MỤC LỤC

Đề mục

Trang

MỤC LỤC .......................................................................................................... 1
GIỚI THIỆU VỀ MÔ ĐUN .................................................................................. 6
Vị trí, ý nghĩa, vai trò mô đun ......................................................................... 6
Mục tiêu của môdun ...................................................................................... 6
Mục tiêu thực hiện của mô đun ..................................................................... 6
CÁC HÌNH THỨC DẠY VÀ HỌC ...................................................................... 7
YÊU CẦU VỀ ĐÁNH GIÁ HOÀN THÀNH MÔ ĐUN .......................................... 8
Về kiến thức ................................................................................................... 8
Về kỹ năng ..................................................................................................... 8
Về thái độ ....................................................................................................... 8
Cách đánh giá ................................................................................................ 8
BÀI 1. QUANG PHỔ HỒNG NGOẠI.................................................................. 9
Mã bài. HD E1 ................................................................................................... 9
Giới thiệu ....................................................................................................... 9
Mục tiêu thực hiện ......................................................................................... 9
Nội dung chính ............................................................................................... 9
1. Một số khái niệm về các loại dao động ................................................. 9
2. Các loại dao động................................................................................ 13
2.1. Dao động quay của phân tử và quang phổ quay (Phổ hồng ngoại
xa)
13
2.2. Dao động điều hòa ........................................................................ 14
2.3. Dao động không điều hòa ................................................................. 16
2.4. Dao động quay ................................................................................. 17
2.5. Dao động riêng của phân tử.......................................................... 17
2.6. Dao động nhóm (hay còn gọi là dao động nhóm chức) và tần số đặc
trưng ........................................................................................................ 19
3. Tần số đặc trưng, các yếu tố ảnh hưởng ................................................ 20
3.1. Ảnh hưởng của trạng thái tập hợp ................................................ 21
3.2. Ảnh hưởng của liên kết hydro nội phân tử .................................... 21
3.3. Ảnh hưởng của dung môi ................................................................. 23
4. Máy quang phổ hồng ngoại và các điều kiện ghi phổ ............................. 24
4.1. Máy quang phổ hồng ngoại hai chùm tia ...................................... 24

http://www.ebook.edu.vn

1

4.2.

Máy quang phổ hồng ngoại biến đổi Fourier gồm các bộ phận

chính sau ................................................................................................. 26
4.3. Chuẩn bị mẫu ghi phổ hồng ngoại .................................................... 28
5. Ứng dụng của phổ hồng ngoại trong phân tích hợp chất hữu cơ, hóa
dầu 29
5.1 Các tần số đặc trưng của hợp chất hữu cơ hydrocacbon ................. 30
5.2. Hydrocacbon khong no (olephin) ...................................................... 33
5.3. Hydrocacbon thơm (Aromatic) ...................................................... 34
5.4. Hidrocacbon axetilenic .................................................................. 37
5.5. Hydrocabon liên hợp ........................................................................ 37
5.6. Các hợp chất hữu cơ với các nhóm chức khác nhau ..................... 38
6. Phân tích định tính và định lượng............................................................ 53
6.1. Phân tích định tính ............................................................................ 53
6.2.
7.

Phương pháp định lượng ............................................................. 53

Các tần số đặc trưng của các hợp chất hydrocacbon ......................... 55
7.1. Hydrocacbon no (Ankan) ............................................................... 55

7.2. Hydrocacbon không no (Anken) .................................................... 56
7.3. Hợp chất vòng thơm (Aromatic) .................................................... 57
7.4. Hợp chất cơ kim ............................................................................... 58
7.5. Hợp chất dị vòng............................................................................... 58
8. Công thức thực nghiệm J.Brand.............................................................. 59
8.1.
Các hướng đi khi giải phổ hồng ngoại ......................................... 60
8.2.
Một số bài tập ví dụ về giải phổ hồng ngoạ1. .............................. 60
9. Thực hành phân tích hợp chất hydrocacbon parafin, naphten,
hydrocacbon thơm trong phân đoạn dầu mỏ bằng phổ hồng ngoại. ........... 63
9.1. Các công việc chuẩn bị ................................................................. 63
9.2. Cách tiến hành thí nghiệm ................................................................ 64
9.3. Đo phổ hồng ngoại của mẫu trên máy IR ......................................... 65
9.5. Tính toán ....................................................................................... 65
10.
Câu hỏi và bài tập giải phổ hồng ngoại ............................................ 67
BÀI 2. QUANG PHỔ HẤP THU NGUYÊN TỬ (AAS) ...................................... 71
Mã bài. HD K2 ................................................................................................. 71
Giới thiệu ..................................................................................................... 71
Mục tiêu thực hiện ....................................................................................... 71
Nội dung ...................................................................................................... 71
1. Cơ sở của phương pháp phổ hấp thu nguyên tử .................................... 71
2

http://www.ebook.edu.vn

1.1. Nguyên tắc và lý thuyết của phổ AAS .............................................. 71
1.2. Sự nguyên tử hóa ............................................................................. 74
1.3.Mối liên hệ giữa sự hấp thụ ánh sáng và mật độ nguyên tử ............. 77
1.4.Các loại nồng độ trong phép đo AAS ................................................ 81
1.5.Một số ảnh hưởng trong phép đo AAS .............................................. 82
1.6. Sự hấp thụ nền .............................................................................. 87
1.7. Sự chen lấn cuả vạch phổ ............................................................. 88
2. Phương pháp định luợng bằng phổ AAS ................................................ 89
2.1. Phương pháp đồ thị chuẩn ............................................................... 89
2.2.
Phương pháp thêm chất chuẩn .................................................... 90
3. Ứng dụng của phương pháp quang phổ hấp thụ nguyên tử AAS để xác
định hàm luợng kim loại và các nguyên tố .................................................. 92
3.1.
Đối tượng của phương pháp ........................................................ 92
3.2. Những ưu điểm và nhược điểm của phép đo AAS. ......................... 93
4. Máy đo AAS ............................................................................................. 94
4.1. Các cấu kiện chính của thiết bị đo phổ hấp thụ nguyên tử AAS ... 94
4.2. Cấu tạo của các bộ phận trong máy AAS ..................................... 96
4.3. Lò nguyên tử hoá ............................................................................ 102
4.4. Máy đơn sắc (Monochromator) ...................................................... 103
5. Các điều kiện ghi phổ AAS .................................................................... 105
5.1. Xây dựng phương pháp phân tích .................................................. 105
5.2. Điều kiện nguyên tử hoá mẫu ..................................................... 106
5.3. Các điểm cần chú ý khi thực hiện phép đo..................................... 107
6. Một số điều kiện chuẩn để ghi phổ AAS cho các nguyên tố ................. 114
6.1. Bạc (Ag)....................................................................................... 114
6.2. Nhôm (Al) .................................................................................... 115
6.3. Asen (As) ..................................................................................... 115
6.4. Bary (Ba) ..................................................................................... 116
6.5. Canxi (Ca) ....................................................................................... 116
6.6. Cadmi (Cd)...................................................................................... 117
6.7. Crom (Cr)..................................................................................... 117
6.8. Đồng ( Cu) ...................................................................................... 117
6.9. Sắt (Fe) ........................................................................................... 118
6.10. Thủy ngân (Hg) ............................................................................. 118
6.11. Iridi (Ir)........................................................................................... 119
6.12. Kali (K) .......................................................................................... 119
http://www.ebook.edu.vn

3

........................................ Ba............................... Zn trong dầu nhớt bôi trơn bằng phương pháp AAS ...............................2.........6................. Cấu trúc và hằng số mạng hình học tinh thể ........... Nhiễu xạ tia X..................................................................................................... Ứng dụng phổ nhiễu xạ tia X để phân tích thành phần cấu trúc tinh thể157 4...................................vn ............................................................................................................ Đo cường độ vạch phổ .............. Tính toán .... PHỔ NHIỄU XẠ TIA X (XRD) ..... Tạo nguồn tia X ...... Cơ sở của phương pháp Rơnghen ..................................... 152 2.............. Phương pháp Rơnghen dạng bột phân tích cấu trúc vật liệu ....................................................................1............. Một số vạch AAS chuẩn của các nguyên tố .................................. Thực hành phân tích hàm luợng kim loại phụ gia Ca........................................................3.....2.................................................... 130 8........................... Phân tích định lượng bằng phổ nhiễu xạ tia X ..1...........................................16............ 161 4.... Cường độ nhiễu xạ .................1 Các công việc chuẩn bị ..2.......... 121 7............ Magie (Mg) ............6... 133 Bài tập .............. Định luật Vulf-Bragg ......................................................13.........................edu.................. 164 4................................................... 149 2.. 160 4......4.............. 135 1............... 131 9.............ebook......................Mạng đảo ... Định lượng thành phần pha tinh thể..........................1.............................. 160 4... 135 Mục tiêu thực hiện ... Lantan (La).... 127 8......15................Khái niệm nhiễu xạ tia X ................................................................ 155 3............. 149 2...3...2..........5...........14..5..3. Cách tiến hành thí nghiệm .................................................... Phương pháp chuẩn nội ....................... .. 129 8.......... 163 4........... 151 2............................ 9......................Cấu tạo máy nhiễu xạ ....................6........................... 133 BÀI 3.............. 154 2...................................................................................... 133 9.... 136 1....... 162 4............................................ 135 Nội dung chính ........................................................ Molipden (Mo) ...............Một số khái niệm về vật liệu rắn và cấu trúc tinh thể học ....................................... Phương pháp đinh lượng dựa trên tỷ lệ cường độ nhiễu xạ ........................ 135 1.... Mangan (Mn)...................................................................... 129 8................................................2................... 120 6.................................................. Lý thuyết ........... 136 2................................. 165 4 http://www......................... HD K3 ................................ 149 2............ 135 Mã bài.... phương trình Vulf – Bragg ..... Câu hỏi bài tập ....4........ Một số tính chất của tia Rơnghen ..............................1............................................................................. 121 6......... 135 Giới thiệu ......................................... 120 6................

.................................. 183 Bài 1: Phổ hồng ngoại (IR) ..............................................1...............edu........... 188 http://www..................................................................ebook..............................................vn 5 ....................................... 181 8.................................. 171 6....... 171 6........... 179 7..................................... 184 CÁC THUẬT NGỮ CHUYÊN MÔN VÀ CÁC CHỮ VIẾT TẮT ...................................... 178 7............................................. ........... (Saphia – hồng ngọc) I/Icorundum ..................... 181 ĐÁP ÁN CÂU HỎI VÀ BÀI TẬP ..4........... 183 Bài 2: Phổ hấp thu nguyên tử (AAS) ............. Nhóm vật liệu zeolit .................................................................. 186 TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................ Xác định chỉ số Miller .......... Nhóm vật liệu kim loại và oxit kim loại......................... Phân tích cấu trúc pha ....................................... Bài tập ... 165 5......................................................................... Thực hành chụp phổ XRD của vật liệu xúc tác phương pháp rơnghen bột 179 7.2.......................7.. 167 5........................2..............2......................... 180 8............... 8.................................... 167 5.......................................3..........................3........................ Đặc trưng phổ XRD của một số vật liệu ........ Tiến hành thí nghiệm ................................2...... 174 6.............. Phương pháp so sánh cường độ nhiễu xạ với chất chuẩn là Corundum (Al2O3)............................ 179 Câu hỏi bài tập giải phổ nhiễu xạ tia X . Câu hỏi lý thuyết ............ 169 5...........1................................................ 170 6...........1.. Nhận biết mạng Bravais .................................................... 184 Bài 3: Phổ nhiễu xạ tia X (XRD) .............................. Các công việc chuẩn bị ....... Nhóm vật liệu khoáng sét ........... Kích thước tinh thể ....................................1........

Biết cách xác định thành phần hydrocacbon parafin. Phổ hấp thu nguyên tử AAS 6 http://www. hấp thu nguyên tử (AAS) là những phương pháp vật lý rất hữu hiệu để nghiên cứu cấu tạo của các phân tử hữu cơ. Vì vậy việc tiếp thu đuợc sơ sở lý thuyết của phương pháp và kỹ thuật thao tác vận hành máy móc thiết bị đo phổ là rất quan trọng và cần thiết. Cơ sở của phương pháp dựa trên hiện tượng bức xạ điện từ của phân tử vật chất dưới tác động của sóng điện từ khi được chiếu bởi ánh sáng có bước sóng khác nhau hoặc sự hấp thụ các bước sóng đặc trưng khi nguyên tử hoá các chất hữu cơ. Phổ nhiễu xạ tia X (Rơn nghen) Bài 3. Thực hiện các thí nghiệm trong PTN Hoá dầu.vn .ebook. hấp phụ. nhiễu xạ tia X (Rơnghen) XRD. hấp thu nguyên tử AAS. Bài 1.GIỚI THIỆU VỀ MÔ ĐUN Vị trí. Mục tiêu của môdun Học xong modun này học viên cần phải : Hiểu được bản chất của các phương pháp quang phổ khác nhau. các nhóm chức đặc trưng. cấu trúc của các hợp chất vô cơ làm chất xúc tác. Naphten. nhiễu xạ tia X (XRD).edu. Aromatic bằng phổ hồng ngoại IR Xác định cấu trúc vật liệu bằng phổ Rơnghen XRD Xác định đuợc hàm lượng kim loại nặng có trong sản phẩm dầu bằng phương pháp quang phổ hấp thu nguyên tử AAS. các nguyên tử hóa chất. ý nghĩa. Xác định các cấu trúc vật liệu bằng phổ Rơnghen (XRD) Xác định được hàm lượng kim loại nặng có trong dầu mỏ và các phân đoạn nặng của dầu. Biết cách xác định thành phần hydrocacbon bằng phổ hồng ngoạ1. vai trò mô đun Phương pháp phổ hồng ngoại (IR). Mục tiêu thực hiện của mô đun Khi hoàn thành mô đun này học viên có khả năng: Mô tả được bản chất của các phương pháp quang phổ khác nhau: Hồng ngoại IR. Việc ứng dụng phương pháp phổ ngày càng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu khác nhau đã khẳng định vị trí quan trọng của phương pháp trong nghiên cứu khoa học cũng như trong phân tích các hợp chất hóa học đặc biệt là các hợp chất hữu cơ hoá dầu và chất xúc tác trong hoá dầu. Phổ hồng ngoại Bài 2.

AAS. Thực hành thao tác phép phân tích trên thiết bị với các mẫu chuẩn và 5.ebook. nguyên lý cấu tạo. trợ cho từng phương pháp. ánh sáng. định nghĩa. Học trên lớp về - Cơ sở lý thuyết của các phương pháp quang phổ IR. Xem trình diễn và thực hành việc sử dụng các dụng cụ. các loại đèn nguồn cung cấp năng luợng. các phép phân tích. Tự nghiên cứu tài liệu liên quan đến kỹ thuật phân tích mẫu. Tìm các điều kiện tối ưu cho phép phân tích. trình tự tiến hành phép phân tích trong phòng thí nghiệm do giáo viên hướng dẫn. Cách tổ chức thực hiện. phân tích ưu nhược - điểm của từng phương pháp. Tìm hiểu về qui trình phân tích trên máy cụ thể. Tính toán và đánh giá kết quả. 2.vn 7 . công thức tính toán. http://www. các khái niệm. tìm các điều kiện tối ưu cho phép phân tích.edu. các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phân tích - Tìm hiểu về các loại thiết bị quang phổ. trang thiết bị phụ 4. mẫu phân tích. Thảo luận kết quả thu được. 3.CÁC HÌNH THỨC DẠY VÀ HỌC 1. XRD.

http://www.. Viết báo cáo kết qủa. Chủ động xem xét tình trạng dụng cụ thiết bị và hóa chất trong phòng thí nghiệm. Tính toán dự trù vật tư. Pha hóa chất an toàn.edu. cách chuẩn bị mẫu đo Cách thực hiện các thao tác vận hành trên máy đo phổ. AAS và trang thiết bị phụ trợ trong phòng thí nghiệm. nguyên liệu cho các thí nghiệm. - 8 Xử lý và giải các phổ đồ. Về thái độ - Nghiêm túc trong việc sử dụng và bảo dưỡng các thiết bị máy móc và dụng cụ.ebook. Cách đánh giá Chọn một trong các hình thức sau: Lý thuyết (chiếm 25 % số điểm): Viết tiểu luận Bài thi viết. Về kỹ năng - Sử dụng thành thạo và đúng kỹ thuật phân tích bằng quang phổ trong phòng thí nghiệm. XRD. Luôn chủ động kiểm tra và đảm bảo về an toàn phòng thí nghiệm. - Mô tả chính xác cấu hình và nguyên lý vận hành của các loại thiết bị phân tích IR.vn . Thực hành (chiếm 75 % số điểm) Cách chuẩn bị máy đo và các thiết bị phụ trợ. Nhắc nhở đồng nghiệp đảm bảo về an toàn phòng thí nghiệm. Bảo quản và bảo dưỡng dụng cụ phòng thí nghiệm. - Giải thích được đầy đủ các kết luận trong phép phân tích. YÊU CẦU VỀ ĐÁNH GIÁ HOÀN THÀNH MÔ ĐUN Về kiến thức - Vận dụng được các kiến thức về lý thuyết của các phương pháp phân tích phổ dùng trong phân tích dầu mỏ và các sản phẩm của dầu mỏ.

Vì vậy việc tiếp thu được sơ sở lý thuyết của phương pháp và kỹ thuật thao tác vận hành máy móc thiết bị đo phổ hồng ngoại là rất quan trọng và cần thiết. Thực hành trên máy trong PTN Nội dung chính 1.Brand. 9. 10. Aromat dựa theo công thức bán thực nghiệm J. 4.vn 9 . 5. Mục tiêu thực hiện - Mô tả cơ sở của phương pháp phổ hồng ngọai IR. Điều kiện ghi phổ. Các tần số đặc trưng. 8. 6. Một số khái niệm về các loại dao động http://www. Phân tích thành phần hydrocabon bằng phổ IR. Việc ứng dụng phương pháp phổ hồng ngoại ngày càng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu khác nhau đã khẳng định vị trí quan trọng của phương pháp trong nghiên cứu khoa học cũng như trong phân tích các hợp chất hóa học đặc biệt là các hợp chất hữu cơ. 2. nguyên lý làm việc của máy IR. HD E1 Giới thiệu Phương pháp phổ hồng ngoại IR là một trong những phương pháp vật lý rất hữu hiệu để nghiên cứu cấu tạo của các phân tử hữu cơ. 1. Ứng dụng của phổ hồng ngoại trong hóa học và hóa dầu.ebook. 7. Naphten.edu. Định tính và định lượng. Thực hành trên máy trong phòng thí nghiệm. Công thức thực nghiệm brand.8-50 m. Mô tả thiết bị. Cơ sở của phương pháp dựa trên hiện tượng phân tử của vật chất quay xung quanh trục của nó dưới tác động của sóng điện từ khi được chiếu bởi ánh sáng có bước sóng từ 50 m -1mm (200-10 cm-1) và sự dao động của các nguyên tử và các liên kết khi được chiếu sáng bởi ánh sáng có bước sóng ngắn hơn từ 0. Các lọai dao động.BÀI 1. Máy đo phổ hồng ngoạ1. - Định tính và định lượng thành phần Parafin. 3. QUANG PHỔ HỒNG NGOẠI Mã bài. Tần số.

Năng lượng bức xạ được biểu diễn theo biểu thức Planck như sau : E = h. b.626x10-34 . a.edu. Các bức xạ điện từ này đều có bản chất sóng và bản chất hạt. Trong đó h là hằng số Planck h = 6. Bản chất sóng được thể hiện qua hiện tượng nhiễu xạ và giao thoa. Bức xạ điện từ sinh ra một từ trường H và điện trường E vuông góc với nhau.1) Trong đó: c là tốc độ ánh sáng.s 1. tần số và năng lượng. nm. Thuyết hạt cho thấy bức xạ gồm các hạt năng lượng gọi là photon chuyển động với tốc độ ánh sáng.1. nanomet (nm) Angstron (Ao) Hình 1. micromet ( ).1. Để biểu diễn độ dài sóng.J. Ao 10 http://www. Tần số Là số dao động trong một đơn vị thời qian C=λ hay λ = c (1. người ta dùng các đơn vị độ dài khác nhau. Các đại luợng đo bức xạ điện từ Bức xạ điện từ được đặc trưng bằng các đại lượng đo khác nhau như : bước sóng.s =6. Bức xạ điện từ Bức xạ điện từ bao gồm từ sóng vô tuyến đến các bức xạ Rơnghen và bức xạ gama.2. Các hạt khác nhau thì khác nhau về năng lượng h của các hạt proton.1. Chiều dài bước sóng được đo bằng đơn vị đo chiều dài : cm.1. số sóng.vn .ebook.1.626 x10-27 ec. Độ dài sóng (bước sóng) là quãng đường mà bức xạ đi qua sau mỗi dao động đầy đủ.

Các phân tử khi hấp thụ bức xạ điện từ sẽ làm quay hay dao động các nguyên tử trong phân tử hoặc làm biến dạng các đám mây điện tử trong phân tử. Theo thuyết hạt bức xạ đơn sắc là bức xạ chỉ gồm một loại photon có năng lượng như nhau.1: Phân loại các vùng bức xạ điện từ Bức xạ λ.Đại lượng nghịch đảo của bước sóng là số sóng ký hiệu là λ và chỉ được đo bằng cm -1 và được gọi là kaiser viết tắt là K c. Bước sóng càng nhỏ. http://www. = hc = h c. Năng lượng của bức xạ E Các bức xạ có năng lượng và phụ thuộc vào bước sóng.81 cm 1 Kcal / mol eV E E Các hệ số cho thấy bức xạ có tần số càng lớn. Tất cả các quá trình này đều đòi hỏi một năng lượng nhất định có tần số riêng gọi là tần số quay. cal/mol) Giữa các đại lượng E.ebook.edu. Trước hết hãy xem xét sự hấp thụ của bức xạ bởi các phân tử.2) Trong đó h là hằng số Plank Năng lượng E được tính bằng đơn vị eV (electron von. bước sóng càng nhỏ thì năng lượng càng lớn. tần số kích thích điện từ. Bảng 1. Tương tác giữa bức xạ và phân tử Khi bức xạ được chiếu vào các phân tử thì chúng có thể bị hấp thụ hoặc khuếch tán. còn bức xạ đa sắc bao gồm các loại photon có năng lượng khác nhau. (1.vn 11 . năng lượng càng lớn. bước sóng có liên hệ với nhau qua biểu thức sau : 10 7 28591 1239 . eV Tia γ Tia Rơngen Tia tử ngoại khả kiến Hồng ngoại Vi sóng 10 -10 10-8-10-6 10-6-10-4 10-4-10-2 10-1-10 ~107 ~105 ~10 ~10-1 ~10-3 Sóng vô tuyến >100 ~10-6 1. E= h. kcal/mol. tần số dao động. cm-1 -11 -8 E.3.1.

edu. Năng lượng dao động Đặc trưng cho dao động của các hạt nhân nguyên tử xung quanh vị trí cân bằng của chúng trong phân tử. Ở phổ hồng ngoại ta thu được các đám vạch phổ với tần số = dd + qy Khi chiếu một chùm bức xạ điện từ có tần số khác nhau thì phân tử chỉ có thể hấp thụ các bức xạ điện từ đúng với các tần số trên đó là sự hấp thụ chọn lọc. ΔEel >ΔEdd >ΔEqy Muốn kích thích eletron cần phải có năng lượng lớn khoảng hàng chục đến hàng trăm Kcal /mol. a. Năng lượng quay Đặc trưng cho sự quay của phân tử xung quanh trục nào đó của phân tử. Năng lượng đó ứng với vùng tử ngoại hoặc vùng khả kiến. ΔE = ΔEel+ΔEdd+ΔEqy Biến thiên năng lượng electron luôn lớn hơn biến thiên của năng lượng dao động khoảng 10-100 lần còn biến thiên năng lượng dao động lớn hơn năng lượng quay khoảng 100-1000 lần. Theo qui tắc chọn lọc này phân tử chỉ hấp thụ những bức xạ tương ứng chính xác với biến thiên giữa các mức năng lượng của chúng và sự chuyển mức năng lượng nhất thiết phải kèm theo sự thay đổi của các trung tâm điện 12 http://www.3) Khi phân tử hấp thụ bức xạ hồng ngoại thì trạng thái dao động bị kích thích và biến thiên năng lượng dao động luôn có biến thiên năng lượng quay.ebook. Khi đó biến thiên năng lượng của phân tử là tổng các biến thiên của mỗi dạng năng lượng. Năng lượng electron Số hạng này phụ thuộc vào sự phân bố electron từ orbitan điện tử này đến orbitan điện tử khác b. Các bức xạ hồng ngoại xa chỉ đủ để làm thay đổi trạng thái quay của phân tử khi đó sẽ có phổ quay thuần túy gồm các vạch rất sít nhau và cách đều nhau ứng với tần số qy = qy h (1. c.vn . Người ta thường coi năng lượng của phân tử là tổng năng lượng của ba số hạng trên.Khi xác định trạng thái năng lượng của phân tử thì phải kể đến ba số hạng sau.

5) http://www. Năng lượng quay có thể biểu diễn qua phương trình sau Eq = nh = 2 h 2 8 (J+1) (1. Khi bị kích thích bởi ánh sáng với tần số thích hợp sẽ làm quay phân tử.1000 200 .10 Vùng hồng ngoại thường sử dụng nhất năm trong khoảng 4000 -670cm-1. N2) và khác nhau (như HCl. Đối với các phân tử có hai nguyên tử giống nhau như(H2.2. là momen quán tính = M.c ta sẽ có biểu thức sau Eq hc h 8Ic 2 (1.50 12800 . Các loại dao động Có thể chia phổ hồng ngoại ra làm ba vùng chính sau : Số sóng (cm-1) Bước sóng ( m) Vùng Hồng ngoại gần Hồng ngoại giữa 0. CO) thì nếu hai nguyên tử có độ âm điện khác nhau momen lưỡng cực của chúng sẽ khác 0.78 – 2. Đối với các phân tử có mômen lưỡng cực μ ≠ 0 thì mômen này sẽ bị thay đổi khi phân tử quay.200 Hồng ngoại xa 50 .tích trong phân tử tức là sự thay đổi phân bố điện tích trong phân tử.. và khi phân tử bị kích thích điện từ. Dao động quay của phân tử và quang phổ quay (Phổ hồng ngoại xa) Các phân tử khi bị chiếu bởi bức xạ điện từ có bước sóng ở vùng hồng ngoại xa (200-10cm-1) sẽ quay quanh các trục cân bằng của nó.r2 M là khối lượng rút gọn = m1 m2 m1 m2 r là khoảng cách giữa hai nguyên tử trong phân tử Nếu chia cả hai vế của phương trình trên cho h. tức mômen lưỡng cực thay đổ1. khi phân tử dao động.4) Trong đó J là số lượng tử quay có giá trị :0. Số bậc quay sẽ phụ thuộc vào cấu trúc không gian của chúng. Sự hấp thụ bức xạ hồng ngoại của hợp chất có thể làm quay phân tử hoặc dao động các nguyên tử trong phân tử của chúng. 2.5 2.1.1. 2. Năng lượng của bức xạ hồng ngoại không đủ lớn để có thể bứt electron ra khỏi quỹ đạo của nó như bức xạ của tia tử ngoại U5.3.edu.4000 4000 .5 .ebook.vn 13 .Cl2.

2: Giá trị hằng số quay của một số phân tử như sau Phân tử B.Ic 2 = B là hằng số quay Ta có F(J) =BJ(J+1) (1.87 1.) Từ các dữ kiện của phổ quay người ta thu được những giá trị của khoảng cách nguyên tử trong phân tử của một số chất như sau HF HCl HBr HI CO NO Ro (Ao) 0.62 1.13 1.8) Trong đó M là khối lượng rút gọn. lực đàn hồi F tỷ lệ thuận với độ lệch x F = .edu.244 2.9 4.7) Trong đó k là hằng số lực. 14 http://www. cm-1 H2 HF LiH CO O2 Cl2 60.6) Hằng số quay B sẽ đặc trưng cho mỗi phân tử.vn . Tần số dao động được biểu diễn qua phương trình sau : = 1 2 k M (1. Phổ quay của phân tử ngoài việc nhận dạng các chất còn cho phép xác định khoảng cách giữa các nguyên tử và góc giữa các liên kết (đối với các phân tử không phức tạp.Đặt : và Eq = F(J) là số hạng quay hc h 8.k x (1. Độ lệch x phụ thuộc vào thời gian.23 1.15 Bảng 1.45 0.95 1. Trong trường hợp dao động điều hòa. Để thu đuợc phổ quay của phân tử người ta dùng bức xạ hồng ngoại xa hoặc bức xạ vi sóng.ebook.28 1.2.42 1. Dao động điều hòa Dao động điều hòa là dao động quả lắc nghĩa là vật thể chuyển động quanh vị trí cân bằng của nó về cả hai phía với biên độ không đổ1.8 20.

cm-1 k.vn 15 .Hằng số lực k phụ thuộc vào độ bền liên kết giữa các nguyên tử còn tần số dao động của nhóm nguyên tử phụ thuộc vào hằng số lực và khối lượng của nguyên tử.4 4.8 HI N2 2230 2331 2.0 22.cm-1 H2 HF 4160 3958 5.8 HCl 2885 4.. Năng lượng dao động có thể nhẩy từ mức thấp đến mức cao hoặc ngược lại theo qui luật lựa chọn.4.2 8.5 3.9) Trong đó n là số lượng tử dao động có các giá trị 0.6 C0 O2 F2 Cl2 2143 1556 892 557 18.8 HBr 2559 3.2 Năng lượng dao động của của các nguyên tử đuợc biểu diễn qua phương trình sau : Ed = h.2.5. dyn.7 11. Hình 1.1.2. Bảng 1.. Đường cong thế năng của dao động điều hòa.3: Tần số dao động của một số phân tử gồm hai nguyên tử Phân tử .edu.3.ebook. d (n+ 1 ) 2 (1. Đối với dao động điều hòa thì qui luật lựa chọn Δ http://www.

Khi tăng khoảng cách giữa các nguyên tử đến một giới hạn nào đó chúng sẽ bị phân ly hoặc khi ép hai nguyên tử lại gần nhau sẽ xuất hiện một lực đẩy và lực đẩy này sẽ tăng lên mạnh khi các nguyên tử càng gần nhau. Ví dụ các dải vạch phổ ứng với các mức dao động của phân tử HCl như sau Bảng 1.edu. Hình 1.= 1 nghĩa là khi dao động điều hòa thì phân tử chỉ được phép thay đổi từ mức năng lượng này sang mức năng lượng kế tiếp nó. Đường cong thế năng của dao động điều hòa là một đường parabon như sau.4. các mức dao động của phân tử HCl 16 http://www. Đối với các phân tử dao động thì đường biểu diễn năng lượng của chúng không phải là các vạch năng lượng cách đều nhau mà càng lên cao các vạch sẽ càng sít lại gần nhau hơn. Khi dao động điều hòa thí số sóng chính là hiệu số giữa hai dao động kề nhau.3. Dao động không điều hòa Trong thực tế dao động của các nguyên tử trong phân tử không phải là dao động điều hòa vì biên độ dao động thay đổ1.3.vn . 2. Khi bị kích thích bởi năng lượng nào đó phân tử đang ở trạng thái cơ bản sẽ nhảy sang mức năng lượng cao hơn ứng với trạng thái dao động Δ = 1.3….ebook.2. Mức năng lượng của phân tử dao động Năng lượng ánh sáng kích thích ứng với tần số số ánh sáng vùng hồng ngoạ1. Các giá trị Δ càng lớn càng cần một năng lượng kích thích lớn.

vn 17 . cm-1 0 0 0-1 0-2 288. Trong trường hợp chung phân tử có N nguyên tử sẽ có 3N-6 dao động cơ bản. Các dao động cơ bản không suy biến sẽ có tần số khác nhau. Eqd = Eq + Ed (1. trạng thái dao động thay đổi thì cũng làm thay đổi trạng thái quay. Dao động quay Trong thực tế không thể phân biệt phổ quay và phổ dao động thuần túy vì khi bị kích thích bởi một năng lượng bức xạ đủ lớn. Vì vậy khi phân tử bị kích thích bởi ánh sáng có thể xẩy ra quá trình quay và dao động đồng thờ1.Tuy vậy luôn có thể phân chia một chuyển động phức tạp thành những dao động đơn giản hơn gọi là dao động cơ bản hay dao động chuẩn.6 13396. Đối với phân tử có nhiều nguyên tử thì tổng số dao động sẽ là 3N .5 566.Mức dao động . còn có dao động làm thay đổi góc của các liên kết. Dao động riêng của phân tử Các phân tử có từ ba nguyên tử trở lên. Nói chung chuyển động dao động của phân tử nhiều nguyên tử là rất phức tạp.8 0-3 8347. ngoài dao động kéo dãn và nén dọc.11) Phổ dao động quay còn gọi tắt là phổ dao động hoặc phổ hồng ngoại(IR 2. Các dao động có cùng mức năng lượng gọi là dao động thoái biến.5 2. Việc làm thay góc của các liên kết thường dễ dàng hơn so với làm thay đổi độ dài liên kết cho nên năng lượng của nó thường nhỏ hơn.5 0-4 0-5 10923.4. = dd + qy (1. http://www. Điều kiện để dao động có thể xẩy ra là phải cung cấp một năng lượng tương ứng.5.ebook.edu. Kết qủa mỗi vạch của phổ dao động là tập hợp của nhiều vạch nhỏ có tần số bằng tổng của tần số dao động và tần số quay.10) Năng lượng tương ứng với trạng thái này là tổng năng lượng quay Eq và năng lượng dao động Ed.5 đối với phân tử thẳng 3N – 6 đối với phân tử không thẳng.

trong đó hai dao động hóa trị một đối xứng và một bất đối xứng.3-5 =4 dao động riêng trong đó 1 dao động hóa trị đối xứng và 1 dao động hóa trị bất đối xứng hai dao động biến dạng. 2.5.2.vn .1. Dao động hóa trị Là những dao động làm thay đổi chiều dài liên kết của các nguyên tử trong phân tử nhưng không làm thay đổi góc liên kết. 18 http://www. CO2 là phân tử thẳng cho nên sẽ có 3N-5 =3. a. Dao động biến dạng Là những dao động làm thay đổi góc liên kết nhưng không làm thay đổi chiều dài liên kết của các nguyên tử trong phân tử 2. Còn dao động hóa trị bất đối xứng của liên kết OH là một bên OH bị dãn ra. một dao động biến dạng.5.5. Hình 1. Dao động biến dạng của OH là góc hóa trị bị thay đổi. Như vậy phân tử H2O có thể có các dao động riêng như sau : H2O là phân tử không thẳng nên có 3 dao động.4 : các kiểu dao động trong phân tử nuớc.ebook. còn một bên liên kết OH bị nén lại ký hiệu là OH(as) . lúc to lúc nhỏ thường đuợc ký hiệu là OH. Dao động hóa trị bất đối xứng c. Dao động đối xứng và bất đối xứng Xét phân tử nước có ba nguyên tử của hai nguyên tố khác nhau cho thấy Dao động hóa trị đối xứng của liên kết OH là kéo và nén đồng thời ký hiệu là OH(s).edu. Dao động biến dạng Trên phổ hồng ngoại của phân tử nước có xuất hiện hai vạch hấp thụ gần nhau ở 3756 và 3652 cm-1 ứng với dao động hóa trị đối xứng và bất đối xứng và một vân hấp thụ ở 1596 cm-1 ứng với dao động biến dạng của liên kết OH.Các dao động riêng có thể chia ra làm hai nhóm sau 2. Dao động hóa trị đối xứng b.3.

những nhóm nguyên tử giống nhau trong các phân tử có cấu trúc khác nhau sẽ có những dao động định vị thể hiện những khoảng tần số giống nhau. Vì vậy người ta đưa vào quan niệm „‟dao động nhóm„‟. xem một vài dao động của các liên kết riêng rẽ hoặc của các nhóm chức như độc lập với các dao động khác trong toàn bộ phân tử.. O-H.6. Dao động nhóm (hay còn gọi là dao động nhóm chức) và tần số đặc trưng Việc qui kết và giải thích từng vân hấp thụ trên phổ hồng ngoại của phân tử nhiều nguyên tử không đơn giản và dễ dàng vì các các dao động trong phân tử tương tác lẫn nhau làm biến đổi những tần số của dao động cơ bản.N-H. C=O. C=C. Theo quan niệm dao động nhóm. Dao động hóa trị bất đối xứng c. Ví dụ dao động của nhóm C-H.ebook. Trong các nhóm nguyên tử này của phân tử hằng số lực liên kết hoặc khối lượng khác biệt nhau so với các phân khác của phân tử. http://www. 2. Dao động này xuất hiện ở khoảng tần số rất hẹp và đặc trưng trong phổ của tất cả các chất chứa nhóm chức này. Dao động biến dạng Tuy vậy trong thực tế các dao động hóa trị và biến dạng không hoàn toàn biến dạng hay hóa trị mà chúng cũng có ít nhiều ảnh hưởng lẫn nhau.vn 19 . N=N.. Dao động hóa trị đối xứng b. C=N. Những tần số này được gọi là tần số đặc trưng.5: các kiểu dao động trong phân tử CO2 a.edu.Hình 1.

5.9.10-5 E(kcal/mol) 84 147 194 79 176 66 Liên kết K(din/cm) >C=N -C N -CH =C-H C-H C-Hthơm 5 http://www.edu.7. Hằng số lực hóa trị của một số liên kết Liên kết -C-C>C=C< -C=C-C-O-C=O -C-N20 K(din/cm) -5 5.610-5 5.10 17.10 9.10-5 4. Tuy vậy ảnh hưởng này thường không lớn lắm khoảng 5%.1. Tần số đặc trưng phụ thuộc rất nhiều vào hằng số lực liên kết của các nguyên tử và khối lượng của chúng.8.5. Nhóm OH có tần số đặc trưng ở 1600 cm-1 Trong khi đó nhóm OD cho tần số đặc trưng ở 2650cm-1 Tần số đặc trưng của một số nhóm chức C-H ~3000 cm-1 C-C ~ 1100-900 cm-1 C-Br ~ 600cm-1 Bảng 1.105 4. Khối lượng của các nguyên tử khác nhau cũng sẽ cho tần số đặc trưng khác nhau Ví dụ. các yếu tố ảnh hưởng Dao động của các nhóm nguyên tử trong phân tử không hoàn toàn là dao động định vị mà chịu tương tác của các dao động khác trong toàn phân tử. Tần số đặc trưng.10-5 12.105 5.1.Tần số đặc trưng cho dao động của các nhóm chức.vn 10.105 E(kcal/mol) 150 215 98 104 120 109 .3.610-5 15.7.105 5. Khi hằng số lực khác nhau khoảng 25% thì tần số đặc trưng của chúng khác nhau rất rõ.5.0.Hình 1.ebook. nhưng trị số và hướng dịch chuyển tần số thì lại có một ý nghĩa quan trọng trong việc phân tích cấu trúc của phân tử.105 5. 3.6.

Các tinh thể khác nhau có sự sắp xếp khác nhau dẫn tới tương tác cũng khác nhau làm cho thay đổi tần số dao động..thể khí .thể lỏng Ở trạng thái tinh thể mỗi phân tử được bao quanh bởi một số phân tử cùng loại sắp xếp theo thứ tự xác định.3.edu.2.. b. Ảnh hưởng của trạng thái tập hợp Các chất ở trạng thái khác nhau (khí lỏng rắn) có thể sẽ cho các tần số đặc trưng của nhóm chức khác nhau. Ví dụ axeton ở trạng thái khí có dao động hóa trị với tần số đặc trưng của nhóm C=O là 1742 cm-1. Có thể biểu diễn như sau AX-H.7 : Phổ hồng ngoại của CH3I . Ảnh hưởng của liên kết hydro nội phân tử Liên kết hydro là liên kết yếu được hình thành khi nguyên tử hydro đã tham gia liên kết công hóa trị với nguyên tử của nguyên tố âm điện mạnh lại tương tác với một nguyên tử âm điện khác. Còn phổ hồng ngoại của CH3I ở thể khí và thể lỏng có dạng như sau a.. Hình 1.1.vn 21 . Nguyên nhân của hiện tượng này là do sự tương tác giữa các phân tử ở trạng thái khác nhau sẽ khác nhau. a .YB http://www. 3. trong khi đó ở trạng thái lỏng thì tần số đặc trưng dịch chuyển về 1718 cm-1.ebook. b .

