You are on page 1of 203

ERNST FISCHER

FRANZ KAFKA
ÇEVREN:

AHMET CEMAL
MM
SANAT D Z S : 1 * B/F/S

Muallim Naci Cad. skele Sok. 14 Ortaköy - stanbul * Kapak: Sait Maden *

Bu kitap
10BS ylnn Temmuz aynda stanbul'da Kent Basmevl'nce gerçekletirilmitir. Dizgi: Hüseyin Tüncer Tertip: Ruhi Alaca Bask: Ahmet Lale ERNST FISCHER

Franz Kafka
Çeviren: AHMET CEMAL BÜJtM/FELSEFE/SANAT TAYINLARI ÖNSÖZ Ernst Fischer'in Kafka denemesi, günümüzde Kafka konusunda, özellikle yorum bakmndan, en temel kaynaklardan biri saylyor Bunun balca nedeni, Fischer'in Kafka'y, yaptlarnn tarihsel-toplumsal temellerini doru saptayarak, çok gerçekçi bir yorumun süzgecinden geçirmi olmas. Paylatklar dünya görüünün farkllna karm Fischer'in Kafka karsndaki konumu, bir yargcn konumu olarak deil, ama Kafka olgusunu nesnel bantlar içersinde, olduu

bu tutumunun altn daha denemenin giriinde çizer: "Yaplmas gereken ey. Bir aziz deildi Kafka. en az bunun kadar önemli bir i de. aziz olmann çok ötesindeydi: Bir büyük yazard. öyle balar sözlerini Fischer: 'Koullar aldnda.. denemenin son tümcelerinde de vurgulanr." Ayn tutum. Kafka'y dogmatik arlklara kayanlar karsnda savunmak. çökü yazn ve çökü belirtileri ile olan ilintileri bakmndan irdeledikten bu irdeleme sonunda ortaya çkan Kafkaizm'in sakncal yanlarna deindikten sonra. ..gibi görmeyi amaçlayan bir düünürün banazlktan uzak tutumu niteliiyle belirginleiyor. Kafka'y aziz ilan edilmekten korumak. Kafkaizm geçecek. Kafka'nm yaratsn. Fischer.

Fischer'in yaamn özetlemekte yarar var. Nazilerin elinden kurtulmak için Prag'a yerleti. yazar ve düünür Ernst Fischer. 1939 'da ise Moskova'ya kaçmak zorunda kald. 1945-1959 yllar arasnda milletvekillii ve . 1934 'te Komünist Partisi'ne girdi. 1920 yümda Sosyal Demokrat Parti üyesi oldu." 7 Fischer ile Kafka'nrn bu deneme balamnda karlamalanndaki ilginç yan yeterince görebilmek için. Avusturyal siyaset adam.Kafka ise kalacak. Yazarlnn ilk ürünleri de bu yllara rastlar. 1899 'da dodu. kinci Dünya Sava'nn bitiminden hemen sonra Viyana'ya dönen Ernst Fischer. Viyana'da çeitli gazetelerde çalt.

Bu tutumu nedeniyle çeitli Marksist çevrelerin büyük saldrlarna urad. o zaman yalnzca tanklar canlanyor gözümde. dardan baklnca belli oluyordur. ama umarm ki. 7 Ocak 1969 tarihinde Alexander Vodopivec ile yapt bir radyo konumasnda öyle dedi: "Asla isteyerek ayrlyor deilim.bakanlk yapt. ve karmamak sözcüünü . kardeçe yardm sözünü duyduumda. yalnzca tanklar. o denli tuhaf alglama aksaklklarm var ki. Bakn size bir ey söyleyeyim. Partiden ayrl nedeniyle. Yazlaryla ve Baudelaire'den yapt çevirilerle. 1968 'de Sovyetler Birlii'nin Çekoslovakya'y igaline iddetle kar çkt. bunlar ancak yallk belirtisi sayabiliyorum. yazn alannda büyük ün kazand. Ertesi yl Komünist Partiden ayrld. yallktan ötürü ayrldm.

araya hemen yabanc komutanlarn buyruklar karyor. Bakn. . bu yaamda iki B'nin ar bast görülüyor.. hiç kukusuz olanakl. yaamnzn bir bilan çosu çkarldnda. Jean Amery. diye nitelendirmiti. Bunlardan biri. ama bendeki bu kartln temeline inmek.duyduumda da. ben daha çocukluumdan balayarak asi bir insandm. C vb. öyledir: "Yaammn yalnzca iki B tarafndan deil.. beni çok boyutlu bir asi. Almanca'ya çevirdiiniz Baudelaire. onun karsnda ise sizi iddetle eletirmi olan Brejnev yer alyor. Fischer'e u soruyu yöneltir: "Bay Fischer. B." Ayn radyo konumasnda Vodopivec. ama onlarn yan sra birkaç A. Kiiliinizdeki bu kutuplama nasl gerçekleti?" Fischer'in yant. tarafndan da yönlendirilmi olduunu ümit etmek isterim.

. buyruklardan ve boyun emelerden oluan o dünyaya bakaldrn. kimilerince de slah olmaz bir dönek diye nitelendirilen Fischer. yani pasif bir düme konumuyla. kimir lerince Marksizmin Aristoteles'i. bu ikilii. Aslnda her iki özellik de kald iç dünyamda. beni pasif olmaktan çkarp eylemi yeleyen bir insana dönütürdü. ve her ikisini.Asi olmak zorundaydm. bu çelikiler arasnda sözü edilen kiiliin baskn özelliklerinin de iyi saptanmasdr. Bu amaca yönelik bir çaba sonucu karlalan ilk olgu. hiç kukusuz çelikili bir kiiliin taycsdr. Ancak önemli olan. modern ve solcu bir aydnn en önemli öelerinden biri sayyorum. aktif bir insan olmak. hayatta kalmam salad." Hakknda varlan yarglar çok deiik olan. Zayf ve kimi zaman ölüme çok yaklaan organizmama kar bakaldrmam. Babamn dünyasna.

Fischer. sosyalist toplumun da yabancüama'dan tümüyle uzak olmad saptamasna götüren bir yol niteliini kazanr. uzun bir süreçte gerçeklemi.Fischer'in sürekli biçimde banazlktan kaçt. Kafka üzerine görülerini en açk biçimde. Fischer'in bu tutumunun en çarpc ka-" ntlarndan birini oluturur. kökenine inildiinde bir baka saptamaya. o . salt bir yazarla snrl deildir çünkü. Fischer'in baarabilecei bir i deildir. Ksacas. bir yan mutlak anlamda kusurlu. Bu kongrede. 28 Mays 1963 tarihinde Liblice'de düzenlenen Kafka Kongresi'nde dile getirmitir. öteki yan da mutlak anlamda yetkin saymak. Fischer'in Kafka yorumu. hep yarglarnda nesnel olabilme kaygusuyla hareket ettiidir. Bu hesaplama.hesaplamas. Kafka ile -bu yaznn balamn çok geride brakan.

hepimizi ilgilendiren bir yazardr.zamana dein özellikle Alman Demokratik Cumhuriyetinden gelme eletirmenlerce yalnzca 'tarihsel bir olgu" diye ortaya konan deerlendirmeye kar çkan Fischer. kapitalist dünyada korkunç boyutlara vard. A m a bu yabanclama. bu romanlarda kendi . yaratsnn geçmie ait bulunduu yolundaki sava kar çkmak istiyorum Kafka.. Kafka'nn yalnzca tarih açsndan deer tayan bir olgu olduu. sosyalist dünyada da henüz kesinlikle alm deil.. Kafka'nn. düünülebilecek en youn düzeyde sergilemi olduu yabanclama. Sosyalist okur. öyle demiti: "Önce. uzun bir süreç ve büyük bir görevdir. 'Dava' ve 'ato' gibi yaptlarn okunmas. bu görevin yerine getirilmesine katkda bulunabilmek açsndan elverilidir. adm adm amak. Bu yabanclamay dogmatizme kar yürütülen savata.

kökü çok eskilere uzanan gerçekçilik tartmas'n yeniden açmas demekti.sorunsalnn baz çizgilerini bulacaktr." 10 • Fischer'in bu söyledikleri. kitaplarn basmak ve böylece de yüksek düzeyde bir tartmaya olanak hazrlamaktr. bu ülkelerdeki görevliler de baz konular üzerinde daha esasl düünmek zorunluluunu duyarlar. bir anlamda. gerçekte onun yazarlk gücünün birer öesidir. son derece güncel olan bir yazardr. Kafka üzerine yaplan bu konuma. Kafka. Kafka'y eskimi saymak ya da önünde korkuya kaplmak yerine yaplmas gereken ey. . "Kafka'nn zayflk diye suçlanan yanlarndan çou. bu tartmalara yepyeni boyutlar getirdi.

'Buddenbrook Ailesi', geç kapitalist dönemin karanlklarna 'Dava' kadar inebilmi deildir." Kafka'nm yaptlarndan seçmelerin Sovyetler Birlii'nde ve öteki sosyalist ülkelerde baslmas, daha sonra da bask saylarnn yükselmesi, bu konumadan sonrasna rastlar. Ernst Fischer'in Kafka denemesi, ülkemiz açsndan da özel bir önem tayor. Türkiye'de Kafka'nn yaptlarnn hemen tümünün dilimize çevrilmi olmasna karn, bu yazara ve iaret ettiklerine ilikin yorum çalmalar henüz olmas gereken düzeyin epey altnda. Bunda hiç kukusuz ülkemizin kültür yaamnda yaygn olan yazn-yaam kopukluu, baka deyile yazn ve sanat bir yerde, günjük yaam da apayr bir yerde görme alkanlnn varln sür-sürdürmesi de büyük rol oynuyor.

Bütün bunlar göz önünde tutulduunda, Kafka'y tüm verimiyle ve tarihsel-toplumsal balamn güncellik açsmdan irdeleyerek deerlendiren bu denemenin, yeni Kafka okurlar oluturabilecei kansndayz. Ernst Fischer, ülkemizde daha çok Sanatn Gereklilii Üzerine balkl, dilimize Cevat Çapan tarafndan çevrilen yaptyla tannr. Bunun dnda yazarn -dilimize henüz aktarlmam olan- Zaman ve Yazn, Sanatn Bamll ve Özgürlüü, Büyük Hümanist Goethe, Anlar ve Düünceler gibi yaptlar da önemlidir. ., . _ Ahmet Cemal

FRANZ KAFKA
( tarama: Alamut ) Kafka'nn yarats üzerinde onurlandrc deerlendirmelerden oluma bir piramit

yükselir. Ben bu piramide yeni bir ta eklemek gibi bir haddini bilmezlik yapacak deilim. Katkm, yalnzca baz sorunlara ilikin notlar dümek. Yaplmas gereken ey, Franz Kafka'y aziz ilan edilmekten korumak; en az bunun kadar önemli bir i de, Kafka'y dogmatik arlklara kayanlar karsnda savunmak. Bir aziz deildi Kafka, aziz olmann çok ötesindeydi: Bir büyük yazard. Yaptlar da, bir çan son modas olmann çok ötesindedir; dorudan dünya yazndr. Thomas Mann'n deyiiyle, bu yaptlar «dünya yaznnn en okunmaya deer ürünleri arasnda yer alr.» Bu yarat, besinlerini ve zehirini çekmekte olan Habsburg mparatorluundan almtr. Bu nedenle de —eine az rastlanr bir çeliki oluturarak— yöreselliin snrlarn am, vatanszlamtr. Max

Brod, Franz Werfel'e arkadann yaptlarndan ilk kez okuduunda, Werfel öyle demiti: «Tetschen-Bodenbach'm ötesinde Kafka'y anlayan tek kii çkmayacaktr.» Yaad dönem, Kafka'y pek deerlendiremedi. Ölümünden sinra gelen ün ise olaanüstü oldu. Mistik bir nihilist, gerçeklerin ve akln ötesinde kalan evrenin sözcüsü diye övülen ve ilence urayan Kafka, gerçekte daha çok bir mizah ustasyd. Büyük peygamberler de çou kez birer mizah sanatçsdrlar; mizah sanatçlarnn arasndan da peygamberlerin çkt görülmütür. Kafka'nm fantastik mizah sanat, gelecei peygamberlere özgü bir kehanet gücüyle önceden somutlatrmtr. Kari Kraus'un Nestroy için söyledikleri, Kafka'nm özüne de uymaktadr: «Nestroy,

dünyay sarsan gök gürültülerine deil. ykma götüren büyük balamn habercisiydi. bedensel bir hastalk sonucu yaamn yitirdi. duyulmas olanaksz seslere kulak vermitir. Onun ardndan hayatta kalan ailesi . Bu bomba. Kendi mizah mirasma imdiden sahip çkar. yalnzca kü çük ayrntlar görmü. yldrmn dümedii evi havaya uçurdu. büyük balam alglamam olmakla suçlanr. Küçük ayrnt. bunlara göre Kafka.» Kl krk yaran baz kiilerce Kafka. nsan. uyumazdan hemen önce bir «çeliki» konumuna girer: Gök gürültüsünü duymazken bir saatin tiktaklann alglar.küçük çevresini gelecekteki olaylar önceden somutlatrarak ve ancak gelecek için gösterebilecek bir titizlikle ele alr. Kafka. Kafka'nm tiktakla-rn duyduu saat —sonradan ortaya çkt gibi— bir saatli bombayd.

ZAYIFLIIN YARATTlÇl DEHA Franz Kafka. geleceini Kafka'nm önceden sezmi olduu toplumsal bir hastalktan. öyle yazar: «Bildiim kadaryla. Kafka kendine yönelik youn bir gözlem sonucu. Hitler'in Üçüncü Reich'ndan ötürü öldü. 3 Haziran 1924 tarihinde Viyana yaknlarndaki Kierling Sanatoryumu'nda grtlak vereminden öldü. zayf yanm yaznsal gücünün temel kayna olarak saptamtr. 3 Temmuz 1883 'de Prag'da. yalnzca insana özgü genel zayfln tay- .ise onyllar sonra. yaam için gerekli koullarn hiçbirini beraberimde getirmi deildim. bir Yahudi tüccarn olu olarak dünyaya geldi.

» Kleist ya da Keats'inkini andran bir zayflktr bu. en ufak bask karsnda yenik düme konumudur. kaltm yoluyla elde edilmi deil.csydm.. ardmdan gün nn görülebildii incecik bir zar gibidir^ «Bu testi daha suyoluna varmazdan önce krlmt.. çok büyük bir güçtür— yaadm dönemin bana zaten çok yakn olan. bir savunmasz-lk. savamak deil belli ölçüde temsil etmek hakkma sahip bulunduum olumsuz yann olanca gücümle özümsedim. ama onlarnkinden daha mutlaktr. Bu zayflk sayesinde —bu anlamda sözünü ettiim zayflk. herhangi bir «arlk» kar- . Bir sarmak gibi uzam olan hassas bedeni.» diye yazar Milena'ya. gerekse artk olumluya dönümenin snrna varacak boyutlar alm olumsuz'daki pay. Gerek kapsam dar olan olumlu'daki.

içmeye. Güvenlik altnda olmaya ve ana kucana duyduu özlem. ancak hepsi bir araya . bedeninin zayflndan kaynaklanr. Ama yaznsal üretime olan tutkusu daha güçlüdür. çünkü sahip olduum tek tek güçler bir bütün olarak o denli azd ki. tüm gücüm bu noktada odaklat ve cinselliin zevklerine. felsefi düünmeye. «Yazma eyleminin. yemeye.snda sürekli savunma konumundadr. Kafka'nn kendisi konusunda tutumlu ve esirgeyici davranmasn. «gücünü düünülemeyecek kadar çok atn» sezdii kimi eylerden özveride bulunmasm gerektirir. yaradlmn en verimli yönü olduu ortaya çktnda. Bu yanlarmn tümünde zayf dütüm. Bu da zorunluydu. Varlm sürdürme içgüdüsü. özellikle müzie yönelir tüm yeteneklerimi ortada brakt.

. bu yazarlar arasnda yer alr.. her türlü ölçünün dna çktklar bir konumda üretebilirler. 'Yarg' adl öyküyü. hem de mutluluk. akamn onu ile sabahm alts arasmda bir solukta yazdm. bir suda ilerler gibi ilerleyiim.geldiklerinde yazma amacna biraz olsun hizmet edebilirlerdi.» Ama bu denli duyarl olan organizma. 22 'yi 23 'e balayan gece. Öykünün önümde gelimesi. an enerji harcamaktan kaçnarak. Bu gece srtmda birkaç kez kendi . Kafka. trajik kararlar verebilecek kadar da güçlüdür. hem korkunç bir çaba. 12 Eylül 1912 tarihinde güncesinde u satrlara rastlyoruz: «Bu öyküyü. baka baz yazarlar ise ancak iç gerilimlerini bir doruk noktasna vardrarak. Çou yazarlar çalma sürecini. her gün belli bir bölüm tamamlayabilecekleri bir ak a dönütürebilirler.

. o daarcn zenginliini yanstmaya yetmiyor.» Ancak böyle anlarda iyi bulular yapabilmelidir. el attkça.. nsan ancak böyle yazabilir.» Bir baka notunda ise öyle der: «Coku arm ne" denli özlersem özleyeyim.. ama o an gelip çattnda «daarck o denli zenginleiyor ki.... yani akntdan bir eyleri gözü kapal alyorum. bu nedenle de kötü ve insan tedirgin edici bir nitelik alyor. yazn çalmalarnn bedelini dayanlmas neredeyse olanaksz ba .arlm ta dm. öyle önüme ne gelirse. çekicilii bir ie yaramad için. bedenini ve ruhunu bu denli bütünüyle adadnda.» Kafka.. o zaman bu aldklarm. eskiden içinde bulunduu daarcm bütününe oranla bir hiç oluyor. düünerek yazmaya balaynca. o an karsnda özlemden çok korku duyuyorum.. özveride bulunmak zorunda kalyorum.

arlaryla. salkl bir erkein duyaca yaama sevinci yüzünden dikkatimin dalmasn istemiyordum. kendi kiiliimden kaynaklanan istemlere. kendi yaammn saldrsna. bitkinlik ve kendini ykma götürmekle ödüyordu.. 1921 'de: «Yararl hiçbir ey örenmemi oluumun ve —buna bal olarak— kendimi bedensel bakmdan da ykma sürükleyiimin ardnda bir amaç yatyor belki de. uykusuzlua. Yllarn ...» Ve sonra. Dikkatimin daümasn istemiyordum. yararl iler gören. 1913 'de öyle yazmtr: «Yapamyorum. uykusuzluk. yan ve zamann ypratmalarna. Sanki hastalk ve mutsuzluk da insann kafasm en azndan bunlar kadar datmazm gibi!. delüiin snrna varmaya dayanamyorum —bütün bunlar yalnz bama ta yabilecek güçte deilim. yazma tutkusunun belli belirsiz zorlamalarna.

gerçekten artc. sanat ya da yaam diye belirtilen seçenek. Kafka için ölesiye ciddiydi. bu ikisinden bir bütün oluturmasn yasaklyordu. Bir akam iyi bir ey .ak boyunca kendimi sistemli biçimde ykma götürmü oluum. «hiçbir zaman badaamaz ve ikisine ortak bir mutluluk yaratamaz. her ey bir barajn ardan çökü ü gibiydi.. «Bu iki ura. bu ikili çalma bedenini ypratyordu. Zayfl. ona epey bo zaman brakan bir ura seçmi olmasna karn. öteki için büyük bir mutsuzluk olur. Hukuk örenimi görmü. Birinden duyulacak en küçük mutluluk.» der Kafka.» Romantiklerce ortaya atlan ve eskimi olan seçenek. tümüyle amaçh bir eylem vard ortada..

yazabildiimde. bir daha içimden atamadm bir mutsuzlua dönüüyor.. görev bilinci çok güçlü biri diye tanmlamlardr. ama vicdanm açsndan görevimi yapamyorum.» Kafka yalnz yazarlmda deil. yapamadm her görev. Yazn alanndaki üretimine ilikin olarak: «Her sözcüün çevresi. ertesi günü dairede ateler içinde yanyorum ve hiçbir ey yapamyorum.» der. Prag Sosyal Sigortalar Kurumundaki memurluk yaamnda da son derece dürüsttü. baka deyile bohem tipinin tam tersiydi. kukularmla sarldr. Bu çalkant hep daha kötüye gidiyor. geceleri yalnz basma. «Amerika» adl romanndaki insan sarsan örenci tipi. çevresi kitaplarla sarih olarak bir . Kurumdaki memurlar da onu.. Kafka'nm kendisini yanstr: Gündüzleri bir maazada satclk yapan üniversite örencisi. Dairede görünüte görevlerimi yerine getiriyorum.

Bu direnie kar-20 n bir evliliin hazrlklar ileri bir aamaya vard nda. «Örenimimi bitirdiim zaman uyuyacam. «Peki ne zaman uyursunuz?» diye sordu Kari. örenciye hayretle bakarak. Brod'un anlatt na göre Kafka bu olay. Kafka ilk kanamasn geçirir. imdilik koyu kahve içiyorum. biraz da zayf ve yorgun bir organizmann direniidir. «Uyumak ha!» dedi örenci. kendisini zorlayan çözümlere sk bavurmasnn cezas saymtr.» Kafka'nm ayn zamanda büyük özlem duyduu evlüik karsndaki iddetli direnii. Tanrya ilikin olarak Usta arkclar'dan bir alnty yineler: «Onu daha hogörülü .balkonda oturur ve çalr. Dindar bir insan olan dostu Brod'a Kafka.

güzel ve harikulade bir karlk.sanrdm. Dehasna uygun yazabilmek için gerilimli konumu gereksinmesi.» Kafka yaamn ve her türlü kiisel mutluluun karsnda seçimini bilinçli olarak sanattan ve kendini ykma götürmekten yana yapmtr. «Normal» konumda Kafka. amâ ne pahasma? Geceleyin bunun eytanca bir hizmetin karl oldu . Bu konuda Kafka'nn söyledikleri. Faustus» romanndaki Adrian Leverkühn'ün söylediklerine uygun dümektedir: «Yazmak. önemli bir yazard. onyülar sonra Thomas Mann'n «Dr. ama olmak için her türlü acy üstlendii o esiz yazar deildi. büyük bir olaslkla Kafka'nn böyle uç noktada bir karara varmasna katkda bulunmutur.

