You are on page 1of 23

I zasada dynamikiJeżeli na ciało nie działa żadna siła lub siły działające siły się równoważą to ciało to pozostaje

w spoczynku lub porusza się ruchem jednostajnie prostoliniowym. F=m*g, gdzie F- siła [N] m- masa ciała [kg] g- przyspieszenie ziemskie [N/kg] Np. Kulka leżąca na stole. II zasada dynamikiJeżeli na ciało działa siła niezrównoważona to ciało to porusza się ruchem jednostajnie zmiennym wartość przyspieszenia w tym ruchu jest wprost proporcjonalna do masy ciała i do wartości liczbowej działającej siły. F a=------, gdzie m a- przyspieszenie ciała [m/s do potęgi2] F- siła [N] m- masa ciała [kg] Np. Bryła lodu leżąca na lodowej powierzchni.

III zasada dynamikiJeżeli ciało A działa na ciało B, to ciało B działa na ciało A tą samą wartością, siłą i takim samym kierunku, ale o przeciwnym zwrocie. Np. Klocek leżący na stole- jeżeli ciężar klocka wynosi 5 N, to jego nacisk na powierzchnię wynosi5 N. Także powierzchnia podtrzymuje klocek siłą o tej samej wartości 5 N.

Zjawisko pływowe – zmiana kształtu ciała niebieskiego w wyniku zmiennego wpływu grawitacji innego ciała niebieskiego (dzięki tzw. sile pływowej). Najczęściej jest to zjawisko cykliczne, gdyż dotyczy ciał powiązanych swoimi orbitami. Może występować, gdy jedno ciało obraca się względem drugiego z inną prędkością niż prędkość obrotowa drugiego ciała wokół własnej osi, lub gdy orbita jednego ciała względem drugiego jest inna niż kolista. Na Ziemię najwyraźniejszy wpływ ma Księżyc, a najbardziej odczuwalne jest to w zachowaniu hydrosfery pod postacią pływów morskich. Stąd na powierzchni Ziemi, w cyklu w przybliżeniu półdobowym, ma miejsce jeden cykl ruchów oceanicznych w postaci przypływu i odpływu. Zjawiska pływowe mogą również objawiać się w postaci ruchów skał, aczkolwiek na Ziemi zjawisko to jest słabo mierzalne - ocenia się takie odkształcenia na około 30 cm. Wyraźnie przebiega ono natomiast np. na powierzchni Io – jednego z księżyców Jowisza, gdzie

amplituda odkształceń powierzchni Io wynosi ok. 100 m. będąc przyczyną znacznej aktywności wulkanicznej.

Siła pływowa – siła działająca na ciało rozciągłe znajdujące się w polu sił o różnej wartości lub kierunku w różnych punktach ciała. Najczęściej kojarzona z polem grawitacyjnym. Siła pływowa pojawia się wtedy, gdy siła grawitacji zmienia się znacznie na długości ciała. Część ciała znajdująca się bliżej źródła siły (najczęściej jakiegoś ciała niebieskiego - gwiazdy, planety, księżyca, czarnej dziury itp.) jest przyciągana znacznie silniej, niż część ciała bardziej odległa od źródła siły.

Opis matematyczny
Siłę pływową wzdłuż prostej łączącej oba ciała można w przybliżeniu (r ≪ R) opisać wzorem:

gdzie:
    

G - stała grawitacyjna, M - masa ciała wytwarzającego pole, m - masa ciała podlegającego sile pływowej, R - odległość między środkami ciał, r - odległość od środka ciała podlegającego sile pływowej, dla punktu znajdującego się na powierzchni ciała równa jest promieniowi ciała.

Siła pływowa zmienia się bardzo szybko (sześciennie) wraz z odległością, najsilniej działa przy względnie niewielkich odległościach od ciał o dużej gęstości. Siła wzrasta liniowo wraz z odległością od środka ciała (r w liczniku), co np. sprawia, że siły pływowe działają silnie na atmosfery ciał, co przy zbliżeniu się ciał (Granica Roche'a), prowadzi do porwania atmosfery ciała o mniejszej gęstości przez ciało o większej gęstości.

Przykłady działania sił pływowych
Miejscem największego działania sił pływowych jest najbliższe otoczenie czarnej dziury. Każde ciało znajdujące się w jej pobliżu prędzej czy później powinno zostać rozerwane na drobne części, teoretycznie nawet cząsteczki. Podobny efekt może wystąpić w pobliżu gwiazd neutronowych, które także mają bardzo dużą gęstość.

Najbardziej nam znanym efektem działania sił pływowych są pływy morskie. pływy morskie. Razem z odpływem morza tworzy tzw.Kometa Shoemaker-Levy 9 także została rozerwana przez siły pływowe Jowisza. Granica Roche'a (czasem promień Roche'a) – termin astrofizyczny. Édouarda Roche'a. zaś najmniejsze podczas pierwszej i trzeciej kwadry Księżyca (przypływy kwadraturowe). Wewnątrz ciała podlegającego sile pływowej powstaje tarcie pływowe. Przypływ morza – regularne i powtarzające się podnoszenie morza w kierunku pionowym. Oceany po stronie. Wielkości przypływów uzależnione są od faz Księżyca. główna siła grawitacyjna jest równoważona przyspieszeniem uzyskiwanym przez satelitę. Powoduje ono utratę energii kinetycznej. zwany drganiami harmonicznymi. Są to: siła ciągnąca ten fragment do reszty satelity oraz siła grawitacyjna ciągnąca go ku ciału głównemu – w tym przypadku jedynie siła pływowa. który pierwszy obliczył tę teoretyczną granicę w 1848. Utrata energii kinetycznej z powodu tarcia pływowego oraz odkształcenie pływowe Księżyca są przyczynami obrotu synchronicznego. że jest on zawsze obrócony tą samą stroną do Ziemi. kiedy sumują się siły oddziaływania Księżyca i Słońca. wewnątrz której ciało o mniejszej masie rozpada się pod wpływem sił pływowych. należy rozpatrzyć siły działające na najbliższy ciału głównemu ciało leżące na powierzchni satelity (oznaczony jako u). Przypływy w związku z ruchem obrotowym Ziemi przemieszczają się ze wschodu na zachód. a na księżycu Jowisza Io powstałe w ten sposób ciepło powoduje olbrzymią aktywność wulkaniczną. po której znajduje się Księżyc oraz przeciwnej wybrzuszają się wzdłuż osi Ziemia-Księżyc. kiedy oddziaływanie Księżyca jest osłabione przez siłę oddziaływania Słońca. oznaczający w układzie dwóch ciał o znacznej różnicy mas promień sfery wokół cięższego ciała. Mniej ekstremalnym przykładem są pierścienie Saturna. Fragmenty znajdujące się bliżej planety spadły z większym przyspieszeniem niż te bardziej od niej odległe. Aby wyprowadzić zależność na granicę Roche'a. Są one spowodowane przyciąganiem Księżyca (w mniejszym stopniu także Słońca) i ruchem obrotowym Ziemi. Przyczyną powstawania przypływu morza jest zjawisko pływowe. Siły pływowe powstrzymują materiał w nich zawarty przed uformowaniem się w księżyce pod wpływem wzajemnego przyciągania grawitacyjnego cząstek. Pojęcie nazwano na cześć francuskiego astronoma. jest zjawiskiem powszechnie znanym z życia codziennego (drgania wahadła czy . Największe przypływy występują podczas pełni i nowiu (nazywamy je przypływami syzygijnymi). Drgania Cyklicznie powtarzający się ruch ciał. co oznacza.

