You are on page 1of 34

NICCOLO MACHIAVELLI

KSIĄŻĘ (IL PRINCIPE)

Mikołaj Machiavelli Wawrzyńcowi Wspaniałemu Synowi Piotra de'Medici

Ci, którzy pragną pozyskać łaskę księcia, stają najczęściej przed Nim z tym, co mają najbardziej wśród
swoich rzeczy drogiego i co Mu, jak widzą, największą sprawi przyjemność. Przeto częstokroć
ofiarowuje się im konie, broń, złotogłów, drogie kamienie i podobne kosztowności, godne Ich wielkości.
Otóż i ja, pragnąc złożyć jakieś świadectwo swej czołobitności względem Waszej Wysokości, nie
znalazłem pośród swego mienia droższej mi i cenniejszej rzeczy niż znajomość czynów wielkich mężów,
nabytą długim doświadczeniem w sprawach nowożytnych i ciągłym rozczytywaniem się w starożytnych;
tę znajomość, bardzo sumiennie i długo przemyślawszy i rozważywszy, zawarłem obecnie w tym dziełku,
które posyłam Waszej Wysokości. A chociaż wiem, że nie jest ono Jej godnym, jednak mam niezłomną
ufność, że przez łaskawość Waszą zostanie przyjęte, zważywszy, że nie mogłem uczynić lepszego daru,
jak dać Jego Wysokości możność zrozumienia w krótkim czasie tego wszystkiego, co ja poznałem i
czego nauczyłem się w tylu latach, a z takim trudem i niebezpieczeństwami.

Tego dzieła nie ubrałem i nie zapełniłem górnymi wyrażeniami ani szumnymi i kwiecistymi słowami, ani
żadną inną ponętą lub ozdobą zewnętrzną, jakimi pisarze zwyczajnie zdobią swe utwory, bo chciałem, by
niczym zgoła nie było upiększone i by wyłącznie prawdziwość treści, tudzież waga przedmiotu czyniły je
miłym.

A niechaj nie będzie poczytane mi za zarozumiałość, że człowiek niskiego i podłego stanu ośmiela się
omawiać i regulować postępowanie książąt, albowiem jak ci, którzy rysują kraje, umieszczają się nisko
na równinie, gdy chcą przypatrzyć się naturze gór i miejsc wyniosłych, a stają wysoko na górze, gdy chcą
przypatrzyć się naturze miejsc niskich, podobnie trzeba być księciem, by dobrze poznać naturę ludów, a
trzeba należeć do ludu, by dobrze poznać naturę książąt.

Przyjmij przeto Wasza Wysokość ten skromny dar z tym sercem, z jakim go posyłam; jeżeli Wasza
Wysokość tę książkę przeczyta i starannie rozważy, pozna, że głównym moim tam zawartym
pragnieniem, jest, byś Wasza Wysokość osiągnął tę wielkość, jaką zapowiadają los i inne Jego zalety.

A jeżeli Wasza Wysokość ze szczytu swej wielkości zwróci niekiedy oczy na niziny, spostrzeże, jak
niezasłużenie znoszę ciężkie i nieustanne prześladowanie losu.

I
Jakie są rodzaje księstw i w jaki sposób się je pozyskuje

Wszelkie państwa, wszelkie rządy, które miały lub mają władzę nad ludźmi, bywają republikami albo
księstwami. Księstwa są dziedziczne, jeżeli ród księcia sprawuje rządy przez czas dłuższy, albo nowe. Te
ostatnie są albo zupełnie nowe, jak Mediolan za Francesca Sforzy, albo są włączone jako człon do
dziedzicznego państwa tego księcia, który je zdobywa, jak królestwo Neapolu pod władzą króla
Hiszpanii. Zyskane w ten sposób kraje nawykły do życia pod władzą księcia lub do wolności, a pozyskuje
się je obcym lub własnym orężem, przez szczęście lub osobistą dzielność.

II
O księstwach dziedzicznych

Nie będę wdawał się w rozprawę o republikach, gdyż gdzie indziej omówiłem je obszernie. Zajmę się
wyłącznie księstwami i przejdę powyższe ich rodzaje, rozważając, w jaki sposób mogą owe księstwa
rządzić się i utrzymywać. Powiem więc, że istnieją znacznie mniejsze trudności w utrzymaniu państw

dziedzicznych, przywykłych do krwi swoich książąt, niż nowych; wystarczy tam bowiem nie naruszać
zasad przodków, dostosowując się przy tym do okoliczności; owóż jeżeli nawet książę jest człowiekiem o
pospolitej zręczności, utrzyma się zawsze w swym państwie, chyba że pozbawiła go władzy jakaś
nadzwyczajna i przemożna siła; a raz pozbawiony, odzyska ją na powrót przy pierwszej lepszej klęsce,
jaka spadnie na zdobywcę. Mamy na przykład w Italii księcia Ferrary, który oparł się atakom Wenecjan
w 1484 r., i papieża Juliusza w 1510 tylko dzięki temu, że od dawna siedział w swoim państwie.
Ponieważ urodzony książę mniej ma powodów i mniej jest zmuszony do wyrządzania drugim krzywdy,
stąd więc pochodzi, że bywa więcej kochany; jest rzeczą naturalną, że jest dobrze widziany u swoich,
jeżeli nadzwyczajne jego wady nie czynią go nienawistnym i jeżeli pamięć i przyczyny przewrotów
zatarły się wskutek starodawności i ciągłości rządów; każdy bowiem przewrót tworzy podścielisko dla
przewrotu następnego.

III
O księstwach mieszanych

Natomiast w księstwach nowych istnieją trudności. Po pierwsze, jeżeli nie jest ono zupełnie nowe, lecz
stanowi jak gdyby człon dziedzicznego państwa, razem z którym może być nazwane mieszanym -
przewroty w nim rodzą się przede wszystkim z tej naturalnej przyczyny, która istnieje w każdym nowym
księstwie. Ludzie bowiem chętnie zmieniają pana w tej nadziei, że poprawią swój los, i ta wiara daje im
przeciwko panującemu broń w rękę - w czym zawodzą się, przekonawszy się przez doświadczenie, że
tylko pogorszyli swe położenie. To zaś wypływa z innej konieczności, naturalnej i pospolitej, która
powoduje, że książę nowy musi zawsze krzywdzić swych nowych poddanych, czy to przez swych ludzi
zbrojnych, czy to przez inne niezliczone zniewagi, które pociąga za sobą nowy nabytek. W ten sposób
znajdziesz pośród swych nieprzyjaciół tych wszystkich, których skrzywdziłeś przez objęcie władzy, a nie
zdołasz w przyjaźni utrzymać tych, którzy cię wynieśli, ponieważ nie potrafisz zadowolić ich w sposób
odpowiadający ich nadziejom, a mając względem nich zobowiązania, nie możesz przeciwko nim używać
ostrych środków; każdy bowiem, chociażby bardzo silny pod względem wojskowym, potrzebuje
przychylności mieszkańców kraju, aby wejść w jego posiadanie. Z tych powodów Ludwik XII, król
francuski, jak szybko zdobył Mediolan, tak szybko go stracił, i do odebrania mu go wystarczyły
pierwszym razem siły własne księcia Lodovica, ponieważ ludność, która tamtemu otworzyła bramy, nie
mogła znieść udręczeń ze strony nowego pana, gdy się widziała zawiedziona w swej opinii i w swych
oczekiwanych w przyszłości korzyściach. Co prawda, gdy się potem odzyska kraje zrebeliowane, wtedy
traci się je po raz drugi, bo władca, korzystając z powstania, mniej przebiera w środkach, aby umocnić się
przez karanie winnych, śledzenie podejrzanych i w ogóle zabezpieczanie stron słabych. Otóż, aby Francja
straciła Mediolan, wystarczył pierwszym razem ruch wszczęty na granicy przez jednego księcia
Lodovico; aby zaś stracić go po raz drugi, potrzeba było, by wszyscy zwrócili się przeciwko niej i aby jej
wojska zostały zniszczone i wypędzone z Italii, co pochodzi z przyczyn powyżej wymienionych;
niemniej tak pierwszym, jak drugim razem odebrano jej Mediolan. Omówiono już ogólne przyczyny
pierwszej utraty, pozostaje obecnie zająć się przyczynami drugiej i zobaczyć, jakie miał środki król
francuski, a jakimi mógłby posłużyć się ktoś, będący w jego położeniu, aby lepiej niż on utrzymać się
przy nabytku. Otóż powiem, że państwa, które książę po nabyciu przyłącza do swego dawnego państwa,
albo leżą w tym samym co ono kraju i mają ten sam język, albo nie. W pierwszym wypadku jest łatwo
utrzymać je, zwłaszcza jeżeli nie są przyzwyczajone do wolności, i aby je
pewnie posiadać wystarczy wytracić ród panującego tam księcia; zresztą ludzie zachowają się spokojnie,
gdy się zachowa dawne warunki życia i gdy nie ma różnicy zwyczajów. Tak stało się z Burgundią,
Bretanią, Gaskonią i Normandią, które od dawna są złączone z Francją, i chociaż różnią się od niej nieco
co do języka, niemniej jednak zwyczaje mają podobne i znoszą się wzajemnie łatwo. Kto więc takie
państwo nabywa, ten musi, chcąc je zatrzymać, mieć dwie rzeczy na oku; jedną, aby krew dawnego
księcia wygasła, drugą, aby nie zmieniać krajowych praw ani powiększać podatków; w ten sposób w
bardzo krótkim czasie zleje się ono z dawnym księstwem w jedno ciało.
Atoli gdy nabywa się państwo w prowincji odmiennej co do języka, zwyczajów i urządzeń, to tu natrafia
się na trudności i trzeba wiele szczęścia i wiele zręczności, aby się przy nim utrzymać. A jednym z
najlepszych i najskuteczniejszych środków byłoby, aby zdobywca zamieszkał tam osobiście, przez co
posiadanie tego kraju stanie się najpewniejszym i najtrwalszym. Tak zrobił w Grecji Turek, który
pomimo wszystkich innych środków, stosowanych przez niego dla utrzymania tego państwa, nie byłby

osiągnął celu, gdyby się tam nie osiedlił. Bowiem, gdy się jest na miejscu, widzi się nieporządki w
zarodku i od razu można im zapobiec; nie mieszkając zaś na miejscu, poznaje się je, gdy są już groźne i
nie ma środka zaradczego.
Nadto prowincja nie cierpi wtedy zdzierstw twoich urzędników, bo poddani mogą krótką drogą odwołać
się do księcia, toteż mają więcej powodów, by go kochać, gdy chcą być dobrymi, a bać się, gdy nimi być
nie chcą. Ci więc sąsiedzi, którzy mieliby ochotę uderzyć na takie państwo, dobrze się wprzód namyślą,
tak że mieszkający tam książę może je stracić chyba tylko z największą trudnością.
Innym jeszcze lepszym środkiem jest zakładanie w jednej lub dwu miejscowościach kolonii, które byłyby
dla tego państwa jak gdyby kajdanami, gdyż albo to trzeba koniecznie uczynić, albo utrzymywać tam
sporo wojska. Kolonie dużo nie kosztują księcia, który osadza je i utrzymuje, nie łożąc na nie nic lub
niewiele; nadto krzywdzi tylko nieznaczną część ludności, a mianowicie tylko tych, którym odbiera pola i
domy, aby je dać nowym mieszkańcom, zresztą skrzywdzeni, żyjąc w rozproszeniu i ubóstwie, nie mogą
nigdy wyrządzić mu szkody; wszyscy zaś inni łatwo uspokajają się, bo z jednej strony krzywda ich nie
dotyka, a z drugiej obawiają się, aby nie popełnić błędu i aby ich nie spotkało to, co tych, którzy zostali
wywłaszczeni. Zaznaczam więc w konkluzji, że takie kolonie nie kosztują nic, są wierniejsze, krzywdzą
mniej, a krzywdzeni, jako ubodzy i rozproszeni, nie mogą szkodzić, jak się rzekło wyżej. Należy bowiem
pamiętać, że ludzi trzeba albo potraktować łagodnie albo wygubić, gdyż mszczą się za błahe krzywdy, za
ciężkie zaś nie mogą. Przeto gdy się krzywdzi człowieka, należy czynić to w ten sposób, aby nie trzeba
było obawiać się zemsty.
Lecz gdy zamiast kolonii utrzymuje się siły zbrojne, wtedy wydaje się znacznie więcej, zużywając na
załogi wszystkie dochody tego państwa, tak że zdobycz przynosi księciu straty, krzywdząc przy tym
znacznie więcej, gdyż wskutek przenoszenia wojsk do coraz innych miejscowości szkodzi całemu temu
państwu. Ten ciężar odczuwa każdy, więc każdy staje się wrogiem księcia, a są to wrogowie, którzy
mogą szkodzić, gdyż bici pozostają w swoich własnych domach. Jak więc załogi wojskowe są pod
każdym względem nieprzydatne, tak kolonie pożyteczne.
Książę, który znajdzie się w prowincji, mającej odmienne od jego państwa zwyczaje, jak to się wyżej
powiedziało, powinien również stać się głową i obrońcą sąsiadów słabszych, a starać się osłabić
możniejszych w prowincji, tudzież czuwać, aby wypadkiem nie wkroczył do niej jakiś równy mu potęgą
cudzoziemiec. Zawsze bowiem zdarzy się, że takiego będą starali się wprowadzić tam ci, którzy będą
niezadowoleni, albo przez swą zbytnią ambicję, albo przez strach, jak się to widzi, że Etolowie
wprowadzili do Grecji Rzymian, którzy także i do każdej innej prowincji, do jakiej wkraczali, byli
przyzywani przez krajowców. A dzieje się to w ten sposób, że skoro potężny cudzoziemiec wkracza do
prowincji, natychmiast łączą się z nim wszyscy ci, co są w niej mniej potężni, kierowani zawiścią przeciw
potężniejszemu od siebie; tak że on nie będzie miał żadnych trudności, aby ich pozyskać, gdyż ci
wszyscy od razu złączą chętnie swe siły z rządem zdobywcy. Ma tylko baczyć, aby nie zyskali zbytnich
sił i zbytniego znaczenia, a łatwo będzie mógł własnymi siłami tudzież za ich poparciem poniżyć
potężnych, aby niepodzielnie stać się samowładnym panem tej prowincji. Kto się niedobrze pod tym
względem urządzi, rychło straci nabytek, a w czasie swoich rządów będzie miał w kraju niezliczone
trudności i przykrości. Rzymianie dokładnie przestrzegali tej zasady w zdobytych prowincjach, zakładali
tam kolonie, popierali słabszych, nie powiększając ich siły, poniżali potężnych i przeszkadzali wpływom
możnych cudzoziemców. I niechaj Grecja, jako prowincja, będzie wystarczającym przykładem.
Rzymianie popierali Etolów i Achajów, upokorzyli królestwo Macedonii tudzież wypędzili Antiocha;
nigdy jednak pomimo zasług Etolów i Achajów nie pozwolili na wzmożenie się ich państw, ani też Filip
nie zdołał perswazjami skłonić ich do tego, by stali się jego przyjaciółmi bez równoczesnego poniżania
go, ani też potęga Antiocha nie zdołała sprawić, aby zgodzili się na zatrzymanie przez niego w tym kraju
któregokolwiek państwa. Rzymianie bowiem w tym wypadku czynili to, co powinni czynić wszyscy
mądrzy książęta, którzy mają zwracać uwagę nie tylko na trudności obecne, lecz także przyszłe, i starają
się im usilnie zapobiec; gdyż przewidując je z daleka, łatwo można im zaradzić, a gdy się czeka, aż
nadejdą, już na lekarstwo za późno bo choroba stała się nieuleczalna. Podobnie dzieje się, jak mówią
lekarze, ze suchotami. Są one w początkach choroby łatwe do wyleczenia, a trudne do rozpoznania; lecz
nie rozpoznane ani leczone w początkach, stają się z biegiem czasu łatwe do rozpoznania, a trudne do
leczenia. To samo zdarza się w sprawach państwowych, gdyż rodzące się w nich zło, poznane z daleka
(co tylko mądry potrafi), leczy się szybko, lecz gdy wskutek tego, że nie zostało rozpoznane, pozwala się
na jego wzrost, tak że każdy je wtedy rozpozna, nie ma już lekarstwa. Otóż Rzymianie, przewidując
przyszłe kłopoty, zapobiegali im zawsze i nigdy nie dopuszczali do ich spotęgowania, choćby nawet
chodziło o zażegnanie wojny, gdyż wiedzieli, że wojny się nie uniknie, lecz tylko odwlecze z korzyścią

od razu odzyskał tę powagę.dla przeciwników. bo nie może być wytłumaczony taką jak tamtem koniecznością. bo dłużej panował w Italii. nie zamieszkał tam osobiście i nie zakładał kolonii. zyskują pochwały. wprowadził bardzo silnego cudzoziemca. podzielił się nim z królem hiszpańskim. by im ją oddać. był zmuszony zawierać także związki przyjaźni. lecz gdy raz zrobił to. będę zaś mówił nie o Karolu. pan Faenzy. tego jednak nie pragnęli. lecz rzeczą bardzo logiczną i zwyczajną. tudzież z obawy czy to przed Kościołem. Nie chcę ganić tego sposobu. aby zyskać państwo neapolitańskie. a nie naganę. i przez nich mógł łatwo zabezpieczyć się przeciw tym. Otóż król. a Hiszpanii królestwo [neapolitańskie]. zasługuje na usprawiedliwienie. tak zło. zrobili króla panem dwóch trzecich Italii. którzy z powodu swej znacznej liczby i słabości. I nie dość na tym. nigdy nie powinien był godzić się na ich zniszczenie. aby utrzymać państwo. musieliby zawsze stać przy nim. ponieważ nie uniknie się jej. Camerino i Piombino. aby uzyskać w zamian dla siebie zerwanie małżeństwa. Bentivoglio. tym bardziej że zamknięte przed nim były wszystkie bramy wskutek postępowania króla Karola. hrabina da Forli. byliby innych z dala od Lombardii trzymali. dodawszy do jego władzy duchowej. lecz gdy chcą je czynić na wszelki sposób. Gdyby zaś ktoś powiedział: król Ludwik odstąpił Aleksandrowi Romanię. że dla uniknięcia wojny nie należy nigdy dopuszczać do spotęgowania nieporządku. a nawet konieczną. powiększył siły już i tak znacznej potęgi w Italii. Pesaro. ale jeszcze. usunął go. którego działalność lepiej się widzi. Florentczycy stali się jego przyjaciółmi. lecz tylko na twoją niekorzyść odwlecze. a wzmocnił Kościół. lecz o Ludwiku. byłoby rzeczą bardzo rozumną. czy trzymała się ona choć jednej z powyższych zasad. Piza i Siena. otóż będąc przedtem niepodzielnym panem Italii wprowadził tam towarzysza. już to dlatego. oni bowiem mając potęgę. I nie jest to żadnym dziwem. jeżeli nie mogła. gdyby przez zagrożenie stanu posiadania Wenecji nie popełnił błędu szóstego. który pragnąc postawić stopę w Italii. Przeto chcieli stoczyć wojnę z Filipem i Antiochem w Grecji. co ciągle jest na ustach mędrców naszych czasów: "korzystać z dobrodziejstw chwili". nie powinna była nim się dzielić. Lecz on. aby wprowadzić tam takiego. którzy przez jego przybycie chcieli dla siebie zyskać połowę Lombardii. sam musiał zjechać do Italii. każdy ubiegał się o jego przyjaźń. gdyby pod innym względem nie popełnił błędu. spostrzeżecie. Popełnił więc Ludwik tych pięć błędów: zniszczył słabszych. Stracił przeto król Ludwik Lombardię wskutek nieprzestrzegania żadnej z zasad przestrzeganych przez tych. bo chcąc zyskać dwie ziemie w Lombardii. zasługują na naganę i popełniają błąd. co odpowiadało ich męstwu i rozumowi. już to dlatego. straciwszy przyjaciół i tych. które król dał papieżowi. że powiększył potęgę Kościoła i stracił przyjaciół. że nie dopuściliby tam nikogo. jeszcze tyle świeckiej. gdyż pozwolił jej postawić stopę w Italii. jako swemu hołdownikowi. to ten jest nagany godny. jakie tylko się dały. mogąc zaś zostawić Neapol królowi. którzy mu się oddali. ledwo stanął w Mediolanie. dającej mu taką powagę. aby położyć koniec ambicji Aleksandra i nie dopuścić do opanowania przez niego Toskanii. odpowiem na to poniżej. aby ambitni w tym kraju i jemu nieprzychylni mieli u kogo szukać poparcia. A jeżeli podział Lombardii. I nie opatrzył się. kto by nie chciał uznać ich zwierzchnictwa. jak dobro. wbrew możliwości. a narazić się obu potęgom nie mieliby odwagi. który jego mógł wypędzić. a wówczas mogli uniknąć jej i z jednym. czy Wenecjanami. zająwszy Lombardię. aby uniknąć wojny. mające odmienne właściwości. jak zło. o czym powyżej mówiłem. udzieliwszy pomocy papieżowi Aleksandrowi dla zajęcia Romanii. gdyby przestrzegał powyżej podanych reguł. Zaprawdę żądza podbojów jest rzeczą bardzo naturalną i powszechną i zawsze. ochraniając i broniąc wszystkich swych przyjaciół. margrabia Mantui. Króla Ludwika wprowadziła do Italii ambicja Wenecjan. a nie mając w tym kraju przyjaciół. Lucca. ponieważ czas nie stoi w miejscu i może przynieść tak dobro. poniżyć tamtych. już uczynił coś wręcz przeciwnego. książę Ferrary. którzy nie przestali być potężnymi. mówiąc o przyrzeczeniach książąt i o tym. którą stracił przez Karola. Popełniwszy ten błąd. a dla arcybiskupa w Rouen kapelusz kardynalski. powinna była to uczynić. jakich należy przestrzegać. że postępował on wbrew tym zasadom. Genua ustąpiła. że inni nie dążyliby do odebrania jej Francji po to. aby nie potrzebowali jej prowadzić w Italii. użytego przez króla. Albowiem gdyby był nie wzmocnił Kościoła i nie wprowadził Hiszpanów do Italii. I zamysł byłby mu się bardzo rychło powiódł. odpowiem powyższymi argumentami. którzy zajęte prowincje chcą utrzymać. A wtedy mogli Wenecjanie poznać nierozwagę swego postępku. gdy je ludzie czynią z powodzeniem. Lecz wróćmy do Francji i zbadajmy. Jeżeli przeto Francja mogła własnymi siłami uderzyć na Neapol. z jak małym trudem mógł król utrzymać w Italii swą przewagę. nigdy bowiem nie podobało im się to. i z drugim. Zważ teraz jedno. że tym postępkiem sam siebie osłabił. jak ich należy dotrzymywać. musiał w nim wytrwać. Może te błędy nie przyniosłyby jeszcze szkody za jego życia. lecz raczej to. Rimini. aż ostatecznie. I o tym przedmiocie rozmawiałem w Nantes z kardynałem de Rouen . którego dokonała z Wenecjanami. A gdyby inni przytoczyli przyrzeczenie. że dla niego podejmie się tej wyprawy.

