You are on page 1of 17

PhÇn II

Thùc hµnh

Bµi 1

Mèi quan hÖ gi÷a c¸c loµi sinh vËt trong hÖ sinh


th¸i ruéng lóa

1. Môc ®Ých - yªu cÇu

• NhËn biÕt vµ ph©n lo¹i ®−îc mét sè loµi sinh vËt chñ yÕu trong HST ruéng
lóa.
• ThÊy ®−îc mèi quan hÖ gi÷a c¸c loµi sinh vËt ®ã víi nhau. Tõ ®ã cã thÓ
hiÓu ®−îc r»ng HST cµng ®a d¹ng vÒ loµi th× cµng æn ®Þnh. ViÖc b¶o vÖ ®a
d¹ng c¸c loµi trong HSTNN lµ rÊt cÇn thiÕt cho æn ®Þnh n¨ng suÊt mïa
mµng.
2. Dông cô vµ ph−¬ng ph¸p ®iÒu tra

a) Khung vu«ng:
Khung « vu«ng cã diÖn tÝch 1m2, khung ®−îc lµm tõ 4 thanh tre hoÆc 4 gãc
gièng c¸i gäng vã, t¹o thµnh khung vu«ng cã diÖn tÝch 1m2.
Sö dông:
Khung vu«ng nµy ®−îc dïng ®Ó ®iÒu tra c¸c loµi c«n trïng vµ mËt ®é cña chóng
trong ruéng lóa. LÇn l−ît ®Æt khung vu«ng t¹i 5 ®iÓm trªn c¸c ®−êng chÐo cña ruéng
lóa; mçi lÇn ®iÒu tra ®Õm vµ b¾t c¸c c«n trïng cã trong khung vu«ng cho vµo c¸c lä
nhùa hoÆc tói nilon vµ ghi vµo sæ ®iÒu tra. Sè c«n trïng b¾t ®−îc ®em vÒ phßng thùc
tËp ®Ó xem xÐt ph©n lo¹i. MËt ®é cña c«n
trïng sÏ lµ con sè trung b×nh cña 5 «.
b) Vît b¾t b−ím vµ sö dông vît b¾t
b−ím:
Vît b¾t b−ím gåm 1 c¸n tre 50cm, 1
vßng trßn b»ng kim lo¹i cã ®−êng kÝnh 30
cm, 1 tói b»ng mµn tuyn.
Khi ®iÒu tra c¸c lo¹i c«n trïng cã
trong ruéng lóa n−íc cã thÓ dïng vît nµy ®Ó
b¾t c¸c c«n trïng cã kh¶ n¨ng bay ®−îc nh−
b−ím, ch©u chÊu, bä xÝt...

H×nh 51. Vît b¾t b−ím

188
C¸c lo¹i bÉy c«n trïng:
Ngoµi c¸c dông cô trªn, khi nghiªn cøu, ®iÒu tra c¸c lo¹i c«n trïng trong ruéng
lóa cã thÓ dïng c¸c lo¹i bÉy sau:
BÉy b¶ chua ngät: th−êng dïng ®Ó b¾t ngµi ®ªm (b−ím, s©u c¾n giÐ, s©u keo)
hoÆc ®Ó b¾t rÇy n©u. B¶ ®−îc t¹o ra theo c«ng thøc sau: 4 phÇn mËt + 4 phÇn r−îu +4
phÇn dÊm + 1 phÇn n−íc. Cho thªm mét l−îng thuèc trõ s©u Trebon hay Hasudin b»ng
1% träng l−îng cña dung dÞch. Cho Ýt b¶ chua ngät vµo ®Üa vµ ®Æt lªn gi¸ cã chiÒu cao
b»ng c©y lóa (h×nh bªn), th−êng ®Æt bÉy tõ 7 giê tèi qua ®ªm; c«n trïng sau khi ¨n sÏ
bÞ chÕt. Tõ ®ã ta cã thÓ biÕt lo¹i c«n trïng
vµ sè l−îng lµ bao nhiªu.
BÉy h«i tanh: th−êng dïng ®Ó
®¸nh bÉy bä xÝt dµi, bä xÝt ®em. B¶ ®−îc
lµm b»ng cua, t«m , nh¸i chÕt ®−îc gi·
nhá vµ hoµ ®Æt víi n−íc hoÆc n−íc gi¶i
ng−êi ®Ó l©u. Mét giÎ lau ®−îc nhóng vµo
b¶ vµ buéc vµo ®Çu cäc, c¾m gi÷a ruéng
lóa, ë ®é cao b»ng c©y lóa (h×nh bªn). B¶
®−îc ®Æt tõ 19 giê ®Õn 23 giê. Bä xÝt dµi
vµ bä xÝt ®en ®−îc mïi b¶ hÊp dÉn bay
®Õn b©u vµo giÎ lau cã b¶. Ta cã thÓ dïng
®uèc thiªu vµ kiÓm kª tõng lo¹i.

H×nh 52. C¸ch ®Æt b¶ chua ngät

BÉy ¸nh s¸ng: th−êng dïng ®Ó


bÉy hä Ngµi s¸ng vèn sinh s¶n ra s©u
®ôc th©n lóa 2 chÊm vµ s©u cuèn l¸ nhá.
BÉy ®−îc t¹o bëi mét chËu nhùa ®ùng
n−íc, 1 bãng ®Ìn ®iÖn hoÆc 1 ®Ìn dÇu
ho¶ vµ cho thªm vµo n−íc vµo giät dÇu
mazót. §Æt bÉy vµo ruéng lóa khi trêi tèi
(h×nh bªn). Do sù hÊp dÉn cña ¸nh s¸ng,
c¸c con c«n trïng tËp trung ®Õn vµ sa
xuèng chËu n−íc, bÞ dÝnh dÇu vµ chÕt
ng¹t. Ta cã thÓ kiÓm kª tõng lo¹i.
Ngoµi nh÷ng dông cô vµ ph−¬ng
ph¸p nªu trªn , ta cã thÓ tiÕn hµnh kiÓm
kª sè l−îng c¸c loµi sinh vËt s¶n xuÊt
còng nh− c¸c sinh vËt tiªu thô kh¸c cã
trong hÖ sinh th¸i ruéng lóa.