że zrzutowany na ekran ruch po okręgu jest w istocie zaobserwowanym wcześniej ruchem harmonicznym. Można to też wykazać matematycznie. wiele prostych układów wyprowadzonych z położenia równowagi wykonuje drgania harmoniczne: ciężarek na sznurku. obserwując dostatecznie długo drgania lub umieszczając drgający ciężarek na sprężynce lub wahadełko w naczyniu z wodą. gdy się spieszy lub opóźnia. wywołanych siłą proporcjonalną do wielkości rozciągnięcia sprężyny (siła harmoniczna). Jednak nawet bez zawiłych rozważań matematycznych można bardzo prosto zademonstrować. jak zademonstrowano wcześniej. Rzucając na ekran wytworzony „zapis” drgań i oglądając powstałą pofalowaną rysę. natomiast drgania kartki papieru natychmiast zanikają ze względu na jej dużą powierzchnię i proporcjonalnie dużą siłę oporu powietrza. to w wodzie amplituda drgań bardzo szybko maleje i drgania ustają. inaczej stałym okresem drgań. zjawiska zwanego tłumieniem. ale okres drgań jest nadal stały (chociaż inny. Zastanówmy się teraz. czy zawsze wychylenia (amplituda) drgań są takie same? Łatwo się przekonać. W drganiach tłumionych amplituda drgań szybko maleje z czasem. kołysanie się powierzchni cieczy). Przekonujemy się o tym. że drgania harmoniczne opisuje ilościowo funkcja trygonometryczna sinus lub cosinus. a więc siły rozciągającej sprężynę. ale na naszym wykładzie lepiej to po prostu zobaczyć! Znanym praktycznym zastosowaniem drgań harmonicznych jest wykorzystanie wahadła w zegarach do precyzyjnego odmierzania czasu. Wykorzystujemy tę właściwość do precyzyjnej regulacji zegara wahadłowego. że ruch harmoniczny ma bliski związek z dobrze nam znanym ruchem po okręgu ze stałą prędkością. Przyczyną zanikania drgań. Wyprowadzając z położenia równowagi obciążoną ciężarkiem sprężyną widzimy. że ciężarek wykonuje cykliczne ruchy zwane drganiami. Mniej oczywiste jest wyjaśnienie natury i opisanie ilościowe takiego ruchu. że wielkość rozciągnięcia sprężyny jest proporcjonalna do masy obciążającego ją ciężarka. Drgania harmoniczne charakteryzują się ściśle określoną częstością. że tak nie jest. widzimy wyraźnie drgania tłumione (gasnące) o stałym okresie drgań. Łatwo jednak zademonstrować. czy prąd w obwodzie elektrycznym zawierającym cewkę. odpowiednio zmieniając jego długość. w którym występują drgania. . od długości wahadła. widzimy. O ile w powietrzu układy te wykonują drgania przez długi czas z prawie stałą amplitudą. w której kołysze się magnes. jest występowanie sił oporu ośrodka. niż w przypadku braku tłumienia). Tłumienie zależy od gęstości ośrodka. gdy porównujemy drgania w powietrzu małego ciężarka i drgania dużego obiektu (kartki papieru) zawieszonych na sznurku: amplituda drgań ciężarka jest w przybliżeniu stała (ponadto nie zależy od jego masy i wielkości). Jak pokazujemy w demonstracjach. Kluczowa jest tu stałość okresu drgań harmonicznych wahadła. nazywamy drganiami harmonicznymi. która zależy jedynie.sprężyny. Można pokazać. Taki rodzaj drgań. kołysząca się powierzchnia cieczy. jak też od rozmiarów drgającego ciała. uderzany dowolny przedmiot (wtedy słyszymy drgania). Przekonujemy się o tym przeciągając po zaczernionym świeczką kawałku szyby drgającym ostrzem przytwierdzonym do wzbudzonego długiego kamertonu. Obserwując na ekranie cień kulki poruszającej się takim ruchem i oświetlonej w płaszczyźnie okręgu.

jako że powtarza się w regularnych odstępach czasu. dla kątów wyrażonych w mierze łukowej kąta. energia w ruchu drgającym. a składowa prostopadła do nici działająca w kierunku punktu równowagi nadaje ciału przyspieszenie. Ruch ciała ograniczony nicią jest ruchem po okręgu. Na ciało to działa stała siła grawitacji. składowa siły grawitacji wzdłuż nici jest równoważona przez nić. Jest to ruch okresowy. Gdy wahadło odchylone jest z położenia równowagi. Z definicji przyspieszenia kątowego oraz z II zasady dynamiki dla ruchu punktu materialnego po okręgu. zawieszonym na nieważkiej. w której części okresu znajduje się ciało (zjawisko). wynikają zależności: Ruch drgający. przedstawiająca.Faza drgan – w fizyce wielkość bezwymiarowa opisująca procesy okresowe. zjawisko rezonansu Ruch drgający harmoniczny/prosty. nierozciągliwej nici o długości l. Z prawa Hook'a mamy: F= -kx gdzie: F. Mamy z nim do czynienia wtedy. gdzie:        A – amplituda fali ω – częstość fali t – czas k – wektor fali z – współrzędna położenia y – miara odchylenia od stanu równowagi φ – faza początkowa w chwili t = 0 i w położeniu z = 0 Analiza ruchu wahadła W wahadle matematycznym poruszające się ciało jest punktem materialnym. gdy na ciało działa siła proporcjonalna do wychylenia.współczynnik sprężystości . jego wykresem jest sinusoida.siła k. drgania harmoniczne. Zjawiska okresowe lub prawie okresowe są przedstawiane jako drgania (oscylacje) pewnej wielkości w czasie. która w interpretacji matematycznej jest funkcja harmoniczną.

maksymalne wychylenie w.okres [s] Ruch harmoniczny . gdy na ciało działa dodatkowo siła oporu ośrodka proporcjonalna do prędkości: Wielkość ω jest nazywana zmodyfikowaną częstością drgań. Jest to najprostszy w opisie matematycznym rodzaj drgań. Jeżeli ruch ten opisywany jest sinusoidalną funkcją czasu to jest to ruch harmoniczny. Każde drganie można przedstawić jako sumę drgań harmonicznych. Ciało porusza się ruchem harmonicznym prostym.wychylenie z położenia równowagi w chwili t A.drgania opisane funkcją sinusoidalną (harmoniczną). Przekształceniem umożliwiającym rozkład ruchu drgającego na drgania harmoniczne jest transformacja Fouriera. Stałe A i B zależą od warunków początkowych następującymi związkami: Każdy ruch powtarzający się w regularnych odstępach czasu nazywany jest ruchem okresowym.prędkość kątowa omega (przy czym w=2*P/T=2*P*f) f. jeżeli znajduje się pod wpływem siły o wartości proporcjonalnej do wychylenia z położenia równowagi i skierowanej w stronę położenia równowagi: gdzie .amplituda.wychylenie z położenia równowagi Równaniem ruchu opisuje wzór: x(t)= A*sin(w*t) gdzie: x(t). Ruch harmoniczny tłumiony występuje wtedy. Ruch harmoniczny jest często spotykanym rodzajem drgań.częstotliwość [Hz] T.x. również wiele rodzajów bardziej złożonych drgań może być opisane jako w przybliżeniu harmoniczne. jest zależna nie tylko od siły kierującej ale też od współczynnika tłumienia i maleje gdy współczynnik tłumienia rośnie.