że Włosi nie rozumieją się na rzemiośle wojennym. bo nikt inny nie ma miru u ludów. których zmienia i przenosi według swej woli. jakiego rodzaju były rządy Dariusza. pomagają w zarządzie państwem. Całkiem przeciwnie dzieje się w państwach rządzonych podobnie jak Francja. którzy staną na czele nowych przewrotów. nie mogąc tych wszystkich ani zadowolić. lecz bardzo łatwo utrzymać je. którego wszyscy są niewolnikami. bo gdyby rozumieli się. Odpowiem na to. gdyż w całym kraju nie ma nikogo. lecz z racji starożytności swej krwi. pozyskawszy któregoś z baronów państwa. Doświadczenie dowiodło. które nie zawodzi nigdy lub rzadko. bo nie . chociaż wydawałoby się rzeczą logiczną. że wybuchnie tam powstanie. lecz bardzo trudno utrzymać je. któremu z jego łaski i woli podwładni. stracisz to państwo przy najbliższej sposobności. posyła on tam różnych zarządców. jak tylko te. Przeciwnie. Wszyscy oni bowiem. że gubi sam siebie ten. o których zachowała się pamięć. kto by uznawał kogoś za wyższego od niego. król francuski stoi w środku znacznej liczby panów. albo przez jednego księcia. Kto przeto przyjrzy się jednemu i drugiemu państwu. Otóż jeżeli zważycie. a jedno i drugie budzi nieufność u tego.w tym czasie. którzy ci pomagali. albo przez księcia i baronów. I gdyby jego następcy postępowali zgodnie. tracąc w ten sposób swoje panowanie na półwyspie. podzieliwszy swe państwo na sandżaki. mało po tym pożytku można się spodziewać. że byłoby łatwiej z różnych względów zająć państwo francuskie.jego następcy utrzymali całe państwo. gdy tę wygubi. gdy Dariusz zginął. mogli je bez trudu zatrzymać. że nie będą zdolni wojska swego znowu na nogi postawić. Przyczyny trudności podbicia państwa tureckiego tkwią w tym. nikogo nie potrzebuje się obawiać. którzy zajmują ten stopień nie z łaski pana. które wyniknęły z ich własnych. spostrzeże. po tym zaś zwycięstwie. sprzecznych ambicji. których pognębiłeś. a gdyby nawet dali się namówić. uznawanych przez swych poddanych i przez nich kochanych: mają oni swoje przywileje. kto drugiego czyni potężnym.i ledwo ją zająwszy umarł . jako niewolnicy i zależni. musi pamiętać o tym. odpowiedziałem mu. skąd pochodzi. którzy pragną zmiany. wtedy nie potrzebuje lękać się nikogo oprócz rodziny panującego. syna papieża Aleksandra - zajmował Romanię. tylko z największą trudnością dadzą się namówić do odstępstwa. że Francuzi nie rozumieją się na sprawach politycznych. Pochodzi to z przyczyn powyżej wyłuszczonych. IV Dlaczego królestwo Dariusza zdobyte przez Aleksandra nie powstało przeciw następcom Aleksandra po jego śmierci Zważywszy trudności. jakie są w państwie tureckim. Nie wystarczy wytracić rodzinę księcia. że gdy Aleksander Wielki stał się panem Azji w ciągu kilku lat . jak więc przed odniesieniem zwycięstwa nie mógł zwycięzca pokładać nadziei w poddanych. jego państwo stało się z przyczyn powyżej wyłożonych pewną własnością Aleksandra. znajdziecie je podobnymi do tych. przeciwnie. a jeśli lud słucha kogoś innego. Tacy baronowie mają własnych poddanych. nie pozwoliliby dojść Kościołowi do takiej siły. którzy ich uznają za swych panów i czują ku nim naturalne przywiązanie. Całą monarchią turecką rządzi jeden pan. których król nie może im odebrać bez narażenia się na niebezpieczeństwo. gdyż zawsze znajdą się malkontenci i tacy. gdy raz zostało podbite. ani wytępić. Stąd wypływa ogólne prawidło. że zdobywca nie może być przyzwany przez książąt tego państwa ani spodziewać się. gdyż zawsze pozostaną tam tacy panowie. lecz gdy zechcesz zatrzymać to państwo. to tylko jako ministra i urzędnika i nie odnosi się do niego ze szczególną życzliwością. że Francja stworzyła przewagę Kościoła i Hiszpanii w Italii. lecz gdy raz ich zwycięży w taki sposób. Dlatego Aleksander musiał najpierw uderzyć nań z całą siłą i rozbić go w polu. spostrzeże. że bunt stojących przy rządzie ułatwi mu przedsięwzięcie. Przykładami tych dwóch odmiennych rodzajów rządzenia są w naszych czasach Turcja i Francja. mógłby ktoś dziwić się. gdyż tworzy się tę potęgę zręcznością lub siłą. jako ministrowie. że bardzo trudno zdobyć państwo tureckie. gdyż z przyczyn powyżej wyłożonych nie potrafią pociągnąć za sobą narodu. który stał się potężnym. Otóż ktokolwiek by uderzył na Turków. jakie istnieją w utrzymaniu się przy świeżo nabytym państwie. i tych. gdy Valentino . że księstwa. Natomiast. gdzie łatwo możesz wkroczyć. Tymczasem następcy jego utrzymali się przy nim i nie mieli żadnych innych trudności. tak po nim nie potrzebuje bać się ich. Gdy mi zaś kardynał de Rouen powiedział.tak powszechnie nazywano Cezara Borgię. W państwach rządzonych przez jednego księcia i jemu podwładnych ma książę większą władzę. natrafisz na niezliczone trudności i ze strony tych. że ich znajdzie w jedności i że mu wypadnie większą nadzieję pokładać we własnych siłach niż w rozprzężeniu przeciwnika. Z tych powodów mogą oni utorować ci drogę do tego państwa i ułatwić zwycięstwo. bywają rządzone na dwa różne sposoby.

wie. jak się rzekło. Francji i Grecji przeciw Rzymianom. Po rozważeniu tych rzeczy nikogo nie zdziwi łatwość. które oni sami wywołali. jak ją trzymali Spartanie. Natomiast w republikach jest więcej życia. a z drugiej nie mając dawnego księcia. zależnie od powagi. Naprawdę bowiem nie ma innego pewnego sposobu utrzymania podbitych miast. drugi. że nie może obejść się bez jego przyjaźni i potęgi. dając jej wolność i zostawiając jej własne prawa. były one następstwem tego. przytoczę najwznioślejsze przykłady. zostawić im ich własne prawa. stali się pewnymi posiadaczami dzięki sile i ciągłości władzy. czerpać stamtąd pewne dochody i stworzyć wewnątrz rząd oligarchiczny. aby je utrzymać: pierwszy . są przyzwyczajone do rządzenia się swoimi prawami i do wolności. a pamięć dawnej wolności nie opuszcza ich obywateli i nie pozwala im spocząć. gdy między nimi przyszło do walki. trafić do celu. jak o państwie. nie po to. a także posiada starodawne urządzenia. chociaż upłynęło sto lat. za pośrednictwem jego obywateli niż w jakikolwiek inny sposób. aby jeżeli im nie dorówna. że ktoś z prywatnego człowieka staje się księciem. jaką mieli inni w zatrzymaniu tego. Atoli państw urządzonych tak jak Francja niepodobna posiadać z takim spokojem. przyzwyczajone do wolności. założyć tam swą siedzibę. lecz z odmiennego ustroju podbitego państwa. a nie niszczy go. tak że najpewniejszym środkiem jest zniszczyć je lub w nich zamieszkać. mierzą nieco wyżej. wobec wygaśnięcia krwi ich pana. że większe lub mniejsze trudności w utrzymaniu się nowego księcia przy księstwach zupełnie nowych zależą od mniejszej lub większej dzielności zdobywcy. że przedtem istniały w tych państwach liczne księstwa. i to tak o księciu. co zdobyli. widząc bardzo odległy cel. to będąc z jednej strony przyzwyczajone do posłuszeństwa. gdyż ono może zawsze wywołać powstanie w imię wolności. nie zapomną oni hasła wolności i tych porządków. lecz aby mierzyć wyżej. Rzymianie tak długo nie mogli być pewni posiadania tych prowincji. to zaś nie udało się do tego stopnia. jak to uczyniła Piza. a krew jego wygasła. jeżeli się nie rozdzieli i nie rozproszy mieszkańców. VI O nowych księstwach. utworzywszy w nich rządy oligarchiczne. jak dostała się w niewolę Florentczyków. że aby ją utrzymać. aby go podtrzymać. żyć zaś wolne nie umieją. przyzwyczajone do wolności. jak długo trwała pamięć tych księstewek. jak np. który by ci je utrzymał w przyjaźni. których naśladujesz. V W jaki sposób należy rządzić miastami i księstwami. musieli zburzyć wiele miast tej prowincji. tak że są mało skorzy do broni i bez trudu może je książę pozyskać i ubezpieczyć się co do nich. I łatwiej trzyma się miasto. więcej nienawiści. to przynajmniej zbliżył się do nich pod pewnym względem. A także później. gdyż ludzie kroczą prawie zawsze drogami ubitymi przez innych i w czynnościach swych naśladują drugich. zniszczyli je i nie stracili ich. Rzymianie. które przed podbojem miały własne prawa Jeżeli podbite państwa. jak tylko zburzenie ich. które nie idą w zapomnienie ani szybko. są trzy sposoby. nie zgodzą się na wybór żadnego spośród swych obywateli.to zniszczyć je. trzeci. przeto rozumny mąż powinien zawsze postępować śladami ludzi wielkich i najbardziej naśladowania godnych. chcąc utrzymać się przy Kapui. i że trzeba czynić wszystko. . Natomiast chcieli utrzymać Grecję w podobny sposób. a znając siłę rzutu swego łuku. one bowiem. że sam zostanie przez nie zgubiony. Powiem przeto. Kartaginie i Numancji. jaką w nich zdobył. lecz gdy ta wygasła. należy oczekiwać.było w nim innych zaburzeń prócz tych. aby dosięgnąć strzałą tej wysokości. Podobnie czynią dobrzy łucznicy: ci. więcej żądzy zemsty. Lecz skoro miasta i prowincje przywykły do życia pod władzą księcia. A kto opanuje miasto. utworzony przez księcia. Nie pochodziło to z większej lub mniejszej dzielności zwycięzców. mógł każdy pociągnąć za sobą część tych prowincji. I cokolwiek by się czyniło. z jaką Aleksander mógł utrzymać państwo azjatyckie. Albowiem taki rząd. zyskanych orężem własnym i męstwem Niech się nikt nie dziwi. jedynie Rzymian uznawały za swoich władców. ani pod wpływem otrzymanych dobrodziejstw. Dlatego wybuchały częste powstania w Hiszpanii. Spartanie trzymali Ateny i Teby. lecz przy najbliższej sposobności do nich się uciekną. Przykładem są Spartanie i Rzymianie. przeto zdaje się. Pyrrus i wielu innych. każe domyślać się męstwa lub szczęścia. niemniej jednak stracili je. A ponieważ ten przypadek. a ponieważ niepodobna trzymać się dokładnie tych dróg ani dorównać w doskonałości tym. tudzież trudność. że mówiąc o całkiem nowych księstwach.

Mojżesz. gdy książę jest zmuszony tam zamieszkać. Romulus. trzeba koniecznie zbadać. lecz gdy zależą wyłącznie od siebie i mogą posłuszeństwo wymuszać.) Zniósł on dawną armię. wtedy staną się potężnymi. powiem. czy ci reformatorzy. że opiera się ona na pewnym doświadczeniu. aby Cyrus zastał Persów niezadowolonych z panowania Medów. Lecz przechodząc do tych. chcąc dobrze wyrozumieć tę stronę. czy aby przeprowadzić swe dzieło muszą prosić. jak tylko królestwa". trzeba było. Toteż widzimy. Ten. w takim razie rzadko kiedy upadają. okażą się oni wszyscy godnymi podziwu. zorganizował nową. po czym tak się zasłużył. aby Mojżesz znalazł lud izraelski gnębiony w egipskiej niewoli. Dlatego ilekroć nieprzyjaciele znajdą sposobność do ataku. Ci. którzy zyskali lub założyli państwo. że jego biograf mówi. którzy mu wierzyli. porzucił przyjaźnie dawne. którym ze starymi urządzeniami było dobrze. A trzeba zważyć. i na zupełnie oddanym sobie wojsku. jak to w naszych czasach zdarzało się zakonnikowi Girolamo Savonaroli. odznaczał się taką siłą ducha. i bez tej sposobności zanikłaby siła ich ducha. aby Romulus stał się królem Rzymu i założycielem tej ojczyzny. Dlatego też. lecz mało. mógł na tej podstawie budować każdy gmach. że został ich księciem. jak tylko sposobność. który padł razem ze swymi reformami. gdyby byli bezbronni. lecz zatrzymują z łatwością. oprócz powyższych rzeczy. by nie mógł zostać w Albie i by go po urodzeniu porzucono. Trudności napotykane przez nich w uzyskaniu tronu rodzą się po części z nowych urządzeń i sposobów. łatwo ich o czymś przekonać. który z prywatnego człowieka stał się księciem Syrakuz. jednak zasługuje on na podziw dla tej choćby łaski. zawiązał nowe i opierając się na tych związkach. Do tych wielkich przykładów chciałbym dodać mniejszy. jaką uznali za odpowiednią. a tamci bronią się tak słabo. chociaż ten miał tak możnego Nauczyciela. . którym z nowymi urządzeniami mogłoby być dobrze. "quod nihil illi deerat ad regnandum praeter regnum" (niczego innego nie brakowało mu do królowania. Nie mógłby był Tezeusz okazać swej dzielności. I wystarczy zbadać ich czyny i życie. Otóż te sposobności przyniosły owym mężom powodzenie. i tylko swą dzielnością mogą je przezwyciężyć. A chociaż o Mojżeszu nie powinno się mówić. jak przewodnictwo przy tworzeniu nowych urządzeń. XXIII. a on nie potrafił utrzymać w stałości tych. zdobywają ją z trudem. Trzeba więc urządzić się w ten sposób. dochodzą do władzy książęcej. a nadzwyczajna dzielność i mądrość pozwoliła im dostrzec tę sposobność. Było przeto koniecznym. Przeto wszyscy tacy reformatorzy mają wielką trudność w postępowaniu i wszelkie niebezpieczeństwa są na ich drodze. jak tylko sposobność. czy też są zależni od drugich. którzy krocząc podobnymi drogami dzielności. że nie ma rzeczy trudniejszej w przeprowadzeniu ani wątpliwszej co do wyniku. 4. lecz do pewnego stopnia zgodny z tamtymi. ratując się przed uciskiem. dopóki nie spostrzegą. dzięki czemu podnieśli i uszczęśliwili swą ojczyznę. Albowiem reformator mieć będzie przeciw sobie wszystkich tych. Tezeusz i Romulus nie zdołaliby na czas dłuższy zyskać posłuchu dla swoich ustaw. lecz trudno umocnić w tym przekonaniu. to znaczy. pozbywszy się zawistnych. czy mogą zmuszać. że książę upada razem z nimi. gdyż był on jedynie wykonawcą poleceń Boskich. Owa ostrożność pochodzi po części ze strachu przed przeciwnikami. który by. Tezeusz i im podobni. że natura ludów jest zmienna. że oni nic więcej nie otrzymali od losu. czego przyczyną. ani też wzbudzić ufności w tych. stoją o własnych siłach. Lecz co do Cyrusa i innych. trzeba było. Atoli gdy je raz pokonają i zaczną zyskiwać poszanowanie. jakie muszą stosować dla ugruntowania swego państwa i swego bezpieczeństwa. bezpiecznymi. nie mając innego państwa. a nie szczęściu. stali się książętami. W pierwszym wypadku wyjdą zawsze źle na tym i nie dojdą do niczego. którzy mają prawo po swej stronie. Jednak łatwiej utrzymywał się ten. którzy tak długo nie mają naprawdę zaufania do nowej rzeczy. Compendium. którzy mu nie wierzyli. wlać im wiarę przemocą. a jeśli rozważać się będzie ich czyny i poszczególne zarządzenia. Justyn. którzy dzięki własnej dzielności. Uciskani bowiem Syrakuzanie wybrali go swym wodzem. aby władzę zyskać. po części z nieufności ludzi. aby przekonać się. zaś bez tej siły sposobność poszłaby na marne. wykonują go z zaciekłością. jeszcze jako człowiek prywatny. ani bardziej niebezpiecznej w kierowaniu. gdy tylko lud stracił zaufanie do niego. aby ją zatrzymać.że jedno lub drugie łagodzi nieco liczne trudności. Cyrus. zdecydował się pójść za jego przewodnictwem. że najznakomitszymi wśród nich są Mojżesz. Cyrus. gdyby nie znalazł Ateńczyków w rozbiciu. a ostrożnymi jego przyjaciółmi będą ci. otoczonymi czcią i szczęśliwymi. kto mniej liczył na szczęście. nie okażą się one inne niż Mojżesza. I za wszystkie inne podobne niech wystarczy przykład Hierona Syrakuzańskiego. a bezbronni padają. aby gdy wierzyć przestaną. w ten sposób poniósł dużo trudów. chociaż nie otrzymał niczego innego od losu. która im dała podstawy do zaprowadzenia tej formy rządu. która uczyniła go godnym rozmowy z Bogiem. że wszyscy uzbrojeni prorocy zwyciężają. a Medów osłabionych i zniewieściałych wskutek długiego pokoju. Ułatwienie niejakie wynika wówczas. jest i ta.

ani Wenecjanie. to znaczy. Następnie. podobnie rzecz miała się z imperatorami. aby umocnić się w tych państwach. Bowiem. aby wojsko Orsinich. Z drugiej strony Cezar Borgia. którym się posługiwał. gdy się już usadowili na tronie. Na obydwa te sposoby zostania księciem . a obie te rzeczy są bardzo zmienne i niestałe. jak to się trafiło wielu mężom w Grecji. po zdobyciu Faenzy. Wobec tego postanowił książę uniezależnić się od cudzego losu i oręża. przeto nie mógł na nią liczyć. a widział. którzy mają powody obawiać się potęgi papieża. zostają nimi z małym trudem. nie widział drogi. poznał jego usposobienie. pozyskał . Widział nadto. Wkroczył przeto król francuski do Italii z pomocą Wenecjan i za zgodą papieża i ledwo stanął w Mediolanie. aby ich pierwsza burza nie zniszczyła. nie zawiodło go w potrzebie. stali się nagle książętami. nie umieją oni. przede wszystkim więc osłabił w Rzymie partie Orsinich i Colonnów. lecz jeszcze rzecz ułatwił. jak się wyżej rzekło. który ich wyniósł. lecz nawet odbierając to. kto żył zawsze jako człowiek prywatny. Koniecznym więc było zachwiać ten system i w zamieszanie wprawić państwa Italii. którzy. przeszkadzały mu w tym dwie rzeczy. którzy mieli już pod swym protektoratem Faenzę i Rimini. walcząc z tysiącem przeciwności. swego syna. Francesco stał się przez zręczne środki i dzięki swemu wielkiemu męstwu z prywatnego człowieka księciem Mediolanu i łatwo utrzymał to. tudzież wola Francji. a już papież uzyskał od niego żołnierzy na wyprawę do Romanii. w miastach jońskich i na wielkim Helesponcie. gdyż nie jest rzeczą logiczną. które rodząc się i rosnąc szybko. gdy po wzięciu księstwa Urbino uderzył na Toskanię. gdy uderzywszy.pragnę przytoczyć dwa współczesne przykłady: Francesca Sforzy i Cezara Borgii. może je przy męstwie założyć później. obcymi siłami i przez szczęście zyskanych Ci.przez dzielność i przez szczęście . które nie wydawało mu się wiernym. Gdy po zajęciu Romanii i pokonaniu Colonnów chciał książę utrzymać tę prowincję i poczynić dalsze zabory. Wtedy bowiem król zniewolił go do zaniechania tego przedsięwzięcia. że w zupełności była ona w rękach Orsinich. zyskał państwo przez szczęście ojca swego i razem z nim go stracił. ani też nie mogą. co zdobył. które mu broń i szczęście drugich w ręce oddały. co się zaś tyczy króla. spostrzegł. wynoszeni przez zdemoralizowanych żołnierzy. którzy wyłącznie dzięki szczęściu zostają z prywatnych ludzi książętami. wyrastające nagle państwa są jak owe wszystkie rzeczy w przyrodzie. na Bolonię. czegoś podobnego bał się także ze strony króla francuskiego. czemu papież nie tylko nie sprzeciwił się. albo z czyjejś łaski. chociaż dzieje się to z mitręgą dla budowniczego i niebezpieczeństwem dla budowli. zwany powszechnie księciem Valentino. mianowicie jego własne wojsko. unieważniając pierwsze małżeństwo króla Ludwika. zanim zostanie księciem. które by należało do Kościoła. Aleksander VI. zważywszy. nie było jego winą. nie mają dostatecznej siły ducha. nie mogą . Tacy mężowie zależą wyłącznie od woli i losu tego. chyba że jest człowiekiem wielkiego talentu i męstwa. nie mogą mieć takich korzeni i rozgałęzienia. pomimo że używał wszelkich sposobów i czynił wszystko. lecz z dużym utrzymują się. Jeżeli przeto rozważy się wszystkie postępy księcia Valentino. oni na skrzydłach lecą do celu. rozpatrzyć je nie uważam za rzecz zbyteczną. którzy z prywatnych ludzi dochodzili do władzy. Colonnów tudzież ich adherentów. którą mógłby się posłużyć. których dostarcza przykład czynów księcia Valentino. co im los przyniósł.gdyż nie mają oddanych sobie i wiernych sił. którzy z innych zresztą powodów skłonili Francuzów do wyprawy na Italię. Takimi książętami są ci. utrzymać się na tym stanowisku: nie umieją. aby go można było zrobić panem jakiegoś państwa. napotkał wiele trudności obecnych i przyszłych. spostrzeże się. gdzie Dariusz wynosił książąt dla swego bezpieczeństwa i chwały. nie tylko przeszkadzając mu w powiększeniu zdobyczy. że broń Italii i ta. którym dostało się państwo albo za pieniądze. że oni niechętnie biorą udział w tej walce. Orsinich zaczął podejrzewać wtedy. obawiał się. że na oderwanie czegokolwiek od Państwa Kościelnego nie pozwoliliby ani książę mediolański. aby umiał rozkazywać ktoś. podobnie ci. więc też w drodze nie napotykają żadnych przeszkód. pragnąc wywyższyć księcia. wszystkie one występują dopiero później. które inni tworzyli przed dojściem do władzy książęcej. aby ich część móc bezpiecznie opanować. lecz pochodziło z nadzwyczajnej i niezmiernej złośliwości losu. aby od razu umieć przygotować się do utrzymania tego. gdyż nie umiałbym nawet dać nowemu księciu lepszych wskazówek jak te. Po pierwsze. że zaś jego sposoby zawiodły.VII O nowych księstwach. jak się rzekło. znajduje się w ręku tych. i aby później stworzyć te podstawy. co powinien czynić rozumny i dzielny mąż. kto nie zakłada podstaw. którą zagarnął dzięki powadze imienia królewskiego. Przyszło to łatwo dzięki Wenecjanom. jak dobrze przygotowywał on wszelkie podstawy przyszłej potęgi. co już zdobył.

wyczekiwał sposobności zniszczenia Orsinich. a pocięte zwłoki wystawić na placu w Cesenie obok pnia drzewa i zakrwawionego miecza. którzy raczej ograbiali swych poddanych. wiedział bowiem. lecz wynikały z twardej natury ministra. Lecz wracajmy do przedmiotu. Książę zająwszy Romanię. że książę był już dosyć potężnym i na razie zabezpieczonym. ilu tylko mógł dosięgnąć. pragnąc uspokoić ją i uczynić powolną dla ramienia królewskiego. Lecz później zdało się księciu. tudzież liczne niebezpieczeństwa dla księcia. To okrutne widowisko wywołało zadowolenie i zdumienie ludności. która mogła mu się udać w tym samym roku. Skorzystawszy więc ze sposobności. i dawali więcej powodów do niezgody niż do zgody. przez pozyskanie sobie. oblegających Gaetę. których mieli między szlachtą. w którym każde miasto miało swego obrońcę. powziął zamiar opanowania Toskanii. nie będąc . byłby zyskał takie siły i taką powagę. któremu oddał pełną władzę. myśląc o dalszych podbojach. wypadało mu liczyć się jedynie z Francją. a umiał tak dalece ukrywać swe zamysły. aby przez nią. opatrzywszy się za późno. przez jednanie sobie całej szlachty rzymskiej. co mu dał Aleksander. że Hiszpanie odebrali Francuzom królestwo neapolitańskie. szlachtę rzymską pozyskał. po czwarte. tak że ta prowincja roiła się od rozbojów. a nie chciał przeciw nim stawać. częściowo z nienawiści do Florentczyków. ani żadnym siłom cudzoziemskim. Wynikiem tego było powstanie w Urbino i rozruchy w Romanii. pieniądze i konie. wtedy. tak że w ciągu kilku miesięcy wygasło w ich umysłach przywiązanie do dawnego stronnictwa i przeniosło się w zupełności na księcia. a w Kolegium miał znaczną partię.bowiem wszystkich ich stronników. aby móc własną siłą odeprzeć pierwszy atak. aby wypędzić Hiszpanów. żeby nowy papież nie był jego wrogiem i żeby nie próbował odebrać mu tego. którego książę starał się wszelkimi sposobami pozyskać. wyzyskał ją. to ponieważ nie ufał ani Francji. tych wziął na swój dwór i hojnie ich zaopatrzył. że potęga księcia i Kościoła zagraża im zgubą. w którym Aleksander umarł. gdyż zorganizował wojsko na swój sposób i zniszczył po większej części te siły zbrojne. Lecz gdy poprawił swe położenie. ta jednak nieopatrzność oddała ich w Sinigaglii w jego ręce. Po czym skoro tylko poskromił dom Colonnów. po trzecie. jak tylko można najbardziej. byłby mu się rychło udał. zastał ją pod rządami niedołężnych panów. niż dbali o poprawienie ich losu. że nie ścierpi tego król francuski. Przeto postawił na jej czele messera Remira de Orco. kazał go pewnego ranka poćwiartować. jeżeli je popełniano. aby się zabezpieczyć co do nich. Co zaś do powiększenia swych zdobyczy. obawiał się bowiem. że pogodzili się z nim Orsini za pośrednictwem signora Paolo. Takie były jego zasady co do spraw teraźniejszych. Gdyby mu się udała wtedy ta wyprawa. jak się rzekło. Następnie Lukka i Siena poddały się od razu. Orsini bowiem. a Pizę wziął w swą opiekę. Ten uspokoił ją w krótkim czasie i ku wielkiej swej chwale przywrócił porządek. rabunków i wszystkiego rodzaju zuchwałości. a nie potrzebował dlatego. chciał pokazać. pod przewodnictwem jednej z wybitnych osobistości. które w zupełności przezwyciężył z pomocą Francuzów. uszło bardzo niewielu. Zaczął tedy szukać nowych przyjaźni i postępować dwuznacznie wobec Francuzów. gdyby dłużej żył Aleksander. nadto obdarzał ich stosownie do zdolności urzędami wojskowymi i cywilnymi. zaczął więc używać podstępów. człowieka okrutnego i energicznego. I zamiar jego. Postanowił więc zabezpieczyć się przed tym na cztery sposoby: po pierwsze. Św. a częściowo ze strachu. A ponieważ wiedział. Powiem więc. co do przyszłych zaś musiał przede wszystkim obawiać się. starając się jeszcze przed śmiercią papieża skupić w swym ręku taką władzę. więc pragnąc ułagodzić umysły ludności i zjednać je sobie zupełnie. przez zgładzenie całych rodzin ograbionych przez siebie panów. otóż książę. która już zaczęła lubować się w pomyślnym położeniu. gdy ci wkroczyli do państwa neapolitańskiego. które jako sąsiedzkie mogły mu szkodzić. że sam przez się byłby się utrzymał. wobec czego jedni i drudzy zmuszeni byli ubiegać się o jego przyjaźń. jak mógł najlepiej. czwartą prawie przeprowadził. aby odebrać nowemu papieżowi wszelką sposobność do wmieszania się w jego sprawy z ich powodu. ustanowił więc w prowincji sąd cywilny. Z tych czterech rzeczy dokonał trzech do śmierci Aleksandra. Wtedy nie było już dla Florencji ratunku. który za późno spostrzegł swój błąd. po drugie. gdy mu się ta niebawem nadarzyła. dając mu szaty. Kolegium. trzymać papieża na wodzy. uważał za rzecz konieczną dać jej dobry rząd. więc nie chcę jej pomijać. że poprzednia surowość ściągnęła nań pewną nienawiść. niebawem zaś zagarnął ją. nie pochodziły od niego. że okrucieństwo. Ponieważ ta ostatnia rzecz zasługuje na zaznaczenie i inni powinni ją naśladować. by nie stała się nienawistna. zwołali zjazd do Magione w pobliżu Perugii. Albowiem z ograbionych przez siebie panów wymordował tylu. nie potrzebując się oglądać już na Francję. mając już Perugię i Piombino. że ta jego wyjątkowa władza nie jest odpowiednia. Po zgładzeniu więc przywódców tej rodziny i po pozyskaniu przyjaźni jej stronników stworzył książę wcale pewne podwaliny pod swoją potęgę. mając całą Romanię i księstwo Urbino i ujmując sobie tamtejszą ludność.