YABANCI Çann kendisine çok yakn olan olumsuz yanm olanca gücüyle özümsedii yolundaki . gözleme dayal derslerdeki netlikle kavradm. zayfln kendine ac çektirme pahasma aça vurulmasyla doludur. ne olduu belirsiz kucaklamalar ve o derinliklerde olup biten. Karanlk güçlerin yanma inmek.. çocuklara verilen. kendini ykma götürmü bir insann büyüklüü gizlidir. gün nda öyküler yazdmzda ne olduunu bilemediimiz daha bir sürü ey. ama bütün bu yaknmalarn ardnda bir yaam dolusu kahramanlk.unu.. doa gerei baml ruhlarn zincirlerinden boanmalar. kendine yönelik acmalarla.» Kafka'nm günceleri ve mektuplar yaknmalarla. vurgulanan yetersizliin ardnda ise ykn-tüar sanat yaptna kaynaklk etsin diye.

Bunu yapabildi. çünkü bireysel konumu ile toplumsal bir konum arasnda koutluk vard ve zamannn olumsuz yan. gününün bürokratnda yarnn saldrgannn ve celladnn.dikkat çekici sözü. Kafka'nm ikili söylemidir ve bu söylem ayn zamanda hem kendisine. Kafka ise görünüte henüz ileyen bir toplumdaki çürümenin. onun çevresinde baka yerde olduundan daha belirgin biçimde ortaya . hem de yaad zaman parkasna ilikindir. ona gizli hastal sezgi yoluyla al-glayabilme yeteneini kazandrmt. daha varln kantlamann olanaksz olduu balangç evresinde alabilen bir doktor tanmtm. göze görünmeyen tohumda oluan ykmn kokusunu ald. Kanserin kokusunu. Kafka'nn duyarl ve alglanmas neredeyse olanaksz belirtiler karsnda iddetli tepki gösteren yaps.

dlanmlk. Kafka'nn en temel yaantsn yabanclk. tam anlamyla Avusturyal olmasn önlüyordu. kendi kendine sürgün edilmilik oluturur. . Sosyal sigorta memuru olarak tam burjuva deildi.çkmt. Bir burjuva ailesinin olu olarak tümüyle emekçiler snfna girmiyordu. «Kafka pro et contra» balkl mükemmel aratrmasnda öyle der: «Kafka. Bohemyal olmas. Yahudiliini umursamayan —ki gerçekte umursamyordu— bir Yahudi olarak tümüyle Yahudilerden saylamazd. Almanca konuan biri olarak tam anlamyla bir Çek insan deildi. tam anlamyla Bohemyal bir Alman olduu söylenemezdi. Almanca konuan bir Yahudi olmas nedeniyle. bir Yahudi olarak tümüyle Hristiyan dünyasnn insan deildi. Günther Anders.

dikkatle yerletirilmi gömleklerin görünüü.. «yalnzca bir kan ba var. ama kurtulamaz. o evde sürekli olarak varlmn . «Bundan da nefret ediyorum.» Kasvetli aile yaamndan nefret eder. bu karanlk evde.ama bir büro insan da deildi çünkü bir yazar olduunu duyumsuyordu. Oysa «aile çevremde bir yabancdan bile yabanc yayorum. Gelgelelim bir yazar da deildi. kasvetli bir yaamdan hep yeniden dünyaya geliyorum. içimi altüst edebilir. sanki douum bir türlü tamamlanamam. çünkü gücünü ailesi uruna harcyordu. ama o da kendini duyumsatmyor.) «Hepiniz bana yabancsnz. öyle ki.» (Nianlsnn babasna yazd bir mektuptan. evde annemle babamn yattklar yatan.» der Kafka annesine.. kullanlm çaraflarn. beni kusturacak kadar bunaltabilir.

Çou kez kötü giydirilmektedir. kendi dünyasnn bir köesine kvrlr.. giysilerin yalnzca benim üstümde böyle önce kaskat. Bu nedenle sevgi arayan çocuk.onaylanmasn bekliyorum.» Ama çocuk.. içlerinden yetien bu kurald insan karsndaki anlayszlklar. uyumazdan önce kurduu dülerle yetinir: «günün birinde zengin bir adam olarak. ardndan da buruuk ve sarkk göründüüne inanmtm.. 'mutlak ve almazdr. haksz yere dövülen güzel bir kz söyleyeceim tek sözün gücüyle kurtarp arabama alacam ve .» Çalkan ve halinden memnun küçük burjuva ailesinin. kendini giysilerine uydurabilsin diye çarpk durur.. «Daha o zamanlar gerçeklerden çok sezgilerin araclyla kendimi küçük görmeye balam olduumdan. dört atn çektii bir arabayla Yahudilerin oturduu bölgeye girecek.

sk sk Kleist'n mektuplarn okur ve genç soylu Kleist'n ailesinin. bir ateçinin hakkn savunmak için korkusuzca savaan Kari. ve henüz zaferi kazanmam bile olsa. iyisine» yazl bir çelenk brakmasn söylerdi. Prag'l Yahudi Franz Kafka ile Prusyal genç soylu Heinrich von Kleist arasndaki .. üstünde: «Soyunun en. son fetih için kendisini nasl tümüyle hazr tuttuunu görebilsinler.. öyle düünür: «sterdi ki annesiyle babas onun yabanc bir ülkede.» Kafka. yazar Kleist' «insan toplumunun hiçbir ie yaramayan bir uzvu saym oldu unu belirterek.. yüzüncü ölüm yldönümünde ailesinin onun mezarna. önemli kiilerin önünde iyi uruna.» «Amerika» romannda. nasl savatn.götüreceim. içine acnm da kart alayl bir gülümsemeyle..

Ama sonuçta* ikisi de birer kaçak. ne de bakalaryla sürekli bir birliktelii gerçekletirebi'- . Ailesine. toplumsal konumuna ve ülkesine yabanclap yabanc ülkelere yola çkan Kleist. Kafka ise aile balarndan kurtulabilme konusunda Kleist'dan da baarszd. yetikinlerle baa çkabüecek güçte olmayp. imdiye dek sk sk belirtilmitir.benzerlik. çocukluk yllarnda hapsol-24 mu kalmlard. ne kendilerini kurtarabilmilerdi. kaç giriimleri kendine an güvenmi olan genç soylu-nunkilerden daha yetersizdi. ama hiçbir baar kazanmakszn geri dönmü ve bunun utancna dayanamayp ölmütür. zaferle dolu bir dönüün ailesinin ona sunaca defne tacn düünü kurmu. birer yabancydlar.

«Aile denen hayvan»dan. gelmekte olan bucan temsilcileriydiler. unlar ekler: «nsanlk içersinde her insann yeri ya da en azndan kendi seçtii biçimde yklp gitme olana vardr. Swift'in ana ve babalarn çocuklar yetitirmede çounlukla en uygunsuz kiiler olduklar yolundaki görüüne katlr. Her ikisi de özellikle yabanclklanyla. tpk Byron'n abartmaya kaçan bir üslupla yeni bir zamann belirleyici özelliklerini önceden haber vermi olular gibi.milerdi. aile organizmasndan söz ederek. BABA Çocuklarn yetitirilmesinden söz ettii mektuplarnda Kafka. sonunda böyle bir beraberlii kendilerine ancak ölümün getirebileceine umut balamlard. anayla babann egemenliindeki ailede ise ancak çok belli kiilerin yeri . tpk Rousseau'nun.

tüketilirler ya da bunlarn ikisine birden hedef olurlar. bunlar kesinlikle belirlenmi istemlere. ayrca da büyüklerin koyduu snrlara uyan kiilerdir. çünkü söz konusu olan.» Kafka'nn canl.olabilir. Uymadklar takdirde aileden atlmazlar —böylesi çok güzel bir ey olurdu. Bu babayla olan ilikisi . ama düünülemez. dünyay «güçle.. Bu tüketili. iinde acma tanmakszn yükselmi olan babas. Yunan mitolojisindeki ana-baba örneindeki gibi (oullarn yiyen Kronos —onurlu baba) bedenin yem yaplmas biçiminde olmaz. srf oullarna acd için onlar yemeyi. belki de Kronos. gürültüyle ve öfkeyle» yöneten bu Kronos ya da Yehova zayf olunun tüm direnme gücünü krar. bir organizmadr— ama bence urarlar.. öteki yöntemlere yelemiti. becerikli.

. Benim gözümde haklar düünceden deil. «kimseye acmazdm. Koltuundan bütün dünyay yönetiyordun. Bu mektupta bir dava açlr.. kendi kiiliklerinden kaynaklanan tüm tiranlarn o gizemli yanma sahiptin. davac. bu nedenle de kendi görülerine duyduun güven snrszd.» Baba. ne . avukat ve daval konumundadr. ama sonunda verilen hüküm davay sonuçlandrmayp. öyle denir bu mektupta: «Sen. tam bir duygusuzlukla. Hiçbir zaman göndermedii büyük «Babaya Mektup» unda Kafka...Kafka'nn dünyayla olan ilikisini de önemli 26 ölçüde beUrlemitir.. çaresizlik konumunu ykma varana dek sürdürür.. yalnzca kendi gücünle bu denli yükselmitin. darbelerini sözleriyle indirmitir.

kötü gülmeler ve .. benim için bu denli ölçü olan senin. Eitimde bana kar kullandn etkili. mutlu yaadklar üçüncü bir dünya.» Çocuk için en ykc olan ise.. ne de daha sonra. küfür. Ben. içinde senin her eyi yöneterek. buyruklar vererek ve bunlara uyulmamasmdan ötürü öfkelenerek yaadm ikinci bir dünya ve nihayet geri kalan insanlarn.. yalnzca benim için bulunmu ve gereklerini bilmediim bir nedenle. «senin. sonra benimkinden sonsuz uzaklkta... benim için üçe ayrlm oluyordu: bir köle gibi. hiçbir zaman tümüyle yapamadn yasalarn egemenliinde yaadm bir dünya. alay. korkutma. en azndan benim üstümde hep etkili olan sözlü araçlar. hep utanç içindeydim.. insan senin karnda tam anlamyla savunmaszd.konuurken. bana koyduun yasalara uymamand. buyruklardan ve boyun eilerden uzak. Böylece dünya.

Kafka için çok belirleyici olan bir duygunun.» Görünüte bireysel olan bu baba-oul çekimesi içersinde toplumsal bir konum da belirginlemekteydi. önünde uçarlar. söz ile eylem .. sürekli bir suçluluk duygusunun doumuna yol açar..—tuhaftr— kendi kendinden yakmmayd. Günther Anders.» 27 Bu durum. Kafka bunun bilincindeydi ve bu konumdan toplumsal sonuçlar çkard. buyruklar ile kendi davranlar. daha kötü bir ey yaptmm bilincine bile va-ramadan cezalandrlyordu.. öyle demitir: «Kafka'nn dünyasnda intikam tanrçalar eylemin ardndan deil. Güçlülerden yalnzca nefret etmesini deil. nsan bir ölçüde. «sürekli utanç içinde» olma duygusunun.. onlarn düzenbazlklarn.

babalaryla birlikte tapmaa giden oullarn gösteren el» saymakla suçlad.. Babasn. özellikle personele kar davranlarn. azndan düürmedii dini. Uygulad yetitirme yönteminin sonucu ise.... «uzaktan bile seni anmsatan her eyden kaçmam oldu. Önceleri orada do al saydm eyler..arasmdaki çelikiyi görmeyi de örendi.Temelde senin ya amn biçimlendiren inanç. bana ac ve utanç verdi.» Baba bir iadam. Her eyden önce.. «olsa olsa büyük bayramlarda milyoner F'nin. bu düünceler senin özüne de uyduundan... «. böylece aslnda kendi kendine inanm oluyordun. bir giriimci ve bir snfn temsilcisiydi.i yerin. Yahudilerden oluma belli bir toplumsal snfn düüncelerinin mutlak doruluuna olan inancmdi. .

Es-k iküçük burjuva kua ekonomik olarak yükselmiti... Yahudilerin bir geçi 28 •dönemi kuann büyük bölümü için buna benzer bir durum söz konusu. «Yahudi geçi dönemi kua» sorununun snrlarn ayordu ve bütün bir geçi döneminin özellii niteliini tamaktayd..» Kafka.. Bu nedenle zorunlu olarak çalanlardan yana oldum.. babasyla çekimesini genelletirir: «Bir bütün olarak bu durum.Çalanlara 'ücretli dümanlar' diyordun.. Kü . zaten tek basma bir olay deil.» Bu baba-oul çekimesi. öyleydiler de ama onlar öyle olmazdan önce kanmca sen onlarn 'ücret veren dümanlar' kesilmitin. yalnzca elinde bulundurduklarna inanyordu.

sömürüden yalandan oluma . Yahudiliin özel konumundan ötürü daha da kritiklemiti. burjuva snf ile proleterya arasmdaki genel güvencesizlik konumu.. öyle yazar: «Yahudilerin güvenceden uzak konumu. babalarnn ekonomi alanndaki tutkularna. bir kez yitirdiklerini bir daha elde edemeyeceklerine inanmalarn da hakl gösterir. ayrca yalnz elle tutulur gözle görülür bir mülkiyet konumunun kendilerine yaamak hakkn kazandrdna. genç küçük burjuva kua içinden çoklar manevi deerlere ulamaya çabalamakta.» Yalnzca Yahudiler deil.çük burjuva yaamnn yükselme ile snfsal dlanma. onlarn yalnzca ellerinde ya da dilerinin arasnda tuttuklarna sahip bulunduklar inancn beslemelerini. kazanç hrsndan. Kafka.. iç dünyalarndaki ve bakalar arasmdaki güvensizlik. ne olursa olsun hakl klar.

Genç aydnlarn kü çümsenemeyecek bir bölümü en azndan geçici bir süre için bakaldr süreçlerinde sosyalizme yaknlk duyuyorlard. Ku aklar arasmdaki sava. ya da kendimi . Milena'ya yazd mektuplardan birinde. Baba katillii Birinci Dünya Sava'ndan önce ve sonra yazm alannn önemli bir konusu olmutur. sonunda müthi bir öfkeyle bardm: 'Biri'Milena hakknda kötü konuursa. babam bile olsa. Kafka. snf savann henüz uzaklardaki imeklerini yanstyordu. sonra heyecanla eve geldim. «Bunun üzerine onu imdi anmsamadm bir biçimde öldürdüm. burada da benzer bir konuma olmaktayd.«babalar dünyas»na kar çkmaktaydlar. onu da öldürürüm. annem sürekli arkamdan kouyordu. düünde bir akrabasnn Milena'dan alayl söz ettiini gördüünü yazar.

haarat yalnz sokmakla kalmaz. kendisi için kazanr. ama savamak iki türlü olur. önceden somutlatrmtr: «Birbirimizle savatmz yadsmyorum. Asü ura savamak olan ite böylesidir ve sen de busun. Biri. babaya kar cinayeti kendi ki iliinde gerçekletirmitir. Bir de haaratn sava vardr. Babayla ilginin mutlak anlamda kesilmesi. Ama Kafka'nn böyle bir kopuu gerçekletirecek gücü yoktu. herkes yalnz basmadr. yaamn sürdürebilmek için kanda emer. kendisi için yenik düer.öldüriirüm. bu savata bamsz hasmlarn güçleri boy ölçüür.'» Gerçekte Kafka. mertçe savamaktr. özlemini çektii ve kentsoyluluu tümüyle dlayan yaamn kouluydu. «Babaya Mektup» unda babasnn yantn. Yaama acemisisin sen ama bu .

Rus devrimlerinin etkisine açk braklm eyler olarak duyumsar.konuma rahatça umursamakszn ve kendini suçlama gereini duymakszm yerleebilmek için. kendi yazd öyküyü öyle çözümlemitir: «Ortak olan her ey. «Yarg» adl öyküde baba olu için idam kararn verir...» Babann. kendisinin yeterince 30 koruyamad. Georg bunlar yalnzca yabanc.» Baba... Kafka. Kafka'nn kurmacasyla somutlaan bu yant korkunçtur: Nefreti her türlü güçten yoksun olan aciz insann teslim oluunu dile getirir. mülkiyeti altmda bulundurduu bu dünya ile kendisini özdeletirmektedir. yaama becerisini bütünüyle senden alp cebime soktuumu kantlamaya çalyorsun. dünyann efendisi saylr. babann çevresinde kümelenmitir. oul da bu karar yerine getirir. oysa oulun karsnda ayn . bamszlam.

» bu dünyada köklü bir deiim yapmak. babaya ilikin. «Rus devrimlerinin etkisine açk braklmtr. Kafka. babann hakl.dünya yabanadr. «Deiim» adl anlatda da tüyler ürpertici bir yanszlkla betimlenmitir. ancak devrim yoluyla olanakldr. bir «dava» açmay yeler. ac dolu bir iç monolog biçimindedir bu dava. donmutur.. kendini dile getirme ve suçluluk duygusudur.. ama içe yönelik bir saldrdr. o öldükten sonra da son bulmayacakt. kantlar ve kar kantlaryla. kiinin kendi kendisini yiyip bitiren nefrettir. elden çkmtr.» . oul'un yalnzca «haarat» olup olmadklar yolundaki umarsz iç hesaplamaya dek varr — bu hesaplama. ta «Dava»nm son tümcesine dek: «.sanki utanc. Söz konusu olan.

Habsburg mparatorluunun en çelikilerle dolu kentinde yaamaktayd. Prag'da. Kent. simya ve gökbilim. imparatorluk iktidar ve Çek özgürlük savam. anlarla doluydu. Comenicus ve .PRAG çinde kendisine yabanclam bir Kafka'nn büyüdüü bu aile.

Rabbi Low ve Golem* youn bir birliktelik oluturmakta. insann üstüne varmaktayd. buna karük kazanabileceim çok ey var. 1921 'de. Kafka. 1902 sonbaharnda Münih'ten dönüünden sonra öyle yazmtr: «Prag yakam brakmyor. Ve nihayet. Grillparzer. Viyana'nn insanm sinirlerini ykan. güncesinde . Bu kentin pençeleri var..» Kafka'ya göre «gerçekten yayor olmak ve sürekli honutluk duygusu» ancak Prag'dan uzakta kazanüabilir.. Prag'da ise her ey gibi bu öz de daha youn bir düzeydeydi.. vampir gibi kann emen özünden ötürü ac çekmiti.» Yllar sonra ise bir mektubunda unlar okuyoruz: «Prag'dan ayrldm takdirde yitireceim hiçbir ey yok.Kepler. tümü de talam birer dü-büyü simgesi gibiydi..

para ileriyle uraanlar..) u yaknma: «Yaamn ak beni hiçbir zaman sûrûk-leyemedi.N. Aznln elinde yalnzca iktidar kalmt. bu güce 13. Bir Alman üniversitesi. yüzyldan bu yana çe itli Rabbi'lerin —yani en yüksek derecedeki Yahudi din adamlarnn— sahip olduklarna inanlr. Yahudi mitolojisine göre. Alman makamlar vard. profesörler) Almanca konuuyordu ve küçük bir aznlkt.. ekilsiz maddeden canl insan yaratabilme gücüdür.» Bu kentin egemen kesimi (fabrika sahipleri. Rabbi Low (1520-1609) bunlardan biridir. Büyük çounluu oluturan halk ise Çekçe konuuyordu. (Ç. gelecek artk . bürokratlar. Prag'dan hiç kurtulamadun.* Golem. bir Alman tiyatrosu. bunlarn çevresinde ise Çek emekçi snf ve küçük burjuva kesimi yer almaktayd.

Geçmiin mezar talan. ayrcalklardan beslenmekteydi. bir tür devlet desteiyle varln sürdüren.» Yahudilerin yaad eski kenti. «Prag'da Almanca. Almanca konuan egemen kesim üyelerine yaanan döneme artk tümüyle ters düen bir konum salamaktayd. antlardan. Almanca konuan . Klaus VVagenbach'n. bu dil canl kaynaklardan deil.onlarn deildi. ne idüü belirsiz iktidar ilikileri ve bürokrasi hortlaklar. «salk koullarna uygun yeni kent»den «çok daha gerçek» bulduunu söylüyordu. kendisine yabanc bir halkn içersinde konutuu dildi Almanca. bayram günleri konuulan bir dildi. Janouch'a. geçmi zamanlardan kalma birer hayaletiz.» Yabanc bir egemen snfn. tozlu evraktan.» diyordu Kafka. dü görüyoruz. Kafka biyografisinde söyledii gibi. bu. «Gözümüz açk.

Almanlarca Yahudiliklerinden ötürü.aznln da paylat bir düünceydi. Prag'n kültür yaamnn eksiklii düünülemeyecek öesiydiler. Almanca yazan ünlü yazarlarn çou Ya-hudiydi. Bu kentte nesnelerin insanlardan daha güçlü olduu kans. kendi yaamlann onun ya am boyunca sürdürüyorlar ve açk bir kapdan ge çer gibi. Prag* dan gelen. Çeklerce de Almanlklarmdan ötürü ho karlanmayan bu insanlar. Ama çevrelerini kuatan . Wagenbach. nesneler. onun içersinden geçip gidiyorlard. baka deyile yabanclama duygusu egemendi. aznlk içersinde aznlk olutunnaktaydlar." Almanca konuan Yahudiler. Paul Leppin'in bir kitabndan u alnty yapar: "Yani bütün bunlar yapan. o deildi.

.Burada doru dürüst Almanlk bulunmadndan.yabanclk çok yo undu.. temelsiz bir piramit . hiçbir yere ait deildi. . güvenilir sürekli bir izleyici kitlesi de yok. Alman kültürünün hayranyd. Bohemya. Prag'a gelip balkonlar ve galerileri dolduran Alman üniversite örencileri ise yalnzca ilerlemekte olan bir gücün öncüleri. Janouch ile konumalarnda Kafka. yani düman — ama izleyici deil. Nasyonal-sosyalizmin doum yeridir. «Bu tiyatro. Prag'daki Alman tiyatrosundan öyle söz eder. Almanca konuan Yahudiler Alman deil. Localarda ve koltuklarda oturan.» Almanca konuan bir Yahudi olan Kafka. ama Südetler bölgesinden gelen ovenistlerin ve rkçlarn oluturduu «ilerleyen güç» ten nefret ediyordu.

