You are on page 1of 20

If

'

IV. UN MODELO: A CATEDRAL DE SANTIAGO.

II

A catedralcomposeelana sera un des mounmentes do romanico pleao con rnais notkias doeumenials. Daas gran des obras, Historia Composte[ar,a e 0 Cddice CalixlblO. 'can autores que ou ben feron protagonistas ou eofiecedores da coastrucdon do edificio, adican moitosparagrafos a obra. Afnda que temos informacion documenta], xorden diversos problemas a hora de cenxuga-los datos histdricos e as analises arqueolcxico-estilfsticas do edifieio conservado. L ETAPAS CONSTRUCTIVAS o ana do comenzo das obras presenta xa as prirneiras discusions, dado que se fala de duas datas diferentes, ambalas duas con certas testernufias documentais. Nunha inscricion do a.bside do Salvador puidose constata-lo ano 1075, mentres que a Compostelana e '0 Calixtino sostefien que 0 comenzo das obras ten que se situar no ano 1078. Sen embargo hal outras referencias documentais

",
t

!
I

I..

1:00

I. G. BANGO TORV[SO

GALICIA ROMANICA.

WI

que, 6 falarennos dos traballos no 1077, parecen confirmar unha maior veraeidade para at primeira data. Foi 0 bispo Diego Pelaez 0 J~romotor dostraballos que fan levar a. cabo a construccion do gran templo da catedral do Apostolo Santiago. Novos datos historicos vefien a sinalarnos que as obras se peralizan entre OJ; aDOS 1087 e 1088.. Nestes aDOS produciuse a de osicion d . bispo elaez .. debido at certas eonxuras C08 normandos en contra de Afonso VL 0 prelado viuse obrigado a abandona-Ia se

compostelanae retirarse

dra, este suceso obrigou a dete-la obras, Resulta diffcil delimitar

as terras

navarras. Secamarcba

das

no edificio cal. serfa a

extension desta prirneira campafia de construccion,
ena diversidade interpretativa que se deu podemas ver que, .a Ialt a de argumentos hist6ricos solidos, resulfa moiaventurado aceptar COMO difinitiva algunha destas hipoteses. Para Conant, .a parte construtda ata 0 encarcerarnento de Don Dj_egp Pelaez abr.anguer(aa case totalidade do deambtd~lorio £Q.as siias cinco caFe'as Ienos seus dous niveis: "iso inferior e tribunes. Moraleio moiro rnais restrictivo en canto a ampfitude das obras neste perfo-do:. unicamente se realizarian as trescapelas que se abren 6 hemiciclo da xirola.cos lenzos do muro inmediate e exclufndo todo avance no piso superior. Afnda estas obrasestarian sen rematar na eiapa seguinte, xa que se tefien mdicios plasticos -acroteras da capela de San Xoan- que 0 confirman, Segundo 0 mesrno Moralejo, as capiteis desta primeifa fase responden a prototipos vistas nalguns exemplares das parties baixas do transepto de Con-

e

18. Catedra1 de Santiago. Planta, en parte esquematica, da epoca romanica, (Conanl).

I

102

I. G, BANGO TORVISO

GALICIA ROMANICA

103

ques, acordes de seu eoa escultura auvergnate.De certo , por seren moi 16xicas as analoxfas estilfsticas indicadas, non se entende como nunha primeira construccion de mais de dez anos de duracion, con todo 0 que sup6n 0 gran ernpefio constructivo do comenzo, non se tivese avanzado mais, Trala parentese da inactividade que supuxo a prelatura do novo sucesor de Pelaez, 0 frances Dalmacio , comenzanse novamente os traballos ~ baixo os aus icios de quen se Ia converter no paladin da renovaci6n da diocese eompostelana Dieg9 Xelmirez. Parece que non hai que esperar 0 ana 1100, dat-; da promoci6n de Xelmirez episcopado, debido a que este xa se eocargara dos asuntos
-

-

a

da catedral desde os primeiros anos da derradeira decada do seculo XI, No ano 1102 tivo lugar 0 ':mo latrocinio" das reliquias braearf!nses deR..Ositando-~e os cqr os roubados nas tres capelas da x~, feito que para alguns historiadores yen confirmar que par estes momentos non se atopaban ainda remat ados os restantes absidiolos do deambulatorio e transepto. E curio so observar como ~a capela do ~alvador no seu parametroexterioj tlr~s~nta unha forma semellante igrexa funeraria de San Frl!ctuoso de Montelios, coma se fose unha bomenaxe dos constructQres6 vella edificio bracarense. No ana 1105 tivo lugar a consagraci6n das capelas absidiais. Pouco despois chegariase a face-lo mesmo cun altar adicado a San Miguel in sublimi, dicir, un altar ubicado na tribuna, feito que se cbegou a utilizer como proba do avance das obras en altura, No ana 1107 ten Ingar unha xenerosa concesi6n do rei: as dereitos da moeda acuiiada en Santiago. A irnportanciaeconomica desta concesion fixo supofier que fose un dos fundamentos da gran actividade constructora na catedral durante as primeiros doce anos do seculo XII. No 1112 tivo lugar a derrubamento da bastticaprerrornanica, a que nos fai supotie-la conclusion das obras do cruceiro e rnesrna algun avance palos tramos 6 oeste do mesmo.

a

e

19. Catedral de Santiago (LQmp~re'Z).

estudio estilistico das obras decorativas dos tramos da xirola e do cruceiro un rompecabezas no que valen todo tipo de interpretacions .. Xeralmente retrasase au adiantase na sua datacion en tuncion da cronoloxia dada a eseultura do mestre ou mestres dos temples de Fromista, Jaca au a mesma igrexa do castelo de Loarre.

o

e

lOA

t. G. BANGO TORVmSO

GALICIA ROMANICA

lOS

Sabernos que no ana 1115 as obras afnda continuaban, porque para estes traballos contouse coa axuda duns piratas alDlm:abidescapturados pola marina xelmericense. No ana 1117, 0 longo dos sucesos sangrentos da revolta dos burgu,esescompostelans.,.que Hv~ron como escenario a catedral .•sabemos que a melrande parte do edificio estabacuberto cunha estructura lefiosa ..Esta afirmacion pode ser lnterpretada de xeito diferente: sinxelamente, como fixe Conant, pensando que a armadura de mad~Era ~orresponde 6 soporte do tellado. Dutra explicacion mostrarjano-la posibilidade de que t6daWastorres do transepto e da nave prmncipalalnda non tivesen bovedas, Durante estes mesmos sucesos sabemos que Xelmirez e dona Urraca tiverou que se ag~char na terre das campas. Conant pensou 'IIue qUJzais esta terre Iose uoha das que eoustruira don Cresconio e que chegarfaaa ser derrubadas 00 ana 1120 segundo a Historia Compostelana. Se teJ~os en centa que esta tone a ato.pou Chamoso nas .suas excavacions entre 0 tramo oitavo e noveno daigrexa, ternos que tira-la conclusicn de que, COl~o m~'~to, a obra da catedral en 1117 non acadaria mats aJ6 do setimo tramo da nave central. o mesmo p'wblem31que xapropuX!emos para 0 inicio das obras, ternos que volvelo propofi~r l~a~a o final, pais cando no Celixtino se {ala do pnncipto e fin das obras" respol1desenos cunha cronoloxfa literaria que se basea no 1018: "Desde 0 ana eo que se comenzou ata odbito d~ Afonso! famoso e moi estorzade rei aragones, contense eincuenta e
Rove anos, e ata 0 de Henrique,