których skrzywdził. ale przynajmniej mógł nie dopuścić do pontyfikatu tego. jako papieże. zdaje mi się. którym wyrządził krzywdę lub którzy. utrzymywać w przyjaźni królów i książąt. doszedłszy do pontyfikatu. wzbudzać zarówno miłość. Umocniwszy się na tym stanowisku. Lecz swe zbrodnie łączył z taką tężyzną umysłu i ciała. zgromadził pewnego poranka lud i senat syrakuzański pod pozorem . mógł jednak nie dopuścić do wyboru kogoś niepożądanego i nie powinien był nigdy zgodzić się na wybór jednego z tych kardynałów. przeto sądzę. jak to uczyniłem. przeprowadzić wyboru papieża po swej myśli. na domiar śmiertelnie chorego. Nie mógł wprawdzie zrobić papieżem tego. a nie mogąc tego osiągnąć. Lecz była w księciu taka zawziętość i taka siła ducha i tak dobrze wiedział. nie umiałbym go potępiać. Można mu zrobić jedynie ten zarzut. co może zdarzyć się po śmierci ojca i na wszystko znalazł środek. musieliby się go obawiać. mając umysł wielki i daleko sięgające zamysły. jedynie nie pomyślał nigdy o tym. gubić tych. został królem Syrakuz. VIII O takich. nie zaś kardynała San Pietro ad Vincula. lecz nie występowali przeciwko niemu. doszedł stopień po stopniu do pretury Syrakuz. by przez gwałt i nie zobowiązując się względem nikogo. co do którego zrobił zły wybór. chociaż o jednym z nich można by obszerniej rozprawiać tam. przeciwnie. że powinienem. A że te podwaliny były dobre. kto do ich naśladowania będzie zmuszony. nie mógł inaczej postępować i jedynie krótkie życie Aleksandra i własna choroba przeszkodziły jego planom. albo tak. którego chciał. tak aby świadczyli przysługi ze skwapliwością. myli się bowiem. byłby przezwyciężył wszelkie trudności.otóż taki nie znajdzie bardziej żywych przykładów. widać z tego. nie mogąc bowiem. otoczonego dwoma bardzo potężnymi armiami nieprzyjacielskimi. drugim nowożytnym. Atoli w pięć lat od czasu.więcej zależnym od losu i siły drugich. kiedy należy zjednywać sobie ludzi. jak czyny księcia Valentino. jak się rzekło. Mówiąc o pierwszym sposobie. który stał się przyczyną jego końcowego upadku. że one same przez się wystarczą temu. Colonna. że nie należy ich pomijać. Zestawiwszy wszystkie czyny księcia. Tymi zaś. co do innych zaś rzeczy w zawieszeniu. San Giorgio. którzy przez zbrodnie doszli do władzy książęcej Lecz ponieważ można z prywatnego człowieka zostać księciem jeszcze na dwa sposoby (które nie dadzą się w całości odnieść ani do szczęścia. ci z uwagi na związki i zobowiązania. że pozwolił na wyniesienie Juliusza II. ani do dzielności). byli między innymi kardynałowie San Pietro ad Vincula. pozbywać się niewiernych wojsk. dopuścić do pontyfikatu kardynała de Rouen. że u osobistości wielkich świeże dobrodziejstwa powodują zapomnienie starych krzywd. że w chwili jego śmierci on sam będzie umierającym. Wszyscy inni. stawiać go za wzór do naśladowania tym wszystkim. Agatokles Sycylijski z człowieka nie tylko prywatnego. Kto przeto uważa za rzecz niezbędną zabezpieczyć się w swym nowym księstwie przed wrogami. które w tak krótkim czasie założył. z wyjątkiem kardynała de Rouen i Hiszpanów. którzy wznieśli się do władzy dzięki szczęściu i obcemu orężowi. zwyciężać siłą lub zdradą. jednym starożytnym. pokażę go na dwóch przykładach. Był on synem garncarza i prowadził zawsze na wszystkich stopniach swej kariery życie zbrodnicze. zatrzymać to. Polegają one na tym. a tworzyć nowe. a lubianym. co mu z dobrej woli zostało przyznane. że dochodzi się do władzy książęcej albo drogą zbrodniczą i niecną. że pomyślał o wszystkim. tudzież tak silne były podwaliny. że Romania oczekiwała go więcej niż przez miesiąc i że chociaż na pół żywy. gdy wyciągnął szpadę. bo sądzę. gdzie mowa o republikach. musieliby obawiać się go. wielkodusznym i szczodrobliwym. kto sądzi. być surowym. to przecież przebywał bezpiecznie w Rzymie. Vitelli i Orsini. Lecz wszystko byłoby dla niego łatwe. nie wchodząc w ocenę wartości tej rzeczy. który z wojskiem stał na Sycylii. którego nie chciał. umarł Aleksander i zostawił go umocnionego jedynie w Romanii. gdyby był zdrowy w chwili śmierci Aleksandra. a kiedy ich gubić. a szkodzili ze strachem . którzy mogą lub muszą szkodzić. mieć posłuch i poszanowanie u żołnierzy. nadać nową postać dawnym urządzeniom. Mówił mi w dzień wyboru Juliusza II. tamten mając za sobą potęgę francuską. że wstąpiwszy do wojska. Ascanio. albowiem ludzie szkodzą z bojaźni lub przez nienawiść. lecz na domiar najniższego i podłego stanu. że gdyby nie miał tych wojsk na karku lub gdyby był zdrów. lecz wyłącznie od potęgi i szczęścia własnego. zyskiwać sobie przyjaciół. postanowił zagarnąć władzę książęcą. Zbłądził więc książę co do tego wyboru. Porozumiawszy się co do tego planu z Kartagińczykiem Hamilkarem. gdzie przybyli wprawdzie Baglioni. jak strach u ludzi. Przeto książę powinien był przede wszystkim przeprowadzić wybór Hiszpana. Albowiem on. że prywatny obywatel dzięki poparciu innych obywateli zostaje władcą swej ojczyzny.

jako niezadowoleni. o czym opowiedziało się powyżej. podobnie jak Agatoklesa. Po spożyciu uczty i po zabawach. W naszych czasach. Następnie. Vitellozza. który uwięził go w Sinigaglii razem z Orsinimi i Vitellimi. którego on ogłosił się naczelnikiem. lecz przez stopnie wojskowe. że służyć innym jest ujmą dla niego. i kazał udusić tak jak i mistrza jego. natomiast wielu innych nie umiało za pomocą okrucieństwa utrzymać państwa podczas pokoju. że jest dobrem). aby obywatele zobaczyli. które popełnia się raz jeden z . opanował miasto i obległ w pałacu Najwyższą Radę. takimi sposobami można zdobyć władzę. zostawiwszy część swych ludzi jako załogę. przeto powziął zamiar opanowania Fermo za poparciem Vitellozza tudzież z pomocą niektórych tamtejszych obywateli. a ponieważ był zdolnym i krzepkim na ciele i duchu. był na wychowaniu u swego wuja nazwiskiem Giovanni Fogliani. jego bratem. gdyby w rok po popełnionym ojcobójstwie nie dał się podejść Cezarowi Borgii. zostawszy sierotą w dzieciństwie. gdy Paolo umarł. Na dany znak kazał swoim żołnierzom wymordować wszystkich senatorów i najbogatszych z ludu: po ich śmierci zagarnął i dzierżył najwyższą władzę w tym mieście bez żadnego oporu obywateli. gdyż. potrafił nie tylko obronić swe miasto. czego dokonał bez jednego i drugiego. prosił więc wuja. Otóż Giovanni nie zaniedbał żadnych starań na korzyść krewniaka i uzyskał uroczyste przyjęcie go przez mieszkańców Fermo. z jaką narażał się i zwalczał niebezpieczeństwa. A jednak jego dzika srogość i nieludzkość w połączeniu z niezliczonymi zbrodniami nie pozwalają go sławić na równi ze znakomitymi mężami. człowieczeństwa i bogobojności. jak to się dzieje. Mógłby ktoś dziwić się. aby nauczywszy się tam tego rzemiosła. zajęty przygotowaniem tego. Na pisał więc do Giovanniego Fogliani że chciałby po tylu poza domem spędzonych latach odwiedzić swe miasto i rozpatrzyć się nieco w ojcowiźnie. Dobrze użytymi mogą nazywać się te (jeżeli o złem wolno powiedzieć. doszedł do jakiegoś wyższego stopnia wojskowego. A ponieważ nie stara się o nic innego. za pontyfikatu Aleksandra VI. co mu było potrzebne do jego przyszłej zbrodni. i udał się do jednej z komnat. wszczął Oliverotto umyślnie poważną rozmowę o potędze papieża Aleksandra i jego syna Cezara tudzież o ich przedsięwzięciach. nie można jeszcze nazwać dzielnością mordowania obywateli. gdy z kryjówek wypadli żołnierze i zamordowali Giovanniego i wszystkich innych. Oliverotto zamieszkał w jego domach. dokąd podążyli za nim Giovanni i wszyscy inni obywatele. Nie można przeto szczęściu i cnocie przypisywać tego. a tym bardziej w burzliwych czasach wojny. a jemu zostawić Sycylię. by przyjęli go z honorami. Atoli gdy się weźmie pod uwagę tę dzielność Agatoklesa. że nie stracił czasu na darmo. Gdy Giovanni i inni wzięli udział w rozprawie. a w końcu oblegany. stał się w krótkim czasie jednym z pierwszych ludzi w jego wojsku. A chociaż dwukrotnie przez Kartagińczyków rozbity. która ze strachu musiała go słuchać i zgodzić się na utworzenie rządu. którzy przekładali niewolę nad wolność własnej ojczyzny.rozpatrzenia spraw tyczących rzeczypospolitej. i tę wielkość jego umysłu. w dzielności i zbrodni. którzy. braku wierności. co nie tylko jemu przyniesie zaszczyt. następnie zaś wydał uroczystą ucztę. i doprowadził do ostatecznej konieczności Kartagińczyków. służył Oliverotto pod Vitellozzem. Ledwo usiedli. I byłoby trudno obalić go. doszedł on do władzy książęcej nie dzięki czyjemuś poparciu. w otoczeniu stu konnych przyjaciół i sług. który oddał go bardzo jeszcze młodego do wojska pod komendę Paola Vitelli. że w ciągu jednego roku. Lecz ponieważ uważał. więc zdołał umocnić się przez wprowadzenie nowej organizacji cywilnej i wojskowej tak dalece. jak tylko by zasłużyć na dobre imię. a nigdy obywatele nie spiskowali przeciw niemu. Zapewne. że Agatokles i niejeden mu podobny mógł po niezliczonych zdradach i okrucieństwach żyć długo bezpiecznie w swej ojczyźnie i bronić się przeciw wrogom zewnętrznym. zdradzania przyjaciół. aby zechciał nakłonić obywateli. ale nie chwałę. nie widzi się przyczyny. którego jest wychowankiem. na którą zaprosił Giovanniego Fogliani i wszystkich znakomitych obywateli Fermo. którzy byli zmuszeni pogodzić się z nim. gdy dzierżył władzę książęcą. a utrzymał się przy niej później przez odważne i ryzykowne sposoby postępowania. gdzie przepędził kilka dni. z resztą najechał Afrykę i w krótkim czasie uwolnił Syrakuzy od oblężenia. więc pragnie wjechać do miasta uroczyście. ten naraz powstał ze słowami. dla której miałby być uważany za niższego od któregokolwiek ze znakomitych wodzów. z jaką znosił i zwyciężał przeciwności. poprzestać na posiadaniu Afryki. Oliverotto da Fermo. że o tych rzeczach należy mówić w bardziej sekretnym miejscu. jak się wyżej rzekło. że zależy to od dobrego lub złego posługiwania się okrucieństwami. nie tylko był bezpieczny w mieście Fermo. lecz nadto. Sądzę. Po tym mordzie wsiadł Oliverotto na konia. zwyczajnych w podobnych okolicznościach. lecz także Foglianiemu. mogli mu szkodzić. A ponieważ wyginęli wszyscy ci. nie znajdzie w nich wcale lub niewiele rzeczy dających się przypisać szczęściu. lecz nadto stał się postrachem dla wszystkich sąsiadów. Kto przeto zastanowi się nad czynami i męstwem Agatoklesa. osiągnięte wśród tysięcznych trudów i niebezpieczeństw.

I aby lepiej wyjaśnić tę sprawę. z czasem raczej mnożą się. i to tymi najbardziej. musi obawiać się nie tylko tego. Dodać nadto trzeba. Ci. bo ma do czynienia ze zbyt wielu ludźmi. albo bezrząd. jest zmuszony trzymać ciągle nóż w ręku i nie może nigdy spuścić się na swych poddanych. Dla jej pozyskania nie potrzeba ani szczególnej dzielności. za późno już na wyrządzanie ludziom zła. należy honorować i miłować. że są mu równi. będzie bowiem uważane za wymuszone. które choćby z początku nieliczne. zawczasu pomyślą o tym. Dla drugich jest rzeczą niemożliwą utrzymać się. natomiast dobrodziejstwa świadczyć trzeba po trosze. albo wolność. czy drugiej stronie nadarzy się do tego sposobność. wobec czego nie może ani postępować. wrogo usposobionych. czy jednej. że go opuszczą. podobnie lud. te dwa sprzeczne dążenia wywołują jeden z trzech skutków: albo władzę książęcą. więc nie przyniesie ci żadnego uznania. IX O księstwie ustanowionym przez obywateli Lecz przejdźmy do drugiego sposobu. które stąd pochodzą. lecz raczej szczęśliwego sprytu. natomiast obejdzie się bez tych samych możnych. Nadto. Agatokles.konieczności. Pryncypat może pochodzić z ręki ludu lub możnych. a możni pragną rządzić ludem i uciskać go. Kto dochodzi do władzy książęcej z pomocą możnych. a mianowicie. mogąc ich każdej chwili wynosić i poniżać. jakiej książę oczekiwać może od wrogiego ludu. że zostanie przez niego opuszczony. że dochodzi się do niej albo przez przychylność ludu. zaczynają popierać jednego ze swoich i robią go księciem. widząc. Z tego należy wyciągnąć wniosek. a które nadto przynoszą możliwie największy pożytek poddanym. albo przez przychylność możnych. lecz także. trudno możnym dogodzić. że nie może oprzeć się możnym. zwłaszcza gdy nie są chciwi. że stają się zależni w zupełności od twego losu. kiedy obywatel zostaje księciem swej ojczyzny nie przez żaden nieznośny gwałt. ma bowiem dookoła siebie wielu takich. powinien przygotować i popełnić naraz wszystkie nieodzowne okrucieństwa. gdyż w pomyślności przysporzy ci to czci. czy to przez tchórzostwo. którym zdaje się. Inaczej rzecz się ma z ludem. co do drugich trzeba uważać. Tych. a wtedy powinieneś posługiwać się nimi. ci bowiem. a dobro. albo oni postępują w ten sposób. aby nie wracając do nich codziennie i nie powtarzając ich. aby krócej doznawane. Źle użytymi są takie. popiera jednego obywatela i wybiera go księciem. że co do możnych trzeba przede wszystkim pamiętać. natomiast ze strony możnych. ani rozkazywać według swej woli. tamten nie chce być uciskanym. Lecz kogo przychylność ludu wyniosła. którego zwycięstwa spodziewają się. którzy są ludźmi dobrej rady. zamiast rzednieć. który zostaje księciem z pomocą ludu. które wtedy wyświadczysz. ani szczególnego szczęścia. dla ubezpieczenia się. że wystąpią przeciw niemu. nie powtarza się ich później. mogą z pomocą boską i ludzką przynieść swemu państwu pewną korzyść. czy działanie ich wynika z małoduszności i przyrodzonej wady umysłu. Taka władza książęca może być nazwana obywatelską. bo tych jest niewielu. Lecz gdy z wyrachowania i przez ambicję nie przywiązują się do ciebie. szukając w jego powadze swej obrony. którzy stają się zależnymi. stosowanie do tego. że są dwa rodzaje ich zachowania się. czy złą radę. mniej tym samym krzywdziły. Najgorszą rzeczą. to znak że myślą więcej o sobie niż o . lecz dzięki przychylności innych współobywateli. to znaczy. którzy słuchać go nie byliby gotowi. jak np. którzy używają pierwszego sposobu. ten stoi sam jeden i dookoła niego nie ma albo nikogo. przed możnymi może się zabezpieczyć. jest ta. aby lepiej smakowały. Przede wszystkim powinien książę żyć ze swymi poddanymi w sposób taki. Przy tym książę musi być zawsze z tym samym ludem. Otóż powiem. którego nie potrzebowałby zmieniać na skutek żadnego pomyślnego czy niepomyślnego wydarzenia: gdy bowiem pozostawać będziesz pod przymusem czasów burzliwych. jeżeli postępuje się szlachetnie i nie krzywdzi drugich. że zdobywca. że książę nie potrafi nigdy zabezpieczyć się przed nieprzyjaznym ludem. Kto czyni inaczej. Ponieważ w każdym mieście istnieją te rozbieżności interesów. Gdy bowiem możni spostrzegą. albo też nie. którego cel jest szlachetniejszy niż możnych. opanowawszy rządy. aby w jego cieniu móc zaspokoić swój apetyt. że lud nie chce poddać się władzy i uciskowi możnych. że nie zdołają oprzeć się ludowi. ci bowiem chcą uciskać. powiem. Albowiem krzywdy powinno się wyrządzać wszystkie naraz. którzy wskutek ustawicznych i świeżych krzywd nie mogą nabrać do niego zaufania. albo jest bardzo niewielu takich. mógł dodać ludziom otuchy i pozyskać ich dobrodziejstwami. utrzymuje się przy niej z większą trudnością niż ten. na nic się nie przyda. mając więcej przenikliwości i więcej chytrości. aby siebie ocalić i szukać będą porozumienia z tym. i według swego upodobania nadawać im znaczenie lub ich go pozbawiać. a w nieszczęściu nie potrzebujesz ich się obawiać.

a jest przy tym człowiekiem serca. ci zaś. co zaś do drugiego. ci zaś. umrzeć za niego. gdy im świadczy dobro ten. który może rozkazywać. albowiem ludzie są zawsze nieprzyjaciółmi przedsięwzięć. co osiągnie bez trudu. albo za pośrednictwem urzędników. w których widzą trudności. a do poddanych odnosić się będzie tak. gdy prywatny obywatel liczy na lud i oczekuje od niego uwolnienia z rąk uciskających go wrogów i urzędników. wtedy każdy biegnie. nie zechcą jego samego w tych przeciwnościach słuchać. takiego nikt lekkomyślnie nie zaczepi. które są rozmaite. powiem. albowiem tacy książęta rządzą albo sami. więc mówić o nich nie będę. czy też zawsze opierać się musi na obcej pomocy. wtedy nie zawiedzie się na nim i przekona się. Lecz gdy na nim oparcia szuka książę. który by ich zaczepił. czy pieniędzy mogą wystawić porządne wojsko i stoczyć w polu walkę z każdym. Kto zaś zyska władzę przez poparcie ludu. od którego oczekiwali zła. że dobre założył podwaliny. oparł się atakowi całej Grecji i zwycięskiego wojska rzymskiego i obronił swą ojczyznę i swe państwo. czy książę jest panem takiego państwa. zdaniem moim. X W jaki sposób należy oceniać siły każdego księstwa Badając jakość powyższych księstw.władzy absolutnej. Powiem jedynie w konkluzji. gdyby lud był nieprzyjaźnie względem niego usposobiony. że "kto buduje na ludzie. jak tylko zachęcić takich książąt do umacniania i fortyfikowania własnego miasta. a niepodobna spodziewać się łatwego ataku na kogoś. co widzi w czasach spokojnych. Niemieckie miasta cieszą się wielką wolnością. gdy przekształcają się w absolutne. że dla księcia jest rzeczą konieczną mieć przychylność ludu. niż gdyby ten doszedł do władzy za jego poparciem. nie da się nic innego powiedzieć. w tym wypadku zawodzi się często. A tym niebezpieczniejsze jest to doświadczenie. gdyż zależą oni w zupełności od woli tych obywateli. są zdani zawsze na innych. Są bowiem ufortyfikowane w ten sposób. czy to nie chcąc go słuchać. a dla przezwyciężenia niebezpieczeństwa wystarczyło mu jedynie poparcie niewielu obywateli. niech stara się utrzymać go zawsze w przyjaźni. gdyż lud nie będzie od niego niczego więcej żądał prócz tego. a we Florencji Giorgiowi Scali. przeto poddany lud odnosi się do takiego księcia z większą przychylnością. nie zaniedbuje innych przygotowań i utrzymuje ogół przejęty swym duchem i swymi urządzeniami. Przeto przezorny książę powinien obmyśleć sposób. stosownie do warunków. Kto będzie miał swą posiadłość dobrze ufortyfikowaną. którzy sprawują urzędy. że w razie potrzeby może działać samodzielnie. przyzwyczajeni do odbierania rozkazów od urzędników. aby obywatele zawsze i w każdej okoliczności odczuwali potrzebę jego rządu. chociaż władają niewielkimi ziemiami.w obliczu niebezpieczeństwa . że można go zrobić tylko raz jeden. ani żadnego innego możnego sąsiada. że tych uważam za zdolnych do samodzielnego działania. gdyż ono sprawdza się wtedy. powinien przede wszystkim starać się pozyskać sobie lud. którzy czy to z racji obfitości ludzi. bo inaczej braknie mu w nieszczęściu oparcia. Nabis. co nie byłoby dostateczne. każdy przyrzeka i każdy gotów. bo zawsze w razie nieszczęścia przyczynią się do jego zguby. lecz muszą szukać schronienia za murami i tam się bronić. czy to działając przeciwko niemu. Albowiem podobny książę nie może polegać na tym. kiedy państwo potrzebuje obywateli. I aby lepiej wyjaśnić tę sprawę. I niech nikt nie usiłuje zwalczać mojej opinii tym smutnym przysłowiem. A ponieważ ludzie. co do rzeczy należy. słuchają cesarza wtedy. jeśli go weźmie pod swą opiekę. ten buduje na błocie". zobowiązują się bardziej względem swego dobroczyńcy. gdy śmierć daleko. nie okazuje trwogi w przeciwnościach. W drugim wypadku jest ich państwo słabsze i bardziej narażone na niebezpieczeństwo. Tu nie można podać pewnej reguły. zawsze więc w czasach wątpliwych będzie on miał brak człowieka zaufanego. zwłaszcza w czasach burzliwych. jak się wyżej rzekło i poniżej się jeszcze powie. którzy nie mogą przeciw nieprzyjacielowi wyruszyć w pole. wtedy stale będą mu wierni. co będzie łatwe. gdy obywatele potrzebują rządu. kto ma miasto dobrze do obrony przygotowane i nie jest nienawidzonym przez lud. nie dbając o resztę kraju. że każdy uważa ich zdobywanie za rzecz . mogą księciu bardzo łatwo odebrać państwo. kiedy chcą i nie boją się ani jego. mianowicie. a kto przez poparcie możnych na przekór ludowi zostanie księciem. jak to w Rzymie zdarzyło się Grakchom. wtedy znajdzie ich niewielu. Książę zaś nie zdoła ująć w czas . O pierwszym wypadku mówiliśmy już i jeszcze powiemy. lecz w czasach burzliwych.tobie . gdyż obywatele. by go nie uciskać. Książę może zjednać sobie lud na wiele sposobów. Księstwa ustanowione przez obywateli upadają najczęściej. książę spartański.takich powinien książę wystrzegać się i odnosić się do nich jak do otwartych wrogów. należy mieć na uwadze jeszcze jedną rzecz.

