You are on page 1of 144

DETERMINIZM VE MEKN

DETERMINIZM VE MEKN

d0. dt yatm K0

Boazii niversitesi Yaynlar No:379 Fen Edebiyat Fakltesi Felsefe Blm

Boazii niversitesi matbaasnda, 1 cilt, 129 sayfa, 500, adet olarak, Aralk 1984 tarihinde baslmtr.

Bu kitabm deerli hocam, aztz insan Prof. Dr. Nihat Keklik'e iten s&yarmla ithaf ederim

NDEKLER

nsz nsz

(1) (2)

i 1 17 Argman ................... 33

1. G i r i 2. l m e S o r u n u 3. E i n s t e i n - P o d o l s k y - R o s e n

ve Mekn'da Ayrlabilirlik 4. B e l l Argman

ve Yerel-olmayan Etkilemeler 5. y e r e l - o l m a y a n Determinizm

55

ve G e n i l e t i l m i K u v a n t u m M e k a n i i 6 . Sonu Ek 1. Y e r e l - o l m a y a n m p u l s l m e l e r i Ek 2. Y e r D e i t i r m e B a n t l a r Ek 3. K M ^ 'de B e k l e n i l e n D e e r l e r Ek 4 . K a n t ' n M e k n A n l a y Hakknda Ksa Bir Not Ek 5 . L e i b n i z ' i n

............ 75 105 ............. 113

.................. 115 116

IIS

'zdelerin Ayrtedilemezlii' = 119

l k e s i le l g i l i B a z D n c e l e r Kaynaklar

......................................... 123

Dnsz

(I)

Mekn konusu rlativite kuram balamnda mantk

pozitivistler

tarafndan incelenmitir.Ancak,mekn'n kuvantum mekanii balamnda yeterli bir ekilde ele alnm olduu sylenemez,Bu incelemede ku vantum mekaniinin mekn ve determinizm hakknda yolact baz d nceler aratrlmaktadr, Kuvantum mekaniinin temellerinin incelenmesinden dolay teknik bir anlatm kullanmak zorunda kaldk.Ancak bu anlatm konunun elver dii lde basitlestirilmitir Mekn ve determinizm hakknda ulalan sonularn kuvantum m e k a niinin felsef problematiinden bamsz olduklar 2.,3, ve 4. b lmlerde gsterilmee allmtr. 5. blmde,geniletilmi bir kuvantum mekaniinin eldeki kuvantum kuram ile tutarl olarak ne rilebilecei gsterilmitir.Giri'in balangcnda ortaya konan sorun erevesinde,doa'daki nesnelerin dinamik tasvirleri iin mekn'n zorunlu olmad sonucuna ulalmtr. Bu inceleme,uzunca bir zamandr yapmakta olduum baz almalarn bir rn olarak ortaya kmtr.Bu almalarn yapld srece

ilgisini hibir zaman esirgemeyen hocam Prof.Dr. Ahmed Yksel zemre'ye iten teekkr bir bor bilirim. Konunun metafizik ve ontoloji ile ilgili yanlarn r.Pnar

Ccinevi iG tartmak frsatn buldum.Kendisine ilgi ve eletirile ri- iin teekkr borluyum.

11

Dr, Teoman Dural'ya .zaman zaman yaptmz genel felsef tartma lar ve doa bilimlerinin temelleri zerindeki konumalarmz iin te ekkr bor bilirim Son yllarda iki defa uzun dnemli izin almam ve zamanm a r a trmaya ayrmam salam olduklarndan dolay Boazii niversitesi Beeri Bilimler Blm'ne teekkr borluyum,Ayrca,Fizik Blm'ne, blm seminerleri verme olana tanm olduklarndan dolay teek kr bor bil irim. Konunun fizik ile ilgili yanlarn zaman zaman Prof.Dr, Yavuz Nutku ve Do.Dr, M.Ali Alpar ile tartmak frsatn buldum,Kendi lerine iten teekkr borluyum. lgisinisevgisini ve yardmlarn herkese olduu gibi bana da hibir zaman esirgemeyen dostum ve kardeim Do,:Dr. Engin D= A k a r l'ya ve esi Tuna Akar!'ya iten teekkr bor bilirim.

29 May s,1982

nsz (2)

"Determinizm ve MekSn" balkl bu aratrmamzn yazlmasndan bu y a n a iki seneden fazla bir zaman getiBu sre iinde ileri srm olduumuz grleri destekleyen baz makaleler yaymland .Bu makale lerden ksaca szedelim 5o blmde oluturulan geniletilmi kuvantum mekanii KM^ 'ye temel hazrlayan dnce deneyine kar R.Lynch (bkz.,Phys.Letts,

92A(1982)161) lme ncesinde impulsun tahmin edilmesi gibi bi'- p a radoksun Ortodoks kuvantum mekaniinde b u l u n a m e y a c a m iddia etti.

Lynch'in iddiasnn aksine,szkonusu paradoksun (Schrdinger para doksu ile edeerli olarak) kuvantum mekaniinde ortaya-^lkfvgnv gsterdik (bkz. ,Phys.Letts,95A(1983)133).Bu paradoksun ortadan k&\drlabilmesinin kayda deer bir yolu,5, blmde nerdiimiz g e n i letilmi kuvantum mekanii KM^ 'yi kabl etmektir. Bir baka makalemizde (bkz. .Phys,.Letts. ,97A( 19B5)18), 4. b l m d e fncelener, Bell eftszl iklennir.,!iteraiJ/rdekf genel fakGroo 3Vs-ney yerel gizli dinamik deiken kuramlarnn tamamn reddetmed'inf

gsterdik.Bu makalenin sonularna gresBohm'un dnce deneyir.dek-, Stern-Gerlach mknatslarnn manyetik alan eksenlerini gste

ren vektrler zerinde belli bir art kabl edersek,Bell eitsiz likler i ,giz dinamik deikenleri hesaba katmadan ve herhanat b i r tutarszla da yolamadan kuvantum mekaniinden kartlabilmektec ir..

IV

Yani,szkonusu art salayan yerel gizli dinamik deiken kuramlar Bell eitsizlikleri vastasyla reddedi1emez.Bu aratrmamzdaki iddialar gereinden fazlasyla destekleyen bu g r , 4 blmde

(Bell'in karm erevesinde belirlenen) Bell teoremini yerel gizli dinamik deikenler lehine zayflatan bir sonutur. Ayrca,Aspect-Dalibard-Roger tarafndan,gel itirilmi elektronikakstik teknikler kullanarak gerekletirilen Bohm-tipi deney s o nularnn (bkz ,Phys,.Rev.Letts, ,49(1983)1804) Bell teoremini z a yflatan sonucumuzu deitirmediine de iaret etmek gerekir (bkz.,"Local Supplementary Parameter Th^ories and the AspectDal ibard-Roger Experiment," yaymlanmam m a k a l e ) .

Ancak,gnmzde kuvantum kuramnn yolact sorunlar giderebile cek ve mesel,kuvantum kuram ile rlativite kuramlarn birleti recek lde bu kuramn temellerinin anlalm olduu sylenemez. Kuvantik nermelerin klsik mantk erevesinde deerlendirilemeyecei bi1inmekteyse de,herkesin zerinde anlaabildii bir kuvan tum mant elli yl aan abalara ramen ina edilememitir. Kuvantum kuramnn klsik aritmetikten farkl ve daha genel bir aritmetie y o l a p amad bilinmemektedir.Kuvantum kuramndan y e ni doal saylar elde edilebilmesi durumunda,bu saylar kullanarak in a edilecek uzaylar,HiIbert uzayna nazaran kuvantum kuramnn

mahiyetine daha uygun olacaktr.Mekanik ve alan kuramlarnn bu tr uzaylardaki ifadelerinin gerek fizik ve gerekse felsefe asndan son

derece nemli sonulara yolamas beklenir. "Determinizm ve M e k n " konusu da ancak bazlarna yukarda deindiimiz konularn anlal masndan sonra aklk kazanacaktrjbuna ramen,konuya deri i toplu bir giri salayaca dncesiyle bu aratrmamz yaymlamaa karar verdik. 5, blm,Sonu ksmn ve baz terimleri doktora hocam Prof.Dr. Ahmed Yksel zemre'nin eletirileri ve u y a n l a r dorultusunda d e itirdim.Kendisine bu bakmdan iten teekkr borluyum.Bu aratr mada herhangi yeni bir fikir bulunduu dnlrse,bunun aslnda ok daha nceden hocam Prof. zemre tarafndan zerinde durulmu bir husus olduunu ve neticelere varmak iin gereken btn ipularnn kendisi tarafndan verildiini sylemek byk bir ereftir. Ayrca,bu aratrmann yaymlanmas iin hi bir yardm esirge meyen deerli aabeyim Do.Dr. ehsuvar Zebitay'a iten teekkrle rimi sunarm, Manskrinin daktilo edilmesine imkn salayan Boazii niversi tesi dari Bilimler Fakltesi idari Sekreteri sayn Azade Canl'ya ve eim Do.Dr. Ayhan Ko'a da teekkr >orloyum.

6 Austos,,984

1. GR

Bu incelemede ele alnan sorun ksaca syle ifade edilebilir: Doa'daki nesnelerin tasvirleri iin m e k n ^ ^ ^ zorunlu mudur ? Mekn'n,fiil (actual) dinamik deikenleri kullanan baz tas virlerden kategorik olarak darlandn gsteren bir argman,ayn zamanda,bu tasvirler bakmndan mekn'n temel ve indirgenemez bir kategori olmad grsn de getirir.Byle bir grn.ontoloji ve kozmolojinin yansra epistemolojinin temelleri bakmndan da nemli olduu aktr.

(1) Yer,mahal anlamlarnda kullandmz 'mekn',Arapa'da bir isim olan 'kevn' den tretilmitir. 'Kevn' .olma,var olma,varlk.vcut anlamlarna gelir. 'Kevn' in fiil ekli gelmek anlamndadr. 'kna',olmak (to be),husule

'Kevn' den tretilen 'kin' ise,mevcut o l a n , b u

lunan,var olan,varlk (being.to on) karlnda kul 1 an 11r.'Kevn'den tretilen 'kinat'.var olan eylerin cmlesi ve 'kevniyat' ise kozmoloji anlamna gelir (bkz. ,Develliolu Ontolojik ierikli bant 1970)

'kevn' szc ile 'mekan' arasndaki yakn

ilgin grnmektedir.Ancak,bu bantnn,ortaya km o l d u gerekir.

u felseft ve tarih balamda deerlendirilmesi

Doa bilimlerinde XX. yzylda meydana gelen yapsal

deiikliklerin

(mekn anlaymza getirdikleri yenilikler bakmndan) felsefede y e terince deerlendirilmi olduklar sylenemez.Bu incelemede .yukarda belirlenen sorun XX. yzyl fiziinin temel kuramlarndan olan kuvan tum mekanii balamnda incelenmektedir. Doa ve doa bi1 imleri.tedenberi filozoflarn yakndan ilgilendik leri konular arasnda y e r almtr.Bat felsefesinin bin yla y a k laan ak iinde doa'y genel ilkeler erevesinde anlamaya ve aklamaya alt bilinen ilk filozof Milet'li Thales'tir (t..VII-VI). Thales,canl-cansz ayrm yapmadan,doa'daki eylerin 'arche' si (ilk prensip) olarak su'yu kabul eder.Herey su'dan meydana gelir ve tekrar su'ya dner (Laertius 1 8 5 3 , s . 1 4 - 2 3 ) . Arche,Anaximandros'a (l..VII-Vl) gre'aperion'(snr o l m a y a n , hudutsuz) ve Anaximenes'e (I..VI) gre de'hava'dr. Herakleitos (l..VI-V) ise .doa ' daki eylerin arche'sinin'ate' olduunu ileri sren dinamik bir gr gelitirmitir.Herakleitos'a gre doa'daki eyler srekli bir ak iindedirler.Doa'daki dei meleri ve olusu (ya da,olagelii) 'logos' dzenlemektedir.

Parmenides (I..VI-V),doru'ya (aletheia),Varlk'n dialektik y n temle incelenmesi sonucunda ulaabileceimizi ileri srmtr.Doa'mn incelenmesi .Parmenides'e gre,dox'ya ( v e h i m , s a m ) gtrr.Do

a'daki deime (alloioustai) vehmedilmitir.Varik deimez;ne bl nr,ne de yok ol ur.Parmenides'in retisinde,Herakleitos'a kar o l a -

rak.olu (ginestai) inkr edilmitir. Parmenides'in grleri.rencisi Elea'l Zeno (l..V) tarafndan savunulmutur.Dialektik ve abese indirgeme (reductio ad absrdm) yntemlerini gelitiren Zeno,mekn ve hareket'in kabul halinde para dokslara dleceini gstermitir.

Deime ve oluu aklamay deneyen baka bir neri ise Empedokles (l..V) tarafndan ileri srlmtr.Bu neriye gre eylerin k k e n i , toprak-su-hava-ate olarak belirlenen drt unsurdur.Bu unsurlar Parmenides'in Varlk'na benzerler;kendi ilerinde deimezler,bln mez ve yok olmazlar.Ancak mekn'da (boluk'ta) hareket ederler;birbirleriyle belirli oranlarda b i r l e e b i l i r l e r , a y n l a b i 1 irler.Empedokles'e gre,deime,drt unsurun mekn'da hareketleri (birlemeleri-

ayrnlmalar) ile aklanr.Bu neri ,deisme'nin,mekn'da hareket'e indirgenmesi eklinde mekanist bir doa anlay ierir.

Anaxagoras da (..V) mekanistbir doa gr ileri srmtr. Anaxagoras'a gre eylerin tohumlar' (spermata).Empedokles'in ileri

srm olduu gibi drt tane deil de^say itibariyle sonsuzdur. Sonsuz-kk olan bu tohumlar ne artar,ne de eksilirler;deismezler. Anaxagoras.Empedokles'ten farkl ve Herakleitos'a benzer o l a r a k , olu'u meydana getiren ve tohumlar' mekn'da dzenleyerek kaos'tan kozmos'u ortaya karan 'Nous' un v a r l m kabl etmitir.

Antik Yunan filozoflar arasnda,mekanist bir doa anlayn amz fiziine en yakn olarak ortaya koyan Demokritos'tur (I.. V-IV). Demokritos'a gre,eyler,sonsuz-kk taneciklerden meydana

g e l m i t i r . S a y l a n sonsuz olan ve blnmeyen bu 'atamon'1ar byklk (megetos) ve biim (skema) bakmndan farkldrlar ve zorunlu bir hareket'e (kinesis) tabidirler.Doa'da raslant y o k t u r . D e m o k r i t o s , hareketi aklayabilmek iin boluk'u (to kenon) kabul etmitir. Ancak.Demokritos'a gre,boluk kadar dolu da (to pleres) hareket iin nemlidir (Thilly 1 9 5 3 , s . 2 3 - 4 7 ) . ^ ereve

Doa'daki nesnelerin tasviri iin uygun bir matematiksel oluturan sonsuz-kklerin hesab (diferansiyel-integral

hesap),

XVII. yzyln ikinci yarsnda Leibniz ve Newton tarafndan geliti rilmitir. Newton kozmolojisinin temel kavramlarndan olan mutlak mekn (absolute space),kendi tabiatna veya herhangi bir d (haric) eye gre deimez;herzaman ayn kalr ve hareket etmez.Greli mekn (relative space) hareket eden bir boyut'tur (dimension);mutlak konum'lar

mekn'n l'sdr (measure).Greli mekn',cisimlerin olarak duyularmz (hislerimiz) belirler.

Mutlak mekn'a benzer olarak,mutlak ve gerek (true) zaman,hibir d (haric) eye gre olmakszn,kendiliinden ve kendi tabiatndan dkar (flows).Mutlak zaman'a Newton'un verdii baka bir ad sre'dir. duration).Dakika,saat,gn gibi greli ve grnteki (apparent)

a:man ise,sre'nin hareket aracl ile elde edilen hissedilebilir

Yunan felsefesi'ndeki teki mekn anlaylar iin bkz. er 1969.

d ls'dr (sensible external measure) v -gerek z a m a m n yerine kullanlr. Mekn ve zaman,kendilerinin ve baka eylerin y e r ' l e r i d i r (place). Yer olmalar tabiatlarndan dolaydr.eylerin birincil (primory)

yerlerinin hareket edebilir olmas ise,Newton'a gre abestir.Bu ne denle,mekn ve zaman mutlak yer'lerdir.Mutlak y e r ' d e n nakil

(translation) ise,mutlak hareket'tir.Sonsuzdan sonsuza kadar,konumlarn birbirine gre ayn kald y e r ' 1 e r hareketsizdir (yani,kendile ri hareket etmezler);bu dnce ekline gre de hareketsiz kalmak zorundadrlar.Hareketsiz mekn (immovable space) ise,hareketsiz yer'lerden (immovable place) meydana gelir. Mekn ve zamann yansra,Newton,kuvvet (force) kavramn,gerek (true) ve greli (relative) hareketleri ayrmak iin kullanmaktadr. Greli hareket,hareket eden cisim bir kuvvet ile etkilenmeden meydana gelen veya deiebilen harekettir.Gerek hareket ise, ancak,hareket eden cisim bir kuvvet ile etkilenerek meydana getirilebilir veya deitirilebilir (Mewton 1 9 6 2 , s . 5 - 1 2 ) , Leibniz'e gre mekSn,bu meknda bulunduklar kabul edilen eylerden bamsz deildir.MekSn'n,bu mekanda bulunan eylere gre herhangi

bir mantksal ncelii yoktur.Monad'Iarn ve zelliklerinin trevi olis ;i2cien iyle ,mek3n ' m varl ikincil'dir (secondary) (Rescher

1967,5.89).Leibniz'e gre rekn (ya da uzam (extension)) ,birlikte varolu'jn dzsn'i (order), ya da dzenler'i sonucu ortaya kan b a n tlardr (Rescher 1967 ,s.89,dipnt).

Clarke-Leibniz nektu[)ia> lklm

nda ,C1 arke ,Newton ' u savunarak m e k m n mut-

ve bos^uk u n (yo-d) varolduunu ileri srmektedir.Ancak-,

Leibniz yeterli neden lkes''ne (principle of sufficient reason) (Broad 1975,s.10-12) dayanarak m e k m n mutlak olduu tezini reddeder. Ayrca,boluun,mutlak m e k m n zel bir hli olduunu gsterir.Dola ysyla da boluu inkr etmi olur (Rescher 1967,s.94).^^^ nceleri Leibniz ve Uollf'u izleyen,daha sonra da ngiliz e m p i r i z minin (Locke,Shaftesbury,Hume) etkisinde kalan Immanuel Kant'a g r e , mekn,dsal deney'lerimizden (outer experience) kartlan empirik bir kavram deildir (Kant 1965,s.68).Saf Akln Kritii'nin T r a n s e n dental Estetik blmnde ileri srd dncelere gre,mekn,dsal sezgi'mizin (outer intiution) temelinde bulunan zorunlu ve a priori bir tasavvur'dur (representation).Meknn mevcut olmadn dnemeyiz;ancak,nesnelerden (objelerden) boaltlm (yani,bo) mekn dnebiliriz ( a . g . e . , s . 6 8 ) . Mekn tek'tir.Ayr mekn'lardan szedilmesi hlinde,bu m e k a n l a r , kuatc olan tek mekn'da y e r alrlar (a.g.e.,s.69).Mekn,Kant'a g re,eyler arasndaki bantlarn genel bir kavram deil,saf sezgi'dir.

(1) Leibniz'in mekn ve zaman kuramlarnn karlatrmal bir ak lamas iin bkz. Russell 1971,s.118-130.

Geometri,mekn ' n zelliklerini sentetik v e a p r i o r i olarak belir ler. M.ekn ' n sentetik ve a priori bilgisinin mmkn olabilmesi iin

Kant,mekn tasavvuru'muzun (representation) ne olmas gerektiini ara t ryor. Mekn ,sadece bir kavram olamaz;nk,bir kavramdan,o kavram teleyen (aan) nermeler elde edilemez.Mekn tasavvurumuz,Kant'a g re,kayna bakmndan sezgi olmaldr. Szkonusu sezgi,a priori olmak zorundadr;yani.nesnelerin alglanma sndan evvel zihinde bulunmaldr.Bu nedenle de,saf sezgi olmaldr; empirik bir sezgi olamaz.Kant'n vermi olduu bir rnee g r e , "uzay boyutludur" nermesi bir deney hkm (judgement of experience) deildir ve hibir deney hkmnden de kartlamaz (istidlal e d i l e m e z ) . O zaman,nasl olur da,nesnel erin alglanmasndan nce gelen bir dsal sezgi (outer intuiton) zihinde bulunur ve nesneler (objeler) a priori olarak belirlenir (a.g,e, ,s.70) ? Zihin,Kant'a gre .nesnelerin vastasz tasavvur'unu (immediate representation)jyani.sezgi'sini

edinir.Kant,bu aklamann,geometrinin a priori sentetik bilgi olarak anlalabilirliini mmkn klan tek aklama olduunu ileri sryor (a.g.e.,s.71). Mekln.d sezgiyi mmkn klan hassasiyet'in (sensibi1ity,duyumsal-

lk) znel art'dr (subjective condition) (a.g.e. ,s,71).Kant'a g r e , bu aklaiflar,mekn'n,dsal deneylerimiz ve nesneler bakmndan empirik realitesi'ni ve insan akl bakmndan da akn idealitesi'ni

(transcendefital ioteality) olutururlar ( a , g . e . , s . 7 3 ) . ^ Kant'a gre.mekn .kendi iinde ey'lerin (thing in itself.das Ding an sich) isel zellik'i (intrinsic property) deildir.Kendi

iinde eyler bizce bilinmezleroDsal nesneler (outer objects) o l a rak adlandrdlirlarraz ise,hassasiyet'imizin (sensibil ity) y a l n z c a tsavvur'lardtr (representation)Mekn,bu hassasiyet'in form'udur (a.g.e.,s.73-74). Alfred North U h i t e h e a d , M a x w e H ' i n gelitirmi olduu elekromanyetik kuram ve Einstein'n rlativite kuramlarnda ortaya kan drt boyutlu mekn-zaman kontnyuum'unun,kozmoloji anlaymza uzamsallk (extensiveness) kavramn getirdiini ileri sryorWhitehead'e g r e , Descartes,NewtaR,Locke,Hume ve Kant'n kozmolojileri bu tr bir kavram dikkate almakszn ekillendirilmitir.Qysa,ok daha n c e l e r i , P l a t o n , Timaeus'da izmi olduN evren resminde uzamsallk' geometri bala mnda dikkate almaktadr (Whitehead 1 9 2 9 , s . 1 2 7 ) . Whitehead,Newton kozmolojisinin tabiatnda bir eliki bulunduunu ileri sryor.Szkonusu kozmoloji.mekn'n tutulmas (igal edilm.esi)

iin tek bir olanak'a (mode) izin vermektedir: "Bu madde paras.bu sresiz an'da (durationless in5tant),bu blgeyi tutuyor (igal e d i yor)."

(1) Kant,mekan anlayn Prolcgomena'da da ak seik olarak dile getiriyor;bkz. Kant 1955,s.32-34,68-69.

Mekndaki bu y e r tutma,dien bir an,herhangi baka bir madde par as veya m e k l m n dier bir blgesine atfta buluramkszn.son gerek olgu (final real fact) olarak kabl edilmitir. Whitehead,Newton doktrinini kabl edersek,u sorularn sorulabileceini belirtiyor: "Bir an'da hz (velocity) nereye gitti ? Gene soru y o r u z : B i r an'da impuls (omentufli) nereye gitti ?" Whitehead'e gre,hz ve impuls Newton fiziinin temel kavrarolardr;ancak bu kavramlar Newton fizii bakmndan anlamszdr.Hz ve impuls kavramlar,seilmi herhangi bir an'da,eylerin dier y e r l e r ve zaman'lardaki durumlarnn da,mekann maddesel bakmdan tutulmas nn (igal edilmesinin) temel karakteristii olarak kabul edilmesini gerektirir.Ancak,Whitehead'e gre,Newton'un grleri.yer tutma (igal etme) bantsnn bu ekilde deerlendirilmesine izin vermez.Bu n e denle,Whitehead,Newton'un kozmoloji tasavvurunun.tabiat tutarsz (inconsistent) olduunu ileri sryor. Whitehead'e gre,diferansiyel hesabn matematiksel bu gln giderilebilmesi incelikleri de bakmndan

iin yetersizdir.Szkonusu g l k , m a t e m a

tiksel terimlerle yle dile getirilir: Newton fiziinin y e r tutma (occupancy) kavram,bir fonksiyonun seilmi bir noktadaki deerine

tekabl eder.Ancak,Newton fizii.yalnzca fonksiyonun bu noktadaki l i i T i i t i n i zorunju klar.Oysa ,Mey ton kozmolojisi .yaln olgu'yu (bare

fact) gstsr^n Fonksiyon deer i n i n , d ier y e r l e r ve zamanlara atfta bulunan l i m i t ile neden deitirilmesi gerektiine (iair herhar.;-; bir

19

ipucu vermez (Whitehead 1 9 6 8 , s , 1 4 4 - 1 4 5 ) . ^ Uhitehead'in metafiziindeki temel kategori sre'tir (process). Sre,uzam'1 (extension) gerektirir (Whitehead 1925,s.202;Lec1erc 1958,5.12). Uhitehead.Descartes'in,evrenin mekn bakmndan bir kontinyuum olduunu kabul ettiini ileri srer.Descartes'e gre,fiili (actual)

entitelerden (eylerden) en az bir tr,kendi iinde uzamldr: Res extensa.Bu cevher (substance,tz),evreni,mekn bakmndan bir doluluk (plenum) olarak belirler.Uzami sreklilik (extensive

continuity).fiziksel gerek'in (physical a c t u a l i t y ) ^ ^ ^ asli bir z e l liidir.Ancak ,descartes ' a gre,zamansal sreklilik continuity),fiziksel gerein asli bir zellii (temporal

deildir.Zamansal

sreklilik,gerek'lerin (actualities) birbirini izlemelerinin bir zellii olarak ortaya kar (Leclerc 1958,s.65,73-74;Descartes 1 9 7 5 , s.107-108). Oysa,Whitehead'e gre,uzaml sreklilik,fiziksel gerek'in asli bir zellii deildir.Uhitehead,fiziksel gerek'te bir olus sreci

(process of becoming) bulunmas gerektiini ileri sryor.Mekn b a k mndan dnlen uzaml sreklilik ise,bu olu srecinin trevi olarak

(1) Karlatrmal bir deerlendirme iin b k z . Leclerc 1958,s,5-11. (2) 'Gerek' terimi,fiil'lerin toplam anlamnda kullanlmaktadr; enlyyet (realite) anlamnda dnlmemelidir.

11

ortaya kar.Ancak,Uhitehead,uzaml

sreklilik'in ,Descartes'in zaman gerek

sal uzaml sreklilik kavramna benzer bir ekilde aklanmas tiini de kabul ediyor.

Whitehead'in metafiziindeki olu (becoming) atomsal'dr.Sre ka tegorisine gre,fiili (actual) entiteler (eyler)olu'un yeni bir d neme ait (epochal ) birimleri olarak ortaya karlar.Her bir gerek (actuality),olu'un,bir dierinden farkl birim sre'leridir (unit process).Sreklilik,bir dierinden farkl ve tamamlanm olu birimle rinin birbirini izlemesi eklinde ortaya kar;bunun sonucu olarak da dnyann uzamsal sreklilik'i oluur.Uhitehead'e gre,uzamsal srekli

aunya (extensive continuous world) fiili (actual) bir entite deildir. BT ey'in olutuunu (become) kabul etmemiz halinde ise,Zeno'nun y n kantlanabilir.^

temini kullanarak,olu'un srekli olmad

Whitehead'e gre,olu'un sreklilii (continuity of becoming) mmkn deildir (yani,olamaz);mmkn olan,sreklil iin olu'udur (becoming of continuity).Yani,dier bir deyile,uzamsallk oluur;ama,olu'un

kendisi uzamsal deildir.Whitehead,bu dncelere dayanarak,temel metafiziksel gerek'in (reality) atomizm olduunu ileri sryor (Whitehead 1929,s.48-49,84-114;Leclerc 1 9 5 8 , s . 7 1 - 7 5 ) .

(1) Whiteh8ad,Zeno'nun paradokslarnda,yetersiz matematiksel

bilgi

nedeniyle ortaya kan geersiz ksmlar bulunduunu iler sryor. Ancak,bu geersiz ksmlarn paradokslardan ayklanmas hl inde,ge riye geerli a^gmanlar kaldn kabul ediyor (Uhitehead 1929,s.94).

12

Mantk positvistler'in fizikte meydana gelen yapsal deiik likleri felsefe balamnda incelemi olduklarn matematiin,mnkn meknlar aa k a r d m biliyoruz.Reichenbachi

ve fiziin de bu mmkn

mekanlardan hangisinin fiziksel mekn gsterdiine karar verilmesini saladn ileri sryor.Kant'a kar olarak,fiziin,deney ve gzlemler aracl ile fiziksel meknn geometrisini belirlediini kabl e d i y o r (Reichenbach 1 9 5 7 , s . 6 ) . Bu nedenle,mekn ve zamann f e l s e f e s i , Reichenbach'a gre,Einstein'n rlativite kuramnn felsefesidir (a.g.e, ,s.xiv). Einstein'n zel ve genel rlativite kuramlar,Newton kozmolojisi nin mutlak mekan,muti a k zaman ve e-zamanllk (simultaneity) gibi temel kavramlarnn deiik dnlmelerine y o l a m a k t a d r . ^ B u fark llklara ramen,zel ve genel rlativite,klsik anlamda determinist kuramlardr. Rlativite kuramlarnn verdii tasvirlerde,klsik fizikte olduu gibi,mekn ile (impuls ve enerji) gibi dinamik deikenler a r a s n d a , birinin kesin (certan) bilgisinin brnn kesin bilgisini darlamas eklinde kategorik bir badamazlk (incompatibility) bulunmaz, stelk,klasik fizikten farkl olarak,mekan ve zaman tek bir m e k n zaman deikeninde birletirilmitir. zel ve genel rlativite kuramlarnn:erevesinde dnlen

(1) B k z . Sklar 1977,

13

lme'ye gre,klsik mekanikte olduu gibi,llen dinamik deikenin belirli (determinate) deerini kullanarak,lme ncesindeki belirli

deerini bulabiliriz.llen dinamik deikenin,lme ncesinde ve sonrasnda belirli deerleri bulunmas nedeniyle,szkonusu dinamik deiken,lme ncesinde de sonrasnda da fiili'dir (actual). Ancak,kuvantum kuramnda farkl bir durumla karlayoruz.Kuvantum mekaniine gre,lme ncesi ile sonrasn veren tasvirler arasnda kategorik bir ayrm yap mas zorunludur, Kuvantum mekaniinin erevesinde dnlen lme'ye gre,llen dinamik deikenin lme sonrasndaki belirli deerini kullanarak,

lme ncesine ait kesin (certain) ve belirli (determinate) bir deer bulunamaz. lme ncesini veren tasvirlere gre,dinamik deikenin lme son rasnda ortaya kabilecek deerlerinden ancak belirli olaslk'larla szedebilriz.Buc(u-ut*,elbette,dinamik deikenlerin lme ncesinde belirli deerleri bulunmasn gerektirmez.Dolaysyla,szkonusu dina mik deiken,lme ncesinde kuvvede mevcut'tur (potential);lme son rasnda ise fiili'dir (actual).Kuvantum mekaniinde*lme,kuvve'yi (potentiality) gerek'e (actuality) dntrr,Yani^llen deikeni kuvve'den fiil'e kartr. Kuvantum kuramnn,zel ve genel rlativite kuramlar ile klsik mekanikten ayrld nemli bir dier nokta,mekn ile dinamik dei kenleri kullanan tasvirler arasnda,birinin brn darlamas ek-

14

linde bir badamazlk (birlikte bulunamazik) getirmesidir.Bu katego rik badamaz 1k,kuvantum mekaniinin temel bir postulat olan Heisenberg belirsizlik bants nedeniyle ortaya ^ka^r. Szkonusu kategorik badamazk.nesnelerin tasvirleri ve bu tas virler arasndaki bantlarn terimleriyle dnlen d e t e r m i n i z m ' i n , yerel (local) ve yerel-olmayan (non-local) determinizm gibi iki farkl rlativite

ekilde dnlmesini gerektirir.Oysa,gerek zel ve genel

kuramlarnda.gerekse klsik mekanikte yerel ve yerel-olmayan ayrm keyfi olarak dnlse bile,kategorik bir badamazlk szkonusu deildir;yani,keyf olarak dnlen bu ayrm gene keyf olarak ortadan kaldrlabilir. Ancak,kuvantum kuramna gre,lme ncesinde dinamik deikenler fiil (actual) deildir.Bu nedenle,yerel-olmayan (non-local) tasvir lerin ,l me' den bamsz ol arak .mekn'n kategorik bir inkrna y o l a t da sylenemez. Yerel-olmayan tasvirlerde kullanlan dinamik deikenlerin lme ncesinde de fiil (actual) olduklarnn gsterilmesi durumunda,bu tasvirlerin,lmeden bamsz olarak.meknn kategorik bir inkrna yolat ileri srlebi1 ir.Dolaysiyla,Giri'in balangcnda ortaya konan sorun erevesinde,yerel-olmayan tasvirler iin meknn zorunlu olmad sylenebilir. Kuvantum kuramnda,lme,dinamik deikenler bakmndan.kuvve'yi (potentiality,potentia) gerek'e (actuality,actus) dntrr.Bu

15

dnme muti aktr;yani,l eme sonrasndaki gerek ten (a:.tja"ity hareket ederek,lme ncesine ait bir gerek'i kuvantum mekaniinde dnemeyiz. Kuvve-gerek (potentiality-actuality) ayrm^^^,yukarda belirlenen erevede,sadece kuvantum mekaniine zgdr.Bu kategorik ayrmn ortaya kmasna sebep olan kuvantik lme 2. blmde incelenmektedir. Ancak,lme sonrasndaki gerek'ten (actuality) hareket e d e r e k , lme ncesine ait bir gerek'in kuvantum mekaniinden elde edilemmei,

byle bir gerek'in dnlmesinin imkanszln iermez. 5. blm de,dinamik deiken impuls'un,lme ncesinde de f i i H olmad aratrmaktdTr. lme ncesinde impuls'un fiil (actual) olduunun d n l m e s i , kuvantik tasvirlerin tam (complete) olup olmadklar sorusu ile y a k n dan balantldr.Eer,lme ncesinde fiili bir impuls dnlebilirse,kuvantik tasvirler bu impuls'u fiili olarak belirlemediklerinden dolay tam olamazlar. 3. blmde,kuvantik tasvirlerin tam olmadn ileri sren Einstein-Podolsky-Rosen argmarl,etkileme (interaction) (actual) olup

ve mekSnda ayr1abilirlik (seperabi1 ity) konular da dikkate alna rak incelenmektedir. Kuvantik tasvirlerin tam olmadklarnn geerli bir argmanla gs teri mes i ,tam bir kuvantum mekaniinin de dnlmesini mmkn klar. 5. blmde yeni bir impuls kavram tanmlanarak,geniletilmi bir

(1) Ya da.kuvve-fiil ayrm.Bu incelemede 'gerek' ile 'fiili' terim lerini e anlaml olarak kullanyoruz.

16

kuvantum mekanii

nerilmektedir

Ancak,kuvantik tasvirlerin geniletilmeleri Bell teoremi ile s f m r landnImtr 4 blmde,Bell teoremi ala alnmakta ve bu teoremin

Einstein-Podolsky-Rosen argmannn reddedilmesine yolap amad incelenmektedir.Yerel-olmayan etkileme ve gizli dinamik deiken ko nularna deinilerek, 5. blmde gelitirilen geniletilmi kuvantum mekaniinin Bell teoremi ile tutarszla yotap Ijma-dj a r a t r l maktadr.

17

2. LME

SORUNU

Klsik fizik (mekanik.istatistik leri iki farkl trde tasvir eder:

mekanik,elektromanyetik,v.d.).nesne

(i) mekn ve zamanda belirli y e r l e r tutan nesneler (yani.gezegenler, havada giden top mermisi gibi yerel (local) nesneler).ve (ii) mekn ve zamanda yaylm alanlar (yerekim alan.mknats alan gibi). Yerel nesneler,matematiksel bakmdan uygun bir meknda maddesel nokta'lar (material points) ile,ve alanlar da,yaylm olduklar mekn ve zamann herbir noktasndaki vektr (ya da,tansr) bileenleri gsterilirler. Klsik fizie gre,hz ve enerji gibi nicelikler sonsuz-kk (infinitesmal) lde blnebilirler.Bu blnebiliriik,klsik fiziin ile

matematiksel yapsn oluturan diferansiyel-integral hesabn sonsuzkklerin hesab olmasyla mmkn k1nr.Bundan dolay artmas,eksilmesi gibi deimeler sreklidir. Ancak,klsik fiziin erevesinde oluturulan tasvirler,doa'daki da,enerjinin

nesnelerin temel tasvirleri deildir. 1900 ylnda,Max Planck'n kara cisim y a y n m ' m (black body radiation) aklamak iin kulland bir

hipoteze gre,harfflonik osilatrn enerjisi kuvantize'dir;yni ,kesintili deerler ile snrlandrlmtr.

18

Szkonusu hipoteze gre,harmonik osilatrn enerjisi lde blnemez.En kk deime birimi frekansm 'h '

sonsuz-kk

dur ; 'v',osilatrn

ve 'h' de,Planck sabitini gsterir.Osilatrn e n e r j i s i , ,n=0,l,2^...

'hv' nun herhangi bir tam say kat olabilir: n h v Dolaysyla,enerjinin deimesi srekli deildir.

Kuvantum kuram ,niceliklerin en kk birimleri olduklar edilen kuvantum'larn fiziksel zelliklerini

kabl

inceler.Kuvantum'1ar,

Demokritos'un atamon'lar gibi,daha kk paralara blnmezler.Bu birimler,klsik fizikten farkl ol arak,sonsuz-kk deidir.Kuvant u m l a n n bykl ,Planck sabiti ( h = 6.625 x 1 0 " 1 iri enir. Niceliklerin (deikenlerin) sonsuz-kklere blnemez olduklarnn kabulnn y a m s r a , k u v a n t u m mekaniinin klsik fizikten ayrld dier erg-sn) ile be-

nemli bir husus,fiziksel nesnelerin tabiatnda tanecik-dalga dalitesi bulunduunu kabl etmesidir.Szkonusu dalite (bkz. Ko 19Jst ,s.19-37) iki yanl dnlmek zorundadr: Alanlar,yerel-nesnelerin zellikle rini ve y e r e l - n e s n e l e r de alanlarn zelliklerini gsterirler.

Einstein,n (yani,elektromanyetik alann) enerjisinin meknda srekli olarak da m a d m n varsaylmas durumunda,kara cisim y a y nm,n dnm ve s a l m m gibi olaylarn daha iyi anlalaca

n ileri sryor.Bu hipoteze gre,bir nokta kaynaktan yaylan n enerjisi.meknda yerel olma zelliine sahip sonlu sayda enerji kuvantumlarndan oluur.Herbir kuvantumun enerjisi 'hy' ile gsterilir;

19

'h',Planck sabitini ve 'y' da .elektromanyetik a l a m n

(yani, n)

f r e k a n s m gsterir.Enerji kuvantumlar blnmeden hareket ederler; tam birimler olarak retilir ya da sourulurlar (Einstein 1 9 0 5 , s . 3 6 7 ) . Einstein,bu hipotezi kullanarak foto-elektrik olayn (bir metalin

zerine sk drlmesi durumunda,metal in yzeyinden elektronlarn kopmasn) aklamtr. Mekna yaylan elektromanyetik alann enerjisinin,yerel-nesnelere ait zellikler gstermesinin 1905'te Einstein tarafndan kabl edilme sinden sonra,yerel-nesnelerin alansal zellikler gsterdii .1923'te L. de Broglie tarafndan nerilmitir, de Broglie,yerel-nesne olduu kabl edilen elektron'un impuls'unun,bu elektrona tekabl ettii d nlen dalga'nn dalga boyu ile ters orantl olduunu ileri srm tr .Yani ,yerel -nesnenin impulsu p.Planck sabiti h tekabl ettii dnlen dalgann dalga boyu edilir.^ Kuvantum mekanii,1925'te W. Heisenberg tarafndan matris cebiri olarak ortaya konmutur (Heisenberg 1949). 1926'da ise.E. Schrdinger kuvantum mekaniini,de Broglie hipotezini kullaharak ve nesnelerin temel tasvirlerinin sanal (complex) dalgalar ile belirlendiini kabl Ti 'yi,yerel-nesneye ile blerek elde

ederek kurmutur.Ayn s o n u l a n vermeleri nedeni ile Heisenberg ve

(1) Yerel-nesnelere tekabl ettikleri dnlen

de Broglie dalgalar

nn llebilir olup olmadklar hal bir aratrma konusudur ;bkz. , Popper et al. 1981,

20

Schrdnger forml asyonlar e-deer kabul edilirler. Schrdinger formalizmine gre,fiziksel nesnelerin tam bir tasvirini verdii kabul edilen sanal dalga fonksiyonunu syle y a z a r z :

A,normalizasyon sabitini ,h,Planck sabitini ,^P,taneciin E de,taneciin enerjisini gsterir, r,koordinatlara ve tekabl eder

impulsunu.ve t de,zamana

Tanecik-dalga dal itesini ,p yerine-hk ve,E yerine H/ kullanarak aka dile getirebiliriz.O zaman,(1) denklemi yle y a z l r :

k,tanecie tekabl ettii kabul olunan de Broglie dalgasnn dalaa says vektrn.ve w da.ayn dalgann asal frekansn gsterir. Tanecikleri tasvir eden sanal galarnn,yorumlanlan dalgalar ile, de Broglie dal

ve kuvantum mekaniindeki kullanllar b a

kmndan ayn olmadklarna dikkat etmek gerekir. Kuvantum mekaniinde,taneciin hlini tasvir eden dalga fonksiyonu nun fiziksel bakmdan anlaml olabilmesi iin.bu fonksiyonun kendisi nin ve birinci dereceden koordinat trevinin sonlu ve srekli olduklar kabul edilir.

21

M.Born,nesnelerin tsm bir tasvirini verdii (yani,mml(Un tm bil giyi ierdii) kabul olunan (jj 'yi,bir olaslk dalgas eklin

de yorumlamtr.Tak b o y u t t a , ^ * C x ) ^ ( > ; , t a n e c i i n x ile (x + dx) arasnda bulunmasnn olasln gsterir.Fourier analizi fonksiyonunu ile,dalga

^ C^)

eklinde de yazabil iriz.O z a m a n ,

^V^)^^^) ,

taneciin impulsunun hk ile h(k + dk) arasnda bulunmasnn olasln verir.Ayrca,sanal dalga fonksiyonlar kullanarak olaslk aks (probability flux) tanmlanr ve sreklilik denklemi yazlr (Bohm 1959,s.97-98;Wieder 1 9 7 3 , s . 7 8 - 8 3 ) . Nesnelerin fiziksel hllerini tasvir ettikleri kabl olunan o l a s lk dalgalar,gzlenebil ir'lere (observable) bal olarak dnlr ler.Enerji,impuls,asal momentum,spin gibi nicelikler,kuvantum kuramndaki gzlenebilirleri oluturur. Bir gzlenebilirin lmede alaca mmkn deerler,bu gzlenebi lirin spektruni'unu meydana getirir.Bu spektrum,srekli veya kesinti li ,ya da ksmen kesintili ve srekli olabil ir.Herbir mmkn lme sonucuna,dejenerasyon olmamas durlmunda,bir dalga fonksiyonu tekabl eder. Bir gzlenebilir belli bir deene sahip ise,o zaman,taneciin fizik sel hl inin,bu deere tekabl eden sanal dalga fonksiyonu ile tasvir edildii kabOl olunur.Bir gzlenebilirin spektrumundaki mmkn deer ler,z-deerler (eigenvalues) ve bu deerlere tekabl eden fonksiyonlar da z-fonksiyonlar (eigenfunctions) terimleri ile adlandrlr.

22

Kuvantum kuramnda,bir gzlenebilirin belli bir z-deere sahip olabilmesi ve taneciin fiziksel hl inin,bu z-deere tekabl eden z-fonksiyon ile tasvir edilebilmesi iin,szkonusu gzlenebilirin llm olmas gerekir.Szkonusu gzlenebilirin llmemi olmas durumunda,kuvantum mekaniine gre,bu gzlenebilirin belirli bir d e eri olamaz. lme ncesi iin,taneciin fiziksel hl ini,beli i bir gzlenebi lirin z-deerlerine tekabl eden z-fonksiyonlar cinsinden bir top

lam ile anlatabil iriz.Bu toplama giren z-fonksiyonlarn katsaylar nn mutlak deerlerinin karesi,lme sonras iin,taneciin bu z fonksiyonlar ile gsterilen fiziksel hllerde bulunmasnn olaslk l a r m belirler.Bu olaslklar,ayn zamanda,lme sonucu olarak elde edilebilecek deerlerin de olaslklardr. yle bir rnek verebiliriz.Szkonusu gzlenebilirin impuls o l d u unu dnelim ve bu gzlenebiliri P ile gsterelim. P 'ye tekabl eden impuls operatr p 'nin kesintili (discreet) bir spektrumu o l duunu kabl edelim.Tanecik zerinde impulsun llmesi,p 'nin, P-|.P2. gsterilen z-deerlerinden bir tanesini verecektir. ^j^/)> ^Z^F^J' ' *

Bu z-deerlere tekabl eden z - f o n k s i y o n l a n n

ile gsterildiini dnelim.Tanecik zerinde impuls llmeden n c e , taneciin balang hlini mizi farzedelim. $ C p ^ le yle y a z a r z ; 'yi, ^Cp) ^l^P^ dalga fonksiyonu ile gsterdii z-fonksiyonlarnn terimleriy

23

Herhangi bir halinin

\^\\

.lmenin hemen sonras iin .taneciin fiziksel

^{^f^

z-fonksiyonu ile tasvir edilmesinin ve impuls z ^(f) normalize edilmi

deerinin p^. olmasnn olasln verir,

se,z-deer ol as 11 k l a r m n toplam bir'dir:

Kuvantum kuramn klsik fizikten ayran dier nemli bir nokta.Jcuvantum mekaniindeki baz niceliklere tekabl eden operatrlerin arpmada y e r deistirmemesidir.arpmada y e r deitirmeyen gzlenebilir ikilileri.konjge dinamik deikenler terimi ile isimlendirilir.Ku vantum mekaniinde,koordinat ve impulsa tekabl eden ratrleri arpmada y e r deimezler^^^: r ve p ope

1^. p

(5)

(5) denkleminin fiziksel bakmdan yle yorumlanmas gerekir: (i) nce koordinat .sonra da impulsu l eriz;veya (ii) nce impulsu.sonra da koordinat leriz.

(1) Kuvantum mekaniinde,koordinatlar ve impuls.Heisenberg Belirsiz lik Bants nedeniyle ayn tasvir iinde y e r alamazlar.Bu bakm dan,(5) denklemindeki arpm,vektrel bakmdan bir i-arpm olarak dnlemez.

24

(i),(5) denkleminin sol y a n m , ( i i ) de,sa yannn y e r u m u d u r . E e r , (i)'i seerek impulsu lersek,bulacamz deer,(ii)'yi semi ve impulsu lm olsaydk,bulmu olduumuz deerden farkl o l u r d u . Y a n i , kuvantum mekaniine gre,(i) ve (ii)'deki impuls deerleri eit deildir.Oysa,klsik mekanie gre,bu deerlerin ayn olmas gerekir; yani,(i)'den ve (ii) den elde edilecek impuls deerleri farkl o l a maz.Klasik mekanik ve kuvantum kuramlar arasndaki bu fark,kuvantum mekaniinin ve doa bilimlerinin temelleri bakmndan sn derece nem lidir. (5) denkleminin ierdii fiziksel sonular,kuvantum kuramnda Heiserberg y e r deitirme bantlar anlatlr: (commutation relations) ile

...(6)

,birim m a t r i s i , , K r o n e c k e r

'sn, X.

ile

de koordinat

ile impulsa tekabl eden operatrleri gsterirler. Serbest bir taneciin fiziksel hl ini,x b o y u t u n d a .

