You are on page 1of 9

Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall

2011, p.97-105 , TURKEY

EVLYA ELEB SEYAHATMESNDE FAL Elif DULGER*


ZET 1976 ylnda, imdiki ad Kltr Bakanl Halk Kltrlerini Aratrma ve Gelitirme Genel Mdrl olan, zamann Kltr Bakanl Mill Folklor Aratrma Dairesi Bakanl tarafndan hazrlanan Trk Folklor Ariv Klavuzuna gre Trk folklorunun konular belirlenirken klavuzun K maddesi inanlara ayrlmtr. 100lk kodlama seviyesinde hazrlanan klavuzun bu blmnde K 700 kodlamasnda rya ve fal yer almaktadr. Bu bilgilerden anlald zere fal, folklorun inanlar blmnde karmza kmaktadr. Deiik aratrmalarda ele alnan Trk folklorunun, zerinde az allan konularnn banda gelen fal, insanlarn doast glere yaklamn gstermesi bakmndan nem tamaktadr. Bu alma, Trk kltr tarihi, edebiyat ve halk bilimi asndan nemli kaynak eserlerden biri olan, Evliya elebinin adn yzyllardan beri yaatan ve daima da yaatacak nl Seyahatnamede eitli yerler hakknda bilgi verilirken kaydedilen fal ile ilgili bilgilerin deerlendirilmesine dayanmaktadr. almann balca amac, kltr tarihimizin bu nemli eserini fal ile ilgili almalara dhil etmek ve Trk halkbiliminin az allan konularndan olan fal hakknda ileride yapacamz almalara zemin hazrlamaktr. Anahtar Kelimeler: Evliya elebi, Seyahatname, fal.

FORTUNE-TELLING IN THE SEYAHATNAME OF EVLIYA CELEBI


ABSTRACT According to the Turkish Folklore Archive Guide prepared in 1976 by the National Folklore Research Deparment of Ministry of Culture of the time, which is now called the Ministry of Culture directorate general for research and development of folk culture, article K in the guide was designated for beliefs, while the subjects of Turkish folklore was being determined. In this part of the guide which was prepared based on the categorization in hundreds, dream and fortune-telling appears in the K 700 category.

Tarafmzdan 2006 ylnda, Seluk niversitesi Sosyal Bilimler Enstitsnde tamamlanan Evliya elebi Seyahatnamesindeki By, Sihir ve Faln Halkbilimi Asndan Deerlendirilmesi adl Yksek Lisans Tezinden hazrlanmtr. * Ar. Gr., Seluk . Ahmet Keleolu Et. Fak. Orta r. Sos. Al. Et. Bl. Trk Dili ve Ed. r. ABD. Elmek: elif_dulger@hotmail.com

98

Elif DLGER As is understood from this information, we come across fortunetelling in the part which is designated for beliefs in folklore. Fortunetelling upon which little study is conducted is a branch of Turkish folklore -handled in different researches- and it bears importance in that it shows peoples approach to supernatural powers. This study is based on assessing information related to fortunetelling which was recorded while giving information about various places in Seyahatname,which is an important work as far as Turkish cultural history, literature and folk science is considered. The main aim of our study is to include this important work of our cultural history in the researches on fortune-telling and to form the basis for the studies that we are going to carry out on fortunetelling on which little research is conducted. Key words: Evliya Celebi, Seyahatname, fortune-telling.

Giri Trk seyahat edebiyat ierisinde nemli yere sahip olan eserler vardr. Evliya elebi Seyahatnamesi ile birlikte bu eserden nce kaleme alnm olan Babr ahn Babrnamesi, Seydi Ali Reisin Miratl-Memaliki bu trn en nemli rnekleridir (Banarl 1998, 688). Trk edebiyatnda seyahatname denilince ilk akla gelen Evliya elebi Seyahatnamesi olmaktadr. Evliya elebinin Trk edebiyatnda seyahatname trnn zirvesinde olduu bilinen bir gerektir. Ahmet Hamdi Tanpnar, her ne kadar slubunun derbeder olduunu sylese de onu edebiyatmzda yaratltan yazar doanlarn banda saymaktadr (Tanpnar 1995, 161). Tanpnarn da belirttii gibi eserin slubu derbederdir; ancak, verilen her cmlede Osmanl insannn hayata bak grld iin Evliya elebi bu yn ile byk bir nesir yazar olarak kabul edilebilir. Evliya elebinin ada olan nesir yazarlarndan ayrlabilecek nemli zellikleri vardr. Devrine ve devrindeki yazarlara gre sade bir dil kullanmas, gl tasvirleri, scak mizah, seciler ve mbalaalar ile ssl slubu Evliya elebinin ayrc noktalardr (Byk Trk Klasikleri 1987, 393). Bu nedenle eser, 17. yzyl Trk nesrinin nemli eserleri arasndaki yerini almtr. 17. yzyl ve ncesi slam ve Osmanl tarihini aratrmak isteyenlerin bavuracaklar nemli bir kaynak olan eserinde Evliya elebi, gezdii her lke ve ehrin tarihi hakknda kimi zaman duyduklarna, kimi zaman da eitli tarih kitaplarna dayanarak kymetli bilgiler verir. Viyanaya giden elilik heyetinde bulunduu iin Osmanl snrlar dndaki corafyalar da tasvir eden Evliya elebi, sadece Trkler tarafndan deil, genel anlamda btn dnya tarihileri ve Avrupa dnyas tarafndan merakla takip edilen bir kaynaktr (Ortayl 2006, 88). ann Osmanl zihniyetini, dnya grn ve dnyaya bakn tpk bir ayna gibi gsteren eserde Orta an sonlarndan itibaren dou ile bat arasnda almaya balayan uurumun, 17. yzylda hangi boyutlara ulat ve batnn o yllardan 17. yzyla ne kadar yol ald, Evliya elebinin Avrupa lkelerinde karlat eitli olay veya durumlar karsnda Osmanllara serzenite bulunmas ile hissettirilir. Eser, Yeni an ortalarnda dou ile bat arasndaki tinsel uurumun hangi dndrc boyutlara varm olduunu gstermesi bakmndan da dnce tarihi aratrmalarna k tutar (http://www.history.hacettepe.edu.tr/archive/evliyacelebi.htm, ET: 20.02.2006) Evliya elebi Seyahatnamesi ok geni bir sahay iine almaktadr. Eserde hemen btn Osmanl corafyas, ran, Irak, Suriye, Msr, Rusya, Krm, Balkanlar, Macaristan, Almanya, Flemenk, sve ve Lehistan gibi eitli lke ve ehirlere ait geni bilgiler vardr (Banarl 1998,
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011

Evliya elebi Seyahatmesinde Fal

99

691). Seyahatnamede tarih, corafya, dil, folklor, etnoloji, sosyoloji konularnda geni bilgiler verilmektedir. 16. ve 17. yzyl Osmanl mparatorluunun geni snrlar iindeki nemli ehir ve lkelerin yaama biimleri, detleri, gelenekleri, grenekleri, treleri, inanlar, trenleri ve gnlk yaamlar hakknda zengin bilgiler ile dolu olan eser, halk bilimciler ile etnologlarn bavurmalar gereken nemli bir kaynaktr (rnek 1995, 34). Evliya elebi eserinde gezdii yerler ve bu yerlerin tarihi hakknda bilgi verirken sadece kendi gzlemleri ile yetinmemitir. Onun; Kazvin, Makriz, Taber, Zeheb, Celalzade, Solakzade, l, Atlas Minor gibi belli bal eserlere, kanunnamelere, eyalet tahrir defterlerine menakpnamelere ve Latin, Yunan dilleri ile yazlm eitli tarihlere bavurduu bilinmektedir (Trk Dili ve Edebiyat Ansiklopedisi 1979, 126; Baysun 1977, 408-409). Fal ve eitleri Gk ve yerin temsil ettii evrensel iki ilkeli kinat dncesinin yazl iaretleri vardr. incede kua ad verilen bu iaretlere Trkede rk denmektedir (Esin 2001, 27). Hem inliler hem de Trkler rklar fal bakmak iin kullanrlar. Irklarn ekli, doa glerinin gerilemekte ve ilerlemekte olularn ifade etmektedir. Buna gre, st izgiler grnrde hkim olan kavram, alt izgiler ise ilerlemekte bulunan ve galip gelecek olan kavram gstermekte; falclar bu ekilde anlamlar karmaktadrlar (Esin 2001, 28-29). Faln Eski Trkedeki karl rk tr. Dvn Lgatit-Trkte kelime Falclk, khinlik ve bir kimsenin gnlndekini bilmek. eklinde aklanmaktadr (Divan Lgat-it-Trk Tercmesi 1998, 42). Hibir toplum veya uygarla ait olmayan yani evrensel olan falclk, ortaya kt ilk gnden beri insanolunu megul etmitir. Geleceini srekli olarak merak eden insanlar, bunlar tek balarna bilemedikleri ya da aresiz olduklarn dndkleri iin gelecei bilebildiklerine inandklar falclara bavurmulardr. (Scognamillo ve Arslan 1999, 17). lk insandan bu yana insanolu srekli merak iindedir ve meraklarn cezbeden en byk konu da gelecekleridir. Yaplacak herhangi bir iin sonucunun nasl olacan nceden bilmek, bir insann yazgsn renmek insanlar tarih boyunca megul etmitir. nsanlarn hayatlar boyunca baarl ve mutlu olmak istemeleri sonucunda fal, yzlerce eit kazanmtr. Kullanlan eitli aralar ve yntemler ile fal eitleri gnmzde olduka genilemektedir. Srekli bir aray iinde olan insan zihni, farkl yaklamlar ile geleceklerini renmek adna fal ve falclar hayatn vazgeilmez bir paras hline getirmitir. Aa, at, ate, bakla, balk, balta, barsak, bina, buday, akl, defne, duman, el, harf, hava, horoz, I Ching (Yi King), insan barsa, iskambil, kafatas, kahve, kap, kaplumbaa, karacier, karga, kei, kemik, kristal, ku, lamba, mum, omuz kemii, rzgr, sa, say, soan, su, tarot, tuz, un, yaprak, yz, yzk, zar (Scognamillo ve Arslan 1999, 29-51), ak kemii (Korkmaz 2003, 67; Roux 2001, 90), billur (Trk Ansiklopedisi 1968, 90), ubuk ve ok (Roux 2001: 88) fizyonomi ve gz (Hacyeva vd. 1995, 77), grafoloji (Trk Ansiklopedisi 1968, 90), kitap, kpk, kulak (Hacyeva vd. 1995, 77), kum/toprak (Arslan 2002, 112), kumalak (nan 2000, 157-158), kura (Sezer 1998, 37), krek kemii (nan 2000, 152; Roux 2001: 96), mni (elik 2005, 42), papatya, sakz, tespih (zseven 1939, 188), tkrk, yldz fallar bilinen fal eitleridir. Ancak, fal eitlerinin sadece bu kadar olduu dnlmemelidir. Bugn Anadoluda says tespit edilemeyecek kadar ok fal vardr. nsanlar asndan nemli olan gelecek hakknda sylenecek szler olduu iin Anadolu halk falda kullanlan malzemeye nem vermemektedir. Kahve fal, tarot fal baktrld gibi, bazen de herhangi bir eye dayanarak niyet tutma fal olarak

Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011

100

Elif DLGER

kabul edilmektedir. Nitekim, fal tutmak, Aklndan bir ey geirip belli bir iin olup olmamasnda veya olu tarznda ona cevap aramak, niyet tutmak. anlamndadr (Ayverdi 2005, 916). Gelecei renme veya bir niyetin gerekleip gereklemeyeceini anlama merak iinde olan insanlarn muhayyilesi geniledike fal ile ilgili olan pratikler ve dolaysyla fal trleri eitlilik kazanacaktr. Fal eitlerinin sadece burada verdiklerimiz olduu dnlmemelidir. Gemite uygulanan; ancak bugn unutulan fal eitleri de vardr. Atein alevlerine, kzn duruuna ve odunun slk seslerine gre kehanette bulunma bunlara rnek olarak verilebilir (nan 2000, 158). Seyahatnamede Mneccim, Remmal ve Falc Esnaf Osmanl Saraynda mneccimbalar nemli bir yere sahiptir. Saraylarn d hizmetlere mahsus ksmlarnda alanlara Birun halk yani d halk ad verilir. Birun halk alt ksmdan oluur ve mneccimbalar bu halkn birinci ksm olan Ulema Snfnda yer alr (Sertolu 1986, 53). Evliya elebinin verdii bilgilere gre remilciler de bu snfta yer alr. Mneccimbann grevi eitli nemli olaylar iin astrolojik hesaplara dayanarak uurlu vakti semek ve her yl takvim tertip etmekti (Sertolu 1986, 233). Evliya elebi, stanbuldaki mneccimler, remilciler ve falclar esnaf hakknda ksa bilgiler vermitir. Evsf- mneccimn bal altnda verilen bilgilere gre, yetmi nefer olan mneccimlerin pirleri Hz. Alidir. Yasin Suresinin 39. ayeti tefsirini; Ay(a gelince) Biz ona da menzil menzil miktarlar tayin ettik. Nihayet o eski hurma salkmnn p gibi bir hle dnmtr. bilip be vakti tayin etmek iin bu ilmi yaymlardr. Mneccimler snf tahtrevanlarnn zerini usturlap, kblenma, mikatlar ve takvm zc ile sslerler. Giydikleri mneccimba elbisesi ve saakl aby ile kadaskerlerin yannda muhteem bir ekilde at ba beraber giderler (Evliya elebi 1996, 225-226). Eserin bir yerinde, stanbul Bekoz kazasnn mneccimbalarn merutas olduu sylenmektedir (Evliya elebi 1996, 48). Esnf- remmln bal altnda verilen bilgilere gre, yz nefer olan remilciler esnaf on be dkkndan ibarettir. Pirleri mneccimlerin de piri olan Hz. Alidir. Eski bir ilim olan Ali remli mehurdur. Ama bu ilmin piri nceden Hz. Danyaldr. Hz. Danyal, Cebrailden ilim renip remil ile mucizesini gsterir. Remilciler, ulema zeyninden olduklar iin kadasker alayyla, tahtrevanlarnn zerine kura ve remil tahtalarn koyup uurlu veya uursuz talih maksat ve meramlarn grmek iin remmalce szler ederek geerler. (Evliya elebi 1996, 225-226). Esnf- flcyn- musavver bal altnda ise ressam falclar esnaf hakknda bilgiler verilmektedir. Buna gre, ressam falc esnaf bir dkkn ve bir neferden ibarettir. Mahmudpaa arsnda bir dkknda oturan falc Hoca Mehmed elebi, Sleyman Hann sohbetiyle ereflenmi dindar ve din bir ihtiyardr. Evliya elebi, Hoca Mehmed elebinin, eserin bu ksmndan nce bahsettii btn pehlivanlarn, gemi padiahlarn, binlerce peygamberin, saysz kalelerin, savalarn, denizdeki gemilerin acayip ve garip savalarn, eski ustalarn sihirli ve beenilmi ketebeli kalemleriyle iri stanbul taba ktlar zere yazlm resimleri cilt cilt dkknn nne dizdiini syler. Gelip geenler talih tutup bir ake vererek bu resimlerden fal aarlar. Gelen resimlere gre, ki bunlar arasnda Ceng Cidl, Yusuf u Zleyha, Leyla ve Mecnun, Ferhat ve irin, Varaka ve Glah veya eski cihangirlerin birbiriyle dmanlklar, elenceleri yer alabilir, Bu fal ssna geldi ite Ferhd almakla olursun sen de dild diyerek her resme uygun kendince iir okur. Hoca Mehmed elebi bununla para kazanr. Hatta Mehmed elebi, bir tahtrevan zerinde resimlerini halka gsterip alayla birlikte
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011

Evliya elebi Seyahatmesinde Fal

101

gider. Evliya elebi, hl stanbul taklitileri iinde bu resim falcsnn Hind gazelleri, trl trl tavrlaryla ve gln szleriyle taklit edildiini belirtmektedir (Evliya elebi 1996, 292). Osmanl mparatorluunda kazaskerler, ki kadasker kelimesinin zamanla deiime uram eklidir, eri hkmler veren kiilerdir. Mneccimbalarn ve remilcilerin kazaskerlerle yan yana getikleri ve mneccimbalarn kendilerine has kavuklar olduu gz nne alnnca onlarn sosyal ve idari hayat iinde sahip olduklar yer daha iyi anlalr. Ayrca her padiahn bir mneccimbas olduu bilinmektedir. Kutadgu Biligdeki 4385 Herhangi bir ie balamak istersen, nce zamann bunun iin iyi veya kt olup olmadn sormak lazmdr. (Yusuf Has Hcib 1994, 317) beytine baknca mneccimbalk kurumunun Trklerde ok eskiye dayandn sylemek mmkndr. Her ne kadar eitli konularda mneccimlere danmak eski bir Trk gelenei ise de, slam kaideye gre gayb Allahtan baka kimse bilemedii iin eserin hemen be beyit sonrasnda 4390 Sz onlara sor, fakat hemen inanverme; her eyi bilen Tanrdr ve ancak ona kuvvetle sarlmaldr. (Yusuf Has Hcib 1994, 317) denmektedir. Seyahatnamede Fal eitleri Fal eidi olarak eserin yerinde kitap, bir yerinde resim, bir yerinde bakla, bir yerinde de remil yani kum fal karmza kmaktadr. Eserin iki yerinde kitap fal hakknda bilgi verilmektedir. Her iki metinde de kitap falna Hafz irazi Divan ile fala baklmaktadr. Hicri 940 ylnda Kanuni Sultan Sleyman, Acem diyarn yama etmek iin asker gnderir. Akkoyunlu beylerinden Murat Paa, Osmanlya yardm iin Acem diyarna gelir. Karakolda gzclk eden Murat Paa, Hafz irazi Divann aarak fala bakar ve u beyit gelir: Dui ez Cenb- asaf peyk-i beret med Ve zi hazreti Sleyman usret-i esret med Fala baktktan bir mddet sonra Sultan Sleymann askerine yardm iin Acem diyarna gelecei haberi alnr (Evliya elebi 2001a: 200). Esere gre Peevi yiitleri ounlukla dman zerine gitmeden nce Hafz irazi Divanndan fala bakarlar. Gzel bir beyit gelirse Allaha tevekkl edip giderler ve zaferle dnerler (Evliya elebi 2002: 118). Evliya elebi eserini bitirdikten sonra, Bir dem tefel murd edinse her sahfeyi adkca bi-emri Hayy- Kadr hasbihline mnsib bir ehir ve kur ve kasabtlar gele (Evliya elebi 2007: 1) bal altnda, sayfa numaralarn gstermeden son cildin fihristini yapar. Bu fihrist Yldz Nshasnn sonunda yer almaktadr. Burada Evliya elebi, Seyahatnamesi ile fala baklabileceini sylemektedir. Buradan da anlyoruz ki Seyahatname ile kitap falna baklabilir. Eserde falc esnaf hakknda bilgiler verilirken, stanbuldaki tek falc esnaf olan Hoca Mehmed elebinin dkknnda bakt fal hakknda da bilgi verilir. Buna gre, Hoca Mehmet elebi dkknnda asl olan eitli tablolar ile ake karlnda insanlarn talihine bakar. Akeyi veren insan talih tutar, Hoca Mehmed elebi de bu resimlerden birini aar ve gelen resme uygun olarak iir syler (Evliya elebi 1996: 292). Burada resimle daha dorusu tablolarla fal bakmak karmza kar. Bir mneccim olan Ak Mehmed Paa, bakla ile fal bakar (Evliya elebi 2003: 28). Ancak bu faln nasl bakld ile ilgili olarak eserde hibir bilgi yoktur.

Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011

102

Elif DLGER

Eserde verilen bilgilere gre, Sultam Selimin Msra yneleceini duyan Msr Sultan Gavri, ehrin remilcilerini arp kendisinin ve Sultan Selimin talihine baktrr. Remilciler, Sultan Gavriye niyet ettii kiiden yani Sultan Selimden kendisine zarar geleceini sylerler. Bunun zerine Gavri, ykte hafif, pahada ar mallarn toplayarak skenderiye kalesinin hazinesine saklar. Ayn zamanda da skenderiye limannda elli pre kadrga hazrlatr. Amac, Sultan Selimin Msra gelmesi hlinde bu kadrgalar ile batya kamak, batda istilalarda bulunmak ve sonrasnda Msra sefer yapmaktr (Evliya elebi 2007: 72). Seyahatnamede Gelecei ve Gerei renmek in Yaplan Uygulamalar Seyahatnamenin eitli yerlerinde gelecei ve gerei renmek iin yaplan tam olarak fal diyemeyeceimiz uygulamalardan sz edilmektedir. Gelecek ile ilgili olanlar arasnda yaplacak iin rast gidip gitmeyecei, yola klacak doru zaman, hacca gidilip gidilemeyecei ve gelecek yllarda ktlk olup olmayaca gibi bilinmeyenler yer almaktadr. skpte Baba Lokman adnda bir ziyaret yeri vardr. Filozoflardan bir zat olan Baba Lokman tlsm ilmi ile b- hayat kuyu karr. Bunun ierisinde de birok balk vardr. nsanlar bu balklara ekmek atmak sureti ile fala bakarlar, Eer benim iim hayr ile itmm bulursa bu mhler benim bezl etdiim etmei tenvl ede ve ill hayr ile iim rst olmazsa ekmeim yemeyeler derler. Balklar atlan ekmei yerse ekmei atann ii rast gider, eer yemezlerse ii rast gitmez (Evliya elebi 2001b, 299). Msrdaki Camil-Garbn bahesinde ta olan bir hurma aac vardr. Halk arasnda, Hz. Alinin skenderiyeye geldiinde Dldl bu aaca balayp skn mislel-hacer demesi zerine aacn ta olduu sylenmektedir. Bu tan yanna gelen yolcular Eer eyym olup Rma yhd vatanmza slimn gidersek bu aaca doruca varalm. diyerek ta aatan on adm kble tarafna gidip gzlerini yumarak tekrar aaca ynelirler. Kimisinin niyeti gerekleir, gereklemeyenler ise birka gn daha skenderiyede kalrlar. Ayn zamanda halis niyet ile bir hlas okuyup on adm uzaklktan gz kapal olarak aaca dokunann da murad hasl olur. (Evliya elebi 2007, 362). Bu caminin dou tarafnda, orta tarafndan elli adm ieride, bir mermer direk vardr. Hacca gitmek niyetinde olan insanlar bu direk ile fala bakarlar. Buna gre niyet eden birisi, gz kapal bu diree doruca varrsa o yl hacca gider, varamazsa gidemez (Evliya elebi 2007, 362). Evliya elebi bu bilgileri verirken her iki fal pratii iin de Nie bin kere tecrbe olunmutur dey mehurdur. der. Msrdaki Cebelt-Tayrn kumsal bir yerinde bir mezarlk vardr. Burada her lahit iinde binlerce kefenli, ren renk, trl trl ku gmldr. Ekserisi leylek ve rmemi hlde olan bu kular her sene toplu hlde bir maaraya gelip burada her cinsten bir kuu kurban ederler. Burann halk maara iinde gagasndan aslm bir ku gremezlerse bunu ktlk ve pahallk alameti olarak alglarlar. Gerekten de alglar doru kar ve o yl byk bir ktlk ve pahallk olur. Maarada asl bulunan ku miktar arttka Nil Nehri her yl artan arnla tamaya balar ve blgede bolluk olur. yle ki, halk rnleri ambarlara kaldrmaktan aciz der. Evliya elebi bu bilgilerin hemen ardndan tikd- fellhn-i Said byledir ve yine bi-emrllh eyle olur.der (Evliya elebi 2007, 414). Buraya kadar verilen rnekler gelecei renmek iin yaplan uygulamalardr. Eserde zina sonucu doan ocuun babasn ve sulu olan kiiyi belirlemek iin yaplan, bir gerei renmek ile ilgili uygulamalar da yer almaktadr. Mezhepsiz bir kavim olan til kabilesi, zina sonucu doan ocuklarn babalarn tespit etmek iin bir ilem uygular. Buna gre, zina sonucu doan ocuun eline bir elma verilir. ocuk bu elmay babas olduunu iddia eden adamlardan hangisine vurursa ocuk onun olur ve ocuun annesi de o adamn hkmne girer (Evliya elebi 1999: 146).
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011

Evliya elebi Seyahatmesinde Fal

103

Irakn Kazvan ehrindeki bir bada bir kuyu vardr. Hkimler sulu olduunu dndkleri ama emin olamadklar kiiyi bu kuyunun kenarna balarlar. Eer bu kii sulu ise kuyudan siyah bir duman ve kt kokular kar. Bunun zerine o kii ldrlr. Ama kuyudan duman kmazsa adam salverirler (Evliya elebi 2001a: 220). Yine Irakn Kazvan ehrinde Hz. Danyal kilisesi yaknnda bir kuyu vardr. Hrsz olduu dnlen haramiyi kuyunun kenarna balarlar. Eer adam gerekten hrsz ise kuyudan budur budur diye bir ses iitilir. Ama hrsz deilse kuyudan ses gelmez ve salverirler (Evliya elebi 2001a, 220). Sonu Gemii insanlk tarihi kadar eski olan fal, gemite var olmu devletlerin ve milletlerin sosyal ve idari hayatlarnda nemli bir yere sahiptir. Trkler arasnda da inanlarn deimesine ramen varln her ekilde srdrmtr. Eski aman inancnda amanlar tarafndan yrtlen kehanette bulunma grevini Osmanllarda mneccimler srdrm, gnmzde ise falclar srdrmektedir (Duvarc 1993, 117). Eser, 17. yzyl sosyal yaamn btn gzelliiyle gzler nne sermektedir. Halk arasnda yaygn olmasnn yan sra Evliya elebinin verdii bilgilerle faln Osmanl idarecileri arasnda da nemli bir yere sahip olduu anlalmaktadr. Osmanl devlet protokolnde mneccimbann zel bir yeri olmas fala ve falcla verilen nemin en ak gstergesidir. Eserde Msr Sultan Gavri ile ilgili verilen bilgiden anlald zere fal, eski Msr ynetiminde de nemli bir yere sahiptir. Halk arasnda fal ile ilgili uygulamalar yaygnken idareci kesimin bu uygulamalar ile ilgilenmedikleri grlmektedir. Onlar ya mneccimbalara ya da iinin ehli falclara bavurmulardr. Falcla 17. yzylda verilen nemi gsteren en nemli kaytlardan biri de, eserde stanbul esnaflar arasnda nemli bir yere sahip olduu belirtilen mneccimler, remilciler ve ressam falc esnaflar hakknda verilen bilgilerdir. Eserde mneccim ve remilci esnafndan rnek verilmemesine ramen ressam falc esnaf olarak Hoca Mehmed Efendinin ad verilmekte, onun bu fala nasl bakt geni bir ekilde anlatlmaktadr. slamiyette fal, eitli ayet ve hadislerle yasaklanmtr. Ancak, Evliya elebinin ad geen esnaf kollar hakknda verdii bilgilerle faln slami bir kisveye brndrld grlmektedir. Mneccimler ile remilcilerin pirinin Hz. Ali, Hz. Ali remlinin ise mehur olduu belirtilmektedir. Ancak remilcilerin pirinin Hz. Aliden nce Hz. Danyal olduu ve Hz. Danyaln da bu ilmi Cebrailden rendii sylenmekte, hatta mneccimlerin Yasin Suresinin 39. ayeti ile yakndan ilgilendikleri belirtilmektedir. Eserin incelenmesi neticesinde karmza kan fal eitleri kitap, bakla, resim ve kum fallardr. Halk arasndaki uygulamalarda ise, balk, aa, ku, elma ve kuyu ile tefel edilmektedir. Hatta bu uygulamalarn hukuki boyutlarnn bile olduu Irakn Kazvan ehrinde uygulanan uygulamalar ile aka grlmektedir. Bir kimsenin sulu olup olmadn konusunda tam olarak karar veremeyen hkimler bu uygulamalara bavurmulardr. Bu ilemin doruyu ne kadar gsterdii tartlr ancak eserde gelecek ile ilgili olarak baktrlan fallarn gerekletii belirtilmektedir. Evliya elebi, adn asrlardr yaatan ve yaatmaya da devam edecek olan bu muhteem eseri ile 17. yzyl Osmanl sosyal hayatnda faln ne kadar nemli bir yeri olduunu gstermitir. Konuyu Abdlkadir nann u szleri ile noktalamak yerinde olacaktr:
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011

104

Elif DLGER

Fal baktrmak, iptida amanizmin btn kii olunun ruhunda brakt ve tedavisi kabil olmayan hastalklardan biridir. Bir Altayl kamn krek kemii falyla, olgun topluluktaki aydn salon hanmlarnn ve madamlarnn iskambil veya kahve telvesi fal arasndaki fark ancak maddedeki farklardr. Mna bakmndan bu fallar arasnda en ufak fark bile yoktur. (nan 2000, 159). KAYNAKA ARSLAN Arif, By, Fal ve Kehanet, Nesil Yaynlar, stanbul 2002. AYVERD lhan, Asrlar Boyu Tarih Seyri inde Misalli Byk Trke Szlk, C. 1, Kubbealt Neriyat, stanbul 2005. BANARLI Nihat Sami, Resimli Trk Edebiyat Tarihi, C. 2, Milli Eitim Basmevi, stanbul 1998. Byk Trk Klasikleri, C. 5, tken Neriyat-St Yaynclk, stanbul 1987. BAYSUN M. Cavid, Evliya elebi, Milli Eitim Bakanl slam Ansiklopedisi, C. 4, MEB Yaynlar, stanbul 1977, s. 400-412. ELK Ali, Mnilerimiz ve Trabzon Mnileri, Aka Basm Yayn, Ankara 2005. Divan Lgat-it-Trk Tercmesi I, (ev.: Besim Atalay), Trk Dil Kurumu Yaynlar, Ankara 1998. DUVARCI Aye, Trkiyede Falclk Gelenei le Bu Konuda ki Eser Risle-i Falnme li Cafer-i Sdk ve Tefelnme, Kltr Bakanl Yaynlar, Ankara, 1993. ESN Emel, Trk Kozmolojisine Giri, Kabalc Yaynevi, stanbul 2001. Evliya elebi, Evliya elebi Seyahatnamesi Topkap Saray Badat 304 Yazmasnn Transkripsiyonu-Dizini, (Haz.: Orhan aik Gkyay), Yap Kredi Yaynlar, 1. Kitap, stanbul 1996. Evliya elebi, Evliya elebi Seyahatnamesi Topkap Saray Badat 304 Yazmasnn Transkripsiyonu-Dizini, (Haz.: Zekeriya Kurun, Seyit Ali Kahraman ve Ycel Dal), 2. Kitap, stanbul 1999. Evliya elebi, Evliya elebi Seyahatnamesi Topkap Saray Badat 305 Yazmasnn Transkripsiyonu-Dizini, (Haz.: Ycel Dal, Seyit Ali Kahraman), 4. Kitap, Yap Kredi Yaynlar, stanbul 2001a. Evliya elebi, Evliya elebi Seyahatnamesi Topkap Saray Badat 307 Yazmasnn Transkripsiyonu-Dizini, (Haz.: Ycel Dal, Seyit Ali Kahraman ve brahim Sezgin), 5. Kitap, Yap Kredi Yaynlar, stanbul 2001b. Evliya elebi, Evliya elebi Seyahatnamesi Topkap Saray Ktphanesi Revan 1457 Numaral Yazmann Transkripsiyonu-Dizini, (Haz.: Seyit Ali Kahraman, Ycel Dal), 6. Kitap, Yap Kredi Yaynlar, stanbul 2002. Evliya elebi, Evliya elebi Seyahatnamesi Topkap Saray Badat 308 Numaral Yazmann Transkripsiyonu-Dizini, (Haz.: Seyit Ali Kahraman, Ycel Dal, Robert Dankoff), 8. Kitap, Yap Kredi Yaynlar, stanbul 2003. Evliya elebi, Evliya elebi Seyahatnamesi stanbul niversitesi Ktphanesi Trke Yazmalar 5973, Sleymaniye Ktphanesi Pertev Paa 462, Sleymaniye Ktphanesi
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011

Evliya elebi Seyahatmesinde Fal

105

Hac Beir Aa 452 Numaral Yazmalarn Mukayeseli Transkripsiyonu-Dizini, (Haz.: Seyit Ali Kahraman, Ycel Dal, Robert Dankoff), 10. Kitap, Yap Kredi Yaynlar, stanbul 2007. HACIYEVA Maarife, TARAKI Celal ve ZTRK ahin, Azerbaycan Edebiyat Terimleri Szl, Ondokuz Mays niversitesi Yaynlar, Samsun 1995. NAN Abdlkadir, Tarihte ve Bugn amanizm Materyaller ve Aratrmalar, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara 2000. Hacettepe niversitesi Tarih Blm, Hacettepe niversitesi, http://www.history.hacettepe.edu.tr/archive/evliyacelebi.htm, (ET: 20.02.2006) KORKMAZ Esat, Eski Trk nanlar ve amanizm Terimleri Szl, Anahtar Kitaplar Yaynevi, stanbul 2003. ORTAYLI lber, Osmanly Yeniden Kefetmek 1, Tima Yaynlar, stanbul 2006. RNEK Sedat Veyis, Trk Halk Bilimi, Kltr Bakanl Yaynlar, Ankara 1995. ZSEVEN Adil, By, Fal ve Rya Tabirleri, Halk Bilgisi Haberleri, 8 (93), stanbul 1939, s. 185-190. ROUX Jean-Paul, Trklerin ve Moollarn Eski Dini, Kabalc Yaynevi, stanbul 2001. SCOGNAMILLO Giovanni, ARSLAN Arif, Dou ve Bat Kaynaklarna Gre Fal, Karizma Yaynlar, stanbul 1999. SERTOLU Midhat, Osmanl Tarih Lgat, Enderun Kitapevi, stanbul 1986. SEZER Sennur, Osmanlda Fal ve Falnameler, Milliyet Yaynlar, stanbul 1998. TANPINAR Ahmet Hamdi, Edebiyat zerine Makaleler, (Haz.: Zeynep Kerman), Dergh Yaynlar, stanbul 1995. Trk Ansiklopedisi, C. 16, Milli Eitim Basmevi, Ankara 1968. Trk Dili ve Edebiyat Ansiklopedisi, Dergh Yaynlar, C. 3, stanbul 1979. Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig, (ev. Reid Rahmeti Arat), Trk Tarih Kurumu Basmevi, Ankara 1994.

Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011