w płomieniach. jak ci postępują i żyją. Przyszedł potem Aleksander VI. Otóż książę. pokazał. i to bez marnowania grosza publicznego. a poddani. Poza tym. byle nie brakło środków do życia i obrony. czy to budząc w nich trwogę przed okrucieństwem wroga. księcia mediolańskiego i Florentczyków. aby żaden z nich nie rozszerzył swego państwa. Ci potentaci musieli uważać głównie na dwie rzeczy: jedną. które są bezpieczne i szczęśliwe. że nieprzyjaciel najczęściej zaraz po swym wkroczeniu pali i niszczy ich kraj. Albowiem są one oparte na starodawnych urządzeniach religijnych. a jeżeli . wywyższał tych. że ten ma względem nich zobowiązania. To było przyczyną. mimo to ani szczęście. a nimi nie rządzą. a z których plebs utrzymuje się. kiedy jeszcze umysły ludzi są gorące i chętne do obrony. A już taka jest natura ludzka. utrzymywali papiestwo w słabości i bezsilności. gdyż w dziesięciu latach . szkody już są zrobione. drugą. jaką przewagę może papież uzyskać przez pieniądze i siłę zbrojną. I aby utrzymać w karbach Wenecjan. którzy byli podzieleni na dwa stronnictwa: Orisinich i Colonnów. i to w tych działach. jak i doznawane dobrodziejstwa. a długie oblężenie i własny interes każą mu zapomnieć o księciu" - odpowiem na to. jak podczas oblężenia. Dodajmy do tego. gdyby nawet został. a ich nie bronią. czy to dając nadzieję poddanym. Lecz ponieważ są one rządzone przez siły wyższe. tworzy je bowiem i utrzymuje Bóg. krzywdy doznane i nie ma na nie lekarstwa. którego Kościół zdołał wypędzić z Italii. jak to miało miejsce dla obrony Ferrary. którzy wydadzą mu się zbyt hardzi. aby móc wyżywić plebs. a zatrzymuje bez jednego i drugiego. gdyż sprawy świata tak ciągłym ulegają zmianom. czy to zręcznie zabezpieczając się co do tych. gdy umysły ochłodną. aby je podtrzymać. Nim Karol. pod dostatkiem artylerii i stale trzymają w składach publicznych zapasy żywności i napojów. i nikt im nie odbiera państw. Niekiedy wprawdzie był papieżem człowiek śmiały. jak np. Są to więc jedyne księstwa. to napadający odszedłby ze wstydem. wróg Orsinich. który byłby panem silnego miasta. to znów jego następca. aby cudzoziemiec nie wkroczył zbrojnie do Italii. dlaczego Kościół doszedł w rzeczach świeckich do takiej potęgi. i nigdy nie brakło przyczyn do zatargów między nimi. co do których wszystkie trudności występują. Oni więc. pozostawionych bez obrony. a te wszystkie tak są potężne i taką mają właściwość. króla Neapolu. zanim się je posiądzie. XI O księstwach kościelnych Obecnie pozostaje nam jedynie omówić księstwa kościelne. nie troszczą się o nich i ani myślą. A jednakże gdyby mnie ktoś zapytał. Wenecjan. Najwięcej troski budzili pod tym względem papież i Wenecjanie. trzeba było związku wszystkich innych państw. nie może być napadnięty. leżące zewnątrz miasta. że potężny i dzielny książę zwalczy zawsze te trudności. bo im się zdawać będzie. wszystkie one mają odpowiednie rowy i mury. Otóż mając to wszystko na uwadze. przeto nie będę o nich mówił.powiedzmy . stojąc w obliczu papieża z bronią w ręku. aby ktoś mógł przez rok stać z wojskiem pod twierdzą.jeden papież poskromił prawie Colonnów. których poprzednik nie miał czasu zupełnie wygubić.przewlekłą i trudną. że podtrzymują swych książąt przy władzy bez względu na to. a nie byłby znienawidzony. jacy kiedykolwiek byli. w jego bowiem obronie zostały spalone ich domy i zniszczone posiadłości. a zarazem zniszczyć Wenecjan? Chociaż te rzeczy są znane. ponieważ nie są rządzeni. Przyczyną tego była też krótkość rządów papieży. ani umiejętność nie zdołały nigdy uwolnić go od tych niedogodności. dlatego tym mniej książę potrzebuje tego obawiać się. niedostępne dla umysłu ludzkiego. ani mogą się ich pozbyć. że jednakowo zobowiązują świadczone. tym bardziej więc przygarną się do księcia. wkroczył do Italii. lecz nawet pierwszy lepszy baron czy pan? obecnie zaś drży przed nimi król francuski. nietrudno będzie roztropnemu księciu nakłonić do wytrwałości tak przed. które są nerwem i życiem miasta. mają zawsze w gminie przygotowaną dla niego pracę na rok. gdy przecież aż do pontyfikatu Aleksandra ważyli go lekko w sprawach doczesnych potentaci włoscy. aby zaś powściągnąć papieża.tyle przeciętnie rządził każdy z nich . którzy uchodzą za potężnych. wtedy straci cierpliwość. wystarczające na jeden rak. Tylko ci książęta mają państwa. co zdziałał przez księcia . i to nie tylko ci. że jest prawie niemożliwym. w wysokiej cenie mają także ćwiczenia wojskowe i ciągle wydają przepisy. gdyż zyskuje się je przez cnotę lub szczęście.ledwo zdołał upokorzyć jedno stronnictwo. że zło nie będzie długotrwałe. Wszystko. więc rozpatrywanie ich byłoby zarozumiałością i zuchwałością. że w małej cenie były w Italii siły świeckie papieża. Sykstus. ponieważ po kilku dniach. Lecz gdyby ktoś zrobił uwagę: "Jeżeli lud spostrzeże swe posiadłości. król francuski. mają poddanych. posługiwano się baronami rzymskimi. który najlepiej ze wszystkich papieży. pozostawał ten kraj pod władzą papieża. nie wydaje mi się zbędnym przypomnieć je w pewnej mierze.

Najemnicy chcą bardzo być twoimi żołnierzami wtedy. gdy zaś wódz taki nie jest dzielny. tchórzliwe wobec nieprzyjaciół. albowiem jest ono niezgodne. nigdy nie będzie stał pewnie i bezpiecznie. Najemne i posiłkowe jest bezużyteczne i niebezpieczne i jeżeli ktoś na wojsku najemnym opiera swe państwo. który nie jest dość silnym bodźcem. Nie potrzebuję trudzić się bardzo. Przyczyną tego jest to. A gdyby ktoś zauważył. że nie mieli swych kardynałów. Powiedzieliśmy powyżej. druga to okoliczności. przez to samo również cię zrujnuje. że jeżeli tamci papieże powiększyli je orężem. jeżeli są. a ponieważ nie mogą być dobre prawa tam. tak że o tyle tylko odwleka się upadek księcia. że wojskiem posługuje się albo książę. wszyscy zaś baronowie rzymscy byli wygubieni i stronnictwa zniweczone wskutek razów Aleksandra. że wojsko. miałem zamiar mówić. gdy nie prowadzisz wojny. odpowiedziałbym na to. niemniej to. niekarne. bądź to gnębiąc innych wbrew twojej woli. Tak tedy z ambicji prałatów rodzą się niezgody i rozruchy między baronami. i to z tym większą jego chwałą. przysporzyło potęgi Kościołowi. rozpatrując czyny księcia. a gdzie jest dobre wojsko. jakiej nie używał nikt przed Aleksandrem. ilekroć będą miały swych kardynałów. że czynił wszystko w celu wzmocnienia Kościoła. o których. bądź to gnębiąc ciebie. nie zaś prywatnego człowieka. ambitne. A chociaż jego zamiarem nie było powiększenie potęgi Kościoła. udało się zagarnąć Italię bez najmniejszego trudu. posiłkowe albo mieszane. powiedział prawdę. W tych rzeczach Juliusz nie tylko szedł śladem poprzednika. by to wykazać. że przez wiele lat była zdana na wojsko najemne. że Karolowi. Kto powiedział. co jest warte. królowi francuskiemu. trzymać go prawami . o ile odwleka się napaść. gdyż zawsze będą dążyli do własnej wielkości. zrobiłby to samo. których baronowie muszą bronić. Te wszystkie przedsięwzięcia powiodły się. nie boi się Boga ani dotrzymuje wiary ludziom. rzeczpospolita ma do tego używać swoich obywateli. są początkiem wszelkiej niezgody i nigdy nie zachowają się spokojnie te stronnictwa. ono ograbia cię w czasie pokoju. Utrzymał także stronnictwa Orsinich i Colonnów w tym położeniu. i chociaż im nigdy nie brakło powodów do rozruchów. przeto. Wodzowie najemni są albo znakomitymi ludźmi albo nie. które wymieniłem. by wojsko takie pragnęło umrzeć za ciebie. trzymającej je w polu. który po jego śmierci i po zgonie księcia stał się spadkobiercą owoców jego trudów. jak starych i mieszanych są dobre prawa i dobre wojsko. lecz o wojsku rozprawiał. więc ci także ponieśli karę. omówiłem powyżej. Najważniejszą podstawą wszystkich państw tak nowych. nadto znalazł otwartą drogę do gromadzenia pieniędzy. powinna zmienić go. co uczynił. jak konieczną dla księcia jest rzeczą założyć dobre podwaliny. jak przez to. które mówiący miał na myśli.Valentino i z okazji wkroczenia Francuzów. lecz kiedy przyjdzie wojna wolą uciec lub pójść sobie precz. nie możesz im zaufać. lecz jeszcze go prześcignął i postanowił zająć Bolonię. albo rzeczpospolita. lecz dopiero gdy przyszedł cudzoziemiec. a nieprzyjaciel w czasie wojny. że nie ma ono innego przywiązania ani innej pobudki. jak ta odrobina żołdu. w jakim je zastał. gdyż Italia nie przez co innego popadła w ruinę. lecz księcia. pozostaje mi obecnie omówić ogólne środki zaczepne i obronne. bez których niechybnie upadnie. jak to zaznaczyłem na początku. Chciałbym jeszcze lepiej pokazać. byle miał broń w ręku. którym książę broni swego państwa. że powodem tego były nasze grzechy. pokazało. jak nieszczęsnym jest ten oręż. odważne wobec przyjaciół. Książę powinien osobiście spełniać obowiązek wodza. Ci bowiem. najemny czy nie. a gdy postawiony na czele nie okaże się dzielnym. tam są z pewnością dobre prawa. i po rozważeniu pod pewnym względem przyczyn ich rozwoju i upadku. jakimi wielu starało się pozyskać je i utrzymać. lecz te. tudzież sposobów. a ponieważ były one grzechami książąt. ten przez dobroć i inne niezliczone swe cnoty podniesie jeszcze bardziej jego potęgę i cześć. nie będę o prawach. Otóż Jego Świątobliwość papież Leon zastał papiestwo bardzo silne i spodziewać się należy. które zrazu potrafiło co nieco zdziałać i między sobą uchodziło za waleczne. jest jego własne albo najemne. który jesteś ich panem. gdzie nie ma dobrego wojska. gdy zaś jest nim. która napawała ich trwogą. niewierne. Przyszedł potem papież Juliusz i zastał Kościół potężny. mający w swym posiadaniu całą Romanię. że każdy wódz. bo ci podtrzymują w Rzymie i na zewnątrz partie. to przecież dwie rzeczy trzymały ich na wodzy: jedna to potęga Kościoła. W tym leży przyczyna. lecz nie były to owe grzechy. które w każdym z wyżej wymienionych państw mogą być użyte. Powiem więc. XII O różnych rodzajach milicji i o wojsku najemnym Po szczegółowym rozpatrzeniu wszystkich cech tych księstw. zniszczyć Wenecjan i wypędzić Francuzów z Italii.

wiele bowiem miast znaczniejszych chwyciło za broń przeciw swojej szlachcie. co stało się niedawno. który nie odniósł zwycięstwa. przeto dla zabezpieczenia się byli zmuszeni zamordować go. natomiast nagłe i niezwykłe straty. Prawda. przekonali się o jego dzielności. W ten sposób Italia dostała się prawie w całości w ręce Kościoła i kilku rzeczypospolitych. A ponieważ te przykłady przywiodły mnie do mówienia o Italii. był Giovanni Acuto. a ponieważ nie zwyciężył. Ten. że Florentczycy w tym wypadku mieli szczególne szczęście. lecz gdy zaczęli walczyć na lądzie. którzy po skończeniu pierwszej wojny z Rzymianami byli wystawieni na ucisk swych żołnierzy najemnych. których mogli się obawiać. chociaż wodzami ich byli obywatele kartagińscy. Florentczycy mianowali swym wodzem Paola Vitelli. tak że się wzajemnie pilnowali. Doświadczenie dowodzi. Trzymali się oni przede wszystkim tej zasady. Kościół poparł je. Szwajcarzy są bardzo zbrojni i bardzo wolni. Lecz przejdźmy do tego. pokonawszy nieprzyjaciół pod Caravaggio. z drugiej strony spostrzegli. że sami książęta i zbrojne rzeczypospolite dokonują bardzo wielkich rzeczy. zostawił ją naraz bez obrony. zaniedbywali piechotę. doszli więc do wniosku. co zyskali. Z jego szkoły wyszli między innymi Braccio i Sforza. a papież zyskiwał w rzeczach świeckich coraz większą powagę. że Wenecjanie i Florentczycy powiększyli przedtem swe państwo tym orężem. Pierwszym. a wodzowie ich nie stali się nigdy książętami. co z takim trudem zdobyli w 800 latach - ten bowiem oręż przynosi tylko powolne i drobne zdobycze. uciskała je. jak to zdarzyło się później pod Vaila. gdyż jedni z tych dzielnych wodzów. połączył się następnie z nimi. gdy wodzem był Carmagnola. lecz owszem obrońcami . musieliby mu ulec. która przedtem. chciałbym rozważyć tę rzecz głębiej.na to odpowiem. każdy jednak przyzna. tak że ona. w których ręku aż do naszych czasów spoczywa oręż Italii. że gdyby on zdobył Pizę. był Alberigo da Conio z Romanii. a oręż najemny nie przynosi nic prócz szkody i że rzeczpospolita uzbrojona własnym wojskiem trudniej nagina się do posłuszeństwa jednemu ze swych obywateli niż uzbrojona wojskiem cudzoziemskim. gdy prowadzili wojnę własnymi ludźmi. inni zaś gdzie indziej zwrócili swą ambicję. ponieważ on tego nie chce. nie odnieśli zwycięstwa. aby nie stracić królestwa. człowieka bardzo sprytnego. byliby Florentczycy zdani na jego łaskę. którzy za swych czasów byli arbitrami Italii. Nie da się zaprzeczyć. drudzy natrafiali na przeszkody. Mediolańczycy wzięli po śmierci księcia Filippa na swój żołd Francesca Sforzę przeciw Wenecjanom. aby nie mógł uchylać się od posłuszeństwa. zanim skierowali swe wyprawy na ląd stały. że działali oni ku swemu bezpieczeństwu i chwale wtedy. aby zyskać znaczenie w sprawach świeckich. że chcąc podnieść własne znaczenie. lecz niebawem poznali swój błąd. co stało się. Sforza miał zawsze rodzinę Braccio przeciwko sobie. Jego ojciec. podzieliła się Italia na więcej państw. aby zgnębić Mediolańczyków. Tebańczycy zrobili po śmierci Epaminondasa wodzem swego wojska Filipa Macedońskiego. wtedy to szlachtą i zbrojnym ludem dokonywali dzielnych czynów. Jeżeli rozważy się osiągnięcia Wenecjan. aby widząc ich początek i rozwój. spostrzeże się. Tym. a tak było. po których raczej strat niż zysków oczekiwać wypadało. Otóż trzeba wiedzieć. który wyrobił temu wojsku wziętość. że w czasach. złupiona przez Ludwika. musiała szukać oparcia u króla aragońskiego. że gdyby był zwyciężył. zaczęli brać obcych najemników. Czynili tak. bo nie mieli tam wielkiego państwa i sami byli w wielkim poważaniu. że z nim więcej zwyciężać nie mogą. gdy zaś ci duchowni i ci inni obywatele nie znali się na rzemiośle wojennym. będąc w służbie u Joanny Neapolitańskiej. Jako przykład starożytnej broni najemnej można przytoczyć Kartagińczyków. tudzież że nie mogą odprawić go. W początkach rozszerzania się ich na lądzie stałym nie potrzebowali zbyt obawiać się swych wodzów. byliby bowiem zgubieni.w takiej zależności. zatrzymując go zaś. a ten po zwycięstwie odebrał im wolność. że ochłódł w prowadzeniu wojny. bo nie mając państwa i zdani na swój . że została ona zajęta przez Karola. gdzie w jednej bitwie stracili to. zbezczeszczona przez Szwajcarów. to wypadałoby Florentczykom zatrzymać go. Sforza. gdy zaczęli rozszerzać swe państwo. mając opiekę cesarza. Wiele zaś innych miast przeszło pod władzę swych obywateli jako książąt. hrabiego di Pitigliano i innych podobnych. niepodobna nabrać przekonania o jego wierności. swoich panów. gdzie od wielu lat gospodarują wojska najemne. a Braccio przeciw Kościołowi i królestwu neapolitańskiemu. który z prywatnej fortuny doszedł do bardzo wielkiego znaczenia. albowiem pobiwszy księcia Mediolanu pod jego wodzą. Po nich przyszli wszyscy ci inni. stracili tę dzielność i zaczęli naśladować zwyczaje Italii. aby nie stracić tego. I taki jest owoc ich męstwa. można je łatwiej poprawić. Francesco zwrócił swą ambicję w kierunku Lombardii. zgwałcona przez Ferdynanda. Potem mieli jako wodzów Bartolomea da Bergamo. gdy cesarstwo zaczęło tracić w Italii władzę. Roberta da San Severino. Rzym i Sparta zbrojne i wolne stały przez wiele wieków. gdyby przeszedł w służbę nieprzyjaciół.

Ten książę wkroczył do Romanii z wojskiem posiłkowym. gdyż nie stanowią wszystkie jednego ciała. Ten krok naraził ich na więcej niebezpieczeństw. wypędzili zwycięzców. gdyż jeżeli ono poniesie klęskę . tak że ten. rozpuścił je i zwrócił się do wojsk własnych. widząc w nim mniejsze niebezpieczeństwo.ty przegrasz. gdy zwróci się uwagę. oblegający nie strzelali nocami na oblegane miejscowości. wprowadził do Grecji 10 tysięcy Turków. chciałbym jednak pozostać przy świeżym przykładzie Juliusza II. a oblegani nie strzelali nocami na ich obóz. Nie zawaham się nigdy przytoczyć jako przykładu Cezara Borgii i jego czynów. aby uniknąć . zauważywszy w ich postępowaniu chwiejność. Takie wojsko może być nawet samo przez się pożyteczne i dobre. Lecz jego szczęśliwa gwiazda sprawiła. ani wojsk posiłkujących. powstali Szwajcarzy i wbrew wszelkiemu oczekiwaniu. i wolał raczej ze swoimi przegrać. który je przyzywa. I do tego stanu doszły rzeczy. zaczął używać posiłkowej i ułożył się z Ferdynandem. jak zupełnie inne znaczenie miał książę. jeżeli ono zwycięży . niż z obcymi wygrać. I nietrudno dostrzec. A chociaż dzieje starożytne są pełne tych przykładów. gdyż oddał się zupełnie w ręce cudzoziemca. aby ci mógł szkodzić. przeto ograniczyli się do konnicy. lecz brano jeńców bez krwi rozlewu. zawsze podlega rozkazom kogoś innego. nie mając zupełnie wojska.nawet w czasach bardzo dla nich ciężkich . kiedy miał tylko Francuzów. że w wojsku złożonym z 20 tysięcy żołnierzy. Dyscyplina ich pozwalała na te wszystkie rzeczy. nie zdołaliby zyskać wziętości małą ilością piechoty. gdy wzywa się możnego [księcia]. Przeto roztropny książę unikał zawsze tych rodzajów wojska.spryt. królem hiszpańskim. to znaczy. której nawet skromna liczba przynosiła im tyle. jaka jest różnica między jednym a drugim rodzajem wojska. które jest o wiele niebezpieczniejsze niż najemne. że zwycięstwo orężem obcym odniesione nie jest prawdziwe.ty staniesz się jego niewolnikiem. zyskał więc papież tyle. a zostały utworzone tudzież są opłacane przez ciebie. Na ogół w wojsku najemnym bardziej niebezpieczne jest tchórzostwo i niechęć do walki. zaczął posługiwać się najemnym. którego ty mianowałeś dowódcą. . mając to przekonanie. i innych. który chcąc zagarnąć Ferrarę.im groziło. który miał go popierać swoimi ludźmi i swym wojskiem. natomiast w posiłkującym . że nie zbierał owoców swego fałszywego kroku. niż kiedykolwiek . natomiast wojska najemne. gdyż ci zostali wypędzeni. nawet zwycięskie.męstwo. niewierność i niebezpieczeństwo dla siebie. i to stało się początkiem niewoli Grecji u niewiernych. że ich żywiono i honorowano. aby od siebie i swych żołnierzy odsunąć wszelki trud i strach. a posługiwał się własnym. lecz później.jak się to rzekło . Nadto wysilali oni swój spryt. a dość licznej nie mogli utrzymać. że jest on wyłącznym panem swego oręża. nie mógł większej nierozwagi popełnić. a kiedy znowu poprzestał na wojsku własnym. polegając jedynie na sobie samym. i jego. wprowadzając tam wyłącznie żołnierzy francuskich. nie było nawet dwóch tysięcy piechoty. Cesarz konstantynopolitański. że nie stał się jeńcem ani nieprzyjaciół. mieszanym i własnym Innym rodzajem bezużytecznych wojsk są wojska posiłkowe. lecz jest zawsze niebezpieczne dla tego. którzy po skończeniu wojny nie chcieli jej opuścić. chcąc oprzeć się swym sąsiadom. aby ci szkodzić. zrobiwszy z bronią zaciężną smutne doświadczenie. nie może od razu zyskać wśród nich takiego wpływu. ono na pewno sprowadzi jego upadek. a nie ich bronią. aby ją zdobyć. że rosło ono ciągle i nigdy nie było większe niż wtedy. aby swym orężem przyszedł ci z pomocą i obroną. spostrzec łatwo. nie zabijano się wzajemnie w walkach. którymi zdobył Imolę i Forli. nie otaczali obozu ostrokołem ani rowem. jak to niedawno uczynił papież Juliusz. a zimą nie wychodzili w pole. Kto przeto chce nie móc nigdy zwyciężyć. jest bowiem zawsze zjednoczone. potrzebują więcej czasu i lepszej sposobności. który podczas wyprawy na Ferrarę. Florentczycy. XIII O wojsku posiłkowym. sprowadzili 10 tysięcy Francuzów pod Pizę.trudu i niebezpieczeństwa. lecz gdy takie wojsko nie wydało mu się pewnym. Albowiem gdy posiłkujące go wojska poniosły klęskę pod Rawenną. gdy każdy widział. tak że ściągnęli na Italię niewolę i pogardę. a kiedy milicje Orsinich i Vitellich. wymyślone przez nich po to. niech tylko posługuje się tym wojskiem. wziął więc na swój żołd milicje Orsinich i Vitellich. gdyż zwyciężył inną.