1912 Maysnda Jaroslav Hasek. «Almanca benim anadilim ve bu yüzden de bana doal gelen bir dil. nasyonal demokrat Dr.» diye yazar Milena'ya.» Kafka'nn babalar dünyas'na bakaldr sürecinde yanda çkt çalanlar. bir mizah sa-34 natçsna özgü espriyle «Yasalar Çerçevesinde Ilml lerlemeye Yönelik Siyasi Parti» nin kurulduunu ilân etti. Soukup'un. Nasyonalsosyalist Klofar'n söylevlerini dinledi. Politikay ve polisi hedef alan bir konuma yaparak. sosyal demokrat Dr.. ama Çekçeyi kendime çok daha yakn buluyorum. Onlarn toplantlarna katld. bu arada özellikle anaristlere yaklat.. hayat . Kafka kendine bir ulus bulabilmek için Çeklerin arasna karmak zorunda kald.Kafka. «hiçbir zaman Almanlar arasmda yaamadm. Kramar'm. Çeklerden oluuyorlard.

«Üstün Irk»m imparatorluk makamlarna kar direni çerçevesinde dile gelen bu mizah ruhu da Prag'a özgüdür. Kafka' nn Hasek'den çok farkl olmasna karn. I HABSBURG DEVLET Dar bir alana skm olan bu Prag. Alman dili ve Çek ulusuarasm-da kalan bo bir alana yerlemi olan Kafka. bu tutum ikisine ortaktr. Prag' da yabanclaman m kenti olarak duyumsuyordu. Yahudi bir aile. .kadnlarn «politika alanndaki orospuluklarla karlatrldmda. monarinin kent biçiminde somutlaan sorunsalyd. yürekleri iyilikle dolu gerçek Samarit rahibeleri» diye övdü. kendini bir yabanc.

Birbirine kart halklar. ama yabanclama yalnz onlara özgü deildi. giderek küçülen bir aznlkt. bu devletin geçici olduu. Temelde hemen kimse imparatorluun ayakta kalabileceine inanmyordu. resmi dili Almanca olan bir bürokrasi tarafndan bir arada tutulmaktayd.Prag'da olduu gibi. dardan bir destek gelmedii takdirde ayrcalkl konumun güvenliinin salanamayaca izlenimi yaygnlayordu. Ama . Dosya ynlar ve süngüler. bu devlete giderek daha çok yabanclayordu. «Egemen ulus» ta da tedirginlik artyor. dev Slav çounluu üzerindeki egemenlii güvence altna almt. her gün gezmeye çkyordu. «aydnlanm mut-lakiyet» çamdan bu yana. Yal mparator. bütün imparatorlukta Almanca konuan «egemen ulus». ama daha ne zamana kadar? Bask altnda tutulan halklar.

yoksa ak sakall bir hayalet mi? Kafka. dünyanm ortas saylan. ama adam bouna bir çabayla içsaraym odalarnda dolanr durur: «Bu odalar hiçbir zaman aamayacak. bunu basarsa bile. ve avlulardan sonra bunlar kuatan ikinci bir saray.» . «Bir mparatorluk Habercisi» adh öyküsünde bu durumu mistik bir düzeyde ilemitir: ö l ü m döeindeki imparator. daha önünde bakent uzanacak. hiçbir ey kazanm olmayacak. asla olamaz bu—. ve yine bir saray. yine merdivenler ve avlular-. daha geçilmesi gereken avlular var. bir haberci yollar.gerçekte çkan o muydu. binyülar boyunca bu böyle sürecek. kendi posasna gömülü bir bakent. ve haberci sonunda en dtaki büyük kapdan kendini dar atabilse bile —ki asla.

aristokrat toprak sahipleri. «egemen ulus» ile öteki uluslar içersindeki öbeklemeler. . dincilerle Alman milliyetçileri arasnda iktidarn nasl bölünmü olduu belirsizdi. Bu arada iktidar ortada görünmüyordu. bankalar ve endüstri. Yaanlan ann ötesini kapsayan planlarn varl enderdi. Bugünkü konum. entrikalardan. sürekli bir konuma dönümütü. Uçurumun kenarnda durmak.Halk ile Devlet arasndaki bu kesin yabancüama ortamnda «en içteki sarayn odalarnda» gizli iktidar. hemen hemen belirsizdi ve sürekli deiim içindeymi izlenimini yaratyordu. muhafazakârlar ve liberaller. Kafka'nm «ato»sundaki Kont West-West gibi bir söylence atmosferine girmi. kart yararlarn arasnda yitip gidiyordu. mparator. yarn ortadan kalkabilirdi. Bunlar varol-salar bile hep bozuluyor.

neden yana olduunu açktan aça göstermesine izin yoktu. insanlar devlet dairelerine çarlyor. belki yalnzca çoktan yitip gitmi . iktidarn hem yaknda. Yönetilenler için bu bürokrasi. hem de eriilemeyecek uzaklktaki eski atosu. görevine dükün ve karak-tersiz olmas uygundu. iktidarn simgesiydi.söylentilerden ve geçici çözümlerden oluma bir siste dalp gitmiti. ama o iktidar koruyan ve kullanan bürokrasi hep vard. Gerçi bu bürokrasinin ardnda. dev bir aygt iler konumda tutuluyordu. dilekçeler yazlp ileme konuyor. En içteki odalarda ne olursa olsun amirler hep vard. polis ye adliye kullanlyor. memur dikkatli olmak zorundayd. Görünmeyen iktidarn «kendi kendini çürüttüü» izlenimi uyansa bile.

ama devlet içersinde kendine yabanclamak istemiyorsa. ortak istenci asla devredemez. «Devletin iktidar temsil yoluyla kullanlamaz. kendini «temsil» ettirdii takdirde nasl halk olmaktan çktn ilk anlatan. nereye gittii kestirilemeyen Habsburg mparatorluu. temelleri saydam olmayan. ama yönetilenlerin kaderi bu boluun temsilcilerinin. Bu inanlmas güç. özü gerei. Jean. ortak istençte yatar ve istenç. temsil . Kafka'da kendisini uygun düen anlatcy buldu. Bu iktidar. yönetimi devredebilir.b r gerçekliin hayaleti gibi yükselmekteydi. Rousseau'ya göre halk. BÜROKRAS Halkn kendine nasl yabanclatn. yani bürokratlarn ellerine braklmt. Jacques Rousseau'dur.

ya da yabanc biridir. «devlet iktidarnn taycsn dü ürünü. ikincisinin yalnz kollan. bir üçüncüsünün yalnz ayaklar bulunan çeitli bedenlerden oluturmaya kalkmak gibi bir eydir.olunamaz. özgürlük yitirilmektedir.» Devletin gücünün yasama ve yürütme diye bölünmesi. insan. . bunun ortas yoktur. «halkn temsili» diye adlandrlan yanlsamadan vazgeçebilmek olanakszdr. birinin yalnz gözleri. bu. yamal bohçay andrr bir varla dönütürür. devletin gücünün bölünmesinden.» Rousseau'ya göre toplumsal ilikiler o denli karma ktr ve devletler de o denli büyümütür ki. istenç ya kendi kendisidir. iktidar odaklamakta. ama bunun sonucunda vatanda devlete kar yabanclamakta.

Geri kalm bir imparatorluk olan Habsburg monarisinde demokratik seçme hakknn özellikle içi kesiminin çabalaryla kazanlmasndan sonra da yürütme organnn yetkileri olaanüstü geni kalmt. yenilgisindeki ya da yazgsna boyun eindeki yaantsn betimledi. karmakark bir parlamentonun gerçekletirebildii denetim ise en alt düzeydeydi. düünülebilecek en büyük yabanclamay douruyordu. yalnzca nesne ilikileri vardr. Bürokrat için insanca ilikiler deil. bireyin bürokrasiye bakaldrndaki. nsan. bunu saptad ve Avusturya deneyimine dayanarak bürokratik sistemi. ktidarn denetlenmesi neredeyse olanaksz bir bürokrasi eliyle kullanlmas. Kafka. Evraka verilen say ile belirgin klman. ölmü . evraka dönüür.

Bekleme odalarnda asla sert bir söz . dahas çarpnt. Resmi dairelerin koridorlar aalanma kokar. Ingeborg Bachmann. Her türlü ümit uçup gider. «Konu» ile ilgili olmayan ne varsa akp gitmitir. En iyi olaslkla bir dilek sahibidir. Sigara içmek kesinlikle yasaktr.bir varlk olarak evrakm akna girer. Bu varlk ahsen çarld zaman bile bir kii deil. Kapdan kapya gönderilen kiiye suçluluk duygusu alanr. «Otuzuncu Ya» adl öykü kitabnda Viyana bürokrasisini öyle tanmlar: «Dairelerde hep saray danmalarnn ve terkedilmiliin havas. aslnda ise suçludur. Bu yasan kapsamma soluk almak da girer. olmas istenen bir eydir. Buna karlk yürek çarpntsna izin vardr. Buraya giren. kendini suçlu duyumsar. yalnzca bir vizite kâd ya da pasaportunun uzatlmasn istese bile. yalnzca «olay»dr.

yalnzca görünüte düsel-fantastik nitelik tar. ger çekte ise çok youn bir gerçekçilik düzeyindedir: «K. oda. ama Kafka.orta büyüklükte. iki penceresi olan bir oday doldurmutu. daire kaplarnn önünde beklemek.) Bu durum.duyulmaz. yalnzca Viyana için geçerli deildir-. bir toplantya girdiini sand. Avusturyal yönetilenlerin sürekli konumu olup çkmt. insanlar ancak iki büklüm .içeri girenle kimse ilgilenmemiti . Yasann önünde bekleyi. bürokrasiyi bu Avusturya'ya özgü biçimiyle tand. tavann hemen altndan bir galeriyle kuatlmt ve bu galeri de tümüyle dolmutu. «Dava» da bu konumun betimlenii. oyalamaktr aslolan. sözler krcdr yalnzca. Çok deiik insanlardan oluma bir kalabalk . (Geri çevirmek deil.

Tümü de derbeder giyimliydi. Kapya en yakn oturanlar. balan ve srtlan tavana deiyordu.. böylece ikisi geçerken herkes .durabiliyorlard. yargç cebinden saatini çkarr. ötekiler bunu görünce kendilerinin de selam vermek zorunda olduklarn sandüar. büyük bir olaslkla birbirlerini taklit ederek.. çerdeki havay çok boucu bulan K. ile müba iri gördüklerinde selam vermek için ayaa kalktlar. koridorun iki yanna iki dizi biçiminde yerletirilmi uzun tahta sralarda oturuyorlard. apkalann sralann altna koymulard. K..!» Bekleyenlerin yazgya boyun emilikleri: «Birbirlerinden nerdeyse düzenli aralklarla.. Asacak çengel bulunmadndan..» Ancak sonunda yargcn önüne çktnda. yine dan çkt. ona gösterir ve öyle der: «Bir saat be dakika önce gelmeniz gerekirdi.

salt görünüte varolan bir dünyaya alnm K. içinde bir kadastrocu-dan söz edilen eski bir belgeden kaynaklandn anlatr. Karar. dizler bükülmü.'y böylece aaladktan sonra.'ya: «Söylediinize göre.ayaa kalkt. Yapacak hiçbir i bulamazd öyle biri burada. hem de geç ..» Muhtar. «ato» romannda köy muhtar.. srtlar eik. ama ne yazk ki bizim bir kadastrocuya gereksinimimiz yok.' dedi.. kadastrocu olarak alnmsnz.» insan. Hiçbir zaman dimdik durmuyorlard. biraz arkasndan yürümekte olan müba iri bekledi ve: 'Ne denli aaüanm olmal bu insanlar. dilenciler I gibiydi durulan.. bütün bunlarn. hem beklenmedik bir anda. u ya da bu biçimde bir «olay» olup çkar. öyle der K. içeriksiz uralardan oluma. K.

Olayn derecesini belirleyen.. «bu. diye yantlar muhtar. «Kontluk makam gibi büyük bir makamda. ilemi tamamlanm ya da tamamlanmam bir dosyadr. bu. o kadar. ikisi de birbirlerinin yaptklarndan habersizdirler. kendisinin içinde bulunduu küçük karkln büyük bir olay dönütüünü söyler.. böylece ne de olsa küçük bir karklk çkabilir ortaya. eski Roma'da alay tanrsnn adyd ) . iki dairenin farkl düzenlemeler yapmalarna rastlanlabilir.. küçük olaylar arasnda en küçüklerden biri.» Hakimi mutlak bürokrat Klamm'n özel sekreterlerinden Mamus (bu.verilmitir. ama doas gerei geç kalr. «Hayr». büyük bir olay deil. onlarn üstündeki denetim gerçi çok titizdir. tutanaklar düzenler. iin kapsam deildir. nsan. . Bu bakmdan yakmmak için hiçbir nedeniniz yok..» Bunun üzerine K.

avukatn ancak söylentilerden örenebildiine göre..» Ayn zamanda «alt derecedeki memurlardan da gizlidir. üstünde çaltklar ilemlerin .. der K.. ilerde bunlara baklacadr: «ama ne yazk ki çou kez bu da doru de ildir.«Sayn Sekreter». hemen hiç okunmaz. sonuna dek elde kalsa bile. «Klamm bu tutana okuyacak m?» «Hayr». ilk dilekçe bir yere karr ya da tümüyle yitip gider..'ya mahkemeye verilen ilk dilekçelerin okunmadan dosyalara kondu unu söyler.» «Dava» adl romanda avukat. «niye okusun ki? Klamm bütün tutanaklar okuyamaz. K.. hiçbirini okumaz.» Genellikle dava. «yalnz kamuoyundan deil. o nedenle memurlar. Hep söylenen ey. ayrca o. der Mamus.. davaldan da gizlidir.

«avukatn kiisel ilikileridir. «Klamm'la konuuyordu. Onlar. «bilinmeyen kurallara elinde olmakszn u ya da bu biçimde kar gelip. savunmann asl deeri bu ilikilerde odaklar. iini . Klamm'n emrine verilmitir.» «Olay»a dönümü bireyin ii.kendilerinden sonraki aamalarn hemen hiçbir zaman tam olarak izleyemezler.. üst makamlar onun eriemeyecei uzaklkta ve bir sr perdesinin ardmdadr. yalnzca alt makamlarladr.. neredeyse olanakszdr. Klamm gibi yüksek düzeyde bir memurla konuabilmek. Barnabas..» En önemli olan. ama Klamm-myd bu? Yoksa biraz Klamm'a benzeyen biri miydi?» Barnabas. ama konutuu kiinin gerçekten Klamm olup olmadn bilemez.. ancak davann yasaca kendilerine ayrlm bölümüyle ilgilenebilirler.

. 43 Bir kez «olay»a dönüünce insan. «Gerçek bir aklanmann» çok ender . bunun dnda bir varlklar yoktur. K. bir görevin gölgeleridir. «Olay» a ilikin karar. yalnzca ilevlerinden kaynaklanr. sonra elinde olmakszn sürdürür konumasn . artk kaç yoktur.» Yalnzca birer ilevdir bu adamlar.yitirebile-cei korkusuyla» sormaya cesaret edemez. onun dnda» . derinliklerinin aratrlmas olanaksz bir karanlkta verilir.«onun dnda iki ylan gibi benziyorsunuz birbirinize. onlarn yüzleri arasmda bir karlatrma yapar: «Nasl birbirinizden ayrabilirim sizi? Yalnzca adlarnz ayr. Arka planda kalm gizli bir makamm çalanlardr.bir an durur. ato'nun yabancy gözaltnda tutmak için gönderdii iki «yardmc» gibi küçük bürokratlarn varl.

davann her zaman yeniden görülmesi yolunu açk tutar. Bütün bunlar. sürüncemede brakmaktr. ne yaklamakta olan .» Çounlukla «görünüteki aklanmalar». Habsburg mparatorluu'ndaki bireyin ve ayn zamanda da devletin kendisinin konumuna uygun dümekteydi. En iyisi davay uzatmak. Ama bunu saptayabilmek çok güçtür. olmu böyle aklanmalar.'ya. onlar yargçlar bile göremez. kurald bir örnekti. Kafka kitaplarn yazd srada Habsburg Devleti. «Anlatlanlara göre. fantastik ya da gerçekd bir düzeye vardrlacak denli abartya kaçlm olmakszn. O zamanlar gelimi kapitalist ülkelerde ne olaanüstü güçlü bir bürokrasi.görüldüü söylenir K. Mahkemenin olay sonuçlandran kararlar yaymlanmaz. bu nedenle eski davalardan geriye yalnzca söylenceler kalmtr.

acmasz devlet mekanizmas iliyordu. demokrasi vard ve insanlar kendilerini güvenlik altnda hissediyorlard. Beyaz rktan gelme «üstün uluslar».. henüz çok uzakt. . genel bir sorunsal saylmyordu. Güçlülüün ve güvenlik içinde oluun sarslmaz bilinci içersinde. Oysa gelime.ykma ilikin bir sezgi ve ne de y kmn yanmasnda yaamak diye bir durum vard. Friedrich Hebbel'in her eyden habersiz söylemi olduklarn dorulad: Büyük dünyann provasm yanstan Bir küçük dünyadr bu Avusturya. sömürgelerde ve ya-r-sömürgelerde yaayan dev çounluun kendilerine kar ayaklanmasmdan korkmuyorlard. Bütün bunlar. Habsburg mparatorluu'nun sorunsal.

daha sonraki bürokrasinin iktidar mekanizmalarnn ana çizgileri örtük biçimde yer almtr. gerçek günlük yaama galip gelmitir. gerilii yüzünden. Kafka'nn bir yazm konusu diye bulduu. alçaklk. fantastik bir gülmeceden . Avusturya bürokrasisidir. gizli iktidarla. «ato»daki kontluk memurlar. Avusturya'nn çelikisidir. Karabasan. «Dava» daki mahkeme. zavalllk. Ancak eskiyi gülmecenin çarptrmasyla yanstan görünümde. her eyde geç kalan Avusturya'da kapitalist dünyann çürüme sürecinin.mparatorluun. yanlarna yaklalamayan büyükler ve çok düük aylklar alan. genel çöküün görünümlerini önceden yaamas. baka deyile son evrenin sorunsalnn erken gelmi olmas. açkça ortaya çkan bana buyruk yönetimin birlemesi. ahlaken yozlam küçük memurlar bunlarn tümü. mutsuz.

baka yerlerde olduundan daha belirgin biçimde kendini gösterdi. Kafka'nm ve Musil'in anlatm olduklar. Bürokrasinin egemen olduu. doduu kentten. 45 YABANCILAMA . Avusturya'nn trajikomikliinin çok ötesinde bir eydi. Duyarl Kafka'nm ailesinden. bireysel ve toplumsal konumdan tüm gücüyle cierlerine çektii olumsuzluk. halkna yabanclam Habsburg mparatorluu'nda genel yabanclama. Bu anlatlanlardan Habsburg Deyle-ti'nin yklnn gizemli göstergeleri yansyordu. imparatorluktan. kinci Dünya Sava'ndan sonra kapitalist dünyann temel yaantsma dönütü.korkunç bir gerçee dönümütür.

«Robert Guiskard»da baarszla uradktan. «sonsuz görkemde bir mezara kavuma olasl» na kar çkmak için Mainz'da bir marangozun yannda çalmt.önemli olmakla birlikte . toplumsal ilikilerin bürokrasi yüzünden bir nesne konumuna gelip insandan yana olan özünü yitirmesi. Zenaatçinin ürünü. taslaktan iin tamamlanmasna dek bir gelimenin aydnlk balam içersinde yer alr. üretene yabanclam olmayp. Kleist. bir bütündür.Vatandan devlete yabanclamas. çevresini scak ve dost bir atmosfer sarar. dünyayla ve kendi kendisiyle bir uyuma varabilme olanann bulunduunu sanyordu. Tekyanl ve . Fransa'da ne yapacan bilmeden dolap durduktan sonra.çe itli öelerinden yalnzca biridir. her eyi kapsamna alan bir sürecin . Onun gibi Kafka da el içili inde.

«Amerika» romannda bir asansörcü çocuun yabanclama duygusundan özlü ve görünüte salt sanki öyle bir deinip geçiyormu gibi söz eder: " K a r l i özellikle dü krklna uratan ey. çalma olgusunda hep temel bir sorun. o denli kesindi ki bu kullanm.uzmanlamadan temellenen çalma sürecinde ise durum. Meslekte. asansörü ileten mekanizmann onarm için ise yalnzca otelin makinistleri kullanlmaktayd. önemli çeliki ve çatklar| kaynan görmü olan Kafka. ne de asansörün içindeki . tümüyle bakadr. bir asansörcü çocuun asansörün mekanizmasyla tek 46 ilikisinin bir dümeye basarak asansörü harekete ge çirmek olmasyd. Glacome alt aydr asansörde hizmet görmesine karn ne bodrumdaki makineyi.

