You are on page 1of 180

Uniwersytet Medyczny im.

Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Wydzia Nauk o Zdrowiu

Anna Katarzyna Kostiukow

KOORDYNACJA WZROKOWO-RUCHOWA PO UTRACIE FUNKCJI KOCZYNY GRNEJ DOMINUJCEJ

Praca na stopie doktora nauk o zdrowiu Promotor pracy: dr hab. Elbieta Rostkowska

Pozna 2010 r.

Prac t dedykuj Mojemu Mowi, Dawidowi, w podzikowaniu za merytoryczne i psychiczne wsparcie w trakcie jej powstawania
2

Wykaz skrtw i oznacze zastosowanych w pracy

kkg koczyny grne kg koczyna grna kgn koczyna grna niedominujca kgd koczyna grna dominujca L lewa / lewy P prawa / prawy koo. w-r. koordynacja wzrokowo ruchowa uf- utrata funkcji koczyny grnej dominujcej of- obniona funkcji koczyny grnej dominujcej kuf- krtkotrwaa utrata funkcji kgd duf- dugotrwaa utrata funkcji ku- grupa Krtkotrwaa perspektywa utraty funkcji kgd hc- grupa Hard Core koo- Test Koa kwadrat- Test Nietypowego Kwadratu

SPIS TRECI

1. Wstp 1.1. 1.2. 1.3. Rozwj bada nad koordynacj ruchow na przestrzeni lat7 Podziay i rodzaje metod oceny koordynacji ruchowej..14 Testy koordynacji ruchowej stosowane w rnych gaziach

medycyny...... 22 1.4. Testy koordynacji ruchowej wykorzystywane w diagnostyce pacjentw

rnych grup wiekowych.. 33 1.5. Elementy diagnostyki koordynacyjnej najczciej wykorzystywane

w praktyce klinicznej........ 40

2. Cel pracy..... 50

3. Materia i metody bada......51

4. Wyniki 4.1. Charakterystyka oglna badanych pacjentw po utracie lub istotnym

obnieniu funkcji koczyny grnej dominujcej...61 4.2. Charakterystyka oglna badanych z grupy kontrolnej bez zmian

w zakresie funkcji obu koczyn grnych...64 4.3. Szczegowy opis wynikw....67 4.3.1. Analiza grupy chorych podzielonych ze wzgldu na czas utraty funkcji kgd / obnienia funkcji kgd....69 4.3.2. Analiza grupy chorych podzielonych ze wzgldu na

wiek....75 4.3.3. Analiza grupy chorych podzielonych ze wzgldu na wybrane parametry


4

antropometryczne.......... 83 4.3.4. Analiza zdolnoci adaptacyjnych przejawiajcych si w koordynacji wzrokowo-ruchowej ze wzgldu na stopie istotnoci

dysfunkcji..... 90 4.3.5. Analiza zdolnoci adaptacyjnych przejawiajcych si w koordynacji wzrokowo-ruchowej ze wzgldu na pe.....103 4.3.6. Analiza zdolnoci adaptacyjnych przejawiajcych si w koordynacji wzrokowo-ruchowej ze wzgldu na wyksztacenie.....107 4.3.7. Ocena stopnia niepenosprawnoci (wskanik

Barthel)............ 112

5. Dyskusja.....114

6. Wnioski......124

Pimiennictwo......125

Streszczenie......137

Summary......139

Sowa kluczowe...141 Wykaz tabel / rycin / wykresw.......142

Zaczniki: Zacznik nr 1- wzr karty bada.....152 Zacznik nr 2- formularz testw motorycznych.156 Zacznik nr 3- wzr zgody pacjenta do uczestnictwa w badaniu...157
5

Zacznik nr 4- Edinburgh Handedness Inventory...158 Zacznik nr 5formularz stosowany do wyznaczenia wskanika

Barthel..................................................................................................................159 Zacznik nr 6nieprzetworzone wyniki pomiarw parametrw

antropometrycznych osb zdrowych ..161 Zacznik nr 7nieprzetworzone wyniki pomiarw parametrw

antropometrycznych osb chorych. 163 Zacznik nr 8- nieprzetworzone wyniki pomiarw testw motorycznych u osb zdrowych......165 Zacznik nr 9- nieprzetworzone wyniki pomiarw testw motorycznych u osb chorych.........167 Zacznik nr 10- nieprzetworzone wyniki pomiarw testu aparaturowego w tempie dowolnym u osb zdrowych.....169 Zacznik nr 11- nieprzetworzone wyniki pomiarw testu aparaturowego w tempie dowolnym u osb chorych...171 Zacznik nr 12- nieprzetworzone wyniki pomiarw testu aparaturowego w tempie narzuconym 30 bodcw/min u osb

zdrowych .....173 Zacznik nr 13- nieprzetworzone wyniki testu aparaturowego w tempie narzuconym 30 bodcw/ min u osb

chorych ....175 Zacznik nr 14- nieprzetworzone wyniki testu aparaturowego w tempie narzuconym 40 bodcw/min u osb

zdrowych .....177 Zacznik nr 15- nieprzetworzone wyniki testu aparaturowego w tempie narzuconym 40 bodcw/min u osb

chorych ....179
6

1. Wstp

1.1. Rozwj bada nad koordynacj ruchow na przestrzeni lat

Jednym z teoretycznych aspektw rozwaa nad motorycznoci czowieka jest koordynacja ruchowa. Usystematyzowana wrd innych podstawowych zdolnoci motorycznych, takich jak siowe, szybkociowe i wytrzymaociowe, ma istotny wpyw na podejmowanie zada ruchowych wynikajcych z codziennej spontanicznej aktywnoci czowieka. Ruch przejawiajcy si w prostych i typowych zachowaniach motorycznych, takich jak: bieg, chd, pokonywanie przeszkd na drodze czy wspinanie si po schodach, mimo jego oczywistoci, wie si ze skomplikowanymi procesami biomechanicznymi zachodzcymi w kadym organizmie ywym. Jest wic zrozumiae, e koordynacja ruchw czowieka, niezalenie od jego pochodzenia, wykonywanego zawodu czy stanu zdrowia, znajduje si w krgu zainteresowa badaczy rnych gazi nauki. Ze sowotwrczego punktu widzenia pojcie koordynacji ruchowej to zwizek dwch niezalenych od siebie wyrae, z ktrych pierwszy koordynacja wg Sownika Jzyka Polskiego oznacza moe harmonijny przebieg lub funkcjonowanie czego, natomiast jego drugi czon ruchowy / ruchowa wskazuje na charakter motoryczny zwizany ze zmian pooenia organizmu ywego lub te jego czci [126]. Jednake w pimiennictwie odnajduje si opisy dotyczce sformuowania koordynacji ruchowej samej w sobie, jako oddzielnego pojcia dotyczcego aspektw motorycznych czowieka. Na przestrzeni XX wieku dokonywano wielokrotnych prb definiowania wybranego pojcia i proces ten trwa do dnia dzisiejszego. Po powierzchownej analizie tematu mona byoby stwierdzi, e definicji koordynacji ruchowej jest niemale tyle samo, ilu badaczy zainteresowanych tematem. Jednak obserwacje zmian na przestrzeni kilkudziesiciu lat daj wyranie do zrozumienia, e przyjte definicje koordynacji ruchowej ewoluuj wraz ze wzrostem wiedzy w tym zakresie.
7

Najprawdopodobniej jedn z pierwszych, tak precyzyjnie i szczegowo opisywanych definicji jest ta, zaproponowana w 1947 r. przez Bernsteina mwica o pokonywaniu nadmiernej liczby stopni swobody poruszajcego si organizmu, czyli przeksztacaniu go w system sterowalny [5]. Natomiast ju pod koniec lat 60. XX wieku, Denisiuk zaproponowa znacznie prostszy opis, w ktrym okrela koordynacj ruchow jako zdolno do scalania ruchw rnych rodzajw w jedn cao oraz zdolno do szybkiego przestawiania si z jednych aktw ruchowych na inne [26]. W pracach Wanego z 1981 r. czy Raczka z 1992 odnajduje si odpowiednio objanienia: koordynacja przejawia si w postaci umiejtnoci precyzyjnego

wykonywania zoonych pod wzgldem koordynacyjnym aktw ruchowych () [117] oraz koordynacja ruchowa (..) obejmuje wzajemne dostosowanie i uzgadnianie wszystkich skadnikw ruchu skierowanych na rozwizanie konkretnego zadania ruchowego [92]. Obecnie najbardziej aktualnymi definicjami wydaj si by te, zaproponowane przez Starost, w ktrych jest mowa o zdolnoci do wykonywania zoonych ruchw dokadnie, szybko i w zmiennych warunkach, czy o zharmonizowaniu ruchw poszczeglnych czci ciaa w czasie i przestrzeni [106, 107]. Aby zrozumie trudnoci w badaniu koordynacji ruchowej naley mie wiadomo zoonoci jej elementw skadowych okrelanych zgodnie zdolnociami koordynacyjnymi. Wedug najnowszej wiedzy wyrni mona jedenacie zdolnoci koordynacyjnych. Zanim jednak zostay sprecyzowane w takiej formie, w jakiej funkcjonuj do dnia dzisiejszego, ulec musiay wielokrotnym analizom i zmianom nomenklaturowym. Pocztkowo, w latach 50. XX wieku Guilford dokona ciekawego podziau motorycznych zdolnoci koordynacyjnych na: reaktywno czstotliwo), statyczna precyzja ruchw (rwnowaga statyczna, precyzja ruchw rki), dynamiczna precyzja ruchw (rwnowaga dynamiczna, celowe ruchy koczyn grnych) [49].
8

ukadu

nerwowego

(szybko

reakcji,

Jednak ju w 1964 r. w pracy Fleishmanna wida cakowite zerwanie z poprzednio proponowan koncepcj wyrniajc wprawdzie jedenacie czynnikw, ale okrelanych jednak elementami koordynacji [37]. Ta idea nie znalaza odzwierciedlenia w pniejszych publikacjach autorw Cumbee (1970) [23] oraz Hirtza (1976, 1978) [54, 55], ktrych propozycje mianownictwa zamieszczono w Tabeli nr 1.

Tabela nr 1.: Propozycje zmian nomenklaturowych w zakresie zdolnoci koordynacyjnych zaproponowane w latach 70. XX wieku przez dwch niezalenych od siebie badaczy.

Cumbee (1970) [23]

Hirtz (1976, 1978) [54, 55]

1. rwnowaga w balansowaniu przyborem 1. rwnowaga 2. rwnowaga ciaa 3. szybko zmiany kierunku ruchw rk 4. zrczno 5. tempo 2. kompleksowe reakcje ciaa 3. orientacja przestrzenna 4. rytmizacja 5. rnicowanie kinestetyczne

W 80. i 90. latach XX wieku propozycji rozrniania skadowych koordynacyjnych publikowano bardzo wiele. W tym czasie na czoo naukowcw zajmujcych si teori koordynacji ruchowej wysuwaj si takie osoby jak Szopa, Mynarski, Raczek, Ljach [82]. Jednak pocztek XXI wieku wie si ju przede wszystkim z nazwiskiem Starosty, ktry wyznaczy jeden kierunek opisywania jedenastu zdolnoci

koordynacyjnych. Mona stwierdzi, e zainteresowania problemem motorycznoci ludzkiej istniay od pocztkw dziejw czowieka. Poznawanie istoty ruchu, jako rodka w kontakcie czowieka z otaczajcym go wiatem, odbywao si stopniowo, od prostego postrzegania zmysowego do teorii powiza midzy struktur czynnoci a jej efektem [82]. Pierwszymi opisanymi odkryciami z pogranicza anatomii i fizjologii czowieka dotyczcymi natury ruchu, w tym: szczegw budowy koca, przebiegu cigien, budowy mzgu, rdzenia krgowego itp., byy te, ktre wi si z nazwiskiem
9

rzymskiego lekarza Galena, czyli przypadajce na II wiek naszej ery. W rozwaaniach nad rozwojem bada dotyczcych natury ruchu nie sposb nie wspomnie znamienitych postaci takich jak Leonardo da Vinci, ktry prbowa rozstrzygn kwesti podporzdkowania si ludzkiego ciaa prawom mechaniki, czy Borelliego

prowadzcego badania nad klasyfikacj ruchw lokomocyjnych zwierzt i czowieka oraz okreleniem pooenia rodka cikoci ciaa [82]. Kolejnym krokiem w dochodzeniu do pierwszych bada nad koordynacj ruchow byo zainteresowanie badaczy problemem oceny sprawnoci fizycznej czowieka w oglnym jej aspekcie. Pocztki ksztatowania si pogldw dotyczcych kryteriw oceny sprawnoci fizycznej przypadaj niewtpliwie na XVI / XVII w., a przeomem w tym zakresie byo powstanie w 1854 roku pierwszego Zakadu Higieny i Wychowania Fizycznego w Amherst College w Stanach Zjednoczonych. Orodek ten skupia wok siebie badaczy o zainteresowaniach naukowych m.in. zwizanych z metodami oceny sprawnoci fizycznej czowieka [82]. W 1890 r. powsta pierwszy globalny test sprawnoci, obejmujcy m.in. rzut, szybko biegu, dugo skoku (tzw. Pentathlon Test), a rok 1917 wie si ju z wprowadzeniem testu wydolnoci tlenowej, stosowanego gwnie lotnikw podczas I wojny wiatowej [13]. Mimo rnorodnoci prowadzonych uprzednio rozwaa, nadal jednak nie byy one stricte zwizane z badaniem wybranej zdolnoci motorycznej, jak jest koordynacja ruchw czowieka. Cho w pimiennictwie cz spord autorw pokusio si o stwierdzenie, e korzeni bada koordynacyjnych doszukiwa si mona ju w staroytnoci u greckiego lekarza z Kos, Hipokratesa (okrela on m.in. stopie zmczenia pierwszych sportowcw) [106], to jednak pocztek tego nurtu naukowego przypada na wiek XX, a jedna z pierwszych publikacji na ten temat powstaa w 1931 roku. Ozierecki w swej pracy zaproponowa skal metryczn do badania motorycznoci dzieci i modziey. W ramach metodyki pomiarowej opracowa zagadnienia ruchowe, segregujc je w nastpujcych grupach: koordynacja statyczna i dynamiczna, szybko ruchw, zdolnoci ruchowe w zakresie rytmu,
10

do oceny wydolnoci fizycznej

synkinezja, zdolnoci synchronizacji rnych ruchw, sia i energia ruchowa [84].

Informacje dotyczce koordynacji ruchowej odnajduje si take w opisach zastosowania testu inteligencji motorycznej autorstwa Pietera z 1949, wyrniajcego prby: ekonomii wysiku, pamici oraz szybkoci i koordynacji dynamicznej ruchu [87]. Mimo i oba przytoczone wyej testy zawieraj odmienn w stosunku do dnia dzisiejszego nomenklatur zdolnoci koordynacyjnych, dotycz one niewtpliwie pomiaru wybranego aspektu motorycznoci czowieka - koordynacji ruchowej. W Polsce, w przeszoci, na og przyjmowano bdnie, e koordynacja ruchowa jest synonimem zdolnoci motorycznej zwanej zwinnoci [27, 36, 42, 116]. Takie podejcie do tematu spowodowao powstanie licznych publikacji, ktre jednak ze wzgldu na niepoprawne podstawy teoretyczne miay niewielk warto naukow dla pniejszych badaczy tematu. Konsekwencj tego mylenia byo stosowanie w ocenie wybranych ludzkich waciwoci motorycznych jednego testu zwinnoci, zwanego testem koordynacji caego ciaa. Ostatecznie od pocztku lat 90-tych XX wieku w Polsce zrezygnowano z utosamiania obszaru zdolnoci koordynacyjnych ze zwinnoci i rozpocz si proces porzdkowania zdobytej wiedzy w zakresie koordynacji ruchowej [82]. Zarwno pocztkowy, jak i wspczesny kierunek bada zwizany jest gwnie ze rodowiskiem specjalistw nauk o kulturze fizycznej. Tak te jest w przypadku jednego z najbardziej znanych i rozpowszechnionych testw do pomiaru globalnej koordynacji ruchowej. Test Starosty, o ktrym mowa, okazuje si by najbardziej konkurencyjnym testem, jaki do tej pory zaproponowano, bo jak sam autor uwaa, stwarza moliwo oceny wszystkich spord jedenastu zdolnoci koordynacyjnych [106, 107]. Niestety metodyka testowa stwarza pewne ograniczenia, co do osb mogcych zosta poddanym badaniu. Ze wzgldu na konieczno wykazania si znacznym stopniem sprawnoci fizycznej, test ten stosowany jest przede wszystkim wrd osb z medycznego punktu widzenia zdrowych, gwnie w rodowisku sportowcw [106,
11

107]. Chocia powstanie Testu Globalnej Koordynacji Ruchowej (Testu Starosty) wie si z drug poow lat 70. XX wieku, to badania nad opracowaniem dobrego pod wzgldem merytorycznym narzdzia pomiarowego polegajcego na wyskoku wok osi pionowej ciaa prowadzone byy przez wielu naukowcw ju od pierwszej poowy XX wieku [83, 84, 87, 86, 88]. Mimo, i Test Starosty od momentu jego pierwszej prezentacji tj. w listopadzie 1976 roku w Poznaniu podczas konferencji naukowej pt. Metody badawcze w wychowaniu fizycznym i sporcie zosta wielokrotnie wykorzystany w celach naukowych (w latach 80. XX wieku przeprowadzono liczne pomiary na zawodnikach kadry narodowej rnych dyscyplin sportu, a od lat 90. XX wieku badania o skali midzynarodowej, m.in. w Biaorusi, Chorwacji, Sowacji, Finlandii, RPA, Emiratach Arabskich), niestety dokonania w tym zakresie trudno przenie na grunt medyczny [106, 107]. Pomimo stosunkowo niewielu znaczcych osigni naukowych i klinicznych, medycyna nie jest dziedzin odosobnion w tym zakresie tematycznym. Trudno mwi tu jednak o konkretnym nurcie badawczym, a w zwizku z tym na pewno nie o historii jego powstania. Chocia wiedza ta nie zostaa jak dotd odpowiednio

usystematyzowana, istnieje bardzo wiele publikacji naukowych dotyczcych bada koordynacji ruchowej wrd wybranych grup pacjentw. Zwykle badanie zdolnoci motorycznej, jak jest koordynacja ruchowa jest jedn ze skadowych oglnej oceny sprawnoci fizycznej pacjenta w przebiegu jego choroby, nierzadko dotyczy jedynie kilku komponent koordynacyjnych lub te koordynacji ruchowej wybranych partii ciaa pacjenta (ni oceny caociowej-globalnej). Niemniej jednak kady z tych typw bada wie si z omawianym zagadnieniem. Najwiksz rol w badaniach koordynacyjnych prowadzonych przez

specjalistw w zakresie medycyny odgrywa niewtpliwie badanie jednej wybranej zdolnoci koordynacyjnej, jak jest zdolno zachowania rwnowagi ciaa pacjenta. Badanie to wie si z osob lekarza Moritza Heinricha Romberga, yjcego w latach 1795-1873, ktry stworzy jeden z najbardziej znanych neurologicznych testw tzw. Test Romberga. Cho test ten posiada ponad stuletni tradycj, stosowany jest w praktyce lekarskiej po dzie dzisiejszy [16, 63, 110, 112].
12

Na przestrzeni lat zaburzenia koordynacyjne oceniane byy przez klinicystw jedynie w formie jakociowej oceny natury zmian w tym zakresie, co z naukowego punktu widzenia daje nieprecyzyjny obraz stanu pacjenta. Najbardziej znan kliniczn form badania jest tzw. prba palec-nos, ktra przez wiele lat bya tzw. zotym

standardem w klinicznej ocenie koordynacji [28, 39, 111]. Jednake na przeomie lat 80. i 90. XX wieku poddana pod wtpliwo zostaa jako testu wskazujc na jego liczne ograniczenia np. brak moliwoci ledzenia zmian w zakresie koordynacji u pacjenta na przestrzeni rozwoju jego choroby czy brak moliwoci porwnywania wynikw stopnia zaawansowania zaburze koordynacyjnych wrd rnych grup pacjentw. W zwizku z tym, obecnie dy si jednak do stosowania metod i procedur komputerowych dajcych obiektywne i policzalne wyniki bada [7, 96, 111]. Pionierskimi pracami opisujcymi zastosowanie baterii testw ilociowych-

komputerowych w ocenie neurologicznej byy doniesienia autorw Kondraske, Potvin, Tourtellotte & Syndulko z 1984 roku [65] oraz Potvin & Tourtellotte z 1985 roku [89], a take Smith & Kondraske z roku 1987 [104]. W badaniach tych oceniano wybrane parametry jakimi s: czas reakcji, szybko ruchu i koordynacja. Wymienieni autorzy prac zapocztkowali nowy kierunek bada nad koordynacj ruchow, ktr postrzega ju mona nie tylko w aspekcie zdrowia i choroby, a wic ledzenia postpw leczenia, czy czynnika czciowo odpowiedzialnego za jako ycia z chorob, ale take moe mie wpyw na kwalifikacj w doborze osb do zawodw trudnych i niebezpiecznych (tzw. Wiedeski System Testw) [73]. Trend analizy komputerowej obserwuje si coraz czciej, zwaszcza w zakresie oceny efektywnoci prowadzonej rehabilitacji rnych grup pacjentw [111]. Obecnie widoczny jest niewtpliwy wzrost zainteresowa wybranym tematem. Coraz wicej w tym zakresie powstaje publikacji oraz prowadzone s liczne badania w rnych orodkach, nie tylko naukowych. Celem wspczesnych bada dotyczcych wszystkich aspektw natury ruchu jest nie tylko stworzenie caociowej konstrukcji teoretycznej motorycznoci czowieka, ale i na uytek rnych dziedzin praktycznych [82].

13

1.2. Podziay i rodzaje metod oceny koordynacji ruchowej

Wrd doniesie wspczesnych nauk medycznych coraz czciej obserwuje si podejmowanie tematw zwizanych z aspektem kondycji ludzkiego ciaa w kontekcie postrzegania zdrowia i choroby. By moe to problem starzenia si spoeczestw narzuca refleksj nad koniecznoci rozwoju nauk medycznych bezporednio zwizanych z niepenosprawnoci. W zwizku z tym, na pierwszy plan wysuwa si ukad ruchu czowieka, ktry jest w centrum zainteresowa rnych gazi nauk, zarwno medycyny (od ortopedii po rehabilitacj wcznie), jak i nauk pokrewnych medycynie, m.in. o wychowaniu fizycznym. Aspekt koordynacji ruchowej, jako integralnej czci prawidowego

funkcjonowania organizmu, przewija si w medycynie ju od dawnych czasw, sigajcych nawet pocztkw XX wieku. Take wspczenie rola koordynacji ruchowej w medycynie nie jest przeceniana. Jednake, wydaje si, e wci zbyt mao zostao na ten temat powiedziane i zbadane, aby celowo dostosowa proces rehabilitacji do rozwoju zdolnoci koordynacyjnych pacjenta. Przodujc rol w analizowaniu tego aspektu motorycznego maj specjalici nauki kultury fizycznej. Dostosowujc si do powszechnie panujcego trendu osigania coraz to wyszych wynikw w sporcie, stworzono podstawy naukowe takiego treningu sportowego, ktry zapewniaby najwyszy poziom rozwoju podanych umiejtnoci. W przypadku osb zdrowych, umiejtne wykonywanie okrelonych i specyficznych zada ruchowych stanowi o ich pozycji w rodowisku sportowym. Majc jednak na myli pacjenta z pewnym stopniem niepenosprawnoci, poddanego procesowi rehabilitacji ruchowej, naleaoby najprawdopodobniej bazowa na najprostszym podejciu do koordynacji ruchowej, jako zdolnoci wykonywania ruchw zoonych, moliwie dokadnie i szybko [82, 106, 107]. W przypadku pacjenta oddziau rehabilitacji ruchowej nadrzdnym celem treningu leczniczego jest osignicie zadowalajcego poziomu niezalenoci ruchowej w wykonywaniu czynnoci dnia codziennego, a take czynnoci zwizanych z prac zawodow. W zwizku z tym,
14

istotnym w caociowym procesie postpowania leczniczego byoby zaproponowanie i wykorzystanie odpowiedniej baterii testw / metod pomiarowych w celu oceny efektw prowadzonej rehabilitacji medycznej. Teoretycznym aspektem wysunitym przez specjalistw w wybranej tematyce jest zagadnienie zdolnoci koordynacyjnych. Zgodnie z obowizujc wiedz wyrnia si 11 zdolnoci koordynacyjnych (ich liczba ulegaa zmianom na przestrzeni lat), czyli skadowych budujcych oglny obraz koordynacji ruchw czowieka. Wg Raczka [93] zdolnoci koordynacyjne okrelane s jako zintegrowane waciwoci psychomotoryczne, uwarunkowane w dominujcy sposb funkcjami i procesami sterujco-regulacyjnymi, ktrych organicznym podoem jest centralny ukad nerwowy. Std kolejno wyrnia si: - zdolno adekwatnej reakcji, - zachowania rwnowagi, - zdolno orientacji czasowo-przestrzennej, - zdolno przejawiania szybkiej reakcji, - zdolno kinestetycznego rnicowania ruchw, - zdolno rytmizacji ruchw, - zdolno czenia ruchw, - zdolno dostosowania ruchw, - zdolno wyrazistoci ruchw, - zdolno rozlunienia mini, - zdolno symetryzacji ruchw [82, 106, 107].

Tak rozbudowany i rnorodny rozkad zdolnoci koordynacyjnych budujcych, oglnie okrelan mianem koordynacji ruchowej, zdolno motoryczn, prowadzi do wniosku, e jest w rzeczywistoci szczeglnie istotnym aspektem rehabilitacji ruchowej. Niewtpliwie kady z wymienionych elementw powinien by rozwijany w terapii osb niepenosprawnych.

15

PODSTAWOWE KRYTERIA OCENY ZDOLNOCI KOORDYNACYJNYCH Zoono zdolnoci koordynacyjnych zwizana jest z trudnoci ich obiektywnego pomiaru zarwno ilociowego, jak i jakociowego. W literaturze przedmiotu znale mona kryteria, wedug ktrych powinna by dokonana ocena. Okrelane s one mianem podstawowych kryteriw oceny zdolnoci koordynacyjnych. Wrd nich wyrnia si prawidowo (jako adekwatno dziaania ruchowego / precyzja ruchu), szybko (jako prdko wykonania zadania ruchowego),

kreatywno (jako pomysowo wykonania ruchu) oraz racjonalno (w sensie ekonomicznoci dziaania) [82]. Na ile wrd osb zdrowych, badanych na potrzeby sportu, pomiar wydaje si by stosunkowo prosty ze wzgldu na rnorodno dostpnych testw, na tyle w medycynie sytuacja jest nieco bardziej skomplikowana.

OCENA LABORATORYJNA ORAZ TESTY MOTORYCZNE W oglnym ujciu, metody oceny koordynacji ruchowej podzieli mona na badania z uyciem aparatury (badania laboratoryjne) oraz testy motoryczne [82]. Znaczna cz testw sucych do pomiaru omawianego aspektu, dajcych konkretne policzalne i obiektywne wyniki to badania laboratoryjne. W medycynie jest do dyspozycji wiele rnorodnych rozwiza dokonania pomiaru. Zazwyczaj odbywa si za pomoc specjalistycznego zestawu komputerowego [103]. Osoba badana powtarza pewn okrelon sekwencj wskazanych ruchw np. w obu koczynach grnych, dominujcej i nie dominujcej, lub w koczynach jednej poowy ciaa. W pewnych testach wykorzystuje si zarwno monitor komputerowy, jak i rodzaj dojstika (np. Etch-A-Sketch toy [75]), pira wietlnego itp. do ledzenia kursorem zmieniajcych si na ekranie obrazw. Taki typ badania ma na celu obiektywn ocen stanu koordynacji ruchowej rk, okrelanej popularnie- zrcznoci. Innym natomiast rozwizaniem jest test, w ktrym pacjent siada przed blatem (np. blat ACECAD [70], Drawing Board [33]) i odrysowuje konkretne figury geometryczne zgodnie z oznaczonymi kierunkami ruchu, na pocztku rk dominujc, potem niedominujc, a w kocu obiema rwnoczenie.

16

Wynikami tego typu testw s albo szczegowe parametry elektromiograficzne mini, albo czas wykonania danego ruchu, czstotliwo realizowanych zada, czy take warto odchylenia narysowanego elementu od wytyczonego przez sprzt celu. W warunkach polskich najczciej laboratoryjn ocen koordynacji wzrokoworuchowej dokonuje si za pomoc tzw. Wiedeskiego Systemu Testw, ktry (rzadziej stosowany w medycynie, czciej w psychologii) daje trafne i rzetelne informacje w doborze osb do zawodw trudnych i niebezpiecznych [73].

Tabela nr 2: Przykadowy spis bada z uyciem aparatury do oceny koordynacji ruchowej (w wikszoci wypadkw brak polskich nazw wymienionych testw)

Badanie aparaturowe CANTAB Test Motor Coordination Test The Thurstone's Uniand

rdo wiedzy Stip E., i wsp., 2005 [108], Camicioli R., i wsp., 1997 [11], Bimanual Hernandez M.T., i wsp., 2002 [53],

Performance Test The Drawing Test Badanie koordynacji za pomoc ergometru Badania koordynacji za pomoc EMG Hand Steadiness Test (HST) Finger Sequencing Test (FS) Bimanual Coordinadion Test Eder C.F., i wsp., 2005 [33], Matusuo Y., i wsp., 2003 [78], Cavallari P., i wsp., 2001 [14], Connor P.D., i wsp., 2006 [22], Connor P.D.,i wsp., 2006 [22], Marion.S., i wsp., 2003 [75].

Wyniki bada laboratoryjnych s bez wtpienia cennym rdem wiedzy. Jednake, wobec koniecznoci uycia wyspecjalizowanego sprztu, a w zwizku z tym, wysokich kosztw, istnieje mae prawdopodobiestwo, aby ten wanie rodzaj pomiaru
17

wszed w kanony powszechnej rehabilitacji. Bardziej racjonalne i moliwe do wykonania wydaje si stworzenie uniwersalnego modelu testu motorycznego do oceny koordynacji ruchowej pacjentw oddziaw rehabilitacyjnych. Istnieje pewna grupa testw, najczciej stosowna w neurologii, co do wykonania ktrych nie potrzeba adnej aparatury i ktre moliwe s do zrealizowania niemale w kadych warunkach, rwnie szpitalnych. S to tzw. prby: palec-nos, palec-palec, kolano-pita i prba diadochokinezy [28,39,60,64,111,129]. Pierwsza z nich, prba palec-nos (w pimiennictwie ang.- Finger-to-Nose Test), jak pokazuj badania porwnawcze z testem komputerowym, jest w peni akceptowanym i reprezentatywnym testem koordynacji ruchowej [111]. Ten wyjtkowo prosty do wykonania test, polega na zaleceniu pacjentowi, stojcemu w pozycji wyjciowej odwiedzionych horyzontalnie koczyn grnych (do poziomu barkw), wykonanie,

pocztkowo z oczami otwartymi, a nastpnie zamknitymi, ruchw dotknicia nosa palcem wskazujcym. Pacjent prowadzi palec wskazujcy penym ukiem ku czubkowi nosa, a nastpnie powraca do pozycji pocztkowej. Do oceny bierze si czas wykonania zadania, ale take jako ruchw (drenie, ew. dysmetria) [28,39,60, 64,111,129]. Podobnym testem jest prba palec-palec, ktr wykonuje pacjent w tej samej pozycji wyjciowej jak wyej, jednak proszony jest o wykonanie wzajemnego dotknicia palcw wskazujcych obu rk, przy oczach zamknitych lub tez dotknicia wskazanego palca osoby badanej [28,64,129]. Inn odmian przytoczonych testw jest prba wykonywana w pozycji lecej. Pacjent lecy tyem ma za zadanie wysokie uniesienie prostej koczyny dolnej, a nastpnie zgicie w kolanie i opuszczenie w taki sposb, aby dotkn pit kolano nogi nieruchomej. Przeduon prb kolano-pita jest dodatkowo wykonanie szybkiego ruchu przesunicia koczyny dolnej manewrujcej wzdu koci

piszczelowej do stopy koczyny dolnej nieruchomej [28,64]. Ciekawymi innymi rozwizaniami w ocenie koordynacji ruchowej s, intuicyjnie stosowane przez wielu rehabilitantw, zadania ruchowe wspinania si na palce-pity (w pimiennictwie ang.- Heel-to-Toe Transmission [16]), a take diadochokineza w postaci szybkich przeciwstawnych ruchw (wkrcanie arwki,
18

gra na pianinie) [60,64,98]. Cakowicie praktyczn metod jest ocena na podstawie szybkiego marszu osoby badanej w miejscu ( w pimiennictwie ang. rapid stepping), ktra w natychmiastowy sposb daje obraz stanu pacjenta pod ktem wybranych zdolnoci koordynacyjnych, a take prba Unterberga, w ktrej pacjent wykonuje dokadnie 50 krokw w miejscu z zamknitymi oczami. Wynikiem patologicznym w prbie Unterberga jest obrt tuowia powyej 45 po wykonaniu zadania [64]. OCENA KOMPLEKSOWA I ANALITYCZNA KOORDYNACJI Testy motoryczne stosuje si w celu oceny zarwno kompleksowej, oceniajcej wiele aspektw koordynacji ruchowej / zdolnoci koordynacyjnych, jak i analitycznej, dziki ktrej wykonuje si pomiar/ocen jedynie wybranej komponenty koordynacji ruchowej. Kompleksow ocen dokonuje si za pomoc Testu Starosty [107], realizowanego na specjalnie przygotowanej drewnianej platformie i polegajcego na wyskoku z maksymalnym obrotem w prawo i w lewo. Istnieje wiele opisanych

elementw tego testu ze szczegowym wykazaniem kierunku obrotu, nogi, z ktrej wykonywany jest wyskok, a take uoenia koczyn grnych podczas wyskoku. Ze wzgldu na konieczno wykazania si znacznym stopniem sprawnoci fizycznej, test ten stosowany jest przede wszystkim w rodowisku sportowcw [107]. Alternatywn grup testw s te, ktre oceniaj zdolnoci koordynacyjne badanego nie w sposb globalny (Test Starosty), ale dotyczcy pomiaru zdolnoci koordynacyjnych jedynie w koczynach grnych (np. wspomniana wyej prba palec-nos) lub koczynach dolnych np. Lower Extremity Motor Cordination Test, polegajcy na wykonywaniu jak najszybszej serii ruchw dotknicia wyznaczonych celw badan koczyn doln w cigu okrelonego przedziau czasowego) [28]. W medycynie jednak czciej dokonuje si jedynie pomiaru odpowiednich komponent koordynacji ruchowej, czyli oceny konkretnych zdolnoci

koordynacyjnych. Tymi komponentami s przede wszystkim zachowanie rwnowagi, a take rytmizacji, symetryzacji i czenia ruchw (Prba Romberga [16, 110], Dynamic Balance Test [6], Timed Balance Test [6], Limits of Stability Test [20], Test Flaminga [106, 107]).
19

OCENA

KOORDYNACJI

RUCHOWEJ

NA

PODSTAWIE

RODZAJU

WYKONANEGO ZADANIA RUCHOWEGO Analizujc rnorodno testw stosowanych w orodkach medycznych do pomiaru koordynacji ruchowej, mona dokona szybkiego i praktycznego podziau ze wzgldu na charakter wykonanego zadania ruchowego, ocenianego pod ktem wystpowania ewentualnych zaburze koordynacji ruchowej. Opisany poniej podzia stanowi obraz wystpujcego obecnie trendu stosowanych testw koordynacyjnych w medycynie. Testy polegajce na rysowaniu / odwzorowywaniu okrelonych elementw Campos i wsp. [12] dokonali ciekawego opisu zastosowania testu Visual-Motor Coordination w celu oceny zmiennoci zdolnoci koordynacyjnych w cigu dobowego rytmu biologicznego u osb zdrowych. Test ten polega na dokadnym rysowaniu przektnych trjktw w cigu jednominutowych odstpw czasu [12]. Natomiast Lewis i wsp. [70] ocenili koordynacj ruchow koczyn grnych osb po udarze mzgu poprzez odrysowywanie okrelonych figur geometrycznych od podanych szablonw zgodnie z oznaczonymi kierunkami ruchu. Na pocztku pacjent wykonywa to zadanie jedn rk, nastpnie rwnoczenie obiema w obu kierunkach ruchu [70]. Testy polegajce na ukadaniu / wkadaniu danych elementw Do powszechnie stosowanym testem jest Nine-Hole Peg Test (9HPT), uyty m.in. w badaniach Selmaj i wsp. [102], do oceny skutecznoci leczenia pacjentw chorujcych na stwardnienie rozsiane pod ktem poprawy funkcji motorycznych. Test ten jest doskonaym narzdziem oceniajcym sprawno koczyn grnych poprzez pomiar szybkoci trafienia do dziewiciu dokw w specjalnie do tego dostosowanym urzdzeniu. Wykonuje si prb dwukrotnie, osobno dla rki dominujcej i niedominujcej, nastpnie wyniki s porwnywane [102]. Grice i wsp. [47] przedstawili w swojej pracy normy wynikw testu dla osb dorosych, co potwierdza powszechno jego stosowania [47]. Innym testem, polegajcym na jak najszybszym umieszczeniu maych elementw w formie szpilek wewntrz drewnianej podstawy specjalistycznej aparatury, jest test Purdue Pegboard. Dziki wynikom uzyskanym po wykonaniu testu otrzymuje
20

si niezbdne informacje dotyczce funkcji manipulacyjnych koczyn grnych. Test ten jest do uniwersalny, gdy jak odnajduje si w pimiennictwie przedmiotu, stosowany moe by zarwno w grupie osb chorych (RZS, SM), jak i osb zdrowych w celu selekcji podczas rekrutacji do pracy fizycznej polegajcej na wykonywaniu precyzyjnych ruchw rk [53]. Testy polegajce na prezentowaniu okrelonych globalnych zada ruchowych bez pomocy innych osb pomocniczych Ten typ testw stanowi przewaajc wikszo z wyej wymienionych. Wrd nich w literaturze przedmiotu znajduje si: Timed 25-Foot Walk (test polegajcy na pomiarze czasu niezbdnego do wykonania samodzielnego przejcia okrelonego odcinka drogi- 25 stp) [102], Luria's Motor Sequences (test polegajcy na wykonaniu serii ruchw koczyn grnych- m.in. szybkie powtrki sekwencji pi-do-krawd doni) a take Bruininks-Oseretsky Test of Motor Proficiency (test polegajcy na wykonaniu 8 subtestw- m.in. szybkoci biegu, rwnowagi, czasu reakcji) [47, 102]. Do tej pory nie stworzono takiego testu motorycznego (w celu badania osb chorych), ktry speniaby warunek skrtowoci (zawieraby tylko niezbdne zadania ruchowe), rzetelnoci, trafnoci, krtkiego czasu pomiaru i okrelania wyniku, prostoty wykonania (bez skomplikowanej aparatury), dostpnoci oraz dostosowania do moliwoci pacjentw w rnych stadiach choroby, dajc wyniki nie tylko jakociowe, ale take ilociowe. Taki test powinien, take, mc by przeprowadzony w okrelonych jednostkach miary, a jego ocena niezalena od osoby badajcej, jednoznaczna i obiektywna [106]. Tymczasem, proste praktyczne testy motoryczne stosowane na potrzeby oceny procesu postpu leczniczego, rzadko speniaj wszystkie z wymienionych wyej warunkw. Tymczasem, na dugo procesu rehabilitacji ruchowej znaczcy wpyw ma szybka identyfikacja deficytw zdolnoci koordynacyjnych i indywidualnie dobrany trening ukierunkowany na jak najszybsz popraw dokadnie tych zdolnoci motorycznych, jako nadrzdnych w procesie lokomocji oraz wielu innych wykonywanych przez czowieka czynnoci.
21

oraz bez zastosowania elementw / urzdze

1.3. Testy koordynacji ruchowej stosowane w rnych gaziach medycyny

Koordynacj ruchow, a gwnie jej zaburzenia, czyli brak umiejtnoci wykonywania trudnych pod wzgldem koordynacyjnym aktw ruchowych, wymienia si w naukach medycznych stosunkowo czsto. Opisy chorb z zakresu neurologii, ortopedii, reumatologii i in., w wielu wypadkach zawieraj sformuowanie zaburzonej koordynacji ruchowej. Rehabilitacja medyczna w tyche schorzeniach take opiera si zwykle na poprawie koordynacji ruchowej. W zwizku z tym, pacjenci kierowani s na dugotrwae leczenie rehabilitacyjne, ktre nastawione powinno by na trening koordynacyjny. Taki typ aktywnoci fizycznej zalecany jest nie tylko w przypadku okrelonej choroby, lecz rwnie w grupie osb zdrowych. Jak si okazuje, znaczny udzia finansowania wiadcze zdrowotnych z budetu pastwa pochodzi bezporednio lub porednio, z nastpstw upadkw i urazw nimi spowodowanych u osb starszych. Za zmniejszenie skali tego zjawiska odpowiedzialny byby trening koordynacyjny wybranej grupy wiekowej. W zwizku z tym, i we wspczesnej medycynie koordynacja ruchowa jako aspekt sam w sobie zosta niejako pominity, naleaoby usystematyzowa i uaktualni wiedz w tym zakresie. Tym bardziej, e w medycznych orodkach caego wiata temat ten rozwija si, naukowcy daj konkretne wskazwki, propozycje diagnostyczne, ktrych wykorzystanie nie zawsze wizaoby si ze znacznymi nakadami finansowymi. Natomiast wprowadzenie diagnostyki koordynacyjnej w postpowaniu leczniczorehabilitacyjnym w wielu przypadkach stanowioby przeom w postrzeganiu

motorycznoci czowieka.

W koordynacji ruchowej rozpatrywanej jako zdolno czowieka, ktra zalena jest od indywidualnych predyspozycji, wystpowania lub braku intensywnego treningu w wieku sensytywnym dla rozwoju teje zdolnoci, jak rwnie obecnoci lub braku choroby zaburzajcej motoryczno czowieka, istnieje trudno odpowiedniego testu. w doborze

22

Kady test dotyczcy wykonywania konkretnych zada motorycznych przez osob badan powinien spenia z gry narzucone standardowe warunki testu koordynacyjnego; badaniu powinny zosta poddane wszystkie, lub moliwie jak najwicej,

z jedenastu zdolnoci koordynacyjnych, - wan cech testu powinna by jego skrtowo, - badanie oraz analiza wynikw nie powinna by czasochonna, - wykonanie zada testowych nie powinno by trudne z punktu widzenia techniki ruchu, - badanie powinno by stosunkowo proste, nie wymagajce specjalistycznej, niedostpnej aparatury, - wykorzystane zadania motoryczne testu powinny by dostosowane do moliwoci ruchowych osb badanych, - ocena wynikw musi by niezalena od osoby badajcej, jednoznaczna i obiektywna, - osoba poddawana badaniu powinna otrzyma zrozumia instrukcj dotyczc wykonania poszczeglnych zada testu, - zadania testowe musz by zweryfikowane pod wzgldem rzetelnoci i trafnoci, - powinna by zawsze opracowana procedura testu, zawierajca instrukcj dla przeprowadzajcego badanie- zakres jego czynnoci, sposb prowadzenia itp [82, 106, 107]. Testem speniajcym wymienione kryteria jest Test Starosty, wykonywany na specjalnie dostosowanej drewnianej platformie. Istnieje wiele opisanych elementw tego testu ze szczegowym wykazaniem kierunku obrotu, nogi, z ktrej wykonywany jest wyskok, a take uoenia koczyn grnych podczas zadanego specyficznego ruchu [107]. Ze wzgldu na konieczno wykazania si znacznym stopniem sprawnoci fizycznej, test ten nie jest stosowany na gruncie medycznym. Pomiaru koordynacji ruchowej w medycynie dokonuje si czciej w sposb analityczny, biorc pod uwag pomiar jedynie wybranej komponenty koordynacyjnej, ni kompleksowy, czego przykadem jest wymieniony wyej Test Starosty. Sam pomiar odbywa si moe za pomoc tzw. testu aparaturowego, do ktrego niezbdny

23

jest specjalistyczny zestaw urzdze lub te wykonania w typowych warunkach szpitalnych.

testu motorycznego, moliwego do

W pimiennictwie przedmiotu znajduj si opisy testw koordynacyjnych dotyczcych rnych dziedzin medycyny; psychiatrii, reumatologii, neurologii, itp. (Rycina nr 1). W wikszoci wypadkw testy te s uniwersalne, moliwe do wykorzystania przez specjalistw w innych jednostkach chorobowych. Konieczna, w takim wypadku, jest jedynie niewielka modyfikacja procedury testowej wraz z warunkami wykonywania zada ruchowych podlegajcych ocenie, dostosowanych do moliwoci i charakterystyki przebiegu choroby osoby badanej. S rwnie takie testy, ktre w wskim zakresie moliwe s do wykorzystania jedynie do diagnostyki wybranych chorb lub stadiw chorobowych i ze wzgldu na brak charakteru uniwersalnego, zazwyczaj stosowane w niewielu jednostkach badawczych wiata.

BADANIE KOORDYNACJI RUCHOWEJ W MEDYCYNIE

PSYCHIATRIA NEUROLOGIA

ORTOPEDIA / TRAUMATOLOGIA

PEDIATRIA INNE INTERNA GERIATRIA

REUMATOLOGIA

Rycina nr 1.: Wykorzystanie testw koordynacji ruchowej w rnych gaziach medycyny

Jednoznaczn, pod wzgldem etiopatogenezy i charakterystyki przebiegu chorb, gazi medycyny, w ktrej badania koordynacyjne s wykonywane najczciej, jest neurologia. Gwn (lecz nie jedyn) przyczyn zaburze koordynacyjnych s zmiany w obrbie orodkowego ukadu nerwowego, a zaburzenia koordynacyjne w neurologicznej grupie chorych s typowymi, najszybciej identyfikowalnymi objawami chorobowymi.
24

Chocia w standardowym badaniu neurologicznym znajduj si narzdzia do stosunkowo prostej oceny koordynacji ruchowej pacjenta, dodatkowo szczegowego pomiaru mona dokonywa za pomoc specjalistycznych wybranych testw koordynacyjnych (Tabela nr 3).

Tabela nr 3.: Wykorzystanie testw koordynacji ruchowej lub testw z elementami badania koordynacji ruchowej w neurologii

WYBRANE ZESPOY CHOROBOWE

WYKORZYSTANIE PRZYKADOWYCH TESW

Choroba Parkinsona VMT (visuo-motor testing system) [109] Posturografia statyczna [59] Stwardnienie Rozsiane (SM) EDSS- Rozszerzona Skala Niewydolnoci Ruchowej Kurtzke'go [102] 9HPT- (nine-hole peg test ) [47, 102] NEUROLOGIA 25FW- (timed 25-foot walk test) [102] Purdue Pegboard Test [51, 76] Udar mzgu Badanie komputerowe [19] LEMCOT-(Lower Extremity Motor Coordination Test ) [28] Drawing Test [33] Padaczka Purdue Pegboard Test [51, 76] The Thurstone's Uni- and Bimanual Performance Test [53] Luria's Motor Sequences Test [53]

Przykadem testu stosowanego w neurologii jest Lower Extremity Motor Coordination Test (LEMCOT), ktry polega na wykonaniu serii ruchw koczyn doln, w miar moliwoci pacjenta jak najszybciej, od jednego celu (pooonego bliej) do drugiego (pooonego dalej w odlegoci ok. 30 cm od siebie). Pomiaru
25

liczby poprawnie wykonanych zada ruchowych dokonuje si w cigu 20 sekund. Liczba dotknitych badan nog celw stanowi o wyniku, a samo testowanie rozpoczyna si od koczyny dolnej sprawniejszej [28]. Drugim rwnie obszernym dziaem medycyny, w ktrym testy koordynacyjne s obecne w postpowaniu diagnostycznym jest pediatria. W pimiennictwie tej specjalizacji medycznej zaznaczonych jest wiele testw, z ktrych nie wszystkie odnosz si do stanu choroby jako takiej, ale rwnie do oglnej oceny sprawnoci motorycznej wszystkich dzieci, jak rwnie wykorzystywane w ocenie tzw. dojrzaoci szkolnej(Tabela nr 4).

26

Tabela nr 4.: Wykorzystanie testw koordynacji ruchowej lub testw z elementami badania koordynacji ruchowej w pediatrii.

WYBRANE ZESPOY CHOROBOWE/ STAN Zesp Downa

WYKORZYSTANIE PRZYKADOWYCH TESW

Bruininks Oseretsy Test of Motor Profieciency [21,123]

PEDIATRIA

Cratty Gross-Motor Test [52]

Zesp Tourett'a

Purdue Pegboard Test [3, 76] Beery Visual Motor Integrations Test [3,90] Rey-Osterrith Complex Task [3]

Rozwojowe Zaburzenie Koordynacji

M-ABC (Movement Assessment Battery of Children) [41, 58, 101] Posturografia statyczna [41]

Wczeniactwo

Bayley Motor Scale [85] Peabody Developement Motor Scale [44, 85] Griffiths Mental Development Scales [44]

[badanie tzw. dojrzaoci szkolnej]

Gardner Test Of Visual-Motor Skills [43] Beery Buktenica

Developmental Test of VisualMotor Integration [105]

27

Jednym z testw do oceny komponent koordynacji ruchowej w populacji dzieci i modziey jest Movement Assessment Battery of Children (M-ABC), ktry

dostosowany jest do czterech grup wiekowych; 4-6, 7-8, 9-10, 11-12 roku ycia. Test ten zosta stworzony w 1992 r. przez badaczy Henderson i Sugden (jest rozszerzon wersj Test of Motor Impairment) w celu identyfikacji dzieci z zaburzeniami koordynacyjnymi. Omawiane narzdzie badawcze zapewnia ilociow i jakociow ocen zdolnoci motorycznych dziecka w yciu codziennym. Skada si z omiu subtestw podzielonych na trzy kategorie: testy rwnowagi statycznej i dynamicznej, testy zrcznoci i testy umiejtnoci posugiwania si pik (m.in. toczenie i chwytanie piki) [41, 58, 101]. Publikacje z zakresu neurologii i pediatrii w omawianym temacie stanowi najliczniejsz grup. Jednake, obecnie obserwuje si ciekawy trend zainteresowa naukowcw- medykw tematyk z pogranicza geriatrii, ortopedii/traumatologii, zahaczajce o schorzenia reumatologiczne. Chodzi tu mianowicie o upadki i urazy nimi spowodowane wrd osb w podeszym wieku. Ze wzgldu na stay trend starzenia si spoeczestw, uwag badaczy skupiaj tematy zwizane z popraw jakoci ycia osb starszych, wyduaniem ycia, czy obnianiem nakadw finansowych na opiek zdrowotn. W geriatrycznej grupie pacjentw zaburzenia ze strony koordynacji ruchowej s zjawiskiem bardzo powszechnym. Przyczyn tego stanu upatruje si nie tylko w zmianach o podou neurologicznym, lecz rwnie naley bra pod uwag inne czynniki, ktrymi mog by: ograniczenia ruchomoci staww lub obnienie siy

miniowej w wyniku przebytych chorb (np. o charakterze reumatologicznym), bl zwizany z przebiegiem choroby, czy w kocu siedzcy tryb ycia osb starszych, prowadzcy do stopniowego obniania si wydolnoci fizycznej. Kady

z wymienionych czynnikw moe zaburza prawidow koordynacj ruchw, a w nastpstwie przyczynia si do upadkw, majcych powane konsekwencje zdrowotne. Badanie omawianego parametru wrd osb w podeszym wieku rni si od innych wyej przytaczanych testw. Musz by one odpowiednio dostosowane pod wzgldem bezpieczestwa. Dla tej grupy badanych istniej testy do pomiaru
28

koordynacji ruchowej: w kontekcie pomiaru oglnej sprawnoci fizycznej osb starszych, osb z tej samej grupy wiekowej z zaburzeniami rwnowagi, czy tzw. frequent fallers(z ang. - osoby notorycznie upadajce) (Tabela nr 5).

Tabela nr 5.: Wykorzystanie testw koordynacji ruchowej lub testw z elementami badania koordynacji ruchowej w geriatrii ( z moliwoci wykorzystania w ortopedii i traumatologii)

WYBRANE ZESPOY CHOROBOWE Zaburzenia rwnowagi GERIATRIA Upadki/urazy spowodowane upadkami [Badanie oglnej kondycji fizycznej] The

WYKORZYSTANIE PRZYKADOWYCH TESW

Fullerton

Advanced

Balance (FAB) scale [95] 6MWT (6-minute walk test ) [56] Limits of Stability Test [33] Posturografia dynamiczna [11, 124, 125] Accelerometry-Based System [63]

Wrd pacjentw w podeszym wieku, u ktrych obserwuje si zaburzenia rwnowagi o rnej etiologii, do oceny stopnia zaawansowania zmian wykorzysta mona The Fullerton Advanced Balance (FAB) Scale. Skala ta, alternatywna do powszechnie znanej skali Berg Balance Scale, stwarza moliwo oceny rwnowagi (zarwno statycznej, jak i dynamicznej), jako jednej ze zdolnoci koordynacyjnych czowieka. Zadaniami ruchowymi, poddawanymi ocenie s m.in. umiejtno: stania na jednej nodze, umiejtno chodu po wyznaczonej linii prostej, umiejtno utrzymania rwnowagi w pozycji stojcej ze zczonymi nogami i oczami zamknitymi, czy obrt ciaa o 360 [95]. Mimo, i dominujc rol w pimiennictwie medycznym, dotyczcym pomiaru koordynacji ruchowej, odgrywaj publikacje z zakresu neurologii, pediatrii, czy ostatnio
29

nawet geriatrii / ortopedii i traumatologii, badania takie wykonuj rwnie specjalici z innych dziedzin medycyny. Doniesienia te, dotyczce badania omawianego aspektu motorycznoci czowieka, wystpuj rzadko, ale przykady odnajduje si take w psychiatrii, reumatologii, czy w chorobach wewntrznych. Z zakresu psychiatrii pod uwag wzito grupy pacjentw cierpicych na schizofreni oraz depresj (Tabela nr 6).

Tabela nr 6.: Wykorzystanie testw koordynacji ruchowej lub testw z elementami badania koordynacji ruchowej w psychiatrii

WYBRANE ZESPOY CHOROBOWE

WYKORZYSTANIE PRZYKADOWYCH TESW

Schizofrenia PSYCHIATRIA Depresja

CANTAB [108] Brief Motor Scale [60]

Ciekawym testem klinicznym jest Brief Motor Scale, ktrego jednym z elementw poddawanych ocenie jest koordynacja ruchowa poprzez wykonywanie specyficznych zada ruchowych. Wrd nich jest m.in. diadochokineza (szybkie wykonywanie ruchw przeciwstawnych) oraz tzw. tapping stopami - pocztkowo oddzielnie, potem jednoczenie. Kade z zada ruchowych oceniane jest w skali trzystopniowej, uzyskujc konkretny liczbowy wynik kocowy [60]. Interesujcego wykorzystania testu neuropsychologicznego, umoliwiajcego zbadanie koordynacji wzrokowo-ruchowej na polu reumatologii dokonano w 1999 roku wrd pacjentw cierpicych na fibromialgi. Wykorzystanym testem by ZVT (ZahlenVerbindungs-Test ), ktry skada si z 4 arkuszy, na ktrych naniesione s w rnym porzdku liczby od 1 do 90. Badanie polega na jak najszybszym poczeniu lini cig liczb w kolejnoci wzrastajcej, tzn 1 z 2, 2 z 3, 3 z 4 ... koczc na 90. Wynik testu
30

jest redni 4 prb i odczytywany za pomoc specjalnych tabel wartoci po uwzgldnieniu czasu wykonania oraz wieku osoby badanej [99] (Tabela nr 7).

Tabela nr 7.: Wykorzystanie testw koordynacji ruchowej lub testw z elementami badania koordynacji ruchowej w reumatologii

WYBRANE ZESPOY CHOROBOWE REUMATOLOGIA Fibromialgia Reumatoidalne Zapalenie Staww

WYKORZYSTANIE PRZYKADOWYCH TESW

ZVT (Zahlen-Verbindungs-Test ) [99] Purdue Pegboard Test [51]

U pacjentw chorujcych na reumatoidalne zapalenie staww zaleca si wykonanie testu Purdue Pegboard, ktry jednoczenie wykorzystywany moe by take wrd dializowanych pacjentw internistycznych cierpicych na niewydolno nerek (Tabela nr 8). Wyniki testu mog wykaza deficyty w zakresie obustronnej koordynacji koczyn grnych. Osoba badana wykonuje ruchy rk wkadajc jak najwicej specjalnych szpilek do poziomych rowkw wewntrz drewnianej podstawy. Czas wykonania zadania to 30 sekund, zarwno dla rki dominujcej, jak i niedominujcej [13, 51].
Tabela nr 8.: Wykorzystanie testw koordynacji ruchowej lub testw z elementami badania koordynacji ruchowej w chorobach wewntrznych

WYBRANE ZESPOY CHOROBOWE CHOROBY WEWNTRZNE

WYKORZYSTANIE PRZYKADOWYCH TESW

Niewydolno nerek Purdue Pegboard Test [13, 51] Jebsen Hand Function Test [13]

31

Koordynacj ruchow postrzega mona w aspekcie nie tylko zdrowia i choroby, a wic chociaby ledzenia postpw leczenia, czy analizy czynnika czciowo odpowiedzialnego za jako ycia z chorob, ale take moe mie wpyw np. na kwalifikacj w doborze osb do zawodw trudnych i niebezpiecznych, z czym powinien kojarzy si Wiedeski System Testw [73]. Chocia ta cz medycyny, ktra odnosi si do badania koordynacji ruchowej jako nierozcznej cechy motorycznoci czowieka, nie zostaa dotychczas

usystematyzowana, duo informacji na ten temat dostarczaj rnorodne publikacje medyczne i, jak si okazuje, temat ten dotyczy wielu rnorodnych gazi medycyny.

32

1.4. Testy koordynacji ruchowej wykorzystywane w diagnostyce pacjentw rnych grup wiekowych

Teoria

koordynacji

ruchowej

jej

wieloma

aspektami

dotyczcymi

motorycznoci czowieka przez wiele lat bya stref zainteresowa przede wszystkim specjalistw nauk o kulturze fizycznej. Dziki nim wiedza o koordynacji ruchowej jako niezbdnej w codziennej egzystencji zdolnoci czowieka, jest bardzo obszerna. Olbrzymim osigniciem w tym zakresie byo wyszczeglnienie jedenastu elementw skadowych okrelanych mianem zdolnoci koordynacyjnych. Wykonujc czynnoci ycia codziennego nie zdajemy sobie sprawy z wartoci wasnej indywidualnie rozwinitej zdolnoci, jak jest koordynacja ruchowa, a tym bardziej nie z jej szczegowego rozdziau na zdolnoci kinestetycznego rnicowania ruchw, rytmizacji, rozluniania mini itp. oraz wspzalenoci posiadanych zdolnoci midzy sob [106,107]. Ju niemale 40 lat temu usystematyzowano koordynacj ruchow wrd zdolnoci motorycznych czowieka [50]. Do dnia dzisiejszego aktualny jest podzia zdolnoci motorycznych na zdolnoci kondycyjne oraz koordynacyjne. Pierwsza grupa zdolnoci zdeterminowana jest gwnie procesami energetycznymi, a przejawia si pod postaci siy, szybkoci i wytrzymaoci. Druga, natomiast, okrelona mianem zdolnoci koordynacyjnych zalena jest w gwnej mierze od procesw sterowania i regulacji ruchami, ale take od adaptacji motorycznej oraz uczenia si ruchu. Starosta w swych pracach opisuje take tzw. kompleksowe zdolnoci energetycznoinformacyjne (np. szybkociowo-koordynacyjne, koordynacyjno-siowe, siowo-

wytrzymaociowe itp.) [106,107]. Mimo licznych doniesie dotyczcych koniecznoci ksztatowania koordynacji ruchowej zarwno u dzieci w celu torowania prawidowego rozwoju osobniczego (zwaszcza okresie sensytywnym dla rozwoju tej zdolnoci przypadajcym na 7 - 11 r. .), jak i osb starszych jako profilaktyka upadkw i urazw nimi spowodowanych, koordynacja ruchowa to po czci take cecha wrodzona. W pimiennictwie odnajduje si prby rozdziau koordynacji ruchowej na komponent wrodzon oraz nabyt,
33

a kada z nich dzielona jest na ogln i szczegow. Jednak takie spojrzenie na omawiany aspekt motorycznoci czowieka ma znaczenie przede wszystkim w analizie wspzalenoci koordynacji ruchowej ze sprawnoci fizyczn [107]. Zanim przejdzie si do diagnostyki koordynacyjnej, naley mie take wiadomo wystpowania ciekawej teorii koordynacyjnej zwizanej z tzw. poziomami koordynacyjnymi wg Farfela. Autor ten w latach 60. XX wieku przedstawi koncepcj (ktra do dzi jest wykorzystywana) dotyczc klasyfikacji ruchw o rnym stopniu zoonoci koordynacyjnej, w ktrej stopniem pierwszym okrela si przestrzenn dokadno ruchw wykonywanych wedug wzorca, a stopniem trzecim najwyszym przestrzenn dokadno i szybko ruchw w zmieniajcych si warunkach. Zadania ruchowe oceniane drugim stopniem wykonywane s z przestrzenn dokadnoci w minimalnych jednostkach czasowych. Taki podzia daje moliwo analizowania pewnych zagadnie koordynacyjnych, ale rwnie jest dobrym narzdziem

umoliwiajcym stworzenie planu kolejnoci nauczania wicze ruchowych w treningu koordynacyjnym. To oznacza jeli przenie zagadnienie na grunt medyczny e naleaoby pacjentw z zaburzeniami motorycznymi o charakterze koordynacyjnym najpierw uczy dokadnej techniki wykonania okrelonego ruchu, a nastpnie proponowa wykonanie go jak najszybciej i w dowolnie zmienianych warunkach zadania. W teorii wychowania fizycznego koncepcj Farfela stosuje si m.in. w klasyfikacji wybranych dyscyplin sportowych wedug stopnia ich zoonoci [36, 106, 107]. Zdecydowanie dopiero w drugiej poowie XX wieku (mimo wczeniejszych licznych prb) rozpoczto badania dotyczce stricte koordynacji ruchowej, opisujc poziom rozwoju wybranych zdolnoci koordynacyjnych w poszczeglnych grupach wiekowych [107] (zgodnie z wczesnym nazewnictwem - rwnowaga dynamiczna [17], rnicowanie przestrzennych parametrw ruchu [1], dowolne rozlunianie mini [8], szybko przebudowy czynnoci ruchowej w warunkach nagej zmiany sytuacji [71]). Ocena koordynacji ruchowej czowieka jest zagadnieniem trudnym. Wynika to przede wszystkim z faktu zoonoci omawianego tematu. Wrd metod badania zdolnoci koordynacyjnych oprcz precyzyjnych technik pomiarowych (laboratoryjno34

komputerowych), znacznie czciej stosuje si testowanie za pomoc zwykle prostych do przeprowadzenia testw motorycznych, polegajcych na wykonaniu okrelonych zada sportowo-ruchowych. Takie testy s obecne przede wszystkim w warunkach praktyki sportowej i wychowania fizycznego, w zwizku z tym adresowane s gwnie do dzieci i modziey. I tak te wybrane zdolnoci koordynacyjne gwnie w tej grupie wiekowej ocenia si (zazwyczaj na lekcjach wychowania fizycznego) nastpujcymi zadaniami motorycznymi: - Zdolno kinestetycznego rnicowania ruchu: test opanowania podwieszonej pieczki, test zeskoku ze skrzyni do celu, test skoku w dal z miejsca na 50% maksymalnych moliwoci.

- Zdolno orientacji przestrzennej: test biegu do piek, test rzutu do ruchomego wahada, test marszu do celu.

- Zdolno szybkiej reakcji: test zatrzymywania toczcej piki, test zatrzymywania opadajcej tarczy, test chwytu paeczki Ditricha.

- Zdolno zachowania rwnowagi: test obrotw na listwie aweczki gimnastycznej, test marszu po rozecie.

- Zdolno rytmizacji: test biegu w zadanym rytmie, test rytmicznego bbnienia rkami.

- Zdolno sprzenia ruchw: test przekadania laski gimnastycznej, test trzech przewrotw w przd. test skoku w dal z miejsca z zamachem i bez.
35

- Zdolno dostosowania ruchw: test skoku w dal w przd i w ty, test biegu wahadowego 3 x 10m [82].

W medycynie pomiar koordynacji ruchowej dzieci i modziey jest istotnym elementem kompleksowej oceny pediatryczno-neurologicznej. Bardzo czsto wyniki bada wykorzystywane s m.in. do orzekania tzw. dojrzaoci szkolnej dziecka (np. Gardner Test of Visual-Motor Skills [43], Beery - Buktenica Developmental Test of Visual-Motor Integration [105]), czy oceny efektw programu rehabilitacji medycznej. Ale mog take pomaga w ukierunkowaniu dalszego ksztacenia zawodowego, poniewa zdolnoci koordynacyjne i ich poziom rozwoju maj niewtpliwy wpyw na prawidowe wykonywanie takich czynnoci jak pisanie, malowanie oraz prezentowanie innych precyzyjnych ruchw [67]. W przypadku drugiej skrajnej grupy wiekowej, jak stanowi osoby w podeszym wieku, diagnostyka koordynacyjna rwnie jest nie do przecenienia. Najbardziej istotnym powodem zainteresowania specjalisty zaburzeniami ze strony koordynacji ruchowej pacjenta (wraz z jej wszystkimi komponentami) jest wystpowanie problemu upadkw i nierzadko powanych urazw nimi

spowodowanych. Wraz z wiekiem nastpuje stopniowy spadek kondycji kadej z czterech posiadanych przez czowieka zdolnoci motorycznych, a wic take i koordynacji. Wrd jej komponent na pierwszy plan wysuwaj si zaburzenia ze strony zdolnoci zachowania rwnowagi ciaa pacjenta i pod tym ktem najczciej wykonuje si badanie. Pomocne wydaj si tu skale The Fullerton Advanced Balance (FAB) [95] czy Berg Balance [31,119]. W pimiennictwie tego zakresu tematycznego podkrela si take zastosowanie platform posturograficznych jako dobrych narzdzi, zarwno diagnostycznych, jak i terapeutycznych [11, 125].

Jednym z rodzajw testw koordynacyjnych s testy polegajce na rysowaniu / odwzorowywaniu okrelonych elementw [66]. Ten typ testw przeprowadzony moe by w kadej lub wikszoci grup wiekowych, bez wyranych ogranicze (ktre wystpuj np. w tecie zeskoku ze skrzyni do celu). Zwykle otrzymany wynik badania porwnywany jest z odpowiednimi tabelami norm wiekowych. Przykadami takich
36

wanie testw s m.in. Developmental Test of Visual-Motor Integration, czy test ZVT (Zahlen-Verbindungs-Test) wg Oswalda i Rotha. Oba oceniaj koordynacj ruchow. Pierwszy z nich, Developmental Test of Visual-Motor Integration, (bdcy poprawion wersj powstaego w 1967 r. Beery - Buktenica Developmental Test of Visual-Motor Integration), polega na kopiowaniu za pomoc specjalnie dostosowanego formularza figur geometrycznych w porzdku wzrastajcego ich skomplikowania (Developmental Test of Motor Coordination), a o wyniku stanowi liczba poprawnie skopiowanych elementw [105, 118]. Podobne odwzorowywanie ksztatw odnajduje si take w Peabody Developmental Motor Scale [40, 44]. Rwnie stosunkowo zbliona metodyka badania wystpuje w tecie ZVT (ZahlenVerbindungs-Test) wg Oswalda i Rotha (czenie liczb cig lini w kolejnoci wzrastajcej) [99]. Tego typu testy zwykle nie wymagaj specjalistycznej aparatury, a niezbdnym minimum do przeprowadzenia badania jest papier i owek. Istotnie rnicymi si metodami oceniajcymi jednak take koordynacj ruchow w kadej grupie wiekowej, s testy polegajce na ukadaniu bd porzdkowaniu pewnych elementw specjalnie do tego dostosowanej aparatury pomiarowej. Tak jest w przypadku testw Purdue Pegboard, Grooved Pegboard czy take Box and Block. W dwch pierwszych z wyej wymienionych obserwuje si ruchy jak najszybszego wkadania (a nastpnie wycigania) pewnego rodzaju szpilek / zatyczek do podstawy aparatury. Ruchy zwykle wykonywane s rk zarwno dominujc, jak i niedominujc, a ocenie poddawana jest precyzja i szybko ruchw [10, 51, 53, 68, 76, 79, 100] . Cech rnic test Box and Block od poprzednich jest jedynie wielko uywanych elementw do oceny zdolnoci koordynacyjnych pacjenta; w tym przypadku s to klocki, ktre naley woy do odpowiednich pudeek. Wynikiem jest liczba klockw poprawnie umieszczonych w cigu 60 sekund [39, 77]. Inaczej jest w przypadku testowania poprzez prezentowanie okrelonych zada ruchowych z pomoc (lub bez) innych osb [66], ktre niewtpliwie musz by dostosowane do odbiorcw, zwaszcza starszych z naturalnie wystpujcymi dla ich wieku ograniczeniami ruchowymi. W kadym przypadku wykonane przez osob badan okrelone czynnoci s odpowiednio punktowane, a ich suma segreguje
37

pacjentw z odpowiednim stopniem rozwoju zdolnoci motorycznych. Tylko cz spord metod pomiarowych stworzona zostaa celowo do diagnostyki zaburze koordynacyjnych. Jednak znaczna wikszo ocenia zdolnoci motoryczne

kompleksowo, a zdolnoci koordynacyjne s jednym z elementw badania. Typowym testem motorycznym do oceny zdolnoci koordynacyjnych dzieci (w przeciwiestwie do testw badajcych wszystkie zdolnoci motoryczne) jest Charlop-Atwell Scale of Motor Coordination, ktry wykorzystywany jest do szybkiego i prostego pomiaru wybranych aspektw koordynacji ruchowej (m.in. zdolnoci do koordynowania ruchw koczyny grnej z doln, do koordynowania dwch rwnoczesnych polece ruchowych, do pomiaru rwnowagi statycznej i dynamicznej), ktre oceniane s nie tylko pod ktem ilociowym, ale i jakociowym, a do przeprowadzenia testu nie jest potrzebny specjalistyczny sprzt pomiarowy [15].

Mimo rnorodnoci doniesie medycznych, niewtpliwie najwicej dotyczy zaburze koordynacji ruchowej u dzieci, a dokadniej - w opisach jednostki chorobowej zwanej rozwojowym zaburzeniem koordynacji. Zastosowanie ma tu take (oprcz testw wyej wymienionych) narzdzie badawcze stworzone z myl o rodzicach dzieci z problemami rozwojowymi. Kwestionariusz Developmental Coordination Disorder (DCD-Q) zawiera 17 elementw odnoszcych si do aspektu koordynacji ruchowej dziecka (m.in. umiejtno rzucania, chwytania czy uderzania piki, wyskoku w gr, biegu z nagym zatrzymaniem si, pisania oraz unikania aktywnoci ruchowej itp.). W kadym przypadku to rodzic ocenia i porwnuje stopie rozwoju danej zdolnoci ich dziecka w stosunku do jego rwienika, sytuujc rezultat w piciostopniowej skali punktowej, a na wynik kocowy ma wpyw suma wszystkich wynikw czstkowych. Dziki temu kwestionariuszowi rodzic moe w prosty sposb w warunkach domowych zidentyfikowa z okrelonym prawdopodobiestwem wystpowanie rozwojowego zaburzenia koordynacji u swojego dziecka [101, 122]. Bardzo czsto testy koordynacyjne s wykorzystywane w diagnostyce nie tylko stricte medycznej, ale take psychologicznej (m.in. skala Griffiths Mental Development [44], test Bender-Santucci [67]) np. w wychwytywaniu takich zaburze jak dysleksja.

38

Dotychczasowe popularnie stosowane testy psychologiczne do oceny zdolnoci koordynacyjnych pacjenta byy czasochonne oraz wymagay duego dowiadczenia i wiedzy psychologa. Dlatego te, wspczenie preferowany jest (nie tylko w psychologii, ale i medycynie) nurt bada komputerowych, ktre w szybki i precyzyjny sposb dokonuj analizy, a ich przeprowadzenie nie wymaga specjalistycznego dowiadczenia. Wyniki takich bada s doskonaym materiaem do naukowej analizy zagadnienia [67]. Stopie rozwoju koordynacji ruchowej jest bardzo wanym elementem warunkujcym prawidow motoryk czowieka. Niegdy uznawano za zdolnoci motoryczne jedynie zdolnoci kondycyjne, pomijajc aspekty koordynacyjne. Przyczyn takiego stanu upatrywao si w braku teoretycznej koncepcji wspzalenoci w zakresie rozwijania dwch rodzajw zdolnoci motorycznych. Tymczasem nadmiernie rozwijana sia i wytrzymao moe obniy lub nawet zahamowa rozwj zdolnoci koordynacyjnych. Dlatego te, trening dzieci powinien prowadzony by umiejtnie, tj. rozwija wszystkie podstawowe zdolnoci koordynacyjne; przejawiania szybkiej reakcji, zachowania rwnowagi, rytmizacji i rnicowania ruchw oraz orientacji przestrzennej [106]. Testw do oceny koordynacji ruchowej w rnych grupach wiekowych jest stosunkowo duo. Mimo i stworzono ciekawe narzdzia / instrumenty badawcze, nadal na potrzeby diagnostyki koordynacyjnej specjalici nauk medycznych oceniaj t zdolno czowieka w sposb zwykle jakociowy na podstawie wprawdzie wnikliwej, lecz jedynie wizualnej analizy motoryki. By moe w przyszoci omawiane zagadnienie bdzie zotym standardem w postpowaniu leczniczo-rehabilitacyjnym.

39

1.5. Elementy diagnostyki koordynacyjnej najczciej wykorzystywane w praktyce klinicznej

Pomimo dotychczasowego nieusystematyzowania przez specjalistw nauk medycznych zebranej wiedzy w zakresie zdolnoci motorycznej jak jest koordynacja ruchowa z jej wszystkimi aspektami i elementami skadowymi, zainteresowanie tym zagadnieniem wrd klinicystw niewtpliwie istnieje i jest wykorzystywane w praktyce zawodowej. Trudno tu jednak wskaza przykady caociowego podejcia do koordynacji ruchowej, ktra zwykle - niezalenie od wybranej metody ocenyokrelana jest bardzo oglnie i opisywana j w formie wystpowania zaburze koordynacyjnych lub ich braku. Niezwykle rzadko analizuje si koordynacj ruchow jako zdolno organizmu, w skad ktrej wchodzi a jedenacie skadowych, ktrych by moe nie wszystkie musz by zaburzone, bd te - nie wszystkie musz by zaburzone w jednakowym stopniu). Zdecydowanie czciej wykorzystywana

w praktyce klinicznej jest diagnostyka jednej konkretnej zdolnoci koordynacyjnej ni caej koordynacji jako takiej. Zdolnoci t jest zdolno zachowania rwnowagi ciaa pacjenta. Rwnowag ciaa jako nierozczn cech zwizan z motorycznoci czowieka, okrela si w pimiennictwie zdolnoci organizmu do utrzymania danej pozycji ciaa bez pomocy drugiej osoby, wykluczajc niekontrolowane upadki. Rwnowaga jest rwnie tak waciwoci organizmu, ktra pozwala na odzyskanie swego stanu w czasie wykonywania okrelonych czynnoci lub po ich zakoczeniu [8, 46, 107]. Cecha ta w dziedzinie nauki zwanej antropomotoryk usystematyzowana zostaa wrd komponent koordynacji ruchowej. Zdolno zachowania rwnowagi ciaa wymieniana jest jako jedna z podstawowych zdolnoci koordynacyjnych, ktra warunkuje prawidowe funkcjonowanie czowieka z punktu widzenia motoryki i wystpuje zawsze rwnoczenie z innymi zdolnociami koordynacyjnymi; orientacj przestrzenn, rnicowaniem ruchu oraz szybkoci reakcji [8, 46, 107].
40

U kadego czowieka stopie rozwoju zdolnoci zachowania rwnowagi ciaa zaleny jest zarwno od indywidualnych genetycznych, jak i rodowiskowych uwarunkowa. Naley wspomnie take o istnieniu tzw. okresu sensytywnego dla rozwoju teje cechy. Jak wynika z publikacji dotyczcych wybranej tematyki istnieje okres w rozwoju czowieka, w ktrym znacznie bardziej intensywnie w stosunku do reszty etapw w yciu przebiega rozwj badanej zdolnoci. Okres ten przypada na lata od ok. 7 do ok. 11 roku ycia i najprawdopodobniej nigdy wicej nie powtarza si. W teorii wspomina si take o okresie krytycznym dla rozwoju rwnowagi (ok. 11-13 rok ycia - wczeniej u dziewczt, pniej u chopcw), w ktrym nastpuje czasowa stagnacja lub nawet czciowy regres poziomu zdolnoci zachowania rwnowagi ciaa. Dlatego te, bardzo istotny jest przemylany, ukierunkowany na rozwj zdolnoci koordynacyjnych, trening dzieci w wieku szkolnym [106, 107]. Z punktu widzenia fizjologii czowieka za omawian cech odpowiada ukad rwnowagi, w skad ktrego wchodzi narzd przedsionkowy (bdnikowy)

zlokalizowany w uchu wewntrznym, narzd wzroku oraz receptory wraliwe na ucisk, rozciganie, napinanie, znajdujce si m.in. w miniach, cignach, torebkach stawowych. Receptory te stanowi o prawidowym funkcjonowaniu tzw. czucia gbokiego ciaa czowieka. Kontrola rwnowagi ciaa przebiega w oparciu o sygnay sensoryczne docierajce z bdnika, narzdu wzroku i proprioceptorw [106, 107, 115]. Dlatego przyczyn zaburze zdolnoci zachowania rwnowagi ciaa upatrywa mona w niedoskonaoci ktrego z elementw funkcjonowania ukadu rwnowagi. Jednake, poszukiwanie przyczyn zaburze w kontroli ciaa czowieka jest procesem wymagajcym od diagnosty szerokiej specjalistycznej wiedzy medycznej

i biomechanicznej. Naley pamita, e nie zawsze zaburzenia rwnowagi zwizane s jedynie z funkcjonowaniem ukadu rwnowagi, a przyczynami mog by np. efekty uboczne zaywanych substancji psychoaktywnych / lekw (np. w leczeniu nadcinienia ttniczego), zaburzenia orientacji przestrzennej, choroby i liczne zaburzenia o charakterze chronicznym itp. [16]. Aby dokadnie zrozumie metodyk testw wykorzystywanych do badania rwnowagi ciaa pacjenta, naley mie wiadomo zoonoci wybranej zdolnoci

koordynacyjnej, poniewa wedug umownego podziau rwnowag jako cech

41

organizmu dzieli si na dwie skadowe, ktrymi s: rwnowaga statyczna i rwnowaga dynamiczna [106, 107]. O pierwszej z wymienionych, rwnowadze statycznej, mwi si w przypadku niezmieniajcej si paszczynie podparcia ciaa pacjenta i warunkowana jest czynnikami genetycznymi oraz rodowiskowymi. Ten typ rwnowagi bardziej szczegowo okrelony moe by jako: - rwnowaga staa - stan, w ktrym po wytrceniu ze stanu rwnowagi ciao badanego po pewnym czasie powrci do pooenia wyjciowego, - rwnowaga obojtna - stan, w ktrym ciao badanego po wytrceniu ze stanu rwnowagi zmieni swe pooenie i znajdzie si w stanie rwnowagi lecz w innym punkcie podparcia, - rwnowaga chwiejna - stan, w ktrym rodek cikoci ciaa badanego zmienia swoje pooenie, a wychylenia wywouj przemieszczanie si caego ciaa [106, 107]. Natomiast pod pojciem rwnowagi dynamicznej rozumie si zdolno organizmu do utrzymania rwnowagi w sytuacji zmieniajcego si punktu podparcia. W zwizku z tym istnieje podzia na typy ruchw, w ktrych analizuje si rwnowag dynamiczn; ruchy na maej powierzchni podparcia, ruchy na maej i przemieszczajcej si powierzchni podparcia, ruchy z obrotami wok podunej osi ciaa bez podparcia, ruchy z obrotami wok rnych osi z podparciem, ruchy ze zmian szybkoci i kierunku, ruchy bez powierzchni podparcia. Omawiany rodzaj rwnowagi uwarunkowany jest przede wszystkim rodowiskowo, tj. stopniem wytrenowania wybranej zdolnoci m.in. w okresie sensytywnym dla rozwoju tej cechy [106, 107]. W medycynie najczciej spotykanymi typami testw rwnowagi s takie, ktre mimo powszechnego ich zastosowania, daj jedynie jakociowy obraz badanej zdolnoci, oceniajc j w formie dodatniej (z wystpujcymi zaburzeniami) lub ujemnej (nie stwierdzajcej odchyle od umownie przyjtej normy). Samo badanie ma charakter
42

subiektywny, oglny i niedokadny, nie stwarzajc moliwoci oceny stopnia zaawansowania zaburze czy moliwoci porwnania badanej cechy w rnych grupach chorych. Wikszo omawianych testw klinicznych opiera si na tzw. prbie Romberga, ktrej pocztki wykorzystywania sigaj poowy XIX w. i w praktycznie niezmienionej formie funkcjonuje po dzie dzisiejszy. Oprcz klasycznej formy tego testu w pimiennictwie spotyka si wykorzystanie rnych jego odmian. Jedn z nich jest badanie rwnowagi ze zmienionym ustawieniem stp podczas badania (np. stopy ustawione w linii prostej, jedna przed drug lub stopy w ustawieniu na palcach i na pitach). Ocena rwnowagi statycznej za pomoc prby Romberga jest prosta, niewymagajca specjalistycznej aparatury pomiarowej, pomieszczenia, w ktrym wykonywane jest badanie, ani specjalnego dowiadczenia badacza [16, 63, 69, 110]. Prba Romberga wydaje si by najbardziej rozpowszechnionym klinicznym testem rwnowagi statycznej. Ocena wybranej zdolnoci koordynacyjnej pod ktem rwnowagi dynamicznej przebiega moe na podstawie wykonania przez osob badan innych rwnowanych zada motorycznych. Zazwyczaj opieraj si one na ruchach wykorzystywanych w codziennym yciu, a wic na: podnoszeniu ciaa ( np. przejcie z pozycji siedzcej do pozycji stojcej), wspinaniu si po schodach [63]. Przykadowe testy kliniczne do oceny zdolnoci zachowania rwnowagi ciaa zamieszono w Tabeli nr 1. chodzie po rnych powierzchniach czy

43

Tabela nr 1.: Kliniczne testy motoryczne do oceny funkcji zachowania rwnowagi ciaa

PRZYKADY

KLINICZNYCH

TESTW

MOTORYCZNYCH

DO

OCENY FUNKCJI ZACHOWANIA RWNOWAGI CIAA Prba Romberga [16, 63, 110] Sharpened Romberg test [63, 69] Tandem test [63] Fokuda stepping test [63] Stanie na jednej nodze z oczami otwartymi / zamknitymi [16,38,45,69,107,110] Stanie na jednej nodze z potrzsaniem gow [69] Stanie w pozycji rozkrocznej z oczami otwartymi / zamknitymi [107] Marsz 15 m w przd / w ty [69] Klczenie na jednym kolanie z oczami otwartymi / zamknitymi [107] Wyskok z oklaskami doni [98]

Drugim typem testw wykorzystywanych w badaniu zdolnoci zachowania rwnowagi ciaa s testy dajce mierzalne wyniki diagnostyczne, co z punktu widzenia nauki stanowi znacznie wiksz warto kliniczn. Tylko dziki konkretnej ocenie ilociowej mona zbada pacjenta pod ktem progresji zaburze, wpywu terapii farmakologicznej czy wpywu rehabilitacji ruchowej ukierunkowanej na trening koordynacyjny. Obiektywnymi metodami diagnostycznymi s testy posturograficzne. Nazwa ta wywodzi si z jzyka angielskiego- posture, oznaczajc postaw ciaa czyli wzajemny ukad czci ciaa w niewymuszonej pozycji stojcej. W ten sposb okreli mona czy postawa ciaa jest prawidowa, bd te nie. Innym istotnym okreleniem przy podejmowaniu opisywanego tematu jest body balance, oznaczajc rwnowag
44

ciaa, zdeterminowan funkcjonowaniem narzdu rwnowagi, ukadu nerwowym oraz narzdu ruchu. W przypadku testw posturograficznych wykonywanych za pomoc posturografu, dokonuje si przede wszystkim oceny stanu ukadu rwnowagi. Badanie odbywa si w pozycji stojcej na podstawie analizy otrzymanych zapisw graficznych

przemieszcze rodka cikoci ciaa. Testy te, statyczne i dynamiczne, wykonuje si z zastosowaniem platformy posturograficznej ze wspomaganiem systemu

komputerowego. Przykadowym testem posturograficznym jest test oceny organizacji nerwowej ukadu rwnowagi w warunkach tzw. konfliktu sensorycznego (SOT) skadajcy si z:

badania na nieruchomej platformie przy oczach otwartych / zamknitych, badania na nieruchomej platformie przy oczach otwartych, ale poruszajcym si otoczeniu,

badania na ruchomej platformie przy oczach otwartych, ale nieruchomym otoczeniu, badania na ruchomej platformie przy oczach otwartych, ale poruszajcym si otoczeniu,

badania na ruchomej platformie przy oczach zamknitych. Badania za pomoc platformy posturograficznej s bez wtpienia najbardziej

dokadnymi testami do oceny zaburze rwnowagi ciaa. Jednake koszt aparatury pomiarowej ogranicza dostpno i powszechno tego badania [11, 59, 61, 62, 69, 103, 124, 125]. Mimo trudnej i zwykle niedostpnej diagnostyki ilociowej omawianej zdolnoci koordynacyjnej, w pimiennictwie spotka mona jednak opisy

wykorzystania prostych (ilociowych) testw oceniajcych rwnowag pacjentw. Przykady takich testw zamieszczono w Tabeli nr 2.

45

Tabela nr 2.: Przykady testw do oceny zdolnoci zachowania rwnowagi ciaa dajce wyniki ilociowe

Test

Opis

Berg Balance Scale [31, Skala ocenia rwnowag statyczn i dynamiczn po wykonaniu przez osob badan okrelonych 14 rodzajw 95, 119, 120,] ruchu w pozycji stojcej oraz siedzcej. Kady z kolejnych elementw testu oceniany jest w skali 4-punktowej. The Fullerton Advanced Elementami skali jest 10 zada ruchowych do oceny rwnowagi statycznej i dynamicznej, m.in. stanie na jednej Balance (FAB) Scale [95] nodze, obrt ciaa o 360 stopni wok osi ciaa czy chd z obrcon gow. Kady z kolejnych elementw testu oceniany jest w skali 4-punktowej. Step Test [4] Badanie wykonywane jest w pozycji stojcej w rozkroku. Osoba badana wykonuje ruchy wejcia i zejcia bez utraty rwnowagi z elementw stojcych przed stopami osoby badanej ( o wysokoci ok 5 cm ). Wynikiem przeprowadzonego testu jest liczba wej i zej. Test polega na ocenie odchyle rwnowagi ciaa osoby badanej, stojcej naprzeciw specjalnej mapy ( rodzaj siatki geograficznej ). Dziki temu widoczne s na mapie odchylenia ciaa oceniane w postaci stopni odchylenia bd odlegoci przesunicia od pionu

Posture Grid Test [63]

Hinsdale Stylus Test [63] Ocena rwnowagi dokonywana jest w pozycji stojcej za pomoc umieszczonego na gowie pacjenta specjalnego elementu, ktry jak marker oznacza na specjalnej mapie / siatce za pacjentem odchylenia od pionu. Ocena nastpuje za pomoc pomiaru odlegoci odchyle pacjenta od pozycji pionowej. Timed Balance Test [6] Test polega na ocenie rwnowagi podczas prezentowania okrelonych zada ruchowych, m.in. utrzymania rwnowagi ciaa przy zamknitych oczach i zczonych stopach czy stania na jednaj nodze z oczami zamknitymi. Wynikiem przeprowadzonego testu jest czas utrzymania rwnowagi ciaa mierzony w sekundach.

Test- wsta i id [30, 74, Ocena rwnowagi dynamicznej dokonywana jest po wykonaniu okrelonej sekwencji ruchw polegajcych na 121] wstaniu z krzesa, maszerowaniu do okrelonego celu oraz powrotu do pozycji wyjciowej. Wynikiem kocowym jest cakowity czas, ktry upyn od pocztku do koca poprawnie (bez utraty rwnowagi ciaa) wykonanego zadania.

46

Medyczne testy do oceny zdolnoci zachowania rwnowagi ciaa dzieli si nie tylko na te, ktre daj jakociowy i ilociowy obraz zdolnoci koordynacyjnej, ale take podzieli mona na testy tzw. aparaturowe, wymagajce specjalistycznego sprztu diagnostycznego (np. badanie posturograficzne czy badanie za pomoc

specjalistycznego akcelerometru [63]) oraz motoryczne, polegajce na ocenie prezentowanych przez pacjenta zada ruchowych. Do tego typu testw zalicza si m.in. prb Romberga, Berg Balance Scale, The Fullerton Advanced Balance (FAB) Scale czy Tapping Test - Test Fleishmana [107]. Znacznie czciej spotykane w literaturze s testy oceniajce wiele aspektw koordynacji ruchowej (w tym take zdolno zachowania rwnowagi ciaa), testy oceniajce ogln sprawno motoryczn wybranych grup wiekowych (z elementami badania rwnowagi), jak rwnie specjalistyczne testy do oceny stopnia zaawansowania konkretnej choroby (w tym rwnie stopnia zaawansowania zaburze rwnowagi ciaa np. w stwardnieniu rozsianym). Testy te uyteczne s w diagnostyce rnych grup wiekowych, cho najliczniej wykorzystywane w grupach dzieci i modziey oraz osb starszych. Przykadowe metody testowania zawierajce elementy diagnostyki zdolnoci zachowania rwnowagi ciaa zostay zawarte w Tabeli nr 3.

47

Tabela nr 3.: Wybrane metody diagnostyczne, w ktrych jednym z elementw skadowych jest ocena rwnowagi ciaa

Test Movement

Opis

Assessment Test polega na wykonaniu 8 zada ruchowych, ktre podzielone s na 3 kategorie: trzy testy rwnowagi Battery of Children (statycznej i dynamicznej), trzy testy zrcznoci i dwa testy umiejtnoci posugiwania si pik. Dziki M-ABC badane (M-ABC) [38, 41, 57, 58, s rne zdolnoci motoryczne dzieci w czterech przedziaach wiekowych; od 4 do 12 roku ycia. Wykonane 101] ruchy oceniane s w skali piciopunktowej. Charlop-Atwell Scale of Test polega na wykonaniu 6 zada ruchowych, m.in. tip-toe balance do oceny rwnowagi statycznej. Podczas Motor Coordination [15] testowania ocenianych jest wiele zdolnoci koordynacyjnych dzieci w wieku 4 do 6 lat. Do oceny kocowej brana jest pod uwag dokadno i jako wykonanego zadania ruchowego Test polega na wykonaniu zada wynikajcych ze Skali Funkcjonalnych testu (FS), wrd ktrych znajduje si Niewydolnoci Ruchowej ocena funkcji ukadu rwnowagi. Za pomoc testu ocenia si stopie zaawansowania choroby u pacjentw cierpicych na (EDSS) [102] stwardnienie rozsiane, a pod uwag branych jest wiele aspektw tej choroby. Rozszerzona Skala Brief Assesment of Motor Function [18] Test polega na wykonaniu 10 zada ruchowych i stworzony zosta do szybkiej identyfikacji poziomu rozwoju zdolnoci motorycznych u dzieci. Ocenie poddawana jest m.in. zdolno utrzymania rwnowagi w pozycji siedzcej bez podparcia czy umiejtno utrzymania pozycji stojcej bez utraty rwnowagi. Test polega na wykonaniu 8 zada ruchowych, ocenianych m.in. pod ktem umiejtnoci utrzymania rwnowagi ciaa podczas chodu na palcach / pitach po linii prostej. Test ten bada rozwj funkcji motorycznych w pediatrycznej grupie osb od ok. 4 do 14 roku ycia.

Bruininks-Oseretsky Test of Motor Proficiency [21, 32, 114, 123] Peabody Developmental Motor Scale [40, 44, 85, 91]

Test polega na wykonaniu zada ruchowych podlegajcych ocenie pod ktem globalnej i lokalnej koordynacji ruchowej. Wrd zada globalnej koordynacji znajduj si take takie, ktre wiadcz o umiejtnoci utrzymania rwnowagi ciaa. Osobami badanymi s dzieci z zaburzeniami rozwojowymi.

48

Przytoczone testy, dziki ktrym oceni mona stopie rozwoju rnych zdolnoci koordynacyjnych (w tym gwnie - zachowania rwnowagi ciaa pacjenta) stosowane s w rnych gaziach medycyny. Najszersze informacje na ten temat znale mona w pimiennictwie z zakresu neurologii oraz pediatrii. Zazwyczaj opisy te dotycz stanw po udarach / urazach mzgu czy rozwojowego zaburzenia koordynacji. Niestety wci zbyt mae zainteresowanie omawianym tematem obserwuje si w gronie specjalistw z zakresu rehabilitacji ruchowej, mimo i zmiany w zakresie chociaby zdolnoci zachowania rwnowagi ciaa pacjenta s odpowiednim wskanikiem ewaluacyjnym prowadzonej terapii ruchowej.

49

2. Cel pracy

Celami pracy jest uzyskanie odpowiedzi na pytania:

- Czy istnieje zjawisko adaptacji przejawiajce si pod postaci poziomu zdolnoci koordynacji wzrokowo-ruchowej u pacjentw po utracie funkcji koczyny grnej dominujcej?

- Jakie czynniki maj wpyw na poziom koordynacji wzrokowo-ruchowej w wybranej grupie pacjentw?

- Czy rokowanie pacjenta po utracie funkcji koczyny grnej dominujcej ma wpyw na szybko ruchowego przystosowania si do nowej sytuacji?

- Czy ocena koordynacji wzrokowo-ruchowej moe by wykorzystywana jako element diagnostyczny w prowadzonej rehabilitacji ruchowej u pacjentw po utracie funkcji koczyny grnej dominujcej?

Czy

zasadnym

jest

wprowadzenie

treningu

rozwijajcego

zdolnoci

koordynacyjne u pacjentw po utracie funkcji koczyny grnej dominujcej?

50

3.

Materia i metody bada

Materia stanowiy osoby chore (okrelane dalej jako grupa chorych) oraz zdrowe (okrelane dalej jako grupa zdrowych). Grupa chorych skadaa si z osb dorosych powyej 20. roku ycia obojga pci, prawo- oraz leworcznych. Grupa ta obejmowaa pacjentw z trwa lub tymczasow utrat lub istotnym obnieniem funkcji koczyny grnej dominujcej. Przez pojcie istotne obnienie funkcji rozumiano stan, w ktrym pacjent odczuwa uporczywe, czsto nawracajce dolegliwoci blowe przebiegajce ze zmniejszeniem siy miniowej lub/i zakresu ruchw w stawach. Stan ten jednak jedynie okresowo mobilizowa pacjentw do czstszego korzystania z funkcji koczyny grnej niedominujcej w porwnaniu z osobami w peni zdrowymi. Natomiast, przez pojcie utrata funkcji rozumiano stan trway lub tymczasowy- w ktrym pacjent cakowicie by pozbawiony funkcji koczyny grnej dominujcej, co narzucao konieczno natychmiastowego zaktywizowania drugiej- jedynej w peni sprawnej koczy grnej (tj. kgn). Byy to osoby m.in. po amputacjach koczyn grnych z rnorodnych przyczyn czy urazach oraz skomplikowanych operacjach na koczynie grnej dominujcej powodujcych tymczasow lub trwa niepenosprawno. Grupa ta liczya 52 osoby i byli to gwnie pacjenci Kliniki Traumatologii, Ortopedii i Chirurgii Rki Ortopedyczno-Rehabilitacyjnego Szpitala Klinicznego nr 4 im. W. Degi Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu oraz ochotnicy- osoby z najbliszego otoczenia speniajcy kryteria badania. Grup zdrowych- porwnawcz w stosunku do wczeniej opisanych, stanowiy osoby powyej 20. roku ycia obojga pci, prawo- oraz leworczni (dobierani pod wzgldem wieku, pci i wyksztacenia podobnie do osb z grupy badanej). Byy to osoby zdrowe, u ktrych nie stwierdzao si utraty ani obnienia funkcji koczyny grnej dominujcej. W wikszoci przypadkw byli ochotnikami z najbliszego

51

otoczenia oraz studentami Uniwersytetu Medycznego im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu. czna liczba przebadanych osb zdrowych wynosia 50. Ocena stanu zdolnoci adaptacyjnych u pacjentw po utracie lub istotnym obnieniu funkcji koczyny grnej dominujcej dokonana bya na podstawie analizy zdolnoci motorycznej, jak jest koordynacja ruchowa, we wsppracy z wybranym narzdem zmysu, jakim jest wzrok. Przez pojcie zdolnoci adaptacyjne rozumiano umiejtno zmiany w celu przystosowania do nowych warunkw [127]- w tym przypadku- motorycznych. W zwizku z tym analizie poddano parametr koordynacji wzrokowo-ruchowej przejawiajcy si pod postaci ruchw koczyny grnej niedominujcej (zarwno osb chorych jak i zdrowych).

Z badania wykluczone zostay: - osoby po utracie funkcji koczyny grnej niedominujcej, - osoby poniej 20 roku ycia, - osoby chorujce na schorzenia przebiegajce z dysfunkcjami motorycznymi koczyny grnej niedominujcej, - niewidomi, niedowidzcy, - osoby cierpice na choroby psychiczne oraz upoledzone umysowo, - osoby, w kontaktach z ktrymi brak jest logicznego przekazu sownego, - osoby ubezwasnowolnione, - osoby, ktre w przeszoci przyuczane byy do pisania rk niedominujc.

52

Wybranymi metodami bada zostay: Testy aparaturowe do oceny zdolnoci koordynacyjnych pacjenta (I) Badanie w zakresie koordynacji wzrokowo-ruchowej przeprowadzone zostao za pomoc Aparatu Krzyowego firmy Alfa-Electronics, ktrego modyfikacja zostaa stworzona na potrzeby w/w badania (Ryciny nr 2, 3).

Rycina nr 2: Aparat Krzyowy projekcja nr 1

Rycina nr 3: Aparat Krzyowy projekcja nr 2

53

Aparat Krzyowy jest nieduym urzdzeniem, posiadajcym kompaktow obudow uatwiajc przenoszenie, trwae przyciski, szeroki zakres programw badania oraz modu sterujcy wbudowany w aparat. Na pulpicie znajduj si dwa rzdy w osi X i Y- lampek (po 7 w kadym), a pomidzy nimi znajduje si 49 przyciskw. Badanie polega na jak najszybszym wciniciu odpowiedniego przycisku, ktry znajduje si w miejscu przecicia si pod ktem prostym linii poprowadzonych od dwch zapalonych lampek (po jednej z kadego rzdu). Wymiary urzdzenia to 38x30x7 cm. Zasilane jest prdem o napiciu 12 V. Aparat daje podstawy do analizy takich cech / zdolnoci czowieka jak: koordynacja wzrokowo-ruchowa, szybko reakcji psychomotorycznej, koncentracja uwagi, dokadno spostrzegania, szybko podejmowania decyzji, odporno na zmczenie. Badanie wykonane zostao w tempie dowolnym oraz narzuconym- 30 i 40 bodcw/min w liczbie prezentowanych bodcw (w kadej z trzech prb) 49. Otrzymywanymi wynikami po zakoczeniu badania byy: liczba bdw, rednia oraz czstkowe czasy reakcji, suma czasw reakcji, czas minimalny i maksymalny reakcji, informacja o bodcach, przy ktrych osoba badana wykonaa bd przesyane do systemu komputerowego. Wykonanie tego testu angauje midzy innymi takie zdolnoci koordynacyjne jak: koordynacj wzrokowo-ruchow, kinestetyczne rnicowanie ruchw, przejawianie szybkiej reakcji, rytmizacji ruchw.

Testy funkcjonalne do oceny zdolnoci koordynacyjnych pacjenta (II) 1. Testy typu Papier i owek odwzorowywanie koczyn grn

niedominujc dwch okrelonych figur geometrycznych (Rycina nr 4 i 5)- koa ( Test Koa) oraz nietypowego kwadratu (Test Nietypowego Kwadratu) za pomoc specjalnie przygotowanego formularza (Zacznik nr 2) z nakrelonymi figurami i wskazanym torem ruchu ograniczonym dwiema cigymi liniami. Ocenie poddany zosta czas oraz jako wykonania zadania. Pomiar czasu wykonany by za pomoc stopera, natomiast wskanikiem jakoci wykonania zadania bya liczba bdw bdca liczb zmian wyznaczonego toru odwzorowania figury geometrycznej.
54

Wykonanie tego testu angauje midzy innymi zdolnoci koordynacyjne jak: kinestetyczne rnicowanie ruchw, orientacja czasowo-przestrzenna, dostosowanie ruchw, rozlunianie mini, przejawianie szybkiej reakcji.

Rycina nr 4: Figura geometryczna wykorzystywana w Tecie Koa

Rycina nr 5: Figura geometryczna wykorzystywana w Tecie Nietypowego Kwadratu

Metodyka tych testw wywodzi si z dwch metod badawczych- Developmental Test of Visual-Motor Integration (jako ulepszona wersja Beery - Buktenica Developmental Test of Visual-Motor Integration) oraz Visual-Motor Coordination Test, w ktrych istot badania jest odwzorowywanie oraz rysowanie okrelonych figur geometrycznych, za pomoc ktrych ocenie poddawana jest percepcja wzrokoworuchowa [1-6].

2.

Test motoryczny Sztafeta, polegajcy na wykonaniu okrelonego zadania

motorycznego, w ktrym osoba badana przesuwa 40-centymetrow paeczk sztafetow (przy ustawieniu wyprostowanej koczyny grnej niedominujcej w pozycji poredniej) w kierunku ku przodowi, a nastpnie ku tyowi, bez kontroli
55

wzroku, jak najszybciej (Rycina nr 6). Ocenie poddany zosta czas wykonania zadania liczony za pomoc stopera. Wykonanie tego testu angauje midzy innymi takie zdolnoci koordynacyjne jak: kinestetyczne rnicowanie ruchw, orientacja czasowo-przestrzenna, rozlunianie mini, przejawianie szybkiej reakcji.

Rycina nr 6: Schematyczne przedstawienie metodyki wykonania testu Sztafeta

Test ten zaliczany jest do testw motorycznych, w ktrych ocena zdolnoci koordynacyjnych polega na wykonaniu zadania motorycznego- naladowaniu okrelonej sekwencji ruchw, po zaprezentowaniu jej przez osob badajc. Badacz zastosowa tak form zadania ruchowego, ktra w dobry sposb wykazuje stopie rozwoju zdolnoci koordynacyjnych koczyny grnej niedominujcej. Test Sztafety jest autorsk form testowania motorycznego.

Badanie antropometryczne (III) Badanie antropometryczne w zakresie wymiarw liniowych koczyny grnej niedominujcej (dugo ramienia, przedramienia, rki, caej koczyny grnej niedominujcej) wraz z pomiarem wysokoci ciaa.
56

Dugo ramienia wyznaczona zostaa za pomoc okrelenia odlegoci midzy punktami antropometrycznymi acromion /a/ i radiale /r/ (a-r). Dugo przedramienia wyznaczona zostaa za pomoc okrelenia odlegoci midzy punktami antropometrycznymi radiale /r/ i stylion /sty/ (r-sty). Dugo rki wyznaczona zostaa za pomoc okrelenia odlegoci midzy punktami antropometrycznymi stylion /sty/ i dactylion III /da III/ (sty-da III). Dugo koczyny grnej wyznaczona zostaa za pomoc okrelenia odlegoci midzy punktami antropometrycznymi acromion /a/ i dactylion III /da III/ (a-da III). Pomiar wysokoci ciaa dokonany zosta za pomoc okrelenia odlegoci midzy punktem antropometrycznym vertex /v/ w stosunku do postawy, na ktrej sta pacjent- basis /B/ (B-v).

Badania te wykonywane byy za pomoc tamy antropometrycznej. Ze wzgldu na warunki szpitalne przy ku pacjneta, a w zwizku z tym trudnoci m.in. z uzyskaniem postawy stojcej i linii frankfurckiej, niemoliwe byo wykorzystanie innych precyzyjnych instrumentw antropometrycznych (w obecnym badaniu nie byo potrzeby wysokiej dokadnoci wynikw, poniewa badacz chcia jedynie stwierdzi czy wymiary dugociowe maj jakikolwiek wpyw na wyniki bada).

Edinburgh Handedness Inventory (IV) Edinburgh Handedness Inventory kwestionariusz do oceny stopnia i rodzaju lateralizacji (Zacznik nr 4), zawierajcy 10 pyta dotyczcych wykorzystania odpowiedniej koczyny grnej do wykonywania okrelonych czynnoci wynikajcych z codziennego funkcjonowania [7-10].

Ocena stopnia niepenosprawnoci- Wskanik Barthel (V) Ocena stopnia niepenosprawnoci za pomoc wskanika Barthel (Zacznik nr 5) z wykorzystaniem arkusza, zawierajcego 10 pyta w zakresie samoobsugi pacjenta [11-14].
57

Kwestionariusz ankiety (VI) Autorski kwestionariusz ankiety (Zacznik nr 1) dotyczcy gwnie podstawowych informacji o stanie zdrowia pacjenta. Na jej podstawie stworzona zostaa

charakterystyka badanej i kontrolnej grupy pod ktem: wieku, pci, liczby dni utraty funkcji koczyny grnej dominujcej, schorze towarzyszcych, urazw koczyny grnej niedominujcej w przeszoci, postpowania rehabilitacyjnego w trakcie pobytu szpitalnego, stanu wzroku.

Przebieg badania Ocena w zakresie zdolnoci adaptacyjnych przejawiajcych si w ruchach koczyny niedominujcej osb chorych przebiegaa zwykle w warunkach szpitalnych, przy ku pacjenta. Osoba poddawana ocenie przyjmowaa w trakcie badania pozycj siedzc na ku pacjenta, w jednakowej dla kadego pacjenta odlegoci od sprztu pomiarowego (Aparatu Krzyowego). Pierwszym etapem badania byo przeprowadzenie badania podmiotowego pacjenta przy wykorzystaniu autorskiego kwestionariusza ankiety (VI). Na tej podstawie dokonana zostaa wstpna selekcja pacjentw i ewentualna eliminacja tych osb, ktrych stan zdrowia spenia kryteria wykluczenia z badania. Nadrzdnym celem korzystania z wybranego narzdzia badawczego byo uzyskanie podstawowych informacji o stanie zdrowia ze wskazaniem na urazy i schorzenia ukadu ruchu oraz stanu wzroku. Drugim etapem badania byo przeprowadzenie oceny lateralizacji za pomoc Edinburgh Handedness Inventory (IV). Na tej podstawie dokonana zostaa ostateczna kwalifikacja pacjenta do dalszych bada, poniewa dziki temu kwestionariuszowi zdiagnozowano osoby pod ktem utraty funkcji koczyny grnej dominujcej bd niedominujcej. Osoby z pierwszej grupy (z utrat lub istotnym obnieniem funkcji koczyny grnej dominujcej) poddane byy dalszemu procesowi badawczemu. Po tym etapie badacz przechodzi do oceny zdolnoci w zakresie koordynacji wzrokowo-ruchowej koczyny grnej niedominujcej za pomoc:
58

- testw motorycznych Testu Koa, Testu Nietypowego Kwadratu oraz Sztafety w pozycji siedzcej na ku pacjenta (II) - Aparatu Krzyowego w pozycji siedzcej na ku pacjenta ( ze stopami na pododze) (I). Nastpnym krokiem w caociowej analizie badanych osb byo wykonanie przez badacza pomiaru antropometrycznego (III) w zakresie wymiarw liniowych koczyny grnej niedominujcej. Oceniono nastpujce dugoci koczyny grnej niedominujcej: - ramienia, - przedramienia, - rki, - caej koczyny grnej niedominujcej. Ostatnim etapem bya ocena stopnia niepenosprawnoci przy wykorzystaniu standardowego arkusza do okrelenia wskanika Barthel (V). Badanie osb z grupy zdrowych przebiegao jednakowo pod wzgldem metodologicznym. Czas badania poszczeglnej osoby waha si pomidzy 30 a 50 minut.

Metodologia i zaoenia opisywanego badania zostay przyjte przez Komisj Bioetyczn przy Uniwersytecie Medycznym im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu uchwa z dnia 8 padziernika 2009 roku.

Sposb opracowania wynikw bada

Zbadano zgodno wynikw pomiarw z rozkadem normalnym. Dane do analizy statystycznej pochodziy ze skali interwaowej, nie mniej jednak test Shapiro-Wilka wykaza brak zgodnoci danych z rozkadem normalnym. W celu porwnania dwch grup chorych podzielonych ze wzgldu na czas utraty

59

funkcji obliczenia wykonano przy pomocy testu nieparametrycznego, tj. testu U MannaWhitneya.

Do badania zwizkw pomidzy zmiennymi (wysoko ciaa, wymiary liniowe koczyny grnej niedominujcej) stosowano wspczynnik korelacji rangowej Spearmana. Istotno wspczynnikw badano testem t-Studenta. Przyjto poziom istotnoci 0,05 i 0,01. Obliczenia wykonano przy pomocy pakietu statystycznego Statistica 8.0 firmy StatSoft.

Ponadto, przeprowadzono dodatkow analiz wynikw bada opart na autorskim modelu porwnawczym polegajcym na zestawieniu osb chorych dobranych w pary ze zdrowymi (podobnymi pod wzgldem pci, wyksztacenia i przedziau wiekowego), na podstawie wyznaczenia wskanika procentu zmian tj. rnicy (wyraonej w procentach) wyniku pacjenta chorego w odniesieniu do wyniku osoby zdrowej (stanowicej norm tj. 100%). W analizie tej istotne byo wyszczeglnienie Wskanika X- rednia procentu zmian w testach motorycznych w danej grupie, Wskanika Y- rednia procentu zmian w testach aparaturowych w danej grupie oraz Wskanika Z- rednia procentu zmian wszystkich testw w danej grupie. W kadym z wykorzystanych typw testw im nisza warto wyniku (tj. im czas wykonania by krtszy) tym lepiej. Taka analiza daje podstawy do oceny zjawiska zdolnoci adaptacyjnych pacjentw po utracie funkcji koczyny grnej niedominujcej.

60

4.

Wyniki

4.1.

Charakterystyka oglna badanych pacjentw po utracie lub istotnym obnieniu funkcji koczyny grnej dominujcej

Zdolnoci adaptacyjne przejawiajce si pod postaci koordynacji wzrokoworuchowej koczyny grnej niedominujcej przebadano u 52 osb chorych, obojga pci, z ktrych ok. stanowiy kobiety. redni wiek przebadanych osb z tej grupy wynosi 45,5 lat, a masa ciaa wahaa si pomidzy 50 kg a 109 kg (ze redni 73,9 kg), przy redniej wysokoci ciaa 171 cm (od 153 cm do 194 cm). Ponad 60% badanych osb z tej grupy posiadao wyksztacenie zawodowe oraz rednie (32,7% oraz 30,8%), co wynika z faktu naraenia zawodowego pilarzy, budowniczych, szklarzy i innych pracownikw wykonujcych prac fizyczn z duym prawdopodobiestwem

wystpienia kontuzji koczyn grnych. Osb z wyszym wyksztaceniem byo ok. caej opisywanej grupy, a reszta tj. 13,4% to osoby z wyksztaceniem podstawowym. 100% badanej populacji bya praworczna, z czego wikszo (42,3%) oceniao swj wzrok jako dobry z koniecznoci kompensacji szkami korekcyjnymi. Jednak a ok. 30% stwierdzio, e nie posiada adnych problemw ze wzrokiem, opisujc go jako bardzo dobry (Tabela nr 12). Parametr czasu utraty/obnienia funkcji koczyny grnej dominujcej wynis rednio 2,8 roku, a wrd przyczyn utraty funkcji kgd wymieniano: -wypadki samochodowe oraz sportowe przebiegajce z powanymi kontuzjami kgd (17 osb), -wypadki przy pracy z pi tarczow/acuchow w rolnictwie, budownictwie, lenictwie itd. (14 osoby), -procesy nowotworowe (9 osb), -zespoy cieni nadgarstka i podbarkowej (6 osb), -wypadki po poraeniu prdem wysokiego napicia (2 osoby),
61

-inne (4 osoby).

Zdecydowana wikszo osb z opisywanej grupy bya w stanie oglnym bardzo dobrym, bez chorb wspistniejcych. Jedynie u niektrych dodatkowo wystpowao nadcinienie ttnicze, choroba niedokrwienna serca, choroba wrzodowa przewodu pokarmowego, alergie i inne stany/schorzenia nie wpywajce na percepcj wzrokoworuchow. W przypadku osb z wadami wzroku badani stosowali okulary lub szka kontaktowe, aby stworzy jednakowe warunki oceny wynikw.

62

Tabela nr 12: Wykaz wybranych cech charakteryzujcych osoby chore wraz z wartociami rednimi

l.p.

Wybrana cecha badanych osb

rednia warto (spord wszystkich przebadanych osb w grupie chorych)

1. Pe M-36 (69,2%), K-16 (30,8%) 2. 3. 4. 5. Wiek [lata] Wysoko ciaa [cm] Masa ciaa [kg] Wyksztacenie podstawowe- 13,4%, rednie 30,8%, 6. 7. zawodowe-32,7%, wysze 23,1% 2,8 lat 45,5 171 73,9 -

min-max -

20-84 153-184 50-109 -

Czas od utraty funkcji kgd [dni, lata] Subiektywna ocena wzroku przez pacjenta Bdb- 28,8%, Zy- 0% Db- 19,3%, Zy+okulary 9,6% Db+okulary 42,3%, -

1 dzie -33 lata -

8.

Prawo-, leworczno p- 100% l-0% 35,2 28-43

9.

Dugo ramienia [cm]

10.

Dugo przedramienia [cm]

26,3

20-32

11.

Dugo rki [cm]

20,5

18-24

12.

Dugo caej kgn [cm]

82

68-97 63

4.2.

Charakterystyka oglna badanych z grupy kontrolnej bez zmian w zakresie funkcji obu koczyn grnych

Koordynacj wzrokowo-ruchow przejawiajc si w ruchach koczyny grnej niedominujcej przebadano u 50 osb w peni zdrowych pod ktem dysfunkcji koczyn grnych. Byy to osoby obojga pci, z ktrych dokadnie 60% stanowili mczyni. redni wiek przebadanych osb z tej grupy wynosi 35,9 lat, a masa ciaa wahaa si pomidzy 52 kg a 95 kg (wyznaczajc redni 68,2 kg), przy redniej wysokoci ciaa 169,4 cm (od 152 cm do 190 cm). 80% badanych osb z tej grupy posiadao wyksztacenie rednie oraz wysze (44% oraz 36%). Osb z podstawowym i zawodowym wyksztaceniem byo 20% caej opisywanej grupy (8% oraz 12%). 94% populacji bya praworczna. Wikszo osb z tej grupy wysoko oceniao swj wzrok tj. jako doby (36%) oraz bardzo dobry (28%) (Tabela nr 13).

64

Tabela nr 13: Wykaz wybranych cech charakteryzujcych osoby zdrowe wraz z wartociami rednimi

l.p.

Wybrana cecha badanych osb

rednia warto (spord wszystkich przebadanych osb w grupie chorych)

1. 2. 3. Pe Wiek [lata] Wysoko ciaa [cm] M-30 (60%), K-20 (40%) 35,9% 169,4

min-max 20-81 152-190

4.

Masa ciaa [kg]

68,2

52-95

5.

Wyksztacenie podstawowe- 8% rednie 44%, zawodowe-12%, wysze 36%

6.

Liczba lat utraty funkcji kgd

7.

Subiektywna ocena wzroku przez pacjenta Bdb- 28%, Zy- 2% Db- 36%, Zy+okulary 16% Db+okulary 18%, -

8.

Prawo-, leworczno p- 47 (94%) l-3 (6%)

9.

Dugo ramienia [cm]

33,9

29-42

10.

Dugo przedramienia [cm]

25,9

20-31

11. 12.

Dugo rki [cm] Dugo caej kgn [cm]

19,4 79,2

17-23 69-94

65

Wszystkie osoby z opisywanej grupy byy w momencie badania w stanie oglnym bardzo dobrym. Jedynie u niektrych dodatkowo wystpoway schorzenia

wspistniejce, takie jak: nadcinienie ttnicze, choroba wrzodowa przewodu pokarmowego, POCHP, borelioza i inne. Do analizy porwnawczej w parach (w celu wyznaczenia wskanika procentu zmian- co zostao omwione dalej) brane byy tylko osoby podobne pod wzgldem wieku, pci i wyksztacenia do chorych (ktrzy w efekcie dobrani byli w pary).

66

4.3.

Szczegowy opis wynikw

Analiza statystyczna opieraa si na danych pochodzcych ze skali interwaowej. Jednake, test Shapiro-Wilka wykaza brak zgodnoci danych z rozkadem normalnym. Dlatego obliczenia wykonano przy pomocy testu nieparametrycznego, tj. testu

U Manna-Whitneya w celu porwnania dwch grup ze sob.

0,4 0,3 0,2 Odchylenie od w. oczekiwanej 0,1 0,0 -0,1 -0,2 -0,3 -0,4 -0,5 -0,6 0,4

0,6

0,8

1,0 Warto

1,2

1,4

1,6

1,8

Wykres nr 1: Przykadowy wykres odchyle od normalnoci: rednia czasw reakcji w tempie 30/min w grupie zdrowych (W=0,96; p=0,08 rozkad zbliony do normalnego)

67

0,5 0,4 0,3 0,2 0,1 0,0 -0,1 -0,2 -0,3 -0,4 -0,5 -0,6 6 8 10 12 14 Warto 16 18 20 22

Wykres nr 2: Przykadowy wykres odchyle od normalnoci: Test Koa w grupie ku (W=0,91, p=0,04- statystycznie istotna rozbieno z rozkadem normalnym)

Odchylenie od w. oczekiwanej
Odchylenie od w. oczekiwanej

0,6

0,4

0,2

0,0

-0,2

-0,4

-0,6

-0,8

-1,0

-1,2 7 8 9 10 11 Warto 12 13 14 15

Wykres nr 3: Przykadowy wykres odchyle od normalnoci: test motoryczny Sztafeta w grupie hc (W=0,87, p=0,02- statystycznie istotna rozbieno z rozkadem normalnym)

68

4.3.1

Analiza grupy chorych podzielonych ze wzgldu na czas utraty funkcji kgd / obnienia funkcji kgd

W analizie statystycznej grupy chorych ze wzgldu na czas utraty lub istotnego obnienia funkcji koczyny grnej dominujcej dokonano podziau na: - osoby o czasie krtszym ni rok od utraty / obnienia funkcji kgd (Grupa 1), - osoby o czasie duszym ni rok od utraty / obnienia funkcji kgd (Grupa 2).

Analiza statystyczna majca na celu porwnanie obu grup wymagaa zastosowania testu nieparametrycznego U Manna-Whitneya, za pomoc ktrego otrzymano rnice istotne statystycznie w przypadku:

Testu motorycznego Sztafety a liczb lat utraty funkcji kgd (Wykres nr 4) dla poziomu istotnoci p0,001; U=138,00 oraz Z= - 3,23.
18 17 16 czas [s]- test Sztafety 15 14 13 12 11 10 9 pow yej roku do 1 roku okres utraty funkcji [lata] rednia redniaBd std rednia0,95 Przedz. ufn.

Wykres nr 4: Porwnanie dwch grup ze wzgldu na dugo utraty/obnienia funkcji kgd z wynikami testu motorycznego Sztafety

69

Testu aparaturowego- w parametrze redniej czasw reakcji w tempie dowolnym a liczb lat utraty funkcji kgd (Wykres nr 5) dla poziomu istotnoci p0,01; U=146,50 oraz Z=-3,07.
czas [s] - rednia czasw reakcji w tempie dowolnym 3,0 2,8 2,6 2,4 2,2 2,0 1,8 1,6 1,4 1,2 pow yej roku do 1 roku okres utraty funkcji [lata] rednia redniaBd std rednia0,95 Przedz. ufn.

Wykres nr 5: Porwnanie dwch grup ze wzgldu na dugo utraty/obnienia funkcji kgd z wynikami testu aparaturowego- z parametrem rednia czasw reakcji w tempie dowolnym

Testu aparaturowego- w parametrze suma czasw reakcji w tempie dowolnym a liczb lat utraty funkcji kgd (Wykres nr 6) dla poziomu istotnoci p0,001; U=119,00 oraz Z=-3,60.
150 czas [s]- suma czasw reakcji w tempie dowolnym 140 130 120 110 100 90 80 70 60 pow yej roku do 1 roku okres utraty funkcji [lata] rednia redniaBd std rednia0,95 Przedz. ufn.

Wykres nr 6: Porwnanie dwch grup ze wzgldu na dugo utraty/obnienia funkcji kgd z wynikami testu aparaturowego- z parametrem suma czasw reakcji w tempie dowolnym

70

Testu aparaturowego- w parametrze czas minimalny reakcji w tempie dowolnym a liczb lat utraty funkcji kgd (Wykres nr 7) dla poziomu istotnoci p0,001; U=142,50 oraz Z=-3,15.
czas [s] - czas minimalny reakcji w tempie dowolnym 1,7 1,6 1,5 1,4 1,3 1,2 1,1 1,0 0,9 pow yej roku do 1 roku okres utraty funkcji [lata] rednia redniaBd std rednia0,95 Przedz. ufn.

Wykres nr 7: Porwnanie dwch grup ze wzgldu na dugo utraty/obnienia funkcji kgd z wynikami testu aparaturowego- z parametrem czasu minimalnego reakcji w tempie dowolnym

Testu aparaturowego- w parametrze czas maksymalny w tempie dowolnym a liczb utraty funkcji kgd (Wykres nr 8) dla poziomu istotnoci p0,001, U=130,50 oraz Z=-3,38.
9 czas [s]- czas maksymalny reakcji w tempie dowolnym 8 7 6 5 4 3 2 pow yej roku do 1 roku okres utraty funkcji [lata] rednia redniaBd std rednia0,95 Przedz. ufn.

Wykres nr 8: Porwnanie dwch grup ze wzgldu na dugo utraty/obnienia funkcji kgd z wynikami testu aparaturowego- z parametrem czasu maksymalnego reakcji w tempie dowolnym

71

Testu aparaturowego- w parametrze rednia czasw reakcji w tempie 30/min a liczb utraty funkcji kgd (Wykres nr 9) dla poziomu istotnoci p0,001; U=134,00 oraz Z=-3,31.
czas [s]- rednia czasw reakcji w tempie 30/min 1,7 1,6 1,5 1,4 1,3 1,2 1,1 1,0 pow yej roku do 1 roku okres utraty funkcji [lata] rednia redniaBd std rednia0,95 Przedz. ufn.

Wykres nr 9: Porwnanie dwch grup ze wzgldu na dugo utraty/obnienia funkcji kgd z wynikami testu aparaturowego- z parametrem rednia czasw reakcji w tempie 30/min

Testu aparaturowego- w parametrze czas minimalny w tempie 30/min a liczb lat utraty funkcji (Wykres nr 10) dla poziomu istotnoci p0,001; U=125,50 oraz Z=3,47.
czas [s]- czas minimalny reakcji w tempie 30/min 1,20 1,15 1,10 1,05 1,00 0,95 0,90 0,85 0,80 0,75 pow yej roku do 1 roku okres utraty funkcji [lata] rednia redniaBd std rednia0,95 Przedz. ufn.

Wykres nr 10: Porwnanie dwch grup ze wzgldu na dugo utraty/obnienia funkcji kgd z wynikami testu aparaturowego- z parametrem czas minimalny reakcji w tempie 30/min

72

Testu aparaturowego- w parametrze czas maksymalny w tempie 30/min a liczb lat utraty funkcji (Wykres nr 11) dla poziomu istotnoci p0,05; U=188,50 oraz Z=2,26.
2,10 czas [s]- czas maksymalny reakcji w tempie 30/min 2,05 2,00 1,95 1,90 1,85 1,80 1,75 1,70 1,65 1,60 pow yej roku do 1 roku okres utraty funkcji [lata] rednia redniaBd std rednia0,95 Przedz. ufn.

Wykres nr 11: Porwnanie dwch grup ze wzgldu na dugo utraty/obnienia funkcji kgd z wynikami testu aparaturowego- z parametrem czas maksymalny reakcji w tempie 30/min

Testu aparaturowego- w parametrze suma czasw reakcji w tempie 40/min a liczb lat utraty funkcji kgd (Wykres nr 12) dla poziomu istotnoci p0,01; U=149,00 oraz Z=2,80.
46 44 42 40 38 36 34 32 30 28 26 24 22 20 pow yej roku do 1 roku okres utraty funkcji [lata] czas [s]- suma czasw reakcji w tempie 40 /min

rednia redniaBd std rednia0,95 Przedz. ufn.

Wykres nr 12: Porwnanie dwch grup ze wzgldu na dugo utraty/obnienia funkcji kgd z wynikami testu aparaturowego- z parametrem suma czasw reakcji w tempie 40/min

73

Testu aparaturowego- w parametrze czas minimalny w tempie 40/min a liczb lat utraty funkcji kgd (Wykres nr 13) dla poziomu istotnoci p0,01; U=149,00 oraz Z=-2,80.
czas [s]- czas minimalny reakcji w tempie 40/min 1,05 1,00 0,95 0,90 0,85 0,80 0,75 0,70 pow yej roku do 1 roku okres utraty funkcji [lata] rednia redniaBd std rednia0,95 Przedz. ufn.

Wykres nr 13: Porwnanie dwch grup ze wzgldu na dugo utraty/obnienia funkcji kgd z wynikami testu aparaturowego- z parametrem czasu minimalnego reakcji w tempie 40/min

74

4.3.2. Analiza grupy chorych podzielonych ze wzgldu na wiek

W analizie statystycznej grupy chorych podzielonych ze wzgldu na wiek dokonano podziau na: - osoby w przedziale wiekowym pomidzy 20 a 40 rokiem ycia (Grupa nr 1), - osoby w przedziale wiekowym pomidzy 41 a 60 rokiem ycia (Grupa nr 2), - osoby w wieku powyej 60 roku ycia (Grupa nr 3). Analiza statystyczna majca na celu porwnanie trzech grup jednoczenie wymagaa zastosowania testu nieparametrycznego Kruskala-Wallisa, za pomoc ktrego otrzymano rnice istotne statystycznie w przypadku:

Testu motorycznego- test Koa pomidzy Grup nr 1 a Grup nr 3 (Wykres nr 14) na poziomie istotnoci p0,01 oraz H=10,88 (H- wynik testu).
22 20 czas [s] - test koa 18 16 14 12 10 8 20-40 41-60 w iek [lata] >60 rednia redniaBd std rednia1,96*Bd std

Wykres nr 14: Porwnanie trzech grup chorych ze wzgldu na wiek z wynikami testu motorycznego Test Koa

75

Z Wykresu nr 14 wynika, i wystpuje rnica istotna statystycznie w przypadku szybkoci wykonania testu motorycznego Test Koa w dwch skrajnych grupach wiekowych. Osoby modsze wykonuj to zadanie szybciej, starsze- wolniej.

Testu motorycznego- Test Nietypowego Kwadratu pomidzy Grup nr 1 a Grup nr 3 oraz Grup nr 2 a Grup nr 3 (Wykres nr 15) na poziomie istotnoci p0,01 H=10,86.
30 czas [s]- test Nietypowego Kwadratu 28 26 24 22 20 18 16 14 20-40 41-60 w iek [lata] >60 rednia redniaBd std rednia1,96*Bd std

Wykres nr 15: Porwnanie trzech grup chorych ze wzgldu na wiek z wynikami testu motorycznego Test Nietypowego Kwadratu

Testu motorycznego- Sztafeta pomidzy Grup nr 1 a Grup nr 3 oraz Grup nr 2 a Grup nr 3 (Wykres nr 16) na poziomie istotnoci p0,01 oraz H=11,20.

76

24 22 czas [s]- test Sztafety 20 18 16 14 12 10 8 20-40 41-60 w iek [lata] >60 rednia redniaBd std rednia1,96*Bd std

Wykres nr 16: Porwnanie trzech grup chorych ze wzgldu na wiek z wynikami testu motorycznego Sztafeta

Wykres nr 15 i Wykres nr 16 przedstawia sytuacj podobn jak wyej opisana dotyczc szybkoci wykonania testw motorycznych- Test Nietypowego Kwadratu oraz Sztafeta. Rwnie midzy Grup 1 a Grup 3 wystpuje rnica istotna statystycznie. Dodatkowo, identyczna zaleno w stosunku do najstarszej grupy badanej wystpuje w przypadku osb w przedziale wiekowym 41-60 rok ycia. Osoby usystematyzowane w tej grupie wykazuj szybsze czasy reakcji.

Testu aparaturowego- w parametrze redniej czasw reakcji w tempie dowolnym pomidzy Grup nr 1 a Grup nr 2 oraz Grup nr 1 a Grup nr 3 (Wykres nr 17) na poziomie istotnoci p0,001 oraz H=15,50.

77

3,6 3,4 3,2 3,0 2,8 2,6 2,4 2,2 2,0 1,8 1,6 1,4 1,2 1,0 20-40 41-60 w iek [lata] >60

czas [s]- rednia czasw reakcji w tempie dowolnym

rednia redniaBd std rednia1,96*Bd std

Wykres nr 17: Porwnanie trzech grup ze wzgldu na wiek z wynikami testu aparaturowegoz parametrem redniej czasw reakcji w tempie dowolnym

Testu aparaturowego- w parametrze sumy czasw reakcji w tempie dowolnym pomidzy Grup nr 1 a Grup nr 2 oraz Grup nr 1 a Grup nr 3 (Wykres nr 18) na poziomie istotnoci p0,001 oraz H=18,19.
180 czas [s]- suma czasw reakcji w tempie dowolnym 160 140 120 100 80 60 40 20-40 41-60 w iek [lata] >60 rednia redniaBd std rednia1,96*Bd std

Wykres nr 18: Porwnanie trzech grup ze wzgldu na wiek z wynikami testu aparaturowegoz parametrem sumy czasw reakcji w tempie dowolnym

Testu aparaturowego- w parametrze czasu minimalnego reakcji w tempie dowolnym pomidzy Grup nr 1 a Grup nr 2 oraz Grup nr 1 a Grup nr 3 (Wykres nr 19) na poziomie istotnoci p0,001 oraz H=15,05.
78

2,2 czas [s]- czas minimalny reakcji w tempie dowolnym 2,0 1,8 1,6 1,4 1,2 1,0 0,8 20-40 41-60 w iek [lata] >60 rednia redniaBd std rednia1,96*Bd std

Wykres nr 19: Porwnanie trzech grup ze wzgldu na wiek z wynikami testu aparaturowegoz parametrem czasu minimalnego reakcji w tempie dowolnym

Testu aparaturowego- w parametrze czasu maksymalnego reakcji w tempie dowolnym pomidzy Grup nr 1 a Grup nr 2 oraz Grup nr 1 a Grup nr 3 (Wykres nr 20) na poziomie istotnoci p0,001 oraz H=16,44.
10 czas [s]- czas maksymalny reakcji w tempie dowolnym 9 8 7 6 5 4 3 2 20-40 41-60 w iek [lata] >60 rednia redniaBd std rednia1,96*Bd std

Wykres nr 20: Porwnanie trzech grup ze wzgldu na wiek z wynikami testu aparaturowegoz parametrem czasu maksymalnego reakcji w tempie dowolnym

79

Testu aparaturowego- w parametrze redniej czasw reakcji w tempie 30/min pomidzy Grup nr 1 a Grup nr 2 oraz Grup nr 1 a Grup nr 3 (Wykres nr 21) na poziomie istotnoci p0,001 oraz H=16,44.
czas [s]- rednia czasw reakcji w tempie 30/min 1,7 1,6 1,5 1,4 1,3 1,2 1,1 1,0 20-40 41-60 w iek [lata] >60 rednia redniaBd std rednia1,96*Bd std

Wykres nr 21: Porwnanie trzech grup ze wzgldu na wiek z wynikami testu aparaturowegoz parametrem redniej czasw reakcji w tempie 30/min

Testu aparaturowego- w parametrze sumy czasw reakcji w tempie 30/min pomidzy Grup nr 1 a Grup nr 2 (Wykres nr 22) na poziomie istotnoci p0,05 oraz H=8,01.
czas [s]- suma czasw reakcji w tempie 30 /min 65 60 55 50 45 40 35 30 20-40 41-60 w iek [lata] >60 rednia redniaBd std rednia1,96*Bd std

Wykres nr 22: Porwnanie trzech grup ze wzgldu na wiek z wynikami testu aparaturowegoz parametrem sumy czasw reakcji w tempie 30/min

80

Testu aparaturowego- w parametrze czasu minimalnego reakcji w tempie 30/min pomidzy Grup nr 1 a Grup nr 2 oraz Grup nr 1 a Grup nr 3 (Wykres nr 23) na poziomie istotnoci p0,001 oraz H=15,99.
1,20 czas [s]- czas minimalny reakcji w tempie 30/min 1,15 1,10 1,05 1,00 0,95 0,90 0,85 0,80 0,75 0,70 20-40 41-60 w iek [lata] >60 rednia redniaBd std rednia1,96*Bd std

Wykres nr 23: Porwnanie trzech grup ze wzgldu na wiek z wynikami testu aparaturowegoz parametrem czasu minimalnego reakcji w tempie 30/min

Testu aparaturowego- w parametrze sumy czasw reakcji w tempie 40/min pomidzy Grup nr 1 a Grup nr 3 oraz Grup nr 2 a Grup nr 3 (Wykres nr 24) na poziomie istotnoci p0,01 oraz H=9,79.
czas [s]- suma czasw reakcji w tempie 40 /min 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 20-40 41-60 w iek [lata] >60 rednia redniaBd std rednia1,96*Bd std

Wykres nr 24: Porwnanie trzech grup ze wzgldu na wiek z wynikami testu aparaturowegoz parametrem sumy czasw reakcji w tempie 40/min

81

Testu aparaturowego- w parametrze czasu minimalnego reakcji w tempie 40/min pomidzy Grup nr 1 a Grup nr 3 (Wykres nr 25) na poziomie istotnoci p0,01 oraz H=9,26.
1,10 czas [s]- czas minimalny reakcji w tempie 40/min 1,05 1,00 0,95 0,90 0,85 0,80 0,75 0,70 0,65 20-40 41-60 w iek [lata] >60 rednia redniaBd std rednia1,96*Bd std

Wykres nr 25: Porwnanie trzech grup ze wzgldu na wiek z wynikami testu aparaturowegoz parametrem czasu minimalnego reakcji w tempie 40/min

Zdecydowana wikszo testw aparaturowych we wszystkich prbach ( w tempie dowolnym, 30 bodcw/min oraz 40 bodcw/min) wykazaa jednakow tendencj, w ktrej wraz z wiekiem maleje szybko reakcji na bodce.

82

4.3.3.

Analiza grupy chorych podzielonych ze wzgldu na wybrane parametry antropometryczne

analizie

statystycznej

grupy

chorych

ze

wzgldu

na

parametry

antropometryczne pod uwag wzito: - wysoko ciaa (Parametr nr 1), - dugo koczyny grnej niedominujcej (Parametr nr 2). Analiza statystyczna grupy chorych wymagaa zastosowania korelacji porzdku rang Spearmana, za pomoc ktrej otrzymano zwizki istotne statystycznie pomidzy wynikami: Testu motorycznego- Test Koa a Parametrem nr 1 (Wykres nr 26). Zwizek ten charakteryzowa si poziomem istotnoci p0,01 oraz wspczynnikiem korelacji rang Spearmana rwnym R= - 0,381795. Na tej podstawie stwierdza si, e chorzy wysokiego wzrostu znacznie lepiej (tj. szybciej) wykonali zaproponowany test motoryczny jakim by Test Koa.
22 20 18 czas [s]- test Koa 16 14 12 10 8 6 4 150 155 160 165 170 175 180 185 190 195 200

w ysoko ciaa [cm]

Wykres nr 26: Zaleno pomidzy Testem Koa a Parametrem nr 1 w grupie badanej

83

Testu motorycznego- Test Nietypowego Kwadratu a Parametrem nr 1 (Wykres nr 27). Zwizek ten charakteryzowa si poziomem istotnoci p0,05 oraz wspczynnikiem korelacji rang Spearmana rwnym R= - 0,34. W tym przypadku rwnie istnieje podobna tendencja, jak powyej opisana, tj. niscy chorzy potrzebowali znacznie duszego czasu do wykonania Testu Nietypowego Kwadratu.
36 34 32 30 28 26 24 22 20 18 16 14 12 10 8 150

czas [s]- test Nietypowego Kwadratu

155

160

165

170

175

180

185

190

195

200

w ysoko ciaa [cm]

Wykres nr 27: Zaleno pomidzy Testem Nietypowego Kwadratu a Parametrem nr 1 w grupie badanej

Testu motorycznego- Sztafeta a Parametrem nr 1 (Wykres nr 28). Zwizek ten charakteryzowa si poziomem istotnoci p0,001 oraz wspczynnikiem korelacji rang Spearmana rwnym R= - 0,53. Rwnie ten typ wybranego testu motorycznego wykaza si podobnym typem zwizku pomidzy zmiennymi.

84

28 26 24 czas [s]- test Sztafety 22 20 18 16 14 12 10 8 6 4 150 155 160 165 170 175 180 185 190 195 200

w ysoko ciaa [cm]

Wykres nr 28: Zaleno pomidzy testem Sztafety a Parametrem nr 1 w grupie badanej

Testu aparaturowego- w parametrze rednia czasw reakcji w tempie dowolnym a Parametrem nr 1 (Wykres nr 29). Zwizek ten charakteryzowa si poziomem istotnoci p0,05 oraz wspczynnikiem korelacji rang Spearmana R= - 0,31, co oznacza, e osoby nisze potrzeboway wicej czasu na wykonanie prby w wybranym tempie.
czas [s] - rednia czasw reakcji w tempie dowolnym 4,5 4,0 3,5 3,0 2,5 2,0 1,5 1,0 0,5 150

155

160

165

170

175

180

185

190

195

200

w ysoko ciaa [cm]

Wykres nr 29: Zaleno pomidzy testem aparaturowym- redni czasw reakcji w tempie dowolnym a Parametrem nr 1 w grupie badanej

Testu aparaturowego- w parametrze suma czasw reakcji w tempie dowolnym a Parametrem nr 1 (Wykres nr 30). Zwizek ten charakteryzowa si poziomem
85

istotnoci p0,01 oraz wspczynnikiem korelacji rang Spearmana R= - 0,38, wykazujc jednakow tendencj jak w wykresach nr 23-26.
220 czas[s]- suma czasw reakcji w tempie dowolnym 200 180 160 140 120 100 80 60 40 150 155 160 165 170 175 180 185 190 195 200 w ysoko ciaa [cm]

Wykres nr 30: Zaleno pomidzy testem aparaturowym- sum czasw reakcji w tempie dowolnym a Parametrem nr 1 w grupie badanej

Testu aparaturowego- w parametrze czas minimalny reakcji w tempie dowolnym a Parametrem nr 1 (Wykres nr 31). Zwizek ten charakteryzowa si poziomem istotnoci p0,05 oraz wspczynnikiem korelacji rang Spearmana R= - 0,33.
2,6 czas [s]- czas minimalny reakcji w tempie dowolnym 2,4 2,2 2,0 1,8 1,6 1,4 1,2 1,0 0,8 0,6 0,4 150 155 160 165 170 175 180 185 190 195 200

w ysoko ciaa [cm]

Wykres nr 31: Zaleno pomidzy testem aparaturowym- czasem minimalnym reakcji w tempie dowolnym a Parametrem nr 1 w grupie badanej

86

Testu aparaturowego- w parametrze rednia czasw reakcji w tempie 30/min a Parametrem nr 1 (Wykres nr 32). Zwizek ten charakteryzowa si poziomem istotnoci p0,05 oraz Wspczynnikiem korelacji rang Spearmana R= - 0,31.
czas [s]- rednia czasw reakcji w tempie 30/min 2,4 2,2 2,0 1,8 1,6 1,4 1,2 1,0 0,8 0,6 150 155 160 165 170 175 180 185 190 195 200

w ysoko ciaa [cm]

Wykres nr 32: Zaleno pomidzy testem aparaturowym- redni czasw reakcji w tempie 30/min a Parametrem nr 1 w grupie badanej

Testu aparaturowego- w parametrze czas minimalny reakcji w tempie 30/min a Parametrem nr 1 (Wykres nr 33). Zwizek ten charakteryzowa si poziomem istotnoci p0,05 oraz wspczynnikiem korelacji rang Spearmana R= - 0,34.
1,5 czas [s]- czas minimalny reakcji w tempie 30/min 1,4 1,3 1,2 1,1 1,0 0,9 0,8 0,7 0,6 0,5 150 155 160 165 170 175 180 185 190 195 200

w ysoko ciaa [cm]

Wykres nr 33: Zaleno pomidzy testem aparaturowym- czasem minimalnym reakcji w tempie 30/min a Parametrem nr 1 w grupie badanej

87

W przypadku porwnania zmiennej wysokoci ciaa z wynikami wszystkich trzech typw zastosowanych testw motorycznych oraz wybranych testw aparaturowych odnajduje si zwizki wskazujce na to, i mniej czasu na wykonanie okrelonych procedur pomiarowych potrzebuj chorzy wysokiego wzrostu.

Testu motorycznego- Test Koa a Parametrem nr 2 (Wykres nr 34). Zwizek ten charakteryzowa si poziomem istotnoci p0,01 oraz Wspczynnikiem korelacji rang Spearmana R= - 0,41.
22 20 18 czas [s]- test Koa 16 14 12 10 8 6 4 65 70 75 80 85 90 95 100

dugo caej koczyny grnej niedominujcej [cm]

Wykres nr 34: Zaleno pomidzy Testem Koa a Parametrem nr 2 w grupie badanej

Testu motorycznego- Test Nietypowego Kwadratu a Parametrem nr 2 (Wykres nr 35). Zwizek ten charakteryzowa si poziomem istotnoci p0,01 oraz wspczynnikiem korelacji rang Spearmana R= - 0,35.

88

36 34 32 30 28 26 24 22 20 18 16 14 12 10 8 65

czas [s]- Test Nietypowego Kwadratu

70

75

80

85

90

95

100

dugo caej koczyny grnej niedominujcej [cm]

Wykres nr 35: Zaleno pomidzy Testem Nietypowego Kwadratu a Parametrem nr 2 w grupie badanej

Testu motorycznego- Sztafeta a Parametrem nr 2 (Wykres nr 36). Zwizek ten charakteryzowa si poziomem istotnoci p0,001 oraz wspczynnikiem korelacji rang Spearmana R= - 0,53.

28 26 24 czas [s]- test Sztafety 22 20 18 16 14 12 10 8 6 4 65 70 75 80 85 90 95 100

dugo caej koczyny grnej niedominujcej [cm]

Wykres nr 36: Zaleno pomidzy testem Sztafety a Parametrem nr 2 w grupie badanej

W przypadku porwnania zmiennej dugoci caej koczyny grnej niedominujcej z wynikami wszystkich trzech typw zastosowanych testw motorycznych odnajduje si zwizki wskazujce na to, i wicej czasu na wykonanie okrelonych procedur pomiarowych potrzebuj chorzy z krtszymi badanymi koczynami grnymi.
89

4.3.4.

Analiza zdolnoci adaptacyjnych przejawiajcych si w koordynacji wzrokowo-ruchowej ze wzgldu na stopie istotnoci dysfunkcji

Analiza zdolnoci adaptacyjnych przejawiajcych si w koordynacji wzrokoworuchowej u pacjentw po utracie lub znacznym obnieniu funkcji kgd oparta zostaa na autorskim modelu porwnawczym polegajcym na zestawieniu osb chorych dobranych w pary ze zdrowymi (podobnymi pod wzgldem pci, wyksztacenia i przedziau wiekowego). Na tej podstawie wyznaczono wskanik procentu zmian tj. rnicy (wyraonej w procentach) wyniku pacjenta chorego (we wszystkich testachmotorycznych i aparaturowych) w odniesieniu do wyniku osoby zdrowej (stanowicej norm tj. 100%). W analizie tej najbardziej istotne byo wyszczeglnienie: Wskanika X- rednia procentu zmian w testach motorycznych w danej grupie, Wskanika Y- rednia procentu zmian w testach aparaturowych w danej grupie, Wskanika Z- rednia procentu zmian wszystkich testw w danej grupie.

Wskaniki te obliczone zostay na podstawie redniej z czstkowych procentw zmian tj.: Procentu zmian w tecie motorycznym -Test Koa Procentu zmian w tecie motorycznym -Test Nietypowego Kwadratu Procentu zmian w tecie motorycznym -Sztafeta Procentu zmian w tecie aparaturowym rednia czasw reakcji w tempie dowolnym Procentu zmian w tecie aparaturowym- suma czasw reakcji w tempie dowolnym Procentu zmian w tecie aparaturowym- czas minimalny reakcji w tempie dowolnym
90

Procentu zmian w tecie aparaturowym- czas maksymalny reakcji w tempie dowolnym Procentu zmian w tecie aparaturowym rednia czasw reakcji w tempie 30/min Procentu zmian w tecie aparaturowym suma czasw reakcji w tempie 30/min Procentu zmian w tecie aparaturowym czas minimalny reakcji w tempie 30/min Procentu zmian w tecie aparaturowym czas maksymalny reakcji w tempie 30/min Procentu zmian w tecie aparaturowym- rednia czasw reakcji w tempie 40/min Procentu zmian w tecie aparaturowym- suma czasw reakcji w tempie 40/min Procentu zmian w tecie aparaturowym- czas minimalny reakcji w tempie 40/min

Procentu zmian w tecie aparaturowym czas maksymalny reakcji w tempie 40/min.

Wszystkie osoby chore podzielone byy na trzy grupy z czterema podgrupamizgodnie ze schematem: Grupa Hard Core (hc) o Krtki czas od utraty funkcji (tj. liczony w dniach) o Dugi czas od utraty funkcji (tj. liczony w latach) Grupa Krtkotrwaa perspektywa utraty funkcji kgd (ku) o Krtki czas od utraty funkcji (tj. liczony w dniach) o Dugi czas od utraty funkcji (tj. liczony w latach) Grupa Obniona funkcja kgd (of).

Pod pojciem Hard Core rozumiano stany bardzo cikie, zwykle z cakowit nieodwracaln utrat funkcji manualnych w obrbie kgd (lub ma szans na czciowy ich powrt). Byli to zwykle pacjenci po utracie palcw, amputacji w obrbie rdrcza lub nadgarstka.
91

Natomiast, w grupie Krtkotrwaa perspektywa utraty funkcji kgd zawieray si wszystkie inne- redniej cikoci i lekkie- stany powodujce przejciow niepenosprawno utrat funkcji (np. stany po zamaniach z gipsowaniem kgd). Rokowanie w tych przypadkach byo dobre, a pacjenci zdawali sobie spraw ze swego tymczasowego stanu. Obniona funkcja kgd (np. w zespoach cieni nadgarstka) to stany, w ktrych pacjenci (usystematyzowani w grupie o tej samej nazwie) odczuwali uporczywe, czsto nawracajce dolegliwoci blowe przebiegajce ze zmniejszeniem siy miniowej lub/i zakresu ruchw w stawach. Stan ten jednak okresowo mobilizowa pacjentw do czstego korzystania z funkcji koczyny grnej niedominujcej w porwnaniu do osb w peni zdrowych lub chorych po utracie funkcji kgd.

Do kadej z przebadanych osb chorych (tj. 52) dopasowano osob zdrow. Z tym, e liczba osb zdrowych poczonych w pary nie jest tosama z ogln liczb przebadanych osb zdrowych, a bya nieco nisza. Wynika to z faktu, i naleao wyrwna proporcje wieku, wyksztacenia i pci w obu grupach. Dlatego te, w przypadku tego rodzaju analizy pominito cz przebadanych osb zdrowych (ktrych odpowiednikw nie byo wrd chorych), a z kolei cz z nich czona bya w pary kilkukrotnie (gdy speniaa wszelkie ku temu warunki). Wyniki dodatnie procentw zmian wiadcz o tym, o ile procent gorzej (tj. duej) od osoby zdrowej (stanowicej umown norm czyli 100%) okrelone zadanie wykonaa osoba chora. Wyniki ujemne natomiast, wiadcz o tym, w jakim stopniu (wyraonym w procentach) osoba z grupy badanej wykonaa dan procedur pomiarow lepiej (tj. szybciej). Do analizy wystpowania ewentualnego zjawiska

adaptacji bardziej podane byy wyniki procentw zmian o wartociach ujemnych.

Wykazy rednich procentw zmian we wszystkich podgrupach z wykorzystaniem testw motorycznych zamieszczone zostay w Tabeli nr 14.

92

Tabela nr 14: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na stopie istotnoci dysfunkcji we wszystkich podgrupach w testach motorycznych

Test Koa

Test

Nietypowego Sztafeta

Kwadratu
Hard kuf Core-

10,44%

19,25%

-1,67%

Hard duf

Core-

-3,38%

7,85%

-18,59%

Krtkotrwaa perspektywa utraty funkcji

-14,52%

-11,75%

-19,56%

kgd - kuf Krtkotrwaa perspektywa utraty funkcji

-19,70%

-19,05%

-18,35%

kgd duf Obniona funkcja kgd

-6,40%

12,25%

6,18%

Jak wynika z Tabeli nr 14 czas ma istotne znaczenie w przystosowaniu si pacjentwzarwno tych, u ktrych rokowanie pod ktem powrotu do penej funkcjonalnoci byo ze, jak i dobre. Wskazuj na to wyniki grup Hard Core oraz Krtkotrwaa perspektywa utraty funkcji kgd. Wykazy rednich procentw zmian we wszystkich podgrupach z wykorzystaniem testw aparaturowych zamieszczone zostay w Tabelach 15, 16 i 17.

93

Tabela nr 15: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na stopie istotnoci dysfunkcji we wszystkich podgrupach w tecie aparaturowym w tempie dowolnym rednia czasw reakcji w tempie dowolnym suma czasw reakcji w tempie dowolnym czas minimalny reakcji w tempie dowolnym czas maksymalny reakcji w tempie dowolnym Hard Corekuf

36,96%

33,41%

30,70%

38,66%

Hard Coreduf

-2,91%

-2,73%

0,80%

-14,43%

Krtkotrwaa perspektywa utraty funkcji kgd - kuf Krtkotrwaa perspektywa utraty funkcji kgd - duf Obniona funkcja kgd

-8,30%

-8,38%

-1,09%

-34,06%

-29,66%

-21,40%

-14,52%

-40,35%

-0,04%

-0,20%

13,40%

-18,11%

Dane zawarte w Tabeli nr 15 zatytuowanej Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na stopie istotnoci dysfunkcji we wszystkich podgrupach w tecie aparaturowym w tempie dowolnym zwracaj uwag na zastanawiajco ze wyniki grupy Hard Core w pierwszych dniach od utraty funkcji kgd w stosunku do tosamej pod wzgldem czasu utraty funkcji w grupie Krtkotrwaa perspektywa utraty funkcji kgd. Pacjenci, ktrzy zaszeregowani zostali do tej najciszej pod wzgldem rokowania grupy nie tylko nie wykazuj postpu w adaptacji ruchowej do drugiej w peni sprawnej koczyny grnej, ale ich wyniki z zastosowaniem obiektywnej metody pomiarowej (jak jest badanie z wykorzystaniem Aparatu Krzyowego) s
94

zdecydowanie gorsze (o ponad 30% w kadym z czterech wskanikw w tempie dowolnym) od osb zdrowych. Najprawdopodobniej ze wzgldu na czynnik psychologiczny wynikajcy z traumatycznych przey skutkujcych utrat funkcji kgd, pacjenci ci wydaj si by bardziej niepenosprawni ni wskazywaaby na to ocena kliniczna.

Tabela nr 16: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na stopie istotnoci dysfunkcji we wszystkich podgrupach w tecie aparaturowym w tempie 30/min rednia czasw reakcji w tempie 30/min suma czasw reakcji w tempie 30/min czas minimalny reakcji w tempie 30/min czas maksymalny reakcji w tempie 30/min Hard Corekuf

32,55%

27,65%

26,25%

22,52%

Hard Coreduf

-14,31%

0,23%

0,62%

2,09%

Krtkotrwaa perspektywa utraty funkcji kgd - kuf Krtkotrwaa perspektywa utraty funkcji kgd - duf Obniona funkcja kgd

-0,98%

0,96%

1,27%

-2,70%

-7,31%

2,61%

-3,39%

-4,67%

0,55%

0,22%

3,76%

-4,26%

Podobn sytuacj w stosunku do wyej opisanej odnajduje si w pomiarze z narzuconym tempem jakim byo tempo 30/min, co wykazuje Tabela nr 16. Tutaj
95

wskaniki procentw zmian ksztatuj si rednio na poziomie 27%, stanowic (w porwnaniu do wynikw z Tabeli nr 15) o efekcie nauczania motorycznego w trakcie sesji pomiarowej. Najlepsze wyniki w pomiarze z zastosowaniem Aparatu Krzyowego w tempie 30/min osigaj pacjenci z Krtkotrwa perspektyw utraty funkcji kgd bdc ponad tydzie od wyczenia z normalnego funkcjonowania.

Tabela nr 17: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na stopie istotnoci dysfunkcji we wszystkich podgrupach w badaniu laboratoryjnym w tempie 40/min rednia czasw reakcji w tempie 40/min suma czasw reakcji w tempie 40/min czas minimalny reakcji w tempie 40/min czas maksymalny reakcji w tempie 40/min

Hard Corekuf Hard Coreduf

19,43%

13,00%

22,71%

2,53%

5,01%

1,12%

5,99%

-2,01%

Krtkotrwaa perspektywa utraty funkcji kgd - kuf Krtkotrwaa perspektywa utraty funkcji kgd - duf Obniona funkcja kgd

1,72%

31,57%

5,10%

0,38%

-5,74%

20,11%

-7,84%

-7,24%

1,10%

15,80%

-0,51%

-0,22%

Najmniej istotn grup pod wzgldem przestawiania si w funkcjonowaniu na drug koczyn grn s osoby zaszeregowane jako Obniona funkcja kgd.
96

Wykaz Wskanikw X, Y, Z przedstawione zostay w Tabeli nr 18.

Tabela nr 18: Wykaz Wskanikw X, Y, Z- podzia ze wzgldu na stopie istotnoci dysfunkcji Wskanik X Hard Core- kuf Wskanik Y Wskanik Z

9,34%

25,53%

17,44%

Hard Core- duf

-4,71%

-1,71%

-3,21%

Krtkotrwaa

perspektywa

-15,28%

-1,21%

-8,25%

utraty funkcji kgd - kuf

Krtkotrwaa

perspektywa

-19,03%

-9,95%

-14,49%

utraty funkcji kgd - duf

Obniona funkcja kgd

4,01%

0,96%

2,49%

Powysze rozwaania znajduj potwierdzenie w wykazie Wskanikw X, Y i Z (Tabela nr 18). Najwyraniej przedstawia to Wskanik Z, bdcy redni wszystkich procentw zmian w testach motorycznych i aparaturowych. Wyranie wida, e najgorzej w adaptacji motorycznej wypada grupa Hard Core- kuf a najlepiej Krtkotrwaa perspektywa utraty funkcji kgd duf. Przy czym pierwsza z wyej wspomnianych grup wykazuje szybsze ksztatowanie w zakresie koordynacji wzrokowo-ruchowej w stosunku do grupy poprzedniej. Do porwnania osb chorych (podzielonych jak wyej, tj. na trzy gwne grupyhc, of, ku) z wszystkimi przebadanymi osobami zdrowymi wykorzystano take tradycyjn analiz statystyczn z wykorzystaniem testu nieparametrycznego KruskalaWallisa. Na tej podstawie otrzymano rnice istotne statystycznie w przypadku:
97

Badania laboratoryjnego- Sztafety pomidzy grup hc a grup zdrowych oraz pomidzy hc a of (Wykres nr 37) na poziomie istotnoci p0,01 i H=13,92.

20 18 czas [s]- test Sztafety 16 14 12 10 8 kontrolna of grupa ku hc

rednia redniaBd std rednia1,96*Bd std

Wykres nr 37: Porwnanie czterech grup z wynikami testu motorycznego- test Sztafeta

Jak wida na Wykresie nr 37, obrazujcym wyniki osb chorych (podzielonych na trzy gwne grupy- hc, of, ku) z wszystkimi przebadanymi osobami zdrowymi (bez wzgldu na wiek, pe itp. ), grupa osb z najmniejszymi szansami na powrt sprawnoci koczyny grnej dominujcej wykonaa test motoryczny Sztafeta w najkrtszym czasie.

Badania laboratoryjnego- w parametrze redniej czasw reakcji w tempie 30/min pomidzy grup ku oraz grup zdrowych (Wykres nr 38) dla poziomu istotnoci p0,01 i H=12,10.

98

czas [s]- rednia czasw reakcji w tempie 30/min

1,6 1,5 1,4 1,3 1,2 1,1 1,0 kontrolna of grupa ku hc

rednia redniaBd std rednia1,96*Bd std

Wykres nr 38: Porwnanie czterech grup z wynikami badania laboratoryjnego- z parametrem rednia czasw reakcji w tempie 30/min

Z Wykresu nr 38 wynika, e test aparaturowy w tempie 30/min (parametr rednia czasw reakcji) najszybciej wykonaa grupa osb zdrowych.

Badania laboratoryjnego- w parametrze suma czasw reakcji w tempie 30/min pomidzy grup hc oraz grup zdrowych (Wykres nr 39) dla poziomu istotnoci p0,05 i H=8,74.
czas [s]- suma czasw reakcji w tempie 30 /min 66 64 62 60 58 56 54 52 50 48 46 44 kontrolna of grupa ku hc rednia redniaBd std rednia1,96*Bd std

Wykres nr 39: Porwnanie czterech grup z wynikami badania laboratoryjnego- z parametrem sumy czasw reakcji w tempie 30/min

99

Wykres nr 39 wskazuje na rnice istotne statystyczne w wynikach testu aparaturowego (parametr suma czasw reakcji) w czterech grupach pomidzy grup osb Hard Core oraz zdrowych.

Badania laboratoryjnego- w parametrze czasu minimalnego reakcji w tempie 30/min pomidzy wszystkimi grupami chorych a grup zdrowych (Wykres nr 40) dla poziomu istotnoci p0,001 i H=18,27.
1,05 czas [s]- czas minimalny reakcji w tempie 30/min 1,00 0,95 0,90 0,85 0,80 0,75 0,70 kontrolna of grupa ku hc rednia redniaBd std rednia1,96*Bd std

Wykres nr 40: Porwnanie czterech grup z wynikami badania laboratoryjnego- z parametrem czasu minimalnego reakcji w tempie 30/min

Jak wida na Wykresie nr 40 najkrtszymi czasami reakcji wykazay si osoby zdrowe.

Badania laboratoryjnego- w parametrze rednia czasw reakcji w tempie 40/min pomidzy grup ku a grup zdrowych (Wykres nr 41) dla poziomu istotnoci p0,001 i H=17,84.

100

1,25 czas [s]-rednia czasw reakcji w tempie 40/min 1,20 1,15 1,10 1,05 1,00 0,95 0,90 kontrolna of grupa ku hc rednia redniaBd std rednia1,96*Bd std

Wykres nr 41: Porwnanie czterech grup z wynikami badania laboratoryjnego- z parametrem rednia czasw reakcji w tempie 40/min

Z Wykresu nr 41 wynika, e test aparaturowy w tempie 40/min (parametr rednia czasw reakcji) najszybciej wykonaa grupa osb zdrowych.

Badania laboratoryjnego- w parametrze czasu minimalnego reakcji w tempie 40/min pomidzy grup ku a grup zdrowych (Wykres nr 42) dla poziomu istotnoci p0,01 i H=14,65.
0,96 0,94 0,92 0,90 0,88 0,86 0,84 0,82 0,80 0,78 0,76 0,74 0,72 0,70 0,68 0,66 kontrolna of grupa ku hc czas [s]- czas minimalny reakcji w tempie 40/min

rednia redniaBd std rednia1,96*Bd std

Wykres nr 42: Porwnanie czterech grup z wynikami badania laboratoryjnego- z parametrem czasu minimalnego reakcji w tempie 40/min

101

Wykres nr 42 wskazuje na rnice istotne statystyczne w wynikach badania laboratoryjnego w tempie 40/min (czas minimalny reakcji) pomidzy grup ku oraz zdrowych.

102

4.3.5.

Analiza zdolnoci adaptacyjnych przejawiajcych si w koordynacji wzrokowo-ruchowej ze wzgldu na pe

Analiza

zdolnoci

adaptacyjnych

przejawiajcych

si

koordynacji

wzrokowo-ruchowej ze wzgldu na pe dokonana zostaa w ten sam sposb jak w przypadku analizy ze wzgldu na stopie istotnoci dysfunkcji (rozdz. 4.3.4.) tj. oparta zostaa na wyznaczeniu wskanika procentu zmian. Otrzymane wyniki day podstawy do wyszczeglnienia: Wskanika X- rednia procentu zmian w testach motorycznych w danej grupie, Wskanika Y- rednia procentu zmian w testach aparaturowych w danej grupie, Wskanika Z- rednia procentu zmian wszystkich testw w danej grupie.

Wszystkie osoby chore podzielone zostay na dwie grupy- kobiet i mczyzn- dobrane w pary ze wzgldu na pe, wyksztacenie i przedzia wiekowy ze zdrowymi.

Wykazy rednich procentw zmian w obu grupach z wykorzystaniem testw motorycznych zamieszczone zostay w Tabeli nr 19.

103

Tabela nr 19: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na pe w obu grupach w testach motorycznych Test Koa Test Nietypowego Sztafeta

Kwadratu

Kobiety

-12,68%

-6,52%

-12,97%

Mczyni

-4,35%

5,41%

-8,36%

Wyniki zawarte w Tabeli nr 19 wskazuj, i niezalenie od wybranego testu motorycznego do oceny zdolnoci adaptacyjnych, najlepsze rezultaty osigaj kobiety. Wykazy rednich procentw zmian w obu grupach z wykorzystaniem testw aparaturowych zamieszczone zostay w Tabelach 20, 21 i 22.

Tabela nr 20: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na pe w obu grupach w badaniu laboratoryjnym w tempie dowolnym rednia czasw reakcji w tempie dowolnym suma czasw reakcji w tempie dowolnym czas minimalny reakcji w tempie dowolnym czas maksymalny reakcji w tempie dowolnym Kobiety

-15,94%

-10,69%

-1,50%

-32,69%

Mczyni

5,83%

4,78%

9,49%

-5,99%

104

Tabela nr 21: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na pe w obu grupach w badaniu laboratoryjnym w tempie 30/min rednia czasw reakcji w tempie 30/min suma czasw reakcji w tempie 30/min czas minimalny reakcji w tempie 30/min czas maksymalny reakcji w tempie 30/min

Kobiety

-6,01%

-4,20%

-0,72%

-6,26%

Mczyni

5,67%

10,43%

8,28%

5,86%

Podobn sytuacj w stosunku do wczeniej opisanej odnajduje si take w Tabelach nr 20 i 21, w ktrych zawarte wyniki wskazuj jednoznacznie na dominacj kobiet nad mczyznami w omawianym zagadnieniu.

Tabela nr 22: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na pe w laboratoryjnym w tempie 40/min rednia czasw reakcji w tempie 40/min suma czasw reakcji w tempie 40/min

obu grupach w badaniu

czas minimalny reakcji w tempie 40/min

czas maksymalny reakcji w tempie 40/min

Kobiety

-4,84%

17,56%

-7%

-5,87%

Mczyni

7,92%

16,24%

9,67%

0,32%

105

Jedynym wyjtkiem zwracajcym uwag wrd liczb zawartych w Tabeli nr 22 jest parametr sumy czasw reakcji w tempie 40/min, ktry pozornie wskazuje na nieznaczn przewag mczyzn w zakresie adaptacji ruchowej w przypadku utraty funkcji koczyny grnej dominujcej. Jednake, parametr ten powinien by pomijany w oglnych rozwaaniach nad problemem, poniewa wynika jedynie z faktu niewiele wikszej liczby bdw popenianych podczas prby z wykorzystaniem aparatu krzyowego w tempie 40/min, co jednak nie wiadczy o szybkoci reakcji.
Wykaz Wskanikw X, Y, Z przedstawione zostay w Tabeli nr 23.

Tabela nr 23: Wykaz Wskanikw X, Y, Z- podzia ze wzgldu na pe Wskanik X Wskanik Y Wskanik Z

Kobiety

-10,72%

-6,52%

-8,62%

Mczyni

-2,44%

6,54%

2,05%

Ostatecznie, wyniki pochodzce z Tabeli nr 23, w ktrej wykorzystuje si Wskaniki X, Y, Z potwierdzaj przewag pci eskiej nad msk w przystosowaniu si do nowych warunkw motorycznych. Najwyraniej widoczne jest to w przypadku bada laboratoryjnych.

106

4.3.6.

Analiza zdolnoci adaptacyjnych przejawiajcych si w koordynacji wzrokowo-ruchowej ze wzgldu na wyksztacenie

Analiza

zdolnoci

adaptacyjnych

przejawiajcych

si

koordynacji

wzrokowo-ruchowej ze wzgldu na wyksztacenie dokonana zostaa w ten sam sposb jak w przypadku analizy ze wzgldu na stopie istotnoci dysfunkcji (rozdz. 4.3.4.) oraz ze wzgldu na pe (rozdz. 4.3.5.) tj. oparta zostaa na wyznaczeniu wskanika procentu zmian. Otrzymane wyniki day podstawy do wyszczeglnienia: Wskanika X- rednia procentu zmian w testach motorycznych w danej grupie, Wskanika Y- rednia procentu zmian w testach aparaturowych w danej grupie, Wskanika Z- rednia procentu zmian wszystkich testw w danej grupie.

Wszystkie osoby chore podzielone zostay na cztery grupy- osoby z wyksztaceniem: wyszym, rednim, zawodowym oraz podstawowym- dobrane w pary ze wzgldu na pe, wyksztacenie i przedzia wiekowy ze zdrowymi.

Wykazy rednich procentw zmian w kadej z czterech grup z wykorzystaniem testw motorycznych zamieszczone zostay w Tabeli nr 24.

107

Tabela nr 24: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na wyksztacenie we wszystkich podgrupach w testach motorycznych

Test Koa

Test

Nietypowego Sztafeta

Kwadratu
Wyksztacenie wysze

4,33%

17,69%

-13,28%

Wyksztacenie rednie

-24,05%

-20,45%

-17,40%

Wyksztacenie zawodowe

3,67%

17,71%

-3,36%

Wyksztacenie podstawowe

-12,83%

-13,69%

-0,56%

Dane zawarte w Tabeli nr 24 zwracaj uwag na wyniki testu Sztafety, ktre znacznie rni si w stosunku do dwch pozostaych, co wiadczy moe o wikszej czuoci wybranego testu motorycznego. Ponadto, na podstawie otrzymanych procentw zmian grup o najwikszych zdolnociach adaptacyjnych okazaa si grupa osb z wyksztaceniem rednim. Wykazy rednich procentw zmian w kadej z czterech grup z wykorzystaniem testw aparaturowych zamieszczone zostay w Tabelach 25, 26 i 27.

108

Tabela nr 25: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na wyksztacenie w kadej z czterech grup w badaniu laboratoryjnym w tempie dowolnym rednia czasw reakcji w tempie dowolnym suma czasw reakcji w tempie dowolnym czas minimalny reakcji w tempie dowolnym czas maksymalny reakcji w tempie dowolnym Wyksztacenie wysze

-17,00%

-15,36%

-7,78%

-25,37%

Wyksztacenie rednie

-8,57%

-5,91%

6,81%

-30,15%

Wyksztacenie zawodowe

12,40%

10,77%

8,81%

5,09%

Wyksztacenie podstawowe

16,38%

17,57%

24,14%

-1,11%

Na podstawie obserwacji wynikw zawartych w Tabeli nr 25 dotyczcych wykazu rednich procentw zmian ze wzgldu na wyksztacenie w kadej z czterech grup w badaniu laboratoryjnym w tempie dowolnym zauwaa si charakterystyczny trend zmian; najgorsze wyniki osigane s w grupie osb z wyksztaceniem podstawowym, lepsze- z wyksztaceniem zawodowym i kolejno- z wyksztaceniem rednim. Natomiast, zdecydowanie najlepszymi zdolnociami adaptacyjnymi tj. najszybszym uczeniem motorycznym wykazuj si osoby z wyksztaceniem wyszym.

109

Tabela nr 26: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na wyksztacenie w kadej z czterech grup w badaniu laboratoryjnym w tempie 30/min rednia czasw reakcji w tempie 30/min suma czasw reakcji w tempie 30/min czas minimalny reakcji w tempie 30/min czas maksymalny reakcji w tempie 30/min

Wyksztacenie wysze

-5,41%

-0,30%

0,44%

-4,30%

Wyksztacenie rednie

2,10%

9,82%

5,96%

3,14%

Wyksztacenie zawodowe

1,72%

8,67%

7,04%

0,79%

Wyksztacenie podstawowe

16,88%

3,45%

10,75%

15,43%

Tabela nr 27: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na wyksztacenie w kadej z czterech grup w badaniu laboratoryjnym w tempie 40/min rednia czasw reakcji w tempie 40/min suma czasw reakcji w tempie 40/min czas minimalny reakcji w tempie 40/min czas maksymalny reakcji w tempie 40/min

Wyksztacenie wysze

-3,77%

8,37%

-0,13%

-3,59%

Wyksztacenie rednie

3,84%

37,21%

3,19%

-6,03%

Wyksztacenie zawodowe

6,55%

11%

4,81%

0,56%

Wyksztacenie podstawowe

12,64%

-4,66%

18,45%

8%

110

Stosunkowo podobny do wyej opisanego trend zmian obserwuje si w tabelach nr 26 i 27. Tutaj rwnie w przypadku wikszoci poddawanych ocenie parametrw najbardziej podane wyniki z punktu widzenia przeuczania na koczyn grna niedominujc otrzymuj osoby z wyksztaceniem wyszym. Wykaz Wskanikw X, Y, Z przedstawione zostay w Tabeli nr 28.

Tabela nr 28: Wykaz Wskanikw X, Y, Z podzia ze wzgldu na wyksztacenie Wskanik X Wyksztacenie wysze Wskanik Y Wskanik Z

2,91%

-7,94%

2,52%

Wyksztacenie rednie

-20,63%

1,93%

9,35%

Wyksztacenie zawodowe

6,01%

6,73%

6,37%

Wyksztacenie podstawowe

-9,02%

11,50%

1,24%

Rwnie analiza wynikw procentw zmian z wykorzystaniem Wskanikw X, Y i Z u osb z podziaem na cztery stopnie wyksztacenia wykazuje znaczn dominacj w omawianym temacie osb najwyej wyksztaconych.

111

4.3.7. Ocena stopnia niepenosprawnoci (Wskanik Barthel)

Osoby nalece do grupy badanej oprcz wykonania okrelonych testw motorycznych i laboratoryjnych, poddane byy rwnie procesowi wyznaczenia Wskanika Barthel tj. odpowiedziay na dziesi pyta dotyczcych czynnoci wynikajcych z codziennego funkcjonowania, z ktrymi w momencie badania miay problem. Wrd osb, ktre takowe problemy zgaszay, byli przede wszystkim ci chorzy, ktrzy od niedawna zmagali si ze swoj niepenosprawnoci. Czynnociami sprawiajcymi problem i wymagajcymi pomocy innych osb byy: korzystanie z ubikacji (WC), ubieranie si / i rozbieranie/- zapinanie zamkw, guzikw, utrzymanie higieny osobistej mycie twarzy, czesanie si, mycie zbw, golenie si, mycie caego ciaa, spoywanie posikw- krojenie, smarowanie masem. Utrudnienia zwizane z wykonywaniem powyszych czynnoci zgaszay zarwno osoby mode, jak i starsze. Z caej grupy pacjentw po utracie / istotnym obnieniu funkcji koczyny grnej dominujcej tylko 27 osb uzyska wynik maksymalny (oznaczajcy pen niezaleno), natomiast reszta tj. 48% odczuwaa okrelony rodzaj funkcjonalnego dyskomfortu (Wykres nr 43). Najniszy wynik z caej zbadanej populacji wynosi 70 (Wykres nr 43), najwyszy 100.

112

Wykres nr 43: Wartoci wskanika Barthel u chorych potrzebujcych pomocy innych osb

113

5. Dyskusja

Opisane badania dotyczce zjawiska adaptacji wystpujcej w szczeglnym przypadku niepenosprawnoci spowodowanej czasow lub nieodwracaln utrat funkcji koczyny grnej dominujcej, s nowe, wczeniej nie prowadzone. W zwizku z tym, nie jest moliwe porwnanie doboru metod badawczych, jak i sposobu analizy otrzymanych wynikw z publikacjami innych autorw. Wprawdzie badania nad koordynacj wzrokowo-ruchow (ktra w tym przypadku jest wyznacznikiem owej adaptacji) w naukach medycznych rzadko jednak byy dotyczyy prowadzone aspektw utraty

[12,22,48,56,67,94,99,108,109,113,],

zdolnoci manualnych koczyny grnej dominujcej [129,130,131]. Trudno byo wic przewidywa wyniki bada, dlatego te praca ma przede wszystkim charakter opisujcy wybrane zjawisko, co powinno mie przeoenie na rozwj nauki w tym zakresie, a zwaszcza rehabilitacji, jako procesu powrotu do optymalnego funkcjonowania pacjenta w codziennym yciu. Analiza wszystkich otrzymanych danych liczbowych po przebadaniu 102 osb, jak i wnikliwa obserwacja pacjentw podczas wykonywania okrelonych procedur pomiarowych daj podstawy do potwierdzenia teorii, e wsppraca na poziome funkcjonowania narzdu wzroku i koordynacji ruchowej jest t cech czowieka, ktr stosunkowo trudno zanalizowa. W zwizku z tym, trudno take jej efekty przeoy na typowy szybki wynik diagnostyczny, co z punktu widzenia pacjenta dobrowolnie poddajcego si badaniu staje si zupenie niezrozumiae. Jak si okazuje, ta umiejtno naszego organizmu, ktra przejawia si w zharmonizowaniu funkcji gaek ocznych z ruchami caego ciaa, bd te poszczeglnymi jego elementami, zalena jest od szeregu rnych czynnikw, ktrych zebranie w jedn cao daje obraz badanej postaci- nie tylko pod wzgldem aspektw typowo zdrowotnych (w kontekcie wystpowania chorb czy zaburze okrelonych ukadw), ale take od takich ludzkich waciwoci, jak na przykad stopie inteligencji. A w zwizku z tym, temat obiektywnego zbadania z porwnaniem wynikw

114

koordynacji wzrokowo-ruchowej midzy pacjentami, w tym take wyznaczenie jakichkolwiek norm dla tego parametru, staje si skomplikowanym zadaniem.

Owo zjawisko duej wraliwoci badanego aspektu na rnorodno cech charakteryzujcych danego czowieka, wyranie uwidocznione zostao w przypadku analizy statystycznej grupy badanej ze wzgldu na czas utraty funkcji kgd. Jak zostao przedstawione w rozdziale 4.3.1., wystpuj wprawdzie zalenoci istotne statystycznie pomidzy pacjentami a wynikami poszczeglnych metod pomiarowych, to jednak wnikliwa analiza otrzymanych danych pozostawia wiele pyta. Nielogicznym na pierwszy rzut oka wydaje si, aby osoby, ktre zaliczone zostay do grupy pacjentw z utrat / obnieniem funkcji kgd powyej roku otrzymyway gorsze wyniki od tych, ktrzy zaledwie kilka dni bd tygodni zmagaj si ze swoj niepenosprawnoci. Pozostawienie wynikw w takim ujciu bez dalszej analizy i wyjanienia tego zjawiska mogoby spowodowa bdne podejcie do poruszanego w pracy tematu. Co gorsza, zaprzeczyoby wystpowaniu jakichkolwiek ludzkich zdolnoci adaptacyjnych, a to w dalszym toku mylenia- podwayoby sensowno prowadzonej rehabilitacji medycznej u tyche pacjentw. Tymczasem, wyjanienie zaistniaych w przypadku omawianej analizy wtpliwoci kryje si w czynnikach warunkujcych ludzkie zdolnoci poznawcze, w tym take koordynacyjne. Omawiana analiza nie braa pod uwag takich kluczowych czynnikw jak chociaby wiek pacjenta oraz jego wyksztacenie (co roboczo uzna mona za tosame w pewnym sensie z ilorazem inteligencji). Tak wic, zawyone wyniki grupy z utrat / obnieniem funkcji kgd do roku zwizane byy gwnie ze znacznie niszym wiekiem ni grupy drugiej (w tym przypadku rednio o 17 lat), ale take z rnicami w proporcjach wyksztacenia (w grupie powyej roku- gwnie wyksztacenie zawodowe, w grupie do roku- wyksztacenie rednie). W zwizku z omawianymi czynnikami, zastanawiajcym byo, czy naley otrzymane wyniki przedstawione w rozdziale Analiza grupy chorych podzielonych ze wzgldu na czas utraty funkcji kgd / obnienia funkcji kgd prezentowa w teje pracy. Jednak stanowi one w pewnym sensie potwierdzenie susznoci i sensownoci autorskiego modelu analizy (wyniki zaprezentowano w rozdziaach 4.3.4., 4.3.5., 4.3.6.).
115

Kontynuacj przedstawionych wyej rozwaa jest interpretacja wynikw znajdujcych si w rozdziale pod tytuem Analiza grupy chorych podzielonych ze wzgldu na wiek. Rwnie tutaj znaleziono istotne rnice statystyczne w wynikach testw zarwno motorycznych (Test Koa, Test Nietypowego Kwadratu, Sztafeta), jak i aparaturowych (w tempie dowolnym, 30/min oraz 40/min). Wszystkie osoby z grupy badanej zaszeregowane zostay do trzech grup wiekowych; 20-40 lat, 4160 lat i powyej 60 r.. Wyniki pokazuj jednoznacznie, e najlepszej koordynacji wzrokoworuchowej spodziewa si mona u osb z najmodszej grupy wiekowej, a najgorszej u osb powyej 60 roku ycia. Midzy tymi grupami w wikszoci przypadkw istnieje zaleno istotna statystycznie pomidzy wynikami testw a wiekiem osb chorych. Podobnie sytuacja wyglda w przypadku poredniej grupy wiekowej tj. od 41 do 60 roku ycia. Jedynie czasem brak jest owej zalenoci, co wynika z duej rozpitoci wynikw wrd najstarszej populacji osb chorych. Jest to grupa najbardziej zrnicowana w tym zakresie. Prawie zawsze jednak wystpuje charakterystyczna tendencja spadkowa koordynacji wzrokowo-ruchowej wraz z wiekiem, tj. wyduenie si czasw reakcji na okrelone bodce i zadania motoryczne. Wyniki te

potwierdzaj wpyw opisywanej zmiennej w postaci wieku na koordynacj wzrokoworuchow. Rwnie inni badacze potwierdzili wpyw wieku na wybrany charakter percepcji [2,48]. Cho badania te wykonywane byy koczyn grn dominujc, to jednak wnioski s zgodne z obecn analiz.

Zastanawiano si take nad ewentualnym wpywem wybranych parametrw antropometrycznych (w tym przypadku wysokoci ciaa oraz dugoci caej koczny grnej niedominujcej tj. tej, ktra wykonywaa okrelone poddawane ocenie zadania motoryczne u osb zdrowych i chorych) na koordynacj wzrokowo-ruchow. Zjawisko to przedstawione zostao w rozdziale pod tytuem Analiza grupy chorych podzielonych ze wzgldu na wybrane parametry antropometryczne wynikw w postaci wykresw rozrzutu. na podstawie wizualizacji

Jak si okazao, rwnie te strukturalne

predyspozycje organizmu czowieka warunkuj odpowiedni jako ruchw bdcych wyznacznikiem poziomu koordynacji wzrokowo-ruchowej. Analiza obu parametrw daje podstawy do zauwaenia zjawiska, w ktrym osoby wysokiego wzrostu z dugimi koczynami grnymi szybciej wykonuj nowe
116

zadania motoryczne wykorzystujc dotychczas mao aktywizowan koczyn grn niedominujc. Uwidocznione zostao to w zwizkach istotnych statystycznie pomidzy wynikami wybranych metod pomiarowych a wysokoci ciaa lub dugoci kgn. Wane jednak jest to, e wysoko ciaa wydaje si by parametrem bardziej istotnym w omawianym temacie. Wskazuj na to liczne zalenoci we wszystkich testach motorycznych (Test Koa, Test Nietypowego Kwadratu, Sztafeta), jak i w wikszoci aparaturowych tj. w przypadku prb w tempie dowolnym oraz 30/min. Najbardziej czuymi wskanikami okazay si suma czasw reakcji oraz czas minimalny reakcji. W przypadku poszukiwania zwizkw istotnych statystycznie z drugim analizowanym parametrem tj. dugoci koczyny grnej niedominujcej osb w grupie badanej, tylko w testach motorycznych owy zwizek wykazano. Z caoci rozwaa dotyczcych wpywu wybranych parametrw

antropometrycznych na koordynacj wzrokowo-ruchow u osb po utracie / istotnym obnieniu funkcji kgd wynika, e niscy osobnicy maj z zaoenia mniejsze moliwoci w zakresie plastycznoci mzgu, a wic mniejsz zdolno reorganizacji pocze synaptycznych midzy neuronami. Jest to cenna wskazwka w nowoczesnym podejciu do neurorehabilitacji, w ktrej powrt do zdrowia zwizany jest z zachodzeniem zmian w organizacji mzgu. Oczywicie s to wyniki urednione, dlatego nie wyklucza si wystpowania niskiej osoby z duymi waciwociami adaptacyjnymi, jak i osoby wysokiego wzrostu nieporadnej ruchowo w omawianym aspekcie. Na podstawie obserwacji opisywanego zjawiska wsppracy wzroku z reakcj motoryczn organizmu ludzkiego, biorc pod uwag dotychczas zebran wiedz w tym zakresie, zaproponowano takie podejcie do analizy otrzymanych wynikw, ktre w najlepszy sposb obrazuje wystpowanie zdolnoci adaptacyjnych pacjenta po utracie funkcji kgd. Warunek ten speniony zosta za pomoc wyznaczenia tzw. procentu zmian. Jedynie odpowiednie dopasowanie do kadej poszczeglnej osoby chorej jej odpowiednika w grupie zdrowych (pod wzgldem oglnego profilu okrelonego przez wiek, pe, wyksztacenie) potwierdzio realne przeuczanie si pacjentw na koczyn grn niedominujc. Wyniki te zawarte zostay w rozdziale pt. Analiza zdolnoci adaptacyjnych przejawiajcych si w koordynacji wzrokowo-ruchowej ze wzgldu na stopie istotnoci dysfunkcji. Pomocnym w tej analizie byo rozbicie osb chorych na poszczeglne grupy i podgrupy ze wzgldu na stopie istotnoci dysfunkcji. Z tyche grup najwiksze
117

znaczenie maj wyniki osb z utrat funkcji kgd (niezalenie czy czasow czy bezterminow). Na podstawie opisanych danych w rozdziale 4.3.4. zarwno w obrazie liczbowym poszczeglnych parametrw testw motorycznych i aparaturowych, jak i ze wzgldu na wyznaczone wskaniki X, Y, Z, zauway mona ciekaw tendencj, w ktrej uwidoczniona zostaa istotna dysproporcja midzy wynikami przeuczania osb z grupy Hard Core (hc) a Krtkotrwa perspektyw utraty funkcji kgd (ku) na korzy tej drugiej. Przyczyn tego stanu rzecz naley poszukiwa przede wszystkim w czynnikach psychologicznych, gdy zdecydowanie u tych osb, u ktrych utrata funkcji kgd ma charakter tymczasowy, a rokowanie co do powrotu zdolnoci manualnych jest dobre, wyniki w kadym z testw oceniajcych koordynacj wzrokowo-ruchow s lepsze (tj. procenty zmian osigaj coraz nisze wartoci). Wzmocnienie owej dysproporcji wynikw obu grup zostao dokonane poprzez podzia kadej z nich na dwie jednakowe podgrupy tj. 1) utrata funkcji liczona w dniach- krtki czas od utraty funkcji oraz 2) utrata funkcji kgd liczona w latach- dugi czas od utraty funkcji kgd. Zarwno w grupie hc jak i ku wyznaczone podgrupy wykazuj uczenie motoryczne tj. potwierdzenie poszukiwanego przez badacza zjawiska adaptacji. Rezultaty osb zaszeregowanych w grupie Obniona funkcja kgd (of) nie wnosz znaczcych efektw i czsto s zblione do wynikw osb zdrowych. Jest to logiczne w wietle faktu, i stan pacjentw z obnion funkcj kgd nie mobilizowa do wiczenia drugiej koczyny grnej, w takim samym stopniu jak pozostaych osobnikw grupy badanej. Naleaoby w tym momencie interpretacji wynikw bada zwrci uwag na warto wskanikw X, Y, Z, ktrych wartoci zamieszczone zostay w Tabeli nr 18 pt. Wykaz Wskanikw X, Y, Z- podzia ze wzgldu na stopie istotnoci dysfunkcji. Jak mona zauway, osoby z najciszej pod wzgldem rokowania grupy chorych (hc)- w obu podgrupach (ze wzgldu na dugo utraty funkcji kgd), zdecydowanie lepiej radz sobie w testach motorycznych ni aparaturowych (kilka razy lepiej dla podgrupy kuf i tyle samo w podgrupie duf). Grupa Krtkotrwaa perspektywa utraty funkcji kgd wykazuje podobn tendencj w porwnaniu wynikw obu typw testw, z tym, e w podgrupie kuf wyniki testw motorycznych s duo lepsze ni

aparaturowych, a w podgrupie duf dysproporcja ta znacznie maleje.

118

Podobna analiza z wykorzystaniem parametru procentu zmian opisana zostaa w rozdziale 4.3.5. pt. Analiza zdolnoci adaptacyjnych przejawiajcych si w koordynacji wzrokowo-ruchowej ze wzgldu na pe. Jak si okazuje, kobiety wykazuj si znacznie wyszym potencjaem moliwoci adaptacyjnych, co znajduje przeoenie we wszystkich wynikach testw. W testach motorycznych wyniki

ksztatuj si nastpujco: 1) w Tecie Koa kobiety wypadaj o 8% lepiej ni mczyni, 2) w Tecie Nietypowego Kwadratu- ok. 12% lepiej, 3) w tecie Sztafeta- ok. 5% lepiej. Podobne rnice widoczne s tabelach z wynikami testw aparaturowych. Najwyraniej ksztatuje si ten trend w analizie wskanikw X, Y, Z, z ktrych jednoznacznie wynika, e mczyni zadania w testach motorycznych wykonali o 8% gorzej stosunku do pci przeciwnej, natomiast Wskanik Y u kobiet rni si od tego samego wskanika u mczyzn o 13%, utrzymujc t rnic we Wskaniku Z na podobnym poziomie. W zwizku z powyszym naleaoby si spodziewa znacznie lepszych rezultatw prowadzonego usprawniania leczniczego pod ktem ksztatowania koordynacji wzrokowo-ruchowej u kobiet. Pci bardziej oporn na nowe nauczanie motoryczne pod ktem koordynacyjnym okazaa si pe mska. Otwartym pozostaje pytanie, czy jest to problem neurologiczny, czy psychologiczny. Dotychczasowe rozwaania uzupeniono o wyniki zdolnoci

adaptacyjnych u pacjentw podzielonych ze wzgldu na wyksztacenie, co znajduje si w rozdziale 4.3.6. Rwnie tutaj wskazany czynnik wydaje si warunkowa omawiane zjawisko przeuczania si rozpatrywane za pomoc wskanika koordynacji wzrokoworuchowej. W analizie tej wyran tendencj odnajduje si w wynikach testw aparaturowych. Osoby z wyksztaceniem wyszym w wikszoci prb

z wykorzystaniem Aparatu Krzyowego wypadaj najlepiej tj. wykazuj si najlepszym poziomem koordynacji wzrokowo-ruchowej. W kolejnoci na podstawie

wyznaczonych procentw zmian- znajduj si osoby z wyksztaceniem rednim, nastpnie zawodowym, a ostatecznie, sytuujc na najgorszej pozycji, pacjenci z wyksztaceniem podstawowym. Takiej samej tendencji nie mona potwierdzi

rozpatrujc wyniki testw motorycznych. W tym przypadku najlepiej wypada grupa z wyksztaceniem rednim.

119

Jak wic wynika z powyszych analiz, dopiero autorski model podejcia do otrzymanych wynikw bada daje istotne wskazwki do procesu prowadzonej rehabilitacji medycznej u tyche pacjentw. Przede wszystkim, najwaniejszym aspektem jest potwierdzenie susznoci prowadzenia rehabilitacji, gdy po utracie funkcji koczyny grnej dominujcej wystpuje zjawisko adaptacji zwizanej z plastycznoci mzgu. Dotychczas prowadzone standardowe postpowanie usprawniajce polegao przede wszystkim na typowym utrzymaniu oglnej sprawnoci i wydolnoci fizycznej pacjentw oraz co charakterystyczne ju dla tego profilu chorych- utrzymaniu w miar moliwoci (lub poprawa) siy miniowej w obrbie uszkodzonej koczyny grnej, jak rwnie na dbaoci o jak najbardziej zbliony do fizjologicznego zakres ruchw w stawach uszkodzonej koczyny grnej. Tymczasem, dla pacjentw z tym typem niepenosprawnoci najbardziej istotne (jak czsto sami zauwaali) byoby prowadzenie takich wicze, ktre przygotowayby ich do optymalnego stopnia niezalenoci ruchowej we wasnych domach po zakoczeniu hospitalizacji. Jak pokazuj wyniki Wskanika Barthel dla pacjentw tych (zwaszcza krtko po utracie funkcji) najwikszym problemem jest radzenie sobie z precyzyjnymi ruchami manipulacyjnymi koczyny grnej niedominujcej, takimi jak zapinanie guzikw, ubieranie si, mycie zbw czy samodzielne jedzenie, ni to, w jakiej kondycji miniowej jest rka, z ktrej korzysta i tak nie mog. Konieczno uzyskania pomocy ze strony drugiej osoby w tych jake prostych czynnociach i ciga zaleno od osb trzecich istotnie wpywa na stan psychiczny pacjenta, a w zwizku z tym na motywacj do dalszej rehabilitacji medycznej. Ju same procedury pomiarowe byy pewnego rodzaju wiczeniami, ktre w dokadnie identycznej formie mona byoby wprowadzi do standardowego postpowania leczniczego podczas hospitalizacji tyche pacjentw. Mona byoby wic wysnu wniosek, e rehabilitacja medyczna powinna na pierwszym miejscu ka nacisk na popraw koordynacji wzrokowo-ruchowej (a wic pobudzaniu plastycznoci mzgu), na nauk ruchw precyzyjnych, najbardziej przydatnych w codziennym funkcjonowaniu, obok utrzymania siy miniowej czy zakresw ruchw drugiej koczyny grnej (ktre oczywicie s istotne ale nie przynosz szybkiego widocznego dla pacjenta efektu, ktry mobilizowaby ich do dziaania). Ju po jednorazowej sesji
120

pomiarowej badacza pacjenci zgaszali pewnego stopnia zmczenie, przypominajce to, jakiego mona byoby si spodziewa po typowych zajciach rehabilitacyjnych w sali wicze. Naley jednak zwrci uwag, e wystpowao tu zjawisko duej satysfakcji pacjenta po poprawnie wykonywanych zadaniach motorycznych. Niezalenie od czasu, w jakim dan czynno wykonali, to sam fakt ponownego radzenia sobie i kontrolowania wasnych ruchw, sprawia, e ich podejcie do rehabilitacji zmieniao si na korzy. Wrd zastosowanych metod pomiarowych prostszymi do wykonania w kadej grupie chorych okazay si testy motoryczne, ktre stanowiy pewnego rodzaju rozgrzewk przed obiektywnymi metodami z wykorzystaniem Aparatu Krzyowego. Spotkay si z pen aprobat chorych, co do ich charakteru, trudnoci wykonania oraz sposobu. Odpowiednie byy zarwno dla osb modszych, jak i starszych oraz lepiej i gorzej wyksztaconych. Cz spord nich sama zgaszaa, e ta okrelona narzucona przez badacza aktywno motoryczna ich zwykle lewej rki (poniewa wikszo bya praworcznych) bya pierwsz tak prb w yciu. Nawet konieczno podpisania si koczyn grn niedominujc na formularzu zgody do przeprowadzenia badania staa si cennym i satysfakcjonujcym pacjenta wiczeniem rehabilitacyjnym. Jeliby opisywany proces pomiarowy traktowa jako normaln sesj rehabilitacyjn, to po rozgrzewce (stanowicej testy motoryczne) nastpowa etap wicze gwnych pod postaci treningu koordynacji wzrokowo-ruchowej z Aparatem Krzyowym. Urzdzenie to, cho zwykle jednak stosowane w badaniach z zakresu psychologii i medycyny pracy, okazao si doskonaym przenonym i bardzo praktycznym aparatem rehabilitacyjnym. Jego stosunkowo niewielkie wymiary oraz moliwo podczenia przy ku pacjenta (gdzie najprawdopodobniej panuj najlepsze dla niego warunki koncentracji) sprawdziy si w swoim zadaniu. Samo badanie, czy te wiczenie, byo dla pacjentw ciekawym dowiadczeniem, spotkao si z duym ich zainteresowaniem i aprobat. Urzdzenie jednak ma swoje niewielkie ograniczenia. Na 105 osb, u ktrych chciano przeprowadzi badanie, trzy z nich nie byy w stanie zrozumie metodyki pomiarowej. Wynikao to najprawdopodobniej z bardzo niskiego ilorazu inteligencji, co stanowi istotn barier wykonaniu testu. Drugim ograniczeniem jest wiek pacjenta- osoby po 70
121

roku ycia byy w stanie wykona jedynie pomiar w tempie dowolnym, odrzucajc cakiem tempo narzucone. Koniecznym do wprowadzenia w praktyk zawodow fizjoterapeuty s wnioski wynikajce z faktu, e przy konstruowaniu programu rehabilitacyjnego dla osb po utracie funkcji koczyny grnej dominujcej, wiczenia, jak i zadania, stawiane pacjentowi naley dobiera indywidualnie. Co doskonale pokazay wyniki bada, istnieje wyrana rnica pomidzy rezultatami grup osb po amputacjach i cikich sabo rokujcych innych stanach powodujcych dysfunkcje motoryczne a osb z perspektyw powrotu funkcji koczyny grnej dominujcej. Szczeglny nacisk na rozwj koordynacji wzrokowo-ruchowej naley ka na pierwsz z obu grup, a wszelkie dziaania najprawdopodobniej naleaoby wzmocni pomoc

psychologiczn. Jak si okazuje, pacjenci ci, zamiast duej mobilizacji i jak najszybszego przystosowania si do nowej sytuacji, staj si cakiem bezradni, a ich wyniki wskazuj, jakby ich niepenosprawno wynikaa z dysfunkcji obu koczyn grnych. Na podstawie przeprowadzonego procesu badawczego mona byoby stworzy profil pacjenta, u ktrego przestawienie si na funkcjonowanie przy wykorzystaniu koczyny grnej niedominujcej powodowaoby istotn trudno, a u ktrego naleaoby w zwizku z tym pooy szczeglny nacisk na proces rehabilitacji medycznej. Tym pacjentem byby mczyzna z wyksztaceniem zawodowym, niskiego wzrostu z niezbyt dugimi koczynami grnymi, w pitej / szstej dekadzie ycia (lub starszy), ktry przey powany incydent zagraajcy zdrowiu lub yciu koczcy si amputacj w obrbie kgd. Postpowanie fizjoterapeutyczne wprowadzone powinno by jak najszybciej z pocztkowo szczeglnym naciskiem na rozwj zdolnoci koordynacji wzrokowo-ruchowej (przejawiajcej si w ruchach koczyny grnej niedominujcej) za pomoc obu metod- motorycznych oraz laboratoryjnych. Najprawdopodobniej cennym wsparciem wpywajcym na proces rehabilitacyjny byaby tu pomoc psychologiczna. Postpy oraz widoczne dla pacjenta rezultaty we wzgldnej niezalenoci ruchowej, powinny mobilizowa go do pozostaych elementw usprawniania, ktre dziki temu stayby si bardziej efektywne.

122

Niewtpliwie otrzymane wyniki bada nie wyczerpuj caoci tematu zwizanego z niepenosprawnoci wynikajc z utraty koczyny grnej dominujcej. Daj jednak pewne wskazwki, ktre powinny mie praktyczne przeoenie na proces rehabilitacji medycznej. Badania natomiast powinny by kontynuowane dla poszerzenia wiedzy w tym zakresie. W wietle otrzymanych wynikw przeprowadzonych bada, mona uzna, e cele pracy zostay zrealizowane, gdy uzyskano odpowiedzi na pytania: - Czy istnieje zjawisko adaptacji przejawiajce si pod postaci poziomu zdolnoci koordynacji wzrokowo-ruchowej u pacjentw po utracie funkcji koczyny grnej dominujcej?

- Jakie czynniki maj wpyw na poziom koordynacji wzrokowo-ruchowej w wybranej grupie pacjentw?

- Czy rokowanie pacjenta po utracie funkcji koczyny grnej dominujcej ma wpyw na szybko ruchowego przystosowania si do nowej sytuacji?

- Czy ocena koordynacji wzrokowo-ruchowej moe by wykorzystywana jako element diagnostyczny w prowadzonej rehabilitacji ruchowej u pacjentw po utracie funkcji koczyny grnej dominujcej?

Czy

zasadnym

jest

wprowadzenie

treningu

rozwijajcego

zdolnoci

koordynacyjne u pacjentw po utracie funkcji koczyny grnej dominujcej?

123

6. Wnioski

Na podstawie przeprowadzonych bada sformuowano nastpujce wnioski: 1. U pacjentw po utracie funkcji koczyny grnej dominujcej wystpuje zjawisko adaptacji przejawiajce si pod postaci zdolnoci koordynacji wzrokowo-ruchowej, czego dowodem s wyniki bada dotyczce sprawnoci koczyny grnej niedominujcej. 2. Na poziom zdolnoci adaptacyjnych przejawiajcych si w ruchach koczyny grnej niedominujcej ma wpyw wiek, pe oraz wyksztacenie pacjenta. 3. Wrd osb po utracie funkcji koczyny grnej dominujcej najszybciej przystosowuj si do nowej sytuacji pod wzgldem ruchowym te osoby, u ktrych istnieje szansa na powrt funkcji, a najtrudniej adaptuj si ruchowo osoby z trwa i nieodwracaln utrat funkcji koczyny grnej dominujcej. 4. Koordynacja wzrokowo-ruchowa jest t zdolnoci czowieka, ktr ze wzgldu na zoono trudno zanalizowa, a jej wyniki nieatwo porwna midzy pacjentami nie biorc pod uwag wielu warunkujcych j zmiennych. Jednake, parametr ten moe by traktowany jako czynnik ewaluacyjny prowadzonej rehabilitacji medycznej. 5. Rehabilitacja medyczna u pacjentw po utracie funkcji koczyny grnej dominujcej powinna zawiera elementy treningu koordynacji wzrokoworuchowej.

124

Pimiennictwo

1. Anio-Strzyewska K., Starosta W.: The Effect of

Specific Exercise on

Cylculatory System of Ellite Wrestlers (classic style) 3. Sport Kinetics 93, W. Osiski, W.Starosta (ed.), Academy of Physical Education in Pozna, Institute of Sport in Warsaw, Pozna-Warsaw, 1994, 545-550. 2. Baloh R.W., Fife T.D., Zwerling L., Socotch T., Jacobson K., Bell T., Beykirch K.: Comparison of Static and Dynamic Posturography in Young and Older Normal People, J Am Geriatr Soc, 1994; 42: 405-412. 3. Bloch M.H., Sukhodolsky D.G., Leckman J.F., Schultz R.T.: Fine-motor skill deficits in childhood predict adulthood tic severity and global psychosocial functioning in Tourette's syndrome, Journal of Child Psychology and Psychiatry, 2006; 47 (6): 551-559. 4. Bernhardt J., Ellis P., Denisenko S., Hill K.: Changes in balance and locomotion measures during rehabilitation measures during rehabilitation following stroke, Physiotherapy Research International, 1998; 3(2): 109-122. 5. Bernstein N. A.: O postrojenji dwienij, Izd. Medgiz, Moskwa 1947. 6. Bohannon R.W., Larkin P.A., Cook A.C., Gear J., Singer J.: Decrease in Timed Balance Test Scores with Aging, Physical Therapy, 1984; 64 (7): 1067-1070. 7. Bohannon R.W.: Objective measures, Phys Ther, 1989; 69: 590-3. 8. Bohannon R.W., Leary K.: Standing Balance and function over the course of acute rehabilitation, Arch Phys Med Rehabil, 1995; 76: 994-996. 9. Bonnerup Vind A, Elkjaer Andersen H, Damgaard Pedersen K, Joergensen T, Schwarz P.: The Effect of a program of Multifactorial Fall Prevention on Health Related Quality of Life, Functional Ability, Fear of Falling and Psychological Well-being. A Randomized Controlled Trial, Aging Clin Exp Res. 2009, 17. 10. Bryden P.J., Roy E.A.: A new method of administering the Grooved Pegboard Test: Performance as a function of handedness and sex, Brain Cogn, 2005, 58: 258-268. 11. Camicioli R., Panzer V.P., Kaye J.: Balance in the Healthy Elderly, Arch.
125

Neurol., 1997; 54: 976-981. 12. Campos T.F., Silva S.B., Fernandes M.G., Araujo J.F., Menezes A.L.: Diurnal Variation in Visual-Motor Coordination Test in Healthy Humans, Biological Rhythm Research, 2001; 32 (2): 255-262. 13. Carroll L.L., Tzamaloukas A.H., Scremin A.E., Eisenberg B.: Hand dysfunction in patient on chronic hemodialysis, The International Journal of Artificial Organs 1993; 16 (10): 694-699. 14. Cavallari P., Cerri G., Baldissera F.: Coordination of coupled hand and foot movements during childhood, Exp Brain Res, 2001; 141: 398-409. 15. Charlop M., Atwell C.: The Charlop-Atwell Scale of Motor Coordination: a quick and easy assessment of young children, Percept Mot Skills, 1980; 50: 1291-1308. 16. Cho CY., Kamen G.: Detecting Balance Deficits in Frequent Fallers Using Clinical and Quantitative Evaluation Tools, JAGS, 1998; 46: 426-430. 17. Chochrjakowa W.W.: Sposobnosti dietiej orientirowatsja w prostranstwie pri chodbie z zakrytymi glazami, [W:] Razwitije dwigatielnych sposobnostiej u dietiej, Moskwa, 1976, 203-204. 18. Cintas H.L., Siegel K.L., Furst G.P., Gerber L.H.: Brief Assessment of Motor Function. Reliability and Concurrent Validity of the Gross Motor Scale, Am. J. Phys. Med. Rehabil., 2003; 82(1): 33-41. 19. Cirstea M.C., Mitynitski A.B., Feldman A.G., Levin M.F.: Interjoint coordination dynamics during reaching in stroke, Exp Brain Res, 2003; 151: 289-300. 20. Clark S., Rose D.J.: Evaluation of Dynamic Balance Among CommunityDwelling Older Adult Fallers: A Generalizability Study of the Limits of Stability Test, Arch Phys Med Rehabil, 2001; 82: 468-474. 21. Connolly B.H., Michael B.T.: Performance of Retarded Children, With and Without Down Syndrome, on the Bruininks Oseretsky Test of Motor Proficiency, Physical Therapy, 1986: 66 (3); 344-348. 22. Connor P.D., Sampson P.D., Streissguth A.P., Bookstein F.L., Barr H.M.: Effect of prenatal alcohol exposure on fine motor coordination and balance: A study of two adult samples, Neuropsychologia 44 (2006), 744-751.

126

23. Cumbee F. V.: A factorial analysis of motor coordination, [In:] Morgan W. P. (red.): Contemporary readings in sport psychology, Springfield 1970. 24. Dane S, Yildirim S, Ozan E, Aydin N, Oral E, Ustaoglu N, Kirpinar I.: Handedness, eyedness, and hand-eye crossed dominance in patients with schizophrenia: sex-related lateralisation abnormalities., Laterality. 2009 Jan;14(1):55-65. 25. Dankert HL; Davies PL; Gavin WJ: Occupational therapy effects on visualmotor skills in preschool children., Am J Occup Ther., 2003; 57 (5): 542-9. 26. Denisiuk L., Milicerowa H.: Rozwj sprawnoci motorycznej dzieci i modziey w wieku szkolnym, PZWS, Warszawa 1969. 27. Denisiuk L.: Tabele punktacji sprawnoci fizycznej, WSiP, Warszawa 1975. 28. Desrosiers J, Rochette A, Corriveau H.: Validation of a new lower-extremity motor coordination test., Arch Phys Med Rehabil., 2005; 86(5): 993-8. 29. Dietl M, Pohle R, Weingrtner M, Polgar R, Grssel E, Schwab S, KolominskyRabas P.: Stroke etiology and long-term need of care in ischemic stroke patients, Fortschr Neurol Psychiatr. 2009;77(12):714-9. 30. Dion L., Malouin F., McFadyen B., Richards C.L.: Assessing Mobility and Locomotor Coordination after Stroke with the Rise-to-Walk Task,

Neurorehabil Neural Repair., 2003; 17 (2): 83-92. 31. Duong T.T., Englander J., Wright J., Cifu D.X., Greenwald B.D., Brown A.W.: Relationship Between Strength, Balance, and Swallowing Deficits and Outcome After Traumatic Brain Injury: A Multicenter Analysis, Arch Phys Med Rehabil, 2004; 85: 1291-1297. 32. Dger T., Bumin G., Uyanik M., Aki et. al.: The assessment of BruininksOseretsky test of motor proficiency in children, Pediatr Rehabil., 1999; 3 (3): 125-131. 33. Eder C.F., Popovi M.B., Popovi D.B., Stefanovi A., Schwirtlich L., Jovi S.: The Drawing Test: Assessment of Coordination Abilities and Correlation With Clinical Measurement of Spasticity, Arch Phys Med Rehabil, 2005; 86 (2): 289-295. 34. Fasmer OB, Akiskal HS, Hugdahl K, Oedegaard KJ.: Non-right-handedness is associated with migraine and soft bipolarity in patients with mood disorders, J Affect Disord. 2008;108(3):217-24.
127

35. Feng L, Scherer SC, Tan BY, Chan G, Fong NP, Ng TP.: Comorbid cognitive impairment and depression is a significant predictor of poor outcomes in hip fracture rehabilitation, Int Psychogeriatr. 2009; 2:1-8. 36. Ferfel W.: Fizjologia sportu, Fizkult. I Sport, Moskwa 1960. 37. Fleishman E. A.: The structure and measurement of physical fitness, Englewood Cliffs, N. J.: Prentice-Hall 1964. 38. Forseth A.K., Sigmundsson H.: Static balance in children with hand-eye coordination problems, Child Care Health Dev., 2003; 29 (6): 569-579. 39. Gagnon C, Mathieu J, Desrosiers J.: Standardized finger-nose test validity for coordination assessment in an ataxic disorder., Can J Neurol Sci., 2004; 31(4): 484-9. 40. Gebhard A.R., Ottenbacher K.J., Lane S.J.: Interrater Reliability of the Peabody Developmental Motor Scales: Fine Motor Scale, Am J Occup Ther, 1994; 48 (11): 976-981. 41. Geuze R.H.: Static balance and developmental coordination disorder, Human Movement Science, 2003; 22: 527-548. 42. Gilewicz Z.: Teoria wychowania fizycznego, Sport i Turystyka, Warszawa 1964. 43. Goldstein D.J., Peterson C. N., Sheaffer C.I.: Concurrent Validity of the Gardner Test of Visual-Motor Skills, Perceptual and Motor Skills, 1989; 69: 605-606. 44. Goyen T.A., Todd D.A., Veddovi M., Wright A.L., Flaherty M., Kennedy J.: Eye-hand co-ordination skills in very preterm infants <29 weeks gestation at 3 years: effects of preterm birth and retinopathy of prematurity, Early Human Development, 2006; 82: 739-745. 45. Grahn-Kronhed A.C., Mller C., Olsson B., Mller M.: The Effect of ShortTerm Balance Training on Community-Dwelling Older Adults, Journal of Aging and Physical Activity 2001; 9: 19-31. 46. Greenwald B.D., Cifu D.X., Marwitz J.H., Enders L.J., Brown A.W., Englander J.S., Zafonte R.D.: Factors Associated with Balance Deficits on Admission to Rehabilitation after Traumatic Brain Injury: A Multicenter Analysis, J Head Trauma Rehabil, 2001; 16 (3): 238-252.

128

47. Grice K.O., Vogel K.A., Le V., Mitchell A., Muniz S., Vollmer M.A.: Adult Norms for a Commercially Available Nine Hole Peg Test for Finger Dexterity, The American Journal of Occupational Therapy, 2003, 57 (5): 570-573. 48. Guan J., Wade M.G.: The Effect of Aging on Adaptive Eye-Hand Coordination, Journal of Gerontology: Psychological Sciences, 2000, 55B (3): P151-P162. 49. Guilford J. P.: A system of the psychomotor abilities, American Journal of Psychology, 1958; 71: 164-174. 50. Gundlach H.: O systemie zalenoci pomidzy zdolnociami i umiejtnociami fizycznymi, [W:] Sympozjum teorii techniki sportowej, Wyd. Sport i Turystyka, Warszawa 1970, 185-194. 51. Hardin M.: Assessment of Hand Function and Fine Motor Coordination in the Geriatric Population, Top Geriatr Rehabil., 2002; 18 (2): 18-27. 52. Henderson S.E., Morris J., Ray S.: Performance of Down Syndrome and Other Retarded Children on the Cratty Gross-Motor Test, American Journal of Mental Deficiency, 1981; 85 (4): 416-424. 53. Hernandez M.T., Sauerwein H.C., Jambaqu I., De Guise E., Lussier F., Lortie A., Dulac O., Lassonde M.: Deficits in executive functions and motor coordination in children with frontal lobe epilepsy, Neuropsychologia, 2002; 40: 384-400. 54. Hirtz P.: Schwerpunkte der koordinativ-motorischen Vervollkommung im der Klass Sportunterich der Klasen 1 bis 10, Krperzeihung, 1978; 1: 340-343. 55. Hirtz P.: Unterschunungen bei zur Entwicklung Theor. Und koordinativer Prax. Der

Leistungsvoraussetzungen

Schulkindern,

Krperkultur, 1976; 4: 283-288. 56. Hocherman S., Dimantb A., Schwartzc M.: Visuo-motor coordination is normal in patients with major depression, Parkinsonism and Related Disorders, 2003; 9 (6): 361-366. 57. Iversen S. I., Berg K., Ellertsen B., Tnnessen: Motor Coordination Difficulties in a Municipality Group and in a Clinical Sample of Poor Readers, Dyslexia 11: 217-231.

129

58. Iversen S., Ellertsen B., Tytlandsvik A., Ndland M.: Intervention for 6-yearold children with motor coordination difficulties: Parental perspectives at follow-up in middle childhood, Advances in Physiotherapy, 2005; 7: 67-76. 59. Jagielski J., Kubiczek-Jagielska M., Sobstyl M., Koziara H., Baszczyk J., Zbek M., Zaleski M.: Obiektywna ocena ukadu rwnowagi w badaniu posturograficznym u pacjentw z chorob Parkinsona leczonych operacyjnie. Doniesienie wstpne., Neurologia i Neurochirurgia Polska, 2006; 40 (2): 127133. 60. Jahn T., Cohen R., Hubmann W., Mohr F., Khler I., Schlenker R., Niethammer R., Schrder J.: The Brief Motor Scale (BMS) for the assessment of motor soft signs in schizophrenic psychoses and other psychiatric disorders, Psychiatry Research, 2006, 142; 177-189. 61. Janczewski G., Pierchaa K.: Zaburzenia rwnowagi w wieku podeszym, Przewodnik Lekarza, 2003; 2: 34-38. 62. Judge J.O., King M.B., Whipple R., Clive J., Wolfson L.I.: Dynamic Balance in Older Persons: Effects of Reduced Visual and Proprioceptive Input, J Gerontol, 1995; 50A (5): M263-M270. 63. Kamen G., Patten C., Du C.D., i wsp.: An Accelerometry-Based System for the Assessment of Balance and Postural Sway, Gerontology, 1998; 44: 40-45. 64. Kolster B., Ebelt-Paprotny G.: Poradnik fizjoterapeuty, Zakad Narodowy im. Ossoliskich - Ossolineum, Wrocaw 2001, s. 465-466. 65. Kondraske G.V., Potvin A.R., Tourtellotte W.W., i wsp.: A computer based system for automated quantification of neurologic function, IEEE Trans Biomed Eng, 1984; 31: 401-14. 66. Kostiukow A., Rostkowska E., Samborski W.: Przegld testw koordynacji ruchowej stosowanych w medycynie, Polski Przegld Nauk o Zdrowiu, 2007; 3(12): 199-203. 67. Kowalska P., Krzywdziska-Wiewiorowska M., Kamieniarz M., Krzyaniak A., Kamieniarz G.: Komputerowa ocena koordynacji wzrokowo-ruchowej u dzieci z upoledzeniem umysowym w stopniu lekkim: prba wdroenia jako prostego testu przesiewowego, Nowiny Lekarskie 2004, 73, 5, 370-375. 68. Kuhtz-Buschbeck J.P., Hoppe B., Glge M., Dreesmann M., Damm-Stnitz U., Ritz A.: Sensorimotor recovery in children after traumatic brain injury:
130

analyses of gait, gross motor, and fine motor skills, Dev Med Child Neurol, 2003; 45: 821-828. 69. Ledin T., Kronhed A.C., Mller M., dkvist L.M., et al.: Effects of balance training in elderly evaluated by clinical tests and dynamic posturography, J Vestib Res. 1990-1991;1(2):129-38. 70. Lewis G.N., Byblow W.D.: Bimanual Coordination Dynamics in Poststroke Hemiparetics, Journal of Motor Behavior, 2004; 36 (2): 174-188. 71. Ljach W.I.: Wozrastnyje i indiwidualnyje osobiennosti urownia razwitija owkosti u malczikow 8-9 i 11-12 let, [W:] Razwitie dwigatielnych sposobnostiej u dietiej, Moskwa, 1976: 110-112. 72. Lpez-Liria R, Padilla Gngora D, Cataln Matamoros D, Arrebola Lpez C, Garrido Fernndez P, Martnez Corts MA, Zurita Ortega F.: Analysis of the activity of mobile rehabilitation-physiotherapy units in primary care, Aten Primaria. 2009, 24. 73. uczak A.: Wiedeski System Testw w doborze osb do zawodw trudnych i niebezpiecznych, Bezpieczestwo Pracy, 2005; 2: 18-21. 74. Malouin F., McFadyen B., Dion L., Richards C.L.: A fluidity scale for evaluating the motor strategy of the rise-to-walk task after stroke, Clin Rehabil., 2003; 17: 674-684. 75. Marion S.D., Kilian S.C., Naramor T.L., Brown W.S.: Normal Development of Bimanual Coordination: Visuomotor and Interhemispheric Contributions, Dev Neuropsychol. 2003; 23(3); 399-421. 76. Mathiowetz V., Rogers S.L., Dowe-Keval M., Donahoe L., Rennels C.: The Purdue Pegboard: Norms for 14- to 19-Year-Olds, The American Journal of Occupational Therapy, 1986; 40 (3): 174-179. 77. Mathiowetz V., Volland G., Kashman N., Weber K.: Adult Norms for the Box and Block Test of Manual Dexterity, Am J Occup Ther, 1985; 39 (6): 386-391. 78. Matusuo Y., Asai Y., Nomura T., Sato S., Inoue S., Mizukura I., Yoneda T., Miki A., Abe K.: Intralimb incoordination in patients with ataxia, NeuroReport, 2003; 14 (16): 2057-2059. 79. McDonnell M.N., Ridding M.C.: Afferent stimulation facilitates performance on a novel motor task, Exp Brain Res, 2006; 170: 109-115.

131

80. Nazarow A.W.: Projawlenie iskljuczitielnych sposobnostiej k proizwolnomu rassableniju u dietiej, [W:] Razwitie dwigatielnych sposobnoci ej u dietiej, Moskwa, 1976: 130-132. 81. Oldfield, R. C. (1971). The assessment and analysis of handedness: The Edinburgh inventory. Neuropsychololgia, 9, 97-113. 82. Osiski W.: Antropomotoryka, Akademia Wychowania Fizycznego Im. Eugeniusza Piaseckiego w Poznaniu, Pozna 2003. 83. Ozierecki N.: Issledowanija motornoj odarowannosti, Irkutsk 1929. 84. Ozierecki N.: Skala metryczna do bada zdolnoci ruchowych dzieci i modziey., NTP, Lww 1931. 85. Palisano R.J.: Concurrent and Predictive Validities of the Bayley Motor Scale and the Peabody Developmental Motor Scales, Physical Therapy, 1986; 66 (11): 1714-1719. 86. Pieter J.: Analiza testw psychomotorycznych, Wychowanie Fizyczne, 1938; 7. 87. Pieter J.: Testy uzdolnie ruchowych, Rocznik Kultury Fizycznej, 1949; I, 1. 88. Pieter J.: Zagadnienia pomiaru uzdolnie ruchowych, Wychowanie

Fizyczne1937; 2-3. 89. Potvin A.R., Tourtellotte W.W.: Quantitative examination of neurologic functions. Vol. 1., Boca Raton, Florida: CRC Press, 1985. 90. Preda C.: Test of Visual-Motor Integration: Construct validity in a comparison with the Beery-Buktenica Developmental Test of Visual-Motor Integration, Perceptual and Motor Skills, 1997; 84, 1439-1443. 91. Van Hartingsveldt M., Cup E.HC., Oostendorp R. AB: Reliability and validity of the fine motor scale of the Peabody Developmental Motor Scales-2, Occup Ther Int, 2005; 12 (1): 1-13. 92. Raczek J., Mynarski W.: Koordynacyjne zdolnoci motoryczne dzieci i modziey. Struktura wewntrzna i zmienno osobnicza, Wyd. AWF Katownice, Katowice 1992. 93. Raczek J., Mynarski W.: Z bada nad struktur koordynacyjnych zdolnoci motorycznych, Antropomotoryka, 1991; 5: 3-19.

132

94. Ramat S., Schmid R., Zambarbieri D.: Eye-head coordination in darkness: Formulation and testing of a mathematical model, Journal of Vestibular Research, 2003; 13: 79-91. 95. Rose D.J., Lucchese N., Wiersma L.D.: Development of a Multidimensional Balance Scale for Use With Functionally Independent Older Adults, Arch Phys Med Rehabil, 2006; 87: 1478-1485. 96. Rothstein J.M.: On defining subjective and objective measurements, Phys Ther, 1989; 69: 577-9. 97. Saltzman KM, Weems CF, Reiss AL, Carrin VG.: Mixed lateral preference in posttraumatic stress disorder, J Nerv Ment Dis. 2006;194(2):142-4. 98. Sanchez - Navarro A., Fukujima M.M., Fontes S.V., Matas A.L, Fernandes do Prado G.: Balance and motor coordination are not fully developed in 7 years old blind children, Arq.Neuro-Psiquiatr., 2004; 62 (3a). 99. Samborski W., Startz T., cki J.K.: Wpyw leczenia rehabilitacyjnego na poziom koncentracji uwagi i koordynacji wzrokowo-ruchowej u chorych na fibromialgi ocenianych przy pomocy wybranych testw

neuropsychologicznych, Nowiny Lekarskie 1999, 68, 2, 224-233. 100. Schmidt S.L., Oliveira R.M., Rocha F.R., Abreu-Villaa: Influences of

Handedness and Gender on the Grooved Pegboard Test, Brain Cogn, 2000; 44, 445-454. 101. Schoemaker M.M., Flapper B., Verheij N.P., Wilson B.N., Reinders-

Messelink H.A.: Evaluation of the Developmental Coordination Disorder Questionnaire as a screening instrument, Developmental Medicine & Child Neurology, 2006, 48: 668-673. 102. Selmaj K., Czonkowska A., Kwieciski H., Losy J., Podemski R.

Stelmasiak Z.: Badanie otwarte oceny skutecznoci interferonu beta 1A (Avonexu) w stwardnieniu rozsianym. Ocena kliniczna z wykorzystaniem testw parametrycznych funkcji ruchowych i koordynacyjnych,

Neurol.Neurochir. Pol. 2003, T.37 (LIII), Nr 6, 1163-1183. 103. Shimada H., Obuchi S., Kamide N., Shiba Y., Okamoto M., Kakurai S.:

Relationship with Dynamic Balance Function During Standing and Walking, Am. J. Med. Rehabil., 2003; 82 (7): 511-516. 104. Smith S.S., Kondraske G.V: Computerized system for quantitative
133

measurement of sensorimotor aspects of human performance, Phys Ther, 1987; 67: 1860-6. 105. Sortor J.M., Kulp M.T.: Are the Results of the Beery-Buktenica Developmental Test of Visual-Motor Integration and Its Subtests Related to Achievement Test Scores?, Optometry and Vision Science, 2003; 80 (11): 758763. 106. Starosta W.: Globalna i lokalna koordynacja ruchowa, Midzynarodowe Stowarzyszenie Motoryki Sportowej, Warszawa 2006. 107. Starosta W.: Motoryczne zdolnoci koordynacyjne, Stowarzyszenie Motoryki Sportowej, Warszawa 2003. 108. Stip E., Sepehry A.A., Prouteau A., Briand C., Nicole L., Lalonde P., Lesage A.: Cognitive discernible factors between schizophrenia and schizoaffective disorder, Brain and Cognition, 2005; 59: 292-295. 109. Stoffers D., Berendse H.W., Deijen J.B., Wolters E.Ch.: The influence of computer experience on visuo-motor control: implications for visuo-motor testing in Parkinson's disease, Neuropsychologia, 2002; 40: 1779-1785. 110. Stones M.J., Kozma A.: Balance and Age in the Sighted and Blind, Arch Phys Med Rehabil, 1987; 68: 85-89. 111. Swaine B.R., Sullivan J.: Relation Between Clinical and Instrumented Measures of Motor Coordination in Traumatically Brain Injured Persons, Arch Phys Med Rehabil, 1992; 73: 55-59. 112. Takahashi A.: The founders of neurology. Moritz Heinrich Romberg and Hiroshi Kawahara, Rinsho Shinkeigaku. 1995;35(12):1313-22. 113. Vaivre-Douret L., Burnod Y.: Development of a global motor rating scale for young children (0-4 years) including eye-hand grip coordination, Child: care, health and development, 2001, 27, 6, 515-53. 114. Wasserman G.A., Musabegovic A., Liu X., Kline J., Factor-Litvak P., Graziano J.H.: Lead exposure and motor functioning in 4-year-old children: The Yugoslavia Prospective Study, The Journal of Pediatrics, 2000; 137 (4): 555-561. 115. Wakiewicz Z.: Przebieg procesw koordynowania ruchw czowieka pod wpywem anaerobowych wysikw fizycznych, Wydawnictwo Naukowe AWF Katowice, Katowice 2002.
134

Midzynarodowe

116. Wany Z.: May leksykon treningu sportowego, Wyd. AWF Katowice, Katowice 1989. 117. Wany Z.: Wspczesny system szkolenia w sporcie wyczynowym, Wyd. Sport i Turystyka, Warszawa 1981. 118. Webb J., Abe K.: Cross-Cultural Validity of the Developmental Test of Visual-Motor Integration, Percep Mot Skills, 1984; 58:183-188. 119. Wee J.Y., Wong H., Palepu A.: Validation of the Berg Balance Scale as a Predictor of Length of Stay and Discharge Destination in Stroke Rehabilitation, Arch Phys Med Rehabil, 2003; 84: 731-735. 120. Wee J.Y.M., Bagg S.D., Palepu A.: The Berg Balance Scale as a Predictor of Length of Stay and Discharge Destination in an Acute Stroke Rehabilitation Setting, Arch Phys Med Rehabil 1999; 80: 448-452. 121. Whitney J.C., Lord S.R., Close J.C.T.: Streamlining assessment and intervention in falls clinic using the Timed Up and Go Test and Physiological Profile Assessment, Age Ageing, 2005; 34: 567-571. 122. Wilson B.N., Kaplan B.J., Crawford S.G., Campbell A., Dewey D.: Reliability and Validity of Parent Questionnaire on Childhood Motor Skills, Am J Occup Ther, 2000; 54 (5): 484-493. 123. Wilson B.N., Polatajko H.J., Kaplan B.J. et al.: Use of the BruininksOseretsky Test of Motor Proficiency in Occupational Therapy, The American Journal of Occupational Therapy, 1995; 49 (1): 8-17. 124. Wolfson L., Whipple R., Derby C., Judge J. et al.: Balance and Strength Trainging in Older Adults: Intervention Gains and Tai Chi Maintenance, JAGS, 1996; 44: 498-506. 125. Wolfson L., Whipple R., Derby C., Amerman P. et al.: Gender Differences in the Balance of Healthy Elderly as Demonstrated by Dynamic Posturography, Journal of Gerontology 1994; 49 (4): 160-167. 126. www.sjp.pwn.pl 127. www.wikipedia.pl 128. Zackrisson T, Eriksson B, Hosseini N, Johnels B, Krogstad AL.: Patients with hyperhidrosis have changed grip force, coefficient of friction and safety margin, Acta Neurol Scand. 2008 Apr;117(4):279-84.

135

129. Zaidat O.O., Lerner A.J.: Neurologia. The Little Black Book., Elsevier Urban & Partner, Wrocaw 2010. 130. Zambelis T, Tsivgoulis G, Karandreas N.: Carpal tunnel syndrome: associations between risk factors and laterality, Eur Neurol. 2010;63(1):43-7. 131. Zuoza A, Skurvydas A, Mickeviciene D, Gutnik B, Zouzene D, Penchev B, Pencheva S.: Behavior of dominant and non dominant hands during ballistic protractive target-directed movements, Fiziol Cheloveka. 2009 Sep-

Oct;35(5):62-70.

136

Anna Katarzyna Kostiukow

KOORDYNACJA WZROKOWO-RUCHOWA PO UTRACIE FUNKCJI KOCZYNY GRNEJ DOMINUJCEJ

Streszczenie

Aspekt koordynacji ruchowej zsynchronizowanej z prac narzdu wzroku, rozumiany gownie pod ktem zaburze ze strony koordynacji wzrokowo-ruchowej (tj. braku umiejtnoci wykonywania trudnych pod wzgldem koordynacyjnym aktw ruchowych pod kontrol wzroku) wymienia si w naukach medycznych stosunkowo czsto, cho wiedza w tym zakresie nie zostaa dotychczas usystematyzowana. Nie istniej take okrelone standardy diagnostyki oraz analizy teje specyficznej zdolnoci organizmu ludzkiego. W pracy podjto si opisu zagadnienia zwizanego z tym rodzajem niepenosprawnoci, ktry wynika z utraty funkcji koczyny grnej dominujcej. Zainteresowanie badacza skupio si na zjawisku, w ktrym penosprawna aktywna zawodowo i spoecznie osoba nagle z rnorodnych powodw traci zdolnoci manipulacyjne tej koczyny grnej, ktra dotychczas penia nadrzdn rol w wykonywaniu czynnoci codziennych. Zanalizowano zjawisko adaptacji drugiejniedominujcej koczyny grnej. Materia obejmowa 102 osoby; 52 chore- pacjentw Kliniki Traumatologii, Ortopedii i Chirurgii Rki Uniwersytetu Medycznego im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu oraz ochotnikw, a take 50 zdrowych- studentw Uniwersytetu Medycznego im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu oraz ochotnikw. Wszystkie osoby, zbadane po okreleniu lateralizacji za pomoc Edinburgh Handedness Inventory, poddane zostay ocenie wybranej zdolnoci poprzez zastosowanie testw motorycznych (Test Koa, Test Nietypowego Kwadratu, Sztafeta) i aparaturowych (z uyciem Aparatu Krzyowego). Ponadto, wykonano pomiary antropometryczne w zakresie

137

wymiarw

liniowych

koczyny

grnej,

okrelono

Wskanik

Barthel

oraz

przeprowadzono badanie podmiotowe za pomoc autorskiego kwestionariusza ankiety. Wyniki bada wskazuj na wystpowanie zjawiska adaptacji ruchowej, ktre zalene jest od takich zmiennych jak stopie istotnoci dysfunkcji oraz wiek, pe i wyksztacenie pacjenta, a take niektre parametry antropometryczne. Wrd osb po utracie funkcji koczyny grnej dominujcej, najszybciej przystosowuj si do nowej sytuacji pod wzgldem ruchowym te osoby, u ktrych istnieje szansa na powrt funkcji. Najtrudniej adaptuj si ruchowo osoby z trwa i nieodwracaln utrat funkcji koczyny grnej dominujcej. Na podstawie otrzymanych wynikw uznano, e rehabilitacja medyczna w wybranej grupie pacjentw powinna opiera si m.in. na rozwoju koordynacji wzrokowo-ruchowej.

138

Anna Katarzyna Kostiukow

VISUOMOTOR COORDINATION AFTER THE LOSS OF DOMINANT UPPER LIMB FUNCTIONS


Summary

The aspect of motor coordination synchronized with the visual organ activity, understood mainly in view of visuomotor disorders (i.e. the lack of capability to take difficult motor actions in coordinative respect under the control of eyesight), is quite often mentioned in medical sciences. However, knowledge has not been systematized in this scope to date. Defined diagnostic and analytic standards for this peculiar ability of the human organism do not exist, either. In this study I have tried to describe the issue connected to the type of disability, which stems from the loss of dominant upper limb functions. My interests were focused on the phenomenon, in which an able-bodied, vocationally and socially active person, due to a variety of reasons, suddenly loses his or her manipulative abilities of the upper extremity, which previously played a superior role in daily routine activities. Analysis of the other non-dominant upper limb adaptation has been carried out. 102 persons have been included in the study and considered as the study material, namely 52 sick patients of the Traumatology, Orthopaedics and Surgery Clinic of the K. Marcinkowski Medical University in Poznan, Poland, plus volunteers, and 50 healthy students of the K. Marcinkowski Medical University in Poznan plus volunteers. After lateralization had been defined using Edinburgh Handedness Inventory in all the studied persons, their selected ability was evaluated by means of motor (Circle Test, Untypical Square Test, Relay Race) and device-aided tests (using a cross-shaped measuring instrument). Furthermore, anthropometric

measurements were taken with respect to linear dimensions of the upper extremity, the Barthel Index was defined and a subjective examination was performed using the authors questionnaire. The study findings indicate that the phenomenon of motor adaptation takes place. This is dependent on the following variables: degree of disability significance,
139

patients age, sex and education, as well as some anthropometric parameters. From among persons affected by the loss of dominant upper limb functions, the ones which are the first to adapt to a new situation in the scope of motor functions are people who can potentially regain the functions. Motor adaptation is the most difficult for persons with a permanent and irreversible loss of the upper dominant limb functions. In view of the obtained results, I infer that medical rehabilitation in a selected group of patients, should be based on the development of visuomotor coordination.

140

Sowa kluczowe

koordynacja wzrokowo-ruchowa koordynacja ruchowa zdolnoci koordynacyjne zdolnoci adaptacyjne utrata koczyny grnej niedominujcej

141

Wykaz tabel / wykresw / rycin

Tabele: Tabela nr 1.: Propozycje zmian nomenklaturowych w zakresie zdolnoci

koordynacyjnych zaproponowane w latach 70. XX wieku przez dwch niezalenych od siebie badaczy.

Tabela nr 2: Przykadowy spis bada z uyciem aparatury do oceny koordynacji ruchowej (w wikszoci wypadkw brak polskich nazw wymienionych testw)

Tabela nr 3.: Wykorzystanie testw koordynacji ruchowej lub testw z elementami badania koordynacji ruchowej w neurologii

Tabela nr 4.: Wykorzystanie testw koordynacji ruchowej lub testw z elementami badania koordynacji ruchowej w pediatrii.

Tabela nr 5.: Wykorzystanie testw koordynacji ruchowej lub testw z elementami badania koordynacji ruchowej w geriatrii ( z moliwoci wykorzystania w ortopedii i traumatologii)

Tabela nr 6.: Wykorzystanie testw koordynacji ruchowej lub testw z elementami badania koordynacji ruchowej w psychiatrii

Tabela nr 7.: Wykorzystanie testw koordynacji ruchowej lub testw z elementami badania koordynacji ruchowej w reumatologii

142

Tabela nr 8.: Wykorzystanie testw koordynacji ruchowej lub testw z elementami badania koordynacji ruchowej w chorobach wewntrznych

Tabela nr 9.: Kliniczne testy motoryczne do oceny funkcji zachowania rwnowagi ciaa

Tabela nr 10.: Przykady testw do oceny zdolnoci zachowania rwnowagi ciaa dajce wyniki ilociowe

Tabela nr 11.: Wybrane metody diagnostyczne, w ktrych jednym z elementw skadowych jest ocena rwnowagi ciaa

Tabela nr 12: Wykaz wybranych cech charakteryzujcych osoby z wartociami rednimi

chore wraz

Tabela nr 13: Wykaz wybranych cech charakteryzujcych osoby z wartociami rednimi

zdrowe wraz

Tabela nr 14: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na stopie istotnoci dysfunkcji we wszystkich podgrupach w testach motorycznych

Tabela nr 15: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na stopie istotnoci dysfunkcji we wszystkich podgrupach w badaniu laboratoryjnym w tempie dowolnym

Tabela nr 16 :Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na stopie istotnoci dysfunkcji we wszystkich podgrupach w badaniu laboratoryjnym w tempie 30/min
143

Tabela nr 17: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na stopie istotnoci dysfunkcji we wszystkich podgrupach w badaniu laboratoryjnym w tempie 40/min

Tabela nr 18: Wykaz Wskanikw X, Y, Z- podzia ze wzgldu na stopie istotnoci dysfunkcji

Tabela nr 19: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na pe w obu grupach w testach motorycznych

Tabela nr 20: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na pe w obu grupach w badaniu laboratoryjnym w tempie dowolnym

Tabela nr 21: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na pe w obu grupach w badaniu laboratoryjnym w tempie 30/min

Tabela nr 22: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na pe w obu grupach w badaniu laboratoryjnym w tempie 40/min

Tabela nr 23: Wykaz Wskanikw X, Y, Z- podzia ze wzgldu na pe

Tabela nr 24: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na wyksztacenie we wszystkich podgrupach w testach motorycznych

Tabela nr 25: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na wyksztacenie w kadej z czterech grup w badaniu laboratoryjnym w tempie dowolnym
144

Tabela nr 26: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na wyksztacenie w kadej z czterech grup w badaniu laboratoryjnym w tempie 30/min

Tabela nr 27: Wykaz rednich procentw zmian ze wzgldu na wyksztacenie w kadej z czterech grup w badaniu laboratoryjnym w tempie 40/min

Tabela nr 28: Wykaz Wskanikw X, Y, Z podzia ze wzgldu na wyksztacenie

Wykresy: Wykres nr 1: Przykadowy wykres odchyle od normalnoci: rednia czasw reakcji w tempie 30/min w grupie zdrowych (W=0,96, p=0,08 rozkad zbliony do normalnego)

Wykres nr 2: Przykadowy wykres odchyle od normalnoci: Test Koa w grupie ku (W=0,91, p=0,04- statystycznie istotna rozbieno z rozkadem normalnym)

Wykres nr 3: Przykadowy wykres odchyle od normalnoci: test motoryczny Sztafeta w grupie hc (W=0,87, p=0,02- statystycznie istotna rozbieno z rozkadem normalnym)

Wykres nr 4: Porwnanie dwch grup ze wzgldu na dugo utraty/obnienia funkcji kgd z wynikami testu motorycznego Sztafety

145

Wykres nr 5: Porwnanie dwch grup ze wzgldu na dugo utraty/obnienia funkcji kgd z wynikami badania laboratoryjnego- z parametrem w tempie dowolnym rednia czasw reakcji

Wykres nr 6: Porwnanie dwch grup ze wzgldu na dugo utraty/obnienia funkcji kgd z wynikami badania laboratoryjnego- z parametrem suma czasw reakcji w tempie dowolnym

Wykres nr 7: Porwnanie dwch grup ze wzgldu na dugo utraty/obnienia funkcji kgd z wynikami badania laboratoryjnego z parametrem czasu minimalnego reakcji w tempie dowolnym

Wykres nr 8: Porwnanie dwch grup ze wzgldu na dugo utraty/obnienia funkcji kgd z wynikami badania laboratoryjnego- z parametrem czasu maksymalnego reakcji w tempie dowolnym

Wykres nr 9: Porwnanie dwch grup ze wzgldu na dugo utraty/obnienia funkcji kgd z wynikami badania laboratoryjnego- z parametrem rednia czasw reakcji w tempie 30/min

Wykres nr 10: Porwnanie dwch grup ze wzgldu na dugo utraty/obnienia funkcji kgd z wynikami badania laboratoryjnego- z parametrem czas minimalny reakcji w tempie 30/min

Wykres nr 11: Porwnanie dwch grup ze wzgldu na dugo utraty/obnienia funkcji kgd z wynikami badania laboratoryjnego- z parametrem czas maksymalny reakcji w tempie 30/min
146

Wykres nr 12: Porwnanie dwch grup ze wzgldu na dugo utraty/obnienia funkcji kgd z wynikami badania laboratoryjnego- z parametrem suma czasw reakcji w tempie 40/min

Wykres nr 13: Porwnanie dwch grup ze wzgldu na dugo utraty/obnienia funkcji kgd z wynikami badania laboratoryjnego z parametrem czasu minimalnego reakcji w tempie 40/min

Wykres nr 14: Porwnanie trzech grup chorych ze wzgldu na wiek z wynikami testu motorycznego test Koa

Wykres nr 15: Porwnanie trzech grup chorych ze wzgldu na wiek z wynikami testu motorycznego Test Nietypowego Kwadratu

Wykres nr 16: Porwnanie trzech grup chorych ze wzgldu na wiek z wynikami testu motorycznego Sztafeta

Wykres nr 17: Porwnanie trzech grup ze wzgldu na wiek z wynikami badania laboratoryjnego- z parametrem redniej czasw reakcji w tempie dowolnym

Wykres nr 18: Porwnanie trzech grup ze wzgldu na wiek z wynikami badania laboratoryjnego- z parametrem sumy czasw reakcji w tempie dowolnym

Wykres nr 19: Porwnanie trzech grup ze wzgldu na wiek z wynikami badania laboratoryjnego- z parametrem czasu minimalnego reakcji w tempie dowolnym

147

Wykres nr 20: Porwnanie trzech grup ze wzgldu na wiek z wynikami badania laboratoryjnego- z parametrem czasu maksymalnego reakcji w tempie dowolnym

Wykres nr 21: Porwnanie trzech grup ze wzgldu na wiek z wynikami badania laboratoryjnego- z parametrem redniej czasw reakcji w tempie 30/min

Wykres nr 22: Porwnanie trzech grup ze wzgldu na wiek z wynikami badania laboratoryjnego- z parametrem sumy czasw reakcji w tempie 30/min

Wykres nr 23: Porwnanie trzech grup ze wzgldu na wiek z wynikami badania laboratoryjnego- z parametrem czasu minimalnego reakcji w tempie 30/min

Wykres nr 24: Porwnanie trzech grup ze wzgldu na wiek z wynikami badania laboratoryjnego- z parametrem sumy czasw reakcji w tempie 40/min

Wykres nr 25: Porwnanie trzech grup ze wzgldu na wiek z wynikami badania laboratoryjnego- z parametrem czasu minimalnego reakcji w tempie 40/min

Wykres nr 26: Zaleno pomidzy Testem Koa a Parametrem nr 1 w grupie badanej

Wykres nr 27: Zaleno pomidzy Testem Nietypowego Kwadratu a Parametrem nr 1 w grupie badanej

Wykres nr 28: Zaleno pomidzy testem Sztafety a Parametrem nr 1 w grupie badanej


148

Wykres nr 29: Zaleno pomidzy wynikiem badania laboraturowego- redni czasw reakcji w tempie dowolnym a Parametrem nr 1 w grupie badanej

Wykres nr 30: Zaleno pomidzy wynikiem badania laboraturowego - sum czasw reakcji w tempie dowolnym a Parametrem nr 1 w grupie badanej

Wykres nr 31: Zaleno pomidzy wynikiem badania laboraturowego- czasem minimalnym reakcji w tempie dowolnym a Parametrem nr 1 w grupie badanej

Wykres nr 32: Zaleno pomidzy wynikiem badania laboraturowego- redni czasw reakcji w tempie 30/min a Parametrem nr 1 w grupie badanej

Wykres nr 33: Zaleno pomidzy wynikiem badania laboraturowego- czasem minimalnym reakcji w tempie 30/min a Parametrem nr 1 w grupie badanej

Wykres nr 34: Zaleno pomidzy Testem Koa a Parametrem nr 2 w grupie badanej

Wykres nr 35: Zaleno pomidzy Testem Nietypowego Kwadratu a Parametrem nr 2 w grupie badanej

Wykres nr 36: Zaleno pomidzy testem Sztafety a Parametrem nr 2 w grupie badanej

Wykres nr 37: Porwnanie czterech grup z wynikami testu motorycznego- test Sztafeta
149

Wykres nr 38: Porwnanie czterech grup z wynikami badania laboraturowegoz parametrem rednia czasw reakcji w tempie 30/min

Wykres nr 39: Porwnanie czterech grup z wynikami badania laboraturowegoz parametrem sumy czasw reakcji w tempie 30/min

Wykres nr 40: Porwnanie czterech grup z wynikami badania laboraturowegoz parametrem czasu minimalnego reakcji w tempie 30/min

Wykres nr 41: Porwnanie czterech grup z wynikami badania laboraturowegoz parametrem rednia czasw reakcji w tempie 40/min

Wykres nr 42: Porwnanie czterech grup z wynikami badania laboraturowegoz parametrem czasu minimalnego reakcji w tempie 40/min

Wykres nr 43: Wartoci wskanika Barthel u chorych potrzebujcych pomocy innych osb

Ryciny: Rycina nr 1.: Wykorzystanie testw koordynacji ruchowej w rnych gaziach medycyny

Rycina nr 2: Aparat Krzyowy projekcja nr 1

Rycina nr 3: Aparat Krzyowy projekcja nr 2

150

Rycina nr 4: Figura geometryczna wykorzystywana w Tecie Koa

Rycina nr 5: Figura geometryczna wykorzystywana w Tecie Nietypowego Kwadratu

Rycina nr 6: Schematyczne przedstawienie metodyki wykonania testu Sztafeta

151

Zacznik nr 1 KARTA BADA


Imi, Nazwisko..... Data badania.. Miejsce badania.... Pe: K M, koczyna grna w peni sprawna : Wyksztacenie: Wiek, P L P+L Wysoko ciaa.., rednie, Masa ciaa.. wysze

podstawowe,

zawodowe,

data utraty funkcji rki / liczba dni utraty funkcji.... Rozpoznanie ..... Schorzenia wspistniejce Przebyte operacje / kontuzje kgn Przebyte schorzenia neurologiczne

Ocena wzroku pacjenta w jego odczuciu; Mam: dobry wzrok, nosz okulary, okulary

bardzo dobry wzrok, zy wzrok,

dobry wzrok, zy wzrok,

nosz

Czy pacjent podczas hospitalizacji poddany jest procesowi rehabilitacji medycznej? TAK NIE Jeli TAK jakie jest postpowanie? / rodzaje zabiegw/ ... Czy kiedykolwiek w yciu pacjent by przyuczany do funkcji kgn? Edinburgh Handedness Inventory TAK NIE

Czynnoci / zdolnoci 1. PISANIE 2. RYSOWANIE 3. RZUCANIE 4. OBCINANIE NOYCZKAMI 5. MYCIE ZBW 6. KROJENIE (BEZ WIDELCA) 7. CZERPANIE (NABIERANIE YECZK)

Lewa rka (LH)

Prawa rka (RH)

152

8. ZAMIATANIE 9. ZAPALANIE ZAPAK 10. OTWIERANIE PUDEKA (WIECZKO) Punktacja LH = Wynik Skumulowany (CT) CT = LH + RH = Rnica (D) D = RH LH = Wynik kocowy(R) R = (D / CT) 100 = Interpretacja: (leworczno: R < -40) (oburczno: -40 R +40) (praworczno: R > +40) RH =

Testy koordynacyjne (na kgn) A. KRZYOWY 49 bodcw w tempie dowolnym I prba liczba bdw rednia czasw reakcji suma czasw reakcji czas minimalny czas maksymalny Bodce przy ktrych nastpi bd 4949 bodcw w tempie 30/min III prba II prba 49 bodcw w tempie 40/min

Badanie antropometryczne: - dugo ramienia. [cm] , - dugo przedramienia. [cm], - dugo rki[cm], - dugo kgn ... [cm]

153

Testy funkcjonalne Czas Koo Gwiazda Sztafeta Liczba bdw / uwagi

Ocena stopnia niepenosprawnoci- Wskanik Barthel

Lp.
Spoywanie posikw 1.

Nazwa czynnoci

Warto punktowa

0 = nie jest w stanie samodzielnie je 5 = potrzebuje pomocy w krojeniu, smarowaniu masem itp. 10 = samodzielny, niezaleny Przemieszczanie si /z ka na krzeso i z powrotem/ siadanie

10

2.

0 = nie jest w stanie, nie zachowuje rwnowagi przy siedzeniu 5 = wiksza pomoc /fizyczna, jedna lub dwie osoby/ moe siedzie 10 = mniejsza pomoc /sowna lub fizyczna 15 = samodzielny

10

15

3.

Utrzymanie higieny osobistej 0 = potrzebuje pomocy przy czynnociach osobistych 5 = niezaleny przy myciu twarzy, czesaniu si, myciu zbw, goleniu si /z zapewnionymi pomocami/ Korzystanie z toalety (WC) 0 5

4.

0 = zaleny 5 = potrzebuje troch pomocy, ale moe co zrobi sam 10 = niezaleny /zdejmowanie, zakadanie, ubieranie si, si/ Mycie, kpiel caego ciaa podcieranie

10

5.

0 = zaleny 5 = niezaleny /lub pod prysznicem/ Poruszanie si /po powierzchniach paskich/

6.

0 = nie porusza si lub < 50m.

154

5 = niezaleny na wzku wliczajc zakrty > 50 10 = spacery z pomoc /sown lub fizyczn/ jednej osoby > 50 15 = niezaleny /ale moe potrzebowa pomocy np. laski/ > 50 Wchodzenie i schodzenie po schodach 7. 0 = nie jest w stanie 5 = potrzebuje pomocy /sownej, fizycznej, przenoszenia, porczy 10 = samodzielny 8. Ubieranie si / i rozbieranie/ 0 = zaleny 5 = potrzebuje pomocy, ale moe wykonywa cz czynnoci bez pomocy 10 = niezaleny / w zapinaniu guzikw, zamka, sznurowade/

10

15

10

10

9.

Kontrolowanie stolca / zwieracza odbytu 0 = nie panuje nad oddawaniem stolca /lub potrzebuje lewatywy 5 = czasami popuszcza /zdarzenia przypadkowe/ 10 = panuje /utrzymuje stolec Kontrolowanie moczu / zwieracza pcherza moczowego 0 5 10

10.

0 = nie panuje nad oddawaniem moczu lub cewnikowany i przez to niesamodzielny 5 = czasami popuszcza /zdarzenia przypadkowe/ 10 = panuje /utrzymuje mocz OGEM /0-100/

10

155

Zacznik nr 2

156

Zacznik nr 3

Uniwersytet Medyczny Im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu Katedra i Klinika Fizjoterapii, Reumatologii i Rehabilitacji Mgr Anna Kostiukow

Imi i nazwisko osoby badanej......... Data . Miejsce badania..

Wyraam zgod na wykorzystanie w celach naukowych wynikw testw koordynacyjnych wykonanych za pomoc Aparatu Krzyowego, a take na przeprowadzenie ankiety dotyczcej oglnych informacji o stanie mojego zdrowia oraz stopnia niepenosprawnoci.

Jednoczenie, zostaem/am poinformowany/na, e w/w wyniki bd wykorzystane w sposb anonimowy i nie zostan udostpnione osobom postronnym.

(podpis osoby badanej)

157

Zacznik nr 4

Edinburgh Handedness Inventory


Czynnoci / zdolnoci 1. PISANIE 2. RYSOWANIE 3. RZUCANIE 4. OBCINANIE NOYCZKAMI 5. MYCIE ZBW 6. KROJENIE (BEZ WIDELCA) 7. CZERPANIE (NABIERANIE YECZK) 8. ZAMIATANIE 9. ZAPALANIE ZAPAK 10. OTWIERANIE PUDEKA (WIECZKO) Punktacja LH = Wynik Skumulowany (CT) CT = LH + RH = Rnica (D) D = RH LH = Wynik kocowy(R) R = (D / CT) 100 = Interpretacja: (leworczno: R < -40) (oburczno: -40 R +40) (praworczno: R > +40) RH = Lewa rka (LH) Prawa rka (RH)

158

Zacznik nr 5

Ocena stopnia niepenosprawnoci- Wskanik Barthel


Lp.
Spoywanie posikw 1. 0 = nie jest w stanie samodzielnie je 5 = potrzebuje pomocy w krojeniu, smarowaniu masem itp. 10 = samodzielny, niezaleny Przemieszczanie si /z ka na krzeso i z powrotem/ siadanie 2. 0 = nie jest w stanie, nie zachowuje rwnowagi przy siedzeniu 5 = wiksza pomoc /fizyczna, jedna lub dwie osoby/ moe siedzie 10 = mniejsza pomoc /sowna lub fizyczna 15 = samodzielny 3. Utrzymanie higieny osobistej 0 = potrzebuje pomocy przy czynnociach osobistych 5 = niezaleny przy myciu twarzy, czesaniu si, myciu zbw, goleniu si /z zapewnionymi pomocami/ Korzystanie z toalety (WC) 4. 0 = zaleny 5 = potrzebuje troch pomocy, ale moe co zrobi sam 10 = niezaleny /zdejmowanie, zakadanie, ubieranie si, si/ Mycie, kpiel caego ciaa 5. 0 = zaleny 5 = niezaleny /lub pod prysznicem/ Poruszanie si /po powierzchniach paskich/ 6. 0 = nie porusza si lub < 50m. 5 = niezaleny na wzku wliczajc zakrty > 50 10 = spacery z pomoc /sown lub fizyczn/ jednej osoby > 50 15 = niezaleny /ale moe potrzebowa pomocy np. laski/ > 50 Wchodzenie i schodzenie po schodach 7. 0 = nie jest w stanie 0 5 10 0 5 10 15 0 5 podcieranie 0 5 10 0 5 0 5 10 15 0 5 10

Nazwa czynnoci

Warto punktowa

159

5 = potrzebuje pomocy /sownej, fizycznej, przenoszenia, porczy 10 = samodzielny 8. Ubieranie si / i rozbieranie/ 0 = zaleny 5 = potrzebuje pomocy, ale moe wykonywa cz czynnoci bez pomocy 10 = niezaleny / w zapinaniu guzikw, zamka, sznurowade/ 0 5 10

9.

Kontrolowanie stolca / zwieracza odbytu 0 = nie panuje nad oddawaniem stolca /lub potrzebuje lewatywy 5 = czasami popuszcza /zdarzenia przypadkowe/ 10 = panuje /utrzymuje stolec Kontrolowanie moczu / zwieracza pcherza moczowego 0 5 10

10.

0 = nie panuje nad oddawaniem moczu lub cewnikowany i przez to niesamodzielny 5 = czasami popuszcza /zdarzenia przypadkowe/ 10 = panuje /utrzymuje mocz OGEM /0-100/

10

160

Zacznik nr 6- Nieprzetworzone wyniki pomiarw parametrw antropometrycznych osb zdrowych


Lp. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. Dugo ramienia [cm] 31 32 31 31 30 29 32 37 34 30 29 32 31 36 33 33 33 35 32 37 31 42 35 36 36 39 37 35 Dugo przedramienia [cm] 27 26 26 20 22 24 25 25 24 22 24 24 27 26 25 25 24 25 27 23 24 30 27 27 28 29 28 28 Dugo rki [cm] 17 18 17 18 17 18 17 21 21 17,5 18 19 19 19 19 19 19 19 19 21 17 22 21 17 18 21 20 20

161

29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50.

35 33 33 34 32 38 35 35 32 32 35 36 34 40 37 32 34 37 33 34 34 32 33,92 29-42 2,102135184 6,197333

30 26 21 26 26 31 27 28 26 28 26 25 25 28 29 25 27 28 25 26 24 24 25,86 20-31 2,275273774 6,197333

19,5 19 19,5 19 19 22 21,5 20,5 19 17 20,5 22 19,5 21 21 21 23 20 21 19 19 19 19,41 17-23 1,582281247 8,151887

minmax SD V

162

Zacznik nr 7- Nieprzetworzone wyniki pomiarw parametrw antropometrycznych osb chorych


Lp. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. Dugo ramienia [cm] 36 33 33 38 40 41 36 33 30 35 37 32 42 38 35 34 30 37 37 43 33 35 36 33 33 33 35 Dugo przedramienia [cm] 28 28 26 28 28 30 28 26 22 26 26 25 27 28 25 24 23 28 30 31 24 26 26 26 24 28 26 Dugoc rki [cm] 20 20 20 21 21 20,5 19,5 21 19 22 20 18 20 21 19 20 19 21 21 23 20 22 21 18 20 20 22

163

28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52.

32 39 34 33 30 32 34 38 40 40 35 35 33 38 35 38 42 42 35 35 30 28,5 28 32 34 35,20192 28-43 3,637737931 10,33392

24 29 25 24 24 27 26 27 29 32 30 26 24 28 26 28 31 29 23 26 20 23 23 25 24 26,34615 20-32 2,514584907 9,544411

18 24 22 21 18 20 21 23 22 24 19 22 19 22 20,5 22 23 21 21 20 18 18 18 18 20 20,45192 18-24 1,605749474 7,851339

min-max SD V

164

Zacznik nr 8- Nieprzetworzone wyniki pomiarw testw motorycznych u osb zdrowych


Lp. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. Test Koa 13,7 14,79 14,22 37,13 21,7 11,67 26,49 9,12 18,53 17,66 17,45 12,46 8,88 11,14 7,85 10,08 8,64 11,95 9,78 15,85 12,94 6,5 15,16 6,28 12,25 6,13 9,26 12,46 Test Nietypowego Kwadratu 17,86 21,65 19,91 49,2 23,88 14,92 37,63 19,11 32,29 26,37 21,13 15,52 11,22 16,2 11,5 13,61 12,41 13,01 11,92 16,13 18,15 10,72 21,22 7,34 18,19 10,25 13,54 13,62 Sztafeta 18,52 11,53 15,02 39,91 11,36 17,51 21,33 16,16 18,63 27,02 11,29 12,59 12,75 8,8 8,63 10,69 10,34 12,98 11,02 14,12 19,16 8,25 6,19 20,97 12,84 7 11,05 19,46

165

29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50.

10,34 8,93 11,31 10,19 6,82 9,62 8,38 14,38 11,5 11,72 12,91 9,97 12,59 6,15 13,9 17,9 7,99 6,76 9,43 7,92 9,54 18,36 12,3336 6,13-51 5,512861631 44,69791

14,63 12,63 13 13,42 10,68 15,94 13,35 14,28 16,53 13,6 15 17 15,43 13,6 16,75 22,82 11,12 10,32 13,96 13,96 16,81 23,91 16,9448 7,34-51 7,255278761 42,81714

12,66 9,09 10,28 10,68 11,52 10,87 7,53 8,85 14 12,09 17,59 21,35 10,94 9,37 7,9 9,35 13,01 7,89 9,98 9,09 9,52 24,76 13,4688 6,19-51 5,937589419 44,08403

min-max SD V

166

Zacznik nr 9- Nieprzetworzone wyniki pomiarw testw motorycznych u osb chorych


Lp. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. Test Koa 13,16 14,41 17,35 7,12 6,74 8,81 6,94 14,79 19,59 10,34 10,3 11,79 7,26 10,12 12,63 9,21 9,44 9,6 19,04 19,94 17,75 7 10,63 15,72 13,25 17,25 9,67 19,38 11,35 Test Nietypowego Kwadratu 20,41 27,12 28,86 11,73 9,74 14,67 11 20,49 22,9 14,73 17,9 23,12 11,08 18,8 20,44 11,64 15,03 11,65 29,71 25,88 20,78 10,35 18,23 19,31 18,38 24,34 13,92 27,86 20,25 Sztafeta 14,56 27,1 20,52 8,36 13,16 7,41 7,24 8,35 14,77 10,66 11,02 12,44 10,47 11,4 9,09 12,55 15,62 13,01 8,06 9,94 12,03 8,19 7,87 13,75 18,06 11,97 10,06 20,39 8,47

167

30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52.

19,03 18,56 21,34 7,93 18,62 9,59 6,85 13,38 9,56 6,31 12,19 14,25 9,06 9,69 15,2 15,42 16,29 8,4511 19,53 14,01 18,87 19,72 17,23 13,10887 6,31-21,34 4,504956678 34,36571

29 22,03 25,06 13,06 33,34 14,66 11,32 16,79 11,78 10,19 14,31 17,56 13,46 15,78 19,81 19,39 17,99 11,54 25,98 15,75 26,31 19,69 26,11 18,6775 9,74-33,34 6,047333861 32,37764

15,41 7,81 13,5 6,43 11,78 12,4 9,91 7,62 9,53 10,07 13 11,28 14,38 10,44 8,53 8,4 14,69 8,65 17,11 8,57 16,23 13,87 21,42 12,06827 6,43-27,1 4,001183511 33,15457

min-max SD V

168

Zacznik nr 10- Nieprzetworzone wyniki pomiarw testu aparaturowego w tempie dowolnym u osb zdrowych
Lp. rednia czasw reakcji w tempie dowolnym 1 1,11 1,05 5,69 1,74 1,67 2,77 2,08 2,47 3,8 2,19 1,63 1,24 1,2129 1,2449 1,331 1,3994 1,5767 1,2243 2,4241 1,603 1,2939 1,4145 1,402 1,3394 1,0539 1,3001 Suma czasw reakcji w tempie dowolnym 48,78 54,29 51,55 278,71 85,21 82,07 135,95 101,82 121,07 186,18 107,44 80,06 60,92 59,43 61 65,35 68,57 77,26 59,99 118,78 78,56 63,4 69,31 68,7 65,63 51,64 63,73 Czas minimalny reakcji w tempie dowolnym 0,78 0,87 0,81 3,04 1,12 1,03 1,32 1,28 1,31 2,08 1,27 1,13 0,73 0,85 0,94 0,91 0,89 0,9 0,76 1,19 1,08 0,9 0,99 0,73 0,81 0,76 0,83 Czas maksymalny reakcji w tempie dowolnym 1,4 1,99 1,69 13,49 8,85 4,13 9,52 8,69 7,22 7,45 6,63 4,33 2,32 2,13 2,48 2,81 2,21 6,35 2,45 7,91 2,96 3,33 2,98 3,68 3,77 1,58 3,06

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27.

169

28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50.

1,3051 1,1761 1,0761 1,1712 1,14 1,1931 1,1614 1,5488 1,641 1,1304 1,0539 1,3147 1,5153 1,0894 1,5263 2,5924 1,88 1,251 0,8511 0,8776 1,5932 1,59211 7,2661 1,704128 0,8511-7,2661 0,811360036 47,61145

63,95 57,63 52,73 57,39 55,92 58,46 56,91 75,99 80,41 55,39 51,64 64,42 74,25 53,38 74,99 127,03 92,66 61,3 41,71 45,11 78,92 78,01 251,1 81,494 41,71-278,71 39,72016494 48,73999

0,73 0,76 0,75 0,88 0,79 0,85 0,82 1 0,98 0,71 0,76 0,82 0,96 0,82 1,02 1,45 1,1 0,8 0,62 0,59 1,08 0,99 2,91 1,03 0,59-3,04 0,390770323 37,93887

2,72 2,04 1,62 2,23 1,96 2,16 1,98 4,02 2,67 1,99 1,58 2,6 2,83 1,64 2,31 9,81 7,54 2,01 1,19 1,41 2,91 5,98 15,04 4,113 1,19-15,04 2,799259575 68,05883

min-max SD V

170

Zacznik nr 11- Nieprzetworzone wyniki pomiarw testu aparaturowego w tempie dowolnym u osb chorych
Lp. rednia czasw reakcji w tempie dowolnym 1,65 3,55 2,3571 1,1982 1,6882 1,1627 1,3027 1,8912 1,888 1,9114 1,6263 1,8157 1,65 1,3629 1,571 1,8227 1,6114 1,851 1,3612 1,2702 2,1251 1,3947 1,3894 2,8347 4,1051 1,1706 1,3396 Suma czasw reakcji w tempie dowolnym 80,71 175,48 115,5 58,71 82,72 56,97 63,83 92,67 92,55 93,66 79,69 88,97 80,85 66,78 76,98 89,31 78,96 90,7 66,7 62,24 104,13 68,34 68,08 138,9 201,15 57,36 65,64 Czas minimalny reakcji w tempie dowolnym 1,22 2 1,72 0,89 1,03 0,82 0,94 1,25 1,22 1,14 1,19 1,39 0,88 0,96 0,96 1,11 0,91 1,16 0,98 0,93 1,26 0,95 0,92 1,73 2,15 0,9 0,93 Czas maksymalny reakcji w tempie dowolnym 3 11,11 4,29 1,89 6,42 1,96 1,92 5,91 3,44 3,35 3,33 3,16 4,12 2,19 2,45 3,56 4,04 4,98 2,29 2,45 4,95 2,57 4,94 5,58 8,5 1,99 2,14

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27.

171

28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52.

4,2386 2,1843 2,1412 1,0512 1,2004 1,3424 1,5333 1,6904 1,319 2,0659 1,6671 1,232 1,9335 1,4178 1,062 1,1818 4,0122 4,0031 2,9989 1,312 1,85 1,42 1,85 1,66 1,5771 1,86241 1,0512-4,2386 0,814909474 43,75564

207,69 107,03 104,92 51,51 58,82 65,78 75,13 82,83 64,63 101,23 81,69 60,37 94,74 69,47 52,04 57,91 181,09 181,88 149,11 65,61 107,12 87,94 111,76 102,77 76,22 92,2475 51,51-207,69 38,60136001 41,84543

2,5 1,07 1,25 0,68 0,75 0,98 0,96 1,14 0,84 1,19 1,15 0,79 1,02 0,92 0,79 0,76 2,08 1,98 1,32 0,95 1,04 0,96 1,15 1,22 0,96 1,153654 0,68-2,5 0,393247216 34,0871

8 4,51 3,64 1,88 2,02 2,23 3,29 4,09 2,83 5,09 2,94 1,89 3,36 2,7 1,85 2,09 15,04 13,77 9,85 2,9 4,07 3,65 7,36 4,45 3,11 4,291154 1,85-15,04 2,927539072 68,22265

min-max SD V

172

Zacznik nr 12- Nieprzetworzone wyniki pomiarw testu aparaturowego w tempie narzuconym 30 bodcw/min u osb zdrowych
Lp. rednia czasw reakcji w tempie 30/min 0,822 0,92 0,82 1,12 1,18 1,64 1,48 1,39 1,07 1,39 0,9694 1,0812 1,13 1,251 1,2822 0,9306 1,2982 1,0896 0,9165 0,9892 1,0443 1,0335 0,8986 0,9761 Suma czasw reakcji w tempie 30/min 40,28 44,92 42,6 54,82 55,68 42,62 60,59 68,16 50,43 39,24 47,5 52,98 47,53 60,05 57,7 45,6 50,63 53,39 44,91 48,47 51,17 50,64 44,03 47,84 Czas minimalny reakcji w tempie 30/min 0,65 0,69 0,67 0,71 0,73 1,19 1,09 0,85 0,78 0,59 0,65 0,82 0,71 0,87 0,95 0,71 0,87 0,73 0,72 0,64 0,62 0,72 0,65 0,67 Czas maksymalny reakcji w tempie 30/min 1,1 1,46 1,28 1,57 1,86 1,99 1,89 1,98 1,57 1,39 1,6 1,51 1,51 1,84 1,88 1,82 1,82 1,88 1,59 1,67 1,88 1,53 1,83 1,71

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27.

173

28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50.

0,9824 1,0047 0,7578 0,969 0,911 0,9808 0,9341 1,3474 1,4238 0,799 0,87 0,9561 1,1706 0,8408 1,2818 1,573 1,24 1,1991 0,6566 0,8112 1,0165 1,2281 1,6999 1,093109 0,6566-16999 0,205851876 18,83178

48,14 49,23 37,13 47,48 44,61 47,08 45,77 61,98 66,92 39,15 42,63 46,85 56,19 41,2 62,81 62,92 61,2 58,77 31,09 38,76 50,5 59,99 39,91 49,8317 31,09-68,16 8,587510664 17,23303

0,59 0,73 0,61 0,63 0,66 0,64 0,67 0,89 0,93 0,57 0,66 0,68 0,78 0,65 0,93 1,11 0,89 0,86 0,54 0,59 0,81 0,81 1,02 0,755957 0,54-1,19 0,128844653 17,04391298

1,63 1,81 1,03 1,67 1,51 1,39 1,28 1,92 1,99 1,06 1,34 1,62 1,9 1,62 1,99 1,99 1,62 1,98 1,09 1,29 1,51 1,85 2,03 1,644255 1,03-2,03 0,266838086 16,22850993

min-max SD V

174

Zacznik nr 13- Nieprzetworzone wyniki pomiarw testu aparaturowego w tempie narzuconym 30 bodcw/min u osb chorych
Lp. rednia czasw reakcji w tempie 30/min 1,333 1,69 1,5958 0,8883 1,236 0,9231 0,9286 1,4144 1,5417 1,3457 1,2276 1,4 1,1991 1,0961 1,2138 1,0816 1,0576 1,4734 1,0892 1,1139 1,4524 1,2508 1,0882 1,6964 1,6089 0,9488 1,175 Suma czasw reakcji w tempie 30/min 64 49,01 57,45 42,64 58,09 45,23 45,5 67,89 64,75 56,52 60,15 68,6 56,36 53,71 57,05 53 48,65 55,99 53,37 54,58 59,55 60,04 53,32 37,32 45,05 46,49 56,4 Czas minimalny reakcji w tempie 30/min 0,99 1,17 1,23 0,71 0,81 0,72 0,74 0,98 1,18 0,98 0,89 1,04 0,73 0,82 0,85 0,84 0,71 1,05 0,72 0,84 0,96 0,9 0,77 1,37 1 0,76 0,79 Czas maksymalny reakcji w tempie 30/min 1,83 2 1,98 1,38 1,6 1,23 1,41 1,94 1,94 1,91 1,87 1,99 1,89 1,74 1,8 1,51 1,67 1,82 1,52 1,47 1,9 1,79 1,75 1,96 1,93 1,35 1,85

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27.

175

28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52.

1,6527 1,5841 1,5397 0,9033 0,8553 1,0518 1,1524 1,3119 0,9982 1,4317 1,2617 1,1831 1,1602 1,1806 0,8624 1,0454 2,271 2,268 1,6337 1,021 1,52 1,29 1,57 1,54 1,211 1,299396 0,8553-2,271 0,312499933 24,04963

18,18 61,78 60,05 44,26 41,91 51,54 56,47 62,97 48,91 57,27 60,56 57,97 55,69 55,49 42,26 50,18 89,24 87,78 61,21 50,01 44,99 61,32 37,93 38,11 59,27 54,34731 18,18-89,24 11,48473819 21,13212

1,15 1,08 1,04 0,62 0,65 0,88 0,8 0,79 0,68 0,95 0,91 0,81 0,86 0,71 0,65 0,74 1,43 1,37 1,01 0,73 1,17 0,79 1,17 1,17 0,78 0,913269 0,62-1,43 0,202268895 22,14779

1,96 1,99 1,94 1,59 1,4 1,5 1,89 1,98 1,48 2 1,81 1,77 1,64 1,77 1,33 1,57 2,69 2,43 2,16 1,63 1,94 1,93 1,91 1,93 1,8 1,789808 1,23-2,69 0,271536081 15,17124

min-max SD V

176

Zacznik nr 14- Nieprzetworzone wyniki pomiarw testu aparaturowego w tempie narzuconym 40 bodcw/min u osb zdrowych
Lp. rednia czasw reakcji w tempie 40/min 0,86 0,85 0,85 1,02 1 1,33 1,23 1,19 0,97 0,8142 0,9389 0,9771 0,925 1,0586 1,0976 0,8913 1,1929 0,9566 0,8996 0,9407 1,0346 0,9667 0,8514 0,9386 Suma czasw reakcji w tempie 40/min 41,24 41,72 41,48 45,09 35,87 11,97 29,42 37,95 45,58 39,08 44,13 47,88 44,17 45,52 49,39 41,89 33,4 42,09 43,18 41,39 47,59 46,4 41,72 44,06 Czas minimalny reakcji w tempie 40/min 0,63 0,7 0,665 0,75 0,68 1,14 1,03 0,77 0,73 0,57 0,65 0,82 0,69 0,71 0,77 0,71 0,89 0,61 0,67 0,66 0,71 0,62 0,65 0,66 Czas maksymalny reakcji w tempie 40/min 1,17 1,17 1,16 1,46 1,45 1,48 1,46 1,48 1,35 1,4 1,42 1,21 1,34 1,44 1,44 1,35 1,48 1,41 1,43 1,38 1,5 1,5 1,21 1,4

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27.

177

28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50.

0,9264 0,9302 0,7681 0,9216 0,8733 0,8644 0,8881 1,1351 1,1889 0,7959 0,8506 0,9251 1,0038 0,8202 0,992 1,283 1,05 0,8896 0,7033 0,8399 1,0045 1,0732 1,502 0,979 0,7033-1,502 0,126273371 12,89819931

43,54 44,65 36,87 45,16 42,22 41,49 42,63 44,27 45,18 39 41,68 43,48 42,16 39,37 48,61 25,66 51,71 44,82 33,11 39,03 47,11 39,81 6,05 40,63447 6,05-51,71 4,816621077 11,85353488

0,55 0,7 0,61 0,63 0,65 0,69 0,62 0,77 0,9 0,57 0,69 0,65 0,66 0,65 0,76 0,92 0,65 0,68 0,59 0,59 0,71 0,81 1,49 0,723936 0,55-1,49 0,089306822 0,175111416

1,34 1,35 1,04 1,38 1,26 1,21 1,38 1,46 1,5 1,18 1,38 1,5 1,49 1,45 1,46 1,49 1,23 1,37 1,19 1,4 1,51 1,41 1,63 1,376596 1,04-1,69 0,1114195 0,21847

min-max SD V

178

Zacznik nr 15- Nieprzetworzone wyniki pomiarw testu aparaturowego w tempie narzuconym 40 bodcw/min u osb chorych
Lp. rednia czasw reakcji w tempie 40/min 1,2005 1,3414 0,8288 1,1043 0,9033 0,9365 1,2236 1,2936 1,1686 1,1383 1,137 1,0969 0,8987 1,0063 1,0544 1,0868 1,2816 0,9696 0,9955 1,242 0,9914 0,9721 1,3518 1,416 0,895 1,1315 Suma czasw reakcji w tempie 40/min 46,82 29,51 40,61 44,17 44,26 43,08 53,84 32,34 40,9 47,81 48,89 39,49 43,14 49,31 45,34 40,21 32,04 45,57 43,8 26,09 48,58 46,66 14,87 7,08 42,96 44,13 Czas minimalny reakcji w tempie 40/min 0,83 1,06 0,67 0,82 0,75 0,65 0,89 1,08 0,87 0,79 0,78 0,65 0,71 0,72 0,74 0,61 0,95 0,62 0,8 0,81 0,69 0,75 1,24 1,32 0,71 0,89 Czas maksymalny reakcji w tempie 40/min 1,5 1,49 1,23 1,38 1,11 1,43 1,47 1,48 1,41 1,41 1,44 1,47 1,43 1,49 1,44 1,48 1,47 1,48 1,42 1,47 1,45 1,42 1,48 1,49 1,16 1,49

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27.

179

28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52.

1,2687 1,3044 1,3339 0,8429 0,7816 1,0122 0,9886 1,155 1,0265 1,2114 1,1994 0,9623 1,102 1,0605 0,8618 0,9961 1,4912 1,634 1,4051 1,1011 1,29 1,15 1,29 1,29 1,004 1,126043 0,7816-1,634 0,186093092 16,52629

10,15 20,87 37,35 41,3 38,3 49,6 41,52 46,2 44,14 35,13 39,58 45,23 50,69 44,54 42,23 45,82 31,12 31,44 36,8 46,12 10,97 37,83 11,07 11,69 41,11 37,88824 7,08-53,84 11,98055673 31,62078

0,92 1,02 1,09 0,63 0,6 0,8 0,68 0,82 0,69 0,94 0,72 0,69 0,83 0,69 0,67 0,68 1,09 1,19 1,01 0,76 0,99 0,75 1,01 1,09 0,71 0,832745 0,6-1,32 0,179177543 21,5165

1,49 1,5 1,5 1,46 1,14 1,38 1,45 1,47 1,43 1,44 1,49 1,38 1,48 1,47 1,48 1,44 1,58 1,58 1,52 1,32 1,39 1,39 1,39 1,39 1,46 1,431569 1,11-1,58 0,095480347 6,669629

min-max SD V

180