H×nh 53. C¸ch ®Æt bÉy ¸nh s¸ng

189
H×nh 54. C¸ch ®Æt bÉy ¸nh s¸ng
T¹i hiÖn tr−êng, sinh viªn cÇn quan s¸t vµ ghi chÐp vÒ møc ®é ph¸t triÓn cña c¸c
khãm lóa, c¸c d¶nh lóa, cña c¸c lo¹i cá d¹i, cña c¸c loµi t¶o ë nh÷ng vÞ trÝ kh¸c nhau
cña ruéng lóa. Tõ ®ã cã thÓ hiÓu ®−îc quan hÖ gi÷a c¸c loµi sinh vËt s¶n xuÊt nµy ra
sao.
3. Néi dung thùc hµnh
Tõ nh÷ng mÉu vËt thu ®−îc vµ nh÷ng nhËn biÕt khi quan s¸t t¹i hiÖn tr−êng sinh
viªn ph¶i ph©n tÝch vµ nªu ®−îc nh÷ng quan hÖ chñ yÕu gi÷a c¸c loµi sinh vËt trong
HST ruéng lóa.
Khi ph©n tÝch, sinh viªn cã thÓ h−íng theo nh÷ng quan hÖ sau ®©y:
a) Mèi quan hÖ c¹nh tranh
Quan hÖ nµy xÈy ra gi÷a c¸c sinh vËt cã chung mét nguån lîi nh− ¸nh s¸ng,
n−íc, chÊt dinh d−ìng v.v... Sù c¹nh tranh diÔn ra ë c¶ thùc vËt vµ ®éng vËt, gi÷a c¸c c¸
thÓ cïng loµi vµ gi÷a c¸c c¸ thÓ kh¸c loµi.
Thùc vËt th−êng c¹nh tranh víi nhau vÒ ¸nh s¸ng vµ n−íc, c¸c chÊt dinh d−ìng.
Trong HST ruéng lóa sù c¹nh tranh gi÷a c¸c c¸ thÓ cïng loµi nh− gi÷a c¸c d¶nh lóa vµ
c¸c khãm lóa víi nhau, gi÷a c¸c c©y cá d¹i víi nhau, gi÷a t¶o víi nhau. Sù canh tranh
gi÷a c¸c c¸ thÓ kh¸c loµi nh− gi÷a c¸c c©y lóa víi c¸c c©y cá d¹i hay gi÷a c¸c c©y lóa
víi c¸c loµi t¶o,v.v...
Khi quan s¸t gi÷a c¸c khãm lóa, cã thÓ thÊy cã nh÷ng d¶nh lóa ®· ®−îc sinh ra
vµ sau mét thêi gian sinh tr−ëng ®· bÞ chÕt ®i. §ã chÝnh lµ do d¶nh lóa nµy ®−îc sinh
ra khi mËt ®é c¸ thÓ lóa ®· cao, c¸c c¸ thÓ sinh ra tr−íc chiÕm lÜnh tÇng trªn thu nhËn
¸nh s¸ng lµm cho c¸c c¸ thÓ sinh ra sau thiÕu ¸nh s¸ng ph¶i lôi ®i. Trong ruéng lóa, t¹i
nh÷ng vÞ trÝ lóa cã mËt ®é dÇy th× cá d¹i kh«ng mäc ®−îc, cßn ë vÞ trÝ lóa cã mËt ®é
th−a c¸c lo¹i cá d¹i xuÊt hiÖn. ë thêi k× ®Çu sinh tr−ëng cña lóa mËt ®é cßn thÊp ®Êt
ch−a bÞ che kÝn chóng ta kh«ng chØ nh×n thÊy cá d¹i mµ cßn thÊy c¶ c¸c lo¹i t¶o ph¸t
triÓn. Khi ®Êt ®· ®−îc lóa che kÝn th× ta Ýt thÊy c¸c lo¹i t¶o vµ cá d¹i h¬n. §ã chÝnh lµ
do ë giai ®o¹n sau nµy cá d¹i vµ c¸c lo¹i t¶o kh«ng thÓ c¹nh tranh næi víi c¸c khãm lóa
®· cã bé l¸ tèt vµ bé rÔ khoÎ.
Mèi quan hÖ c¹nh tranh trong hÖ sinh th¸i ruéng lóa còng cã ë quÇn x· ®éng
vËt. C¸c c¸ thÓ ®éng vËt th−êng c¹nh tranh víi nhau vÒ thøc ¨n vµ n¬i ë. VÝ dô c©y lóa
lµ nguån thøc ¨n cña nhiÒu loµi s©u h¹i (sinh vËt tiªu thô bËc 1). C¸c loµi s©u nµy còng
c¹nh tranh thøc ¨n víi nhau. HoÆc lµ mét loµi sinh vËt tiªu thô bËc 1 cã thÓ lµ thøc ¨n
cña vµi loµi sinh vËt tiªu thô bËc 2. C¸c c¸ thÓ cña loµi sinh vËt tiªu thô bËc 2 sÏ c¹nh
tranh víi nhau.

190
b) Mèi quan hÖ kÝ sinh vµ tiªu diÖt nhau
Quan hÖ kÝ sinh vµ tiªu diÖt nhau thÓ hiÖn sù phô thuéc lÉn nhau vÒ n¨ng l−îng
dinh d−ìng vµ gi÷a c¸c loµi sinh vËt. Sinh vËt ¨n thÞt sinh vËt kh¸c th−êng sèng t¸ch rêi
vËt måi vµ th−êng giÕt chÕt vËt måi. Cã nh÷ng sinh vËt chØ ¨n thÞt mét loµi kh¸c vµ
còng cã sinh vËt ¨n thÞt mét vµi loµi kh¸c.
Trong quan hÖ kÝ sinh th× kÝ sinh th−êng sèng trªn kÝ chñ. H×nh thøc kÝ sinh kh¸
®a d¹ng. VËt kÝ sinh cã thÓ kÝ sinh trong vµ kÝ sinh ngoµi. VËt kÝ sinh cã thÓ lµ c«n
trïng, nÊm hoÆc vi khuÈn. KÝ sinh cã thÓ xÈy ra trªn c¬ thÓ tr−ëng thµnh hoÆc trªn c¸c
Êu trïng....
Quan hÖ kÝ sinh vµ ¨n nhau thÓ hiÖn rÊt râ nÐt ë HST ruéng lóa. C¸c sinh vËt
tiªu thô bËc I sö dông c©y lóa lµm thøc ¨n (¨n hoÆc chÝch hót) nh− ch©u chÊu, sÊu ®ôc
th©n, s©u cuèn l¸ lín, s©u cuèn l¸ nhá, rÇy n©u, bä xÝt,... C¸c sinh vËt bËc II, sinh vËt
tiªu thô bËc III, v.v... ®Òu lµ vËt ¨n thÞt, sö dông sinh vËt ®øng tr−íc m×nh lµm thøc ¨n.
Quan hÖ kÝ sinh cã thÓ thÊy trong quan hÖ gi÷a ong m¾t ®á vµ s©u ®ôc th©n 2
chÊm hÆc gi÷a ong ®en, ong xanh vµ bä xÝt... c¸c lo¹i ong nµy kÝ sinh trªn trøng hoÆc
trªn æ trøng vµ sö dông chÊt dinh d−ìng cña s©u ®ôc th©n 2 chÊm hay bä xÝt. §ã chÝnh
lµ s©u kÝ sinh trªn s©u. Ta còng cã thÓ thÊy trong ruéng lóa cã c¸c nÊm hay vi khuÈn kÝ
sinh trªn c©y lóa vµ lµm gi¶m n¨ng suÊt cña c©y lóa nh− bÖnh ®¹o «n, kh« v»n, vµng
lôi... C¸c lo¹i vi khuÈn còng cã thÓ kÝ sinh trªn c©y lóa g©y thiÖt h¹i cho mïa mµng nh−
bÖnh b¹c l¸.
c) Mèi quan hÖ céng sinh
Quan hÖ céng sinh cã thÓ cã trong HST ruéng lóa. NÕu nh− trong ruéng lóa
tån t¹i mét sè c¸ thÓ bÌo hoa d©u th× mèi quan hÖ céng sinh ®−îc thÓ hiÖn cµng râ
nÐt. C¸c tÕ bµo t¶o lam sèng trong khoang c¸c c©y bÌo hoa d©u. C©y bÌo còng
cung cÊp s¶n phÈm quang hîp cho t¶o lam, cßn t¶o nµy dïng nguån n¨ng l−îng ®ã
cè ®Þnh nit¬ d¹ng khÝ thµnh nit¬ d¹ng kho¸ng. C¶ t¶o lam vµ bÌo hoa d©u sö dông
nguån ®¹m cè ®Þnh ®ã.
Mét néi dung quan träng cña bµi nµy lµ nhËn biÕt c¸c loµi sinh vËt cã trong
hÖ sinh th¸i ruéng lóa vµ thiÕt lËp nªn c¸c chuçi thøc ¨n vµ m¹ng løa thøc ¨n gi÷a
chóng. Tõ ®ã cã thÓ hiÓu ®−îc mèi quan hÖ c¬ b¶n nhÊt gi÷a c¸c sinh vËt vµ sù
phô thuéc lÉn nhau, khèng chÕ lÉn nhau cña c¸c loµi trong HST ruéng lóa.
Khi quan s¸t vµ ®iÒu tra c¸c loµi sinh vËt trong HST ruéng lóa chóng ta cã
thÓ gÆp c¸c loµi thuéc c¸c nhãm sau ®©y (cã thÓ dùa vµo h×nh vÏ ®Ó nhËn d¹ng)
+ Nhãm c¸c sinh vËt s¶n xuÊt:
- C¸c khãm lóa lµ sinh vËt s¶n xuÊt chñ ®¹o trong hÖ sinh th¸i nµy.
- C¸c c©y cá d¹i
- C¸c lo¹i t¶o ®¬n bµo vµ ®a bµo
- BÌo hoa d©u, bÌo tÊm...