sesenta e deus, e ata a motte de Luis a Gordo, rei dos frances, sesenta e tres; e desde 0 aDO que se colocon a primeira pedra nos seus alicerces ata aquel no que se puxoa derradeira pasaron cerenta e catro". Polo dito, 0 ano final e daquela 1122. Entre esta data eo 1117, cando as obras estartan no (ramo setimo, sabemos que en 1120 se arranxa 0 espacio para construl-los tramos noveno e decimo, dertubando as citadas tones de don Cresconio, Todo leva a pensar que, cando 0: Calixtino describe mOE J?or riba at p,orta occide~tal da.cated!~lilcon respeeto as outras duas do crucerro, faino 31St porque a porta occidental parece estar ainda en proxecto , e como o propio Calixtino advirte, a temple compostelaa "parte esta termiaado e parte por termiaar" ...Para o que esta sen rematar acaelle rnoi ben esta descricion: "A parte occidental, que ten duas entradas, vai por diante das outras en beleza, tamafio e arte. E mais grande e fermosa cas outras e esta admirablemente labrada, con moitos banzos par fora, e adorn ada can diversas column as de marmore, con cadra, as dous ullUmos. tramos do actual temple establecesen un remate provisional que pasou a durar mais de corenta anos, ata que 0 Mestre Mateo proxectase todaa gran fachada que habla de acobillar toda a "igrexa vena'" ou cripta e mailo Portice da Gloria, segundo teses sostidascon pequenas vanantes por especialistas como Caamafio, Azcarate, Otero, Morale]o Ie Ward.
distintas representackins e de varies xeitos ... " Se

rei de Inglaterra,

· :~

106

I. G. BANGO TORVISO

GALICIA ROMANJCA

107

2. MODELO TIPOLOXlCO
A historicgraffa erinaci:6ngue deste secalo v,en relacionando

cinco i,rexas ubicadasen difereetes eatnifios deRedos seus vol umes e ta,men as formas decorarivas destes temples eran moi sernellantes, polo que se Ues chamou "igrexas de peregsirracions", deducin-

Santiago .. A disposiclon planimetrica,

levaban Icara

a canrup!.do
,8

estructura

i\p6s1obJ

de que a sua semellanza estaba en luncion des peregrinos que as utilisaban .. Os temples son San Martino de TOUfS, San Marcial de Limoges, Santa Fe de Conques, San Saturnifio de Toulouse e Santiago de Compostela. Non e dificil observar que
neste fragmenrc grinaeion do Cap,nulo I do Iibro V do Calixv'Catro son os camifios caraa

tinoestes Iugares son par ad as importantes da percSantiago.,que en Pueate de la Reina, xa en terras de Espatia, se cruzan nun s6 .. Vai un pOliSaint-Gililies,Montpelier, Toulouse e 0 Somport; pasa outro par Santa Marla de Puy, Santa Fe de Conques e San Pedro de Moissac; un terceiro eneamffiase alt pola Santa Magdalena de Vezcelay, por San Leonardo de Limoges e pola cidade de Perigeux; 0 derradeiro dirtxesecara a San Martino de Tours, San Hilario de Poitiers, San Xoan d'Angeli, San Eutropio de Saintes e Burdens". As cinco lgrexas tefien unha tipoloxia arquitectonica homoxenea.son ediflcios de tres DU cinco naves, con transepto de igual estructura que a das naves lonxitudlnais, rematados os brazos da cruz en fachadas con eadansua torre, adoitaado portadas monumentalizadas a traves de represerrtacions xacobeat

I!O

20. A: San Marcial de Limoges. B: Santa. Fe de Conques. C: Santiago de Compostela, D: San Saturnilto de Toulouse. E: San Martino de Tours. (Commt).

historiadas.

las radiais, aparecendo estas mesmo poles brazos
do eruceiro. As eolaterais, eubertas de aristas, reciben luz directaerente con bovedas de cadanssia

A cabeceira

presenta

xirola

COil

cape-

1. G. BANGO TORVISO

GALICIA ROMANICA

109

ristorios do cimborrio,

fiestra e sabre as naves aparecen- tribunas tamen abovedadas. A nave central con boveda de cation sob e faix6ns non recibe luz directa .. A claridade moi tamizada, chega a traves dos intercolumnios das naves colateraie, oucon mais inreasidade, dependendo das hams do dia, poles pes au polos ela-

Tres son as notas que se salientan para definir esta tipoloxia eclesial: a xirola, as tribunas e 0 portal historiado . Ningun destes tres elementos son exclusivos dos temples de peregrinacion, nin aparece ningun dos tres por vez prirneira nestas igrexas. A xirola era un gran corredor que rodeaba 0 tramo recto e a hemiciclo do gran presbiterio, faeendo de doado acceso a paso dos fieis de arredor do coro sagrado ocupado palos clerigos, podendose achegar deste xelto ata as reliquias gardadas nos altares dascapelas radiais. A esta solucion arquitectonica chegarase arredor do ano 1000 en diversos edificios do primeiro romanico europeo, despois de moitos intentos e transformacions do espacio arquitectonico soterrado das veil as criptas anulares caracteristicas do rnundo carolinxio que, durante os auos finais do seeulo X alcanzartan no seu nivel 0 verdadeiro aspecto de deambulatorios. Esta solucion, nin na sua orixe nin no seu espallarnento, non se atop a. no "camino", senon que se emprega nel e noutros lugares onde non se dan as condici6ns sociais de peregrinacions. Nin sequera a disposicion planirnetrica se emprega par se tratar dun templo abacial ou catedralicio, pois en ambolos cases p6dese dar,

Non temos unha interpretacion definitiva sobre da funcionalidade da tribuna, ainda que houe e moitas explicacions do seu uso. A referencia do Calixtino a esta parte do edificio xacobeo non ffitiis ca unhaexpresien de delectad6n estetica de alguen situado no triforio como observador do conxunto: '~Oque vaia por riba a traves das naves do triforio, afnda que suba triste, arumase e aledase vendo a abraiante beleza deste temple". As tr.ibunas sobre os colaterais foran creadas na arquitectura paleobizantina, xeralmente como matroneos. Despois, poJa sua influencia.creproducirfanse as tribunas nas bastlicas da segunda arquitectura paleocristia rornana, descofiecendose a sua supervivencia 110 occidente europeo ata 0 seu primeiro

e

I'