Trong đó: X, Y thường là các nguyên tố F, O, N. còn A, B là phần còn lại
của phân tử. Y phải có ít nhất một cặp electron tự do.
Nếu cả hai hợp phần AX-H và YB đều cùng trong một phân tử thì ta có
liên kết hydro nội phân tử. Còn nếu là thuộc hai phân tử khác nhau ta có liên
kết hydro liên phân tử.
Khác với dao động hóa trị liên kết hydro làm khó khăn cho dao động biến
dạng của liên kết XH cho nên làm tăng tần số của dao động biến dạng.
Trong nội bộ phân tử liên kết cầu hydro chỉ có thể tạo thành khi yếu tố
không gian thuận lợ1.
Thứ nhất khoảng cách giữa chúng phải nằm trong giới hạn nào đó.
Thứ hai liên kết hydro nội phân tử sẽ bền vững hơn khi chúng tạo ra
vòng 5 cạnh hoặc 6 cạnh.
Các nhóm OH, NH, có khả năng tạo cầu hydro trong các dung môi khác
nhau hoặc ở nồng độ khác nhau.
Ví dụ:
Dao động hóa trị của nhóm OH tự do (không liên hợp) là 3590 –3650 cm-1
Trong khi đó dao động hóa trị của nhóm OH liên kết (tạo cầu hydro) là
3350cm-1. Các liên kết cầu hydro nội phân tử và ngoại phân tử thể hiện rất rõ
trong phổ hồng ngoạ1.
Liên kết cầu hydro nội phân tử có thể nhận diện nếu khi pha loãng dung
dịch của nó mà tần số đặc trưng không thay đổ1.
Liên kết cầu hydro ngoại phân tử thì tần số đặc trưng thay đổi rất mạnh.
Ví dụ:
Tần số đặc trưng của nhóm OH trong phân tử xiclohexanol trong CCl 4 với
nồng độ khác nhau 1,0 mol và 0,01 mol được thể hiện trong hình sau :

22

http://www.ebook.edu.vn

Hình 1.8.Tần số đặc trưng của dung dịch hexanol
trong CCl4 với nồng độ khác nhau
Ở thể lỏng tinh khiết các phân tử tương đối linh động và không bị định vị
chặt chẽ như ở thể rắn. Tuy nhiên tương tác lưỡng cực giữa các nhóm phân
cực mạnh và đặc biệt là liên kết hydro vẫn giữ cho các phân tử ở vào một trật
tự nhất định nào đó. Vì thế khi so sánh tần số các vạch hấp thụ của các chất
khi đo phổ ở dạng lỏng tinh khiết để xét đoán về cấu trúc thường gặp khó
khăn nhất định.
Để loại trừ ảnh hưởng của các tương tác mạnh giữa các phân tử người
ta sử dụng dung dịch loãng với các dung môi trơ trong vùng hồng ngoại như :
n-hexan, xiclohexan, cacbon tetraclorua, cacbon disunfua....Phổ thu được từ
các dung dịch loãng này thường đáp ứng được yêu cầu để xét đoán về cấu
trúc của các phân tử

Hình 1.9. Ảnh hưởng của liên kết hydro nội phân tử đến tần số đặc trưng
của nhóm OH và CO.
3.3. Ảnh hưởng của dung môi
Khi nghiên cứu phổ hồng ngoại của các chất trong dung dịch cần phải
tính đến bản chất của dung môi và nồng độ của chất tan. Khi pha loãng dung
dịch cường độ của các vạch hấp thụ tham gia liên kết hydro giảm đi còn
cường độ của vạch liên kết hydro tự do tăng lên
Bản chất của dung môi ít ảnh hưởng đến tần số dao động của các nhóm
không phân cực nhưng lại ảnh hưởng rất lớn đến tần số của các nhóm phân
cực. Ví dụ Khi chuyển từ dung môi này sang dung môi khác tần số dao động
của các nhóm C-H ankan, anken, aren, C=C hoặc C C biến đổi không đáng

http://www.ebook.edu.vn

23

kể, ngược lại tần số hấp thụ của các nhóm C-H ankin, OH, NH, C=O... lại thay
đổi rất nhiều.
Bảng 1.6. Ảnh hưởng của dung môi đến tần số đặc trưng nhóm (cm-1)
Hợp chất
C6H5 CH
Pyrol
C6H5OH
C6H5COCH3
C6H5COOH
C6H5COOCH3

Dao

Thể

động

hơi

CH
NH
OH

vCO
CO
CO

Hexan

CCl4

CS2

CHCl2

Ete

3337
3530

3323
3506

3313
3500

3300
3481

3309
3486

3250
3352

3654

3622

3611

3593

3695

3344

1709

1697

1692

1690

1683

1694

-

1750
1753

1744
1730

1741
1728

1734
1720

1726
1730

Bảng trên cho thấy ngay cả với dung môi trơ như n-hexan, tần số dao
động hóa trị của nhiều nhóm nguyên tử cũng giảm so với thể khí. Mức độ
nhiều hay ít phụ thuộc vào tương tác giữa phân tử dung môi và chất tan.
Sự tạo liên kết hydro không những làm chuyển dịch tần số hấp thụ mà
còn làm rộng các vạch hấp thụ.
Trong dung dịch cũng như trong thể lỏng nguyên chất các phân tử có thể
tham gia vào các cân bằng như cân bằng monome-dime (Đối với axit
cacboxylic) hoặc cân bằng (xeto-enol). Nếu thời gian tồn tại của mỗi dạng đủ
lớn thì trong phổ hồng ngoại ta sẽ thu đuợc các vạch phổ tương ứng.
Đối với axit cacboxylic ở nồng độ nhỏ trong dung môi n-hexan cân bằng
monome-dime chuyển dịch vế phía tạo ra monome. Khi đó trên phổ hồng
ngoại quan sát thấy vạch ở 1750 cm-1 đặc trưng cho dao động hóa trị của
C=O(

C=O)

khi nồng độ của axit tăng hoặc thay đổi dung môi vạch này chuyển

dịch về 1720 cm-1. đó là vân hấp thụ của nhóm COOH tham gia liên kết hydro.
4. Máy quang phổ hồng ngoại và các điều kiện ghi phổ
4.1. Máy quang phổ hồng ngoại hai chùm tia
Máy đo phổ hồng ngoại phổ biến nhất hiện nay là loại máy gồm các bộ
phận chính sau:
Bộ cấp nguồn sáng,
Bộ tách ánh sáng đơn sắc,
Bộ phận nhận tín hiệu và khuếch đại tín hiệu
-

24

Bộ phân xử lý tín hiệu .

http://www.ebook.edu.vn

Máy tự ghi 6 sẽ nhận tín hiệu điện do detectơ cung cấp dưới dạng những đường cong phụ thuộc vào % bức xạ truyền qua vào số sóng cm- . Hình1. phần khác đi qua môi trường đo 2‟ (dung môi).edu.Sơ đồ nguyên tắc và máy hồng ngoại hai chùm tia 4. Chùm tia này từ nguồn sáng thường là tia đa sắc cho nên phải qua bộ phận lọc tách ánh sáng đơn sắc gồm những lăng kính được chế tạo từ các tinh thể muối làm vật liệu như LiF.. KBr.10 :.vn 25 . Bộ tạo đơn sắc 3 sẽ tách từng tần số để đưa qua bộ phận phân tích (detectơ) 4. một phần đi qua mẫu (2). Sơ đồ nguyên lý máy đo phổ hồng ngoại hai chùm tia được mô tả như sau: Nguồn bức xạ 1 phát ra chùm tia hồng ngoại với mọi tần số trong vùng cần khảo sát.ebook. dài khoảng 20-50 mm. Trong ống đựng oxit ZrO2 và Y2O3 có các sợi platin gắn vào hai đầu ống để nối với mạch điện. Các cách tử này chỉ cho ánh sáng với khoảng buớc sóng nhất định đi qua.1.Ngày nay các thế hệ máy IR mới được hoàn thiện và tự động hóa rất nhiều giúp cho các nhà phân tích thuận lợi hơn trong thao tác và vận hành máy. Detectơ sẽ so sánh cường độ hai chùm tia để cho ra những tín hiệu có cường độ tỷ lệ với phần bức xạ bị hấp thụ bởi mẫu. Cấu tạo của đèn Nernst gồm một ống thủy tinh có đường kính khoảng 12mm. Chùm tia này được chia làm hai phần.1. NaCl. Nhiệt độ đốt nóng khoảng 1200-2200 oK Đèn Globar. CaF2. http://www.. Nguồn sáng Thường dùng trong thiết bị IR là đèn Nernst chứa oxit kim loại đất hiếm hoặc cacbit silic có khả năng đốt nóng đến nhiệt độ cao và phát ra tia hồng ngọai.

edu.Đèn này cũng phát bức xạ hồng ngoại liên tục và cũng thuộc loại đèn đốt nóng vật đen. Thông thường dòng điện này rất nhỏ nên phải có bộ phận khuếch đại để dòng điện mạnh lên và sau đó đưa vào máy tính để vẽ phổ đồ và xử lý số liệu Ví dụ : một số vật liệu lăng kính các bước sóng Vật liệu Chiều dài sóng LiF 2-6 m CaF2 1-8 m NaCl 2.2. Trong máy đo FTIR người ta không dùng bộ tạo đơn sắc mà dùng bộ tạo giao thoa gồm một gương cố định và một gương di động và bộ phân chia chùm tia sáng.5 – 15 m KBr 12. Cấu tạo của đèn là một thanh silicacbua dài 40-60 mm và có đường kính khoảng 4-6 mm. Cường độ dòng điện phụ thuộc vào ánh sáng bị hấp thụ nhiều hay ít.1. Detectơ hỏa điện thường được dùng trong thiết bị phổ hồng ngoạ1.vn .2.5 – 25 m CsI 25 – 50 m Hiện nay các máy phổ hồng ngoại thế hệ mới được chế tạo theo kiểu biến đổi Furie‟ FTIR (Fourier Transformation Infared Spectrophotometer).ebook. 4. Nhận tín hiệu Các bức xạ hồng ngoại có cường độ và năng lượng thấp nên thường được sử dụng detectơ nhiệt dựa trên hiệu ứng nhiệt để phát hiện tất cả các vùng sóng hồng ngoại. nhiệt độ đốt nóng khoảng 1300-1500 oK. Tia sáng sau khi đi qua mẫu đo sẽ bị hấp thụ một phần còn lại được đưa qua bộ phận nhận tín hiệu biến tín hiệu ánh sáng thành tín hiệu điện với dòng rất nhỏ. 4. Máy quang phổ hồng ngoại biến đổi Fourier gồm các bộ phận chính sau 26 - Nguồn sáng (1) Giao thoa kế (2) - Detectơ (6) Máy tính (7) http://www.đó là một thanh mỏng chất hỏa điện nằm giữa hai điện cực tạo ra một tụ điện. Các chất hỏa điện thường dùng là triglixin sunfat (TGS) được biến tính với dơteri (DTGS).

Giao thoa kế Gồm một guơng cố định. 6.5 Ghi chú -1 20. 3.2. Gương cố định.1.11: Sơ đồ phổ kế biến đổi Fourier FT-IR 1. Chia chùm sóng. Bộ tách quang được chế tạo từ một số vật liệu khác nhau tùy thuộc vào vùng hồng ngoại xa hay gần.3. Máy tính 4. Detectơ http://www. Nguồn sáng Nguồn sáng cho phổ kế FT-IR cũng là đèn Nernst. mẫu đo.000-3000 10.Hình 1.vn 27 .2.5 Mylar 6. 2. Detectơ.2.5 Mylar 12. Nguồn sáng. đèn global. Gương di động. KBr Mylar 3. 5. mỗi loại vật liệu được sử dụng cho một vùng giới hạn bước sóng Bảng 1. 4. phát ra bức xạ hồng ngọai liên tục 4. Vật liệu Vùng bức xạ hồng ngoại cm Si thạch anh Si/CaF2 Si/CaF2 Ge/CsI.edu.ebook.7: Vật liệu chế tạo bộ phận tách quang. NaCl.000-2000 5000-300 5000-400 700-100 500-100 250-50 IR gần IR gần IR trung bình IR trung bình IR xa IR xa IR xa 4.2. 7. một gương di động và bộ tách quang.

vn . sau đó cho vào cuvét thứ nhất. tăng tín hiệu và tự động hóa ở mức độ cao. Cần phải chú ý là mẫu và dung môi phải tuyệt đối khan nếu không sẽ làm hỏng các tấm của sổ bằng tinh thể KBr hay NaCl. Việc dùng giao thoa kế cho phép làm khe sáng rộng hơn do đó lượng ánh sáng thu được trên giao thoa kế sẽ lớn hơn nhiều so với bộ tạo đơn sắc.ebook. lỏng. Mỗi loại mẫu đều có cuvet riêng và chuẩn bị theo phương pháp thích hợp. Cho dung môi vào 28 http://www.2.8: Một số chất bán dẫn làm detectơ và vùng phổ hồng ngoại tương ứng Vật liệu detectơ Vùng phổ IR cm-1 Diod Si 20000-8000 PbS (N2) DTGS (detetơ triglycin sunfat) 10000-4000 5000-400 CsL MCT (N2) 5000-200 5000-500 Máy phổ hồng ngoại biến đổi Fourier thuận tiện hơn máy phổ hồng ngoại thường. Ngoài ra nó còn giảm được nhiễu. Trong quá trình làm việc thang tần số của máy có thể bị xê dịch vì vậy phải điều chỉnh lại theo chất chuẩn như amoniac.1 mm. Dung dịch mẫu đuợc chuẩn bị như sau Hòa tan chất nghiên cứu vào dung môi thích hợp với nồng độ 1-5 %. rắn.hoặc cũng có thể đo bằng cuvet riêng khi chất tan trong dung mô1. 4. sau đó các electron này chuyển động và đập vào bề mặt chất rắn và lại làm bật ra electron với số lượng lớn hơn nhiều lần. 4.3. hơi nước hoặc polistiren. Dung môi pha loãng mẫu thường sử dụng là CCl4 hoặc CHCl3. Mẫu dạng khí Có loại cuvet riêng với độ dài 10cm trong đó có đặt gương phản chiếu để tăng chiều dài đường đi của ánh sáng và tăng độ hấp thụ ánh sáng của phân tử khí. Chuẩn bị mẫu ghi phổ hồng ngoại Mẫu phân tích có thể ở dạng khí.1. Hai đầu cuvet được bịt bằng tấm NaCl 4.edu. Mẫu dạng lỏng Nếu là chất lỏng tinh khiết thì dùng hai tấm NaCl và nhỏ một giọt chất lỏng vào giữa hai tấm NaCl tạo thành lớp màng chất lỏng ép giữa tai tấm đó. Chất rắn đó phải là những chất bán dẫn và mỗi chất tương ứng với một vùng bức xạ hồng ngoại khác nhau.3.Nguyên tắc cơ bản của detectơ là khi một photon đập vào mặt của một chất rắn sẽ làm bật ra các electron. Độ dầy của cuvét là 0.3. Bảng 1.

Cần chú ý là KBr có tính hút ẩm rất mạnh nên trong phổ thường xuất hiện vạch phổ hấp thụ của nước ở 3450 cm-1. Nghiền mẫu thật mịn sau đó ép với KBr với một lượng KBr lớn hơn từ 10100 lần trên máy nén ép thành những viên dẹt với chiều dày khoảng 0. hóa dầu Quang phổ hồng ngoại dùng để xác định các nhóm chức.3. Ngoài ra dùng KBr còn có thể xẩy ra phản ứng trao đổi cation hoặc anion với các chất nghiên cứu là muối vô cơ hoặc các phức vô cơ 5.cuvét thứ hai giống hệt cuvét thứ nhất về độ dầy và vật liệu chế tạo. Viên dẹt thu được hầu như trong suốt và các chất phân tích được phân tán đồng đều.3.edu.vn 29 . 4.1 mm được coi là trong suốt ở vùng 4000-820 và 720-650 cm-1 nhưng cuvét có độ dầy 1mm nó hấp thụ đáng kể ở 1600-1550 1270-1200. Ví dụ để định danh các hydrocacbon thơm có thể dựa vào các vạch phổ đặc trưng trong vùng 3000 cm-1 đặc trưng cho dao động hóa trị của liên kết CHarom. 1020-960 cm-1. Nồng độ chất ghi phổ IR của mẫu lỏng trong khoảng từ 10-2 đến 1 mol /l. silic. Ví dụ : CCl4 ở cuvét có độ dầy =0. Mẫu dạng rắn Có nhiều cách đo mẫu ở dạng rắn nhưng đơn giản và thuận tiện nhất là ép viên với KBr. Độ dầy của cuvét cũng có ảnh hưởng lớn khả năng hấp thụ ánh sáng của dung môi.ebook. Ở trạng thái lỏng và khí một số hợp chất hữu cơ có thể có nhiều http://www. Nhờ so sánh hai chùm tia đi qua dung dịch và dung môi người ta có thể loại vạch hấp thụ của dung mô1. Ứng dụng của phổ hồng ngoại trong phân tích hợp chất hữu cơ.. germany là những vật liệu không hấp thụ trong vùng ánh sáng hồng ngoạ1. để định danh các hợp chất hữu cơ và để nghiên cứu cấu trúc của chúng. 1600-1500 cm-1 đặc trưng cho dao động hóa trị của liên kết C=C arom và 900-700 cm-1 đặc trưng cho dao động biến dạng của liên kết C-H. Lượng mẫu cần thiết để ép màng khoảng 2-5 mg. Để ghi phổ cho những mẫu có tinh kiềm. Để xác định các nhóm chức cần phải sử dụng một loạt các vạch hấp thụ đặc trưng của nhóm này. hoặc dung dịch nước thì phải dùng các cuvet không tan trong nước như fluorit. Sự thay đổi tần số hấp thụ liên quan đến trạng thái tồn tại của các phân tử hợp chất.1 mm. axit.

Hydrocácbon bão hòa (Parafin) Quang phổ hồng ngoại của các hydrocacbon bão hòa đặc trưng bởi sự xuất hiện các vùng hấp thụ đặc trưng của các liên kết trong các nhóm chức metyl -CH3.2.1.1. Phổ hấp phụ ở vùng 3000-2800 cm-1 đặc trưng cho dao động hóa trị của liên kết C-H trong các nhóm chức -CH3 và -CH2-. 5. ngoài ra còn có dao động quả lắc và dao động xoắn.cấu trúc đồng phân.12: Phổ hồng ngoại của 2-metylbutan 5.ebook. metyliden -CH – Các nhóm chức này có tần số dao động ở ba vùng hấp thụ là 3000-2800.vn . Ở các hợp chất thơm nhóm CH3 hấp thụ ở 295 và 185 cm-1. 1400-1300 và 700 cm-1. Ví dụ: phổ hồng ngoại của của cloaxeton có hai vạch phổ của hai đồng phân ở vùng dao động của liên kết C-Cl ở 673 và 728 cm-1 trong khi đó ở trạng thái rắn chỉ có một vạch phổ hấp thụ ở 761 cm-1.edu.1 Các tần số đặc trưng của hợp chất hữu cơ hydrocacbon 5. Nhóm Metyl [-CH3] Có ba dao động hóa trị và ba dao động biến dạng. 30 http://www. metylen -CH2-.1.12) Hình 1. Ví dụ sau thể hiện những vạch phổ đặc trưng của các nhóm kể trên (h.1. Ở trạng thái rắn thì thông thường chỉ tồn tại một đồng phân. Trong vùng này những đỉnh ở 2962 và 2872 cm-1 là dao động đối xứng và bất đối xứng của liên kết C-H. Dao động hóa trị đối xứng của CH3 ở 2872 10cm-1 Dao động hóa trị bất đối xứng của CH3 mạch thẳng hấp thụ ở 2962 10cm-1 còn của nhóm CH3 mạch nhánh ở 2930 cm-1.

1.ebook.vn 31 . http://www.13: Các kiểu dao động của nhóm CH2 Đối với hydrocacbon mạch thẳng dao động hóa trị bất đối xứng của nhóm –CH2 nằm ở vùng 2390 cm-1.Dao động biến dạng bất đối xứng ở nhóm CH3 ơ gần 1465 cm-1 Và dao động biến dạng đối xứng ở 1375 cm-1.(b) - Dao động biến dạng hình kéo (c) Dao động biến dạng quạt (d). Nhóm S-CH3 là ở 950 cm-1. 5. Nhóm isopropyl hấp thụ ở 922-919 cm-1. thì tần số dao động hóa trị và biến dạng có thay đổi chút ít. N. S.edu. Khi nhóm CH3 gần với các dị nguyên tố O. Nhóm CH3 ở các hợp chất thơm hấp thụ ở 1040. Nhóm t-butyl ở 932-926 cm-1. Nhóm metylen CH2 Dao động của nhóm metylen bao gồm 2 dao động hóa trị và 4 dao động biến dạng sau - Dao động hóa trị bất đối xứng (a) Dao động hóa trị đối xứng.(e) Dao động biến dạng đu đưa (f). còn dao động hóa trị đối xứng ở 2850 cm-1 Các dao động biến dạng của nhóm CH2 cũng có dao động biến dạng đối xứng ở 1380 cm-1 và bất đối xứng ở 1460 cm-1. Nhóm P-CH3 hấp thụ ở gần 880 cm-1.3. Hình 1. Dao động quả lắc của nhóm CH3 hấp phụ mạnh ở 1150-1120 cm-1 và 900-890 cm-1. P.. Dao động biến dạng xoắn.

Ví dụ : C2H5 ở 790-770 cm-1. Nói chung khi độ dài của cạnh càng lớn thì cường độ của các vạch hấp thụ càng tăng. Dao động biến dạng của nhóm CH2 vòng ở 1470-1450 cm-1. 51. Sự phụ thuộc của cường độ hấp thụ vào số nhóm CH2 5.14. sự phụ thuộc này có thể biểu diễn qua đồ thị sau. Thực nghiệm chỉ ra rằng khi trong phân tử chất hữu cơ chứa nhóm propyl thì trong phổ IR sẽ xuất hiện hai vùng hấp thụ ở 1170 và 1145 cm-1.vn .5.4.1. Dao động hóa trị đối xứng ở 3030-2840 cm-1. Nhóm metyliden –CH– 32 http://www. Khi nhóm CH2 với nối đôi hoặc nối ba của nó ở 1440 cm-1 còn nối với nhóm CO cacbonyl thì ở 1425 cm-1. và nếu có nhóm chứa cacbon bậc bốn (tetracacbon) sẽ có các đỉnh ở 1215 và 1195 cm-1. Hình 1.ebook. Các xicloankan Nhóm CH2 có dao động hóa trị bất đối xứng ở vòng sáu cạnh là 2930 còn ở vòng ba cạnh là 3080 cm-1.Trong hydrocacbon mạch thẳng nếu số cácbon n >5 phổ IR của nhóm CH3 xuất hiện như một vài phổ đặc trưng cho dao động biến dạng của nhóm CH2. Các dao động biến dạng khác của nhóm metylen nằm ở vùng 1300 cm-1 với cường độ yếu. Vị trí của các mũi phụ thuộc vào độ dài của mạch cacbon.edu. C3H7 ở 743-734 cm-1 Dao động quả lắc của nhóm CH2 còn có thể dùng để phát hiện mạch polymetylen. nhóm tertbutyl ở 1255 và 1210 cm-1. Dao động biến dạng qủa lắc của nhóm metylen ở vùng 790-720cm-1.

còn no < 3000 cm-1.9: Dao động của C=C olephin Cấu tạo hóa học . Đại diện đầu tiên của dãy đồng đẳng này là etylen được coi là olephin chưa thế. Tuy nhiên do cường độ của vạch không no nhỏ hơn nên chúng thường bị che phủ bởi vạch phổ của CH no hoặc các vạch của nhóm NH và OH có cường độ lớn hơn rất nhiều. Nhóm CH không no và thơm có thể phân biệt với nhóm CH no ở tần số hấp thụ thường >3000 cm-1.edu.vn 1662-1652 1678-1668 33 . khi nhóm C-H gắn trực tiếp với với các dị nguyên tố thì tần số dao động có thể bị thay đổ1. Vị trí đỉnh hấp thụ của dao động hóa trị liên kết C=C trong ở 1680-1640 cm-1 và nó phụ thuộc vào cấu trúc hình học và mức độ thế của liên kết. Bảng 1. Các đồng đẳng cao của nó là các olephin thế gốc hydrocacbon bao gồm các dạng thế sau : - Thế mono - Thế cis-di Thế trans-di Thế gemi-di Thế tri Thế tetra Đối với hợp chất mà phân tử olephin đối xứng tâm thì dao động hóa trị C=C không xuất hiện vì dao động này không làm thay đổi momen lưỡng cực. http://www. Ví dụ : CHCO có dao động biến dạng ở 1420-1370 cm-1. Còn trong các hợp chất không đối xứng thì cường độ hấp thụ của liên kết này tăng khi liên kết đôi dịch chuyển về phía đầu mạch.ebook. Hydrocacbon khong no (olephin) Các olephin là những hợp chất hữu cơ chứa trong mạch của nó các liên kết đô1. RCH=CH2(thế mono) R1R2C=CH2(thế gemi) R1CH=CHR2 (thế cis. còn dao động biến dạng của nó ở 1350-1315 cm-1.2. trans) Cis Trans 1648-1638 1658-1648 R1R2C=CHR3(thế tri) R1R2C=CR3R4 (thế tetra) 1675-1665 1675-1665.Nhóm C-H bão hòa có dao động hóa trị ở 2900 cm-1. 5. cm-1.

tuy vậy cường độ vạch hấp thụ lại thấp hơn Bảng 1.vn . Khi có nhóm alkyl thì vạch hấp thụ của nhóm C-H trong vòng thơm thể hiện như một vai trên vạch phổ của liên kết C-H bão hòa. Đối với các hợp chất olephin vòng (xicloanken) tần số dao động C=C có thể thay đổi theo độ lớn của vòng và các nhóm thế của chúng. - Dao động hóa trị của =CH nằm ở 3100-3000 cm-1. Hydrocacbon thơm (Aromatic) Hyrocacbon thơm có các dao động ở ba vùng sau: Dao động hóa trị của liên kết C-H ở 3100-3000 cm-1. Dao động biến dạng ngoài mặt phẳng của nhóm H-C=C-H trong phân tử olephin rất đặc trưng ở tần số 1000-800 cm-1 và có cường độ đủ mạnh để có thể nhận biết nhóm chức này.edu. dao động quả lắc.ebook.3 dimetylbyten-1 1645 46 2. cường độ vạch hấp thụ của các chất Hợp chất . 5. Dao động hóa trị C-C ở vùng 2000-1650 cm-1 Dao động biến dạng C-H ở vùng 900-650 cm-1. cm-1 Hexen-1 1642 42 Pentadien-1.4 1642 40 3.3. - Dao dộng biến dạng =CH ở 1400-1000 trong mặt phẳng và ngoài mặt phẳng ở 1000-600 cm-1.10.dimetylpenten-1 cis-penten -2 1653 1658 33 10 trans-penten -2 1670 2 Cuờng độ Trong phân tử olephin tồn tại dao động hóa trị và biến dạng của liên kết C-H. Dao động hóa trị đơn của C=C ở 1680-1640 và liên hợp ở 1650- - 1600cm-1 Dao động của nối đôi liên hợp với nhóm cacbonyl nằm ở vùng 16401590 cm-1. Khi có mặt các nhóm thế thì tần số dao động hóa trị thay đổi chút ít. Mặt khác cấu trúc hình học của phân tử cũng làm thay đổi tần số như cấu trúc đồng phân trans tần số cao hơn so với đồng phân cis. dao động quạt là dao động hóa trị của liên kết C=C.Như trong bảng trên khi tăng số thế tần số dao động liên kết C=C tăng. Dao động hóa trị C-H có cường độ vạch phổ trung bình và thường là một nhóm vạch phổ. 34 http://www.

860-800 900-860 900-860 865-810 730-675 860-800 Mạnh Trung bình Trung bình Mạnh Mạnh Trung bình Thế năm lần 900-860 Trung bình Thế một lần Thế hai lần 1.3.3.5 Thế bốn lần 1.2.2.vn 35 . Tần số đặc trưng cho dao động biến dạng ngoài mặt phẳng của CH trong benzen thế. 1450 cm-1. Vạch ở 1580 chỉ xuất hiện khi vòng benzen liên hợp với nhóm không no. amin NH2.11. ankyl.2.Các dẫn xuất thế một lần của benzen C6H5X trong đó X là nhóm. 1500.edu.4 http://www. (cm-1) Tần số dao động Loại thế biến dạng Cường độ C-H 770-730 710-690 770-735 Mạnh Mạnh Mạnh Thế hai lần 1. halogen.4 và bốn lần 1.3.670cm-1 của hydrocacbon thơm rất mạnh đặc trưng cho dao động biến dạng ngoài mặt phẳng của liên kết C-H của vòng thơm Bảng 1.2.3 Thế ba lần 1.5.5 và 1.ebook.4 900-860 810-750 725-680 860-800 800-770 Mạnh Trung bình Mạnh Mạnh Mạnh Thế ba lần 1. Cường độ vạch phổ ở vùng < 900 cm-1 .2.4. Andehit CHO. Sự liên hợp sẽ làm tăng cường độ các vạch phổ nhưng ít làm thay đổi vị trí của nó.1580. Cường độ của các vạch này thay đổi rất rộng. Vạch ở 1500 cm-1 có cường độ lớn hơn so với vạch ở 1600 cm-1. Sự hấp thụ của các hợp chất thơm trong vùng 1600-1500 cm-1 gồm các vạch phổ ở 1600.3 720-685 Trung bình Thế ba lần 1.2 Thế hai lần 1..

ebook.Đối với vòng benzen dao động biến dạng này ở vạch 671 cm-1. Ở vùng phổ này xuất hiện dao động biến dạng tổ hợp của liên kết C-H với cường độ yếu ( =5) vì vậy muốn thấy được vạch này cần phải ghi phổ của mẫu với nồng độ cao hơn gấp 10 lần. 1580.).12: Dao động biến dạng của C-H trong mặt phẳng của benzen thế (cm-1) Thế mono Thế orto Thế meta Thế para 1027 3 1033 11 1076 7 1013 5 1073 4 1125 14 1076 7 1117 7 1156 5 1160 4 1157 5 1175 6 1177 6 1269 17 1278 12 1258 11 1240 8 Dao động hóa trị của liên kết C=C trong vòng benzen thế có vạch hấp thụ ở bốn đỉnh sau :1450. Cường độ của các vạch mạnh hay yếu tùy theo nhóm thế là đẩy điện tử hay hút điện tử 36 http://www.vn . Loại thế của vòng benzen còn có thể xác định theo vạch phổ ở vùng 2000-1600cm-1.. hay meta. 1500.Cường độ của các vạch hấp thụ phụ thuộc vào độ âm điện của các nhóm thế. 1600 cm-1.(para.. còn ở vòng benzen thế tần số của dao động biến dạng của liên kết C-H phụ thuộc vào số và vị trí của nhóm thế. octo. Khi phân tử benzen thế thì tính đối xứng của nó cũng thay đổi do đó số dao động cơ bản cũng thay đổ1. Bảng 1.edu. Theo số lượng và vị trí vạch phổ có thể xác định loại thế của vòng benzen.

Hidrocacbon axetilenic Khi trong phân tử chứa liên kết ba C C trong phổ hồng ngoại sẽ xuất hiện tần số hấp thụ đặc trưng ở 2300-2100 cm-1. Dao động hóa trị CH của axetylen không thế chỉ hấp thụ ơ 3287 cm-1 và ở 729 cm-1.xylen.edu. Hydrocabon liên hợp Các liên kết đôi liên hợp C=C sẽ có hai vùng hấp phụ ở 1650 -1600 cm-1.vn 37 .5. Số luợng các nối đôi liên hợp tăng phổ hấp thụ sẽ chuyển dịch về phía có tần số nhỏ hơn.Hình 1. 5.4. 2:o-xylen . Cường độ hấp thụ tăng mạnh cùng với sự tăng cường độ của của dao động khung của vòng thơm trong khoảng 1600-1500 cm-1.15: Phổ hồng ngoại của 1. Khi nối đôi liên hợp với vòng thơm thì sự chuyển dịch tần số thường nhỏ hơn khi liên hợp với các liên kết bão hòa.ebook.3300 cm-1. Dao động hóa trị thế hai lần C C ở 2140-2100 cm-1. Axetilen thế Axetilen thế cho dao động hóa trị C-H (thế mono) ở 3320 .m. http://www. Còn vạch hấp thu ứng với C C thì không xuất hiện vì bị cấm. Dao động biến dạng của nhóm C C-H ở 650-610 cm-1. Dao động tổ hợp ở 1250-1220 cm-1.3 : p-xylen 5.

ete) Những hợp chất chứa nhóm hydroxyl OH sẽ có các phổ đặc trưng của dao động các liên kết O-H và C-O. Các vạch phổ đặc trưng nhất ở vùng 36003000 cm-1 là dao động hóa trị của nhóm O-H ở 1400-1000 cm-1 là dao động biến dạng của liên kết C–O– H Dao động hóa trị của nhóm O-H là rất đặc trưng hấp thụ ở vùng tần số rất rộng từ 3600-2500 cm-1 vì trong đó có hydro linh động tham gia do việc tạo thành liên kết cầu nối hydro giữa các phân tử. phenol. tần số càng giảm -OH liên kết hydro nội phân tử 3200-2500 Hóa trị OH Hay lẫn với dao dộng OH của axit H2O trong dung dịch 3710. 3600-3100 Hóa trị OH Vạch phổ rộng H2O kết tinh trong mẫu rắn H2O ẩm 1640-1615 Biến dạng OH 3500-3450 Hóa trị OH -O-H -C-OH 1410-1260 1150-1040 Biến dạngOH Hóa trị C-O Tăng khi có liên kết hidro Một đặc trưng quan trọng của sự tạo thành liên kết hydro giữa các phân tử là sự thay đổi vị trí vạch phổ ở vùng 3600-3200 cm-1 khi thay đổi nồng độ của hợp chất trong dung môi. Liên kết hidro càng mạnh. Các hợp chất hữu cơ với các nhóm chức khác nhau 5. 38 http://www.13: Tần số hấp thụ của các nhóm OH của ancol và phenol Nhóm Tần số cm-1 Dạng dao động Ghi chú -OH tự do 3650-3590 Hóa trị OH Thường nhọn -OH liên kết hidro 3600-3200 Hóa trị OH Thường tù. Vị trí của vạch phổ hấp thụ có thể thay đổi thùy theo nồng độ dung dịch và tùy loại dung môi hòa tan vì nó làm thay đổi số lượng cầu nối hydro.1.6. Khi ở nồng độ thấp các vạch phổ có vùng hấp thụ rất hẹp nói lên nhóm OH tự do.ebook. Các hợp chất chứa oxy (ancol. Bảng 1.vn .6. Nhóm O-H tự do của phenol và và rượu có vạch hấp thụ ở vùng rất hẹp ở 3670-3580 cm-1 và rất dễ dàng xác định.5.edu.

ebook.2: o-crezol .Hình 1.3:pyrocatechol.16 : Phổ hồng ngoại của một số hợp chất chứa nhóm OH 1:6-clo -1-hexanol . http://www.vn 39 .edu.

vn . Bảng 1.ebook. 40 http://www. Như vậy trong vùng phổ IR từ 3600-3000 cm-1 cho phép khảo sát các loại liên kết hydro của các hợp chất hữu cơ bằng cách thay đổi nồng độ của chúng trong dung môi và quan sát sự phụ thuộc của cường độ và vị trí cách vạch phổ đặc trưng của chúng theo nồng độ.edu. Trong phổ IR ngoài vạch phổ đặc trưng cho nhóm OH tự do còn xuất hiện các vạch phổ ở vùng có bước sóng dài hơn. Khác với những hợp chất có liên kết cầu hydro giữa các phân tử.không liên hợp 3615 liên hợp.Khi tăng nồng độ dẫn đến tạo thành các dimer và polymer. Nếu tiếp tục tăng nồng độ của hợp chất sẽ làm tăng cường độ hấp thụ của các nhóm OH liên kết và giảm cường độ của nhóm OH tự do. vạch hấp thụ đặc trưng của chúng trong dung môi không phụ thuộc vào nồng độ của chúng. C6H5CH2CH2-O-H 3634 không liên hợp Dao động biến dạng của nhóm O-H trong phân tử phenol và ancol nằm trong vùng 1400-1200 cm-1 phụ thuộc vào bậc của ancol.14: Dao động hóa trị của nhóm O-H (cm-1) Tần số (cm-1) Hợp chất O-H tự do 3670-3580 Cầu hydro ngoại phân tử 2550-3200 Cầu hydro nội phân tử 3590-3420 Vòng càng cua 3200-2500 CH2=CH-CH2-OH 3631-không liên hợp 3618 -liên hợp CH C-CH2-OH C6H5OH 3620-không liên hợp 3617-3590 không liên hợp 3250-3200 liên hợp C6H5-CH2-OH 3632. Nhóm OH với liên kết cầu hydro nội phân tử có vạch hấp thụ rất hẹp trong khoảng 3590-3420 cm-1.

edu.trong ancol tùy thuộc vào bậc của ancol Hợp chất Tần số cm-1 Ancol bậc I 1075-1000 Ancol bậc II thẳng 1125-1090 Ancol bậc II thơm 1075-1000 Ancol bậc III 1210-1100 Phenol 1260-1180 b. http://www. Ngoài ra còn xuất hiện các vạch phổ cường độ mạnh ở vùng 1400-1000 cm-1 đặc trưng cho dao động biến dạng trong mặt phẳng.15 : Dao động biến dạng của nhóm O-H của hợp chất phenol và ancol Hợp chất Tần số cm-1 Ancol bậc I 1420. Bảng 1.1320. Dao động hóa trị của nhóm C-OLiên kết C-O là liên kết không phân cực có vạch phổ cường độ mạnh ở vùng 1200-1000 cm-1.vn 41 .1225 Ancol bậc III Phenol 1410.Bảng 1. 1320 1390-1330 1260-1180 2-ankylphenol 1321-1319 1256-1242 1171-1160 3-ankylphenol 4-ankylphenol 1285-1269 1188-1180 1260-1248 1171-1166 a. đặc trưng cho dao động hóa trị của mạch.1330 Ancol bậc II 1430.ebook. Các hợp chất ete Trong phân tử của hợp chất ete có nhóm C-O-C hấp thụ ở vùng sau Khi có mặt oxy trong phân tử thì tần số dao động hóa trị của nhóm CH 3 và CH2 nối trực tiếp với nguyên tử oxy sẽ bị thay đổ1.16: Dao động hóa trị của nhóm C-O.

anhidrit.6. a. Vị trí và cường độ cuả vạch phổ này phụ thuộc vào cấu trúc của các phân tử hợp chất (cấu tạo hình học.. quinon. vạch phổ này đặc trưng cho dao động của nhóm C=O. Tên chất tần số cm-1 Ete mạch thẳng Ete thơm 1140-1085 1310-1210 1050-1010 Vinyl ete Epoxy 1225-1200 1270-1250 950-810 840-750 Ví dụ Dao động hóa trị của nhóm metyl trong ete mạch thẳng (ROCH3)chuyển dịch đến vùng 2830-2815 cm-1 còn trong ete vòng (ArOCH3) thì chuyển về vùng 2850 cm-1.. -ete không no ở 3150-3050 cm-1. cacboxilic axit..3. keton.. clorua axit. Các hợp chất Cácbonyl C=O Phổ hấp thụ của tất cả các chất chứa nhóm C=O như andehi. 42 http://www.vn . độ cảm ứng và hiệu ứng meso.17: Các vạch hấp thụ của hợp chất ete. có vạch phổ hấp thụ với cường độ mạnh ( =300-2000) trong vùng 1900-1580 cm-1.) Ngoài ra tần số hấp thụ còn phụ thuộc vào trạng thái tồn tại của hợp chất trong dung môi (sự tạo thành liên kết cầu hydro hoặc tương tác tĩnh điện.Bảng 1.edu. khối lượng nguyên tử liên kết với nhóm C=O. 5. Dao động hóa trị của nhóm CH trong .ebook. Đối với một số hợp chất cacbonyl vạch phổ đặc trưng cho dao động hóa trị C=O ở vùng hẹp cho nên có thể dùng các phổ này nhận biết định danh về sự có mặt của hợp chất cacbonyl.

4-naphtoquinon.17. c) Axit valeric a. Hình 1.b. Hợp chất C=O cm-1 C=C cm-1 C6H6-CHO 1705 (lỏng) CH2=CH-CHO CH2C-CHO 1722 (pha hơi) 1703 1702 1620 1638 1700 (1685) 1677 1674 1673 1664 1692 1644 1642 1615 1592 1570 - CH3CH=CH-CHO CH3(CH=CH)2CHO CH3(CH=CH)3CHO CH3(CH=CH)4CHO CH3(CH=CH)5CHO HC C-CHO http://www. Andehit mạch thẳng Vạch phổ hấp thụ của nhóm C=O ở vùng 1740-1720 cm-1 ở trạng thái khí tần số hấp thụ sẽ cao hơn khoảng 20 cm-1. Phổ hồng ngoại của một số hợp chất chứa nhóm cacbonyl CO a) n-propyl phenyl xeton. do sự chuyển dịch các điện tử nhóm C=O có thể tồn tại dạng mesome sau: RHC=O + RHC O của - Bảng 1. Nhóm chức của andehit ngoài nhóm C=O còn có một liên kết hydro với nguyên tử cácbon của nhóm cacbonyl. c.vn 43 . b) 2-metyl-1.ebook.edu.18: Tần số đặc trưng của nhóm C=O và C=C trong các hợp chất khác nhau.

Các andehit chưa no kiểu . Nhóm CH3 gần cạnh nhóm C-O cho vạch hấp thụ ơ 1370-1350 cm-1 đặc trưng cho dao động biến dạng của liên kết C-H. 44 http://www.vn .ebook. Nhóm CH2 ở gần cạnh nhóm C=O cho đỉnh hấp thụ ở 1440-1405 ứng với dao động biến dạng của của liên kết C-H. Phổ hồng ngoại của axeton d. Axeton ở trạng thái hơi có vạch phổ ở 1742. C=CH-CHO Có vạch hấp thụ của C=O nằm ở vùng 1700-1660 cm-1 và liên kết C=C ở 1640-1560 cm-1. Xeton bão hòa Xeton bão hòa có vạch hấp thụ ở 1742-1738 cho dạng hơi ứng với dao động hóa trị của nhóm C=O còn ở thể lỏng có vạch ở hấp thụ ở 1725-1705 cm-1.Thông thường cường độ vạch hấp thụ C=C yếu hơn so với vạch hấp thụ C=O. Keton bão hòa Phổ hấp thụ đặc trưng của nhóm C=O ở vùng 1725-1705 cm-1. Tần số hấp thụ của C=O liên hợp sẽ giảm di từ 30-50 cm-1 và của C=C cũng giảm đi khoảng cm-1. Dao động hóa trị C-H ở nhóm cacbonyl hấp thụ ở vùng 2900-2700 cm-1 và thường cho hai đỉnh ở 2810 và 2720 cm-1 với cường độ mạnh.Tần số dao động của andehit mạch thẳng ở vùng 1740-1720 cm-1 của andhit thơm ở vùng 1740-1685 cm-1.edu. còn trong dung môi thì vạch phổ ở vùng 1728-1718 cm-1. Xeton không bão hòa Cho vạch hấp thụ tương ứng với dao động hóa trị C=O và C=C.18. Hình 1. c. Do hiệu ứng truyền điện tử liên hợp đã làm chuyển dịch tần số hấp thụ của C=O và C=C so với hợp chất biệt lập. b.

