασκευαστικές μέθοδοι θεωρούνται ως προϋποθέσεις για την ανέγερση της καινούργιας κατοικίας. Kτίστηκε το 1905 σε σχέδια του Ξενοφώντα Παιονίδη. Oικία Mπενουζίλιο. Yπάρχει για πρώτη φορά διαχωρισμς της κοινωνικής και οικογενειακής ζωής που διαφαίνεται στη δομή του κτιρίου. η μορφολογία παρουσιάζει ένα ευρύτατο φάσμα μορφολογικών εκδοχών. ανά εθνικη–θρησκευτική εντητα. Kτίστηκε στα 1900 απ τον T. που δεν θα μπορούσε να προσφέρει μια παλαιού τύπου κατοικία στο κέντρο της πλης. H εθνικη–θρησκευτική διαφοροποίηση δεν ισχύει στη χωρική εγκατάστασή τους στη νέα συνοικία. Oπως έχουμε ήδη αναφέρει.εκεί τους αντιπρσωπούς τους. υπασπιστή του σουλτάνου και νομάρχη Iωαννίνων (έκδοση τίτλου. απ τον Σεϊφουλάχ πασά. Pαζή και απ το 1909 ανήκε στον Eλί Mπενουζίλιο και τη σύζυγ του. Kατεδαφίζεται στις αρχές της δεκαετίας του 1970 (συλλογή Γ. Για αρκετ διάστημα στέγασε τα εκπαιδευτήρια Kαραγιάννη. Aπ το 1952 μέχρι το 1982 στεγάζει το Iδρυμα Kοινωνικών Aσφαλίσεων. προσαρμοσμένων στον ευρωπαϊκ τρπο ζωής και με ανέσεις. η τυπολογία της κατοικίας παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. αλλά βασίστηκε σε άλλα κριτήρια καθαρά οικονομικού ή κοινωνικού χαρακτήρα. Tυπολογία – Mορφολογία της κατοικίας Στα τέλη του 19ου αιώνα. Oλες οι εκδοχές κινούνται μέσα στο πλαίσιο του εκλεκτισμού. το ακίνητο περιέρχεται σε κληρονμους του και στην ισραηλιτική κοιντητα.

ασημένια… Kαθρέφτες κρυστάλλινοι. επιβάλλουν. καθώς και τον «περίφημον» περσικ τάπητα. με βασικές αναφορές στο σικελικ και αποικιακ μπαρκ. ενώ απ ττε χρονολογείται και η τμηματική καταστροφή του κτιρίου με στχο τον αποχαρακτηρισμ του και την τελική κατεδάφισή του. εκτς απ την κοινοτική και προσωπική διαφοροποίηση. στο εσωτερικ. καθίσματα έξοχα. λα αστράφτουν. Oικία Σ. Tελτζή. κρη του Λεν ντε Mάγιερ. πολλές απ τις επαύλεις της λεωφρου των Eξοχών εγκαταλείπονται απ τους . δύο μπουφέδες. αληθινά θαύματα. επιτίμου προξένου των HΠA. θα διαδηλώσουν οι μουσουλμάνοι ανώτεροι κρατικοί υπάλληλοι και αξιωματούχοι που εγκαθίστανται στη νέα συνοικία (οικία Σεϊφουλάχ πασά). Aυστρία. d’ Esperey (αρχείο KIΘ). και το βαθμ εξάρτησης απ τα αντίστοιχα εθνικά κέντρα. H πλειοψηφία των Eβραίων θα υιοθετήσει κεντροευρωπαϊκά αρχιτεκτονικά πρτυπα και κυρίως τον τύπο του chalet σε αμιγείς ή αλληλοεπηρεαζμενες μορφές (Casa Bianca). με λα τα σκεύη πολυτελείας. Kτίστηκε το 1899 απ την Eφη. Σήμερα ανήκει στην οικογένεια Σιάγα (αρχείο Λ. Γαλλία. σε μια εποχή που στη Δύση είναι πεποίθηση η ομοιομορφία της κατοικίας. Oσον αφορά τον εξοπλισμ των επαύλεων. Στη διάρκεια του A΄ Παγκοσμίου πολέμου το κτίριο χρησιμοποιήθηκε ως κατοικία του στρατηγού Fr. ο οποίος πρσφατα ολοκλήρωσε την αναστήλωση του κτιρίου (συλλογή M. Aριγκνι. την έπαυλη του βαρώνου Σαρν. είχε φιλοτεχνήσει ο Π. αλλά και στα κτίρια του τουρκικού Δημοσίου. Kτίστηκε το 1906 απ τον έμπορο Tελτζή Σαμή. Στα 1912 – 1913 φιλοξενήθηκαν σ’ αυτήν μέλη της βασιλικής οικογενείας.M. είναι ενδεικτική για τον πολυεθνικ χαρακτήρα της και σφραγίζει την εικνα της πλης στα τέλη του 19ου αιώνα. στις αρχές της δεκαετίας του 1960. «Eπίπλωση υπέροχη… Σινικά ανθοδοχεία με σπάνια λουλούδια. καταπλήσσουν…»4. της λεωφρου των Eξοχών ως κεντρικού άξονα της συνοικίας των Eξοχών. Xατζηλαζάρου. 18 H KAΘHMEPINH . θερμάστρες μεγαλοπρεπείς που σκορπίζουν τη γλυκιά τους θερμτητα. σύζυγο του Περικλή Xατζηλαζάρου.KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 Mετά την απελευθέρωση. H ποικιλία των μορφών που συναντούμε στην ανάγνωση ενς μνο δρμου της Θεσσαλονίκης. Συνοπτικά θα μπορούσαμε να δεχθούμε μια έφεση των διαφρων κοινοτήτων για υιοθέτηση χαρακτηριστικών αρχιτεκτονικών προτύπων απ τις μητροπλεις τους ή απ σημαντικές ομοεθνείς κοιντητες του εξωτερικού (Aθήνα. Tα σχέδια της Casa Bianca που φειλε την ονομασία της στη σύζυγο του Nτίνο Φερνάντεζ Blanche ή Bianca. Kονδυλάκη). Tο 1976 κηρύχθηκε διατηρητέο μνημείο.E.Casa Bianca. στο κέντρο της μεγάλης αίθουσας. για μια απ τις σημαντικτερες επαύλεις της Θεσσαλονίκης. Aθηνοδώρου στον οποίο και παραμένει μέχρι την κατεδάφισή του. παραπετάσματα και τάπητες βαρύτιμοι. κρυστάλλινα. Iταλία). σκαλιστές μεγάλης αξίας. Συνέχεια απ την 17η σελίδα αετώματα. τζάκι με τους δυο σκαλιστούς καρυδένιους καναπέδες δεξιά και αριστερά του. Kτίστηκε το 1912 απ τον Nτίνο Iωσήφ Φερνάντεζ–Nτιάζ. Σύμφωνα με αυτήν. σε σχέδια του Ξεν.). Kωνσταντινούπολη. Aπ το 1933 περιέρχεται ως ανταλλάξιμο στον καπνέμπορο Δημ. ο επισκέπτης θαυμάζει το H Συνοικία των Eξοχών μετά την ακμή Oικία Π. Παιονίδη.M. Σήμερα ανήκει στο Δήμο Θεσσαλονίκης. ενδεικτικά παραθέτουμε την περιγραφή που δημοσιεύει ο Eθνικς Oδηγς της Mεγάλης Eλλάδος στα 1920–1921. δύο καρέκλες καρυδένιες σπάνιες. Πολυθρνες. πελώριοι με καρυδένιες και επίχρυσες κορνίζες. H επιλογή της συγκεκριμένης μορφολογίας δηλώνει.

. η σύγχρονη πλη δεν προεκτείνει την παλιά. αλλά και της εσωτερικής μετανάστευσης. Ωστσο οι Eξοχές συνέχισαν να θεωρούνται ως η συνοικία των πλουσίων. ταν πολλές απ τις επαύλεις μετατρέπονται σε ξενοδοχεία πολυτελείας. αλλά ως συνέπεια των νμων της υπεραξίας και της αντιπαροχής. J.. Στη Bασιλίσσης Oλγας οι επαύλεις κατεδαφίζονται. συνεχίζει ο N. στη μεγάλη λεωφρο. ενώ για τον απληροφρητο επισκέπτη της Θεσσαλονίκης στα χρνια του ’30. οι πιο παράδοξες. Paris 1967.Kαννας το ρήμαγμα των αρχοντικών. Hμερολγιο του Σκκκου. ως συνέπεια της ανταλλαγής των πληθυσμών. οι «μεγάλες βίλλες των εμπρων στη μεγάλη λεωφρο. Mπακλας8. Aριγκνι. 195. σ. «H σύγχρονη πλη κτίζεται σαν να μην υπήρχε τίποτε πριν απ’ αυτήν. «. τ. Δημητριάδης «O πληθυσμς της Θεσσαλονίκης και η ελληνική κοιντητα κατά το 1913». M. αλλά την καταργεί9. Kαραγάτσης: «O Γιούγκερμαν». Roudaut: «Trois villes orienteés». «Mία διασκέδασις σε ιστορικ παρελ- θν». Στη διάρκεια του πρώτου Παγκσμιου Πολέμου γνωρίζει μεγάλη ακμή. N. Aλβανς στρατηγς και πρώην στρατιωτικς διοικητής Iωαννίνων.H KAΘHMEPINH 19 . με δρμους ασφαλτοστρωμένους και με πεζοδρμια πλακστρωτα. Στέγασε το τμήμα θηλέων του κολεγίου Aνατλια μέχρι το 1940 και για κάποιο διάστημα πριν απ την κατεδάφισή του. 1894. που δηλαδή δεν ήταν δυνατ να μείνει χώρος για αυλές και περιβλια. υποκαθιστούν την προτέραν αίγλην. είδος βίλες ρυθμού fin de siècle. Σήμερα η εικνα των Eξοχών είναι αποσπασματική. έκτισε το 1906 την εικονιζμενη έπαυλη. Hταν ττε που «είπανε οι εργολάβοι πως τελειώνανε οι πολυτέλειες με τις μονοκατοικίες και τα δίπατα και τις αυλές και άρχιζε μια άλλη εποχή. 104. επιτάσσονται και στεγάζουν στρατιωτικές και υγειονομικές υπηρεσίες ή χρησιμοποιούνται ως κατοικίες ανώτατων αξιωματικών. σ. Kαζαντζής: «Eνηλικίωση». Aθήνα 1987. Oι ψεις του δεν ορίζουν καμιά ιστορική συνέχεια στο αστικ τοπίο. H εικονιζμενη έπαυλη κτίστηκε γύρω στα 1895 για τον τραπεζίτη Mεχμέτ Kαπαντζή σε σχέδια του Π. ανακηρύσσονται διατηρητέα μνημεία. 5.. T. 135. 72. αρκετά άσχημες και παραμελημένες» (M. σ. ελάχιστες στην αρχική τους μορφή. Aλλες κατάκλειστες. σ. Kαζαντζής: Eνηλικίωση. Mορφές και χρήσεις. Oικία Pαχμή μπέη. με μέγαρα. σ. τα εκπαιδευτήρια Bαλαγιάννη. H αλλαγή εδώ δεν ήρθε βίαια πως στην πυρίκαυστο ζώνη. Θεσσαλονίκη 1983.. 9. Mετά το 1912 το κτίριο χρησιμοποιήθηκε ως κατοικία του πρίγκιπα Nικολάου. την οποία μλις το 1912 πούλησε στο Bέλγο τραπεζίτη Jose Allard. N. σ. Πεντζί- κης: Mητέρα Θεσσαλονίκη. B. 7ον. Aθήνα. ρυμοτομούνται. KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 . Πεντζίκης: «Mητέρα Θεσσαλονίκη». Aπ το 1988 στεγάζεται σ’ αυτ το πολιτιστικ κέντρο της Eθνικής Tράπεζας (αρχείο Δ.. 167. O Pαχμή μπέης γιος Pιζά. ούτε για κρυψώνες που θα τρύπωναν τα μυστικά».. 1987)6. σ. O κεντρικς δρμος ως ενιαίος χώρος δεν υπάρχει πια. επικερδής.σ. τ. Γ. 4. Mνο στα κάγκελα παραμένει το οικσημο. Mπακλας: «H μεγάλη πλατεία». Bαρδουνιώτης: «Oι πύργοι της Θεσσαλονίκης». 1. Για τους κατοίκους της πλης ήταν τα «παλάτια της οδού Bασιλίσσης Oλγας» (T. 1920 – 1921. αλλάζουν χρήσεις και σύμβολα. 2. 8. 1980)5. πούχαν πέντε υπηρέτες κηπουρ και άμαξα» (N. 1970)10. Mπακλας: H μεγάλη πλατεία. Θεσσαλονίκης). Aθήνα 1987. Mακεδονικά KΓ΄. 10. N. σ. Στη δεκαετία του 1960 η ανοικοδμηση θα επεκταθεί και στην πλη που δεν κάηκε. 93–96. Tο 1925 περιέρχεται ως ανταλλάξιμο στην Eθνική Tράπεζα.μουσουλμάνους ιδιοκτήτες τους. K. 3. συνεχίζεται ώς την αφετηρία της κίνησης. Aσεμνα νεκτιστα γεμίζουν την έκταση της αρχαίας βλάστησης» (N. Aλλες χρησιμοποιούνται ως σχολεία και προξενεία και άλλες παραχωρούνται ως κατοικίες σε μέλη της βασιλικής οικογένειας και σε ανώτατους αξιωματούχους. Δημητριάδης «Tοπογραφία της Θεσσαλονίκης κατά τη διάρκεια της Tουρκοκρατίας». Aθήνα 1970. 6. 222. στην οποία ανήκει ακμη. B. σ. Bενιζέλος και το 1917 ο Eσάτ πασάς.. οι επαύλεις της λεωφρου των Eξοχών δεν αποτελούν παρά «παλλαϊκά σπίτια μέσα σε κήπους. σ.π. 167. 114. Kαραγάτσης: O Γιούγκερμαν)7. Θεσσαλονίκη 1983. δημοτικς σύμβουλος και βουλευτής της κυβέρνησης των Nεοτούρκων. στις αρχές της δεκαετίας του 1970. της πολυτέλειας και της οικονομικής άνεσης και οι προσφυγικού χαρακτήρα μετακινήσεις του πληθυσμού δεν οδήγησαν στη δημιουργία υποβαθμισμένων λαϊκών ή εργατικών συνοικισμών. 204–205. 2. 7.σ. άλλες «αναστηλωμένες». Παράλληλα οι ποικίλες πληθυσμιακές ανακατατάξεις. Tο 1916 φιλοξενείται σ’ αυτήν ο E. ως πρώτου στρατιωτικού διοικητή Mακεδονίας. Eθνικς Oδηγς της Mεγάλης Eλλάδος. Γ. Mπακλας: π. η οικονομική κρίση του 1930 και τέλος το ολοκαύτωμα των Eβραίων της Θεσσαλονίκης είχαν αποτέλεσμα την αλλοίωση της εθνικής–θρησκευτικής σύνθεσης των κατοίκων και τη δυσχέρεια συντήρησης των πολυδάπανων αυτών κτιρίων.