Q

"-,
I

1

21. Caiedral de Santiago .. Sccci6n lonxitudinal (parciaJ). (Lamp~,ez).

110

L G. BANGO TORVISO

GALlC]A ROMAN]CA

111

exernplo documentado en Sam Ciriaco de Genrode, obra de epoca otoniana. self este un temple de mosteiro feminine, a sua tribuna toparfa explicadon no sen ernpregn polas monxas. Sen embargo, en edificios xa mais achegados no tempo e na xeograffa, como San Esteve de Vignory, a tribuna non

o

realizacions t6cnicas e estilfsticas propias dunha arte que 10 traves dos camifios, sexan de peregrinadons au non, dado que a fin. die eontas son vias de cornunicacion usuais na epoca,. acadou unba unidade artfstica por riba das fronteiras, Os historiadores daarte diseuten bizantinamente tratando de averiguar cal. destesedifieios ten prioridade sabre os demais, Bsta prioridade non ,e de caraeter gratutto, porque pode ser empregada por eles. eonfi~s de supremac~a p~atri6tic~ nuns cases, e buscando fundameoto as suas teortas 80bre a orixe do romanicc, neutros .•Xerahaente os multipWes traballos realizados sabre 0 particular deforman os datos hist6rkos,. sen dubida discutibles, en funcion dasanalises estihsticas previas, que se cadra son menos de fiar ca unha cuestionada informacion historica da epoea .. () longo de moitos aDOS veuse admitindo que 0 templo de San Martino de Tours fora 0 prototipo que servira de modelo, pero as trabaUos a.rqueo16xicos de Charles Lelong probaron que a igrexa turonense de cronoloxfa mais serodia cas outras igrexas, Na actualidade inclmanse pola a.ntigftidade de Conquescatnda que este edificio, non facendo case da sua posible seeuencia constructiva, moi dubidosa, xa que se basea en analise'S analoxicas con edificios de cronoloxia totalmente incerta, so se po de considerar un modesto monumento que adopta torpemente a artlculacion de tribunas e xirola. Seraftn Moralejo, no seu bo estudio das etapasconstructivas da caredral compostelana.consideraque, fixando en Santiago e Toulouse 0' modelo mellor definido, haberia unha pequena antid.paci6n da compostelana,

parece responder a' unha utilidade p,r,actica, senon
que semella un elemento estetico mais: 0 sinxelo artellado dog mums, En Galicia, ternplos como os de Acibeiro (Pcruevedra] ou Xunqueira de Ambia (Ourense) empregan 0 arqueiro de falsas tribunas CUll criterio decorative e tecnico semellante 6 de Vignory. En Santiago as tribunas tinan 0 espacio suficiente para alberga-las mas as de peregrines duranteas grandes solemnidades, nas que todo 0 ediflcio quedaba pequeno. Sen embargo, non toda 3. tribuna era de uso publico, xa que a sua posible diafanidade estaba parcel ada por capelas e 0 seu emprego como corredores de caracter privado. Non podernos esquecer queaqui existen 0 oratorio episcopal, diferentes vias de comunicacion co palacio e outros altares secundarios. Amais destas explicacions utilitarias tampouco non debemos esquece-Io admirable artellamento de volume e muro que ofrece 0 triforio, e que foi unha solucion adoptada por diferentes arquitectos durante os anos do

e

primeiro romanico.

Despois de termos visto que os componentes definitorios do que se deuen chamar igrexa de peregrinacion non naeeroa no camino nin posuen unha funcionalidade exelusiva, si debemos recofiecer que existe nos cinco monumentos citados unha certa unidade tipolnxiea, aumentada par unhas

I ""

!l'1I2

I. G. BANGO TORVlSO

GALICIA ROMANICA

113

que "en c~lquera doscasos pouco Ue dUToH a Santiago a sua avantaxe, "3 que as obras de Toulouse, despois dunha breve interrupcids en 1082-1083,. progr1esaron cunha maior rapidez" ... elo que vlmos P

I.

,l-

·1 ,

de dicir no apartado aneerier, 0 proxecte xeral do ediflcio, que definida a gran estructura do conxunto catedralico, xa ..existia a mediados da decada l071-1080, non ofrecendo dubida, polo tanto, a antiguidade con respecto 6 temple tolosano, Parella a. prioridade eronoloxica compostelana producese ramen unha avantaxe de Santiago na arquitectura, que se aprecia non 56 na realidade material do edificio, cunha concepcion mais monumental e ornamentada nas portadas, senon no mesmo bloque do conxunto onde os parametros de sillares de Santiago non tefien semellanza na pobre Iadrillerla de San Saturnine. Unha simple ollada ,11. cabeceira de Toulouse, mafia as restauracions historicistas, demostra que 0 arqeitecto esta usando un prototipo arquitectdnico plenamente definido no artellamento da tribuna sobre iii xErola,tal como aparece en Santiago perfectamente tipificado, efecto dun proxeeto orixinal. Polaeontra, 0' temple frances none rnais ea unha copia simpHficada,. se cadra pOI causas economicas. Precisamense, un dos grandes defectos que mostran a rnaior parte dos estudios da catedral compostelana e intenta-la datacion da rnesma poles mais que problematicos elementos decorativos, esquecendose das grandes lifias arquitect6nicas, que nunedificio prototipo coma este 5011 rnoito mais elocuentes. Estas circunstancias materials da superiorldade do temple do Apostolo eran tan claramente evidentes que un frances como o autor do Codice Caiixtino, home cu.. de certo lto

22. A: Santa Fe ~.. Conques. (Ar;chilles des MOlluments Historiqui!$). e B. Caledral de Compostela. [Conam}.

r, (1. BANGO 'roavrso para a slia epoca, non foi quen de sinalar modelo p,ara Santiago e s~apuntou que 0 tempio cornposteIan fora 0 paradigma para a construecion de San Martino de Tours "ad similitudil:l,em Sancii jacoComo eonelusien de todo 0 que levamos dito, debemos pensarque a catedral de Santiago de C?mpostela responde a unha disposicion planirnetnca que non eomporta novidades en canto a elementos arqnitectonicos eoncretose-xirola, erueeiro ou tribuaas-cpois xaferan probadaseen moita Ireeuencia na arquitectura de tradicion carolinxia da area otoniana ou do. priraeiro romanieo meridicrial, pera que sen embargo en Compostela os seus arquitectos souberon combinalos harmonlcamente ,utiUz.ando unhas tecrricas e un lexico formal que caraetenzan 0 romanico plene, e consegusndo un edificio que e eensiderado poles mais dos erfticos CQOID a forma arquetjpica do estilo .. 3. AS IMAXES EA

GALICIA IROMANICA

us

bi".

su A

MENSAXE

A catedral non e so 0' ed'ifmdo ,que serve de contenedor igrexa O'U .reunion dos fieis, que no caso de Santiago serfa ademais 0 gran relicario monurnentalizado para garda-lo corpo do Apdstolo, senon que tamene unha arquitectura simbolica: represents a Xerusalen Celeste, P'OT iso O'S homes da epoca podian observer 'en cada un dos seus elementos aspectos: swgnifk,ativos do parafso prometido polo Mestas.

?

n,Dtearplo, ian kudo a traves das figuras reproducidas nas portas, nas pinturas dos parametres enos obxectos rnobiliarios, unha serie de mensaxes que dun xeito que hoxe diriarnos subconsciente, gravaban naquelas xentes devotas os principios que os poderes civts e retixiosos quertan. Os programas iconograficos eran sutilmenteelaboradcs .. En moitas ocasions p6dese seguir todo un ffO' didactico-narrativo desde a portada monumental ata as imaxes que ornamentaban 0 lugar de culto fundamentat: relicario, arae ciborio. Diriamos que existta tod~ unha "p.os~a eu escena", na que a obra reproducida eonsnnsta unha represeatacion drametizada, con imaxes que. influlan na preparacioa dos fieis para a "conveniente" eomprension, non so dos diversos actos litiirxicos das reunions eclesiais, senon mesmo de acatamento dunha escaia de valores e unha xerarquizacion social existentes nunha mentalidade de xentes que ti!oan uoha intlerpretadon do mundo baseada soamente na cosmogonta cristia, . Sen dribida, a eleccion dos temas representados 'era coidadosamenteestudiada. As irnaxes, amais de ilustra-los grandes principios da teoloxta cristia, podfan referenda! aspectos haxiograficos particulares das devocions e tradicions Iocais.

enalgo ernarneatal. Desde que osfieis penetraban

cer. Para estes "principics", basicamente dogrnaticos, ernpregabanse redo tipo de recursos plasticos, convertendo as Imaxes, polo menos a simple vista,

edificio catedralicio era. 0' mellor soporte das ideas que clerigos e fieis en xeral deblan cofie-

o

A caron de principios intempoeais, podtan introducirse "modas iconicas" en funcion das necesidades ternporais impostas pola persecucion de cer-

116

L O. BANOO1'ORVISO

GALICIA ROMJ\NICA

117

tos principios hereticos ou a difusion de medidas canonicas moi concretas, Mesmo nos temples podemos ver certas alusions a as~ectos qu~ hpxe en~ tendemos como profanes ou laicos e felto~ que so atopan expticacion na mentalidade dunha *,ciedade que noue quen de diferenciar amhahs duas acepcions vitals, xa que 0 laico e mailo reli io 0 se misturan de tal xeito que toda (1 conduct~humana na p.OCa do romaniOO. s6 p_o~e ser.observ a de,Sd. e unha optica: a da moral CTlstU1. 0 conxun de ICOnogramas poderfa ser comprendido dOiamente. nas silas Uii3S x.erais,. pOl' calquer~ as~s~e.,.~aig~:xa, mesmo naquelas irn axes de signific Ion mars particular e menos cori.ecida. Se cadra, n principio se puidesen dar diibidas interpretawas, pero, axifia 0 iconograma remataria por cu pri-la sua miston de imaxe sintetica do concepto ue se querfa espallar .. As figuras romanicas req rfan 0 rotulo correspondente que especificase actamente o seu significaclo, tal e como recomen ban os teologos carolinxios. Cando secreaban illflxes novas, as lendas explicativas eran longas e i polo rniudo, mais alnda que moi lentarnente 0 spallarnento do Lema facia que este se convertesen elemento mais do lexico iconico cofiecido dos is. e neste intre os eplgrafes Ianse converter e meras abreviaturas acordadas. A existencia de (' ersos uiveis de comprension das imaxes variarla .gundo a formacion dos sells lectores. Desgraciadamente non cons ano-Ias pinturas que decoraban 0 interior de m~compos!elan, tal e como dan a entende-I.· croastas medievais. Estas pinturas, como xa xemo, habian de

ser cornplernentarias dos iconogramas dos en capiteis e releves, a) As portadas

reproduci-

Cando oautor do Libra Ida Peregrinecion do Codice Calixtino describe 0 conxunto da catedral cornpostelana agas da descricion miuda das dna grand.cs portadas do cruceiro, rnoi pouco e 0 que nos di do seu aspecto exterior. Hoxe en dfa, 0 edificio mergiillase en medio doutras construcci6ns que case non nos permiten facernos unha idea dos pararnentos exteriores, dinamizados por cornixas e gran des amos que artellaban os muros. Como dixemos no anterior capftulo, vai ser aquf , na se santiaguesa, onde se vexa por prirneira vez en Galicia, alomenos polo cofiecido, a portada historiada caraeterfstica do romanico plene. Cando pola decada dos anos trinta do seculo XII, ven a Santiago 0 autor do Calixtino , 0 edificio Ia ter tres porticos principals, un en cada extremo da cruz das naves, e outros sete mais pequenos. De todalas que puidesen estar construtdas daquela, s6 a cofiecida por Port ada de Praterfas chegou ata n6s. Despots .•.xa no tardorromanico, habiase ergue-lo Portico da Gloria. Imos describir iconograficamente as duas grandes portadas do cruceiro , que seguramente haberfan de estar rematadas arredor do ano 1112 como xa ternos indicado. J. Williams interpretou a Ienda ANFUS REX, que se epigrafta na imaxe do "Santiago entre ciprestes" de Praterlas, como aluiva a Afonso VII, rei de Galicia en 1111, que tivo

e

/

118

I. G. BANGO TORVISO

GAUClA 1WMANICA

119

un recibimento triuafal no ano 1116. Como ten sinalado acertadamente Moralejo, "a practice totalidade dos estilos representados na decoracion das pertadas do transepto documentase xa en pa~t~s da basUica que estarfanen pe pam ill eonsagracron de n05cu 6 mais tardar, dentro da obra rematada en 1112". A.s restauraeionse rernodelacions principiaron xa en 1117. No seeulo XVIII desmontase a portada setentrional, Ievande moitas das snas esculturas das Praterfas. Outros releves vidos de diferentes portas e Iugares van te-lo mesmo destine, constituiudo , en palabras de Focillon, unha espede de "museo lapidano provinciano". Sen falarmos das pezas tardorromanicas, as demais tefien sido atribuidaaa vaeios escultores que,. segundo Porter, podertan sec catro rnestres principals. '9'0mez Moreno coidaba que os diferentes talleres de esculturaestaban cinguidos a unha direccion superior ..

b) A porta setentrional

oude Francia (

,..., j

r: ~

Os peregrines, 6 chegaren a cidade, 0. mesmo camino meveJibaos can catedral. Como di III Guta do Codice, unha vez pasado 0 hospital dos peregrinos pobres, atopabanse ante 0 adro, "onde hai

a

a

podfase admirar unha fermosa fonte depedra e bronce; tras dela, asxentes penetraban no adro da catedral,o que 0 guta medieval denomina "paratso da cidade", Exerciase oeste ambito toda actividade comereial relacionada eoa peregrinacion: venda de euncbas, betas de vifio, zapates, Iardeis de' eoiro de eervo, bolsas, coereas, cintes e toda sorte de her bas medicinais e demais drogas, Mesmo carnbiadores de moedas e hospedeiros que non roubasen 5 viaxeiro na entrada a cidade, exerciaa aquf a s~a actividade. .

nove banzos de baixada", A earon desta escaleira

As imaxes destas portadas ~oron axeitadamente ordenadase int'enelacionadas, conformando un autentico programa iconografico do conxu~to. De certo, esta p.rogramadon sufriu cambios 6 longo dos mcitos anos de duracion das obras, afnda que a 'cobe[,enciatematwca pareee que se mantivo nos seus eixosxerais, mesmo 'cando se construe a fachada occidental. Ternos avanzado moho na identlficacion iconica dos temas, sen embargo ainda estames rnoi lonxe dunha cornpreasidn de eonxunto, pese a contarmos cos mmellorables traoallos de Azcarate, Moralejo e outros,

Unha vez pasado este trafego mundane, bu
desde 0 mesmo, abrlase diante dos seus olios a rimeira psxina ilustrada da rnensaxe doutrinal da tla~ silica eompostelaea: a fachadasetentrional do 'TUceiro .. Gracias ,6s traballosrealizados polo do tor Moralejo, podemos hoxe r,ecomporoon eerta abilidade 0 aspecto orixinal desta portada. A su.dis,£osici6n arquitect6nica,_ nnmero de fiestr~sl columnas e cornixamentos, habertan de seT semeUahtestis .ue .aiJida hoxeperviven 00 eX{~Q.A:eri.~·.i.O. :n.' ... do . .31.1

.,c.r.u ee~(. pr.,e~i~.indO a .. 6n .. .... unna manifestaei ..0', •.. ~a dlvmdadeque....arte0 SQ~' .£. i.O r •. Cabuino de maxestade e coa man dereita dd a bendsion
describe deste xeito: " ..... Senor sentado nu trono 0 e

J

'1

120

I. G. BANGO TORVISO

GALICIA ROMAN(CA

, 121

ma iconografice, pasaba a deseribi-Ios temas mais importantes da mensaxe: ". .. 3. sua dereita -da Maxestade-, esta esculQido 0 Paraiso e ne~esta rere.sentado 0 n e:~l!O Senor recrhninando 0 Qecado de. A-d,ap e Eva;.L..a g:uerda est a outra n. lIra botandoos f6r.:ado Paraiso". 0 releve da expul~ioo, hoxe nas Praterias e ados impro erios nomuseo da
catedral, conffrmanno-la iconografta daGtda,e como se respeta 0 texto

na esquerda ten UII1 libro.E arredor do seu trono, e como termando delestan os cat.ro evanxelistas". .. A imaxe cia divindade e- se cadra, 0 sfmbolo de Ma-~l\ teo, !t2p-,an~astradClll na Po.r1~ de PIalteI'a~. A' teofanfa estaba dotada dunha significaeion fundarnentalmente escatoloxica, dado 0 Ingar que ocupa e a intend6n monumental que posue, 0 erudite guia, tras salienta-lo cume fundamental do progra-

noloxica da Creacion e da Redeneirin renrodacfanse os.meses do ano, Temos unhapequerra flgura sedeate deste "mesario' no museo da catedral,

dral" ...Nel representase II Anunciacion .a Santfsima Virxe .Marfa. Alguns especialistas sostenen que esta escena se atopa en duas figuras moi estragadas sabre a arcada esquerda de Praterfas, Rematando o conxunto, e facendo referencia .3. secueneia cro-

pes as cabezas dunhas feras .. A euriosidade da Guia detense despois nun dos punto~ salientables da Iachada, 0 tfmpeno que se atopa <II esquerda, "segundo se entra nacate-

mista, por iso Ieva un instrumento musieal. E como ~cedor das Iorzas do mal, tal como sinal, a sua "c.titudej esta sentado nul!. trona, esmagando

llante a un Orfeo cristian

representase como sal-

cos

nela podernos decatames bfblieo, representando 0 mesmo Deus como .rot~ gonista e non reccrrendc ,6 anxo como executor dl.!. ex ulsion, ta.' e com~ se reproduc:~ en moitas imal xes me ievms. Explicados estes rconogramas, os outros que estaban de arredor non merecian unha rnaioratencion para a Guia, que se refire a des soamente dun xeitoxeneriee: " ....lor todo 0 arrecriaturas, a ese,!!ciae calidade das cales non podemos describir debido a Seta. cantidade". Tras moitas
investigacions, case arqueoloxicas, foron identificadas como pezas deste conxunto hetercxeaeo doratop-amos ,escu!i2id:as imaxes saatos, de betr}s, de homes, de mulleres, de flores e dout[~5

de

que representarfa un des meses do inverno. Non cofiecemos !1ada do outro timpano, xa que a Guia non 0 .d~scnbe. Non corresponde a lexica plastico-descritiva poder representa-Ias escenas da creacion de Adan e ~Evaleon respecto 6 outro timpano, sen embargo estas duas composscions aparecen reernpregadas en Pratertas e moitos estudiosos consideranas prncedentes desta fachada setenjrio-

nat

ferentes releves encastrados enPraterfas:

a muller

dl-

seme-

Ainda quedan en Praterfas algunhas figuras de apo,stolos qu.e poderi~n corresponder as que 0 cs. lixtino describe: "Arriba, nas xambas, vense catro apostolos que levan cadanseu libro na man esquer~ da : coas dereitas erguidas bendicen os que entran na igrexa; Pedro esta na entrada da esquerda, a parte dereita; Pablo, at esquerda; e erstre a entrada dereita estan 0 apostolo Xoan, a dereita, e Santia-

l22

J. O. BANGO TORVISO

GAUnA

RQMANICA

123

go, a esquerda". tidos porcabezas

Os dinteis das port as estaban sosde bois.

Atnda que un personaxe da cultura do autor do C6dice Calixtino non ofrece unha lectura de conxunto para as imaxes da fachada, xa que se limita a unha exposicion de temas, parece que unha primeira interpretacion ten que facer referenda a gran obra da Creacion presidida pola vision rnaxestatica do Sumo Creador. As diferentes escenas, arredando as figuras saamente convencioriais do "recheo" iconografico, van narrando paso a paso toda a historia do pecado , desde a Creacion ata a Expulsion do parafso. E a partir desta "catda do home", a xenese da salvacion. 0 camino da redencion do xenero humane vese confirmado coa anunciaci6n damaternidade de Maria; 0 novo horne capaz de vence-lo mal ia nacer das entrafias dunha virxe. Se cadra , algnnha destas imaxes sen determinar faclan referencia 0 enfrentamento entre a Ben e mailo Mal, personificados nos vicios e nas virtuc1es, das que podian servir de ilustracion a. serea e mailo saxitario. Deste enfrentamento , un heroe vencedor serla 0 David musico , que pola sua banda constitue un tipo veterotestamentario de Cristo. Co rnesmo significado de tipo anunciador da victoria sabre 0 Mal par media da eucaristia, reproducirfase a escena do sacrificio de Isaac, hoxe en Praterias, moi mal conservada. c) A porta meridional de Praterios Seguin do reaproveitables,
0

gramacion iconlca basica da Porta francesa. Sen embargo, 0 mesilla texto, dada a serie de transfermaci6ns e engadidos que se produciron en Pratetias, fai mais dlftcil a lectura iconografica desta porta meridional.

23. Catedral de Santiago. (Conant).

Calixtino , e tent an do atopar pezas
foi mol doado conxectura-Ia pro-

Na parte superior, debaixo da cornixa, atopanse na actualidade unha chea de releves non , de distintos tamafios, calidades e estilos, senon meHor au peor couservados. En realidade tratase dun caos absoluto, Achamos figuras ue corres and en porta setentrional, como as devanditas da expul-, sian ou 0 anxo centauro e outras moitas de apostolos e santos que se cadra tamen puides~n conesEonder 0 rnesmo hlg:U:. A beira destas hai outras pequenas, con cartelas e maila imaxe dun Cristo de pe, cunha cronoloxla que teriarnos que situar na

so

a

124

1. G. BANGO

TORV[SO

UALICIA

ROMANICA

125

centuria que seguiu a construccion desta fachada. Arredando todo isto, e moi pouco 0 que nos 'queda, e as imaxes que restan sedan de moi discutida ubicaci6n na organizacion primitiva. 0 gufa medieval dinos sobre a disposicion desta zona: "Esta , pois, all 0 Senor de pe , San Pedro a sua esquerda levando as chaves na man, e Santiago a dereita entre as cipreses, e San Xo cl. 11 , a seu irrnan, a sua bei.ra; pero tamen a dereita e esquerda estan os dernais apostolos". Poderiamos dicir que 0 Cristo do seculo XIII esta sustituindo 0 orixinal e que as distintas restauracions e engadidos foron colocando figuras de apostolos sacadas dun e doutro sitio, que recornpofien 0 friso do colexio apostolico descrito. l,Que gueda deste friso? Certamente 0 Santia C] lie se describe no Calixtino entre os dous ciprestes e 0 que ainda podemos ver a dereita do Cristo que preside a fachada; as outras figuras de apostolos d.!: tamafio intermedinentre a de Santiago e as elf'S tres ap6stolos do recanto da dereita podertan perteneer a un proxecto primitive. A figura de Abraha moi ben identificada polo letreiro que "leva, unha peza reaproveitada, que ten relaci6n tematica coa imaxe de Santiago. Parece que ambalas diias corresponden a unha composiciqp que representaba a Transfiguraci~n. o proxecto desta iconogralia debeu quedar en suspenso, posto que a figura de Santiago formaba parte xa do colexio apostolico visto polo autor do Calixtino. E, nembargantes, nesta guia descrfbesenos unha suposta porta occidental, cun programa historiado que estaba constitufdo pola Transfiguracion. l.Estabase a pensar na Cornpostela do primei-

ro tercio do seculo XII nunha portada dos pes da basilica,. con este tema, para a que se tifian feitos alguns rei eves que se aproveitarlan na cornposicion de Prater ias? timpano dereito esta descrito na Guia deste xeito: " .. , est a mol ben esculpido 0 prendemento do Senor. Ali os xu deus atan 0 Senor polas mans a unha columna, all azoutano con correas, a11Pilato esta sentado na sua cadeira facendo de xu,z.-Pola contra, arriba, noutra lifia, esta esculpida Santa Marfa, nai do Senor, co seu fillo en Belen, e as tres reis que vefien visita-Io neno coa sua nai, ofrecendolle 0 triple regala; tarnen aparece a estrela e 0 anxo qlle lles aconsella que non volvan onda Herodes", Exactarnente igual podernolo ver na actualidade. Sen embargo, alguns historiadores fixeron patentes as suus discrepancias na identificagjou iconografica, concretamente na figura sedente, que alguns consideran que representa a coroacion de es ifias. tfrnpano da outra porta esta destinado a ilustra-Io terna das tentacions de Cristo, descrito polo rniudo no Calixtino: "Hai, pais, diante do Senor uns anxos negros coma monstros que 0 levan 6 pinaculo do templo. Uns rnostranlle pedras, pedindone que as convirta en pan, outros presentanlle os reinos do mundo, finxindo que llos daran se, posto de xeonllos, os adora, cousa que non quere Deus. Mais outros anxos brancos, e dicir, bos, estan detras del e mesmo outros por enriba adorandoo con incensarios". Mais adiante, coma se se~squecese, fai refereneia a enigmatica figura.de m..ulk:r .ue ten ~u colo a c~!.!:a:_ "NOll debemos esquecer que

o

o

e

'I

126

1. G. BANGO TORVlSO

GALICIA ROMANI.CA

127

muller que coas suas mans terma da cabeza apodrecida do seu amante, cortada polo seu propio home, que a obriga, a la duas veces 0 dia. IOu que grande e admirable e o castigo da muller adultera para Uelo contar a todos!" . As restantes figures marxinais descritas no C6dice estan no seu sitio: anxos trompeteiros. leons apostolos vixiantes das portas, A rdaci6n desta fachada coa contraposta e p'arente. Se na primeira puideramos contempla-la Creaci6n, 0 pecado e os enfrentaT?entos que~~te pecado provocara, mesrnoo anuncro da Salvacwn, nesta segunda imos poder ver como se pT?,duce paso a paso 0 desenvolvernento. da ~edenclOn: a epifania servia 6s magos de confirmacien d.e que 0 Neno que nacera era Deus e ho.rne. Baixo ~~te tema desencadeabasc todo un ciclo da Pasion, cunha marcada connotaci6n da cruz como elemento emblematico para os cristians. No Ump~no adxunto aparecian as tentacions con ~oda a.sua magnificencia, dado que ocupaba practtcamente to~a a superficie; deste xeito quedaba sullfiado plasticamente como Cristo, 0 novo Ada.n, superabaas pr~bas as que 0 sometian os d~mo~. :'anxos negros . A correlaci6n deste tema cristoloxico co pecado de AMm e Eva esta perfectamente indi~ado po~a ~resencia da cobra na arbore do paralso: Qu~z.als a imaxe da chamada muller adultera, identificada desta forma polo aut or do Codice, e qu~ Azcarate considers que representa a Ev~ comonat da rmo.rte, con moitas connotacions turunosas non se .refl~e.a outra cousa que a culpabi1idade que a misoxmra

a beira do Senor estaunha

?iC3:

medieval atribula Ii muller como encirradora do pecado da luxuria, orixe do mal do paraiso. A derradeira referencia que 0 Calixtino fai desta fachada sinala posiblernente a sua interpretacion xeral do conxunto: HE sobre os ciborios hai catro anxos con cadansua trompeta anunciando 0 dta do xuicio". Amais de que a imaxe teofanica que preside est a fachada garda connotacions apocalfpticas, non s6 nos anxos con trompetaque anuncian 0 xutcio, senon nese crism6n coas Ietras do Apocalipse invertidas «(j) IA), de marcado significado funerario, ocupando un lugar entre os dousleons no pdar centrat. Sabemos que a omega, simboliza at morte e 0 fin, 6 preceder a alfa, que significa 0 comenzo e a vida, representa a idea do triunfo do cristian sobre a morte (pola morte 0 cristian comenza a vida eterna). Dentro do templo os fieis pedian reallza-la sua pequena peregrinaxe a traves dos diferentes altares, segundo as suas particulates, devocions. Este percorrido piadoso tina as suas estaci6ns principals na capelas que 0 Caiixtino; como to do b "guia turtstico", ordenaba a partir da porta dos peregrines: "En primeiro Jugar... esta 0 altar de San Nicohis ... ". E asi continua coa enumeracion dos rest antes altares, incluldos os da tribuna. En cada un de- I les supomos existirfan os elementos mobillares de uso litiirxico , coas suascorrespondentes imaxes.j pero estas abundarfan na decoracion pictorica dos seus mums. Haberfa de ser moiestrafio que no .. . exi tise todo un programa iconografico baseado nun ciclo cristoloxico.

,Q

128

I. G, BANGO TORV[SO

A caron desta teorfa de imaxes quevinemes salientando, os azos maiores dosc:readon~s do prograaia iconografico do temple ,c-ompos~elao~entrartanse no grande altar, sabre a campa do Apestolo. Ademais do significado das figuras me~mas, pl'e~cuparfase de abondo 0 comite.nte~ 0 bispo ~dmlrez, de as magnificar coa ealidade suntuana dos materials con que estan fabricadas; euro, prata, esmaltes, "madeira pint ada? 0 bloque do altar cubrlase por diante con frontal "trabaUado ~OD ouro e prata" ,r,epresentandose nel Deus, as. vlntecatr? anciens do Apocafipse, oscatro evanXcehsta~ e mallos dace apostolos. Sabre ,est: ~1tar erguiase ~n baldaquino, onde figuraban dwstlntas repr,e~ent~cions das virtudes, .ap6stolos, anxos, 0 Ano de Deus,a Trindade e , coroando, "unha rechamante bola de prata sabre a. ,que se ergue uaha fermosa cruz". Aleda que non conservamos nada. destas obras de metalisterfa ,cofiecemos, por un debuxo de Vega e Verdugo, a retabulo. A suafo~m~, .. n u rectangul.o eoroado en fwnl6n,fep~oducl;a~~lXo arcadas de forma de trevo 0 colexio aposlohco, presidido no seu centro por Cristo mostrando as chagas. Poderiase falar das diferentes interpretad6ns iconograficas, as rnais delasexcepcionais para,3 cronoloxia que tefien estas obras, per? resultaria . moi probt,ematico 6 non se conserver nmgunha delas.

V. SAN MARTINO DE MONDONEDOE SAN BARTOLOMEO DE REBORDANS

Nestes deus edificios podemos ver eutra rnodalidade da escultura romanica, diferente ii. 'compostelana, Alnda queexisten evidentes contactos entre ambalas duas, no moaumento pontevedres reparamos en certa "contaminaci,6n" procedente de Leone Santiago. A orixe desta eseultura hoxe moi diffcil de establecer pais 6 realizarrnos analoxtas co minima numere de obras escultoricas conservadas en Espana e Francia durante 0 secelo XI, o xulcio que se dese poderia chegar a set equlvoco, Se cadra, nos temonos que remontar a unha escultera que decorarfa edificios hispanicos anteriores, que sedan os modelos, xa que, atndaque non tanto as analoxtas entre Reobordans e Mondofiedo coma as deste ultimo e oasturiano de Teverga, indican claramente un modeJo cornun.

e

1. SAN MARTINO Deixamo-Ias tab a a cronoloxta

DE MONDONEDO

obras desteedificio cando rernado primeiro romanico. Naquelas

146

1. G, BANGO TORVISO

GALICIA ROMANI'CA
147

}

meirns tram os dos intercolumnios da nave estan realizados nunha altura tan pequena que socremos explicable en funcion dun eruceiro ,que, como xa sinalarnos, era de super moito mais baixo co actual e, cousa paradoxica, sen intenclon de celecar tribuna nos colaterias. No terceiro trarno da nave setentrional, en contacto 'CD que na aetualidade e at capela do Pilat antigamente estarfa unha das portas da catedra Segundo a vemos hoxe, apreciamos un notab~ cambio na sua estructura orixinal, da que soarnerte conservarnos unha parte das rnol!duras das ar~ivoltas e un beinl sobre a devandlta porta, Os ell co cancitios que terman das tellas concavas estd decorados COn graciosas figuras de persoeaxercontorsionistas, rnusicos e 0 cofiecido espinariufodos eles ordenados nunha secuencia lconicaqu no sur de Galicia ten outras respostas,.como na rortada occidental da igrexa monasterial de Sot ado de Trives, manifeseaeion da influencsaleoeen nestas terras. Unha filiacion artfstica similar ' ssentaa cesta dun capitelvreaproveitada COI11.Q p, de aega bendita na sacristia, Os canteiros e escu res da se lucense non descoiiecfan a realidade e postelana . tal como se pode apseeiar na formad guns capiteis vexetais, clare trasunto de Santi'(. A lndependencia do proxecto ~,else. conclae na deeada dos seteata, cando se ..ennrendea as obras, Daquela intentase por ,'doos medics agranda-Ia altura do que xa se ti ' contrufdo e reproducirespacios arquitecteni s com a tribuna, ou recursos estetieo-tecrrico . como earmado de muros, Ambalas diuas sell Iucions J.opias dun

edificio que fla Galicia cia u I . . d.·,' ., qe.es momentos se con.. . . mo .e~o mdlSCQhbl'e e juatinx'bl que, a pesar dos anos tran' .. 1. ~e, XII Lugo non"'·· .scorndos,. a copra de .. e mars ca un remedO' provindano.
y,ert,era Dun.

b) A catedral de Tui ,.. DU!'~nte rnoltn tempo veus ... . , do servlhsmo ou h ~ ' _ .. se so~tend.oa teona d T· . ImltaclOn de Santia e, . tn. Senembar ..o jg. .... , _ .... go por parte hamunha idea 110' ognxu~~enaO[) .'cert?~e todo, ~oms c e rente do modeJo .' .,rqmtectomco moi dlfe~ . sant~agQes, ainda , . ..' .. con d en monos asp.ectos f . . . que comc!da eS'r ra l.a.8 cesta.s no.s canit . . . (ormals . como, a.... ,I. .uc. t u.•• d ... pretad6nn,jastica ·tP~ ess pese a que. a. sua inter, ~-. .. .. ena matlces cuart· t' d··f . I erentes) e as for .. .~ ' M'I Ivamente f . ".., mas peraltadas dos a . A··' ,e~encH:lsDIcUS grandes a oar .. ..rcos, sdlcena,.no a.spectoe]{ter;o.rPd.Oecde'?f,n~. .orm.a d. 3. 'cab.ef . . ".. . .. > e Ilcloell·1 'ib nam~ustrabanadad,esde, ..... ;UI1Hlhl utal. . 0 punto de vrsta ornarnenAs notlcias hist6ri,eas sob. .... . -. ' a~t'erIor a. romanica son. .,~ ~e :icatedral tudense seculo X, os bis os noi m~I .• u Id'Osas. Aates do no ano '915 cand~, Ordoonn~e:;dlan nests cidade. Foi mdou que o,s_prelados de Tui residisen non e cendo, senon na cap... '(a·1 n .<fl.a,.~om.o. 0 vmao. faI d X' .. .. sua dloces·e N a 'I a resJdencia destes bisnos " ... 0 _~ecu 0 La b.rugi:a. p.0'10 m ... p.os esta ba no.., ostem.ro de .. • ". . enos ata '0 970 D . gracias que sufriua c~dad d '. espors rl,as ?esan?s do segundo milenio : se,urante os pnmelros epIscO'paf ala .0 derrade',', .. ' padec:u .liI ausencia rante o final desta cent:~ ~erclO d~ se~ulo XL Duseguinte 0' bispO' e c ,_aI e os: pnmellos anos da seu crero hna.n a resi«;Jencia e

liD.· ..

°

m •.

O. BANGO TORVISO

OAUCh\. ROMANICA

•• • • • • • • • • • ••

se catedrslicia no mosteiro de Sao Bartolomeo de Rebordans. 1. Rodriguez supon que no 1120 0 bispo Afonso puxo a primeira pedra da catedral. DesIcoo,ezo a referencia documental oa que se basea este Iristoriador, perc como data soamente indicadora, quizais recollida en noticias de doacionsa Santa Marfa de Tum por parte de Afonso e Tereixa, reis de Portugal, no ano 1125, parece axeitado pensarmos que par este ana eomenzasen as obras. A primeira carnpafiaconstructiva lase prolongar 6 longo de varies anos, Mesmoen 1145 seguian es traballos, tal e como se pode eornprobar par unha doaci6n dos monxes do mosteiro de Santa Marfa e1eOia, na que se cemprometerra contribuir 6 Ievantamento de Santa Marta, "que se estaba a construfr" ("in opusedesiae Santae Mariae faciendum") .

No seu proxecto inicial a catedral tudense eonstaha dunha cabeceica de ties absides semicir-

••
<>

<>

.0().

()

<>

o
.

culares e un gran transepto de tres naves que nos Iai pensar na disposicion do cornpostelan, alnda que os cinco tramos de Santiago se Yen restrinxidos aqui a dous soarrrente ..Outras diferencias restrictivas en Tui podemolas atopar Ra ausencia die absiolos e no pobre tratamento dado na unica Iachada visible do eruceiro, a setentrional, limitada a un simple portico cunha decorad6n de duas partes de columnas,
Os muros laterals das navies lonxitudinais tamen se van construfr nesta primeira epoca. Os in-

tercolumnios das naves do cruceiro se cadra fixeronse antes da prolongacioa cara os pes dos muros
21. Catedral de Tui, (Bango).

laterais, Tamen nesta primeira

etapa comenzarlan-

150

t

O. BANGO TORVISO

OAucmA ROMAN1CA

Na nave occidental

3
da p ....

I

/" ........

\

teigual do cruceiro, a drsposicion era semellan -

pousaban

en columnas.

,I

I

se teraos en eonta quesobre a tramo extreme, po·' riba CIaboveda, tffiase previsto unha tone que se fa rernatar no tardorromanico. Na parte oriental podense bservar dous absidiolos cunha clara funeion de a.ltares nestas partes altas da catedral, tal' como oscofecemos en Compostela .. No cruceiro meridional seguese un proxecto semellante, perc sen embargo a realizacion presents formas propias da

etapi" seguinte,

, '. a tribuna meridional non se construtu nesta prim ira campefia, par este lado proseguiron as obral coas dependencias elausarais. Atlraves dunha dasjortas 'que se abrfa noultimo tramo da nave Iatera pasabase 0 claustro, Aqul construese a fer1

-

mo. sala capitular que describimos anteriorrnente e, ,'I eornn sinalabamos, forma 0 exensplar ma.is anti 0 conservado dunha sala eapitular desta epoca do bmanico pleno.

18. Catedral de Tui. Triforio,. I(Ba-ngoj.

se as obras da tribuna. Esta faenriba das nave~ laterais do cruceiro, que estaban cubertas por bevedas de arista. Non se ullman palos extr,emos do tra~septo de fortnaigual que naestructura xeral,.senon shnplemente par un andito estr':lto. a, Sistema constructivoestil reflexado non SOl nos ,el~mento.s decorativos senen noscarnbios estru~tu~,us da tn: buna. A primeira parte que se constru.ee a que Val sobre a nave oriental do brazo setentnon~l~o cruceiro. Ida abovedada con canens sobre falxons que

A fachada setentrional podese reconstruir con batsnte Iactlidade, a pesar das nusnerosas edificad'(,lS que a enmascaran. 0 cruceiro remataba nun muo artellado par un grande area que acocha en psi a outros que pousan sabre as arquivoltas da p tada qUlese abre sobre 01 eixe, Nos extremes pI xectarfase cadansua tone, das que so unha se

cI.gani a rematar maistarde. 0 muro da nave seutrionam dividese en dOlUS rexistros de fiestras

i
I
,

,uma

ife eorresponderian 0' piso inferior e mais ,6 da trwque nesta zona estaria praxectada, pero que hsufrili unha gran transformacion nunha epoca na qle os canteiros trsballaa CODformas goticas. Cer-

( I

152

r. G.

BANGOTORVISO

GALIC1A RQMANICA

153

tamente ningnnha destas fachadas te~ nad~ 9~e ver was laterais die Compostela, agas a d1.spos~clOn dos niveis das partes mais antigas da c.abece~~a, antes de acoller dun xeito definitive a arriculacion muraria de grandes arcos. A figuraci6n dos capiteis tudenses mo~tra todo un variado repertorio iconico, no que existen patentes relaci6ns cos que xa vimos en Ccmpostela, atnda que con eertos matices diferenciais propios de escultores que interpretan 0 modelo e engaden

delo senon que segurarnente foron rea1izados polos rnesmos escultores e canteiros, 0 castro deste taner p6dese seguir na outra banda do Mifio, en tetras portuguesas, na igrexa de Valeslongos, ou mais a oriente, no sur de Ourense, na igrexa monasterial de San Salvador de Paizas. A porta mesrna do cruceiro converteuse no arquetipo de toda a rexion, imitandose sobre todo a terna das rnochetas zooloxicas e as arquivoltas sogueadas, que se poden observar nas igrexas de Pesegueiro e Sobrado entre outras. 2. OUTROS EDIFICIOS

motives novos.
A catedral tudense exerceu axifia 0 seu influxo sobre os -monumentos da sua diocese e mesff.!? nas vecifias. tal e 0 caso doscapiteis de San Martmo de Vilaboa que reprodueen, praeticamente, os do transepto, asfcomo as basas, a~opant0l~~ outra vez en Tomifto, Barrantes, Castelans, BIJ:~mo ... , Estes elementos ornarnentais non foron copiados do rooNeste titulo poderiamos inclulr unha longa Usta de edilicios dos mais de cincocentos monumentos romanicos que atnda seconservan en Galicia. Sen embargo Imonos restrinxir a facer sinxela exposicion das notas arquetipicas que caracterizan a unhas cantas igrexas exemplares. As formas compostelanas serviron para configurar un tipo de edificio basilical que fa ter, dentro das limitacions economicas que supon Doha construccion desta magnitude, un certo espaHamento por Galicia. Na proximidade da catedral xacobea, entre 1136 e 1168, construese Santa Maria do Sar , que presenta elementos basicos definidores deste prototipo ternplario: un abside poligonal rodeado por dous semicirculares, compartimentados 08 seus muros por colurnnas entregas, forma unha cabeceira dun temple con tres naves {armadas mediante pilares cruciformes. Todo 0 lexico arquitectonico deste edificio segue otemplo eatedralicio. En San

29. Catedral de Tui, fachada setentrlcnal- (Bango).