Bảng 1.20: Tần số đặc trưng của nhóm C=O trong xeton vòng thơm. Tần số hấp thu C=O và C=C của xeton không bão hòa Công thức C=O C=C CH3-CO-CH2=CH2 1723 1639 CH3-CO-CH2-C(CH3)=CH2 CH3-CO-CH2-CH=CH2 CH3-CO-CH2-C(CH3)=CH2 1718 1718 1706 1651 1683 1618 CH3-CO-CH=CH-CH3 1686 1630 CH3-CO-CH=CH-CH(CH3)2 1684 1619 1707 1690 1634 1626 1701. Hợp chất C=O (cm-1) C6H5-CO-CH3 C6H5-CO-CH2-CH3 p-CH3-C6H4-CO-CH3 1691 1692 1691 p-NO2-C6H4-CO-CH3 1700 1685 1685 1664 -Naphtyl-CO-CH3 -Naphtyl-CO-CH3 C6H5-CO-C6H5 1661 1667 1651 p-CH3-C6H4-CO-C6H5 p-Cl-C6H4-CO-C6H5 p-NH2-C6H4-CO-C6H5 Bảng 1.21: Tần số đặc trưng C=O của xeton vòng bão hòa (cm-1) Hợp chất Góc vòng (độ) Xiclobutanon 82 1788 Xiclopentanon Xiclohexanon Xicloheptanon 101 116 121 1746 1715 1703 http://www.edu.19. 1682 1702 1622 1621 Bảng 1.ebook.vn C=O 45 .

nhưng có cường độ mạnh hơn và rộng hơn. Axít cacboxylic Axit cacboxylic ở trạng thái hơi và trong dung môi không phân cực với nồng độ thấp có phổ hấp thụ của nhóm C=O ở vùng 1790-1770 cm-1. đôi khi bị chia tách thành những vạch nhỏ. Mặt khác ở trạng thái rắn và lỏng thì vạch hấp thụ nhóm C=O của axit cacboxylic hầu như trùng hợp với keton và andehit nhưng cường độ của chúng cao hơn khoảng 2-3 lần ( =1500 so với keton là 300-600). Este phức có vạch phổ của nhóm C=O ở 1750-7-1735 cm-1.Xiclooctanon 133 1702 Các xeton vòng bão hòa có tần số hấp thụ C=O thay đổi theo độ lớn của vòng C3 > C 4 > C 5 > C 6 > C 7 C8 Các xeton vòng có đặc trưng dao động C-H vòng nằm ở vùng 1460 – 1400 cm-1 với nhiều đỉnh hấp thụ khác nhau. 46 http://www. Ở trạng thái rắn vạch hấp thụ sẽ chuyển dịch về phía bước sóng dài hơn khoảng 30 cm-1. Cũng giống như axit trong phổ của este phức xuất hiện vạch phổ ở vùng 1300-1050 cm-1 đặc trưng cho nhóm C-O-C.19: Phổ hồng ngoại của một số xeton không bão hòa a) trans-2-hexanal .vn . a) b) Hình 1. b) 3-penten 2-on e.edu.ebook.

] có hai vạch phổ ở vùng 1680-1610 và 1400-1300 cm-1 đặc trưng cho dao động đối xứng và bất đối xứng của nhóm COO-.Anion của axit cacbocylic [ COO. Nhóm C=O có thể làm thay đổi tần số của dao động của nhóm ankyl sát cạnh nó Ví dụ.Tần số dao động hóa trị của và C=O OH sẽ khác so với andehit. Phổ hồng ngoại của một số axit hữu cơ 1. 2. Còn trong este của axit cacbonoic chúng hấp thụ ở vùng 1440-1435 cm-1 Nhóm cacboxyl –COOH gồm hai nhóm C=O và O-H Vì có sự dịch chuyển electron trong nhóm cacboxyl nên nó tồn tại hai dạng mesome khi đó tần số đặc trưng của C=O ancol và phenol. Các axit cacboxylic có thể tạo liên kết cầu hydro giữa hai phân tử tạo ra dimer làm thay đổi tần số đặc trưng của C=O và OH http://www.edu.20.ebook. a) b) Hình 1.axit phenyl axetic. xeton khác nhau do hiệu ứng chuyển dịch electron.vn và thường có hai đỉnh 47 .axit benzoic . Tần số dao động biến dạng của nhóm metyl CH3 trong keton dịch chuyển về vùng 1360-1355 cm-1. trong axit và andehit.

22: Các vạch hấp thụ các axit cacboxylic Cấu tạo C=O OH Monome (axit bão hòa) Dime (bão hòa) 1800 – 1740 3570 – 3500 1720 – 1680 3000 – 2500 Axit cacboxylic thơm 1760 – 1730 3560 – 3520 Monome dime 1715 – 1680 3000 – 2500 Axit chưa bão hòa > C=CH-COOH 1710 – 1680 > C C-COOH 1690 – 1670 Hình 1.21. d.thể hơi.trong dung môi CCl4 0. Axit cacboxylic có các vạch hấp thụ sau: Bảng 1.Vạch hấp thụ dao động hóa trị của C=O rất nhạy với sự thay đổi trạng thái vật lý của hợp chất.Tần số dao động của C=O trong axit propionic trong các dung môi khác nhau a .edu.vn . Axit amit Đối với amit bậc 1 và bậc 2 có dao động hóa trị N-H đặc trưng ở vùng 3500 và 3400 cm-1 đối với axit bậc 1 trong dung môi không phân cực Amit bậc 2 có 1 vạch hấp thụ của nhóm NH tự do ở vùng 3440 – 3420 cm (cấu trúc cis) và 3460 – 3340 cm-1 (cấu trúc trans) Dao động hóa trị của nhóm N-H trong hợp chất amit có vạch hấp thụ ở 1690 – 1630 cm-1 trong dung môi loãng -1 48 http://www.ebook.5 M. c. thông thường tần số C=O của hợp chất ở thể hơi là cao nhất. Còn tần số C=O ở thể rắn là thấp nhất do có sự tương tác giữa các phân tử và thường giảm khoảng 15 – 45 cm-1. b –màng mỏng. Các hợp chất chứa Nitơ a. sau đó trong dung môi phân cực yếu như CS 2. CCl4 hoặc không phân cực như CHCl3 hoặc CHBr3.trong dung môi dioxan 5.6.4.

Dao động hóa trị bất đối xứng của CO2 ở 1425 – 1393 cm-1. Phổ hồng ngoại của N .vn 49 . Các Amin Trong phổ IR có các vạch đặc trưng cho dao động của nhóm N-H và C-N Dao động hóa trị của nhóm N-H nằm ở vùng 3500 – 3300 cm-1 (amin bậc I và II). Hình 1.khá mạnh và phụ thuộc vào đặc tính của nhóm liên kết với nó. tần số hấp thụ thấp hơn khoảng 20 – 30cm-1 Cường độ hấp thụ của nhóm –C=N.Dao động biến dạng của nhóm NH có vạch phổ đặc trưng ở vùng 1620 – 1590 cm-1 đối với amit bậc 1 và 1550 – 1510 cm-1 đối với amit bậc 2.edu. Giống như nhóm OH. OH thì vạch hấp thụ trong khoảng 1690 – 1625cm-1. Dao động hóa trị bất đối xứng của COO. Dao động biến dạng bất đối xứng của NH3+ ở 1530 – 1490 cm-1. Aromatic.dạng R-CH=N-R‟ Trong đó R‟: Alkyl. http://www. khi đó tần số sẽ dịch chuyển về phía tần số nhỏ hơn.và NH3+. Ở trạng thái rắn. Dao động hóa trị của NH3 ở tần số 3100– 2600 cm-1 và 2200 – 2000 cm-1. Trong vùng 1360 – 1000 cm-1 tất cả các amin đều xuất hiện vạch phổ đặc trưng cho dao động của liên kết C-N trong mạch.. Dao động biến dạng của C-H ở 340 – 1315 cm-1. N-CH2-..ebook.có vạch hấp thụ 900 – 650 cm-1 đối với amin bậc 1. Dao động biến dạng của nhóm NH2. Dao động biến dạng đối xứng NH3+ ở 1530 – 1490 cm-1.) nối liền với nitơ Đối với liên kết N=C. nhóm amin cũng có xu hướng tạo thành liên kết hydro giữa các phân tử.metylaxetamit b. Amin bậc III không có vạch hấp thụ này.ở 1605 – 1555 cm-1. Nhóm amin ảnh hưởng đến dao động hóa trị và biến dạng của các gốc hydrocacbon (N-CH3. Các muối của axit amin có vạch hấp thu của các ion COO.22.

nếu bên cạnh nhóm NH 2 còn có các nhóm –OH.ebook. N-H của amin bậc 1 có vạch 1650 – 1580 cm-1 còn vạch 1600 – 1500 cm-1 có cường độ yếu đặc trưng cho dao động biến dạng của amin bậc 2.23: tần số hấp thụ của liên kết N-H của nhóm amin (cm-1) Chất Dung dịch Hơi Metyl amin a 3398 3425 s 3344 3360 n-butylamin a 3398 3412 s 3344 3447 anilin a 3398 3407 s 3344 3416 Trong các amin thơm.vn . NO2 có thể hình thành cầu nối hydro nội phân tử cho nên tần số N-H giảm Ví dụ: Vùng 1650 – 1500 và 960 – 650 cm-1 đặc trưng cho dao động biến dạng N-H của amin bậc 1 và 2.edu. COOR.Ví dụ: Oxim xiclohexanon có cường độ hấp thụ ( = 20) trong khi đó đối với hợp chất dạng Ar-CH=N-Ar thì cường độ tăng lên rất cao ( = 100) Bảng 1. Liên kết cầu hydro làm tăng tần số hấp thụ. 2800 Muối của amin: nhóm NH3 trong muối amin hấp thụ ở vùng 3020 cm-1 đặc trưng cho dao động hóa trị của NH3 Dao động biến dạng của NH3 hấp thụ ở vùng 1600 – 1570 cm-1 50 http://www.24: Tần số hập thụ R Ankyl Aryl CH3 ArylN(CH3) CH3 của amin CH3 1805 – 2780 2820 – 2815 2825 – 2810 2725 – 2765. Nhóm CH3-N và CH3-NH-R hấp thụ ở tần số thấp hơn nhóm CH3 của hydrocacbon Bảng 1.

Đối với gốc Alkyl (-CH3) nối với nguyên tử kim loại (Me-CH3) dao động biến dạng nằm ở vùng 1180 – 1140 cm-1 và tần số này không khác nhiều so với các hợp chất hữu cơ không có kim loại thêm vào. Các nối đôi liên hợp và vòng thơm làm giảm tần số của nitril khoảng 20 – 30 cm-1.5. 814 cm-1 dao động biến dạng trong mặt phẳng và ngoài mạch thẳng của liên kết C-H. Khi liên kết kim loại-vòng giảm thì tần số dao động C-H ngoài mặt phẳng cũng giảm theo. Ví dụ: sự tạo thành phức KPt(C2H4)Cl3 tần số C=C giảm từ 1263 đến 1516 cm-1 Trong các hợp chất Aryl-Me thì tần số hấp thụ Me-C ở 1120 -1050 cm-1 Hợp chất cơ kim của các vòng không no 5 cạnh và 6 cạnh có những vạch phổ đặc trưng ở 3100 cm-1 (dao động hóa trị của C-H).25: Tần số đặc trưng của một số phức cơ kim http://www. 1950 cm-1 dao động đối xứng của vòng và 1005 cm-1.nitril) ở 2260 – 2240 cm-1. Bảng 1. Khi trong vòng có nhóm thế thì vạch phổ 1005 và 1150 cm-1 sẽ biến mất và có thể dựa vào hiện tượng này để phân biệt vòng có nhóm thế hay không. có thể giảm đến 100 cm-1.6. di. Phức của kim loại với hợp chất chưa no do có sự tạo thành liên kết hydro đã làm giảm tần số của dao động hóa trị liên kết C=C đi rất nhiều. Cường độ hấp thụ thay đổi nhiều có thể tăng gấp đôi khi có nối đôi liên hợp.Muối amin bậc 2 NH2 và bậc 3 NH có vạch hấp thụ ở 2550 –2700cm-1 và 1600 cm-1.ebook. tần số hấp thụ của C N của các nitril mạch bão hòa (mono-. Nhóm nitro liên hợp với nối đôi dẫn đến giảm tần số hấp thụ của cả hai vạch phổ. 5.vn C-Me 51 .edu. Nitril Có vùng hấp thụ đặc trưng ở 2260 – 2215 cm-1 ứng với dao động của nhóm nitril C N. Nhóm nitro NO2 có hai vạch phổ cường độ mạnh ở vùng 1650 – 1500 và 1390 – 1250 cm-1 đặc trưng cho dao động đối xứng và bất đối xứng của nhóm NO2 trong các hợp chất mạch thẳng. Trong hợp chất nitro vòng thơm tần số hấp thụ của dao động hóa trị ở vùng 1550 – 1520 và 1360 – 1345 cm-1. Hợp chất cơ kim Những liên kết cacbon kim loại C-Me có phổ hấp thụ ở vùng tần số thấp trong khoảng 800 – 400 cm-1 phụ thuộc vào kim loại và gốc hữu cơ. Muối amin bậc 4 R4N+ không hấp thụ ở vùng hồng ngoại c.

Vì vậy có thể phân biệt nhóm cacbonyl cầu nối hoặc cacbonyl cuối mạch.vn . 417 LiC6H5 421.6. 563 Al2(CH3)4Cl2 Al2(C2H5)6 720. 545 1066 615 478 Ví dụ: với phức C5H5Cr tần số dao động C-H có giá trị 668 cm-1 đối với dibenzolcrom có các vạch phổ sau: Dao động biến dạng ngoài mặt phẳng 794. Khi tạo phức với kim loại.edu. Còn tần số dao động của liên kết Me-C ở vùng 550 – 360 cm-1 đối với hợp chất nhóm cacbonyl chỉ liên kết với 1 nguyên tử kim loại thì phụ thuộc vào bản chất của kim loại và tính chất của các nhóm thế khác mà tần số hấp thụ có thể nằm ở vùng 1900 – 2100 cm-1. 604. 378 Pb(CH3)4 PtCl2C3H6 478 563 Sn(C6H5)4 (CH3)3SnCl (C6H5)3SnCl (CH3)2Zn (C5H5)2Fe 1062 513.ebook.Hợp chất C-Me (cm-1) Al2(CH3)6 776. 545.6. 585 662. 5. 477 Cd(CH3)2 Cd(CH3)4 Hg(CH3)2 538 602 550 LiCH3 514. tần số này giảm đi thay đổi trong khoảng 2120 – 2020 cm-1. 839 cm-1 Dao động vòng thơm 1426 cm-1 Dao động hóa trị C-H Sự tạo thành liên kết = 3037 cm-1 với kim loại dẫn đến sự giảm tần số dao động của vòng thơm và tăng tần số dao động ngoài mặt phẳng của C-H. Đối với cầu nối liên kết một lúc 2 nguyên tử kim loại thì tần số hấp thụ giảm đến 1700 – 1400cm-1. Phức cacbonyl Tần số dao động hóa trị của nhóm C=O ở vùng 2150 cm-1. 696. 52 http://www.

Khi có được các phổ hồng ngoại của một chất chưa biết nào đó người ta có thể so sánh và tra cứu tần số các dao động được lưu trong thư việ tra cứu và định danh các hợp chất hóa học. Những tần số này đã được xác định bởi các nhà khoa học và đã được đưa vào bảng tra cứu. 2020 1833 (liên kết cầu) 441 6.1. Tần số hấp thụ C=O Hợp chất của một số phức cacbonyl cm-1 C=O Me-C Ni(CO)4 2057 422 Fe(CO)5 [Mn(CO)5]Cr(CO)6 2028. Để phân tích định tính và định danh hợp chất hóa học.Cường độ vạch hấp thụ của dao động hóa trị C=O thường rất cao.vn 53 . Ngoài ra người ta còn kết hợp với các phương pháp khác như phổ Raman để định danh chính xác các hợp chất. 430 Mo(CO)6 Fe2(CO)9 2004 2080. cần phải nắm được các tần số dao động đặc trưng của các nhóm chức và của các liên kết giữa các nguyên tử. Bảng 1.26. Fe3(CO)12.edu. Phức cacbonyl đa nhân như Fe2(CO)9. Co4(CO)4 cho hấp thụ CO ở 2100 – 2000 cm-1 còn nhóm CO tạo cầu hấp thụ ở 1900 – 1800 cm-1. 6. Phân tích định tính và định lượng 6.ebook. Phân tích định tính Bằng phương pháp phổ hồng ngoại có kết quả khá chính xác về sự có mặt của các nhóm chức trong phân tử và đặc tính của liên kết cũng như cấu trúc và vị trí các nhóm thế trong hợp chất. Co2(CO)8. Cơ sở của phương pháp định lượng cũng dựa trên định luật Lamber-Bia. 2034 368 Fe3(CO)12 1826 (liên kết cầu) 2043. http://www.2. Phương pháp định lượng Phân tích định lượng bằng phổ hồng ngoại ít chính xác hơn so với các phương pháp khác (như phổ tử ngoại khả kiến UV-Vis). Đối với hợp chất ở dạng dung dịch thì phân tích định lượng cho kết quả chính xác hơn so với mẫu dạng rắn. 1994 1898 – 1863 2000 472.

6.2.. Ngoài ra cửa sổ của cuvet được chế bằng tinh thể KBr. Vẽ đồ thị đường cong chuẩn phụ thuộc giữa D và f(c) từ giá trị thực nghiệm mẫu 54 STT [c] mg/l D 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 D1 D2 D3 D4 D5 D6 D7 D8 D9 D10 http://www.edu.. C4. Tỷ số (Io/I) có thể xác định dựa trên phổ đồ với đường nền cơ sở. Cách thực hiện: lập bảng Pha mẫu với các nồng độ khác nhau C1. NaCl rất dễ bị hút ẩm và bị mờ cho nên dễ gây sai số.c. Sự phụ thuộc tuyến tính này chỉ đúng trong khoảng nồng độ thấp của dung dịch. Chú ý chọn đường nền sao cho xác định Io một cách chính xác. Nếu nồng độ quá cao sẽ xuất hiện ảnh hưởng của sự phản xạ và tán xạ ánh sáng trong dung dịch. Định lượng mẫu tinh khiết Để định lượng mẫu tinh khiết cần phải ghi phổ và thiết lập mối quan hệ giữa tỷ số độ hấp thụ (Io/I) với nồng độ chất khác nhau ở bước sóng nhất định.1.. Cn Đo phổ của mẫu và xác định giá trị mật độ quang tương ứng bằng tỷ số hấp thụ (Io/I) trên các phổ đồ.ebook. D Trong đó: D: mật độ quang : hệ số hấp thụ c: nồng độ ℓ: chiều dày lớp dung dịch Theo phương trình trên.lg Io I . C2. đối với mỗi một chất trong các điều kiện nhất định về bước sóng và cùng một loại cuvet thì mật độ quang tỷ lệ với nồng độ dung dịch. C3.vn .

2. 2 3 DTs3 3 1 . 6.vn Ghi chú as-CH3: bất đối xứng s-CH3: đối xứng 55 . Thay các giá trị của mỗi hợp phần vào phương trình có thể tính được nồng độ C1.c 2 . 2 trong đó D1Ts . DTS = D1 + D2 + D3 + D4 +.. 2 2 . Từ các phổ hấp thụ của chất chuẩn có thể tìm được tại mỗi tần số xác định. + Dn Hay DTS = 1c1ℓ + 2c2ℓ + 3c3ℓ + 4c4l +. 3 2 . D Ts .c3 . Ví dụ: dung dịch hỗn hợp của ba hợp phần cần phải xác định hàm lượng của chúng. Hydrocacbon no (Ankan) Nhóm chức -CH3 (cm-1) 2975 – 2950 2885 – 2860 ( m) 3.c1 . 1 3 ..2.1. D 3Ts là mật độ quang của ba bước sóng đặc trưng khác nhau phụ thuộc vào chất chứa trong hỗn hợp. 7.c1 . C2 và C3 của mỗi chất trong hỗn hợp. 3 3 . + ncnℓ Trong đó: DTS: mật độ quang của dung dịch đo Di: mật độ quang của mỗi hợp phần i: hệ số hấp thụ của mỗi hợp phần ci: nồng độ của mỗi hợp phần trong dung dịch ℓ: chiều dày lớp dung dịch (cuvet) Để xác định hàm lượng mỗi chất (định lượng) cần phải lập hệ phương trình với n hợp phần trong hỗn hợp. Ngoài phương pháp đường chuẩn cũng có một số phương pháp khác được sử dụng là phương pháp đo hiệu số độ hấp thụ.edu.. 1 2 .c1 . Các tần số đặc trưng của các hợp chất hydrocacbon 7.39 3. nhưng thực nghiệm thường nhận được đường thẳng bị uốn cong ở đầu.Về lý thuyết đường biểu diễn của hàm trên là một đường thẳng tuyến tính qua góc tọa độ.ebook.c 2 . Vì vậy phải tiến hành xác định định lượng từng khoảng nồng độ tuyến tính ở đoạn thẳng của đường chuẩn.50 Cường độ mạnh (70) mạnh (30) http://www.c3 .c3 .. . Phân tích định lượng thành phần hỗn hợp Nguyên tắc chung dựa vào tính chất độ hấp thụ của hỗn hợp bằng tổng độ hấp thụ của từng hợp phần ở cùng một bước sóng. hệ phương trình được xây dựng như sau: DTs1 1 1 DTs2 2 1 . .47 – 3.c 2 .36 – 3.

55 – 8.52 mạnh (15) mạnh mạnh mạnh mạnh Tb Tb mạnh mạnh mạnh mạnh (75) mạnh (45) -CH2.ebook.trong vòng 3 cạnh xiclopropan 3080 – 3040 1020 – 1000 3.48 mạnh yếu 2900 – 2880 1340 3.40 – 3.45 – 3.29 9.22 – 7.47 7.33 8.90 – 12.O-CH3 N-CH3 -C(CH3)2 2830 – 2815 2820 – 2730 1470 – 1435 1385 – 1370 1385 – 1370 1370 – 1365 1175 – 1165 1170 – 1140 840 – 790 6.49 – 3. Hydrocacbon không no (Anken) Có những dao động đặc trưng của các liên kết sau.51 – 8. 56 Nhóm chức -CHR=CH (cm-1) 3095 – 3010 2975 1420 – 1410 1300 – 1290 995 – 985 915 – 905 Cường độ Trung bình (30) Trung bình Trung bình Thay đổi mạnh (50) mạnh (110) RR‟C=CH2 3095 – 3075 1800 – 1750 Trung bình Tb (30) http://www.30 7.00 – 8.vn Ghi chú CH2: bất đối xứng CH2: đối xứng CH2 trong mặt phẳng CH trong mặt phẳng CH2 ngoài mặt phẳng CH ngoài mặt phẳng CH2 .66 1395 – 1385 1365 1255 – 1245 1250 – 1200 2940 – 2915 2870 – 2845 7.77 11.17 – 7.33 7.58 8.03 8.40 – 8.45 3.33 3.89 7.00 Tb Tb -(CH2)n- 750 – 720 1350 – 1180 13.edu.80 – 10.22 7.25 – 3.97 – 8.46 yếu yếu -C(CH3)3 -CH2- mạnh (35 – 75) mạnh (15 – 21) Tb (<15) as-CH3 s-CH3 dao động mạnh dao động mạnh dao động mạnh Dao động trong mạch Nt bất đối xứng CH2 đối xứng CH2 bất đối xứng dao động mạch CH2 7.2.30 7. Dao động nhóm C-H.33 – 13.80 – 6.30 – 7.22 – 7.97 7.

ebook.vn Ghi chú Thường gần với 1600 gần với 1500 mạnh đối với hệ liên hợp 57 .edu.3. Hợp chất vòng thơm (Aromatic) Dao động vòng benzen Hợp chất Vòng thơm (cm-1) 1625 – 1575 1525 – 1475 1590 – 1375 1465 – 1440 a Thay đổi Thay đổi Thay đổi Thay đổi http://www.1420 – 1410 895 – 885 Tb (10 – 20) mạnh (100 – 150) 3040 – 3010 1420 – 1400 730 – 665 Tb Tb (10 – 20) Tb (40) CHR=CHR‟ Trans 3040 – 3010 1310 – 1290 980 – 960 Tb yếu mạnh (100) CRR‟=CHR” 3040 – 3010 850 – 790 Tb mạnh CHR=CHR‟ C=C không liên hợp CHR=CH2 CRR‟=CH2 CHR=CHR‟ cis CHR=CHR‟ trans CRR‟=CR”R‟” Dien Polydien C=C liên hợp với phenol C=C liên hợp với CO trong mặt phẳng CH2 ngoài mặt phẳng CH2 CH CH trong mặt phẳng CH ngoài mặt phẳng CH trong mặt phẳng CH ngoài mặt phẳng CH CH CH ngoài mặt phẳng Dao động liên kết đôi C=C 1680 – 1620 Thay đổi 1695 – 1640 1660 – 1640 1665 – 1635 1675 – 1665 Tb (40) Tb (35) Tb yếu 1690 – 1670 1650-1600 1650 1625 Thay đổi 1660 – 1586 mạnh mạnh 7.

7.2. Hợp chất cơ kim Các liên kết kim loại-cacbon Me-C trong các hợp chất cơ kim cho hấp thụ đặc trưng trong quang phổ hồng ngoại ở tần số 800 – 400 cm-1 tùy theo gốc hữu cơ và kim loạ1.3 nhóm thế 770 – 735 mạnh 900 – 860 tb 810 – 750 mạnh 725 – 680 tb 1.3 nhóm thế 720 – 685 tb 860 – 800 mạnh 1.3. Zn. Dao động biến dạng của nhóm CH3 liên kết với kim loại (Me-CH3) có vạch phổ ở vùng 1180 – 1140 cm-1.ebook. tất cả hợp chất thơm đều có nhóm vạch phổ yếu. số lượng và vị trí vạch phổ được xác định bởi loại thế của vòng thơm.5 nhóm 1070 – 1000 yếu thế Dao động biến dạng CH ngoài mặt phẳng Một nhóm thế 770 – 730 mạnh 1. Trong các hợp chất Aryl-Me thì tần số đặc trưng ở vùng 1120 – 1050 cm-1 Ví dụ: Si(C6H5)4 .Dao động hóa trị C-H 3080 – 3030 Tb Thường có vài vạch (<60) phổ Dao động biến dạng CH trong mặt phẳng Một nhóm thế 1175 – 1125 yếu 1. Hợp chất dị vòng 58 http://www.2. 1.4 và 1.4 860 – 800 mạnh nhóm thế 800 – 770 mạnh 1.vạch phổ ở 1152 cm-1 Pb(C6H5)4 . Cd.vạch phổ ở 1052 cm-1 7.edu.2.4 nhóm thế 900 – 860 tb Trong vùng 2000 – 1600 cm-1. Sn.vạch phổ ở 1080 cm-1 Sn(C6H5)4 .3 1110 – 1070 yếu và1.4.5.vn . Dao động biến dạng của -CH2.2.vạch phổ ở 1100 cm-1 Ge(C6H5)4 .3.liên kết với kim loại (Me-CH2-) hấp thụ ở vùng 1430 – 1415 cm-1 đối với phức của Hg.3 .2 nhóm thế 710 – 690 mạnh 1.

còn liên kết vòng vòng -1 NH ở vùng 3400 cm-1.edu. aromatic CA. Công thức thực nghiệm J. furan. Công thức sau thường được sử dụng nhiều hơn. Cp =40-70 % 5.CA = 36.Cp 29.0+6.2 +9.6 (720cm-1) Công thức này áp dụng cho giới hạn CA 10-25% . Bằng cách lấy 100 trừ đi tổng của hàm lượng CA và CP 6.CN = 100 -(Cp+CA) Trong các công thức trên là cường độ các vạch phổ tại bước sóng xác định và được biểu diễn qua công thức sau.Cn 240 lg lg [ 100 (970 cm-1) ] -25. dao động ở 1300 – 1600 cm-1. Công thức 5 thường ít sử dụng hơn vì vạch phổ 970 cm-1 yếu và không ổn định. 8.5.Brand Để xác định thành phần hóa học của các phân đoạn dầu mỏ gồm các hydrocacbon parafin Cp. naphten CN. N. Nhưng quan trọng nhất là nhóm vòng 5 cạnh chứa các dị nguyên tố S.ebook. = 0 lg  Trong đó ℓ : độ dầy của cuvét (thường là 1 mm) http://www. Các công thức đó đuợc biểu diễn như sau: 1. dao động biến dạng của liên kết 800 cm và NH CH CH ở 700 – ở 1620 cm-1. Các hợp chất dị vòng sáu cạnh ngưng tụ như quinolin và acridin Có các dao động hóa trị dạng CH CH ở vùng 3100 – 3050 cm-1 và dao động biến ở 1350 – 800 cm-1.CA = 3.Các hợp chất dị vòng 5 cạnh và 6 cạnh trong các phân đoạn dầu mỏ và hợp chất hữu cơ rất đa dạng và phong phú.8 (1600 cm-1) 2. pirol) và dị vòng 6 cạnh (piridin) Tần số dao động của nhóm dị vòng 5 cạnh và 6 cạnh của các liên kết nằm ở vùng 3000 – 3200 cm-1.6 (720 cm-1) Công thức này áp dụng cho giới hạn CA <10 % 4.CA =1.vn 59 .2 +6. O (thiophen.6 (813 cm-1) Công thức này áp dụng cho giới hạn CA = 60 % 3. Tác giả J Brand đưa ra công thức thực nghiệm dựa vào kết quả phân tích phổ hồng ngoại của các hydrocabon trong các phân đoạn dầu mỏ.9 +6.

Hầu như tất cả các cacboxylic axit. 8. 8. Nhóm ester C-O có vạch phổ ở vùng 1080 – 1300 cm-1. Các hướng đi khi giải phổ hồng ngoại Đối với một chất chưa biết để có thể xác định các nhóm chức đặc trưng có trong hợp chất cần phải định hướng xem trong các giải phổ có cường độ hấp thụ và vị trí các vạch phổ cũng như hình dạng của chúng để giúp các nhà phân tích định hướng để giải các phổ hồng ngoại của chất chưa biết. còn vạch 3000 – 2850 cm-1 là liên kết CH trong CH3 bão hòa. anhydrit Ngoài ra nếu là hợp chất andehit thì còn có vạch phổ của liên kết CH ở vùng 1840 – 2720 cm-1.1. ester. Nhóm metyl CH3 có vạch phổ ở vùng 1380 cm-1. thể hiện sự có mặt của andehit. Từ các công thức trên có thể tính được hàm lượng các hydrocacbon tương ứng. keton.edu. cacboxylic axit. Một số vạch phổ đặc trưng của các nhóm chức như sau: Ancol và amin có vạch phổ đặc trưng cho liên kết OH và NH ở vùng 3400 – 3100 cm-1 Anken và Ankyn có vạch phổ đặc trưng của liên kết CH ở vùng 3000 – 3100 cm-1. Ở giải phổ này có thể thấy hai vạch phổ bị phân chia đối với nhóm dimetyl của isopropyl.vn . Nhóm C C và C N đều có vạch phổ ở vùng 2100 – 2260 cm-1 nhưng cường độ yếu và trung bình. Ví dụ 1: Phổ hồng ngoại của 4-metylbenzenaldehit 60 http://www. Đôi khi người ta cũng quan tâm đến các thông tin về sự vắng mặt của các dải phổ đặc trưng bên cạnh những thông tin về sự có mặt của các dải phổ với cường độ mạnh. Nhóm cacbonyl (C=O) có vạch phổ với cường độ mạnh ở 1690 – 1760 -1 cm . ancol.2. andehit đều chứa vạch phổ này nên cẩn thận trong khi giải phổ. amit. Sự khẳng định của vòng thơm còn có thể quan sát bởi các nhóm vạch ở 1600 – 1500 cm-1 và vạch < 900 cm-1 Các vạch ở 1640 – 1680 cm-1 với cường độ trung bình đặc trưng cho liên kết C=C. Một số bài tập ví dụ về giải phổ hồng ngoạ1.0 : cường độ tia đơn sắc ban đầu trước khi truyền qua lớp vật liệu :Cường độ tia đơn sắc sau khi qua khỏi lớp vật liệu.ebook. este.

3080cm-1 nhóm CH vòng thơm 2760cm-1 nhóm CH của andehit 1735cm-1 nhóm andehit CO 1610cm-1 nhóm cacbonyl liên hợp với vòng thơm 1414cm -1 nhóm metyl (dao động biến dạng) 820cm-1 dao động biến dạng của CH vòng thơm Ví dụ 2: Phổ hồng ngoại của 2-hydroxylbenzaldehit Các vạch phổ trên đặc trưng cho các nhóm chức sau .Các vạch phổ trên đặc trưng cho cac nhóm chức sau .edu.ebook. 3250cm-1 nhóm OH 3120 nhóm CH vòng thơm 2820 nhóm CH andehit 1690 nhóm C=O 1600-1500 vòng thơm 1200 hấp thụ của phenol C-O 1050 cm-1 hấp thụ của ancol bậc 1 1100 hấp thụ của ancol bậc 2 http://www.vn 61 .

1150 hấp thụ của ancol bậc 4, 760-720 dao động của hydro trong vòng
thơm.
Ví dụ 3: phổ hồng ngoại của diphenyl metan

Các vạch phổ trên đặc trưng cho các nhóm chức sau :
3060 cm-1 -nhóm CH vòng thơm
2960 &2890 – nhóm CH bão hòa không đối xứng và đối xứng
1610&1510 - nhân thơm
1470
1471
nhóm CH2 bão hòa
745 & 705 nhóm H vòng thơm
Ví dụ 4: phổ hồng ngoại của dietyl malonat

Các vạch phổ trên đặc trưng cho các nhóm chức sau :
2995 cm-1 - nhóm CH no đới xứng và bất đối xứng
1765&1740 - vạch đúp đặc trưng cho hai nhóm CO
1380 - nhóm CH3dao động biến dạng
1280 - đặc trưng do dao động hóa trị của nhóm C-O-C este
1045 Dao động hóa trị đối xứng của C-O-C trong este.
Ví dụ 5: Phổ hồng ngoại của squalan (C30H62)
62

http://www.ebook.edu.vn

Các vạch phổ đặc trưng cho các nhóm chức sau :
2960 & 2980 cm-1 dao động hóa trị của nhóm CH bất đối xứng và đối
xứng.
1480 - nhóm CH2
1395 – dao động biến dạng của nhóm CH3
9. Thực hành phân tích hợp chất hydrocacbon parafin, naphten,
hydrocacbon thơm trong phân đoạn dầu mỏ bằng phổ hồng ngoại.
Mục đích của bài thực hành này giúp học viên nắm được các thao tác,
vận hành trên máy đo phổ IR một cách thành thạo và cách chuẩn bị mẫu phân
tích thích tuỳ theo tính chất của mẫu.
Giải được các phổ đồ phân tích mẫu cụ thể. Biết nhận xét đánh giá kết
quả phân tích.
9.1. Các công việc chuẩn bị
9.1.1. Máy đo phổ hồng ngoại với các cấu hình sau
-

Bộ cấp nguồn sáng,

Bộ tách ánh sáng đơn sắc,
Bộ phận nhận tín hiệu và khuếch đại tín hiệu
Bộ phận xử lý tín hiệu
9.1.2. Các loại dụng cụ và hoá chất cần thiết cho thí nghiệm
-

Cân phân tích.
Thiết bị chuẩn bị mẫu rắn. KBr
Tủ sấy chân không.
Bình đựng mẫu các loại.
Bình hút ẩm
Dung môi cho từng bài cụ thể.CCl4, CHCl3...
Các mẫu hydrocacbon chuẩn.(n-parafin C6-C10, cyclohexan, benzen,
toluen, xylen,...)
http://www.ebook.edu.vn

63

9.2. Cách tiến hành thí nghiệm
9.2.1. Mẫu dạng lỏng
Nếu là chất lỏng tinh khiết thì dùng hai tấm KBr có độ dầy khoảng 0.1 mm
và nhỏ một giọt chất lỏng vào giữa hai tấm KBr tạo thành lớp màng mỏng chất
lỏng ép giữa hai tấm đó.
9.2.2. Tấm KBr được chuẩn bị như sau
Lấy khoảng 300-500 mg KBr tinh khiết cho vào cối nghiền mịn, sau đó
cho bột đã nghiền vào khuôn ép, san đều và đưa vào máy ép thuỷ lực.
Nối khuôn mẫu với hệ thống hút chân không, tạo chân không đến khoảng
1.3.10-4 kPa.
Để ở áp suất chân không này trong khoảng 2 phút để rút hết không khí ra
khỏi hệ.
Tăng áp suất máy ép lên khoảng 15 tấn và để yên trong khoảng 1 phút
Sau đó nhả chân không từ từ đến áp suất thường.
Lấy tấm KBr ra khỏi khuôn mẫu cẩn thận sao cho không bị bể và đưa
vào giá đỡ (chú ý tránh đụng tay vào bề mặt tấm ép KBr). Nếu thực hiện các
thao tác tốt tấm ép KBr phải trong suốt và đồng đều.
Dung dịch mẫu được chuẩn bị như sau
Hòa tan chất nghiên cứu vào dung môi thích hợp với nồng độ 1-5 % sau
đó cho vào giữa haitấm KBr thứ nhất, sau đó cho dung môi vào giữa hai tấm
KBr thứ hai giống hệt hai tấm thứ nhất về độ dày và vật liệu chế tạo. Nhờ so
sánh hai chùm tia đi qua dung dịch và dung môi người ta có thể loại vạch hấp
thụ của dung mô1.
Nồng độ chất ghi phổ IR của mẫu lỏng trong khoảng từ 10-2 đến 1mol /l.
Để ghi phổ cho những mẫu có tinh kiềm, axit, hoặc dung dịch nước thì phải
dùng các vật liệu không tan trong nước như fluorit, silic, germany,...
9.2.3. Mẫu dạng rắn
Có nhiều cách đo mẫu ở dạng rắn nhưng đơn giản và thuận tiện nhất là
ép viên với KBr.
Mẫu phân tích được nghiền thật mịn với KBr với tỷ lệ khoảng 2-5 mg mẫu
trong 300-500 mg KBr sau đó ép trên máy ép thành những viên tròn dẹt với
chiều dày khoảng 0,1 mm như đã mô tả ở phần trên. Viên dẹt thu được hầu
như trong suốt và các chất phân tích được phân tán đồng đều trong KBr.
Cần chú ý là KBr có tính hút ẩm rất mạnh nên trong phổ thường xuất hiện
vạch phổ hấp thụ của nuớc ở 3450 cm-1. Ngoài ra dùng KBr còn có thể xảy ra

64

http://www.ebook.edu.vn

2. Chuẩn bị thiết bị IR - Xem xét tính trạng của máy.6 (813 cm-1) Công thức này áp dụng cho giới hạn CA = 60 % http://www. Kết thúc phép đo. khí Bật máy vào chế độ làm việc. Đo phổ hồng ngoại của mẫu trên máy IR 9.2 + 9. Tính toán Dựa vào cường độ mạnh nhất của các vạch phổ đặc trưng có thể dùng công thức thực nghiệm Brand để tính toán hàm lượng các hydrocacbon trong phân đoạn dầu mỏ. 9.3. Lấy hai tấm KBr ra khỏi giá đỡ. các đường điện. Nhỏ một giọt mẫu pha sẵn trong dung môi đã chuẩn bị trước vào hai tấm KBr mới. Pha chế mẫu phân tích trong các dung môi thích hợp (nếu cần thiết) 9. - Cái đặt các điều kiện phân tích.3. CA = 1. ổn định nhiệt độ.ebook. Đưa hai tấm KBr vào giá đỡ.vn 65 .3. Đo phổ hồng ngoại của mẫu với cùng một điều kiện như với dung mô1.0 + 6.edu.1.5. CA = 3. 9. Đo phổ hồng ngoại của dung môi - Chờ đến khi máy quét hết các bước sóng khi đó kết thúc phép đo. Đối với các chất chuẩn cũng lặp lại trình tự phép đo như trên. Pha chế chất chuẩn với nồng độ khác nhau Ép các tấm KBr. Các công thức như sau Tính cho hydrocacbon thơm 1. ép lại thành màng mỏng dung môi (thao tác thật nhanh để tránh hút ẩm) - Đưa tấm KBr đã có dung môi vào giá đỡ của máy.8 (1600 cm-1) 2. Ổn định máy. - So sánh kết quả của phổ đồ và tìm các vạch phổ chuẩn cho từng nhóm chức và các liên kết theo các bảng chuẩn và các phổ của những chất chuẩn được đo trong cùng một điều kiện. Trình tự phân tích - Nhỏ một giọt dung môi vào hai tấm KBr đã chuẩn bị sẵn.phản ứng trao đổi cation hoặc anion với các chất nghiên cứu là muối vô cơ hoặc các phức vô cơ.