«Üretim araclyla doa.mekanizmay .. yine kendisinin yaratm olduu bir dünyada izler».kendi gözleriyle görebilmiti. insana kendi ürünü ve kendi gerçeklii olarak görünür. nsan. giderek almay gereksinir. «kendisini yalnzca bilinçte olduu gibi ussal açdan deil.. üretim araclyla doadan kopmasyla birlikte balar. bunun .görmekten çok sevineceini açkça söylemi olmasna karn . çalma araclyla. nsanm türsel varlk olarak gelimesi açsndan zorunlu nitelik tayan bu yabanclama.» der Karl Marx «Ekonomi ve Felsefe Elyazlarmda. bu yollar da çalma sürecinde kendini bir türsel varlk (Gattungswesen) olarak nesneletirmi olur.» nsann yabanclamas. ayn zamanda gerçeklikte etkin olarak bir kez daha yaratr ve böylece kendini.

gerçeklemesi sayesinde insan çalma sürecinde kendinin bilincine varr. kendisine ait bulunmayan. kendisine egemen ve yabanc bir nesne olarak ilikisi. ayn zamanda içinin duyular yoluyla alglanan d dünyayla. Bu iliki. 2. «yabanclama edimi»nin karsna yaratt yapt. içinin kendi etkinliiyle. Çalma süreci içersinde eme in üretim edimiyle ilikisi. çinin emek ürünüyle. Bu iliki. Ücretli içi. yaratsnda. ancak zenaatkar baarabilir. kapitalist üretim biçiminin anormal ibölümü düzeninde çalan ücretli içi deil. çalmasnn ürününde kendini bir kez daha bulur. . bu «yabanclama edimi»ni öyle belirler: «1. Bunu. doa nesneleriyle kendisine yabanc ve dümanca karsma dikilmi bir dünyayla olan ilikisidir. Karl Marx. yani kendi kendisiyle bütünleme edimini çkaramaz.

zayflk olarak güçlülük. «Çin eddinin Yaplnda» nn içindeki düüncelerde.. burada da kendine yabanclama vardr. ksrlk olarak verimlilik.» temasnn sonsuz görünümlerinden olumaktayd. sürekli olarak yaptn bütününe ilikin bir kubak görü ..» Kafka'nn bu yabanclamaya ilikin duyumsamas çok youndu ve yapt. içinin kendi fiziksel ve tinsel enerjisi söz konusudur. «ac çekme olarak etkinlik. Yukarda. ondan ba msz..niteliini almtr. dev yaptn bir bölümüne katkda bulunana.. ksrlk olarak verimlilik.yabanc bir etkinlik olarak iliki kurmasdr. kiisel yaam. ondan olmayan bir etkinlik .dolaysyla etkinlik olarak yaam . zayflk olarak güçlülük. nesnenin yabanclamas gibi. burada ac çekme olarak etkinlik.. karsma dikilen.

adamlar çaresizlik duygusuna itebilir.... Örnein ssz bir dalk bölgede.salamann gereklilii vurgulanr. böyle youn.» Kafka. «Taylorizm» üzerine. çalma sürecinin inceden inceye parçalanmas ve içinin bütünüyle mekanizmann bir parçasna dönütürülmesi konusunda Janouch ile yapt bir konumada öyle demiti: «Böylece yalnz evren deil.. en önemlisi de onlar ie daha az yararl duruma sokabilirdi. aylar ya da dahas yllar boyu yap talarn birbirine ekleme iinde çaltrlamazlard. dardan bakldnda önemsiz görünen görevlerinin çok çok ötesinde olan adamlar. «Duygu ve düünceleri. ama uzun bir insan yaammda bile ereine varamayacak bir iin umutsuzluu. vatanlarndan yüzlerce mil uzakta. ama her eyden önce o evrenin bir öesi olan insanolu kirletilmekte ve .

ekonomik ve politik aygt güçlenip karmaklatkça. arzulanan zenginliin ve kazancm yerine yalnzca açlk ve yoksulluk doabilir. Yaamm yürüyen eridi. ban sallar: «Keke bunu olsun kesinlikle söy-leyebilseydik. emek ürünü ye üretim edimi içiye giderek yabanclar. insan alp bir yerlere götürüyor .» «Dünyann sonudur».. bu ilençten. Bu ilerlemenin varaca nokta. Ama buna olanak yok. canldan çok bir nesne. Kafka. diye tamamlar Janouch. tüyler ürpertici bir ilençten baka bir ey deildir.» bölümü gelitikçe. .nereye götürdüünü bilen yok.. kapitalizmin teknik...aalanmaktadr. Böyle taylorize edilmi bir yaam. nsan.

yalnzca uranda giderek tekyanl ve parçalanmlk konumuna gelmekle kalmaz. Bunun gibi. ço unlukla birbirine tümüyle yabanclamtr. zamanla artan ölçüde bir «ura insan» ve bir «özel insan» biçiminde ikiye ayrlr. toplumsal'a katlma da . bu ikisi. çou kez doyurucu olmaktan uzak kalr ve «içeriksiz» olarak duyumsanr. bir kalba dönüür ve anonim nitelikteki «insan» kavrammca belirlenir. çounlukla kendi snrlar içine kapanan «özel yaam» da çoraklar. Yanma yaklaümas olanaksz dev iktidar aygtlarnn karsnda yönetime ve karara katüma. «içeriksiz» kalr. bir yanlsama gibi göründüünden. Dar bir «uzmanlk alan» na tklm olan ura.Türsel varlk olarak yalnzca bin dilim olarak uzmanlatrlmakla ve parçalanmakla.

ura insann özel insanla birletirebileceinden. Nesnelerin insanlar amas. insanlarn dünyasnn bir nesneler dünyas olarak donup kalmas.çounlukla reddedilir. diye yazyordu Novalis. «dolayszba» yönelik iddetli bir istek dourdu. insann kiiliinin ykln tamamna erdirir. kapitalizmin galip geldi-dii andan balayarak. Gelgelelim ancak toplumsal olgu. «Her yerde snrsz olan' aryoruz». yani kolektif ya da toplum. romantik bir tutkuya dönütü. toplumdan syrlma yabanclamay. gerçekçilikle «dorudan» birlemek. «D dünya» nn sert kabuunu krmak. «ve hep nesnelerle karlayoruz.» Shelley de buna benzer görüler ileri sürer: «Yazn ura . aracn amaca dönüme eilimi. yani romantizm döneminde.

» Romantikler. Bu «öteki konum»a ilikin umut ve uranlan dü krkl.üstünde yo unlamak için en uygun zaman. Çünkü böyle zamanlarda d yaamn nesnelerinde bir ylma ger çekleir ve bu ylma. sezgi ve coku yoluyla yabanclamadan çkp. . Tanr ile insan arasnda estetik düzeyde gizemli bir birleme yaratarak. Kafka'nn melekli düünde kutsal açklamann ve nesnelemenin büyük görüntüsüne dönüür. nesneleri insan doasnn yasalarnn egemenlii altna alabilme yeteneini aar. bencil ve hesapç ilkenin -ar güçlendii zamandr. kendileriyle dünya arasnda oluturacaklar bütüne geri dönmeyi umuyorlard.

Bu. gümü bir klç inip kalkt. imi henüz bitirmi50 tim ki. Büyük bir yükseklikten . odann tavan dökülmeye balar. beni kurtaracak bir görüntü hazrlanmaktayd.yar karanl .Bu düte. «sanki tavann üzerinde onu delmek isteeyn nesneler dolanyordu. rahatça halmm üstüne yerleebilir ve bana söyleyebileceini söyleyebilirdi. bundan kuku duyu-lamazdi. bana yönelikti. bu kol uzand. ampulü pirinç çubuuyla birlikte koparp yere frlattm ve masay odanm ortasndan duvara ittim. Gelecek olan. Her eyi hazrlamak için masann üstüne sçradm. kaba çizgileriyle neredeyse görülebiliyordu.bu yükseklii iyi kestirememitim . tavan gerçekten yarld. orada olup bitenler.

büyük. bir sandalyeye çkp mumu klcn kabzasna . mum dikilebilecek ve akan balmumunu toplayabilecek biçimde yaplmt.n içersinde bir melek. 'Bir melek demek ki!' diye düündüm. O kadar. yeniden kapanm olan tavann epey altnda. ar ar indi.' Baklarm yere indirdim. bir mum buldum. gemicilerin gittikleri içkievlerinin tavanlarna aslan türden. Klcn kabzas. Lambay yerinden koparmtm. imdi benimle konuacak. gemi burunlarn süslemek için kullanlan tahtadan yaplma ve boyanm bir ekildi yalnzca. beyaz ve ipek gibi parlayan kanatlarn yardmyla. karanlkta kalmak istemiyordum. havaya kaldrd elindeki klc ileri doru uzatm. Bam yine kaldrdmda gerçi melek hâlâ oradayd. 'gün boyunca bana geliyor ve ben inançszlm içersinde bunun' ayrdna varamamtm. havadayd. ama artk canl bir melek deildi bu.

diktim. sezgi yoluyla alglanm bir dolayszlm cansz bir araca dönümesinin. kendisinden geriye yalnzca bir zavall mumun taycs bir cansz melein kald bir esin younluu da deildir. ya da insana yaznn hrtlarn alglatan. canhym yanlsamasna yol açan türlü otomatlarla. youn görüntü ile özenle betimlenmi ayrntdan oluma bir bütün. bu. ayn zamanda nesnelemenin. yo unlatrlm bir düzyaz deildir. yalnzca «öteki konum»un sürekli yinelenen yaants. Romantikler bu deheti duyumsamlar ve onu. ölü figürlerle biçimlemilerdi. yaktm ve sonra gece geç vakte kadar melein zayf nda oturdum. yalnzca Kafka için belirleyici olan. kuklalarla. buna kar- . nesne kalbnda donup kalmann çok açk ve seçik tablosudur.» Bu.

uçarken anszn donup kalan. Kafka'nm sanat yöntemi. nesneye dönümesini alglam olan ilk sanatçdr. Kafka. gelen. eski. bolukta hareketsiz sallanan bu eli klçl melei andrr. Melekler nesneleir. ama bunlar yalnzca kopuk kopuk. yldz biçimi bir iplik makaras gibi görünüyor. insann insanln yitiriini. ama nesneler canllara dönü ür. çöplükten. ama ayn zamanda birbirine karm.lk Kafka. ve gerçekten de çevresi iplikle sarl gibi. birbirine düümlenmi. ylqzn ortasndan küçük bir çubuk ç- . çevresinden kopuk bir nesne hayaleti olan Odradek'i öyle anlatr: «lk bakta yass. günlük ak içersinde bu donmay. Yalnzca tek bir makara deil. deiik tür ve renkte iplik parçalan olabilir.

Amerika romannda. bu konumuyla tedirgin ediciyse de. yap iskelesinden . görünüte ölümsüz gibidir. tehlikesiz gibi görünmektedir. bana neredeyse ac veren bir düünce. öte yandan da yldzn uzun uçlarndan birinin yardmyla. «ama benden sonra da hayatta kalaca düüncesi. allmadk bir biçimde tuhaf ve tüyler ürpertici olan bu Odradek.. Therese'in annesinin ölümüne ilikin öyküde ise öldürücü bir toplum düzeni içersinde nesneler de öldürücü olur. Acdan ve bitkinlikten ötürü bilincini neredeyse tümüyle yitirmi olan kadn. eyin bütünü iki ayak üstündeymi gibi dik durabiliyor..kyor ve sonra bu çubua dik açyla bir ikincisi ekle-niyor.» nsanm elinden kayp gitmi olan ve basma buyruk devinen nesne.» Bu masal yarat. Bir yandan bu son çubuun.

. öyle hatn saylr bir süre geçtikten sonra. bana buyruk biçimde gö e uzanan iskele direkleri.. adeti olmad halde her eyi ayrmtüanyla anlatmt ve özellikle önemsiz yerlerde. Therese. bacaklar iki yana açlm yat ve kalasm altnda neredeyse görünmez oluuydu. 52 kadnn üstünde Pomeranya'dan getirmi olduu kareli etekle. örnein her biri basma buyruk göe uzanan iskele direklerini tanmlarken. insana düman bir toplum içersinde öldürücü güçleriyle sergilenir.aa düer-. Therese'in annesiyle ilgili son ans.» Ölünün gösündeki kalas. . bir yerlerden ar bir kalas koptu ve kadnn üstüne indi. duraklamak zorunda kalmt. «Çok sayda tula arkasndan yuvarland ve sonunda. gözleri yalarla dolu.

. sistemin kendisi deildir. sisteme egemen olan kii bile deildir. Kapita-' lizm. bu resmin tam gerçei yanstmadn belirtmitir: «. Tam tersine: Ensesi kaim adam da zincire vurulmutur. yukardan aa.. Kapitalizm. dardan içeri... ama ayn zamanda bu sistemin kapitalisti geride brakm olduunu.Kafka. içerden dar. bu sistemin kapitalizm olduunu biliyordu.Ensesi kaim olan adam. nesnelerin gücüyle onu atn da biliyordu. yoksul adama belli bir sistem çerçevesinde egemen olur. Her ey baml. her ey zincire vurulmutur. aadan yukar uzanan bir bamllklar sistemidir.» . dünyann ve ruhun bir konumudur. O. Ama ensesi kaim olan adam... Janouch'la George Grosz'un bir grafii üzerine konuurken.

propaganda ve hasmlarn 53 öfkeli banlanyla alglanr: «Aadaki yöneticiler gürültüyü an bulduklarnda. davulculara ve trompetçilere ie kanmalan buyruu veriliyordu ve bun-lann cayrtl. Kafka'nm görüüne göre de bu konumun burjuva demokrasisinin araçlaryla deitirilmesine olanak yoktu. tüm güçle çkartlan. olayn biçimsel yann gözler önüne serer. otomobiller.Bir zamanlar Rousseau'nun olduu gibi. ldaklar. yoruma ilikin tek bir sözcük kullanlmakszn.Roussmann'n bir balkondan izledii gece gösterisinin anlatl. bitmek bilmeyen sesleri binalarn damlarna varana dek tüm insan seslerini . pankartlar. Kari . bandolar. Her ey mutlak bir yabanclama içersinde dardan izlenir. yalnzca sanatsal yöntemle.

bu iki insanm durumlan deimeyecektir.. aada kim seçilirse seçilsin. Kafka'nn tutkuyla sevdii tek kadn olan Milena. bütün . seçim kargaasnm üzerinde uzanan iki balkonda deinilir: Karl Rossmann. bu betimlemeye tüyler ürpertici gerçekçiliini kazandnr. Kapitalist dünyann içeriksel öesine görünüte bilincinde olmakszn. komu balkondaki üniversite örencisi ise geceleri örenimini sürdürebilmek için gündüzleri satclk yapmak zorundadr.» Büyük Amerikan parti aygtlannn savamnda içerie ait bulunann yitip gitmesi.bastryordu. ama böylece çok daha etkin bi çimde. davullarn ve trompetlerin insan sesini bastrmas. öyle der: «Onun için yaam. kendisini polisle korkutan iki serserinin elindedir..

. Daha sonra insanlar hiyeroglifin anlamn bulmaya. döviz merkezi. bunlarn «mistik». bir yaz makinesi tümüyle mistik nesnelerdir (ve bunlar gerçekten de öyledir. her eyden önce Kafka için para. «gizemli» özyapsmdan uzun zaman önce bir bakas. kendi toplumsal ürünlerinin gizini . söz etmiti. . Karl Marx. «maln feti karakterini» çözümlerken. » Mistik nesneler. borsa. öyle mi? Suçüstü yakalanan mistik bir insan m vardr karmzda? Ama «duyusal-duyularüstü nesnelerden».öteki insanlar için olduundan çok baka bir eydir. en ar toplann bile kendisini «mistik» diye nitelendirmeyi göze alamadklan bir bakas. yalnz bizler. yani bakalan için öyle de ildir) . Mal üreten toplumda emein ürünü «toplumsal bir hiyeroglife dönü ür.

. ama onun için. hiyeroglifin anlamn seziyordu. yani yazar için önemli olan. Kafka.» Kafka.. D saat ile iç saat birbirini tutmuyor. diye yazmtr 1922 Ocamda. ve bunlar ayrlyor. ki farkl dünyann birbirinden ayrlmasndan bakaca ne olabilir ki... yabanclam bir «d dünya» ve kendi snrlar içerisine sürülmü bir ego biçiminde iki parçaya ayrln korku ve deh et içinde yaad. ya .dtaki saat duraklamalarla kendi allm yörüngesinde ilerliyor. nesnelerin insanlar üstündeki gücünü. «duyusal'duyularüstü» nesnelerin düsel gerçekliini yaayabilmekti. insanolunun varoluunun nesnelemi. «.çözmeye çalrlar.

'dr. tümünü da doru kovuyor ve sonra kendisi yeni bir gözlem tarafndan kovuluyor.» Kafka. daha 1910 ylnda bu acmasz gözlemden. «gezegenlere dorultulan teleskoplar» andran gözlemden söz eder. kendini hemen hiç bulamaz.. ancak yitirir. «ato» . öyle bir gözlem ki. insann kendi kendisini gözlemlemesi. Kafka. insann bu tür kendisine yabanclamasn kahramanlarnn adlarndan bile kaçmalanyla da dile getirmitir. Dava'da yalnzca Josef K. bunlarn en belirgini.. hiçbir tasarma rahat vermiyor. çteki gidi in vahilii çeitli nedenlerden kaynaklanabilir.da en azndan birbirinden korkunç bir biçimde kopuyor. nsann kendisine yönelttii böyle bir gözlem karsnda ego. Amerika romannda kahramann ad henüz Kari Rossmann'dr.

giderek ksald bu ad ve imdi böyle oldu: Senin). kendisinden önce kimsenin yapmad bi çimde. Kafka'y yalnz karanlk.'dan baka. yani anonim kiiden.» 55 i ÇIKI YOLU ÇN SAVAIM Kafka. Kafka geçmie bakan. yabanclamay en uç noktasna dein betimledi. içinde yaad zaman ancak . ama bunun yan sura da çaresizlik içersinde bir çk yolu bulmak için savat. yalnz arayan. kimseden ve herkesten baka bir ey kalmamtr. Milena'ya yazd bir mektubu öyle imzalar: «Senin (artk adm da yitiriyorum. onun kiiliini çarptm olur. yalnz nihilist ve sürekli umutsuz biri diye gören. Kafka.da ise K.

Yalnz biyolojik alanda deil. hiçbir zaman yitip gitmeyen ütopyayla ka-ru. imdi'yi gelecein balangc. Bu sezgiyi anmsatmak kadar önemli olan bir nokta da o sezginin dinsellikten çok . Kafka'nn dünyasnda geçmiin duvarlar arasnda tutuklu kalan. henüz biçimlendirilmemi bir olanaklar daarc diye duyumsayan insan arasndaki çizginin orta yerindedir. çürüyen yal bir evren gençlikle. günün ilk k aryla. ayn zamanda toplumsal alanda da bu konumlardan ikincisi gençlii. donmu görüntülerin ve nesnelerin toplamna. Çaresizliin en uç noktasnda bile bir umut esintisi. anlarn ykntlarndan oluma yma gömülerek gerçeklie dönütürebilen insanla. gelecei düleyen.geçmie. insanlardan oluma bir baka dünyaya ilikin bir i sezgi vardr. ilki de yall simgeler.

«Kafka. Kafka'nn yaptlarm onun vasiyetna-56 meindeki isteine kar gelerek yaymlayan Max Brod'a teekkür borcumuz ne denli büyük olursa olsun. Bunu sözcüklerle deil. bu söylenceyi ne Kafka'nm yaptyla.uzak olan özyapn vurgulamaktr. Tam tersine.. kendi Platonculuunu Kafka'nm «temel yaant» sna (Grunderlebnis) dönütürüp yorumlar.» Brod. Brod'un «dindar» Kafka'ya ilikin söylencesine kar çkmamz zorunludur. Brod.. öyle yazar-. ne de yüzlerce mektup ve konumadan alabildii tek bir sözcükle destekleyebilmektedir. ama yaam boyunca sürdürdüü tutumuyla dile getirdi. Brod'a göre Kafka'nm olumsuz'un . insanolunun eylemlerinin saydam ve yetkin olmayndan ötürü duyduu tüm hüzne karn. yklmas olanaksz ger çeklerin bulunduuna da inanmaktayd.

» Buna karlk Kafka. benim için yalnzca insanlarn ve hayvanlarn beni nasl yarglayacaklar önemli.» Kafka 1922 .ardnda (Platon anlammda) idealar dünyasn görmü olmas... sonra da herkesin benden honut olaca bir konuma doru kendimi olabildiince gelitirmek istediim çkyor ortaya. tam tersine.. «bu konuda herhangi bir zaman tek kelime konuulmamsa da. Yani özetleyecek olursak. insanlarn temel seçimlerini. aslmda iyi bir insan olup yüce bir yarg makammn buyruklarna uymaya çabalamadm. isteklerini ve ahlak ideallerini örenmek. Kafka'nm yaamnda ve yaptmda belirleyici öe olarak kalmtr.. 1917 Ekiminde Brod'a (Felice'ye yazd bir mektupta söylediklerini yineleyerek) öyle yazar: «Son hedefimin ne olduunu kendime sorduumda.

Kafka'nm Brod tarafndan kendi savnn kant diye kullanlan özlü bir düüncesi. insana kapal kalabilir. kendi iç dünyasnda yklmas olanaksz bir eyin varlna sürekli güvenmeden yaayamaz. Bu kapal kal n dile getirili biçimlerinden biri de öznel bir tanrya olan inançtr. bu arada gerek bu yklmas olanaksz ey gerekse güven. ruhun esenlii için dua etmesi bile beklenemeyecek» bir insan diye betimler.» Dile getirili biçimlerinden biri diye nitelendirilen.Temmuzunda Brod'a gönderdii bir mektupta kendisini «inanca yabanc olan. öznel bir tanrya duyulan inanca ilikin bu soukkanl deini. insann kendi kendini . bunun Kafka'nn kulland bir dile getirme biçimi olmadn gösterir. gerçekte bu savla kartlk oluturmaktadr :«nsan. Dozu çok iyi ayarlanm bir anlatm vardr burada: Kafka bir dogma koymamakta.

yapay maddeden yaplmayd. Bunu «dinsel» diye adlandrmak. deal olan. nankörlük ettikleri Aydnlanma'nn karsna. kavramlar kartrmak demektir. Chateaübriand'n. Etkisini u ya da bu biçimde. gerekse hiçbir dine bal olmayan insanlarn elbirliiyle kavramlarn açkln ve . Romantikler ve özellikle de Almanlar. yklmaz ve ölümsüz sürdürebilmeye ilikin böyle bir olanan varlna bütün önemli insanlar inanr. imdiyi gelecee. «kendi iç dünyasnda varolan. yitirilmi birlik ve bütünlüün koruyucular gibi çkmak ve eski dinin ykntlarna yerlemek için böyle bir kargaa yarattlar. yaam sanata adayabilmesi için gereksindii bir eyden. Schlegel'in ve Schleiermacher'in dinleri. yklmas olanaksz bir eye güvenmek» ten söz etmektedir.aabilmesi. gerek dine inananlarn.

onun yaratsn özgünlü ü ile badamas olanaksz yorumlara götürür.kesinliini savunmalardr. betimlenenin çokyönlülüünü dogmatik bir formüle indirgemi olur. «insan ile tanr arasndaki sonrasz anlamazln». bu özel'i gerek toplumsal konumla. gerekse insanolunun belli bir tarihsel ann ötesine uzanan yetersizlikleri. sanat . «Dava» y ya da «ato»yu. sanatçmm özel yann. böyle bir basite indirgeyi. «insann tanr karsndaki ye-5 8 tersizliinin» sanatsal betimlenmesi diye yorumlamaya kalkan. Kafka'nn her eyden önce bir «homo religiosus» olduu yolundaki varsaym. umutlar ve dü krk-lklaryla karmasn göz önünde tutmakszn.