Oι νέες τεχνολογίες εισάγονται. Oι πρώτες μεγάλες ατμοκίνητες βιομηχανικές μονάδες ήταν ένας μεγάλος αλευρμυλος γαλλικής ιδιοκτησίας κτισμένος στα 1854. Kαινοτομία στην κατασκευή αποτελεί η εκτεταμένη χρήση δομικών στοιχείων απ χυτοσίδηρο και χάλυβα. προικισμένα με την πλούσια φυσική κινητήρια δύναμη των υδατοπτώσεων. Πρκειται να στεγάσει μετά το πέρας των εργασιών αποκατάστασής του το Mουσείο Yδρευσης της πλης. που επιτρέπουν τη σταδιακή σύνδεση με την ενδοχώρα και την υπλοιπη Eυρώπη (1873. των δεξαμενών και του δικτύου διανομής της Eταιρείας Yδάτων Θεσσαλονίκης. και το νηματουργείου Σαία (1873) στην προκυμαία. Kωνσταντινούπολη). Διακρίνονται το Zυθοποιείο Oλυμπος και το υφαντουργείο Tρρες –μετέπειτα BIΛKA. η οποία διαμορφώνεται μετά την κατεδάφιση των παραθαλάσσιων τειχών. H μορφολογία και οι καινοτομίες των πρώτων βιομηχανικών εγκαταστάσεων είναι μάρτυρες της διάθεσης προβολής των εκπροσώπων της ανερχμενης νέας αστικής τάξης της πλης απ τις τρεις κυTο κεντρικ Aντλιοστάσιο της Eταιρείας Yδάτων. τα λιμενικά έργα (1896–1910). υπ την διεύθυνση του μηχανικού Aime Kypers. που επιτρέπουν τη δμηση χώρων παραγωγής μεγάλου μεγέθους. Eλληνες. Nάουσα. που διετέλεσε στη συνέχεια και για πολλά χρνια διευθυντής της Eταιρείας. Mέχρι το 1912 η Θεσσαλονίκη προικίζεται με 33 μεγάλες βιομηχανικές μονάδες απ τις οποίες οι πέντε (α- H είσοδος των ελληνικών στρατευμάτων στην πλη. Eδεσσα). πως ο Iταλς αρχιτέκτονας Vitaliano Poselli (Mύλοι Aλλατίνι). Aντίθετα. ο Mάης του ’36. άρχισαν το 1890. Στα «μεγάλα έργα» συγκαταλέγονται επίσης οι εγκαταστάσεις φωταερίου (1888 – 1890). Tις μελέτες των κτιρίων υπογράφουν συχνά γνωστοί μηχανικοί. Γαλλικής επίδρασης είναι η κατασκευή του μεγάλου αλευρμυλου –«του μεγαλύτερου λης της Aνατολής»– και αγγλικής αυτή των νηματουργείων με την πρωτοπρο εφαρμογή των ομοιμορφων εν σειρά χώρων παραγωγής.Bιομηχανικά κτίρια και σύνολα H πιο «ευρωπαϊκή» απ τις ψεις της νεώτερης αρχιτεκτονικής της π λης (1870–1940) Tης Oλγας Tραγανού–Δεληγιάννη Aρχιτέκτονος H ΔEKAETIA του 1980 έπαιξε καθοριστικ ρλο στο ξύπνημα του ενδιαφέροντος του κοινού. η βιομηχανία της Θεσσαλονίκης θα στηρίξει την ανάπτυξή της στη δύναμη του ατμού. με τα τρία αστικά κέντρα της δυτικής Mακεδονίας (Bέροια. 20 H KAΘHMEPINH . η λειτουργία τροχιοδρμων και η παραγωγή ηλεκτρικού ρεύματος (1888 – 1908). αλλά και των διασυνδέσεών τους με τα μεγάλα βιομηχανικά κέντρα της κεντρικής και δυτικής Eυρώπης. τμμυλος και κεραμοποιείο Aλλατίνι. στη θέση του σημερινού Mύλου Aλλατίνι. είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικ για τον τρπο δμησής του και την εμφανή συμμετοχή του στη διαμρφωση των ψεων. είχε ως αποτέλεσμα μια πρώτη καταγραφή και αξιολγηση των σημαντικτερων ιστορικών βιομηχανικών συνλων της πλης(1). τροχιοδρμων (τραμ) και ηλεκτροφωτισμού. Oθωμανοί). αλλά και των ιστορικών για μια κατηγορία κτιρίων και συνλων της Θεσσαλονίκης που φαινταν να ανήκουν στο περιθώριο της έρευνας: τα βιομηχανικά κτίρια και σύνολα. Oι εργασίες κατασκευής του κεντρικού αντλιοστασίου. H έρευνα για τη διοργάνωση δύο εκθέσεων με θέμα την ιστορία της βιομηχανίας της Θεσσαλονίκης. Zυθοποιείο Oλυμπος. που είχαν ήδη εφαρμοσθεί στις υπλοιπες ευρωπαϊκές πλεις. ένα για την αποθήκευση των καυσίμων και ένα για την εγκατάσταση των αντλιών. Mοναστήρι – 1896. Στη βιομηχανική εποχή Για τη Θεσσαλονίκη των 23 αιώνων η βιομηχανία είναι μια «πρσφατη» δραστηριτητα 130 χρνων. Πρώτα εγκαθίστανται οι σιδηροδρομικές γραμμές. Σκπια –1894. Nέες τεχνολογίες H πρώτη και «ηρωική» περίοδος της κατασκευής των «μεγάλων έργων» και της εγκατάστασης των πρώτων σημαντικών βιομηχανικών μονάδων στην πλη χαρακτηρίζεται απ τη συστηματική εισαγωγή νέων τρπων δμησης και υλικών. το εκσυγχρονισμένο δίκτυο ύδρευσης (1890–92). που πραγματοποιήθηκαν το 1987 και το 1989 στο Γαλλικ Iνστιτούτο της Θεσσαλονίκης με την υποστήριξη της ETBA. Nηματουργεία Σαία και Mισραχή – Tρρες) συγκαταλέγονται μεταξύ των σημαντικτερων της νοτιοανατολικής Mεσογείου. Για τους ιστορικούς προείχε η ανάλυση και διερεύνηση γεγοντων. Φωτογραφία απ κάρτα εποχής. και χι των χώρων μέσα στους οποίους τα γεγοντα αυτά είχαν διαδραματισθεί. στο ανατολικ άκρο της περιοχής επέκτασης της πλης.KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 ρίαρχες κοιντητές της (Eβραίοι. Tα μεταλλικά δομικά στοιχεία χρησιμοποιούνται τσο στη φέρουσα κατασκευή (μεταλλικοί κίονες και δοκοί). Στο συγκοινωνιακ αυτ κμβο της νοτιοανατολικής Eυρώπης τα «μεγάλα έργα» του τέλους του 19ου αιώνα αποτέλεσαν ένα μοναδικ εφαλτήριο για το πέρασμα απ το εμπριο και τη βιοτεχνία στη βιομηχανική εποχή. αλλά και ως αρχιτεκτονικά μέλη εξωτερικών ψεων (παράθυρα – θυρώματα). Σχέδια Γερμανών μηχανικών εφαρμζονται στις εγκαταστάσεις των σιδηροδρμων και στον μηχανολογικ εξοπλισμ της πρώτης ζυθοποιίας (Zυθοποιία OΛYMΠOΣ – μετέπειτα ΦIΞ). Tο αντλιοστάσιο που περιλαμβάνει δύο κτίρια. πως επίσης και τα κεφάλαια των εταιριών που είχαν αναλάβει τα αντίστοιχα έργα: η βελγική τεχνολογία χρησιμοποιείται για τις εγκαταστάσεις ύδρευσης. πως η οργάνωση και η δράση της Federation. πολλές φορές μάλιστα με .

Oι απαιτήσεις για αναβάθμιση των χώρων εργασίας με εξασφάλιση ορθού φωτισμού και αερισμού επιβάλλουν μεγάλες συνεχείς επιφάνειες ανοιγμάτων στις ψεις και καθιερώνουν τη χρήση των οδοντωτών στεγών συνώνυμων πλέον με τους βιομηχανικούς χώρους (υφαντουργείο YΦANET. Στις αρχές του αιώνα πρωτοεμφανίζονται οι χαρακτηριστικές για τα περισστερα μεταγενέστερα βιομηχανικά κτίρια οδοντωτές στέγες τύπου sheds με ενταγμένα στη μία τους πλευρά μεγάλα ανοίγματα φωτισμού (Yφαντουργείο Tρρες – μετέπειτα BIΛKA). Tο μέγεθος της βιομηχανικής δραστηριτητας αποδίδει το γεγονς τι 60% των βιομηχανικών κατηγοριών που λειτουργούν πριν απ το 1940 εμφανίζονται για πρώτη φορά μετά το 1914: μεταξύ αυτών μηχανουργεία. οι αρχές ορθολογικής οργάνωσης της βιομηχανικής παραγωγής και τα νέα υλικά δμησης.9. που συνέβαλαν σο καμιά άλλη κατηγορία κτισμάτων στη διαμρφωση της εικνας της Θεσσαλονίκης ως σύγχρονου αστικού κέντρου. Mαζί με τα βιομηχανοποιημένα γαλλικού τύπου κεραμίδια κατασκευάζονται απ νεοϊδρυμένες βιομηχανίες της πλης.H KAΘHMEPINH 21 . με κυρίαρχο το οπλισμένο σκυρδεμα. Eπικρατούν πλέον οι απλοί σε Συνέχεια στην 22η σελίδα KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 . καθώς και των μέσων μαζικής μεταφοράς με προεξάρχοντα και κατά την περίοδο αυτή τον σιδηρδρομο.διακοσμητικ χαρακτήρα. Eνα δομικ στοιχείο βιομηχανικής παραγωγής. Στη θέση που υπάρχει και σήμερα ο μύλος Aλλατίνι. μεταξοϋφαντουργείο HΛIOΣ). Διεθνής Eκθεση Θεσσαλονίκης). Στην περίπτωση πολυώροφων κτισμάτων μεγάλης κλίμακας (Mύλοι Aλλατίνι. Mεσοπ λεμος O Mύλος Aλλατίνι. στην κυριτητα του οποίου πέρασε το 1882. Tην ίδια εποχή επεκτείνονται και οι εγκαταστάσεις κοινής ωφέλειας. Eλευθέρα Zώνη. Zυθοποι- είο OΛYMΠOΣ) αποδίδεται στην λη κατασκευή χαρακτήρας μνημειακς που τα εντάσσει δικαιολογημένα στα λεγμενα «παλάτια της Bιομηχανίας». Eίναι αυτά ακριβώς τα κτίρια και συγκροτήματα. που εφαρμζεται σε ευρεία κλίμακα και προσδίδει στις κατασκευές ιδιαίτερο χαρακτήρα είναι οι πλήρεις –σταδιακά και οι διάτρητοι– πλίνθοι.1900. Aρχικά μη οπλισμένο ως υλικ διαμρφωσης του παλαιτερου υδραγωγού της νεώτερης εποχής και ως υλικ διαμρφωσης επιφανειών έδρασης θεμελίων (Aντλιοστάσιο Eταιρίας Yδάτων) θα χρησιμοποιηθεί για πρώτη φορά οπλισμένο (Beton–arme). χρησιμοποιούμενη ως εμφανής σκελετς των κτιρίων. καθώς εδώ θα συγκεντρωθεί η συντριπτική πλειοψηφία των βιομηχανικών μονάδων της ευρύτερης περιφέρειάς της. προκαθορίζονται απ τη διάταξη. θα αναδείξει τη Θεσσαλονίκη σε βιομηχανικ κέντρο της Bρειας Eλλάδας. Για πρώτη μάλιστα φορά στη δεκαετία του 1880 δημιουργείται στα δυτικά της πλης η πρώτη βιομηχανική ζώνη γύρω και πέρα απ τον πρώτο επιβατικ σιδηροδρομικ Σταθμ της Eταιρίας των Aνατολικών Σιδηροδρμων (Γραμμής Θεσσαλονίκης – Σκοπίων – Bιέννης). Bιομηχανίες που προϋπήρχαν επεκτείνονται και νέες ιδρύονται. σε μια πρωτοποριακής μορφής προκατασκευή που το κάθε μέλος διακρίνεται σαφώς απ το άλλο ως προς τη θέση του (Kεντρικ Aντιλιοστάσιο της Eταιρίας Yδάτων. Mύλοι Aλλατίνι. δημιουργούν τα νέα σημεία αναφοράς στην εικνα της πλης και σφραγίζουν με τις ονομασίες τους ολκληρες περιοχές της πλης: Nτεπώ (απ την Aποθήκη των Tραμ). είχε κτισθεί το 1854 απ τον Γάλλο Darblay de Corblay ο πρώτος ατμμυλος της Θεσσαλονίκης. καλυμμέ- O Mύλος X"Γιαννάκη (1924) που στεγάζει σήμερα τον γνωστ σε λους μας Mύλο. Ποζέλλι. O εξηλεκτρισμς. Aποθήκες Πρώτου Προβλήτα Oργανισμού Λιμένος). ιδιαίτερα δε μετά το 1922 και καθ’ λη τη διάρκεια του μεσοπολέμου. Διαμορφώνουν συχνά εμφανείς ανεπίχριστες πλινθοδομές και χρησιμοποιούνται πολλές φορές με διακοσμητικ χαρακτήρα (Kεντρικ Aντλιοστάσιο Eταιρίας Yδάτων. κυ- ρίως στον τομέα της κλωστοϋφαντουργίας και της επεξεργασίας καπνών. X”Γιαννάκη). (Aρχείο Oικ. ως υλικ δμησης του φέροντα οργανισμού κτιρίου. Nέοι οικονομικοί θεσμοί εδραιώνονται και συμβάλλουν τα μέγιστα στην προώθηση της εμπορικής και βιομηχανικής δραστηριτητας (Eμπορικ και Bιομηχανικ Eπιμελητήριο. στην κατασκευή του Mεγάρου του Tελωνείου (1910) απ τον σπουδασμένο στη Γαλλία πολιτικ μηχανικ Elie Modiano. ιδιαίτερα μάλιστα με τις καμινάδες τους. H χρήση του ηλεκτρισμού για τα μηχανήματα παραγωγής επιτρέπει την κίνησή τους κατά ομάδες και απελευθερώνει τον σχεδιασμ των κτιρίων απ τις δεσμεύσεις που επέβαλε η κίνηση με ατμ. νες συχνά με δίρριχτες κεραμοσκεπείς στέγες. σύμφωνα και με τα πρτυπα των σύγχρονών τους κτιρίων στην υπλοιπη Eυρώπη. εκσυγχρονίζεται και συνεχίζει μέχρι σήμερα τη λειτουργία του. αποτελούν τους παράγοντες εκείνους που καθρισαν μορφολογικά και λειτουργικά τους νέους εργοστασιακούς χώρους. Aπ το 1890 κάνει την εμφάνισή του ένα δομικ υλικ που θα κυριαρχήσει στον 20 αιώνα: το σκυρδεμα. Σφραγίζουν την εικ να της π λης Tα πρώτα βιομηχανικά κτίρια και σύνολα με τα χαρακτηριστικά περιγράμματα των γκων τους και την ιδιαίτερη μορφολογία τους. Eίχε ιδρυθεί με τη συμπαράσταση του οίκου Aλλατίνι. Tα εγκαίνια του «μεγαλύτερου μύλου της Aνατολής» γίνονται στις 19. Zυθοποιείο OΛYMΠOΣ). Tο 1898 ο μύλος καίγεται και στη θέση του κτίζεται καινούργιος σε σχέδια του B. Tμήμα του κεντρικού κτιρίου καταστρέφεται στα 1950 απ πυρκαγιά. H περίοδος μετά το 1912. Σε έκτακτες περιπτώσεις η μεταλλική κατασκευή αποκτά πρωταγωνιστικ ρλο. αλλά σύντομα επισκευάζεται. το είδος και τα μεγέθη του μηχανολογικού τους εξοπλισμού και τις απαιτήσεις λειτουργίας του. Aλλατίνι (απ τον ομώνυμο Mύλο). απ τις οποίες η μεγαλύτερη (κεραμοποιείο Aλλατίνι) λειτουργεί απ το 1880. Tα μεταλλικά ζευκτά των στεγών συναντώνται συνεχώς με μεγαλύτερη συχντητα επιτρέποντας την κάλυψη μεγάλων ανοιγμάτων με στοιχεία μικρών σχετικά διατομών (Yφαντουργείο Tρρες). Oι μεγάλες αίθουσες των χώρων βιομηχανικής παραγωγής. βιομηχανίες χαρτιού και χημικών προϊντων.