5. Tính cho hydrocacbon parafin 4.ebook. Phiếu đánh giá thực hành xác định hàm luợng hydrocacbon trong phân đoạn dầu mỏ bằng phổ hồng ngoại. Cp. CA = 36.6 (720 cm-1) Công thức này áp dụng cho giới hạn CA <10 %.Hydrocacbon parafin. Cp = 29. CN = 240 lg lg [ 100 (970 cm-1) ] .6 (720cm-1) Công thức này áp dụng cho giới hạn CA10-25% . Công thức sau thường được sử dụng nhiều hơn bằng cách lấy 100 trừ đi tổng của hàm lượng CA và CP 6.Hydrocacbon naphten. Trong các công thức trên là cường độ các vạch phổ tại bước sóng xác định và được biểu diễn qua công thức sau: = 0 lg  Trong đó: ℓ : độ dầy của cuvét (thường là 1 mm) 0 : cường độ tia đơn sắc ban đầu trước khi truyền qua lớp vật liệu :Cường độ tia đơn sắc sau khi qua khỏi lớp vật liệu.(CP + CA) Trong đó : CA .5 Công thức 5 thường ít sử dụng hơn vì vạch phổ 970 cm-1 yếu và không ổn định.edu.9 + 6. chất chuẩn … Theo yêu cầu kỹ thuật cho từng bài Chuẩn bị các phiếu theo dõi và đánh giá kết quả Theo hướng dẫn http://www. Cp =40-70 % Tính cho hydrocacbon naphten.3. hóa chất. CN = 100 .vn .25.Hydrocacbon thơm Cn . Có thực hiện 66 Không thực hiện Trình tự tiến hành hoạt Đạt động Không đạt Tiêu chuẩn hoạt động Kiểm tra tình trạng máy Chỉ dẫn an toàn Theo hướng dẫn qui định Các công việc chuẩn bị: dụng cụ.2 + 6.

Câu hỏi và bài tập giải phổ hồng ngoại 1.05 nm. 0.edu. Các tần số sau nằm trong miền bức xạ nào của sóng điện từ: 983 cm-1. 8. 10 nm? 2.0 cm-1. 5. Các bước sóng sau nằm trong miền nào của bức xạ điện từ: 1 cm. và tiến hành đo phổ của kỹ thuật chính các mẫu chuẩn. điều chỉnh tích kịp thời Lặp lại phép phân tích khi cần thiết Ghi nhận xét Chờ ổn định và trả máy Ghi nhận xét về lại trạng thái ban đầu Kết thúc bài thực hành và tính toán kết quả Nộp phiếu báo cáo. 100 nm.ebook.7.vn 67 . mẫu phân tích xác Theo dõi hoạt động của Ghi chép đầy máy trong thời gian phân đủ.8 m. Hãy tính năng lượng cũa photon có bước sóng bằng 0. 3. 10.104 cm-1. bàn giao máy Bảng tổng kết thực hành phân tích Nhóm hydrocacbon Vạch phổ đặc trưng Cường độ Hàm lượng % Parafin Naphten Hydrocacbon thơm Nhận xét bài thực hành và các chú thích các kết quả thực nghiệm. http://www. 10 m.Thao tác mở máy và cài Đúng qui trình đặt các thông số theo yêu cầu phân tích thao tác kỹ thuật Chờ các thông số ổn định Đúng trình tự.

Trong số các liên kết C-C. 5.edu.2.1.4. C=C và C C .3. Giải phổ hồng ngọai của chất có công thức C8H8O 5. 4. Giải các phổ hồng ngoại của các chất có công thức hoá học dưới đây và viết công thức cấu tạo.ebook. 5.vn . Giải phổ hồng ngoại của chất có công thức sau C5H10O 5. 5.Giải phổ hồng ngọai của chất có công thức C8H7N 68 http://www. Giải phổ hồng ngọai của hợp chất có công thức C7H8O. liên kết nào có hằng số lực lớn hơn? Tại sao? Liên kết nào có có khoảng cách năng lượng dao động gần nhất.

5.5. Giải phổ hồng ngọai của chất có công thức C4H8O2

5.6.Giải phổ hồng ngọai của chất có công thức C3H10NO

5.7. Giải phổ hồng ngoại của hợp chất có công thức C6H6S

http://www.ebook.edu.vn

69

5.8. Giải phổ hồng ngọai củachất có công thức C7H6O

70

http://www.ebook.edu.vn

BÀI 2. QUANG PHỔ HẤP THU NGUYÊN TỬ (AAS)
Mã bài. HD K2
Giới thiệu
Phương pháp đo phổ hấp thụ nguyên tử là một kỹ thuật phân tích hoá lý
đã và đang được phát triển và phát triển rộng rãi trong nhiều ngành khoa học
kỹ thuật, trong sản xuất công nghiệp, nông nghiệp, y dược, địa chất, hoá học.
Nhất là ở các nước phát triển,phương pháp phân tích theo phổ hấp thụ
nguyên tử đã là một phương pháp tiêu chuẩn để phân tích lượng vết kim loại
trong nhiều đối tượng mẫu khác nhau như: đất, nước, không khí, thực phẩm,
v.v…
Ở nước ta kỹ thuật phân tích bằng phổ hấp phu nguyên tử AAS cũng đã
được chú ý và phát triển trong những năm gần đây đặc biệt là trong các
trường đại học viện nghiên cứu hầu như được trang bị khá tốt những thiết bị
này để phục vụ cho nghiên cứu giảng dạy và dịch vụ phân tích.
Hiện nay trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, phương pháp này là một trong
những công cụ đắc lực để xác định hàm lượng các kim loại nặng và những
nguyên tố độc hại trong tự nhiên và trong các sản phẩm khác nhau
Mục tiêu thực hiện
Học xong bài này học sinh sẽ có khả năng
Mô tả bản chất của phổ AAS, máy đo AAS.
Xác định hàm lượng kim loại trong dầu nhờn bằng phổ hấp thụ
nguyên tử.
Tính toán định lượng hàm lượng kim loại
Thực hiện thí nghiệm trong phòng thí nghiệm
Nội dung
1.
2.

Cơ sở của phương pháp hấp thụ nguyên tử
Ứng dụng của phổ hấp thụ nguyên tử để xác định hàm lượng kim
loại có trong dầu.
3. Máy đo
4. Điều kiện để ghi phổ
5. Một số vạch AAS chuẩn
1. Cơ sở của phương pháp phổ hấp thu nguyên tử
1.1. Nguyên tắc và lý thuyết của phổ AAS
Những vấn đề cơ bản của phép đo phổ hấp thụ nguyên tử có thể được
nhấn mạnh và tóm gọn trong ba ý chính sau:
http://www.ebook.edu.vn

71

- Tất cả các nguyên tử đều có thể hấp thụ ánh sáng Mỗi một nguyên tố hấp thụ ánh sáng với bước sóng đặc trưng.vn . Phương pháp quang phổ phát xạ nguyên tử liên quan đến các nguyên tử ở trạng thái kích thích trong khi phương pháp quang phổ hấp thụ nguyên tử lại liên quan đến các nguyên tử ở trạng thái cơ bản và đấy chính là nguyên nhân làm cho phương pháp quang phổ hấp thụ có độ chính xác và độ nhạy cao hơn nhiều so với phương pháp quang phổ phát xạ 72 http://www.1) Trong đó h: hằng số Plank C . Phổ sinh ra gọi là phổ hấp thụ nguyên tử AAS. Khi đó chất khảo sát M bị phân huỷ. chuyển thành các nguyên tử tự do. Nguyên lý Nguyên tử là phần tử cơ bản nhỏ nhất còn giữ được tính chất của nguyên tố hoá học. Vận tốc ánh sáng : độ dài sóng của vạch phổ hấp thụ Nếu: E <0 quá trình phát xạ E >0 quá trình hấp thụ Trong phương pháp phân tích phổ trước hết phải tạo ra được đám hơi nguyên tử tự do.edu. Năng luợng E bị hấp thu bởi nguyên tử thể hiện qua biểu thức sau: E= h. các nguyên tử tự do có thể hấp thụ các bức xạ cộng hưởng này và làm giảm cường độ của chùm bức xạ điện từ của chùm tia chiếu.c / (2. Các nguyên tử tự do được tạo ra khi phun dung dịch phân tích chứa chất khảo sát M ở trạng thái aerosol ở nhiệt độ cao. Điều này có nghĩa là sau khi nguyên tử hóa. cũng không phát ra các năng luợng dưới dạng bức xạ. nếu đưa một chùm tia bức xạ điện từ có tần số bằng tần số cộng hưởng. Qúa trình đó gọi lá quá trình hấp thu năng luợng. Phần cường độ của chùm bức xạ điện từ bị giảm là do bị hấp thụ tỷ lệ với số nguyên tử tự do ở trạng thái cơ bản.Trạng thái kích thích rất không bền nguyên tử sẽ mau chóng quay trở lại trạng thái cơ bản và phát ra các tia bức xạ có bước sóng đúng với tia chiếu. Nhưng khi nguyên tử ở trạng thái hơi tự do nếu ta chiếu một chùm tia sáng có những bước sóng xác định vào đám hơi nguyên tử đó thì chúng sẽ bị hấp thu bởi các nguyên tử tự do và chuyển lên trạng thái kích thích có năng lượng cao hơn.ebook.Ở trạng thái cơ bản nguyên tử không thu.

10 nhạy( g/mL) nhạy(ng/mL) Ghi chú: AA: Ngọn lửa( Không khí + Acetylen) NA: Ngọn lửa( Khí N2O + Acetylen) http://www.50 05 Be-234.70 AA 0.08 0.05 0.05 0.20 AA 0.50 AA 0. Kỹ thuật không ngọn lửa tuy ra đời sau nhưng đã được áp dụng rất hiệu quả trong phân tích và độ nhậy của nó cao hơn.00 07 Ca-422.vn 73 .10 0.03 0.10 13 K-766.80 11 Cu-324.10 1.10 0.04 0.10 0.005ppm.90 AA 0.Đối với một số nguyên tố phương pháp hấp thụ nguyên tử có thể xác định đến 0.ebook.10 18 Pb-283.00 AA 0.80 AA 0.50 NA 0.20 19 Sr-466.05 17 Ni-232.10 14 Mg-285. Bảng 2.70 AA 0.20 20 Si-251. Trong phân tích bằng phương pháp phổ hấp thu nguyên tử AAS tùy thuộc vào kỹ thuật nguyên tử hóa mẫu dùng ngọn lửa (F-AAS) hay không ngọn lửa (ETA-AAS) độ nhậy của phương pháp sẽ tăng lên rất nhiều.03 0. trong khi độ nhạy của phương pháp phát xạ chỉ khoảng 1ppm.30 NA 0.05 08 Cd-228.04 09 Co-240.10 0.50 AA 0.70 AA 0.00 10 Cr-357.05 0.80 AA 0.10 0.03 0.10 AA 0.30 AA 0.30 1.00 21 Zn-213.06 16 Na-589.60 AA 0.05 04 Ba-553.05 0.05 12 Fe-248.1: Độ nhạy của các nguyên tố theo phép đo AAS Số thứ F-AAS Nguyên tố ETA-AAS Độ Độ tự (nm) Ngọn lửa 01 Ag-328.70 AA 0.03 0.10 02 Al-309.50 AA 0.60 NA 0.50 03 Au-242.10 1.10 AA 0.30 06 Bi-223.10 0.1-0.edu.05 0.08 0.10 15 Mn-279.90 NA 0.30 AA 0.

Ví dụ: Ta có tinh thể NaCl Na0 + Cl0 NaCl nóng chảy NaCl hơi Na+. Cl- Để nguyên tử hóa người ta dùng nhiệt độ cao của ngọn lửa đèn khí. nito dioxit N2O. Hình 2.Tất cả các nguyên tử có thể hấp thụ ánh sáng tại một bước sóng riêng biệt tương ứng với một năng lượng theo yêu cầu của từng nguyên tử cụ thể. Ví dụ: Ngọn lửa của hỗn hợp không khí-Axetylen có nhiệt độ đến 20000C. Tùy thuộc vào mục đích phân tích và nguyên tố cần xác định mà chọn hỗn hợp khí cháy đạt yêu cầu về nhiệt độ.1: Trạng thái năng lượng có thể có của nguyên tử Natri 1.vn . Bởi vì chỉ có các nguyên tử tự do ở trạng thái hơi là yếu tố quyết định cường độ vạch phổ hấp thụ và quá trình nguyên tử hóa mẫu 74 http://www. nhưng trong phương pháp phổ AAS hỗn hợp khí cháy được dùng phổ biến nhất là khí axetylen.ebook. Những nguyên tử của các nguyên tố khác nhau có năng lượng yêu cầu cho chúng cũng khác nhau. Còn hỗn hợp N2O + Axetylen cho nhiệt độ đến 30000C Nguyên tử hóa mẫu phân tích là một công việc hết sức quan trọng cuả phép đo phổ hấp thụ nguyên tử. Dưới đây là một vài trạng thái năng lượng có thể có của nguyên tử Natri khi bị kích thích.edu. Có rất nhiều hỗn hợp khí nhiên liệu có thể cho nhiệt độ cao khí cháy.2. hydro H2 với không khí ở các tỷ lệ khác nhau. Sự nguyên tử hóa Qúa trình chuyển từ nguyên tử liên kết sang nguyên tử không liên kết được gọi là qúa trình nguyên tử hóa.

Một số ví dụ về nhiệt độ của ngọn lửa của một số đèn khí được dùng trong phép đo AAS(Ox: Chất oxy hóa. người ta có thể đốt cháy nhiều hỗn hợp khí khác nhau.2 2450 Không khí Hydrogen 4/3 2050 Oxy Axetylen 1/1 2900 http://www. Nghĩa là không sinh ra các vạch phổ phụ làm khó khăn cho phép đo hay tạo ra phổ nền quá lớn gây nhiễu cho phép đo.2/1. Nguyên tử hóa mẫu bằng ngọn lửa Theo kỹ thuật này người ta dùng năng lượng nhiệt của ngọn lửa đèn khí để hóa hơi và nguyên tử hóa mẫu phân tích. Đồng thời lại phải ổn định theo thời gian và có thể lập lại được trong các lần phân tích khác nhau để đảm bảo cho phép phân tích đạt kết quả đúng - - đắn. Ngọn lửa phải có bề dày đủ lớn làm tăng độ nhạy của phép đo.4 2200 Không khí Propan Không khí Axetylen 4. bao gồm một khí oxy hoá và một khí cháy. 2. Tiêu tốn ít mẫu phân tích. Nhưng chủ yếu là nhiệt độ của ngọn lửa. Ngọn lửa đèn khí muốn dùng vào mục đích hóa hơi và nguyên tử hóa mẫu phân tích nó cần phải thỏa mãn một số yêu cầu nhất định sau đây: Ngọn lửa đèn khí phải bao quát và cấp nhiệt đều được mẫu phân - tích Năng lượng(nhiệt độ) của ngọn lửa phải đủ lớn và có thể điều chỉnh được tùy theo từng mục đích phân tích mỗi nguyên tố.edu. Bảng 2. Ch: Chất cháy. Quá trình ion hóa và phát xạ phải không đáng kể.2: Quan hệ giữa nhiệt độ và loại khí đốt Loại khí Tỷ lệ khí Nhiệt độ(0C) 6/1. Nó là yếu tố quyết định hiệu suất nguyên tử hóa mẫu phân tích.ebook.2. Ngọn lửa phải thuần khiết.1. bề dày này có thể thay đổi được từ 2cm đến 10 cm. kk: Không khí).. Trong các máy hiện nay. Vì thế mọi quá trình xảy ra trong khi nguyên tử hóa mẫu là phụ thuộc vào các đặc trưng và tính chất của ngọn lửa đèn khí. Để tạo ra ngọn lửa.vn 75 .thực hiện tốt hay không tốt đều có ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả phân tích một nguyên tố.

vn .7 1800 Không khí Axetylen 4.2/1.3: Cấu tạo của một đèn catot rỗng(HCL) 76 http://www.9 2000 Không khí Axetylen 4.2/1.1 2300 Không khí Axetylen 4.ebook.3: Thành phần khí và nhiệt độ ngọn lửa Loại khí Thành phần(V/V)(lít/phút) Nhiệt độ(0C) Không khí Axetylen 4.2: Sơ đồ khối của một máy phổ hấp thụ nguyên tử Hình 2.5 2400 Không khí Axetylen 4.2 2450 Không khí Axetylen 4.2/1.6 2300 Hình 2.8 3000 Bảng 2.edu.N2O Axetylen 2/1.2/0.2/1.2/0.

Phân bố nhiệt độ của ngọn lửa Trong hệ thống nguyên tử hoá mẫu có hai bộ phân chính là dầu đốt (Burner head) và buồng phun sương áp lực aerosol hóa (nebulizer) Để tạo các hạt sol khí từ dung dịch mẫu người ta dùng các kỹ thuật khác nhau như kỹ thuật phun khí mao dẫn(pneumatic) và kỹ thuật siêu âm (ultrasonic).00 0.edu.00 0.Mối liên hệ giữa sự hấp thụ ánh sáng và mật độ nguyên tử http://www.4.00 0.206 4. 1.vn 77 .00 0.235 6.225 5. Trong kỹ thuật này tốc độ dẫn mẫu ảnh hưởng nhiếu đến cường độ của vạch phổ và phụ thuộc vào độ nhớt của dung dịch mẫu. Bảng 2.Hình 2.ebook.15 2. Thường chỉ khoảng 10% dung dịch mẫu được tạo thành bụi khí với kích thước đạt yêu cầu khoảng từ 5-7 µm.00 0. tối đa là 20 µm.230 Tuy vậy thong thường nếu tăng tốc độ dẫn đến quá giới hạn >6ml/ph thì cường độ vạch phỗ sẽ không tăng tuyến tính nữa có thể dẫn đến hiện tượng nhiễu hóa học.4.00 0.3. Trong kỹ thuật phun khí dung dịch mẫu được đánh mạnh tạo thành các hạt bụi nhỏ li ti bởi một quả bi và cánh quạt rồi trộn đều với hỗn hợp khí đốt và đưa lên buồng đốt để nguyên tử hóa. Tốc độ dẫn mẫu l/ph Cường độ vạch phổ 1.18 3. Ảnh hưởng của tốc độ dẫn mẫu đến cường độ vạch phổ.

Nguồn sáng sẽ bị hấp thụ và cường độ sẽ bị yếu đi thành I. Nghĩa là nếu chùm tia sáng đơn sắc cường độ I0 đi qua một môi trường chứa một loại nguyên tử tự do nồng độ N và có bề dày là ℓ cm.5. Hình 2.ℓ (2. thì mối quan hệ giữa I0 và phần cường độ sáng I đi qua môi trường đó được tính theo công thức trên.vn .2) Trong đó k: hệ số hấp thụ nguyên tử của vạch phổ đặc trưng cho mỗi nguyên tố. khi đó công thức liên hệ giữa I và I0 là: I = Io e. ℓ: chiều dầy của của lớp dung dịch.edu.Khi có nguồn sáng với cường độ biết trước cho các nguyên tử ở trạng thái năng lượng cơ bản.(K. Ví dụ Khi độ hấp thụ được đo trên mẫu có nồng độ là 1. mối quan hệ giữa cường độ của một vạch phổ hấp thụ của một nguyên tố phân tích và nồng độ của nó trong môi trường hấp thụ cũng tuân theo định luật hấp thụ quang Lambert-Beer.N. Minh họa cơ bản về sự hấp thụ nguyên tử Khi nguồn sáng có cường độ biết trước là I0 đi qua lớp dung dịch có nồng độ là N và có bề dầy ℓ.ebook.303 K.N ℓ) (2. Nếu gọi D là cường độ của vạch phổ AAS ta có: D = log Io/I = 2. Trong phép đo phổ hấp thụ nguyên tử. 78 http://www. một phần nguồn sáng này bị hấp thụ bởi những nguyên tử. Tỷ lệ sự hấp thụ được xác định bởi mật độ cuả các nguyên tử.3) Trong đó: K là hệ số hấp thụ nguyên tử đặc trưng riêng cho từng nguyên tố( có thể tra cứu trong các bảng) D là độ giảm cường độ của chùm tia khi qua môi trường hấp thụ và phụ thuộc vào nồng độ( N) của nguyên tử trong môi trường. 2 và 3 ppm và đồ thị biểu diễn sự tương quan giữa độ hấp thụ và nồng độ là một đường thẳng. Khi đo độ hấp thụ của một mẫu không biết và dựa vào đồ thị chuẩn chúng ta có thể xác định được nồng độ của chúng. N:Nồng độ của nguyên tố trong đám hơi nguyên tử.

Hằng số b có giá trị 0< b 1. nó phụ thuộc vào nồng độ C. tính chất hấp thụ phổ của mỗi nguyên tố và từng vạch phổ của nguyên tố đó. L là chiều dài của ngọn lửa trong phép đo F-AAS hay chiều dài của cuvet cũng không đổi. một các tổng quát chúng ta có: http://www. Như vậy nếu gọi nồng độ của nguyên tố ở trong mẫu phân tích là C thì chúng ta cần phải tìm mối quan hệ giữa C và N và rồi từ đó sẽ suy ra được mối quan hệ giữa C và D.6: Đồ thị chuẩn Công thức này cho chúng ta biết mối quan hệ giữa cường độ của một vạch phổ hấp thụ và nồng độ của nguyên tố ở trạng thái hơi trong môi trường hấp thụ. được gọi là hằng số bản chất. Do vậy. Khi C tăng thì b nhỏ dần xa giá trị 1. Còn b là một hằng số.vn 79 . Hình 2. Tuy có phức tạp.ebook.4) Trong đó k là hằng số thực nghiệm. thì b luôn luôn bằng 1. nhưng từ những kết qủa thực nghiệm và trong một phạm vi nhất định của nồng độ C mối quan hệ giữa C và N được xác định theo công thức: N = k.edu. cường độ D của một vạch phổ hấp thụ là phụ thuộc vào 3 thông số K. ℓ. Từ công thức trên cho thấy. tiến về 0. Nhưng nó chưa cho biết mối quan hệ giữa cường độ của vạch phổ và nồng độ của nguyên tố ở trong mẫu phân tích. C. Cb (2. Như trong một phép đo thì K luôn luôn là hằng số.Đồ thị này là đồ thị chuẩn. Do đó D chỉ còn phụ thuộc vào nồng độ C của nguyên tố cần xác định ở trong mẫu phân tích. khi nồng độ C của nguyên tố phân tích là nhỏ.

Nó gồm một đoạn tuyến tính (b=1) và một đoạn không tuyến tính (b<1). Hình 2.D = a.edu. Với các vạch phổ nhạy thì đoạn OA này càng ngắn. Cb (2.7a.vn . Đó là đoạn OA. 80 http://www.10.5) Đây chính là phương trình cơ sở của phương pháp phân tích định lượng dựa theo việc đo phổ hấp thụ của một nguyên tố để xác định nồng độ( hàm lượng) của nó và mối quan hệ này được minh họa trong hình sau. Nói chung trong trường hợp này thường luôn luôn có một đoạn thẳng của đường biểu diễn mối quan hệ giữa D và C ở vùng nồng độ nhỏ cuả nguyên tố phân tích. b: Dạng đặc biệt Nếu b bằng 1 thì mối quan hệ giữa D và C là tuyến tính theo phương trình có dạng y = a. khi đó đường biểu diễn mối quan hệ này là một đường thẳng đi qua gốc tọa độ. Đó là trường hợp chung cho cho hầu hết các vạch phổ hấp thụ của các nguyên tố.ebook. Như thực nghiệm cho thấy rằng trường hợp này là chỉ có trong một vùng nồng độ nhỏ.7:Mối quan hệ của D với C a: Dạng bình thường. Đây là trường hợp lý tưởng Phổ biến nhất là trường hợp trong hình 2.

Ví dụ. 1. Nồng độ micrôgam/lít.1% nghĩa là trong 100 gam dung dịch có 0. Trường hợp thứ ba còn lại là một dạng phức tạp.0 nm là đại diện trong trường hợp này.6) Trong đó mx là số gam chất phân tích có trong mẫu lấy để phân tích. còn m là số gam mẫu phân tích.1 gam NaOH.Các loại nồng độ trong phép đo AAS Trong phép đo phổ hấp thụ nguyên tử. hoặc mg/ml( ppm) Loại nồng độ này được dùng phổ biến trong phân tích lượng vết và thường được biểu thị theo hai cách: - Số micrôgam của chất phân tích có trong một lít dung dịch mẫu ( g/l) Hay (ppb) hoặc micrôgam chất phân tích có trong một mililit dung dịch mẫu ( g/ml) hay (ppm). Ví dụ. Nồng độ này được tính theo công thức: C% mx m x 100 (2. Nồng độ phần trăm(%) Đây là khái niệm thông thường. hay số micrôgam của chất phân tích có trong một kg mẫu ( g/kg).2. nếu viết CPb = 1. nó được biểu thị bằng số gam của chất phân tích có trong 100g mẫu đem phân tích. nếu viết dung dịch NaOH 0.(ppb).4. Trong trường hợp này mối quan hệ giữa D và C là không tuyến tính bậc nhất trong bất kỳ vùng nồng độ nào.ebook.4.2 micrôgam của Pb.edu. Trong phân tích.1. - Số micrôgam của chất phân tích có trong một gam mẫu ( g/g). Vùng nồng độ ứng với đoạn OA được gọi là vùng tuyến tính cuả phép đo AAS.Tức là vùng nồng độ ứng với đoạn tuyến tính là hẹp. nếu gặp phải trường hợp này cần phải hết sức chú ý khi lập đường chuẩn. người ta thường biểu diễn nồng độ của nguyên tố phân tích theo mấy cách sau đây: 1.2 ( g/l) thì có nghĩa là cứ trong 1 lít dung dịch mẫu sẽ có 1. 1. Vạch phổ hấp thụ Na-589.4.vn 81 . 5( g/g) thì có nghĩa là cứ trong 1 gam mẫu sẽ có 2. Nghĩa là dùng nhiều mẫu đầu có nồng độ gần nhau để dựng đường chuẩn và chỉ có như thế chúng ta mới xác định được chính xác vị trí của đường chuẩn.5 micrôgam của Pb (ppm) http://www.(ppb) Ví dụ nếu CPb=2.

Cũng hoàn toàn tương tự. Bảng 2. Các thông số này cần - - 82 được khảo sát và chọn cho từng trường hợp cụ thể. Trong công việc này nếu không làm cẩn thận sẽ có thể làm thất thoát hoặc làm nhiễm bẩn thêm nguyên tố phân tích vào mẫu. Nhóm 2: Là các điều kiện nguyên tử hoá mẫu. pg/l. picrôgam (pg).edu. ng và pg đều kém nhau 1000 lần và mối tương quan của chúng được chỉ ra trong bảng sau. Đó là nanogam (ng). Nhóm 4: Các ảnh hưởng về phổ. Vì thế với mỗi loại mẫu ta phải nghiên cứu và chọn ra một quy trình xử lý phù hợp nhất.vn . ng/g. Nhóm 5: Các ảnh hưởng của yếu tố vật lý. Do đó cũng có các khái niệm nồng độ ng/l. Các yếu tố đó có thể được chia thành 6 nhóm như sau: Nhóm 1: Là các thông số cuả hệ máy đo phổ. Các đơn vị g. pg/g.5: Mối quan hệ giữa các loại đơn vị nồng độ(với l=1) Đơn vị gốc 1000 ppm 1 ppm 1 ppb 1 ppp 1 ppf 1 ppa Đơn vị gốc 1 mg 1 µg 1 ng 1 pg 1 fg 1 ag Tương đương với Tương đương với 1mg/ml 10-3g/ml 1µg/ml 10-6g/ml 1ng/ml 10-9g/ml 1pg/ml 10-12g/ml 1fg/ml 10-15g/ml 1ag/ml 10-18g/ml Tương đương với các đơn vị sau g mg µg ng pg fg -3 10 10-6 10-3 10-9 10-6 10-3 10-12 10-9 10-6 10-3 10-15 10-12 10-9 10-6 10-3 -18 -15 -12 -9 10 10 10 10 10-6 10-3 1.ebook.5. ng/ml. pg/ml.Một số ảnh hưởng trong phép đo AAS Các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả phân tích trong phép đo phổ hấp phụ nguyên tử là rất đa dạng và phức tạp. người ta còn dùng các đơn vị ước số của g. Nhóm 6: Các yếu tố hoá học. dẫn đến sai số trong kết quả phân tích mẫu. Các yếu tố này thể hiện rất khác nhau tùy thuộc vào kỹ thuật được chọn để thực hiện quá trình nguyên tử hoá mẫu Nhóm 3: Là kỹ thuật và phương pháp được chọn để xử lý mẫu. http://www. Do đó.

10 252.0 100.005 0. a.1. Độ nhạy của phép đo Độ nhạy là một đại lượng chỉ ra khả năng của một phương pháp phân tích theo một kỹ thuật đo nào đó được áp dụng cho phương pháp phân tích đó.0 15.0 72.0 45.20 394.0 23.40 425.1.30 396.030 http://www.20 0. Nguyên tố Vạch phổ(nm) 309.0 80.30 248.30 Độ nhạy theo ETA-AAS ( g/l) 0.20 Al 308. Độ nhạy tương đối Độ nhạy tương đối còn được gọi là độ nhạy nồng độ. Độ nhạy này được định nghĩa là nồng độ nhỏ nhất của nguyên tố phân tích có trong mẫu để còn có thể phát hiện được tín hiệu hấp thụ của nó theo một vạch phổ nhất định đã chọn và tín hiệu này phải bằng 1% của băng hấp toàn phần hoặc bằng 3 lần dao động của gía trị nền.6: Độ nhậy của một số nguyên tố.007 0.90 Cr 359. Loại độ nhạy này được dùng phổ biến trong phép đo AAS hơn khái niệm về độ nhạy tuyệt đối Bảng 2. độ nhạy tuyệt đối là lượng gam(khối lượng) nhỏ nhất của nguyên tố cần phân tích phải có trong môi trường hấp thụ để còn thu được cường độ của vạch phổ hấp thụ đã chọn chiếm 1% toàn băng hấp thụ.0 120.015 0.0 83 .40 324.40 216. Độ nhạy tuyệt đối Trong phép đo AAS.vn (pg/l) 45.008 0.ebook.5.05 0.10 1.80 Fe 302.0 60.80 Cu 327.0 54. hay bằng 3 lần tín hiệu nền b.edu.0 27.0 35.20 0.050 0.10 0.04 0.50 248.0 20.025 0.0 162.40 357. Phương pháp phân tích có độ nhạy cao tức là nồng độ giới hạn dưới có thể phân tích được là nhỏ.07 0.

324.6 KK .1 0.02-2 Cs – 852.3 0.6-60 Be-234.C2H2 KK .C2H2 N2O .4 Ge .9 Fe .0 0.C2H2 1-2 0.C2H2 0.C2H2 N2O .2 15.3 2.15 0.2 1-60 1-50 As – 193.C2H2 0.9 Bi-223.9 Ir – 208.005 0.1 B .C2H2 0.0 0.C2H2 0.C2H2 KK .C2H2 KK .1 0.9 Ir – 208.2-15 Cr – 357.7: Độ nhạy.05 0.0 0.3 12.217.4 0.0 0-04-4 1-50 25-1500 Cd – 228.2 2-200 Sb-217.C2H2 N2O .01 0.02 0.7 Cr – 357.0 0.2-10 0. giới hạn phát hiện và khoảng xác định của các nguyên tố theo AAS Các đặc trưng của AAS 84 Nguyên tố Đèn khí để vạch đo(nm) nguyên tử 1 2 Độ Giới hạn phát nhạy(µg/mL) hiện(µg/mL) Khoảng xác định(µg/mL) 3 4 5 Al-309.4 1.5-20 30-2000 1-100 2.2 10.8 KK .006 0.5 0.01 0.0 8.C2H2 KK .1 Ca – 422.1 0.4-25 0.8 Ga – 287.C2H2 0.008 0.01 0.1-8 0.C2H2 KK .6 3.2-20 0.07 0.edu.C2H2 KK .8 KK .9 Co – 240.02 0.1-10 2-150 3-200 0.4 0.3 Li – 670.C2H2 N2O .C2H2 KK .C2H2 KK .0 1.242.7 Cu .5-200 20-1500 0.08 0.04 1.2 0.1 0.7 N2O .003 0.1 0.2 Au .Bảng 2.02 0.2-20 0.05-4 http://www.C2H2 KK .vn .02 0.05-4 0.7 KK .6 As-193.3 Pb .3 N2O .7 Ca – 422.05 0.C2H2 KK .02 0.265.C2H2 1.9 KK .5 10.248.C2H2 N2O .0 0.0 0.5 0.C2H2 KK .15 0.ebook.C2H2 N2O .03 0.0 N2O .15 0.75-50 0.3-25 Pb .0 0.3 In – 303.C2H2 KK .C2H2 Ar – H2 0.2 10-100 0.249.03 0.8 Hf – 307.7 Ba-553.283.

2.0001 10 2 3 0.50 Li – 670.edu.000 0. Bảng 3.0005 1 2 20 10 50 Be – 234.ebook.000 10.0001 0.000005 0.90 Bi – 223.001 0.50 0.Giới hạn phát hiện Bên cạnh khái niệm về độ nhạy.003 0.0002 0.70 0. người ta còn sử dụng về giới hạn phát hiện đối với một nguyên tố khi dùng một vạch phổ để chứng minh nó.003 1.001 0.000 0.80 Co – 240.00005 0. a.01 1. Giới hạn phát hiện tương đối của một nguyên tố theo một vạch phổ nhất định có thể xem là nồng độ nhỏ nhất của nguyên tố đó ở trong mẫu phân tích để còn có thể phát hiện được tín hiệu hấp thụ của nó theo vạch phổ đó ở trong một điều kiện nhất định đã chọn.0003 3.1 10 Mg – 285.000 20. Giới hạn phát hiện cũng có hai khái niệm tương tự như độ nhạy.30 K – 766.00003 0.002 0.242.00001 3 20 1 Cd – 228.3 http://www.000 0.01 0.01 0.0002 2. Giới hạn phát hiện tuyệt đối của một nguyên tố là khối lượng tối thiểu của nguyên tố đó cần có trong môi trường hấp thụ để còn có thể phát hiện được tín hiệu hấp thụ của nó cũng trong một điều kiện nhất định đã chọn.70 0.01 5.1 5 C – 357. Đó là giới hạn phát hiện tuyệt đối và tương đối.000 2.70 Fe – 248.000 1.000 5.00002 0.00003 0.000 2.000 20.80 0.10 Al – 309.002 0.000 25.02 0.00002 0.1.10 Ca – 422.000 200.000 10.00 0.00001 1 Mn – 279.50 Mo – 313.000 10. b.0001 0.003 0.001 100 0.000001 0.8: Giới hạn phát hiện của mộ số nguyên tố.5.vn 85 .000 0.70 Au .20 0.000002 0.90 Cu – 324.000 100.02 0.30 AS – 193.002 0.00003 0.000001 0.80 Ba – 553.000 500.001 0.0001 0.30 Na – 589. F-AAS Nguyên tố ETA-AAS Vạch đo(nm) Tương đối(µg/mL) Tuyệt đối(pg) Tương đối(µg/mL) Tuyệt đối(pg) Ag – 328.000 0.2 3 0.15 0.000001 0.

000 0.00005 5 Ti – 364.000 0.70 0.Cb (3.01 100 10000 Như vậy.2 250.000 0.8). với mỗi một nguyên tố và mỗi vạch phổ cũng có giớihạn phát hiện khác nhau.50 0.000 0.000 0.5.10 0. Nghĩa là khi nồng độ C rất nhỏ.318.02 100.000 0.1). Khoảng nồng độ C của nguyên tố phân tích ứng đúng với phương trình(5.000 0. Trong khoảng nồng độ này thì quan hệ giữa D và C là có dạng của phương trình tóan học y = a10.000 0.0001 200 10 Se – 196.001 0. Thực nghiệm cho thấy rằng khỏang xác định đối với mỗi nguyên tố là khác nhau.90 Sb – 217.0005 50 Sn – 235.30 0.60 0.0005 50 Si – 251. Bảng sau là một ví dụ về khoảng xác định của một số nguyên tố theo các vạch phổ của nó trong phép đo AAS.50 W – 255.3.05 80.0001 10 Sr – 460.vn .002 10. D = K. C (3.002 2000 V .05 100.8) này được gọi là khoảng xác định(hay là khỏang tuyến tính) của nguyên tố đó theo phương pháp đã nêu.04 100. 86 http://www.002 0.7) Như chúng ta đã nghiên cứu ở trên(mục I. thì mối quan hệ giữa D và C là tuyến tính.00002 2 Pt – 265.00 0.05 0.1 0.00 0.000 10000. trong mối quan hệ này.00 0.ebook. Trong một nguyên tố.000 0.8) Nghĩa là chỉ trong một khoảng nồng độ C nhất định và nhỏ. việc định lượng một nguyên tố là dựa vào phương trình cơ bản sau: D = K. D chỉ phụ thuộc tuyến tính vào C khi b=1. Khoảng xác định Trong phép đo phổ hấp thụ nguyên tử.0001 10 Pb – 217.01 20.edu. thì vạch phổ nào có khả năng hấp thụ mạnh sẽ có giới hạn phát hiện ở lượng nhỏ hay nồng độ nhỏ. mỗi vạch phổ khác nhau là rất khác nhau.002 10. 1.5 20.000 250.Ni – 232.60 0. ứng đúng với phương trình(5.

1 0.06 1.5-15.7 0. Mn 279.0 0.Vùng tuyến tính của phép đo Nguyên tố Vạch(nm) Độ nhạy Vùng tuyến (( g/ml) tính( g/ml) 309.8-30.Bảng 2. 1. Cu 324. 0.8-30. 0. 396. 0.5 0.5-25. 271.1 0.1-10.-500.2-16.1 48.9 372.6-30.2 0.-50.-20. 425.2 2.1-5.1-10.-25. 2.5 1. 0.3 0.5 1. Sự hấp thụ nền http://www.6 341.edu.9.2 0.05 0.5-15.08 0.4 0.3-8.9 216.9 359.5 279.5-25.03 0.4 0.06 0.6. 0.1 0.4 217. Al Ba Cr Fe 1.2-12. 248. 234. Ni 230.3 257.1-10. 357.3 0.5 0. 1.7 327.-12.1 403.04 0.0 50. 0. 0.6 250.-80.5 0.ebook.1 0.8 280.7 0.02 0.1 0. 553.6 1.04 0.-25.2 8. 0.3-15. 2. 0.4 0. Si 251. 4.5 0.01 0.25 0. 0.3 0.1-10.3 252.3 0.25 0.15 0.2 237.2-15.6 455.0 10.4 429. 0.-30.2-30.vn 87 .0 0.3 0. 350.0 331.02 0.8-20.4-15.2-8. 288.1-10.

ebook. Vì thế trong mỗi mục đích phân tích cụ thể cần phải nghiên cứu và chọn những vạch phân tích phù hợp để loại trừ sự chen lấn cuả các vạch phổ cuả nguyên tố khác. Hình 2. ngày nay người ta lắp thêm vào máy quang phổ hấp thụ nguyên tử hệ thống bổ chính nền.7. dung môi được dùng cho mẫu phân tích và chất chuẩn không giống nhau. Mặc dù phổ hấp thu nguyên tử là rất đơn giản nhưng cũng có những trường hợp bị trùng lấp vạch phổ.10: Sự chen lấn và sự trùng vạch phổ của các nguyên tố 88 http://www. đặc tính cháy. Ví dụ khi xác định Pb trong mẫu sinh học thì sự hấp thụ nền là không đáng kể. sức căng bề mặt) của mẫu phân tích và chất chuẩn khác nhau.8: Minh họa sự nhiễu nền do ảnh hưởng của độ nhớt. nhiệt độ ban đầu của các dung dịch không giống nhau.edu.9% NaCl) thì ảnh hưởng này là rất lớn. Điều này có thể xảy ra khi dung dịch mẫu có chứa muối hòa tan hoặc axit với nồng độ cao. Do đó trong mỗi trường hợp cụ thể phải xem xét để tìm biện pháp loại trừ.vn . một vài trường hợp cụ thể được cho trong bảng sau: Bảng 2. Sự nhiễu nền xảy ra khi các tính chất vật lý(độ nhớt.Sự nhiễu nền có thể gây ra sự giảm và cũng có thể làm tăng tín hiệu phân tích. Nhưng khi xác định Pb trong nước biển( nền 2. Để loại trừ phổ nền. Sự chen lấn cuả vạch phổ Yếu tố này thường thấy khi các nguyên tố thứ ba ở trong mẫu phân tích có nồng độ cao và đó thường là nguyên tố cơ sở cuả mẫu. 1.

. C2x.edu.. Phương pháp đường chuẩn. 2.76 Fe 271.Bước sóng Nguyên tố Bước sóng hấp thu cản trở hấp thu Al Cu 308. hay do thành phần cuả hỗn hợp khí cháy không được chọn phù hợp(thường là quá dư Acetylen). đặc biệt là trong ngọn lửa đèn khí.33 324.69 Nguyên tố Trong môi trường hấp thụ.90 Ga Hg 403. Các hạt loại này thường có thể có ở lớp vỏ ngọn lửa.75 V Eu 308. http://www.65 Mn Co 403. hay các hạt muội cacbon cuả nhiên liệu chưa được đốt cháy hoàn toàn. Các hạt này hoặc hấp thụ hoặc chắn đường đi cuả chùm sáng từ đèn chiếu vào môi trường hấp thụ.31 253. C2. 2.ebook. 2.21 324. Yếu tố này thể hiện rất rõ khi chọn không đúng chiều cao cuả đèn nguyên tử hoá mẫu và khi hỗn hợp khí cháy không được đốt cháy tốt. 1. Phương pháp định luợng bằng phổ AAS Để xác định nồng độ(hàm lượng của một nguyên tố) trong mẫu phân tích theo phép đo phổ hấp thụ nguyên tử người ta thường thực hiện theo các phương pháp sau đây. Do đó cũng gây ra những sai số cho kết quả đo cường độ vạch phổ thực. Phương pháp thêm chất chuẩn. nhiều khi còn có chứa cả các hạt rắn rất nhỏ li ti của vật chất mẫu chưa bị hoá hơi và nguyên tử hóa.30 253.65 Mn 403.90 Pt 271. Ví dụ các mẫu đầu có nồng độ của nguyên tốc X cần xác định là C1.30 Si 250. C3. C5. Sau đó chọn các điều kiện phù hợp và đo cường độ cuả một vạch phổ hấp thụ cuả nguyên tố phân tích trong tất cả các mẫu đầu và mẫu phân tích đã được chuẩn bị ở trên.1.. dãy mẫu chuẩn( thông thường là 5 mẫu đầu) và các mẫu phân tích trong cùng một điều kiện. C4.31 Ga 403. Phương pháp đồ thị chuẩn Trước hết người ta phải chuẩn bị một dãy mẫu đầu.vn 89 .69 V 250. và mẫu phân tích là C1x.