Wartość współczynnika tłumienia ustalamy w odpowiednim polu. co oznacza. Równanie opisujące ruch takiego ciała ma postać: gdzie γ jest stałą określającą siłę tarcia i nazywa się współczynnik tarcia. a dwie kropki nad zmienną x oznaczają dwukrotne różniczkowanie po czasie. a jedna kropka nad zmienną x oznacza jednokrotne różniczkowanie po czasie. Rozwiązaniem tego równania jest w szczególności funkcja sinus. Po puszczeniu na wykresie poniżej obserwujemy jak zmienia się wychylenie w funkcji czasu.. Spośród ruchów drgających można wyróżnić pewną specjalną klasę ruchów zwanych drganiami harmonicznymi.siła. że wykresem wychylenia ciała w funkcji czasu jest sinusoida. Jeżeli na poruszające się ciało działa dodatkowo siła tarcia to jego ruch przestaje być harmoniczny. Równania tego typu są bardzo powszechne w fizyce i nazywa się je równaniami oscylatora harmonicznego. Ruchem o takich własnościach jest ruch ciała o masie m pod wpływem siły. Jest to sytuacja graniczna między układem oscylującym a nieoscylującym.wychylenie z położenia równowagi. . k . Rozwiązaniem tego równania jest funkcja sinus o malejącej amplitudzie. Tłumienie krytyczne zachodzi dla ζ = 1. Podczas takiego ruchu wychylenie ciała z położenia równowagi zmienia się sinusoidalnie z czasem. Ciała podlegające takim ruchom nazywamy oscylatorami harmonicznymi. zwanej harmoniczną. co można obserwować na przygotowanej animacji. . Łapiąc szary kwadracik i „odchylając” go z położenia równowagi ustalamy początkowe wychylenie. Najogólniej taki ruch można określić jako periodyczny ruch ciała o niezerowej masie wokół położenia równowagi.współczynnik proporcjonalności. która jest proporcjonalna do wychylenia ciała z położenia równowagi ze znakiem minus. Jeżeli dla przypadku jednowymiarowego wychylenie ciała oznaczymy jako x. Ruch drgający jest jednym z podstawowych rodzajów ruchu występujących w przyrodzie i dlatego stanowi obiekt badań fizyków. Równanie ruchu (skalarne dla kierunku OX) dla takiego ciała można zapisać (z II zasady dynamiki Newtona) jako: Oscylator tłumiony. masę jako m to równanie Newtona dla takiego ciała ma postać: gdzie k jest współczynnikiem proporcjonalności w wyrażeniu określającym siłę harmoniczną.

czyli drgań o jednym stopniu swobody.Układ wraca do położenia równowagi w najkrótszym czasie. przy czym przenoszą energię z jednego miejsca do drugiego bez transportu jakiejkolwiek materii. Ciało o masie m zaczepione do jednego końca sprężyny wykonuje drgania harmoniczne pod wpływem siły F = – kx. Drgania wymuszone -drgania mostu wywołane marszem żołnierzy -drgania nadwozia samochodu wywołane niedoważeniem kół -ruch huśtawki trzeba popychać aby się ruszała Przypadek słabego tłumienia: Drgania wokół położenia równowagi o malejącej wykładniczo amplitudzie. to ciało wykonuje drgania wymuszone. Rozwiązanie równania ruchu ma postać: Jeżeli na ciało oprócz siły sprężystości i sił oporu działa siła wymuszająca. tłumionych i wymuszonych. Przy tłumieniu i wymuszaniu nie zmieniającym się w czasie układ dochodzi do drgań z częstotliwością wymuszającą i stałą amplitudą. oscylują wokół położenia równowagi. Taka sytuacja zwana jest stanem stacjonarnym. Ruch ten odbywa się pod wpływem siły zwróconej zawsze w stronę położenia równowagi i posiadającej wartość wprost proporcjonalną do wychylenia z położenia równowagi. Przykłady ruchu harmonicznego. W przypadku fal mechanicznych cząstki ośrodka. jeśli zostanie wychylone z położenia równowagi poprzez naciągnięcie lub ściśnięcie sprężyny: Fala – zaburzenie rozprzestrzeniające się w ośrodku lub przestrzeni. Taką siłą może być przykładowo siła sprężystości sprężyny F = – kx. Drgania harmoniczne tłumione występują dla wymuszonego oscylatora harmonicznego tłumionego. z częstoscią mniejszą od częstości drgań własnych w0 Rezonans – zjawisko fizyczne zachodzące dla drgań wymuszonych. nie przechodząc przez położenie równowagi. której wartość zmienia się okresowo. objawiające się pochłanianiem energii poprzez wykonywanie drgań o dużej amplitudzie przez układ drgający dla określonych częstotliwości drgań. Ruch harmoniczny prosty jest ruchem drgającym. Wszystkie fale wykazują następujące własności: . w którym rozchodzi się fala.

oraz powstawanie pasków dyfrakcyjnych po przejściu fali przez wąską szczelinę albo przeszkodę. której powierzchnie falowe mają kształt współśrodkowych powierzchni kulistych. fale poprzeczne rozchodzą się wolniej. a mogą rozchodzić się tylko w ciałach stałych. rozszczepienie światła w pryzmacie. Przykładem fali podłużnej jest fala dźwiękowa. Na tej podstawie stwierdzono. gdyż te nie przenoszą sił ścinających. Rodzaje fal: • poprzeczne • podłużne • koliste • płaskie • kuliste Fala poprzeczna jest to fala. w której drgania odbywają się w kierunku zgodnym z kierunkiem jej rozchodzenia się. Efekt ten. powoduje rozkład fali na fale składowe. Fale mechaniczne poprzeczne nie mogą rozchodzić się w objętości ośrodków płynnych. Rozchodzące fale nakładają się na siebie w wyniku czego zachodzą zjawiska:   interferencja – nakładanie się spójnych fal z różnych źródeł. Przeciwieństwem fal poprzecznych są fale podłużne. w których mogą rozchodzić się oba rodzaje fal. Fala podłużna – fala. Fale o różnych długościach mogą w różnych ośrodkach rozchodzić się z różnymi prędkościami. dudnienie – oscylacje amplitudy fali. Tego typu fale wzbudzane są w jednorodnym ośrodku izotropowym przez pojedyncze źródło punktowe .    prostoliniowe rozchodzenie się fali w ośrodkach jednorodnych. Fale na granicy ośrodków (np. powoduje na przykład:  rozszczepienie – załamanie fal pod różnymi kątami. w którym porusza się z inną prędkością. W ciałach stałych. zmienia kierunek swego biegu. które prowadzi do wzmocnienia lub wygaszenia się fal. czego skutkiem jest zdolność do omijania przeszkód mniejszych niż długość fali. że jądro Ziemi jest płynne. w której kierunek drgań cząstek ośrodka jest prostopadły do kierunku rozchodzenia się fali. fale na wodzie) są z natury falami poprzecznymi.fala. Fala kulista . odbicie – po dojściu do granicy ośrodków fale zmieniają kierunek poruszając się nadal w tym samym ośrodku załamanie – na granicy ośrodków fala przechodząc do ośrodka. Fale elektromagnetyczne są falami poprzecznymi. Środek tych powierzchni nazywamy środkiem fali. nazywamy dyspersją fali. np. zależnie od ich długości. dyfrakcja – uginanie się fali na krawędziach.