191
+ Nhãm c¸c loµi c«n trïng h¹i lóa:

S©u ®ôc th©n hai chÊm


S©u ®ôc th©n 5 v¹ch ®Çu ®en
S©u dôc th©n:
S©u ®ôc th©n 5 v¹ch ®Çu n©u
S©u ®ôc th©n có mÌo

S©u keo
S©u khoang
S©u sõng
S©u ¨n l¸ vµ c¾n giÐ Ch©u chÊu
Bä g¹o
S©u c¾n dÐ

Bä xÝt ®á
C«n trïng trÝch hót l¸ Bä xÝt n©u
Bä xÝt xanh

RÇy n©u
C«n trung trÝch hót th©n RÇy l−ng tr¾ng
RÇy x¸m
Bä xÝt ®en

+ Nhãm c¸c thiªn ®Þch lµ kÝ sinh:

Ong m¾t ®á
KÝ sinh trªn trøng: Ong ®en
Ong xanh

Ong kÝ sinh kÐn tr¾ng


KÝ sinh trªn s©u non: Ong kÝ sinh kÐn chu«ng
Ong cù kÝ sinh

KÝ sinh trªn nhéng: Ong cù kÝ sinh nhéng


Ruåi kÝ sinh

KÝ sinh trªn c¬ thÓ tr−ëng thµnh: Ong kÝ sinh

192
H×nh 55. Mét sè loµi thiªn ®Þch chÝnh

Ong ®en nhá Êu trïng vµ tr−ëng thµnh bä rïa 6 v»n


Microplitis similis Menochilus sexmaculatus

Bä rïa á Bä rïa ch÷ nh©n Bä 3 khoang


Micraspis discolor Fabr. Coccinella transversalis Ophionea interstitialis

Bä ch©n ch¹y viÒn tr¾ng Bä c¸nh céc Bä ®u«i kÝm


Chlaenius circumdatus Paederus fuscipes Euborellia sp.

Bä xÝt mï xanh Ong ®en NhÖn sãi


Cyrtohinus lividipennis Telenomus dignus Pardora pseudoannulata

193
Bä xÝt b¾t måi DÕ mÌn nhá NhÖn linh miªu
Rhynocoris sp. Metioche sp. Oxyopes sp.

Ruåi ¨n rÖp (gißi) Ong kÐn ®Ìn lång


Ishiodon scutellaris Charops brachyterum

Bä c¸nh m¹ch Ong ngo¹i ký sinh Chuån chuån


Chrysoperia sp. Euplectrus sp. Libellulidea sp.

Chuån chuån kim Bä ngùa Ong cù


Coenagrion lanceolatum Mantis sp. Euicospelus sp.
Bä rïa ®á vµ v»n
Hµnh trïng
Hæ trïng
+ Nhãm thiªn ®Þch lµ c«n trïng b¾t måi:
C¸nh cäc
Chuån chuån
Muåm muçn (c¸nh th¼ng)

194
+ Nhãm thiªn ®Þch lµ nhÖn b¾t måi:
NhÖn ch©n dµi
Nhãm cã m¹ng l−íi vµ kh«ng cã m¹ng l−íi: NhÖn sãi
NhÖn bông to
+ Nhãm c¸c ®éng vËt kh¸c ¨n c«n trïng: c¸, Õch, nh¸i, th¹ch sïng....
+ Nhãm c¸c ®éng vËt kh¸c: r¾n, chuét, chim...
Sau khi x¸c ®Þnh ®−îc thµnh phÇn c¸c loµi sinh vËt cã trong hÖ sinh th¸i ruéng
lóa, sinh viªn s¾p xÕp chóng vµo nh÷ng vÞ trÝ thÝch hîp cña c¸c chuçi thøc ¨n c¬ b¶n
theo m« h×nh sau:
SV s¶n xuÊt → SV tiªu thô 1 → SV tiªu thô 2 → SV tiªu thô 3 → ......
Trong ruéng lóa sinh vËt s¶n xuÊt chñ ®¹o lµ c©y lóa, v× vËy ®øng ®Çu c¸c chuçi
thøc ¨n ë ®©y ph¶i lµ c©y lóa. C©y lóa ®· hÊp thu n¨ng l−îng mÆt trêi biÕn ®æi c¸c chÊt
v« c¬ lµ CO2 vµ H20 t¹o thµnh chÊt h÷u c¬. §ã chÝnh lµ nguån thøc ¨n cho mäi sinh vËt
cã trong hÖ sinh th¸i ruéng lóa
Trong hÖ sinh th¸i ruéng lóa cã thÓ cã c¸c chuçi thøc ¨n nh− sau:
(1) Lóa → S©u ®ôc th©n 2 chÊm → Ong ®en → Th¹ch sïng → R¾n → Ng−êi
S©u ®ôc th©n 5 v¹ch Ong m¾t ®á
S©u ®ôc th©n có mÌo (kÝ sinh)
(æ trøng)
(2) Lóa → S©u ®ôc th©n 2 chÊm → Chuån chuån → Chim → Ng−êi
S©u ®ôc th©n 5 v¹ch
S©u ®ôc th©n có mÌo
(3) Lóa → S©u ®ôc th©n 2 chÊm → Chuån chuån → Bä ngùa → Chim → Ng−êi
S©u ®ôc th©n 5 v¹ch
S©u ®ôc th©n có mÌo
(4) Lóa → S©u ®ôc th©n 2 chÊm → Hæ trïng →NÊm b¹ch c−¬ng → NÊm penicillium
S©u ®ôc th©n 5 v¹ch
S©u ®ôc th©n có mÌo
(5) Lóa → S©u ®ôc th©n 2 chÊm → Hæ trïng → Th¹ch thïng → R¾n
S©u ®ôc th©n 5 v¹ch
S©u ®ôc th©n có mÌo
Hæ trïng →…

(6) Lóa → RÇy n©u → Bä rïa → NÊm b¹ch c−¬ng

(7) Lóa → Bä xÝt ®en → Ong ®en → Th¹ch sïng → R¾n → Ng−êi
(æ trøng) (Ong xanh)

195
(8) Lóa → S©u cuèn l¸ → NhÖn ¨n thÞt → C¸ → R¾n → Chim b¾t r¾n
S©u ®ôc th©n
RÇy n©u, xanh
(9) Lóa → S©u ®ôc th©n → §u«i k×m → Chim → Ng−êi
S©u cuèn l¸
(10) Lóa → Ch©u chÊu → Õch nh¸i → R¾n
(11) Lóa → Bä xÝt ®en → NÊm kÝ sinh (B¹ch c−¬ng, Hång x¸m, Penicillium) v. v…
Tõ nh÷ng chuçi trªn cã thÓ t×m ®−îc mèi quan hÖ cña mét sè chuçi thøc ¨n víi
nhau nhê chóng cã cïng mét loµi sinh vËt tham gia ë mét m¾t xÝch nµo ®ã.
VÝ dô:
(8) Lóa → S©u cuèn l¸ Chim b¾t r¾n
S©u ®ôc th©n → NhÖn ¨n thÞt → C¸
RÇy n©u
(7) Lóa → Bä xÝt ®en → Ong ®en → Th¹ch sïng
(1) Lóa → S©u ®ôc th©n 2 chÊm → Ong ®en → Th¹ch thïng → R¾n → Ng−êi
S©u ®ôc th©n 5 v¹ch Ong m¾t ®á
S©u ®ôc th©n có mÌo (KÝ sinh)

(4) Lóa → S©u ®ôc th©n 2 chÊm → Hæ trïng


S©u ®ôc th©n 5 v¹ch
S©u ®ôc th©n có mÌo NÊm b¹ch c−¬ng - NÊm penicillium
(6) Lóa → RÇy n©u → Bä rïa
Tõ nh÷ng kÕt qu¶ thu ®−îc, sinh viªn cã thÓ thÊy ®−îc viÖc phßng chèng s©u bÖnh h¹i lóa
kh«ng nªn l¹m dông thuèc ho¸ häc. L¹m dông thuèc ho¸ häc kh«ng chØ diÖt s©u h¹i mµ cßn diÖt c¶
rÊt nhiÒu c¸c sinh vËt cã Ých trong hÖ sinh th¸i. CÇn nghiªn cøu øng dông c¸c sinh vËt cã Ých ®Ó
phßng chèng s©u h¹i thay cho ho¸ chÊt, b¶o vÖ m«i tr−êng vµ t¨ng sù æn ®Þnh cña hÖ sinh th¸i.

Bµi 2

Mèi quan hÖ gi÷a c¸c loµi sinh vËt trong


hÖ sinh th¸i VAC

VAC lµ mét HST trong ®ã cã sù kÕt hîp chÆt chÏ gi÷a ho¹t ®éng lµm v−ên,
nu«i c¸ vµ ch¨n nu«i c¸c lo¹i vËt nu«i kh¸c. Trong HST nµy c¸c vËt nu«i vµ c©y trång
kh«ng chØ quan hÖ víi m«i tr−êng v« sinh mµ gi÷a chóng tån t¹i nh÷ng mèi quan hÖ
chÆt chÏ vµ phøc t¹p. Tuú theo ®iÒu kiÖn cô thÓ cña tõng ®Þa ph−¬ng mµ trong HST cã
®ñ 3 thµnh phÇn hay chØ cã VA, VC, AC hoÆc trong ®iÒu kiÖn cã rõng vµ ®Êt rõng th×
HST sÏ gåm c¶ rõng, tøc lµ RVAC. Trong mäi tr−êng hîp vÉn cã t¸c ®éng qua l¹i
th«ng qua ho¹t ®éng cña con ng−êi.
HÖ sinh th¸i VAC cã t¸c dông rÊt lín víi ®êi sèng ng−êi n«ng d©n:

196
• Gãp phÇn s¶n xuÊt thªm l−¬ng thùc, thùc phÈm, rau qu¶, thÞt c¸, t¨ng chÊt
l−îng b÷a ¨n cña ng−êi n«ng d©n;
• Cung cÊp nguyªn liÖu ph¸t triÓn nghÒ thñ c«ng nh−: m©y, tre, tróc, l¸
dõa… cung cÊp nguyªn liÖu lµm thuèc ch÷a bÖnh, t¹o nguån hµng xuÊt
khÈu quan träng: rau, døa, chuèi, v¶i thiÒu, c¸, hoa… t¨ng thu nhËp cho
n«ng d©n;
• T¹o viÖc lµm cho ng−êi lao ®éng, gãp phÇn b¶o vÖ vµ c¶i t¹o m«i tr−êng,
gióp con ng−êi tiÕp xóc gÇn gòi h¬n víi thiªn nhiªn.
Trong bµi chóng ta chØ xem xÐt mèi quan hÖ gi÷a c¸c loµi sinh vËt trong hÖ sinh
th¸i VAC.
1. Môc ®Ých yªu cÇu

• NhËn biÕt ®−îc nh÷ng loµi sinh vËt chñ yÕu ®−îc bè trÝ trong hÖ sinh th¸i
VAC;
• X¸c ®Þnh ®−îc quan hÖ gi÷a c¸c c©y trång vµ vËt nu«i trong tõng thµnh
phÇn V, A, C vµ gi÷a c¸c thµnh phÇn ®ã víi nhau.
Tõ ®ã cã thÓ hiÓu ®−îc cÇn kiÕn t¹o hÖ sinh th¸i VAC nh− thÕ nµo, cÇn t¸c
®éng nh÷ng thµnh phÇn nµo trong hÖ sinh th¸i VAC víi ®iÒu kiÖn sinh th¸i cô thÓ cña
®Þa ph−¬ng ®Ó n©ng cao hiÖu qu¶ kinh tÕ trong s¶n xuÊt cña ng−êi n«ng d©n.
2. Dông cô vµ ph−¬ng ph¸p ®iÒu tra

• Chän hÖ sinh th¸i VAC ®iÓn h×nh ë ®Þa ph−¬ng ®Ó ®iÒu tra quan s¸t. Cã thÓ
lµ hÖ sinh th¸i cã ®ñ v−ên - ao - chuång, hoÆc cã v−ên - ao - chuång - rõng,
hoÆc chØ cã v−ên - ao, v−ên - chuång, ao - chuång.
• Víi c¸c thµnh phÇn v−ên, rõng, chuång khi ®iÒu tra c¸c loµi cÇn ph¶i ra tËn
hiÖn tr−êng tiÕn hµnh kiÓm kª chñng lo¹i vµ sè l−îng, ®iÒu tra theo tÇng
trªn, tÇng gi÷a, tÇng d−íi cña v−ên vµ rõng. NÕu v−ên vµ rõng réng, cÇn
®iÒu tra theo c¸c ®iÓm n»m trªn 2 ®−êng chÐo cña v−ên hoÆc rõng. Nªn kÕt
hîp ®iÒu tra thùc tÕ víi ph−¬ng ph¸p ®iÒu tra th«ng th−êng th«ng qua pháng
vÊn chñ hé. Chñ hé biÕt râ trong v−ên, trong rõng cña m×nh cã c©y g× th«ng
qua thu h¸i vµ biÕt râ trong ®µn vËt nu«i cã nh÷ng chñng lo¹i nµo, sè l−îng
bao nhiªu.
• Khi ®iÒu tra thµnh phÇn loµi sinh vËt cã trong ao cÇn ph¶i sö dông c¸c dông
cô sau:
KÝnh hiÓn vi: kÝnh hiÓn vi ®−îc dïng ®Ó x¸c ®Þnh t¶o cã ë trong ao. Khi lÊy
n−íc ao ®Ó soi cÇn kho¶ mÆt ao vµ lÊy ë c¸c vÞ trÝ kh¸c nhau. Sau ®ã lÊy èng hót, hót
n−íc tõ cèc ®ùng mÉu, nhá vµo lam kÝnh mét giät vµ ®−a lªn kÝnh. Tõ sè l−îng t¶o cña
mét giät cã thÓ tÝnh ®−îc l−îng t¶o trong ao.
Vît:
vît nµy ®−îc dïng ®Ó b¾t ®éng vËt nh− con gäng vã, bä gËy, t«m nhá, v.v... vèn
lµ thøc ¨n cña c¸c loµi c¸ trong ao. Dùa vµo mÉu thu ®−îc tõ vît l−íi mµn tuyn ta cã
thÓ biÕt ®−îc thøc ¨n cña c¸ trong ao ra sao.

197
GÇu móc (h×nh bªn): GÇu ®−îc cÊu t¹o b»ng 2 phÔu kim lo¹i, khi khÐp l¹i thµnh
phÔu kÝn; cã c¸n tre hoÆc gç dµi 2m. GÇu móc ®−îc dïng khi ®iÒu tra c¸c ®éng vËt ®¸y
cã ë trong ao. Sinh viªn dïng gËy nµy lÊy mÉu trªn mÆt ®¸y ao; sau ®ã kiÓm kª chñng
lo¹i vµ sè l−îng ®éng vËt ®¸y nh− c¸c lo¹i èc, hÕn, vÑm, c¸c Êu trïng c«n trïng, v.v...
CÇn lÊy mÉu ë trong nh÷ng ®iÓm kh¸c nhau trªn ®¸y ao. Qua sè mÉu thu ®−îc cã thÓ
thÊy thøc ¨n n»m ë tÇng ®¸y cña ao c¸ ra sao.

H×nh 56. GÇu móc – dông cô dïng ®Ó ®iÒu tra sinh vËt ®¸y ao hå
Ngoµi ra cÇn quan s¸t vµ kiÓm kª chñng lo¹i, sè l−îng c¸c lo¹i sinh vËt s¶n xuÊt
trªn bê xung quanh ao vµ trªn mÆt ao nh− c©y ¨n qu¶, c©y bãng m¸t, bÌo, rong, rau
muèng, v.v... §©y chÝnh lµ nguån n¨ng l−îng dinh d−ìng cung cÊp cho ao c¸.
3. Néi dung thùc hµnh
Trªn c¬ së nh÷ng mÉu vËt thu ®−îc vµ nh÷ng nhËn biÕt khi quan s¸t trùc tiÕp t¹i
c¸c thµnh phÇn rõng, v−ên, ao, chuång cña hÖ sinh th¸i VAC hoÆc (R) VAC, sinh viªn
ph¶i ph©n tÝch vµ nªu lªn quan hÖ gi÷a c¸c loµi trong hÖ sinh th¸i VAC mµ m×nh ®iÒu tra.
Khi ph©n tÝch c¸c mèi quan hÖ, sinh viªn cã thÓ theo nh÷ng h−íng sau:
Quan s¸t c¸c loµi sinh vËt trong tõng thµnh phÇn cña hÖ sinh th¸i VAC hay
(R)VAC
+ V−ên:
V−ên nhµ dï ë ®ång b»ng hay trung du-miÒn nói th× còng ®Òu bao bäc xung
quanh ng«i nhµ mµ ng−êi n«ng d©n c− tró. Mét khu v−ên ®−îc kiÕn t¹o khoa häc th×
bao giê còng ®−îc m« pháng theo kiÓu kiÕn tróc cña rõng tù nhiªn (rõng hçn giao
nhiÒu tÇng). Thµnh phÇn chñ yÕu cã trong v−ên nhµ ph¶i lµ c©y ¨n qu¶, c©y gia vÞ vµ
c¸c lo¹i rau, ®Ëu ng¾n ngµy.
Trong v−ên nhµ th−êng ph©n ra 3 tÇng theo chiÒu th¼ng ®øng. TÇng cao nhÊt bao
gåm nh÷ng c©y ¨n qu¶ −a s¸ng, thÝch nghi víi ¸nh s¸ng trùc x¹ vµ cã kÝch th−íc lín.
TÇng gi÷a bao gåm nh÷ng c©y cã nhu cÇu ¸nh s¸ng thÊp h¬n nh÷ng c©y ë tÇng trªn vµ cã
kÝch th−íc nhá h¬n. TÇng d−íi bao gåm nh÷ng c©y −a bãng, −a ¸nh s¸ng t¸n x¹. PhÇn
lín ®ã lµ nh÷ng c©y lµm gia vÞ, c©y thuèc hoÆc lµ c¸c c©y rau, ®Ëu ng¾n ngµy.
ViÖc kiÕn t¹o nªn v−ên c©y 3 tÇng nh− thÕ lµ t¹o ra ®iÒu kiÖn sinh th¸i rÊt phï
hîp cho tõng loµi. Nh÷ng c©y cao, −u s¸ng, ë tÇng trªn cã t¸c dông nh− mµng läc ¸nh
s¸ng. Sau khi ¸nh s¸ng ®i qua tÇng trªn, chiÕu xuèng tÇng gi÷a ®· lµ ¸nh s¸ng cã
c−êng ®é thÝch hîp, kh«ng g©y h¹i g× cho nh÷ng c©y vèn −a s¸ng Ýt h¬n nh÷ng c©y ë
tÇng trªn.

198
¸nh s¸ng sau khi ®i qua tÇng trªn vµ tÇng gi÷a th× trë thµnh ¸nh s¸ng cã c−êng
®é rÊt thÊp, ¸nh s¸ng t¸n x¹. ¸nh s¸ng nµy rÊt phï hîp cho nh÷ng c©y −a bãng ë tÇng
d−íi. Nh− vËy c¸c loµi c©y ë tÇng trªn ®· t¹o nªn m«i tr−êng sèng thuËn lîi cho
nh÷ng c©y ë tÇng d−íi.
Ng−îc l¹i, nh÷ng c©y −a bãng ë tÇng d−íi l¹i gi÷ vai trß chèng mÊt n−íc, gi÷
Èm cho ®Êt, t¹o ®iÒu kiÖn cho nh÷ng c©y ë tÇng trªn sinh tr−ëng thuËn lîi. ë tÇng d−íi
nÕu ®−îc trång c¸c c©y hä §Ëu ng¾n ngµy th× nh÷ng c©y nµy sÏ cè ®Þnh ®¹m ph©n tö
lµm t¨ng ®é ph× cña ®Êt cung cÊp chÊt dinh d−ìng cho nh÷ng c©y ¨n qu¶ trong v−ên.
+ Rõng:
ë vïng trung du miÒn nói, ta sÏ gÆp HST cã v−ên nhµ kÒ liÒn víi rõng. Ng−êi
n«ng d©n ®· t¹o ra lo¹i v−ên trªn ®Êt rõng Êy, gäi lµ v−ên ®åi, v−ên rõng.
Thµnh phÇn loµi cña v−ên ®åi, v−ên rõng vµ ®a d¹ng h¬n v−ên nhµ rÊt nhiÒu.
C¸c lo¹i c©y nµy ®−îc phèi hîp trång cïng nhau tuú theo ®iÒu kiÖn ®Êt ®ai cña rõng.
Th«ng th−êng trªn chám ®åi lµ rõng tù nhiªn ®ang t¸i sinh hoÆc rõng trång; s−ên ®åi
kh«ng dèc l¾m dµnh cho c©y l©m nghiÖp, c©y c«ng nghiÖp, c©y l©u n¨m; ch©n ®åi ®Ó
trång c©y ng¾n ngµy vµ c©y ¨n qu¶.
Dï lµ trång c©y rõng, c©y ¨n qu¶ hay c©y ng¾n ngµy th× trªn ®Êt v−ên rõng bao
giê còng ®−îc trång phèi hîp gi÷a c¸c loµi c©y, trång xen c©y dµi ngµy víi c©y ng¾n
ngµy, v.v... ViÖc bè trÝ c©y trång nh− vËy ®· t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho c¸c loµi sinh
tr−ëng ph¸t triÓn vµ b¶o vÖ ®−îc ®Êt. T¸c dông hç trî lÉn nhau Êy cã thÓ tãm t¾t b»ng
mÊy ý sau:
• C¸c c©y ë tÇng trªn che bãng cho c©y ë tÇng d−íi, t¹o ra chÕ ®é ¸nh s¸ng
thÝch hîp cho nh÷ng c©y −a bãng r©m;
• C©y rõng vµ c©y l©u n¨m ë phÝa trªn ®Ønh ®åi t¹o nguån n−íc dù tr÷, ®¶m
b¶o ®é Èm cho nh÷ng c©y ë phia d−íi;
• Nh÷ng c©y ng¾n ngµy hoÆc c©y −u bãng trång xen vµo ë tÇng d−íi ®· h¹n
chÕ sù ph¸t triÓn cña cá d¹i, che phñ ®Êt gi÷ cho ®Êt Èm t¹o ®iÒu kiÖn cho
c©y tÇng d−íi ph¸t triÓn tèt;
• Nh÷ng c©y ng¾n ngµy cã t¸c dông chèng xãi mßn b¶o vÖ ®Êt vµ nÕu lµ c©y
hä ®Ëu (kÓ c¶ nh÷ng c©y l©u n¨m lµ c©y hä ®Ëu), hµng n¨m chóng ®Òu tiÕn
hµnh cè ®Þnh ®¹m ®−a vµo ®Êt mét l−îng lín ®¹m lµm t¨ng ®é ph× cho ®Êt,
vµ ®ã lµ nguån chÊt dinh d−ìng cho c¸c c©y trång kh¸c;
• Rõng hoÆc v−ên rõng cung cÊp thøc ¨n cho c¸c vËt nu«i ch¨n th¶ cã kiÓm
so¸t nh− bß, tr©u, gµ...
• Trong hÖ sinh th¸i nµy cã thµnh phÇn loµi rÊt ®a d¹ng, nã ®¶m b¶o cho hÖ
sinh th¸i æn ®Þnh bëi c¸c loµi c«n trïng ph¸ h¹i vµ c¸c thiªn ®Þnh sÏ khèng
chÕ lÉn nhau, Ýt cã loµi nµo cã thÓ bïng næ vÒ sè l−îng.
+ Ao:
Khi ®iÒu tra thµnh phÇn loµi trong ao, cã thÓ thÊy nh÷ng sinh vËt chñ yÕu sau:
• Thùc vËt bËc cao: Gåm c¸c lo¹i thùc vËt thñy sinh ven mÐp n−íc nh− khoai
n−íc, rau muèng, cá ë ven bê; c¸c thùc vËt bËc cao tr«i næi trªn mÆt ao nh−
bÌo c¸i, bÌo NhËt B¶n, bÌo tÊm, c¸c lo¹i rong, trang, sóng... Chóng còng lµ
nguån thøc ¨n cho mét sè loµi c¸.

199
• Thùc vËt phï du: Gåm c¸c loµi t¶o ®¬n bµo nh− khuª t¶o, lôc t¶o, hoµng
t¶o, gi¸p t¶o... HÇu hÕt chóng lµm thøc ¨n cho c¸. Trong ao còng cã nh÷ng
loµi t¶o lµ thøc ¨n khã tiªu ®èi víi c¸. Mét sè thùc vËt phï du còng lµ thøc
¨n cña c¸c ®éng vËt phï du.
• §éng vËt phï du: §éng vËt phï du trong ao gåm c¸c ®éng vËt nguyªn sinh
nh− trïng b¸nh xe, loµi r©u ngµnh (Daphnia, Mohima...), loµi ch©n bÌo
(Cyclop). HÇu hÕt nh÷ng loµi nµy lµ thøc ¨n cña c¸.
• Sinh vËt ®¸y: Lµ nh÷ng sinh vËt chØ sèng vµ di ®éng ë ®¸y bïn cña ao nu«i
c¸ nh− trai, èc, hÕn, t«m, cua vµ c¸c loµi giun. Nh÷ng sinh vËt nµy ®Òu lµ
thøc ¨n cña c¸c loµi sèng ë tÇng ®¸y.
C¸c loµi sinh vËt s¶n xuÊt vµ c¸c sinh vËt tiªu thô bËc 1 cã thÓ h×nh thµnh m¹ng
l−íi thøc ¨n. Sinh vËt s¶n xuÊt ë ®©y cã thÓ lµ c¸c mÈu l¸, t¶o lôc, t¶o silic hoÆc c¸c phÕ
liÖu. Sinh vËt tiªu thô ë ®©y lµ Bä thiªu th©n, Bä simulium...
C¸c gièng c¸ nu«i trong ao th−êng gåm c¸c gièng sinh sèng ë c¸c tÇng n−íc
kh¸c nhau, phï hîp víi nguån thøc ¨n vµ l−îng oxi cÇn cho sù thë cña chóng.
C¸ mÌ th−êng sèng ë tÇng n−íc trªn, ë ®©y cã nhiÒu sinh vËt phï du vµ cã l−îng
oxi hoµ tan trong n−íc cao.
C¸ tr¾m ®en vµ c¸ chÐp th−êng sèng ë tÇng ®¸y, chóng ¨n èc, hÕn, giun, s©u bä,
c«ng trïng sèng trong n−íc vµ thÝch nghi víi hµm l−îng oxi trong n−íc thÊp (1- 0,5 mg/l).
C¸ tr«i th−êng sèng ë tÇng n−íc mÆt, tÇng gi÷a; chóng ¨n cá, bÌo... vµ −a s¹ch sÏ. C¸
r« phi ¨n t¹p vµ sèng ë mäi tÇng n−íc.
C¸c gièng c¸ sèng ë tÇng n−íc trªn nh− c¸ mÌ, c¸ tr¾m bµi tiÕt ra ph©n lµm måi
cho èc, hÕn, c«n trïng ë n−íc. C¸c sinh vËt nµy l¹i lµ nguån thøc ¨n cho c¸ chÐp vµ c¸
tr¾m ®em. Ng−îc l¹i c¸ chÐp, c¸ tr¾m ®en sèng ë tÇng ®¸y bµi tiÕt ra ph©n, ròi bïn ®Ó
t×m måi t¹o ®iÒu kiÖn tèt cho phï du sinh vËt (thøc ¨n cña c¸ mÌ) ph¸t triÓn. V× vËy
trong kÜ thuËt nu«i c¸, cÇn lîi dông hîp lÝ quan hÖ t−¬ng hç gi÷a c¸c gièng c¸ nu«i ®Ó
nu«i chung (nu«i ghÐp) nhiÒu gièng c¸ víi nhau. §ã còng lµ mét biÖn ph¸p cã hiÖu qu¶
®Ó cho c¸ lín nhanh vµ ®¹t n¨ng suÊt cao.