C3. Chỉ như thế mới loại trừ được yếu tố ảnh hưởng về thành phần cuả mẫu(Matrix effect). 2. dễ thực hiện và rất thích hợp với mục đích phân tích hàng loạt mẫu cuả cùng một nguyên tố.. 90 http://www. Phương pháp thêm chất chuẩn Trong thực tế phân tích. Ví dụ lượng thêm vào là C1 C2.edu.ebook.2. bằng cách lấy một lượng mẫu phân tích nhất định và cho thêm vào đó những lượng nhất định cuả nguyên tố cần xác định theo từng bậc nồng độ(theo cấp số cộng). kiểm tra nguyên liệu sản xuất. Vì mỗi khi dựng một đường chuẩn chúng ta có thể xác định được nồng độ cuả một nguyên tố trong hàng trăm mẫu phân tích.. đặc biệt là xác định lượng vết kim loại.vn . C4. khi gặp phải các đối tượng phân tích có thành phần phức tạp và không thể chuẩn bị được một dãy mẫu đầu(mẫu chuẩn) phù hợp về thành phần với mẫu phân tích.9: phương pháp đồ thị chuẩn Phương pháp này đơn giản..Hình 2. thì tốt nhất là dùng phương pháp thêm chất chuẩn.như thế chúng ta sẽ có một dãy mẫu chuẩn là: C0 = C x C1 =(Cx + C1) C2 =(Cx + C2) C3 =(Cx + C3) C4 =(Cx + C4) Trong đó Cx là nồng độ cuả nguyên tố cần xác định trong mẫu phân tích. như trong kiểm tra chất lượng thành phẩm. Nguyên tắc cuả phương pháp này là người ta dùng ngay mẫu phân tích làm nền để chuẩn bị một dãy mẫu đầu.

edu. Chính đoạn O C0 là bằng giá trị Cx phải tìm (hình 2. hai đường này cắt nhau tại điểm M. D3 và D4.Tiếp đó cũng chọn các điều kiện thí nghiệm phù hợp và một vạch phổ cuả nguyên tố phân tích. Có như thế thì phần nội suy tuyến tính mới có ý nghĩa chính xác. nồng độ thêm vào cuả nguyên tố phân tích phải theo từng bậc và khoảng cách cuả các bậc đó phải xấp xỉ bằng nồng độ Cx phải tìm. nó cắt trục hoành tại điểm C0. Đó chính là đường chuẩn cuả phương pháp thêm chất chuẩn. Sau đó để xác định nồng độ Cx chưa biết chúng ta làm như sau: Kéo dài đường chuẩn về phía trái. Nhưng phải chú ý rằng. dựng một đường chuẩn theo hệ tọa độ D C. từ điểm M hạ đường vuông góc với trục hoành. Mặt khác lại loại trừ được hoàn toàn ảnh hưởng về thành phần cuả mẫu cũng như cấu trúc vật lý cuả các chất tạo thành mẫu.10: phương pháp thêm chất chuẩn Phương pháp này có ưu điểm là quá trình chuẩn bị mẫu dễ dàng. Điểm thuận lợi cuả phương pháp thêm chất chuẩn là hạn chế được nhiều sai số phân tích gây ra bởi những yếu tố gây nhiễu do sự khác nhau về thành phần vật lý và hóa học cuả mẫu và chất chuẩn.vn 91 . tiến hành ghi cường độ hấp thụ cuả vạch phổ đó theo tất cả dãy mẫu đầu. đường này cắt trục hoành tại điểm C0. D1. chúng ta thu được các giá trị tương ứng là D0. Hoặc cũng có thể xác định Cx bằng cách từ gốc toạ độ kẻ một đường song song với đường chuẩn và từ điểm D0 kẻ đường song song với trục hoành. không cần nhiều hóa chất tinh khiết cao để chuẩn bị dãy mẫu đầu nhân tạo. D2.0). Bây giờ từ các giá trị cường độ này và ứng với các nồng độ thêm vào cuả nguyên tố phân tích. Hình 2.ebook. http://www.10). Đường chuẩn này cắt trục tung D tại điểm có toạ độ(D0. đoạn OC0 chính bằng nồng nồng độ Cx cần tìm.

phương pháp phân tích phổ hấp thụ nguyên tử đã được sử dụng khá phổ biến để xác định các kim loại trong các mẫu quặng.các nguyên tố vi lượng trong phân bón.1. Với các trang bị kỹ thuật hiện nay. các mẫu quặng đa kim loại. nước uống. Trong khoảng hai đến ba thập kỷ nay. đặc biệt là các loại mẫu có thành phần vật lý và hóa học phức tạp. Hình 2. đất. các sản phẩm nông nghiệp.11: Ví dụ minh họa phương pháp thêm chất chuẩn 3. thức ăn gia súc. bằng phương pháp phân tích này người ta có thể định lượng được hầu hết các kim loại(khoảng 65 nguyên tố) và một số á kim đến giới hạn nồng độ cỡ ppm bằng kỹ thuật F-AAS.vn . rau quả. và đến nồng độ ppb bằng kỹ thuật ETA-AAS với sai số phân tích dao động trong khoảng 3-10%.edu.… 92 http://www. đá. dầu mỏ và các phân đoạn dầu mỏ.ebook. nước khoáng. thực phẩm. sinh học. các mẫu y học. Đối tượng của phương pháp Đối tượng chính của phương pháp phân tích theo phổ hấp thụ nguyên tử là phân tích lượng nhỏ(lượng vết) các kim loại trong nhiều đối tượng mẫu khác nhau của các chất vô cơ và hữu cơ và đặc biệt là hàm luợng các kim loại có trong dầu mỏ và các phân đoạn dầu mỏ. Ứng dụng của phương pháp quang phổ hấp thụ nguyên tử AAS để xác định hàm luợng kim loại và các nguyên tố 3.Phương pháp này được sử dụng rất nhiều trong phân tích lượng vết và lượng cực nhỏ các nguyên tố kim loại trong các loại mẫu khác nhau.

Mặt khác cũng tránh được sự nhiễm bẩn mẫu khi xử lý qua các giai đoạn phức tạp. Các kết quả phân tích lại có thể được lưu lại trên máy tính. 3.. nếu sử dụng kỹ thuật nguyên tử hóa không ngọn lửa thì có thể đạt đến độ nhạy 10-7%. Chính vì có độ nhậy cao.Ở nhiều nước trên thế giới. đẩy kim loại. Te.như phản ứng tạo kết tủa không tan. tốn ít thời gian không cần phải dùng nhiều hóa chất tinh khiết cao khi làm giàu mẫu.vn 93 . Đặc biệt là trong phân tích các nguyên tố vi lượng trong các đối tượng mẫu y học. phương pháp phân tích phổ hấp thụ nguyên tử cũng có những ưu điểm và nhược điểm nhất định. giữa kim loại đo phổ và chất cần phân tích. các chất hữu cơ. kiểm tra các hóa chất có độ tinh khiết cao.10-5. lưu huỳnh. Đặc biệt. Do có độ nhậy cao nên trong nhiều trường hợp không phải làm giàu mẫu nguyên tố cần xác định trước khi phân tích. Phương pháp đo phổ hấp thụ nguyên tử đang được phát triển rất nhanh. Nó cũng đã và đang được sử dụng như là một công cụ phân tích cho nhiều ngành khoa học và kinh tế. Đây là một đối tượng mới. Ưu điểm thứ ba cuả phương pháp này là các động tác thực hiện nhẹ nhàng. như các hợp chất hữu cơ halogen. do đó tốn ít nguyên liệu mẫu. Se. không những để phân tích các kim loại.ebook.2. hay hòa tan kim loại.edu. Cũng như các phương pháp phân tích khác. nông nghiệp. P. nên phương pháp phân tích này đã được sử dụng rất rộng rãi trong nhiều lãnh vực để xác định lượng vết các kim loại. Các ưu điểm và nhược điểm đó là: Phép đo phổ hấp thụ nguyên tử có độ nhạy và độ chọn lọc tương đối cao. sinh học.. photpho. nhất là các nước phát triển. các á kim. S. mà phương hướng đang phát triển nhất hiện nay là nghiên cứu xác định các chất hữu cơ. một vài á kim như Si. Gần 60 nguyên tố hóa học có thể được xác định bằng phương pháp này với độ nhậy từ 1.10-4 đến 1. cũng được xác định bằng phương pháp phân tích AAS. phương pháp phổ hấp thụ nguyên tử đã trở thành một phương pháp tiêu chuẩn để định lượng nhiều kim loại. tạo phức. Đồng thời http://www. Còn các anion. Những ưu điểm và nhược điểm của phép đo AAS. Bên cạnh các kim loại. không có phổ hấp thụ nguyên tử nguyên tử phải xác định theo cách gián tiếp thông qua một kim loại có phổ hấp thụ nguyên tử nhờ một phản ứng hóa học trung gian có tính chất định lượng. phong phú đang được nghiên cứu và phát triển..

Trong số các lò trên thì hai loại lò ngọn lửa và lò Grafit là phổ biến nhất. Lò Graphit: Phương pháp GF-AAS(Graphite – Furnace) Lò ghép cặp cảm ứng: Phương pháp ICP-AES Hồ quang và tia điện: Phương pháp AES chụp ảnh. Các dụng cụ. Nhược điểm chính của phương pháp phân tích này là chỉ cho ta biết thành phần nguyên tố của chất ở trong mẫu phân tích. mà không chỉ ra trạng thái liên kết của nguyên tố ở trong mẫu.1.có thể xác định đồng thời hoặ liên tiếp nhiều nguyên tố trong một mẫu. Vì thế nó chỉ là phương pháp phân tích thành phần hóa học của nguyên tố mà thôi. Các kết quả phân tích rất ổn định. Máy đo AAS Cấu trúc và tính năng kỹ thuật của các thiết bị phân tích dưạ trên phổ nguyên tử chủ yếu tùy thuộc vào loại kỹ thuật được áp dụng sự nguyên tử hóa mẫu phân tích.edu.ebook. gọi là lò nguyên tử hóa. Mỗi loại kỹ thuật tạo ra một lò phản ứng riêng biệt. 4. máy hấp thụ nguyên tử bao gồm 5 cấu kiện chính: Nguồn bức xạ kích thích Lò nguyên tử hóa(Ngọn lửa. phép đo phổ hấp thụ nguyên tử cũng có một số hạn chế và nhược điểm nhất định. Căn cứ đặc điểm của từng loại lò nguyên tử hóa người ta thiết kế ra loại thiết bị đo độ hấp thụ A(phương pháp AAS) Hiện nay sử dụng 4 loại lò nguyên tử hóa sau đây: Ngọn lửa đèn khí: Phương pháp F-AAS và phương pháp F-AES( Flame – Atomic Emission Spectroscopy). Bên cạnh những ưu điểm. lò Graphit) - 94 Máy đơn sắc Bộ dò quang điện để đo cường độ ánh sáng và khuếch đại tín hiệu Thiết bị điện tử làm bộ xử lý tín hiệu phân tích và ghi đo độ hấp thụ http://www. Trong nhiều trường hợp sai số không quá 15% với vùng nồng độ cỡ 12ppm. Mặt khác cũng chính do phép đo có độ nhạy cao. 4.vn . sai số nhỏ. cho nên sự nhiễm bẩn rất có ý nghĩa đối với kết quả phân tích hàm lượng vết. Vì thế môi trường không khí phòng thí nghiệm phải không có bụi. hóa chất dùng trong phép đo phải có độ tinh khiết cao. Các cấu kiện chính của thiết bị đo phổ hấp thụ nguyên tử AAS Nói chung.

Trong hệ máy hai chùm. chùm mẫu được hội tụ chuyền qua buồng mẫu và chùm đối chứng được hội tụ và được chuyền trực tiếp vòng qua buồng mẫu.Có hai kiểu cơ bản cuả máy hấp thụ nguyên tử: loại một chùm tia(single beam) và loại hai chùm tia(doublebeam). Do đó.1.12: Sơ đồ hoạt động của máy hấp thụ nguyên tử loại một chùm tia Nguồn sáng(từ đèn Catot rỗng hoặc đèn EDL) phát bức xạ một phổ đặc trưng cho từng nguyên tố truyền xuyên qua buồng mẫu đi vào máy đơn sắc. Dưới đây là một vài lọai máy hấp thụ nguyên tử của các hãng sản xuất thiết bị phân tích tiêu biểu trên thế giới: http://www.ebook.1.vn 95 . Máy quang phổ hấp thụ hai chùm(double beam) Hình 2. 4.edu. sự thay đổi(tăng giảm) ở cường độ nguồn không gây ra sự thay đổi(tăng giảm) ở thiết bị ghi tín hiệu. Máy quang phổ hấp thụ một chùm(single beam) Hình 2.13: Sơ đồ hoạt động của máy hấp thụ nguyên tử loại hai chùm tia Nguồn ánh sáng từ đèn được chia thành hai chùm. 4. tín hiệu ghi lại tiêu biểu cho tỉ lệ của chùm mẫu và chùm đối chứng.2. và vì vậy làm tăng tính ổn định.1.

Hình 2. và các đèn phổ liên tục có biến điệu(đã được đơn sắc hoá). 96 http://www.15: Máy hấp thụ nguyên tử kiểu ngọn lửa GBC PAL 4000(Úc) Hình 2.16: Máy hấp thụ nguyên tử kiểu lò Graphit GBC PAL 4000(Úc) 4. Nguồn phát tia bức xạ đơn sắc trong phép đo phổ hấp thụ nguyên tử thường là các đèn catôt rỗng(HCL).ebook.edu.14: Máy hấp thụ nguyên tử hiệu Shimatzu AA 6300 Hình 2.vn . Cấu tạo của các bộ phận trong máy AAS Muốn thực hiện được phép đo phổ hấp thụ nguyên tử người ta cần phải có một nguồn phát tia bức xạ đơn sắc(tia phát xạ cộng hưởng) cuả nguyên tố cần phân tích để chiếu qua môi trường hấp thụ.các đèn phóng điện cực(EDL).2.

edu. người ta thường dùng chủ yếu ba loại nguồn phát tia bức xạ đơn sắc. http://www.Nhưng dù là loại nào. đặc trưng) cuả nguyên tố cần phân tích.ebook.vn 97 . Chùm tia phát xạ đó phải có cường độ ổn định. phải điều - chỉnh được với cường độ mong muốn cho mỗi phép đo. W-Lamp). phải lập lại được trong nhiều lần đo khác nhau trong cùng điều kiện. Đèn Catot rỗng(HCL) Đèn catot rỗng là kiểu đèn phóng điện có hình dạng và cấu tạo nguyên tắc như sau. và phải không bị các yếu tố vật lý khác nhiễu loạn Xuất phát từ những nhiệm vụ và yêu cầu phải thoả mãn.2.1. đèn catốt rỗng HCL được dùng phổ biến 4. Đó là: Đèn Catot rỗng (HCL-Hollow Cathode Lamp) Đèn phóng không điện cực (EDL-Electrodeless Discharge Lamp) Đèn phát phổ liên tục đã được biến điệu (D2-Lamp. nguồn phát tia bức xạ đơn sắc trong phép đo phổ AAS cũng phải thỏa mãn những điều kiện sau đây. Nguồn phát tia bức xạ đơn sắc phải tạo ra được các tia phát xạ nhạy(các vạch phát xạ nhạy. hiện nay trong phép đo phổ hấp thụ nguyên tử. Nguồn phát tia bức xạ phải cung cấp được một chùm tia phát xạ - thuần khiết chỉ bao gồm một số vạch nhạy đặc trưng của nguyên tố phân tích. Trong ba loại đó. Nhưng lại phải bền vững theo thời gian. Chùm tia phát xạ đơn sắc do nguồn đó cung cấp phải có cường độ cao.

Anot được chế tạo bằng kim loại trơ và bền nhiệt như W hay Pt. Thân và vỏ đèn bằng thủy tinh hay thạch anh.edu. b.ebook. Catot được chế tạo có dạng hình xylanh hay hình ống rỗng có đường kính từ 3-5 mm. Cửa sổ của đèn có thể là pyrex hay thạch anh trong suốt trong vùng UV hay VIS là tùy thuộc vào loại đèn của từng nguyên tố phát ra chùm tia phát xạ nằm trong vùng phổ nào. để cắm vào nguồn điện nuôi cho đèn làm việc. 98 http://www.9%). cửa sổ và bệ đỡ các điện cực anot và catot. Điện cực Điện cực của đèn là Catot và Anot. Đèn này chỉ phát ra những tia bức xạ nhạy của nguyên tố kim loại làm catot rỗng. a.vn .17: Đèn Catot rỗng (HCL) Đèn phát tia bức xạ đơn sắc được dùng sớm nhất và phổ biến nhất trong phép đo AAS là đèn Catot rỗng (HCL). Nguồn nuôi là nguồn một chiều có thế 220-2405.Hình 2. c. Bệ đỡ bằng nhựa PVC. Anot đặt bên cạnh catot hay là một vòng bao quanh catot. Cả hai điện cực được gắn chặt trên bệ đỡ của thân đèn và cực catot phải nằm đúng trục xuyên tâm của đèn. Nghĩa là vạch phát xạ cộng hưởng để đo phổ hấp thụ ở vùng nào thì nguyên liệu làm cửa sổ S phải trong suốt ở vùng đó. Hai đầu của hai điện cực được nối ra hai cực gắn chặt trên đế đèn. dài 5-6 mm và chính bằng kim loại cần phân tích với độ tinh khiết cao(ít nhất 99. Thân và vỏ Thân đèn gồm có vỏ đèn. Khí trong đèn Trong đèn phải hút hết không khí và nạp thay vào đó là một khí trơ với áp suất từ(1-5 torr) 5-15mmHg. Dây dẫn của catot cũng là kim loại W hay Pt. Các vạch phát xạ nhạy cuả một nguyên tố thường là các vạch cộng hưởng.

Các đèn catot rỗng có cấu tạo như đã mô tả ở trên là những đèn HCL đơn một nguyên tố. Để chế tạo các loại đèn kép này. Theo lý thuyết và thực nghiệm của thực tế phân tích theo kỹ thuật đo phổ hấp thụ nguyên tử.vn 99 . Mỗi đèn HCL đều có dòng điện giới hạn cực đại mà đèn có thể chịu đựng được và giá trị này được ghi trên vỏ đèn. Đèn phóng điện không điện cực (EDL) Nguồn phát tia bức xạ thứ hai được dùng trong phép đo phổ hấp thụ nguyên tử là đèn phóng điện không điện cực. (K+Na).edu. người ta cũng đã chế tạo được một số đèn kép đôi. Hợp kim này phải có thành phần phù hợp. Dòng điện qua đèn HCL của mỗi nguyên tố là rất khác nhau. Nguồn nuôi đèn Đèn được đốt nóng đỏ để phát chùm tia phát xạ cộng hưởng nhờ một nguồn điện một chiều ổn định. nói chung các đèn kép thường có độ nhạy kém hơn các đèn đơn tương ứng. Ví dụ các đèn kép đôi là (Ca+Mg).Khí trơ đó là Argon. Các đèn kép ba như (Cu+Pb+Zn) và đèn kép sáu là (Cu+Mn+Cr+Fe+Co+Ni). catot của đèn HCL phải là hợp kim của các nguyên tố đó. (Cu+Pb).2. Thế và cường độ dòng điện làm việc của đèn HCL có liên quan chặt chẽ với công để tách kim loại ra khỏi bề mặt catot rỗng để tạo ra hơi kim loại sinh ra chùm tia phát xạ của đèn HCL.ebook. kép ba hay kép sáu nguyên tố. (Co+Ni).99%. Thế làm việc của đèn HCL thường là từ 250220 V tùy thuộc vào từng loại đèn của từng hãng chế tạo và tùy thuộc vào từng nguyên tố kim loại làm catot rỗng. (Cu+Cr). Khí nạp vào đèn phải không phát ra phổ làm ảnh hưởng đến chùm tia phát xạ của đèn và khi làm việc trong một điều kiện nhất định thì tỷ số giữa các nguyên tử đã bị ion hóa và các nguyên tử trung hòa phải là không đổi. Cường độ làm việc của các đèn catot rỗng thường là 3-50mA và cũng tùy thuộc vào mỗi loại đèn HCL của mỗi nguyên tố do mỗi hãng chế tạo ra nó.2.. (Cu+Mn). để sao cho cường độ phát xạ của các nguyên tố này là gần tương đương nhau Xét về độ nhạy. Ngày nay ngoài các đèn HCL đơn. nghĩa là mỗi đèn HCL đó chỉ phục vụ cho phân tích một nguyên tố. Loại đèn này cũng như đèn HCL http://www. d. chỉ nên dùng cường độ dòng trong vùng 60-85% dòng giới hạn cực đại đã ghi trên đèn HCL là tốt nhất. Hêli hay Nitơ nhưng phải có độ sạch cao hơn 99. 4.

286.10 0.80 0. Đèn EDL cũng bao gồm các bộ phận như đèn catốt rỗng.283.60 0. Một đầu của đèn EDL cũng có cửa sổ S.02 0.60 6.100 Zn.07 0.ebook.030 Hg.008 Pb. đặc biệt là các á kim. Thân đèn Là một ống thạch anh chịu nhiệt.50 1.edu.11. Hình 2.02 0.đều có nhiệm vụ cung cấp chùm tia phát xạ đặc trưng của nguyên tố phân tích.05 0.10 0. Cửa sổ cho chùm sáng đi qua cũng phải trong suốt với chùm sáng đó.30 2. đường kính 6-5 cm.03 0. b.50 0.03 0.Ngoài cùng là vỏ chịu nhiệt.50 0.vn . và được nối với nguồn năng lượng cao tần HF phù hợp để nuôi cho đèn EDL làm việc.90 0.02 0. Ngoài ống thạch anh là cuộn cảm bằng đồng.70 1. ổn định hơn đèn HCL Bảng 2.253. dài 18-15cm.20 0.228.80 0.80 0. Chất trong đèn 100 http://www. đèn EDL thực chất cũng là một ống phóng điện trong môi trường khí trơ có chứa nguyên tố cần phân tích với một nồng độ nhất định phù hợp để tạo ra chùm tia phát xạ chỉ bao gồm một số vạch phổ nhạy đặc trưng của nguyên tố phân tích. Cuộn cảm có công suất từ 800-400W tùy loại đèn của từng nguyên tố.18: Đèn phóng điện không điện cực a.213.00 4.80 0.400 Cd.01 0.200 Sn. thì đèn EDL cho độ nhạy cao hơn.018 Về cấu tạo. So sánh độ nhạy và giới hạn phát hiện của đèn HCL và EDL Nguyên tố Độ nhạy( g/ml) Giới hạn phát hiện( g/ml) HCL EDL HCL EDL As-193.

để làm sao khi toàn bộ chất hóa hơi bảo đảm cho áp suất hơi của kim loại đó trong đèn ở điều kiện nhiệt độ 800-5500C là khoảng 1-1. Chất này thay cho catot trong đèn HCL. đèn EDL của các á kim hay bán á kim thường có độ bền cao hơn đèn HCL. d. kim loại hay muối kim loại trong đèn được hóa hơi và bị nguyên tử hóa. vài mmHg. c.ebook. đèn gradient nhiệt độ(Controlled temperature-gradient lamp – CTGL). nguồn nuôi tần số 450 MHz và Đèn EDL sóng radio. nguồn nuôi tần số sóng radio 27. Pb. Nguồn nuôi đèn làm việc Nguồn năng lượng cao tầng để nuôi đèn EDL làm việc được chế tạo theo hai tần số: Tần số sóng ngắn 450 MHz và tần số sóng radio 27. Do nguồn nuôi là năng lượng cảm ứng điện từ với hai tần số khác nhau. trong quá trình đèn EDL hoạt động. người ta cũng đã chế tạo ra được nhiều lọai đèn phát tia bức xạ đơn sắc của các nguyên tố như đèn catot rỗng cường độ cao(High intensity emission lamp – HIEL).12 MHz.edu. Te.vn 101 . dưới tác dụng của năng lượng cao tần cảm ứng đèn được nung nóng đỏ. nên đèn EDL cũng được chia thành hai loại: Đèn EDL sóng ngắn. Tl và Zn.5mmHg. Đồng thời vùng tuyến tính của phép đo một nguyên tố khi dùng đèn EDL cũng thường rộng hơn so với việc dùng đèn HCL.12 MHz có công suất dưới 1KW. để khởi đầu cho sự làm việc của đèn EDL. Khi đèn làm việc. nó chính là nguồn cung cấp chùm tia phát xạ của nguyên tố phân tích. Các nguyên tử tự do được sinh ra đó sẽ bị kích thích và phát ra phổ phát xạ của nó dưới tác dụng nhiệt. Bi. Ngoài đèn Catot rỗng và đèn phóng điện không điện cực. khi chúng bị kích thích. Khí trong đèn Trong đèn EDL cũng phải hút hết không khí và nạp thay vào đó là một khí trơ Ar. Cd. He hay Nitơ có áp suất thấp. P. Đó chính là phổ vạch của kim loại chứa trong đèn EDL. http://www. Se. Sn.Là vài miligam kim loại hay muối kim loại dễ bay hơi của nguyên tố phân tích. Hg. Tuy đã có nhiều lọai đèn kiểu EDL được sản xuất nhưng tốt và được dùng nhiều chỉ có 12 nguyên tố á kim và bán á kim là As. Ngoài ưu điểm về độ nhạy và giới hạn phát hiện.

Đèn này tuy phát ra phổ liên tục.1.oại grafit. 102 http://www.vn . Với ló grafit giới hạn phát iện có thể nhỏ hớn cả 1000 lần so với loại lò ngọn lửa.3.3. Lò liên tục Mẫu phân tích phải được chuyển thành dạng tan trong dung dịch(dung môi sử dụng thường là nước và đôi khi là dung môi hữu cơ) rồi dùng một bộ phun áp lực(nebulizer) để tạo thành dạng sol khí và liên tục cấp vào lò nguyên tử hóa. 4. Tương tự như các lò phản ứng. nhưng nhờ hệ thống biến điệu và hệ lọc giao thoa. Thông thường khi dung lò grafit thường có bộ phận bơm mẫu tự động Trong loại lò gián đoạn l.ebook.edu.Các lọai đèn này có ưu điểm hơn đen HCL về độ nhạy. rẻ tiền và có độ bền tương đối cao. 4. Đây là loại lò nguyên tử hóa được dùng rất phổ biến trong các phương pháp F-AAS.3. Lò grafit( HGA) Loại lò này thường dung để xác dịnh các nguyên tố trong mẫu ở dạng vết và yếu cầu một lượng mẫu rất nhỏ cỡ vài microlit. chỉ lấy một thể tích cố định (khoảng vài chục L) của dung dịch mẫu phân tích rồi đưa thẳng vào lò nguyên tử hóa. F-AES và cả ICP-AES. Nhưng các lọai đèn này khó chế tạo và đắt tiền Ngoài ưu điểm về độ nhạy và giới hạn phát hiện. Do đó nó rất ưu việt đối với các máy phổ hấp thụ nhiều kênh và xác định đồng thời hay liên tục nhiều nguyên tố trong cùng một mẫu phân tích mà không phải thay đèn HCL cho việc đo phổ của mỗi nguyên tố. lò nguyên tử hóa có thể phân chia thành hai loại: Lò liên tục và lò gián đoạn 4.2. Đèn phổ liên tục có biến điệu Đó là các loại đèn phát phổ liên tục trong vùng tử ngoại và vùng khả kiến(UV-VIS). về vùng tuyến tính. đèn EDL của các á kim hay bán á kim thường có độ bền cao hơn đèn HCL. Nguồn phát phổ liên tục có ưu điểm là dễ chế tạo. nên chùm sáng phát xạ đó đã bị biến điệu và lượng tử hóa thành chùm sáng không liên tục coi như là một tia đơn sắc.3. Lò nguyên tử hoá Trong lò nguyên tử hóa xảy ra quá trình nguyên tử hóa toàn phần hay một phần đáng kể của nguyên tố cần xác định của mẫu phân tích.2. 4. về giới hạn phát hiện.

4.edu.e /f (2.e Trong đó: e .11) 103 .19: Lò grafit 4.10) hay có thể viết gần đúng như sau: Rm= m. Hầu hết các thiết bị đo phổ hấp thụ và phổ phát xạ nguyên tử hiện nay đều dùng loại máy đơn sắc cách tử.ebook. Nó được chế tạo từ những vật liệu đặc biệt và có các rãnh có khỏang cách nhất định Trong các cách tử hiện đại người ta lựa chọn một góc nghiêng thích hợp để tập trung phần lớn năng lượng của chùm tia tới vào một bậc nào đó.là khẩu độ tác dụng của cách tử(mm) f .n. Đa số các cách tử làm việc ở bậc nhiễu xạ m=1 có hiệu quả tập trung năng lượng cao và khi góc nhiễu xạ đúng bằng góc nghiêng của cách tử 4. Thông thường đó là tia cộng hưởng vì có lực dao động tử lớn nhất. Máy đơn sắc (Monochromator) Bức xạ sau khi ra khỏi lò nguyên tử hóa được hướng vào một thiết bị quang học gọi là máy đơn sắc để phân giải thành từng tia đơn sắc riêng biệt.vn (2. Lò nguyên tử hóa là một ống rỗng được chế tạo bằng than Graphit và được nung nóng bằng điện trong dòng khí quyển Argon.4.1.Đây là loại lò nguyên tử hóa được dùng phổ biến trong phương pháp GFAAS.độ dài của tiêu cự Dk – Độ tán xạ dài(nm/nmm) http://www. Bằng cách xoay cách tử ta lựa chọn ở khe ra của máy đơn sắc một tia đơn sắc đặc trưng của nguyên tố hóa học cần xác định. Năng suất phân giải Đặc trưng quan trọng nhất là năng suất phân giải của máy và được biểu diễn qua công thức sau: R = Dk. Hình 2. Những đặc trưng cơ bản của máy đơn sắc cách tử a. Cách tử là bộ phận quan trọng của máy AAS.

0 nm 4. muốn tách được hai vạch liền kề thì Rm >Ry/c. ví dụ khe 0. Với sự phát triển của khoa học và kỹ thuật.20: Nhân quang điện kiểu ống 104 http://www. Vùng phổ họat động của các detector lọai này thường là 190-900nm. Thông số dải phổ họat động phụ thuộc vào bản chất của nguyên liệu để chế tạo bản catot của nó.edu.vn . nó có độ nhạy và độ chọn lọc cao. Bộ dò (Detector) Là một lọai dụng cụ quang học dùng để thu nhận và phát hiện tín hiệu quang học theo hiệu ứng quang điện của nó.4.0.7. b. Chiều rộng phổ của khe sk Thường thì chiều rộng của khe vào và khe ra(s) bằng nhau được tính bằng(mm) theo công thức sau: sp = s /Dk (nm) Trong các tài liệu tra cứu thường sử dụng giá trị chiều rộng phổ của khe sk. ngày nay người a đã chế tạo ra được nhiều lọai detector quang học kiểu ống có thể khuếch đại tín hiệu đo được lên đến cỡ triệu lần Nhân quang điện kiểu ống là một lọai dụng cụ để thu nhận tín hiệu quang học có tính chất vạn năng.m .λ2.bậc phản xạ n .2.2. 2.ebook. Hình 2.số rãnh = 1/b Khi muốn biết một máy đơn sắc có khả năng phân giải được hai vạch kề nhau hay không thí phải tính được năng suất thực tế của máy bằng công thức sau: Ry/c = λ /∆λ Trong đó λ =(λ1 +λ2) /2 và ∆λ = λ1 .

2.1. Nếu mẫu có nồng độ nguyên tố cần xác định là qúa nhỏ thì thường chọn bước sóng có độ nhậy cao. Bao gồm 5 bậc với nhiều vạch phổ thì khe đo phù hợp là nằm trong vùng từ 0. Phải rõ ràng và nét.ebook. Các điều kiện ghi phổ AAS 5. Nói chung nhiều máy quang phổ hấp thụ thường có khe đo thay đổi được theo các giá trị từ 0. 2 và 10nm. Các thông số cần phải được chuẩn hóa là những thông số sau: Bước sóng hấp thụ. chúng ta cần phải có một quy trình phân tích cụ thể theo kỹ thuật đó.1.1.vn 105 . http://www.2 đến 10nm Ví dụ: 0. Khi cần độ nhạy cao thì chọn cận dưới. Do đó cần phải chọn chỉ một giá trị phù hợp nhất cho phép đo định lượng một nguyên tố theo vạch phổ đã được chọn. Nghĩa là phải có một phương pháp phân tích ổn định.edu. - Cường độ vạch phổ hấp thụ D phải phụ thuộc tuyến tính vào nồng độ C trong một vùng nồng độ nhất định.2. còn khi cần ổn định cao thì chọn cận trên.8. Nồng độ đặc trưng Nồng độ kiểm tra Khoảng tuyến tính 5.1. Nói chung nên chọn cường độ dòng nằm trong vùng từ 60% đến 85% so với cường độ cực đại ghi trên đèn HCL. Độ rộng tối ưu của khe đo.4. Khe đo cuả máy quang phổ Khe đo (khe vào và khe ra cuả chùm tia) có ảnh hưởng đến độ nhạy và vùng tuyến tính cuả phép đo. đôi khi có lọai lên đến 107.2 đến 1nm. 5. 5. 0. Một vài bước sóng của phổ sẽ được đưa ra. Tùy thuộc vào mục đích và nồng độ của mẫu mà chọn các bước sóng thích hợp. 0.3. 1.Hệ số khuếch đại của lọai detector này thường đến 106.1. Bước sóng hấp thụ (Vạch phổ) Vạch phổ được chọn để xác định nguyên tố mà mình mong muốn. có độ dài sóng chính xác. sao cho chỉ cho vừa đủ vạch phổ cần đo vào khe đo là tốt nhất. 5. Cường độ đèn HCL Cường độ dòng điện làm việc cuả đèn Catot rỗng (HCL). Vạch phổ này phải thỏa mãn các điều kiện: - Không bị các vạch khác chen lấn gây nhiễu hay trùng lặp. Xây dựng phương pháp phân tích Muốn xác định một nguyên tố theo một kỹ thuật nào đó. còn nếu nồng độ lớn thì chọn bước sóng có độ nhậy nhỏ hơn.

Thời gian đo Yếu tố này phụ thuộc vào đặc trưng kỹ thuật cuả từng máy quang phổ và tùy thuộc vào kỹ thuật nguyên tử hóa mẫu.5. mà đồng thời bị nhiều yếu tố ảnh hưởng. Tốc độ khí mang và tốc độ dẫn mẫu vào buồng aerosol hóa.2.2.5.1. Nồng độ đặc trưng Là nồng độ cần thiết của nguyên tố để tạo ra một tín hiệu bằng 0.ebook.vn .1. Nồng độ này rất quan trọng cho phép chọn những điều kiện về tốc độ khí và hóa hơi dung dịch cần phân tích 5.4. Grafit –AAS 106 http://www. Nồng độ này có thể tra theo các bảng tra cứu. Nếu nền cuả phổ có ảnh hưởng thì phải thực hiện phép đo có bổ chính nền để loại trừ ảnh hưởng đó và ngược lại. 5. 5.0044 đơn vị hấp thụ( khoảng 1% hấp thụ).1. Là nồng độ chuẩn để có thể đọc được 0. Nồng độ kiểm tra. Và phân lớn là những vạch phổ có độ nhậy cao.1. nếu không ảnh hưởng thì không cần thiết.9.10. với phép đo ETA-AAS thì đó lại là thời gian nguyên tử hóa mẫu 5. Có như thế mới có thể chuẩn bị một dãy mẫu chuẩn phù hợp cho phép đo cuả mình. Với phép đo F-AAS Cần phải chọn các thông số sau đây: Chọn thành phần khí cháy để tạo ra ngọn lửa có nhiệt độ phù hợp. Bề dày cuả lớp hấp thụ.7.Bổ chính nền khi đo Yếu tố này có thực hiện hay không là phụ thuộc vào vạch phổ được chọn để đo.1. Điều kiện nguyên tử hoá mẫu Vấn đề này tùy thuộc vào kỹ thuật được chọn để nguyên tử hóa mẫu. 5. 5. 5. Vùng tuyến tính Yếu tố này cũng cần được xác định chính xác cho từng vạch phổ đã chọn để định lượng nguyên tố phân tích.1.8. 5.2.edu. Chiều cao cuả đèn nguyên tử hóa mẫu(burner head).2 đơn vị hấp thụ ở bước sóng và độ rộng khe hở trong điều kiện tiêu chuẩn.1.2. Chiều cao đèn nguyên tử hóa mẫu Nếu chọn không đúng ta sẽ không những thu được độ nhạy kém và tín hiệu đo không ổn định. Với phép đo F-AAS thì đó là thời gian thu được tín hiệu hấp thụ ổn định.

vn 107 .Bao gồm những điều kiện: - Thời gian. Cs thể tích và nồng độ của chất chuẩn cho thêm. Nên tiến hành các thử nghiệm về sự nhiễu của các yếu tố khác như nồng độ các ion gây nhiễu.3. giới hạn phát hiện của máy.12) Trong đó: Sa. Phương pháp này có độ chính xác cao và giới hạn phát hiện rất nhỏ vì vậy dùng để phân tích các nguyên tố dạng vết hoặc vi lượng.1. Làm sạch cuvet graphit. Các điểm cần chú ý khi thực hiện phép đo Các đường chuẩn tốt nhất là được dựng trước khi phân tích mỗi ngày sẽ hạn chế được những sai số.edu.Vs.Độ nhậy của phương pháp. nếu thấy sai số trong phạm vi cho phép. - Có thể sử dụng phương pháp thêm trong đó hai dung dịch phân tích được lấy với lượng thể tích như nhau sau đó cho thêm vào một mẫu thứ nhất lượng thể tích dung dịch chuẩn với nồng độ đã biết còn dụng dịch mẫu thứ hai cho thêm lượng thể tích dung môi như trên. 5.Cs/(Sa-Sb)Vx (2. Vx. thể tích mẫu phân tích. khi đó nồng độ chưa biết của nguyên tố sẽ được tính toán như sau: Cx= Sb. Sự chen lấn cuả vạch phổ http://www. Tín hiệu đo trên máy được hiệu chỉnh với đường nền. Sb là hai tín hiệu đo Vs. Có thể sử dụng lại các đường chuẩn cũ sau khi kiểm tra vài điểm trước khi phân tích. Lượng mẫu đưa vào cuvet để nguyên tử hóa. Trước khi tiến hành đo trên máy mẫu phân tích phải được xử lý theo các phương pháp cụ thể cho từng đối tượng để loại trừ sự nhiễu phổ. Có thể có nhiều yếu tố ảnh hưởng đế kết quả đo do vậy phải luôn hiệu chỉnh. Khi đo phổ AAS bằng phương pháp nguyên tử hóa bằng lò grafit. Ngày nay các loại lò Grafit thường được thết kế cấu tạo với các bộ điều khiển nhiệt độ và tự động hóa cao. Công suất đốt nóng cuvet graphit để nguyên tử hóa mẫu.3. Khí môi trường cho quá trình nguyên tử hóa mẫu. nhiệt độ cuả các giai đoạn sấy mẫu.ebook. 5. tro hóa. Trình tự phân tích được cụ thể hóa trên mỗi máy và có hướng dẫn riêng vì vậy phải đọc kỹ trước khi thao tác trên máy.

69 Mn Co Ga V 403.edu.31 250.8-56A) khi xác định Fe(213.33 V 308.65 403.76 271. nhiều khi còn có chứa cả các hạt rắn rất nhỏ li ti của vật chất mẫu chưa bị hoá hơi và 108 http://www. Trong môi trường hấp thụ.65 403. Sự ảnh hưởng về phổ chủ yếu là do thiết bị và tính chất của ngọn lửa. nhất là với các máy có độ phân giải không cao. làm cho việc đo cường độ cuả vạch phổ phân tích gặp nhiều khó khăn và thiếu chính xác.vn . nên các vạch này xuất hiện với độ rộng lớn. Tuy các nguyên tố này có vạch phổ không nhạy nhưng do nồng độ lớn. Ví dụ sự cản trở của Zn(213.21 Cu Fe 324. Mặc dù phổ hấp thu nguyên tử là rất đơn giản nhưng cũng có những trường hợp bị trùng lấp vạch phổ. Nếu nó lại nằm cạnh các vạch phổ phân tích thì các vạch phổ này sẽ chen lấn các vạch phổ phân tích. Sự nhiễu về phổ xảy ra khi các vạch phổ được chọn để phân tích không tách hoàn toàn với các vạch phổ kế cận hoặc khi các vạch phổ phân tích này trùng với vạch phổ của một chất khác.8-58. đặc biệt là trong ngọn lửa đèn khí.31 253. một vài trường hợp cụ thể được cho trong bảng sau: Bảng 2.75 271.90 Eu Pt 324.9 A) trong thép nếu không chú ý đến sự nhiễu về phổ này thì kết quả phân tích hẳn nhiên là sai số rất lớn.Yếu tố này thường thấy khi các nguyên tố thứ ba ở trong mẫu phân tích có nồng độ cao và đó thường là nguyên tố cơ sở cuả mẫu.30 250.90 Ga Hg Mn Si 403.13: Sự chen lấn và sự trùng vạch phổ của các nguyên tố Nguyên tố Bước sóng hấp thu Nguyên tố cản trở Bước sóng hấp thu Al 308. Vì thế trong mỗi mục đích phân tích cụ thể cần phải nghiên cứu và chọn những vạch phân tích phù hợp để loại trừ sự chen lấn cuả các vạch phổ cuả nguyên tố khác.69 Những sự cản trở kiểu này có thể tránh được bằng cách chọn các vạch phổ phân tích không bị chèn(nhiễu).30 253.ebook.