Eίναι ειδικά κτίρια μεταξύ βιοτεχνικής και βιομηχανικής παραγωγής (για την ακρίβεια εμπορικής επεξεργασίας καπνών) τα οποία εντάσσονται κατά τον μεσοπλεμο στον αστικ ιστ και στις περιοχές κατοικιών. Δωδεκανήσου και Aγίου Δημητρίου). παραγωγής και εγκατάστασής του συναντώνται κατασκευές με παραδοσιακά υλικά (πέτρα και ξύλο). Tο σύνολο των εκθεμάτων έχει περιέλθει στο Tεχνικ Mουσείο Θεσσαλονίκης Tις εκθέσεις συνδευαν οι κατάλογοι: α. Tέτοιες περιπτώσεις αποτελούν οι τρεις μεσοπολεμικοί κυλινδρμυλοι της Θεσσαλονίκης (Bαλτσάνη.KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 προστασίας. Kαταλαμβάνουν ολκληρα οικοδομικά τετράγωνα συχνά στο κέντρο πυκνοδομημένων προσφυγικών οικισμών. Tο εγχείρημα στηρίζεται σε πρους του υπουργείου Πολιτισμού. ETBA. Στα 1926 περιέρχεται στην ιδιοκτησία της «Kάρολος Φιξ. H ένταξη δεν θα είναι απλά χωρική. Kωνσταντινίδη). εφσον οι χώροι ανήκουν σε ιδιώτες. Tο Eλληνικ Tμήμα του TICCIH (Διεθνής Eπιτροπή για τη Διάσωση της βιομηχανικής Kληρονομιάς) που οργανώνει στα τέλη του προσεχούς Iουνίου το 10ο Διεθνές Συνέδριο του TICCIH στη Θεσσαλονίκη. με το δεδομένο τι τα περισστερα ανήκουν σε ιδιώτες που ενδιαφέρονται μνο για την οικοπεδική αξία του συνλου και μάλιστα ταν αυτά βρίσκονται σε «αναπτυσσμενες» οικιστικά περιοχές. ETBA. αίθουσες εκθέσεων και μουσικών εκδηλώσεων. Tα μεγαλύτερα σε έκταση συγκροτήματα της περιδου αποτελούν τα νηματουργεία και υφαντουργεία είτε ως επέκταση προϋπαρχντων (Πιερράκου – Oικονομπουλου. H αναζήτηση εκ μέρους της νέας γενιάς μηχανικών της Θεσσαλονίκης μορφολογικών στοιχείων κοντά στα αρχιτεκτονικά ρεύματα της Art–Deco και του Bauhaus συμβάλλει δυναμικά στην επιβολή του μοντέρνου κινήματος. είτε μεταφέρονταν σε σύγχρονες εγκαταστάσεις εκτς πλεως αφήνοντας τις παλιές σε «λαμπρή» εγκατάλειψη. Iσως το μέλλον να αποδειχθεί περισστερο δίκαιο απέναντι στην ιστορία της εργασίας. (Φωτ. ταν δεν γίνονταν στχος της «αναπτυξιακής» μανίας επιχειρηματιών. στηριζμενο στην ιδιωτική πρωτοβουλία. H τοπική αυτοδιοίκηση δεν έχει κινήσει μέχρις στιγμής τις διαδικασίες εκείνες που θα ανταποκρίνονταν στη σημασία των χώρων. Σακκά. Πούπης). Aυστροελληνικής Eταιρίας Kαπνών (διασωθηκαν μνο οι εξωτερικές ψεις). Tσίτση και Yιών. χώρους συνεδρίων) επιχειρώντας ένα γενικτερο σχέδιο ενσωμάτωσης του ιστορικού αυτού τπου στη ζωή της πλης. Eπιβάλλονται περισστερο με την έκτασή τους ως μεμονωμένα κτίρια σε ολκληρες γειτονιές του ιστορικού κέντρου (δυτική περιοχή. Σπανίζουν οι περιπτώσεις στις οποίες η τοπική αυτοδιοίκηση έχει επιδείξει το ενδιαφέρον να εντάξει σε διατηρητέο συγκρτημα νέα χρήση συμβατή με τον χαρακτήρα του συνλου (7ο Δημοτικ Σχολείο Δήμου Nεάπολης στο Mεταξοϋφαντουργείο «Hλιος») και ακμη σπανιτερες αυτές στις οποίες ιδιώτες έδειξαν ευαισθησία για τη φυσιογνωμία του συγκροτήματος κατά την αλλαγή χρήσης (Kέντρο καλλιτεχνικών δραστηριοτήτων και αναψυχής στον μεσοπολεμικ κυλινδρμυλο Xατζηγιαννάκη – Aλτιναλμάζη. που και ταν αυτς διασώζεται. YΦANET) είτε νεοϊδρυμένα (Γρ. A. Eίναι ίσως η κατηγορία των ειδικών κτιρίων βιομηχανικής παραγωγής.Συνέχεια απ την 21η σελίδα γεωμετρία ενιαίοι γκοι κτιρίων. Στην περίπτωση του Kεντρικού Aντλιοστασίου της Eταιρίας Yδάτων (στην ιδιοκτησία σήμερα του Oργανισμού Yδρευσης Θεσσαλονίκης) επιχειρείται σήμερα απ την 4η Eφορεία Nεωτέρων Mνημείων του υπουργείου Πολιτισμού η υλοποίηση ενς φιλδοξου σχεδίου λειτουργικής αποκατάστασης και α- ναβίωσης του συνλου με τον ιστορικ μηχανολογικ του εξοπλισμ ως Mουσείου Yδρευσης της πλης. αποτελούν οι καπναποθήκες. κατά μήκος των οδών Διοικητηρίου. Mεταξοϋφαντουργείο HΛIOΣ K. Tο Zυθοποιείο ΦIΞ. N. Bιομηχανία και Πλη. Tο ζυθοποιείο που είχε ιδρυθεί απ τους Mισραχή και Φερνάντεζ άρχισε να λειτουργεί στα 1893. δεν στεγάζονται σε κτίρια αντάξια της σημασίας τους. Mακεδονίας) και τον Oργανισμ Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Eυρώπης. Θεσσαλονίκη 1912–1940. στις κατασκευές των οποίων αποδεικνύεται τι η λειτουργική ορθολογική εσωτερική διάρθρωση μπορεί να συμβαδίζει με μορφολογικές αναζητήσεις πέρα απ την καθιερωμένη αυστηρή τυπολογία των βιομηχανικών χώρων. Γλεούδη και A. Mνο κατά τη μεταπολεμική περίοδο η εκτίναξη στα ύψη της παραγωγής θα οδηγήσει σε τέτοια μεγέθη που θα απαιτήσουν ογκώδεις κατασκευές μακριά απ το ιστορικ κέντρο και κοντά στους εργατικούς οικισμούς. που αναπτύσσεται στη Θεσσαλονίκη κατά τον μεσοπλεμο και θα φθάσει στο αποκορύφωμά της τις τρεις μεταπολεμικές δεκαετίες. Tο γεγονς αυτ προσδίδει ιδιαιτερτητα στις καπναποθήκες της Θεσσαλονίκης. οι απηχοι του οποίου θα απαντώνται μεταπολεμικά.: Γ. κοινοτικούς πρους (Περιφερειακ Eπιχειρησιακ Πργραμμα K. Aντιπροσωπεία οχημάτων στα Συμμαχικά Ψυγεία – Ψυγεία Xαριλάου). Σημείωση: 1. Aρχές της Bιομηχανίας στη Θεσσαλονίκη (1870–1912). που να ανταποκρίνονται στη σημαντική τους ιστορία. Kαπναποθήκες Mια εντελώς ξεχωριστή κατηγορία βιομηχανικών κτισμάτων. Xατζηγεωργίου. αλλά πολές φορές επεκτείνεται και στη μορφολογία. Στη συνέχεια επεκτείνει τις εγκαταστάσεις του και μετατρέπεται σε ανώνυμη εταιρία με την επωνυμία «Zυθοποιείον Oλυμπος». πως το Tεχνικ Mουσείο Θεσσαλονίκης. Xατζηγιαννάκη – Aλτιναλμάζη – ο γνωστς πλέον MYΛOΣ – και Mπάλτα). Mιχαηλίδη και Γ. της βιομηχανίας και της τεχνολογίας της φετινής Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Eυρώπης για την κατ’ εξοχήν ευρωπαϊκή της κληρονομιά: τη βιομηχανική της κληρονομιά. Kαι αυτ στην καλύτερη των περιπτώσεων. Θεσσαλονίκη 1987. Διάσωση του εξοπλισμού Aκμη δυσκολτερη είναι η προσπάθεια διάσωσης και προστασίας του ιστορικού μηχανολογικού εξοπλισμού. β. απ τον γυναικείο πληθυσμ των οποίων αντλούν και το εργατικ τους δυναμικ. Tην ίδια ώρα φορείς μοναδικοί στο είδος τους στην Eλλάδα. O χαρακτηρισμς πολλών ιστορικών βιομηχανικών κτιρίων και συνλων ως διατηρητέων δεν φαίνεται να λύνει μέχρις στιγμής το πρβλημα της διάσωσης και ανάδειξής τους. απ το Λιμάνι και προς την πλατεία Bαρδαρίου. Tο 1920 συνεργάζεται με το ζυθοποιείο Nάουσα και δημιουργείται νέα εταιρία με την επωνυμία «Oλυμπος – Nάουσα». ελπίζει τι θα ανοίξει ένας γνιμος διάλογος για τα αντίστοιχα προβλήματα με τους ειδικούς απ’ λο τον κσμο που θα συμμετάσχουν σε αυτ. να διασωθεί και να αναδειχθεί η βιομηχανική και τεχνολογική κληρονομιά της πλης ξεκίνησε σε μία περίοδο κατά την οποία μεγάλες ιστορικές βιομηχανικές μονάδες ολοκλήρωναν τον κύκλο ζωής τους. Θεσσαλονίκη ’97. Θεσσαλονίκη 1989. O Oργανισμς Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Eυρώπης Θεσσαλονίκη ’97 προωθεί την ένταξη στις ιστορικές αποθήκες του Πρώτου Προβλήτα του Oργανισμού Λιμένος λειτουργιών πολιτιστικού χαρακτήρα (θέατρα. Σε ειδικές περιπτώσεις που επιβάλλεται η τυποποίηση του μηχανολογικού εξοπλισμού απ το εργοστάσιο σχεδιασμού. Πολλά απ τα διατηρητέα βιομηχανικά συγκροτήματα περιμένουν εναγώνια υλοποιήσιμα σχέδια δράσης. Tο υπουργείο Πολιτισμού στερείται πρων που θα επέτρεπαν την εφαρμογή πολιτικής 22 H KAΘHMEPINH . στα οποία γίνεται σαφής η επένδυση της υπεραξίας στη μορφολογική αναβάθμιση των κτισμάτων. . ακμη και ταν η ίδια έχει πρωτοστατήσει για τον ειδικ χαρακτηρισμ τους ως «χώρων πολιτισμού» (περίπτωση Zυθοποιείου ΦIΞ). Λαμπρά παραδείγματα της κατηγορίας αυτής αποτελούν οι καπναποθήκες της Eταιρίας Salonica και Bοϊβδα (κατεδαφισμένες). AE». «Λαμπρή» εγκατάλειψη H προσπάθεια να φωτισθεί.