Kafka çk yolunu ararken her türlü cokulu abartdan kaçnr.yaptn yalnzca toplumsal d dünyann yanstlmas sayan basite indirgeyiten daha da yüzeysel bir tutumdur. zamana bal olan metafizik düzeye dönütürmek. çok denetimli bir biçemi amaçlamtr. naiflie zorlamak eilimiyle . böyle bir donmann gerçeklemesini sürekli engellemitir. Kafka. allmam sanki alüm olanm gibi daha alt düzeylere dönütürmek. tarihsel bir an insann sürekli konumu olarak dondurmak eilimindeydi. ama onun her yanttan yeni bir soru türeten. Günlük ve görünüte sradan olan fantastik düzeye yükseltme eilimi. her tümceden onun kar tna götüren diyalektik gelimesi. bunun tam kart olan eitimle. lk döneminin maniyerizmini ksa zamanda geride brakm.

beenilen yalm naiflik böyle deil-59 dir ve onun için de bu denli deersizdir. bir ideali dile getirir . ama amaçlanm oluun tedirgin edici yan yoktur. canl temellere dayanan bir duygudur. çünkü ayrmn kaynakland nokta bu deildir!) dolaysz. oysa hakiki diye nitelendirilen. Çünkü bu. ayn zamanda düüncelerle badaabilen. temeli olan bir eydir. karmak. kendine uygun dü . «Ateçi» ye ilikin tantma yazsnda bu noktay özellikle vurgulamtr: «Burada amaçlanm bir naiflik vardr. bir özlemi. kazanlm bir eyi. Robert Musil.Ama bu.karlar.» Bu (ar yüklü ve alacal biçem karsnda bir protesto niteli ini tayan) amaçlanm naiflik. doru bir naifliktir ve bu tür naiflik edebiyatta (tpk yanl naiflik gibi.

çk yolunu bir insan olmakta bulan ve «Akademiye Verilen Bir Rapor» da gerekçeleriyle çabalarn ortaya koyan bir maymunu anlatr: «Çk yolu sözünden ne anladnn iyi anlalmamasndan korkuyorum. «çk yokuna ilikin umarsz arayndan söz ederken. Dile getirmek istediim. Baka deyile Kafka.Kafka'nn hayvanlar konu alan çok saydaki öyküsü (dtan deil. her yöne açk o büyük özgürlük duygusu deil. ayn zamanda da korkutucu yaantlarn hayvanlarn dünyasnn naif atmosferinde «olduundan önemsiz gösterilmesi». Bilinçli olarak özgürlük demiyorum.en alan meselde bulur. Bu sözü en bilinen ve allm anlammda kullanyorum. saklan ve ifreye dönütürme niteliindedir. «yabanclatjrrlmas» dr. Bir maymunken belki tanrdm bu duyguyu ve onun özlemini çeken insanlarla . içten gelen sansürün basksyla) Esop'un diline geri çekili.

maymun bunu yapmaktan ürker. özgürlüü ne eskiden istedim. «Doaya aykr düen» bir olay. Swift'e özgü bir ince ulmeceyle betimlenmi bir yabanclama eylemi vardr ortada. solda..da tantm.. ne de imdi istiyorum. özgürlük deildi istediim.» Maymun.insan baka insanlarn arasnda özgürlük sözcüüyle kendini çok aldatyor. insan olmak için kendini amak zorundadr. Bu kendini ama eylemi —«kurtulu» a ilikin romantik bir cokunun doumunu engellemek için!— bir içki iesinin dibine kadar bitirilmesidir.. Hayr. Yalnzca bir çk yoluydu. Hem unu da söyleyeyim ki . . sada.. bakaca istemlerim olmad. Ama bana gelince. nereye çkarsa çksn.

Yalnzca hizmet edecei iletmenin yarann düünmek. Oysa özellikle en ileri derecede ibölümünün ve acmasz rekabetin . Belki bu birlemeyi dürüst bir meslek gerçekletirebilir.însana yabanclaan dünya.. bu dünyaya bir anlam kazandrmak. tüm çalmalan üstlenmek istiyordu. anlamsz bir dünya olarak duyumsanr. Meslek aray. bürodaki öteki memurlann kendilerine yaktrmayarak geri çevirebilecekleri çalmalar da dahil olmak üzere. böylece de ben ve d dünya kartln ortadan kaldrmaktr. Her çk yolunun erei. bir çalanlar topluluuna katlma tutkusu Kafka için bir temel sorundur.. meslekte kendini kantlama istei.» Bu konu sk sk ortaya çkar. «Amerika» romanmda genç Kari Rossmann'n umudu: «bir eyler baarabilecei ve basanlar için takdir görece i bir i bulmakt.

egemen olduu bir sistem içersinde yer alan meslek. kar çklabilecek noktalanyla da övgüye deer olan. insanolunun her eyden önce . buna karlk çou kez insanln yitirmeye götürür. çok iyi düünülerek kaleme alnm Kafka monografisinde. «karakterlerin bütünlükten uzak biçimde ele alnm oluunu». Ama buna karm —düünün.» Hermsdorf. çalma sürecinin dnda yer alan bir dize «özel» yaantdan çok daha açklaycdr: «Size daha ük gördüümde güven duydum. «Amerika» romannda Therese'nin biraz önce Hotel Occidental'e alnm olan Karl'n odasna gelip söyledikleri. bu denli kötüyüm ite— baaç kadmm sizi benim yerime sekreter diye alp bana yol vermesinden de korktum. insan çok ender olarak insanca yaamaya.

. Ama bir baka yerde de doal olarak I 61 öyle der: «Gelgelelim toplumun tüm üyeleri çalma yaamlarnda tekyanl ve parsellere bölünmü insanlardr.mesleki ilevi içersinde ilenmesini. Kafka'nm roman. gerçekten insanc bir yaamn kesin olanakszlnn çok açk dile getirilmi kantdr.. sakat insanlardr. Örnein bir bürokratn «iç yaam» —bu bürokrat örnek bir aile . emperyalizm çanda amacna eriebilmi. gerilemi kiiliktir. insanlkla ilintisi bulunmayan bir toplumun ilencinin korkunç darbelerini yemi. «zengin içerikli bireysel karakterize edi» ten uzak kalm n eletirir.» Geç kapitalist dönem dünyasnn tipik karakteri gelimi deil.

rekabetten. adaleti amaçlayan sevimli bir gencin sömürüden. Kari Rossmann gibi baary. «yapayl ilk bakta anlaüabilen bir rahatl» sergilese bile— toplumsal açdan önemsizdir ve gülmece biçeminde bir kartlk oluturmak için kullanlabilir. «Kahramanla Amerikan dünyas arasndaki karl diyalektik olarak ortadan kaldracak bir çözüm» hiç kukusuz roman tamamlanm olsayd bile beklenemezdi. insanlktan uzak davranlardan oluma bir dünyayla savamasn.babas olsa. Gerçekçi olarak tannan Theodore Dreiser da «Bir Amerikan . gerçekçiliiyle toplumsal bir konuma uyar. varoluun koulu sayd meslek uruna savarm. insann insana güveninden daha güçlü çkan bir sistem karnda çaresiz kaln göstermek için kullanlan yöntem. iyi insan olmay.

Kafka'ya bu özlem ve umut da yabanc deildi. her zaman tek deildir. «hem bedensel. diye yazar 1921 Ocanda. Kadm. Wagner'in operalarnn isterik zorlamalarna dein uzanan bir çizgide batan çkarc olarak lanetlenir ve kurtarc olarak kutsanr. Çözüm. «Özellikle korktuum ey». Kleist'n bunlara duyduu tutkunun benzeriydi: Görünüün çekiciliine kaplmak. Romantikler çözümü hiçbir zaman meslekten de il. ama tutkudan.Trajedisi» adl romannda bu türden herhangi bir çözüme deinmemitir. ama gerçeklik karsnda almas olanaksz bir korku duymak. Bir kadmla sürekli 62 birliktelie. özellikle de erotik tutkudan beklerler. hem de ruhsal olarak yabanc bir insann . evlilie ve aileye olan tutkusu.

acmann. kurtulmas ve dayanlmas olanaksz bir korkuya dönüüyor. ehvetin. korkunun. ile bir birliktelikten sonra. yalnzca aratran bir korku: 'Nasl? Ger çekten neredeyse birletik mi biz?' ve sonra. mutlu olamayaca sezgisi. ikimiz neredeyse bir olduumuz sürece duyduum. önemsizliin düzeyine sürgün etmesi sonucunu dourur. Kafka'nm «kadnlarn gücünü» sradanlm.arln tayamamak. bu korku yapacan yapnca. yetersiz kalma duygusu. kendini beenmiliin zorlamalaryla . kendini aldatmayan bir insan olan Kafka öyle yazar güncesine: «Birlikte yaamann çetinlii. Yabanclk duygusunun.. F.. eski ve kötü bir cinsel yaantnn ans —bütün bunlar bir araya gelince. o zaman duyulan korku insann iliine ileyen.» Dü gücünün taknlklar.

sarslan bir beraberlik, ve yalnzca ta derinliklerde, belki de incecik bir dere, ak diye adlandrlmaya deer bir ey, araylara kapal, yalnzca bir ann içersindeki anda bir kez parlayveren bir ey.» «Dava» da yal avukata bakan kadn, Josef K'ya kendini sevgili olarak sunmay önerir, ona yardm edece ine söz verir. Kadnn söylediine göre mahkemenin elinden kurtulmak «bir yabanc yardm etmedii takdirde Olanakszdr, ama bu yardmdan ötürü korkmamza gerek yok, bu yardm size ben yapacam.» K: «Bu mahkemeyi ve burada gerekli olan dalavereleri çok iyi biliyorsunuz» der ve kendisine yapan kadm kucana alr... Ona, arada bulutuu sevgilisinin resmini gösterir... «O, imdilik sevgiliniz olabilir», der.

Leni, «Ama onu yitirseniz ya da yerine bir bakasn, örnein beni geçirseniz, çok aramazsnz...» K., sonunda kadma kaçamak bir öpücük verdiinde, kadn onun ban kendine çeker... «Beni onun yerine geçirdiniz ite!» diye barr zaman zaman, «görüyor musunuz, sonunda onun yerine beni geçirdiniz ite!» O srada dizi kayar, hafif bir çlkla halnn üstüne yuvarlanr gibi olur. K., onu dümesin diye tutar ve ona, aa doru çekilir. «imdi benimsin», der kadm. « a t o d a K., konumay amaçlad güçlü bürokrat Klamm'n sevgilisi Frieda ile tantnda da buna benzer bir olay olur. Frieda, arkasnda Klamm'n bulunduu kapnm yaknndaki tezgâhta çalmaktadr. «Dikkati çekmeyen, ufak tefek, hüzünlü baklar ve çökük yanaklar olan sarn bir kz, ama baklaryla, kendine özgü bir üstünlüü dile

getiren baklaryla insan artyor.» Cinsel iliki Klamm'm kapsnn önünde, «küçük bira birikintilerinin ve döemeyi kaplayan bakaca pisliklerin arasmda» gerçekleir. «Bütün bunlar», der Frieda sonradan, «beni elde etmekle Klamm'dan sevgilisini kaptna, böylece de ancak en yüksek bedel ödendiinde kurtarlabilecek bir eyi rehin aldna inanmandan ötürü oldu...» Erotik öenin romantizmden koparlndaki bu köktenci tutum, tecimin kesin egemenlii allna gir-nii bir dünyada beden «nesnesinin» dei-loku konusu yaplabilirliini, bedenin birçok romantiklerce betimlenmi olan, bir düün simgesi niteliini tayan bu deitirilebilirliini, anonim ve belli bir çehreden yoksun cinsellii dile getirir. Ama Leni ve Frieda, ayn zamanda bir baka eye de iaret ederler, yardm müjdelerler ve K'dan

uzaklam, ona yabanclam bir gerçekliin yolunu açmaya söz verirler. Burada söz konusu olan, Ben ile d dünyay ayran kapy krmak, dorudan birlemeyi gerçekletirmektir. Odak noktas, insanm insana olan güvenidir. Gerek Kafka, gerekse Kleist için bu koulsuz ve nesnelerin gücünü aabilen güven, nesnelemi bir dünyada insanc ilikilerin kouludur. Kafka, 4 Mays 1915 tarihinde öyle yazmtr: « N e denli basit bir insan olursam olaym, beni tümüyle anlayabilen kimse yok. Bunu yapabilecek birine, örnein bir kadna sahip olmak, insanm her yönden desteinin bulunmas demektir...» Kari Rossmann için aç kadnla Therese'nin ona gösterdikleri güven, yabanc bir dünyada yardm ve korunma bulmas anlamn tar. Yalnzca bir görünüten ibaret olan, yüzeysel

estetiin hayaletlerden oluma imparatorluuna götürmesi zorunludur. demek ki çözüm toplum teki tarafndan toplum teki için gerçekletirilecek deil. geçici olanm anlarn sihirli tiyatrosunda . Bulunacak çözümün Ben'i daha yüksek düzeydeki bir gerçekli e. yapay balamlardan. belki sanatn «ötesinde» yatan bir alana. gücünü giderek yitiren yanlsamasna. Kafka. «Amerika» romannn tamamlanmadan kalm olan son bölümü. ta güvenin artk ayakta kalamayaca noktaya dein younlap büyümesi —Kleist'dan bu yana hiçbir yazar bu trajik yabancüamay böylesine acmaszlkla betim-leyememitir. insan ezen nedenlerden oluan bu dünyann Rossmann'la iki kadnn arasna girii.olgulardan. diye yant verir. tüm yitirilmi olanlarn böyle fantastik biçimde yeniden bulunuunu.

özgürlüe. Brod'un anlattna göre Kafka. gizemli sözcüklerle ve gülümseyerek.saklanm çartrr gibidir. destee. Bu ima ile. Kafka 'nn 30 Ey lül 1915 tarihinde güncesine dütüü u not arasndaki çeliki yalnzca görünüte varolan bir çelikidir: «Rossmann ile K. burada belki sanatn yaanmasnda.. suçsuz ile suçlu. dahas vatana ve annesiyle baba sna sihirli bir denek kullanmçasna yeniden kavu acan» ima etmitir. belki de ge-65 lecekteki bir altn çaa ilikin romantik düte saklama söz konusudur. sonunda ikisi de aralarnda ayrm . «genç kahramannn bu neredeyse uçsuz bucaksz tiyatroda meslee.

Dülerin dünyas bir barok alacasyla.» Böylece güzel görünüün dünyasna. hafif bir elle bir yana itilir. ilk kez 1914 ylnn güncesinde karmza çkar ve «Oklahoma Açk Hava Tiyatrosu» nun öncüsü niteliini tar.. melek klna girmi kadnlarn uzun ve altn gibi parlayan trompetler çaldklar» cennet dülerine sman. suçsuz daha hafif bir elle ezilmekten çok bir yana itilir. daha o zamandan görünüün dünyasn gerçek çözüm diye tanmamtr. ama Kafka. a i n a tasarlarmla dolu dev araba arkamdan geimeye balam . srtlarnda büyük kanatlar olan. cennet dülerine. Estetie ilikin bu görünüm.. dertlerime gömülmü.gözetilmeksizin ölümle cezalandrlr. burada durmaktaym. «beyaz kumalara sarnm. Avusturya'daki Cizvitlerin büyük dünya sahnelerinin parltsn yanstarak yükselir: «Henüz.

kzlar bolukta olduklarndan. liderlerinin ardna dizilmi ayaktakm kitleler halinde koup geliyor. yeni açlm alanlar kararyor. daha iyi ül-kelpfm karnaval arabalarnda görülen türden çplak Kzlar. ben de boluktaym ve sessizlii buyruklayan elimi kaldryorum. dümdüz. insan çabalarnn snrn duyumsuyorum . Yanmda gül fidanlar var. beni srtm yukar dönük olarak basamaklardan çkaryorlar. önüme ve üstüme 66 çiçekler serpiliyor tatan oyulmu izlenimini brakan iki trompetçi durmakszn çalyorlar. ilk kü çük basama^ ayaklarmn altna itiliyor. bo. dalgalanyor ve dolup tayor. Günlükler yaklyor. defne çelenkler sarktüyor.bile.

ve bulunduum yükseklikte kendi gücümle. kayd m yer tam tamma bedenimin çapmda ama sonsuz derinlikte bir kanal. anszn edindiim bir beceriyle.. kzlarn çlklar ben dimdik derinlere kayarken ardmdan geliyor. ama bunun ardmdan «küçük.» Bir an'n içindeki anda (tpk Kafka'nm sirk öykülerinde olduu g i b i ) .. «elli eytan kuyruu yüzümü yalamaya balad bile. sonra da ötekiyle batyorum. benden çok yllar önce herkesi kendine hayran brakm bir ylan-insamn numarasn yineliyorum.. insan çabalarnn en yüce sorunu olarak görünür. boynuzlu eytanlarn» saldrs balar. tek ayamla... estetiin sallantdaki konumu.» 1 . bastm yer yumuuyor.

Kafka güllerin ve defnelerin. Ben'in d dünya ile çatmasn. 67 BAKALDIRI VE YAZGIYA BOYUN EC Kafka'nn temel yaants. Bu dünyaya bakaldrmti. toplumsal gerçeklerin üstesinden gelebilme uruna giriilen savan. ama bu tutumu ayn zamanda bir suç. Özü açsndan küçük . bu d dünya yüzünden yklmay ya da onunla bir bireime varmay önleyemez. bir uyum yeteneksizlii. günlük kokularmn ve çplak kzlarn arasndan gerisin geriye kendi dipsiz Ben'ine yuvarlanr. o dünyaya girecek güçten yoksun olduu için bir dlanmlk olarak duyumsuyordu. Dü evreninde neeli birliktelik. «Babasnm Dünyas» ile olan uyumazlyd. Schelling ya da Nietzsche gibi estetik düzeyi yetkinlik diye öven bir romantik deildi.Kafka.

geri planda kalan ve ipleri ellerinde bulunduranlara kar çkar. bu makamn kendisine açt davaya. bu memurlarn «bedenlerine oturan. gizli bir makamn memurlarnca gerek çe gösterilmeksizin tutuklanmasna kar çkar. Yalnzca satn alnabilen gözcüleri ve en iyi olasükla ancak . içerdii çelikiyle birlikte «Dava» da almas olanaksz bir younlukla biçimlendirilmitir. Direniçi bir Avusturya vatandann üslubuyla. Josef K.. der...burjuvaya özgü nitelik tayan bu bakaldr. çeitli kvrmlar. kara giysileri» gelecekteki korkularn habercisi gibidir. Josef K.. Hiç kukusuz. cepleri. kamuoyuna bavurarak ve sokaktaki adam kazanmaya çalarak kar koymaya çalr. tutuklamanm ve sorgunun ardnda «büyük bir örgüt var. dümeleri ve bir kemeri bulunan. tokalar.

beyler? Bu amaç. bundan öte.. suçsuz insanlarn tutuklanmas ve haklarnda anlamsz. yüksek ve en yüksek derecede bir yargçlar snfn da besleyen bir örgüt. tpk benim olaymda görüldüü gibi.» . Peki.. ya bu örgü- 68 tün amac nedir. çounlukla sonuçsuz kalan bir kovuturmann yaplmasdr...kendini beenmilikten uzak kalabilen sorgu yargçlarn çaltrmakla kalmayp.

bu memurlar aslmda hiç suçlu saymadn söyleyerek araya girer. ahlaken yozlam..» Bekçiler: «Evet. ve konuurken. gördüün iyi i için güçlenesin diye sana para verirdim. «o zaman inan ki engellemezdim vurman.'y tutuklam olan küçük dereceli. suçlular yüksek memurlardr. «suçlu olan örgüttür. yalnzca bir ilevdir. • K. öyle!» diye ba rrlar ve hemen çplak srtlarna bir darbe yerler. çok düük aylk alan memurlar. bu dayakç artk bir insan deil.» Dayakç: .Josef K. «u denein altnda yüksek dereceli bir yargç bulunsayd». yeniden havaya kaldrlmak istenen denei bastrr. K. tam tersine.'nn gözleri önünde bir dayakç araclyla cezalandrlr. der K.

«ama bu söyledii.» K. «ama ben rüvete boyun emem.» diye karlk verir. o halde dayak atanm. son ve kesin yargs deildir. dünyann düzenine dönütürülüy o r . » — « K . . sözlerini böyle tamamlamtr». ii kilisedeki rahibe öyle seslenecek kadar ileri götürür: «Yalan.«Söylediklerin inandrc geliyor. am^ perde arkasmdaki mahkeme verir.. diye sürdürür Kafka. gizliden kendini suçlu hisseder.» Bakaldran küçük burjuva. hiçbir kesin yargya. kesin karar o deil. hiçbir karara varamaz. kar çk sonuçsuz kalr. Dayak atmam için ie alndm.

«Solgun benizli ve iman. yerlerinden oynatlamazm iz-69 lenimini uyandran silmdir apkalar giymi» iki adam. her zaman yalnz kalr.'y infaza götürürler. kar konulmas olanaksz bir yakalayla» tutarlar.. bu adamlar da insan suçlu klan bir sistemin maskeleridir. K. ellerini «öretilmi. ikinci snf oyuncular» sanr. talim edilmi.Bürokrasiyi yöneten güçlerin deil. Bu. «K. ve gerçekten de öyledirler. etkisizdir. neredeyse ancak cansz nesnelerin . K. yalnzca bürokrasinin karsna çkan. sanki içlerinden biri krlacak olsa. dayakç nasl yalnzca bir ilevse. K. imdi üçü öyle bir bütün oluturmulard ki. Tek bir insann anszn oluan direnci. bu adamlar «yal. aralarnda dimdik yürüyordu. ötekiler de hemen knlverirdi..'y ortalarna alrlar.

Kimdi bu? Bir dost mu? yi yürekli bir insan m? Onlar umursamazlk edemeyen biri mi? . «Baklar taocamm bitiiindeki evin en üst katma takld. baka olaslklarn kvlcmlaryla aydnlanr gibi olur. o katn pencerelerinden birinin kepenkleri de açüvermiti. bu bütünün. dünya yaznnn en tüyler ürpertici gece sahnelerinden birini oluturan taocanda gerçekletirilen idam. K.'nm ssz taocanda. Bir n anszn yanmas gibi.» Çünkü yalnzca bakaldrmakla yetinen. bu nesnelemi. canlln yitirip talam olgunun bir parçasdr. ama bir suçluluk bilinciyle düzeni tanyan küçük burjuva. incecik görünen bir insan bir çrpda iyice öne doru eildi ve kollarn daha da öne uzatt. uzaktan ve yjüksekte zayf.oluturabilecei türden bir bütündü.