niepodobna. gdyby zarządzenia Karola rozwinięto i zachowano. za którym nastąpiły także inne. Roczniki. a jego synowie wskutek unikania trudów i niewygód oręża zeszli z książąt na ludzi prywatnych. na których zasady zdaję się najzupełniej. Gdy Dawid ofiarował się Saulowi wystąpić do walki z Goliatem. który sprawuje władzę książęcą. Ten. 19) A wojsko własne to takie. że nie czuje się w niej swobodnym. widząc. że nie tylko podtrzymuje tych. lecz Dawid. albo posiłkowe. nie opartej na rodzimych siłach". rozpoznaje zło dopiero wtedy. która odpowiada temu przedmiotowi. owym napastnikiem filistyńskim. jest to jedyne odpowiednie zajęcie. kazał ich wszystkich poćwiartować. które składa się z poddanych. I niech wystarczy przytoczony przykład. którzy myśleli więcej o delikatnościach niż o orężu. którego dowódcy byli tego samego pokroju co nasi w Italii. która. a ma ono taką zaletę. Pragnę także przywieść na pamięć pewną postać Starego Testamentu. zwrócił mu ją. taka jednak mądrość jest udziałem niewielu ludzi. pozbywszy się zupełnie piechoty. XIV O tym. że było nią wyłącznie to. A kto zastanowi się nad przyczyną upadku cesarstwa rzymskiego. tudzież jeżeli przyglądniesz się. którzy urodzili się książętami. że ani ich zatrzymać w służbie. quam fama potentiae non sua vi nixa". Albowiem mąż zbrojny nie może się równać z bezbronnym. nie mając tej mocy. przyzwyczaiwszy się do walczenia obok Szwajcarów. Albowiem oprócz innych przyczyn zła. Lecz następnie jego syn. Ten błąd. by mogła bez nich zwyciężać. co jest jedną z tych infamii. Tacyt. a bez Szwajcarów przeciw innym nic zdziałać nie potrafią.Wolałbym trzymać się świeżych przykładów włoskich. rozwiązał oddziały piechoty i zaczął brać na żołd Szwajcarów. bo już o nim poprzednio wspomniałem. I jak lekceważenie tego rzemiosła jest główną przyczyną twej straty. jest ono zupełnie zdane na łaskę losu. Karol VII. ani poświęcać się innemu rzemiosłu. Francesco Sforza stał się z prywatnego człowieka księciem Mediolanu. straciła wiarę. z obywateli lub z ludzi przez ciebie dobranych. Lecz słaby rozum ludzki bierze się do rzeczy. albo cię gniecie. i wiele innych republik. każde inne jest albo najemne. podobnie jak się rzecz ma z suchotami. jak się rzekło. tak biegłość w nim twego zysku. z pozoru dobra. albowiem gdy jedna strona ma tylko wzgardę. a druga podejrzenie. że książęta. lecz częstokroć ludzi prywatnych wynosi do tej godności. mianowany przez Syrakuzan wodzem armii. "quod nihil sit tam infirmum. powyżej przeze mnie podane. gdy ono powstanie. aby mu dodać ducha. jakie ściąga na siebie twa bezbronność. kto rozkazuje. lecz znacznie gorsze od własnego. bo był człowiekiem oręża. osłabił w całym swym wojsku ufność we własne siły. że stajesz się lekceważonym. aut instabile. lecz własnym wojskiem. podnosząc znaczenie Szwajcarów. przeciwnie zaś widzi się. Albowiem król. że bez własnego wojska żadne księstwo nie jest bezpieczne. jeżeli rozważy się prawidła. ani odprawić nie może. Dochodzę więc do konkluzji. jak tylko sprawom wojennym tudzież organizacji i dyscyplinie wojskowej. przeszła na tamtych. trudno mi jednak pominąć Hierona z Syrakuz. uczynił swą konnicę zależną od żołnierza obcego. tracili swe państwa. XIII. spróbowawszy jej. iż zaczęto brać Gotów na żołd. mówiąc. na które narażone jest to królestwo. by razem zgodnie . jest i ta. król Ludwik. Wojsko francuskie stało się więc mieszane. uwolniwszy Francję od Anglików dzięki swemu szczęściu i męstwu. uzbroił go w swą zbroję. albo ci ciąży. nie pozwala zauważyć znajdującej się na dnie trucizny. zrozumiał konieczność uzbrojenia się w oręż własny i utworzył w swym państwie oddziały konnicy i piechoty.(że nie ma wątlejszej i bardziej niestałej rzeczy niż blask potęgi. nie jest naprawdę mądry. która by w czasie niedoli jego obronę stanowiła. którą ono traciło. ojciec Aleksandra Wielkiego. a częściowo rodzime. więc wolał ze swą procą i nożem iść przeciw nieprzyjacielowi. Łatwo zaś znajdzie się środek do stworzenia własnego wojska. Otóż jeżeli ten. ta bowiem. częściowo najemne. Ludzie mądrzy zawsze byli zdania i przekonania. potem zaś wojował nie obcym. w jaki sposób zbroili się i organizowali Filip. gdyż królestwo francuskie byłoby niezwyciężone. aby uzbrojony dobrowolnie słuchał bezbronnego i aby bezbronny przebywał bezpiecznie między uzbrojonymi sługami. Saul. spostrzeże. gdyż dla tego. poznał od razu bezużyteczność wojska najemnego. ojciec króla Ludwika XI. odtąd bowiem zaczęły słabnąć siły imperium rzymskiego i wszelka dzielność. jak się obecnie w rzeczy samej widzi. takie złożone wojsko jest znacznie lepsze od wyłącznie najemnego lub wyłącznie posiłkowego. Dlatego Francuzi przeciw Szwajcarom nie zdzierżą. przyczyną niebezpieczeństw. jak o tym powie się poniżej. co w zakresie spraw wojskowych należy księciu czynić Otóż książę nie powinien mieć innej troski ani innej myśli. W ogóle cudza zbroja albo ci spada z pleców. jakich książę musi unikać. jest. a nie zgadza się z rozumem.

w Toskanii. jakich w rzeczywistości ani nie widzieli. jak wyśledzić nieprzyjaciela. jak się czynić powinno. lecz zapobiegliwie gromadzić zasoby. gdy przez doświadczenie pozna pewną okolicę. ludzkości i hojności do tego. gdy się odmieni. że nie może budzić poszanowania w swoich żołnierzach ani im ufać. powinien oddawać się ciągle polowaniu. jak mamy ich ścigać?" I przechodził z nimi po kolei wszystkie przypadki. powiedzmy. któremu brak takiego doświadczenia. poznawszy swój kraj. widzieć. jak wznoszą się góry. księcia achajskiego. wysłuchiwał ich zdania. Otóż książę. jednego uważa się za . co odnośnie do księcia powstało tylko w wyobraźni. powiadają. aby tych ostatnich umieć unikać. powiem. przystępności. to powinien książę czytywać dzieje. o których mówiłem . Lecz skoro moim zamiarem jest rzeczy użyteczne pisać dla tego. jak o sposobach wojowania. będę uważany za zarozumialca. w jaki sposób powinien książę odnosić się do poddanych i przyjaciół. jak urządzać bitwy i oblegać z dobrym skutkiem twierdze. jak dawnymi czasy czynił niejeden znakomity mąż. obawiam się.działały. mają pewne podobieństwo do tych. ponieważ roztrząsając ten przedmiot odstępuję od zasad. chce grabieżą wzbogacić się. jak inni ludzie czynią. co jest prawdziwe. Pomijając przeto to wszystko. że o tym wielu pisało. pisząc także o tym. równiny. określa się jedną z tych własności. że Aleksander Wielki naśladował Achillesa. które przysparzają im nagany lub pochwały. uchodzą doliny. by użyć toskańskiego wyrażenia (albowiem "zachłanny" oznacza w naszym języku także takiego. wypowiadał swoje. którędy prowadzić wojsko. jako wyższych stanowiskiem. wszak sposób. I ktokolwiek przeczyta żywot owego Cyrusa. że kto. Księciu. bowiem człowiek. Wielu wyobrażało sobie takie republiki i księstwa. pójść na spotkanie? Gdyby oni cofnęli się. którymi można by posłużyć się w czasach przeciwności. jest tak różny od tego. poznawszy życie Scypiona. który pragnie zawsze i wszędzie wytrwać w dobrem. Wiedząc zaś. układają się równiny i zbadać właściwości rzek i bagien. rzeki i bagna. zastał go przygotowanym do odparcia ciosów. Co się zaś tyczy ćwiczenia przez rozmyślanie. tudzież zapoznawać się poniekąd z przyrodą kraju. brak głównego przymiotu dobrego wodza. może on lepiej obmyśleć środki jego obrony. rozważać w nich czyny znakomitych mężów. nie czyni tak. uzasadniając je. zauważy. a tamte naśladować. Nie powinien przeto nigdy odwracać myśli od ćwiczenia wojskowego. taka bowiem znajomość jest pożyteczna podwójnie. który brał za wzór jednego ze sławionych i chwalonych przed nim ludzi i tegoż postępki i czyny miał ciągle przed oczyma. kto wie. a Scypion Cyrusa. poradzi sobie z łatwością w każdej innej. zajść żaden taki wypadek. w jaki się żyje. i kiedy znajdował się w polu z przyjaciółmi. a nawet jeszcze więcej winien mu się oddawać w pokoju niż podczas wojny. a szczególnie książąt Pozostaje obecnie rozważyć. to znaczy. że ja. który pragnie utrzymać się. napisany przez Ksenofonta. nie być nigdy bezczynnym w czasie pokoju. to oprócz troski o dobrą organizację i wyćwiczenie swoich żołnierzy. aby potrafił nie być dobrym i zależnie od potrzeby posługiwał się lub nie posługiwał dobrocią.ma i tę. a my byśmy stali tutaj. jak mu to naśladownictwo wyszło na sławę i jak dalece stosował się Scypion pod względem prawości. jakie są. o co chodzi. Cezar Aleksandra. Takich i tym podobnych sposobów powinien używać rozumny książę. że w czasach pokojowych nie myślał nigdy o niczym innym. tak że wobec tych ciągłych rozpraw nie mógł. XV Za co chwali się lub gani ludzi. A może to czynić na dwa sposoby: czynem i myślą.oprócz innych niedogodności. Co do czynnego działania. doliny. Filipomenesa. jednego uważa się za hojnego. który nie rozumie się na sztuce wojennej . następnie. którzy nie są dobrymi. ten gotuje raczej swój upadek niż przetrwanie. i przez to przyzwyczajać swe ciało do niewygód. ani nie znali. gdyż pagórki. paść koniecznie musi między tylu ludźmi. chcąc czynić tak. zatrzymywał się często i rozprawiał z nimi w ten sposób: "Gdyby na tym wzgórzu byli nieprzyjaciele. chwalą pisarze między innymi także za to. przeto wydaje mi się bardziej odpowiednim iść za prawdą zgodną z rzeczywistością niż za jej wyobrażeniem. Otóż niezbędnym jest dla księcia. poznać jak postępowali podczas wojen. którą potrzeba mu będzie świeżo badać. że wszystkich ludzi. który. i przede wszystkim tak czynić. wtedy gdy prowadził wojsko. tak że przez poznanie przyrody jednej prowincji można dojść łatwo do poznania innych. kto z nas miałby przewagę i jak bez niebezpieczeństwa można by. badać przyczyny ich zwycięstw i klęsk. a najbardziej książąt. ono bowiem uczy. głoszonych przez innych. a czynić to należy z wielką starannością. który w używaniu swej własności jest zbyt wstrzemięźliwym). aby los. jakie na wojnie mogą się zdarzyć. zachowując szyki. które znajdują się w innych krajach. drugiego za skąpca. i mając na uwadze wyłącznie to. co o Cyrusie Ksenofont napisał. po pierwsze. w którym nie umiałby sobie poradzić. gdzie zająć stanowisko. skąpcem zaś nazywamy tego. w jaki się żyć powinno.

że narazi się na imię skąpca. nie mógłby podjąć ani szczęśliwie przeprowadzić tylu przedsięwzięć. która wyda się cnotą. albowiem gdy wszystko dobrze rozważy. XVI O hojności i skąpstwie Otóż zaczynając od pierwszych z powyżej wymienionych cech powiem. choćby najdrobniejszą przeciwność i padnie przy pierwszym lepszym niebezpieczeństwie. ma środki obrony. tak że zawsze taki książę wyczerpie podobnym postępowaniem wszystkie swe zasoby i będzie w końcu zmuszony. które by pozbawić go mogły panowania. Dlatego też książę powinien mało dbać o to. jednego za ludzkiego. przeto książę musi być na tyle rozumny. drugiego za łatwego w pożyciu. a tacy są nieliczni. ani w pełni posługiwać się nimi nie można. w zastosowaniu spowodowałaby jego upadek. Również niech nie boi się ściągnąć na siebie hańby takich wad. jakoby było najchwalebniejszą rzeczą. jednego za wiarołomnego. gdy zaś. powinien. skąpym zaś względem tych. a przeciwnie. poczuje każdą. jeżeli tylko nie obdziera poddanych. a nie ograniczył swych wydatków. skrzywdziwszy więc przez taką swoją hojność wielu ludzi. Wiem. jakie się tylko nadarzą. co jest własnością innych. jeżeli jest rozumny. aby dojść do papiestwa. którzy chcieli dojść do najwyższej władzy w Rzymie. jednego za nieokrzesanego. jednego za religijnego. Gdy jednak ani ich mieć. drugiego za drapieżnego. A gdyby mi ktoś odpowiedział: "Wielu takich właśnie książąt. wystrzegać się o tyle. jednego za zniewieściałego i bojaźliwego. i że może podejmować wyprawy bez obciążania ludności. którym nic nie daje. nie zyska ona uznania. jednego za okrutnego. wobec tego zacznie budzić nienawiść wśród poddanych. aby umiał unikać hańby takich tylko wad. by znalazła ona uznanie. drugiego za czystego. A gdyby ktoś powiedział: "Cezar przez swą hojność doszedł do władzy tudzież wielu innych dostąpiło najwyższych godności dzięki temu. ale zaszkodzi ci hojność użyta w taki sposób. których uważano za skąpych. których uważano za bardzo hojnych. a dogodziwszy niewielu. odpowiem ci: książę albo wydaje ze swego i swoich poddanych. które żyje ze zdobyczy. jednego za rozwiązłego. w drugim nie powinien uchylać się od żadnego rodzaju hojności. że niejedna rzecz.lubiącego dawać. drugiego za płochego. bo chciał zyskać środki na wojnę z królem francuskim. Cezar należał do tych. byłby zniszczył państwo. gdyż zubożeje. byle uzyskać pieniądze. uciekać się do konfiskat i do innych środków. że za naszych czasów ci tylko ludzie dokonywali wielkich rzeczy. jednego za szczerego. W pierwszym wypadku powinien być oszczędny. lecz gdyby potem. które uważa się za dobre. gdyby był hojny. zechce wydobyć się z niego. przegrywali zaś wszyscy inni. jednego za poważnego. że potrafi bronić się przeciw każdemu. narazi się natychmiast na niesławę skąpstwa. która wyda się wadą. a tyle prowadził wojen bez nakładania nadzwyczajnych podatków na swoich poddanych. w drugim musisz nieodzownie uchodzić za hojnego. by ją utrzymać. nie dbać o opinię skąpca. że dzięki jego oszczędności wystarczają mu jego dochody. że dobrze byłoby uchodzić za hojnego. a innych. a u wszystkich tracić poważanie. w ten sposób okaże się hojny względem tych wszystkich. jeżeli zechce utrzymać opinię hojnego. że każdy przyzna. idącemu z wojskiem. obciążyć nadzwyczajnie swe ludy. nie potrzebuje zbytnio niepokoić się nimi. a takich jest mnóstwo. żył dłużej. drugiego za niedowiarka i tym podobnie. dokonało wielkich rzeczy swymi wojskami". drugiego za dumnego. drugiego za chytrego. Otóż książę. łupieży i rabunków i korzysta z cudzego . ściągnie na ciebie hańbę skąpstwa. Widzieliśmy. drugiego za litościwego. Gdy zaś pragnie się utrzymać między ludźmi opinię człowieka hojnego. bez których trudno byłoby mu ocalić państwo. które go przy władzy utrzymają. gdy ją osiągnął. lecz jeśli to nie jest możliwe. tak później nie troszczył się o to. a niejedna znowu. zawsze bowiem z czasem zacznie się uważać go za bardziej hojnego. drugiego za walecznego i mężnego. jak się to powinno robić. nie popada w ubóstwo i lekceważenie i nie jest zmuszony do chciwości. niepodobna obejść się bez pewnego rodzaju wystawności. ponieważ nie pozwalają na to stosunki ludzkie. Papież Juliusz II. widząc niebezpieczeństwo. którym nic nie zabrał. który wypowiada mu wojnę. drugiego za dotrzymującego wiary. które mu tym nie grożą.temu odpowiem: albo już jesteś księciem. bowiem jeżeli używa się jej tak jak cnoty i tak. w zastosowaniu przyniesie mu bezpieczeństwo i pomyślność. zobaczy. albo znajdujesz się na drodze do zostania nim. aby książę posiadał te z wymienionych powyżej cech. W pierwszym wypadku owa hojność jest szkodliwa. Współczesny król hiszpański. albo z tego. gdy się spostrzeże. że byli w istocie hojni i że ich uważano za takich" . bowiem skąpstwo jest jedną z tych wad. o ile jest to możliwe. gdyż dzięki długiej oszczędności miał zapasy na pokrycie szczególnych wydatków. nie mogąc bez swej szkody posługiwać się tą cnotą hojności w taki sposób. jak posługiwał się opinią hojnego. że nie będziesz budzić postrachu. Księciu.

są wprawdzie zasłużone. et regni novitas me talia cogunt Moliri. I. a zbytnie niedowierzanie nie zrobiło go nieznośnym. jak to czynił Cyrus. lecz ponieważ trudno połączyć je. Eneida. nowość państwa. te dawać mi każą. i co lepiej: miłość czy strach budzić Przechodząc do innych powyżej przytoczonych cech. tak aby zbytnia ufność nie uczyniła go nieostrożnym. ukarawszy kilku dla przykładu. potrzebna jest owa hojność. ofiarują ci swą krew i mienie. który wyłącznie oparł się na ich słowach. nakazane przez księcia. chciwym i znienawidzonym. która rodzi niesławę bez nienawiści. nie powinien dbać o zarzut srogości. a nie za okrutnego. gdyż będzie bardziej ludzki. Albowiem miłość jest trzymana węzłem zobowiązań. albowiem wydawanie z cudzego nie tylko nie odbiera ci poważania. zrywają. Lecz kiedy książę stoi na czele wojska i ma pod swą władzą mnóstwo . prześladują pojedynczego człowieka. zmienni. gdy im czynisz dobrze. natomiast rzadziej się one trafiają i prędzej ich braknie. a tamte egzekucje. by uniknąć opinii okrutnego.) Atoli książę nie powinien być skorym do dawania wiary i do uniesień i bać się własnego cienia. Pogarda zaś i nienawiść należą do tych rzeczy. ten więc nie zawiedzie nigdy. Cezar i Aleksander. czy strach niż miłość. Rodzi się z tego pytanie: czy lepiej jest budzić miłość niż strach. znajdzie przyczyny do zabierania cudzego mienia. lecz ma w tym po stępować z umiarkowaniem. et late fines custode tueri (Los twardy. który chce utrzymać swych poddanych w jedności i wierności. by jeżeli już nie może pozyskać miłości. gdyż ludzie prędzej puszczają w niepamięć śmierć ojca niż stratę ojcowizny. by źle nie użyć owej litości. a znajdzie się bez innych zabezpieczających środków. którzy przez zbytnią litościwość dopuszczą do nieładu. a do jednej i drugiej prowadzi hojność. uniknął przynajmniej nienawiści: można bowiem bardzo dobrze budzić strach. lub gdy chcesz uniknąć ubóstwa. upada. niż ci. gdyż przyjaźnie. inaczej nie szliby za nim żołnierze. gdyż nowe rządy są pełne niebezpieczeństw. który budzi strach. że jej używasz. powściągając się odmienia swoich obywateli i poddanych i od ich niewiast. niech to czyni tam. lecz przede wszystkim niech powstrzymuje się od cudzego mienia. doprowadził do zburzenia Pistoi. Gdy zaś będzie zmuszonym nastawać na krew czyjąkolwiek. kiedy potrzeba jest daleko . natomiast strach jest oparty na obawie kary. 563-564. Można bowiem o ludziach w ogóle powiedzieć. które pozyskuje się zapłatą. tracisz zdolność używania jej i stajesz się biednym i pogardzanym. by go uważano za litościwego. że są niewdzięczni. I nie ma rzeczy. który. życie i dzieci. że był on o wiele litościwszy niż lud florencki. narazić się z konieczności na imię łupieżcy. kto budzi miłość. która by się tak sama przez się zużywała. te bowiem zwyczajnie krzywdzą całą społeczność.mienia. Niemniej jednak książę powinien budzić strach w taki sposób. skąd rodzą się zabójstwa i rabunki. Następnie nie braknie nigdy powodów do wywłaszczeń i zawsze ten. i drugiej rzeczy. zjednoczyła ją i przywiodła do pokoju i wierności. niż chcąc uchodzić za hojnego. niemniej owa jego srogość uporządkowała Romanię. obficie można szafować. gdzie jest dostateczne usprawiedliwienie i wyraźna przyczyna. Cezar Borgia był uważany za okrutnego. I taki książę. rozwagą i ludzkością. powiem. kłamliwi. ponieważ są nikczemni. Otóż książę. jak hojność. A mniej boją się ludzie krzywdzić kogoś. przez to samo. co zawsze osiągnie książę. które rodzi niesławę. A Wergiliusz przez usta Dydony mówi: Res dura. że chciałoby się i jednej. gdy się w potrzebie znajdziesz. Gdy się to dobrze rozważy. Z tego. skoro tylko nadarzy się sposobność osobistej korzyści. który ludzie. kto raz zacznie żyć z rabunku." Wergiliusz. więc gdy jednej ma brakować. w. spostrzeże się. lecz owszem przysparza.jak to już powyżej powiedziałem . wszyscy są ci oddani. o wiele bezpieczniej budzić strach niż miłość. że każdy książę powinien pragnąć. gdy chodzi o krew. lecz w istocie nie istnieją i nie można z nich w potrzebie korzystać. co jest twoją własnością. jednak powinien uważać. a nie wielkością i szlachetnością umysłu. unikający niebezpieczeństw i chciwi zysku. co nie jest własnością twoją ani twoich poddanych. jedynie szkodzi ci wydawanie z tego. połączoną z nienawiścią. ks.lecz odwracają się. Spomiędzy wszystkich książąt zwłaszcza nowemu niepodobna uniknąć opinii srogiego. XVII O srogości i łaskawości. a nie być znienawidzonym. Odpowiem. niż tego. Zlecenia i szeroko obsadzać brzeg strażą. Przeto rozumniej jest zasłużyć na opinię skąpca. których powinien wystrzegać się książę.

Jednak doświadczenie naszych czasów uczy. drugi zwierzęcy.żołnierzy. by książę posiadał wszystkie owe zalety. co pochodziło nie z czego innego. a boją się. centaurowi. lecz ponieważ częstokroć pierwszy nie wystarcza. wypada uciekać się do drugiego. Musicie bowiem wiedzieć. którzy raczej umieją uniknąć własnych błędów. którzy zaufali ich lojalności. że Achillesa i wielu innych książąt starożytnych oddano na wychowanie Chironowi.siłą. lecz owszem wyszła mu na sławę. Można by na to dać niezliczone przykłady nowoczesne i wykazać. toteż ktoś. iż inne jego cnoty nie byłyby mu wystarczyły. albowiem lew nie umie unikać sideł. która w połączeniu z niezliczonymi zaletami. a na pół ludzka. by postrach budzić u wilków. a zawsze znajdował sposobność. Dlatego książę musi umieć dobrze posługiwać się naturą zwierzęcia i człowieka. Przeto książę. czyniła go zawsze w oczach żołnierzy godnym szacunku i strasznym. nie tylko w czasach swoich. To zaś pochodzi wyłącznie z tej jego nieludzkiej srogości. ile przyrzeczeń stało się nieważnymi i próżnymi wskutek wiarołomstwa książąt. ten przepis nie byłby dobry. a żaden mniej nie dotrzymywał. broniąc go w senacie.jak się rzekło . a nie podstępnie. Nie rozumieją się na rzeczy ci. by to czynić. którzy mało przywiązywali wagi do dotrzymywania wiary. dowodem Scypion. niż to zgadzało się z dyscypliną wojskową. sprawował najwyższą władzę. Wyrzucał mu to w senacie Fabiusz Maximus. Trzeba przeto być lisem. Aleksander VI nic innego nigdy nie czynił. powiedział.usilnie unikać nienawiści. podając. którzy wzorują się wyłącznie na lwie. ile traktatów pokojowych. a ten wyszedł lepiej. a bez niej inne jego cnoty nie zdołałyby wywołać tego skutku. niż poprawiać błędy drugich. gdy im się podoba. nic innego nie znaczy. o niczym też innym nie myślał. czy smutne. który lepiej umiał używać natury lisa. a lis bronić się przed wilkami. Nie pomścił on mieszkańców Locri. przeciwko niemu zbuntowały się wojska w Hiszpanii. który miał ich w dyscyplinie trzymać. Starożytni pisarze cichaczem zalecają książętom ten środek. pierwszy sposób jest ludzki. które wskazałem. co zależy od drugich. prowadzone na wojnę w obce ziemie. bez względu na to. a z drugiej potępiają główną ich przyczynę. że ich nauczycielem była istota na pół zwierzęca. kto oszukuje. lecz ponieważ pozostawał pod kierownictwem senatu. A mało przenikliwi pisarze podziwiają z jednej strony jego czyny. że chociaż miał on bardzo liczne wojsko. by nic nie robił sobie z opinii okrutnego. Wracając tedy do sprawy budzenia strachu i miłości. która dała żołnierzom więcej swobody. Otóż mądry pan nie może ani powinien dotrzymywać wiary. że ten. powinien spośród nich wziąć za wzór lisa i lwa. gnębionych przez jednego jego legata. a wszystko wynikło z łagodnej jego natury. które spowodowały jego przyrzeczenie. że jest on takim jak wielu ludzi. że dwa są sposoby prowadzenia walki: jeden . gdy podoba się księciu. ani przeciwko wodzowi. a w końcu wzięli przewagę nad tymi. mimo to nie wybuchał nigdy żaden rozruch ani między żołnierzami. Nigdy żaden człowiek nie dawał bardziej stanowczych przyrzeczeń. więc ty także nie jesteś obowiązany im jej dotrzymywać. więc ta jego szkodliwa cecha nie tylko nie wystąpiła. wódz wyjątkowy. To. wtedy w ogóle jest konieczną rzeczą. znajdzie zawsze takiego. A nigdy nie braknie księciu przyczyn prawnych. mimo to oszustwa udawały mu się zawsze. jak tylko oszukiwał ludzi. czy pomyślne było jego położenie. że tacy książęta dokonali wielkich rzeczy. żaden nie potwierdzał czegoś bardziej uroczystymi przysięgami. i którzy chytrze potrafili usidłać mózgi ludzkie. lecz ponieważ są oni nikczemni i nie dotrzymywaliby tobie wiary. co sidła. nazywając go skazicielem wojska rzymskiego. przeto mądry książę powinien oprzeć się na tym. Wśród podziwu godnych czynów Hannibala wymienia się. Ze świeżych przykładów nie chcę o jednym zamilczeć. ludzie tak są prości i tak naginają się do chwilowych konieczności.prawem. by upiększyć wiarołomstwo. zmuszony umieć posługiwać się dobrze naturą zwierząt. a że jest prawdą. Nie jest przeto koniecznym. Lecz konieczne jest umieć dobrze tę naturę upiększać i być dobrym kłamcą i obłudnikiem. gdyby nie zmieniwszy się. ani powściągnął zuchwałość winnego. lecz jest bardzo . trzeba mu jedynie . gdyż dobrze znał tę stronę świata. Taka natura byłaby z czasem podkopała imię i sławę Scypiona. złożone z przeróżnych ludzi. lecz w ogóle odkąd pamięć ludzka sięga. że byłoby rzeczą dla księcia chwalebną dotrzymywać wiary i postępować w życiu szczerze. zaznaczę w konkluzji. jeżeli takie dotrzymywanie przynosi mu szkodę i gdy zniknęły przyczyny. który da się oszukać. że ponieważ ludzie kochają. drugi . i lwem. jak tylko że książę musi posługiwać się jedną i drugą naturą i że jedna bez drugiej nie jest silna. bo bez niej nigdy nie utrzyma się wojska w karności ani w gotowości do jakiegokolwiek działania. by wiedzieć. XVIII W jaki sposób powinni książęta dotrzymywać wiary Każdy rozumie. Zapewne gdyby wszyscy ludzie byli dobrzy. a nie na tym. co od niego zależy. jak tylko z jego zbytniej pobłażliwości.

który cieszy się taką opinią jest bardzo szanowany. jak to powiedziałem. gdyby nawet zamąciły się zewnętrzne. lekkiego. i by temu. Gdy tylko tego uniknie. dzielność. tam patrzy się na wynik. tego więc powinien unikać. jak wiatry i zmienne koleje losu nakazują. Książę. Niech przeto książę oblicza się tak. zniewieściałego. by jego wyrok był nieodwołalny i by on sam wyrobił sobie wśród ludzi taką opinię. Szczególnie potrzebne jest. dążyć do tego. gdy stoją pewnie sprawy zewnętrzne. prawego i być nim w rzeczywistości. cały wiernością. jest nie budzić nienawiści i powszechnego lekceważenia. byłby już nieraz postradał i państwo. unikając nienawiści i lekceważenia tudzież starając się. a dotykać niewielu. ponieważ widzi się w nim człowieka znakomitego i przez swoich szanowanego. bo widzieć dane jest każdemu. przed tym zaś zabezpieczy się dostatecznie. Bowiem książę musi mieć dwie troski. by miał on umysł zdolny do zwrotu.by nie spiskowali potajemnie. wydawał się cały miłosierdziem. przede wszystkim chciwość i porywanie się na mienie i niewiasty poddanych. mniejszość bowiem nie liczy się. bo ogół ludzi żyje zadowolony. albowiem ludzie w ogóle więcej osądzają oczyma niż rękoma. byle tylko nie nastawać na ich mienie i cześć. gdyż tłum pójdzie zawsze za pozorami i sądzi według wyniku. i gdy nie straci ducha. nie głosi nigdy niczego innego. do jakiego odwołać by się można. że je posiada. cały ludzkością. Pewien współczesny książę. kto jest szanowany. drugą zewnętrzną. Trzeba więc. jak powyżej obszernie wywiodłem. czym jesteś. gdy uważa się go za zmiennego. co by nie było przejęte pięciu zaletami. powinien więc książę uchodzić za litościwego. o których wspomniało się powyżej. tego więc powinien wystrzegać się. a co się tyczy prywatnych spraw poddanych. wbrew miłosierdziu. gdy trzeba. nie może przestrzegać tych wszystkich rzeczy. przynoszą szkodę. jeżeli urządzi się i żyć będzie tak. wbrew ludzkości. i wtedy ma się do zwalczenia jedynie ambicje małej grupy. Każdy widzi. aby wydawało się. lecz umysł musi mieć skłonny do tego. a przeciw temu. a na świecie nie ma jak tylko tłum. jeżeli tylko nie zakłóci ich jaki spisek. tak zrobił Nabis spartański. stosownie do tego. że przez śmierć księcia zadowoli . ponad którymi nie ma już sądu. przed tymi ostatnimi obroni się dobrym wojskiem i dobrymi przyjaciółmi. przeto resztę chcę ująć krótko w takie uogólnienie: niech książę stara się. a jednej i drugiej rzeczy jest największym wrogiem. cały religijnością. osiągnie swój cel. o czym już mówiłem. i żaden inny zarzut nie będzie dlań niebezpieczny. i ta garstka nie odważy się stawić czoła opinii powszechnej. aby się zdawało. a szczególnie książąt. powyżej wymienionymi. gdy można. bardzo trudno spiskować i trudno napadać na niego. przynoszą pożytek. a szczególnie nowy. ludzkiego. nie powinien porzucać dobrego. jak to się po części powyżej powiedziało.potrzebnym. powagę i siłę. i znaczenie. Nienawistnym czyni księcia. które by uczyniły go nienawistnym i pogardzanym. by lud był z niego zadowolony. jak już powiedziałem. religijnego. zawsze zaś. jest przekonany. lecz bardzo mało wie. Popada książę w pogardę. za jakiego uchodzisz. wbrew religii. wtedy środki będą zawsze uważane za godziwe i przez każdego chwalone. że gdy się je ma i stale zachowuje. cały prawością. tchórzliwego i wahającego się. by z ust jego nie wyszło nic. gdy zaś wydaje się. Powinien przeto książę bardzo nad tym czuwać. Śmiem nawet powiedzieć. że się je ma. bowiem dla utrzymania państwa musi częstokroć działać wbrew wierności. by mógł i umiał działać przeciwnie. jedną wewnętrzną. Trzeba to rozumieć. którego wymieniać nie jest dobrze. odnośnie do możnych sąsiadów. jakie ma książę przeciw spiskom. odnośnie do swych poddanych. to trzeba koniecznie osiągnąć. kiedy opinia większości wspiera się na autorytecie państwa. żeby nikt nie pomyślał o oszukaniu go ani o podejściu. omówiłem najważniejsze. i usilnie starać się. Kto bowiem spiskuje. i gdyby obie zachowywał. którą łatwo w różny sposób trzymać można na wodzy. by w jego czynnościach widziano wielkość. dotrzymującego wiary. unikać tych rzeczy. ilekroć będzie miał dobre wojsko. i jak rzekłem powyżej. jak żeglarz rafy. Natomiast co do poddanych. że książę. mającej po swej stronie majestat rządu: a gdy chodzi o czynności wszystkich ludzi. a nigdy nie braknie mu dobrych przyjaciół. lecz umieć czynić zło. XIX Jako należy unikać ściągania na siebie pogardy i nienawiści Ponieważ spośród tych cech. kto go widzi i słyszy. dla których uważa się ludzi za dobrych. stać również pewnie będą wewnętrzne. zawsze wytrzyma książę każde natarcie. Jednym z najskuteczniejszych środków. musi książę obawiać się nawet gdy sprawy zewnętrzne są w spokoju . jak pokoju i wierności. gdy zajdzie potrzeba. aby zwyciężać i utrzymać państwo. że się ma tę ostatnią właściwość.

który by był i śmiały. byli to Marek. w tym wypadku musi także bać się potem. że go wzburzy przeciwko sobie. którzy sprawowali władzę od Marka. co stanowi jego ochronę. będącego jeszcze w pieluchach. kto urządził to państwo. była ona tak wielką. lecz pragnę ograniczyć się do jednego. by było to wyłączną troską króla. widząc więc zysk z jednej strony pewny. a przy tym poddam poniekąd pod rozwagę to. Natychmiast po tym morderstwie podniósł się lud i wymordował wszystkich Canneschich. którzy przeciwko niemu uknuli spisek. że książę powinien szanować możnych. może spodziewać się wszelkiej dla siebie korzyści. gdyż lud był zwolennikiem pokoju i dlatego wolał książąt umiarkowanych. na jakie narażają się spiskowcy. Aleksander i Maksyminus. którym tak długo rządził. że dla ich poskromienia trzeba nałożyć im wędzidła. filozofa. na których oparta jest swoboda i bezpieczeństwo króla. że podczas gdy w innych państwach ma się do zwalczania ambicję możnych i zuchwałość ludu. aby ten nie potrzebował narażać się na starcie z możnymi. Do takich uporządkowanych i dobrze rządzonych państw nam współczesnych należy Francja. niemożliwym jest. dlatego też sędzią ustanowił trzeciego. Makrinus. że przyczyny ich upadku nie sprzeciwiają się memu twierdzeniu. Kommodus. Na ten temat można by dać niezliczone przykłady. że książęta powinni powierzać innym rozdzielanie ciężarów. skłonny byłby widzieć w nich dowody przemawiające przeciwko mojej opinii. że we Florencji żyje potomek Bentivogliów. dziad obecnego messer Annibala. Julian. Twierdzę przeto. widząc. że po stronie spiskowca jest tylko strach. lub z ludem. aby oni mogli otrzymywać . gdy lud jest mu przychylny. że spisków było dużo. lecz gdy ten jest mu wrogi i zapamiętały w nienawiści. i okrutny. został jako książę Bolonii zamordowany przez Canneschich. która napawa go trwogą. by znalazł się ktoś na tyle lekkomyślny. że gdy po śmierci Annibala nie pozostał nikt z tej rodziny. imperatorowie rzymscy mieli nadto trzecią trudność - musieli znosić okrucieństwo i chciwość żołnierzy. Powtarzam jeszcze raz. gdyby popierał lud. gdyby popierał możnych. albowiem spiskowiec nie może być sam jeden. obawa kary. uchodzący do tej pory za syna pewnego kowala. Dlatego chcieli. dasz mu sposobność do zadowolenia. pragnął państwo przed jednymi i drugimi zabezpieczyć. I by rzecz wyłożyć krótko. gdyż niezmierne są trudności. Wyniknęło to z popularności. nie obciążając tym króla. Pertinax. rozważę cechy charakteru niektórych imperatorów i wykażę. Messer Annibale Bentivoglio. a z drugiej strony znając nienawiść ludu ku możnym. Otóż chcąc na te zarzuty odpowiedzieć. aby ten.lud. zazdrość. aż messer Giovanni doszedł do wieku stosownego do sprawowania władzy. obrona przyjaciół i rządu. Dobrze urządzone państwa i mądrzy książęta starali się zawsze bardzo pilnie o to. lecz nie chciał. który pochodzi z czasów naszych ojców. Heliogabal. stracił jednak panowanie lub zginął z ręki swoich knujących przeciw niemu spiski. jego syn. znając ambicję i butę możnowładców i sądząc. Ten bowiem. chyba że jest zapamiętałym jego wrogiem. żołnierze zaś woleli księcia o umyśle wojowniczym. których uważa za niezadowolonych. lecz mało miało dobry skutek. Antoninus Karakalla. aby spiskować. gdyż zdradzając tajemnicę. a towarzyszy dobierać może wyłącznie spośród tych. musi stać się szczerym przyjacielem księcia. Nie zostawił żadnego potomka. A naprzód trzeba zaznaczyć. natomiast po stronie księcia jest majestat władzy. którą w Bolonii miał dom Bentivogliów w owym czasie. wszystkiego ze strony wszystkich obawiać się musi. że stało się przyczyną upadku wielu z nich. chłostał możnych i brał w opiekę słabszych. jego syn. niepodobna bowiem było zadowolić zarazem żołnierzy i lud. że niejeden z nich pomimo że prowadził się zawsze znakomicie i okazywał niezwykłą siłę umysłu. a dogadzać ludowi i zadowolić go. prócz messera Giovanniego. a Bolończycy. by uciskał lud. która ma wiele dobrych urządzeń. kto mógłby objąć w państwie rządy. wynikłą ze strachu. a z drugiej wątpliwy i pełen niebezpieczeństw. prawo. Może ktoś. gdyby wierzył. wiedząc. Sewer. gdyż to jest jedno z najważniejszych zadań księcia. Z tego można wyciągnąć także inny uwagi godny wniosek. i drapieżny. że książę powinien niewiele dbać o spiski. a dla siebie zachować rozdzielanie łask. lecz nie wywoływać nienawiści ludu. nie miałby odwagi do powzięcia podobnego postanowienia. powiem. do Maksyminusa. I doświadczenie uczy. zastanawiając się nad życiem i śmiercią wielu imperatorów rzymskich. tak że gdy dołączy się do tego wszystkiego jeszcze przychylność ludu. Skoro jednak tylko przed niezadowolonym otworzysz swe serce. gdyż z powodu nieprzychylności ludu nie może po spełnieniu zamiaru spodziewać się żadnej ochrony. I niech mi wolno będzie ograniczyć się do tych imperatorów. który mu żadną miarą nie zechce dotrzymać wierności. co było tak uciążliwe. przyszli do niego do Florencji i oddali mu władzę w swym mieście. na co czytający o owych czasach winien zwrócić uwagę. Albowiem gdy zwyczajnie spiskowiec ma powody do obaw przed wykonaniem zamachu. by możnych nie przyprowadzać do rozpaczy. Trudno o lepszy i rozumniejszy ustrój i o skuteczniejsze zabezpieczenie króla i królestwa. a najważniejszą z nich jest parlament i jego powaga.

Kto tedy zbada szczegółowo postępowanie Sewera. był także znakomitym człowiekiem i miał w swej naturze takie . został obwołany imperatorem. niepomny dobrodziejstw otrzymanych od niego. którzy jako świeżo wybrani potrzebowali szczególnego poparcia. Posłał mu więc tytuł cezara i na mocy uchwały senatu przybrał za kolegę. powtarzam.a w dodatku lekceważony. Natomiast jego syn. książę. że dobrze będzie pójść na Rzym. Rozważając teraz dla kontrastu cechy Kommodusa. jego bowiem zalety budziły taki podziw w oczach żołnierzy i ludu. Przeto trzeba zaznaczyć. których naturę. że w ciągu czternastu lat swych rządów nikogo bez sądu nie pozbawił życia. Otóż Sewer. którzy przez swe wrodzone właściwości. albowiem książęta. nikt nie zdziwi się więc. decydowali się na zaspokajanie żołnierzy. aby się utrzymać. A wszyscy z wyjątkiem Sewera mieli smutny koniec. nie pozyskali takiej powagi. nie potrzebował uznania ani ze strony żołnierzy. że bał go się każdy i poważał. A ponieważ czyny jego. nie okazując. jakiej tylko na ludzie można się dopuścić.czy to będzie lud. że był on najokrutniejszym lwem i najchytrzejszym lisem. postanowił uderzyć na Nigra. spostrzeżecie. przeciwnicy srogości. drugą na zachodzie. Wszystko to przyjął Albinus bez niedowierzania. lub sztucznie. Lecz przejdźmy do Aleksandra. nie mogli znieść tego cnotliwego życia. nadto do tego przyczyniły się liczne jego cnoty. podczas całego swego życia trzymał jedną i drugą stronę we właściwych granicach i nie był nigdy ani znienawidzony. muszą usilnie dążyć do tego. ani lekceważony. aby wymierzyć mu karę za niewdzięczność. gdzie Niger. miał Sewer dwie przeszkody do zwalczenia. wódz wojsk azjatyckich. Po czym wyruszył przeciw niemu do Francji i pozbawił go państwa . to przy przychylności żołnierzy mógł szczęśliwie panować. Natomiast Pertinax został wybrany imperatorem wbrew woli żołnierzy. powróciwszy do Rzymu. potrzebujesz. doszedłszy do władzy i poznawszy trudności pogodzenia obu sprzecznych dążności. którzy jako ludzie nowi. chcąc utrzymać państwo. ani ludu. zależnie od tego. jak też złe. że obrany przez senat imperatorem. które są silniejsze.której. chcąc dogodzić żołnierzom. więc pragnę w krótkości wykazać. Lecz gdy Sewer pokonał i zabił Nigra tudzież przywrócił na Wschodzie pokój. jakoby ten. jest zepsuta. który także dążył do władzy cesarskiej. gdzie był Albinus. Pod tym pozorem. jaką mógł powziąć lud z racji jego zdzierstw. miłośnicy sprawiedliwości. Z tych przyczyn Marek. by nią trzymać na wodzy i jedną. utrzymać się przy władzy w tak wielkim państwie. którzy przyzwyczaiwszy się żyć swawolnie pod Kommodusem. gdyż był już stary . Jedynie Marek żył i umarł otoczony czcią. jest i ta. zobaczy. Dlatego. aby uniknąć nienawiści tych grup. by nie byli powszechnie nienawidzonymi. ruszył z wojskiem na Rzym i wprzód stanął w Italii. a wojsko zamordowało go. i to najłatwiej ci. że mógł on. skoro bowiem ta grupa . gdy w ogóle nie mogą uniknąć nienawiści. uknuwszy spisek. w innym bowiem razie na złe wychodzą ci dobre dzieła. jak ci się zdaje. by często nie być dobrym. że dąży do władzy cesarskiej. że byli to ludzie okrutni bardzo i drapieżni. Takie zresztą postępowanie było konieczne. zawsze upadali. Otóż imperatorowie. wtedy wypada ci iść za jej kaprysem i dogadzać jej. były wielkie. chociaż był człowiekiem nowym.podwójny żołd i nasycić swoją chciwość i okrucieństwo. Ponieważ Sewer uważał za rzecz niebezpieczną okazywać się wrogiem obydwóch. musi książę koniecznie naśladować. aby stać się panem całego państwa: jedną w Azji. nie wzdragali się przed żadnego rodzaju krzywdą. ludzcy i łaskawi . Sewer bowiem posiadał taką siłę ducha. tamci zaś byli pełni szacunku i zadowoleni. senat po zamordowaniu Juliana ze strachu obrał go cesarzem. poznawszy niezdarność imperatora Juliana. że ten ostatni trwał jak gdyby w osłupieniu i oszołomieniu. jak umiał dobrze używać skóry lisa i lwa. co wychodziło im na pożytek lub szkodę.mieli wszyscy z wyjątkiem Marka smutny koniec. aby pomścić śmierć Pertinaxa. który był człowiekiem takiej dobroci. Pertinax i Aleksander . Karakalli i Maksyminusa. mało licząc się z krzywdą ludu. Zrobiwszy taki początek. pragnie dzielić z nim tę godność. Sewera. czy żołnierze. przekonał swoje wojsko.i życia. a oszukać Albinusa. czy możni . Antoninus. które jednały mu szacunek. do jakiego Pertinax chciał ich nagiąć. że chociaż nakładał ciężary na lud. czy rzeczony książę umiał utrzymać swą powagę wśród wojska. gdyż wielkie poważanie zabezpieczało go zawsze przed nienawiścią. przeto Sewer musi udać się do Galii. nim tu dowiedziano się o jego wyjeździe.wszystko ludzie w życiu umiarkowani. że między innymi pochwałami. a jednak ponieważ uważano go za zniewieściałego i za człowieka. które mu się daje. zmuszony jest do tego.upadł w samych początkach swych rządów. dlatego ci imperatorowie. Gdy przybył do Rzymu. że nienawiść można na siebie ściągnąć tak przez dobre dzieła. gdyż objąwszy rządy na mocy dziedziczności. który daje się powodować matce. popadł w lekceważenie. któremu doniósł. pozna. a gdy i tego nie mogą osiągnąć. a wojsko nie odnosiło się do niego nienawistnie. oskarżył przed senatem Albinusa. godził zdradliwie na jego życie. powinni przede wszystkim starać się o to. Antonina. jak to powyżej powiedziałem. chętniej skłaniali się ku żołnierzom niż ku ludowi. jako nowego księcia. i drugą stronę. naraziwszy się z tego powodu na nienawiść . zamordowanego przez żołnierzy pretoriańskich. którym dowodził w Slavonii.

potem zaś senat.wyjątkowe przymioty. powiem. pogardzającym każdym wytwornym pożywieniem i wszelką inną miękkością. a byłby lud i wojsko zadowolił. że książęta nie mogą uniknąć podobnych zamachów. który nie może być nazwany ani księstwem dziedzicznym. jak gdyby był dziedzicznym panem. Jednak jego dzikość i srogość okazała się tak wielka i niesłychana gdyż po wielu pojedynczych zabójstwach wytracił w Rzymie znaczną część ludu. bo może je wykonać każdy. jak i tamtych mieli szczęśliwy. Od tego wyłączam Turka. jakie występują w państwach nowych. dlatego że tylko na pogardę zasłużyli. mającego stale przy sobie 12 tysięcy piechoty i 15 tysięcy jazdy. Lecz przejdźmy do Kommodusa. a drudzy w sposób owaki. spostrzeże. że był bardzo podłego pochodzenia. a podobne do pontyfikatu chrześcijańskiego. którego brata skazał na śmierć sromotną. zaczął dogadzać i rozpuszczać wojsko. schodząc często w amfiteatrach do walki z gladiatorami i dopuszczając się innych nikczemności. lecz ten. których musi on również utrzymać w przyjaźni bez oglądania się na lud. drudzy lekceważyli. lecz on. odsuwając na plan drugi wszystkie inne zadania. bo nie ma w nim żadnej z tych trudności. niegodnych majestatu cesarskiego. że albo nienawiść. tak obecnie dla wszystkich książąt. ani o Makrinusie. zatrzymując na straży swej osoby centuriona. to przecież niektórzy tak spośród tych. że książęta naszych czasów nie mają w swych rządach tak wielkiej potrzeby starać się o szczególne dogadzanie żołnierzom. utrzymać w przyjaźni. To bowiem. Lecz wracając do naszego przedmiotu. jak były wojska cesarstwa rzymskiego. a przejdę do konkluzji tej rozprawy i powiem. to nierozważne postępowanie musiało zgotować mu zgubę. sprzykrzywszy sobie gnuśność Aleksandra. że gdy jedni z nich postępowali w sposób taki. był bowiem mężem wojowniczym. mając umysł okrutny i zwierzęcy. Ponieważ jednak ten porządek jest bardzo dawny. że pośród własnego wojska został zamordowany przez pewnego centuriona. druga. zrozumie także. które czyniły go szanowanym w oczach ludu i miłym żołnierzom. a chcąc wywrzeć swą drapieżność na ludzie. z drugiej zaś strony nie umiał zachować swej godności. Podobne jest państwo Sułtana. Gdy więc świat zapałał ku niemu pogardą z racji podłości jego krwi. co zjednało mu miłość całego wojska. państwowe urządzenia są stare i tak przystosowane do przyjęcia go. Taki błąd popełnił Antoninus. nie potrzebują książęta zbytnio się ich obawiać. że kto zastanowi się nad powyższymi uwagami. Chociaż tu bowiem książę jest nowy. na których polega bezpieczeństwo i siła jego państwa. którzy rychło upadli. którą odziedziczył jako syn Marka. co się też stało. księstwo nie może być nazwane nowym. . Lecz niedługo dzierżył władzę. albo lekceważenie były przyczynami upadku wymienionych cesarzy. przeto jeżeli wtedy koniecznym było zadowolić raczej żołnierzy niż lud. o którym była powyżej mowa. który mógł bardzo łatwo utrzymać się przy władzy. wyrobił sobie opinię człowieka bardzo srogiego. do tego stopnia. napotykając trudności w zdobyciu obleganej właśnie Akwilei. ani o Julianie. a niektórzy nieszczęśliwy koniec. że państwo Sułtana jest odmienne od wszystkich innych księstw. wystarczyło mu tylko postępować śladami ojca. po jego śmierci obrało go cesarzem. a w Aleksandrii lud cały że stał się bardzo nienawistnym dla całego świata i zaczął budzić strach nawet w swoim otoczeniu. gdyż żaden z tych książąt nie ma wojsk tak silnie związanych z rządem i administracją prowincji. wszystek lud rzymski i cała Italia uknuły przeciwko niemu spisek. zaczęło mniej go się obawiać i zamordowało go. a któremu tym samym groził codziennie. wobec tego popadł w pogardę u żołnierzy. tudzież widząc. wynikłych z postanowienia umysłu zdeterminowanego i zawziętego. pasał bowiem owce w Tracji (ta rzecz była znana powszechnie i budziła u każdego wielką ku niemu pogardę). gdyż tamci więcej mogli niż lud. skąd bierze się. doskonale umiejącym znosić wszelki trud. lecz ponieważ są one bardzo rzadkie. chociaż bowiem wypada im mieć pewien wzgląd na nich. Tu trzeba zaznaczyć. jednak tkwiącą w tym trudność rozwiązać łatwo. kto nie dba o śmierć. gdyż dwie rzeczy czyniły go znienawidzonym i lekceważonym: jedna. albowiem nie synowie zmarłego księcia są dziedzicami i panami. gdyż więcej może lud niż oni. jak wielu ma on wrogów. potrzebniejszą rzeczą jest dbać o zadowolenie ludu niż żołnierzy. kogo na to stanowisko wybiorą ci. Pozostaje nam zająć się przymiotami Maksyminusa. dlatego też wojsko. ani nowym. którzy mają po temu władzę. Nie chcę rozprawiać ani o Heliogabalu. a z drugiej strony nienawiścią z obawy przed jego dzikością. Ten był mężem bardzo wojowniczym. wtedy zbuntowała się najpierw Afryka. przez swych bowiem prefektów dopuścił się w Rzymie i w niektórych innych miejscowościach cesarstwa wielu okrucieństw. uknuto spisek i zamordowano go. do którego przyłączyło się jego własne wojsko. że kiedy przy objęciu władzy cesarskiej zwlekał z podróżą do Rzymu i z wejściem w posiadanie krzesła cesarskiego. tych więc musi on. z wyjątkiem Turka i Sułtana. będące w zupełności w ręku żołnierzy. Gdy go więc jedni nienawidzili. a uprzykrzywszy sobie jego srogość. Powinien tylko książę wystrzegać się wyrządzenia ciężkiej krzywdy komuś z tych. Zważcie. którymi posługuje się i których ma w swym otoczeniu i w służbie swego księstwa.

nigdy jednak nie może być takim. ponieważ natychmiast po ich klęsce pod Vaila jedno ze stronnictw podniosło głowę i zrzuciło ich panowanie. wtedy musi rozbroić nowych poddanych z wyjątkiem tych. jakie stają na ich drodze. uważając za rzecz konieczną. kierowani. niektórzy umyślnie podsycali nieprzyjaźnie przeciw sobie samym. że nie masz do nich zaufania. że Pistoię trzeba trzymać przez stronnictwa. rodzi mu nieprzyjaciół. jednak podsycali między nimi nieporozumienia. To. kiedy Italia była poniekąd w stanie równowagi. XX Czy twierdze tudzież wiele innych poczynań które książęta częstokroć przedsiębiorą. wątpliwi staną się wiernymi. gdzie by którego z tych sposobów należało użyć. zobowiąże ich względem ciebie. bo okażesz. że ci są w większej cenie. w nowym księstwie. broń bowiem. przynoszą pożytek czy szkodę Dla tym pewniejszego utrzymania się przy państwie rozbrajali niektórzy książęta swych żołnierzy. który miał władzę dziedziczną. A ponieważ nie możesz pozostać bezbronnym. a jedna i druga opinia ściągnie na ciebie nienawiść. a drugie nie zdoła stawić oporu. i przed niepewnymi poddanymi. aby . uważając ich albo za tchórzów. którzy bardziej narażają się na niebezpieczeństwa i cięższe spełniają obowiązki. lecz powinien wziąć z Sewera te cechy. z resztą ludu poczynać możesz z większą pewnością. jedni wreszcie budowali twierdze. i pełne są dzieje takich przykładów. przeciwnie. by zdołało obronić cię i przed potężnymi wrogami. przeciwko nim nie występowali. jako dla książąt nowych. dlatego też podsycali w niektórych sobie podległych ziemiach niezgodę. jak wiadomo. Kommodusa i Maksyminusa było zgubną rzeczą naśladować Sewera. którzy podczas zyskiwania państwa okazali się jego stronnikami. niektórzy podtrzymywali w podległych sobie ziemiach rozłam na stronnictwa. lecz nie wydaje mi się. Bez wątpienia książęta stają się wielkimi przez pokonywanie trudności i przeciwieństw. skoro tylko zbliży się nieprzyjaciel.Naśladowanie Marka. Otóż nie zdarzyło się nigdy. których ceniono jako mądrych mawiali. inni zaś usprawiedliwią cię. wierni takimi pozostaną i z poddanych twoich zrobią się twoimi stronnikami. podtrzymywali w miastach sobie podległych partie gwelfów i gibelinów i chociaż nigdy nie pozwalali im na rozlew krwi. które są niezbędne do dojścia do władzy. Wenecjanie. który bardziej niż dziedziczny musi starać się o pozyskanie znaczenia. będzie na twe usługi. zajęci swoimi sporami. lecz gdy przychodzi wojna. którym dasz broń. nowy książę w nowym księstwie zawsze organizował wojsko. podczas gdy drudzy burzyli je i niszczyli. jednak omówię tę sprawę w sposób ogólny o tyle. zaczniesz obrażać ich. żeby wystarczyła do wstępowania w jego ślady. gdyż zawsze słabsze stronnictwo łączyć się będzie z owymi siłami. jak sądzę. którą poznają na sobie. silnie już ustalonego. A ponieważ nie można wszystkich poddanych uzbroić. o ile sam przedmiot na to pozwala. Gdyby ono nawet było dobre. było bezpożyteczne i szkodliwe dla Pertinaxa i Aleksandra. którzy w początkach rządów byli im podejrzani. gdyż nie mieli oni tak wielkiej siły ducha. musisz uciec się do wojska najemnego. Ta zaś różnica w postępowaniu. i niechybnie od razu utraci się zwaśnione miasto. a z Marka te. nie wierzę bowiem. by można to podawać dziś jako przepis. a także nie jest dlań koniecznym wstępować w ślady Sewera. które tylko w czasach pokojowych przynoszą korzyść. Natomiast gdy im odbierzesz broń. dlatego los. więc gdy dobrze świadczyć będziesz tym. Dlatego. podobny system zawodzi. szczególnie kiedy chce wielkim zrobić nowego księcia. a niektórzy starali się zjednać sobie tych. To było dobre na owe czasy. powyższymi względami. nie wyszło im na pożytek. aby mieszczanie. pobudza ich do wojen. by wszelki oręż twego państwa był w ręku twych własnych żołnierzy. gdy ich zastał nie uzbrojonych. którzy żyli przy tobie w dawnym twym państwie. bo wtedy z ich pomocą łatwiej poddanymi kierować. Przeto nowy książę. które jako człon przyłącza do swego dawnego. podobnie dla Karakalli. jak rzekłem. nie może naśladować czynów Marka. o którego wartości powiedziałem powyżej. lecz i tych trzeba z czasem przy nadarzających się sposobnościach uczynić uległymi i zniewieściałymi i tak urządzić się. albo za mało wiernych. którą im dajesz. zawsze zbroił ich. a Pizę przez twierdze. aby nowy książę rozbrajał swoich poddanych. Natomiast gdy książę zyskuje nowe państwo. aby umyślne wywoływanie niezgody wyjść mogło kiedy na dobre. które są odpowiednie i chwalebne dla utrzymania rządu. A chociaż bez szczegółowego poznania pojedynczych państw niepodobna o tych wszystkich rzeczach wydać ustalonego sądu. Nasi przodkowie i ci. by je tym łatwiej utrzymać w swym posiadaniu. dlatego w silnym księstwie nie dopuszcza się nigdy do takich rozłamów. Używanie podobnych sposobów dowodzi słabości księcia.

w takim razie tylko z wysiłkiem i z trudnością wielką zdoła utrzymać ich w przyjaźni. Pochwalam ten sposób. to zawsze może książę zjednać ich sobie z największą łatwością. oczekiwać pomocy Mediolanu i odzyskać państwo. Wojnę prowadził zrazu bez pośpiechu i bez obaw. jest przychylność ludu. a zajął nią umysły baronów kastylijskich. Takim księciem jest w naszych czasach Ferdynand Aragoński. co wielkie przedsięwzięcia i dawanie niepospolitego przykładu. którzy mu byli podejrzani. i jeżeli nie jest nią naturalna przychylność ku niemu. nie braknie nigdy cudzoziemców. A jednak za naszych czasów Niccollo Vitelli musiał zburzyć dwie twierdze w Citta di Castello. zastanowi się dobrze nad przyczyną tego. który boi się bardziej swego ludu niż obcych. których na początku swych rządów uważali za podejrzanych. by one za naszych czasów przyniosły jakiemu księciu korzyść. sami nie mogą utrzymać się bez oparcia. że odczują potrzebę poprawienia swymi czynami tej złej opinii. niż z pomocą innych. A gdy opierając się na przykładach. zadowolić ich bowiem jest niemożliwą rzeczą. który bardziej obawia się obcych niż ludu. którzy myśląc o . jako też i tego. że cudzoziemiec nie mógł poprzeć ludu.miał sposobność wyjść z nich zwycięsko i jeszcze wyżej stanąć na tej drabinie. a niektóre nadzwyczajne. powróciwszy do swego państwa. niż niejedno zamieszanie w państwie. gdy napadł ją Cezar Borgia. że gdy ich nie będzie. zdobył państwo. powróciwszy do Bolonii. jeżeli cię nienawidzi lud. gdyż zmienia się ona zależnie od okoliczności. chociażbyś bowiem miał twierdze. Dlatego tak wtedy. zaniedbują jego sprawy. którą mu przynieśli nieprzyjaciele. Przeto najlepszą twierdzą. jakich dostarczają starożytne i nowożytne dzieje. podsycać zręcznie jakąś nieprzyjaźń przeciwko sobie. Pandolfo Petrucci. Bentivogliowie. którzy przyjdą mu z pomocą. Guido Ubaldo. aby one były niejako uzdą i wędzidłem dla tych. Twierdze przeto są pożyteczne lub szkodliwe zależnie od okoliczności i jeżeli przynoszą ci pod pewnym względem korzyść. że jeżeli ci ludzie. a zganię każdego. więcej kłopotów domowi Sforzów przysporzył i jeszcze przysporzy. aby zastanowił się dobrze nad tym. że daleko łatwiej mu będzie pozyskać przyjaźń tych ludzi. powinien budować twierdze. Toteż nie widać. dzięki poparciu od wewnątrz. jaka przyczyna skłoniła jego popleczników do popierania go. skoro ma po temu sposobność. Nazwać go można niemal nowym księciem. W początkach swego panowania uderzył na Grenadę i ta wyprawa stała się podwaliną wielkości jego państwa. aby stać się jeszcze większym przez jej zgniecenie. Zważywszy przeto wszystko. który ich budować nie będzie. zburzył do szczętu wszystkie twierdze tej prowincji i uznał. znajdowali więcej wierności i więcej mieli pożytku z tych ludzi. i aby przy pierwszym natarciu mieć bezpieczne schronienie. który świeżo. bo gdy ten chwyci za broń. tyle tylko powiem. którzy by powzięli zamiar działania przeciwko nim. spostrzeżecie. Chcę. Na tę sprawę w ten sposób zapatrywać się można: taki książę. mogła dzięki twierdzy ujść napaści ludu. a rozważywszy jego czyny. Atoli tej rzeczy nie można omawiać obszernie. który całą w nich pokładając ufność. to pod innym szkodę. szczególnie zaś nowi. bo mu kto stanął na przeszkodzie. Dlatego też wielu jest tego zdania. lekceważyć będzie nienawiść ludu. gdyż byli zadowoleni z poprzedniego rządu. zbudowany przez Francesca Sforzę. użyli podobnego sposobu. jaka być może. niełatwo straci znowu państwo. lecz wtedy okoliczności tak się składały. a oni tym bardziej są zmuszeni wiernie mu służyć. którzy przedtem odnosili się wrogo do niego. obecny król Hiszpanii. książę Urbino. A ponieważ przedmiot tego wymaga. a wrogo usposobiony lud połączył się z cudzoziemcem. tak więc książę więcej będzie miał z nich korzyści niż z tych. Zamek mediolański. gdyż od dawna był on w użyciu. rządził swym państwem więcej z pomocą tych. niż posiadać twierdzę. którzy byli z początku przeciwnikami rządów księcia. XXI Jak powinien postępować książę. nie chciałbym obejść się bez zrobienia uwagi takiemu księciu. którzy służąc mu ze zbytnią pewnością siebie. spostrzeże. nie ocalą cię one. lecz wyłącznie niezadowolenie z poprzedniego rządu. Dla tym pewniejszego utrzymania się przy państwie mieli książęta zwyczaj budowania twierdz. że rozumny książę powinien. jak i przedtem byłoby dla niej bezpieczniej nie być przed lud nienawidzoną. niż tych. książę Sieny. natomiast powinien ich zaniechać ten. że wszystkie są bardzo wielkie. aby utrzymać się w tym państwie. chyba hrabinie na Forli. hrabiego Girolamo. do których zrazu mieli zaufanie. Książęta. gdy ta po śmierci małżonka. którą o nich miał. ponieważ dzięki imieniu swemu i sławie stał się ze słabego króla pierwszym królem chrześcijańskim. pochwalę i tego. który budować będzie twierdze. Natomiast później nie na wiele przydały się jej twierdze. aby zyskać poważanie Żadna rzecz nie przysparza księciu takiego szacunku. aniżeli z tych. którzy wskutek swego niezadowolenia stali się przyjaciółmi księcia i pomogli mu do zwycięstwa. skąd przez Cezara Borgię został wypędzony.

gdybyś był mądry. by z twoją pomocą nie zwyciężył. by jakikolwiek rząd mógł kiedykolwiek wybrać zupełnie bezpieczny sposób postępowania. A rodziły się te czyny jeden z drugiego w taki sposób. ku radości i zadowoleniu zwyciężonego. z którego wyniknął ich upadek. posłał on posłów do Achajów. sine dignitate. Przyszła ta sprawa pod obrady na zgromadzenie Achajów. I tu trzeba zaznaczyć. trzeba takiego wynagrodzić albo ukarać w taki sposób. takie postępowanie jest zawsze korzystniejsze niż neutralność. XXXV.tej wojnie. gdzie poseł Antiocha namawiał ich do neutralności. Natomiast jeżeli książę stanie odważnie po jednej stronie i jeżeli zwycięży ten. kiedy ze sobą walczą tacy. aby zwycięzca mógł nie liczyć się z niczym. by popaść w zależność od drugich. by cię wtedy uciskali. którzy mu nie pomogą w nieszczęściu: zwyciężony nie przyjmie cię. by w każdej swej czynności okazywał się mężem wielkim i znakomitym. Sine gratia. nie pomyśleli o politycznych zmianach. a niepodobna. to chociażby był on potężny. a mogli unikać tego związku. zwrócił się do zbożnego okrucieństwa i. ni sławę nie zasłużywszy. W pierwszym bowiem wypadku. aby zachęcić ich do zachowania neutralności. Lecz jeżeli przegra ten. 48. że książę powinien uważać. ograbił i wypędził Maurów ze swego państwa. aby wypędzić Rzymian. wtedy powinien książę połączyć się z powodów wyłuszczonych powyżej. kiedy papież i Hiszpanie ruszyli z wojskiem przeciw Lombardii. aby z jednym z nich połączyć się. łupem zwycięzcy i nie będziesz miał ku swej obronie i ucieczce ani słuszności. to znaczy. aby uniknąć najbliższych niebezpieczeństw. kto ci nie jest przyjacielem. w dobrym lub złym kierunku. którzy byli przyjaciółmi Rzymian. przeciwnie. otóż co do tego rzecz ma się wprost przeciwnie. wezwany przez Etolów. że nie potrzebujesz obawiać się zwycięzcy. na co odpowiedział poseł rzymski: "Quod autem isti dicunt non interponendi vos bello. jak się rzekło powyżej. jak to zdarzyło się Florentczykom. bo nie chciałeś z bronią w ręku narazić się na jego los. bo zwyciężywszy. podobne do tych. kiedy bezwzględnie i otwarcie staje po stronie jednego przeciw drugiemu. gdyż nie wmieszawszy się. bo leży to . żądać będzie otwartego wystąpienia z bronią. albowiem gdy taki zwycięży. jeżeli nie wystąpisz otwarcie. żądać będzie od ciebie neutralności. Wenecjanie połączyli się z Francją przeciw księciu Mediolanu. stanąwszy po ich stronie. tych zaś z drugiej strony skłaniali Rzymianie do tego. Korzystnym jest bardzo dla księcia. I mało stanowczy książęta najczęściej postępują drogą neutralną. i najczęściej też upadają. Niech ci się nie zdaje. dając mu pomoc. że ktoś dokona czegoś nadzwyczajnego w życiu obywatelskim. jeżeli w rządach wewnętrznych daje swoim postępowaniem przykłady niepospolite. a szczególnie ze sprawiedliwością. będziesz od niego zależnym. albowiem inaczej przyczyniasz się do upadku jednego z nich. jakie przytacza się o messer Bernabo da Milano. i staniesz się towarzyszem jego losu. ni na łaskę. to tym bardziej rozum wymaga. A przede wszystkim powinien książę usilnie starać się o to. Trudno o nędzniejszy i osobliwszy przykład. która mu tyle czci przysporzyła. zanim spostrzegli się. że każda pod tym względem decyzja jest bardzo wątpliwa. urządził wyprawę do Italii. który jest prawdziwym przyjacielem lub jawnym przeciwnikiem. którego. z którym połączyłeś się. albowiem gdy dwaj możni twoi sąsiedzi wezmą się za bary. Jeżeli zdarzy się. ludzie bowiem nigdy nie są na tyle nieszlachetni. staniesz się zawsze. powinien byś ocalić. aby było o czym mówić. w ten sposób. pomoże. nihil magis alienum rebus vestris est. przyjmie cię. Nadto. z którym połączyłeś się. które utrzymywały umysły poddanych w ustawicznym napięciu i w podziwie tudzież w oczekiwaniu wyniku. ty albo musisz bać się zwycięzcy. a ty zdany na jego łaskę. ani żadnej innej rzeczy. Albowiem zwycięzca nie chce wątpliwych przyjaciół. chcąc podjąć się większych rzeczy. wkroczył do Grecji. używając zawsze religii jako pozoru. (Mówi się wam. a ten kto ci jest przyjacielem. dając tym dowód tak wielkiej niewdzięczności. pamiętaj. Szanuje się również takiego księcia. to przecież zawsze ma on wobec ciebie zobowiązanie i związany jest przychylnością. Lecz gdy nie da się takiego związku uniknąć. że ten. który może na nowo zabłysnąć. praemium victoris eritis. by nigdy ze szkodą innych nie wchodzić w związki z potężniejszym od siebie. w końcu uderzył na Francję. pozyskał znaczenie i panowanie nad nimi. Pod takim samym płaszczykiem napadł na Afrykę. gdzie mógł. to skoro jeden z nich zwycięży. chyba że go konieczność do tego zmusza. że nie dawały nigdy ludziom czasu na ochłonięcie i sprzeciw." Liwiusz. że dla waszego państwa jest najlepiej i najkorzystniej nie mieszać się do naszej wojny. W obu przypadkach będzie bardziej korzystnym dla ciebie wystąpić otwarcie i zrobić porządną wojnę. i tak ciągle snuł wielkie plany. a książę powinien zawsze w miarę możności unikać tego.) I zawsze tak wypadnie. albo nie. W drugim wypadku. Zresztą zwycięstwa nigdy nie są tak pełne. Antioch. aby chwycili za broń. staniecie się nagrodą zwycięzcy. będzie zdany na twą łaskę. Za pieniądze Kościoła i ludu mógł utrzymać wojsko i przez tę długą wojnę stworzyć podwaliny własnej armii.

co mu inni pokazują. obsypując go zaszczytami i bogactwami. Oprócz tego powinien w odpowiedniej porze roku zająć lud uroczystościami i widowiskami. drugi wyborny. kto dzierży w swym ręku sprawy państwowe. i drugi źle na tym wyjdzie. uważał Pandolfa za bardzo mądrego męża. który pragnie oddawać się owym zajęciom. i w ogóle dla każdego. potem zaś powziąć postanowienie według własnego uznania. a powinien zasięgać ich rady w każdej rzeczy. pierwszy jest najwyborniejszy. a gdy chcą bronić się przed nią. nie powinien nigdy myśleć o sobie. czy w jakimkolwiek innym zawodzie. wtedy zawsze wytworzyć sobie można niekorzystny o nim sąd. aby jeden nie powstrzymywał się od ozdabiania swej własności z obawy. aby minister pozostał dobrym. którzy zależnie od jego rozumu są dobrymi lub złymi. jeżeli nie są bardzo mądrymi lub jeżeli nie umieją zrobić dobrego wyboru. Każdy. trzeci nie rozumie ani sam przez się. Natomiast gdy jest przeciwnie. lecz właśnie na tym zasadza się mądrość. wysnuwa się z tego. trzymając jednak wysoko majestat swej godności. że minister myśli więcej o sobie niż o tobie. by ustrzec się pochlebstwa. taki człowiek nie będzie nigdy dobrym ministrem i nigdy nie możesz zaufać mu. gdyż umiał poznać się na ich zdatności i utrzymać ich w wierności. Atoli z drugiej strony. ilekroć ktoś ma swój sąd w rozróżnieniu dobrego od złego. gdyż miał tamtego za swego ministra. stracisz szacunek. wysłuchać ich opinii. że im . narażają się na niebezpieczeństwo. do tych ostatnich zachęca. Mam na myśli pochlebców. odnosząc się jednak do tych rad i do każdego z doradców w taki sposób. gdy ci są zdatni i wierni. by poznać rodzaj tych niedogodności i za korzystne uznać to. że kto stara się uniknąć jednej niedogodności. Zatem winien zachęcać swych poddanych do spokojnego wykonywania zawodu. stał na drugim. powinien także książę myśleć o nim. drugi rozumie to. a drugi od otwarcia handlu ze strachu przed opłatami. owszem. Albowiem nie ma innego sposobu. trzeci do niczego. ludzie bowiem tak bardzo lubują się w swych własnych sprawach i tak łatwo ulegają pod tym względem złudzeniu. że nie może obejść się bez księcia. księcia Sieny. albowiem ten. Tacy książęta i tacy ministrowie mogą sobie wzajemnie ufać. jak tylko ten. Dlatego też rozumny książę powinien trzymać się trzeciego sposobu: wybrać w swym państwie mądrych ludzi i jedynie tym dać swobodę mówienia sobie prawdy. kto myśli o podniesieniu w jakikolwiek sposób jego miasta lub państwa. że we wszystkich czynnościach szuka swej korzyści. to zawsze w końcu i jeden. aby obfitość uzyskanych zaszczytów i obfitość bogactw wykluczała pragnienie innych zaszczytów i bogactw i aby obfitość urzędów kazała mu obawiać się zmian. co jego dotyczy. że go oszuka. dawać sobą przykład ludzkości i łaskawości. popada w drugą. i to tylko w tych rzeczach. że Pandolfo. które ktoś inny popełnia i mówi to chociażby sam z siebie niczego wymyślić nie potrafił poznaje przecież złe i dobre czyny ministra. co jest złem mniejszym. ponieważ każde miasto podzielone jest na cechy lub na korporacje. czy to w handlu. I pierwsze przypuszczenie. brać niekiedy udział w ich zgromadzeniach. XXII O doradcach księcia Nie jest dla książąt rzeczą małej wagi wybór ministrów. o które zapyta ich. aby książę mógł poznać ministra: kiedy widzi. jakich przy nim widzi się ludzi. pozna więc. lecz o księciu. który w niczym ujmy nie znosi. A jest nie zawodzący nigdy sposób na to. że mówiąc ci prawdę. zobowiązując go względem siebie przez udzielanie mu honorów i urzędów. jeżeli nie stał na pierwszym stopniu. można go zawsze uważać za mądrego.już w naturze rzeczy. ani gdy mu inni pokazują. Książę powinien również okazywać się opiekunem talentów i wyróżniać ludzi wybijających się we wszelkiego rodzaju sztukach. aby każdy poznał. że popadną w pogardę. a nie w innych. że mu zostanie odebrana. kto znał messera Antonia da Venafro jako ministra Pandolfa Petrucciego. nie obrażają cię. czy w uprawie roli. a minister nie może mieć nadziei. przed którym trudno uchronić się książętom. jakie się czyni o panu i jego umyśle. koniecznie przeto być musiało. tamte poprawia. powinien książę gotować nagrody dla takiego. gdyż już w samym wyborze ich popełnia pierwszy błąd. że trudno im obronić się przed tą zarazą. by ludzie zrozumieli. i pamiętać tylko o tym. lecz jeśli każdy będzie ci mógł mówić prawdę. których pełne są dwory. i dlatego trwa w dobrym. XXIII Jak należy wystrzegać się pochlebców Nie chciałbym pominąć ważnego przedmiotu i błędu. gdyż zawsze. Są bowiem trzy rodzaje umysłów: jeden rozumie sam przez się. gdy zaś jest inaczej. powinien liczyć się z tymi organizacjami.

Na to pragnę przytoczyć pewien nowożytny przykład. trzyma się rzeczy raz rozważonej i będzie stanowczym w swych decyzjach. ani poznać się na nich. spodziewając się. u nich wspólną wadę. owszem. którzy. albowiem nie pomyśleli w czasach spokojnych.otwarciej mówić będzie. przez swój nierozum stracił państwo. którzy stracili władzę książęcą. niż gdyby siedział w nim od dawna. żeby oni byli inni. powiedział. by byli dobrzy. które mają na tyle siły. że mogą wojsko wyprowadzić w pole. że ozdobił je i umocnił dobrymi prawami i dobrym wojskiem. że mogą one zmienić się (powszechna to wada ludzi nie pamiętać o burzy. albo jeżeli posiadał przyjaźń ludu. powodują. Otóż książę powinien radzić się zawsze. wtedy jednak. jeżeli konieczność nie zmusi ich to tego. a nie wtedy. ma taką opinię nie dla swych osobistych zalet. niech o to losu nie obwiniają. powinien również odebrać każdemu ochotę do występowania z radą. po pierwsze. XXIV Dlaczego książęta włoscy potracili swe państwa Zasady powyższe. który by rządził wszystkim i był człowiekiem bardzo rozumnym. nie o obronie. niż powyższa. A ponieważ niektórzy mniemają. jeżeli tylko on sam względem siebie nie pobłądzi. Ojciec Łukasz. lecz własną niezdarność. o ucieczce myśleli. lecz ten. nie dbając o resztę. nadto okazywać niezadowolenie. I gdy zastanowić się nad tymi panami w Italii. A trudno. nie będzie miał nigdy zgodnych rad. książę Mediolanu i inni. Z tego więc wypływa wniosek. gdy współczesne dogadzają im. powinny wynikać z mądrości księcia. zjednują ludzi i bardziej ich zobowiązują niż krew starodawna. powiernik obecnego cesarza Maksymiliana. Albowiem znacznie większą zwraca się uwagę na czynności księcia nowego niż dziedzicznego. tym więcej znajdzie uznania. gdy o nią nie pyta. albowiem ludzie będą zawsze dla ciebie źli. W podobnym wypadku mógłby niezawodnie być książę kierowany dobrze. rozumnie przestrzegane. że niejeden z nich albo miał wrogo ku sobie usposobiony lud. gdy spostrzeże. lecz przy tym musi być skrupulatny w wypytywaniu i cierpliwie wysłuchać prawdy o rzeczach. Ludzie bowiem łatwiej dają się ująć rzeczami teraźniejszymi niż przeszłymi. która nie zawodzi nigdy. gdyż był wojowniczym mężem. jak król Neapolu. że dobre rady. miał niewielkie państwo w stosunku do potęgi Rzymian i Greków. zasady. ten albo zgubi się przez pochlebców. lecz to trwałoby krótko. tudzież nigdy na jego postanowieniach nie można polegać. że ktoś nie mówi mu jej przez pewnego rodzaju nieśmiałość. sprzykrzywszy sobie zuchwałość . W ten sposób będzie on miał podwójną chwałę. tak jak ten będzie miał podwójny wstyd. a ten je bez oporu porzuca. gdy zamysły w czyn wprowadza. że ludy. że książę. i nigdy nie rozumie się. który był ojcem Aleksandra Wielkiego. gdy morze spokojne). a radził się więcej niż jednego. to nie umiał zabezpieczyć się przed możnowładztwem. Kto postępuje inaczej. a umiał chodzić koło ludu i zjednywać sobie możnych. a nie mądrość księcia z dobrych rad. a książę. jutro burzy. że trzymał się odmiennej. uchodzący za rozumnego. nie zwierza się nikomu ze swych zamiarów ani pyta o zdanie. chociaż nie zasięgał niczyjej rady. z tego zaś wyniknie. jeśli chodzi o wojsko. lecz dzięki dobrym radom. gdy sam chce. że ten. a gdy potem złe czasy nadeszły. wtedy są zadowoleni. który by nie był mądry. następnie zauważy się. nie może mieć dobrych doradców. czego chce lub co zamierza czynić. bez tych bowiem braków niepodobna utracić takich państw. Filip Macedoński. a gdy się je uzna za dzielne. gdy ktoś inny chce. który sam przez się nie jest mądry. mimo to przez wiele lat wytrzymywał wojnę z nimi. co dziś robi. jednak nigdy nie działał według własnej woli. którego pokonał Tytus Kwinkcjusz. Ci przeto nasi książęta. dobrymi przyjaciółmi i dobrymi przykładami. znajdzie się. to przecież pozostało mu państwo. wynikłą z przyczyn obszernie powyżej wyłożonych. każdy z doradców będzie miał własny interes na oku. chyba że przypadkiem spuści się na jednego. ponieważ taka jest powszechna reguła. Poza tymi niech nie słucha nikogo. którzy na niego uderzyli. że niejeden książę. sam zaś nie potrafi pogodzić sprzecznych sądów. gdyż taki minister odebrałby mu wkrótce państwo. piastowaną przez nich od wielu lat. co pochodziło stąd. stracili za naszych czasów swe państwa. zaczyna otoczenie jego rozumieć je i przenikać i zaczyna sprzeciwiać się. nie ten. od kogokolwiek pochodzące. Cesarz bowiem jest człowiekiem skrytym. a chociaż w końcu stracił panowanie nad niektórymi miastami. że dał początek nowemu księstwu. albo staje się zmiennym pod wpływem różnych opinii. a książę nie potrafi ani poprawić ich. że nowy książę wydaje się dawnym. lecz tylko wtedy. urodziwszy się księciem. co do których rady zasięga. one dają mu więcej pewności i siły w państwie. że będzie mało szanowanym. ci mylą się bez wątpienia. W związku z czym. gotowi wziąć księcia w gorącą obronę. mówiąc o swoim panu. kto. które mu się daje.

inny niecierpliwie . postępujących umiarkowanie. że niepodobna uchylić się od tego. iż los w połowie jest panem naszych czynności. iż później znajdzie się taki. to jest do sławy i bogactwa. XXV Ile w sprawach ludzkich zależy od losu i w jaki sposób można mu się oprzeć Wiem dobrze. I gdy zastanowicie się nad Italią. które zależą wyłącznie od ciebie i od twej dzielności. inny gwałtownie. kto cię podniesie.a każdy tymi różnymi sposobami może tam dojść. jeden osiąga. każdy ustępuje przed jej wściekłością. jak tylko od ducha czasów. Hiszpania i Francja. otóż to. któremu dzisiaj powodzi się dobrze. jak to uczynił. Jednak niepodobna przyjąć. które widziało się i widzi codziennie wbrew wszelkim ludzkim przypuszczeniom. Podobnie rzecz ma się z losem. Weźcie pod rozwagę pierwszą jego wyprawę do Bolonii. a z dwóch postępujących jednakowo. gdy brak innego. którego postępowanie nie jest zgodne z czasami. Zależy to nie od czego innego. jeden cierpliwie. co powiedziałem. albo popłynęła kanałem. to ten zalew albo nie byłby wywołał tak wielkich przewrotów. iż ludzie swym rozumem nie mogą ich poprawić i są wobec nich bezradni. że jest ona jakby polem bez tam i grobli i że gdyby była przez odpowiednie cnoty przygotowana do obrony. jeżeli chodzi o opieranie się losowi w ogólności. żeby ona. lecz jest bardzo złą rzeczą zaniechać dla niego innych środków. a drugi gwałtowny. że ludzie w różny sposób zdążają do celu. tak układają się czasy i ludzie. gdyż jest to marna obrona i nie zależy od ciebie. że ludzie. jak Niemcy. upada. który by zawsze potrafił do tego się przystosować. powiem jako się widzi. Kilkakrotnie przemyślawszy to. lecz jeszcze pozostawia nam kierowanie drugą ich połową lub nie o wiele mniejszą ich częścią. przeto człowiek oględny upada. że temu wiedzie się dobrze. wtedy szczęści mu się. Lecz chociaż taką jest rzeka. że książę. by on zmienił swą naturę lub jakąś cechę. gdyż jeden jest oględny. gdyby zaś stosownie do czasów i rzeczy zmienił się jego charakter. jaki każdy ma przed sobą. ponieważ nie zmienia sposobu postępowania. że dla powstrzymania go nie zbudowano grobel ani tam. a drugi nie. różnie postępując. że się wierzy. podobnie król hiszpański porozumiewał się z Francją w . gdy tylko ten zmieni się. którym odpowiada lub nie odpowiada ich postępowanie. po pierwsze. co powiedziałem. któremu stale powodziło się dobrze. skłaniam się w pewnej mierze do tej opinii. która gdy wyleje. To bowiem albo nie zdarza się nigdy. podjętą jeszcze za życia messera Giovanniego Bentivoglio. zatapia równiny. już to dlatego. że poszczęściło się jednakowo dwóm innym. lecz spuścić się na los. każdy przed nią ucieka. a nie spostrzega się. jak sądzę. przewraca drzewa i domy. że z dwóch ludzi. z przyczyn obszernie powyżej omówionych. postępującego przezornie i cierpliwie. gdyż jeżeli dla kogoś. I nie ma tak rozumnego człowieka.zwycięzcy. lecz gdy zmienią się czasy i ludzie. więc sądzę. nie może nabrać przekonania. Albowiem widzi się. którego potęga ujawnia się tam. a również. już to także dlatego. że dwu ludzi. gdyż nigdy nie chciałoby się upaść dlatego tylko. albo w ogóle nie byłby nastąpił. która jest siedliskiem i przyczyną takich zmian. wtedy nie odwróciłoby się szczęście. jak wielu miało i ma to przekonanie. albo żeby jej impet nie był tak nieokiełznany ani tak szkodliwy. Widzę w nim podobieństwo do rwącej rzeki. że sprawy świata tak są kierowane przez los i Boga. Taki sposób jest dobry. jeden osiąga cel. którego sposób postępowania zgodny jest z duchem czasów. aby zanikła nasza wolna wola. nie mogąc jej się oprzeć. że jego sposób postępowania jest dobry. inny podstępem. to znaczy. natomiast nie szczęści się temu. pochodzi. że zejść z niej byłoby dobrze. jutro upada. I to. Jestem nadto przekonany. przeto mogliby sądzić. układa w innym. Widzi się także. Takie przekonanie jest bardziej w naszych czasach rozpowszechnione z przyczyny wielkich zmian. Papież Juliusz II postępował we wszystkich swych czynnościach bezwzględnie i znajdował zawsze czasy i ludzi tak dostosowanych do swego sposobu postępowania. upada. niechaj wystarczy. jeden przemocą. nie znaczy. który wyłącznie polega na losie. gdzie nie ma zorganizowanej siły oporu. gdzie wie. jeden oględnie. jedynie takie sposoby obrony są dobre. że wynik był zawsze szczęśliwy. że może być prawdą. albo jeżeli się zdarza. zabiera grunt w jednym miejscu. powołają ich z powrotem. Wenecjanie wcale nie byli z niej zadowoleni. osiąga ten sam wynik. gdy spokój powróci nie mogli zabezpieczyć się groblami i tamami w taki sposób. że ten. Lecz. że taki książę. pewne i trwałe. do czego popycha przyrodzona skłonność. i zobaczycie. którego nie umie wykonać. tam kieruje ona swe ataki. wchodząc bardziej w szczegóły. Stąd pochodzi to. używającym różnych sposobów. przybierając później. że nie warto zbytnio trudzić się tymi sprawami. W tym leży także przyczyna zmian w powodzeniu. nie jest dla ciebie bezpieczne. a drugi nie osiąga celu. gdy nadchodzi czas ataku. gdy postępował jedną drogą.

iż wątpię. z właściwą sobie zapalczywością i gwałtownością. bowiem ich przedsięwzięcie nie było od tego ani sprawiedliwsze. bo ci są mniej oględni. wyczekuje przyjścia tego. IX. co powyżej omówiłem. jest przyjacielem młodych. jeśli tylko w nim cała spoczywa nadzieja". do których skłaniało go jego usposobienie. lecz papież mimo to ruszył na nią osobiście. bezprzykładne. Przeprowadził przeto Juliusz dzięki swemu gwałtownemu czynowi to. który by zdołał uleczyć Jej rany. XXVI Wezwanie do objęcia przewodnictwa w Italii i uwolnienia jej z rąk barbarzyńców Otóż gdy rozważam to wszystko. który widząc. że papież wyrusza. które po tak długim czasie stały się prawie nieuleczalne. I chociaż dotychczas zdarzali się mężowie. rabowano. a inni byliby mu przedstawili tysiące obaw. w którym obecnie dzierży władzę. że nie może bez jawnej zniewagi odmówić mu swej pomocy wojskowej. tych ze strachu. aby nie miała ni głowy. i aby zajaśniała znakomitość Tezeusza. pozostawiona jakby bez życia. iż zostali oni zesłani przez Boga dla Jej wybawienia. Liwiusz. uznał więc. a całemu narodowi szczęście przyniosła. . którą trzeba koniecznie bić i dręczyć. Widzi się. aby ją posiąść. bardziej zapalczywi i z większą zuchwałością rozkazują. obłok wskazał drogę. ubi nulla nisi in armis spes est" (sprawiedliwą bowiem jest wojna dla tych. że gdy odmienia się los. których Wam przytoczyłem jako wzór. a nie może być tam wielkiej trudności. gdzie jest gotowość wielka. byle tylko przyjął Wasz Dom zasady owych mężów. musieli Ateńczycy żyć w rozproszeniu.sprawie tej wyprawy. i w duszy zastanawiam się nad tym. ni porządku. musiała Italia popaść w obecne smutne położenie i cierpieć gorszą niż Żydzi niewolę. czy był kiedy czas bardziej do tego stosowny. którzy to czynią. 1). tak że można było sądzić. tak że Italia. i tacy. że lepiej jest być gwałtownym niż oględnym. to zdaje mi się. Mam to silne przekonanie. trzeba było. bo król francuski byłby znalazł tysiące wykrętów. położyć koniec pustoszeniu i rabowaniu Lombardii. że jest Ona zupełnie gotowa i skłonna do pójścia za jednym sztandarem. być bardziej ujarzmioną niż Persowie. nigdy by mu się rzecz nie udała. z drugiej zaś strony cofnął się król francuski. gdy nie ma tej zgodności. I widzi się obecnie. Tu jest sprawiedliwość wielka. jak by to uczynił niejeden inny papież. kto by Ją wybawił od tych okrucieństw i zuchwalstwa barbarzyńców. a krótkość jego życia nie pozwoliła mu doświadczyć przeciwieństw. Pomijam inne jego czyny. byłby znalazł swą zgubę. kto by go podniósł. et pia arma. że byłby zmuszony postępować oględnie. tak jak kobieta. albowiem gdyby nadeszły czasy takie. aż wszystko ustali się i uporządkuje. że tylko po Waszym Przesławnym Domu oczekiwać może Ona tego. byle znalazł się ktoś. i aby dały się poznać wielkość i geniusz Cyrusa. że tyle rzeczy składa się na korzyść nowego księcia. okazało się jednak. w których pokładano nadzieje. I nietrudno będzie Wam przypomnieć sobie czyny i życie tych. gdyż dzięki swej mocy ducha i dzięki losowi stanął tak wysoko i ma łaskę Boga i Kościoła. gdyby bowiem odkładał wyjazd z Rzymu. jak Wenecjan. aby upokorzyć Wenecjan. pustoszono. tak teraz dla poznania mocy włoskiego ducha. Widzi się także. o których wyżej mówiłem. nie szczęści. zdziałane przez Boga: rozwarło się morze. aby okazała się moc ducha Mojżesza. gdyż nigdy nie byłby zaniechał tych sposobów. a ludzie trzymają się z uporem swych sposobów. ani też Bóg nie sprzyjał im bardziej niż Wam. czego przy całej mądrości ludzkiej nie zdołałby nigdy dokazać żaden inny papież. to przecież byli ludźmi i każdy z nich miał mniej korzystne warunki niż obecne. Ten krok skłonił do rozmysłu i spokoju tak Hiszpanów. musiał być lud izraelski w egipskiej niewoli. A jeżeli. chociaż tamci mężowie byli wyjątkowi i cudowni. bardziej rozbitą niż Ateńczycy. "iustum enim est bellum quibus necessarium. dla których jest konieczna. którzy postępują oględnie. tamtych z powodu chęci odzyskania całego państwa neapolitańskiego. które wszystkie były do siebie podobne i wszystkie udawały się. jak to rzekłem. gdy jedno drugiemu odpowiada. by doznała wszelkiego rodzaju zniszczenia. czy obecne czasy sprzyjają wyniesieniu nowego księcia w Italii i czy mąż rozumny i dzielny znalazłby tu podstawy do wprowadzenia nowej formy. Tu jest największa gotowość. gdyż szczęście jest jak kobieta. która by jemu cześć. Nadto widzi się tu rzeczy nadzwyczajne. zwyciężają łatwiej niż ci. by ją bito. Dochodzę przeto do wniosku. że ich potem opuszczał los przy najświetniejszym rozwoju ich czynów. zapragnął pojednać się z nim. jak Ona prosi Boga o zesłanie kogoś. iż stanie się On głową odkupienia. i błogosławiony jest oręż. łupiestwu i grabieży w Królestwie i w Toskanii. Dlatego zawsze szczęście. szczęści się im. szarpano. tudzież uzdrowić Ją z tych ran. musieli Persowie doznawać ucisku od Medów.

i że wśród tylu przewrotów w Italii i w tylu wojny kolejach wydaje się ciągle. która nam się należy. a nie obawiałaby się piechoty. I nie dziw. prawdziwszych i lepszych żołnierzy. jak nowe prawa i nowe urządzenia przez niego stworzone. nie zdołał dokonać tego. Gdy one są dobrze ułożone i mają w sobie cechy wielkości. Kapua. Dlatego w tak długim czasie. a wszystko to pochodzi ze słabości głów. który świeżo wyrósł. et fia el combatter corto: Ché l'antico valore Nell' Italici cor non e ancor morto (Wynik sprawiedliwej walki. a nowych nikt wynaleźć nie umiał. byle jej w głowach nie brakło. Nie powinno się przeto pomijać tej sposobności. sami bezpieczni. gdy piechota hiszpańska starła się z hufcami niemieckimi. których wymieniłem. co powiedział Petrarka: Virtu contro a furore Prendera l'arme. jako prawdziwą podstawę wszelkiego przedsięwzięcia. gdy się zna wady jednego i drugiego rodzaju piechoty. Italia mia (Ai Signori d'Italia) . przyniosą poważanie i wielkość nowemu księciu. gdyż nie wygasła jeszcze starodawna moc ducha włoskiego. czego . które cierpiały wskutek najazdu cudzoziemców. Nie chce Bóg czynić wszystkiego. a w Italii nie brak warunków do zaprowadzenia każdej formy. Wtedy to Hiszpanie. jak bardzo górują Włosi w pojedynkach i drobnych utarczkach pod względem sił. która oparłaby się kawalerii. gdy ujrzą się pod rozkazami własnego księcia i przez niego będą szanowani i otaczani opieką. którzy zbawili swe kraje. potem Aleksandria. lecz nawet mieć nadzieję zwycięstwa. takiej chwały. Lecz takimi nie okazują się w wojsku. a każdemu zdaje się. aby dzielnością włoską móc bronić się przed obcymi. Mestre. Można przeto. by pod Jego znakiem wyszlachetniała ojczyzna i by pod Jego auspicjami sprawdziło się to.dokona Przesławny Dom Wasz. które używają tego samego co Szwajcarzy sposobu walki. Te właśnie rzeczy. jednak miało się pewną wskazówkę w bitwie pod Rawenną. a Szwajcarzy boją się piechoty. gdy ta w walce okaże się tak upartą jak oni. że zgasła w Niej cnota wojenna . a Szwajcarów rozbija piechota hiszpańska. w tylu wojnach w ostatnich dwudziestu latach. Nie mam słów na wyrażenie. która uderzyła na Hiszpanów. że dawne Jej urządzenia nie były dobre. z jakimi podejmuje się słuszne przedsięwzięcia. a ci nie mieliby na to rady i byliby zupełnie rozbici. Jest tu wielka moc w członkach. gdyż trudno o wierniejszych. Popatrzcie. aby Italia po tak długim czasie ujrzała swego Zbawiciela. wskutek której inny rodzaj wojska nie tylko mógłby sprostać im.jak się spodziewać można . gdyż ci. Vaila. Genua. że się na rzeczy rozumie. Przeto jest rzeczą konieczną zaopatrzyć się w takie wojsko. musi przede wszystkim zaopatrzyć się w wojsko własne. by nam nie odbierać wolnej woli ani części tej sławy. co uda się osiągnąć dzięki jakości wojska i zmianie szyku bojowego. Petrarka. A chociaż każdy z nich jest dobry. Niech więc Przesławny Wasz Dom podejmie to zadanie. zręczności i bystrości. gdyby nie kawaleria. czego świadectwem było najpierw Taro. wcisnęli się między piki Niemców i. utworzyć taką. Jeżeli przeto Prześwietny Wasz Dom zechce iść śladem tych znakomitych mężów. który by tak dalece wyróżniał się przez swą działalność lub szczęście. zjednują mu poważanie i podziw. zawsze źle wyszedł na tym ten. mogli ich razić. którzy rozumieją się na rzeczy. z jaką miłością. z jaką miłością byłby On przyjęty we wszystkich tych krajach. Dlatego wykazało doświadczenie i jeszcze wykaże. to wszyscy razem staną się jeszcze lepsi. podjętej przeciw brutalnej przemocy. że Hiszpanie nie mogą zdzierżyć kawalerii francuskiej. A żadna rzecz nie przynosi mężowi.bo bowiem pochodzi stąd. będzie pomyślny. z jakimi łzami! Jakież bramy zamknęłyby się przed Nim? Jakiż lud odmówiłby Mu posłuszeństwa? Czyja zawiść stanęłaby Mu na drodze? Jaki Włoch odmówiłby Mu uległości? Każdemu obrzydły te rządy barbarzyńców. dzięki ruchliwości ciała i posługując się tarczami. A chociaż co do tego ostatniego nie ma jeszcze pełnego doświadczenia. na nowo urządzone. dotychczas zaś nie znalazł się taki. jednak jedna i druga mają pewną wadę. spadła manna. Bolonia.woda wytrysła ze skały. z jaką żądzą zemsty. słuchać nie chcą. kto miał wyłącznie włoskie wojsko. wszystko składa się na Waszą wielkość. dokonać reszty należy do Was. że nikt z tych Włochów. owiany tym duchem i takimi nadziejami. by mu ustąpili inni. Albowiem Hiszpanie nie umieją opierać się konnicy. A chociaż piechota szwajcarska i hiszpańska jest uważana za straszliwą. z jaką trwałą wiernością.