You are on page 1of 12

Hacettepe niversitesi Edebiyat Fakltesi Dergisi

Erken Dnem Osmanl Hukuku: Yaklamlar, Temel Sorunlar


Yard. Do. Dr. YunusKO* zet Osmanl hukuku zerine yaplan incelemeleri analitik adan ana grupta toplamak mmkndr. Birinci gruba gre Osmal hukuku temelde rn hukuk ekseninde yer alr ve slam hukukundan bamsz ve hatta ona alternatif bir karakterdedir. kinci grup ise Osmanl hukukunun temamen er'i hukuk ierisinde deerlendirilmesi gerektiini ne srer. Bu gre gre Osmanl hukuku, slam hukuku (fkh) ierisinde mevcut olan bir eksende ve onun siyasi otoriteye brakt alanlarda gelimitir. Osmanl dneminde codifie edilen kanunlar dini hukukun teferruatdr. nc gruba gre ise Osmanl hukukunun hem rn hem de er'i yan vardr ve bunlar birarada yrdktedider. Aratrmamz u sonucu ortaya koymutur: Osmanl hukukunu kabaca, tamamen rfi ya da tamamen er'i olarak nitelernek yerine, konuyla ilgili belgelerin karlatrmal yntemle inceleyerek problemleri dnemlerin siyasi, sosyal, kltrel ve ekonomik artlar dahilinde ele almak gerekir. Sadece byle bir yntem ve objektif bir yaklamla daha gvenilir sonulara ulamak mmkndr.
ANAHTAR KELMELER: Osmanl hukuku, rf, er'i hukuk, Kanunlaunna.

Abstract Studies concerning the Ottoman law can be groupped under three headings: According to the first one, the Ottoman law is basicaltY customary law which is separate from the Islamic lawand alternative to it. In contrast with this, the second group c1aims that the Ottoman law should be analysed within the Islamic law (Le. Sharia), since it developed within the Islamic law, specifically, in the areas where Islamic law gave political authorities freedom to make legislation. Thus, the laws legislated during the Ottoman
Hacettepe niversitesi, Edebiyat Fakltesi, Tarih Blm.

115

Erken Dnem Osmanl Hukuku: Yaklamlar,

Temel Sorunlar

period have basically religious character. The last and third group, combines the ideas of the first and the second groups. That is the OUoman law has caracteristics ofboth customary lawand lslamic law, and theyare put into practice together. lnstead of labelling the OUoman law as either "customary" or "Islamic, it should be studied in the context of political, 'economical, social and cultural conditions of the time, and related documents should be examined in a comparative manner. Only in this way, can one reach sound conclusions.
KEYWORDS: Ottoman law, Islanic law. Custonary law, Codification.

Giri Arivlerde ve ktphanelerde deiik dnemlere ait ok sayda kanunname nshas ve er'iye sicili bulunmasna ramen gerek bu belgelerin tpk basm gerekse ieriine ynelik aratrmalarn say ve nitelik itibariyle yeterli olduunu sylemek mmkn deildir. Dahas konuyla ilgili olarak hukuk tarihi ve tarihi hukuk erevesinde uraanlarn, soruna farkl ve bazen objektif olmayan yaklamlar sebebiyle Osmanl hukuku bilinmezlik perdesi altnda polemik konusu dahi yaplabilmektedir. Byle bir polemiin en belirgin sebebinin de, bu gn iin var olduu dnlen sorunlar karsnda hissedilen endieleri vurgulama abas gdlerek kendine destek bulma arzusu ile tarihi alanda meruiyet zemini aramak ve hakllk kazanmak fikri olduu anlalmaktadr. Malzeme younluu ve tarih aratrmalarnda gelinen seviye dikkate alndnda sorunun yeniden ele alnmas zaruri gzkmektedir. Bu sebeple erken dnem diye adlandrabileceimiz XLV-XV. yzyllarda Osmanl hukukunun ana meselelerini (Osmanl hukukunun douu, ilk yazl kaynaklarn hukuki nitelii, rf-fkh ilikisi, sultann kanun-koyma yetkisini nereden ald, uygulama vb) ve bu meselelere yaklam biimlerini ksaca gzden geirmek ve baz ipularn tartmak yerinde olacaktr. Ana yaklamlar ve nitelikleri Konuyla ilgili olarak modern zamanlarda yaplan aratrmalarn gemiine bir gz atmak gerektiginde Ayni Ali'nin eserP ve Mehmed Arif2 tarafndan yaplan kanunname neirleri bir tarafa braklacak olursa Osmanl hukuku alannda Trkiye'de ilk bilimsel almalarn 1940'l yllardan itibaren baladn ifade etmek yerinde olur. Bu tarihten itibaren bata tarihiler olmak zere hukukular ve ilahiyatlar soruna deiik perspektiflerden yaklamlar ve biribirleriyle elien sonular elde etmenin yansra bazen polemie dahi girmilerdir. Yaplan aratrmalara dikkat edildiinde Osmal hukukuna ynelik yaklamlar ve
1 Ayni Ali, Kavdnfn-i Al-i Osman der Mezdmfn-i Defter-i Divan, stanbul 1280 (1863). 1 Mehmed Arif, Kanunname-i AH- Osman Tarih-i Osmanr Encmeni Mecmuas, fas. IS-19, stanbul 1912-13.

116

Yard. Do. Dr. Yunus KO

ortaya kan sonular ayr grupta toplamann mmkn olduu grlr. Bu snflamay kronolojik olmaktan ziyade analitik bir yaklamla yapmak konumuz assndan son derece nemlidir. 1. ilk grubu . L. Barkan ve C. ok'un ban ektii ve Osmanl hukukunu daha ok slam hukukuna alternatif olarak gren anlayn temsilcileri oluturmaktadr. Bu gre gre Osmanl Devleti'nde "er'i hukuk kaidelerinin yan banda rfi ve yahut laik diyebileceimiz bir ekilde mevcudiyetine ahit" olunan bir hukuk sistemi vardr3. Bu hukuk anlay ierisinde bol miktarda da "er'i hukukla badamayan hatta ona aykr hkmler" de caridir4. Osmanl ncesi Orta Zaman Trk hukuku ile uraan Kprl ve Kafesolu gibi tarihileri de "slam aleminde ilk defa Seluklular, Uygurlar ve Hazarlar'n din ve dnya ilerini biribirinden ayran devletler olarak ortaya ktklar" ve kamu menfaatinin korunmas iin dini hukukun "nazari ve dar" kalplarnn ilk nce bu dnemde terkedildii grn savunduklar iin bu gruba dahil etmek yanl olmayacaktr5. 2. kinci grup ise yukardaki eilimin tam kart bir gr savunmaktadr. Bu gre gre "Osmanl hukuku slam hukukundan ibarettir" ve sultanlar tarafndan tedvin edilen kanunlar "er'-i erifin teferruatdr"6. Yine bu gre gre kanunnameler ve er'iye sicillerinden anlald kadaryla Osmanl toplumunda uygulanan hukukun % 85'i er'i hukukun ta kendisidir. Geri kalan ise yine er'i hukuk ierisinde idari hukuk alannda sultana tannan "kanun koyma" yetkisinin kullanlmasndan baka birey deildir. Dier bir ifadeyle kalan % 15'lik ksm da yine er'i hukukun ierisinde telakki edilmektedir. Ayn trden grleri slam hukuku v..etarihi gibi alanlarda nemli almalar buluna H. Karaman da ifade etmektedir. Ona gre "Osmanl kanunnameleri de Seluklular devrindeki uygulamalarda olduu gibi masahat, zaruret ve l'l-emre verilen yetkiye dayanlarak hazrlanm ve yrrle konmutur"7. Yine bu ereveden hareketle zellikle yakn dnem Trk tarihi alanlar tarafndan Osmanl hukukunun er'1liinden bahisle idari, adli dzendeki esas anlayn dini temeller zerine oturduu, dolaysyla Osmanl devletinin "teokratik" bir yap arzettii fikri ska ifade edilir olmutur8. 3. nc ve son grubu ise soruna daha ok tarihi perspektifle yaklaan ve er'i ve rfi hukuk asndan dnemlere gre Osmanl hukukunu deerlendirenler oluturmak3 . L. Barkan Kanun-name, slam Ansiklopcdisi, C. 6, s. 186. 4 Cokun ok, Osmanl kenunnamelerinde slam ceza hukukuna aykn hkmlef, A Hukuk Fakltesi Mecmuas, III (Ankara 1946) s. 45-47 sFuad Kprl, Les institutionsjuridiques turques au moyen-age TTK Belleten, II/5-6 (1938), s. 41-43; brahim Kefeso~lu, Seluklular, slam Ansiklopedisi, C. o, s. 390. 6 Ahmet Akgndz, Osmanl Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri; Merkez ve Umumi Kanunnameler, C. I, stanbuI1990,s.46,48. 7 Hayrettin Karaman, Fkh Trkiye Diyanet Vakf slam Ansiklopedisi, C. 13, s.11. i T. Zafer Tunaya, ..Atatrk layiklik politikas Atatrk Konferans/ar, ILI (1969), Ankara. 1970, TIK, s. 2&-29.

117

--

Erken Dnem Osmanl Hukuku: Yaklamlar.

Temel Sorunlar

tadr. Bu grubun ncln de H. nalck ve Ahmet Mumcu yapmaktadr. na1ck'a gre Osmanl hukukunun en azndan erken dneminde er'i hukuk prensiplerinin yannda ve daha byk lde eski Trk devlet anlaynn bir devam olarak sultanlar youn bir ekilde kendilerini kanun-koyucu statde grmler, rf ve treden hareketle kanunlatrma yoluna gitmilerdir9. Mumcu da benzer bir gr dile getirmi ve "Osmanl hkmdarnn rn hukukun kanun koyucusu" olarak tanmladktan baka II. Mehmet'ten itibaren padiahn "hakim-i mutlak" hale geldiini ve kamu hukukunun tamamen onun iradesine gre dzenlenmeye baladn" belirterek soruna er'i hukuk-rf atmas deil de fkh ve rfn karlkl snrla~nn tannmas eklinde bir izahat getirmitirlO. Fkh - rf ilikisi Soruna yakndan bakldnda bu yaklamlarda dikkati eken en can alc noktann rn hukuk ile er'i hukuk (fkh) arasndaki balantnn nitelii ve en banda da er'i hukuktan ne anlalmas gerektii sorusunun yattn farketmek zor olmayacaktr. Dier bir ifadeyle er'i hukukun kaynaklar, ortaya k, ileyi tarz ve snrlar ile geleneksel hukuk da denilebilecek olan rf ve adet hukuku arasndaki balantnn nitelii, sorunun temelini tekil etmektedir. lk nce fkhn (slam hukuku) genel zelliklerine bakmakta yarar vardr. Bu konuda bir grup arkiyat ile dier bir grup arkiyat ve mslman alimlerin meseleye yaklamlan ve vardklar sonular itibariyle bir takm gr ayrlklarna dtklerini hatrda tutmak kaydyla baz temel noktalar hatrlatmak yerinde olacaktrll. B una gre: 1. Fkh, beeri hukuktan farkldr ve bu farklln en belirgin yan, kayna itibariyle onun iHihi olmasdr. Yani o, Kur'an ve hadis yoluyla vahye dayaldr. 2. Beeri hukukta meyyidelerin etkisi dnya hayat ile snrl iken fklta (slam hukuku) itaat ve itaatsizliin kart olan meyyideler lm tesine de tanmaktadr. Kanuna itaat bir iman ve kulluk vazifesi olarak telakki edilmektedir. 3. Fkhta kanun koyucu Allah'tr, kullarn/inananlarn yetkisi sadece ilahi kanunu (hkm) aratrp kefetmektir. Hkm aratrma hak ve yetkisine sahip olanlarn zellikleri de belirlenmitir. Bunlarn ictihatlar kendilerini balamakla birlikte bu ictihatlar siyasalotorite iin kanunlatrma ve uygulanacak "hkm" belirleme asndan bir kaynak oluturur. 4. Fkhta sistem, nazariyeler ve kapsam geni normlar zerine bina edilmeyip her meselenin ayr ayr ele alnp hkme balanmas yntemi, yani meseled (kazuistik) metod zerine oturmuturl2. Fkhta hkmler ya Kur'an veya Snnet tarafndan dorudan bildirilmekte ya da bunlar
9 Halil nalck, Osmanl hukukuna giri: rfi sultani hukuk ve Fatih'in kanunlan, A Siyasal Bilgiler Faklesi Dergisi, C. XIII12 (1958), s. 104-106. 10 Ahmet Mumcu, Osmanl Devleti'nde Siyaseten Kal, Ankara 1985 2bs. Birey ve Toplum yay. s. 40,42. 11 . Goldziher. Fkh, slam Ansiklopedisi, C. 4. s. 601-608.; M. Fuad Kprl Fkh, slam Ansiklopedisi, 4. s. 608-621. 121. Goldziher. Fkh, slam Ansiklopedisi, C. 4. s. 602.; Hayrettin Karaman Fkh, Trkiye Diyanet

C.

Vakf

slam Ansiklopedi$i.

C. B, s. 3.

118

---

Yard. Do. Dr. Yunus KO

zerine dnme, kafa yorma (ictihad : kyas, istidlal) veya bunlardan birine dayal ittifak (icma) yoluyla elde edilmektedir B . Bu adan bakldnda slam hukuku Emeviler devri boyunca ve Abbasiler'in son dnemine kadar gelimi ve ilerlemitir. Abbasilertin son dnemi ve Sekuklular devrinde fkhn "duraklad" grlrl4. Bu devirden itibaren artk mslman akl dinamizmini kaybetmi, nceki mctehitlerin grlerine balanma bir mecburiyet halini alm ve bu mctehitlerin gr ve rey'leri balayc olarak grlmeye balamtr15. Bu duraklamann tarihi, sosyolojik, kltrel, siyasi vs birok sebebi bulunmakla beraber bu konular almain snrlar dndadr. slam hukukundarf ve adet konusuna gelince, dinin temel esaslarna uyan rf ve adetler fukaha tarafndan hukukun kaynaklar arasnda saylmtr. Buna gre akldan ve iradeden kaynaklanarak teden beri tekrarlana gelen olay, hal ve davranlar eer temel kaynaklarla elimiyorsa hukul bir mahiyet kazanr. Ancakher hangi bir "rf ya da adetin slam hukuku ierisinde geerli olabilmasi iin de bunun ilim ve ahlakna gvenilir bir hukukuunun (fakih) tasdikinden gemesi" gerekmektedirl6. Fkhn ve slam hukukunda rf ve adetin yerini ksaca tanmladktan sonra erken dnem Osmanl hukukunu deerlendirme konusuna yeniden dnebiliriz. Erken dnem Osmanl hukuku lk nce XVI. yzyln ikinci yarsndan nceki (ki "erken dnem"den kastedilen de budur) ve sonraki Osmanl hukukunu birbirinden ayrmak gerekir. Osmanl hukuku ile ilgili olarak yukarda sralanan grlerde zerinde durulmayarak yanlg ve polemiklere yol aan noktann bu ayrmn yaplmamasndan kaynakland grlmektedir. Tarihteki btn slam toplumlarnda dini hukukun hemen her corafyada az veya ok uygulandn inkar etmek mmkn deildir. Ancak bu toplumlarn kendi i dinamikleri, slamiyet'e gei sreleri, siyasal rgtlenmelerinin gerekletii corafyalardaki mevcut durumlar, hukuki adan deiik tercih veya zorunluluk icab farkl gelime mecralarnn domasna imkan vermitir. Osmanl corafyasna bakldnda bu etkenlerin ve daha baka faktrlerin tesiriyle iki ayr dnemin varl ok belirgin bir haldedir. Seluklular dnemi boyunca Trk toplumunda islamlamann tedricen gereklemi olmas. dolaysyle Osmanl'nn kurulduu corafyada, youn bir konar-ger hayatn da getirdii artlar ile ehir kltr ve onun dini-hukuki temsilcisi olan fukahann etkisinin hangi derecelerde seyrettii sorusuna kesin bir cevap vermek olduka zor gzkmektedir. Toplum ve devletin ihtiya duyduu iyi yetimi fkhlar konusunda belirli bir eksikliin hissedildiini kraniklere yansyan olaylara ve hukuk alanndaki gelimelere bakarak ileri srmek fazla abartl bir iddia olmasa gerekir. Belki byle bir a en fazla his13H. Karaman, age. s. 4. M. Da~.M. Diyanet Aydn), stanbul 1981. Seluk Yaynlar, s. 96. 14Fazlur Rahman, Islam. (ev. 15H. Karaman, age. s. 8. 16H. Karaman, Adet,., Trkiye

Vakf Islcun AnsiklllP!disi,

C.,

I. s. 372.

19

Erken

Dnem Osmanl Hukuku:

Yaklamlar.

Temel Sorunlar

seden ilk Osmanl sultanlannn Bursa ve znik'in elde edilmesini mteakip ilk i olarak buralarda medrese ina ettirmeleri tesadfi olmasa gerekir. Bylece tarih kaynaklarnda ad ska geen Tursun Fakih, Yahi Fakih gibi simalardan sosyal, kltrel ve siyasal rgtlenmede azami derecede faydalanlrken gelien ve genileyen lkenin ihtiyalarn karlamak zere yeni medreseler kurulmaya allmtr. Uclardaki siyasal, sosyal ve kltrelortamn yaratt "insiyatifi beylere baheden" gelime ilk dnem Osmanl hukukuna da yansm olmaldr. Bu sebeple toplumun ihtiya duyduu idari, adli ve kltrel mekanizma, sz konusu ortamda oluturulduu iin hukuki alanda da beylerin, ierisinde ksmen slami unsurlar da banndran pratik ve pragmatik gelenek-rf arlkl uygulamalar hukukun temelini oluturmutur. Bu uygulamalarn fermanlar, ahkam defterleri ve baz sancak kanunnameleri eklinde yazya geirilmesi ve gelecekteki hukuki yap iin referans oluturmas srecinde, fukahann uhdesinde bulunan ve yukarda bahsi geen "szgeten geirme ve tasdik" artnn ileme imkan bulup bulamad hi de net deildir. Ancak tayin edilen kadlarn, ortaya kan bu sultani kurallar uygularken bununla beraber kapasiteleri lsnde fkhi kaideleri de dikkate almalar mmkndr veya en azndan yle olmas beklenir. Bu konuda en belirgin misaller ceza ve toprak hukuku alanlarnda grlen uygulamalardr. Ayrca devinne sistemi de dikkati eken bir baka rnektir. Dahas Akpaazade tarafndan Osman Bey dnemine atfen nakledilen ve tarihi deeri tartlr olmakla beraber en azndan mellifin kendi dneminin (XV. yy ikinci yars) grn yanstmas bakmnda bir hayli dikkat ekici olan pasaj hatrlatmak gerekir. Pasaj, konumuz asndan nemine binaen olduu gibi aktarmakta yara vardr. "Osman Gazi'nn Kanun abkamn bildirr" bal altnda yer alan blm yledir: "Kad konuld. Ve sba konuld. Ve bazar durd. Ve hutbe okund. Bu halk kanun ister oldular. Genniyandan bir kii geldi. Eyidr : "bu bazarn bacn bana satun". Bu kavm eyitdi : "Hana var" dediler. OL kii hana vard. Szini syledi. Osman Gazi eyidr "bac nedir"? OL kii eyidr : "Bazara her ne kim gelse ben andan aka alurn". Osman Gazi eyidr : "Senn bu bazar ehlinde alrnun m var kim aka istersin"? OL kii eyidr: "Hanum bu tredir. Cemi' vilayetlerde vardr kim padiah olanlar alur". Osman Gazi eyidr "Tanr m buyurdu veya beyler kendleri mi etdi". Yine bu kii eyidr: "Tredir hanm! Ezelden kalmdur" . Osman Gazi gayet kakd. Eyidr: "bir kii kim kazana, gayrmun m olur? Kendinn mlki olur. Ben anun malna ne kodum ki bana aka ver deyem. Bire kii var git. Artuk bu szi bana syleme kim sana ziyanm deer". Ve bu kavm eyitdiler kim: "Hanum bu, bazar bekleyenlere adetdr, kim bir nesnecik vereler" . Osman Gazi eyidr : "rndi n ki siz eyle dersiz, her kii kim bir yk

getre, satan iki aka versn; her kim satmasa hi nesne vermesn. Ve her kii kim bu kanunumu boza, Allah anun dinin ve dnyasn bozsun .Ve da120