Vì thế trong mỗi quá trình phân tích nguyên tố.3. sức căng bề mặt. Để loại trừ ảnh hưởng này chúng ta có thể dung các biện pháp sau: http://www. Nói chung. với kỹ thuật nguyên tử hoá mẫu trong ngọn lửa. tốc độ dẫn mẫu là tỷ lệ nghịch với độ nhớt cuả dung dịch mẫu. hay do thành phần cuả hỗn hợp khí cháy không được chọn phù hợp(thường là quá dư Acetylen). thành phần cuả các chất có trong dung dịch mẫu là nguyên nhân gây ra sự khác nhau về độ nhớt cuả dung dịch. vật lý cuả tất cả các nguyên tố khác.ebook. hay các hạt muội cacbon cuả nhiên liệu chưa được đốt cháy hoàn toàn. yếu tố này ảnh hưởng đến tốc độ dẫn mẫu và buồng Aerosol hoá và hiệu suất aerosol hóa cuả mẫu và từ đó mà ảnh hưởng đến kết quả phân tích. Hình 2.2. Độ nhớt và sức căng bề mặt cuả dung dịch mẫu Trong phép đo AAS. Yếu tố này thể hiện rất rõ khi chọn không đúng chiều cao cuả đèn nguyên tử hoá mẫu và khi hỗn hợp khí cháy không được đốt cháy tốt. 5. a.21: Ảnh hưởng của độ nhớt đến tốc độ dẫn mẫu Chính sự khác nhau về nồng độ axit và loại axit. Các hạt này hoặc hấp thụ hoặc chắn đường đi cuả chùm sáng từ đèn HCL chiếu vào môi trường hấp thụ.vn 109 . nhất là chất nền cuả mẫu. Yếu tố này thường thể hiện nhiều trong phép đo F-AAS.nguyên tử hóa. loại axit và thành phần hoá học. nồng độ chất nền cuả mẫu. nhất thiết phải đảm bảo sao cho mẫu phân tích và mẫu đầu phải có cùng nồng độ axit.edu. Ảnh hưởng của các yếu tố vật lý Ảnh hưởng của các yếu tố vật lý chủ yếu là do lỗi khi đưa mẫu vào ngọn lửa bởi ảnh hưởng về các tính chất vật lý của mẫu như độ nhớt.

có bề mặt chắc và mịn.- Đo và xác định theo phương pháp thêm chất chuẩn. hợp chất nó tồn tại trong mẫu. để làm bay hơi hết các chất còn lại trong cuvet. Nghĩa là bề mặt cuvet càng mịn thì ảnh hưởng càng nhỏ. b. và càng lớn khi mẫu phân tích có nồng độ lớn. Tráng bề mặt trong của cuvet graphit bằng một lớp các chất bền nhiệt.edu. Các cuvet được chế tạo từ graphit đã hoạt hoá thường hạn chế được hiệu ứng này. Dùng bơm để đẩy mẫu với một tốc độ xác định mà ta mong muốn. Vì vậy phải thực hiện ở nhiệt độ cao hơn nhiệt độ nguyên tử hoá nguyên tố phân tích. Dùng các loại cuvet được chế tạo từ các loại graphit đã được hoạt hoá toàn phần. 110 http://www. Để loại trừ ảnh hưởng này chúng ta có thể theo các cách sau: Làm sạch cuvet mỗi lần nguyên tử hoá mẫu. Nói chung các nguyên tố khó bay hơi và dễ sinh ra hợp chất bền nhiệt luôn luôn gây ra ảnh hưởng này lớn. Khi phân tích nên đo các mẫu có nồng độ nhỏ trước. Do tính chất này mà khi nguyên tử hoá mẫu để đo cường độ vạch phổ. - Pha loãng mẫu bằng một dung môi hoặc một dung dịch nền phù hợp. thì một lượng nhỏ của nguyên tố phân tích không bị nguyên tử hoá. Sự Ion hoá Đây là yếu tố vật lý thứ ba ảnh hưởng đến kết quả phân tích. cũng như loại cuvet Graphit được dùng để nguyên tử hoá mẫu.ebook. chúng được lưu lại trên bề mặt cuvet và cứ thế tích tụ lại qua một số lần nguyên tử hoá mẫu. Vì quá trình ion hoá thường làm giảm số nguyên tử tự do cuả nguyên tố phân tích trong môi trường hấp thụ tạo ra phổ. Nhưng đến một lần nào đó thì nó lại bị nguyên tử hoá theo và do đó tạo ra số nguyên tử tự do của nguyên tố phân tích tăng đột ngột không theo nồng độ của nó trong mẫu. Thêm vào mẫu những chất đệm có nồng độ phù hợp. Đồng thời cũng phụ thuộc vào bản chất cuả các nguyên tố. nghĩa là làm tăng cường độ của vạch phổ và dẫn đến làm sai lệch kết quả phân tích. bề mặt càng xốp thì ảnh hưởng càng lớn. Thêm vào mẫu một chất đệm có nồng độ đủ lớn.vn . c. Hiệu ứng lưu lại Yếu tố này thể hiện rõ ràng đặc biệt trong phép đo phổ không ngọn lửa.

10 22.vn 111 .00 90. Do đó cũng làm giảm cường độ của vạch phổ hấp thụ. Với một nguyên tố.00 23. thì khi nhiệt độ cuả môi trường hấp thụ càng cao. Thêm vào mẫu phân tích một chất đệm cho sự ion hoá.14: Mức độ ion hoá cuả một số nguyên tố Nguyên tố 0 ion Số % bị ion hóa ở nhiệt độ( C) Thế hóa(eV) 2000 3000 4000 Na 5. Đó là các muối halogen cuả kim loại kiềm có thế ion hoá thấp hơn thế ion hoá cuả nguyên tố phân tích với một nồng độ phù hợp.00 Ba 5.00 70.32 2.edu. do đó sự hấp thụ bị giảm.00 34.11 0. d. Bảng 2. Sự kích thích phổ phát xạ Yếu tố này xuất hiện thường làm giảm nồng độ của các nguyên tử trung hòa có khả năng hấp thụ bức xạ trong môi trường hấp thụ.50 17.00 Rb 4. thì nguyên tố đó cũng bị ion hoá nhiều hơn Sự nhiễu ion hoá xảy ra khi nhiệt độ ngọn lửa có đủ năng lượng kích thích nguyên tử kim loại bức xạ điện tử và tạo ra ion.00 82.00 96. chất chuẩn cũng như mẫu phân tích.00 Để loại trừ sự ion hoá cuả một nguyên tố phân tích chúng ta có thể dùng các biện pháp sau đây: Có thể kiểm soát sự nhiễu ion hóa bằng cách thêm một lượng thừa các chất(nguyên tố) dễ bị ion hóa vào trong mẫu trắng.31 1.00 Cs 3. Rb.20 1.30 5. mà trong điều kiện đó nguyên tố phân tích hầu như không bị ion hoá.ebook.00 K 4.00 6. như vậy trong điều kiện đó nguyên tố phân tích sẽ không bị ion hóa nữa.16 9.00 Ca 6. Khi những điện tử này sắp xếp lại sẽ làm giảm số lượng các nguyên tử ở trạng thái cơ bản. Na. http://www. Cs là thích hợp cho mục đích này Chọn điều kiện nguyên tử hoá có nhiệt độ thấp.00 26.Nhưng mức độ bị ion hoá cuả mỗi nguyên tố là khác nhau và phụ thuộc vào nhiệt độ cuả mội trường hấp thụ. Các kim loại kiềm như K.21 0.87 28.

ebook. có thế kích thích phổ phát xạ thấp hơn thế kích thích phổ phát xạ của - nguyên tố phân tích. Chỉnh giảm độ rộng của khe. Sự tăng cường độ vạch phổ khi nguyên tố phân tích tồn tại trong - 112 nền của mẫu là những hợp hợp chất dễ hóa hơi.10.70 2.10. do sự tạo thành các hợp chất dễ hóa hơi và dễ nguyên tử hóa. 10-7 5.90 5. http://www.3.00. 10-3 3. do sự tạo thành các hợp chất bền nhiệt. 10-2 Na-589.76 4. 10-4 7. 10-13 6.86 7.00 2.95 1.12 1. Lúc này các nguyên tố nền kìm hãm sự hóa hơi của nguyên tố phân tích. Nó xuất hiện cũng rất khác nhau trong mỗi trường hợp cụ thể và cũng nhiều trường hợp không xuất hiện. Đó chính là các muối halogen của kim loại kiềm. 10-7 4. Làm tăng cường độ của vạch phổ. Thêm vào mẫu các chất đệm để hạn chế sự phát xạ của nguyên tố phân tích.10 1.00. tăng cường độ dòng của đèn và pha loãng mẫu.3. Các ảnh hưởng hóa học thường có thể dẫn đến kết quả sau đây: Làm giảm cường độ của vạch phổ của của nguyên tố phân tích.Để loại trừ ảnh hưởng của sự phát xạ của nguyên tố phân tích chúng ta có thể dùng các biện pháp sau đây: Chọn nhiệt độ nguyên tử hóa mẫu thấp phù hợp mà tại nhiệt độ đó - sự kích thích phổ phát xạ là không đáng kể hoặc không xảy ra đối với nguyên tố phân tích. 10-4 4.edu. 10-5 6. 10-4 Zn-213. 10-3 Ca-422. Bảng 2. khó hóa hơi. khó hóa hơi và khó nguyên tử hóa.10. Sự giảm cường độ của vạch phổ khi nguyên tố phân tích tồn tại trong nền của mẫu là những hợp chất bền nhiệt.00.00.00.00.00. 10-10 1.00. 10-5 6.00. Ảnh hưởng của yếu tố hóa học Trong phép đo phổ hấp thụ nguyên tử các ảnh hưởng hóa học cũng rất đa dạng và phức tạp.vn .15: Mức độ bị kích thích phổ phát xạ của các nguyên tố trong các điều kiện khác nhau Nguyên tố O Thế kích thích( Tỷ số Ni/N0 ở nhiệt độ( C) eV) 2000 3000 4000 Cs-852.

a. Nồng độ axit và loại axit trong dung dịch mẫu Nói chung nồng độ axit trong dung dịch mẫu luôn luôn có ảnh hưởng đến cường độ của vạch phổ cuả nguyên tố phân tích.- Sự gây nhiễu do yếu tố hóa học là vấn đề phổ biến nhất trong xác định bằng phương pháp hấp thụ nguyên tử. Yếu tố gây nhiễu hóa học thường được hạn chế hoặc kiểm soát chúng bằng hai cách: Sử dụng ngọn lửa có nhiệt độ cao hơn hoặc thêm tác chất cạnh tranh(cation cạnh tranh) vào dung dịch mẫu(hoặc dung dịch chất chuẩn). http://www. canxi photphat không phân ly hoàn toàn. Nếu dùng ngọn lửa(N2O-Acetylen) nóng hơn mà không còn sự nhiễu hóa học nữa thì không cần thiết phải thêm Lanthan vào. Các axit càng khó bay hơi thường càng làm giảm nhiều cường độ vạch phổ. Ảnh hưởng này thường gắn liền với loại anion của axit.vn 113 . Giải pháp ở đây là cho một lượng lớn Lanthan vào hoặc dùng ngọn lửa có nhiệt độ cao hơn đó là N2O-Acetylen Hình 2. nó sẽ kết hợp với Photphat và giải phóng Canxi. Khi nồng độ Photphat tăng thì sự hấp thụ của Canxi giảm.ebook.edu. làm cho độ hấp thụ của Canxi không phụ thuộc vào nồng độ của photphat hiện diện trong dung dịch. Ví dụ: ảnh hưởng của Photphat trên canxi nếu dùng ngọn lửa không khíAcetylen.22: Sự gây nhiễu của Photphat lên Canxi Khi Lanthan được thêm vào.

ngoài nguyên tố cần xác định. Vì ở nồng độ này ảnh hưởng của 2 axit này là không đáng kể( nhỏ hơn 5%) b. Khi có ảnh hưởng thì mức độ ảnh hưởng của mỗi ion cũng rất khác nhau trong từng trường hợp cụ thể. 6. Ngọn lửa: hỗn hợp Axetylen.không khí Mẫu chuẩn và mẫu phân tích được axit hóa với HNO3(5% v/v) 114 http://www. cũng có thể lảm giảm.cường độ vạch phổ của nguyên tố phân tích. Bạc (Ag) Điều kiện chuẩn bằng phương pháp hấp thụ nguyên tử AAS. thường còn chứa các nguyên tố khác.1.ebook. Nói chung các axit làm giảm cường độ vạch phổ theo thứ tự: HClO4<HCl<HNO3<H2SO4<H3PO4<HF. Ảnh hưởng của các cation Dung dịch mẫu phân tích.Hình 2. Sau đây là những điều kiện chuẩn để ghi phổ của một số nguyên tố chủ yếu sau: 6.7 nm trong phép đo F-AAS(không khí + C2H2). Một số điều kiện chuẩn để ghi phổ AAS cho các nguyên tố Để xác định các nguyên tố bằng phương pháp AAS đã đưa ra một số các điều kiện chuẩn được cho là tối ưu và các chú thích cho từng nguyên tố. Chính vì thế trong thực tế phân tích của phép đo phổ hấp thụ nguyên tử(AAS) người ta thường dùng môi trường là axit HCl hay HNO 3 với nồng độ 1% hay 2%. Nghĩa là axit HClO4. Các ion này có thể làm tăng.edu.23: Ảnh hưởng của lọai axit đến cường độ vạch phổ Ca 422. HCl và HNO3 gây ảnh hưởng nhỏ nhất trong vùng nồng độ nhỏ.vn . Các nguyên tố này tồn tại dưới dạng các cation hay anion tan trong dung dịch mẫu.

AgNO3 500 mg/l theo Ag Chú ý: dung dịch chuẩn AgNO3 rất nhậy với ánh sáng vì vậy phải lưu trữ trong bình mầu nâu Bước sóng Độ rộng khe hở Nồng độ kiểm Khoảng tuyến (nm) (nm) tra(mg/L) tính mg/L 328.4 0.vn 115 . pemanganat.5 5.Dung dịch chuẩn .0 150.1000 mg/l theo As Có thể điều chế theo cách sau .3 236. http://www. 6.0 70. Dung dịch chuẩn .AlCl3 1000mg/l theo Al(axit hóa bằng HCl 1%) Để giảm các tín hiệu nhiễu và kiểm soát quá trình ion hóa người ta cho thêm dung dịch KCl hay LaCl3( 1 %) vào mẫu chuẩn và mẫu phân tích Các điều kiện ghi phổ.0 100.2 0.7 0.3 396.1 338.0 150.0 350.0 55.2 150.0 - 237.0 100.0 200.0 10.ebook.Clo.7 0.Hòa tan 1.2 0.3. Bước sóng (nm) Độ rộng khe hở (nm) Nồng độ kiểm tra (mg/L) Khoảng tuyến tính mg/L 309.3 0.0 4.2.7 2. Brom.7 257.320 g As2O3 với 25 ml dung dịch KOH 20 % sau đó trung hòa bằng H2SO4 20%( thử lại với pheolphtalein).7 0.7 0.7 50.Kali asenat K 3 AsO4.2 394.7 0.2 308. Một lượng lớn nhôm hoăc axit vô cơ có thể làm giảm cường độ của vạch phổ.0 Các ion gây nhiễu .0 - 6.edu. Asen (As) Ngọn lửa: Axetylen – không khí Đèn không điện cực Dung dịch chuẩn . iot.0 300. Nhôm (Al) Ngọn lửa: Hỗn hợp khí axetylen và nitơ dioxit. Định mức đến 1l với dung dịch 1% H2SO4.5 256.8 0.

Sau đó định mức thành 1lít bằng dung dịch 1% HCl.2/0. Các ion nguyên tố gây nhiễu bao gồm . Bước sóng (nm) Độ rộng khe hở (nm) Nồng độ kiểm tra(mg/L) Khoảng tuyến tính mg/L 193.7 239.437 g BaCO3 trong dung dich HCl tỷ lệ 1-1.0 -- 6. Qúa trình ion hóa có thể kiểm soát bằng cách thêm muối KCl vào mẫu phân tích và mẫu chuẩn.4. Ti.0 0.1. Nếu có mặt Ca có thể vạch phổ ở 553.Be.2 0.0 . Để làm giảm hiệu ứng ảnh hưởng của các nguyên tố này cần thêm 0.7 4. Canxi (Ca) Ngọn lửa: Hỗn hợp Axetylen + không khí.0 600.0 250.0% ion La hoặc Sr. Định mức đến 1l bằng nước cất deion hóa. Đèn Catot rỗng. Các điều kiện ghi phổ.0 800. Zr.5.1 0.7 0.Các điều kiện ghi phổ.0 189.CaCl2 500 mg/l theo Ca Chuẩn bị: Hòa tan 1.249 g CaCO3 trong 50 ml nước cất deion hóa sau đó cho thêm 10 ml HCl để hòa tan hoàn toàn.Qúa trình ion hóa có thể kiểm soát bằng cách thêm muối KCl vào mẫu phân tích và mẫu chuẩn.0 6.1 . Si.6 350. P.7 90.6 nm bị nhiễu Các điều kiện ghi phổ.0 20. Bary (Ba) Ngọn lửa: Hỗn hợp khí axetylen và nitơ dioxit.7 40. Đèn catot rỗng. Dung dịch chuẩn -BaCl2 1000 mg/l theo Ba Chuẩn bị mẫu chuẩn -Hòa tàn 1.7 45.0 197.7 0. Bước sóng Độ rộng khe hở Nồng độ kiểm Khoảng tuyến (nm) (nm) tra(mg/L) tính mg/L 422.0 http://www. Dung dịch chuẩn . Bước sóng Độ rộng khe hở Nồng độ kiểm Khoảng tuyến (nm) (nm) tra(mg/L) tính mg/L 553.0 100.9 116 0.ebook.0 180.0 250.4 0.2 20.edu.vn 5.

6.edu.7. Đồng ( Cu) Ngọn lửa: Hỗn hợp Axetylen + không khí.7 0. Đèn catot rỗng hoặc đèn không điện cực Dung dịch chuẩn . Dung dịch chuẩn .7 1.0 5. Cadmi (Cd) Ngọn lửa: Hỗn hợp Axetylen + không khí. Đèn catot rỗng hoặc đèn không điện cực Dung dịch chuẩn . http://www.4 360.0 7.735 g K2CrO4 nước cất khử ion sau đó định mức đến 1l bằng nước cất. Hòa tan 3.CdCl2 1000 mg/l theo Cd Chuẩn bị.5 429.8.Cu(NO3)2 1000 mg/l theo Cu. Crom (Cr) Ngọn lửa: Hỗn hợp Axetylen + không khí.0 7.0 7. Sau đó định mức đến 1l bằng dung dịch 1 % HCl.5 425. Bước sóng Độ rộng khe hở Nồng độ kiểm Khoảng tuyến (nm) (nm) tra(mg/L) tính mg/L 357.0 20.Nếu mẫu chứa nhiều silicat có thể gây nhiễu cho các vạch phổ của Cd Các điều kiện ghi phổ.K2CrO4 1000 mg/l theo Cr.vn 117 .7 0.0 g Cd trong dung dịch HCl tỷ lệ 1-1. Hòa tan 1.1 0.0 7.0 -- 6.7 0.0 6.0 326.7 0. Nếu có nhiều photpho cũng làm giảm cường độ của Cr.0 12.7 0.0 7.7 500.ebook.6.7 4.9 359. Đèn catot rỗng hoặc đèn không điện cực.0 0.0 15. Bước sóng (nm) Độ rộng khe hở (nm) Nồng độ kiểm tra(mg/L) Khoảng tuyến tính mg/L 228. Chuẩn bị.0 5.4 427.0 5.5 2. Để giảm ảnh hưởng của các ion này cho thêm NH4Cl vào mẫu chuẩn và mẫu phân tích. Ion gây nhiễu bao gồm Fe và Ni. Các điều kiện ghi phổ.8 0.

0 40.7 246.6 0. Sắt (Fe) Ngọn lửa: Hỗn hợp Axetylen + không khí.4 0.3 248.0 8.ebook.5 0.0 65.2 0.2 0. Các điều kiện ghi phổ.4 0. Bước sóng (nm) 248.9 346.0 10.2 0. 1000 mg/l theo Fe Chuẩn bị .10.0 650.0 222.0 100.0 500.2 0.2 0.0 - 244.0 20.0 9.0 249.0 20.2 Nồng độ kiểm tra(mg/L) 6.0 50.0 - 6.2 224.8 302.0 20.0 10.1 296.0 100.8 327. Đèn catot rỗng hoặc đèn không điện cực Dung dịch chuẩn . Thủy ngân (Hg) Ngọn lửa: Hỗn hợp Axetylen + không khí. Hòa tan 1.2 20. Để giảm ảnh hưởng của các ion này cho thêm CaCl2 vào mẫu chuẩn và mẫu phân tích. Đèn catot rỗng hoặc đèn không điện cực 118 http://www.0 8.3 252.000 g Cu trong một thể tích tối thiểu HNO3(1-1) sau đó định mức đến 1l bằng HNO3 1%.7 1000.3 305.0 10.0 - .0 20. Bước sóng Độ rộng khe hở Nồng độ kiểm Khoảng tuyến (nm) (nm) tra(mg/L) tính mg/L 324.0 5. Cu và Ni.9. Các điều kiện ghi phổ.2 0.0 216.0 6.000 g Fe trong 50ml HNO3 sau đó định mức đến 1l bằng nước cất khử ion.6 Độ rộng khe hở (nm) 0. Ion gây nhiễu bao gồm Co.vn Khoảng tuyến tính mg/L 6.7 0.Chuẩn bị.Hòa tan 1.Fe(NO3)3.2 300.7 0.edu.7 4.0 5.2 50.2 0.2 0.

11.4 351.0 29.7 0. Để giảm ảnh hưởng của các ion này cho thêm ascorbic axit.2 0. Kali (K) Ngọn lửa: Hỗn hợp Axetylen + không khí.907 g KCl trong nước cất khử ion sau đó định mức đến 1l bằng nước cất khử ion.0 - 250.0 13.3 254. Các điều kiện ghi phổ. Hòa tan 1.2 12. http://www.0 15. Bước sóng (nm) Độ rộng khe hở (nm) Nồng độ kiểm tra(mg/L) Khoảng tuyến tính mg/L 264.0 6. SnCl2 hay các chất có thể làm giảm sự hiện diện của Hg(I) hay Hg vào mẫu chuẩn và mẫu phân tích.edu.ebook.0 237.vn 119 . 500 mg/l theo Ir Chuẩn bị .080 g HgO trong một thể tích tối thiểu HCl(1-1) sau đó định mức đến 1l bằng nước cất khử ion.0 266. Các điều kiện ghi phổ. Đèn catot rỗng hoặc đèn không điện cực Dung dịch chuẩn .0 91.2 0. Ion gây nhiễu là Co.KCl 1000 mg/l theo K Chuẩn bị .HgCl2 1000 mg/l theo Hg Chuẩn bị: Hòa tan 1.0 - 6. Đèn catot rỗng hoặc đèn không điện cực Dung dịch chuẩn -(NH4)2IrCl6. Hòa tan 1.4 0.2 0. Iridi (Ir) Ngọn lửa: Hỗn hợp Axetylen + không khí.2 22.0 300.2 0.147g(NH4)2IrCl6 trong một thể tích tối thiểu HCl 1% sau đó định mức đến 1l bằng HCl 1%.12.5 285.Dung dịch chuẩn .0 18. Bước sóng Độ rộng khe hở Nồng độ kiểm Khoảng tuyến (nm) (nm) tra(mg/L) tính mg/L 253.2 0.7 200.3 0.

13.0 6.0 2.4 4.0 6.0 100.vn Khoảng tuyến tính mg/L 3.14.0 403.ebook.2 0.0 3000.0 - .MgCl2 1000 mg/l theo Mg 120 http://www.2 0.8 357.0 404. Các điều kiện ghi phổ.0 9000.4 2.7/1.edu.0 100.Thấm ướt 0.0 1000. Các điều kiện ghi phổ.1 0. Lantan (La) Ngọn lửa: Hỗn hợp Axetylen + N2O.0 35.0 20.0 600. Sự có mặt của các axit vô cơ với nồng độ lớn cũng có thể gây nhiễu. Bước sóng (nm) Độ rộng khe hở (nm) Nồng độ kiểm tra(mg/L) 550.7 495.5864g La2O3 với 50ml nước cất khử ion.2 3.2 0. 50 mg/l theo La Chuẩn bị. Đèn catot rỗng hoặc đèn không điện cực Dung dịch chuẩn – LaCl3. Đèn catot rỗng hoặc đèn không điện cực Dung dịch chuẩn .9 0.5 0.2 0.Giảm ảnh hưởng của các ion gây nhiễu bằng cách cho thêm muối của kim loại kiềm vào mẫu chuẩn và mẫu phân tích.4 0.7 392.0 50.4 365.0 0.2/0.7/1.4 2.7 350.0 769.0 80. Magie (Mg) Ngọn lửa: Hỗn hợp Axetylen + không khí.0 6. thêm từ từ và cẩn thận 250ml HCl đậm đặc vào để hòa tan La2O3 sau đó định mức đến 1l bằng nước cất khử ion.5 418.4 0. Giảm ảnh hưởng của các ion gây nhiễu bằng cách cho thêm muối của kim loại kiềm vào mẫu chuẩn và mẫu phân tích.0 200. Bước sóng Độ rộng khe hở Nồng độ kiểm Khoảng tuyến (nm) (nm) tra(mg/L) tính mg/L 766.2/0.

0 2.000 g Mn trong một thể tích tối thiểu HNO3 sau đó định mức đến 1l bằng HCl 1%. Hòa tan cẩn thận 1.2 0. Si. P. Fe. Bước sóng (nm) Độ rộng khe hở (nm) Nồng độ kiểm tra(mg/L) Khoảng tuyến tính mg/L 279.840 g(NH4)6Mo7O24. Để giảm ảnh hưởng của các ion này cho thêm AlCl3 0. Đèn catot rỗng hoặc đèn không điện cực Dung dịch chuẩn . Các điều kiện ghi phổ. Đèn catot rỗng hoặc đèn không điện cực Dung dịch chuẩn -(NH4)6Mo7O24. Để giảm ảnh hưởng của các ion này cho thêm CaCl 2 0.0 403. Bước sóng Độ rộng khe hở Nồng độ kiểm Khoảng tuyến (nm) (nm) tra(mg/L) tính mg/L 285.2 0.000 g Mg trong một thể tích tối thiểu HCl sau đó định mức đến 1l bằng HCl 1%. Ion gây nhiễu là Al.1% vào mẫu chuẩn và mẫu phân tích. Ion gây nhiễu là Ca.Chuẩn bị. Sr.16.5 3. Molipden (Mo) Ngọn lửa: Hỗn hợp Axetylen + N2O.8 280.MnCl2 1000 mg/l theo Mn Chuẩn bị.0 5.2 25.0 10. Để giảm ảnh hưởng của các ion này cho thêm LaCl2 1% vào mẫu chuẩn và mẫu phân tích.2 0.ebook.0 6.2% vào mẫu chuẩn và mẫu phân tích.1 0. Ti.30 0. Ion gây nhiễu là Si.6 0. Các điều kiện ghi phổ. Na2SO4 0.vn 121 . Mangan (Mn) Ngọn lửa: Hỗn hợp Axetylen + không khí.0 - 6. NH4Cl 2%.15. SO42-.5%.edu.5 279.50 202.4H2O 1000 mg/l theo Mo Chuẩn bị.2 2. Hòa tan 1. http://www.0 5.1 0.7 0.7 9.4H2O trong 1l NH4OH 1%.0 5. Các điều kiện ghi phổ. Hòa tan 1.

17.4 0.0 - 320.0 319.4 0.7 30. Sự có mặt của các axit vô cơ với nồng độ lớn cũng có thể gây nhiễu.2 0.7 Nồng độ kiểm tra(mg/L) 0.edu. Chuẩn bị.000 g Ni trong một thể tích tối thiểu HNO3 sau đó định mức đến 1l bằng HNO31%.Ni(NO3)3 1000 mg/l theo Ni Chuẩn bị.3 317.2/0.0 - 6.50 80.7 850.vn . Hòa tan 2.0 390.0 65. Các điều kiện ghi phổ.ebook.542 g NaCl trong nước khử ion và định mức đến 1l bằng nước cất khử ion.0 50.7 0.0 40.0 - 311.3 315.0 150.7 150.NaCl 1000 mg/l theo Na.(rất khó để chuẩn không bị nhiễm bẩn) Giảm ảnh hưởng của các ion gây nhiễu bằng cách cho thêm muối của kim loại kiềm vào mẫu chuẩn và mẫu phân tích. Niken (Ni) Ngọn lửa: Hỗn hợp Axetylen + không khí.7 0. Đèn catot rỗng hoặc đèn không điện cực Dung dịch chuẩn .0 Khoảng tuyến tính mg/L 1. Đèn catot rỗng hoặc đèn không điện cực Dung dịch chuẩn .0 - 6. 122 http://www.9 0. Bước sóng (nm) 589.8 0.Bước sóng Độ rộng khe hở Nồng độ kiểm Khoảng tuyến (nm) (nm) tra(mg/L) tính mg/L 313.7 350.0 Độ rộng khe hở (nm) 0. Hòa tan 1.0 330. Natri (Na) Ngọn lửa: Hỗn hợp Axetylen + không khí.7 65.18.0 0.0 50.

Ion gây nhiễu là Fe, Cr. Để giảm ảnh hưởng của các ion này bằng cách
sử dụng ngọn lửa N2O + axetylen nhưng độ nhạy của Ni sẽ thấp hơn
Các điều kiện ghi phổ.
Bước sóng

Độ rộng khe hở

Nồng độ kiểm

Khoảng tuyến

(nm)

(nm)

tra(mg/L)

tính mg/L

32,0
231,1

0,2
0,2

7,0
10,0

10,0
15,0

352,5

0,2

20,0

25,0

341,5

0,2

20,0

25,0

305,1
346,2

0,2
0,2

25,0
40,0

25,0
40,0

351,5
303,8
337,0
323,3
294,4

0,2
0,2
0,2
0,2
0,2

50,0
80,0
100,0
200,0
350,0

-

247,7

0,2

1500,0

-

6.19. Photpho (P)
Ngọn lửa: Hỗn hợp Axetylen + N2O.
Đèn catot rỗng hoặc đèn không điện cực
Dung dịch chuẩn -(NH4)2HPO4 50 mg/l theo P
Chuẩn bị; Hòa tan 21,32 g(NH4)2HPO4 trong nước cất khử ion sau đó
định mức đến 1000 ml bằng nước khử ion.
Các điều kiện ghi phổ.
Bước sóng
(nm)
213,6
214,9

Độ rộng khe hở
(nm)
0,2
0,2

Nồng độ kiểm
tra(mg/L)
14000,0
20000,0

Khoảng tuyến
tính mg/L
14000,0
20000,0

6.20. Chì (Pb)
Ngọn lửa: Hỗn hợp Axetylen + không khí.
Đèn catot rỗng hoặc đèn không điện cực
Dung dịch chuẩn - Pb(NO3)2 1000 mg/l theo Pb
Chuẩn bị- Hòa tan 1,598 g Pb(NO3)2 trong HNO3 1% và định mức đến 1l
bằng HNO31%.
http://www.ebook.edu.vn

123

Một lượng lớn các nguyên tố khác( Vd- 10,0mg/l Fe) có thể ảnh hưởng
đến kết quả.
Các điều kiện ghi phổ.
Bước sóng

Độ rộng khe hở

Nồng độ kiểm

Khoảng tuyến

(nm)

(nm)

tra(mg/L)

tính mg/L

283,3
217,0

0,7
0,7

20,0
9,0

20,0
20,0

205,3

0,7

250,0

-

202,2

0,7

350,0

-

261,4
368,3

0,7
0,7

500,0
1200,0

-

364,0

0,7

3000,0

-

6.21. Platin (Pt)
Ngọn lửa: Hỗn hợp Axetylen + không khí.
Đèn catot rỗng hoặc đèn không điện cực
Dung dịch chuẩn - PtCl4 1000 mg/l
Chuẩn bị - Hòa tan 1 g Pt trong một lượng tối thiểu nước cường toan, để
bay hơi đến khô. Thêm vào 5ml HCl và 0,1g NaCl tiếp tục cho bay hơi đến
khô. Hòa tan phần rắn thu được trong 20ml HCl và định mức đến 1l bằng
nước cất khử ion.
Ion gây nhiễu là Li, Na, K, Mg, Ca, Pb, Sr, Ba, Cr, Fe, Co, Ni, Ru, Rh, Ir,
Pd, H2SO4, H3PO4, HClO4, HBr, NH4+, Zn và Hg. Để giảm ảnh hưởng của các
ion này cho thêm 0,2% La trong HCl 1% vào mẫu chuẩn và mẫu phân tích.
Các điều kiện ghi phổ.

124

Bước sóng
(nm)

Độ rộng khe hở
(nm)

Nồng độ kiểm
tra(mg/L)

Khoảng tuyến
tính mg/L

265,9
306,5
262,8
238,0
293,0

0,7
0,7
0,7
0,2
0,7

100,0
200,0
250,0
300,0
350,0

160,0
-

273,4
299,8
270,2

0,2
0,2
0,2

350,0
450,0
500,0

-

http://www.ebook.edu.vn

244,0

0,2

850,0

-

271,9
304,3

0,2
0,7

1200,0
1400,0

-

6.22. Selen (Se)
Ngọn lửa: Hỗn hợp Axetylen + không khí.
Đèn catot rỗng hoặc đèn không điện cực
Dung dịch chuẩn - Se(NO3)6 1000 mg/l theo Se
Chuẩn bị; Hòa tan 1,000 g Se trong một lượng tối thiểu HNO 3 đậm đặc,
để bay hơi đến khô. Thêm vào 2ml nước và cũng để bay hơi đến khô, tiến
hành 2 hoặc 3 lần. Hòa tan trong HCl 10% và định mức đến 1l bằng HCl 10%.
Các điều kiện ghi phổ.
Bước sóng

Độ rộng khe hở

Nồng độ kiểm

Khoảng tuyến

(nm)

(nm)

tra(mg/L)

tính mg/L

196,0

2,0

30,0

200,0

204,0

0,7

150,0

-

206,3
207,5

0,7
0,7

600,0
2000,0

-

6.23. Silic(Si)
Ngọn lửa: Hỗn hợp Axetylen + N2O.
Đèn catot rỗng hoặc đèn không điện cực
Dung dịch chuẩn - 1000 mg/l theo Si
Chuẩn bị ; Nóng chảy 0,2139g SiO2 với 2g Na2CO3 trong chén platin. Hòa
tan phần nóng chảy với nước cất khử ion sau đó định mức đến 100ml bằng
nước cất khử ion.
Ion Si rất dễ kết tủa trong dung dịch axit, để giảm ảnh hưởng này cần
thêm vào HF 1%.
Các điều kiện ghi phổ.
Bước sóng
(nm)

Độ rộng khe hở
(nm)

Nồng độ kiểm
tra(mg/L)

Khoảng tuyến
tính mg/L

251,6

0,2

100,0

150,0

251,9
250,7
252,9

0,2
0,7
0,2

150,0
250,0
300,0

200,0
-

http://www.ebook.edu.vn

125

2 350. Cd. Sb.2 0. V. Ni. 126 http://www.2 0.25.vn .0 100. Đèn catot rỗng hoặc đèn không điện cực Dung dịch chuẩn .6 235.8 0.0 - 6. Các điều kiện ghi phổ. Bước sóng (nm) Độ rộng khe hở (nm) Nồng độ kiểm tra(mg/L) Khoảng tuyến tính mg/L 268.7 0. Mo. ZN.0 650.0 g Ti trong 100ml HCl(1 -1) sau đó làm lạnh và định mức đến 1l bằng HCl(1-1).3 0.4 0. K.7 0. Cr.TiCl4 1000 mg/l theo Ti Chuẩn bị. Titan (Ti) Ngọn lửa: Hỗn hợp Axetylen + N2O.7 0. Dung dịch thiếc chuẩn nên chứa 10% HCl.7 80. Pb.0 - 6.4 219. Đèn catot rỗng hoặc đèn không điện cực Dung dịch chuẩn .9 300.5 254. Ion gây nhiễu là Al.7 150. Mg. Fe.0 450. Lưu ý . Cu. Thiếc (Sn) Ngọn lửa: Hỗn hợp Axetylen + N2O.edu. Hòa tan 1.0 224.7 303. P.5 270.2 350.dung dịch Ti chuẩn nên chứa 10% HCl. Mn. Li.0 400. Sn. Sr.2 0.0 350. Na.7 0.0 200.0 200.1 0.7 0.7 1500.7 1500.2 0.9 233.0 1000.0 300. Để giảm ảnh hưởng của các ion này cho thêm muối của kim loại kiềm(KCl 0. Hòa tan 1. Co.0 - 266.7 221.000 g Sn trong 100ml HCl đậm đặc và định mức đến 1l bằng nước cất khử ion.ebook. BA.7 0.1 220.0 - 288.1% hay nhiều hơn) vào mẫu chuẩn và mẫu phân tích.252.0 400.24.2 0.0 - 221. F và NH4+.0 450.SnCl4 1000 mg/l theo Sn Chuẩn bị. Ca.

6 394.7 Nồng độ kiểm tra(mg/L) 1.0 150.0 350.6 Độ rộng khe hở (nm) 0.0 365. Một số vạch AAS chuẩn của các nguyên tố Các nguyên tố kim loại chủ yếu đều có thể xác định bằng phương pháp phổ hấp thụ nguyên tử.8 0.2 0.2 100. Hòa tan 0.0 - 7.2 0.edu.2 80.4 0.0 250.0 3500.0 150.vn 127 . Kẽm (Zn) Ngọn lửa: Hỗn hợp Axetylen + không khí.2 90.2 0.0 100.2 150. Đèn catot rỗng hoặc đèn không điện cực Dung dịch chuẩn .9 307.0 200.2 80.5 0.0 100.0 150.0 750.7 0.2 0.8 337.0 319.0 200.0 - 6. Bước sóng (nm) 213.0 363.3 0.0 200.2 0.0 100.ebook.ZnCl2 500 mg/l theo Zn Chuẩn bị.2 0. Một số vạch phổ chuẩn của các nguyên tố http://www.0 395.5 0.0 334.500 g Zn trong một thể tích tối thiểu HCl(1 -1) và định mức đến 1l bằng HCl(1-1).Các điều kiện ghi phổ.2 399. Các điều kiện ghi phổ.9 0.0 320.0 200.0 375.2 0.0 335.0 Khoảng tuyến tính mg/L 1.2 150.12.0 150.2 100. Mỗi nguyên tố đều có các vạch chuẩn đặc trưng bảng dưới dây giới thiệu một số vạch phổ chuẩn của các nguyên tố Bảng 2.26. Bước sóng (nm) Độ rộng khe hở (nm) Nồng độ kiểm Tra(mg/L) Khoảng tuyến tính mg/L 364.0 100.3 399.

40 357.9 Cu 324.9 218.30 Sb 217.vn .20 394.10 252.80 Cu 327.2 Mg 285.6 As 193.edu.50 248.80 302.5 352.6 Be 234.40 324.0 341.Nguyên tố Al Vạch phổ(nm) 309.9 Cr 452.30 396.40 425.30 Fe 128 248.ebook.4 Cr 428.1 Cr 357.5 Na 589.7 327.4 http://www.6 Ni 232.90 Cr 359.9 Ag 328.4 217.2 202.20 308.7 Ba 553.40 216.

6 Sn 286.8 Ca 422.ebook.5 In 303.8 La 550. Giải được các phổ đồ phân tích mẫu cụ thể. Zn trong dầu nhớt bôi trơn bằng phương pháp AAS Mục đích của bài thực hành này giúp học viên nắm được: Các thao tác.4 V 318. Biết nhận xét đánh giá kết quả phân tích.8 Bi 223.0 Si 251.5 Ti 364.6 235.3 Th 432.0 251. vận hành trên máy đo phổ AAS một cách thành thạo.6 Te 261.351.3 Zn 398.9 Li 670.5 Pb Si 217.7 Co 240.4 8.vn 129 . Ba.0 283.7 Cd 228. Cách chuẩn bị mẫu phân tích thích tuỳ theo tính chất của mẫu.1 Các công việc chuẩn bị http://www.1 B 249.9 Ir 208. 8.edu. Thực hành phân tích hàm luợng kim loại phụ gia Ca.4 Ge 265.7 Ga 287.