...(7)

=
yle tanm-

dalga fonksiyonu ile gsterelim.Impuls operatr

25

f^^Ct/Zri)

...(8)

Taneciin fiziksel hli impuls d e e r i , 'i ,

ile tasvir edildiinde,taneciin 'ye uygulayarak bulunur:

(9) denkleminin fiziksel anlam udur: Serbest taneciin fiziksel hli,(7) denklemindeki dalga fonksiyonu inde,taneciin impuls deeri 'dr. (jJ ile tasvir e d i l d i

Taneciin fiziksel hli (7) denklemindeki dalga fonksiyonu ile tasvir edildiinde,taneciin mekndaki yerini belirlememiz mmkn deildir.Yan.kuvantum mekaniini kullanarak tanecii meknda l o k a li ze edemeyiz:

...(10)

Tanecik, y

ijj

ile tasvir e d i l d i i n d e ,

'n

OL,

ile

arasnda bulunmasnn greli olasl P(<tyb) yle bulunur:

(1) (8) denkleminde verilen tanmdan anlald gibi,impuls operatr ,x ekseni zerinde sonsuz-kk y e r deitirmeler'e

yolaar (Wieder 1973,s.76).Ancak,bu y e r deitirmelerin sanal olduu na dikkat etmek gerekir.

26

p^a,fi>)

OL 'daf\

^amsz olduundan ve p6

C^-*-^

ile belir eittir

lendiinden dolay ,nnkin (Einsten et a 935.J

deerlerinin olaslklar

-1).Tanecii lerek meknda lokal ize eder

sek,o zaman da taneciin .fuksel hlini artk (7) denklemindeki d a l ga fonksiyonu ile tasvfr edemeyiz.Dolaysyla,impuls deerinin olduunu da art>k syleyemeyiz. Bu sonular HesenDev-o Belirsizlik Bants nedeniyle ortaya kar!ar.Genel o l a r a k , A
A

, ,

ve ve

C
A

gzlenebilirlerini gsteren ,

Hermit operatrleri

y e r deitirme bantsn salyor iseler,bu gzlenebilirlerin l mleri .llen sistemin gibi bir hli iin:

ile gsterilen Heisenberg Belirsizlik B a n t s ' m da salamak z o r u n dadr (Wieder 1 9 7 3 , s . 6 4 - 6 5 ) . tasvir olunan hl i i n , A

(/^A^^
ve , ^

ve

(^B)^

ile

gzlenebilirlerindeki belir hli i i n , C

sizlikleri gsterirler. KC^^

beklenilen deeri'dir (expectation v a l u e ) .

27

(6) denklemiRdefei y e r deitirme b a n t l a r m Heisenberg Belirsizlik B a n t s ' m ^1 ve impuls

kullanarak,

gsteren (13) denklemi.koordinat

'nin terimleriyle syle y a z l r :

=(14)

(14)'e g r e , koordinat nin arpm

ve impuls

fx

'"in belirsizlikleri ile tasvir o l u

(-tf/Z) 'den daha kk o l a m a z . Y a n i . ve

nan hl iin,

.birlikte kesinlikle bil inemez. Eer,impul s 'nin belirsizliini X ^ 'nin belirsizlii gsteren A

'yi kesinlikle biliyorsak, kf^ sfrdrjp zaman,koordinat \jj

sonsuza gider.Yani,tanecik,

hli iin,kuvantum mekaniini

kullanarak meknda lokal ize edilemez. Dinamik sistemin fiziksel hlini tasvir eden sanal dalga fonksiyo nu 'nin lmeden bamsz dnlen deimesi.Schrdinger

denklemi ile b e l i r l e n i r . ^ Bu deime determinist ve nedensel'dir (causal).

(1) Deimeleri belirleyen denklemler,kullanlan formalizasyona gre deiirler.Heisenberg formalizasyonuna gre,hal vektr sabit kalr ken,gzlenebil irleri gsteren operatrler ve z-fonksiyonlar d e i ir.Bylece,gzlenebil irlorin beklenilen deerlerinin de deimesi salanm ol ur.Etkileme formalizasyonuna gre,hl vektrleri ve gz lenebilirler birlikte deiirler.Oysa^Schrdinger f o r m a l i z a s y o n u n d a , operatrler ve z'fonksiyonlar sabittir;sadece hal vektr deiir.

Kuvantum mekan i r_,kuc;aV, y & d < n A W r o ) eylerin dinamiini tasvir etmek iin kullantf^o b W korswn^\c.kuvantum mekaniinin kurucularn

dan Dirac.nesnelerin kk-buyk a y r m m lme zerinde temellendiriyor.Bir nesnenin llmesinde ortaya kan etkileme (ve dolaysy la,lme nedeni^^e f^;^e^ M'ce\ iki, e"in deimesi) nlenebilir veya ihml edilebiIirse.bu nesne.Drac gre,mutlak anlamda byk'tr. Byk (ya da,makro) nesnelerin tasvirleri iin klsik fizik y e t e r l i dir.lmede ortaya kan etkileme nlenemiyor veya ihml edilemiyorsa,llen nesne mutlak anlamda kk'tr,Kk (ya da,mikro) nesne

lerin tasvir edilebilmeleri iin kuvantum mekaniinin kullanlmas zorunludur fDirac 1962.s.3-4) Ancak,kuvantum mekaniksel lme sonularnn klsik (makro) terim lerle dile getirilebilir olmas gerektii de aktr.Yani.kuvantum mekaniksel sonular,kuramsal ol arak,makro evrene tanabilmelidir (Bohr 1969,s.23Q;Bohm 1959,s,31,626).Byle bir gei'in mmkn o l d u unu gsteren Ehrenfest teorimiklsik ve kuvantum mekanikleri arasn da bir aktarma (correspondence) salar (Kemble 1 9 3 7 , s , 4 9 - 5 1 ;

Kramers 1958,s.llO-112;Bohm 1 9 5 9 , 5 . 1 9 5 , 2 6 5 ) . Aktarma lkesi'nin (Correspondence Principle) erevesinde,klsik hareket denklemleri kuvantum mekaniinden elde edilir.^ '

(1) Dirac,etkileme yerine,snrlayc rahatsz edi (limiting disturbance) terimini kullanyor. (2) Ancak,Aktarma Ilkesi'nin y e t e r i n c e salam olduu sylenemez.Ku vantum mekaniinin kuramsal erevesi iinde (devam ediyor)

29

Kuvantum mekaniksel bir sistem,ile makro bir lme a y g t m n e t kilemesini tasvir eden bir kuramn bulunmadna dikkat etmek ge lkesi'ne

rekir (Wieder 1971 ,s.7).stelik,Bohr'un Tmleyenlik

(Complementarity Principle) gre de,llen v. len nesnelerin di namik tasvirleri karlkl ayrk (mutually exclusive) olmak zorun dadr (Scheibe 1 973 , s . 2 9 - 3 5 ) J ^ ^ ' ^ lme aygt gibi makro bir nesnenin ,kuvantik -svirlerle birlik te dnlmesinden dolay ortaya kan sorunlar bir yana brakrsak, lme sorunu,dalga paketi indirgenmesi (wave packet reduction) nede niyle oluur. ^Cp) 'nin,mikro bir taneciin balang hlini tasv>- eden

bir dalga fonksiyonu olduunu farzedelim.Kesintili bir spektrum iin, balang hlini gsteren impulsa tekabl eden aarz: p ^Cf) 'yi, f ile gsterdiimiz cinsinden

operatrnn z-fonksiyonlar

Alm katsays sonucu olarak ciin ^'(p^

et*

'nin mutlak deerinin karesi

,lme

deerinin bulunmasnn ve lmeden sonra tane ils gsterilen hlde kalmasnn olasln verir.

(s. 28'den devam) mmkn olan bir dnce deneyi,baz makro fenomen lerin zamanda lokal ize olmamalarn gerektiriyor.Oysa,klsik fiziin erevesi iinde,btn makro fenomenler zamanda lokal ize olmak z o r u n

dadrlar (Ko 1981 (b),s.151-154). (1) Makro bir aygtn,mikro bir nesneye balanmas d'Espagnat 1971 ,s.2n-304;Wigner 1971. (2) Kuvantum mekaniinde lme kuramnn deri i toplu bir ifadesi iin bkz. Kemble 1937,s.318-347. 01 as 11ksal-istatistiksel yorumlar ve lme konusunda dier nemli kaynaklar iin bkz. Ko 1961,s.106-160, (couple) iin bkz.

30

Tanecik zerindeki impuls lmesi ve

sonucunun bulunmas:

...(16)

ile gsterilen indirgenme'ye y o l a a r . Taneciin lmeden nceki balang hSli,(15) denklemiyle verilen dalga fonksiyonu ile tasvir edildiinde,taneciin belirli (determinate)

bir impuls deeri y o k t u r (Paul i 1980,s.67-78).Ancak,lme sonras iin, mmkn impuls deeri erinden,bu deerlere belirli olaslklar atayarak szedebiliriz.lme,mmkn z-deerlerden bir tanesini,taneciin impuls deeri olarak bel irler.Taneciin lmeden sonraki fiziksel ^Cp) yerine,lme sonucu olarak bulunan z-deere tekabl eden hli

z-fonksiyon ile tasvir edilir. (16) 'daki indirgenmeden hemen sonra.tanecik zerinde ikinci bir impuls lmesi yaplrsa,sonu,kuvantum mekaniine gre olarak

bulunmak zorundadr.Taneciin impuls deeri birinci lme ile belir lendikten sonra,ikinci impuls lmesi,artk ikinci bir indirgenmeye yol a m a z . Kuvantum mekanii .(16) 'da gsterilen geii $^p) 'den ^^^p) p^ 'ye 'yi

(yani,indirgenmeyi) tasvir etmez.stel ik,lme sonucu

kullanarak,taneciin lmeden nceki impulsunun ne olduunu da bula-

(1) indirgenmenin ortaya kmas iin spektrumun kesintili olmas ge rekli deildir.Srekli b i r spektrum iin de benzer bir indirgenmenin ortayakt gsterilebilir (bkz. Einstein et a l . 1935.s.779-780).

31

mayz.Bu nedenle,kuvantum mekanii endeterminist bir kuramdr. (16) 'da,impuls terimleriyle ifade edilen indirgenme,benzer olarak koordinatlarn llmesinde de ortaya kar.Szkonusu indirgenmenin zmlenmesi.anlalmas ve yorumlanmas,kuvantum kuramndaki lme sorununu meydana getirir. Blnemeziik,dalite,yer deitirme bantlar,Heisenberg Belirsizlek lkesi,Aktarma lkesi ve indirgenme,kuvantum mekaniini karakterize ederi er.Kuvantum mekanii,indirgenme bir kuramdr. 5. blmde,determinizm,yerel determinizm ve yerel-olmayan determinizm'e ayrtrlarak i n c e l e n m e k t e d i r . B a l a n g hali iin belirli deerler ieren yeni bir impuls tanmlanarak,kuvantum m e k a niinin geniletilmi ekli olarak dnlebilecek bir teori n e r i l mektedir. Ancak ,daha n c e , 3. blmde,kuvantik tasvirlerin tam o l m a d m ileri sren Einstein-Podolsky-Rosen a r g m a n m ele a l a c a z . D a nedeniyle,endeterminist

ha sonra d a , 4. blmde,kuvantik tasvirlerde gizli dinamik deiken lerin kullanlmas durumunda ortaya kan tutarszlklar Bell argmann inceleyeceiz. belirleyin

(1) Oysa,klsik mekanikte durum farkidr.Balang hlinden,lmeden sonraki hle gei kuramsal olarak mmkndr.lme sonucunu kullana rak,dinamik sistemin lmeden nceki hlinin ne olmas gerektii.hare ket denklemlerinden bulunur.stelik.tahminler kesindir;yani .olaslksal deildir.Bundan dolay.klsik mekaniin determinist bir kuram olduu kabl edilir. (2) Klsik mekanik bakmndan keyf olan bu ayrm.kuvantum mekanii bakmndan anlaml ve zorunludur.

3.

EINSTEIN-PODOLSKY-ROSEN MEKNDA AYIRILABILRLK

ARGMANI

ve

Niceliklerin blnemezi ii,dalite.yer deitirme b a n t l a r , Heisenberg Belirsizlik lkesi.Aktarma ilkesi ve indirgenme ile karakterize e d i l e n kuvantum mekanii (bkz. blm 2),deney s o n u l a n uyum salayan baarl bir kuramdr. Ancak,Einstein,Podolsky ve Rosen,deney s o n u l a n ile uyumas b a ile

kmndan kuvantum mekaniinin doru (correct) bir kuram olduunu ka bl etmekle biriikte,gelitirdikleri geerli (valid) bir argman so nucunda kuvantik tasvirlerin tam o l m a d m ileri srmlerdir

(Einstein et.al. 1935).Bu argmandan 'EPR Argman' olarak szedeceiz.H) EPR argman.kuvantik tasvirlerin tam olmadna dair bir iddiann kuvantum kuramnn temel postulatlar ile tutari' ;consistent) ola rak ileri srlebileceini gsterir;dolays-"/a .tam bir kuvantum

(1) EPR argman iin bkz. Bohm.Aharonov i957;196;Bohr 1 9 3 5 ; Breitenberger 1965;de Beauregard 1977(a),1977(b);Erlichson 1972; Feyerabend 1968;1969;Fi ne 1974;Fox 1972;Freund 1981;Gardner 1 9 7 2 ; SI>>7rardi,R>F>i,Weber 1976;Hooker 1971;In9lis 1961 ;Ko 1980;1981 ( a ) ; 1981(c);1981(e);Krips 1969;Mac Grath 1978;Mirman 1973;Resler 1 9 7 1 ; van Fraassen 1974,Dier kaynaklar iin bkz. Hooker 1972,s.57,

34

mekaniinin dnlmesini mmkn klar.EPR makalesinde,tam bir kuvan tum mekaniinin ne olduunu ve nasl ina edilebileceini gsteren herhangi bir neri yeralmaz.Ancak,EPR argmannn s o n u c u , 5. blmde nerilen geniletilmi kuvantum mekaniine temel hazrlamas bakmn dan nemiidir.Bu nedenle de,incelenmesi ve lme sorunu balamnda deeri endi rimesi gerekmektedi r. EPR argman u varsaym zerinde temellendirilmitir: (i) tamlk art (completeness r e q u i r e m e n t ) , (ii) fiziksel gereklik l t ^ ^ ^ (physical reality criterion),ve ( ) meknda ayrlabil iri ik ilkesi (yani .meknda a y n i m nesne lerin etkilemediklerinin k a b u l ) . EPR makalesinde,bir fizik kuramnn tam olduunun kabl e d i l e b i l mesi iin u gerekli art ileri srlmtr:

Fizik kuramnda,fiziksel gerekliin herbir esine karlk olan bir ge bulunmaldr

(Einstein et a l . 1 9 3 5 , s . 7 7 7 ) , Einstein.Podolsky ve Rosen,fiziksel gereklii a priori felsef dncelerle belirlemenin mmkn o l m a d m kabl ederler.EPR m a k a

lesinde,fiziksel gereklii belirleyen tketici (exhaustive) ve

(1) 'Fiziksel gereklik lt' balamndaki

'gereklik' terimini

felsef mahiyetteki * c e a U t e ' ('enyyet') terimi ile e-anlaml kul lanmyoruz.'Gereklik' teriminin anlamna ilerde aklk getirilmek tedir.

35

kuatc (comprehensive) bir tanm verilmemistir;ancak,fiziksel ba-kmdan gerek olabilmenin yeterli bir art ileri srlmtr:

Bir fiziksel niceliin deerini.dinamik sistemi herhangi bir ekilde bozmakszn kesinlikle (yani.bir'e esit olaslkla) tahmin edebiliyorsak.o zaman,fiziksel ekliin bu fiziksel nicelie karlk olan bir esi vardr ger

(a.g..,s.777). Einstein,Podolsky ve Rosen'a gre,fiziksel gereklik l t , klasik fizik-teki ve kuvantum mekan/iindeki gereklik dnceleri uyumaktad r. Fiziksel gereklik ltne gre,belli bir fiziksel niceliin kesin bir deerini kuvantum mekaniinden elde edebiliyorsak,o z a m a n , fiziksel gerekliin bu deere karlk olan bir esinin bulunmas gerekir.Baka bir deyile,fiziksel niceliin szkonu kein deeri gerektir. Ancak,fiziksel gerekliin tm elerinin fizik kuramnda kar lklar bulunmas gerektiine dair bir art EPR makalesinde ileri srlmemitir.Dolaysyla,Einstein,Podolsky ve Rosen'a gre,doru (correct) olan bir kuramn ayn zamanda tam olmas gerekmez. EPR makalesinde u ey arasnda temel bir ayrm yaplmaktadr: ile

36

(i) fiziksel olarak gzlemlenebilen nicelik A (ii) A

niceliini matematiksel olarak tasvir eden operatr ,ve

( ) fiziksel gerekliin

niceliine tekabl eden esi

(a.g.e.,s.778). Bu a y n m dikkate alarak tamlk art (T) 'yi daha ak olarak

yle dile getiririz: (T$) (Dalga fonksiyonu ^ .fiziksel gerekliin tam bir o.^ fiziksel gerekliin esi

tasvirini verir) ise,( olduunda, A

' m n deerini kesinlikle tahmin e d e r i z ) .

Tamlk art (T) 'yi ksaca yle yazateiliriz:

' 7 " y , " d a l g a fonksiyonu virini v e r i r " , ' a', " A " . . . ise (yani, "

,fiziksel gerekliin t a m bir tas fiziksel gerekliin e s i d i r " , ' P(A)', 3 ile

niceliinin deerini kesinlikle tahmin ederiz",ve '... ..." y e karlk olarak kullanlmaktadr. A PCA)

' m " deerinin kesinlikle tahmin edilmesi sonucu) fizik flU 'ye kar

kuramndan bulunan deer,fiziksel gerekliin esi lk olan kuramsal edir.

Benzer olarak,fiziksel gereklik lt (FG) 'y yle y a z a r z :

37

PrA)3fiC. (1) ve (2) 'de, de kullanabiliriz. EPR raakalesin!e,fiziksel A

...(2)

yerine impuls y a da koordinat gibi nicelikleri

gereklik ltne kuvantum mekanii ba A nicelii olarak impulsu seelim niceliine tekabl eden impuls opera-

lamnda u rnek verilebilir. ve tr p


A

ile gsterelim. p

f>

yle tanmlanr: ^

zz(-^/ZTri)d/BT(.

...(3)

Serbest taneciin fiziksel hlini:

e
dalga fonksiyonu ile tasvir ettiimizi kabl edelim. sayy v e , ^Jl de,bamsz deikeni gstersin. ^

..(4) ,sabit bir

Taneciin fiziksel hli (4) denklemindeki dalga fonksiyonu ile tasvir edildiinde,taneciin impulsunu kesinlikle tahmin edebiliriz:

...(5)
Taneciin hl i deeri kesinlikle ^ ile tasvir* edildiinde,impuls p 'nin gereklik

olarak bulunur.O zaman,fiziksel ^

ltne gre,taneciin hli sel gerekliin,

ile tasvir edildiinde,fizik

deerine karlk olan bir esi vardr.Ya da

38

ksaca,

ij/

hali iin,taneciin impulsunun gerek (fiili) olduunu

syleyebiliriz ( a . g . e . , s . 7 7 8 ) . Tanecik,(4) denklemindeki dalga fonksiyonu ile tasvir e d i l d i i n d e , belirli bir koordinat deerine sahip o l a m a z :

OjJ zf:
Koordinat deerinin tanecii lerek bulunmas fiziksel hali artk ^

...(6)

durumunda,taneciin

ile tasvir edilemeyeceinden dolay,(5)

denkleminde bulunan impuls deerinin gerek (fiili) olduunu syleye meyiz. EPR makalesi,(5) ve (6) denklemlerine dayanarak,kuvantum m e k a n i inde,arpmada y e r deimeyen gzlenebilirlerden birinin kesin bilgi sinin,brnn kesin bilgisini engellediini ileri sryor,Bu i d d i a , daha da genelletirilerek u kuvantum mekanksel olgu (KMO) ortaya kartlyor:

(KMO)

Koordinat

3&

ve impuls

,biri ikte

kesinlikle tahmin edilemez

(llemez)

(a.g.e.,s,778),Kuvantum mekaniksel olgu (KMO) 'yu ksaca yle y a z a rz:

Einstein.Podolsky ve R o s e n , a r g U r a a n l a n m n birinci ncln yle dile getirirler:

(.l)

(Fiziksel gercekliin,dalga fonksiyona verilen tasviri tam deildir) veya

\^

ile

karlk olduk

lar operatrlerin arpmada y e r de'medii iki n i cel ik,biri ikte,fiziksel bakmdan gerek olamaz)

(a.g.e,,s.778,780).EPR argmannn birinci ncl (.l)

'i,zmle

memizde ksalk salamas bakmndan u e-deerli nerme ile gste receiz:

(.l)

(Fiziksel gerekliin,dalga fonksiyonu

1^

ile

verilen tasviri tam) ise,(karlk olduklar o p e r a trlerin arpmada y e r deimedii iki nicelik,bir likte,fiziksel bakmdan gerek, o l a m a z ) .

Szkonusu iki niceliin koordinat

ve impuls

olduunu

kabai edersek,EPR argmannn birinci lcl (.l) yazabiliriz:

'i ksaca yle

EPR argmannn birinci ncl (.l),tamlk art (T5) ve kuvan tum mekaniksel olgu (KMO) kabl edilerek kantlanr.Yani,(.l) 'in, (T) ve (KMO) 'dan k t m gsterebiliriz.Bunun sonucu olarak d a .

40

neta-<-manttkal E R argmammn^^^ birinci ncln elde ederiz: P

Upatr (T),(KMO) ve farzedelira. ;TS) ve verir. (x.. p . ) den .

'V^ f^s^l edelim. C ^ . p-) oldufunu

T y
T . ve S i ve,

i]e (fi^Zf P(f>))


'yi elde ederiz, ile %^ i l e de

'yi

C*.DPCX)>

^()

Cf^^ PC^:))

PCp)

'yi verir;bunlardan

P(x)'P(f>)

'yi buluruz.

P(x)'P(p^

ise,

(KMO) i l e

(yani,'CPf)-PC/>J>) ile)eliir.O hlde,/C^^t p i ) .

Einstein,Podolsky ve Roseniargmanlanmn ikinci ncln,bir dnce dnce deneyinin erevesi iinde,fiziksel gereklik lt

(FG) ve mekanda a y r t l a b i l i r i i k ilkesinden elde etmektedirler. EPR dnce^deney^nde, :6 s O zamanna kadar etki 1 emeyen iki zamanndan

tanecik bulunduu kaOl edilir,Bu taneciklerin, it s T zamanna kadar etkiletikleri "tsT

(yani,enerji-impuls a l 'den sonra etkileme

veriinde bulunduklarOvarsayltr. kesilir.

Bu tanecikleri 1 ve 2 i l e gsterelim. 2 'nin fiziksel

"^T

ncesi icin.l ve bildii

hallerini tasvir eden dalga fonksiyonlarm

mizi kabOl edelim.Taneciklerin etkilemis olmas nedeniyim,

(1)EPR argmannn meta-mantksal biimi,ilk olarak,birinci derece den yklemler mantm feullanarak Ko 1980 'de g e l i t i r i l m i t i r . Aynca bkz.. Koc 1382(a).

41

Schrdinger denklemini kullanarak,

"^ = 7 "

sonras iin 1 'in ve

2 'nin hllerini tasvir eden fonksiyonlar kuvantum mekaniini k u l anarak bul amayz.Ancak,enerji ve impulsun korunduunu farzederek, (1 + 2) bileik sisteminin "t^T sonras iin eerli dalga fonkin ve 2 'nin,

siyoTittflu Schrdinger denmleminden bulabiliriz. 1 "t =-T

sonrasTndaki dalga fonksiyonlarn bulmak iin bu tane

cikleri lmek gerekir. %^ ,1 taneciini ve^Tij^ de,2 taneciini tasvir etmek iin kul

lanlan deikenleri gstersinler. (1 + 2) bileik sistemini tasvir eden ' ^ O ' ^ * ^ ) fonksiyonunu, impul s operatrnn z-fonksiyonlar

^r^^^'fi^**)

cinsinden:
O

"*
cinsinden:

-nsO
^*^j^^t^*"*

eklinde,veya koordinat operatrnn z-fonksiyonlar

olarak aabiliriz. ve ^

( ^ ^ f * ) ve ^

C^^ , yC?:,,\)'nin a^}

^^^-^

dik fonksiyonlar cinsinden almlarnn (yani,(7) ile

(8) 'in) alm katsaylar olarak kabl edilir (Einstein et a l , 1935,5.779). "t^T sonrasnda,2 taneciinin impul sunu,ya da koordinatn

lebiliriz.Ancak,Heisenberg Belirsizlik Bants nedeniyle,bu d e ikenleri birlikte lemeyiz (tahmin e d e m e y i z ) .

42

Eer,! tanecii zerinde impuls lmesi yapld ve sonu olarak z-deeri bulunduu dnlrse,o zaman,(7) denkleminde t a m m T lanan dalga fonksiyonunda u indirgenme ortaya kar:

...(9)

(9) indirgenmesine gre,l tanecii zerindeki impuls lmesinden sonra,1 tanecii

U^C*,)

ve 2 tanecii de

C?^.)
pf^4^

ile tasvir 'dr.

olunan hllerde kalmlardr. 1 'in impuls deeri

1 tanecii zerinde koordinat lmesi yapld ve sonu olarak z-deeri bulunduu dnlrse,o zaman da,(8) denkleminde verilen dalga fonksiyonu su ekilde indirgenir:

...(10)

(10) indirgenmesine gre de,l tanecii zerindeki koordinat l mesinden s o n r a , ! tanecii

>JCX.|)

ve 2 tanecii de

^t-(.^x.^

i!e tasvir edilen hllerde kalmlardr. 1 'in koordinat deeri

(9) ve (10) indirgenmeleri birlikte meydana gelemezler.Ancak,1 tanecii zerinde herhangi bir lme yapmadan nce,(9) indirgenmesi ni y a da (10) indirgenmesini seebiliriz. EPR makalesinde,srekli bir spektrum iin,(9) ve (10) 'daki indir genmi fonksiyonlara tekabl eden z-fonksiyonlar bulunmutur (a.g.e.,s.779-780).

43

EPR a r g m a m m n en kritik y a m , h i phesiz .dalga fonksiyonunun tam bir tasvir verdiinin kabul h l i n d e , ve ^/^^i)

dalga fonksiyonlarna karlk gelen fiziksel gereklik elerinin e-zamanl (siHHjltaneous) olduunun 9 s t e r i l m e s i d i r ; y a n i , edilmesidir.

(^pjj^ ^ r ) ' " ^ "

Einstein.Podolsky ve Rosen,(9) ve (10) indirgemnelerinden heHangi birini semefflilerdir.EPR argman bakmndan nemli olan sadece udur:

(Eer.l tanecii zerinde impulsu lersek,(9) indir genmesinin sonucu olarak

^^(-^^^/^^^) 'i

elde e d e

riz) veya (eer,l tanecii zerinde koordinat ler sek,(10) indirgenmesinin sonucu olarak elde e d e r i z ) , ^^\)^(\)'i

(9) ve (10) indirgenmeleri birlikte ortaya kamazlar.Bu olgu ile tutarsz olan herhangi bir varsaym kullanlmad iin.(9) veya (10) 'u dikkate alrken,(9) ile (10) 'un e-zamanl olmaylarndan ak ekilde bahsetmiyoruz. Einstein.Podolsky ve Rosen'a gre,"birinci sisteme yaplan her hangi bir eyin sonucu olarak ikinci sistemde hibir gerek deime meydana gelemez.iu,tabii ki,iki sistem arasnda etkileme bulunma y ile ne denmek istendiinin bir ifadesidir." ( a . g . e . , s . 7 7 9 ) . EP-R argraaniiin ikinci ncln e l d e edebilm&k i i n , t^T 'dea

sonra taneciklerin etkilemedikleri

kabl edilmek

zorundadr.Ostelik,

bu varsaymn,kuvantum mekaniinin temelleri ile tutarl olarak kul lanlmas art vardr Yukardaki alntdan da aka grld gibi, 1 ve 2 tanecikleri arasnda etkilemenin olmay,1 tanecii zerinde

yaplacak gzlemlerin 2 tanecii zerinde gerek deimeye y o l a m a m a ^ s eklinde y o r u m l a n m T t r . B u nedenle,EPR makalesinde gerek deirae'nin nasl anlaldn belirlemek gerekir.

EPR makalesi balamnda gerek deime ile anlatlmak istenen u dur:

Taneciin impulsu bil indiinde,koordinatnn gereklii yoktur;eer,koordinat

fiziksel

ler ve kesin bilgi

sini edinirsek,o zaman da taneciin impulsu artk fizik sel bakmdan gerek deildir.

ifa.g.e.,s.778).Dier bir syleyile,kuvantum mekaniinde,konjge d i namik deikenlerden bir tanesinin lme nedeniyle gereklik k a z a n mas ,gerek olan b r fiziksel niceliin gerekliini kaybetmesine fiziksel

y o l a a r . E P R makalesine gre,gerek deisnie.bir niceliin

gerekliini aklanan ekilde kaybetmesidir.Bu tr bir deime sadece kuvantum kuramna zgdr ve klsik fiziin dnlemez. Yukarda belirlenen gerek deime'yi ksaca yle y a z a b i l i r i z : erevesinde

(GD)

(Hipulsun gerek olmas ve koordinatn llmesi .iu^ulsun ferekliini kaybetmesine yolaar) veya (koordinatn ger ek olmas ve impulsun llmesi.koordinatn gerekliini kaybetmesine y o l a a r ) ;

ya da ksaca:

EPR makalesine gre.l ve 2 tanecikleri arasnda etkileme o l m a d nda.! zerinde yaplan gzlemler,2 zerinde herhangi bir gerek d e iiklie yolamaz.Yani.1 zerinde yaplan gzlemlerden dolay,2 herhangi bir dinamik deikeni,fiziksel gerekliini kaybetmez. EPR dnce deneyinde.! taneciinin impulsu bil indiinde.koordi nat .fiziksel bakmdan gerek deildir;ancak.l 'in impulsunun b i l i n 'nin

mesi 2 'nin koordinatnn fiziksel gerekliini kaybetmesine y o l a maz.Benzer olarak,eer 1 'in koordinat biliniyorsa impulsu gerek deildir;ancak, 1 'in koordinatnn bilinmesi 2'nin impulsunun

fiziksel gerekliini kaybetmesini gerektirmez. EPR makalesi balamnda.gerek deimenin meydana g e l m e m e s i , etkilemenin olmamas ile zdetir.Etkileme olmamasn.gerek d e i menin terimleriyle yle ifade e d e b i l i r i z :

46

(E.l)

(1 taneciinin koordinatnn fiziksel bakmdan ger eklik kazanmas,2 taneciinin impulsunun fiziksel gerekliini kaybetmesine yolamaz) veya ( 1 tane ciinin impulsunun fiziksel bakmdan gereklik k a zanmas,2 taneciinin koordinatnn fiziksel ekliini kaybetmesine y o l a c m a z ) . ger

Ya da ksaca:

=3 ~ p.'j^) veya

(E/ indirgenmesi ile

1 taneciinin impulsunun lld dnlrse,(9) seilmi demektir.Yani,1 taneciinin fiziksel hli tasvir edilir ve impulsunun deeri hli ise 'dir.

^^^"/^

2'nin fiziksel

j^C^i^

ile tasvir edilir ve impuls deeri kesinlikle

bil inebil ir. Ya da,eer 1 taneciinin koordinatnn lld kabl e d i l i r s e , (10) indirgenmesi seilmi demektir. 1 'in fiziksel hli ile tasvir edilir ve koordinat deeri hli ^f^\^ ^ ^'^l ^

'dir. 2 'nin fiziksel

gsterilir ve koordinat deeri kesinlikle tahmin

edilebilir. Gerek deime (yani,etkileme) olmadn (yani,(E.l) 'i) kabl

ec'ferek (9) y a da (10) indirgenmelerinin seilmeleri hlinde ortaya kacak sonular yle ifade e d e b i l i r i z :

47

(E)

(1 tanecii zerinde impulsun llmesi n e d e n i y l e , 1 'in impulsunun fiziksel bakmdan gereklik kazanmas ve 2 'nin impulsunun kesinlikle tahmin edilmesi,2 'nin koordinatnn fiziksel gerekliini kaybetmesine yolamaz) veya (1 t a necii zerinde koordinatn llmesi nedeniyle,1 'in koor

dinatnn fiziksel bakmdan gereklik kazanmas ve 2 'nin koordinatnn kesinlikle tahmin edilmesi,2 'nin impulsunun fiziksel gerekliini kaybetmesine y o l a m a z ) .

Ya da k s a c a :

p^^ f FCpj^)

,ltanecii zerinde impulsun llmesi nedeniyle (9) f^^^i^ ise,l tanecii ze

indirgenmesinin sonucu olarak bulunur,

rinde koordinatn llmesi nedeniyle (10) indirgenmesinin sonucu olarak elde edilir, olduunu ve f(p^) p-^ ,1 'in impulsunun fiziksel bakmdan gerek dBjZ 'nin impulsunun kesinlikle tahmin e d i l e ,1 'in koordinatnn fizik ise,2 'nin koordinatnn

bileceini bel irtir,Benzer o l a r a k , ^^^^ sel bakmdan gerek olduunu ve PC^x} kesinlikle tahmin edilebileceini gsterir.

EPR argmannn ikinci ncl yle dile getirilmitir:

48
(.2) (Fiziksel gerekliin,dalga fonksiyonu '[^ ile

verilen kuvantik tasviri tam) ise,(koordinat ve impuls gerektir). fiziksel bakmdan birlikte

"^^j^^

Ya da ksaca:

7 ^ 3

C^.^-Pij^)

...(.2)

EPR a r g m a m m n ikinci nciJlU (0.2),fiziksel gereklik lt (FG) ve etkileme o l m a d m ileri sren varsaym (E) 'yi kullana

rak, ispatlanabil ir.Bylece,meta-mantksal EPR argmannn ikinci n cl elde edilir:

CF60),c:)
tspat: (FG),(E) ve

I TY=3CX.^-fi;t)
'yi kabl edel im. (E) ' y i ,

...(M.i)

i\^'fC'^x^'FiX>

vC/i,.FC/) . Xx>

peklinde y a z a r z ; ve

bunu (E') ile gsterelim. (FG) 'den,

P C X x ) ^ ^ii.

FCpj)P{2,

'yi elde ederiz;bunlar ve (E') 'n kullanarak 'y'' buluruz.Bu ise,

^^il^f'il^'C^Z'PiZ^
'Y

C?t.^p.^)'yi

verir.

dalgasnn,fiziksel gerekliin tam b i r tasvirini verme

diini ileri sren EPR makalesinde,bu sonu,(.l) ve (.2) nclle rinden,abese, indirgeme (reductio ad absrdm) seklinde bir argman ile kart lir, EPR argmannn mantksal karm emasn (kalbm)

yle gsteririz:

EPR a r g m a m m n birinci nermesi (.l),bu emada,2 tanecii iin kul lanlmaktadr, (.l),tmel (universal) bir nerme olduundan d o l a y ,

herhangi bir yanila yolamakszn 2 tanecii iin de kullanla bilir.EPR argmannn sonucu '

<v"rY

''^^

iddiay ileri srer:

Dalga fonksiyonu

.fiziksel

gerek

liin tam bir tasvirini vermez.

Meta-mantksal EPR a r g m a n m yle y a z a r z ^ l ^ : (T),(KMO) (FG),(E)

ise,(M.l) ve (M.2) "yi kullanarak

I- T Y = ^
h
TY=3

'^jC'Kii.'

^^ix'?ii.'>
a*

(T),(KMO),(FG), (E)

Meta-mantksal EPR argmannn sonucu unu ifade eder:

(1) EPR argmannn bu ekli ilk olarak Ko 1982(a) 'da belirlenmi ve ayn yazda,etkileme o l m a d m incelenmitir. ileri sren varsaym (E) de

50

Tamlk art (T).kuvantum mekaniksel olgu ( K M O ) . fiziksel gereklik lt (FG) ve etkileme olma dm ileri sren varsaym (E) 'yi kullanarak.dalga "V^ 'nin.fiziksel gerekliin tam Y ) sonucu

fonksiyonu

bir tasvirini vermedii (yani. / v T kartlr.

1 ve 2 tanecikleri arasnda etkileme,1 zerinde yaplan bir gz lemin 2 tanecii zerinde gerek bir deimeye yolamas eklinde y o rumlartmt.Gerek deime ise,kuvantum mekaniinde iki konjge dina mik deikenden birinin bilgisinin edinilmesinin.brnn fiziksel gerekliinin kaybolmasna yolamas eklinde y o r u m l a n r . E P R makalesi balamndaki gerek deime'nin,kuvantum kuramna zg olduuna dikkat etmek gerekir. Kuvantum kuram KM.tamlk art (T) t 'FG) 'y iermez.Yani: yi ve fiziksel gereklik l

KM KM

H H

(T) (FG)

.ve

olduunu ileri sremeyiz.Ancak,kuvantum kuram KM,tamlk art

(T)

ve fiziksel gereklik lt (FG) ile tutarldr.Dolaysyla,EPR sonucu

^"l'Y

'^'Jvantum kuram KM ve,kuvantum kuram KM 'den kar-

tlamayan ancak KM ile tutarl olan (T) ve (FG) zerinde temellendiri lir,EPR argmannclleri kuvantum kuram K M ile tutarl olmakla

s
birlikte,KM dnda gelitirilmi bir rglimandr.Bu nedenle de,EPR argmannn sonucu olan ' /y/J^jf' nin kuvantum kuram KM 'den kt sylenemez.Yani : KM

-^TY

gibi bir weta-kuvantum-kuramsal nerme ileri srlemez. EPR argmannn en ilgin ve zgn yan,yeni bir etkileme kavra m m , g e r e k deime terimleriyle tanmlamasdr.Kuvantum k u r a s n d a , iki konjge dinamik deikenden birinin bilgisinin edinilmesigerek olan br deikenin gerekliini kaybetmesine y o l a a r . E P R makalesine gre,gerek deime,iki konjge dinamik deikenden birinin bilgisi nin edinilmesi nedeniyle,brnn fiziksel gerekliini kaybetmesidir.

ki tanecik arasnda etkileme olmadnda,iki konjge deikenden birinin 1 taneciine ait bilgisinin edinilmesi,2 taneciine ait br konjge deikenin fiziksel gerekliini kaybetmesine yolamaz.EPR argman balamndaki etkileme (yani,gerek deimenin meydana gel mesi) kuvantum kuramna zgdr,Klsik fizikte,EPR etkilemesi trn de bir etkileme dnlemez. Klsik fiziin erevesi iinde,etkileme,etkileen nesneler arasnda meydana gelen enerji-inipuls all-verii eklinde dnlr. Bu tr bir etkileme kuvantum mekaniinde de geeriidir.Yanikuvantum mekaniinde de,nesnelerin,enerji-impuls al-veriinde bulunarak e t kiletikleri kabl edil ir,Ancak,EPR makalesi balamndaki etkilemenin (yani,(GD) ile gstermi olduumuz gerek deimenin),klsik bir

52
analogu y o k t u r . Klsik fizikte,enerji-impuls al-verii trndek'i etkilemenin yerel (local) veya yerel-olmayan (non-local) ekillerde ortaya k t kabl edilmektedir.Yerel etkilemede,etkileen nesneler,yerel bir enerji-impuls al-veriine yolaarlar.Yani.yerel etkileme,me

knda belirli bir yerde meydana gelir.Yerel etkilemeye,iki t a n e c i in arpmasn ve bunun sonucu olarak da enerjilerinin ve impulsl a r m n yerel olarak ( y a n i , m e k m n belirli bir yerinde) deimesini rnek gsterebiliriz Yerel-olmayan etkileme ise.mekna yaylm o l a rak meydana gel ir.Alanlar arasndaki etkilemeyi.yerel-olmayan e t k i lemeye rnek verebiliriz.Yerel-olmayan etkilemede.etkileen nesne lerin Enerji-impuls al-verii mekna yaylm olarak ortaya kar!^^ Klsik fizikte.etkilemeleri mmkn olan iki nesnenin meknda ayn l a r a k etkilemelerinin nlenebilecei kabl edilir. Ancak.yerel nesnelerin yerel-olmayan bir.ekilde etkilemeleri de mmkndr.Yani.meknda ayrlm iki yerel nesnenin yerel zellikler

gsteren nicelikleri yerel-olmayan bir ekilde etkileerek deiebi lir.Klsik mekanikte bu tr bir etkilemeye,meknda ayrlm iki nesnenin aralarndaki y e r e k i m kuvveti nedeniyle etkilemeleri rnek

(1) Yerel-olmayan e t k i l e m e n i n , m e k m n tamam veya belli bir ksmna yaylm olabileceini de gz nnde bulundurmak gerekir.Yani,yerelolmayan etkileme,mekn bakmndan,mutlak veya ksm olarak da d n leb il ir.

B3
gsten'lebilir.Bu etkileme yerel deildir ve etkilemenin m e k a n i z mas (yani nasl ortaya kt) .klfisik roekafliin e r e v e s i n d e me^<*T1a bal olarak aklanamaz.Sadece,yerekim kuvvetinin b y k l n n . y e rel nesneler arasndaki uzakla baml olduu sylenebilir. Yerel-nesnelerin yerel-olmayan etkilemesi,kuvantum mekaniinde spin niceliine bal olarak dnlr.Spin,kuvantum kuramna gre nesnelerin dinamiinin tasvirinde dnlmesi gerekli olan yeni bir i serbestlik b o y u t u d u r . ^ Toplam spini bilinen bileik bir sistemin meknda iki tanecie ayrldn dnrsek,kuvantum mekaniine g re,bu taneciklerden birinin belli bir spin bileeninin llerek renilmesi ,teki taneciin ayn spin bileenini lme y a p m a a gerek olmakszn belirler.Bu tanecikler meknda ayrlm bulunduklarndan ve kuvantum mekaniine gre lme yapmadan bir niceliin deeri b e lirlenemeyeceinden dolay,taneciklerin y e r a l - o l m a y a n bir ekilde e t ki 1 etikleri dnlebilir. Bell makalesi,kuvantum kuramnda,yerel nesnelerirr y e r e l - o l m a y a n bir ekilde etkileip etkilemediklerini ve gizli dinamife- d e i k e n lerin kuvantik tasvirlerde kullanlp kullanlamayacan irdeler.

Ancak,Bell argmannda incelenen,meknda ayrlm nesnelerin y e r e l olmayan bir ekilde etkilemedikleri varsaym,z bakmndan,EPR

(1) Spin.,kavram kuvantum mekaniine zgdr;bu nedenle,klsik d n celerle arm yapan 'dnme' terimini,spin'in karl olarak kul lanmyoruz.

54

makalesindeki ( (E) ile gsterdiimiz) etkilemeyi reddeden varsa ymdan farkldr. 4. blmde,Bell argman zmlenerek,Bel 1 eitsizliinin ierdii sonular ve Bell teoremi ele alnmaktadr.Bu sonularn,EPR a r g m a nnn ve 5. blmde nerilen geniletilmi kuvantum mekaniinin red dedilmesine yolap amad incelenmektedir.

55

4.

BELL

ARGMANI

v ETKLEMELER

YEREL-OLMAYAN

J.S.Bell,"Einstein-Podolsky-Rosen Paradoksu zerine" balkl y a zsnda,EPR a r g U m a n m syle deerlendiriyor: "Einstein,Podolsky ve

Rosen'n paradoksu,kuvantum mekaniinin tam bir teori olamayacan ve ek deikenlerle tamamlanmas gerektiini gsteren bir argman olmas iin gelitirilmiti.Bu ek deikenler,teoride nedensellik (causality) ve yereli ik'i (locality) onaracaklard.Bu notta,szkonusu fikir matematiksel olarak ekillendirilecek ve kuvantum mekaniinin istatistiksel tahminleri ile badamad gsterilecektir." (Bell 1964,s.196). EPR argmannn,Bell ve bu blmde deinilen dier baz y a z a r l a r n ileri srd gibikuvantum mekaniinin ek deikenlerle (ya da,gizi i dinamik deikenlerle) tamamlanmas gerektiini gstermek iin geli tirilmi bir argman olduunu syleyemeyiz.Byle bir y o r u m a , E P R m a k a lesinde salam dayanak noktalar bulmak olanakszdr. Einstein.tam olmayan bir tasvirden ne a n l a d m en ak skli ile K..Poppar'a yazd bir mektupta dile getirmitir: "neml i olan sacleca udur; Balang halini bilmiyorum;y3 da,kesiniikla (precisely) bil in iyonum, " (Poppar 1 9 5 8 , 3 . 4 5 0 ) .

'56

Bundan da aka anlald gibiEinstein'a gre tam bir t a s v i r , lme y a p l m a d a n nceki balang hlinde^^^.dinamik deikenlerin kesin deerlerini belirleyen tasvirdir. EPR sonucu,tam bir tasvirin kuvantik tasvire gizli dinamik d e i kenleri ekleyerek elde edilmesini gerektirmez.Dolaysyla,gizi i d i n a mik deikenlerin kuvantik tasvirlerde kullanlmalar gerektiini,

EPR makalesinin ierdii bir sonu olarak ileri srmek,bir varsaymdan teye gitmez. Bell,gizi i dinamik deikenlerin kuvantik tasvirlere ithl e d i l m e si durumunda,kuvantum mekaniinden ve gizli dinamik deikenleri kul

lanan tasvirlerden bir eitsizlik kartlacan gstermitir,Bel 1 eitsizlii ad ile anlan bu e i t s i z l i k :

1/2,1

'den byktr veya 1 'e eittir

eklinde bir tutarszla y o l a a r , Bell eitsizlii ve szkonusu tutarszla dayanlarak ileri srl m bulunan iddialar yle zetleyebiliriz: (a) Yerel gizli dinamik deikenler kuvantum mekanii ile tutar szla yol amaktadr.Kuvantum mekanii,deneyler ile y a n l -

(1) B k z . blm 2 'de,(16) ile gsterilen indirgenme ve a k l a m a s , (2) 5, blmde gelitirilen ve yerel-olmayan determnizm'e imkn tanyan geniletilmi kuvantum mekanii,serbest tanecik iin, Einstein'n kulland anlamda tam bir tasvir verir.

17
lanraam,aksine,pekimi (salamlasms) bir kuramdr.Bu n e d e n le.yerel gizli dinamik deikenleri kullanan bir kuvantm k u ramnn,doa' m n doru ve uygun bir tasvirini vernesi beklene(ez. (b) Yerel gizli dinamik deiken kuramlar mmkn olmadna g r e , doa'nn,EPR anlamnda tamamlanm bir kuvantik tasviri d nlemez. El dek i kuvantum kuramnn verdii tasvir tamdr. (c) MekSnda ayrlm nesnelerin etkilemedik ^^ini kabl e t m e k , kuvantum mekanii ile tutarsz sonulara y o l a m a k t a d B r ne denle,kuvantum kuramnda,yerel-olmayan etkilemeler^^^ b u l u n duunu ve baz hller iin,'mekanda ayrlamazlk' gibi bir (2) ilkenin yrrlkte olduunu kabl etmek gerekmektedir.^ ' Bu dnceler,gerek kuvantum kuramnn temelleri,ve gerekse felse fe bakmndan nemli ve balayc iddialardr.Bell eitsizliinin ierdii s o n u l a n belirlemek ve,(a),(b) ve (c) iddialarnn hakl olup olmadklarn anlayabilmek iin Bell a r g m a n m zmlememiz g e rekiyor. Bell eitsizi ii,ilk ekli ile.Bohm-Aharonov (Bohm 1957) dnce deneyi temel alnarak kartlmtr.Bohm ve Aharonov'a g r e , s z k o n u su dnce deneyi,EPR dnce deneyinin daha kolay anlalr bir ek(1) Bell argman erevesinde dikkate alnan y e r e l - o l m a y a n e t k i l e melerin,etkileen yerel nesnelerin arasndaki uzaklktan bamsz o l duuna dikkat etmek gerekir. (2) B k z . Ko 1 9 8 2 ( b ) .

u
1idir.Kuvantum mekaniine gre.spinleri bileik dalga fonksiyonu yle yazlr (1). olan iki taneciin

Ket vektr

^^COy
ise.l

,1 taneciinin spininin ' ^ / ^ "^/Z

ve

'in spininin

olduu hlleri tasvir e-

der.Bu vektrler syle tanmlanr:

y;f^)> =

(o)

-if-(o>=()
|y/j;(^")>
ve

.0.(2)

2 taneciini tasvir eden

l(jL(Z)y

vektrleri d e ,

benzer ekilde,(2) denkleminde verilen stn vektrleri ile tanm lanrlar, (1) denklemindeki toplama giren vektrler yle verilmitir:

.0.(3)

(1) Szkonusu bileik sistemin spin teorisi iin bkz, Bohm 1 9 5 9 , s,399-400,

59

Bileik sistemin (yani ,(l + 2) rine tekabl eden operatr AS^

'nin) z-ynlindeki spin gzlenebili yle t a m m l a m r :

I^

(4)

^2,

.bilindii zere,Pali spin matrisini temsi' eder

.5.

operatr,u z-deer denklemlerini salar:

...(6)

I4>
min /i>^

Vfi.>

\fi>

lyv>
ve 1^3^ -^

. b 1 l i k Siste^ ,toplam

operatrnn z - f o n k s i y o n l a n d r . |

spin z-ciserine, deerine, eder. yO


ye
:

.toplam O spin z spin z-deerine tekabl

l'^pjf.

ise.toplam

ve

'nin birlikte dnlen z - f o n k s i y o n l a n .

(7)

o
nin birlikte dnlen z - f o n k s i y o n l a n d r . yle y a z l r : ^ Bu z-fonksiyonlar

'

^y^^

tasvir olunan hil erde,tane hlinde ise tanecikleri s p i n (triplet)

ciklerin spinleri p a r a l e l d i r ; ,

leri antiparaleldir.Paralel spinleri gsteren vektrlere cl

ve antiparalel spini gsteren vektre de tekli (singlet) ad verilir, Bohm-Aharonov dnce deneyinde,iki tanecikten oluan bileik sis temin tekli hlde hazrland kabl edi1 i r . Y a n i , ( 1 + 2 ) balang hl i,(8) denkleminde belirlenen tasvir edil ir: ^ ^ sisteminin

vektr ile

Toplam spinin O olmas ve asal momentumun korunmasndan d o l a y , 1 'in spini " ^ / ^ (ya da,-fe/2* ) ise,2 'nin spini 1v/<

(1)

^ * = ( . : ^

4 ) ' - = - | * * H . ^ . s , , J ,

(ya d a , - ^ / ^

)olmak zorundadr. (9) 'da verilen ket vektrnn k

resel simetriyi salamas nedeniyle,spinlerin z-bileenlerinin l l mesi iin herhangi bir yn keyft olarak seilebilir. ki taneciin toplam spini etkilemeyen bir yntemle mekSnda a y n l d k l a n kabl edilir.Kuvantum mekaniine gre,l taneciinin rim vektr ynndeki spininin llmes den bir tanesi ortaya kar: ^ bi

sonucunda u indirgenmeler

/yj,>^/^^co>/(/lc^:>>

(10)

(10) ile gsterilen indirgenme meydana gel irse,1 tanecii zerin de yaplan spin lmesi,2 taneciinin ni oL ynndeki spin bileeni

olarak belirler.(11) ile gsterilen indirgenme meydana ^ y

^ l m i s s e , o zaman,1 tanecii zerindeki spin lmesi,2 'nin nndeki spinini -t/z P^l^ j _ } ve 2 'nin olarak belirlemitir. u

jl taneciinin

ynndeki spin bileeninin olarak b u ve

ynndeki spin bileeninin

lunma olasln gstersin.Kuvantum k u r a m n d a ,

PCl_,2.p^

olaslklar yle veril ir^^ ^: ...(12) ...(13)

J'a*.2.+)=l<^3)y;>r='-^(|)
(1) B k z . Mattuck igSl.s.TT

<%l

ve

,(3) 'te tanmlanan i^'.y

>

ve

ket

vektrlerinin sanal konjgeleridir. miBanmtr. nmlar. 0 , ve ^

ise,(9) denklemi ile t a -

birim vektrleri arasndaki ay t a

Kuvantum mekaniine gre,! ve 2 taneciklerinin vektrleri ynlerindeki spin bileenlerini gsteren beklenilen deeri (expectation value)

ve g,

birim '"i"

E(-j^)

syle bulunur:

,1 'in 6^'* d e , 2 'nin

birim vektr ynndeki spin operatrn v e , ^ birim vektr ynndeki spin operatrn ile, &^ 'nin. G'J' 'yi oluturan 'nin de,ayn

gsterir. 6J*(^

I ^J, >

bileik vektrn 1 'i tasvir eden ksmna ve vektrn 2 'yi tasvir eden ksmna uyguland

anlalr.

birim vektrnn,! taneciini len 1. Stern-Gerlach a y g tnn mknats alan ekseninin ynn ve b birim vektrnn d e ,

2 taneciini len 2. Stern-Gerlach aygtnn mknats alan e k s e n i nin ynn gsterdiklerini kabl edel im.Bel 1,bu deneysel dzenleme

erevesinde yerellik art'n (locality condition) yle ifade ediyor: (Y.l) 1 taneciinin ^ ynndeki spin lmesinin sonucu
A

2. Stern-Gerlach mknatsnn y n inin b ynndeki spin

ta

'ye,ve 2 taneci B ,

lmesinin sonucu

1. S t e r n - G e r U c h r m k n a t s m n y n deildir

'ya baml

(Bell 194,s.l95;1971,s.l78). Bell.yerellik art (Y.l) 'i kabl ettikten sonra u dnceleri ileri sryor: " mesinin s o n u c u n u , Sjj_ 'nin seilen herhangi bir bileeninin l l 'in ayn bileenini nceden lerek kesin

likle tahmin edebildiimize gre,byle bir lmenin sonucunun nce den belirlenmi olmas gerekir. (9) denklemi ile verilen balang dalga fonksiyonu,tek bir lmenin sonucunu belirlemediine gre,bu nceden gerektirme.hl'in daha tam olarak belirlenebilmesi ierir." (Bell l 6 4 . s . l 9 5 ) . Bell.hl'in tam bir tasvirinin gizli dinamik deikenleri kullana rak verilebileceini bir varsaym olarak kabl eder. ^ - ile gs olanam

terdii gizli dinamik deikenleri de dikkate alarak.yerel 1ik art (Y.l) 'i yeniden yle ifade eder:

(Y.2)

1 taneciinin A .yalnzca ^

ynndeki spin lmesinin sonucu ve Ti ile,ve 2 taneciinin 6 ,yalnzca

ynndeki spin lmesinin sonucu


A

ve

ile belirlenir

(Bell 1964.s.l95;1971,s.l78). Yerellik art (Y.l) bakmndan dnl dnde,(A B ) ^ ^ " * " ^ ^ lenebiliri. (9) denklemindeki ket vektr ""Is gsteri len gz

balang hSli iin,l ve 2 taneciklerinden oluan bileik sistemin tek bir gzlenebiliridir ve a. ile b 'ye b a m l d r / ' 'yi.

Yerellik art (Y.l) 'i kul 1 anarak ve (b)

(A. D ^ ^ ^ ^ V - j ^ )

AVa)

'nin arpm eklinde yle y a z a r z :

A,&f^%,t)
(15) 'in sa yan.l taneciinin nucu A ' m n sadece cL &

AV).5\h
cl

...(15)

ynndeki spin lmesinin s o b ynndeki

'ya ve,2 taneciinin 'nin sadece b

spin lmesinin sonucu belirtiyor.

'ye baml olduunu

Kuvantik hl'in tam bir tasvirinin,gizli dinamik deiken

^ 'y

kullanarak belirlenecei dnlrse,yerel 1ik art (Y.2) 'ye g r e , iki-tanecik sisteminin tek bir gzlenebiliri olarak dnlen

(A.h)^^^ ^

'nin,flL,

ve

'ya baml olacan

kabl

etmemiz gerekir.Bu durumda,(A.B) (Y.2) 'yi kullanarak,

(ot,b,^ )'y,yerel 1ik art


ve ft^Cb, ^ ) 'nin arpm

A^CcijTi)

eklinde yle y a z a r z :

itz)
A
(16) ' m n sa y a m , l sonucu A taneciinin . ve A^ > ynndeki spin lmesinin 'ya ve,2 taneciinin 'nin sadece b ve b y/| 'ya

'nin sadece

nndeki spin lmesinin sonucu

(1) Bu hususun,Hilbert uzaynn terimleriyle aklanmas iin bkz. Clauser,Shimony 1978,s.1888.

baml bulunduunu b e l i r t i y o r . ^ (9) denklemiyle verilen balang hli iin,kuvantum mekaniine gre u art salanmak zorundadr:

/\Vi),B\b),/\V^,;^),fc^c
y v e ,

...(17)

'yi gsteriyor.Yani,spin lme

lerinin sonucu (gizli dinamik deikenleri kullansak bile),ya " ^ / , ya da olmak zorundadr. <uvantum mekaniksel ile bulunur. (16) ' m n sol ya ' m n beklenilen deerini,Bel 1 .gizii dina

(15) 'in sol yanndaki deeri,(14) denklemindeki nndaki

(48 -.)

\t,t,,T<)
A

mik deikenler iin bir olaslk dalm tanmlayarak hesaplyor. Gizli dinamik deiken ' m n olaslk d a l m m gsteren

' m n normalize olduu kabl edilir:

Jj>M>c:k^ (/'\.sS^'^^\a,^^^)7^yn^n
hek}eni]^r) (i^geri ^ E(a,^J

...(18)

.gizli d i

namik deikenlerin olaslk dalm (1)

'y da kullanarak

(15) ve (15) ' m n sa ve sol yanlar arasnda .empirik bakmdan 'mn

nemli bir fark bulunduuna dikkat etmek gerekir. (15) ve (16) sol yanlar bakmndan,1

taneciini (ya da,2 taneciini) tek bir

Stern-Gerlach mknats ye tek bir lme szkonusudur.Oysa, (15) ve (16) nin sa yanlarna gre.l taneciini ve 2 taneciini ayr ayr

len iki Stern-Gerlach mknats yardr ve iki lme bulunur.Yap lan lmelerden birinin Gbriin etkilememesi dncesi .yerel 1ik ar tnn ieriini meydana getirir.

66

yle bulunur:

...(19) Yerellik art (Y.2) 'yi kullanarak (yani,l ve 2 t a n e c i k l e r i n i n , birbirini etkilemeyen iki ayr Stern-Gerlach mknats ile l l d kabl e d i l e r e k ) , (19) denklemi yeniden yle yazlr:

^JAUI,-))B\,

-^i)joOiU...(20)
, -t 'den ( y a n i , - " ^ ^ 'den) ,ancak ve ancak:

(20) denklemindeki kk olamaz,

Col,^)
n,

AV^,^)=-V,?I)
ise, -/

...(21)

(yani , - ' ^ / 2 . ) olur. (21) denklemini kabl ederek, (20)

denklemini yeniden yle y a z a r z :

...(22)
A A
' A

'nin, a .

ve

'den farkl bir birim vektr olduunu

kabCH e d e r s e k , (22) denkleminden yararlanarak u eitlii y a z a r z :

a,S)

(23) denkleminden u eitlii elde e d e r i z :

(17) denkleminde belirlenen art kullanarak (24) denkVemrv yeniden yle y a z a r z :

(25) eitsizliinden unu elde ederiz:

(18) ve (22) denklemlerini kullanarak,(26) 'y yle y a z a r z :

\Ecsi,t)-Eaij)\<uaa,t)
(27),'Bell eitsizlii' ad ile a m l r ^ ^ ^ oL , ,ve C ^ , S u ile

...(27)

birim vektrlerinin e.dzlemsel olduklar ile ^ r a d y a n l k bir a ve

n kabl edelim. b de, ve

radyanlk bir a meydana getir

sin. Bu d u r u m d a :

. . t = . b . a = . \/Z.

...(28)

(1) Bell eitsizliklerinin stokastik ekli iin b k z . Bell 1964,s. 198-199;Bell 1971;Ko 1982(b).

(27) 'de verilen Bell eitsizliinde y e r alan

ECac^b'^

yi,kuvantum mekaniini ve' (28) 'de v e r i len deerleri kullanarak syle hesaplarz:

a , 6) = <
a , ) =

/ 6;

/ y/^ > = _

.b = .
...(29)

<^/<^-e^<=/y;^>=-^,^= 14

(29) 'da bulunan beklenilen deerleri,(27) ile verilen Bell e i t sizliine y a z a r s a k , u n u elde e d e r i z :

<

(1/2)

...(30)

(2) ile gsterilen Bell eitsizi ii,Stern-Gerlach mknatslarnn (28) 'de verilen e-dzlemsel alarla dzenlenmesi d u r u m u n d a , (30) 'daki tutarszla y o l a a r . (30) 'daki tutarszk,kuvantum mekanii ve (20) 'deki denklemin birlikte kullanlmalar sonucu ortaya kmtr. (20) 'deki denkle min,beklenilen spin deerlerinin gizli dinamik deikenleri kullana rak hesaplanabileceini (bir varsaym olarak) kabl ettii aktr.

(30) 'daki tutarszlktan kurtulmak iin,kuvantum mekanii ve (20) 'deki denklemin birlikte kullanlmalarnn reddedilmesi gerekir. Yani.(kuvantum mekanii) ile (spin'in beklenilen deerlerinin gizli dinamik deikenleri kullanarak hesaplanabilecei badamazlar. varsaym)

Badamayan iki eyden birinin kabul,brnn reddini gerektirir. Bu durumda,kuvantum mekaniini kabl ettiimize gre,(spin'in bekle nilen deerlerinin gizli dinamik deikenleri kullanarak hesaplanabi lecei varsaym) ' m , y a n i (20) 'deki denklemi reddetmemiz gerekir. Ancak,daha nce de gsterilmi olduu gibi,(20) 'deki d e n k l e m , (19) 'daki denklem ve yerel 1ik art (Y.2) 'nin birlikte k u l l a m l m a lan sonucu elde edilir.Dolaysyla,(30) 'daki tutarszlk nedeniyle

(20) 'deki denklemin reddedilmesi,(19)

'daki denklem ve yerel 1ik ar

t (Y.2) 'nin birlikte kullanlmalarnn reddine yolaar.Yani,(19) 'da ki denklem 2e yerellik art (Y.2) badamazlar.Ancak,(19) 'daki

denkiemi,ya da yerellik art (Y.2) 'yi kabl etmeyi gerektiren bir zo runluluk, yoktur.Bu nedenle,(19) 'daki denklem ile yerellik art

(Y.2) 'nin badamazl u ikili sonuca y o l a a r : (a) Eer gizli dinamik deikenleri kullanan bir tasvir kabl e d i l i r s e , o zaman^yerellik art (Y,2),kuvantum mekanii ile tutarszla yolatndan dolay reddedilme!idir;ve

(b) eer yerellik art (Y.2) kabl edilirse,o zaman,gizli dinamik d e ikenleri kullanan bir tasvir,kuvantum mekanii ile tutarszla

yolatndan dolay reddedilmelidir. (a) ve (b) 'de szedilen tutarszlk,(30) 'da ortaya km bulunan tutarszlktr. Bell eitsizliinin ierdii sonucu ksaca yle de ifade e d e b i liriz:

70

Yerellik art (Y.2) 'yi tasvirleri] tasvirleri

Cgiz

dinamik deikenleri kullanan

kabl edersek,gizi i dinamik deikenleri kullanan [yerellik art (Y.2) 'yi] reddetmemiz gerekir.

Bell eitsizliinin sonucu olan (a) ve (b),ne yerellik art (Y.2) 'nin ne de gizli dinamik deikenleri kullanan tasvirlerin reddini gerektirir.Yani,Bel 1 eitsizlii: Yerellik art (Y.2) 'nin reddedilmesi ve, gizli dinamik deikenleri kullanan tasvirlerin reddedilmesi gibi s o n u l a n gerekir iermez.Oysa,bu tr yanllarn pek sk yapldn gerekir

ve hatta Bell'in kendisinin ayn yanlla dtn g r y o r u z . ^ (GDD) ile,gizli dinamik deikenleri kullanan tasvirlerin,ve (Y.2)

ile de.yerellik art (Y.2) 'nin kabl edildiinin gsterildiini d nel im.Bunlar kullanarak,Bel 1 argmannn mantksal karm emas n yle belirleyebiliriz:

(1) Bkz. Ko 1982(b);szkonusu yanllara rnek olarak bkz. Bell 1964,s,195;Clauser,Shimony 1978,s.1921 ;d'Espagnat 1973,s.728,730. 734jMermin 1981,s.406-407.Bu rnekleri oaltabiliriz.

71
(GDD) ve (Y.2) | ((GDD) ve (Y.2)) | /w(((GDO) ve (Y.2)) ve (KM))

((GDD) ve (Y.2)) ve (KM)

I-

(KM)

/v^((GDO) ve (Y.2))

Aym

zamanda,(GDD)

'nin (19) denklemine,((GDD) ve (y. 2^)

'mn

(20)

denklemine ve (KM) 'nin de kuvantum mekaniine tekabl ei"tiine dikkat edilmelidir. Bell a r g m a m m n mantksal karm semasndan grld zere,eer Bell makalesinin erevesi iinde bir teoremden szetmek istersek, bu,ancak ve ancak:

/w((GDD) ve (Y.2))

ile gsterilebilir.Bel1 teoremi'ni^^^ daha ak olarak yle de y a z a biliriz:

Gizli dinamik deikenleri kullanan tasvirler ve yerellik art (Y.2) badamazlar.

(yani,(GDD))

(1) Literatrde Bell teoremi terimi kullanlraaktadr;ancak,bu terim ile ne anlatlmak istendii ak seik olarak ortaya konmamtr (bkz. Clauser.Shimony 1978,3.1886-1387).

72
EPR makalesinde 'gizli dinamik deiken' teriminin hi y e r alraad, aktr.stelik,Einstein'n,kuvantum mekaniinin temelleri hakkn daki dier yazlarnda da gizli dinamik deiken kavram sz konusu edilmemitir.Bu nedenle,EPR sonucunun gizli dinamik deikenleri kul lanan tasvirleri ierdiini kabl etmek doru grnmemektedir. tanecik a r a s n d a , t s T sonrasnda etkileme

EPR argmannda,iki

olmad kabl edilir;ancak,3. blmdeki (7) ve (8) denklemlerinden de aka grld gibi,tanecikleri tasvir eden dalga fonksiyonla rnda gizli dinamik deikenlere y e r verilmez.Bu durum,Bell teoremi

le de tutarldr.Dolaysyla,EPR a r g m a n m , B e l 1 eitsizliini kulla narak reddedemeyiz.Ancak,yerel 1ik art (Y.2) ile,etkileme olmadn iieri sren (E) 'yi (bkz. blm 3) zde kabl edersek,EPR anlamnda ki tam bir kuvantum mekaniini ,gizi i dinamik deikenleri kuvantik

tasvirlere ithl ederek oluturamayz.Aksi hlde,Bell eitsizliinin yolact tutarszla dlr. 5. bj^imde,dinamik deikenlere lme ncesinde de belirli (determinate) deerler veren geniletilmi bir kuvantum mekanii n e rilmektedir.Bu nerinin,kuvantum kuramnn temel postulatlar tutarl olduu ve Dirac formalizmi iinde gelitirilebilecei terilmektedir, Bell teoremi ile tutarszla yolamayan szkonusu n e r i ^ 1 ^ , ile gs

(1) Geniletilmi kuvantum mekanii,lme sonrasndaki tasvirleri ku vantum mekaniindeki ekli ile korumas ve yerel-determinizm'e y o l a mamas nedenlerinden dolay,Bell teoremi ile tutarldr.

73

lmeler nedeniyle ortaya kan indirgenmeler

bakmndan,yerel-olmayan

determinist bir kuvantum mekaniine imkn t a m maktadr.Bu kuramn, yerel-olmayan determinist bir kuvantum mekaniinin son sekli olmad aktr.Ancak,Einstein'n 'tamlk' anlay ile de uyumlu olan geni

letilmi kuvantum mekanii,5. blmde nerilen ekli ile de,felsefe ve doa bilimlerinin temelleri bakmndan baz mektedir.Yerel-olmayan determinizm ve ilgin sonular ier-

mekp hakkndaki bu sonular

5. blmde,ve Giri'te ortaya konan sorun erevesinde Sonu k s m n d incelenmektedir.

75

5.

YEREL-OLMAYAN GENLETLM

DETERMNZM KUVANTUM

ve

MEKAN

Doa bilimlerinin temelleri zerinde y a p l a n almalarda determinizm konusunun 'mekan' ile beraber dnldn gryoruz. Determinizm balamnda,mekan,ya ak (explicit) olarak kullanlr, ya da rtk (implicit) olarak kabl edilir;ancak,kategorik olarak inkr edilmez.Benzer bir ekil de,nedensellik (causality) konusu d a , nesnelerin yerleri,konumlar gibi mekna ait zelliklerden bamsz dnlmez,Dolaysyla,doa bilimlerinin temelleri zerinde yaplan almalarda 'meknsal determinizm' ve 'meknsal olmayan determinizm' trnden bir ayrm gerekli grlmez.Benzer olarak,'meknsal nedensel lik' ve 'meknsal-olmayan nedensellik' gibi bir ayrm da y a p l m a z . Ancak,kuvantum kuramnda endeterminizme y o l a a n indirgenme, Heisenberg Belirsizlik Bants nedeniyle iki farkl ekilde d nlmek zorundadr: (i) yerel indirgenme,ve

(ii) yerel-olmayan indirgenme. Bu iki farkl indirgenmeyi ksaca yle anlatabiliriz.Mekn koor dinat gsteren x niceliinin z-deerlerini bunlara tekabl eden z - f o n k s i y o n l a n da

^it'^jt) ' ' '


***

ve

olarak yazalm.Balang hlini tasvir eden dalga fonksiyonu l^^i'^

76
X 'in z - f o n k s i y o n l a n m n bir aclm ile gsterebil iriz.Koordinat X llr ve %^ z-deer( bulunursa,u indirgenme ortaya kar:

yCjc*> ^^M

...(1)

indirgenme ( 1 ) , m e k m n bel Ti bir yerinde meydana gelmi ve tanecik, mekn koordinatnda lokalize edi1 mistir.Dol ay siyi a,(1).yerel bir indirgenmeyi gsterir. Dier yanda.impulsu gsteren p niceliinin z-deerlerini Pit Pz, ' ' ' ve bunlara tekabl eden z - f o n k s i y o n l a n da

^^(f*)i P^P^}
$ C p.)

ile gsterelim.Balang hlini tasvir eden

'yi>P 'nin z-fonksiyonlarnn bir alm olarak y a z a ^. z-deeri bulu-

bil iriz. Koordinat X yerine impuls p llerek nursa.u indirgenme meydana gelir:

$Cp)>

^y^P^

^^^

indirgenme (2) 'nin,meknn neresinde meydana gelmi olduunu syle y e m e y i z . Taneciin h l i , ^^^f^ ''1^ tasvir edildiinde,taneciin

mekn koordinatlar kuvantum kuramndan elde edilemez. Heisenberg Belirsizlik Bants nedeniyle,(1) ve (2) ile gsteri len indirgenmeler karlkl ayrktr;yani,ayn zamanda meydana gele mezler.stelik,ayn bant nedeniyle,(1).yerel ve (2) de y e r e l olmayan indirgenmelerdir .Dol ^.ysyla,indirgenmelerin yolact deter minizm sorunu,kuvantum kuram balamnda,yerel determinizm ve y e r e l olmayan determinizm ayrm yaplarak ele alnmak zorundadr.Aksi h l d e .

77
yerel-olmayan endeterminizm'e yolaan (2) M t gstermi olduumuz in dirgenmenin,yer ve konum gibi mekna ait zel M k l e r bir tutarszlk meydana kar. Bu bl linde,(yerel determinizm) ve (yerel-olrayan determinizm) ay rn yaplmas duruounda,kuvantum mekaniinde ortaya kan endeterminizrai,(2) indirgenmesi bakmndan gideren yerel-olmayan bir kuvantum kuramnn oluturulabilecei Bu blmde Dirac formalizmi gr ileri determinist srlmektedir. iermesi eklinde

ile tutarl olarak gelitirilen ve

yerel-olmayan determinizme imkn tanyan geniletilmi kuvantum m e k a nii KM^,yerel-olmayan determinist bir kuvantum mekaniinin elbette ki ile kuvantum mekanii KM

son ve en genel ekli deildir.Ancak,KM^ arasnda temel bir fark bulunmaktadr.KM^

'ye gre,serbest taneciin mekanii

lme ncesindeki impulsu fiilt'dir (actual).Oysa,kuvantum KM 'ye gre serbest taneciin lme ncesindeki

impulsu fiili o l a m a z . dnlebilir.Dola-

Bu impuls ancak kuvvede m e v c u t (potential) olarak y t s t y l a j b u blmde nerilen KM^ :

Dinamik deiken impuls^'^.i-ttpulsa ait lme ncesinde ve sonrasnda fiilt'dirjmekan'h fiil olabilmesi iin mekn'a ait bir gzlemin yaplm oifnas arttr ve m e k n ' a ait gzlem ncesinde mekan fiil o l a m a z , eklinde bir iddiay ileri srebilmek iin yeterli grnmektedir.

(1) Yerel-olmayan

impuls.

78

KM^ 'de yeni bir impuls kavram tanmlanmaktadr.Serbest taneci in impulsu,l eme ncesi iin,zel rlativite kuramndan elde e d i len yerel-olmayan klsik impulsun,lme sonrasndaki kuvantum m e k a niksel impuls ile birlikte dnlmesiyle elde edilmektedir.KM^ 'de,

lme sonras iin kuvantum mekanii KM olduu gibi korunmaktadr. Ancak,lme ncesi iin,zel rlativite kuramnn,bel iri i impuls d e erlerini ieren ktle-enerji bants KM 'ye e k l e n m e k t e d i r . ^ Dolaysyla,KM^ 'ye gre,serbest taneciin impulsunun fiili o l m a s , bu impulsun llm olmasna (yaniindirgenme (2) 'nin meydana gel mi olmasna) baml deildir. Geniletilmi kuvantum mekanii KM^ 'deki impulsyerel-olmayan bir

impuls'turjstelik.lme ncesinde de,sonrasnda da fiil'dir (actual).Yani,serbest taneciin impulsunun (dinamik) tasvirinde m e k nn darlanmastaneciin impulsunun llm olmas nedeniyle ortaya kmaz,mpuls lmesi ncesinde de,(eer tanecik meknda lokal ize edilmemise),beliri i impuls deeri ieren dinamik bir tasvir.taneciin mekna ait zelliklerinin darlanmasyla elde edilir.Bu darlanmam n , d a h a sonra da ele alacamz gibi.keyf olmadna dikkat gerekir. KM^,serbest taneciin dinamik tasvirini mekndan bamsz olarak belirler.Dolaysyla,fiil olmas lmeden bamsz dnlen y e r e l olmayan impulsun kesin (certain) bilgisi,mekn,bu bilgiyi veren tasetmek

(1) Ktle-enerji bantsnn,kuvantum kuram balamnda zaten kuvantum inekanii KM ile kullanldn unutmamak gerekir.

79

virden kategorik olarak darianarak elde edil ir.Bu durumun felsefi sonularm ksaca incelemeden nce.KM^ 'nin oluturulmasna temel

hazrlayan bir dnce deneyini ele almamz gerekiyor.Daha sonra d a , KM^ 'nin,kuvantum mekanii KM ile tutarl olarak geniletilebilece ini gstermek zorundayz.Aksi hlde,KM^ 'deki yeni impuls kavram hakknda ileri srdmz dnceleri savunmak mmkn olmayacaktr. Daha sonra ise,KM^ 'yi,EPR ve Bell argmanlar asndan d e e r l e n direceiz. Kuvantum mekaniine gre,len ve llen eylerin arasndaki e t kilemenin bykl bil inemez,stelik,lmeden nce (yani.indirgen me ortaya kmadan nce),llen gzlenebilirin belirli (^eterminate)

bir deeri yoktur.Dolaysyla.lme nedeniyle,llen gzlenebilirin ne kadar deitiini bulamayz. A n c a k , k u v a n t u m kuram balamnda yerel indirgenme ve y e r e l - o l m a y a n indirgenme ayrm dikkate alnmak zorundadr.Bu ayrm dikkate a l n d nda,yerel -olmayan (2) indirgenmesi iin.llen gzlenebilirin ne kadar deitiini bir dnce deneyinin erevesinde b u l a b i l i r i z . ( ^ ^ iinde ok sayda zde tanecik bulunan bir kutumuz olduunu kabl edelim,Kutuyu belirli bir lde starak iindeki tanecikleri h z l a n dralm. Kutunun kapnn,nceden y a p l m bir dzenleme i l e , kadar!k bir sre iin ak k a l d m ve sonra da k a p a n d m dne-

(1) Bu iddia,ilk olarak Ka 1981(d)'de ileri <jrlm ve dnlmesi mmkn olan kar argmanlar da dikkate alnarak szkonusu makalede savunulmutur.

o
1 im.Deikenlerin balang d e e r l e r i n i n , sresi iinde,kutu

dan bir tanecik kmasnn olasln bjr verecek ekilde seildiini kabl e d e l i m . A y r c a , t a n e c i i n durgunluk ktlesi '*^o ' da bil

diimizi farzedelim.Tanecik kutudan ktktan sonra,impulsu bir gz lemci tarafndan dorudan llebilsin. Taneciin^kutudan ktktan sonraki.ancak impulsu dorudan ll meden nceki fc>lng hlini gsteren ket vektr

| $ C p ) > 'yi.

mpufs opera-+5<^<ift "oz-fonksiyonlar cinsinden yle aarz:

$Cp.>=2cJjZ^,Cp)> i
Dnce deneyinde srayla u lmeyi yaptmz

...(3)
farzedelim:

(i) tanecik kutuyu terketmeden nce.kutunun balang ktlesi "g^ .kutu llerek bulunur; (ii) tanecik kutudan ktktan sonra,gzlemci,taneciin dorudan ler ve impulsunu

z-deerini bulur;impuls lmesi:

(f>)> indirgenmesine y o l a a r ;

>WP>>

...(4)

( ) taneciin impulsunun dorudan llmesinden sonra,kutunun ktlesi .kutu llerek bulunur. bantsn

' E Geniletilmi kuvantum mekanii KM 'deki ktle-enerji

kullanarak,taneciin kutuyu terketmesinden hemen sonraki enerjisi

(1) Bu tr bir dzenlemenin mmknln ileri sren benzer bir dn ce deneyi iin bkz, Einstein e t a l . 1 9 3 1 .

yle bulunur:

^ C^..-'>>a.)c^
c,n h z m gsterir.

...(5)

Serbest taneciin,kutuyu terkettikten sonraki ve impulsunun doru dan llmesinden nceki klsik impulsu ^ u ekilde hesaplanr:

(6) denklemi ile verilen yerel-olmayan klsik impuls bulunduktan sonra Sadeci "'"^i

'nin,

elde edilmi olduuna dikkat etmek gerekir.

'yi kullanarak,taneciin meknn neresinde o l d u u n u pf^^ 'nin bulunmasn mmkn klan impulsu,lme ile p^ f^^^ ise,taneci

bulamayz.

in kuvantum mekaniksel

olarak belirTeftdik-

ten sonra bulunmutur.Dolaysyla,(6) denklemi,impuls lmesi ncesinde szkonusu serbest tanecik iin yerel-olmayan klsik bir impuls tanm lar. Bu tr bir impulsu kuvantum kuramndan elde edemeyiz.Ancak,(6)

denkleminde tanmlanan impulskuvantum mekanii ile herhangi bir t u t a r szla da yolamaz.(6) denklemindeki itnpuls , p^ 'nin kuvantum mekaniksel intpuls ^ p^ 'nin yerel o l m a y ile birlikte d

nlmesini mmkn klar. Kuvantum mekanii ve indirgenme (4) ile tutarl ol arak,yerel-olmayan

(1) Hesaplamada basitlik salamas iin gerini kullanacaz.

y{>^

'nin sa<tece

82

mpulsun korunduunu kabl edebiliriz.Bu korunma .kuvantum mekanii

ile

(a fortiori) t u t a r i d r . ^ Dolaysyla.serbest taneciin lme n c e sindeki impulsu ve lme sonrasndaki impulsu da ^ oldu

una gre.lme nedeniyle taneciin impulsunda meydana gelebilecek deiiklik 'nin:

( ^ / ' ) i = ?i- ?k
ekl inde bulunabileceini ileri srebil irizi^^'("^^'

...(7)

Kutunun istatistiksel bir sistem olmas nedeniyle,bu sistemin b a lang hlinin bilgisini veren

l$Cp^^

'den,taneciin kesin bir im pj^ 'nin elde edildii

puls deerini elde edemeyiz.Bu n e d e n l e ,

lme,(4) ile gsterilen yerel-olmayan indirgenmeye yol amaz.Dolay syla,(6) denkleminin belirledii yerel-olmayan klsik impuls ,

kuvantum mekaniinden bulunamaz,Bu bakmdan,kuvantum mekaniini kul-

(l)lmpuls ve enerji korunumu iin b k z , Dirac 1962,s.114-115. (2)Bkz. Ko 1 9 8 1 ( d ) . (3)Kutu deneyini bir lazer n ile veya potansiyel bir engel Dirac ^ -fonksiyonlar kullanarak da modellendirebiliriz. ve

(4)Kuvantum mekaniinde ikincil trden bir belirsizlik bants olan ve enerjinin llme zaman zerine belirsizlik getiren e n e r j i l a m a n belirsizlik bantsnn 'nin bulunmasn engelleyecei 'yi pj^ 'nn

dnlebilir.Ancak,byle bir dnce doru deildir. yeterli bir byklkte semek,veya kutu saysn oaltmak

renilmesine imkn tanyacaktr.Bu nemli hususun anlalmasna yardmc olan Dr. H.Bohr'a teekkr borluyum.

S3

lanarak,

'nin

'ye e i t olmas (ve d o l a y s y l a ,

(Ap\^

olmas) gerektiini ileri sremeyiz .stel ik,taneciin impulsunu belirleyen (5) ve (6) denklemlerinden

lme ncesindeki

elde edilen sonularn yerel-olmayan bir ekilde kullanlmalar ne deniyl e,yerel -olmayan (4) indirgenmesi ile herhangi bir tutarszlk ortaya kmaz.(Ko 1981(d) ,s.402-404). Dolaysyla,kuvantum mekanii ile bir tutarszla dmeden,l me ncesinde,taneciin (5) denklemi ile belirlenen yerel-olmayan klsik (7)

bir impulsu bulunduunu ve lme nedeniyle,taneciin impulsunda denklemi ile belirlenen

(Ap)^

mertebesinde bir deiiklik meydana

geldiini ileri s r e b i l i r i z . Dnce deneyine bal olarak anlatlm bulunanlar u resimle gsterilebilir:

fi

|$Cp)>
(yerel-olmayan klsik impuls p^) (kuvantum mekaniksel impuls p^ (4) )

indirgenme

Resim 1.

Resim 1 'deki ( - ^ ) , ( ^ ) y n v e , ( - ^ ) de (-) y n gsterir,Bu y n l e r i n fiziksel a n l a m l a n . s e r b e s t taneciin Schrdinger denkleminin zmlerine bal olarak aklanacaktr. Kuvantum mekanii KM 'ye gre.indirgenme (4) 'ten nce.taneciin balang hli I $Cp) ^ ile tasvir edildiinde,taneciin belirli

bir impuls deeri yoktur.(Pauli 1980,s.67-78).Oysa.KM^ 'ye gre.tane ciin kuvantik hli

($(p)>

ile tasvir e d i l d i i n d e ,

pj^

ile

gsterilen ve (5) ile (6) dortklemi erinden elde edilen belirli bir im puls deeri vardr.KM^ 'de.yerel-olmayan klsik impuls Pj^ 'nin,

|^(p)^
tedir.

'den KM ile tutarl olarak elde edilebilecei gsterilmek

n d i r g e n m e (4)'n,

"t.^

zamannda meydana gelmi olduunu kabl M ,

edelim.(1^'(2^ O zaman,serbest taneciin K M ^ 'deki impulsu

lme ncesi iin (yani, "t < "t.^ ),yerel- olmayan klsik impuls ve lme sonras iin de ( y a n i , t > "t.^),kuvantum mekaniksel 'nin toplam^*^^ olarak gsterilir: impuls

[4J,,,^[Pk1^^^^

...(8)

(1) ndirgenmenin bir an'da meydana gelmesi iin bkz. von Neumann 1955.5.351-35^. (2) Geniletilm' k'>.N/o4um mekanii K M ^ iin b k z . Ko 1981(f). (3) iaretVvVe, ^ade edilen toplam, ^ -f ile gsterilen arit

metik toplamdan f a r k l u i ^ r , te bulunmay gsterir.

jbirletirmekten farkl olarak,biriik

SS

't^'ty^
yoktur, t ^"^^

in,

P (^ ^ |

llmemi olduundan belirli bir deeri llm ve taneciin kuvantum ^j^ 'den sze-

iin ise, f^^

mekaniksel impulsu bel irlenmitir;dolaysyla,artk dilemez,^^^ KM^ 'deki impuls

'yi tanmlayan (8) denkleminde geen

[Pj^ ].t<t.^
nir,

' " i " deeri,(6) denklemindeki

pj^

ile belirle

^^KM'^+>i

z-deerleri ise,serbest taneciin

Schrdinger denkleminden elde edilir. Tek boyutta serbest tanecik iin Schrdinger denklemi yle y a z lr:
^ W ^

(9) denkleminin iki bamsz zm v a r d r :

(10) 'da verilen zmler,impuls operatr

'nin z - f o n k s i _

yonlardr.Dolaysyla^u denklemleri elde e d e r i z :

(11) "de bulduumuz

^"^Ic)

ve

(r'^k.)

z-deerleri,

(1Q) 'daki z-fonksiyonlara tekabl eder.(11) 'deki iki impuls z deeri iin de,serbest taneciin enerjisi e i t t i r :

(1) Bu blmde anlatlan dnce deneyinin erevesi taneciin impulsunun llmesi iin b k z . Ek 1.

iinde,serbest

(11) ve (12) 'de geen 'k',serbest tanecie tekabl ettii dnlen de Broglie dalgasnn 'dalga says' n gsterir. KM^ 'de,(8) denklemi ile tanmlanan impuls JP 'nin z - d e e r _

leri,(ll) denklemini de kullanarak syle yazlr:

Resim 1 'deki (^)

ve (<)

ynleri.kuvantum mekaniksel ve ( )

impulsun

z-deerlerinin iaretleri (-^)

'ye tekabl eder.

(-h'^k.) ,
ise,

(f)
i<)

ynnde

ve

byklnde bir impulsu v e ,

(^k)

ynnde ve

byklnde bir impulsu gsterir.

Szkonusu impulsun yerel olmay nedeniyle mekna ait ynlerden s z e d e m e y i z , D o l a y s y l a , ( ^ ) yn,oalan enerjiyi v e , ( < ) yn de azalan enerjiyi gsteren hl vektrlerine tekabl eder. KM^ 'de.impuls JP 'nin (13) 'te gsterilen z-deerlerini

u ekilde a n l a t a b i l i r i z : ? i indirgenme 1 indirgenme c-tJt^-) < / >

>

Resim 2.

c+<v)

f^>-^~)

(1) Dalga saysn g s t e r e n deiken k,dalga says vektr k 'ye tekabl eder.

87

T a m m (8) ve Resim 2 'den de anlald gibi.KM^ 'ye gre,serbest taneciin impulsunu gsteren rasnda da belirli deerleri vardr. 'nin,lme ncesinde d e , s o n JP ,Heisenberg Belirsizlik

Bants,yerel-olmayan indirgenme (4) ve yerel-olmayan kuvantum m e kaniksel impuls ile tutarszla yolamaz.Yani,lme ncesinde d e , sonrasnda da serbest tanecie a i t mekan koordinatlar d n e m e y i z . JF 'nin b i l g i

Ancak,tanecii lerek meknda lokalize e d e r s e k , si ortadan

kal kar;yani,yerel-olmayan klsik impulsun ve k u v a n t u m

mekaniksel JP

impulsun bilgisini kaybetmi o l u r u z . 'yi matematiksel olarak anlatabilmek iin ve -^/vf 'yi tanmlamamz gerekmektedir. ^/v 'yi,tek b o y u t t a ,

meydana getiren

Ancak,kuvantum mekaniksel impuls

operatr ile tanmlamak y e r i n e , d a h a soyut bir y n t e m kullanacaz. Geniletilmi kuvantum mekanii KM^ 'de,serbest tanecik iin,ku vantum mekaniksel nmlayacaz: impuls operatr 'yi u matris ile t a

...(14)

Tanm (14) 'teki

,Hermit o p e r a t r d r ; y a n i :

^
A

^ K M

-(15) iinde

Dolaysyla,

i^^^

,gzlenebilirlerin Dirac formalizmi

88

Hermit operatrler ile gsterilmeleri a r t m f^jv^ C-'.k)

salar. ve

'nin,(11) denklemi ile de uygun olarak,'(-f ^ / c ) gibi iki z-deeri vardr:

...(16) (16) 'dakii z-deer denklemi zlerek, ^^^(^ operatrnn normali

ze edilmi z-vektrleri bulunur.Bu z-vektrleri yle gsterebili riz:

...(17)

1^1 > . ( + ^ ^ )
Yani:

ve,|5^^> , C-^k)

z-deerlerine tekabl eder.

...(18)

(17) 'deki vektrler,karlkl-dik birim vektrlerdir:

...(19)

lme yaplmadan nce (yani,indirgenme (4) meydana gelmeden n c e ) , A serbest taneciin balang halini gsteren ]^f^y 'yi, ^f^ ope ratrnn z-vektrleri cinsinden bir seri olarak y a z a r z :

Z
(20) kr-i

\^^y

ve

\^x^

normal izasyon sabitlerinin

(1^^* )

olmas nedeniyle,(20) 'deki

f$Cp)^

'yi u ekilde de yazabiliriz:

|$(p)>^(l^)(|^,>-h 1^:,
(4) indirgenmesi meydana gelmeden nce,kuvantum meltojN"\iA llmesi durumunda (f-'fek.}

2n

z-deerinin b u l u n m a s n ^ o U s v V v * ^

ve,

("^k}

z-deerinin bulunmasnn olasl d a :

dir.Serbest taneciin- kuvantum mekaniksel ri (expectation value),{l) terilen hal iin: 'i k u l l a n a r a k ,

impulsunun beklenilen dee vektr ile g s

< K
I^Z^

I Pkm I ^ , > =

... (24)

vektr ile g s t e r i l e n hl iin d e :

olarak bulunur. Yerel-olmayan klsik impuls cazH): 'y u matris ile tanmlaya-

(1) Klsik dinamik deikenlerin de,uygun olarak seilmi ket vektrle ri ve operatrler ile gsterilebileceini gz nnde bulundurmamz gerek y o r (bkz. Kurunolu l % 2 , s . 9 - 1 6 ) .

90

...(26)

A
T a m m (26) 'daki

Fj^

operatr d e , p^ 'ye:

.P/^^j

gibi,Hermit operat-

A
rdr. 'nin z-deeri

...(27)

olarak setiimiz ket vektr tekabl eder.^^^

A
operatr iin su z-deer denklemi geerlidir:

(14) ve (16) 'y kullanarak, su ekilde y e n i d e n y a z a r z :

jP

'nin (8) ile verilen t a n m m

A
(29) 'da tanmlanan JP J P ,Hermit operatrdr. P^^ , -^j.^ ve arpmada y e r deitirirler.(2)Tanm (29) 'da,tanm (8) 'de

(1) Tanm (26) 'da, f*/^

'mn,

/^

ile

birim matrisinin arpm 1^^ 'yi,,

olarak gsterilmesi herhangi bir sorun meydana getirmez. (27) 'deki ket vektr y e r i n e , ( - / E

eklinde de

seebiliriz.Byle bir seim,KM^ 'ye bal olarak ileri srdmz iddia larn deimesine y o l a m a z . (2)

ve

JP

'nin y e r deitirme bantlar ve bunlarn

fiziksel anlamlar

iin bkz. Ek 2.

kullanlan ve indirgenme (4) 'n ncesi ile S e n r a s m gsteren zaman indisleri,bu ayrmn artk balamdan anlalaca d n l e r e k , k s a l t ma yapmak amacyla kullanlmamaktadr.
A

^ \ t i > ^
z-defer denklemi z l r s e , ve

fi 10i >
^

'30)

'nin z - d e e r l e r i , (p^Q(.t^k)) ^ 'nin z-fonksiynlar ise

6*/t^C-^A.))

olarak bulunur.

yledir:

(31) 'den de grld g i b i ,

'nin z - v e k t r l e r i ,

'nin

(17) 'de belirlenen z-vektrleri ile ayndr.Bu z-vektrlerden

tekabl eder.
A

ile

'km

'nin ayn z vektrlere sahip o l m a s , 'nin ^jvj 'ye

KM^ 'de,indirgenme (4) 'ten sonras iin,

(tanm bakmndan) indirgenmesini saIbr.Yani,indirgenme (4) 'n m e y dana gelmesiyle b i r l i k t e , dnr. S operatr u denklemleri salar: ^ ,kuvantljm mekaniksel impuls

J'|^j4 'ye

&IP,>

^(ff.&(^*l-\^,>

...,32,

92

KM^ 'de,serbest taneciin balang halini tasvir eden ket vekt rn,(20) 'ye benzer olarak,(31) seri olarak aabiliriz: 'deki z-vektrlerin cinsinden bir

\^(r^>=

^^A'(p^>^^fk>
Ct/^)

...(33)

z-fonks iyonl arn normal izasyon ehitlerinin biyle,(21) 'e benzer olarak,(33)

olmas sebe

' yle y a z a b i l i r i z :

l $ C p ) > = (l/^Xiy,>-f l?^^>)


A

...(34)
A

(14),(26) ve (29) ile verilen tanmlarn ilgin bir y a n , 1^ operatrn,yerel-olmayan klasik impuls operatr vektr |p> fj^ 'nin z -

'ye uygulayarak,yerel-olmayan klasik impuls ile impulsun a y n l m a l a r n mmkn klmalardr.

kuvantum mekaniksel

Bu ayrmay u ekilde y a p a r z :

..-(ss)

JPh>=Fiip>e(-U)r/f
VV^ j

UFk'p>&-^M>
Jp> hlinde,

(35) 'teki denklemlerden de grld g i b i ,

lme ncesi ve sonrasndaki i m p u l s l a n n ayrlmas vektrleri elde e d e r i z :

ileminden u

F>

93

(36) 'daki vektrler ile s ortaya kar:

/p^

vektr arasnda u diklik b a n t

<fflP>=</llP>=0

...(37)

(35) 'teki denklemleri ve (37) 'deki diklik bantsn fiziksel b a kmdan u ekilde yorumlayacaz: impuls operatr Taneciin hl i.yerel-olmayan lp> klsik

'nin z-vektr

ile tasvir e d i l d i impulsu a y

inde.yerel-olmayan klsik impuls ile kuvantum mekaniksel

r r s a k , a y n mi impulslara tekabl eden k e t vektrleri d i k ' t i r ; y a n i , yerel-olmayan klsik impuls ve kuvantum mekaniksel impuls,ayn fizik )p^ ket

sel hlde birlikte fiil' (actual) o l a m a z . D o l a y s y l a , vektr iin, impuls S 'dir:

'nin beklenilen deeri,yerel-olmayan klsik

< f

>^ =

<f>ieip>:=.p^

...(38)

'nin,(31) 'de bel irlenen z - v e k t r l e r i n i , ve \pLy

/p>

, | p^ >

ket vektrlerinin terimleriyle gsterebiliriz:

...(39)

'Pk>= ( - ^ ) O p > - H p l > )


Bylece,(39) 'daki d e n k l e m l e r d e ,

J
impuls) 'a t e k a

'nin z-vektrleri,ayrm

(yerel-olmayan klsik impuls) ve (kuvantum mekaniksel

bl eden ket vektrlerinin cinsinden anlatlm olur.Bu tr bir a y r trma ve z-vektrlerin (39) 'daki denklemlere benzer ekilde y a z l -

94
mas.kuvantum mekanii KM bakmndan mmkn deildir.Bu olanakszl n nedeni.kuvantum mekaniinde,lme ncesi (yani,indirgenme (4) n cesi) iin, masdr. (39) ve (34) ' kullanarak,KM^ 'de.serbest taneciin balang h lini tasvir eden | ^ ( p ) ^ vektrn u ekilde y a z a r z : |p)> ile gsterilen fiziksel hlin tanmlanmam o l

I $(f.)> = ( ^ ) ( | p > + p',>)+ c i ^ x ' f > - + i F > )

-c)

Balang hlinin (40) 'daki vektr ile belirlenmesi K M ^ 'ye zgdr. Kuvantum mekanii KM 'de,serbest taneciin balang hli,(40) 'daki ket vektr ile tanmlanamaz. ^ 'nin z-deeri

(f>^QO'^k))

'nin bulunmasnn olasl:

(<:0,$cp)>''=(y^)^ ve br z-deer

Yz

...(41)

'nin bulunmasnn olasl ise:

l<?SJf(p)>r=(y)^y2.
dir. (41) ve (42) 'de bulunan ayn o l a s l k l a r ,

...(42)

(^(p)>

yerine,

Jp>

vektrn kullanarak da bulunabi1 ir.Yani,serbest taneciin balang hlini )p^ ile gstermemiz durumunda da,(41) ve (42) 'deki o l a

slklar elde ederiz.Bu nemli noktay ksaca gsterelim. (27) ve (31) denklemlerinden u iki eitlii buluruz:

95

<Z,P> = < ^ )

<^^alP> = ^ ^ ^

W'

(43) ise,(41) ve (42) 'deki olaslk deerlerini verir:

(44) 'de verilen olaslklar,ayn z a m a n d a , | ^ ^ > ve Vfz^y ' n i n , (39) 'daki karlklar kullanlarak d a bulunabil ir.(27) ve (39) 'dan u eitlii elde e d e r i z :

^<ri(^-^)if>'>+<p;u^)if>>

...(45)

(37) 'deki diklik bants nedeniyle:

Dolaysyla,(45)

'i yle y a z a r z :

(47) ise,(44) 'de bulunan olaslk deerlerini tender olarak elde edebiliriz.

v^rir.j^^j^lp^j^

'yi

GSrld@i gibi,(41),(44) ve (47) 'deki olaslklar eittir.Bu s o n u cun fizikSb g hali anlamn yle a k l a y a b i l i r i z : Serbest taneciin balan

ile tasvir edildiinde,impulsun dorudan l l m e ^^^ (y^ ^ gsterilen

sinden sonra taneciin

96

halde kalmasnn olasl (1/2) 'dir.Bu dnceler,kuvantum mekani inin verdii aklama ile de ayndr.Ancak,(44) denklemine gre,Sr-

A
best taneciin balang hl ini,yerel-olmayan klsik impuls dz-vektr lp> Pj^ 'nin

ile tasvir ettiimizde,impulsun dorudan llme \^\^ (ya d a , [^^S^ ^ gsterilen hlde |p>

sinden sonra taneciin

kalmasnn olasl da (1/2) ' di r. Kuvantum mekanii KM 'de,

gibi bir hl vektr tanmlanmadndan dolay.aklamann bu ksm sadece KM^ 'ye zgdr.Geniletilmi kuvantum mekanii KM^ 'ye g r e , serbest taneciin hlinin lp> vektr ile tasvir edilebilmesi Ip^ .zel

iin bir lme yaplm olmasna gerek y o k t u r j n k ,

rlativite kuramndan elde edilmitir ve z bakmndan klsik bir hl vektrdr. Taneciin impulsunun dorudan llmesiyle meydana gelen deiikliini,KM^ 'yi kullanarak bulmadan nce.KM^ 'ye ait olan impuls J2 'nin ve S 'yi oluturan ile P^ti 'nin beklenilen

deerlerinin Dirac formalizmi ile tutarszla yolamadan bulunabilineceini gstereceiz.^

ve ^

'nin | ( | ( p ) >

. |p>

. | ^ , > ve | ^ ; , >

hl vektrleri iin beklenilen deerleri yledir:

(1) (48)-(59) denklemlerindeki hesaplamalar iin bkz. Ek 3.

97

...f51

(48) ve (49) .indirgenme (4) meydana gelmeden nce,tanecik ya da |p> ile tasvir edilen hallerde dUsunUldnde,

I^Cp)^
p^ gibi

belirli bir impuls deeri bulunduunu belirtiyor.

.yerel-olmayan

klasik impulstur. (50) 'ye gre,indirgenme (4) meydana geldikten sonra, tanecik deeri I ^ ile gsterilen h,lde bul unuyorsa , impul s 'dir.Ancak,tanm (8) 'den de anlald g i b i , 'nin

Pj^^(-t^k)

Pj^

,indirgenme (4) meydana gelmeden nceki impulsu ve

(-t^^^

ise,

indirgenme (4) meydana geldikten sonraki impulsu gsterir.Dol aysyla , indirgenme (4) meydana aelmeden nce belirli bir kuvantum mekaniksel impulstan ve indirgenme sonrasnda da yerel-olmayan klsik impulstan s z e d e m e y i z . ^ Benzer eyleri (51) iin de dnmek gerekir.

.(52) .(53) (54) .(55)

(1) Bu ayrm ak olarak gsteren zaman indislerini

kul!anmayacam

z,ancak bu ayrmn balamdan anlalmas gerektiini tanm (29) 'a bal olarak belirtmitik.

91
Zaman indislerinin ak olarak kullanlmad ani a 1rsa, (54) ve (55) denklemlerinde geen anlal ir.Yani .serbest tanecik deerinin lme ncesine ait olduu l^-j^ (^'^ ^^j^ ^ tasvir

edildiinde,bu hle girmeden ncekf yerel-olmayan klsik impulsunun deeri ^ 'dir.

...(56)

<Pkm>p

=<FlP^lp> = o

...(57) ...(58) ...(59)

(56) ve (57) 'ye gre,serbest taneciin indirgenme (4) meydana gelme den nceki hli |$i^p^> veya |p> ile tasvir e d i l d i i n d e ,

kuvantum mekaniksel

impulsun belirli bir deeri yoktur.(58) ve (59) 'a (4) meydana geldikten sonra 'nin z-deeri | > ile

gre,taneciin hl i,indirgenme ile tasvir e d i l i y o r s a ,

^j^^

{tV.^

ve,

\(t>^y

tasvir edil iyorsa , ( - " ^ / c ) 'dir. Bu tartmalardan da aka grld gibi,geniletilmi kuvantum mekanii K M ^ 'de tanmlanan impuls ve, tj^ ' m n z-vektrU ^ P^ .yerel-olmayan klsik impuls ,bir tutarszla yolamadan

Dirac formalizmi iinde kuvantum mekanii ile birlikte dnlebilir. KM^ 'nin oluturulmasndaki ama,serbest taneciin impulsunda lme nedeniyle meydana gelen ve (7) ile gsterilen deiiklii-

99

nin birleik bir kuramsal ereve iinde hesapianabi1mesini sala maktr.^^) (7) denklemi ile verilen kuramndan ve impuls (^p)'deki ,zel rlativite

ise,kuvantum riekarvinden elde edimitir. K sik ' m n yerel olmay nedeniyle Heisenberg Belirsizlik ycj^ 'y ,kuvantum mekaniksel pj^ ile p^ 'nin

Bants ihll e d i l m e z . D o l a y s y l a , impuls

ile biriikte d n e b i l i r i z . A n c a k ,

arasnda u nemli farklarn bulunduuna dikkat etmek gerekir: (a) p^ 'nin elde edildii zel rlativite kuram ile, p^ 'nin

elde edildii kuvantum mekanii lme bakmndan farkidr.zel rlativite kuram,lme bakmndan klsik bir kuramdr;yani,lme ncesi ile sonras arasnda kategorik bir ayrm yapmaz.Oysa ,ku vantum mekaniinde .lmede ortaya kan indirgenme nedeniyle,lme ncesi ile sonr.3S-! arasnda kuvve-f iil (potential ity-actual ity) eklinde zorunlu bir ayrim yaplmas (b) qerekmektedir.

pj^ ,tamamen klsik olacak elde edilmitir;bu nedenle dalgasal zellikler iermez.Oysa,kuvantum mekaniksel impuls p^ .dalga bo

yu,dalga says gibi dal^asal zellikler ierir.

(1) Bu tijr bir kurams.-/; ce^evenin teorik fizikte bulunduunu syle y e m e y i z . Rl ti vist kuvantum mekanii d e , (7) 'deki farkn hesaplanabilmesi iin birleik bir ereve oluturmaz.Ayrnt 11 bir zmleme y a plmasn gerektirdiinden dol-y,bu konunun incelenmesine bu alma da girmiyoruz.

100

Pj^ impuls p^

' m n elde edildii (6^ bantsnn,kuvantum mekaniksel iin de geerli olduu aktr.Ancak,taneciin,(6) E , (5) denklem-! ile bulunur. (5) 'deki enerji 'da E ise,

geen enerjisi

klsik bir enerjidir.Yani.klsik bir cisim olan kutunun ktle fark ve ktle-enerji bantsndan elde edilmitir.Bu tr klsik bir ener jiye,zel rlativite kuram-' Takmndan a d _ h o bir ekilde dalgasal zellikler atfedemeyiz Dolaysyla,szkonusu klsik enerjiden treti len impulsun da gasal zelliklerinden de szedemeyiz.Bu nedenle, ve p^ arasnda fbl ile belirtilen fark,ontolojik'tir;fizi1n te

melleri asndan son derece nemiidir.Teorik fizik balamnda,birle tirilmi kuramlarn oluturulabilmesi 1 udur. Pk. (Ap^^ ve p^ arasnda ortaya kan (a) ve (b) farklar nedeniyle, pj^ 'yi 'den dorudan iin bu farkn giderilmesi zorun-

'yi.(7) denklemindeki gibi

kartarak elde etmek hakl gsterilebilir bir yol deildir.Ancak,geniletilmi kuvantum mekanii KM 'de impuls Jc 'nin tanmlanma

s,(a) 'daki fark ortadan kaldrr.KM^ bakmndan ileri srlen so nular iin (b) 'deki farkn giderilmesi,bel ki de,bu incelemenin ksmen konusu olan 'mekn' kavramnn daha iyi anlalmasyla mmkn olacak tr. Serbest tanecik iin oluturulan geniletilmi kuvantum mekanii KM^ 'ye g r e , Fk. bulmak y e r i n e , Pi den dorudan kartarak

'nin |Cp)> hl indeki beklenilen deeri

101

'C^y^^ ^ ^-^^0-

'yi, l

'nin

l^-i^

hlindeki beklenilen deeri

' " ^ kartarak elde ederiz. ^'

lmeden dolay taneciin impulsunda meydana ge\ec\ A^.^v^v^a'v ( A p ) ^ .taneciin hli


[^{^

e tasvir edi 1 di\<\'ift

IA^uNs

iP

rt

deeri ile taneciin hli | $ ^ p ) ^ ile tasvir edildiinde A JP 'nin deeri arasndaki farktan elde edilir:

impuls

iP

'nin iki z-deeri bulunmas nedeniyle,iki farkl (Ap)^

ortaya kacaktr.Birinci z-deer iin ( 6 0 ) ' yle y a z a r z :

...(61) A ^ | P ) ^ ^ ^ y n i n deerini (48) 'den ve (50)

^JSy^^

'in deerini de

'den bularak ( 6 1 ) 'i u ekilde y a z a r z ^ ^ ^ :

(A^\
(62)

(+lk)-pj^

. . . ( 6 2 )

'yi u ekilde yeniden y a z a r z :

(Ap\
Benzer o l a r a k , (Ap)^,

= C^k-pO
ekilde y a z l r :

...(63)

.
(1)

lme yaplm olduundan dolay

^ ^iP^0^

't

veren

( 5 0 )

denkle

minin sadece

("-f^lt)

' k ksm

(^p).j

'in hesabna girer.

102

^^^p^

'nin deerini (48) 'den ve

" i " deerini

de (51) 'den bularak unu y a z a r z :

(Ap)^=
(65),u denklemi verir:

c-^i^)-rk

(65)

(4f)z= 'CM-l-f>0

..(66)

Bylece.(63) ve (66) denklemleri ile,taneciin dorudan llme sinden dolay impulsunda meydana gelebilecek iki mmkn deiiklii belirlemi olduk. Kuvantum mekanii KM 'ye gre .indirgenme (47J 'den nce.serbest ta neciin belirli bir impuls deeri bulunmaz.Dol aysyla,kuvantum m e k a niinin Ortodoks ve Kopenhag y o r u m l a n lme- ncesinde taneciin im pulsunu mutlak bir belirsizlikle ele al arak,lmeden doan deimenin byklnn dnlmesini engel 1er.Oysa,geniletilmi kuvantum m e k a nii KM^ 'ye gre,lme ncesi iin taneciin belirli bir y e r e l - o l m a _ yan klasik impuls deerinden szedebiliriz.Yerel-olmayan klsik im pulsun zel rlativite kuramndan bulunmas nedeniyle,kuvantum mekani inin Ortodoks ve Kopenhag yorumlar,lmede meydana gelen deimele rin bulunmasn KM (dnlmesini) engellemez. iP 'nin gizli dinamik dei-

'de,(29) ile tanmlanan impuls

103

ken olmad aktr.Dolaysyla,4. blmde belirlenen Bell teoremi, iP


A

'nin (29) 'daki ekli ile tanmlanmasn engellemez. j2 ,balang hlini gsteren l ^ ^ f ) ^ ket vektr iin, (48) ve

(49) 'da gsterilmi olduu gibi,kesin bir impuls deeri belirlemekA

tedir.Bu n e d e n l e , jP

'nin,(31) ve (39) 'daki z-fonksiyonlar

cinsinden anlatlan ve balang hlini gsteren ket vektr

]^Cp)y,

3. blmde incelenmi bulunan EPR makalesindeki tam'lk anlay ile de uygun olarak serbest taneciin tam bir tasvirini verir. ffc 'nin 6"^.) olarak yorumlanmas durumunda ve

(Ap;a.= - 2 ^ ^ , v e

C'-fik) olarak

yorumlanmas durumunda ise

eklinde dnlmek zorundadr.Eer.

f>j^
olduu

'nin (63) denklemi iin gsterilebil irse,bu

(^ik.)

ve (66) iin de

(^-^k.)

(^p)^-= ^ / 0 ^ = O

sonucuna yolaar.Byle

bir sonu ise lme sorununa ksm bir zm getirir ve KM^ 'nin yerel-olmayan determinist bir kuram olduu grne temel hazrlar. Ancak,Giri blmnn banda,"Doa'daki nesnelerin tasvirleri iin

mekn zorunlu mudur ? " sorusu ile belirlediimiz erevenin dna taan yerel-olmayan determinizm konusunu irdelemeyeceiz. Bu blmde ulatmz neticeler (Sonu ksmnda gsterildii ekliyle)^doa'daki nesnelerin tasvirleri iin mekn'n zorunlu olma d grn ileri srmek iin yeteri idir.Szkonusu sonucun (yani, nesnelerin tasviri iin mekn'n zorunlu olmad grnn) yerel olmayan trde bir determinizm'in kuvantum kuramnda ina edilmesine imkan tanyacana da dikkat etmek gerekir.

105

6.

SONU

Kuvantum kuramnda l me,l l en dinamik deiken bakmndan kuvve'yi (potentiality) gerek'e ( a c t u a l i t y ) ^ dntrr.Bu dn

me mutlaktr;lme sonrasndaki gerek'ten hareket ederek,lme nce sine ait ayn trden bir gerek dnlemez (bkz. blm 2 ) . Kuvantum mekaniinin temel bir postulat olan Heisenberg B e l i r s i z lik Bants'ndan dolay,mekn ile dinamik deiken impuls ayn tas virde birlikte kul lanlamaziar.Mekn ve impuls'un lme ncesinde fiilT (actual) olmaylar nedeniyle,mekn koordinatnn llmesi durumunda impuls ve.impuls'un llmesi durumunda da mekn,lme sonra sn belirleyen tasvirden d a r l a m r . ( b k z . blm 2,(1) ve (2)). lme ncesinde,mekn ve dinamik deiken impuls'un birlikte kuvvede mevcut (potential) olarak dnlmeleri Heisenberg Belirsizlik Bants ile bir tutarszla yolamaz.Kuvvede mevcut o l m a l a r n d a n

dolay,mekn ve impuls'a belirli (determinate) deerler verilemez. Ancak,kuvantum mekanii ve zel rlativite kuramna ait ktleenerji bantsnn birlikte dnlmeleri durumunda.serbest taneciin

(1) Daha nce de belirtildii gibi,'gerek' terimi,'fi il' lerin toplam anlamnda kul lanmaktatir;metafizik mahiyetteki 'realite' terimleriyle kartrlmamaldr. 'enyyet' ve

106

lme ncesinde de fiil (actual) bir impulsu bulunduu 5. blmde gsterilmitir.lme ncesinde fiili olduu dnlen ve zel rlati vite kuramndan elde edilen bu klsik impuls,yerel olmay nedeniyle

Heisenberg Belirsizlik Bants ile bir tutarszla yolamaz (bkz. blm 5,(6)). lme ncesindeki balang hli |^(pi> 'de (ve, |p> 'de)

ortaya kan yerel-olmayan klsik impuls,herhangi bir tutarszla yol amadan,l me sonrasndaki kuvantum mekaniksel hlinde fiil (actual) olan

impuls ile birlikte dnlebilir.Yeni bir impuls

kavramna yolaan bu dnce,kuvantum mekaniinin Dirac formalizmi erevesinde matematiksel olarak anlatImtr.(bkz. blm 5,(8) ve (29). Szkonusu impuls 'yi dikkate alarak 5. blmde oluturulan

geniletilmi kuvantum mekanii KM^ 'ye gre,serbest taneciin lme ncesindeki yerel-olmayan klsik impulsu kuvantum mekaniksel impulsu P^^f^ ve lme sonrasndaki

.biri ikte f i il ' dirler (actual).

Kuvantum mekaniinde ve kuvantum mekaniini kullanan herhangi bir kuramsal erevedeHeisenberg Belirsizlik Bants'ndan dolay impuls'un fiil olmas durumunda,mekn fiil olamaz,Aksi h l d e , fleisenberg Belirsizlik Bants ile tutarszla dlr.tmpuls'un Fiil olmas durumunda mekn'daki belirsizlik mutlak'tr (sonsuz'dur); bu ise ancak mekn'n kuvvede mevcut olmasyla mmkndr. Geniletilmi kuvantum mekanii KM^ 'ye (ve,Ko 19Bl(d)'de geliti rilmi bulunan argmana) gre.lme ncesi iin dnlen y e r e l -

107

olmayan klsik impuls fiili'dir (actual) ve kuvantum mekaniinin te mel postulatlar ile bir tutarszla yol amaz.Dolaysyla.Heisenberg Belirsizlik Bants neden iyi e,lme ncesi iin mekn kuvvede mev cut olarak dnlmek ve lme ncesini belirleyen tasvirden darlanmak zorundadr (bkz. blm 5,(27).(31) ve (39),ve ilgili a k l a malar. lme sonras iin dnlen kuvantum mekaniksel impuls da fiili'dir.Heisenberg Belirsizlik bants nedeniyle,mekn,lme son rasnda da kuvvede mevcut olarak dnlmek ve lme sonrasn belir leyen tasvirden darlanmak zorundadr. Geniletilmi kuvantum mekanii KM^ 'ye gre,serbest taneciin lme ncesindeki balang hli |$(p)> iP (ya d a , |p> ) ile

tasvir edildiinde,taneciin impulsu

,impuls lmesi ncesinde

de,sonrasnda da fi il'dir.Dol aysyla,Heisenberg Belirsizlik Bants nedeniyle,mekn,l me ncesini ve sonrasn belirleyen tasvirlerden darlanmak ve kuvvede mevcut (potential) olarak dnlmek zorunda dr. Mekn ve impuls.hibir lmenin yaplnfem olduu bir balang hlinde (kuvantum mekaniine gre) kuvvede mevcut olarak dnlmek zorundadr.Oysa,geniletilmi kuvantum mekanii KM^ 'ye gre (yani, zel rlativite kuramnn kuvantum mekanii ile birlikte dnlmesi durumnjnda).herhangi bir balang hli iin.mekn,kuvvede m e v c u t ' t u r ; ancak.yerel-olmayan klsik impuls fi il'dir.Mekn'n kuvvede mevcut

olffias durumunda,mekn koordinatndaki belirsizlik mutlak'tr (sonsuz dur) ;dol aysyl a,impuls ' un lme ncesinde fiilt olmas Heisenberg Belirsizlik Bants ile bir tutarszlk ortaya karmaz. Mekn'n fiiliyet (actuality,gereklik) kazanmasmekfi koordinat nn llmesi (yani.taneciin meknn neresinde bulunduunun belirlen mesi) hlinde mmkndr.Ancak,mekn'a fiiliyet kazandran gzlem (lme) ncesinde,mekn,kuvvede mevcut'tur (potential);oysa,genile

tilmi kuvantum mekanii KM^ 'ye gre,yerel-olmayan klsik impuls, impuls'a fiiliyet kazandran lme ncesinde de fi il'dir.Dolaysyla, KM^ 'de tanmlanan impuls ^ (bkz. blm 5,(8) ve (29)),herhangi

bir balang hlinde fiil'dir ve,mekn,Heisenberg Belirsizlik Ban ts nedeniyle kuvvede mevcut olmak zorundadr. B i l sonular ylece zetlenebilir: (a) Mekn (yer,mahal),ancak mekn'a ait bir gzlemin (lmenin) y a p l m olmas hlinde fiiliyet (actuality,gereklik) kazanr.Mekn'a ait bir gzlemin yaplmam olmas hl inde,mekn,kuvvede mevcut'tur (potential). (b) Mekn,mekn'a fiiliyet kazandran herhangi bir gzlem (lme) n c e sinde kuvvede mevcut'tur. (c) Yerel-olmayan klsik impuls,impuls'a ya da mekn'a ait bir gzlem (lme) ncesinde fiil'dir ve,mekn,Heisenberg Belirsizlik B a n ts nedeniyle kuvvede mevcut olmak zorundadr. (d) tmpuls,impuls'a fiiliyet kazandran bir l m e sonrasnda da fiil'dir ve.mekn,kuvvede mevcut'tur.

(c) ve {4)

'*&n aka g'rl^jp war@,ijnpjja' a i t h1r

ncesindeki ve sonrasndaki gerek'i (actuality,fi iliyct) a n l a t a tasvirlerden me-k&^n kategorik olarak dsarlafmak zorfe>iMir.Bu tasvi1er bakmndan m e k a n ancak kuvvede mevcut (poteR-tia)^ o^a^jil ir .Boyla* ce,mekan' dsarlam^a-te zorund fc>l*fi tr tasvir'S^Fii alse sfice^i" ve sonras iin impuls'un fiil' (actual) mvee>dTy8ti gnfcterilmi o l maktadr. Bundan da,Giris'in balangcnda ortaya konan "Doa'daki nesnelerin tasvirleri iin mekan zorunlu mudur ? " sorusuna bal olarak u sonu k m a k t a d r : Mekn .baz dinamik tasvirlerden (lme ncesi ve sonras iin) darlanmak z o r u n ^ d r ;dolaysyla ,doft'dfei nesne lerin dnamik tasvirlerinde mekn'n kullanlmas deildir. Bu sonuca y o l a a n dnceler,Giri'te belirtilmi olduu z e r e , kuvantum mekaniinin temellerinde ortaya km bulunan felsefi p-oblemotik dikkate alnarak oluturulmutur. Kuvantum mekaniinin verdii t^svirlerin tam olmadn ileri s ren Einstein-!'Gcioisky-Ro32n makalesi ,3. blmde incelenmitir.Kuvan tik tasvirlerin tam olmadnn geerli bir argmanla g s t e r i l m e s i , 5, blmde nerilen geniletilmi kuvantum mekaniinin dnlmesini mmkn klmtr, 4. bl umde,Bell argman zmlenerek Bell teoremi belirlenmitir. zorunlu

110

Bell teoremi' nin,Einstein-Podol sky-Rosen a r g m a m m n

reddedilmesine

yolamad ve geniletilmi kuvantum mekaniinin nerilmesini e n g e l lemedii gsterilmitir.Dolaysyla,"doa'daki nesnelerin dinamik

tasvirlerinde mekn'n kullanlmas zorunlu deildir'' iddias,kuvantum mekaniinin Felsefi problematiinden bamsz bir iddiadr.Yani,sz konusu problematii kullanarak bu iddiay rtmek mmkn grnmemek tedir. Bu incelemede ortaya kan sonuca gre,mekn'n fiiliyet (actuality, gereklik) kazanmas iin nesnelerin mekn'a ait bir ekilde gzlem

lenmi olmas arttr.Ancak,mekn'a ait bu gzlem ncesinde fiil d i namik deikenlerin (yani,impuls ve enerji'nin) mevcut olduu 5. b lmde gsterilmitir Dol aysyla .bu incelemenin sonucunun,doa'daki nesnelerin varolmasn bu nesnelerin gzlemlenmi olmasna baml k lan sbjektif idealist bir epistemoloji ve ontoloji anlayna y o l a c t ilk elde sylenemez. Nesnelerin gzlemlenmemi olmas durumunda fiil bir mekn'dan szedilemez.O zaman,byle bir durum iin.nesnelerin 'belirli d snr' lar da dnlemez.Bir nesnenin 'd snr' n bu nesnenin mekn'daki yeri bel irler.Ancak.mekn'a ait bir gzlem ncesinde mekn'n kuvvede mevcut (potential) olmas nedeniyle,'d snr' da fiil olamaz.Dolay syla.nesnelerin 'd snr' l a n , b u nesnelerin mekn'a baml bir e

kilde gzlemlenmeleri sonucu fiiliyet (actuality,gereklik) kazanr. Mekn'a baml bir gzlem yaplmam olmas durumunda veya mekn'a

111

baml bir gzlem ncesinde.nesnelerin nemeyiz. Nesnelerin mekn'daki

'fiili ds snr' l a r m

'okluk' una (plurality) .bu nesnelerin m e

kn'da farkl yerlerde bulunmalar yolaar.Nesnelerin .mekn'daki fark l yerlerinden dolay ortaya kan 'farkl d snr' l a n .nesnelerin mekn bakmndan 'saylabilmesini' mmkn klar.Nesnelerin d snr larnn gzlem ncesinde fiil olmay nedeniyle,bu nesnelerin farkl yerler ve farkl d snrlar bakmndan ortaya kan 'say 1abi1 iri ik' (yani .saysal okluu),gzlem ncesinde mekn bakmndan fiil olamaz. Dolaysyla.gzlem ncesi iin,nesnelerin mekn bakmndan saysal okluu dnlemez;ancak.bu nesneler arasnda mekn'a baml olmayan 'saysal fark' lardan szedilebi1 ir (bkz. blm 5.resim 2).Bu neden lerden dolay,doa'daki nesnelerin ok'u (pluralist) bir ontolojisi mekn bakmndan ortaya kan saysal farklar zerinde temellendirilemez. Mekn,mekn'a ait gzlem ncesinde fiil (actual .gerek) deildir. Mekn'a baml 'deime' lerin (changel de gzlem ncesinde fiil

olduklar sylenemez.Mekn'a baml dnlen deime,'gerek bir deime' (actual change) olamaz. Mekn'n,gzlemden bamsz bir gereklii (actuality.fi i 1iyet) dnlamez.Yani,mekn.doa'daki nesneler bakmndan zorunlu.temel indirgenemez (irreducible) bir kategori d e i l d i r . D o l a y s y l a , Parmenides'in dorultusunda,mekn'da deime olarak grnenlerin a s lnda 'gerek deime' olmadklar sylenebilir.Mekn'da 'gerek d e ve

112

isme' biilunamaz. Ancak.bu incelemede ortaya kan sonuca gre.'deime'.mekn'da meydana qelmek eklince bir art ile s m r l a n d r 1 a m a z . M e k n ' gorik olarak darlayan deime'den szedilebilecei 5 kate

blmde gste

ri mitir^yani ,mekn 'a ait olmayan bir 'energeia' hli dnlebilir. Dol ays iyi a,Herakleitos'un dorultusunda,doa'daki nesnel erin.mekn'a ait olmayan bu 'energeia' hlinde durup dinlenmeden deimek zorunda bulunduklar sylenebilir

Mekn ve mekn'a ait hareket,'gerek deime' balamnda dnle mez . Dol aysyl a ,' gerek deime'.mekn'a ait olmay nedeniyle, Zeno'nun paradokslarna yolamaz Son sz olarak,bu incelemede kuvantum kuramnn temellerinden hareket ederek ulalan sonularn Herakieitos'un doa anlayna y a k n dt sylenebilir.

113

EK

YEREL-OLMAYAN MPULS LMELER

Serbest bir elektrenun yerel-olmayan impuls lmelerinin m m k n l n kabl eden Heisenberg,bu konuda u dnceleri ileri sryor: "d) Enerji lmeleri: Serbest bir elektronun enerjisinin l l m e s i , h z m n llmesi ile zdetir;bylece,mmkn y n t e m l e r i n byk bir ksm zaten ele alnm oluyor.Serbest elektronlarn enerjilerinin llmesi iin henz tartlmam bir yntem.elektronlarn .geciktiririci bir alan'a (retarding field) kar hareket etmelerini salamak tr. Eer .elektron alann iinden geerse,al1 agel en,klsik kuramn sonularn kabl etmektir;yle ki.elektronun enerjisi E,alandaki en yksek enerjiyi gsteren V 'den kesinlikle byktr.Ve eer elektron yansmsa.enerjisi bu kritik deerden daha kktr.Byle bir s o n u , kuvantum kuramna gre elbette y a n l t r ; b u nedenle.szkonusu y n t e min ksa bir tartmas burada verilecektir.Eer.potansiyel genilii elektronun de Broglie dalga boyu ?i engelin

ile k a r l a t n l a -

biliyorsa.bel1 i bir sayda elektron,enerjileri E klsik kuramda gerekli~olan kritik deerden daha az olduu hlde,potansiyel engelin iine ilerler,Bu say,engel in genilii ve (V - E) arttnda.eksponansiyel olarsk azal r.Tersine_,E > V olduunda,potansiyel. Ti uzaklnda

ayrt edilebilir lde deiiyo^ss.bel 1 i bir sayda elektron y a n s -

114
yacaktr.Bu artlar ( y a p ' a b i M r ) herhangi bir deneyde lerceklet i^' lemez ve.klsik kuramn sonular .ayrt edilebilir bir hata olmaks zn kullanlabilir Ancak,tasla izilmi olan bu durumun matematik sel olarak ele alnmas nemlidir ve bu nedeni e .szkonusu durum,potan

siyel dalmnda a n ' b-i" sreksizlik olmas hli iin aklanacaktr. Tek bir elektronup O c h r d m g e r ienklemi kul 1 an lacakt r';bu ,maddenin dalgasal kuram 'e nzdes deildir,nk,maddenin dalgasal kuram,dal dalm

gann kendi zerine tepkimesini dikkate alr.Potansiyel ekil lO'da gsterilmitir

' (Bkz. Heisenberg 1949,s.39-40).

Dolaysyla,5. blmde dnlen yerel-olmayan kuvantum mekaniksel impulsun nasl (teorik olarak) llebilecei aklk kazanmaktadr. Konuya ilikin hesap sonularn Heisenberg vermektedir (bkz. Heisenberg 1949.s.39-41).Benzer hesapiamal ar,herhangi bir kuvantum mekanii kitabndan da elde edilebilir. Bylece,5. blmdeki impuls jP 'nin.kuvantum mekaniinin

ilkeleri bakmndan llebilir bir nicelik (dinamik deiken) olduu gsterilmi bulunmaktadr.

EK

YER

DETRME

BAINTILARI

5. blmde,(14),(26) ve (29) ile tanimlanan operatrleri arpmada yer deitirirler;


A A O D

P^^^

ve

]*

^K^KM

^KM^K

(2 1)
(2-2) (2.3)
I?

p.je
. i,

= i?

jppk
A A

- E ?
4^

(2.4) 'deki yer deitirme b a n t s , nih,kuvantum mekaniksel impuls operatr

P,

ve

iP

operatrterU

F ^ f ^ 'nin yerel! olmayv^^ , ve C

le uyum saIad klarn gsteriyor. Dol ay s yl a , P^^^

ayn tasvirde birlikte kul lan-imalar .He'isenbe-^ Bel irizl l< fca^<(\ _ ts ile herhangi bir tutarszla y o l ^ - C .

116

EK

KM^ 'de

BEKLENLEN

DEERLER

(a)

<lP)

= <P>
p

^P,

(bkz. blm 5,,48) ve (49))

5. blmde,(29) ve (40) 'tan unlar

buluruz:

5. b l m d e , (29) ve '35'' 'ten unu buluruz:

^'P> =Pk^r^'>+^+^'Olp>./pi>=FM>-tC-Wip>
(3.1)-(3.3) ve 5. blmdeki elde ederiz: 5. blmde,(35) ve (37) 'den unu elde ederiz:

. . (3.3) .

(29),(35) ve (37) 'yi kullanarak unu

<) ^ <plklp>^/>j^<plf>>-t(M)<plf,^^y ^f>^


(b) 5. blmdeki (50) ve (51) 'in bulunmas

...(3.5)

iin,bkz. blm 5,(32).

^^K^|(p)

" ^ ^ K ^ p = Fk

""^'"^ ^'^^^^

5. bl umde,(26) ve (40) 'tan unu buluruz:

117

(3.2) ve (3.6) 'y kullanarak sunu elde ederiz:

<P,>^^^^=/%
^^^p

...,3.7,

ise dorudan,5. blmdeki (28) 'ten bulunur.

^^"^V ^'^'^*^Vi'^^^
A ^

"""^'^ ^'^^"^^

5. blmdeki (17) ve (26) 'y kullanarak dorudan elde edilir.

(e)

^ ^ M ^ C p ) '^"^^KM>p = ^

(bkz. blm 5,(56) ve (57)).

(14) ile (40) ve (14) ile (27) 'den dorudan bulunur.


A

(f) < ^ m ) ^ = +'^k

ve ^ ' k m ^ ^

(bkz. blm 5,(58)

ve (59)). (14) ile (31) 'den dorudan bulunur.

118

EK

KANT'in

MEKAN

ANLAYII HAKKINDA KISA BR NOT

Bu incelemede elde edilen sonucun,Kant'n,"mekn,hassasiyetimizin (sensibility,duyumsallk) form'udur" (bkz. Kant 1965,s.74) tezi b a kmndan ierdii dncelerin aratrlmas baslbana yeni bir alma konusudur.Ancak,szkonusu sonucun elverdii lde u iddia ileri srlebilir: Doa'daki nesnelerin bilgisi iin mekn zorunlu deildir. Bu bilgi .nesnelerin tasvirlerinden elde edilen bilgidir.Baz tasvir lerden mekn'n kategorik olarak darlanmas nedeniyle,bu tasvir lerin verdii bilgi mekn'a baml deildir. Kant'a gre,mekn tasavvuru algdan nce (a priori olarak) zihin'de mevcuttur.Ancak,byle bir gr,mekn' darlayan bilginin mmknlnn reddine yolamaz.Bilgiyi mekn'a baml hassasiyet (sensibility, duyumsallk) ile snrlandrmadmz srece,bu incelemede ortaya kan sonu,Kant'n mekn hakkndaki grleriyle badatrlabilir g rnmektedir. Yani ,bu incelemede ortaya kan sonucun doru olmas h linde,Kant'n mekn anlaynn reddedilmesine yolsmad gsterile bilir.Ancak,doa'daki nesnelerin bilgisini zorunlu olarak mekn'a baml klan (ve,mekn ile snrlandran) herhangi bir epistemoloji

anlay,bu incelemede ortaya kan sonuca gre yetersiz veya yanl olmak durumundadr.

119

EK

LEBNZ'in ILGILI BAZI

'ZDELERIN AYIRTEDLEMEZLi' DNCELER

ILKESI

ILE

Leibniz .cevher'1er (substance.tz) hakknda u ilkeyi ortaya koy maktadr: "iki cevherin kesinlikle (exactly) benzer ve saysal ba kmdan (solo numero) farkl olabilmesi doru deildir" (bkz. Leibniz 1931 .s.14.IX).Ayn ilkeyi.Monadoloji'de yle dile getiriyor: "Ta

bii ki.her Monad'n,baka her Monad'dan farkl olmas g e r e k i r . n k , doa'da.tamamiyle birbirine benzeyen ve aralarnda isel bir fark (internal difference),ya da en azndan znl (intrinsic) bir nite lik zerinde temellendirilen bir fark bulunmas mmkn olmayan iki varlk (being) asla bulunmaz." (bkz. Leibniz 1898,s.222,9) .Benzer olarak,Clarke'a yazd bir mektupta unu ileri sryor: "Birbirinden ayrdedilemeyen iki birey (individual) gibi bir ey yoktur. ...

Mikroskop ile gzlenen iki su veya st damias,birbirinden ayrlabi lir olarak grnecektir.Bu,yanll,gerek metafiziin ilkeleriyle

gsterilen boluk (vacuum) gibi,atomlara kar bir argmandr.Yeter li neden (sufficient reason) ve zdelerin ayrtedilemezlii (identity

of indiscernibles) gibi byk il keler,metafiziin durumunu deitir mektedirler." (bkz. The Leibniz-Clarke Correspondence 1956,s.36-37). zdelerin ayrtedilemezlii ilkesine,Mc Taggart,Leibniz ' in eser lerindeki olumsuz (negative) ifadeye uygun olarak,farkllarn benze mezlii (dissimilarity of the diverse) adn vermektedir.(bkz. Broad

120

1975,5.39). Yukardeki elntlardan hareket ederek.Leibniz'in bu ilkesini ks?.ca yle gsterebiliriz:

C^*X JjtXC X
(L),r!u ifade etmektedir:

> CF)(F% a F^))

... (L)

Saysal bakmdan farkl olan ve niteliksel olarak her bakmdan benzeen iki eyin (yani, X ile y) bulunmas,metafizikEel mlimkn deildir. (L)^empirik ierikli bir ilkedirjLeibniz'in ontolojisinde mttafi^Iksel bekimden zorunlu bir lke olarak kUanlrrcktac-'r (bk:. Rescher i % 7 ,s - '^7"49 iBroad 1975,s. 39-41). Leibniz'e gre m e k n , m n a d ' l a n n b a n t ' l a n sonucu ortaya kar. Bu nedenGjHiekSn bir nitelik deildir.Dc"ay-syla..(L) ve nitelikleri gsteren ' F'.mfkn 'de kullanlan bak^md^n

kul l a m lama?.Farkl! e n a ben-

zomezllf fikesi'ne gre,nekn'<i^ f a r k h yerlerde bu1utvnak,RHe\l;sel bakmdan,saysal farkn (yani,xjty) gerekli br art o l a r a k d nlemez, Mekn'n kategorik olarak dnlemedii durumlarda doa'daki eylerin saysal farklarndan tzedilebilecei gibf b\r iddia,Leibniz'in metafizii ile tutarsz deildir.Dolaysyla,bu incelemede ulalan sonuca gre,baz tasvirlerden mekn'n kategorik olarak darlanijs,

121

farkllarn benzemezlii ilkesinin reddedilmesine veya yetersiz olduunun ileri srlmesine yolamaz.Bu incelemede ulalan sonuca gre,saysal farklar mekn kategorisi ile snrlandr1amaz;dolaysyla,baz durumlarda mekn bakmndan saysal fark d n l e m e m e s i , farkllarn benzemezlii ilkesinin reddini gerektirmez.Ayrca,sz nedeniyle,saysal

konusu ilkenin metafiziksel bakmdan zorunlu olmas

bakmdan farkl ve niteliksel olarak her bakmdan benzeen iki nes nenin dnlmesinin metafiziksel mmknlnden ak bir ekilde grnmektedir. zdelik'i (hviyet,identity) mekn'a baml klmak eklindeki yanllarn (dar anlamdaki) analitik felsefe balamnda pek sk y a pldn gryoruz.Bu tr analitik felsefenin metafizik ve ontoloji bakmndan kavramsal derinlikten yoksun olmas nedeniyle ortaya kan bu gibi yanllara,bu tr felsefenin nde gelen dnrlerinden Strawson'un u temelsiz iddiasn rnek verebiliriz: "Maddesel bir szedemeyeceimiz

eyin hviyet'i (identity) iin gereklerden bir tanesi,bu eyin varol masnn (existence),zamanda srekli olmas gibi,meknda da srekli o l masdr." (bkz. Strawson 1 9 5 9 , s . 3 7 ) . Bu incelemede ortaya kan sonuca gre .doa'daki nesnelerin baz tasvirlerinden mekn'n katego^ik olarak darlanmas,Strawson'un bu iddiasnn reddedilmesine yolaar. Analitik felsefedeki bu tr yanllarn derli-toplu bir deerlen dirmesi bal bana bir aratrma konusudur.(Dier baz rnekler iin bkz. Coburn 1971 .s.51-52. )

123

KAYNAKLAR

Bell.J.S.: "On the Einstein Podolsky Rosen Paradox",Physics, 1(1964)195 : "Introduction to the Hidden Variable Question",(Foundations of Quantum Mechanics,ed. B.d'Espagnat.Academic Press.1971)

Bohm,D,,Y.Aharonov: "Discussion of Experimental Prof for the Paradox of Einstein.Rosen,and Podolsky",Phys.Rev. .108(1^57)1070 Bohm,D.: Quantum Theory (Prentice Hail.1959) Bohr,N. :"Can Quantum Mechanical Description o f Considered Complete ?",Phys,Rev.,48(1935)696 Physical Reality Be

: "Discussions with Einstein on Epistemological Problems in Atomic Physics",(Albert Einstein: Philosopher-Scientist.ed. P.A.Schilpp,Cambridge 1969)

Brietenberger,E, : "On the So-called Paradox of Einstein ,Podolsky,and Rosen",II Nuo.Cim,,XXXVIII,No.1(1965)356 (Cambridge.1975)

Broad,C.D, : Leibniz-An Introduction

Clauser,J.F.,A.Shimony : "Bell's theorem: Experimental tests and Implications",Rep.Prog.Phys,,41(1978)1881 De Beauregard,O.C. (a): "Time Symmetry and the Einstein Paradox", II Nuo.Cim,,426(1977)41

124

(b): "Experimental Evidence of the Einstein Paradox",Lett.al Nuo.Cim.,19(1977)113

Descartes,R. : A Discourse on Method (ingilizce'ye eviren J.Veitch, Everymen's Library,1975)

d'Espegnat,B. : The Conceptual Foundations of Quantun Mechanics (Benjamin, 1971) : "Quantum Logic and Non-seperability",The Conception of Nature,ed. J.Mehra;D.Reidel,1973) Physicist's

Dcvel1iolu.r. : Osmcnlca-Trke Ansiklopedik Lgat (Dou Ltd. kt. Metbass.1970) Dirac,P.A.M. : The Principles of Quanturi Mechanics (0xford,1962)

Einstein,A. : "Concerning An Heuristic Point of View Toward the Errission and Trensformation of Light".Annglen der Physik.17(1905)

132 (ingilizce'ye eviren A,B.Arons,M.B.Peppard,Amer.J.Phys., 33(1955)367 Eir.stein,A, ,R,C,Tolnen,B.Podolsky : "Knovjlcdgc- of Fast and Future in Qu5nturn Mechanics",Phys.Rev.,37.2(1931)780 Einstein,A.,B.Podolsky.N,Rosen : "Can Quantum Mechanical Description

of Physical Reality Be Considered Complete 47(1955)777

?",Phys.Rev.,

Einstein,A. : "Autobicgraphical Notes",(Albert Einstein: PhilosopherSci en t i s t,ed.P.A. S ch i 1pp, Camb r i d g e , 1965) trlichson,FL 39(1972)83 : "The Einstein-Podolsky-Rosen Paradox",Phil. S c i e n . ,

125

Feyerabend,P.K. : "On A Rerent Critigue of Complementarity: Part I". Phil.Scien.,36(1968)309 : "On A Recent Critigue of Complementarity: Part 11". Phil.Scien..36(1969)82 Fine,A. : "Probability and Interpretation of Quantum M e c h a n i c s " , Brit.J.Phil.Scien..24(1973)1 : "On the Completenes of guantum Theory".Synthese,29(1974)257

Fox,R. : "Investigations of Einstein ,Podolsky,and Rosen for Ultrasmall Space-Time Intervals" ,Phys.Rev.D,6(1972)413 Freund.P.S.O. : "Fermionic Hidden Variables and Einstein-PodolskyRosen Correlations",Phys.Rev. 0.24(1981)1525

Gardner.M.R. :"Quantum-Theoretical Realism: Popper and Einstein versus Kochen and Specker",Brit.J.Phil.Scien..23(1972)13 Ghirardi,G.C..A.Rimini,T.Weber : "A Reformulation and A Possible Modification of Quantum Mechanics and the EPR P a r a d o x " , II Nuo.Cim..368(1976)97 Heisenberg.W. : The Physical Principles of Quantum Theory (Dover,1949)

Hooker,C.A. : "Sharp and the Refutation of the Einstein.Podolsky, Rosen Paradox".Phil.Scien.,38(1971)224 :"The Nature of Quantum Mechanical Reality",(Paradigms and Paradoxes,ed. R.Colodny.Univ. of Pittsburgh Jammer.M. : Concepts of Space (Harvard.1969) Press,1972)

Inglis,D.R. : "Completeness of Quantum Mechanics and Charge-Conjugation Correlations of Theta Particles",Rev.Mod.Phys..33(1961)1

126

K a n t J . : Critique of Pure Reason (ngilizce'ye eviren N.K.Smith, f^cmillan,1965) : Prolegomena to Any Future Metaphysics (ngilizci} 1902 Cerus evirisini gzden geirerek sunan L.W.Beck,Bobbs-Merril1,1975)

Kemble,E.C. : The Fundamental Principles of Quantum Mechanics (McGraw Hi11 ,1937) Ko,Y. : D o a ' m n Kuvantum Mekaniksel Betimlemesi ve lm,e Sorunu (stanbul niversitesi Fen Fakltesi Y a y n l a n J e o r i k Fizik Mo nografileri Dizisi,No.1 ,1981) : "A Non-completeness Argument for Quantum Mechanics (Analysis of the EPR Paper)",Phys.Letts.,79A(1980)9 (a): "A Critical Analysis of N.Bohr's Reply to the EPR Argument", Phys Letts, .81y:i(1981 )43e ,., ( b ) : "Reconstruction of the Past and Inadeguacy of the Correspondence Principle in Quantum,Theory",Phys.Letts.,83A(1981) 151 ... ( c ) : "A Critical Analysis of N.Bohr's Reply to the EPR Argument Revisited",Phys,Letts.,86A(1981)217 (d); "Retrodiction o f the Transferred Momentum in Hossurcment 3nd Non-locfjl Determinism in Ouantum Theory",Phys.Letts.,8GA(1981)401 . (e): "Kuvantum Mekanii Felsefesine Ksa Bir Bak ( 1 ) " ada Fizik,12.(19S! )8 (f): "Non-local Determinism and Momentum Confinement in Quantum Theory" (Yaymlanmam, makale)

127

... (a): "Some Remarks on the No-interaction Assumption in the Einstein-Podolsky-Rosen Argument (Phys.Letts. A'da yaymlanmak zere kabl edilmi ... makale,1982)

(b): "Kuvantum Mekanii Felsefesine Ksa Bir Bak ( 2 ) " , ada Fizik,13(1982)5

Kramers,H.A. : Quantum Mechanics (North Hol 1 and,1958) Krips,H.P. : "Two Paradoxes in Quantum Mechanics",Phil.Scien. 36(1969)145 Kurunolu,B. : Modern Quantum Theory (Freeman and Co.,1962) Laertius.D. : The Lives and Opinions of Eminent Philosophers (ngilizce'ye eviren C.D.Younge,London,1853) Unwin,1958)

Leclerc,!. : Whitehead's Metaphysics (Ailen and

Leibniz,G.W.V. : The Monadology (ngilizce'ye eviren R.Latta, Clarendon Press,1898) : Discourse on Metaphysics (ngilizce'ye eviren G.R.Montgomery,Open Court,1931) Correspondence,(Manchester

: The Leibniz-Clarke Univ.Press,1956)

Mattuck.D. : "Non-locality in Bohm-Bub's Hidden Variable Theory and the Einstein,Podolsky,Rosen Paradox",Phys.Letts,81A(1981)331

McGrath,J.H. : "A Formal Statement of the Einstein,Podolsky,Rosen Argument",Int.j.Theo.Phys.,17(1978)557 Mermin,N.D. : "Quantum Mysteries for A n y o n e " , J . of P h i 1 . , (1981 )397

U8

Mirman,R. : "The Einstein-Podolsky-Rosen Paradox",11. -Nuo.Cim., 166(1973)398 Newton,I. : Principia (ngilizce'ye eviren A.Motte,Univ. of California Press,1962) Paul i,W. 1980) Popper,K. : The Logic of Scientific Discovery (Harper and Row,1968) Popper,K.,J.P.Vigier,A.Garuccio of de Broglie : "Possible Direct Physical Detection : General Principles of Quantum Mechanics (Springer-Verlag,

Waves",Phys.Letts.,86A(1981)398 (Dover,1957)

Reichenbach ,H. : The Philosophy of Space and Time

Reisler,D.L. : "The Epistemological Basis of Einstein's ,Podolsky's, Rosen's Objection to Quantum Theory",Amer.J.Phys.,39(1971 )821 Rescher,N. : The Philosophy of Leibniz (Prentice Hail,1967) Russell,B. : A Critical Exposition of the Philosophy of Leibniz (Ailen and Unwin,1971) (Pergamon,1973) Press,1977)

Scheibe,E. : The Logical Analysis of Quantum Mechanics Sklar,L. : Space,Time,and Spacetime (Univ. of California Strawson,P.F. : Individuals (Methuen and Co.,1959) Thilly,F. : A History of Philosophy (Ailen and

Unwin,1953)

van Fraassen,B. : "The Einstein-Podolsky-Rosen Paradox",Synthese, 29(1974)291 von Neumann,J. : Mathematical Foundations of Quantum Mechanics (Princeton Univ. Press,1955)

129

Whiteheacl,A.N. : An Enquiry Concerning the Principles of Natural KnoNedge (Cambridge,1925) : Process and Reality (Cambridge,1929) Press,1968) Press,1973)

: Modes of Thought (Free

Wieder,S. : The Foundations of Quantum Theory (Academic

Wigner,E. : "The Subject of Our Discussions",(Foundations of Quantum Mechanics,ed. B. d'Espagnat,Academic Press,1971)