Yard. Do. Dr. Yunus KO

hi her kime kim bir tmar verem, anun elinden sebepsiz almayalar. Ve hem ol ld vakit alna vereler. Ve her kck dahi olur ise vereler. Hizmetkarlar sefer vakt olcak sefere varalar, ta ol sefere yaraynca 17. Bu metin bize Akpaazade'nin eserini kaleme ald XV. yzyln ikinci yarsnda dahi idare ve ticaret hukukunda sultan insiyatifin konumu ve beylerin kanun-koyucu statleri konusunda hakim olan anlay yanstmas asndan ak bir fikir vermektedir. Kanun, kanunlatrma, kanunname Dier yandan yine erken dnemde yazya geirilen ve "kanunnname" adn alan hukuk normlarn muhtevas ve biimsel zellikleri de ipucu oluturacak niteliktedir. Genel karakterli, yani imparatorluun tamamnda cari olan umum kanunnameler arasnda bilinen en erken dneme ait olan Fatih Kanunnamesidirl8. erisinde yer alan baz hkmler 1453 ncesine ait olmakla beraber kanunname 1488 tarihini tar. Buradan hareketle daha erken dnemlerden itibaren uygulanan ve/veya ferman ve yasaknameler eklinde yaynlanan hkmlerin 1488 tarihinde biraraya getirilerek eldeki nshann son eklini ald sylenebilir. Bu umum kanunnamelerin yan sra bir de sancaklarn ze] kanunnameleri vardr ki bunlar da her sancakta cari olan husus uygulamalar yanstrlar. Sancak kanunnameleri arasnda da 1487 tarihli Hdavendigar Livas Kanunnamesi'nin en eskisi olduu tahmin 0lunmaktadrl9. Genel ve sancak kanunnamelerinin balklarnda, bunlarn "Osmanl rfi kanunlar" olduunun belirtilmesi dikkat ekicidir20. Mesela yine Fatih Kanunnnamesi'nin ba ksmnda yer alan "bu kanun atam ve dedem kanupudur, benim dahi kanunumdur" ibaresi rfi kanunlarda car olan "kanun koyucu"nun kimliini belirtir. Buna karlk Hdavendigar Livas Kanunnamesi'nde balk olarak "beyan- tafsll-i kavann-i er'iyye-i mte'amele ve kava'id-i rsum- rfiyye-i mte'arefe ki mebiini-i defatir-i Osmaniye ve meiihiz-i ahkam- sultaniyedir" cmlesi yer almaktadr21. Kanunnamenin balndaki "kavann-i er'iyye-i mte'amele" yani uygulanan er' kanunlar ibaresine ramen ieriine bakldnda bunun dier sancak kanunnamelerinden farkl olmad ve daha ok rfi kaidelerin ad geen sancakta ald mahalli uygulamalardan ibaret olduu grlr.
17Akpaazade, Tevarih-i Al-i Osman, nereden. N. Atsz, Osmanl Tarihleri, stanbul 1949, Trkiye Yay., s. 104, l8Bu kanunname ilk nce Avusturya'h msterik F. Kraelitz tarafndan yaynlanm ve daha sonra Barkan tarafndan da Trkiye'de neredilmitir. F. Kraelitz, Kanunname Sultan Mehmeds des Eroberers. Die atesten osmanischen Straf und Finanzgezetse, Mitteilungen zur osmanischen Geschichte i (Vienne 1922), s. 13-48.; . L. Barkan, Kanunlar, Istanbul 1943, s. 387-395. Metin en son olarak da Akgndz tarafndan da yaynlannutr. A. Akgndz, Osmanl Kanunnameleri i ,stanbul 1990, Trk Dnyas Aratrmalan Vakf yay., s. 347-357; Aynca bkz. Abdlkadir zcan, Fatih'in tekilat kanunnamesi ve nizam- alem iin karde katli meselesi, Edebiyat Fakltesi Tarih Dergisi, XXXIII, s. 7-56. 19. L. Barkan, Kanunlar, s. 1-6. 2oN. Beldiceanu tarafndan yaynlanan kanunnamenin bal yledir. "Kitab-\ kavanin-i 'rfyye-i osmani'''. N. Beldiceanu, Code de lois coutumi~res de Mehmed ll, Wiesbaden 1967. var. I*v.. 21. L. Barkan, Kanunlar, s. i

121

_.-----

Erken Dnem Osmanl Hukuku: Yaklamlar,

Temel Sorunlar

Btn bu misaller erken dnem kanunnamelerinin rfi-sultani karakterini vurgulamas bakmndan nem arzetmektedir. Erken dnem Osmanl hukukunun nitelii ile ilgili yaplan tartmalarda gzden kaan bir baka nokta da bu kanunname metinlerinde hkmler sralanrken referans olarak kullanlan kavramlardr. Gerek Kraelitz ve Beldiceanu tarafndan yaynlanan nshalarda gerekse yine XVI. yzyln balarnda oluturulan ve ncekilere gre daha detayl ve iyi tasnif edilmi kanunname mecmualarnda referans olarak kullanlan "er', kanun, rf, ve 'adet" kavramlarnn zikredilme oranlarn karlatrmak mmkndr. Byle bir karlatrmada ortaya kan tablo bize baz ipuar verecektir. Bu amala seilen iki kanunnamenin karlatrlmas aada verilmitir. rf Kanun er' 14 4 1 Ceza Hukuku 1 5 9 Toprak ve KO 32 2 8 Ticaret Hukuku MM 36 4 16 ------------------------------------------------------------------------------------------Toplam KO 16 20 33 13 21 MM 37 K022 MM23 'Adet

5 5 5 5

Grld gibi genel karakterli erken dnem kanunnamelerinde ierii nisbeten geni olan kanun terimi ile rf ve 'adet szcklerinin dini hukuku temsil ettii kesin olan er' kavramna nazaran ok daha sk bir frekansta zikredilmeleri bu metinlerde geen hkmlerin hukuki dayana konusunda ak bir veri sunmaktadr. Yine kanunname, ferman ve er'iyye sicili gibi hukuki norm ve uygulamalar yanstan metinlerde er' ve kanun kavramlar ska yanyana zikredildii gibi bazen dorudan kanuna ve kanunnnameye atflarda bulunulduu, herhangi bir problemin hamnde ba vurulmas gereken kaynak olarak bu metinlere mraacat olunmas gerektii de belirtilmektedir. Mesela Mihali kadsna gnderilen 1501 tarihli bir hkmde yakalanan hrszlarn "er'le ve kanunla" sularna gre cezalandrlmalarna mani olunduunun Kap'ya bildirildiinden bahisle kad'nn durumu teftii ve zanllarn hrszlklarnn sabit olmas halinde "hrsuzluklarna gre kanunname mucebince siyasetleri ne ise icra olu. nup" cezalandrlmalar istenmektedir24. Herhangi bir kavram kargaasna yol amamak amacyla yukarda geen terimler22N. Beldiceanu, Code de lois couumieres de Mehmed If. 23Kanunname-i Al-i Osman, Mnih nshas, Bavyera Devlet Ktphanesi, Trke yazmalar no. III. 24lhan ahin-Feridun Ernecen, If. Bayezid Dnemine ait 906/1501 Tarihli AhfdJm Defteri, stanbul 1994, Trk Dnyas Aratrmalar Vakf Yay., s. 53. Ayrca bkz. s. im.

122

Yard. Do. Dr. Yunus KO

den kanunun Osmal metinlerinde hangi balamlarda kullanlm olduuna da bakmak gerekir. Uriel Heyd'in de tesbit ettii zere Osmanl metinlerinde kanun (o. kavann) terimi deiik anlamlarda kullanlagelmitir.Bunlar drt balk altnda toplamak mmkndur25 . " a. slam fkhnn ortaya koyduu kural ve hkmler anlamnda kullanlmas. Mesela kanun- er ', kavann-i er'iyye terimlerinde olduu gibi26. b. Sultan tarafndan konulan kural ve yaymlanan kararnameler. Vilayet-i Karaman'da dahi bu kanun vaz' olunmutur (NO, var. 11 VE)veya kanun- sultan mucebince (KO, var 22vO) misallerinde olduu gibi. c. Kanunname, Kanun- Yrkan terimlerinde olduu gibi yaymlanan, uygulanan veya yasaklanan kurallarn biraraya topland metinlere verilen isim eklinde de kullanlmtr. d. Son olarak, yazl vaya yazya geirlimeksizin siyasal mekanizma tarafnda dikkate alnan ve geerli kabul edilen geleneksel hukuk anlamnda da kullanld grlmektedir. Mesele bu kanun kanuna muhaliftir cmlesindeki ikinci kanun terimi veya kanuni kadimdir, (KO, var. 16 VE) ve timarlardan mteferrik olan re'ayay cem' itmek kanun- kadimdir (KO, var. 51 rO)cmlelerinde olduu gibi. Metinlerde geen adet kelimesinin de biri gelenek ve tre, dieri de vergi (adet-i anam eklindeki kullanm gibi) olmak zere iki anlamda kullanldn hatrlatmak gerekir Erken dnem kanunnamelerinin bab ve fasllar eklinde tasnifine ramen, maddelere ayrlm olmasa bile birbirini takip eden cm~elerhalinde sralanan kural ve kaideler, zamanla tekrarlardan arndrlm ve daha fonksiyonel hale getirilmitir. Kanunnamelerin bu formu XVII. yzyln bandan itibaren deimeye balayacak ve klasik fetva formuna yani soru-cevap eklinde formle edilmeye balayacaktr. Yine bu tarihlerden itibaren fetva sisteminde meseleler ele alnrken muhayyel kii adlar olarak formlasyonda kullanlan zeyd, 'arnr, hind vs. trnden terimler kanunnamelere girmeye balayacaktr. Btn bunlar erken dnemde gelien hukukl terminolojinin de XVII. yzyldan itibaren deitiinin birer gstergesidir. Hem ierik hem de ekilde grlen bu farkllk, deien sosyal, ekonomik ve siyasal artlarn da tesiri ile uygulanagelen sistemin islam adan deerlendirilip, yorumlanarak ekillendirilmesi anlamna gelmektedir. Dier bir ifadeyle erken dnemde artlar gerei nisbeten fukahann dnda gelien kanunlatrma srecine, fukahann kendi terminolojisiyle XVI. yzyln ikinci yarsndan itibaren arlkl olarakdahil olmas demektir. te bu srele birlikte Osmanl hukukunun "er'i szgeten geme" ilemine tabi tutulduu sylenebilir. Buna bakarak Osmanl hukukunun
2sUriel Heyd, Studies in Old Ottornan Criminat Law, ed. V. L. Menage, Oxford 1973, s. 167.

16Baku.~...

123

_..---

--~-

Erken

Dnem Osmanl Hukuku:

Yaklamlar. Temel Sorunlar

batan sona kadar tamamen er'i olduunu iddia etmek de doru olmasa gerekir. Toplumun hukuken mslmanlar ve mslman olmayanlar eklinde ikiye ayrlmas, dini hukukun gl olduu zellikle medeni ve ceza hukuku gibi alanlardaki kanun ve uygulamalara bakarak Osmanl'nn "teokratik" bir devlet oldu~unu iddia etmek de pek do~ru de~ildir. Zira en basit szlk anlamyla teokrasi "otoritenin, kayna~n do~udan Tanrsal gten alan kutsal bir kast veya Tanr'nn yer yzndeki temsilcisi oldu~una inanlan bir ynetici tarafndan uyguland~ ynetim ekli "dir2? . Oysa Osmanl'da sultanlar zaman zaman dini ve dini motifleri siya'Si meruiyyet kayna~ olarak kullanm olsalar dahi otoritenin kayna~ kutsal deil daha ok siyasi ve askeri gce dayanan dnyevi bir karakter arz eder. Erken dnem kanunnamelerinin ve hukukunun ana ekseninde bu rfi temayl ve sultani gelenek faktrlerinin a~rlkl olmas esasen bu yapnn tamamen sekler olduu ve dini hukukun tamamen dnda ve hatta onunla rekabet ierisinde bulundu~u, iki hukuk sisteminin birbirini dlad anlamlarna da gelmemektedir. rfi-sultani hukuk hem kayna~nda hem de kendisini merulatrma srecinde dini hukuktan etkilenmi, ondan yararlanmtr. Bu durum zaman zaman iki kanadn tamamen uyum ierisinde bulundu~u, birbiriyle atmad~ ve elimedi~i dncesini de yaratmamaldr. Ayn ekilde dini hukuk (fkh) da hem kaynanda yani Kur'an ve Snnet'te hem de daha sonraki uygulama ve teoriletirme srecinde gelenek (rt) hukukundan biimsel ve ierik bakmndan etkilenmitir. Nihayetinde dini hukuk ierisinde yer ald~ bilinen bir ok norm hem Peygamber zamannda hem de daha sonraki dnemlerde Arap toplumu ve komu uygarlklarda(Roma,Iran,Msr, Trk)yzyllardanberiyrrlkteolanyazl veya yazl olmayan geleneksel hukuk kaidelerinin dini szgeten geirilmi halidir. Bir baka ifadeyle Arap yarmadas ve daha sonra Akdeniz dnyasnda slam ncesi toplumlarn hayatn organize eden i mekanizma ve hukuk anlaynn slami dnemde er'iletirme ilemi ile bazen krlarak, de~itirilerek, bazen olduu gibi muhafaza edilerek varl~n merulatrd~ grlr. Bunun yannda, tamamen yasaklanarak ortadan kaldrlan normlarn bulunduu gibi bsbtn yeni slami normlarn tedricen yrrle sokuldu~u da bir gerektir. Bu erevede erken dnem Osmal hukukundan bahsederken daha nceki mslman toplumlarda elde edilmi tecrbenin etkisi ve bir bakma da bu tecrbenin sa~lad avantaj gzden karlmamaldr.

Sonu Osmanl hukuku incelemelerinde dikkate alnmas gereken noktalarn banda ilk olarak, yukarda ksaca ana fikirlerini sunduumuz birinci ve ikinci grubun grlerinde pek nemsenmeyen veya nemsenmek istenmeyen konularn banda Osmanl'ya ka2'Le nouveau peti rober, Paris 1994.

124

-_._----

Yard. Do. Dr. Yunus KO

dar islam dnyasndaelde edilmi olan teorik ve pratikhukukitecrbeninetkisi gelir. Byle bir tecrbenin zayf da olsa uclardaki siyasi, sosyal ve kltrelortamn kendisine has zellikleriyle uyutuu ve erken dnemdeki kanunlama srecinde beylerin "insiyatif kullanma" eilimini glendirdii gz ard edilmemelidir. ikinci nokta Osmanl hukukunu batan sona kadar tek eksende bir btn olarake ele almak son derece yanltc olmaktadr. Hukuki alanda siyasal, ekonomik, kltrel ve corafi artlarn etkisiyle beylerin insiyatif kullanma eiliminin yksek olduu erken dnem ile mederse ve ulemann artk kkletii mevcut siyasal ve hukuki yapy sorgulayabilmek, test edebilmek ve szgeten geirebilmek iin gerekli ve yeterli entellektel birikimi elde ettii dnem olan XVI. yzyln ikinci yarsn biribirinden ayrmakszn meseleye yaklamak salam sonulara ulamamz engelleyen bir baka faktrdr. nk XVI. yzyln ikinci yarsndan itibaren ortaya kan yeni sre, hukuk sistemini en iyi yanstan kanunname metinleri ve er'iye sicilerinin gerek formlasyon biimi gerekse ierik itibariyle erken dnemden farkldr. Osmanl rfi hukukunun neredeyse "laik" olduunu syleyen grup bu erken dneme ait verileri kullanrken "tamamen er'i" olduunu ifade eden grup da daha ok XVII. yzyldan itibaren ortaya kan hukuk metinlerine ve teorik ereveye dayanmaktadr. Bylece sadece kendi siyasal veya baka gerekelerine istinaden savunulmak istenen gre uygun argman tarihin belirli bir dneminden seerek bunu btn dnemlere temil etmek ve buradan genel sonular kartmak gibi bir durum sergilenmektedir. Bu ise son derece eksik ve bilimsel olmaktan uzak bir yaklamdr. Tartma ihtiyac duyulan konularda kavramlar ve kronolojik sapmalar dikkate almamak bilini olarak yapldnda tarihi saptrmaya matuf bir eylem olarak nitelendirilebilir. Dier taraftan tarihi artlar ve toplumlarn geirdii evreleri dikkate almadan genellemelerde bulunarak.Osmanl hukukunu ancak XIX. yzylda ve kendine has artlarda Bat'da ortaya km bir kavramla izah etmeye almak da sorunu zmeye yetmedii gibi kavram kargaasna yeni ilaveler de getirmektedir. Osmanl devletinde XVI. yzyln ikinci yars ve XVII. yzyldan itibaren ortaya kan ve erken dnemin zelliklerinden ayrlan yeni srece, medrese, ulema ve fukahann yukarda bahsettiimiz kontrol ve szgeten geirme ilemi iin fonksiyonel, entellektel ve saysal bakmdan yeterli seviyeye ulam olmasnn etkisi byktr. Bunun yan sra sistemin dini adan sorgulanmas ve yorumlanmasnda etkili olan baka siyasal, ekonomik ve sosyal kaynakl i ve d hadiseler de vardr. Btn bu faktrlerin Osmanl dnya grne, fikri yapsna ve dolaysyla devletin ve toplumun omurgasn oluturan hukuki yapya tesirleri ayr bir inceleme konusudur. imdilik bu dnmn etkilerinin imparatorluk yklana kadar devam ettiini hatta, Cumhuriyet dnemine de yansdn ifade etmekle yetineceiz. Daha derinlemesine, objektif ve farkl dnemlere ait kanunname, er'iye sicili ve baka hukukI/tarihi kaynaklar karlatrmak suretiyle yaplacak aratrmalar hem erken dnem hukuki yapsnn daha iyi anlatalftW1U _.de daha sonraki dnemde gzlemlenen deAiiimin Rebep.-nitelik sonyenmn belirginlejmesineyardmc olacaktr.

ve
125

Erken Dnem OSmanl Hukuku:

Yaklamlar,

Temel Sorunlar

KAYNAKA Akgndz, Ahmet. (1990). Osmanl Kanunnameleri ve Hukuki Tahlil/eri; Merkez ve Umumi Kanunnameler, C. i. stanbul: Fey Vakf Yay. Akpaazade. (1949). Tevarih-i Al-i Osman, nereden. N. Atsz, Osmanl Tarihleri. stanbul: Trkiye Yay. Ayni Ali. (1863). Kavanfn-i Al-i Osman der Mezamfn-i Defter-i Divan. stanbul: 1280 (1863). Barkan, . Ltfi. (1943). xv-xv. Asrlarda Osmanlmparatorluu'nda Zirai Ekonominin Hukuki ve Mali Esaslan 1. Kanunlar, stanbuL. Barkan, . Ltfi. (1977). Kanun-name, Islam Ansiklopedisi, C. 6. stanbul: Milli Eitim Basmevi, .

s.185-196. Beldiceanu, Nicora. (1967). Code de lois coutumieres de Mehmed ll, Wiesbaden. Rahman, Fazlur. (1981). Islam, (ev. M. Da-M. Aydn), stanbul: Seluk Yaynlar. Goldziher, i. (1977). Fkh, Islam Ansiklopedisi, C. 4. stanbul: Milli Eitim Basmevi, s.601-608. Heyd, Uriel. (1973). Studies in Old OttornanCriminal Law, ed. V. L. Menage, Oxford. nalck, Halil (1958). Osmanl hukukunagiri: rfi sultani hukuk ve Fatih'in kanunlar, A Siyasal Bilgiler Fakltesi Dergisi, C. XIII/2, s.102-126 Kanunname-i Al-i Osman, Mnih nshas, Bavyera Devlet Ktphanesi, Trke yazmalar no. lll. Karaman, Hayrettin. (1988). Adet, Trkiye Diyanet VakfIslam Ansiklopedisi, C.1. stanbul: s. 369373 Karaman, Hayrettin. (1996).Fkh, Trkiye Diyanet Vakf Islam Ansiklopedisi, C. 13. stanbul: s.114. Kefesolu, brahim. (1980). Seluklular, Islam Ansiklopedisi, C. 10. stanbul: Milli Eitim Basmevi, s. 353-416. Ko, Yunus. (1997). Lafi,xation par ecrit des lois ottomaneset le rle des codes de lois: Etude accompagnee de l'edition du manuscrit de Munich (XVe-XVle siecles), Yaynlanmam Doktora Tezi, Universite de Paris I, Paris. Kprl ,M. Fuad. (1977). Fkh, Islam Ansiklopedisi, C. 4. stanbul: Milli Eitim Basmevi, s.608621. Kprl, M. Fuad. (1938). Us institutionsjuridiques turques au moyen-age, 1TK Bel/eten, C. I1156, s. 41-76 Kraelitz, Frederich. (1922).Kanunname Sultan Mehmeds des Eroberers. Die iiltesten osmanischen Straf und Finanzgezetse, Mitteilungen zur osmanischen Geschichte i Vienne, s. 13-48 Mehmed Arif. (1912-13). Kanunname-i Ali- Osman, Tarih-i Osmani Encmeni Mecmuas, fas.1519. stanbul, s. 9-32. Mumcu, Ahmet. (1985). Osmanl Devleti'nde Siyaseten Katl. Ankara 2bs: Birey ve Toplum Yay. zcan, Abdlkadir. (1982). Fatih'in tekilat kanunnamesive nizam- alem iin karde katli meselesi,

Edebiyat Fakltesi Tarih Dergisi,

S. XXXIII,

s. 7-56.

Schacht, Joseph. (1986). Islam Hukukuna Giri, (ev. M. Da-M.ener), Ankara: A lahiyat Fak. Yay. ahin, lhan - Emecen, Feridun. (1994). ll. Bayezid Dnemine ait 906/1501 Tarihli Ahkam Defteri, stanbul: Trk Dnyas Aratrmalar Vakf Yay. Tunaya, T. Zafer. (1969). Atatrklayiklik politikas", AtatrkKonferanslar, III Arkara: TTK Yay. s. 25-42. ok, Cokun. (1946). Osmanl kenunnamelerinde slam ceza hukukuna aykr hkmler", A Hukuk Fakltesi Mecmuas, C. III.S. 1-4. s.

126