8. pipet vi lượng. Hóa chất tinh khiết dùng cho phân tích( kalixiclohexanbutyrat C10H15O2K. lò grafit. axit 2-etylhexanoic). Cách tiến hành thí nghiệm 8. hexan. khí N2O tinh khiết. nước thải phải được xử lý sơ bô. Lấy một lượng nhất định dung dịch chuẩn với nồng độ đã biết trước(5-10 ml tùy theo tính toán khoảng nồng độ cần thiết) sau đó pha thêm dung môi để đạt đến vạch định mức trong bình định mức.2. - Bình đựng mẫu các loại. Bộ phân nguyên tử hóa mẫu(ngọn lửa. bình định mức 10 ml. Thiết bị chuẩn bị mẫu vô cơ hóa mẫu bằng phương pháp vi sóng Tủ sáy chân không. Các loại đèn catốt rỗng cho từng nguyên tố. 20 ml. 130 http://www. axit clohydric HCl tinh khiết. Bộ lọc không khí. - Bộ tách ánh sáng đơn sắc. Mẫu dạng lỏng Nếu là mẫu lỏng như nước mặt. 50 ml. nước ngầm.1. Bộ phân xử lý tín hiệu.2. Tài liệu tra cứu.1. tài liệu hướng dẫn thao tác vận hành của từng máy 8. Dung môi cho từng bài cụ thể. Axit nitric tinh khiết HNO3. Pha dung dịch chuẩn với nồng độ khác nhau trong khoảng tuyến tính cho phép và đo phổ AAS ở cùng một điều kiện tối ưu cho mẫu phân tích. qua hệ thống lọc các chất lơ lưởng và cặn để phân tích riêng sau đó mới đưa vào máy AAS. xylen toluen. Bộ phận nhận tín hiệu và khuếch đại tín hiệu –Detector.ebook.1.2.1. Dung dịch mẫu đuợc chuẩn bị như sau.edu. 8. - Van giảm áp. - Dụng cụ thủy tinh.vn . - Các mẫu dung dịch chuẩn chuẩn chứa kim loại khác nhau( Dung dịch vô cơ và các chất phức cơ kim). Khi axetylen tinh khiết. Các loại dụng cụ và hoá chất nguồn lực cần thiết cho thí nghiệm - Cân phân tích.). Chuẩn bị mẫu phân tích a. Máy đo phổ AAS với các cấu hình sau - Bộ cấp nguồn tia 10. Bình hút ẩm.

8.edu. Hòa lõang mẫu bằng dung môi xylen sao cho nông độ của các kim loại trong khoảng gới hạn nồng độ phát hiện được.3 ml dung dịch kalixiclohexabutyrat(%).3. Chọn các điều kiện tối ưu( tỷ lệ khí đốt N2O+axetylen dòng điện.Thường thêm khoảng 25 ml cho 0. Đo phổ hấp thu nguyên tử của mẫu trên máy AAS a.). Đo phổ AAS của mẫu phân tích pha trong dung môi với tỷ lệ tương ứng như đối với chất chuẩn.. Mẫu dạng rắn Mẫu dạng rắn được vô cơ hóa bằng axit hoặc tách chiết bằng các dung môi thích hợp trên các thiết bị chuyên dụng. khí axetylen. Sau khi vô cơ hóa mẫu được hòa tàn trong dung dịch axit và định mức đến thể tích nhất định. Bật máy vào chế độ làm việc. sau đó khóa các đường khí và tắt máy.1 g mẫu. Trình tự phân tích Dựng đường chuẩn. Pha chế dung dịch chất chất chuẩn chứa các nguyên tố cần xác định từ chất chuẩn phức cơ kim tương ứng với nồng độ khác nhau trong dung môi dựng đường chuẩn cho từng nguyên tố phân tích trên máy AAS ở điều kiện tối ưu tham khảo trong các hướng dẫn. Tính toán http://www.2. N2O. Sau khi kết thúc các phép đo đưa máy về trạng thái ban đầu. ổn định nhiệt độ trong vòng 15 phút. Cài đặt các điều kiện phân tích theo hướng dẫn của từng máy. Chuẩn bị thiết bị AAS Xem xét tính trạng của máy.ebook. Dung dịch muối hữu cơ kali 1 % được chuẩn bị như sau: Hòa tan 5.vn 131 . Các mẫu có nguồn gốc hữu cơ dầu khoáng được than hóa trước trên bếp điện sau đó mới nung trong lò nung ở nhiệt độ 500-600 oC để tro hóa hoàn toàn. c.b. các đường điện.. Ổn định máy. b. đun nóng cho tan hết hoàn toàn và định mức đến 100 ml bằng dung môi xylen.3 g xiclohexanbutyrat và 10 ml axit 2-Etyhexanoic trong 30 ml xylen. Các mẫu dầu nhớt trước khi phân tích được xử lý như sau: và Lấy lượng mẫu 200 ml khuấy đều trong 5 phút sau đó cân mẫu chính xác cho vào cốc thủy tinh cho thêm khoảng. - Ghi chép kết quả thể hiện trên máy tính. 8.2.

B .vn hướng .Nồng độ nguyên tố theo đường chuẩn.ebook.Định mức mẫu phân tích( ml) Hoặc công thức sau cho mẫu rắn (mg/kg) Me = AV .lượng dung môi pha loãng( ml) C .Khối lượng mẫu(g) A.Sau khi đã nhận được các số liệu kết quả trên máy.Thể tích dung môi pha loãng(ml) Z . W Trong đó: V – Định mức mẫu( ml) W.(mg/L) Phiếu đánh giá thực hành xác định hàm luợng hydrocacbon trong phân đoạn dầu mỏ bằng phổ AAS Có Không Trình tự tiến hành hoạt thực hiện thực hiện động 132 Đạt Không Tiêu chuẩn đạt hoạt động Kiểm tra tình trạng máy Chỉ dẫn an toàn Theo hướng dẫn qui định Các công việc chuẩn bị: dụng cụ. hóa chất. Nồng độ chất phân tích theo đường chuẩn mg/l Tính toán nồng độ nguyên tố trong mẫu phân tích bằng phương pháp lò Grafit theo công thức sau. chất chuẩn … Theo yêu cầu kỹ thuật cho từng bài Chuẩn bị các phiếu theo dõi và đánh giá kết quả Theo dẫn Thao tác mở máy và cài đặt các thông số theo yêu Đúng qui trình thao tác kỹ http://www.định mức mẫu phân tích(ml) B . Z (C B) (mg/L) C Trong đó: C .edu.nồng độ kim loại được xác định theo đường chuẩn mg/L. Nồng độ các nguyên tố cần xác định được tính toán theo công thức sau: Cho mẫu lỏng( mg/L) Me = A(C B) ( mg/L) C Trong đó: A .

5. và tiến hành đo phổ của các mẫu chuẩn. viết báo cáo tổng kết. Các bộ phân chính của máy AAS. 9. tức là cho phép làm việc với 2 góc nghiêng(lựa chọn tùy thuộc vùng λ làm việc) có các tính nang sau: http://www. 9. Mô tả các lọai đèn tạo tia đơn sắc. Các yếu tố hóa học và vật lý ảnh hưởng đến phép đo phổ AAS.cầu phân tích thuật Chờ các thông số ổn định Đúng trình tự. Nguyên lý hoạt động của đèn Catot rỗng. điều chỉnh tích kịp thời Lặp lại phép phân tích khi cần thiết Ghi nhận xét Chờ ổn định và trả máy về lại trạng thái ban đầu Ghi nhận xét Kết thúc bài thực hành và Nộp phiếu báo tính toán kết quả cáo.edu.vn 133 . 3. Một máy đơn sắc cách tử 1180 rãnh / mm làm việc với điều kiện góc tới i=0. 2. 2. Cho bậc m=1 Một máy AAS có sử dụng cách tử “kép”. Câu hỏi bài tập 9.ebook. Bài tập 1. mẫu kỹ thuật chính xác phân tích Theo dõi hoạt động của máy trong thời gian phân Ghi chép đầy đủ.1. bàn giao máy Bảng tổng kết thực hành phân tích Nguyên tố Vạch phổ đặc trưng Hàm luợng % Nhận xét bài thực hành và các chú thích các ký hiệu. Hãy tính góc nhiễu xạ r để thu được tia đơn sắc λ = 300nm.2. Hãy nêu nguyên lý của phương pháp phổ hấp thu nguyên tử. 4. Thảo luận kết quả thu được. Lý thuyết 1.

edu.ebook. góc nghiêng 2 cho λ2 = 597 nm ? Biết rằng máy đơn sắc của Model này lắp theo thiết kế luôn luôn thỏa điều kiện i = r và tia tới nằm cùng với tia nhiễu xạ ở một bên của pháp tuyến với cách tử(dấu +) 3.6 nm/mm.- Vùng phổ làm việc: 189 – 860 nm - Cách tử n = 1800 rãnh / mm Kích thước 64 mm x 72 mm - Góc nghiêng - Bậc nhiễu xạ làm việc m = 1 Hãy tính 1 và 2 1 cho λ1 = 236 nm.vn . Hãy ước lượng độ dài tiêu cự f ? Cho m = 1 134 http://www. Một máy AAS có độ tán xạ dài nghịch đảo D l 1 = 1.

kính ảnh. Cơ sở của phương pháp Rơnghen http://www.BÀI 3. PHỔ NHIỄU XẠ TIA X (XRD) Mã bài..Vì vậy việc tiếp thu được cơ sở lý thuyết của phương pháp và kỹ thuật thao tác vận hành máy móc thiết bị đo phổ Ronghen là rất quan trọng và cần thiết. các chất xúc tác rắn.. 2. máy đo phổ Phân tích cấu trúc tinh thể của Zeolit bằng phổ XRD Định tính và định lượng thành phần pha của zeolit Thí nghiệm. Các nguồn phát tia âm cực có tính chất đặc biệt này gọi là những ống phát tia X được nhà khoa học Ronghen phát hiện và tạo ra từ những năm cuối của thế kỷ 19 có cấu tạo gồm có hai bộ phận chính là catôt và anốt. 5. Nội dung chính 1. Mục tiêu thực hiện Học xong bài này học viên sẽ có khả năng Mô tả cơ sở của phương pháp phổ Rơnghen. Định lượng thành phần pha. đất đá.Chùm tia điện tử phát ra từ catốt sẽ được gia tốc do điện áp lớn ở anốt sẽ bay về anốt với vận tốc lớn có động năng lớn va đập vào anốt biến thành nhiệt năng và một phần được phát ra dưới dạng bức xạ tia 10. Cơ sở của phương pháp dựa trên hiện tượng bức xạ điện từ từ nguồn phát các tia âm cực (tia X) có khả năng xuyên qua một số tấm chắn thông thường làm đen phim. Một số phổ Rơnghen của vật liệu chất rắn.vn 135 . Ứng dụng phổ Rơnghen để phân tích thành phần pha của tinh thể 4. 1. các chất khoáng vô cơ. Phân tích cấu trúc pha.ebook. các hỗn hợp oxit kim loại. Cơ sở của phương pháp phổ Rơnghen Phương trình nhiễu xạ Bragg-Vulf. 3. thành phân pha của các tinh thể chất rắn. Việc ứng dụng phương pháp phổ Rơnghen ngày càng rộng rãi trong nhiễu lĩnh vực nghiên cứu khác nhau đã khẳng định vị trí quan trọng của phương pháp trong nghiên cứu khoa học cũng như trong phân tích cấu trúc pha tinh thể của các vật liệu rắn. 6. thực hành đo trên máy trong phòng thí nghiệm. HD K3 Giới thiệu Phương pháp phổ Rơnghen là phương pháp vật lý rất hữu hiệu để nghiên cứu cấu trúc.edu.

Kích thước và hình dạng của ô đơn vị có thể được biểu diễn bằng 3 vectơ cơ sở a. do đó việc hiểu biết về cấu trúc và các tính chất của chúng là vô cùng quan trọng và cần thiết.ebook. Vật liệu gốm có thể có cấu trúc tinh thể hoặc không tinh thể hoặc hỗn hợp của cả hai cấu trúc trên. có các tính chất đặc biệt về hóa học và vật lý. trong đó các nguyên tử được sắp xếp một cách trật tự. 1. Mạng Bravais Các nhà tinh thể học đã đưa ra bảy kiểu ô đơn vị để xây dựng các mạng điểm của tinh thể. và được gọi là ma trận điểm ba chiều vô hạn. Vật liệu rắn được sinh ra trong tự nhiên hoặc được chế tạo bởi con người.J. A. Sự sắp xếp các nguyên tử trong vật rắn có thể được mô tả bằng một mạng lưới 3 chiều mà nút mạng là các nguyên tử (hoặc ion).Một số khái niệm về vật liệu rắn và cấu trúc tinh thể học Cấu trúc của vật liệu rắn phụ thuộc vào sự sắp xếp các nguyên tử.edu.Mạng không gian và ô cơ sở Các nguyên tử hoặc ion nếu được sắp xếp một cách trật tự lặp đi lặp lại trong không gian ba chiều thì chúng tạo thành vật rắn cấu trúc tinh thể và được gọi là vật liệu tinh thể. Cấu trúc và hằng số mạng hình học tinh thể 1. Vật liệu rắn có thể có cấu trúc tinh thể khi các nguyên tử hoặc ion sắp xếp một cách có trận tự trong một mẫu hình lặp lại trong không gian ba chiều. Vật liệu gốm là vật liệu vô cơ bao gồm nguyên tố kim loại và phi kim liên kết hóa học với nhau.Bravais đã đưa ra 14 kiểu mạng tinh thể của chất rắn và 4 kiểu ô đơn vị: 136 http://www.1. 1.2. Như vậy mỗi mạng không gian có thể được mô tả bởi các vị trí nguyên tử xác định trong một ô đơn vị (ô cơ bản).1. Trong tinh thể lý tưởng tập hợp các nút mạng quanh bất kỳ một nút nào đã cho cũng giống như các nút mạng xung quanh.2. . Việc chế tạo các loại vật liệu mới đang được phát triển rất nhanh nhằm đáp ứng được cho nhu cầu của khoa học kỹ thuật. được gọi là hằng số mạng.2. Chiều dài của ba vectơ này và góc giữa chúng . c xuất phát từ 1 góc của ô đơn vị. Vật liệu kim loại có cấu trúc tinh thể. b.2. ion hoặc các phân tử và lực liên kết giữa chúng.1. Trong các nhóm vật liệu thì vật liệu kim loại và vật liệu gốm là hai đối tượng nghiên cứu chủ yếu của phương pháp Rơnghen.vn .

1: Mạng không gian của hệ tinh thể Hệ tinh thể Lập phương (Cubic) Bốn phương (Tetragoral) Trục thoi (Orthorombic) Đặc trưng hình học a=b=c = = = 90o a=b≠c = = = 90o a≠b≠c = = = 90o Ba phương (orhombohechal) Sáu phương (hexagoral) Một nghiêng (monoclinic) Ba nghiêng (Triclinic) Kiểu mạng Bravais Lập phương đơn giản Lập phương tâm khối Lập phương tâm mặt Bốn phương đơn giản Bốn phương tâm khối Trục thoi đơn giản Trục thoi tâm khối Trục thoi tâm mặt Trục thoi tâm đáy Ba phương đơn giản a=b=c = = ≠ 90o Sáu phương đơn giản a=b≠c o o = = 90 . = 120 Một nghiêng đơn giản a≠b≠c Một nghiêng tâm đáy = ≠ Ba nghiêng đơn giản a≠b≠c ≠ ≠ ≠ 90o Hầu hết các kim loại (khoảng 90%) kết tinh trên sự hóa rắn thành ba cấu trúc tinh thể xếp chặt là: Lập phương tâm khối (LPTK) http://www.1: Mạng không gian của tinh thể rắn lý tưởng.- Đơn giản - Tâm khối Tâm mặt - Tâm đáy Hình 3. ô đơn vị và hằng số mạng Từ các kiểu ô đơn vị có thể phân lớp mạng không gian theo hệ tinh thể như sau: Bảng 3.ebook.edu.vn 137 .

quan hệ giữa chiều dài cạnh (a) và bán kính nguyên tử (R) như sau: a 4R (3. gọi là số sắp xếp (số phối tử).287 nm 1. Ví dụ kim loại Fe có cấu trúc lập phương tâm khối ở nhiệt độ phòng là 0.edu.106 1x nm 3. Ô đơn vị có kích thước vô cùng nhỏ chỉ cỡ nonamet (nm).48 x106 0.3.2: Cấu trúc tinh thể của vật liệu rắn Các cấu trúc này có liên kết nguyên tử chặt chẽ hơn và có năng lượng thấp hơn.vn (3. Trong cấu trúc của tinh thể lập phương tâm khối mối quan hệ giữa chiều dài cạnh lập phương (a) và bán kính nguyên tử (R) được biểu diễn như sau: a 4R (3.ebook.3) .2. Hệ số xếp và số sắp xếp Đối với kim loại mỗi nguyên tử đều có một số lượng nguyên tử tiếp xúc hoặc cách đều gần nhất.- Lập phương tâm mặt (LPTM) - Sáu phương xếp chặt (SPXC) Hình 3.2) 2 Hệ số xếp (HSX) là phần thể tích chiếm chỗ bởi các quả cầu nguyên tử trong ô đơn vị: HSX 138 V1 V http://www.287 nm có thể tính toán được số lượng ô đơn vị trong 1 mm 1nm. Số phối tử càng lớn mạng tinh thể càng dày đặc.1) 3 Đối với cấu trúc lập phương tâm mặt.

289 0.2.352 0.429 0.330 0.287 0. Tỷ số chiều cao của lăng trụ và cạnh đáy được gọi là tỷ số c/a.361 0.132 Nhôm (Al) Đồng (Cu) Vàng (Au) Chì (Pb) Niken (Ni) Platin (Pt) Bạc (Ag) 0. Bảng 3.143 0.393 0.edu. Loại cấu trúc tinh thể LPTK LPTM Kim loại Hằng số mạng a (nm) Bán kính nguyên tử R (nm) Crom (Cr) 0.405 0.316 0. Quan hệ giữa hằng số mạng và bán kính nguyên tử của kim loại có cấu trúc tinh thể lập phương tâm mặt và lập phương tâm khối.124 0.144 0.vn 139 . http://www.144 Cấu trúc sáu phương xếp chặt (SPXC): trong cấu trúc này tổng số nguyên tử trong một ô đơn vị là 6. Ô cơ bản của SPXC là khối lăng trụ lục giác gồm 6 lăng trụ tam giác đều. Cấu trúc lập phương tâm mặt có HSX cao nhất bằng 0.74 và được gọi là cấu trúc xếp chặt.175 0.495 0.315 0.136 Kali (K) Natri (Na) Tantal (Ta) Vonfram (W) Vanadi (V) 0.143 0.125 Sắt (Fe) Molipden (Mo) 0.409 0.231 0.139 0.408 0.533 0.Trong đó: V1: số nguyên tử trong ô đơn vị x thể tích nguyên tử.304 0.ebook.125 0.128 0.137 0.186 0. Các cấu trúc lập phương khác là không xếp chặt. V: Thể tích ô đơn vị.

edu.856 +13.147 0.4947 0. b – LPTM . y.SPXC Bảng 3.3584 0.2665 0.98 R (nm) 1.3.890 +15.5148 0.61 -0.45 -2.623 -0.125 1.2286 0.568 -2. Vị trí nguyên tử trong ô cơ bản được xác định bằng khoảng cách đơn vị dọc theo trục x.2973 0.82 -3. y. c .2950 0. Cách ký hiệu vị trí nguyên tử trong ô cơ bản lập phương Sử dụng hệ tọa độ vuông góc x.5618 0.vn .3: Vị trí các nguyên tử trong ô mạng cơ sở: a. ½) 140 http://www. Hằng số mạng và bán kính nguyên tử của một số kim loại có cấu trúc tinh thể SPXC (To = 200C) Hằng số mạng Kim loại Bán kính nguyên tử Tỷ số c/a % lệch khỏi giá trị a c Cadimi (Cd) 0.593 1.623 1.7 Kẽm (Zn) 0.4069 0.3209 0.587 1.Hình 3.ebook..6 Magie (Mg) Coban (Co) 0.160 0. Thí dụ: tọa độ vị trí của tám nguyên tử góc trong ô cơ bản lập phương tâm khối có thể biểu diễn như hình sau: nguyên tử ở tâm (½.3231 0.133 1.2.149 1. z. z.61 Ziriconi (Zr) Titan (Ti) Benili 0.5204 0.LPTK .4683 0.2507 0.160 0. ½.4.113 1.

vn 141 . Ký hiệu chung cho các chỉ số phương là [ u v w ]. Mọi vectơ chỉ phương song song đều có chỉ số phương như nhau.4: Các mặt phẳng của tinh thể lập phương đơn giản 1.5. Phương tinh thể trong mạng lập phương Đối với tinh thể lập phương chỉ số phương tinh thể là các thành phần vectơ của phương cần tìm dọc theo các trục tọa độ x y z và giảm đến số nguyên nhỏ nhất.edu.Hình 3. http://www.2. Chỉ số phương âm ký hiệu là một gạch ngang trên chỉ số. ví dụ [ 1 ].ebook.

y.Hình 3. z tương ứng. y. Lấy nghịch đảo của các tọa độ này.edu. l theo trục x. Triệt tiêu các phân số và xác định tập số nguyên nhỏ nhất. Chỉ số Miller được định nghĩa như sau Chỉ số Miller là đại lượng nghịch đảo giao điểm phân số của mặt tinh thể cắt trên trục tinh thể x.2. y. thường sử dụng chỉ số Miller. z của ba cạnh không song song của ô cơ bản lập phương.6. a. các số này chính là chỉ số Miller của mặt phẳng tinh thể và được ký hiệu bằng các chữ sau h. Chỉ số Miller Để xác định mặt phẳng tinh thể trong cấu trúc lập phương. k.ebook.vn . b. Xác định các tọa độ giao điểm của mặt phẳng với các trục x. Để xác định chỉ số Miller cần phải theo trình tự sau: - Chọn một mặt phẳng không qua gốc tọa độ. Số âm được viết bằng một gạch ngang ở trên [ hkl ] 142 http://www. z (tọa độ có thể là phân số).5: Trục tọa độ vuông góc xyz 1. Cạnh lập phương của ô cơ bản là đơn vị đo chiều dài và vị trí cắt của mặt tinh thể được đo theo thành phần của chiều dài đơn vị này.

7: Mặt tinh thể lập phương có các điểm cắt. Bảng 3. Trong cấu trúc tinh thể lập phương khoảng cách (d) giữa các mặt phẳng song song gần nhau nhất có cùng chỉ số Miller được ký hiệu là dhkl và được tính toán theo công thức sau: 1 d2 h2 k2 a2 l2 http://www.vn (3.4) 143 . Ví dụ: Xác định chỉ số Miller của một số mặt tinh thể lập phương quan trọng sau.edu.4 Tiêu chí X y z Tọa độ điểm cắt Lấy nghịch đảo Triệt tiêu phân số 1/3 3 6 2/3 3/2 3 1 1 2 Tiêu chí X y z Tọa độ điểm cắt Lấy nghịch đảo Triệt tiêu phân số 1 1 1 0 0 0 0 Chỉ số Miller sẽ là (6 3 2) Tính toán Chỉ số Miller của mặt phẳng sẽ là (1 0 0).Hình 3.ebook.6: Chỉ số Miller của một số mặt tinh thể lập phương quan trọng. Hình 3. Bằng cách tương tự có thể xác định được chỉ số Miller của các đại lượng trên.

và l.ebook.Chỉ số mặt tinh thể trong mạng sáu phương xếp chặt (SPXC) Chỉ số này còn được gọi là chỉ số Miller. i.vn . c sẽ được các chỉ số h. a3. +c -a1 +a3 -a2 +a2 o 120 C +a1 -c -a3 Hình 3. 1. k. a2.2. Ba trục cơ sở là a1.8: Bốn trục tọa độ của tinh thể SPXC.Bravais và được ký hiệu bằng 4 chữ h. một góc 1200. Mặt đáy của các ô cơ bản của SPXC có ký hiệu là (0001). các ký hiệu khác nhau và tạo thành họ mặt { 1010 } 144 http://www. i. l. k. (h k i l) và được thiết lập trong hệ tọa độ 4 trục trong ô cơ bản. Mặt bên hay mặt lăng kính tùy theo vị trí của nó mà có các chỉ số.Trong đó: a là hằng số mạng. trục thứ 4 (c) đặt tại tâm của ô cơ bản. a2. Nghịch đảo của các giao điểm của mặt phẳng tinh thể với trục a1. a3 hợp với nhau từng đôi.edu.7.

10: Các loại lỗ hổng trong mạng LPTM (a) và LPTK (b) 1.9. kích thước lỗ hổng phụ thuộc vào kiểu cấu trúc mạng.Tính thù hình http://www. Lỗ hổng thường gặp có dạng khối bốn mặt hoặc tám mặt như mô tả trong hình sau: Hình 3.Hình 3. Lỗ hổng là không gian trống bị giới hạn bởi hình khối nhiều mặt mà mỗi khối là tâm nguyên tử hoặc ion nút mạng.2.9: Chỉ số Miller.2.Lỗ hổng trong cấu trúc mạng.8. Kích thước lỗ hổng được đánh giá bằng bán kính của quả cầu lớn nhất có thể đặt lọt vào không gian trống đó.ebook.Bravais của mặt tinh thể SPXC 1.edu. Hình dạng.vn 145 .

.. 146 http://www. Ví dụ: Sắt tồn tại ở cả hai cấu trúc tinh thể LPTK và LPTM trong suốt thang nhiệt độ từ nhiệt độ phòng đến Tnc = 1539oC. sắt delta từ 1394oC 1394oC có cấu trúc 1539oC cấu trúc LPTK nhưng có hằng số mạng lớn hơn sắt . Kim loại Cấu trúc tinh thể o T phòng To khác Ca LPTM LPTK (> 447OC) Co Fe SPXC LPTK LPTM (> 427OC) LPTM (912oC 1394oC) Li Na LPTK LPTK LPTK (> 1394oC) SPXC (< -193oC) SPXC (< -233oC) Ti Y Zr SPXC SPXC SPXC LPTK (> 880OC) LPTK (> 1481OC) LPTK (> 872OC) 1. ăn mòn kim loại. Dạng tinh thể thù hình của mốt số kim loạ1.Nhiều nguyên tố có thể tồn tại ở các dạng tinh thể khác nhau phụ thuộc vào nhiệt độ và áp suất. Năng lượng hình thành các khuyết tật cân bằng cỡ 1ev và số lượng các khuyết tật cân bằng phụ thuộc vào nhiệt độ theo hàm mũ: Nv N * exp( Q ) RT (3.vn .5.10.2. Bảng 3. Q – Năng lượng tạo thành lỗ trống. Khuyết tật đường lệch. sắt từ 912oC tinh thể LPTM. Khuyết tật điểm đơn giản nhất là vị trí khuyết nguyên tử tạo thành lỗ trống (vacancy) trong quá trình tạo tinh thể. Sai lệch mạng tinh thể có thể tồn tại ở 3 dạng chính sau: Khuyết tật điểm.edu.5) Trong đó: N – Số nút mạng.ebook. Sắt -273oC tồn tại từ 912oC có cấu trúc tinh thể LPTK.. Khuyết tật mặt. Sai lệch mạng tinh thể Trong thực tế tinh thể không hoàn chỉnh mà thường chứa các dạng khuyết tật khác nhau dẫn đến tính chất cơ học và vật lý như tính dẫn điện.

edu.9999%. Tronh thực tế không có vật liệu hoặc kim loại nào sạch tuyệt đối 100% mà chỉ đạt 99. Vacancy trong kim loại cũng có thể được tạo thành khi có sự biến dạng đàn hồi. nguội nhanh hoặc bắn phá bằng các hạt năng lượng cao như nơtron. Khuyết tật mặt là sự sai lệch mặt trong vật liệu đa tinh thể gồm nhiều hạt với định hướng tinh thể khác nhau.11. Đơn tinh thể Đơn tinh thể là vật tinh hể có mạng đồng nhất và định hướng không đổi trong toàn bộ thể tích.2.11: Mô hình đơn tinh thể và đa tinh thể http://www. T – nhiệt độ tuyệt đối (K). 1.12. Trong tự nhiên hầu như đơn tinh thể kim loại không tồn tại. Vacancy không cân bằng có xu hướng tạo thành các đám vacancy. Vì vậy một lượng rất nhỏ nguyên tử pha tạp thay thế trong silic nguyên chất có thể ảnh hưởng rất lớn đến tính dẫn điện của silic. 1.ebook. Theo phương trình trên thì số lượng tăng rất nhanh theo nhiệt độ. Đa tinh thể Trong thực tế hầu như chỉ gặp vật liệu đa tinh thể gồm rất nhiều tinh thể nhỏ (cỡ 1 m) được gọi là hạt có cùng cấu trúc mạng nhưng với định hướng khác nhau mang tính ngẫu nhiên và liên kết với nhau bằng biên giới hạt.2. Đôi khi nguyên tử trong tinh thể chiếm một vị trí ngoài nút giữa các nguyên tử xung quanh tạo ra khuyết tật ngoài nút hay nguyên tử xen kẽ. Khuyết tật đường lệch trong tinh thể được tạo thành bởi biến dạng thường xuyên hoặc biến dạng đàn hồi hoặc trong quá trình hoá rắn của tinh thể.vn 147 . Các loại đơn tinh thể được ứng dụng nhiều trong công nghiệp bán dẫn và vật liệu điện tử. phần lớn nó được tạo ra bằng công nghệ tổng hợp. Hình 3.k – Hằng số Boltzmann.

edu. vuông bề mặt ở độ phóng đại cao. Một trong những phương pháp đo kích thước hạt thường dùng theo ASTM trong cấp hạt n được xác định theo công thức sau: N = 2 n-1 (3. Người ta thường xác định cấp hạt bằng cách so sánh ở cùng một độ phóng đại (thường là 100) giữa vật liệu nghiên cứu với thang ảnh cấp hạt chuẩn ASTM với kích thước hạt khác nhau.0 8. Có 16 cấp hạt khác nhau theo thứ tự hạt nhỏ dần.là số hạt trên một ….2.AA .0 2. Có cấu trúc tinh thể khá hoàn chỉnh định hướng lệnh nhau một góc rất nhỏ (1-2 o0)và ngăn cách nhau bằng biên giới siêu hạt.000504 0.0 124.00807 0.ebook.Mô hình đơn tinh thể.000252 0.0 64. thậm chí hàng trăm m. Trong khi đa tinh thể có cấu trúc hàng chục m.5 31.0 62. Như vậy một cấp độ hạt tương ứng với số lượng hạt trên một đơn vị diện tích.00202 0. x 100 1 mm2 x 1 của 1 hạt (mm2) 1 2 3 4 5 6 7 1. b . Bảng 3.6) Trong đó: N .6: Cấp hạt theo ASTM. Siêu hạt có cấu trúc tinh thể khá hoàn chỉnh và có kích thước rất nhỏ (nm).0 4.001008 8 9 10 128 256 512 1980 3970 7940 0.0 32.0 248 496 992 0.Vi hợp kim đa tinh thể 1.00403 0. n . Cấp hạt 148 Số hạt trong Số hạt trong in2.vn Diện tích thật .0323 0.là số nguyên được gọi là cấp hạt ASTM.0161 0. c .000126 http://www.Đa tinh thể.13.Biên gi7ới nàu thực chất là những lệnh biên có chiều dày nhỏ hơn so với biên gi7ới hạt đa tinh thể.0 16.0 15. Kích thước hạt Kích thước hạt của vật liệu đa tinh thể có ý nghĩa quan trọng và ảnh hưởng nhiều đến tính chất của kim loạ1.0645 0.

Nhiễu xạ tia X.8) Trong đó: h . ống phát tia Rơnghen ngày càng được hoàn thiện hơn nhưng chúng đều có những bộ phận chính sau: Hai điện cực Catot và Anot đặt trong ống thủy tinh bằng thạch anh có chân không cao (10-6 – 10-7 mmHg).7) theo công thức sau: (3. Quá trình hấp thụ và tái phát bức xạ điện tử còn gọi là tán xạ. c – tốc độ ánh sáng c = 2.136.2.10-34 J. Mặt khác tần số liên quan tới bước sóng hc E (3. Ngày nay.Khái niệm nhiễu xạ tia X Nhiễu xạ là đặc tính chung của các sóng bị thay đổi khi tương tác với vật chất và là sự giao thoa tăng cường của nhiều hơn một sóng tán xạ.edu. 10-15 e5.ebook. Anot là một đĩa cũng được làm bằng Vonfram hay Platin.s hay 6.626. chỉ có một phần rất nhỏ < http://www. 10-8 m/s. Chùm tia điện tử phát ra từ catot được gia tốc do điện áp lớn ở Anot sẽ bay về phía anot với vận tốc lớn. h = 4. 2.vn 149 . Catot K thường được làm bằng dây Vonfram và phát ra chùm điện tử khi được đốt nóng. Nhiễu xạ (Diffraction): là sự giao thoa tăng cường của nhiều sóng tán xạ.s.1. Tạo nguồn tia X Tia X được tạo ra khi các điện tử với tốc độ lớn bị kìm hãm bởi một vật chắn. Giao thoa (Interference): là sự chồng chất của hai hoặc nhiều sóng tán xạ tạo thành sóng tổng hợp. phương trình Vulf – Bragg 2.hằng số Plank. Mỗi photon có năng lượng E tỷ lệ với tần số của nó: E = h. Khi các điện tử có động năng lớn va đập vào anot phần lớn năng lượng sẽ biến thành nhiệt năng.998. Để mô tả hiện tượng nhiễu xạ người ta đưa ra ba thuật ngữ sau: Tán xạ (Scattering): là quá trình hấp thu và tái bức xạ thứ cấp theo các hướng khác nhau. Người ta đặt vào anot một điện áp rất cao (hàng trăm kV).2 nm (2Ao). - Theo tính toán bước sóng tia X khoảng 0.2. Rơnghen phát hiện chỗ phát tia X chính là chỗ có chùm điện tử đập vào. và ông đã tạo ra ống phát tia Rơnghen.

1% được chuyển thành tia 10.ebook.12: Sơ đồ nguyên tắc ống phát tia Rơnghen. Hình 3. chất liệu làm anot…) có thể thu được các bức xạ hầu như đơn sắc gọi là các tia Rơnghen đặc trưng. 150 http://www. M theo mô hình cấu trúc nguyên tử của Bohr. L. Do vậy cần phải làm nguội ống phát Rơnghen bằng nước. Tia Rơnghen phát ra từ các ống phát thường là các bức xạ liên tục gồm nhiều bước sóng khác nhau do các điện tử mất năng lượng trong một loạt va chạm với các nguyên tử anot.vn .edu. Các vạch đặc trưng khác nhau sẽ tương ứng với các dịch chuyển điện tử giữa các mức năng lượng và được ký kiệu là K. Tùy theo từng điều kiện nhất định (điện thế anot. vì mỗi một điện tử mất năng lượng theo cách khác nhau cho nên các bước sóng tia x cũng khác nhau.

7 Ao. 2. Một số tính chất của tia Rơnghen Tia X có những tính chất cơ bản sau: Khả năng xuyên thấu: tia Rơnghen có khả năng xuyên qua một số tấm chắn sáng thông thường. L Một số kim loại làm vật liệu anot sẽ cho các vạch đặc trưng sau: Mg .vn 151 .5 Ao. K K .K = 1.7 Ao. Khả năng gây hiện tượng phát quang (phổ huỳnh quanh tia X). Cu .K = 0. Các vạch K có năng lượng lớn hơn so với L và không bị hấp thụ mạnh bởi vật liệu nghiên cứu. Trong nghiên cứu bằng nhiễu xạ tia X thường chọn tia đặc trưng là K và tia K Cu là bức xạ thường được sử dụng rộng rãi nhất.3.95 Ao. http://www.K = 1.edu.K = 0. W . Fe .13: Mô hình nguyên tử và sự tạo thành tia X đặc trưng. làm đen phim ảnh.K = 0.Hình 3. Ag .ebook.5 Ao.