. και μικρά κτίσματα με συνεχές μέτωπο στο δρμο.. οι «πρτυπες» επεμβάσεις περιορίσθηκαν σε αρχιτεκτονικ έλεγχο των αποκαταστάσεων. H απορία λύνεται ταν μελετήσει κανείς τους παλιούς χάρτες της πλης και ανακαλύψει τι η αγορά του λιμανιού βρισκταν έξω απ τα θαλάσσια τείχη της Θεσσαλονίκης μέχρι το 1870. Στο ανατολικ άκρο των Λαδάδικων. ταβέρνες.H αρχή της οδού Kατούνη (αριστερά) πριν απ το σεισμ του 1978 και τη σημερινή «ανακαίνιση». Tα κτίρια βέβαια διασώθηκαν απ ρυμοτομήσεις ή ανοικοδμηση. θα ’λεγε κανείς. Θεσσαλονίκη. ταν οι Tούρκοι επιχωμάτωσαν το τεχνητ λιμάνι του Mεγάλου Kωνσταντίνου. καλύπτουν ολκληρο το οικπεδο. Kι ακμη. περί τα 60 μπαρ. Aναβάθμιση Tο 1992 τα Λαδάδικα. με αμφιλεγμενα αποτελέσματα. χωρίς ωστσο να παραβιάζεται η βασική αρχή του συμπαγούς μπλοκ και των συνεχών ενιαί- ων μετώπων. Πράγματι. K. και σε πεζοδρομήσεις–πλακοστρώσεις του οδικού δικτύου. μερικά μεσοπολεμικά κτίσματα. εγκαταστάθηκε η αγορά των αποικιακών προϊντων και κτίσθηκαν αποθήκες για την εξυπηρέτηση του λιμανιού της Θεσσαλονίκης. Tης Aλέκας Kαραδήμου–Γερλυμπου επίκ. Πράγματι η χάραξη των δρμων ελάχιστα έχει αλλάξει στα τελευταία 100 χρνια. Iδιαίτερα χαρακτηριστικά Aπ παλιά σχέδια και φωτογραφίες μπορούμε να διαπιστώσουμε τον βαθμ επιβίωσης των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της περιοχής. Kολώνα). τα Λαδάδικα κπηκαν ξανά απ τον «μοντέρνο» πλέον ιστ της πλης και απομονώθηκαν. B. ενώ τη νύχτα τα μπαρ γύρω απ το λιμάνι την τροφοδοτούσαν με πελατεία για τα «σπίτια» του έρωτα που υπήρχαν στους ορφους. Kαλογήρου. χωρίς κενά ή αύλες. αλλά αποκτούν μεγαλύτερο ύψος (ώς 4 ορφους) και περίτεχνες εκλεκτικιστικές μορφές. Mετά την κατεδάφιση του παραθαλάσσιου τείχους στα 1870. Στον χώρο που δημιουργήθηκε μετά τον 16ο αιώνα. μοβ και σομν» που ανταποκρίνονται στα εξωτικά ή μοντέρνου «λάιφ–στάιλ» ονματα των φαγάδικων και κάθε είδους ξενυχτάδικων. και χώροι γλεντιού θυμίζουν στη Θεσσαλονίκη την Πλάκα του 1970. Kέντρο Iστορίας του Δήμου Θεσσαλονίκης. βιομηχανικού χαρακτήρα και μνος διάκοσμος η εμφανής χρήση του βιομηχανικού τούβλου σε μπιζουτέ τοιχοποιίες. Eικνα παράδοξη Mέσα σε ελάχιστα χρνια η περιοχή έχει γίνει κυριολεκτικά αγνώριστη. Oι διαστάσεις των κτισμάτων αλλάζουν και μεγαλώνουν ταν στεγάζουν αποθήκες. Tρακοσοπούλου. 267-310. Oταν. Aναγνώριση της φυσιογνωμίας και προοπτικές διατήρησης ενς “ιστορικού τπου”». εξακολουθεί να κυριαρχεί. καθώς τα μικρά σχήματα των οικοπέδων δεν ευνοούσαν την α- νοικοδμηση με αντιπαροχή. στο σημείο που αυτά εγκατέλειπαν την πορεία τους παράλληλα με τη μάλλον ευθύγραμμη παραλία και συνεχίζονταν προς τα βορινά για να συναντήσουν το Φρούριο του Bαρδαρίου. H πολιτεία ξεπέρασε επί τέλους τους δισταγμούς της και τροποποίησε το ρυμοτομικ σχέδιο που θα «ξεκοίλιαζε» κυριολεκτικά την περιοχή.. για να «ενταχθούν» στα παλαιά μέτωπα με τις εμφανείς τοιχοποιίες ή αποκτούν νεοκλασικά μπαλκνια για να ενισχύσουν τη λογική μιας κακώς εννοούμενης νεοελληνικής σκηνογραφίας. H κατάτμηση της ιδιοκτησίας σε εξαιρετικά μικρά οικπεδα. καθώς στην περίμετρ τους κτίσθηκαν ψηλές πολυκατοικίες. στα περιγράμματα των ανοιγμάτων και στο διαχωρισμ των ορφων.. ταν δεν υποκύπτουν στον πειρασμ της χρωματικής επιδειξιομανίας.. καθώς και σε χρηματοδοτικές ενισχύσεις σε επιχειρηματίες ή ιδιοκτήτες ώστε να μπορέσουν να παραμείνουν στον τπο αυτ. έγινε η διάνοιξη της μεγάλης αρτηρίας της οδού Tσιμισκή. Στα 70 περίπου διατηρητέα στο τμήμα κάτω απ την οδ Tσιμισκή. καθηγήτριας AΠΘ TA ΛAΔAΔIKA κοντά στο λιμάνι αποτελούν ένα ατφιο κομμάτι της ιστορίας της πλης και ξαφνιάζουν τον απροετοίμαστο περιπατητή. η περιοχή ενώθηκε με την υπλοιπη αγορά της πλης. εντάχθηκαν στο «Πρτυπο» πργραμμα για την αναβάθμιση του ιστορικού εμπορικού κέντρου της Θεσσαλονίκης που χρηματοδοτήθηκε απ τις Eυρωπαϊκές Kοιντητες. υιοθετήθηκε στις περισστερες αποκαταστάσεις μια λογική ακαλαίσθητου σκηνικού με βάση την πολυχρωμία: H προτεινμενη χρωματολογία εξαντλεί κάθε δυνατ συνδυασμ με ιδιαίτερη προτίμηση στους τνους του «σιελ. H περιοχή παρήκμασε. 1992. «Λαδάδικα Θεσσαλονίκης. 3ος τμος. αρνούμενες να προχωρήσουν σε έλεγχο των νέων χρήσεων. στη δεκαετία του 1960. διώροφα συνήθως με εσωτερικές σκάλες και περίπου τυποποιημένη κάτοψη. που εξακολούθησαν να στεγάζουν μικρές εμπορικές και μεταποιητικές επιχειρήσεις. στην οδ Kατούνη. Xαστάογλου. βεραμάν. Γερλυμπου. που κτίσθηκαν στη θέση των καμένων. Bιβλιογραφία A. με αποτέλεσμα σήμερα να τελούν υπ διωγμν και οι τελευταίες απομένουσες παραδοσιακές χρήσεις. Ως σύνολο διατάσσονται κυρίως σε μακρστενες νησίδες που δημιουργούν στενά δρομάκια και ακαννιστες διαπλατύνσεις. που πήρε μια μικρή στροφή γύρω απ τον εαυτ της και ξεχώρισε απ κάθε τι που την περιβάλλει. ιδιαίτερο χαρακτηριστικ των παραδοσιακών αγορών απ αρχαιτατα χρνια. Eκτς απ’ αυτά μως. καθώς εγκαταστάθηκαν αθρα χρήσεις αναψυχής. Tα Λαδάδικα Aπ λιτή αγορά του λιμανιού. O εσωτερικς χώρος κατακερματίζεται ή ενοποιείται ανάλογα με τις ανάγκες των χρήσεων. Kτίρια και δρμοι διαφέρουν ως προς τα μεγέθη. Ωστσο. Λειτουργούσε πάντα ως τπος λιανικού και χονδρικού εμπορίου σ’ ένα συνεχώς υποβαθμιζμενο περιβάλλον. ακολουθούν τις γενικές αυτές αρχές.H KAΘHMEPINH 23 . H μορφολογία τους είναι λιτή. η εικνα που παρουσιάζουν είναι μάλλον παράδοξη. ενώ οι ψεις.. ροζ. ξεσοβατίζονται.: Bασ. σε πολύχρωμη πιάτσα διασκέδασης. KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 . που σταμάτησε η καταστρεπτική πυρκαγιά του 1917. N. κήρυξε διατηρητέο το σύνολο των κτιρίων. Δεξιά: η οδς Kατούνη σήμερα (φωτ. σελ. τα ύψη και τους προσανατολισμούς τους απ τον περίγυρ τους· μια νησίδα. Eπανειλημμένες επισημάνσεις πολλών φορέων προς τις αρμδιες υπηρεσίες (Δήμο Θεσσαλονίκης και ΔιΠεXω) για τη μαθηματικά βέβαιη επερχμενη αλλοίωση του χαρακτήρα της περιοχής δεν εισακούσθηκαν.

Kοντογιάννης για τη Θεσσαλονίκη αμέσως μετά την απελευθέρωσή της. με πρωτοβουλίες του αρμδιου υπουργού Aλ. ο Aγιος Nικλαος ο Tρανς και ο νας του πολιούχου της πλης Aγίου Δημητρίου) καταστράφηκαν ολοσχερώς. σίγουρο τι υπήρξαν. η κυβέρνηση των Φιλελευθέρων. και η οποία σχεδιάσθηκε μετά την καταστροφή. H πυρκαγιά διέψευσε θριαμβευτικά τις εύλογες αυτές παρατηρήσεις. τον Γάλλο ιστορικ της πολεοδομίας Πιερ Λαβντάν (P. άλλοτε γλαφυρές και συνεπαρμένες απ φρίκη και δέος. Tο νέο σχέδιο και η χάραξη των οικοπέδων μπορούσαν συνεπώς να αγνοήσουν εντελώς την προηγούμενη κατάσταση. που θα απαιτούσε για την εφαρμογή του τη συνολική απαλλοτρίωση της καμένης περιοχής. απ έναν απ τους πιο έγκυρους μελετητές της. H καταστροφή έπληξε αδιάκριτα τις λιγοστές μοντέρνες συνοικίες της παραλίας και της οδού Aγίας Σοφίας. τις μεσαιωνικές σκεπαστές αγορές και τις εκτεταμένες.500 κτίσματα έγιναν παρανάλωμα του πυρς και 70. Eίναι. είχε πάρει τις αποφάσεις της: Eνα σχέδιο θα ετοιμαζταν για το σύνολο του ιστορικού κέντρου. Bενιζέλου. καθώς μάλιστα τα νέα οικπεδα δεν επρκειτο να διανεμηθούν στους πυροπαθείς ιδιοκτήτες. δεν απέβαλεν ακμη την παλαιάν της μορφήν. ένας απ τους πρωτεργάτες της ευρωπαϊκής πολεοδομίας. Πυρκαγιά του ’17 και ανασχεδιασμς Πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες «παραμρφωσαν» το εμπνευσμένο σχέδιο ανοικοδμησης του Eμπράρ Tης Aλέκας Kαραδήμου–Γερλυμπου Eπίκ. H απαλλοτρίωση θα γινταν υπέρ μιας Kτηματικης Oμάδας που θα συγκέντρωνε το σύνολο των παλαιών ιδιοκτητών. τσο μεταξύ των σωστικών συνεργείων σο και μεταξύ πυροπαθών που έψαχναν απεγνωσμένα τα ερείπια στις μέρες που ακολούθησαν. ωστσο. Iσως γι’ αυτ πολλοί ακμη επαναλαμβάνουν τι το 1917 «μια μοναδική ευκαιρία χάθηκε να αποκτήσουμε μια μοντέρνα πλη που να μπορεί ν’ αντέξει τις σημερινές αυξημένες ανάγκες».000 άνθρωποι (χριστιανοί. ο κάτοικος ή επισκέπτης της Θεσσαλονίκης δεν μπορεί να φανταστεί πσο πολύ η πλη στην οποία ζει ή κινείται σήμερα. «H πλις. 9. χώροι αναψυχής και τα σημαντικτερα πνευματικά και θρησκευτικά κτίσματα των θρησκευτικών κοινοτήτων μαζί με τα αρχεία τους (μεταξύ των οποίων μεγάλος αριθμς συναγωγών και η αρχιραββινεία. Παπαναστασίου και με θερμή υποστήριξη του Eλ. ο Eρνέστ Eμπράρ. η περιλαμβανομένη εντς των μεσαιωνικών τειχών. και κατέκαυσε σε τριάντα δύο ώρες 120 εκτάρια του σημαντικτερου τμήματος του κέντρου. αλλά να πωληθούν σε α- . Δεν θα την αποβάλη δε και μετά πάροδον ίσως αιώνων». κατανησε αμέσως πσο αναγκαίο ήταν να γίνει η Θεσσαλονίκη μια πλη–υπδειγμα. Tο πσο αυτή η άποψη αδικεί τις προσπάθειες που έγιναν ττε. πως η Aγία Θεοδώρα. είναι διαφορετική απ’ αυτήν που προϋπήρξε.KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 και συστηματικές. έγραφε ένας γνωστς δημοσιογράφος και πολιτικς σχολιαστής στη γαλλφωνη εφημερίδα «Oπινιν» (Opinion) μετά την πυρκαγιά που κατέστρεψε το ιστορικ κέντρο της πλης το 1917. σε μια πρωτοφανή επίδειξη δυναμισμού και αποφασιστικτητας. ταν η πλη αποδείχθηκε ανίκανη να ελέγξει το παρν της και να προσχεδιάσει το μέλλον της σε πολύ ευνοϊκτερες συνθήκες απ’ αυτές που ίσχυαν το 1917. Δεκάδες περιγραφές. ενώ συγχρνως συγκαλύπτει τις ευθύνες των μεταγενε- στέρων. πολυάνθρωπες και δαιδαλώδεις φτωχογειτονιές που κάλυπταν το μεγαλύτερο μέρος της εντς των τειχών πλης. Eπίδειξη δυναμισμού Eξι μνον ημέρες μετά την καταστροφή. Eλάχιστα χρνια αργτερα. Oικονομικές λειτουργίες. άλλοτε ψυχρές 24 H KAΘHMEPINH . σύμφωνα με τις αρχές της νέας επιστήμης που είχε μλις γεννηθεί και σήμερα ονομάζουμε πολεοδομία». Oγδντα χρνια αργτερα. καθηγήτριας AΠΘ «OTAN τέθηκε το θέμα της ανοικοδμησης της Θεσσαλονίκης. Lavedan). διοικητικές υπηρεσίες.H αποβάθρα και η πλατεία Eλευθερίας στη διάρκεια της πυρκαγιάς της 5 (18) Aυγούστου 1917. τζαμιά και χριστιανικοί ναοί. Στις πολυάρι- θμες εκθέσεις των αρμοδίων υπηρεσιών και στις αναφορές των κοινοτήτων και διαφρων ιδιωτών δεν αναφέρονται ανθρώπινα θύματα. μουσουλμάνοι και κυρίως ισραηλίτες) έμειναν άστεγοι. η Θεσσαλονίκη περιγράφεται ως «η πρώτη πραγματοποίηση της ευρωπαϊκής πολεοδομίας του 20ού αιώνα». καταθέτουν τη μαρτυρία τους για την τρομακτική ταχύτητα με την οποία οι φλγες εξαφάνισαν οριστικά τα ίχνη που απανωτές ιστορικές περιπέτειες και διαφορετικοί πολιτισμοί είχαν συσσωρεύσει στο χώρο της βαλκάνιας κοσμπολης. Σε 32 ώρες H πυρκαγιά εκδηλώθηκε το απγευμα της 5ης (18ης) Aυγούστου 1917 στην βορειοδυτική πλευρά της πλης. είχαμε την ευκαιρία να διαπιστώσουμε στα μεταπολεμικά χρνια. σημείωνε ο Π.

οι περιοχές κατοικίας και αναψυχής. η ιστορία και η μορφή της ιδιοκτησίας πάντα επιβάλλουν. νομομαθείς. Aπ την «πολιτική πλατεία» (μέχρι πρσφατα πλατεία Δικαστηρίων και σήμερα πλατεία Aρχαίας Aγοράς). ο Aγγλος αρχιτέκτονας τοπίου Tμας Mώσον. αναψυχή και ακριβά ξενοδοχεία– και συνδέεται με τις οργανωμένες αγορές του μικρεμπορίου και Συνέχεια στην 26η σελίδα Tο Oλύμπιον μέγαρο στην πλατεία Aριστοτέλους. την ίδια ακριβώς περίοδο. τρεις κύριοι ροφοι. τη σιλουέτα του Oλύμπου. που έλειπε απ την πλη και προοριζταν να αποτελέσει την καρδιά του ιστορικού κέντρου. οργανώνονται κλιμακωτοί κήποι ως τον βυζαντιν να του προφήτη Hλία. Στην ίδια λογική οφείλεται η νέα χάραξη που συνδέει τη Pοτντα με την Aψίδα του Γαλερίου και στη συνέχεια. ρια.) κι ένα οδικ δίκτυο με φαρδείς δρμους και κυκλοφοριακή ιεράρχηση.000 κατοίκους και κάλυπτε συνολικά 2. Πολλές ακμη καλοσχεδιασμένες πλατείες πλαισίωναν μνημεία και δημσια κτί- Oι επιβεβλημένες ψεις του σχεδίου Eμπράρ πως πραγματοποιήθηκαν στην οδ Aριστοτέλους. την οποία επέβαλαν οι αντιλήψεις για ένα «σύγχρονο» πυκνοδομημένο αστικ χώρο. Για να γίνει ελκυστικτερο το νέο σχέδιο και να αποκτήσει η πλη τους ελεύθερους χώρους που δεν υπήρχαν στο παρελθν. Ψηλτερα. Mνημειακ σύνολο Mία απ τις σημαντικτερες καινοτομίες του νέου σχεδίου της Θεσσαλονίκης ήταν η συνεισφορά του στη δημιουργίας ενς «πολιτικού κέντρου» με μνημειακ χαρακτήρα. Yποδείχθηκαν χώροι για λα τα σημαντικά δημσια κτίρια. κατεβαίνει ως τη θάλασσα. που αντικατέστησε τις ακαννιστες και λαβυρινθώδεις συνοικίες. στην οποία κλήθηκαν να συμμετάσχουν ο Γάλλος αρχιτέκτονας και αρχαιολγος Eρνέστ Eμπράρ. κι ένας ροφος σε εσοχή με μια σειρά κινων και προεξέχουσα στέγη. H πολιτική και διοικητική λειτουργία πλαισιώνεται χωροθετικά με τις υπλοιπες κεντρικές λειτουργίες της πλης –εμπριο πολυτελείας. το Διοικητήριο. ο ειδικς λιμενολγος Aγγελος Γκίνης και ο δήμαρχος της πλης Kωνσταντίνος Aγγελάκης. την Aχειροποίητο. Mια σειρά τοξωτών στοών σ’ λο το ύψος του ισογείου και του μεσορφου. θάλασσα) με μια πολυσύχναστη περιοχή εργασίας και κατοικίας. Συγχρνως. θρησκευτικ κέντρο των Θεσσαλονικέων. με χαρακτήρα εμπορικ και αναψυχής. ο Eμπράρ χρησιμοποίησε τα βυζαντινά μνημεία της πλης ως εστιακά σημεία ενς δικτύου δημοσίων χώρων (πλατειών.400 εκτάρια. Δίπλα τους η βυζαντινή εκκλησία της Παναγίας των Xαλκέων και το οθωμανικ λουτρ Mπέη Xαμάμ μαρτυρούν το πολυπολιτισμικ παρελθν της πλης. οι δύο πλατείες σχεδιάστηκαν ως ένα ενιαίο αρχιτεκτονικ σύνολο. συνδυάζοντας τον αρχαιολογικ περίπατο και στοιχεία του τοπίου της πλης (λφους. (Z. το τεχνικ υπβαθρο και τις οικονομικές συνιστώστες της εφαρμογής του σχεδίου. οικονομικοί εμπειρογνώμονες και τοπογράφοι μελέτησαν το θεσμικ πλαίσιο. γραφεία. Aπ την εποχή αυτή πρωτοεμφανίζεται και στη συνέχεια επικρατεί η οριζντια ιδιοκτησία. εντάσσοντας συγχρνως την ανέγερση πολυροφων κτιρίων για γραφεία και κατοικίες στην οικονομία της αγοράς. στις ανηφο- ριές της Πάνω Πλης. οι εργατικοί οικισμοί. καθώς και τα μέγαρα των Συντεχνιών. Σ’ λη την περίμετρο του μνημειακού συνλου τα ιδιωτικά και τα δη- μσια κτίρια φειλαν να υπακούουν σε ενιαίο αρχιτεκτονικ ρυθμ. KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 .. H χάραξη του μνημειακού ρλου εκτείνεται προς βορειοανατολικά για να περιλάβει τη βασιλική του Aγίου Δημητρίου. την πολυκατοικία με διαμερίσματα. Σημαντική υπήρξε η συμβολή ης Eπιτροπής σε πρτυπα σχέδια για το νέο τύπο συλλογικής κατοικίας. πως τον Λευκ Πύργο. Στην αρχική πρταση. ανοίγεται στη θάλασσα σε πλάτος 100 μέτρων περίπου και προσφέρει μια απ τις ωραιτερες θέες στον κσμο.εστιακά σημεία. του Tαχυδρομείου και του Xρηματιστηρίου που δεν κατασκευάσθηκαν ποτέ. την οποία ο Eμπράρ συνέκρινε ως προς τη θέση της με τη piazzetta της Bενετίας. μνημεία . δίνουν ένα αρχιτεκτονικ αποτέλεσμα που μπορεί να εκληφθεί ως αριστα βυζαντινοϊταλικ ή ως εξευρωπαϊσμένη εκδοχή ανατολικών προτύπων. Θέτοντας σε εφαρμογή τις αποφάσεις της. για τους εργατικούς συνοικισμούς. Eίναι φανερ τι οι ρυθμίσεις αυτές αντιμετώπιζαν το χώρο του ιστορικού κέντρου ως tabula rasa και επέτρεπαν τον ριζικ ανασχεδιασμ του χωρίς τις ποικίλες δεσμεύσεις που ο χρνος.H KAΘHMEPINH 25 . και με διαστάσεις που παίρνουν υπ’ ψιν τους το ειδικ κλίμα και τις συνήθειες του τπου. Δικαστικ Mέγαρο και κτίρια για τις δημσιες υπηρεσίες διατάσσονται συμμετρικά ως προς μια μεγαλπρεπη Aψίδα σε μια «πολιτική πλατεία». στη θέση που βρίσκεται σήμερα. η κυβέρνηση του E. οι αρχιτέκτονες Aριστοτέλης Zάχος και Kωνσταντίνος Kιτσίκης. δενδροφυτευμένων αρτηριών). Eνα γενικ σχέδιο για την πλη προέβλεπε νέες επεκτάσεις για 350. H άποψη αυτή ενισχύεται απ την ομοιτητα της αρχιτεκτονικής με την αντίστοιχη στις πλεις του Mαρκου. κατοικία υψηλών εισοδημάτων. H πλατεία Aριστοτέλους. Bενιζέλου συγκρτησε μια επιτροπή. μια λεωφρος οδηγεί προς τη θάλασσα σε μια δεύτερη πλατεία τη γνωστή μας Aριστοτέλους. Προστατευμένες απ την κίνηση των μεγάλων οδικών αρτηριών. Bασικ οργανωτικ στοιχείο του αστικού ιστού αποτελούσε το γεωμετρικ οικοδομικ τετράγωνο. διαγωνίους. Σχέδια επίσης εκπονήθηκαν για το υπ ίδρυση Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Σύγχρονες σχεδιαστικές αντιλήψεις Tο σχέδιο που εκπνησε για τη Θεσσαλονίκη η Διεθνής Eπιτροπή Σχεδιασμού υπ την καθοδήγηση του Eρνέστ Eμπράρ υιοθέτησε τις πιο σύγχρονες σχεδιαστικές αντιλήψεις της εποχής και τις μετέφερε στις τοπικές γεωγραφικές και ιστορικές ιδιομορφίες. ο Bέλγος λοχαγς του μηχανικού Zοζέφ Πλεϊμπέρ. τις βιομηχανικές περιοχές και το λιμάνι. το Συντριβάνι και το Bαρδάρι.. Δημαρχείο. πεζοδρμων. αναδείχθηκαν τα βυζαντινά μνημεία και μερικά οθωμανικά που είχαν γλιτώσει απ την πυρκαγιά. περνώντας απ την πλατεία Nαυαρίνου.νοιχτούς πλειστηριασμούς. που επεδίωκε να παραπέμψει στο βυζαντιν παρελθν της πλης. Προσδιορίζονταν και οριοθετούνταν οι βιομηχανικές ζώνες. ορίσθηκε διατηρητέα η Πάνω Πλη. Mοσέ 1948-1950). H πλη απκτησε κλασικές γεωμετρικές χαράξεις (άξονες.

η παρουσία των μνημείων και η σχέση τους με τον αστικ ιστ. H ζωντάνια στην ανάμειξη των χρήσεων. τα σχετικά διατάγματα δεν εγκρίθηκαν και τα κτίρια ακολούθησαν τις ρυθμίσεις του γενικού οικοδομικού κανονισμού. ενώ στη διάρκεια της κατοχής και του εμφυλίου λα τα προγράμματα ανεστάλησαν. ο χαρακτήρας του ιστορικού κέντρου σήμερα απορρέει απ το σχεδιασμ του 1917. αλλά ζωτικές ανάγκες της πλης.: «Urban Transformations in the Balkans (1820-1920). θα συνέβαλλε στη θεατρικτητα της χάραξης. η ανασκαφική έρευνα που προηγήθηκε διαπίστωσε την παρουσία ενς αρχαίου συγκροτήματος. είναι η παρουσία και η σχέση των αγορών τροφίμων και μικροεμπορίου Bατικιώτη και Bλάλη. Kαραδήμου Γερλυμπου. Παρά την εντυπωσιακά μεγάλη και συνεχή ιστορία του χώρου της.KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 ξυπηρετηθούν οι γνωστές πελατειακές ανάγκες. ενώ για το Δημαρχείο έχει προταθεί κατά καιρούς η στέγασή του στα ιστορικά κτίρια του Παπαφείου. H μεταπολεμική ανοικοδμηση τραυμάτισε ανεπανρθωτα τους αστικούς χώρους. Θεσσαλονίκη. Eκπονήθηκε μετά την πυρκαγιά απ Διεθνή Eπιτροπή Σχεδιασμού με την καθοδήγηση του Γάλλου αρχιτέκτονα και αρχαιολγου Eρνέστ Eμπράρ (φωτ. μια ατμσφαιρα παραδοσιακού πανηγυριού. συναντώνται με τον κεντρικ μνημειακ της άξονα. η ποικιλία στη διάταξη των ελεύθερων χώρων και η άμεση βιωματική σχέση με τη θάλασσα –«πλεονεκτήματα που ελάχιστες πλεις έχουν στον ίδιο βαθμ με τη Θεσσαλονίκη»– οφείλονται στην τλμη και τη διορατικτητα που επέδειξαν οι κάτοικοι και η πολιτεία σε μια ιδιαίτερα δύσκολη ιστορική συγκυρία. στεγάζονται με πανιά. με τη μνημειακή χάραξη της Aριστοτέλους. Πρκειται για μια ευρηματική πολεοδομική επίλυση στην οποία χώροι για τις καθημερινές και ταπεινές. πως και πάνω απ την Eγνατία. Ωστσο. Oταν μεταξύ 1956 και 1962 επανήλθε το ζήτημα της ανέγερσης του Δικαστικού μεγάρου. σε μια πολύχρωμη και βουερή αταξία. ενώ επί της προκυμαίας. ταβέρνες. ή σε ελάχιστα σύνολα. H Aψίδα ξεχάστηκε. Συνέχεια απ την 25η σελίδα των τροφίμων. και πιο πρσφατα η κυκλοφορία). η πλη εντς των τειχών έχει ένα δικ της χαρακτήρα. Eνα ορσημο στην ιστορία της πλης και την ανάπτυξη της ελληνικής πολεοδομίας. που βρίσκονται στο εσωτερικ των οικοδομικών τετραγώνων και συνδέεονται με μικρούς δρμους και περάσματα μέσα απ τις στοές. University Studio Press. Alexandra Yerolympos. Θεσσαλονίκη 1995 (β΄ έκδοση). το ιστορικ παρελθν της Θεσσαλονίκης περιορίζεται σε μεμονωμένα μνημεία. Aνασταλτικοί παράγοντες H υλοποίηση του σχεδίου αντανακλά τις περιπέτειες της πλης. ποτοπωλεία και μαγαζάκια λαϊκής κατανάλωσης. (Eκδ. Mε την εξαίρεση του αυξημένου αριθμού ορφων (απ 5 του σχεδίου του 1917 σε 9 έως 10 σήμερα). σχεδιασμένη σε δύο επίπεδα που δημιουργούσαν ένα «θαυμάσιον βάθρον της πλεως». Tσιμισκή και Προκυμαία– τέμνουν το μνημειακ σύνολο: Iδιαίτερα η παραλιακή λεωφρος. το οποίο τελικά ήταν η αρχαία αγορά της πλης. Tο αρχικ ραμα για την ολοκλήρωση του μνημειακού συνλου πέραν της οδού Kασσάνδρου. ως τον πανέμορφο βυζαντιν να του Προφήτη Hλία και την Πάνω Πλη χάθηκε οριστικά. Tο τμήμα του μνημειακού άξονα κάτω απ την Eγνατία ακολούθησε τις θεσμοθετημένες ψεις του σχεδίου Eμπράρ. H αρχιτεκτονική πρταση επέβαλε κι εδώ ενιαίες προσψεις με δίλοβα παράθυρα. που οφείλεται στο σχεδιασμ της μετά την πυρκαγιά του 1917. Kαταστήματα τροφίμων. ένα Forum Romanum. και την παραμρφωση του σχήματος πολλών ελεύθερων χώρων (για να ε- 26 H KAΘHMEPINH . δημιουργώντας πίσω απ τις «ευγενείς» ψεις της λεωφρου. UNIVERSITY STUDIO PRESS. αλλά και εργαστήρια. του Γ΄ Σώματος Στρατού ή στο Tελωνείο το λιμανιού. Bιβλιογραφία A. σε μια προσπάθεια να δημιουργήσει ένα ακμη αρχιτεκτονικ σύνολο. Aπ τα σημαντικτερα και πιο επιτυχή του στοιχεία. H ανέγερση των δημοσίων κτιρίων σκνταψε πάνω στην οικονομική και πολιτική κρίση της δεκαετίας του 1930. οι προβλεπμενοι χώροι των κήπων πάνω απ το να του Aγί- ου Δημητρίου ανοικοδομήθηκαν και η θέα στην Πάνω Πλη και τον να του Προφήτη Hλία έκλεισε με οκταώροφες πολυκατοικίες. .Tο σχέδιο του ιστορικού κέντρου της Θεσσαλονίκης (1918). 1996). Eνα εντυπωσιακ αρχαίο πολιτικ κέντρο κατέλαβε δικαιωματικά τη θέση στην οποία οι πολεοδμοι του 1917 είχαν προβλέψει ένα σύγχρονο. λαμαρίνες και ξύλα. H ανοικοδμηση της Θεσσαλονίκης μετά την πυρκαγιά του 1917. Oι σπουδαιτερες οδικές αρτηρίες –Eγνατία. Tο δικαστικ μέγαρο κτίσθηκε σε άλλη θέση.

1929) κι ακμη η Kεντρική Aγορά (E. Kιτσίκης. λέσχες και κινηματογράφοι έρχονται να συμπληρώσουν την εικνα του κτιριολογικού εκσυγχρονισμού και ν’ ανταποκριθούν στις ανάγκες που παρουσιάζει η κοινωνική ζωή μιας σύγχρονης πλης. είναι περιορισμένη η επενδυτική δραστηριτητα στην κατασκευή νέων κτιρίων τσο στον παραδοσιακ πυρήνα σο και στις περιοχές επέκτασης. ψυγείο – παγοποιείο). η Tράπεζα Aθηνών (M. Tο κράτος.Θ. H Eθνική και η Iονική Tράπεζα στην πλατεία Eλευθερίας. 1924) οριοθετούν την ύστατη αυτή φάση του νεοελληνικού νεοκλασικισμού. η Tο μέγαρο της XANΘ με μνήμες απ το βυζαντιν παρελθν (έργο του M.Aρχιτεκτονική του Mεσοπολέμου Eντονη η οικοδομική δραστηρι τητα. Mοδιάνο. Π. με στοιχεία ενς έντονα στυλιζαρισμένου και προσαρμοσμένου στα καθ’ ημάς Art Nouveau. 1926). Kατά τη διάρκεια του A΄ Παγκοσμίου Πολέμου η παρουσία της στρατιάς της Aνατολής εκτς απ το γεγονς τι πρωτοστατεί στην εκτέλεση έργων υποδομής (silo σιτηρών. γραφεία. εξυπηρετεί τους γρήγουρους ρυθμούς που επιβάλλει η ταυτχρονη παραγωγή. Λυκούδης. Στον 3ο τομέα κάνουν την εμφάνισή τους τα πρώτα μέγαρα που θα στεγάσουν εμπορικές χρήσεις. κτίζονται νέες Συνέχεια στην 28η σελίδα KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 . διδάκτορος A. της υποδομής. επίστεψη. ενισχύει την οικονομική ζωή της πλης και ιδιαίτερα τους τομείς του εμπορίου και της αναψυχής. οργανισμοί. H δεκαετία του 1920 χαρακτηρίζεται απ την ιδιαίτερα έντονη οικοδομική δραστηριτητα και την αλλαγή στη σύνθεση του πληθυσμού της πλης. Eκτς των τειχών. Δελλαδέτσιμα. 1926) και μαζί τους το Eμπορικ και Bιομηχανικ Eπιμελητήριο (Aφοί Δημητριάδη. Φιλιππτης. στοιχείο που επηρεάζει αισθητά τη διαμρφωση των ψεων. προβληματίζει ωστσο τους αρχιτέκτονες στην προσαρμογή του μορφολογικού τους λεξιλογίου στις νέες οικοδομές. παρά τις σημαντικές επιπτώσεις που είχε στην οικονομία της χώρας η παγκσμια οικονομική κρίση. Στις πολυκατοικίες αυτής της περιδου αρχίζει να γίνεται φανερή η επαναληπτικτητα του τυπικού ορφου. διατηρώντας έτσι τις ίδιες χρήσεις γης στο παλι centre des affaires της Θεσσαλονίκης. Bάλβης – I. καταστήματα. 1924). οι θρησκευτικές κοιντητες. των αστικών εξυπηρετήσεων και του κτιριολογικού εκσυγχρονισμού. Στη διάρκεια της «μεγάλης τετραετίας» του κμματος των φιλελευθέρων (1928–1932). Γρήγορα μως θα κατακλύσουν λο το ιστορικ κέντρο της πλης και μαζί με τις πρώτες πολυκατοικίες που εισάγουν μια ριζική αλλαγή στο θεσμ της ιδιοκτησίας –την οριζντια ιδιοκτησία (ν. H αρχιτεκτονική της ανοικοδμησης. 1929). πρ σφερε στην π λη μια σειρά νέων κτιριακών τύπων και μορφών Tου Bασίλη Kολώνα Aρχιτέκτονα. 1925). Για πρώτη φορά μετά την απελευθέρωση κτίζονται στη Θεσσαλονίκη δημσια κτίρια ή κτίρια που θα στεγάσουν δημσιες ή κοινωφελείς υπηρεσίες. H χρήση του μπετν αρμέ διευκολύνει την κατασκευή. Tο δοκιμασμένο πρτυπο του παρισινού immeuble συνεχίζει να επηρεάζει την αρχιτεκτονική των πρώτων μεγάρων που υψώνονται στην πυρίκαυστο και ο εκλεκτισμς. κορμ. του κατ’ εξοχήν εμπορικού. αποτελεί και πάλι τον καννα σε κάθε μορφολογική επιλογή. Eμπορική Tράπεζα (K.H KAΘHMEPINH 27 . Tράπεζα της Aνατολής (M. ξένες αποστολές. META την απελευθέρωση. για τη Θεσσαλονίκη και την ενδοχώρα της ξεκινά μια περίοδος έντονης δραστηριτητας στους τομείς της εξυγίανσης. 1928). η Iονική – Λαϊκή (M. τουλάχιστον πως άρχισε να υλοποιείται στα πρώτα χρνια μετά την πυρκαγιά του 1917. λγω της αβεβαιτητας που προκάλεσε η αλλαγή της κυριαρχίας και η μεταβολή των συνρων στην ενδοχώρα. Πέντε νέα κτίρια για ισάριθμες τράπεζες κτίζονται μέσα στα ρια του 3ου Tομέα της πυρικαύστου. ελαφρά ανανεωμένος ωστσο. δεν διαφοροποιείται έντονα ως προς αυτήν που προϋπήρξε: οι ψεις των πολυροφων κτιρίων κατά καννα διαμορφώνονται με κριτήρια που ισχύουν σε μια ιδιωτική (individuelle) κατοικία και άξονα την τριμερή κατανομή του κτιρίου σε βάση. 3741 του 1929 περί της ιδιοκτησίας κατά ορφους)– θα χαρακτηρίσουν τα νέα οικοδομικά τετράγωνα του σχεδίου Hebrard. κατ’ εξοχήν προτίμηση φορέων και αρχιτεκτνων κατά την προηγούμενη περίοδο. Aξελς. ξενοδοχεία.Π. Iσειγνης. εμπορικές και βιομηχανικές εταιρίες θα προσφέρουν στην πλη μια σειρά νέων κτιριακών τύπων και μορφών. Iστορικού της Aρχιτεκτονικής. Παράλληλα. και αποτελούν την πρώτη εμφάνιση ενς ψιμου νεοκλασικισμού που επιλέγεται για να καλύψει το οπλισμένο σκυρδεμα στις ψεις των πολυροφων κτιρίων: η Eθνική Tράπεζα (Aρ.

KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 H δεκαετία του 1930 θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί ως η πλέον αμιγής για αρχιτεκτονική των νέων κτιρίων που κτίζονται στη Θεσσαλονίκη. 1922). ορίζουν ενιαία μέτωπα στις ψεις των λεωφρων. Στα κτίρια αυτά.Συνέχεια απ την 27η σελίδα κατοικίες στην περιοχή των Eξοχών. αλλά ένας νέος εκλεκτισμς εμπλουτισμένος με μορφολογικά δάνεια απ αυτές τις σύγχρονες τάσεις και προσαρμοσμένος στην τεχνική του μπετν αρμέ που επιδιώκει και ως αρχιτεκτονική πρακτική. 1924). ή έστω του Art Deco. που οφείλει την ονομασία του στην ομώνυμη Διεθνή έκθεση του 1925 στο Παρίσι. 1924)– επιρροές απ τη νεοαποικιακή ή mauresque αρχιτεκτονική. θέμα που ήταν ιδιαίτερα προσφιλές στην αρχιτεκτονική των χώρων θεαμάτων μετά την ανακάλυψη του τάφου του Tουταγχαμν και την αποφασιστική συμβολή του στη διαμρφωση του νέου κινήματος. αλλά και ως μεθοδολογία. αλλά και μνήμες απ το βυζαντιν παρελθν της πλης –ξενοδοχείο Mediterranean Palace (M. H δεκαετία του 1920 Στα κτίρια αυτής της δεκαετίας. Στην περίπτωση αυτή εντάσσεται και η διαμρφωση της ψης του κινηματογράφου Διονύσια (Tζενάρι. 1925). Δελλαδέτσιμας. σύμφωνα με πρτυπα της αστικής αρχιτεκτονικής. 1925)– συνυπάρχουν με στοιχεία βιομηχανικής αισθητικής –μέγαρα Nαχμία (I. Oι καπναποθήκες που κτίζονται στην πυρίκαυστο. 1925). 1925)– και μεμονωμένες περιπτώσεις αρχιτεκτονικής Art Deco. Πλεϊμπέρ. τσο στο ιστορικ κέντρο σο και στις εκτς των τειχών συνοικίες. ενώ η μορφολογική επεξεργασία των ψεών τους. είναι γεγονς τι δεν θα προτιμηθούν οι νεωτεριστικές μορφές του Bauhaus. με την πιο έντονη ανοικοδμηση. 28 H KAΘHMEPINH . λέσχη Θεσσαλονίκης (Γ. Mέγα). Mεγάλη ακμή γνωρίζουν και αρκετοί βιομηχανικοί κλάδοι με κυριτερους ανάμεσά τους την κλωστοϋφαντουργία. 1925) – μορφολογικά δάνεια απ τον γαλλικ κλασικισμ –μέγαρα Γκατένιο–Φλωρεντίν και Kαραδήμου–Σταμούλη (I. Kατεδαφίστηκε μετά τον σεισμ του 1978. ενταχθεί στην προηγούμενη εικνα της πλης. δίνοντας προτεραιτητα στις απλές γραμμές. Aς σημειωθεί τι το Art Deco. I. σε άμεση γειτνίαση με τις αστικές πολυκατοικίες. 1922). στα γεωμετρικά σχήματα –και κατ’ επέκταση στις σχηματοποιημένες διακοσμήσεις– στα γραμμικά πλαίσια και στα φωτεινά χρώματα. που κυριαρχούν κορινθιακοί κίονες και τριγωνικά αετώματα – κτίρια Tραπεζών. μέγαρο XANΘ (M. Zαχαριάδης. Γεωργακπουλος. H αστική τάξη του μεσοπολέμου προσπαθεί να διαφοροποιηθεί απ τους προηγούμενους αρχιτεκτονικούς ρυθμούς που είχαν αναδείξει άλλες κοινωνικοοικονομικές δυνάμεις. του μοντέρνου κινήματος. μέγαρο Mπουρλά–Λεβή (I. Πλεϊμπέρ. Eρμείον (A. Σιάγας. 1927) και κτίζονται οι πρώτες εξοχικές κατοικίες στο Πανραμα και στο Nέο Pύσιο (Aρετσού). δημιουργείται ο οικισμς Oυζιέλ (Z. Δελλαδέτσιμας. έρχεται αμέσως στη Θεσσαλονίκη και οι αρχιτέκτονες που το υιοθετούν –Zαχαριάδης (μέγαρο Kφφα. την επεξεργασία του καπνού και τις βιομηχανίες ειδών διατροφής και οικοδομικών υλικών. Nικπουλος (καπναποθήκη Aυστριακού Mονοπωλίου. H δεκαετία του ’30 H οδς Tσιμισκή πριν απ τη διάνοιξή της στα τέλη της δεκαετίας του ’30. το μπετν . 1925) με στοιχεία νεοαιγυπτιακής έμπνευσης. εξασφαλίζει στους ιδιοκτήτες τους την επιδιωκμενη σημαίνουσα παρουσία στην ανοικοδομούμενη πλη. Eχοντας στη διάθεσή της ένα νέο υλικ. να Tο ξενοδοχείο Mediteranean Palace (M. Xασίδ Φερνάνδες–Z. Mοσέ. Xασίδ–Φερνάνδες 1925). η Tράπεζα της Aνατολής και το μέγαρο Kαζές (Aρχείο Γ. Δελλαδέτσιμας. Nεοκλασικές ψεις. Aπ τα δεξιά προς τα αριστερά διακρίνονται τα μέγαρα Γκατένιο – Φλωρεντίν. που συνεχίζουν να διαμένουν υψηλά εισοδηματικά στρώματα. 1926)– απορρίπτουν τις οικείες ιστορικές αναφορές και επιλέγουν ένα νέο διακοσμητικ ρεπερτριο που χειρίζονται με ευκρίνεια. Nαχμία. παρατηρούνται λες οι τάσεις της σύγχρονης αρχιτεκτονικής. Aλβο (Zακ Mοσέ.

Mητσάκη (1933). Mανδαλίδου (E. Aυτς ο κοινς δρμος του Depression Modern δίνει το στίγμα στη διεθνή αρχιτεκτονική της δεκαετίας του 1930. 1931) και Bαρδάρη (Θ. N. Tελικά. Mαλάκη – Γ. την οικία Δ. η αναζήτηση και εφαρμογή κοινού λεξιλογίου (σαχνισί-erker). τον «μοντερνισμ» της. 1931). καθώς και η αντιπαράθεση των ψεων στα εκπαιδευτήρια Bαλαγιάννη. να διαμορφώσει τις απολήξεις των κτιρίων και να δώσει ένα ελαφρ ανάγλυφο στις ψεις που αρχίζουν να διασπώνται σε επίπεδες και καμπύλες επιφάνειες. Oικονομπουλος. 1924). την οριζντιο ιδιοκτησία. τα συγκροτήματα Aγία Σοφία (N. ήδη γνωστς στη Θεσσαλονίκη απ την ανέγερση του Bασιλικού Θεάτρου (1939). 1934). την πρσφατη δύναμής της. κ. έρχεται σε αντίθεση με την οριακή σχέση κενών . στα ίδια μορφολογικά πλαίσια εντάσσεται ο νέος σιδηροδρομικς σταθμς της Θεσσαλονίκης (Kleinschmidt – Jordan. Δοξιάδης. αλλά και εκτς πυρικαύστου είναι πρωττυποι και ενδεικτικοί για το νέο «διεθνές» πρσωπο της πλης. που ο κυβισμς των μοντέρων γίνεται λιγτερο ά- καμπτος. και στη Θεσσαλονίκη αποτελεί καινοτομία στις μορφολογικές επιλογές φορέων και ιδιοκτητών. 1939) αρκετά βιομηχανικά κτίρια –καπναποθήκη Σακκά – Mιχαηλίδη (Nικπουλος. I. θα έπρεπε ίσως ν’ αναφέρουμε τι το 1937 προκηρύχθηκε πανελλήνιος αρχιτεκτονικς διαγωνισμς για την ανέγερση των μονίμων εγκαταστάσεων της Διεθνούς Eκθεσης Θεσσαλονίκης. Σε αυτ το πργραμμα εντάσσονται 4 νέα διδακτήρια στη Θεσσαλονίκη. Mητσάκης. που η επανάληψη των ενοποιημένων ανοιγμάτων (οδς A. Mανούσος. Oσον αφορά τα δύο έργα του Bαλεντή. Tα νέα περίπτερα εγκαινιάζονται στην Eκθεση του 1940. που αριθμούσε ήδη ένδεκα χρνια ζωής. KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 . αλλά υφίστανται μεγάλες ζημιές στη διάρκεια του πολέμου και της κατοχής. Γ. το αναρρωτήριο και το εστιατριο σμηνιτών. H εσωστρέφεια του συγκροτήματος. Mαλάκης. 1933) και το Πειραματικ σχολείο του Δ. Aναφέρουμε ενδεικτικά τα μέγαρα Γ. 1933). Λαλακάκης. 1932). Σπετσιώτη (K. Tο Art Deco δεν αρκείται στον επιδερμικ διάκοσμο της προηγούμενης δεκαετίας. και η καθαρή γεωμετρία γίνεται η διακοσμητική μανία της νέας δεκαετίας γνωστή ως Depression Modern. Tο μοντέρνο κίνημα θα χρησιμοποιηθεί εκ νέου σε δύο απ τα σημαντικτερα σχολικά κτίρια της Θεσσαλονίκης. Πατζαλή (Παβιζπουλος. Mανούσος. Σύντομα μως τα δύο αυτά κυρίαρχα κινήματα θα βαδίσουν σ’ ένα κοιν δρμο. Παλαιολγου (Γ. H ισορροπία των γκων και η άρνηση του τοίχου πλήρωσης στην ψη προς την αυλή. Σαπρτα (Aφοί Δημητριάδη. Mητσάκης. 1933). 1930) και Kονιρδου (Γ. 1933) στην οδ Π. Tέλος. Oι συνδυασμοί που προκύπτουν στα μέτωπα των νέων χαράξεων. τα Eκπαιδευτήρια Bαλαγιάννη (1936-1939). Mοδιάνο. στο ανώτερο παρθεναγωγείο. πως τα εκπαιδευτήρια Bαλαγιάννη (N. Kλείνοντας την περίοδο του μεσοπολέμου. Kοκορπουλος και ο αρχιτέκτων K.H KAΘHMEPINH 29 . Πικιώνη (1936). τις φιλοδοξίες της. 1938). η διάσπαση Mακέτα του Δ. 1938)– και χώροι δημοσίων θεαμάτων (κινηματογράφος Kρνος. Πικιώνη για το Πειραματικ σχολείο Θεσσαλονίκης (1936). Σοφίας). δηλώνουν μια λιγτερο αυστηρή ερμηνεία του μοντέρνου κινήματος. 1936) και αυστηρά ενταγμένη στις επιλογές του μοντέρνου κινήματος. I. Mητσάκη. των γκων σε δύο επίπεδα αναφοράς. κανένα απ τα βραβεία δεν υλοποιείται και τα σχέδια των νέων περιπτέρων αναλαμβάνουν ο μηχανικς K. Tο ανώτερο Παρθεναγωγείο Θεσσαλονίκης σε σχέδια του N. αναζητεί να εκφράσει μέσα απ τις γεωμετρικές φρμες του μοντέρνου κινήματος και το σχηματοποιημένο διάκοσμο του Art Deco. Tο πειραματικ σχολείο αποτελεί μοναδικ δείγμα σωστής αφομοίωσης και προσαρμογής της πραδοσιακής μακεδονικής αρχιτεκτονικής στις αρχές του μοντέρνου κινήματος και τις λειτουργικές ανάγκες που επιβάλει ένα ειδικ κτιριολογικ πργραμμα.και μια ριζική αλλαγή στην αρχή της ιδιοκτησίας. Eχει κατεδαφιστεί (φωτ. το Aνώτερο Παρθεναγωγείο (N. Bαλεντής.πλήρων (οδς Mητροπλεως) αποδεικνύουν τη συνθετική ευχέρεια του Mητσάκη και την προσωπική άποψη στο χειρισμ του μοντέρνου λεξιλογίου. έργα του Tο μέγαρο N. το κολέγιο Aνατλια (1930) και οι ιταλικές σχολές Umberto I (1933-1934) και Alessadro Manzoni (E. Mητσάκης. Zαχαριάδης. Δερζακαριάν. Kυρίαρχο ρλο στη διαμρφωση της νέας αισθητικής παίζουν τα σχολεία της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης των Παπανδρέου–Bενιζέλου. ενώ τα γεωμετρικά σχήματα των διακοσμήσεων του Art Deco εξελίσσονται σε διάκοσμο τα ίδια. 1939).: Xρ. Tσιλαλή). (Aρχείο A. Σε πρωτοβουλία μη κρατικών φορέων οφείλεται η ανέγερση άλλων εκπαιδευτικών και κοινωνικών ιδρυμάτων. Bαλεντή (1936). η δημιουργική εκμετάλλευση της κλίσης του οικοπέδου στην πλαστική διαβάθμιση των γκων και η δυναμική χρήση των ημιυπαίθριων χώρων δημιουργούν αφετηρία για κάθε περαιτέρω ερμηνεία της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής. Πικιώνη). 1934) στην παραλία και στις επαύλεις Σκαπέρδα (M. Mοδιάνο.ά. Kλωστήριο – Yφαντήριο Θεσσαλονίκης (Λαλακάκης. αλλά επιχειρεί. 1937). ο τονισμς της οριζντιας διάστασης και η εισαγωγή της καμπύλης στην κάτοψη. με στχο την ήπια ένταξη των δύο κτιρίων στο φυσικ περιβάλλον. Bιδάλ – Mποτν (B. Mελά. 1936 –1939). Πανά στην οδ Kαλάρη (Γ. στυλιζάροντας τις τεθλασμένες ή καμπυλγραμμες διακοσμήσεις να υπογραμμίσει τα δομικά στοιχεία. καθώς επίσης και στις κτιριακές εγκαταστάσεις της αεροπορικής βάσεως Σέδες που οφείλονται στον αρχιτέκτονα Θ.

εντείνεται και συμπληρώνεται απ την πυκνοδμηση που επέρχεται με την καθολική εφαρμογή του προτύπου της αστικής πολυκατοικίας και των πολύ υψηλών συντελεστών δμησης. 1950) και το πρώτο μέγαρο της Eταιρείας Mακεδονικών Σπουδών του A. το μοναδικ στην Eλλάδα που μπορεί. πως οι οικισμοί Bτση. Kασσάνδρας 1952–1962). H μεταπολεμική ανάπτυξη μεταβάλλει τη Θεσσαλονίκη σε ένα πολεοδομικ συγκρτημα ανάλογο με τη γεωπολιτική της θέση. H κριτική του έργου την εποχή της ολοκλήρωσή του ως αναχρονιστικού και συντηρητικού δεν εκπλήσσει αν ενταχθεί στο κλίμα του μοντερνιστικού θετικισμού που κυριαρχούσε στη δεκαετία του ’60. H εσωτερική μετανάστευση και η αγροτική έξοδος τροφοδοτούν την πλη. στο συγκρτημα αυτ δύσκολα διακρίνονται πλέον τα σημάδια μιας οργανωμένης χωροταξικής διάρθρωσης και δμησης. H διακοσμητική διάθεση που κυριαρχεί σε επιμέρους στοιχεία μειώνει κάπως την εντητα του συνλου. Kαθηγητής στο Tμήμα Aρχιτεκτνων του AΠΘ H ΠEPIOΔOΣ που ακολουθεί τον B΄ Παγκσμιο Πλεμο και τις συγκρούσεις του εμφυλίου χαρακτηρίζεται απ μιαν έντονη κινητικτητα του πληθυσμού προς τη Θεσσαλονίκη. Ωστσο. Eτσι. οι δεκαετίες του ’60 και ’70 μπορούν να χαρακτηριστούν ως η ώριμη περίοδος κυριαρχίας του μοντερνισμού. αλλά και στην έρευνα και τον προβληματισμ γύρω απ την αρχιτεκτονική. συγκεκριμένα τη συνέχεια των οικοδομών και την κυριαρχία του δρμου. Συγγένεια με την α- στική αρχιτεκτονική του μεσοπολέμου και την κλασικίζουσα ευρωπαϊκή παράδοση έχουν δύο σημαντικά κτίσματα των πρώτων μεταπολεμικών χρνων: το συγκρτημα της Tεχνικής Σχολής «Eυκλείδης» (Σ. έδρα του Kρατικού Θεάτρου B.: N. να εξισορροπίσει την αθηναϊκή κυριαρχία. Eλλάδος (B. Φοίνικα και Aξιού– η ιδιμορφη εφαρμογή του μοντέρνου κινήματος δεν αποδιοργάνωσε ορισμένα στοιχεία του αστικού ιστού. Eπιτυχέστερη σύζευξη με τα δεδομένα της μορφολογίας του πολεοδομικού ιστού επιτυγχάνεται στο κτίριο της Στρατιωτικής Λέσχης του Π. μέσα σε 2–3 δεκαετίες επέρχεται μια παράλληλη ενοποίηση και κατακερματισμς του αστικού χώρου. αλλά στεθερή Tο Mέγαρο της Eταιρείας Mακεδονικών Σπουδών. με την εξαίρεση ορισμένων αμιγών μοντέρνων συνθέσεων σε αστική κλίμακα –πως η Πανεπιστημιούπολη. Eπικράτηση του μοντερνισμού Στην αρχιτεκτονική η πρώτη μεταπολεμική περίοδος χαρακτηρίζεται απ την αργή. H τάση της άναρχης και άμορφης ανάπτυξης που εγκαινιάστηκε στο μεσοπλεμο με τα προάστια και τους προσφυγικούς οικισμούς. έως ένα βαθμ. Kαλογήρου. Mυλωνάς. Eτσι. 30 H KAΘHMEPINH . ενοποίηση που οφείλεται στη γενίκευση της ανώνυμης πολυώροφης οικοδομής και κατακερματισμς που οφείλεται στην άναρχη επέκταση χωρίς αντίστοιχα τοπικά κέντρα και αστικτητα. απ τα οποία ο μοντερνισμς στις διάφορες εκφράσεις του είναι κυρίαρχο. Xωρίς αμφιβολία. Tης πρώτης μεταπολεμικής περιδου H Λέσχη Φρουράς Θεσσαλονίκης (Π. Mυλωνά (1953). Tο γωνιαίο κτίριο με ψη στον Λευκ Πύργο προσαρμζεται προς το μνημείο με κοίλη απτμηση της γωνίας και υποχώρηση του κύριου γκου του. Mεγάλη συμβολή στην αρχιτεκτονική παραγωγή της πλης προέρχεται απ τη λειτουργία του τμήματος Aρχιτεκτνων στο AΠΘ απ το 1957 που επιφέρει μιαν αυτονομία στην εκπαίδευση. Στο νετερο θέατρο της Eταιρείας Mακεδονικών Σπουδών (1952–62). Yιοθετεί έναν εκσυγχρονισμένο κλασικισμ. Kασσάνδρας με σημαντική εμπειρία στο σχεδιασμ θεατρικών χώρων υιοθετεί έναν εκσυγχρονισμένο κλασικισμ. Nικπουλου (1948–51). οι αρχιτέκτονες που δρουν στη Θεσσαλονίκη εντάσσονται και παρακολουθούν με κάποια χρονική υστέρηση τα διεθνή ρεύματα. Mυλωνάς 1953) φωτ. Eτσι.H πρώτη μεταπολεμική περίοδος H διάδοση και η προσαρμογή του μοντερνισμού στην αρχιτεκτονική της Θεσσαλονίκης Tου Nίκου Kαλογήρου Aναπλ. επικράτηση του μοντερνισμού. η Διεθνής Eκθεση της Θεσσαλονίκης ή ορισμένα πολεοδομικά συγκροτήματα κοινωνικής κατοικίας. Aρχιτέκτονες με πανελλήνια εμβέλεια πως ο Πάτροκλος Kαραντινς συνδέουν το νομά τους με τη .KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 Aπ τα μεμονωμένα κτίρια της πρώτης μεταπολεμικής περιδου ελάχιστα εντάσσονται στον ευρύτερο αστικ χώρο είτε ως σημεία αναφοράς είτε ως στοιχεία άρθρωσης του ιστού. H ιδιμορφη και επιλεκτική εφαρμογή των εκσυγχρονιστικών τάσεων φανερώνει την αναπφευκτη γεωγραφική και πολιτισμική προσαρ- μογή στα δεδομένα του τπου. ο B.

H αντιληπτική οργάνωση των επιμέρους στοιχείων με την άρθρωση επιπέδων. Mετά την καταστροφή του αρχικού κτίσματος ανοικοδομούνται οι νέες πτέρυγες με σχέδια του αρχιτέκτονα Σθ. Eπιτυχής είναι η μεταφορά σε σκυρδεμα μορφών της ξύλινης αρχιτεκτονικής. που προέκυπτε απ το συγκερασμ του αδιάλακτου μοντερνισμού και της ανάγκης διαλγου με την παράδοση. Mπαρμπουνάκη. ενώ η ένταξη του μεγάλου κτιριακού γκου στον ευαίσθητο αστικ χώρο των τειχών. Φιλίππου και η γειτονική της – αρχιτέκτων I. H μονοκατοικία στην Πυλαία του A. Mουτσπουλος (1966–69). Tο Aρχαιολογικ Mουσείο Θεσσαλονίκης (Π. Tο κονστρουκτιβιστικ σχεδιαστικ ήθος ενυπάρχει στη συλλογιστική της σύνθεσης του κομψού κτίσματος του Aστεροσκοπείου Θεσσαλονίκης (1958). Στα πρώτα μεταπολεμικά χρνια επέρχεται μια απλυτη τυποποίηση της μορφής των πολυκατοικιών που δημιουργεί σύνολα με αξιοσημείωτη εντητα ενς λιτού αλλά εκπτωχευμένου μοντερνισμού πως η περιοχή της Δ. 1968). Tο περίπτερο του Eθνικού Iδρύματος (1952) φτιαγμένο με ταπεινά υλικά (ξυλοδοκοί.τι αφορά το συσχετισμ των γκων και την πλαστική επεξεργασία των ψεων απ εμφανές μπετν. Kαλογήρου. Kουλουκούρη και X. Θωμαΐδη. Kαραντινς. Eνα απ τα σημαντικτερα έργα μικρτερης κλίμακας της περιδου της δεκαετίας του ’60 είναι η κατοικία Kαζάζη στο Πανραμα. Mια σειρά απ δημσια κτίρια εκφράζουν τη δύσκολη πορεία για την ολοκλήρωση του οράματος της δεκαετίας του ’30. Eδώ τα κτίρια διευθετούνται γύρω απ ένα κεντρικ χώρο–πλατεία με εμφανείς επιρροές απ το λεξιλγιο του διάσημου αρχιτέκτονα Le Corbusier σε . Tην ύστερη φάση του μοντερνισμού στη Θεσσαλονίκη στις δεκαετίες ’60 και ’70 χαρακτηρίζει η συνέχεια της κυριαρχίας της ορθολογικής γλώσσας του κονστρουκτιβισμού. αποτελεί μια συνεπή άσκηση εφαρμογής του σύγχρονου μπρουταλισμού στην τυπολογία της αστικής πολυκατοικίας. Γούναρη και της πλατείας Nαυαρίνου ή η οδς Kασσάνδρου. του αρχιτέκτονα καθηγητή Δημήτρη Φατούρου (1963) του οποίου το έργο είχε ευρύτερη απήχηση στις νετερες γενιές των αρχιτεκτνων της Θεσσαλονίκης. Mπαρζούκα στο Kυβερνείο. Oι εγκαταστάσεις του Πατριαρχικού Iδρύματος Πατερικών Mελετών στη Mονή Bλατάδων. Σημείωση: Tο άρθρο βασίζεται στο βιβλίο Aρχιτεκτονική και Πολεοδομία στη μεταπολεμική Θεσσαλονίκη. εκδ. Tο Aρχαιολογικ Mουσείο του 1960 είναι ίσως το ωριμτερο έργο του Πάτροκλου Kαραντινού στο χώρο της Θεσσαλονίκης. Σύγχρονες ή λίγο μεταγενέστερες είναι και άλλες αναζητήσεις. 1955). H αναθεώρηση της αρχικής σύνθεσης του N. της Nομικής και Θεολογικής Σχολής καθώς και της κεντρικής Bιβλιοθήκης. Kαραντινς. Kαραντινού (1955). αποτελεί μια ποιητική μεταγραφή των παραθαλάσσιων στεγάστρων που ακμη συναντώνται στις ακτές του Θερμαϊκού. του Xημείου και της Γεωπονοδασολογικής Σχολής φανερώνει καθαρά τον πολυδύναμο χειρισμ του Π. Στο περίπτερο του 1954 με τα ίδια ελαφρά ξύλινα στοιχεία μεταγράφεται η τυπολογία της κεντρικής στοάς–αγοράς με διαδοχή ανοιχτών–κλειστών ημιυπαίθριων χώρων. Δημσια κτίρια Oι περιορισμένες ευκαιρίες για ευρύτερες συνθέσεις δίνονται και πάλι απ τη δημσια παραγγελία. KYPIAKH 30 MAPTIOY 1997 . Eνα ανεξάρτητο στέγαστρο εισδου οδηγεί στην κεντρική απέριττη αλλά μνημειακά οργανωμένη είσοδο. Tριανταφυλλίδης). Φιλίππου (1962–64) για την ποιτητα και τη διαβάθμιση των εσωτερικών και των μεταβατικών ημιυπαίθριων χώρων. που μελέτησε ο N. γκων και υποστηλωμάτων ανταποκρίνεται σε μια «συστηματική» σύμφωνα με τη διδασκαλία του αναγνώστη του συντακτικού της σύγχρονης αρχιτεκτονικής. Πρέπει μως να σημειωθούν κάποιες χαρακτηριστικές πρώιμες αναζητήσεις. N. Kέντρου Iστορίας Θεσσαλονίκης. που εμπλουτίζεται απ τα νετερα ρεύματα του μπροταλισμού.H KAΘHMEPINH 31 . 1960). έργο των αρχιτεκτνων Kώστα Φινέ και Kώστα Παπαϊωάννου (1950–71). σανίδες και καλαμιές). αποτελούν σύνθεση βυζαντινών και παραδοσιακών στοιχείων που εμπλουτίζονται με μπρουταλιστικά εμφανή στοιχεία απ σκυρδεμα. Iδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στο περιορισμένο αλλά ιδιαίτερης σημασίας και επιρροής έργο του Aρη Kωνσταντινίδη στη Θεσσαλονίκη. πως η μεταφορά ελαφρών πετασμάτων και στοιχείων με μια δεύτερη «πρσοψη» στο εξωτερικ των συνεχών εξωστών (δύο πολυκατοικίες στη νέα παραλία του A. Eνα τμήμα του κτιρίου χτίστηκε αρχικά ως προσθήκη στο παλαι κτίσμα απ τον I. συναντούμε στα νέα κτίρια του Γαλλικού Iνστιτούτου. των επιπέδων που αναδεικνύουν τα αδρά δομικά στοιχεία. Στην αρχιτεκτονική της κατοικίας οι τάσεις εισάγονται με κάποια καθυστέρηση στη δεκαετία του ’70. H βαθμιαία οικονομική άνοδος θα επιτρέψει την επέκταση των αναζητήσεων του ώριμου μοντερνισμού και στην αστική πολυκατοικία. Σοφούλη του K. Σε πολυκατοικίες της παλαιάς παραλιακής λεωφρου έχουμε στις αρχές της δεκαετίας του ’60 τα πρώτα δείγματα άρτιας μοντέρνας συνθετικής επεξεργασίας της πρσοψης (πολυκατοικία απέναντι απ τον Λευκ Πύργο – αρχιτέκτων K. Λαμπάκι (1967–69) επιτυγχάνει μια δυναμική σύνθεση με το διαχωρισμ του καθιστικού απ την πτέρυγα των υπνοδωματείων και την άρθρωση τημα εργατικών κατοικιών στου Xαριλάου και κυρίως σε ορισμένα «εφήμερα» περίπτερα της ΔEΘ. Tριανταφυλλίδη. Mητσάκη για το συγκρτημα της Φυσικομαθηματικής Σχολής. με αξιοποίηση των δυνατοτήτων της προσθετικής αρχιτεκτονικής. H Φυσικομαθηματική Σχολή (Π. την προσεκτική διαφοροποίηση των στοιχείων πλήρωσης και την ανάδειξη της εισδου. O αρχιτέκτονας παρά το γεγονς τι στάθηκε ένας απ τους πιο ένθερμους οπαδούς της νεωτερικτητας που εξέφραζε αυτή την περίοδο ο μοντερνισμς στην Eλλάδα απέδειξε με το υλοποιημένο έργο του τι το μοντέρνο κίνημα μπορεί να συνδιαλέγεται με τις τοπικές αναφορές και με τα πρωταρχικά κλασικά πρτυπα. Oι εκθεσιακοί χώροι του μουσείου αρθρώνονται γύρω απ ένα κεντρικ περίκλειστο αίθριο κατά τα πρτυπα της τυπικής μεσογειακής οικίας. πως η μονοκατοικία στη Θ. Στο περίπτερο του EOT (1959) κυριαρχεί ο ορθολογικς μεταλλικς σκελετς που συμπληρώνεται με ελαφρά κατακρυφα στοιχεία. 1966 και του Θ. ενώ η περίκλειστη διάταξη παραπέμπει στην πρωταρχική μορφή του αιθρίου. πως εκφράστηκε στο συγκρ- Aστική πολυκατοικία H μαζική επικράτηση της αστικής πολυκατοικίας συνδέεται στενά με την πολεοδομική ιστορία της Θεσσαλονίκης ήδη απ το μεσοπλεμο και την πρώιμη εισαγωγή της μετά τον ανασχεδιασμ του 1917. Στην ολοκλήρωση του αφιερώματος ουσιαστική ήταν η συμβολή του αρχιτέκτονα Bασίλη Kολώνα. Σαφέστερο δείγμα της νέας τάσης και πρτυπο για τη δεκαετία του ’70 είναι η πολυκατοικία στη νέα παραλία των X. 1991. Tην ήρεμη ορθολογική γλώσσα του μοντερνισμού.μοντέρνα Θεσσαλονίκη. Mε τον τονισμ του δομικού πλέγματος. φωτογρ. του καθολικού της μονής και της Aνω Πλης δημιουργεί προβλήματα κλίμακας. Mολφέση (1972). Aπ τα αξιλογα κτίρια της Πανεπιστημιούπολης θα σταθούμε στο κεντρικ συγκρτημα της Διοίκησης. Tσιλαλή (1967).

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful