You are on page 1of 21

LNGJET DHE GAZET : Gjendja agregate e trupit varet nga temperatura dhe shtypja.

Me ndryshimin e ktyre madhsive ne mund t ndrrojm gjendjen ose fazn e trupit. Kalimi i trupit nga njra faz n tjetrn quhet kalim fazor. Prcjellja e nxehtsis Lngjet dhe gazet nxehtsin e prcjellin nprmjet rrymimit ose konveksionit.

N figur shihet nj radiator i ngrohjes qendrore. Radioatori ka uj t nxeht, i cili po ashtu nprmjet konveksionit ka arritur nga kazani i nxehjes. Tani fillon konveksioni i ajrit. Shtresat e ajrit q gjenden afr radiatorit nxehen dhe si m t lehta , ngjiten sipr. Pas pak kohe kto shtresa ajrore ftohen dhe si

m t rnda lshohen posht, nxehen nga radiatori dhe kshtu i tr cikli prsritet. Shpjegimi se pse shtresat e ajrit t nxeht shkojn lart sht se me nxehje t gjith trupat bymehen. N kt mnyr, duke qarkulluar shtresat e nxehta dhe t ftohta, uji nxehet n en t ndryshme kuzhine, n radiator t nxehjes qendrore, etj. Dukuria e konveksionit mund t vrehet n shum raste n natyr. Kshtu, p.sh., n saje t konveksionit n bregdet paraqiten errat q fryejn nga deti ne tok dhe nga toka n det. Dihet se uji n det ka termokapacitet m t madh se toka. Kjo do t thot se uji m ngadal nxehet, por m ngadal edhe ftohet. Gjat dits temperatura e toks rritet m shpejt sesa ajo e detit. Ajri q nxehet nga toka ngritet lart dhe vendin e tij e zn shtresat e ajrit t ftoht q vijn nga deti. Kshtu, shkaktohet era q fryn nga deti n tok. Prderisa gjat nats ndodh e kundrta. * Ndrsa sa i prket gazeve duhet t themi se kto jan prcjellse t dobta t nxehtsis. Kjo veti e gazeve prdoret pr mbrojtjen e organizmit gjat stins s dimrit nga t ftohtt. Rrobet e dimrit zakonisht jan nga leshi, gzofi, pambuku, etj. Kto lnd n brendsin e vet kan mjaft ajr q dallohet me prcjellshmri t dobt t nxehtsis. Largsia ndrmolekulare e trupave t ngurt sht e vogl, prandaj prcjellja e energjis s brendshme prej nj molekule n tjetrn sht e vogl, prandaj prcjellja e energjis s brendshme prej nj molekule n tjetrn bhet shum shpejt. Te lngjet sidomos te gazet kjo largsi ndrmolekulare sht dukshm m e madhe , prandaj prcjellshmria termike e lngjeve sht m e vogl, ndrsa e gazeve shum m e vogl. Avullimi, vlimi, kondensimi

Avullimi Kalimi i lnds nga gjendja agregate e lngt n gjendje t gazt quhet avullim. Avullimi ndodh n natyr n t gjitha temperaturat. N do lng, n fardo temperature q gjendet gjendet ai, ekzistojn molekula t tilla , t cilat kan energji t mjaftuar pr tu liruar nga forcat trheqse t molekulave t tjera t lngut dhe pr t dal n siprfaqe n trajt t gazit. Sa m e lart t jet temperatura e trupit, aq m shum molekula do t dalin nga siprfaqja e tij. Pr t dal molekulat n form t gazt, nse gjat avullimit lngu nuk

merr nxehtsi nga jasht, ato marrin nxehtsi nga vet lngu, prandaj n procesin e avullimit, trupat e ulin temperaturn e vet - ata ftohen. Intensiteti i avullimit varet nga shum faktor , si nga : temperatura, siprfaqja e lir, nga shtypja q zotron mbi siprfaqen e lngut, nga lloji i lngut por edhe nga lvizja e ajrit mbi siprfaqen e lngut.

Vlimi Kur enn e mbushur mbi gjysmn e lartsis s saj me uj, e nxehim nga nj burim nxehtsie, do t shohim se numri i molekulave t cilat arrijn nj shpejtsi m t madhe t lvizjes, shtohet. Kto molekula tani jan t afta pr t dal nga lngu. Me nxehjen e mtejme t lngut, arrihet nj temperatur kur avullimi bhet shum i vrullshm. Kt e vrejm nga fluskat e mbushura me avuj, t cilat ngjiten nga siprfaqja , dhe kur dalin mbi t ato plcasin. Ky avullim i vrullshm quhet vlim. Gjat kohs s vlimit, megjithse lngu pranon nxehtsi n mnyr t vazhdueshme nga ngrohsi, temperatura e lngut nuk ndryshon, derisa e tr masa e lngt nuk kalon n gjendje t gazt. Energjia q i sht dhn lngut, nuk sht shpenzuar vetm pr prvetsimin e forcave dhe shkputjen e tyre nga lngu. Nxehtsia specifike e avullimit Me matje t shumta sht treguar se pr t avulluar nj sasi t njjt t nj lngu t caktuar, nevojitet sasi e ndryshme e nxehtsis. Kjo nxehtsi sht specifike pr do lnd. Prandaj, mund t themi se: Nxehtsia q duhet ti jepet lngut me mas prej nj kilogrami, n temperaturn e vlimit q ky t avulloj quhet nxehtsi specifike e avullimit. Nxehtsin specifike t avullimit e shnojm me qa. Kjo mund t llogaritet si hers i nxehtsis (Q ), e cila duhet ti jepet mass s lnds (m), q kjo t avullohet. qa = Q/ m

Roli i shtypjes n vlimin e lngut Kur mbi siprfaqen e lir t lngut zvoglohet shtypja, uji vlon n temperatur m t ult se 100 C. Me eksperiment sht treguar se kur shtypja atmosferike sht P1 = 0,5 * 10 5 Pa, ather uji vlon n temperaturn prej 80 C , ndrsa n shtypjen prej P 2= 0,2 * 10 5 Pa, temperatura e vlimit sht 60 C. Kondensimi Kur avulli i nxehur fillon t ftohet , ai n temperatur t caktuar do t kondensohet. Kjo temperatur n t ciln avulli nga gjendja e gazt, kalon n gjendje t lngt, quhet temperatur e kondensimit. Me rastin e kondensimit t avullit me ftohje, energjia e molekulave zbret, ato i afrohen njra tjetrs dhe hyjn n zonn e veprimit pr arsye fillon trheqja reciproke e tyre dhe kalimi n gjendje t lngt agregate. Kur avulli kalon n lng, lirohet po aq nxehtsi sa sht shpnzuar me rastin e avullimit t tij.

Me prova t shumta sht vrtetuar se temperatura e kondensimit sht e = me temperaturn e vlimit. Kshtu, p.sh., n shtypje normale atmosferike temperatura e kondensimit te avullit te ujit eshhte 100C . Kjo temperatur sht e barabart me temperaturn e vlimit, e cila, poashtu sht 100C. Gjat procesit t kondensimit , temperatura e ujit t krijuar nuk ndryshon. Me ftohje t mtejme, uji i krijuar nga kondensimi fillon t zbres temperaturn e tij, dhe vetm ather prfundon kondensimi. Avujt e lndve t ndryshme me rastin e kondensimit lirojn sasi t ndryshme t nxehtsis. Prandaj, themi se : Energjia e cila lirohet gjat kondensimit t lnds prej nj kilogrami, quhet enrghi specifike e kondensimit dhe shenohet me qk. do lnd ka energji t caktuar t kondensimit, e cila sht karakteristike vetm pr t. Kshtu, p.sh., nxehtsia e kondensimit t ujit sht 2,3 * 10 6 J/kg. Kjo do t thot se me rastin e kondensimit t avullit t ujit me mas prej 1kg, lirohet nj energji prej 2,3 MJ. Kshtu themi se nxehtsia specifike e kondensimit ( qk), sht e barabart me nxehtsin e avullimit ( qa). qa=qk Proceset e shkrirjes, avullimit, kondensimit dhe ngrirjes i hasim n natyr tek i ashtuquajturi cikli i ujit. Nga energjia e rrezeve te Diellit uji q gjendet n siprfaqen e Toks , n dete dhe liqene gjithmon avullohet. Ky avull i ujit n trajt t reve, nn ndikimin e errave, arrin n pjes t ndryshme mbi siprfaqen e Toks. Sa m lart t ngritemi nga siprfaqja e Toks, pr aq temperatura e ajrit do t jet m e ult. E kur ngroh dielli,- uji nga bora e shkrir nprmjet prrenjve dhe lumenjve prsri kthehet n dete dhe liqene, dhe prej aty rifillon cikli.

Lvizja e lngjeve Lvizja e lngjeve ndryshon nga lvizja e trupave t ngurt. Trupat e ngurt gjat lvizjes nuk e ndryshojn formn dhe vllimin e vet, kurse lngjet gjat lvizjes mund ta ndryshojn formn, sepse ato nuk kan form t caktuar por e marrin formn e ens n t ciln vendosen, ndrsa shum vshtire e ndryshojn vllimin e vet. Te trupat e ngurt gjat lvizjes s tyre, frkimi paraqitet vetm n siprfaqet q takohen ndrmjet vete, ndrsa kur lngjet lvizin paraqitet frkimi i brendshm, ose viskoziteti.

Shtypja hidrostatike Lngjet dallohen sipas vetive t veta si prej trupave t ngurt nga njra an , ashtu edhe nga gazrat n ann tjetr. Ktu sht fjala q ndrmjet molekulave n prgjithsi veprojn t ashtuquajturat forca ndrmolekulare t cilat jan m t mdha te trupat e ngurt dhe m t vogla te gazrat, n krahasim me t njjtat te lngjet. Pr kt arsye prmenden disa veti themelore t lngjeve. Vetit e lngjeve n prehje i shqyrton hidrostatika.

Vetia e par-- pr shkak t lvizshmris s madhe t molekulave , lngjet jithnj lvizin kah vendet m t ulta si pasoj e veprimit t forcs s gravitetit. Pr kt arsye lgjet nuk e kan formn e prhershme, por e marrin formn e ens n t ciln ndodhen, duke e formuar siprfaqen e lir. Po q se lngu sht n qetsi dhe ne t vepron vetm pesha mg, ather siprfaqja e lir e lngut sht horizontale, prkatsisht normal me drejtimin e peshs si madhsi vektoriale.Pra, kur lngu sht n prehje, forca e jashtme sht pingule n siprfaqen e tij. Kjo forc zhvillon shtypje n siprfaqen e lngut. Vetia e dyt-- molekulat e lngjeve kryejn lvizje translatore prej goditjes n goditje me molekula t tjera. Prve ksaj kemi edhe lvizje lkundse t molekulave ose atomeve pr rreth pozitave t ryre ekuilibruese. Pr kt arsye lvizshmria e molekulave sht shum e madhe. Vetia e tret lvizshmria e molekulave nuk sht e njjt t lngjet e ndryshme. Nga prvoja dihet se alkooli dhe uji shum m leht dalin nga ndonj en qelqi se p.sh., mjalti apo glicerina. Kjo shpjegohet me faktin se ndrmjet shtresave t molekulave, sikurse edhe ndrmjet molekulave n prgjithsi veprojn forca ndrmolekulare, prandaj sht e nevojshme t veprohet me force prkatse t mbizotrohet ajo forc trheqse. Forca e till sht forca e frkimit t brendshm ose forca e viskozitetit. Prandaj, modeli i lngjeve ideale nuk e prfill frkimin e brendshm . D.m.th., te lngjet ideale nuk ekzistojn deformime elastike t rrshqitjes. Nga aspekti mikroskopik te lngjet ideale nuk veprojn forcat trheqse ndrmjet molekulave. Nse lengu ndodhet n ekuiliber ather secili element vllimor n t sht n ekuilibr . Grimcat n lng veprojn n njra tjetrn dhe n muret e ens n t ciln ndodhet lngu. Pr rastin e lngut n qetsi, forcat jan gjithmon normal me siprfaqen m t ciln lngu sht n kontakt dhe quhen forca t shtypjes. Shtypja prkufizohet si raport i forcs dhe i siprfaqes mbi t ciln normal vepron forca : p = F/ S Njsia e shtypjes sht paskali ( shenja : Pa ) [p]=[F] / [S] = N/ m2 = Pa dhe bari ( shenja : bar ) 1bar = 10 5 Pa N lngje vepron edhe forca e rndess. Ather sht e qart se pr shkakt peshs shtypja duhet t jet m e madhe n shtresat e poshtme se n ato t larta. Nse lngun e konsiderojm t pangjeshur, ather edhe densiteti i tij duhet t jet i njjt n temperatur t njjt. N at rast mund t arrijm deri t ligji sipas t cilit shtypja n ndonj lng rritet me thellsi. Shtypja hidrostatike n thellsin h brenda lngur njehsohet si shum e shtypjes atmosferike n siprfaqe t lir t tij pa dhe peshs s tij pgh, pra : p= pa+pgh , ku antari i dyt pgh paraqet peshn e lngut dhe quhet shtypja hidrostatike. Pra, lngu me peshn e vet n brendi krijon shtypje hidrostatike. N figur m posht sht paraqitur eksperimenti sipas t cilit mund t tregohet se forca e shtypjes hidrostatike n fund varet nga siprfaqja e fundit t ens S dhe lartsis s shtylls s ujit h, por jo edhe prej forms se ens . Nga figura shihet se n tri rastet forca n fund t ens sht e njjt, edhe pse n shembullin c) m e vogl se forca e shtypjes s ujit n fund t ens. Kjo sht dukuria e e njohur e paradoksit hidrostatik, i cili

n t vrtt nuk sht paradoks, por pasoj e ligjit pr shtypje hidrostatike.

Ligji i Arkimedit Trupi i zhytur n uj lviz m leht se n ajr. Kjo tregon se lngjet vepron nj forc vertikalisht prpjet. Forca e till q ka kah t kundrt me forcn e gravitetit quhet forc e shtytjes. F sh = y h2 S yh1S kjo shprehje paraqet ligjin e Arkimedit.

* Ligji i Paskalit Shtypja n lngje bartet njsoj n t gjitha drejtimet, kurse t trupat e ngurt vetm n drejtimin e veprimit t forcs. Gjat veprimit t nj force F bhet bartja e shtupjes npr lngje n t gjitha drejtimet. Nj bartje e till mund t verifikohet

nprmjet ens e cila i ka disa vrima t cilat kan drejtime t ndryshme t boshteve t tyre.

Pr rastin e lngut n qetsi , forcat jan gjithmon normal me siprfaqen me t ciln lngu sht n kontakt dhe quhen forca t shtypjes. Shtypja e ksaj force n siprfaqe t lngut bartet npr lng n t gjitha drejtimet njsoj ( ligji i Paskalit ). Nse n lngun q sht n qetsi veprojm m nj forc F nga jasht ather ajo shtypje do t zgjerohet njsoj npr lng n t gjitha drejtimet. p = F/S = F1 / S1 = F2 / S2 Pra, n seciln pik t lngut t qet dhe t pangjeshur shtypja sht e njjt.N kt parim bazohen aparatet hidraulike ( presat, frenat ,etj. ) .

Energjia e siprfaqes s lir t lngut Siprfaqja e lir e lngut tregon nj veti t vecant. Ajo zotron sikur nj membran e ngrehur , prandaj themi se lngu ka tensikon siprfaqsor. Veti t till nuk tregojn gazet, sepse nuk kan siprfaqe t lir. Tensioni siprfaqsor sht rrjedhoj e forcave ndrmolekulare. N molekula t siprfaqes s lir t lngut veprojn forcat trheqse t molekulave fqinje vetm n njrn an, nga ana e brendshme e lngut.

Pr kt arsye molekulat siprfaqsore jan pak m tpr t trhequra se ato t brendshmet, prandaj siprfaqja e lir zotron ndryshe nga shtresat e brendshme t lngut.

Dukurit kapilare Ndrmjet molekulave t lngut dhe molekulave t mureve t ens veprojn gjithashtu forcat ndrmolekulare dhe sjellja e lngut afr mureve t ens varet nga marrdhnia e forcave t kohezionit dhe t adezionit. Po q se forcat e adhezionit jan m t mdha se forcatr e kohezionit ( p.sh. n kufirin uj qelq ) , siprfaqja e lngut merr form konkave dhe themi se lngu e lag enn. Anasjelltas nse forcat e kohezionit jan m t mdha se ato t adhezionit ( p.sh. n kufirin merkur qelq ), lngu nuk e lag enn dhe merr form konvekse.

Nse kndi kufitar ( kndi t cilin e z muri i ens dhe tangjenta n siprfaqen e lngut ) sht 0< 90 shkall lngu e lag enn, dhe nse sht 90 shkall <0<180shkall nuk e lag enn.Nse kapilart mbushen me uj, do t shohim se uji n to do t ngritet deri n njfar lartsie ( e cila varet nga rrezja e kapilares ) dhe meniskusi i ujit n kapilare do t jet konkav.

Ngjashm vlen edhe pr lngjet e tjera t cilat e lagin enn e kapilars. Lartsia e shtylls s lngut n at rast varet nga lloji i lngut dhe nga rrezja e kapilares. Prkundrazi , niveli i merkurit n kapilaren e qelqit sht m i ult se nivile n enn e gjer, kurse meniskusi i merkurit sht konveks. T dy dukurit, t cilat quhen elevacioni kapilar dhe depresioni kapilar, jan pasoj e tensionit siprfaqsor. Interpretimi i dukurive kapilare nuk sht i vshtir kur dihet se forcat ndrmolekulare mund t jen forca kohezioni dhe adhezioni. Forcat e kohezionit veprojn si forca trheqse ndermjet molekulave t njjta, kurse forcar e adhezionit veprojn si forca trheqse ndrmjet molekulave t ndryshme.

Lngjet ideale Me lngje ideale nnkuptojm ato lngje te t cilat nuk prfillen forcat e frkimit t brendshm dhe i konsiderojm absolutisht t pashtypshme.

Trajta m e thjesht e lvizjes s lngut sht rrjedhja ose rrymimi stacionar. Rrjedhje staconare t lngut kemi ather kur n cdo njrn nga pikat e hapsirs, shpejtsit e grimcave nuk ndryshojne gjat kohs. Vijat npr t cilat kalojn grimcat e lngut, quhen vija t rrjedhjes os t rrymimit.Pjesa e lngut e kufizuar me vija t rrjedhjes, quhet tubi i rrymimit. Grimcat e lngut t cilat pr nj moment gjenden n nj tub t rrymimit, nuk dalin nga ky tub ( gyp ). Vijat e rrjedhjes te lvizjet stacionare t lngjeve, perputhen me trajektoret e grimcave t lngur dhe nuk priten askund. Vijat e rrjedhjes njkohsisht tregojne shpejtsine e rrjedhjes se lengut. Kshtu, p.sh., sa m t shpeshta t jen vijat e rrjedhjes, aq m e madhe sht shpejtsia e rrjedhjes s lngut n ate pik. Kur lngu arrin ne gypin e ngusht, shpejtsia e lvizjes se tij zmadhohet ngjashm sikur t aktivizohet rrota me lopata e cila me rrotullimin e saj ndikon ne zmadhimin e shpejtsis

10

s rrjedhjes. Pra, e tr sasia e lngut e cila kalon n njsin e kohs npr seksionin e madh t gypit, pr t njjtn koh, kalon edhe npr seksionin e vogl t tij. * Forcat q veprojn n fluide Forcat t cilat mund te veprojn n fluid, mund t jen: forcat e brendshme, t cilat shprehen n form t shtypjes; forcat e jashtme, q ndryshe quhen forca vllimore, e q veprojn n cdo grimc t fluidit; forcat e frkimit t brendshm, q ndryshe quhen forca t viskozitetit, dhe forcat inderciale, t cilat jan t barabarta me prodhimin e mass s fluidit dhe t nxitimit. Pr lvizje t fluidit duhet t merren n konsiderim t gjitha forcat e cekura, por rezultate t knaqshme arrihen edhe duke mos perfillur veprimin e ndonjrs prej tyre. Prandaj , dinamika e fluideve studiohet n dy trsi: dinamika e fluidit ideal , dhe dinamika e fluidit real ; Fluidi ideal sht homogjen, izotrop, nuk ngjeshet dhe nuk sht viskoz. Paraqitja e kuptimit t fluidit ideal e lehtson edhe studimin e fluidit real, i cili sht gjithmon viskoz. Fluidi i cili nuk i permbush kto veti quhet fluid real. Ekuacioni i kontinuitetit Ekuacioni i kontinuitetit paraqet konkretizimin e njrit ndr ligjet e prgjithshme t mekaniks se Njutonit, i cili ka t bj me Ligjin mbi ruajtjen e mases. Meqense kemi t bejm me leng ideal per t njejtn koh npr nj pik t cfardoshm te gypit do t rrjedh e njjta sasi e lngut. Nse marrim nj gyp horizontal ather shohim se n nj pik t shnuar m 1,siprfaqja e presjes trthore ( seksioni ) sht S1, ndrsa n pikn e shnuar me 2, kemi nj siprfaqe m t vogl t prerjes trthore t shnuar m S2. Nse lengu n gjatsine l1(vllimi 1) rrjedh npr pikn 1, pr kohn t, pr t njjtn koh t lngu do t rrjedh npr pikn 2, me gjatsi l2 (vellimi2). Vllimi i lngut q rrjedh npr pikn 1 (S1l1) dhe ai npr pikn 2 (S2l2), q t dyja kto vellim jan t barabarta ndrmjet vete. S1*l1= S2*l2 , p * S1v1 = S2v2 = const. Ekuacioni i kontinuitetit gjen zbatim t madh n teknik dhe n industri.

Viskoziteti i lngjeve Ndrmjet molekulave n lngjet reale ekzistojn forca trheqse, t cilat paraqesin forcn e frkimit t brendshm t lngjeve q quhet viskozitet. Pr t shpjeguar viskozitetin bazohemi n figurn e mposhtme :

11

T marrim se nj sasi lngu gjendet i vendosur ndrmjet dy pllakave paralele . Pllakn e siprme a e lvizim paralelisht me pllakn e poshtme e cila sht e palvizshme. Nse e konsiderojm se lngu prbeht nga disa shtresa paralele, do t shohim se shtresa q gjendet n kontakt t drejtprdrejt me pllakn A, do t lviz me shpejtsi m t madhe, ndrsa shtresat e tjera nn t, pr shkak t frkimit t brendshm viskozitetit, n mnyre graduale e zvogelojm shpejtsin e vet. Kuptohet shtresa e fundit e cila sht n takim t drejtprdrejt me pllaken e palvizshme, nuk do t levize fare dhe shpejtsia e saj sht baravart me zero. Ky eksperiment tregon se shtresat e lngut , t cilat jan n kontakt t drejtprdrejt, ndrmjet vete, veprojn me nj force t caktuar n njra tjetrn, prandja lizja sht shrresore. Kshtu, p.sh., shtresa e cila lviz me shpejtsi m t madhe, vepron n shtresn q lviz me shpejtsi m t vogl dhe e kundrta, shtresa q lviz m ngadale vepron n shtresn me shpejtsi m t madhe me nj force frenuese.Kjo forc e cila paraqitet ndrmjet shtresave t lnfur fjat levizjes se tij, quhet force e ferkimit te brendshem ose force e viskozitetit.-Madhsin e cila vepron ndrmjet dy shtresave t lngur e prcaktoi shkenctari i njohur Njutoni. Ai konsideroi se: Forca e frkimit t brendshm e cila vepron ndrmjet dy shtresave, sht n prpjestim t drejt me siprfaqen kontaktuese S t shtresave si dhe me diferencn e shpejtsise ( v = v1 v2 ) ndrmjet tyre, ndrsa sht n prpjestim t zhdrejt me largsine x t ktyre shtresave.

12

Forcn e viskozitetit matematikisht mund ta shprehim me kt formul: F = S v/x paraqet viskozitetin e nj lngu dhe shpreh madhsin e frkimit t brendshm t lngut. Kur shprehjen e siprme e zgjidhim sipas madhsise , fitojm : = F x/Sv , nse madhsit e treguara n formuln e fundit vendosim vlerat prkatse t sistemit ndrkombtar t njsive fitojm : = 1N * 1m / 1m2 * 1 m/s = 1Pa.s Pra, njsia pr viskozitet n SI sht paskalsekond. Lngjet e ndrushme kan vlera t ndryshme t viskozitetit. Viskoziteti ndryshon me ndrrimin e temperaturs, prandaj me rastin e prcaktimit t tij duhet cekur edhe temperaturn, n t ciln sht br ky prcaktim. sht konstatuar se kur rritet temperatura e lngjeve, zbret viskoziteti i tyre. Vegla e cila shrben pr matjen e viskozitetit t nj lngu quhet viskozimetr.

Rryma elektrike n elektrolite Prveq metaleve prcues t rrymes elektrike jan edhe tretesirat ujore t kriprave, bazave, dhe acideve. Kto tretsira quhen elektrolite. Marrim kt shembull:

--kur kripa e gjells ose gurkali treten n uj, molekulat e tyre ndahen n jone negative dhe pozitive. N tretsir, kto jone lvizin n mnyr t crregullt si edhe molekulat. N kt treteir lshojm t kaloj rryma elkrrikeme an t dy pllakave t zinkut ( elektrodave ). N tretsir kalon rryma elektrike dhe llamba elektrike ndizet. Brenda tretsirs

13

s futur n qarkun elektrik vepron fusha elektrike. Kjo fush i detyron jonet pozitive t lvizin drejt pllaks t lidhur me polin negativ t rryms ( katods ), kurse jonet negative do t lvizin drejt elektrods s lidhur me polin pozitiv t rryms ( andoda ). N elektrolite, ne prani t fushs elektrike kalon rryma elektrike e cila paraqet nj lvizje t drejtuar t joneve pozitive dhe negative. Pra, n elektrolite rryma elektrike prcillet me an t joneve pozitive ose negative. Kjo quhet rrym jonike.

Bashkveprimi i molekulave n gaze

Gjat zgjidhjes s ndonj problemi fizik duhet ditur pr t zgjedhur prafrim mjaft t mir, duke pasur parasysh ato veti t cilat jan m qensore pr prshkrimin e lnds q na intereson. M s shpeshti ne nuk na interesojn detajet e lvizjes se gjitha grimcave n sistem, por vetm disa tipike. vlerat e tilla t shum grimcave t tilla kan lidhje me madhsit empirike, apo eksperimentale q mund t maten , sic jan : temperatura, shtypja, vllimi, viskoziteti, zpo elasticiteti. Sistemi m i thjesht makroskopik sht gazi. Molekulat ose atomet n gaze nuk jan t lidhura fort mes vete, po ashtu nuk jan t lidhura pr nj vend, por mund t gjenden n cdo pik t hapsirs q e kan n dizpozicion. Bashkveprimi i molkulave n gaze sht shum i dobt. Gjendja e gazt sht me rndsi pr at se molekulat nuk e mbushin hapsirn, vllimin e vet n mnyr kompakte, por vllimi i plot i molkuls arrin vlern afro 1 ose pjese m t vogl t vllimit n t cilin molekulat lvizin. Kjodo t thot se molekulat kohn m t gjat gjenden larg njra tjetrs. Bashkveprimt e molekulave kryhen n distanca shum t vogla, prandaj mund t thuhet se molekulat n gaze lvizin pavarsisht njra tjetrs. Kyprtafrim sa m irral t jet gazi sht m i mir. Gazet ideale dhe reale Molekulat e gazit konsiderohen si pika materiale, pa dimensione dhe lvizin n mnyr kaotike n hapsir.

14

Bashkveprimi i tyre sht i barabart me zero prvec n momentin e goditjes. Goditjet m muret e ens jan elastike. Edhe pse ne shikim t pare duket joreal, idealizimi i tille i gazit mund t prshkruhet me lidhje te thjeshta. Mirepo, ne rastet kur ato veti t gazeve rrjedhin nga bashkveprimi i molekulave, nuk vlen idealizimi. Molekulat e gazit n en t mbyllur lvizin n mnyr kaoriken m kahe t ndrushme dhe me shpejtsi t ndryshme. N lvizjen kaotike ato goditen me muret e ens n t ciln gjenden. Cdo goditje paraqet impulsin n mur dhe mund t themi se gazi ushtron shtypje n mure t ens. Pr ta llogaritur forcn m t ciln gazi vepron n mur ose forcen n njsi t siperfas ( shtypjen), paramendojme gazin n enn n forme paralelepipedi me dimensione Lx, Ly, dhe Lz. Goditjet me mure jan elastike, dmth., se molekulat largohen nga muret e ens sikur sfera elastike. Gjat goditjes elastike nuk ndryshon vlera e shpejtsis s molekuls as vlera e sasise se lvizjes; ndryshon vetm kahu ( parashenja ) i komponentve t shpejtsis dhe i sasis s lvizjes q sht normal n mur. T gjitha molekulat nuk kan shpjtsi t njjt. Shtypja e grimcave n mur definohet si veprimi i forcs n njsi t siprfaqs p=F/S , njsia pr shtypjen n sistemin SI sht paskal (Pa). Ajo sht shtupja t ciln e prodhon forca prej nj njutoni, e cila vepron n rrafshin normal prej nj metri katror. Prdoret edhe njsia m e madhe, q lejohet sipas nevojs 1bar=10 5 Pa. Shtupja e gazeve n atmosfer n siprfaqen e Toks, ka vlern afro 1, 013 * 10 5 Pa. Vlera e shtypjes, p atm=1.013*10 5 Pa, merret si vler standarde e shtypjes se ajrit, andaj kjo vler shpesh quhet shtypje normale.

15

Pr t prshkruar gjendjen e gazit ideal duhet ditur ekuacionin q jep lidhjen ndrmjet variablave : shtypjes (p), vllimit (V), dhe temperaturs (T). Ekuacioni i gjendjes s gazit ideal shpesh quhet thjesht ekucion i gazeve ose ekuacion i Klazius Klajperonit, dhe shprehet me relacionin: pV = nRT Ky ekuacion vlen vetm pr gaze ideale. Mirpo, ekuacioni i Klazius Klajperonit pr numrin e moleve t gazit (n), shpesh aplikohet me sukses edhe pr gazet reale. Gazet reale e prmbushin ekuacionin pV = nRT derisa sht shtypja e gazit relativisht e ult dhe temperatura mbi at t kondensimit. Vet fakti se ekziston transformimi i gazeve n lngje, tregon se bashkveprimi midis molekulave nuk mund t mos prfillet plotsisht. Bashkveprimi i molekulave bhet me lehtsi nse grimcat jan shpesh s bashku , e kjo ndodh kur gazi sht m i dendur dhe kur molekulat kan mesatarisht energji kinetike m t ult ( temperatur m t ult ). N kushte t tilla ekuacioni pV = nRT dhe ekuacionet e nxjerra prej tij nuk prshkruajn saktsisht gjendjen e gazeve. Ekuacioni q prshkruan gazet reale duhet t marr parasysh dimensionet e molekulave dhe bashkveprimin e tyre n gaze. Molekulat kan dimensione t caktuara, dhe n vend t vlimit V molekulat n realitet disponojn vllimin V-nb, ku nb sht vllimi m i vogl n t cilin mund t vihet sistemi prej N grimcave ( molekulave) dhe ekuacioni i gazeve ideale merr formn : p(V-nb) = nRT ose p = nRT / ( V-nb) ; ku R sht R = p0V0 / T0 q e prshkruan m mir gazin real. N rastin kur p , ather Vnb , dhe n kt mnyr merret se molekulat kan bashkveprim si sfera t forta me vllim t plot nb. Bashkveprimi i molekulave shpie deri te zvoglimi i shtypjes s gazit n muret e ens. Te gazet reale zvvoglimi i shtypjes , pr shkak t bashkveprimit midis molekulae n gaz, do t jet proporcional me katrorin e dendsitetrit t moleve t gazit ( n / V)2. Prandaj , shprehja pr shtypjen te gazet reale mund t shkruhet kshtu: p= nRT / ( V-nb) an2/V2 Konstantet a dhe b jan madhsi kualitative ( cilsore ) e cdo gazi. Ky ekuacion sht ekuacion i gazeve reale ose i njohur si ekuacioni i Van der Valsit, i cili shpesh shkruhet n formn : ( p + an2/V2)(V-nb)=nRT Ekuacioni i Van der Valsit, si edhe ai i Klazius Klajperonit prcaktojn raportin midis variablave : p, V, dhe T.

Proceset themelore n gaze Dihet se saisa e nxehtsis s gazit nuk varet vetm nga gjendja fillestare dhe prfundimtare e tij, pr edhe nga proceset me t cilat gazi kalon nga gjendja fillestare n at prfundimtare. Termi proces prdoret pr t treguar ndryshimin e variablave t gjendjes s sistemit. Proceset gjat t cilave masa e gazit dhe njri nga parametrat e tij ( p, V dhe T ) mbeten konstant quhen izoprocese ( nga greq. izos i njjt, konstant, i pandryshueshm ). Ekzistojn tri lloje t izoproceseve t ndryshme : izotermik ( T= const), izobarik (p = const.), dhe izohorik ( V = const. ).
1.Procesi quhet izotermik nse gjat kalimit t gazit nga nj gjendje n tjetrn temperatura mbetet konstante. Ky proces prshkruhet me ligjin e Bojl-Mariotit q thot : vlera e prodhimit t shtupjes dhe e vllimit t gazit n temperatur konstante mbetet konstante; ligj i cili sht i njohur n mnyr empirike q afro treqind vite. Ligji shprehet me relacionin pV = const. pr T = const.

16

2.Procesi quhet izobarik nse shtypja e gazit mbetet konstante. Ky proces prshkruhet me ligjin e Gej-Lisakut, - gjat zmadhimit t temperaturs s cfardo gazi pr 1 C do t zmadhohet vllimi pr 1/ 273 pjes t atij vllimi q gazi e kishte n 0 C. Ligji

17

shprehet me relacionin V/T=const. pr p=const.

3.Procesi quhet izohorik nse vllimi i gazit mbetet konstant. Ky proces prshkruhet me ligjin e Sharlit, i njohur para m shum se dyqind vitesh. Ligji shprehet me relacionin p/T=const. pr V= const.

18

Ligji i Avogadros Gazet n vllim, n temperatur dhe n shtypje t njjt kan numr t njjt molkulash. Ky ligj quhet ligji i Avogadros dhe pr her t par e zbuloi Avogadro. Ligji i Daltonit Daltoni zbuloi se shtypja e przierjes s gazeve sht e barabart me shumn e shtypjes parciale t tyre p1,p2, p3, p4; p = p1+p2+p3+p4 q paraqet ligjin e Daltonit. Gazet reale Pr studimin e gazeve t prsosura ( ideale) duhet bazuar n supozimin se molekulat e gazit : nuk bashkveprojn n mes vete, nuk kan vllim dhe mund t kryejn vetm goditje elastike. Gjendjen e gazit t till m shum saktsi e prshkruan ekuacioni i Klajperonit. Por, n ato gaze ku duhet t prfillet vllimi i mass s gazit dhe forcat ndrmolekulare, kemi t bjm me gaze reale. Pra, n gazet reale duhet t marrin n konsiderim se molekulat e tij kan vllim t caktuar dhe bashkveprojn mes vete. Ekuacioni i Klajperonit mund t prshkruaj edhe gjendjen e gazit realm kur shtypja e tij sht e vogel dhe temperatura sht shum e larte, por ky ekuacion pV = RT pr gjendje t tjera t gazit real na con t prfundojm se : V = RT / P i cili sht i pakuptimt , sepse pr p , VO, ndrsa nuk ekziston kurrfar vlere e shtypjes e cila gazit do tia zvogloj vllimin n zero.Korigjimin e ekuacionit t Klajperonit pr gaze reale e ka bre fizikani holandez Van der Valsi, m 1873, duke marr n konsiderim se molekulat e gazit real jan sfera elastike me vllim t caktuar dhe mes tyre veprojn forcat trheqse. Me kt Van der Valsi bri dy korigjime . Korigjimin e par pr vllim t gazit, dhe t dytin pr shtypje t gazit. ( p + a / V 2 ) ( V b ) = RT ---- ky ekuacion shpreh gjendjen e gazeve reale dhe njihet si ekuacioni i Van der Valsit. Konstantet a dhe b kan vlera t ndryshme pr gaze t ndryshme. Derisa konstantja a tregon se ne cmase varen vetit e gazit nga prmasat e molekulave, konstantja b tregon vartsin e molekulave t gazit real nga forcat ndrmolekulare. Termokapaciteti i gazrave Gazet mund t nxehen n dy mnyra , ose duke e mbajtur shtypjen konstante ose duke e mbajtur vllimin konstant. Termokapacitet specifik t gazit n shtypje konstante c p quajme at sasi t nxehtsis e cila sht e nevojshme q mass s ndonj gazi prej 1 kg duke i mbajtur shtypjen konstante ti zmadhoj temperaturn pr 1K. Ndrsa termokapacitet specifik t gazit n vllim konstant c v quajm at sasi t nxehtsis e cila sht e nevojshme q mass s ndonj gazi prej 1kg duke i mbajtur vllimin konstant ti zmadhoj tmperaqturn pr 1 K. Proceset adiabatike Gjat shqyrtimit t ligjit t par t termodinamiks Q = delta U + A , shohim se gazi mund t bj pun edhekur nuk i japim nxehtsi nga jasht. Proceset e tilla quhen procese adibatike ( greq. adiabatos i paderprtueshm ). Ndrrimi adiabatik i gjendjes s gazit shprehet me formuln : pV y = const.

Puna gjat bymimit t gazeve Gazet q ndodhen t mbyllura dhe kan energji t brendshme mund t kryejn pun. Nse nxehet gazi i cili mund t zgjerohet , sasia e nxehtsis q e merr pjesrisht do t shpnzohet pr ngrotjen e temperaturs s gazit, kurse pjesrisht pr ndryshimin e vllimit , gj q sht n lidhje me kryerjen e puns. Cdp zmadhim i vllimit t gazit sht i lidhur me kryerjen e puns.Pasi q gazi bymehet , shtypja e tij mbetet konstante dhe mund t themi :

19

Puna e gazit gjate procesit izobarik ( shtypja e njjt ) sht e barabart me prodhimin e shtypjes se gazit dhe me rritjen e vllimit t gazit. Puna mund t jet pozitive, negative, por edhe e barabart me zero. Puna do t jet negative gjat ndeshjes s gazit dhe me me at rast energjia e brendshme e gazit zmadhohet n llogari t forcave t jashtme. Gjat proceseve izohorike ( vllim njjta) puna e keryer nga ana e gazit sht e barabart me zero. Eksperimentet e Xhaulit ( James Prescot Jole, 1818-1889) vrtetuan se puna mekanike ( W ) e kryer dhe sasia e nxehtsis ( Q) e liruar me at rast jan n prpjestim t drejt. Prandaj, mund t formulohet nj ligj i ruajtjes mjaft me rndsi : Shuma e energjis mekanike dhe e energjis s brendshme te t gjitha grimcat e nj sistemi t izoluar sht e pandryshueshme.

Rryma elektrike n gaze N kushtet normale gazet ( ajri, oksigjeni, hidrogjeni, etj.), jan prcjells t kqij t rryms elektrike dhe pr kt arsye cmohen si izolator. N shum aparate teknike pr kt arsye gazet shrbejn si izolator. Mirpo, n disa kushte t caktuara nen veprimin e ndikimeve t jashtme gazet bhen prcues t mir t rryms.
Bjm nj eksperiment t till : pran sfers s elektroskopit t elektrizuar pozitivisht afrojm flakn e nj qiriu. Kshtu, do t shohim se elektroskopi do t shkarkohet shum m shpejt sesa n munges t qiriut.

N kushte t zakonshme n ajr ka pak elektrone t lira dhe jone pozitive, pr t cilat dim se jan molekula t ajrit q kan humbur elektrone. Kro elektrone t lira shkarkojn elektroskopin pas nj kohe. Kur afrojm flakn e qiriut, numri i elektroneve t lira dhe joneve bashkohen me

20

molekulat e ajrit dhe japin jone negative. Kshtu ajri prreth elektroskopit jonizohet dhe bhet prcjells i mir i rryms elektrike. Elektronet e lira dhe jonet negative lvizin drejt sfers s elektroskopit dhe e shkarkojn at, kurse jonet pozitive t ajrit pr rreth do t largohen nga sfera e elektroskopit. Nj shkndij e fuqishme elektrike sht edhe rrufeja , e cila ndodh ndrmjet dy reve t elektrizuara me shenja t kundrta. Rryma elektrike n gaze sht lvizje e drejtuar e elektroneve t lira, e joneve pozitive dhe negative.

21