w którym rozchodzi się fala. Jest to wielkość skalarna wyrażona w radianach. Dyspersja jest zjawiskiem powszechnym. wówczas o takiej fali mówi się że nie ulega dyspersji. Prędkość grupowa – wielkość opisująca rozchodzenie się fal nieharmonicznych (innych niż sinusoidalne) w sytuacji. Jeżeli prędkość fazowa i grupowa fali nie zależy od częstości fali.jest to fala. i płaszczyzny. zwana prędkością grupową jest inna niż prędkość rozchodzenia się fazy fali (prędkość fazowa) i także zależy od częstotliwości. ulegają jej prawie wszystkie rodzaje fal w bardzo wielu ośrodkach. której powierzchnie falowe (powierzchnie o jednakowej fazie) tworzą równoległe do siebie linie proste. Faza fali – faza drgań punktu ośrodka. na fali tworzą się "bałwany".Fala płaska . która określa w której części fali okresu znajduje się punkt fali. Dyspersję fal oraz zjawiska z niej wynikające obserwuje się w ośrodku. grzbiet porusza się szybciej niż dolina. Dyspersja fal na wodzie Falami ulegającymi dyspersji są też fale na wodzie. oznacza to że prędkość rozchodzenia się odpowiedniego sygnału. W wyniku rozchodzenia się fal w ośrodku dyspersyjnym fale o różnej częstotliwości rozchodzą się z różną prędkością. z jaką rozchodzą się miejsca fali o tej samej fazie. a ośrodek nazywa się niedyspersyjnym. . Dyspersja fal to zależność prędkości fazowej fal od ich częstotliwości. Gdy fala znajdzie się na jeszcze płytszej wodzie. Faza fali – faza drgań wywołanych ruchem falowym. gdy natężenie fali nie wpływa na prędkość ruchu fali. o rośnie wysokość fali czyli amplituda fali. W wyniku czego zachodzą zjawiska:   czoło fali przy brzegu jest prawie równoległe do brzegu a kierunek ruchu fali jest do brzegu prostopadły. Prędkość fazowa fali jest to prędkość. gdy fala przechodzi na płytką wodę to: o odległość między kolejnymi grzbietami fali (długość fali) zmniejsza się. gdy rozchodzi się w przestrzeni trójwymiarowej. że przestaje obowiązywać zasada superpozycji fal i fala przestaje być falą harmoniczną. którego właściwości zależą od częstotliwości (długości fali). Faza określa w której części okresu fali znajduje się punkt fali. Fale te mają większą prędkość gdy poruszają się na wodzie o większej głębokości a mniejszą na mniejszej głębokości. gdy fala rozchodzi się po powierzchni. o fala zmienia kierunek ruchu. to wysokość fali jest porównywalna z głębokością wody. Z fizycznego punktu widzenia oznacza to.

Z oczywistych względów na umocowanych końcach powstają węzły fali. Może osiągać brzeg jako: łamiąca się fala. Idealna fala stojąca nie jest więc falą . W przypadkach rzeczywistych zwykle porusza się ona tam i z powrotem w ograniczonym obszarze przestrzeni (niezupełna fala stojąca). ale ich wysokość nie przekracza kilkudziesięciu centymetrów. ponieważ długość tych fal dochodzi do kilkuset kilometrów. Dopiero w strefie brzegowej może ona osiągnąć wysokość kilkudziesięciu metrów niszcząc nadbrzeżne miejscowości. Fala wzbudzona na obustronnie zamocowanej strunie powstaje na skutek nakładania się (interferencji) fali biegnącej w kierunku zamocowania z falą odbitą. poruszającej się z wielką prędkością (do 900 km/h). zalanie podobne do przypływu. Miejsca gdzie amplituda fali osiąga maksima nazywane są strzałkami. w których amplituda jest zawsze zerowa węzłami fali stojącej. Fala stojąca to w istocie drgania ośrodka nazywane też drganiami normalnymi. Na pełnym morzu przejście fali tsunami. Fale rozchodzą się pierścieniowo od miejsca jej wzbudzenia. Rysunek przedstawia idealną (zupełną) falę stojącą. Tsunami pol. Z warunku. że dla x = L (gdzie L jest długością struny) powstaje również węzeł wynika . której pozycja w przestrzeni pozostaje niezmienna. wywołana podwodnym trzęsieniem ziemi. może być nawet niezauważone.drgania się nie propagują. Fala stojąca może zostać wytworzona w ośrodku poruszającym się względem obserwatora lub w przypadku interferencji dwóch fal poruszających się w takim samym kierunku. ściana wody. Aby była fala musi być wezel Zastosowanie wyprowadzonych równań do opisu fali stojącej w takiej strunie wymaga nałożenia na te równania warunków brzegowych (powstawanie węzłów na końcach). fala portowa– fala oceaniczna. Fala stojąca — fala.Dla fal rozprzestrzeniających się bez zmiany kształtu impulsu falowego odpowiada prędkości rozchodzenia się impulsu i prędkości rozchodzenia się czoła fali. Najczęściej występuje w basenie Oceanu Spokojnego. rzadko w wyniku upadku meteorytu. że Z warunku. że dla x = 0 powstaje pierwszy (n = 0) węzeł wynika. bądź osuwiskiem ziemi (lub cieleniem się lodowców). wybuchem wulkanu. ale mających przeciwne zwroty. zaś te.

charakterystyka i podział Istnienie fal elektromagnetycznych przewidują równania Maxwella . dużymi opadami deszczu w jednej części zbiornika lub gwałtownymi zmianami kierunku wiatru. Wywołane są gwałtownymi zmianami ciśnienia atmosferycznego nad zbiornikami wód lub w ich pobliżu. Sejsze mogą być spowodowane wieloma czynnikami. Zajmował się badaniem praw rządzących elektrodynamiką klasyczną. Wprowadził do terminologii naukowej pojęcie pola elektromagnetycznego. a w drugiej jednocześnie opada).Sejsza – swobodna fala stojąca. Najbardziej znany jest właśnie ze sformułowania podstawowych równań elektromagnetyzmu. W wyniku oporów falowanie zanika. Woda na akwenie wraca do równowagi dzięki sile grawitacji po ustąpieniu warunków wymuszających oscylacje. ale tak naprawdę dotyczy wszystkich fal elektromagnetycznych. Wielkość ta umownie nazywa się prędkością światła. morzach i jeziorach pod wpływem wyraźnego zaburzenia równowagi wody (w jednej części zbiornika poziom wody podnosi się. aktywnością sejsmiczną. . Prędkość fal elektromagnetycznych w próżni wynikająca z tych równań dana jest wzorem: R E K L A M A czytaj dalej ↓ Prędkość ta w przybliżeniu wynosi 300000 km/s. Fale elektromagnetyczne. powstająca w zamkniętych zatokach. Clerk Maxwell był wybitnym fizykiem pochodzenia szkockiego. Nie zależy bowiem od długości fali i jej częstotliwości. W niewielkich zbiornikach wodnych może je powodować ruch statków.

Z równań Maxwella wynika. Różnica tylko wynika z innej długości fal i częstotliwości. nie ma w nim żadnych przerw.że wektor E jest równoległy do płaszczyzny odbijającej światło. że: tgα =n2/1. Światło jest falą elektromagnetyczną polegającą na rozchodzeniu się na przemian zmiennych pól elektrycznych i magnetycznych. Widmo fal elektromagnetycznych jest widmem ciągłym. Gdy wektor E i tym samym wektor B mają tylko jeden wyróżniony kierunek. których linie są do siebie wzajemnie prostopadłe. Cały zakres fal elektromagnetycznych został podzielony na kilka przedziałów. w którym światło ujawnia swoje właściwości jako fala poprzeczna. Można wykazać. że światło po przejściu przez nie ma jeden wyróżniony kierunek. Najwięcej promieniowania tego typu dociera na Ziemie ze Słońca. Ich nazwy zazwyczaj wynikają z technik wytwarzania bądź detekcji tych fal. Fale elektromagnetyczne są stale obecne w życiu człowieka. silniki samochodowe lub chociażby przez żarówki. Są to substancje o takich właściwościach. . to promień odbity jest całkowicie spolaryzowany liniowo w ten sposób.Jeśli tak spolaryzowane światło trafi na drugi polaryzator skręcony względem pierwszego o 90°. Polaryzacja światła jest zjawiskiem. spełniający ten warunek. to tworzy z promieniem załamanym kąt prosty. to drgania zostaną całkowicie wygaszone i światło przez niego nie przejdzie. Wektory natężenia pola elektrycznego E i indukcji magnetycznej B zmieniając się „drgają” przypadkowo w różnych kierunkach. że wszystkie fale elektromagnetyczne mają taką samą naturę i prędkość rozchodzenia się . Do polaryzacji światła służą polaryzatory. Fale elektromagnetyczne wytwarzane są także przez radary. w którym drga wektor natężenia pola elektrycznego i prostopadle do niego drga wektor indukcji magnetycznej pola magnetycznego. że gdy promień odbity jest całkowicie spolaryzowany. nazywa się kątem Brewstera. Światło ulega częściowej polaryzacji podczas odbicia od granicy dwóch ośrodków. Jeśli kąt padania α spełnia taki warunek. to światło jest spolaryzowane liniowo. ale zawsze prostopadle do kierunku rozchodzenia się fali. Natomiast wśród promieniowani wytwarzanego na Ziemi dominują sygnały radiowe i telewizyjne. że nie wyróżniono ani dolnej ani górnej możliwej granicy częstotliwości ani długości fal elektromagnetycznych. Kąt padania. Często granice między poszczególnymi obszarami widma zostały ustalone umownie. Należy pamiętać.

które dobiega do naszych oczu prosto ze Słońca. Poza tym. . lecz świeci tym światłem słonecznym. która rozpraszana jest w najmniejszym stopniu. możemy uważać za nierozproszone. Taką rolę spełniają szkła w okularach polaroidowych. dociera ze Słońca do oka po łamanej. czyli ta. W powyższym wzorze fragment 1 + cos 2θ wynika z różnego rozproszenia światła o różnych polaryzacjach. to patrząc na niebo widzimy światło rozproszone. Występuje przy rozchodzeniu się światła w przejrzystych ciałach stałych i cieczach.rozpraszająca cząstka . Powinien być to przede wszystkim fiolet (najwyższe częstotliwości). Zjawisko to odpowiada za częściową polaryzację błękitu nieba. że łamana oznacza zmianę kierunku. Słońce zachodzące jest położone nisko nad horyzontem i jego światło przechodzi przez grubą warstwę atmosfery (czyli ma wiele szans na rozproszenie). niebieski). będzie zatem ubogie w składowe o wysokiej częstotliwości. To. oko jest mało wrażliwe na fiolet. Innymi słowy. To dlatego Słońce ma dla nas kolor żółty. które widzimy. składnik ten zależy od kąta rozproszenia i jest równy zero dla kąta prostego. które na drodze Słońce-oko napotykają atomy powietrza i rozpraszają się „na boki”. które pochłonie i ponownie wyemituje (zwykle w innym kierunku). patrząc na Słońce. A jako.Ponieważ światło odbite jest spolaryzowane. I to dlatego niebo jest niebieskie! Niebo widziane z księżyca jest czarne. bo te zostaną rozproszone „na boki”. Rozpraszanie Rayleigha (od nazwiska Lorda Rayleigha) to rozpraszanie światła na cząsteczkach o rozmiarach mniejszych od długości fali rozpraszanego światła. Najintensywniej rozpraszane się fotony o wysokich częstotliwościach (fiolet.obserwator. A więc w tym przypadku dotrze do naszych oczu tylko składowa niskich częstotliwości. ponieważ na księżucu nie ma atmosfery. co zostanie. Składnik (cos 2θ) określa rozproszenie światła o polaryzacji równoległej do płaszczyzny padania . po prostu nie mają szans do oka dotrzeć. to że światło rozproszone pod kątem prostym jest spolaryzowane liniowo. to można wygaszać je za pomocą polaryzatorów. To dlatego zachodzące (także wschodzące) Słońce jest czerwone. określa on że rozpraszanie tej składowej nie zależy od kąta rozproszenia. które redukują odblaskowe światło odbite. Składnik pierwszy (1) określa rozproszenie światła o polaryzacji prostopadłej do płaszczyzny wyznaczonej przez punkty źródło światła . Światło. Światło. to głównie mieszanka fotonów niskich częstotliwości o wypadkowej barwie żółtej. ale Słońce emituje go w mniejszych ilościach i jest on w górnych warstwach atmosfery częściowo absorbowany. ale najbardziej efektownie objawia się w gazach. Te fotony. Oznacza. Rozpraszanie Rayleigha na cząsteczkach atmosfery jest przyczyną błękitnego koloru nieba.rozproszenia. Wypadkowa barwa fotonów docierających z nieba jest zatem niebieska. światło. Niebo nie jest źródłem światła. które dobiega z nieba.

Prawo to wynika z faktu. a nie przepuszcza składowej prostopadłej do kierunku polaryzacji.. naprężeń w ośrodkach przeźroczystych (mikroskop polaryzacyjny). następnie naklejona na szkło. Z padającego światła naturalnego niespolaryzowanego przepuszcza fale elektromagnetyczne. θ – kąt między płaszczyzną polaryzacji światła padającego i płaszczyzną polaryzacji polaryzatora. który swiciłby wółasnym światłem(ziemia i księżyc świecą światłem odbitym) Polaryzator – urządzenie optyczne przepuszczające światło o określonej polaryzacji liniowej. Polaryzatory są używane w przyrządach optycznych do badania materiałów. skonstruowany w 1938 przez Edwina H Landa. Polaroid to polaryzator wykorzystujący selektywne pochłanienie światła. Dlatego układ dwóch polaryzatorów. Natężenie światła spolaryzowanego liniowo po przejściu przez idealny polaryzator optyczny jest równe iloczynowi natężenia światła padającego i kwadratu cosinusa kąta między płaszczyzną polaryzacji światła padającego a płaszczyzną polaryzacji światła po przejściu przez polaryzator gdzie: I0 – natężenie światła padającego. Prawo Malusa – prawo odkryte przez francuskiego fizyka Malusa określające natężenie światła spolaryzowanego po przejściu przez polaryzator. Jest to folia z tworzywa sztucznego rozciągana podczas produkcji w jednym kierunku. Polaryzator foliowy(polaroid) Najczęściej polaryzator jest polaroidem. Rozciąganie układa równolegle cząsteczki tworzywa sztucznego. a przepuszcza w kierunku prostopadłym. Tak ułożone cząsteczki pochłaniają światło w kierunku cząsteczek. ponieważ nie znajduje się plisko żaden obiekt niebieski. Gdy na idealny polaryzator pada światło niespolaryzowane. że przez polaryzator przechodzi tylko składowa wektora natężenia pola elektrycznego fali elektromagnetycznej zrzutowana na kierunek polaryzacji polaryzatora Natomiast natężenie fali jest proporcjonalne do kwadratu jej amplitudy. to wychodzące z niego światło spolaryzowane ma dwukrotnie mniejsze natężenia w porównaniu do światła padającego .Na ziemi w nocy niebo jest czarne. które są obrócone względem swoich płaszczyzn polaryzacji o kąt prosty nie przepuszcza światła. Z padającego światła spolaryzowanego przepuszcza składową w kierunku polaryzacji. tworząc światło spolaryzowane. do eliminacji odbić. których wektor elektryczny leży w określonym przez polaryzator kierunku.

że średnia wartość cos2θ jest równa 1/2. lub czynność optyczna – właściwość niektórych związków chemicznych polegająca na zdolności skręcania płaszczyzny polaryzacji światła spolaryzowanego. to wiązka zostanie prawie całkowicie pochłonięta wykorzystuje się to do znacznego osłabienia światła reflektorów nadjeżdżających z przeciwka samochodów. Ten fakt wykorzystuje się w okularach zawierających filtry polaryzacyjne. kolorów i pogarsza komfort widzenia. Tym sposobem unika się oślepiania kierowcy. Skręcalność optyczna jest rodzajem dwójłomności. dotrze więc do oczu kierowcy niej osłabione.Zależność ta wynika z tego. Soczewki działają jak analizatory i nie przepuszczają drażniących oczu odblasków.w kierunku pionowym. stosowanych często w laserach. na którą pada światło . Promień załamany jest spolaryzowany częściowo. mokra nawierzchnia drogi. Okulary polaryzacyjne poleca się szczególnie osobom potrzebujących korekcji astygmatyzmu oraz kierowcom. że promień odbity i załamany tworzą kąt prosty. że jeśli na drodze światła niespolaryzowanego ustawimy dwa polaryzatory o prostopadłych kierunkach polaryzacji.) tworzy oślepiającą białą poświatę. itp. przednia szyba samochodu. Sir David Brewster (1781–1868) sformułował prawo dotyczące polaryzacji światła odbitego. przy którym promień odbity jest całkowicie spolaryzowany liniowo. Takie okulary eliminują również rozproszone światło przez chmury. Fakt. Zmienia to znacznie nasze postrzeganie kształtów. Aktywność optyczna. W rzeczywistych polaryzatorach natężenie światła jest mniejsze z powodu pochłaniania światła w materiale polaryzatora. Polaryzacja ta w optyce zwana jest prostopadłą i oznaczana S (lub inaczej TE-transverse electric). które również jest częściowo spolaryzowane. lód. Kierunek pola elektrycznego światła odbitego jest prostopadły do płaszczyzny padania (płaszczyzny rysunku). ale bez ich przekłamania. Natomiast światło rozproszone na jezdni i otaczających samochód przedmiotach nie będzie już spolaryzowane w tej samej płaszczyźnie. to światło odbite jest całkowicie spolaryzowane. śnieg. Eliminują one również refleksy od ekran Kąt Brewstera – kąt padania światła na powierzchnię dielektryka. a szyba samochodu. Jeśli szkła reflektorów polaryzują światło w kierunku poziomym. to wiązka światła będzie znacznie osłabiona. Gdy na granicę ośrodków przezroczystych pada światło niespolaryzowane pod takim kątem. . Światło odbite od gładkiej powierzchni (woda. powiązanym zjawiskiem związanym z absorpcją światła jest dichroizm kołowy. Widzimy wtedy obraz ze zwiększonym kontrastem i podkreślonymi wyraźnymi kolorami. skręcalność optyczna. Ale odbite światło jest przynajmniej częściowo spolaryzowane. Zjawisko to wykorzystuje się do polaryzacji światła przez odbicie oraz do bezodbiciowego przechodzenia światła spolaryzowanego w elementach optycznych zwanych okienkami Brewstera.

jeżeli na drodze fali znajdzie się przeszkoda z pojedynczym otworem. chiralne cząsteczki muszą posiadać silnie spolaryzowane wiązania chemiczne blisko centrum chiralności lub posiadać przy tym centrum znacząco różne podstawniki. Skręcalność optyczna jest funkcją długości fali światła (zjawisko to określa się jako dyspersję skręcalności optycznej). wówczas. W ogólnym przypadku amplituda ta będzie zależała od geometrii układu i kierunku. Zasada Huygensa nie określa amplitudy fali. w którym fala się porusza. celuloid). Pod wpływem naprężeń materiały te nabierają cech optycznych kryształu jednoosiowego o osi optycznej skierowanej równolegle do kierunku rozciągania lub ściskania i przy oświetleniu światłem spolaryzowanym. szkliwa. które dla jednej długości fali skręcają światło w lewo. Elastooptykę wykorzystuje się także do wykrywania szkodliwych naprężeń w przedmiotach szklanych i do badania struktur polimerów.in. przez który przedostaje się jedynie światło o polaryzacji zgodnej z kierunkiem polaryzacji filtru. Na przykład. w którą stronę będzie ona skręcać światło. w którym fala pierwotnie się rozchodziła.in. czyli istnienie w formie dwóch nienakładalnych enancjomerów. iż każdy punkt ośrodka. amplituda fali będzie największa w tym kierunku. Znane są cząsteczki. przejawiające się m. okulary polaryzacyjne – okulary z filtrem polaryzacyjnym. wykazujących pod obciążeniem właściwości anizotropowe. jak zauważył Gustav Kirchhoff. Zasada Huygensa – sformułowana przez Christiaana Huygensa mówiąca. do którego dotarło czoło fali można uważać za źródło nowej fali kulistej. a dla innej w prawo. dwójłomnością optyczną. Nie wszystkie cząsteczki chiralne wykazują jednak aktywność optyczną. Fale te zwane są falami cząstkowymi i interferują ze sobą. tworzących dwa charakterystyczne rodzaje linii: izokliny i izochromy. Wypadkową powierzchnię falową tworzy powierzchnia styczna do wszystkich powierzchni fal cząstkowych i ją właśnie obserwujemy w ośrodku.Warunkiem koniecznym występowania aktywności optycznej cząsteczek jest ich chiralność. Elastooptykę stosuje się głównie do badania naprężeń w częściach maszyn o skomplikowanych kształtach. Na ich podstawie możliwe jest wyznaczenie naprężeń w dowolnym punkcie ciała. Z budowy przestrzennej cząsteczki nie da się z całkowitą pewnością bezpośrednio wywnioskować. Określona konfiguracja przestrzenna cząsteczek nie przekłada się więc bezpośrednio na określoną aktywność optyczną. normalnie izotropowych (m. nie są widoczne niepotrzebne odbicia od powierzchni niemetalicznych. dzięki czemu m. polimery.in. a jeszcze dla innej długości w ogóle nie skręcają. wykonuje się ich modele z materiału o właściwościach elastooptycznych i poddaje obciążeniom analogicznym do rzeczywistych. Elastooptyka to zespół metod doświadczalnych do badań stanu naprężeń i odkształceń w ciałach bezpostaciowych. Kirchhoff podał przybliżony wzór opisujący zmianę amplitudy A w funkcji kąta θ . w wyniku zjawiska dwójłomności następuje rozszczepienie światła na dwie składowe i pojawienie się prążków interferencyjnych. Aby ją wykazywać w zauważalnym stopniu.

Aby badana struktura spełniała ten warunek. pokryciach antyrefleksyjnych. Dyfrakcja (ugięcie fali) to zjawisko fizyczne zmiany kierunku rozchodzenia się fali na krawędziach przeszkód oraz w ich pobliżu. Zgodnie z zasadą Huygensa każdy punkt szczeliny o szerokości d. przestrzennego rozkładu amplitudy fali (wzmocnienia i wygaszenia) w wyniku nakładania się (superpozycji) dwóch lub więcej fal. ale wyraźnie jest obserwowane dla przeszkód o rozmiarach porównywalnych z długością fali. to zachodzi zjawisko ugięcia. wynikające wprost z zasady Huygensa. Za przeszkodą fale nakładają się na siebie zgodnie z zasadą superpozycji. nazywa się dyfrakcją. grubość pojedynczej warstwy musi być rzędu długości fali światła. Zjawisko dyfrakcji występuje dla wszystkich rodzajów fal np. czyli dla światła widzialnego około kilkuset nanometrów. Między źródłami zachodzi interferencja. Jeżeli wiązka fal przechodzi przez szczelinę lub omija obiekt. precyzyjnych filtrach i zwierciadłach. Optyka cienkich warstw tłumaczy zjawisko iryzacji i opalizacji występujące na      bańkach mydlanych plamach benzyny opalach skrzydłach niektórych gatunków motyli piórach pawia Własności optyczne cienkich warstw są wykorzystywane w           niskoemisyjnych szybach w domach i samochodach. czyli korelacja faz. co powoduje wzmacnianie i osłabianie światła rozchodzącego się w różnych kierunkach. fal dźwiękowych oraz fal materii. Te efekty mają wpływ zarówno na odbicie światła jak i jego przechodzenie przez obiekt. że każdy punkt fali staje się nowym źródłem fali kulistej. . gdy równoległa wiązka światła (np. jest nowym źródłem fali. Przy spełnieniu pewnych warunków za przeszkodą pojawiają się obszary wzmocnienia i osłabienia rozchodzących się fal (interferencja). Warunkiem interferencji fal jest ich spójność. Dyfrakcja używana jest do badania fal oraz obiektów o niewielkich rozmiarach. zwierciadłach Bragga.Zjawisko uginania się fali na przeszkodach. amplitudy i częstotliwości. w tym i kryształów. Interferencja– zjawisko powstawania nowego. która dotyczy zjawisk zachodzących w strukturach złożonych z bardzo cienkich warstw różnych materiałów. Zgodnie z zasadą Huygensa fala rozchodzi się w ten sposób. ogranicza jednak zdolność rozdzielczą układów optycznych. Zjawisko zachodzi dla wszystkich wielkości przeszkód. stosowanych między innymi w okularach oraz na zwierciadłach niektórych typów laserów półprzewodnikowych światłach odblaskowych w samochodach. Optyka cienkich warstw jest działem optyki. z lasera) przechodzi przez wąską pojedynczą szczelinę zwaną szczeliną dyfrakcyjną. podłoża i powietrza. Warstwy tej grubości mają specyficzne własności optyczne związane z dyfrakcją i interferencją światła oraz z różnicami w wartościach współczynnika załamania światła poszczególnych cienkich warstw. fal elektromagnetycznych. Jeden z najprostszych przykładów zjawiska dyfrakcji zachodzi.

jeśli E<V0 niemożliwe jest przejście cząstki na drugą stronę bariery. Ułamek w wyżej podanym wzorze jest wartością kąta. Klasycznie. Z punktu widzenia fizyki klasycznej stanowi paradoks łamiący klasycznie rozumianą zasadę zachowania energii.w optyce przydatność określonego przyrządu optycznego do obserwacji obiektów o określonej odległości kątowej. Scanning Probe Microscope) – umożliwia uzyskanie obrazu powierzchni materiałów przewodzących ze zdolnością rozdzielczą rzędu pojedynczego atomu. opisane przez mechanikę kwantową.stała siatki dyfrakcyjnej s . skanera czy drukarki). zjawisko tunelowe (przenikanie cząstek przez barierę energetyczną). Kwantowo jest to możliwe. Uzyskanie obrazu powierzchni jest możliwe . Jednym z kryteriów określania zdolności rozdzielczej jest kryterium Rayleigha.szerokość czynna siatki Równanie Schrödingera .liczba szczelin siatki dyfrakcyjnej d . Dla siatki dyfrakcyjnej otrzymujemy wzór: gdzie:      λ . tym bliższe sobie punkty są obserwowane jako odrębne.przykłady cząstka swobodna. a nie jako pojedyncza plama. Skaningowy mikroskop tunelowy (STM od ang. cząstka w skończonej studni potencjału kwantowy oscylator harmoniczny . Im większa jest zdolność rozdzielcza.długość fali m . Scanning Tunneling Microscope) – rodzaj SPM. gdyż cząstka przez pewien czas przebywa w obszarze zabronionym przez zasadę zachowania energii. Od zdolności rozdzielczej zależy rozdzielczość danego urządzenia (monitora. elektron w atomie wodoru Zjawisko tunelowe – teoria cząstka o masie m i energii E pada na barierę o wysokości V0 . cząstka w nieskończonej studni potencjału. Zdolność rozdzielcza wiąże się ze zjawiskiem dyfrakcji (załamania fali).rząd dyfrakcji (numer prążka/plamki) N .Zdolność rozdzielcza . inne zjawiska tunelowe emisja cząstek α przez jądra atomowe (promieniowanie α). pod jakim obserwujemy dany obiekt. termoemisja elektronów z rozżarzonego metalu . zjawisko Josephsona w nadprzewodnikach Zjawisko tunelowe zwane też efektem tunelowym – zjawisko przejścia cząstki przez barierę potencjału o wysokości większej niż energia cząstki. półprzewodnikowa dioda tunelowa . mikroskopu ze skanującą sondą (ang.

Odległość sondy od powierzchni próbki jest rzędu kilku angstremów (do 1 nm). od którego przyrząd ten wziął swoją nazwę. STS) w mikroskopie tym. constant current method. napylanie). w wyniku zjawiska piezoelektrycznego zmienia w niewielkim stopniu swe wymiary. W rzeczywistości STM nie rejestruje fizycznej topografii próbki. którą można poruszać w sposób kontrolowany. która może być wykonana tylko z materiału przewodzącego prąd elektryczny lub być pokryta atomami metalu (tzw. dla . Konstrukcje mikroskopu i metody działania: W prostszych rozwiązaniach zwanych metodą stałej wysokości (ang. porusza próbką. a sama sonda pozostaje nieruchoma. wyznacza się zależność natężenia prądu od przyłożonego napięcia. Prąd tunelowy. CGM) igła może oddalać się i przybliżać do próbki. który pod wpływem napięcia elektrycznego. Metoda ta umożliwia określenie gęstości stanów elektronów w badanej substancji. ale dzięki temu. constant gap width mode. dlatego też nazywany jest prądem tunelowym. ale dokonuje pomiaru obsadzonych i nieobsadzonych stanów elektronowych blisko powierzchni Fermiego. Przemiatanie (skanowanie) kolejnych linii i punktów obrazu próbki odbywa się według z góry zadanego programu. W tym rozwiązaniu jeżeli próbka zawiera wypukłości może dojść do kolizji igły z materiałem. W rozwiniętych konstrukcjach zwanych metodą stałego prądu lub metodą stałej odległości (ang. scanning tunneling spectroscopy. Rozwiązanie to można stosować tylko w przypadku próbek o równej powierzchni. dla danego położenia igły. a w wklęsłościach próbki obraz jest słaby a nawet całkowicie zanika. że próbka jest w niewielkiej odległości od ostrza igły elektron przeskakuje przez zabroniony obszar (barierę potencjału) do badanej próbki w wyniku emisji polowej istnienie której tłumaczy się kwantowym zjawiskiem tunelowym. Najbardziej rozwiniętą metodą jest spektroskopia mikroskopu skaningowego (ang. W innych rozwiązaniach układ piezoelektryczny. Przyłożone napięcie pomiędzy sondą a próbką (od ułamków do kilku woltów).dzięki wykorzystaniu zjawiska tunelowego.5 mm) zawiera na końcu kryształ ustawiony wierzchołkiem w stronę ostrza – dzięki temu zakończeniem sondy jest dokładnie jeden atom. Działanie tej metody opiera się na teoretycznej prawidłowości mówiącej. że pochodna natężenia prądu tunelowego po napięciu jest proporcjonalna do gęstości stanów elektronów. a tym samym zmienia położenie igły przesuwając ją nad próbką. W układach tych do obrazowania powierzchni próbki wykorzystuje się wielkość prądu tunelowego oraz napięcie sterujące wysokością igły. po odfiltrowaniu dużych częstotliwości. Zgodnie z uproszczeniem Kubby'ego[2]. jest sygnałem wejściowym układu zapewniającego przepływ stałego prądu tunelowego. umieszczona jest sonda (igła). Sonda (drut wolframowy lub Pt/Ir o średnicy 0. CCM.2–0. Tak małe napięcie nie jest wystarczające do tego by elektron pokonał przyciąganie jonów metalu i oderwał się od ostrza igły. CHM) igła porusza się na stałej wysokości nad próbką a aparatura rejestruje wyłącznie zmiany prądu tunelowego. Ramię trzymające igłę mocowane jest do aparatury poprzez skaner piezoelektryczny. Ustalanie odległości igła-próbka jest przeprowadzane przez odpowiednio szybki układ ujemnego sprzężenia zwrotnego w układzie odległość – prąd tunelowy – napięcie sterujące wysokością. constant height method. Ten sam skrót używany jest do określenia gałęzi mikroskopii Nad powierzchnią próbki.