Thùc vËt phï du dÔ tiªu §éng vËt phï du dÔ tiªu


(Khuª t¶o, Lôc t¶o, Hoµng t¶o, gi¸p t¶o…) (§éng vËt nguyªn sinh, r©u ngµnh)

200
Sinh vËt ®¸y C¸c thùc vËt phï du khã tiªu
(èc, hÕn, trai, t«m, cua, giun) (T¶o “tanh c¸”)

H×nh 57. Mét sè sinh vËt lµ thøc ¨n cña c¸ trong ao


Quan hÖ gi÷a c¸c loµi sinh vËt ë thµnh phÇn nµy víi c¸c loµi sinh vËt ë
thµnh phÇn kh¸c cña hÖ sinh th¸i VAC hay (R)VAC
C¸c mèi quan hÖ nµy chØ ®−îc thÓ hiÖn th«ng qua ho¹t ®éng s¶n xuÊt cña con
ng−êi. Cã thÓ tãm t¾t c¸c quan hÖ ®ãnh− sau:
• Rõng - V−ên rõng: Cung cÊp rau xanh, cá, l¸ c©y lµm thøc ¾n cho c¸ ë trong
ao, cung cÊp rau xanh, cá t−¬i, thøc ¨n tinh (ng«, s¾n, ®Ëu t−¬ng...) cho c¸c
vËt nu«i nh− lîn, gµ, tr©u bß, c¸... Ngoµi ra rõng vµ v−ên rõng cßn lµ nguån
n−íc cña ao c¸ vµ khi m−a, n−íc tõ v−ên rõng ®−a xuèng ao mét l−îng chÊt
dinh d−ìng thóc ®Èy sinh vËt phï du ph¸t triÓn lµm thøc ¨n cho c¸.
• V−ên nhµ: Cung cÊp rau lµm thøc ¨n cho c¸ hoÆc lîn, gµ, c¸c phÕ liÖu cña
v−ên cã thÓ lµm thøc ¨n cho c¸. Ngoµi ra khi m−a, n−íc tõ v−ên ch¶y
xuèng ao còng ®−a c¸c chÊt dinh d−ìng theo lµm t¨ng ®é ph× cña ao.
V−ên vµ rõng lµ nguån thu nhËp th−êng xuyªn vµ còng lµ nguån tiÒn vèn gióp
ng−êi n«ng d©n mua c¸ gièng vµ c¸c con gièng kh¸c.
• Ao: Cung cÊp c¸c lo¹i rau lµm thøc ¨n cho ®µn gia sóc nh− rau, bÌo, khoai
n−íc. T«m, c¸, tÐp ë trong ao còng cã thÓ ®−îc dïng lµm thøc ¨n cã gi¸ trÞ
dinh d−ìng cao cung cÊp cho c¸c vËt nu«i. Ngoµi ra n−íc ao ®−îc cung cÊp
cho c¸c vËt nu«i còng nh− dïng ®Ó t−íi c©y. Bïn ao chÝnh lµ nguån chÊt
dinh d−ìng bãn cho c©y ¨n qu¶ trªn v−ên.
• Chuång: C¸c vËt nu«i trong chuång t¹o ra nguån ph©n bãn rÊt quan träng
cho c©y trªn v−ên nhµ, v−ên rõng vµ cho ao c¸. Ngoµi ra, c¸c gia sóc lµ
nguån søc kÐo phôc vô cho lµm ®Êt, gieo trång c¸c lo¹i c©y trong v−ên nhµ
vµ v−ên rõng.
Khi sinh viªn quan s¸t c¸c HST VAC ph¶i lu«n lu«n nghÜ r»ng thµnh phÇn c¸c
loµi sinh vËt ®−îc bè trÝ trong HST vµ tõng hÖ phô t¹o nªn HST (v−ên, rõng, ao,
chuång) cã mÆt hay kh«ng chÝnh lµ do ®iÒu kiÖn ®Êt ®ai, khÝ hËu, nguån n−íc t−íi v.v...
quyÕt ®Þnh. Sau ®©y chóng t«i xin giíi thiÖu mét sè m« h×nh VAC ®iÓn h×nh.

201
M« h×nh VAC vµ (R)VAC ë vïng trung du, miÒn nói
M« h×nh VAC vµ (R)VAC ®−îc kiÕn t¹o ë nhiÒu vïng trung du vµ miÒn nói.
Trong ®iÒu kiÖn n«ng hé cã ®Êt ë c¶ ®Ønh ®åi, s−ên ®åi, ch©n ®åi vµ thung lòng th× hÖ
sinh th¸i (R)VAC ®−îc kiÕn t¹o t−¬ng ®èi ®iÓn hinhg. ë ®©y ta thÊy trªn chám ®åi cã
nhiÒu c©y rõng t¹o thµnh tÇng kh¸c nhau. S−ên ®åi ®−îc trång c©y c«ng nghiÖp xen c©y
che bãng. V−ên nhµ bao xung quanh nhµ víi nhiÒu c©y ¨n qu¶ kh¸c nhau; cã c¸c vËt
nu«i trªn c¹n vµ c¸c vËt nu«i d−íi n−íc.
HÖ sinh th¸i (R) VAC t¹i T©y cèc, huyÖn §oan Hïng, tØnh Phó Thä lµ mét vÝ dô
cô thÓ.
Trong hÖ sinh th¸i nµy ta cã thÓ thÊy trªn chám ®åi, rïng phôc håi rÊt tèt, t¹o
nªn th¶m dµy che phñ, b¶o vÖ ®Êt. Thµnh phÇn c©y rõng gåm cä, tre, luång, m©y vµ
nhiÒu c©y gç rõng thuéc nhiÒu chñng lo¹i kh¸c nhau.
Kh«ng gian gi÷a v−ên nhµ vµ rõng (s−ên ®åi) ®−îc trång c©y chÌ vµ trång xen
t¹o c©y che bãng th−a lµ xoan vµ cèt khÝ. Nhê c©y che bãng mµ chÌ sinh tr−ëng tèt
h¬n.
V−ên nhµ ®Ó trång c¸c lo¹i rau vµ nhiÒu c©y ¨n qu¶ kh¸c nh− mÝt ¨n qu¶ vµ lÊy
gç, b−ëi, cam, chuèi, ®u ®ñ... t¹o nªn sinh c¶nh ®Ñp.
Chñ hé cã nu«i c¸ d−íi ao, ch¨n th¶ tr©u bß trªn rõng, nu«i th¶ vÞt trªn ruéng
lóa n−íc d−íi thung lòng.
HÖ sinh th¸i (R)VAC t¹i huyÖn LËp Th¹ch (Phó Thä). trång b¹ch ®µn trªn chám
®æi, d−íi ®ã lµ trång s¾n råi ®Õn xoan, tre chèng xãi mßn. V−ên nhµ vµ phÇn ®åi gÇn
nhµ ®−îc trång nhiÒu c©y ¨n qu¶ vµ c©y c«ng nghiÖp nh− hång, mÝt, mËn, cµ phª...
N«ng hé nµy còng nu«i tr©u, bß trªn v−ên rõng, nu«i lîn trong chuång, nu«i c¸
vµ vÞt d−íi ao. Gµ còng ®−îc th¶ vµo v−ên rõng kiÕn ¨n tèi míi vÒ chuång. Chim nu«i
còng ®ãng gãp phÇn quan träng vµo thu nhËp gia ®×nh.
HiÖn nay trong c¸c lo¹i rõng trång ng−êi ta b¾t ®Çu h¹n chÕ trång b¹ch ®µn mµ
chó ý nhiÒu ®Õn nh÷ng c©y cã gi¸ trÞ nh− håi, quÕ, trÈu, dÎ, tr¸m, th«ng...
ë vïng T©y Nguyªn thµnh phÇn c©y trång trong v−ên nhµ vµ v−ên rõng cã kh¸c
so víi c¸c tØnh phÝa B¾c. ë ®©y ng−êi n«ng d©n quan t©m nhiÒu h¬n ®èi víi c©y cµ phª,
cao su, ®iÒu vµ tiªu. §Ó cho cµ phª ph¸t triÓn tèt, ng−êi ta rÊt chó träng trång c©y
muång ®en vµ c©y keo dËu. Hai c©y hä §Ëu nµy võa c¶n giã tèt, v÷a cã bé rÔ ph¸t triÓn
gi÷ Èm cho ®Êt vµ cè ®Þnh ®¹m t¨ng ®é ph× nhiªu cho ®Êt.

H×nh 58. M« h×nh (R)VAC ®iÓn h×nh t¹i §ång Xu©n, LËp Th¹ch

202
ë vïng trung du miÒn nói cã nh÷ng gia ®×nh kh«ng cã ao vµ rõng th× n«ng hé
kiÕn t¹o nªn hÖ sinh th¸i VC. Trong hÖ sinh th¸i nµy n«ng hé trång nh÷ng c©y ë tÇng
trªn nh− nh·n, hång, hång xiªm, nh÷ng c©y ë tÇng d−íi thÊp h¬n lµ b−ëi, cam, quýt.
Nh÷ng c©y ë tÇng d−íi n÷a lµ chanh, c¸c lo¹i rau. D©y khoai lang ®−îc trång trªn phÇn
®Êt cã thÓ tËn dông, khoai n−íc ®−îc trång ë lßng m−¬ng tho¸t n−íc vµ lµ nguån rau
®Ó ch¨n nu«i lîn, gµ. Tre, luång, m©y ®−îc trång lµm hµng rµo b¶o vÖ trong ®ã c©y
m©y lµ chñ yÕu cßn tre luång ®−îc trång th−a thít.
Thu nhËp tõ v−ên, ch¨n nu«i cïng s¶n phÈm c©y l−¬ng thùc ®−îc gieo trång ë
nh÷ng m¶nh ®Êt xa nhµ ®· t¹o cho chñ hé mét cuéc sèng dÔ chÞu.
+ M« h×nh VAC ë vïng ®ång b»ng
HÖ sinh th¸i VAC ë vïng ®ång b»ng th−êng bÞ h¹n chÕ vÒ diÖn tÝch ®Êt ®ai so
víi trung du, miÒn nói. Trong ®iÒu kiÖn Êy thµnh phÇn c©y trång vµ vËt nu«i còng kh¸c
vµ ng−êi n«ng d©n ®· tËn dông tèi ®a kh«ng gian, ®Êt ®ai.
Trong hÖ sinh th¸i nµy ng−êi n«ng d©n th−êng bè trÝ c©y trång, vËt nu«i nh−
sau:
Trong v−ên nh÷ng c©y cao nh− nh·n ®−îc trång ë gãc v−ên hoÆc ngoµi biªn ®Ó
kh«ng lµm cím nh÷ng c©y kh¸c. C©y cã tÇm vãc thÊp h¬n lµ b−ëi, cam, quýt, t¸o... ë
tÇng d−íi lµ c©y −a bãng nh− chanh, c©y gia vÞ. Cã n«ng hé võa kÕt hîp trång c©y ¨n
qu¶, s¶n xuÊt c©y gièng vµ s¶n xuÊt c©y c¶nh ngay trong v−ên nµy. Nh÷ng c©y gièng
®ã ®−îc ®Æt ngay d−íi t¸n cña nh÷ng c©y l©u n¨m.
V−ên ®−îc bao bäc bëi hµng rµo m©y vµ xen l¸c ®¸c b¹ch ®µn tre hay c©y th©n
gç kh¸c lµm gi¸ ®ì.
Rau lang ®−îc g¬ trªn bê m−¬ng, cßn khoai n−íc ®−îc trång trong lßng m−¬ng
lµm thøc ¨n cho lîn
Trong ao ®−îc th¶ phèi hîp c¸c lo¹i c¸ kh¸c nhau (th−êng lµ 5 gièng c¸) sèng ë
c¸c tÇng kh¸c nhau. Chñ hé giµnh mét gãc ao ®Ó th¶ bÌo lµm thøc ¨n cho ch¨n nu«i vµ
lµm thøc ¨n cho c¸. Trªn bê ao th−êng ®−îc trång c©y ¨n qu¶ nh− v¶i thiÒu, doi, chanh,
sung ®−îc trång ®Ó t¹o bãng m¸t. Ven bê ao trång khoai n−íc.
Nh÷ng n«ng hé ë ®ång b»ng Ýt cã ®iÒu kiÖn ®Ó nu«i c¸c gia sóc lín nh− tr©u, bß
mµ vËt nu«i chñ yÕu lµ lîn, gia cÇm (gµ, vÞt, ngang, ngçng...). ë ®©y bÞ giíi h¹n bëi ®Êt
®ai cho nªn ch¨n nu«i ë ®ång b»ng th−êng lµ ph−¬ng thøc nu«i nhèt. Thøc ¨n chñ yÕu
lµ ng«, c¸m, ®Ëu t−¬ng, bét c¸ kh«... C¸c vËt nu«i ®−îc tiªm phßng, chãng lín ®em l¹i
nguån thu lín cho gia ®×nh. §ång thêi ch¨n nu«i còng t¹o nhiÒu ph©n h÷u c¬ ®Ó bãn
xuèng ao vµ bãn cho c©y ¨n qu¶.
HÖ sinh th¸i VAC ë c¸c tØnh ®ång b»ng phÝa Nam còng cã sù kh¸c biÖt phÇn
nµo vÒ thµnh phÇn c©y ¨n qu¶ vµ quy m« ch¨n nu«i so víi c¸c t×nh ®ång b»ng phÝa B¾c.
Thµnh phÇn c©y ¨n qu¶ trong hÖ sinh th¸i VAC ë phÝa Nam nghiªng vÒ c©y nhiÖt ®íi
nh− dõa, xoµi, sÇu riªng, ch«m ch«m... Ch¨n nu«i t«m ®−îc ph¸t triÓn trªn diÖn tÝch
réng, ®µn gia sóc ®−îc nu«i víi sè l−îng lín.
ë vïng ven biÓn phÝa Nam, trong hÖ sinh th¸i VAC cã thªm phÇn c¶nh
quan kªnh m−¬ng. C¸c kªnh s©u ®−îc nu«i t«m, c¸. Trªn bê m−¬ng ®−îc trång c¸c
c©y ¨n qu¶ víi c©y trång trªn lµ dõa, tÇng gi÷a lµ chuèi, cßn tÇng d−íi n÷a lµ døa qu¶.
C¸c hÖ sinh th¸i VAC ë vïng biÓn n−íc ta ®Òu thÊy mÆt c©y phi lao, c©y dõa
vµ c©y keo dËu. C¸c c©y nµy ®· t¹o nªn hµng rµo sèng, ch¾n c¸t, ch¾n giã biÓn, bao
bäc, b¶o vÖ v−ên c©y ¨n qu¶. C©y keo vµ c©y phi lao chÝnh lµ c©y tiªn phong t¹o ®iÒu

203
kiÖn cho c¸c lo¹i c©y kh¸c sèng ®−îc trªn vïng c¸t ven biÓn. C©y keo chÞu kh« c»n,
rÔ cã nèt sÇn; phi lao sèng ®−îc trong m«i tr−êng kh¾c nghiÖt. Muèn sö dông tèt
vïng ®Êt ven biÓn, ph¶i dùa vµo chóng.
Sau khi xem xÐt mèi quan hÖ gi÷a c¸c loµi sinh vËt, xem cÊu tróc cña hÖ sinh
th¸i VAC hay (R)VAC t¹i ®Þa ph−¬ng, sinh viªn h·y ®Ò xuÊt ý kiÕn vÒ thµnh phÇn
loµi, vÒ cÊu tróc cña hÖ sinh th¸i hîp lÝ h¬n, ®em l¹i hiÖu qu¶ kinh tÕ cao h¬n cho
ng−êi n«ng d©n.



204

Related Interests