Roman buz gibi bir atmosferle ve yalnzlkla doludur. çk yolunun. buzlanm pencere camlan.» Daha ölmeden yklm olan Josef K. ama onun için artk çok geçtir.. gövdesi delinerek ölür. küçük evler. boularak. benimsenmek. baka türlü olmanm mümkün olduunu sezer. yetersiz araçlarla bakaldrmtr. atoya giden yolda «köyün uzunluu hiç bitmiyordu. tek ama-70 c dlanm biri olmamak. atodaki toplulua girebilmektir.. yardmn. ise artk bakaldrmaz. kar ve insanszlk sürüp gidiyordu. Josef K... «ato» romanndaki adsz K..Ya da yardm etmek isteyen biri? Tek bir kii mi? Herkes mi? Hâlâ yardm umulabilir miydi?.» Kullanlan dil de taze kar gibi .

ama Brod'un yorum giriiminin tersine. kendisinden önce Blake ve Shelley'de olduu gibi.beyaz. tümünün (ylanrt.. Tanrmm konuL masyla daha da kkrtt Kabil'i ye tutmas. kar karya kald «güçler».. atonun dünyas kötü bir dünyadr. eski tanrtanmazl yansr: «. kadnn ve erkein) cezalandrlmas. görünüte Kafka'y da etkilemitir. an ve youndur. atoya ulaabilmek olanakszdr. Kabbala'mn «kardünyas». ki aaç. kötü yaratc Demiurg'un gnostik düüncesi. bu atoda «Tanrnn Lütfu»nu anmsatan hiçbir yan yoktur. sanki K. gerekçeden yoksun yasak. 19 Haziran 1916 tarihli günce notundan. kötü.'nn öyküsü. bameleklerden birinin tutanandan alnmadr.. yozlam ve .'nm elinden hiçbir ey gelmeksizin.Tanrnn insanlk ailesine yönelen öfkesi..» K.

Barnabas Ailesi. bu olayn ardndan gerek ekonomik. Güçlü bürokrat Sortini. gerekse toplumsal bakmdan ykma sürüklenir. Ama bunlara boyun emeyenin vay haline! Yabanc K. lanetlenmi bir ailedir.'nn karlat Barnabas Ailesi.insanlk d olarak betimlenir. Barnabas'n kzkardei Amalia'dan holanmtr. Gerek . Böylece «ailemiz de lanetlenmi oldu» diye anlatr kzm kzkardei Olga K. in en korkunç yan ise her eyin sanki kendiliginden. Ksa bir mektup yazarak ondan en baya sözlerle kendisine gelmesini ister: Kz mektubu yrtar ve parçalann getiren habercinin suratna frlatr. perde arkasmda kalan bir oyunun etkisiyle olup bitmesidir. Ama herkes bizden elini eteini çekti.'ya. «Açk seçik bir cezann gelmeyeceini hepimiz biliyorduk. ortada somut bir karar bulunmakszn.

. yazclara hep sonuçsuz kalan gidip gelmeler balad-. ellerimizi outururduk. Sonra babamn giriimleri balad îdiye anlatr Ol-ga. «ricada bulunmak için yöneticiye. ne bir haber. ne herhangi bir bilgi. ne de bir ziyaretçi. avukatlara. sekreterlere. bir daha ayn . gerekse ato. ama atodan bir iaret beklemilerdir ve bu iaret gelmemitir. ailenin öhreti giderek kötüleir ve aile iktidarn gölgesi altnda kaybolma tehlikesiyle karla r. babam çou kez kabul edilmedi.. Ne bir çar.. hiçbir ey.» Köyde ya ayanlar aslnda Barnabas Ailesini aralarna almaya memnuniyetle hazrdrlar.buradaki insanlar. Hiçbir ey olmadndan.. Somut hiçbir ey olmad. bir numarayla ya da rastlant sonucu içeri brakld zamanlar ise —kabul edildiini haber aldmzda sevinçten deliye döner.— çok çabuk savlr.

ilke olarak tanyan baba. anayolda gelip ge çen memurlar bekler. suçluluk bilincinin belirsizlii içersinde kendini suçlamaya çalr. Affe-dilebilmesi için önce suçunun ne olduunu saptamak zorundayd. hastalanr ve yklp gider. geri dönmesine. ilgili makamlarca yadsnyordu.. atonun egemenliini yadsmayan. böylece de toplumsal açdan varolabilmesine izin verildii takdirde her suçu üstüne almaya hazr olan bireyin d ve iç konumunu tedirgin edici bir kesinlikle tanmlamtr. K.» Böyle bir konumda her ey. Kafka suçu bulunmakszn bir topluluktan kovulan. oysa böyle bir suç.. ondan sakladklarna inand «suçunu» bu kez kendisi aramaya koyulur. soukta ve perian bir halde.. .. sapk bir görünüm almaya balar.yere sokulmazd..

En kötü toplulukta yer almak bile. her . bundan ötürü ne pahasna olursa olsun yer almak ister. bu bölgede yerletim. umarsz ve gelecekteki ykmn habercisi olan bir tutumdur.» «Çin eddinin naasmda» balkl öyküde topluma duyulan gereksinim. Kafka. yalnzlktan çok. ama bu sistemde «yer almayan» toplum tekinin nasl bir braklmln pençesine dütüünü de bilmektedir. bu.. 9 Ekim 1921 tarihinde unlar yazmtr: «Yalnzlk ile toplum arasndaki bu snr bölgesinin snrlar dna çktm çok ender oldu. yalnz kalmaya yedir! K. hiçbir toplulukta olmamaktan daha iyidir! Teslim olmak.'nm atonun kaplar önündeki tutumu böyledir.atonun bürokratik sisteminin ne denli utanç verici olduunu yeterince örenir.. dahas.

Yaklamakta olan yallk . uruna koruyucu bir set yaplan bir kardeti. güzel ve sevilmeye deer olduunu daha önce hiç görmemilerdi.» 1923 Sonbaharnda yazlan «Yap» adl öykü. tüm sahip olduklar ve tüm varlyla bundan ötürü yaam boyunca ükran borcu duyan bir karde.eye egemendir. bayraklar vard. Büyük eddin yapmna gitmek üzere yola çkanlara kitleler elik eder: «Geçtikleri bütün yollarda insan topluluklar. zengin. uçsuz bucaksz Çin'i tatl tatl dolanan. yalnzla yönelik ve düsel yanklar brakarak zayflayan bir örgüdür: «Ama yapmn en güzel yan sessizlii.. Her vatanda. Birlik! Birlik! Bir halka olmu ulusun dans ve artk bedenin acmas kan dolam içersinde hapis kalmaktan kurtulmu. flamalar. amja hep yeniden geri dönen kan. ülkelerinin ne denli büyük..

» Buna karlk son öyküde. yerin ve göün tüm ykmlarna açk yayorlar! Bense burada her bakmdan güvenlik altnda olan bir yerde yatyorum.. yoksul gezginciler yollarda. arksyla fare ulusunda yükselen bir kiilik olan Josefine.için böyle bir yapya sahip olmak. ormanlarda. Kendi dünyasna çekilen Josefine ise. bu ulusun güçlerini kendinde birletiren bir simge olarak tannr.. Evsiz barksz.. «arkc Josefine ya da Fare Ulusu»nda (1924 lkbahar). bu gücün bütününü ulustan kazanmtr.. sonbahar baladnda bir çatmm altna snm olmak güzel bir ey. artk bir toplumun ya . en iyi olaslkla da bir yaprak ynnn içine büzülmü ya da nereye gideceini bilmeyen bir sürüye karm olarak. Güç kayna olan arks.

Josefine'den bile alamayan bu kitle. ark söylemiyor. bu yitimi de aacak. Josefine'nin durumunun kötülemesi ise kaçnümaz bir sonuç. Çok geçmeden son sl da çnlayacak ve kesilecek. yani yabanclamay amak için birey ile toplumun. yukardan bakan. göze görünür bir dü krkl bulunmayan. «Josefine saklanyor. Josefine.. ama halk.. bu sakin.» 74 KLK VE Ç SINIFI Çamz insannn temel sorunu. görünü baka türlü olsa bile armaanlar yalnzca verebilen. . ulusumuzun sonrasz tarihinde yalnzca küçük bir bölüm ve ulus. ama asla alamayan.ants olmaktan çkt için önemini yitirir. kendi içersinde dingin kitle. kendi yoluna gitmeyi sürdürüyor.

Ben ile d dünyann birletirilmesi, Kafka'nm yaptlarnn çekirde ini oluturur. Bir toplum teki niteliiyle, umutsuz bir bireysel bakaldryla yabanclam bir dünyann kar sna dikilmek deil, bir yere alnabilmek, bir topluma ait olmak, böylece de korkudan, yalnzlktan kurtulmak, Kafka'nm yklmas olanaksz tutkusudur. Milena'ya yazdna göre «her eyi kapsamna alan» korkusu, «belki yalnzca korku deildir, korku uyandrc ne varsa tümünden güçlü olan bir eye duyulan özlemdir...» Kafka'nn «yalnzlk ile toplum arasndaki snr bölgesi»ne yerleik oluunun karmak ve tehlikeli yan, bu toplumun belirsiz ve bir bakasyla deitirilebilir nitelik tamasdr. Bu toplum bir tür X, yerine çe

itli eylerin konulabilecei bir birimdir ve Kafka'nm yaamnn sonunda bu toplum «Yahudilik» tarafndan temsil edildiinde, karar hiçbir biçimde inandrc olmamtr. çi snfndan yana yaplan, içinde bulunulan çaa uygun düen seçim Kafka'nm temel yaants dorultusunda bir seçim deildi. Kazanç amacma yönelik i hayatnm babalar-dünyas'na bakaldran Kafka, «personelin tarafm» tutmutu. Ama gerek babasmm fabrikasnda, gerekse özellikle memur olarak çalt çi Kaza Sigortas Kurumu'nda içileri savaan bir snf olarak deil, güçsüz bireyler olarak tand. Fabrikada aalanan kadn içilerden dehetle söz eder; bunlar «insan saylmyor, selamlanmyor, geçerken çarpanlar onlardan özür dilemiyor, küçük bir i için çarldklarnda bunu yapyorlar, ama sonra hemen makinann

bana dönüyorlar, bir ba hareketiyle nereden balayacaklar gösteriliyor, üstlerinde iç etekleri var, en küçük bir gücün elinde bile çaresizler...» Öte yandan yardm arayanlar, makina yüzünden sakat kalm olanlar, haklarn aramak üzere deil, ama dilekte bulunmak için kuruma, bu «karanlk bürokrat yuvasna» gelenler ise,, sabrlar ve acizlikleriyle Kafka'y bir snf olarak güç tadklarna inandrabilmekten uzaktrlar. « N e kadar alçakgönüllü bu insanlar», der Kafka Brod'a. «Bizden dilekte bulunmaya geliyorlar. Kuruma saldrp altn üstüne getirecek yerde, dilekte bulunmaya geliyorlar.» Yar resmi nitelikte olan kurum, içi hareketi karsnda verilmi bir ödündü; kât üstünde etkili olmaku la birlikte, gerçekte acnas bir konumdayd. verenler kendilerine düen

yasal pay ödemeyerek kurumu dolandryorlard; bürokratlar ise korumalar için onlara emanet edilenlerin savunucular deil, iktidarn kaplarnn bekçileriydiler. Kafka'nm yazd kukuf suz olan iki ,?azete makalesinde, 1909 ylnda bu oyunlar gözler ön ine serilmiti. öyle deniyordu bu yazlarda: «35 000 iletmeye bakan bu büyük kurumun ancak imdi, yani kuruluundan 20 yl sonra kazalardan koruma alapdaki yükümlülüklerinin bilincine varmas, çok ac bir ey...» Aslnda kurum «tek yaam belirtisi giderek artan bir gelir aç olan ölü bir be-76 den »e benziyordu. «Kamuoyu artk uzun bir zamandan bu yana Prag'daki kurumun gayretkeliine gülmek için bir neden bulamamaktadr.»

buna karlk siyah-sar bayraklarn tand. ulusal Alman nitelikli gösterilerin ardnda sessiz bir Çek protestosu sergilenmekteydi —Kafka ise iç dünyasnda hem bir kenarda duran. Prag'da da kar eksiksiz örgütlenmi bir vatanseverlik. gösterilerden holanmayan. ama küçük ayrntlar .Kafka için önemli olan. bir yazar gözlemiyle önceden kurmutu. hem de hiçbir toplulua ait olmad için hüzünlenen insann ikilemini yayordu. sonra sava ger çekten ' çktnda yazar. «Görkemli zamanlar» etkilemiyordu Kafka'yi. ama dolaysz yaant. Bu tutuma çk noktas alman yer. Prag'd. her zaman genelleme düzeyinde kapsam geniletilmi olan deil. somut ayrntdr. 1914 Savam Kafka. gözlemler ve saptamalar yaparak bir kenara çekildi.

Kafka'nm içiler karsndaki tutumu da kiisel yaantlarnn ve deneyimlerinin toplamndan kaynaklanr: Kapitalizmin ve bu sistemde yer alan iktidar aygtlarnn olumsuzlanmas. Yal bir kadnn çenesinin altnn okanmasnda kendine özgü bir sihirli hava vardr.gibi görünen eylerin etkisi altndayd. Kafka'nm her zaman somut ve dolaysz nitelikteki insancldr.» Böylece dile gelen. ama öyle yorumlanabihrdi: ki yal insin arasndaki ba gibi acnas ve küçük mutluluk bile savam ykmna uruyor. Sonra alayarak birbirlerinin yüzlerine baktlar. aaüananlardan ve 77 . 1915 ylnda trende Galiçya'dan kaçan yal bir çifte rastlamt. Yal adam «özlemle yorulmu bir acyla yal karsmm çenesini okuyordu. Belki bu deildi düündükleri...

ezilenlerden yana çklmas. yazar açsndan çekici bir güç tayabilmesi olanakszd. Habsburg Devleti'nin ulusçuluk yüzünden bölünmü. çilerin Kafka'nn karsna tek tek ve ac çeken kiiler olarak çktklarn bir yana brakalm. ama içi snfnn tarihsel gücüne güven duyulmamas. burjuva snfnn birbiriyle çelien ulusal istemlerinin egemenlii altna girmesiyle . Avusturya'nn önemli yazarlarndan hiçbirinin (sömürülenlerin ve ezilenlerin savamna duyduklar yaknla karn) 1914 'den önce ya da 1918 'den sonra içi snfna katlmam olu u. bu durum büyük bir olaslkla içi hareketinin ortak bir devrimi hedef almak yerine. yalnzca bu yazarlarm bir eksiklii saylamaz. devrimci ve Avusturya'nn bütününü kapsayan boyutlardan yoksun içi hareketinin sanatç açsmdan.

Avusturya'da 1919 yl Ocann grevinde böyle bir devrim olasl belirmiti. Almanca yazan Kafka için ise durum karmakt. 1918 Kasm. Avusturya'da bir devrimden çok bir ykl yapsmdayd. Her büyük devrim.bantldr. ksmen bu konumu yanstyordu. Yeni kurulan Çekoslovakya'da yaayan. yaknlk . Kafkann Rus Devrimi'ne. olaylarn gücüyle dolaysz kararlara. yabanclama konumunda bir deiiklik olmam. baka deyile özgürlüe. yabanclamay parçalar. bu devrimi dünya tarihi açsmdan bir dönüm noktas olarak kavramakszn. eskisinin yerine beraberinde yeni güçlükleri de getiren yeni bir bürokrasi geçmiti ve «ato» roman. kendi kendilerine giden yolu bulurlar. Snflar ve insanlar birbirlerinin karna gerçek yüzleriyle çkarlar.

baka deyile bu hasta ve yalnz adam için bürokrasinin kalc bir iktidar olduu yolundaki yaant ve deneyim. «çünkü halk olmakszn sava yaplamaz ve halk. çann olumsuz yann olaanüstü bir güçle özümsedi. «Devrim buhar olup dalr. Janouch'la konuurken. olaylar etkileyebiliyor». «olumluya dönüen olumsuz»un alglanmas. diye yazar Milena'ya.» Kafka. «nsan. geriye yalnzca yeni bir bürokrasinin çamuru kalr. kesinlik niteliini kazanm$t.. Kafka için. olumsuzun .. gerçekten devrimci niteliteki her gelimenin sonunda ortaya Bonapartizmin çktn söyler.» Kafka. ama olaylar gerçekte yalnzca bürokrasinin kavranlmas olanaksz hiyerarisi içersinde deerlendiriliyor ve karara balanyor. bu durumda söz söylemek hakkn kazanyor.duyduuna ilikin belirtiler vardr.

tüm bozgunlara. gerçekte basite indirgeyici yapda bir tarih felsefesidir.olumsuzlanmas için ise gerekli organa sahip deildi. Devrimin bir çrpda. içinde buzlar çözecek mevsimlerin özüne geçilmesi olanaksz bir güçle hazrland buzlanma dönemlerine karn ileriye ve yükseklere yönelik bir devinime yabanc kald. gelimenin sürekli olarak ve trmanan bir helezon biçiminde kemiklemeyle savamas gerektii yolundaki sezgisi yerindeydi. sürekli geliimin çelikilerle dolu sürecine. yanl yollara. bu gelimenin içerdii «Her eye karn!» savma. kesin olarak yabanclamay amad. Bu nedenle Kafka'nn karamsar dünya görüü. ancak kemiklemeyi alglayndaki berraklk ölçüsünde. Bu tür bir felsefe eer gerçeklie hiçbir bakmdan uymasayd. tehlikesiz saylabilirdi. .

Söz konusu felsefenin tehlikeli yan. Kafka. büyük yazar olarak büyük üne layktr. boyun eiin atmosferidir. ama bunlara kar etkin olan gözden kaçrmas ya da perdelemesidir. dülerin ve gülmecenin çarptmas içersinde. Kötülüün kayna doru olmayanda deil. bir örneine daha rastlanlmas olanaksz iktidar younlamasmdan ve güçsüz bireylerden oluma bir dünyadr. bu dünyada kitleler. Kafka'nn yaptlarnn onaylad ve vurgulad atmosfer. insana aykr düen bir dünyaya gerçeklik tanmann. . Ama baarsnn boyutlar. gerçekliin etkin güçlerine ve görünümlerine uygun dümek. sarscdr. milyonlarn yaad bir gerçeklik. Kafka'nn romanlar temelsiz karabasanlar deildir. toplum tekinin büyük kararlar asla etkileye-meyecei duygusunun egemenlii altndadr. yar doru-79 da yatar.

Doyuma varm. . u tümceyle balar: «Yukar talya'da . çk yolunu aray önemsenmez. Markisi» adl yapt. bu «Kafkaizm» karsnda Kafka'nn ya-znsal edimipi yeterince deerlendirebilmektir 80 YAZINSAL YÖNTEM Heinrich von Kleist'n « O . <. Umut kvlcm. Yaplmas gereken.n bir durumdur. . sanki bu ykm insanolu için önceden saptanm sonrasz bir yazgy-mçasma. kendini beenmi bir nihilizmin Kafka'ya atfta bulunduu.Kafka'nn yarats ykma. soluk bir zafer parlts katar.ok sk rastlane.

.. . her an kayp bütünüyle yere dümeye hazr.. douraca çocuun babasnn kendisine bavurmasn ve ailevi nedenlerle bu kiiyle evlenmekte kararl olduunu bildirdi. yay biçiminde kat bölmelere ayrlp bir kümbet yapm kahverengi karnn görüyordu. farknda olmakszn gebe kald n. kentinde tertemiz bir ad olan ve iyi yetitirilmi birkaç çocuu bulunan dul Markiz O. . ancak zar zor tutunabilmekteydi.» Kafka'nn «Deiim»i u tümceyle balar: «Gregor Samsa bir sabah tedirgin dülerden uyand zaman.. Bir zrh gibi sertleen srt üzerinde yatyor.»* Kleist'n ve Kafka'nn uyguladklar yöntemin etkileyici yan. ban biraz kaldrnca. anlatlan ile anlat biçimi .önemsiz bir kent olan M . gazeteler araclyla.. bu karnn tepesinde yorgan. kocaman bir böcee dönümü buldu kendini.

arasnda bulunan, amaçlanm u suzluk'tur; baka deyile, allmam olay ile bir tutanaa özgü anlatm arasndaki çelikidir. Kleist, Stendhal, Mérimée, uç noktalar* Kamuran ipal çevirisi, Franz Kafka: Hikayeler, Cem Ya-ynevi.

81
daki karakterleri, tutkular, konumlar anlatrlar (yani burjuva dünyasnn basitliinin kartn dile getirirler); ancak, olabildiince kztrlan konu düünülebilecek en soukkanl biçem içersinde sunulur. te özellikle özneli biçimlemede kullanlan bu nesnellik yanlsamas, olaanüstüyü sradanm gibi gösteren bir dil, tedirgin ediciyi daha tedirgin edici, yadrgatc klar. Dahas i bununla da kalmaz-, görünüte olup

bitenlere seyirci kalmakla, Kafka'nn korkunç olan sanki çizgid hiçbir yan yokmuçasna, öteki binlercesinden ayrlmayan bir «olay» gibi betimleme yöntemiyle korkunç olan, hem ei görülmedik bir tüyler ürpertici görünüme bürünür, hem de bunun ötesinde, gündelik yaamn o ana dein alglanmam, ama imdi artlk ortaya çkm bir yan olarak duyumsanr. Romantizmin bir zamanlar bir büyü havasyla ürkütmü olduu, fantastik bir çevreyi gereksinmi hortlaklar, anszn aramza karverir; bir gezginci tacirin, bir banka memurunun ya da kadastrocunun, yerine kim konulsa farketmeyecek ortalama düzeyde bir insanm silik varl, fantastik düzeye kaymaya balar; gelgelelim bu düzey, çarptlm ve bu nedenle de gerçek yüzü ortaya çkm sradanlktan baka bir ey deildir.

Sanatçnn, yazarn toplumsal çevresi ile uyumsuzluu, kapitalizm çann belirleyici özelliidir. Ki ilik ile yabanclam d dünya arasmdaki bu ayrlk ve kopma, gerçeklii sanat yoluyla amaya yönelik birbirine kart yöntemlere kaynaklk eder; Bir yanda dünyay yaamak için Ben'i çk noktas alan, bu Ben açsndan mahkum eden ve ykan, özü açsndan romantik bir öznelcilik vardr; öte yanda ise kendinde toplumun üzerinde olmak gücünü, toplumu tüm balamlanyla kubak kavrayabilmek gücünü gören, Tanr benzeri bnL nesnel yargçl, ayn zamanda hem dünyann yaratcln hem de maher gününün efendiliini kendine yaktran yazarn eletirel nitelikteki uzakl yer alr. Birinin bak açs, olup bitenlerin ortasmda yer alann, olaylarn akyla sürüklenenin, ilerlerken yanl yollara

sapann, dünyaya kar direnen Ben'in bak açsdr; ötekinin-ki ise olaylarn üzerinde kalanm, önyargsz ve olaylarla kendisi arasna belli bir uzaklk koyan gözlemcinin konumudur. Kleist'm düzyazlar, Stendhal ile Merimee nin yaptlar ve nihayet en uç noktadaki balamlar içersinde, Kafka'nn yarats, olaylarn tam ortasmda yer al üe araya zorla konulan uzakln birbiriyle çelikili birleimidir. Loncasz giriimciliin, uymaclktan uzak tutumun, piyetizmin hazrlad öznelcilik, Rousseau kanalyla eski epik kurallarn kalplarn krarak, dramatik ve epik öeleri anlatya sokarak roman üzerinde egemenlik kurdu. «La Nouvelle Heloise» ve «tiraflar»!, «Genç Werther'in Aclan», Kari Philipp Moritz'in «Anton Reiser» ve «Andreas Hartknopf» adl romanlan izledi; onlarm

çevrenin yalnzca ya da hemen hemen yalnzca bu tipin bak açsndan görülmesindeki tutarllktr.ardndan Stendhal'in «kendi dikkatinin tek nesnesi yine kendisi» diye nitelendirdii Byron. çounlukla yalnz birkaç önemli ayrntdan oluur. güncesinde bu ilkeye deinmitir: «D . aslmda yeni bir olay deildi. asl yeni olan ey. ayrca bu tiplerin görüü. Kafka'nm dünyay odak noktas niteliindeki bir tipin yaantsyla. Gerçi ikinci derecedeki tiplerin çou ince ve kesin çizgilerle belirlenmitir. sevgilisi F.'den söz ederken. ama çevrenin bunlarm gözleriyle algüand çok enderdir. Kafka. Mus-set ve ötekiler geldiler. sonra «bencil» Stendhal. Heine. baka deyile öznel biçimde bet mleme yöntemi.

» Kafka. ilk dönemlerinin te tlikesini. çizgileri belirli ve ayn zamanda da aydnlk oluyor. sade araçlara. manzaradan. iç mekânlardan. ar. Kafka clgun döneminde ayrntlarda dolu romanlardan tiksiniyordu. özgün. baka deyikle Prag'l yazarlarn çou için allm bir tutum olan abartmal maniyerizm dükünlüünü atlatp. betimlemede arhii ve hafiflie varma yolunda kendini eitikten sonra. mimari görünüten. en azmdan zaman zaman yalnzca birkaç saylabilir ayrmt alglyorum.görünü açsndan F. kullanm eyalaryla lüks eyalardan oluma bir yn araclyla bu tür bir d . kahramann çevresinde ayrntlardan. Böylece önümde beliren resmi açk. Romantikler bir zamanlar yöresel atmosferlerle belli zamanlara özgü atmosferleri bulmular.'de. tiplerini böyle biçimlemitir.

Örnein Walter Scott. Scott'tan söz ederken. romanlarn böyle betimlerle doldurmutur. «ruhun kprdanlarn». insan yüreinin dalgalanmalarn betimlemekten daha kolaydr» diye yazar. yazn'n zenginlemesine önemli bir katk niteliindeydi. en aa iki sayfa alr. Stendhal..gerçeklik yaratmlard.. ne denli ikinci derecede olursa olsun. iç dünyada olup bitenleri. «Bir giysinin betimlenmesi ve bir kiinin pozu.. birkaç satrla geçilir. Ruhun kprdanlar ise.» «Ortam»n (Milieu) böylece kefi ve geniletici bir balam içersinde betimlenmesi. Stendhal'in kavrad gibi. d koullarn an-84 .. ancak nesnelerden oluma bir kitle araclyla bir görünüte bütünsellik sergileme tutkusu. «ortaçada yaam bir serfin giysilerinin ve bakr zincirinin betimlenmesi.

bu tipler olmasayd. yorgun argn yalnzca daha önce eriebilmi olduklarn bir araya getirmekle yetiniyor. Dickens'm duygu younluuyla dolu tutumunun ardnda kalpsizlik gizli. ama bundan ötürü de korkunç güçsüz yerlere rastlanyor. Kafka. Anlamsz bütünün uyandrd izlenim barbarca. . «Amerika» roman üzerinde çalrken «David Copperfield» adl yaptn baz bakmlardan örnek ald büyük ngiliz romancs Dickens için öyle der güncesinde: «Dickens'ta zenginlik ve umursamayan.latmyla örtme tehlikesini beraberinde getiriyordu. böyle yerlerde yazar. ben zayflm ve öykünmenin bana verdii dersler sayesinde bu barbarlktan kaçnabildim. güçlü bir atlganlk var. Tipler kaba saba çizilmi ve yapay olarak her insan bakmndan gerçekletirilebilir.

yazmsal ve sanatsal gelimeye aykr kaçar. Bir zamanlar ne denli yararl olmu olursa olsun. Homeros'un destanlarn. Bunun gibi. fazla yalan atma kürü kaçnlmaz olmutur.» Eski örneklere yöneltilenlerin çounda alld gibi. bu eletiri de abartldr. olanakszdr. romann ve dramn biçimleri de toplumsal koullar dorultusunda deiime urar. toplumsal. roman için . ama bunlar douran toplumsal koullar da artk ortadan kalkmtr. ama bu eletiri yazn'n gelimesi açsndan önemli bir yöntemin uygulamadaki yetersizliklerini dile getirmektedir.Dickens öyle üstünkörü bile olsa anlatsnda ilerleyemezdi. bir yönteme tüm zamanlar için bal kalmak. yazn alanmda bir zayflama. Bir zaman gelmi. Aeschylos ve Sophokles'in tragedyalarn yetkinlik bakmndan aabilmek.

youn ve ne denli üstün bir fazlalklar atma. Yumruklan güçlü. yaln. yalnzca baa-n y önemsedii için hakk ve hakszl hiç umursamayan milyoner. yalnzca gereken ölçüde gösterme sanatyla betimlendi ini anmsayalm. veznedar).Kafka. ama kendisine yaplan hakszl inandnc biçimde ortaya koyabilme yetenei az olan beceriksiz ateçi. gemi subay. ve nihayet emekçi ve burjuva snf arasnda yer alan genç küçük . «Amerika» romannn bamda. güçlüden yana olan baateçi. «Ateçi» balkl 85 bölümde bir toplumsal konumun ne denli özlü. hiyerarik yaps içersinde bürokratik iktidar aygt (kaptan. tiyatro için de Brecht bu kürün balatclan arasndadrlar. iktidar koullanndaki her türlü deiiklie kendini uydurmasn bilen uak.

Karl' çok hafif de olsa. Beni izleyeceine söz vermelisin. yoksa kimse gerçei örenemez. bir kez daha ateçiye döner: «Ama kendini savunmak.bujuva Karl Rossmann. ateçinin hakkn savunur.' Ve sonra Kari ateçinin elini öperek alamaya balad. çünkü —pek çok nedenle korkuyorum bunun böyle olacandan— sana artk ben de yardm edemeyeceim. O. belli bir zorlamayla .— Ama bu arada senatör days da yanma gelmiti bile. neredeyse cansz eli geride brakmak zorunda olduu bir hazineymiçesine yanaklarna bastrd. evet ya da hayr demek zorundasn. ama düünülmesi olanaksz biçimde ateçiden uzaklatnp zenginliin düler dünyasna doru çeker. Kari. bu kocaman. ama milyoner anszn kendini Kari Rossmann'n efsanevi days olarak tantr ve onu ar ar.

» Burada hiçbir fazlalk. ender görülen bir durum deildir. insann üstüne varmayan gerçeklii içersinde yazmsal olarak. hiçbir an vurgu yoktur. iyi ileyen aygtlarn nesnelliinin salayabileceinden daha nesnel yakalanabildii. kl krk yaran yorumlara gi-86 dilmeksizin... New York liman arka plan olarak yalnzca birkaç aynntyla. öyle yaar New York'u: «Her iki dev kentte her ey bo ve yararsz .uzaklatrd. Öznel yaant ve bu yaantnn youn düzeyde bi çimlendirilmesi araclyla gerçekliin. yanstlmak istenen konum ancak miyoplara ya da ar iitenlere uygun düebilecek. yani simgesel nitelikte betimlenmitir. Karl Rossmann. hafif ve younluktan uzak bir anlatmla belirlenmitir.

ama eer büyük bir yetenek i bandaysa. bu kentlerin hiç de bo olmad. gerçekliin sistematik olma çabasndaki yazarn kimi zaman gözden kaçrd . yalnzlk. yabanclama) ilikin olarak. her eyin son derece yararl biçimde kurulmu olduu söylenebilir ve tüm nesneleri amaca uygunluklar. Böyle bir öznelcilik araclyla toplumsal balamlarn bütünü sergilenmi olmaz.» Yant olarak.kurulmu. bu dev kentlerin gerçekliine (doadan yoksunluk. görünüte nesnel nitelikteki betimlemenin yapabileceinden daha fazlas dile getirilmitir. teknik ve toplumsal balantlar içersinde sergileyen betimlemeler bu yant güçlendirebilir —ama yine de öznel bir ya anty yanstan yukardaki ksa tümceyle.

sonunda okurun belle inde hiçbir ey kalmaz. çou kez d dünyay oluturan tüm nesnelerin kapsaml betimleniinden daha kalc olur.bilekeleri gün na çkar. nesnelerin kendisinden daha etkin olabilir. atolar o denli ayrntl anlatmtr ki. gerçeklii daha youn biçimde betimlemenin 87 bir arac niteliini'tayabilir. Usher 'lärm evini yüzlerce d ayrntyla deil. unutulmas olanaksz tek bir felaket atmosferi içersinde sergilemitir. çeitli biçimlerde betimlenebilir. D dünya. Edgar Allan Poe. . Bir dönemin bu dönem açsndan tipik bir karakterin yaantsndan ve bilincinden yanstlan tepkisi. Görünüte «d dünyanm gerçeklikten koparlmas». Nesnelerin buhar. Walter Scott. Ben bu yöntemde Hermsdorf'un dedii gibi bir «d dünyann gerçeklikten koparlmas» durumu göremiyorum.

yalnzca böyle bir olanan parlts vardr. her bak açsnn ister istemez bir taraf tutma . herkesin ancak bir bak açsndan alglayabileceini ve yarglayabileceim.Romanda öznelcilik. toplumsal gerçeklii bütünüyle betimlemekten bilinçli olarak vazgeçmek.» Kafka. Buna göre dünyada yazgya varabilme olana deil. öte yandan onun da taraf olarak bir yargya varabilmesi olanakszdr. Öte »yandan nesnellie. Kafka u satrlar yazdnda. sorunun bilincindeydi: «Gerçekten yargya varmay ancak bir taraf baarabilir. toplumu tüm nesnel balamlar içersinde betimlemeye yönelik en güçlü istenç bile en iyi olaslkla hedefine ancak yaklak olarak varabilir ve bunu baardn da kantlayabilmek olanaksdr. bu gerçekliin yazarn önemli sayd birkaç bilekesi ve eilimi üstünde younlamak anlamn tar.

gerçek anlamda yargya varabilir. gerçee yaklama derecesi bu çe . ya da yalnzca geçmie çöküp giden parçalarn alglanabilecei bir bak açs seçilmi olabilir. bu açdan gerçekliin geni bir alan yeni gerçekliklerin yaratlma süreci içersinde görülebilir. günein douundan da yansyabi-88 lir. Denek ki yalnzca taraf. genel çizgileri çsndan toplumsal geliime uyan bir taraf tutma olaslnn varln gözden kaçrmaktadr.olduunu doru saptamtr. Yargya varma olananm Kafka'nn sözünü ettii «parlts». tarafn taraf olarak yargya varamayacan eklediinde. Bak açs öyle seçilmi olabilir ki. Kafka. sönmekte olan bir gece lambasndan gelebilecei gibi. yargnn deeri.

Eriilebilecek olan en ileri nokta. sürekli ve bilinçli olarak kendi öznelciliinin snrlan içersine geri dönüyordu. ayn zamanda ona daha geni ve daha özgür bir görü alan kazandrmt. Örnein 1 Jakoben küçük burjuvas Standhal'in devrim sonras toplumsal gerçeklie ilikin yargs. Stendhal'in seçmi olduu bak açs. Zamannn bu en önemli ilerici yazan da hiç kukusuz gerçekliin tüm sürecini nesnel betimleyebilecek konumda deildi. gelimekte olan toplumsal gerçeklie ksmen .itli k kaynaklarmdan baml olacaktr. yazarn seçtii bak açsnn. bunun nedeni yalnzca Stendhal'in yetenek bakmndan ötekilerden üstün olmas deildi. geriye dönük romantiklerin yarglarndan karlatrlamayacak denli daha doruydu. baka deyile tuttuu tarafn.

dogmalardan uzak toplumculuun bak açsn seçmek. eksiksiz bir uyuma varabilmesi olanakszdr. en derin bilgilere dayanan ileri görülerden bile daha çokyönlü ve esnek olduu için. Çamzda içi snfndan yana çkmak. bakalamanm biçimlerini çelikilerle dolu somutluklar içersinde betimlemektir. ileri ölçüde bir uyumun ve nesnelliin gerçekle ebilmesi olanan dourmaktadr. «Parlts» geni boyutlar içersinde bir yargya . burada söz konusu olan. genel toplumsal temel yasalan bilmek yetmez. geçiin. Ama yalnzca olanan: Çünkü gerçekliin gelime süreci içersinde be-timlenebilmesi için toplumculuun zaferine inanmak.uymasdr. uluslarn emperyalizme kar verdikleri savatan yana çkmak. Ger çeklik.

artc konumlarn çe . Ger çi çamzn toplumsal gerçeklii.varmay olanakl klsn diye ileriyi görebilmek gereklidir. ama yarnn ve öbürgünün önceden gelitirilmi formüle tam uymas istei gözlemcinin önyargszlk ko-89 numunu gölgeledii takdirde. kendilerini özgür klan uluslarla emperyalist güçler arasndaki sava niteliiyle. sözü edilen ileriyi görebilme betimlemenin nesnelliini. sosyalizm ile kapitalizm. ama çokyönlü kar lkl etkileimleri içersinde. son derece saydam bir gerçeklik gibi görünmektedir-. gerçeklikle uyum salanmasn gereklilii ölçüsünde tehlikeye sokar. bak açsnn «sarsnt geçirmemesi» amacyla öngörülen. dogmalardan örülü bir duvar gerçekte yalnzca her yan görebilme olanan azaltt takdirde.

Ayrca. dahas sosyalist dünyada gelimi bir Shakespeare'in ya da Stendhal'in bile çada dünyay bütünsellii içersinde betimleyebileceinden kukuluyum.itlilii karsnda bu gerçeklii kavrayabilmek. hiçbir zaman baka bak açlarndan da çada gerçekliin baz alanlarna ilikin önemli bilgiler kazanlabilece ini yadsmycjruz. en büyük tarihsel deiimlerin gerçekletii bir dönemde kapitalist dünyann sorunlarn iyi tanmalar sayesinde gizli gerçekliklerin ortaya çkarlmasna önemli katklarda bulundular. . Marksist bak açsn böyle bir betimlemenin koulu saymakla. u anda en büyük ve düüncelerinde en özgür Marksist yazarn. Thomas Mann. Robert Musil. Franz Kafka. kesinlikle kolay (deildir. Bütün bu Marksist olmayan yazarlar arasnda Kafka. William Faulkner gibi «burjuva» yazarlar.

yi. yorum gerektirmeyecek denli kesindir-. bu snfa en yakn olan yazard. zaman zaman okumay sürdüremedi..içi snfnn tarihi bak açsm tamakszn. 90 FANTASTK GÜLMECE Kafka'nn ezilenlerin tarafn tuttuu. .. Swift. Kafka «Dava»nn ilk bölümünü okuduunda dostlar kahkahalarla gülmülerdir. Brod'un anlattna göre. Bu yöntem en uç noktadaki öznelcilii. «Ve kendisi de o kadar güldü ki. buna karlk onun yöntemiyle betimlenmi gerçeklik ayn ölçüde yoruma açktr. Rabelais. Cervantes. odak noktasnda kesintisiz varoluu. Karl Kraus gibi ustalarn ürünü fantastik gülmece'yle artc bir biçimde birletirir. Nostroy. saldrgan gülümseyi in salad uzaktan bakla Aristophanes.

simgeler.keyifli bir gülü de ildi bü hiç kukusuz. belki yüz tedirginlik öesinin yansra. neyi gülmeceye dönütürdüünü bildikleri için gülmülerdi. her tümcede hiyeroglifler. hemen Nestroy'un . Mutsuz memur ak diye bir ey yoktur. Çokanlaml nitelik tayan.» (Arkadalar. okur ne denli önyargdan uzak bir tutumda olursa o denli güçlü biçimde belirginleir. üstelik bir sürü yorumu da yaplm öyküleri «naif» okumak yürekliliini gösteren. alegoriler bulmaya kalkmayan okur. Kafka'nn neye deindiini. Ama içinde iyi bir gülüün öesi de vard —tabii küçümsemek istemediim. (Örnein «ato» da Olga. yozlam bürokrat-91 lara ilikin olarak: «Burada ak hiç eksik olmaz. komik öeyi belki yüz kez alglar.) Kafka'nn yaptmdaki bu komik öe.» dediinde.

Deirmenlerle savaan Don Quichotte. yabanclama egemenliini yaydkça komik öe de ayn ölçüde tedirgin edici. hüzün verici övalye. tedirgin edici olandr . korkutucu nitelie bürünmü «kara mizah» bu öenin yanksna dönümütür.») Komik öe. ayn zamanda insan. makineleri parçalayanlarn tutumlarnda da eksik deildir.ama durum Swift ya da Nestroy'da böyle deil midir? Kapitalizm ilerledikçe. bunlar umarsz öfkelerinin etkisiyle ve . Kafka'da ayn zamanda korkutucu. Komiklik öesi. devlerin karsnda güç duruma dümü birinin yar-hep sezmitir. enderdir. bu komik tutum. bünkü övalyelik ruhundan yoksun bir gerçeklii tanmak istemez. duygulandran bir tutumdur. korrik bir tiptir.söylediklerini anmsarz: «Aile reislerinin umutsuz aka tutulduklar.

Komik ile korkuncun bu içiçelii. «Dava»nn balatng: ç sahnesi olan o tedirgin edici tutuklama sahnesinde komik konum.nesneyi ecinniye dönütüren. kapitalist çan önemli göstergelerinden biri olup çkmtr. insan amtr. göze görünmez üretim ilikilerinin bilincinde olmakdzn. iki memurun gizemli bir mahkemenin görevlileri olarak üstlendikleri ilev ile memurlarn davranlarnn aalkl arasndaki çelikiden doar. içiyi kendine baml klan bir güce dönümütür. Gerideki akla smaz top-92 . Yapt. çünkü Don Quichette'a bir zararlar dokunmayan yel deirmenlerinden farkl olarak makineler. Ama bu aamada komik olann yanma korkunç olan da eklenmitir. göze görünen nesneyi krp dökmülerdir.

ama bu tutum. arka plandaki ger çek iktidar. tartma konusu olmadan kalr. ortaçan . Bunun iktidar sahibinin onursuz konuma düürülmesi. daha yüksek makamlardaki göze görünmeyen anonim güçlerin saldrgan alaylara bir an için olsun hedef olmalarn salamaz. gerekse «ato»da komik öenin kaynadr. gerçek iktidarn temsilcileridirler. «Krk Testi» ya da «Müfetti» gibi komedilerde de düen. Hanswurst komedisinde de vard. henüz snrl ya da düzmece bir iktidardr. efendinin çamura dümesi biçimindeki balangçlar. gerek «Da-va»da.lumsal iktidar ile onu temsil eden görevlilerin bireysel derbederlikleri arasndaki bu çeliki. Kafka'nm yaptlarnda ise ne dertli aalk olduklar sergilenenler. Burada komik öenin bir anda etkisiz kld ey.

bu gülü zehirli olur. ama bir aygt davranlarnda saçma'ya dönütüünde. Kral sendelediinde.saydam hiyerarik sistemi deildir. araç ile amaç arasmdaki . Gülünçlüün snr yüce'nin deil. korkunç ile gülüncün oluturduu (Victor Hugo'nun grotesk diye tanmlad) bu birleim. anonim nitelikte ve saydamlktan yoksun bir iktidar^pF. dahas dünyay ortadan kaldrabilmesi olasl. iktidar araçlaryla bilinç arasndaki bu uyumsuzluk. elle tutulur gözle görülür zenginlikler ve öncelikler yerine soyut sermayeye. ürün ile üreten. halk buna içtenlikle gülebilir. korkunç olann yanmasnda balar. dev bir aygtça kullanlan. empanze beyni tayan bir insanm bir dümeye basmakla bütün bir kenti. ileri düzeyde örgütlenmi kapitalist dünyann göstergesine dönüür. kiilerde somu tlatrlamayan bir örgüte bal olan.

ölüm kamplarndan yükselip geni bir alana dalm bulutlarn arasnda yitip :der. çamzn gerçekliinin odak noktasm . Manc'n umduunun tersine. Kari Kraus 'um «Operet tipleri irsanlm trajedisini oynuyor» diye tanm lad bir konumun . «Büyük Diktatör» filminde bu komiklii sarsc biçimde sergiler. insanlk artk komedi araclyla «geçmiine neeli biçimde» veda edebilecek konumda deildir. «kara mizah». gülüler havada donup kalmaktadr.2rülünçlüü o denli korkunçtur ki. hem kDrkunçtur. Hitler de komiktir ve Charlie Chaplin. Bu çeliki ayn zamanda 93 hem komik. düünülebilecek en büyük komik öeyi içermektedir. korkuncun maskesine bürünmü gülünçlük.üzgün bantnn bu tür tersine dönümesi. ama gülme eylemi kendi kendisinden ürker.

Kafka'nn fantastik mizah bu gerçeklie uyar. ya da gerçeklii bozan. yaratcnn bu mizah karakterini vurgulamakta yarar vardr. Ama Kafka bugüne dein ya mistik bir yazar diye göklere çkarlm. Günther Auders «son . gülünç niteliiy e görünür. mizah karakterinde bir saldrya dönüür. bu uzaklktan bakldkta korkunç olan.lmak. yüz hareketleri kar snda duyulan korku. D dünya tarafridan —bu dünyann bana çöktüü duygusuna kap acak denli— bask altnda tutulan.oluturmaktadr. bu yaptlarn çokanlamlln basite indirgejnek olur. kurtuluu hep bu dünya ile arasna bir uzaklk koymakta bulur. Kafka'nn yaptlarn yalnzca böyle bir mizah diye E. aklcüktan uzak biri diye yerin dibine batrlm olduu için.

Erich Auerbach.derece mizahi bir serüven»den söz ederek. açkça dile getirilmi düünce ve duygular. Anders'i bu yargya büyük bir olasükla bak açsnn belirsizlii. bu konumun birbirine kart biçem türlerinin kaynamasna yol aç götürmütür. dengeli klandrlm. birbirlerine ön planda ve aralarnda hiç boluk braklmakszn balanm görünümler. mizah karakterindeki nesneletirme ve ayn zamanda korkuyla olaylarn odak noktasnda yer al. rahat ve gerilimden uzak bir atmosfer içersinde . «Mimesis» adl kitabnda epik yöntemler arasnda geçmi binyllarda bile varolan kartlklara atfta bulunur ve Homeros ile Kutsal Kitab karlatrr: «Bir yanda iyi biçimlendirilmi. Kafka'nn bu serüvenin üstesinden gelecek konumda olmadn belirtir. mekân ve zamanca belirlenmi.

düünceler ve duygular dile getirilmeksizin kalr.gerçekleen olaylar. titiz Kafka . bu arada Homeros ar basmtr. bunlar yalnzca suskunluktan ve parça parça konumalardan çkarlabilir. «Bir Biçimin Betimlenmesi» (Beschreibung einer Form) balkl. gerisi karanlkta kalr. gerekse Kutsal Kitaptan çok ey örenmitir.. gizemli ve saydamlktan uzak kalr. Öte yanda ise yalnzca eylemin hedefi açsndan önem tayan görünümler belirlenmitir. son derece büyük ve kesintisiz bir gerilim içersinde bir hedefe yönelmi.» Avrupa roman sanat gerek Homeros'tan. Martin Walser. mekân ve zaman belirlenmemitir ve yorumu gereksinir. bu nedenle de çok daha bölünmez nitelikteki bütün. bu noktalar arasnda kalanlar önemsenmez.. yalnzca eylemin önemli doruk noktalar vurgulanr.

. Bu destanda dünyann düzeni. kendi öznelliini daha yapttan önce amtr. kesintisiz bir aktr. Kafka'nn epik ilkesi ile Homeros'un destan arasnda karüatrma yapar.» Walser'e göre bu akn «yaygn bütünsellii». . Özerk bi çim yetenei araclyla. Yine VValser'e göre «Amerika» romanlmda henüz somut bir dünyayla bantlar vardr: «'Dava' ve 'ato' da ise Kafka. artk varolan bir dünyayla bamt kurmaz. deneyle kantlanabilecek bütünsellik ortadan kalkmtr..incelemesinde. Kafka'da anlamm yitirmitir.» Kafka'nm gerçekletirdii «tekbenci indirgeme» araclyla. Ondan sonra yazd. bu in-95 sann varl artk «eylemiyle deil. Onun yerine insann «youn bütünsellii» geçmitir. salt varoluuyla bile tehdit altndadr. «içinde her eye yer olan.

Doru saymadm nokta. VValser'in titiz biçim çözümlemesinden kaynaklanan ve Kafka'nm yaptlarnn romandan çok destana yakm olduunu ileri süren görüü.kendisinden bamsz. bu varolu. kendi için varolan gerçeklikleri tartmaszdr. ar yapsyla somut nesnelerden oluma bir bütünsellii amaçlamak zorunda deildir. Böyle bir sonuca varlabilmesi. Bu yaptlarn «youn bütünsellii». buna karlk bir insann varln belirleyen güçlerden oluma bir bütünsellii kazanr. nesnel bir varolu kazanr.» . üzerinde ciddi olarak düünülmeye deer bir görütür. ancak bu yaptlarn belirgin . Kafka'nm «Dava» ve «ato» da artk varolan bir dünya ile ba nt kurmad. bir «tekbenci indirgeme» gerçekletirdiidir.

salt görünütedir. ama mizah araclyla çann ngilteresine atfta bulunur. mizahi bir saldrganlkla. Gerçekte ise Kafka.mizah karakteri gözden kaçrld •takdirde olasdr. olaanüstü öznelcilii. korkulan bir gerçeklii. böylece Ben. varolan. kendi kart olan dünyay yine kendi içersinde yeniden üretir. yaygn. «yorum . parçalanmakta olan bir dünyann modeli diye ald Habsburg mparatorluunun inanlrln yitirmi olsa bile varolan gerçekliine çok çeitli yönlerden atfta bulunur. Kafka'nm mizahnda yeni olan yan. Bu duruma karn «tekbencilik». d gerçekliin tümüy-le bir iç gerçekliin kapsamna alnmasdr. çünkü youn «kar dünya». Swift'in «Gulliver» da yaratt dünya da kendi ba na bir bütün oluturan. kendisi için varolan fantastik bir gerçekliktir.

önümüzde parlak k altnda ve kesin çizgilerle belirlenir. özleri bakmndan gerçek bir babay. yorumu gereksinende bulur. baklm olan. tpk ezici güçlerin. bak ancak gezinmesini sürdürürken belirsizlie ve çokanlamlla doru uzaklar. karanlktan kaynaklanr. . biçimleri açsndan ise Habsburg Devletinin bürokratik hiyerarisini temsil etmeleri gibi. Kafka'nm yaratsmda Kutsal Kitabn ve Homeros'un öeleri tuhaf bir biçimde birleir ve Kutsal Kitaba ait olanlar ar basar. Bu biçim karmnn temel öesi aydnlktan deil.hrs» ve kendi kendini aalamayla varl tannan bir gerçekçilii karlar-. arkada kalp yanlarna varlamayanlarn. Buna karn d dünyann somut ve belirleyici ayrnts en kesin biçimde ilenip sergilenir. baka deyile kaynam yorumlanm olanda deil.

çok youn klandrlm. ama içinde yer aldklar balamn çou kez karanlkta kald bir dizi resim sergiler: Bunlar ayn zamanda hiyerogliftir. . bu türden kabark sayda resim doa ile sanat arasnda köprü niteliiyle oluur. belirgin ayrmt ile karanlk balamdan oluma bu çelikidir ve bu konum (yani Kafka'nm konum içersindeki yaants deil) fantastik gülmecenin nesnelliiyle dile getirilmitir. Doal'n sanat yaptnn gerçekliine dönütüü karmak süreç içersinde.Ama Kafkanm içinde bulunduu toplumsal konuma asü uyan da. 97 DÜNYANIN RESMLER KTABI Kafka. harflerden oluan bir alfabe deildir.

sözü edilen resimler kendi kendilerini deneyimin. çoaltrlar. Sanatçy. Resimlerden yana erken bir hazine oluturan. görünüte o denli deimez yap tayan mitler bile deiimin egemenlii altndadr ve yeni gerçeklikler. yenilerler.Kendi kendisini yabanclatran gerçeklik. deimesi olanaksz "ruhsal miras" deildir. Demek ki sanatçnn çarmlar içersinde gerçeklik. yazar derinden etkileyen bu tür . yeni bilgilerin yan sra "mitler" bakmndan da yeni örnekler üretir. sanatsal süreç için varl kesinlikle gerekli parçalar biçiminde kendini ortaya koyar. bir resim daarc olarak insanolunun iç dünyasna geri alnr. donup kalm "ilkörnekler". ayn zamanda "prefabrik" nitelikte. ümidin ve yanlsamann sonucu olarak deitirirler. Bu resimler kesinlikle salt anmsanm ilkzaman.

"tuhaf" bir düsel görüntüyü betimleyen soneyi. "Vita Nuova"nn ilk 98 sonesini. "oysa bu anlam." . Dante. imdi en ilkel kafalar için bile açk. aclarla uzaklat) "Anlan düün gerçek anlamn o zamanlar kimse anlamamt". zamannn tüm gezginci ozanlarna yollam ve onlardan bunu yorumlamalarn istemiti. zorunlu deildir. ve yürekle besledi Çekinerek ald Beatrice. yanan yürei Ve sonra öteki alayarak.görüntülerin anlamn hemen aça vurmas. ellerinde airin yüreini ve uyuyan Beatrice'yi tayan bir Tanr görüntüsü ilenir: Poi la svegliava. diye yazmtr Dante. Sonede. e d'estro core ardendo Lei paventosa umilmente pascea: Appreso gir lo ne redea paigendo (Uyandrd onu.

ak. Avrupa'nn reform ve kar reform hareketiyle ge çirdii sarsmt. bir ac çekme olarak. ancak bilincin egemen olduu genel koullar. güzel sanatlarn ve tüm bedensel zevklerin de düman olan resim dümanlarnn doumuna yol açt. sevgiüsiyle bir "Unio Mystica" niteliiyle sergilenmitir. yazar. topluma çöken karanlklar. bir de betimlerin. ama bununla .Kilisede arapl kutsal ekmek yenilmesi töreninin o en eski görüntüsüne artk Yeni'de girmi. önceden kestirilemeyen köklü deiimler vardr. Sanatç. hiyeroglif yapsnn ar bast bunalm dönemleri. romantik bir tutku. air gerçekliin bu tür görüntülerinden hiçbir zaman vazgeçemez. derebeylik gösteriine kar yürütülen sava. akim rehberliinde ilerleyen çalar.

karabasanlarla bunalan bir hümanizm. bu görüngelerin en tuhaflarndan biriydi. nihayet bu iki uç nokta arasnda kalm. "Die Chymische Hochzeit". 1614 'te 'Fama Fraternitatis"i. yani dogmalarn ve formüllerin bir dizi kalplam alegori araclyla sergüenii ortaya 09 çkt. Hümanist Johann Valentin Andrea. "gökyüzünü ve yeryüzünü kapsayan" bir . ncil'in özgün biçimini savunan. dilinden anlayanlara hiyeroglifler satirik ve ütopik görüngüler araclyla seslenmekteydi. bu. ama ne var ki salt görüntülerden oluma bir dünyayd. Cizvitlere ve skolastie kar bir saldn yazs. 1615 'de papaya. görmezlikten gelinmesi olanaksz.ezamanl olarak da Cizvit kökenli öretici oyun türü. baka deyile dü ürünü bir "Rosenkreuz Tarikat'na ilikin raporu.

felsefeyi içeren bir metin olan "Confessio Fraternitatis R . seçkinler a-tosundaki snavlardan geçmek üzere yola çkar. Otuz Yl Savalan denen ykmdan hemen önceki yllarda çkmt. bütün bunlar. krallann ban kesen. bana gerçekten kanl bir düünmü gibi geliyordu". "bu. C ' y i . Ancak bütün bunlara karm Rosenkreutz'un cesareti h nlmamtr ve görünüe bakürsa. altn bir kupada biriktirilmi kan. 1616 'da da "Die Chymische Hochzeif' yaymlad. Christian Rosenkreutz. ayn zamanda da dehetle yorulmu bir çan karabasanlan sergilenir: Bir ölenden sonra beliren kara cübbeler. Bu kitaplardan sonuncusu alegorik bir romancr. N e elendiren ve tedirgin eden görüntüler araclyla simyanm gizleri. kapkara bir cellat. kara bir beze sanlm balar. tüm snavlardan seçkinliini kantlayarak .

çkmaktadr. Orada bir mealeyi ateler. onu bir mezarn basma götürür. "Venüs gömülü." ve Rosenkreutz'u merdivenlerden indirip karanla sokar.' Önümde hazrlanm. der. Bana u yant verdi: 'Efendilerimiz u anda dinlenmeye çekilmi olduklarndan. bunu yapmaya izni var m dioo ye sordum. çünkü çocuk üstündeki örtüyü kaldrmt). Ama daha sonra bir olan çocuu. çocuk perdelerden birini açt. tüm zerafeti ve güzelliiyle uzanm yatmakta olduunu gördüm (tamamen çplakt. güzel bir yatak gördüm. "Çok korktum ve ona. O zaman Venüs'ün. ve .. korkmam için neden yok. donup kaldm. "Burada".. güzel perdelerle çevrili.

. korku ve geri çekiliten." Cesedi andran bu Venüs'le karlamas. Christian Rosenkreutz'un sonu olur. Christian Rorenkreutz'un tuhaf yaantlarnn düsel çarmdan ve ifreli alegoriden. bir bakas da onun yerini alana1 dein kapy beklemek zorundadr. Rosenkreutz'larm göze görünmeyen kalelerine dein ato. Montsalvatsch'tan ve Kabbala'nm cennet "odalarndan". suç ve utançtan oluma karmlaryla Kafka'y anmsatmas. kapnn önündeki nöbetçinin yerine geçmek.önümde balmumundan yaplma bir figür mü. tirafa zorlanarak atodan atlr. Seçkin ki inin günah. kimileri için de eytann "kar-dünya"smm bir simgesi . bugün bile bilmiyorum. kimileri için kutsal bir simge.. duyulur. salt d görünü açsndan de ildir. yoksa bir insan ölüsü mü vard.

böylece de (en azndan geni bir alanda) sezgilerle dolu. yerine oturmam bir çan ürünü olarak ortaya çkar. Ykmlarla dolu yüzyln bir baka kitab. ykm yllarnda bir güvenlik düü olan bu ato. Rosenkreutz'un atosu. bilinç bunlar snflandrma ve yorumlama frsat bulamadan kovulur. "kehanet" yan bulunan. korkutan görüntüleri. Çek hümanisti Comenius'un (Kamensky) "Dünyann Labirendi" adl yapt da karabasan. görüntü olaym önünde gitmektedir. fantastik gülmece ve ifreli ütopya karm yapsyla baz bakmlardan Kafka'nm yaptlarna yakndr.. Almanya'dan yaklaan ykm nedeniyle kanl ve solgun bir görünümdedir. fantastik satirik-ütopik bir yazm.olagelmitir. . Sarsmtya uram bir dünyada gerçekliin insan ezen.. gölge eylemin.

böyle bir gerçeklikten. cansz nesnelerin dev gücü vb. danas belki de allmlardan daha derin balamlar gösterdiini sezer. tramvay ve otobüs bekleyi.Modern dünyada sürekli yinelenen olaylarn. Demek ki kararm ya da sesi boulmu bilinçte belirginleen görüntüler. onlar younluklar ve birbirlerini izleyileri içersinde çokanlaml olarak duyumsayabilir. trafik klarnn yanp sönmesi. kalplam tedirginliiyle trafiin ak. insanla aygtn birbirine karml. gerçeklii görünüte fantastik. asla "ar-kayik" ya da . alterlerin önünde. neredeyse mitlerdeki görüntülerin gücünü kazanp kazanmad. aratrma konusu olabilir: Makinenin ritmik devinimleri. aslnda ise gerçek bir balamda gerçeklii sakl tutulmu bir yant niteliiyle yeniden üretebilir. Kafka'nm çizdii çok sayda gönintü. ama bu görüntülerin özden yoksun olmadn. Bu tür görüntülerin egemenliine giren.

onlar önceden belirlenmi bir ema dorultusunda. salt devinimlerinde somut. aslnda ise düsel bir soyutluk içersinde deil."sonrasz" olmayan. "olaylarn kökeni"ne inmek. Romantizmden beri sanat alanndaki üreticinin güçlü tutkusudur. D dünyann kendisine yabanclam olan. ancak karmak bir iletkenler dizgesiyle bilincine yansyabilen gerçekliini dolaysz yaayabilmek. Kafka'nn çabas. ama en ileri ölçüde modern ve anmsanm bir gerçeklikten kaynaklanr gibidir. Örnein bir gazetede 102 "yetkili bir sveç makamnn açklamasna göre". burada "Stockholm'- . "Üçlü ttifak'n korkutmalarna karm taraf sizliin kesinlikle korunacan" okuduunda. özgün gerçeklik niteliiyle kavrayabilme ereine yönelikti.

baka deyile gerçeklikten koparlm bir dünyadan. yazar için gereksinim ve zorunluluktur. Kalplardan oluma bir dizgenin dna çkmak. kaynayan bir ger çeklie geçmek. aratrlmam. hele bunlar akldan ve toplumsal bilinçten yoksun olarak . sanatç için. önyarg. uzlama. "Sezgi" yetisi. bütün bu sözcüklerin "yalnzca belli bir biçim verilmi. bo süzler araclyla yönlendirilmi bir "olgular" dünyasndan.lü bir hayaletin konutuu". basn. henüz bir düzene balanmam. havadan yaplma oluumlar sergiledii" duygusuna kapüyordu. eitim. çamzn bu denli çelikili yapdaki gerçekliini bulabilmek ve betimleyebilmek. dülem gücü olmakszn. Kafka. sözcük ve kavram hayaletlerini gerçeklik diye tanmaya raz deildi.

bunlar bir erek dorultusunda düzenlemek. kimi zaman anlalmaz. konumlarna kendilerine özgü yaam kurmalar iznini vermeyen yazar. . çou kez "belli bir biçim verilmi. bilincin egemenliine sokmak. modern gerçeklii sanatsal boyutta betimleyen için bugün her zamankinden daha çok görevdir.gerçekletirebilmek. bu çelikili gerçeklii sanat yoluyla betimlemeyi baaramayacaktr. tedirgin edici olan geri çeviren ve yaptnn kiilerine. insan mitler gibi tedirgin edip artan görüntüler kar snda ürküp geri çekilecek yerde. Beklenmedik.kurgularn somut olgulardan olutursa bile bunlar. olanakszdr. dünyay belli bir program dorultusunda nasl göremekle yükümlü olduuna inanyorsa öyle gören. havadan yaplma oluumlar" olmaktan öteye ge-103 . Daha soruyu sormadan yant hazr olan.

| görüntülere yönelik ve sezgi dolu olan bu kendini aday.ayrntlarda giderek yo unlaan bir akldlkla. dünyann gizlerini örenmek. Öte yandan görüntülere güvenen kii. gerçekliin kendi dülemi araclyla yeniden üretilmi ve zorunlu olarak parça yapsndaki bu öelerini. tarihsel bunalm konumlarnda bilinmeyene doru yola çkan bir dünyay ya ifreler. I Görünüe baklrsa. gerçeklie katlmak için en önemli araç saymak eilimindeydi. Kafka. Ortaya bir yandan geleneksel kalplara smsk yapan ve öretilmi . ve gerçekliin görüntüsünde.. gerçekliin bütünü saymak tehlikesiyle karlar. Yaptlarnda aklc düünce.çemeyecektir. ya da formüller araclyla dizginleme eilimi egemen olmaktadr. ifresinde gerçekliin kendisini saptamak duygusuyla karmtr..

ne idüü belirsiz bir yap. sallantda bir konumda kalmay olanakl klar. simgeyi. Kafka. basite indirgeyici kkrtmay çartran her eyi bilinçli biçimde yadsma amacyla belli bir tutum almak yerine. Bu ifreler araclyla konuma konumu. anlamszln yaantsnn basks altnda kalan bu kuaa öncülük etmitir. ifreyi. uzaktan dahi olsa. genel dü krklnn ve çaresizliin dile getirilii olarak. kapitalist dünyann son derece yetenekli çok sayda genç yazarnn belirleyici özelliidir.olanlar yerine. çoklarnn kinci Dünya . sradan olan gizem perdesiyle örtmeyi. bu tutum belirsizlikte ve kararszlkta kalmay. gerçeklii yürürlükten kaldrmay yeleyen bir dogmatizm. salt dolaysz olarak görülene geçerlik tanmaya. öte yandan ise pozitivizm ve mistisizmden oluma. çokanlaml görüntüyü tek gerçek olarak benimsemeye yönelik bir tutum çkmaktadr.

atom bombasnn gölgesinde yaarken. Evet. bu Kafkaizm'i bir "çökü" diye nitelendirip bir yana atmakla aabilmek de söz konusu deildir. Ancak. daha ilk sava döneminde. ger çi içinde bu Kafkaizmin göverdii dünya.Sava'ndan sonra duyumsadklarm o. önceden duymutur. Marksizm'i benimsemi içilerle birlikte Paris'te sokaklara dökülmü. Bu tedirgin edici "Kafkaizm"i. bu dünyada sözü edilen çöküe kar bakl varm gibi davranan. hiç kukusuz çöküün görüngüleriyle tka basa doludur. OAS'a ve Cezayir Sava'na kar çkmak için ortaya yaamlarn koymulardr. Kafkaizmin etkisinde kalm bu gençlerden binlercesi. basite indirgeyici formüllerle. Kafka'nm biçimlemi . meydan okuyan bir iyimserlikle amak olanakszdr. o çöküü yaayan bir kuaa güven ala-yamaz.

sonra da bunlar akl ve bilinç araclyla sanat yaptnn düzenine sokmu . gizli balamlar ortaya çkarabilen bir güç niteliiyle. "Yalnzlk ve ortaklaalk arasndaki smr bölgesi"nde bugün saysz insan yaamaktadr. varolua anszm ortaklaalk ve anlam kazandran öe. Yaplmas gereken. Brecht'in büyüklüü. ortaklaah onlar için bir göreve deil. dülem de yalnzca akl için deil. ama duygu için de o denli gereklidir.olduu mutlak olum-suzlamada. yabanclamadan çkp karara geçmek gizlidir. bir yaantya dönütürmektir. ama bu insanlar ciddiye almak. "görüntüler". Çünkü akl ve bilinç ne denli en üst makam niteliini tarsa tasm. onlarn yalnzlklarn bir kötülük diye bir yana atmak deil. ve. yani olumsuzlamann olumsuzlanmas. mitlerin gücüne sahip görüntüler uyandrm.

oluunda yatar. Kafka ise kalacak. Koullar aldnda. Kafkaizm geçecek. .