Schemat mikroskopu sił atomowych (AFM) z optyczną detekcją ugięcia mikrobelki Strefy potencjału Lennarda-Jonesa wykorzystywanego przez podstawowe tryby pracy AFM-u Występowanie sił magnetycznych. Jeśli chce się do obrazowania wykorzystać siły magnetyczne. Skonstruowanie skaningowego mikroskopu tunelowego dało początek nowej metodzie badawczej nazwanej skaningową spektroskopią tunelową Mikroskop sił atomowych (Umożliwia uzyskanie obrazu powierzchni ze zdolnością rozdzielczą rzędu wymiarów pojedynczego atomu dzięki wykorzystaniu sił oddziaływań międzyatomowych. scanning tunnelling microscope. Poza obrazowaniem struktury atomowej i profilu powierzchni skanowanej próbki. której odchylenie umożliwia wyznaczenie siły oddziaływania międzyatomowego pomiędzy atomami ostrza i badanej powierzchni. że do obrazowania powierzchni można by wykorzystać siły oddziaływania międzyatomowego. Pomiar ugięcia dźwigni jest najczęściej dokonywany metodami optycznymi. Eksperymenty z mikroskopem STM doprowadziły do ważnego odkrycia. Czułość odczytu ugięcia dźwigni sięga dziesiątych części angstrema. na zasadzie przemiatania ostrza nad lub pod powierzchnią próbki. takich jak adhezja. kohezja. co było niedostępne dla mikroskopów STM. to może ona oderwać pojedynczy atom z powierzchni próbki i przełożyć go w inne miejsce. Ostrze jest wytworzone na sprężystej mikrodźwigni (mikrobelce). Jeżeli do igły przyłoży się większe napięcie niż przy skanowaniu. która pomaga zrozumieć wiele zjawisk powierzchniowych. elektrostatycznych i oddziaływań międzyatomowych pomiędzy atomami ostrza i badanej powierzchni umożliwia wykorzystanie detekcji ruchów ostrza sunącego po powierzchni próbki do obrazowania tej powierzchni.bariery potencjału o szerokości d znacznie mniejszej. ostęp w badaniach naukowych. jaki przyniosło skonstruowanie skaningowego mikroskopu tunelowego (ang. stał się inspiracją do dalszych poszukiwań. STM). przykładowo można wyznaczyć lokalną gęstość stanów. prawdopodobieństwo przetunelowania elektronu zależy wykładniczo od szerokości tej bariery. Twórcy pierwszego mikroskopu sił atomowych wpadli na pomysł. W ten sposób możliwa jest obróbka materiału na poziomie atomowym. Mapa sił dla każdego punktu powierzchni próbki jest przetwarzana komputerowo na obraz. Uzyskując zależność prądu tunelowego od napięcia polaryzacji ostrze-próbka można wiele powiedzieć o lokalnych własnościach elektronowych powierzchni próbki. Mikroskop STM stał się pierwszym prawdziwym narzędziem nanotechnologii. to ostrze pokrywa się materiałem . niż droga zaniku funkcji falowej. Umożliwiłoby to obserwowanie powierzchni izolatorów. tarcie i wiele zjawisk biologicznych. skaningowy mikroskop tunelowy znajduje inne zastosowania.

Metoda ta jest też często wykorzystywana w metalurgii. Mikroskop sił atomowych umożliwia badanie gładkości powierzchni stempli do wyrobów płyt kompaktowych. powierzchnie swobodne próbek (czyli powierzchnie takie jak naturalnie występują) albo powierzchnie otrzymane w wyniku bardzo precyzyjnego cięcia próbki. friction force microscope. a nie ugięcie w kierunku prostopadłym do badanej powierzchni. W idealnej sytuacji zakładamy. ponadto do obserwacji formowania warstw surfaktantów czy cząstek koloidalnych lub np.magnetycznym.in. że obserwowany obraz jest wynikiem oddziaływania najbardziej wysuniętych atomów ostrza i próbki. półprzewodnikowych oraz magnetycznych nośników pamięci. a pomocą mikroskopu sił atomowych można uzyskać mikroskopowe mapy opisujące zarówno ukształtowanie powierzchni. do bezpośredniej obserwacji. co jest utrudnione w przypadku szeroko dotychczas stosowanej mikroskopii elektronowej. w biologii staje się możliwe obrazowanie i badanie właściwości żywych komórek w ich naturalnym ciekłym środowisku. jeśli używamy różnych ostrzy. AFM stosuje się w chemii i fizyce do badania m. Metodą AFM bada się albo tzw. AFM umożliwia także obrazowanie ścian domenowych w ferroelektrykach. Na ten temat powstało wiele prac teoretycznych. jak i w cieczy czy w próżni. Mówimy wtedy o mikroskopie sił tarcia (ang. Interpretacja obrazów wymaga szczegółowej analizy oddziaływań ostrze-próbka. w jaki sposób "układają" się cząsteczki polimeru w stopie. Przeprowadzenie pomiaru zwykle nie wymaga skomplikowanych procedur przygotowania badanej próbki (w porównaniu z innymi metodami mikroskopowymi) i może być dokonane zarówno w powietrzu. takie jak: tarcie. Mikrosondy stosowane w AFM produkuje się zazwyczaj z krzemu i azotku krzemu[2]. Na czubek ostrza składa się od kilku do kilkuset atomów. przewodność elektryczna. struktura domen magnetycznych czy przewodność termiczna. Często bada się też pojedyncze warstwy atomów nanoszone na specjalnych matrycach. Obrazy mogą różnić się między sobą. FFM). rozkład ładunku elektrostatycznego. jak i jej właściwości fizyczne. Mikroskopia sił atomowych znalazła również zastosowanie w kontroli jakości w przemyśle materiałów optycznych. struktury krystalicznej próbek. geologii i biofizyce . adhezja. Dzięki temu np. Za pomocą mikroskopu sił atomowych można też dokonać pomiarów sił tarcia w skali atomowej i je zobrazować – mierzymy wówczas skręcenie dźwigni.