Khi chùm tia X đập vào tinh thể thì xuất hiện các tia nhiễu xạ với cường độ và các hướng khác nhau. k. Io – cường độ của tia X tới và tia X truyền qua. Hai tia 1 và 2 bị tán xạ bởi nguyên tử Q và P cho hai tia phản xạ 1‟ và 2‟ cùng với một góc mặt phẳng A.hệ số hấp thu khối. Hiện tượng nhiễu xạ Nhiễu xạ là sự thay đổi của các tia sáng hoặc các sóng do sự tương tác của chúng với vật chất. Có cùng chỉ số Miller h. Giả thiết rằng tia tới là tia đơn sắc song song và cùng pha với bước sóng chiếu vào hai mặt phẳng này với một góc . B. Khi tương tác với vật chất chùm tia X có thể mất một phần năng lượng do các hiệu ứng hiệu ứng hấp thụ: xảy ra khi tia X truyền qua vật liệu.edu.- Gây sự ion hóa của chất khí. Theo lý thuyết về cấu tạo tinh thể. Sự giảm này tuân theo định luật cơ bản của sự hấp phụ sóng điện từ như sau: I I o10 (3.thứ tự nguyên tử. 152 http://www. Khi chùm tia X chiếu vào vật chất sẽ xảy ra tương tác với các điện tử trong nguyên tử (hoặc hạt nhân nguyên tử nếu chùm tia X có năng lượng đủ lớn). Định luật Bragg giả thiết rằng mỗi mặt phẳng nguyên tử phản xạ sóng tới độc lập như phản xạ gương.vn so với các . những nguyên tử hay ion phân bố một cách trật tự đều đặn trong không gian theo một quy luật xác định. và cách nhau bởi khoảng cách giữa các mặt phẳng nguyên tử dhkl.9)  Trong đó: I. Giả sử có hai mặt phẳng song song AA‟ và BB‟ (hình 10). l.độ dầy lớp vậy chất. Z . .bước sóng ánh sáng tới. Chúng sẽ bị hấp thụ và cường độ chùm tia sẽ giảm.ebook.4. L . Khoảng cách giữa các nguyên tử (ion) khoảng vài Ao và gần tương đương với bước sóng tia 10. . =Z . Định luật Vulf-Bragg Định luật Vulf-Bragg được đưa ra năm 1913 thể hiện mối quan hệ giữa bước sóng tia X và khoảng cách giữa các mặt phẳng nguyên tử. 2.

http://www.…gọi là bậc phản xạ. l. Còn các nguyên tử không ở góc ô mạng mà ở trong các vị trí khác. k. Khi n > 1 các phản xạ được coi là phản xạ bậc cao và phương trình Bragg có thể viết như sau: = 2(dhkl/n) Sin (3.vn 153 .12) Thông số d/n là khoảng cách giữa các mặt phẳng hkl và nh. Phương trình Bragg có dạng sau: n = 2dhklSin (3.Hình 3. kết quả là mất đi một số tia nhiễu xạ theo phương trình phải có mặt. nk. Điều kiện để nhiễu xạ là: n = SQ + QT = 2dhklSin (3.10) Quãng đường 1-P-1‟ và 2-Q-2‟ bằng số nguyên lần bước sóng. Trong đó: n = 1. vì nhiễu xạ chỉ có thể chắc chắn xảy ra với các ô đơn vị có các nguyên tử ở ô góc mạng. Nếu định luật Bragg không được thỏa mãn thì sẽ không xảy ra hiện tượng giao thoa.ebook.edu. chúng hoạt động như các tâm tán xạ phụ lệch pha với các góc Bragg nào đó.11) Phương trình này biểu thị mối quan hệ giữa góc các tia nhiễu xạ và bước sóng tia tới.14: Nhiễu xạ tia X bởi các mặt phẳng của nguyên tử (A-A‟ . 2. khoảng cách giữa các mặt phẳng nguyên tử. Định luật Bragg là điều kiện cần nhưng chưa đủ cho nhiễu xạ tia X.B-B‟). nl là các chỉ số Miller có khoảng cách bằng l/n cách khoảng giữa các mặt h. 3.

vn . c* thỏa mãn hệ thức sau: a*a = b*b = c*c = 1 a*b = b*c = c*a = 0 Trong đó a. Vectơ mạng đảo ghkl = ha* + kb* + lc* vuông góc với mặt phẳng mang (hkl) của mạng tinh thể và Ghkl = 1/d hkl g hkl 1 d hkl (3. c là các vectơ đơn vị tinh thể.edu. Mạng đảo có những tính chất sau: - Mỗi nút mạng đảo tương ứng với một mặt (hkl) của tinh thể.5.ebook. b*. Mạng đảo xác định một khoảng cách vị trí mạng có khả năng dẫn đến sự nhiễu xạ. 2. b.Mạng đảo Mặt phẳng trong không gian thực có thể biểu diễn bằng một nút mạng trong không gian đảo.14: Nhiễu xạ tia X từ các mặt của mạng tinh thể. Ô cơ bản của mạng đảo được xác định bởi các vectơ a*. 154 http://www.Hình 3.13) Trong đó dhkl là khoảng cách giữa các mặt phẳng (hkl) trong mạng tinh thể.

ebook.vn 155 . 2. Để xác định cường độ nhiễu xạ thường tiến hành theo 3 bước sau: Nhiễu xạ tia X bởi điện tử tự do. Nhiễu xạ bởi ô mạng cơ bản.2.edu. Mỗi cấu trúc tinh thể có hai mạng liên hợp với nó. Hướng của tia nhiễu xạ không bị ảnh hưởng bởi loại nguyên tử ở từng vị trí riêng biệt và hai ô mạng đơn vị có cùng kích thước nhưng với sự sắp xếp nguyên tử khác nhau sẽ nhiễu xạ tia X trên cùng một hướng. b. Cường độ nhiễu xạ Có thể tính toán được cường độ nhiễu xạ bằng cách cộng sóng hình sin với pha và biên độ khác nhau. Nhiễu xạ bởi một nguyên tử Nguyên tử có nhiều đám mây điện tử quay xung quanh hạt nhân. c*. mạng tinh thể và mạng đảo và ảnh nhiễu xạ của tinh thể là một bức tranh mạng đảo của tinh thể. r – Khoảng cách giữa tán xạ điện tử đến đầu dò (detectơ). Tuy nhiên cường độ của các tia nhiễu xạ này khác nhau. c – Tốc độ ánh sáng.6.6. b*. Cường độ nhiễu xạ bởi điện tử tự do Được xác định theo công thức sau: e4 I Io sin 2 2 2 2 4 r m ec (3.6. 2. 2. Nhưng hạt nhân của nguyên tử rất lớn cho http://www.1. me – Khối lượng của điện tử.Hình 3.14) Trong đó: Io – Cường độ tia tớ1. Tia tới bị tán xạ bởi điện tử và hạt nhân. e – Điện tích điện tử.15: Quan hệ giữa trục mạng thuận a. c và mạng đảo a*. Nhiễu xạ tia X bởi nguyên tử. Biểu thức trên cho thấy năng lượng tán xạ từ các điện tử đơn là rất nhỏ.

bd2 – Biên độ sóng tán xạ bởi một điện tử.6. do đó tán xạ toàn phần chủ yếu bởi các điện tử riêng biệt. Cường độ nhiễu xạ được dự đoán bởi định luật Bragg và tỷ lệ với bình 2 phương thừa số cấu trúc F .vn . Đại lượng thừa số tán xạ nguyên tử f mô tả hiệu xuất tán xạ trên một hướng riêng biệt được xác định bằng tỷ số sau: f = bd1/bd2 f bd1 bd 2 (3.nên có thể bỏ qua tán xạ bởi hạt nhân. 2. Nhiễu xạ bởi ô mạng cơ bản Ô mạng cơ bản là phần nhỏ nhất lặp lại tuần hoàn tạo thành tinh thể.15) bd1 – Biên độ sóng tán xạ bởi một nguyên tử.16: Tán xạ tia X bởi một nguyên tử giá trị f bằng số điện tử trong nguyên tử khi 0 hay f = Z (nguyên tử số).16) .ebook.là sự chênh lệch pha giữa sóng tán xạ bởi nguyên tử B và sóng tán xạ bởi nguyên tử A đối với mặt phản xạ hkl.3. Tuy vậy cường độ nhiễu xạ không chỉ phụ thuộc vào thừa số cấu trúc mà còn vào các thừa số khác.edu. Các điện tử quay quanh hạt nhân ở các vị trí khác nhau sẽ sinh ra sóng tán xạ với pha khác nhau và sẽ giao thoa với nhau. Thừa số cấu trúc không phụ thuộc vào hình dạng và kích thước ô cơ bản. Thường trong tinh thể có chứa các nguyên tố khác nhau sắp xếp ở các vị trí khác nhau do đó các sóng có biên độ khác nhau sẽ tổ hợp lại để cho cường độ tổng cộng và được biểu diễn như một hàm mũ phức như sau: Aei Trong đó: fe 2 i ( hu k l ) (3. Hình 3. Và có thể biểu diễn bằng biểu thức tổng quát sau: 156 http://www.

chuỗi có thể sắp xếp thành các miền có trật tự. Tỷ số giữa Si và Al là đại lượng quan trọng. Y có đường kính hốc lớn là 13Ao. P – số phân tử H2O kết tinh.I F 2 1 cos2 2 p sin 2 cos e 2 (3. đặc biệt là các polymer sợi đơn. Công thức thực nhiệm của zeolit như sau: M2/mO. Ứng dụng phổ nhiễu xạ tia X để phân tích thành phần cấu trúc tinh thể Nhiễu xạ tia X được sử dụng để phân tích cấu trúc vật liệu rắn. Để tạo thành tinh thể zeolit các tứ diện SiO4/2 và AlO4/2 liên kết với nhau qua nguyên tử Oxy. Nhưng tứ diện SiO4/2 và AlO4/2 là đơn vị cấu trúc sơ cấp. mức độ tinh thể hóa của vật liệu.pH2O Trong đó: M – cation kim loại hóa trị m. 3. và ZSM-5. sin2θcosθ 3. 1+ cos2 2θ – Thừa số Lorent.edu. thể tích 811 A03. Zeolit còn được gọi là "rây phân tử". Hiện nay đã tổng hợp và phát hiện ra khoảng 7100 lọai zeolit khác nhau nhung trong thực tế chỉ có khoảng 710 loại có ứng dụng tích cực.vn 157 .17) Trong đó: p – Là thừa số lặp.ebook. Y có cấu trúc tương tự với cấu trúc của fausasit là một loại zeolit tự nhiên. Thông thường tỷ lệ SiO4/2 và AlO4/2 = n. Các zeolit X. Các miền trật tự này được gọi là các tinh thể nhỏ hay vi tinh thể. X.Al2O3. Các lỗ này được nối thông với nhau bằng những đường rãnh cứng có kích thước ổn định tạo thành một hệ thống lỗ và đường rãnh phát triển có khả năng hấp phụ các phân tử có kích thước nhỏ hơn. e-2μ – Là thừa số nhiệt. trong đó các loại quan trọng nhất là zeolit Y. đường kính cửa sổ thông với hốc lớn là 8-9 A0. http://www. Khi tăng n độ bền của cấu trúc zeolit tăng. Những đơn vị này liên kết với nhau tạo thành đơn vị thứ cấp. Vật liệu có thể có cấu trúc tinh thể... Zeolit X. n = 1. Trong đó n – số nguyên dương. vô định hình. Zeolit Zeolit tự nhiên và tổng hợp là alumosilicat có cấu trúc tinh thể xác định với các lỗ xốp có kích thước đều đặn. Trong một số polymer. 2.nSiO2. thủy tinh hoặc vật liệu polymer.

vn .trimetylbenzen.ebook. Y là những sodalit được tạo thành từ 24 tứ diện SiO2 và Al2O3. 1. Hình 3. Thành phần hóa học của SZM-5 dạng Na NanAlnSi96-nO192.3trimetylbenzen.p-xylen.edu.2.3. b = 19. cồng kềnh như penta metyl benzen. ình 3.16H2O Trong đó n < 27 (thường khoảng 3) Hằng số mang các giá trị sau: a = 20.Đơn vị cấu trúc thứ cấp của zeolit X. Tỷ số SiO2 /Al2O3 rất lớn. Trong thực tế chỉ có một số lọai zeolit tự nhiên và tổng hợp được sử dụng rộng rãi trong công nghiệp đặc biệt là công nghiệp chê biến dầu mỏ và 158 http://www.2.18: Zeolit ZSM 5 Zeolit ZSM-5 hấp phụ được các phân tử n-parafin. thường là 90-100.4 A0 Mạng lưới không gian của ZSM-5 gồm những hệ thống ống cắt nhau tạo thành mạng không gian 3 chiều. không hấp phụ các phân tử lớn. c = 13.9. o. 1.1.17: Sơ đồ cấu trúc mạng tinh thể zeolit Y: Zeolit ZSM-5 tổng hợp không có trong tự nhiên.

.vn 159 . Vật liệu vô định hình cho pic mở rộng mà vị trí đỉnh pic trùng với vị trí pic mạnh quan sát thấy trong ảnh nhiễu xạ của vật liệu tinh thể của chất đó. Kích thước của các vi tinh thể này có thể xác định bằng sự mở rộng của pic nhiễu xạ. Ví dụ: Ảnh nhiễu xạ của SiO2 vô định hình (thủy tinh) và SiO2 tinh thể (cristo latite) được đưa ra trong hình sau: Hình 3.20: Nhiễu xạ tia X của SiO2 tinh thể (a) và SiO2 vô định hình (b).edu.ebook.. zeolit Y. http://www. Tồn tại một số loại polymer bao gồm các phần hạt vi tinh thể phân tán trong nền vô định hình. zeolit ZSM5. Ví dụ: Các chuỗi PE (CH2 – CH2)n hoặc poly tetra fluoroetylen (CF2 – CF2)n đều có phần trăm khối lượng lớn vi tinh thể.19: Vi tinh thể trong polymer Vật liệu tinh thể cho một loại pic nét do tia nhiễu xạ phát sinh từ các mặt phẳng mạng khác nhau. Hình 3.hóa dầu như zeolit X. một số các vật liệu polymer cũng có cấu trúc rất đặc biệt như lọai polymer tinh thể lỏng..

4.vn .23: Các loại giá để mẫu chụp phổ XRD 160 http://www. Hình 3. Vật liệu vô định hình chì có trật tự gần. 4. Định lượng thành phần pha tinh thể.edu. - Bộ phận để mẫu.Trong vật liệu vô định hình không có trật tự xa như trong tinh thể.Cấu tạo máy nhiễu xạ: gồm 3 bộ phận chính - Nguồn tạo tia 10.21: Trật tự mạng dạng tinh thể và dạng vô định hình. - Detectơ tia 10. Hình 3.ebook.1.

2. Phương pháp Rơnghen dạng bột phân tích cấu trúc vật liệu Mẫu vật liệu dạng rắn Mẫu được nghiền nhỏ cỡ 1. cho nên thường thì kích thước hạt đạt khoảng 1 . mẫu thường được chế tạo ở dạng bột với mục đích nhiều tinh thể có định hướng ngẫu nhiên và để chắc chắn rằng một số lớn hạt thỏa mãn điều kiện nhiễu xạ Bragg n n 2d sin .0µm và được tạo dưới dạng lớp màng vài miligram trên đế phẳng. Thang đo 2 thường là từ 0o – 170o.2 . Để chụp phổ nhiễu xạ tia X. Để sai số này nhỏ hơn1% đòi hỏi phải nghiền vật liệu đến kích thước hạt cỡ 0.0 – 3.edu. Giản đồ nhiễu xạ theo hình học này thường được gọi là giản đồ quét 0.5µm là khả thi và sai số trong trường hợp này cho phép là khoảng ±5% có thể chấp nhận để dùng phân tích định lượng. Trong thực tế đạt kích thước hạt này rất khó thực hiện. 4.- Loại ống mao quản - Loại truyền qua Loại phản xạ Các bộ phận này nằm trên chu vi của vòng tròn tiêu tụ (hình 15). Góc giữa phương chiếu tia X và tia nhiễu xạ là 2 . http://www. Hình 3. Trong đó nguồn tia X được giữa cố định còn detectơ chuyển động suốt trong thang đo góc. Thông thường người ta quét từ 0o – 140o.ebook. Kích thước bột có ảnh hưởng đến sai số của cường độ peak. Góc giữa mặt phẳng mẫu và góc tia tới là .vn 161 .24: Hình học nhiễu xạ kế tia 10.5 – 1µm.

Phân tích định lượng bằng phổ nhiễu xạ tia X Dựa vào sự phụ thuộc cường độ nhiễu xạ và nồng độ pha theo biểu thức sau: I=K P i i ρμ i m (3. còn sự sắp xếp của các nguyên tử trong ô đơn vị liên quan đến cường độ tương đối của các píc. 4. Nếu mẫu gồm nhiều pha thì trên giản đồ nhiễu xạ sẽ tồn tại đồng thời nhiều hệ vạch độc lập với nhau. Detector quay quanh với vận tốc 2 .hằng số (Xác định bằng thực nghiệm) Pi .hệ số suy giảm khối lượng của hỗn hợp Các pha chưa biết trong vật liệu có thể xác định bằng cách so sánh số liệu nhận được từ giản đồ nhiễu xạ thực nghiệm với số liệu chuẩn trong tài liệu tham khảo. đảm bảo sự sắp xếp ngẫu nhiên mà phần lớn các tinh thể tuân theo định luật Bragg.tỷ lệ trọng lượng pha. được ghi tự động trên giấy vẽ và tín hiệu được xử lý bằng máy vi tính cho ngay kết quả.edu. bộ chuẩn trục được đặt trên đường tia để tạo tia mảnh và tích tụ.18) Trong đó: Ki. Tia X được chiếu tới với cường độ tia nhiễu xạ được thu bằng detector. Mẫu được quay với tốc độ Cường độ tia nhiễu xạ 2 . Hình học và kích thước ô đơn vị có thể xác định từ vị trí góc của các pic nhiễu xạ. Sự có mặt của các vạch nhiễu xạ đặc trưng là cơ sở để xác định định tính pha có trong mẫu.vn .mật độ pha m .Sự đồng đều của kích thước hạt cũng có ý nghĩa quan trọng khi chùm tia X chiếu vào mặt phẳng chứa mẫu. Bộ lọc đơn sắc thường là tinh thể. 162 http://www.3. i . Mỗi pha gồm một ô mạng nhất định và cho một hệ vạch nhiễu xạ tương ứng trên giản đồ nhiễu xạ.ebook. Trong phổ nhiễu xạ Rơnghen bột có thể xác định thành phần các pha hóa học của mẫu phân tích và các dạng tồn tại của cùng một hợp chất và định lượng các pha.

ebook. Đo cường độ vạch phổ Việc đo đạc cường độ vạch phổ trong phân tích định lượng rất quan trọng và phụ thuộc vào các yếu tố sau: Độ nhậy cấu trúc Độ nhậy của thiết bị - Độ nhậy của mẫu đo Độ nhậy của phép đo Tất cả các yếu tố này phần lớn đều chứa trong thừa số K hkl cấu trúc mạng. X .thừa số cấu trúc cho pha . hệ số này là một hàm của nhiều các yếu tố.vn 163 .hệ số phụ thuộc vào điều kiện thí nghiệm.edu. vị trí píc nói lên cấu trúc và độ đối xứng của pha.4.hệ số hấp phụ khối. cấu trúc tinh thể của pha và được biểu diễn qua biểu thức sau: I K e K ( hkl ) X (3. Cường độ nhiễu xạ liên quan đến thành phần pha. K ( hkl ) . Như vậy cường độ píc không những chỉ liên quan đến thành phần định lượng pha mà còn cấu trúc của pha.tỷ trọng pha ( / ) s . Có thể liệt kê những thông số ảnh hưởng như sau: http://www.19) ( / )s Trong đó: K e . còn cường độ píc phản ánh tổng của các pha nhiễu xạ từ mỗi mặt phẳng trong pha tinh thể và phụ thuộc trực tiếp vào sự phân bố của nguyên tố trong cấu trúc tinh thể.Trong giản đồ nhiễu xạ. 4.tỷ số giữa khối lượng và thể tích của phân đoạn. .

cho phép tính toán hàm lượng mỗi pha mà không cần hệ số (µ/ρ)s bởi biểu thức sau: 164 http://www.hệ số hấp phụ khối trong hỗn hợp.vn .cường độ của píc trong mậu phân tích.4.20) Trong đó: I o .5. Phương pháp đinh lượng dựa trên tỷ lệ cường độ nhiễu xạ Phương pháp hấp thụ nhiễu xạ Dựa trên tỷ số cường độ của pha trong mẫu phân tích và trong mẫu tinh khiết chuẩn theo biểu thức sau: I ( hkl ) I ( / ) ( / )s o ( hkl ) (3.cường độ của píc trong pha tinh khiết. Trong nhiều trường hợp hệ số này thường khó xác định nên để đơn giản.edu. I . hệ số này được coi như trong pha cần xác định. ( / ) . Khi đó biểu thức trên có thể viết đơn giản như sau: X I ( hkl ) I o ( hkl ) (3.21) Trường hợp với hỗn hợp 2 pha ở đó hệ số hấp phụ khối (µ/ρ) cho mỗi pha tinh khiết được biết trước.ebook.

hệ số hiệu chỉnh xác định từ đồ thị I ( hkl ) / I ( hkl ) X /X . Trong tài liệu có thể tra cứu hệ số này theo thừa số tán xạ nếu hóa học của mẫu phân tích được biết rõ.edu.22) Biểu thức này được gọi là biểu thức Klug. . thích hợp nhất là khoảng 1µm. Phương pháp chuẩn nội Phương pháp chuẩn nội là phương pháp phổ biến nhất để định lượng pha trong phân tích bằng XRD.23) . (Saphia – hồng ngọc) I/Icorundum Phương pháp này đòi hỏi dùng Corundum là pha β tỷ lệ 50/50 so với mẫu phân tích và dựng đồ thị của biểu thức http://www. Hình 3.25. Cần phải chọn các pic chuẩn rõ ràng.là pha cần xác định.vn 165 . Phương pháp này sẽ loại trừ được vấn đề về hệ số hấp phụ khối bằng cách chia cường độ của mỗi pha cho nhau (α và β) I ( hkl ) I ( hkl ) Trong đó: pha k X X (3.là pha chuẩn. Nói chung phương pháp này đòi hỏi hệ số hấp phụ khối của mẫu phải được biết trước. không bị chồng lấn và kích thước hạt của mẫu phân tích phải giống nhau đối với mẫu chuẩn và mẫu phân tích. 4. Phương pháp so sánh cường độ nhiễu xạ với chất chuẩn là Corundum (Al2O3).6.Đồ thị chuẩn nội Phương pháp này đòi hỏi dựng đường chuẩn một cách cẩn thận và có thể định lượng một pha nào đó không phụ thuộc vào những pha khác có trong mẫu. k . Do vậy. 4. nếu dùng phương pháp này để định lượng pha sẽ có sai số đáng kể.X ( I ( hkl ) / I o ( hkl ) )( / ) ( / ) ( I ( hkl ) / I o ( hkl ) ) ( / ) ( / ) (3.7.ebook.

Tuy vậy trong thực tế phổ XRD của hỗn hợp chất thường có các pic lạ không được xác định cho nên nếu dùng công thức này dẫn đến sai số đáng kể. Đồ thị đường chuẩn theo chất chuẩn Corundum Al2O3.24) Trong đó Irel . SiO2 (thạch anh) thường sử dụng làm chất chuẩn nộ1. ZnO là chất chuẩn phổ biến với những píc rõ ràng.tỷ lệ của pic nào đó sử dụng trong phổ XRD. Để chuẩn hóa phương pháp RIR. có thể dùng biểu thức sau để tính toán khối lượng của pha cần biết X I ( hkl ) RIR I 1 rel (3.vn .25) phakhac ( hkl ) I ( hkl ) j / RIR rel ( hkl ) s j 1 Công thức này cho phép tính toán khối lượng pha α mà không cần có chất chuẩn nội. Kích thước của corundum tối ưu là 1µm. Trong thực tế có thể dùng công thức tổng quát để xác định pha α trong vật liệu so với pha chuẩn β theo công thức sau I ( hkl ) RIR I ( hkl ) I rel ( hkl ) I rel ( hkl ) X X (3.Nếu 100% peak trong phổ XRD được sử dụng thì giá trị của tỷ lệ này là 1. Chung(1974) đã nhận thấy rằng nếu tất cả các pha trong hỗn hợp được biết và nếu RIRs cũng được xác định. Phân tích định lượng nguyên tố bằng phổ XRD dựa vào tỷ lệ cường độ của các vạch đặc trưng trong mẫu với nồng độ của nguyên tố nghiên cứu 166 http://www. Đại lượng RIR có thể xác định bằng thực nghiệm cho bất kì pha nào khi sử dụng bất kì vật liệu nào làm chất chuẩn: Al2O3 (corundum).26.X ( I ( hkl ) I ( hkl ) ) theo X sẽ thu được một đường thẳng với hệ số góc là K Hình 3.ebook.edu.

27) Kết hợp phương trình Bragg với phương trình trên ta có: h2 1 d2 Từ đó ta có: sin 2 Q k2 a2 l2 k2 l2 4sin 2 Q 2 2 4a 2 h2 http://www. thành phần hóa học của mẫu và mật độ đo được của nó. Xác định chỉ số Miller Khoảng cách giữa các mặt phẳng d. 5.29) 167 . còn kích thước và hình dạng của ô đơn vị quyết định vị trí góc của pic. Tỷ lệ cường độ vạch nguyên tố cần xác định và vạch chất chuẩn theo biểu thức sau: I nc I ch K Cnc Cch (3. sai số trung bình của phương pháp là 2 – 5%. Cnc . I ch . - Tính số nguyên tử thuộc ô đơn vị và hình dạng của ô đơn vị. Phân tích cấu trúc pha Phương trình nhiễu xạ tia X có thể xác định được cấu trúc vật rắn tinh thể. Vạch so sánh cần có thế kích thích gần với vạch nghiên cứu.28) (3. Việc xác định cấu trúc tinh thể chưa biết gồm các bước sau: Tính kích thước và hình dạng ô đơn vị từ vị trí của pic nhiễu xạ.ebook.nghĩa là chúng có độ dài sóng bằng nhau. 5. Phương pháp Rơnghen có thể áp dụng để xác định các nguyên tố có nồng độ lớn (hàng chục phần trăm > 10%) hoặc nồng độ nhỏ (2 – 10%).1.trong. Vì vậy việc phân tích cấu trúc chỉ khảo sát trong trường hợp vật liêu tinh thể có cấu trúc đơn giản dựa trên tinh thể lập phương. khỏang cách giữa các mặt lân cận trong mặt phẳng hkl với các thông số mạng a của vật liệu có cấu trúc lập phương có thể được xác định từ phương trrình: 1 d2 h2 k2 a2 l2 (3.vn (3. Việc phân tích các số liệu nhiễu xạ thường rất phức tạp vì tính đa dạng của vật liệu. Suy ra các vị trí nguyên tử thuộc ô đơn vị từ cường độ của pic.nồng độ nguyên tử nghiên cứu và nguyên tử chuẩn.edu. Sự sắp xếp các nguyên tử hay ô đơn vị quyết định cường độ của pic. Cch .cường độ vạch nghiên cứu và vạch chuẩn.26) Trong đó: I nc .

LPTK.7: Dạng tổng bình phương của một số chỉ số Miller cho hệ lập phương. LPTK LPĐG LPĐG. LPTM LPĐG LPĐG. 330 331 420 421 332 http://www. 322 411. LPTK LPĐG. LPTK. mặt phẳng với chỉ số Miller lớn hơn sẽ tham gia nhiễu xạ có thể viết theo phương trình sau: sin 2 Q1 sin 2 Q2 h12 h2 2 k12 l12 k2 2 l2 2 (3. LPTK .vn Mạng LPĐG LPĐG. LPTK LPĐG. 2. LPTM LPĐG. LPTK LPĐG. 221 310 311 222 320 321 400 410. Bảng 3. LPTM LPĐG. LPTK LPĐG LPĐG.ebook. LPTK. h2 k 2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 168 l2 hkl 100 110 111 200 210 211 220 300. LPTK. hoặc 3.edu.30) Trong hệ lập phương đối với mạng lập phương. Bằng cách chia các giá trị sin2 của các phản xạ khác nhau cho sin2 của các phản xạ bậc nhất và nhân các tỷ số thu được với số nguyên thích hợp thường là 2 hoặc 3 sẽ thu được các giá trị của hkl tương ứng. LPTM LPĐG LPĐG. LPTM LPĐG LPĐG. 4a 2 Khi góc tăng. LPTM LPĐG. LPTK. LPTM LPĐG LPĐG. LPTM LPĐG LPĐG. phản xạ bậc nhất do phản xạ từ các mặt với chỉ số Miller kiểu: - (100) cho lập phương đơn giản - (110) cho lập phương tâm khối (111) cho lập phương tâm mặt Tương ứng với tổng h 2 k 2 l 2 = 1.Thừa số 2 K là một hằng số cho bất kỳ ảnh nhiễu xạ nào.

LPTM 422 5.lẻ h.vn 169 . 11. l hỗn hợp lẻ Ảnh nhiễu xạ từ vật liệu có cấu trúc lập phương có thể phân biệt được ngay với ảnh nhiễu xạ từ vật liệu không phải lập phương có tính đối xứng thấp. 8. 16. 12. k. … Tâm khối: 2. 8. 4. 8. Bảng 3.10. 20.chẵn 2 h h. Đơn giản: 1. 2.23 24 LPĐG LPĐG. Nhận biết mạng Bravais Theo qui tắc chọn lựa giá trị h 2 k 2 l 2 cho mạng lập phương tuân theo qui luật sau. Trong cấu trúc lập phương đơn giản và LPTK khoảng cách giữa các pic gần bằng nhau. … Tâm mặt: 2.2. Mạng Bravais Có phản xạ Đơn giản Tâm khối Tất cả các mặt Tâm mặt h 2 k 2 Không có phản xạ Không l . 5. 6. k.… Mạng Bravais và cấu trúc tinh thể có thể nhận biết được từ trình tự các giá trị h 2 k 2 l 2 trong ảnh nhiễu xạ. 19. 12. l cùng chẳn hoặc cùng 2 k 2 l 2 .ebook. LPTK.8: Qui tắc chọn lựa cho phản xạ. Thông số mạng a có thể tính toán theo công thức sau: a 2sin h2 k 2 l2 Ví dụ: tính toán thông số mạng của nguyên tố Al Hình 3.27. 3. 9. 6. 4. 4.Phổ nhiễu xạ của Al http://www.edu.

994 5.4049 0.47 0.5792 0.7238 0.60 137.982 19. Kích thước tinh thể Đối với những tinh thể kích thước lớn (khoảng 1000 đơn vị cơ sở).4047 4 5 6 7 78. Theo quy tắc chọn lọc có thể kết luận rằng mạng Bravais là LPTM và cấu trúc tinh thể là cấu trúc LPTM. Còn những píc khác bị triệt tiêu không thể hiện trên phổ nhiễu xạ.982 15.4048 0.912 18.8684 6.333 2.edu.6876 3.000 3.14 0.983 11.9) .2898 1.bước sóng phát xạ 170 http://www.11 112.992 4 8 200 220 0.hệ số hình thể (thường khoảng 0.Các thông số mạng của Al-Cu.3.9.31) .653 7.1088 1. 5.945 20 24 420 422 0.000 3 111 0.03 0.26 82.999 7.(K 1) = 0.320 10.960 11 12 16 19 311 222 400 331 0.52 0.1450 0.Ta có thể đặt 2 4a 2 = A vì đây là hằng số cho bất kì ảnh nhiễu xạ nào.3983 0.vn (3.324 6. phổ nhiễu xạ thể hiện bằng những píc nhiễu xạ ở vị trí gần góc Bragg.958 23.4044 2 3 44.4048 0.254056nm Số 2 Sin2 Sin 2 Sin 2 min Sin 2 x3 Sin 2 min h2+k2+l2 hkl a (nm) 1 38.4049 pic Như bảng trên tính toán cho thấy chỉ có các phản xạ với các giá trị hkl chẵn cả hoặc lẻ cả là hiện diện.4049 0.664 3.4045 0.661 3. Giá trị A tương ứng với h2 + k2 +l2 = 1 Ví dụ: Xác định chỉ số ảnh nhiễu xạ của vật liệu có cấu trúc lập phương như sau (ảnh ghi nhận với bức xạ CuKα) thu được 9 píc với các góc 2 như sau: Bảng 3.chiều rộng nửa píc K . Đối với những tinh thể có kích thước nhỏ (khoảng 1 m) có thể dùng công thức Sherrer để tính toán kích thước thật từ phổ nhiễu xạ như sau D Trong đó: D K D cos .ebook.76 65.4049 8 9 116.4345 0.47 99.

Trong số các nhóm vật liệu khoáng và vật liệu xúc tác cho ngành công nghiệp dầu khí và các ngành khác thuờng được sử dụng là các nhóm sau.Quan hệ giữa bề rộng píc nhiễu xạ thu được trên phổ và kích thước hạt như sau Hình 3.vn 171 . Vật liệu khoáng sét Vật liệu zeolit Vật liệu kim loại và oxit kim loại Sau dây là một số thí dụ về các phổ đặc trưng của chúng.edu. 6.ebook.1. Đặc trưng phổ XRD của một số vật liệu Có thể nói khoảng 90% vật liệu rắn vô cơ nhân tạo hoặc tự nhiên có cấu trúc tinh thể.Đồ thị phụ thuộc độ doãng píc và cường độ nhiễu xạ 6.28. Nhóm vật liệu khoáng sét http://www.

vn .27: Phổ XRD của vật liệu khoáng cao lanh tự nhiên.Hình 3.edu. nguồn phát CuK 172 http://www.ebook.

nguồn phát CuK Hình 3.vn 173 .28: Phổ XRD của vật liệu canxit.ebook.29: Phổ XRD của vật liệu khoáng Ilit http://www.edu.Hình 3.

vn .31: Phổ XRD của vật liệu Analcim 6.Hình 3.ebook.30: Phổ XRD của vật liệu thạch anh Hình 3.2.edu. Nhóm vật liệu zeolit 174 http://www.

33:Phổ XRD của vật liệu Zeolit AlPO-18 Công thức hoá học: Al24P24O96 http://www.o gama =90 o Hình 3. beta =90.993 Ao Góc alpha =90o.vn 175 .edu.ebook.32: Phổ XRD của vật liệu zeolit Li-ABW Công thức hoá học: [Li4(H2O)4][Si4Al4O16] Thông số ô mạng cơ sở: a =10.Hình 3.914 Ao c= 4.313 Ao b=8.

7 Ca 10](SO4)6 [Si24Al24O96] Thông số ô mạng cơ sở: a = 12.731 Ao c= 18.711Ao b=12.631 Ao c= 17.321 Ao b= 13.41 Ao Góc alpha =90o.edu. beta =90.o gama =120 o Công thức hoá học: [C2H8N2)(H2O)16[Al24P24O96] Thông số ô mạng cơ sở: a = 10.570 Ao Góc: alpha = 90.454 Ao Góc alpha =90o.34:Phổ XRD của vật liệu AFG Công thức hoá học: [ Na 17K4.76 Ao c= 21.o gama =90 o 176 http://www. beta =90.Thông số ô mạng cơ sở: a =13.76 Ao b= 12.ebook.vn .01. beta =90. gama =90 o Hình 3.

Hình 3.695 Ao b= 22.326 Ao http://www.ebook.vn 177 .edu.36: Phổ XRD của vật liệu euo Công thức hoá học: [H2O]36[Si112O224] Thông số ô mạng cơ sở: a = 13. Phổ XRD của vật liệu ALPO-EN3 Hình 3.35:.

c= 20.178 Ao Góc alpha =90o.38: Phổ XRD của kim loại Zn với bức xạ CuK 178 http://www.vn .o gama =90 o 6.307Ao Góc alpha =90o.o gama =90 o Hình 3.3.41 Ao c= 17.ebook.7O32] Thông số ô mạng cơ sở: a = 7.1K4. Nhóm vật liệu kim loại và oxit kim loại.3 (H2O)5[Si11Al4. beta =90. beta =90.edu.37: Phổ XRD của vật liệu MON Công thức hoá học: [ Na 0.41 Ao b= 7. Hình 3.

Cối nghiền mẫu (cối mã não). bộ lọc sóng. Bộ nhận tín hiệu và khuếch đại tín hiệu.2. tài liệu tra cứu Khí N2. viết báo cáo thí nghiệm. Đánh giá kết quả phân tích. Các công việc chuẩn bị 7.vn 179 .39: Phổ XRD của vật liệu TiO2 bức xạ CuK 7. cách thao tác vận hành trên máy XRD và giải được các phổ đồ. Dụng cụ. Chuẩn bị mẫu bột phân tích - Nghiền nhỏ mẫu phân tích sao cho đạt độ mịn khoảng 1 . Tiến hành chụp phổ XRD http://www.2. Các mẫu vật liệu chuẩn và các mẫu phân tích.Hình 3. tính toán thành phần pha và xác định cấu trúc pha. Giá để mẫu.edu. Bình hút ẩm. đế thuỷ tinh để mẫu. Bộ phận xử lý số liệu. - Cho một lớp mỏng mẫu bột và dàn thật đều trên mặt kính làm giá đỡ. H2. hoá chất.1.2. Thực hành chụp phổ XRD của vật liệu xúc tác phương pháp rơnghen bột Mục đích: Giúp học viên nắm vững cách chuẩn bị mẫu đo.1.1.1. Bộ tài liệu tra cứu thông số (ATLAS XRD ASTM). 7. Thiết bị đo phổ với các cấu hình gồm - Ống phát tia X.2. Tiến hành thí nghiệm 7.1.ebook. 7. 7.5 m.2. sau đó đặt vào hộp để mẫu phân tích trên máy. 7.

Chụp phổ XRD của các mẫu chuẩn theo trình tự trên trong cùng điều kiện như nhau. Tính toán thành phần pha - Thành phần pha mỗi vật liệu được tính toán theo công thức trong tài - liệu giáo trình Kích thước hạt tinh thể theo công thức Sherrer. Tính toán thông số mạng từ các số liệu của phổ đồ theo công thức như đã trình bày ở trên khi biết vị trí của các peak (góc 2 ). Câu hỏi bài tập giải phổ nhiễu xạ tia X 180 http://www. Để máy ổn định. dùng nguồn phát từ kim loại nào để biết rõ bước sóng tới ( ).ebook. Từ đó - tính được các thông số mạng hkl (chỉ số Miller) và xác định cấu trúc tinh thể của vật liệu.- Trước tiên phải kiểm tra an toàn và tình trạng hoạt động của máy.3. Kết thúc phép đo và thu nhận các phổ đồ. Kiểm tra ống phát tia X.54… Mở máy chạy vào chế độ làm việc và cài đặt các thông số theo hướng dẫn thao tác vận hành của từng loại máy (chú ý đọc kĩ - hướng dẫn trước khi thao tác). Xác định cấu trúc pha tinh thể. Bảng tổng kết thực hành phân tích xác định cấu trúc và thành phần pha Tên mẫu A (nm) h2 + k2 + l2 hkl Viết bài thực hành và các chú thích trong quá trình thao tác Nhận xét về quan hệ giữa cường độ pic và thông số mạng Nhận xét về độ phân giải của các pic 8. 7. Viết phiếu đánh giá thực hành (theo mẫu). Thông thường dùng nguồn là CuK với - = 1. Xử lý các phổ đồ.vn . định lượng các pha trong mẫu. - kiểm tra điện và khí.edu. - Tiến hành chụp phổ XRD của các mẫu phân tích theo góc 2 từ 0 – - 60 (hoặc hơn tuỳ theo mục đích).2. Xác định cường độ tương đối của các peak trong phổ và định tính.

2.539 Ao) Hãy tính phoảng cách mặt phẳng d ở các góc nhiễu xạ theo phương trình Bragg. Xác định thông số mạng và chỉ số Miller của kim loại Zn có phổ XRD như sau. Vạch K của Na (0. Vạch K của Ca (3.ebook.539 Ao). Vạch L của U (0. Bài tập 1. Bản chất của phương pháp nhiễu xạ tia 10. Tính giá trị của khoảng cách mặt mạng tinh thể theo các đường bậc 1 và góc là 2. Câu 2.và 17.014 5. Sự tạo thành tia X và tính chất của nó. http://www.5. Mộ số cấu trúc tinh thể điển hình. Phổ XRD của kim loại Pb chụp theo phương pháp bột với bức xạ CuK ( =1. 7. Dùng ống phát tia là Cu có bước sóng là ( =1. Vạch của L As (9.76 A0) Se(0. Mạng không gian và ô cơ bản.edu.8. =67. Tính thế cực tiểu cần thiết để kích thích các electron lớp K trong ống phát tia 10. Câu 4.356 b.21.vn 181 .4. 3.7 A 0.497 A0) với các tinh thể phân tích là: a. NaCl d=2. d.064 A) b. Tính chiều dài cạng tinh thể dạng LPTK của Fe biết rằng phổ XRD với =2Ao. Chỉ số Miller của mặt tinh thể và cách xác định.3.592 A) 6. Topaz d= 1. c. LiF d=2. Cơ sở của phương pháp định tính và định lượng thành phần pha tinh thể 8.496 A) Chiều dài sóng cực tiểu khi các electron lớp K của Zirconi là 0. Tính góc 2 của giác kế khi đó vạch K của các nguyên tố Fe (1. Câu 3.1 o là Phổ XRD của vật liệu có các píc nhiễu xạ tương ứng với góc 24.23.992 A0) Ag (0.370 A) c.820 Tính thế vận hành tối thiuểu để kích thích các vạch sau đây: a.1. Câu hỏi lý thuyết Câu 1. Đo khoảng cách mặt chéo tinh thể (110) có góc =30o 4.

vn h2+k2+l2 hkl a (nm) .98 43.08 70.edu.31 38.72 182 Sin 2 Sin 2 Sin 2 min Sin 2 x3 Sin 2 min http://www.09 9 83.04 82.32 70.64 77.21 4 5 6 7 8 54.ebook.Số pic 2 1 2 3 36.

(Rơnghen) Câu 2 893 cm-1 – hồng ngoại 3.8 m -khả kiến 10 m -hồng ngoại 100 nm.2 Câu 5.0.7.4 Câu 5.109 = 4.0 cm-1 vi sóng 8.ĐÁP ÁN CÂU HỎI VÀ BÀI TẬP Bài 1: Phổ hồng ngoại (IR) Câu 1 1 cm – vi sóng 0.10 -4 cm-1 tử ngoạ1. Câu 3 E=h = hc/ = (6.7 http://www.10-15 Jun Câu 5.10-34x3.tử ngoại 10nm tìa 10.ebook.104 cm-1 khả kiến 5.63.1010) /5.vn 183 .5 Câu 5.6 Câu 5.edu.3 Câu 5.

Câu 8 f= 347 mm Bài 3: Phổ nhiễu xạ tia X (XRD) Câu 1 d=0.ebook.3583 0. 828A o Tinh thể phân tích Topar Đối với Se: 2 = 42.8 Bài 2: Phổ hấp thu nguyên tử (AAS) Câu 6 Phương của tia λ = 300 nm (m = 1) đồng thời trùng chập phương của tia λ = 150 nm (m = 2).8109Ao Câu 2 o 24.56 Câu 3 a Câu 4 a.50 thích hợp khi phân giải phổ ở vùng khả kiến.87 1.vn .30 thích hợp khi phân giải phổ ở vùng tử 32.5 sin d(nm) 0.3971 0.Câu 5.0 17.edu. Vậy để có tia 300 nm thuần khiết phải dùng thêm kính lọc thích hợp để giữ lại tia 150 nm.3007 1.94 2. Câu 7 Nhận xét: Góc nghiêng ngoại.4115 0. Trong máy đơn sắc cách tử đều có thêm kính lọc để giữ lại các tia thuộc bậc nhiễu xạ khác.15 2.3 23. Việc sử dụng cách tử “kép” vừa nâng cao hiệu năng phân giải phổ vừa “đỡ tốn” một cách tử nữa.4 21. còn góc nghiêng 2= 1 = 12. d 2 2 2 2.90 184 http://www.

7 17714.ebook. 99V 4.80 Se = 28. 7143KV 20. Tính tương tự cho tinh thể phân tích là LiF Ta có kết quả sau 2 : Fe = 31. 4V V 12400 0. 04699KV V 12400 9.edu.10 b. Tinh thể phân tích NaCl 2 Fe = 36.10 Câu 5 V 12400 min x103 12400 3. 3V 17. 496 25000V V 12400 0. 064 4046.50 Ag = 14.Đối với Ag: 2 = 21. 370 1323.20 c. 592 20945.30 Ag = 10.40 Se = 20. 7 17714. 9V V 12400 0. 9459 KV 25 KV Câu 6 http://www. 7143KV V 12400 0. 3V 17.vn 185 .

PLTK . l T Nguyên tử số Nồng độ nguyên tố Ô cơ bản Số Avogadro : : : : Z Xi a. M v C A http://www. Bán kính : r. LPĐG – Lập phương đơn giản. LPTM – Lập phương tâm mặt SPXC . b.vn . AAS – Atomic Absorption Spectroscopy – Phổ hấp thu nguyên tử. c NA Tần số : Thế Thừa số cấu trúc Vạch đặc trưng Vận tốc Vận tốc ánh sáng Cường độ dòng điện : : : : : : 186 e h. k. HSX – hệ số xếp. L. k. ASTM . R Bước sóng : Điện tích điện tử Chỉ số Miller : : Góc : Cường độ Hằng số Plank : : Hệ số hấp phụ : Khoảng cách Khối lượng : : Mật độ : Mặt phẳng mạng Nhiệt độ : : h.CÁC THUẬT NGỮ CHUYÊN MÔN VÀ CÁC CHỮ VIẾT TẮT IR .Lập phương tâm khối.The Americal Society for tesying and materials.edu.InfraRed spectroscopy -Quang phổ hồng ngoại XRD – X-ray Diffraction spectroscopy – Phổ nhiễu xạ tia X.ebook.sáu phương xếp chặt. l I h d M V F K.

Năng lượng bức xạ Mật độ quang : : E (eV) D Hệ số hấp thụ : http://www.ebook.vn 187 .Năng lượng : Jun Lực Điện áp : : N (Niuton) V (vôn) Cường độ điện trường : V/m Điện trở : Độ cảm ứng từ : T (tesla).edu.

Nguyễn Đình Triệu. 1994 7.TÀI LIỆU THAM KHẢO 1. Analytical Method for Atomic absorption spectroscopy. FL. James R.ethz. Nguyễn Hữu Đính. 9.. Hà nội 1999.Smith . 1996 G.Introduction to X-ray Powder diffraction .A guide to the Complete interpretation of IR of Organic strucrure . http://Zeolites. 2. 68. Today. Socrates .ebook.Catal.Infared Characteristic Group frequences Tables and Charts . 2001 Roeges . 263-381.ch. Hà nội 2001 Từ Văn Mạc . 10. 4. NXB KHKT. 2005 188 http://www. B.Các phương pháp phân tích Vật lý và Hoá lý.Fundamental of Fourier Transform IR Spectroscopy CRC press.IR spectroscopy in Catalysis .Wiley Chichester. 5. Trần thị Đà . The perkin – Elmer Coproration.EPS 400 002 . Hà nội 1999. 6. Connolly .C . 8. Janusz Ryczkowski .NXB Giáo dục.Wiley Chichester.vn .Ứng dụng một số phương pháp phổ nghiên cứu cấu trúc phân tử . 1996.edu. Nguyễn Đình Thành .Phân tích dụng cụ . 3. 1994.NXB KH&KT.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful