You are on page 1of 336

"Derin"...

tanmlamalar

zerinde yzlerce kitap, makale, haber yazlm olmasna karn hl "derin devlet"in varl ile kimler tarafndan ynetil diini ieren, yadsnamaz bilgilerden yoksunuz. Herhangi bir konuda nereden kaynakland ve kimler ta rafndan tezghland bilinmeyen olaylar zlemedii, sonu suz kald zaman, bana bir "derin"szc eklenerek o olayn daha da gizemli bir ierik kazanmasna yardmc olunuyor. rnein; derin atmalar, derin hesaplamalar, derin tetik iler, derin icraadar, derin M T , derin ifaadar, derin kulis, de rin siyaset gibi. Bu tanmlar arasnda rnein "derin M T " bir anlam ifade edebilir. Zira istihbarat rgderi h e m e n her Ban devletinde de rin devlet faaliyetleriyle birlikte anlyor. Derin devlet kavram, Trkiye'mizin siyasal ve sosyal yaa mna o denli girdi ki; T r k Dil K u r u m u ' n u n internet szln de derin devlet szcklerinin karsnda u ifade yer alyor: "tki yan keskin bak, kimin kamna girerse girsin actr. "Devlerin karlarn gzetip kollad n e srlen, gz n n d e olmayan, rtl yasad g." Derin devlet kavram ilk kez 1996'da, devlet-mafya-siyaset genindeki kirli ilikilerin ortaya kmasna neden olan Susur luk olayndan sonra kullanlmaya baland. Bu konuda uzun yllar aratrma yapan, kitaplar yazan Ta lat T u r h a n , derin devleti, ayn ad tayan kitabnda yle tanm lyor: "... Derin devlet nedir? Derin devlet aslnda kontrgerillann t Ankara, Eyll 2006 bakalamasdr. ilk nce kontrgerilla k, sonra Gladio, sonra n

DERN DEVLET
(Kontrgerilla)

sper N A T O . En sonunda derin devlette ii baladlar..." KontTgerilla deyimini Trkiye'de ilk kez kullanan ve siyasal tarnma almasn salayan ise Blent Ecevit'tir. T e r r ve anarinin toplumu kemirdii bir srete C H P ge nel bakanl grevini sdenen Blent Ecevit, ilk kez 1973'lerde zmlenemeyen kimi cinayederin perde gerisinde kontrgerilla r g t n n bulunduunu syledi. Fakat bu aklamann arka s gelmedi. Ta ki 1978-79'lara kadar. Yllar sonra Ecevit, 1990'larda kontrgerillay "herkes baka trl tarif ediyor," diyecekti. Oysa Talat T u r h a n ' n dedii gibi, kontrgerilla, geirdii evrimlerden sonra derin devlet namyla nlendi. Derin devletin kkeninin Ulusal Sava'ta byk hizmederi geen Tekilat Mahsusa'ya dayand genel bir yargdr. 1990 sonlarnda Lksemburg Babakan Jacques Santes yle diyordu: "... Trkiye'deki rgtn ad Kontrgerilla'dr ve bir tek ora daki gizli rgt tasfiye edilmedi..." Eski C I A bakanlanndan William Colby, kontrgerillann kurulmasna nayak olduklarn itiraf ediyor ve b u n u n nedenini de aklyordu: "... N A T O yesi olmas dolaysyla Trkiye'de de - G l a d i o - benzeri bir k u r u m u n varlk ihtimali bulunuyor... Tr kiye'nin komnisderin eline dmemesi iin C I A ' n n antikomnist kurululara destek vermi olmas ihtimali vardr..."

Kontrgerillay kim derinletirdi?

Derin devlet deyiini ilk kez kimin kullandn aratran Belma Akura'ya gre, Susurluk ncesi Hurri^et'in G e n e l Yayn Ynetmeni Erturul zkk 14 Eyll 1996'da kaleme ald " D e r i n Devlet" balkl yazsnda, "... Ankara'da hkmetin et kin bakanlardan birinin, 'kendisini artan' bir slupla (Cum hurbakan) Demirel'i nasl vdn anlatt... 'Yatyorum kal kyorum devletin banda byle bir insan olduu iin dua edi yorum.'* zkk'n adn vermedii bakan Demirel iin u tabiri kul lanm: "Derin devleti" Yine zkk'e gre derin devlet deyiminin isim babas (de rin devlede i ie alan) M e h m e t Aar'dr. Eski polis, emniyet genel m d r ve adalet bakan ve im dilerde Doru Yol Partisi genel bakan M e h m e t Aar! Akura sorgulam Aar'i: "Devletin ba skt zamanlar vardr. Devletin ba sk tnda birileri kar, o problemi halleder, devlet de b u n l a n bir derinden per," diyor. Hizmet verdii eski babakanlardan T a n s u iller'in Susur luk'tan sonra syledii (veya Aar'n sylettii) "Kurun atan da yiyen de ereflidir" sz derin devleri ve derin devlete hizmet ve renleri anmsatmas asndan tarihsel bir deer tayor. Aar da derin devlet iradesini ulusun iradesi olarak tanm lyor: "... Trkiye'de terrn, anarinin en youn olduu za m a n d a ne yapyordu millet? 'Bu ii zn baka ey istemem. Bu kan biri d u r d u r s u n nasl durduracaksa d u r d u r s u n . ' ite dei3

12

rin millet iradesi bu..."

Bir dier tanmlamaya baklrsa; " H e r lkede farkl adlarla bulunsa dahi Gladio N A T O tarafndan organize edilir. Faaliyet leri t m lkelerde babakan ve cumhurbakan dzeyinde izle nir. Mensuplar Panama ve Amerika'da eitim grrler. 11 Ey

Kontrgerilla veya sonraki adyla derin devletin kurulu y ksn kapsaml biimde irdeleyen Danielle Ganser'in, NATO'nun Gizli Ordular kitabnda yazdna gre, talya'da esra rengiz terr eylemleri zerinde adli soruturmann balad sra larda 1990 Austos aynda talyan Babakan Giulio Andreotti, N A T O yesi dier Bao lkelerinde de gizli ordular bulunduu nu dorulad. Bunlar, N A T O ' n u n (bizdeki yetkililerin de ok kulland gibi) gayri nizami sava kolu. CLA ile ngiliz gizli istihbarat servisi MI6 veya SIS tarafn d a n "komnizmle mcadele amacyla" kuruldu. "Gizli ebekenin" kod ad talya'da Gladio (Roma askerle rinin kulland kl), Danimarka'da Absalon, Belika'da Sdra8, Yunanistan'da b-8 veya Sheepskin, Almanya'da G e h l e n Harek t, Stay Behind veya Sword, Avusturya'da Schwert, Fransa'da Rzgr Gl, spanya'da Anti-terr Kurtarma G r u b u (Gal), n giltere'de Secret British Network ve Trkiye'de Kontrgerilla. Bu gizli rgderin grevi nedir? Sovyeder'e, komnizm teh likesine kar, bulunduu lkeyi korumak! Ya da bir talyan kaynan anlatmna gre; souk savaa kout olarak 1950'lerde N A T O bnyesindeki tm lkelerde de iik adlar altnda devlet eliyle kurulmu; amac, lke ii isyan harekederini engellemek ve denedemek iin suikasder ve provo kasyonlar yapmak olan rgdere verilen genel ad! Bir baka Bat kaynann anlatm yle: Gladio tipi yeralD rgdenmelerinin ilgin, ilgin olduu kadar rktc bir zellii vardr. Bir kural olarak gayri nizami savan yeralt unsurlan yasal statye sahip deillerdir. 14

ll sonrasnda N A T O tarafndan revizyondan geirilmi ve elle rindeki teknoloji iyiletirilmitir. u an kendilerine ait zel hapis haneleri dahi vardr." (nternetteki kaynak: Penumbraizzone) Bu bilgiyi dorulayacak olaylara tank oldu dnya. A B D , C I A uaklanyla eidi lkelerden - b u arada Trkiye'den de ge erek- 11 Eyll sanklann, G u a n t a n a m o ssndeki hapishane lerinde toplad.

Bu rgderin, rnein kontgerillann ilevi neydi? Gan ser'in yazd gibi, "... d m a n elindeki blgede lokal direni harekederi rgdeyecek ve b u n l a n glendirecek, ua den pilot lar tayacak ve igal kuvvederinin erzak yollan ile retim mer kezlerini padayclarla sabote edecekti... Ancak Sovyet istilas as la gereklemedi..." Buna karn Gladiolar varlklarn srdrdler. Sovyeder ortadan kalkt ama, "gizli sava stratejisderine g re gerek ve gncel" bir baka tehlike vard. "Ban Avrupa demokrasilerinin kimi zaman saysal gce sa h i p komnist partileri!" "Sol siyasi glere kar gizli bir sava yrtt "ler. Ganser'e gre, bu rgder "bir dizi terrist saldn ve insan haklan ihlalle rinde yer alp... trenlerde ve pazar meydanlarnda gerekletirilen bombal katliamlardan (talya) rejim kardanna sistematik iken ce uygulanmasna (Trkiye), sa kanat askeri darbelerin desteklen mesinden (Yunanistan ve Trkiye) muhalif gruplarn parampara edilmesine uzanan geni bir saldn yelpazesinde kullandd..."
15

N A T O , A B D ve ngiltere; irdelenen, aa karlan bu olaylan tabii reddetti! Oysa, bu saptamalara bir rnekle katlmak olanakl. 12 Eyll darbesinden sonra siyaset yapma zgrlkleri elle rinden alnan drt parti lideri, bata zamann babakan Sley m a n Demirel, o sralarda yantn bulamadklar kimi sorular yi neleyip durdular ve s a n n m hl, bu sorulara -herkesi tatmin edecek- yant bulamyorlar. 12 Eyll ncesi bakent A n k a r a ' n n byk bulvarlar, meyd a n l a n bombal afilerle donanyordu. Kimileri de padyor, bu gsterili manzara zaten terr ve anariden bunalm halk daha da korkutuyordu. Dehet verici bu manzara, askerlerin, 12 Eyll sabah yne time el koyduklarn akladklar dakikadan itibaren ortadan kalkt. Tek bir bomba padamad. Demirel, imdilerde dost ilikiler kurduu, syleiler yapn 12 Eyll darbesinin lideri E v r e n e "11 Eyll gn patlayan bombalar 12 Eyll g n neden birdenbire yok oldu?" diye so ruyordu.

may'a balyd. Askerlerin bilgisi veya eilimleri dorultusunda hareket etmesi ok doald. M T Mstear General Fuat Dou, 12 M a r t gn sabah. Babakan Demirel'in evine geldi, C u m h u r b a k a n Cevdet Sunay'n bir mesajn iletti. Babakan, istifa etmeliydi. O kadar! De mire!, Kk'le iletiim kurmaya ala, uzun sre bu olana bu lamad, nihayet telefona kan C u m h u r b a k a n Sunay, Babak a n ' n , mdahaleyi durdurursa bir neden bularak istifa edecei ni sylemesine karlk u yant verdi: "Beni de devreden kardlar Sleyman Bey!" O gnden sonra M T ' i n sivilletirilmesi srekli g n d e m d e kald. Bu deiim ancak ok sonralan salanabildi.

Gnlerce Ziverbey Kk'nde ikence gren (ve mahkeme de Hava Kuvveden Komutan M u h s i n Batur ve Genelkurmay Bakan Famk Grler'in adlarn da vererek 12 Mart darbesinin asl sorumlulan bunlardr diye haykran) Talat T u r h a n , halkm zn Gladio tr yeralt rgtlerine kontrgerilla adn verdiinin altn izdikten sonra... kontrgerilla adn ilk kez ikence grd srada duyduunu ve... kontrgerilla savnn "gerek benim ge

Bir baka olay sac askeri darbelerin gizli servislerle birlik te hareket ettiini, hatta i ie olduunu kandyor. M T 12 Mart darbesini zamann babakan Sleyman Demirel'e nceden bildirmedi. M T i n darbeyi, gereklemeden n ce kendisine bildirmediini Demirel aklad. I 9 7 1 ' d e M T i n banda bir asker, korgeneral Fuat Dou vard. rgtte alanlann yzde 70'i belki de daha fazlas mu vazzaf veya emekli subaylard. Demirel'in yorumuna gre; M T ' i n bandaki general ma nevi adan, kukusuz zlk haklan y n n d e n de Genelkur16

rekse siyasal partiler, politikaclar, demokratik kitle rgtleri ve basn ve yayn organlarnn giriimlerine karn akla kavutu rulmadn" yazd. "Yllardr kukulu eylemlere sahne olduumuzu" belirtti ve fakat; Ecevit ve zal'a yaplan suikasdann "aydnla kavuturul madna," o kadar ki, zal' ldrmeye kalkan Demira'n "is tihbarat rgderiyle ilikisi bulunmas yannda kontrgerilla eiti mi grdn aklamasnn bu rgt zerinde kukulan arttr dna" deindi. r t ki lem! Bu iki k o n u n u n zerine devletin gittiini, gi17

edeceini gsteren tek bir iaret yok! Arkasn tamamlayalm: 1970'lerde Ecevit, C H P - M S P ko alisyon hkmetini kurdu. 1965'den beri tek bana iktidar olan AP hkmetleri za m a n n d a zmleyemediimiz birok sorun vard ve bunlarn hepsinin Ecevit'le aydnla kavuacana inanyorduk. Bu so runlarn banda pek ok meslektamza, dostumuza, arkada mza ikence uygulayan sorumlularn saptanp yargya teslim edil meleri geliyordu. Sama sapan bir savla evinden alp gtrlen, Babakan Ulusu nezdinde yapam onca giriime karn tutukevinden k a r a m a d m rahmedi, sevgili kardeim lhami Soysal'la bir ge zideydik. i yanarak, (ve o srada babakan olan Demirel'i gs tererek) "bana reva grlen ikencelerin binde biri u adama uy gulansa acaba ne yapar?" dedi. O gn ikencenin zerine gitmeye yemin ettim. Hrrijet'te yaymlanan yaz dizimde temel konu, 12 Mart'ta 1. O r d u komutan olan emekli orgeneral Faik T r n idi. Ziverbey Kk 1. O r d u ' n u n emrindeydi. kenceleri gn deme getirdiim syleide 1. O r d u komutanlndan emekli or general T r n , o Kk'te olup bitenleri doruluyordu. T a m say fa iki gn srd yayn. Sona erdii gn Ecevit'ten emekli orgene ralin aklamalarn ihbar sayarak hareket gemesini ve ikence olaylarnn zerine gitmesini beklerken... szcs araclyla... ... Yeni hkmetin lkede her alanda bar salamaya al saan... ieren ve tabii ikence olaylann bir yana atan bir ak lama geldi. Daha sonraki gnler ikencenin ad bile anlmad. Gladio, uzun yllar dnya kamuoyunu megul eden ve ulus lararas siyasal yaam temsil eden Souk Sava yllarnn rn. Gladio veya eski adyla kontrgerilla, imdilerde kullanlan adyla derin devlet szckleri, lkemizde ierii anlalamayan ki mi olaylardan sonra sk sk kullanlyor. rnein son Dantay saldrsndan sonra Gladio'dan, yerli adyla derin devletten sk sk sz edildi. Latince "kl" anlamna gelen Gladio szcn isim ola rak kullanan rgt, A B D ve ngiliz kontrgerilla rgtlenmesi olan Stay Behind (geri dur) tarafndan 1952 ylnda kuruldu. C I A tarafndan ynetilen ve finanse edilen rgt, 1956'da tal ya'da casusluk ve gerilla sava yrtmek zere rgdendi. Ansiklopedik bilgilere gre rgrfin ilk eitim kamp Sar dunya'da kuruldu ve Kuzey talya'da 139 yerde silah ve mhim mat depolar oluturuldu. Resmi ad Mttefik Koordinasyon Ko mitesi (Allied Coordination Committee) idi. 1956 sonrasnda ikisi kadn 622 kii, A B D ve ngiliz gizli servisleri tarafndan eitildi. 1990'da Gladio'yu ortaya karan soruturmalarda, bu 622 kiinin grup lideri olduklar, her grup liderinin belli sayda kiiyi idare ettii, bylece toplam saynn 15 bine yaklan ortaya kn. Gladio'yu, talyan yarg Felice Casson gn na kard. Mays 1972'de talyan ky Peteano'nun yaknlarndaki bir o r m a n d a havaya uan bir otomobil yarg Casson'u aratrmaya yneltti. Padamada talya'nn polis gc Carabinieri'den kii lm, bir kii ar yaralanmt. Sorumluluk o sralar eidi te
'9

Dipnot: Gladio

rr olaylarna karan Kzl Tugaylar'a yklendi. Polis, talyan soluna saldrd, 200 komnist tutukland. talya, 12 yl boyunca, ormanda patlayan bombay Kzl Tu gaylar'n marifetlerinden biri olarak kabul etti, sindirdi. Yarg Felice Casson ise, yapt incelemelerden sonra Pete ano'daki bombalama olaynn sorumlusunun Kzl Tugaylar ol madii sonucuna vard. Olay yerinde polis aratrmas bile yaplmam; hazrlanar resmi -ama uydurma- bir raporda bomba olaynn sorumlulu Kzl Tugaylar'a yklenerek dosya kapatlmt. Casson dosyay tozlu raflardan indirerek yeniden at. kinci bir olay Casson'un aratrmalarn gizli bir rgte ka dar ilerletmesini salad. 1972'de Carabinieri'ler, Trieste yaknlarnda iinde silah lar, mhimmat ve Peteano'da kullanlan bombalarn ayns (im di PKK kullanyor), C4 patlayclar bulunan bir depo kefettiler 1972'deki kam, bulunan silah deposunun bir su rgt ne ait olduu ynndeydi; oysa yarg Casson, NATO balant l gizli bir rgtn (Gladio'nun) yzlerce deposundan birini rastlant eseri bulunduunu kantlad. Yarg Casson bu yargya, gizli servis dosyalannda yapt incelemeler sonunda varmt. 1984'ten itibaren varlndan sz edilen Gladio'nun re men ilan edilmesi, talya'nn ar sa radikal bir rgt olai Avanguardia Nazionale yesi Vincenzo Vinciguerra'nm 1990 y: Undaki yarglanmas srasnda gerekleti. Yarg Casson, Peteano ve Trieste olaylarnn sorumlusu nun talyan solu olmadn, olay Vinciguerra'nm (sa kana rgt Ordine Nuovo ve talyan askeri gizli servisi ile birlikte tezghladn ve Peteano'da arabaya bombay yerletirdiini k ntlad. Yarg, Babakan Andreotti'nin bilgisine de bavurdu. Ba;

bakan 1972'deki olaylarda rgtn varln kabul etti. Ancak 1972'de kapatldn syledi. Andreotti, 1990'larda rgtn var ln kamuoyuna aklad. < aklamasnda: "Gladio iyi silahlanmt. CIA tarafndan salanan tehizat lke genelinde ormanlarda, ayrlarda ve hatta kilise ve mezarlk larn altlarnda oluturulan 139 zulaya gmlyd. "Gladio snaklarnda tanabilir silahlar, mhimmat, pat layclar, el bombalar, bak ve hanerler, 60 mm havan toplar, 57 mm geri tepmesiz eitli tfekler, keskin nianc tfekleri, rad yo vericileri, drbn ve eitli aralar bulunmaktayd," diyordu. (Nato'nun Gizli Ordular kitabndan). Aratrmalar durmad, devam etti ve Gladio'nun faaliyetini hl srdrd ortaya kt. nk italya'da terr olaylar durmak bilmiyordu. Resmi rakamlara gre 1 Ocak 1969 ile 31 Aralk 1987 arasnda politik nedenlerle 14.591 terr eylemi gerekletirilmiti. Bu rakam K zl Tugaylar'n (1970'lerde 75) ldrd insan saysn kat kat ayordu. Sadece, Bologna tren istasyonunda ikinci snf bekleme salonunu yerle bir eden patlamada 85 kii lm, 200 kii de ar yaralanmh. Terr eylemlerinin ounda sorumlu olarak Gladio gste rildi. Danielle Ganser'in yazdna gre; italyan kar istihbarat nn eski bakan General Giandelio Maletti'nin 2001'deki ak lamalar, italyan Komnist Partisi'nin itibarn sarsan katliamla rn, Gladio rgt, talyan Gizli Servisi ve bir grup talyan sa kanat terristin yan sra Washington'daki Beyaz Saray ve ABD gizli servisi CIA tarafndan desteklendiini ortaya koyar nitelik teydi. General'de de, "Amerikallarn talya'nn sola kaymasn engellemek iin her eyi yapabilecei izlenimi mevcuttu." 21 Babakan Andreotti

20

2000 ylnda Zeytin Aac Koalisyonu diye anlan parla mento komisyonu tarafndan hazrlanan raporda da: Gladio tarafndan izlenen gerilim stratejisinin ncelikle talyan Komnist Partisi'nin ve bir lde de talyan Sosyalist Partisi'nin iktidara gelmesini nlemek isteyen A B D tarafndan desteklendii sonucuna varlma. Btn b u n l a n n yan sra G l a d i o ' n u n , italya siyasal yaa mnda nemli bir sre olan 1970-1980 arasnda talyan Kom nist Partisi'nin seimlerde basan kazanmasn nlemek amacyla uygulanan (Strategia Della Tensione) Gerilim Stratejisi'nin bir paras olduu anlalacakn. Bu strateji ise "kkrtc ve tedirgin edici terr olaylaryla korku yaratmak, ynlendirici ve yanltc bilgilendirme ajanlar kullanmak ve benzeri psikolojik sava eleriyle kamuoyunu de netim alanda otmak ve maniple" etmekti. nternet'teki "Gladio Nedir" balkl yazya gre; sz edi len 10 yllk srede O r d i n e Nuovo, Avanguardia Nazionale, Fronte Nazionale gibi neo-faist rgtler talya'da terr havas estiriyodard. Bu eylemler gya komnistler adna yaplyordu. zedersek, faist terr rgderi komnist terr rgtleri maskesi alanda terr eylemleri gerekleariyorlard. C I A (ABD) tarafndan desteklenen bu rip rgder zerin de sivil hkmederin, sivil brokrasinin geni ve kesin sonular alabilme anlamnda mcadele etmeleri, bu rgtleri denetim al a n a almalar zaten olanakszd. Ne ki, 1980'den sonra talya'daki bilinlenme sadece maf yaya kar deil, bu tr yaplanmalara kar da "temiz eller" ope rasyonunun balamasna vesile olacaka. Stay Behind tipi rgder zellikle Amerikan zel Kuvvederi Yeil Bereliler ve ingilizlerin SAS komandolanyla birlikte ei tiliyor, C I A ile ngiliz gizli servisleri M I 6 ve SIS tarafndan do22

naulp denetleniyordu. Stay Behind, N A T O lkeleri; Belika, Danimarka, Fransa, Almanya, Yunanistan, talya, Liiksembrg, Hollanda, Portekiz ve Trkiye'nin yan sra Avusturya, Finlandi ya, sve ve isvire gibi tarafsz Avrupa lkelerinde de vard. Do al olarak bu gizli rgder, yaplandktan lkelere gre deiik kod adlarla anlyorlard.

G l a d i o ' n u n Trkiye uzanttsna gelince: Balangta konrrgerilla diye adlandrld. Daha sonra zel H a r p Dairesi diye anld ve sonra zel Kuvveder Komutanl'na dntrld. 2006 ylnn austos ayndaki Yksek Askeri ura'da (YA) Genelkurmay Bakanl'na bal zel Kuvvetler Komutanl kolordu dzeyine karld. YA'n sona ermesinin ardndan toplanada alnan kritik kararlardan biri; Dou ve Gneydou'daki terrle mcadelede grevler sdenen zel Kuvvetler Komutanl'nn " t m e n dze yinden kolordu dzeyine" karlmasyd. Bu d u r u m d a komutanln tehizat, malzeme ve personel saysnda da ara salanmas gerekiyor... Son YA'ta z e l Kuvvetler Komutanl'nn bana Korge neral Servet Yrk getirildi.

zel H a r p Dairesi'nin bir zaman C I A paras ile yaad iin G l a d i o ' n u n bir r n gibi grlmemesi grnde olanlar var. Bu daire amac ve kumlusu itibariyle Gladio tr birimleri barndmyor. Ama Gladio deil.
23

Ne var ki, zaman iinde bu yaplanma resmi grevlerin d na kmaya balad. tsim deiikliklerine karn; Gladio tipi kontrgerilla, TSK bnyesinde varl yadsnmayan bir rgt olarak karmza k yor ve bu balann Gladio tipi kontrgerillaya asker damgasnn vurulmas olasln glendiriyor. "Gladio nedir?" sorusunun yann: 1980 balanndan itibaren yazmlarda, yorumlarda bu tr yaplanmalarn bulunduu lkelerde Gladio mensuplarnn yur tiinde de faaliyette bulunduklar... birtakm istikrarszlatrma operasyonlarnda kullanldklar... ulusal ve uluslararas dzeyde ki siyasi komplolara alet olduklan ve hatta lke iinde kimi za m a n ideolojik bir savan kimi zaman da kar atmalarnn arac haline dntrldkleri savlanna yer veriliyor. italya'da padayan Gladio skandali ksa srede N A T O lke lerini sard. n c e Yunanistan'da grld, sonra Almanya'da. Alman RTL televizyonu, Hider'in zel Kuvveden SS'nin eski yelerinin Almanya'nn Gladio rgtnn birer paras olduunu kantdayan zel bir rapor yaymlayarak Almanya'y oke etti. Yunanistan Savunma Bakan eski bir askeri ataenin Gla dio savlanna itibar etmedi, " H k m e t i n korkacak hibir eyi yoktur" mealinde demeler verdi. Ve... Gladio, Trkiye'deki adyla kontrgerilla, 1973'lerde Trkiye'ye terif etti... Kontrgerillann kurulu yksn yle zedeyebiliriz: Trkiye, I 9 5 2 ' d e NATO'ya ye olduktan h e m e n sonra g nmzdeki Milli Gvenlik K u r u l u n u n grevlerini sdenen o za manki Milli Mdafaa Yksek K u r u l u ' n u n bir karanyla, zel H a r p Dairesi (kontrgerilla) diye anlan ve sonra zel Kuvveder Komutanl adn alan bir kuvvet kunldu. Emekli subay Talat T u r h a n ' a gre, "zel Kuvvetler Komu tanl gerek kuramsal bakmdan gerekse kurulu emas ve ile vi bakmndan, rgte verilebilecek en uygun isimdi." Neden? Belge soruyu yantlyor. Zira, isimlendirme dze yinde A B D talimatnameleri esas alnmt. A B D kaynakl b t n belgeler, talimatnameler ve ynergeler Trkiye'de de geer lidir. A B D kaynakl FM 31-20 resmi talimatnamesinin ismi Special Forces Operational Techniques, yani zel Kuvvetler H a r e k t Teknikleri'dir. FM 31-21 Amerikan resmi talimatna m e s i n i n ismi ise Special Forces O p e r a t i o n s , yani zel Kuvvet ler Harekn'dr. Bu talimatname Trkiye'de ayn kod adyla "Gerilla Harbi ve z e l Kuvveder Harekt" ismiyle yaynlan mtr... ... Silahl Kuvveder nizami ve gayri nizami rgdenme ola rak ikiye ayrlyor. Nizami blm dzenli ordular. Gayn nizami blm ise gerilla gleri iin kullanlan blm. Gayr Nizami Kuvvetlere Kar Harekt Talimatnamesi, Gerillaya Kar Kontr gerilla Harekt olarak adlandrlyor. zel H a r p Dairesi bakanl, Kara Kuvvederi komutanl ve Turgut zal'n d n e m i n d e Cumhurbakanlk genel sekrerer24 25

Derin'e doru

ligi grevlerinde b u l u n a n emekli orgeneral Kemal Yamak, kontrgerilla (derin devlet) tartmalarnn yeniden alevlendii gnlerde Glgede Kalan zler ve Glgeleen Bizler adn tayan kitabnda konuya hayli yer ayrd. "zel H a r p Dairesi zellikle Amerikallann da verdii des tekle N A T O ' n u n 'rtl harekt konseptine' dayanarak kurul mu bir harekt nitesiydi. Memleketimizin bulunduu corafi mevki ve stratejik k o n u m , byle bir tekilat ok lzumlu ve ok faydal hale getiriyordu... Tercme olarak ordumuza giren ve da ireye de grev olarak verilen terim, 'gayri nizami harp'tir. 'Gayri kanuni h a r p ' deildir. B u n u n gibi 'gayri nizami askeri kuvveder' tabirinde de, bazlarnn maksad olarak yorumlad gibi 'gayri kanuni askeri kuvveder' anlam yoktur..." diyor. Avrupa Parlamentosu'nun konumuzla ilgili karar tasarsn daki u szler dikkat ekici: "... Avrupa Topluluu'na ye pek ok lkede gizli, paralel istihbarat ve silahl operasyon rgderinin 40 yldr var olduu Avrupa hkmetleri tarafndan ortaya karlmtr. 40 yldr bu rgtlerin demokratik kontrolden kurtulduu ve N A T O ile ibirlii halinde A B D gizli servislerince ynetildii anlalmak tadr..." Akura'nn Derin Devlet Oldu Devlet kitabndaki bir baka belgenin zeti; Yamak'n aklamalarn dorulamyor: "... Talat T u r h a n ' n szn ettii ve 25 Mays 1964 gn Kara Kuvvederi Komutanl'mn verdii emir ve Orgeneral Ali Keskiner'in imzasyla yrrle giren bu talimatname yle bir ta limatname ki; 'Gayri Nizami Kuvvedere Kar Harekt' kapsa mnda... zel Harpilere... 'adam ldrme, bombalama, silahl soygun, ikence, ktrm hale getirme, adam karmak suretiyle tedhi, olaylar tahrik, misilleme, rehinelerin alkonmas, kun daklk, sabotaj, propaganda, yalan haber yayma, zorbalk ve antajn da...' yollarn an" diyor.
26

Ve bu yollar Susurluk olayyla derin devlere uzanyor.

Emekli

orgeneral

Yamak'n

kitabndaki

aklamalar

A B D ' n i n gerek yzn ortaya koymas asndan da ilgin. A B D ' n i n verdii yardm (dolarlar) sras ve yeri geldiinde kafamza vurduunu 1950'lerde, 1960'larda kimi yetkililerin zel aklamalaryla renmitik. 1971-1974 arasnda zel Harp Da iresi bakanl yapan Orgeneral Kemal Yamak buna bizzat tank oluunu kitabnda anlatyor: "... zel Harp Dairesi'nin A B D zel yardm fonundan her yl alnan ve hesab resmi bteye kartrlmadan, ayr bir muha sebede tutulan bir milyon dolarla ilgili, yllk grme zaman gelmiti. Amerikal geldi. Mutat konuma ve pazarlklar balad. Biz ihtiyacmz olan silah ve teknik malzemeyi istiyor, o bize, ih tiyacmz olmayan, ellerinde olan vermeye alyordu. Mnaka a uzad, anlaamyorduk. Isranmz karsnda bir ara sertleti ve 'Para bizim deil mi? Ne istersek o n u veririz. nerdiklerimizin dnda bir ey veremeyiz' dedi. " B u n u duyar duymaz, 'O zaman hem paranz, hem de ve receiniz malzeme sizde kalsn' dedim. Ayaa kalkp 'Toplant bitmitir' diyerek grmeyi bitirdim. Sonucu Genelkurmay Ba kanh'na arz etmek ve bu ihtiyacn rtl denekten karlana rak Amerikan yardmndan vazgeilmesini teklif etmek kararna vardk..." Yamak'n bu aklamasndan yola karak yllarca nceye gi delim; rnein 1969'larda A B D ' n i n TSK'ya verdii sava arala rnn, Vietnam'da kullandktan sonra skartaya kard aralar olduunu, zamann dileri bakan hsan Sabri alayangil'den renmitim. A B D Milli Savunma Bakan M c N a m a r a ' n m kul lanlm aralar, tanklar, toplar vs'leri nerdiini sylemiti. 27

ABD'li bakann skarta mallar bize yamarken kulland gereke de hayli ilginti. Fabrika kl bir tank alabilmemiz iin rnein -diyelim ki- yardm fonundan 1000 dolar deyecektik. Oysa, ayn fiyata - 1 0 0 0 dolara- kullanlm, ama ufak bir onarmla i grebilen, bir yerine tank alabilecektik! Yamak aklamalannda, Mahir Cayan ve arkadalarnn l drld Kzldere olaylannn ve ikence merkezi Ziverbey K k sorgulamalannn zel Harp Dairesi ile ilgili olmadn sy lyor, Talat T u r h a n ' a 40 gn ikence yapanlar, biz kontrgerillayz ve kimseye hesap vermeyiz, diye baranlar kimlerdi acaba?

her iki rgt de N A T O ' y a bal. U z u n zaman C I A parasyla besleniyor.

Grev bandaki kimi askeri yetkililer daha sonraki yllarda, 1990'larda, kontrgerilla ile ilgili irdelemeleri (onlar sav diyor) red dettiler. Genelde syledikleri uydu: " T S K literatrnde kontrgeril la szc yoktur." 3 Aralk 1990'da zel H a r p Dairesi ile ilgili bilgi sunan Genelkurmay (zel H a r p ' i n bal olduu) Harekt Dairesi Ba kan Korgeneral Doan Beyazt, zel H a r p Dairesi'nin Ziverbey Kk sorgulamalar ile ilikisinin olmadn aklad. Ayn sy lemi 1992'de zel H a r p Dairesi'nin komutan Tmgeneral Ke

Fakat yk, Amerikal ile bir milyon dolar zerindeki pazar lkta iplerin kopmasyla sonulanmyor. Daha sonra ngiltere'den, sonra da Fransa'dan N A T O ka nalyla gelen (tabii general) resmi ziyaretiler Yamak'la temas kur mu ve mterek planlar, eitim ve tatbikadar zerinde nabz yoklamlar. Yamak, "Bizzat m u h a t a p olduum bu grmelerde" diyor: "bizim Balkanlarda ve Kafkaslar'da hl devam eden izlerimizi ve muhtemel etkilerimizi dile getirerek, N A T O iinde mterek ha rekt ve almalarda ibirliinin fayda ve n e m i zerinde durdu lar, destek ve ibirlii istei ile vaaderde bulundular. "Kendilerine konseptimiz ve ana fikrimiz izah edilmi, by le bir alma ve planlamaya katlamayacamz bildirilmitir. Bi zim Gladio ile veya baka bir lkenin herhangi bir tekilanyla herhangi bir ilikimiz olmamnr..." Ne ki, bu rgderin isimlerindeki farkllk ilevlerini dei tirmiyor. talya'daki ad Gladio bizdeki ad kontrgerilla. Ama
28

mal Ylmaz yineledi. Kemal Ylmaz'n kontrgerilla yoktur, diyen aklamasndan nce Genelkurmay Bakan Orgeneral Doan Gre, Milliyete verdii demete; kontrgerilla szcnn yanl kullanldn syledikten sonra, yle srdryordu szlerini: "... Bu tekilann amac udur: Karda savaa giren bir d m a n vardr. Kontrgerilla d m a n blgesine szarak oradaki halk mukavemet iin organize eder. Ya da d m a n toprana girmi tir, tekilat igal blgesinde kalp halk direnie tevik eder, orga nize eder. Bu kurulu her lkede var. ngiltere'de SAS Alay, A B D ' d e Delta Force budur. Bizde de zel Kuvveder Komutan var...

Askeri yetkililerin kontrgerillann varln reddetmelerine karn Trkiye'de yaanan olaylar, gizli bir rgtn gizlenen ele29

mantarnn kimi olaylan kkrtt ya da yaanmasna olanak salad biiminde yorumland. Blent Ecevit, 17 Nisan 1990'da Cumhuriyet gazetesine ko nuuyor: "... zellikle 1977 ylnda ok ilgin baz olaylar oldu. o k kuku uyandrc, karanlk olaylar oldu. Bunlarn en nemlisi kukusuz, 1 Mays 1977'de Taksim meydannda 30'u akn insa nn lm ile sonulanan olayd. Bu gzler n n d e yaplan bir kkrtmann sonucu km bir olayd. Kkrtmann nereden, kimlerden geldii, herkesin gz n n d e cereyan ettii iin belliy di. Ve ciddi olarak stne yrnd takdirde bu olayn sorum lularnn, kkrtclannn mdaka ortaya kmas gerekirdi..." Gerekirdi ama gerekli olan yaplr myd. Ecevit yantlyor soruyu: "... Biz o srada ana muhalefet partisiydik. Bu olaylan so ruturmak iin bir aratrma komisyonu kurduk. Ama bir nokta dan sonra izler kayboluyordu. Adeta bir bilgi boluu ile, dire nilerle karlayorduk. Yllarca zerinde durduumuz halde, olayn iyz anlalamad. "O olayn faillerinin saklanmak istedii daha ilk gnlerden belli olmutu ve ok acayip bir ekilde tezghlanan bir olay oldu u grnyordu. " O n u n iin benim aklma bir olaslk olarak b u n u n zel Harp Dairesi'nin sivil uzantsyla bir balants olabilecei olas l geldi ve bunu C u m h u r b a k a n Fahri Korutrk'e bildirmeyi, bu kaygm sunmay grev bildim. Kendisiyle grerek zel Harp Dairesi ile ilgili bilgileri aktardm. Taksim olaynn arkasn da bu kuruluun sivil uzantsnn bulunabileceini syledim. Korutrk b u n u benden yazl olarak istedi. Korutrk bu konuyu d nemin babakan Sleyman Demirel'e de am. Demirel buna byk tepki gstermi..." Bu anlatmlara gre, Ecevit aratrmay bir noktaya kadar ge3
7

tiriyor. Cumhurbakan'n harekete geirmeye alyor. zel Harp Dairesi'nin "sivil elemanlarnn Taksim meydannda 30 kiinin lmne n e d e n " olduu gibi bir savn, bir iddiann da sahibi. A m a ana muhalefetteyken ne srd grleri, ksa sre sonra iktidar olunca nedense yaama geirmiyor. Ecevit'in 1973-1974'lerde balatt, 1977-78 yllarnda do rua nrmandrd kontrgerilla ile ilgili giriimlerini ve bu giri imlerde, d n e m i n e gre, muhalefet lideri veya Babakan Demirel'le arasndaki taramalan daha sonraki blmlerde ayrtntlanyla greceiz. Ecevit'in Korutrk'e verdii mektup zerine Demirel'in byle bir k u a l u u n olmadn sylemesi normal! Zira... Demirel son yllara kadar kontrgerillay kabul etme di, srekli yadsd.

Ecevit, 1 Mays 1977 Taksim olaylan zerine sylemlerine, 1990 ylnda u cmleyi de ekledi: "... Bu olay Haziran 1977 seimleri ncesi, muhalefeti top lana yapamaz ve halk bu toplanalara kanlamaz hale getirebil mek amacn gdyor olabilir..." zel H a r p Dairesi'nin sivil kanadnn, seim ncesi mitin gi engellemeye altn sylemiyor ama... bu cmleyle 1 Mays olaynn 1977 seimleri ncesi muhalefeti (CHP'yi) toplana ya pamaz ve halk bu toplantlara kanlamaz hale getirebilmek ama cn gtt savndan da vazgemiyor.

uras bir gerek. Trkiye'de Gladio benzeri bir rgtn varl yadsnamaz. Bu rgt aka sylenmiyor ama, zel H a r p
31

Dairesi iinde yuvalanm bana buyruk bir rgt. Yasad! C I A tarafndan besleniyor. A B D yararlarna hizmet ve riyor. Pek ok faili mehul cinayet, Taksim meydanndakine ben zer olaylar aydnlanmad. Ayrca kimi lkelerdeki askeri darbeler de de -bizde d e - bu rgderin grev yapan n e sren gr ler bugne dein yandanm deil. Kontrgerilla tartmalarnn younla gnlerde lhan Seluk'un konuyla ilgili yazs aydnlattcr. Yaz, "... 31-15 simgeli bir kitapk... 1964'te Trkeye ev rilerek bizim orduya damlan Amerikan zel H a r p Talimatna mesi... yalnz 'teknik' deil, 'ideolojik' temelleri de sapnryor" di ye balyor: "... Bu 'ideolojik esaslar' bizim subaymz ve askeri mize belletiliyor, bir tr beyin ykanyor; dmanmz Amerikan gzlkleriyle grmeye balyoruz. Ancak bu da yettniyor; bizdeki zel H a r p Dairesi'nin parasal deneini Amerika veriyor. Genelkurmay'n zel H a r p Dairesi, C I A kaynakl denekle mi a lacak ve yurdu koruyacak?.. eyrek yzyldan beri terre kur ban giden nemli kiilerin katilleri bulunamyor... 1960'lar, 1970'Ier ve 1980'lerde ilenen en byk cinayetlerin 'failleri mehul'dr. Bugnklerinin stne de bir sis perdesi rtlm tr. Kukular byyor, s o r u n u n iareti kasap engeli gibi kvrl yor. H D ' y e bal sanlan kimi kuvveder, terr eylemlerini y netip ynlendiriyorlar m? Katiller neden bulunamyor? Devlet iinde yuvalanm bir 'gizli' rgt, askeri darbe ortam hazrlayp orduyu istenmeyen bir ykmlle itmek iin planla, program la terr etkinliklerini mi krklyor?.."

yan siyaset, iktidara gelince sonu alamyor veya iin peini bra kyor. Neden acaba? Syledikleri gibi yeterli bilgi elde edemedikleri ya da muha lefetteki n grlerini ve manaa aykn olmayan sylemlerini iktidarda srdrmelerini "bir g" engelledii iin mi? Kuku yok; T r k demokrasinin herhangi bir d n e m i n d e bir babakann n n e olas "bir g" byle bir dayatmayla ka mazd, kmad. Ne var ki, babakanlar (rnein Ecevit gibi bir babakan) iktidara gelince itenlikle konuyu zmeye uraa. Ecevit, 12 Eyll'den nceki son babakanlnda, rnein zel H a r p Da iresi'nin elindeki silahlarn, cephanelerin kimi terr rgderine verilip verilmediinin denedenmesini istedi ama... te arkas gelmeyen a m a ' h bir cmle... s o n u alamad. Daha, ileriye gide medi. 1990'lara, 2002'lere kadar konnrgerillay reddeden, suskun Sleyman Demirel, birden ald. Kontrgerilla demiyordu ama kontTgerillann daha deiik, daha devlet kokan biimi zerinde aklama srne aklama yapyordu. Bu saptamann kouanda ilgin bir rnek Akura'nn ki tabnda: Aydnlara ynelik cinayederin arkasnda slami rgderin veya kiilerin olduu yazlp sylenmeye balannca Necmettin Erbakan konumu; "... Trkiye'de zel H a r p Dairesi var. Bunlarn C I A em rinde olduunu, birok provokasyonda bulunduunu biliyoruz. U u r M u m c u ' n u n ldrlmesine benzer birok cinayet profes yonelce ilendi. Bu cinayederin zel H a r p Dairesi'nin marifeti o l d u u n u biliyoruz..." Bu szleri sylediinde iktidar olmama. DYP desteinde babakanla geldiinde, 1996'da, derin devlet markal Susurluk olay padad. 33

zel H a r p Dairesi'nin, A B D ' n i n parasal ve kuramsal dene timinde olduunu bilen, muhalefetteyken konttgerillay sorgula
32

Babakan Erbakan, bu kez Susurluk zerinde yle konutu: "Fasa fiso!"

du. M H P ve kendisi iin davalar ald. 20 yl sonra Trke, "komandolar benimdir" szn yalan lad! 1940'larda - i s m e t n n ' n n Milli eflik d n e m i n d e - he nz temen iken Trklk olaylanna karn iin hapsedildii ni biliyorduk. O gnlere ait yaygn sylentilere gre kapatld hcrede ikence grm, kimi itiraflarda bulunmas iin trnak lar sklmt. Yllar sonra Metin Toker bu sylentilere deindi ve "Ge enlerde Trke'in ellerine baktm. Uzun parmaklan, trnaklan bir piyanistinki kadar dzgnd, sklm trnaklara benzemi yordu," dedi. Alay ediyordu ikence sylentileriyle... Fakat G a n s e r ' i n genelde rk stnl teorisine ve zelde Trklerin stnlne inanan Trke'le ilgili n e srd g rler, yle alaya alnacak nitelik ve ierikte deil. Ganser, "kinci Dnya Sava'ndan sonra 1948'lerde C I A ile balantya getiini, C I A emirleri dorultusunda Trkiye'de gizli bir glge ordu kurma almalanna katldn, A B D ile ili kileri glendike Trkiye ile Amerika arasnda mekik dokudu unu, h e m Pentagon hem de C I A ile iten ilikiler kurduunu ve... 1955'ten I 9 5 8 ' e kadar NATO'yla ilgili askeri grevi nede niyle Washington'da grev yaptn" yazyor. Trke'le balannl savlar daha da ileriye gidiyor: Nisan 1952'de Trkiye NATO'ya ye olduktan h e m e n sonra -Albay Trke'in de katklaryla- Seferberlik Tetkik Kurulu kuruldu. Bu kurulun ad sonra z e l H a r p Dairesi'ne ve son olarak zel Kuvveder Komutanl'na dntrld. 3 Aralk 1990'da Genelkurmay Bakanl Harekt Dairesi Bakan Korgeneral Doan Beyazt ile H D Bakan Tmgene ral Kemal Ylmaz'n basma verdikleri bilgiye gre; zel H a r p Da iresi karargh-renim, eirim grubu-zel kuvveder-zel hava grubu-blge bakanlklar... blge bakanlklarna bal alt birimleri 35

Ecevit hkmetinde milli savunma bakanl yapan Hasan Esat Ik'n bana sylediklerini aaya alyorum: "... Fikir plannda geerli ve doru. Kontrgerilla her lkede var. Fakat u durumlar da var: 1- Fikri A B D vermi. 2- Finans mann yapm. 3- Bu rgte szmalar olmu. Bu szmalar Penta gon'dan balar C I A szmasna kadar srer..."

A B D ' n i n , Trkiye'nin N A T O ' d a k i varln salama bala mak iin baskn Pantrkizm hareketini kullandn n e sren Daniele Ganser, "ar sac Kurmay Albay Alparslan Trke'in bu srete merkezi bir rol oynadn" sylyor. Trke'le ilgili savlar ok ilgin. T r k siyasal yaamnda 27 Mays 1960'tan balayarak nemli roller oynayan, bir iki millet vekili ile Demirel hkmetiyle ortaklk kuran ve srekli olarak Adolf Hider hayran gsterilen bir asker! Son olarak M H P ' n i n "Babu"u. Sac yann her zaman vgyle sergileyen Alparslan Tr ke'le 1970'lerde bir sylei yapmom. Bana -o srada sa sol terr harekederinde silahl grev s d e n e n - "kendi" komandolan k o n u s u n d a ekinmeden, yksnmeden unu syledi: "Ko mandolar benimdir!" Hrriyet bu sz manetten verdi; Trke yalanlamad. Fa kat iki szckl bu sylemin derin etkileri oldu. 1980'de T S K ynetime el koyduktan sonra, teki parti lideri gibi Trke de askeri bir blgede askerlerin " k o n u u " ol34

ise savata tekil edilecek unsurlar, gerilla, yeral, kurtarma-karma olarak tanmlyor. zel H a r p Dairesi'nin souk sava sresince birka isim deitirmesine karn saysz operasyon dzenlediini, rnein 1955'te Yunan polisinin sorumlu tutulduu Atatrk'n Sela nik'teki evine b o m b a aulmas olaynn, hemen ardndan da kontrgerillann dolduruuna gelen T r k fanatiklerin istanbul'u talan eden 6-7 Eyll olaylarnn yaraldn n e sryor. Oysa DP hkmetinin dileri bakan Fatin Rt Zorlu, Yassada mahkemelerinde 6-7 Eyll' balatmakla suland, ter sini syleyene de rasdanmad! Bir rivayete gre H D , yani kontrgerilla "askeri bir darbe yi engellemek iin" oluturulmutu. T a m a m e n palavra bir ak lamayd bu. Gerek byle olsa 1952'de kuruluundan sekiz yl sonra 27 Mays 1960'da TSK, lke ynetimine el koyar myd? Fakat G a n s e r yine Trke'i sahneye itiyor. 27 Mays'n li deri eski kara kuvvederi komutan Cemal Grsel'in sa kolu ve kiisel sekreteri olduunu sylyor. Fakat gerein baka bir yz var. Sekreteri ve sa kolu ol duu yazlan, sylenen - 3 8 yeli Milli Birlik Komitesi'nin de mokrasiye gememek, bir sre daha ynetimde kalmak isteyen 13 yesinden biri olan Albay Trke'i- Cemal Grsel yurtd na srmekte bir an iin tereddt etmedi. Esenboa Havaala n n d a bir salonda d u r m a d a n gezinen Trke'i seyrediyordum. Bir an durdu, salonun camna yaklat ve bana, "Sana Hin distan'dan maymun gndereyim mi?" diye bard.

Partinin simgesel iareti, kurt (Bozkurt) ba. Hl kullanl yor. Genlik rgt: Bozkurt'lar... Hareketin amac: Ergenekon! Genlik r g t ' n n yayn organ Bo^kurt'ta yer alan "Boz kurt A m e n t s " n NATO'nun Gizli Ordular kitabnda yaymla d Ganser. lgin. Biz kimiz? Bozkurtulanz" diye balayp devam ediyor ament: "... Bozkurtular neye inanr? T r k rknn ve T r k mil letinin her rktan ve her milletten stn olduuna. Bu stnl n kayna nedir? T r k kandr! Trk doutan m stndr? T r k doutan stn ve kabiliyedidir. Trk, zeksn, yiidiini, askeri dehasn ve her hususta byk kabiliyet ve istidadn ka n n d a n alr..." vs. vs. Bu bir genlik rgt m? Yoksa Ganser'in savlad gibi "Pantrkizm lks uruna iddete bavurmaya hazr silahl ve ei timli adamlardan oluan, pek de acmas olmayan bir ebeke" mi? Sac-solcu kanl kavgalarda ad ne olursa olsun, isterse Bozkurt diye tanmlansn, lkc genliin 1980'lere uzanan te rr olaylarnda nemli bir yeri olduu yadsnamaz. Bu yazmlan yinelemekteki amacmz u sav ortaya koymakn. Bu sav: " C I A ' n m kontrgerillaya hayat verirken milliyeti faist hareketi destekledii... talya'da ve daha sonra Avrupa l kelerinde NATO'ya bal veya dorudan ilikili gizli rgder or taya kanld. Trkiye'deki kontrgerilla adndaki rgt Trke, Bozkurdar'dan oluturdu," diyor. G a n s e r bu konuda fazla ileri yarglara varma benziyor: Zira kontrgerilla (derin devlet) konusuna eilen yzlerce ya zda, araurmada, kitapta bu sav, T r k Gladio'su kontrgerilla n n Trke'in Bozkurdar'yla zdeletii savn dorulayan bilgi ye rasdamadk. Ne are yadsnmas olanaksz kimi anlatmlar var: Birinci gerek, Talat T u r h a n , kontrgerilla szcn ilk kez Ziverbey Kk'nde kendisine ikence yapanlardan iittiini ve "ikence37

Srgnden d n d . n c e (Cumhuriyeti Kyl Millet Par tisi) CKMP'yi ele geirdi ve sonra an sac diye nitelenen Mil liyeti Hareket Partisi'ni kurdu. 36

ilerin ounluunun T r k istihbarat servisi M T ' t e n ve Boz kurdar'dan kma adamlar o l d u u n u " sylyor. Bu ifadeyi bolamamak gerekiyor. Talat T u r h a n , yaamn kontrgerillann Trkiye'deki rtl faaliyederini ararmaya ve aklamaya adad. Yaymlad kitap larda kontrgerillay, A B D emperyalizminin C I A ile, kimi finans kaynaklanyla birlikte oynad -tabii ncelikle Trkiye'dekiKontrgerillay ilk kez 1973-74'lerde C H P genel bakan iken, Blent Ecevit kamuoyuna duyurdu. sim babas Ecevit'tir. Aradan 17 yl gibi uzun bir sre getikten sonra; Ecevit, Ka sm 1990'da bir gazeteye kontrgerilla ile ilgili aklamalar yapn. "1974'teki babakanlm srasnda" diye balad anlatma ya: "... zamann genelkurmay bakan rahmedi Orgeneral Semih Sancar babakanln rtl deneinden acil bir ihtiya iin bir ka milyon istedi. Benden istenen miktar rtl denekteki pa rann t m n e yaknd. Genelkurmay'dan bu parann ne amala istendiini sormak zorunda kaldm. Sancar 'zel Harp Dairesi ( H D ) iin istiyoruz' dedi. "yle bir resmi dairenin o zamana kadar adn bile duymam n m . 'imdiye kadar bu dairenin giderleri nereden karlan yordu?' diye sordum. O zamana kadar dairenin tm giderlerini bir gizli denekle A B D ' n i n karlad; ancak artk A B D ' n i n bu parasal katky kestii, o nedenle Babakanln rtl denein d e n para istemek zorunda kalnd bana bildirildi." (Oysa Sancar'n Ecevit'e sylediklerinin gerek yan u: H D ' n i n bakanln yapan Kemal Yamak Paa yaymlad an larnda, Amerikal temsilci ile her yl A B D ' d e n (CIA'dan) alnan bir milyon dolar zerinde pazadkta uzlalamadn, Amerikal'nn para bizim deil mi istediimiz malzemeyi veririz, deyince grmeyi sona erdirdiini ve dairenin giderlerini karlayacak paray rtl denekten salamay kararladrdklann yazyor.) Ecevit'in aklamalarna devam edelim: "zel
38

Kontrgerillann douu

oyunlan sergiledi. "Trkiye'deki faili mehul cinayeder gz n n e alndnda kontrgerilla faaliyederinin ve CIA, T r k istihbarat servisi ve Sa vunma Bakanl'nn balannlannn ivedilikle arannlp tm de taylaryla su stne karlmas gerektiini" vurgulad. Ayn abay Uur M u m c u da yazlannda srarla yineledi. Fakat devlet bu konudaki yazmlan grmyor, sylenenleri (h l) iitmiyor, sar. Kr ve sar! Yabanc kalemlerin de yazd u yargy grmezden gelebi lir miyiz: " U askeri darbe yaayan bu lkede, silahl ordu, paramiliter gler ve istihbarat servisinin T r k toplumunda ei grlme mi bir gce sahip olduu herkese bilinen kontrgerillayla ilgili hibir soruturma yrtlmedi." Yetkili bir iki sivil, btnyle asker var olan kontrgerilla gereini yadsd. Ne are, kontrgerilla zerindeki savlan aratrma olana salayarak, sylemlerini dorulatma cesaretini gsteremediler.

H a r p Dairesi'nin

nerede bulunduunu sordum.


39

'Amerikan Askeri Yardm Heyeti ile ayn binada, yantn aldm (TBMM'nin hemen arkasnda). Hayrete dmem ve kayglan mam herhalde doald. Bu dairenin ilevleri ve kurulu biimi hakknda bilgi istedim. Benim iin bir brifing dzenlendi. Bilgi vermek zere de rahmetli Genelkurmay Bakan Semih Sancar'la, o srada zel Harp Dairesi Bakan olduunu rendiim General Kemal Yamak ve bir iki subay katildi. "zel Harp Dairesi, Trkiye'nin veya bir ksm topraklar mzn dman istilasna uramas durumunda istilaclara kar gerilla yntemleriyle ve her trl yeralt etkinliiyle mcadeleye hazrlanmak zere kurulmutu (Gladiolarn kurucusu saylan es ki CIA Bakan William Colby, "amacn olas bir Sovyet igali ne kar her lkede direni yuvalar oluturmak" olduunu ak lamam myd? Nitekim brifingde ayn tez Ecevit'e yineleniyor). "Adlar gizli tutulan baz 'vatansever' gnlller de zel Harp Dairesi'nin sivil uzants olarak almak zere mr boyu grevlendirilmilerdi." Ecevit'in aklamalar daha sonra birden (bu yllardaki olay larn aynntilarn daha sonraki blmlerde greceiniz) 19781979'lara atlyor. "... 1978-79'daki babakanlm srasnda bir dou ilemizi ziyaret ederken, oradaki askeri birliin komutan olan generalle gryordum. Kendisinin bir ara zel Harp Dairesi'nde al m olduunu renince, kukularm belirterek, kendisinden bilgi almaya altm. Generalin kukularm yersiz bulmas ze rine bir soru ynelttim: 'Farzmuhal bu iledeki MHP bakan ayn zamanda zel Harp Dairesi'nin sivil uzantismdaki gizli ele manlardan biri olamaz m?' General, 'Evet yledir, ama kendisi ok gvenilir vatansever bir arkadamzdr,' yantn verdi." Bu ksa diyalogu anlatt zaman Ecevit'le ben kahkahalara boulduk. zel Harp Dairesi'yle kontrgerillay zdeletiren Ecevit;
40

anlatt son olayla bu rgtn sivil uzantlarnn MHP kkenli ve MHP'li olduklarn anlatmaya alyordu. Ecevit ile einin 20001i yllara kadar MHP'ye hangi gzle bakt biliniyor. KontrgeriUa rgt iinde MHP'nin (Bozkurtlar'n) yerini yadrgamadklarn, hatta kanl eylemlerin bir nu maral sorumlusu olarak bu partiyi grdklerini yadsmak ola naksz.

41

Sa eilimli (Demirel'in kurduu Milliyeti Cephe) hk

Kontrgerilla kavgalar

mederden, zellikle Demirci'den kontrgerilla ile ilgili bir akla ma beklemek abesle itigal etmek, demekti. Zira Demirci, Ecevit ne zaman bu konuya deinse kontrgerillay yadsyan demeler vermiti: "Kontrgerilla diye bir rgt, yoktur," diyordu. Ecevit ise bir avu gazeteciyle syleilerinde, kontrgerillann varlndan asla kuku duymadn sylerdi. stelik kontrgerilla r g t n n MT'le ilikileri zerinde belirgin kukulan olduunu saklamyordu. Kimi cinayederde "usta bir parman" rol oynadna -Ece vit gibi- gazeteciler de, bizler de inanyorduk. Doal olarak Ecevit'in, h k m e t olduktan sonra bu sorunu zmesini bekliyorduk.

Kontrgerillayla ilgili tartmalar ortaya atld tarihten be yl sonra yeniden parlad. Bu kez kontrgerillann varl zerinde younlaan, Demirci'm yok, Ecevit'in var, dedii tanmalar ya and. Bu tartmalar gnlerce gndemin ilk maddesi oldu. zleyelim: ankaya Kk'nden 27 Ocak 1978 gn ayrlrken Ba bakan Blent Ecevit, "Bu konuda (kontrgerilla k o n u s u n d a ) h kmet, sras gelince herhalde gecikmeden gerekli almay yapa caktr," diye konutu. Byle konumas kontrgerillann tartma g n d e m i n e gelmesini engelleyemedi. lkedeki kimi silahl olaylan kontrgerilla diye adlandtnlan bir "gizli rgtn" yapn ya da kkrtt, hatta sa eylemcilere silah salad 1973'den beri konuuluyordu. Bu kannn olumasnda kuku yok, Ecevit'in konuyla ilgi li aklamalannn byk yeri vard. Ecevit 1973'ten beri, gizli bir rgt olan an saclann de netimindeki kontrgerillann terr eylemlerinde rol aldna ina nyordu. 1978'de bir kez daha babakan olduktan sonra, kontrgeril la konusu basnda yine ilenmeye ve hatta -eski szleri anmsa tlarak- Babakan'dan bu konuda gerekli giriimleri yapmasnn beklendii yazlmaya baland. Sol veya sa ya da saduyusu geni aydn evrelerde yllar dr konuulan, stelik C H P liderinin konumalarnda sk sk s z geen kontrgerillann ne olduu ya da olmad konusunda merakl sorular giderek artyordu.
42

23 Ocak gn Bte Komisyonu'nda kontrgerilla konusu tartld, M T eletirildi. Komisyondaki duyurdu. Kontrgerillann varln savunan, bu konuda aklama yap maya hazr bir babakana kar ana muhalefet lideri Demirci aca ba ne dnyordu? Bte Komisyonu'nda CHP'lilerin, eski k o n u m a l a n n d a n da sz ederek Ecevit'e yklenmeleri kulislerde tartlrken; Demirel'e, "ddia u" dedim: "Kontrgerilla-ordu + emniyet genel mdrl + M T . " Demirci kar kt: "Ama byle (kontrgerilla) bir kurulu yok. Rasgele adamlar bunlar. Devletin byle bir kuruluu olsa 10 yldr devleti idare eden birisi olarak bilirdim herhalde. Asker
43

CHP'li

parlamenterlerin eletirilerinden

drt gn sonra Ecevit, kontrgerilla ile ilgili aklama yapacan

yardmcs) Sadi Koa'n kitabndan kyor. Sadi Bey'e sormal byle meselelere karmaz, son derece dikkatlidir, ekingendir," dedi. S o n r a d a n d n d m ; o srada D e m i r d e yanl soru y neltmitim. Kontrgerilla diye bir rgt var m, diye soruyordum. Oysa zel H a r p Dairesi'ni s o r u n u n betkemiine yerletirmem gerekirdi. Fakat o gece bir ey rendim: Adalet Partisi lideri Demirel, kontrgerilla zerinden Ecevit'e sava amaya hazrlanyordu: "imdi kp soracam" diyordu: "... Devlet elinizde, varsa kontrgerilla kann ortaya diyeceim..." Kartrmay s r d r d m . " D a h a 1967'lerde sola kar sa direnmeyi salamak iin bir plan yaplm, bir rgt kurulmu. Byle sylentiler var," dedim. Bunu da reddetti. DemirePi kontrgerilla gibi sonradan foyas ortaya kan bir rgt ilgilendirmiyordu; Demirel bu konuyu drt ba m a m u r i leyerek rakibini, Ecevit'i, h e m halk i n d i n d e hem de partisi iin de zor d u r u m a sokmay hedefliyordu. Ecevit hkmetinde T u r h a n Feyziolu babakan yardmc syd. Demirel, "Devlet ynetiminde 1 9 ? H e r d e n beri b u l u n a n Feyziolu byle bir rgt olsa bilmez mi? 1973'lerde kontrgerilla olay padad zaman Ferit Melen babakand. Bu iddialar orta ya atld zaman her eyi bilen bir babakan olarak gerekli aklamalan yapmaz myd?" Demirel sustu ve "Kontrgerilla?.. H m m m , " diye mnldand ve sonra: "... Peki ama Blent Ecevit'in C u m h u r b a k a n ' n a verdii mektubu ne yapacaz imdi" dedi. "Kontrgerilla ile ilgili mi bu mektup?" " O n a yakn," dedi Demirel: " B u n l a r ( C H P ve Ecevit'i kastediyor) olmam eyleri olmu gibi gsteriyor, olmu eyleri de olmam gibi... Btn bunlar (Erim hkmetinde babakan 45 44 Kontrgerilla savandan srerken bir baka k o n u srekli ba kede yer alyordu: Ecevit'in C u m h u r b a k a n Korutrk'e nce szl anlataklan, sonra da sylediklerini yazd metin. Ecevit'in Kk'e braka metinleri elde edemedim ama grme, o k u m a firsan yakaladm. ki paralyd yaz. lkinde Taksim meydannda vurulaca na ilikin ihbar yer alyordu. (Bir noda 'ihbar' aklayalm: Seimlerden nce Babakan Demirel, C H P lideri Ecevit'e bir m e k t u p yazd. Alnan istihbara ta gre-, C H P ' n i n yapaca Taksim meydanndaki mitingde Ece vit vurulacakn. C H P lideri bu mektubu alr almaz TRT'ye kotu. Bir baka partilinin konumasn, galiba genel sekreterin konumasyd, yayndan kartt, hazrlad konumay yayna aldrd. Konumasnda Babakan'dan ald mektuptaki suikast haberini aklyor, buna karn Taksim meydanndaki C H P mitinginde eiyle birlikte b u l u n u p konuacan ilan ediyordu. kontrgerillay." Bir olay anlata: "1974'te Ecevit M S P ile iktidar olunca ben 'imdi bulun kontTgerillay,' dedim. Milli Savunma Bakan Ha san Esat Ik, hsan Sabri alayangil'e gitti ve ' N e yapmak isti-' yor Demirel? Bizi ordu ile kar karya m getirmek istiyor,' de di. imdi yine zaman geldi, soracam Ecevit'e: 'KontTgerilla var m yok mu?' Toz d u m a n olacak etraf!" Ne yaplabilirdi? Yaplacak ilk i mademki konorgerilla so r u n u n u ortaya atan Koa'a, onunla grmekti. Koa, konrrgerillann yasal bir kurulu olmadn syledi; "Eer basavclk ya da T B M M soruturma aarsa 1971'deki g revi srasnda rendiklerini anlatmaya hazrd."

Bu aklamaya, gizliliin bu denli ihlal edilmesine Cernirei fena halde bozuldu. Suikat falan da olmad. Ecevit, 1978'de babakan olunca kendisine yazdan mektu bun ieriindeki M T yazsn grmek istemi ve grm. Bana "dz bir kt. Kimden geldii belli deil, altnda imza da yok," diye anlatt. Ne ki, M T ' t e n h e m e n her makama giden yazlar byleydi, ne balk, ne imza. Sadece konuyla ilgili not. Ecevit'e bu " M T gerei" acaba anlalmam myd?) Ecevit'in ikinci yazsnda ise kdn st kesinde "zel bil gi" ifadesi okunuyordu. Ksa her paragrafn bana yldz iareti konmutu. "Sz ko nusu rgt, gerilla ve kontrgerilla savatan iin, her trl yeraln faaliyeti iin planlar yapar ve insan gelitirir" paragraf dikkat e kiyordu. Bu paragrafn h e m e n alanda: "gizlilik iinde alr, demok ratik hukukun dndadr" yazlyd. Dier paragraflar: "1974'e kadar gizli olarak Amerikallardan mali yardm gr d. Amerikan askeri heyederiyle ayn binada alr. Amerikan mali yardmnn 1974'te kesildii bildirilmitir." "12 Mart d n e m i n d e sz ok geen ve konagerilla denen kimselerin bu rgte bal olma olasl vardr." "Bu rgtte iyi niyedi kimselerin dnda, grdkleri eiti mi ... Trkiye'deki iddet eylemlerinde kullananlann bulunabile cei gl olaslkar." " n k bu eylemlerden bazlar grnrdeki oluk ocuk tarafndan deil ancak gl bir rgt tarafndan dzenlenebile cek niteliktedir." "Bu rgtte grev alm, ynetici olarak alm kimseler den bazlannn emekliye aynldkran sonra da bilgilerini ve yeti tirdikleri elemanlan, siyasal eylemler iin kullandklarn gste ren belirtiler vardr." Yaz, o gnlerde bir gizli rgt, konagerilla konusunda bil46

gisi olmayan Trkiye iin ok artc, bir o kadar ilgi ekiciydi. Yaynladk ve byk grlt kopa!

"Mazi kalbimde bir yaradr"


Beklenen oldu. C H P lideri ile AP lideri arasndaki sz d ellosu kapsaml yazl aklamalara dnt. lk hamle Demirci'den geldi. Ecevit'in iktidara gelmesin den sonraki bir ay iinde gerekleen 350 terr olayna deini yor; 65 lm, 575 yaralama, 200 yerde padayc m a d d e ve 35 soygun olay olduunu anmsatarak saldnlarna geiyordu. Kontrgerilla k o n u s u n d a Ecevit'i keye skarmak iin der sine iyi alma. "Bir sredir Trkiye'de hayali sulular arandna," deini yor; ortaya anlan savlar gln buluyor, devletin resmi kurulu lar sulanrken hkmetin bann btn bu olanlar karsnda gnlerdir sustuunu sylyordu. Bu giriten sonra, "imdi konuyu ayoruz," diyor ve... C H P lideri ve Babakan Blent Ecevit'i darda brakacak kimi vurgulamalara geiyordu. Gemii Ecevit'in daha nceki konumalaryla canlandran Demirel'in saldnlarna tipik bir rnek verelim: "... 4 ubat 1974 tarihinde yani b u n d a n tam d r t yl nce, Ecevit hkmetinin programnn tenkidini yaparken, Demirel unlar sylemi: 'Halk Partisi Genel Bakan'nn seim konum a l a n n d a belirttii bir h u s u s var. Aynca, bu konu, Ak Gnlere adl seim beyannamesinin 173-174'nc sayfalarnda u ekilde yer almur: "Bir resmi devlet messesesi olan Milli stihbarat Tekilao'nn bu gibi ilemlerdeki rol inkr edilemeyecek kadar ortaya kmtir. Skynetim kanad alanda faaliyet gsterdii an lalan konagerilla diye bir rgtn faaliyeti btn dnyada du47

yulduu halde, resmi makamlarca zerinde bile d u r u l m a m n r " denmektedir. "'Halk Partisi Genel Bakan Sayn Ecevit'in bu ithamlar na Babakan Sayn Ecevit cevap vermedike ve itibanyla oyna nan milli messeselerin grev yapma hevesine ve evkine glge dren bu isnadar aydnla kavumadka devlet gvenliinin korunmasnda gerekten s k n d bir d n e m e girileceini belirt mek isterim. "'Milli stihbarat Tekilao'nm iddia edildii ekliyle olaylar la ilgili kanunsuz bir t u t u m u varsa, bunlar nelerdir? M T baba kana baldr. lke dnda balatlp paralelinde lke iinde y rtlen bu tahrip kampanyasnn u anda muhatab olan Sayn Ecevit'in kontrgerilla rgtnn kimler tarafndan kurulup faali yete geirildiini de Yce Meclise ve kamuoyuna aklamas la zmdr.' "O gn sylediklerim bunlard. Bu fikirlerim bugn de ge erlidir. "... ayet cinayederi devlet yaptryor ise geen bir ay zarfn da len 65 vatandamzn sorumlusu ve katili olmak suu bugn k hkmetin omzundadr... Hkmetin ban kontrgerillann ne olduunu, nereye bal olduunu aklamaya davet ediyorum. "Trkiye'de kontrgerilla diye bir tekilat var mdr? Varsa byle bir tekilat iddia edildii gibi bir cinayet ebekesi midir?.. Kimler kurmutur? Kimlerden emir almaktadr?.. " K o n u rtbas edilemez. " H k m e t i n ban ayrca, 7 Mays 1977 tarihinde Sayn C u m h u r b a k a n ' n a gnderdii mektupta ve ekindeki isnadan in kr veya dorulamaya davet ediyorum... imdi devletin btn bilgi ve belgeleri elindedir... "Davetime icabet ermeye herhangi bir mani yoktur ve im knszlk sz konusu deildir. Bunu yapmad takdirde zerime deni ben yapacam...''
4.8

Ve yant... Ama yle bir

31an.it

ki..

Ecevit, 3 ubat 1978'de Demirel'i yandad. Kontrgerillann isim babas ve 1973'ten beri bu konuda s rarl aklamalar yapan Blent Ecevit'in Demirel'e verdii yannn ilk cmlesi aynen yleydi: "... Yapam araarmalara gre Trkiye'de devlete dzen lenmi kontrgerilla resmen yoktur..." Bir efsane sona m eriyordu bu cmleyle yoksa muhalefet te sylediklerini iktidar koltuuna oturunca syleyememenin so nucu muydu? Ya da Ecevit'in dedii, yllardr sylediklerine ters den hesapsz kitapsz bir admn faturas myd? Fakat Ecevit bu cmlenin ardndan iine dt tezad ha fifletmeye alyordu: "... Ancak yle anlalyor ki evvelce devlet grevlerinde, nemli baz devlet grevlerinde b u l u n m u kimselerin yapm ol d u k t a n yanl bir tanmla ve bir adlandrmann ardndan bir yanl yorumlandrmann da bulunduu bellidir. Bu yanl yo r u m yapanlann, yanl uygulama yapaklar da bellidir. "Yerine oturmam, anlamn ieriini belli etmeyen talih siz deyimler kullanlrsa bunlarn yanl anlamalara ve sakncal uygulamalara yol aabilecei gz n n d e tutulmaldr. te Trki ye'de da d n k olarak oluturulan bu gayri nizami sava ve sa v u n m a kavram yle anlalyor ki, gemi yllarda lkemizin yi ne bunalml bir d n e m i n d e o yllarn baz sorumlulannca ie d n k olarak uygulanmnr. En kt olaslkla. "Da d n k olarak deerlendirilmek zere oluturulmu bu gayri nizam sava veya savunma modeli, gemi yllarda bel li bir bunalm d n e m i n d e maalesef ie d n k olarak kullanlmar..." Bu ve daha sonraki cmleler ilk cmlenin yaram oku gi derecek anlamda deildi.
49

Genel kan kesinlemiti: Ecevit 1970'lerin banda sylediklerini 70'li yllarn so n u n d a yalanlyordu! C H P lideri kontrgerilla tanmalarnn sona ermesini isti yordu. Kimden istiyordu? D u r u m akt. Demirci'den ve partisi nin, kontrgerillaya kar bayrak aan kimi parlamenterlerinden...

da TSK'y siyasal polemik konusu yapmak ve son gnlerin talih siz tartmalann, ileyen bir yaraya d n t r m e k amac gden oyunlarna gelmeyeceim..." Ne var ki, Ecevit'in bu sylemleri kontrgerilla konusunda ki 180 derece d n n rtecek deerde deildi. Demirel bir kez daha yandad Ecevit'i. Cneyt Arcayrek Aklyor dizisinin 1985'te yaymlanan ye dinci kitabnda kontrgerilla tartmalaryla ilgili yazdm ksa yomm o gnleri, hatta bugnleri yansnyor:

Sleyman Demirel gibi bir siyaset adamnn eline geen firsan tepeceine inanmak zor. stelik Demirel, kontrgerilla olaytn istedii mecraya sokmay baarm; Ecevit'e resmen kontrgerillann var olmadn syletmiti. Siyasal rakibini hrpalamaktan vazgemiyordu. Yine konu tu, Ecevit'e yine yklendi: "... Tartmay biz balatmadk" dedi: "Tartmay balatan kendisidir. imdi ise 'bu konuyu tammayalm' diyor. Bir taraf tan iddia, isnat ve ithamlan yapyor, birok masum kimsenin zerine amur aoyor, tereddder ve pheler uyandryor, sonra 'Buyurun, devlet imdi elinizdedir. ddia ve isnadannz belgele yin ve gereini yapn' dendii zaman, 'imdi b u n u kanarmayalm' diyor. " B u n u n adna 'Vur-ka' derler. Ne var ki, vurmutur, kacamayacakr..." Ecevit, ncekine gre daha saldrgan bir slupla Demirel'e yant verdi: "... Hkmetin banda bulunduu dnemlerde yaratt bunalmlardan ulusumuzun ektikleri yetmezmi gibi imdi mu halefette de ortal daha ok kannrabilmenin yollann anyor," diyordu ve Ordu'yu polemiklerin iine drmeye alnn sy ledii Demirel'e yle sesleniyordu: "AP Genel Bakan'nn, kendi kiisel hrs ve hnc urun
50

"... Kontrgerilla konusu siyasal alandaki savamdan sonra kapand. "Fakat bana gre kapanmad! "Kapanmad, nk bu ' s o n n ' zerinde yaplan onca ak lamaya karn gazeteci olarak bizler 'tatmin olamadk.' "Kontrgerilla neydi, ne deildi? Bugn bile bu sorular ke sinlikle yandayacak kandardan, belgelerden yoksunuz. "Gerekli belgeleri arayacaz, bulana dek bekleyeceiz..."

5i

Derin devlet nedir Sayn Ecevit?

Yllar geer sorun eskimez

"Blent Bey, derin devlet ne demek? Kimlerden oluur, ne zaman ortaya kar?" S o r u n u n zaman. Zira basnda derin devlet taramalannd a n geilmiyor. Demirel gibi bu konuda yllardr susan, siyasetin bin bir emberinden gemi bir siyaset adamndan derin devlet tanmlan dinlediimiz 2000'li gnler... Ecevit glmseyerek, "Herkesin derin devleti farkl," diyor Sabah muhabirine: " D e r i n devlet konuuluyor bugnlerde. Derin devlet yery znde yz resmen belli olmayan devlettir. Sayn Demirel skna yaad dnemleri sadece derin devlet olarak anlaayor. Diyor ki, 'Derin devlet, devlette zaaf olursa ortaya kar.' Buna kaalyorum. "Ama bugn (bugn dedii AKP'nin tek bana iktidar ol duu gnler) ylesine bir zaaf yoktur. Tabii sknalan var gn mzdeki h k m e t i n ama ne i ne de d sknalar derin devlet gerektirecek skntlar deildir. Yine de d u r u p dururken derin devleti konuuyoruz. Herkesin kendisine gre bir d e r i n devlet tanmlamas vardr. Ben derin devlet olayn o olay aktan de vam ederken yaadm. " D e r i n devlet kontrgerilladr. Ben o zaman da uyanlarda b u l u n d u m , cumhurbakanna d u r u m u anlatm... "... G n m z d e k i sknalar ise derin devleti yani orduyu harekete geirecek nitelikte deildir..." Ecevit, derin devleti Demirel gibi tanmlyor; yani, ona g re derin devlet (kontrgerilla) O r d u ' d u r .

)70'lerirt kontrgerilla konusu, yllar sonra yine konuu lan, nlan konu. rkiye'de ilk kez bu soruna deinen Blent Ecevit, 2000'li yllar Ja da ayn sorular yandamak zorunda kald. Ecevit'in, 2006 ylnn drdnc aynda Sabah gazetesin den Baliek Pamir'le yapt grme dikkat ekici ierikte. Ad geen, 1970'leri yaamam gen bir gazeteci. Kuku yok Ecevit'le konumaya gitmeden nce kontrgerillal gnleri ki mi kaynaklardan okumu. Ecevit'i alabildiine sktnyor. r n e i n yle diyor Ecevit'e: "... 'Siz kontrgerilla aklamasndan sonra babakan oldu unuzda olayn zerine gitmediniz. Size k o n u hakknda brifing verildii sylendi. Gerekten de kontrgerilla k o n u s u n d a tabir-i caizse ikna m edildiniz?' "Ecevit kendinden emin. 'Her ey iyi oldu. Devletin yaps salam, halkn yaps salam.' "Hayr, istediim cevap bu deil. Ne iyi oldu? Her ey der ken neyi kastediyorsunuz Blent Bey?' "Ecevit ayndan bir yudum alyor. 'yi oldu, her ey iyi ol du. Kontrgerilla aklamalarndan sonra ben babakan oldum. Dnsenize...'" diyor, arkasn getirmiyor. Ecevit, bylece babakanln -isteseydi- kontrgerillann nleyebileceini, ama nleyemediini anlatmak istiyor. "Dn senize," babakan oldum, engel olamadlar!

Eski babakan Ecevit, 1978'deki tartmalarda Demirel'i zo ra sokacak kimi belge ve bilgilerden yoksundu. iten gemi, hararetli tartmalar sona ermi. n n d e

52

53

belge niteliinde bir aklama duruyor Ecevit'in. ki lider ara sndaki gemite kalan tarnma bugn yinelense; 10 yl nce merkezi z e l Harp Dairesi olan kontrgerillann var olmadn syleyerek Ecevit'i keye sktran Demirel'i fena halde zora sokabilir. stelik Demirel'e kar kullanaca belge niteliindeki ak lamann sahibi nemli bir kii, nemli bir tank. Dokuz yl cum hurbakanl yap... Ad Kenan, soyad Evren! Meslei askerlik. Eski genelkur may bakan. Son grevi, cumhurbakan. C u m h u r b a k a n ol m a d a n nceki grevi, darbecilik!
v

bir kez daha dorulam oldu. Evren'in aklamalar Demirel'in zel Harp Dairesi perso nelinin kimi nitelikleri olduunu ve nceden bu nitelikleri ba ka olaylarda kullandn bildiini gsteriyor. Fakat aklamalarnn askerleri de arkasna alacan bildii . iin zel H a r p Dairesi'nin sylenen grevleri dnda "baka i lerde" kullanlm olmasn rahadkla reddedebiliyor. O da askersel aklamalarda olduu gibi, zel H a r p Daire si'nin lkenin bir blgesinin veya tamamnn igalinde halk ayaklandrmak, direncini glendirmek iin gayri nizami kuvvet olarak kullanlacan ieren ifadelerle tartmay baka bir dze ye ekiyor, tabii kontrgerillann varln kabul etmiyor, Kenan Evren, anlanna ald, Demirel'in zel H a r p Daire si'nin personelinden yararlanma istemini aklad blmleri daha sonra - 2 6 Kasm 1990'da- Hrriyet'e. yapn aklamayla dorulad. yle diyor o demecinde-. "... Benim genelkurmay bakanlm srasnda d n e m i n babakan Sleyman Demirel bana geldi. zel H a r p Dairesi'nin anari ve terrle mcadelede kullanlmasn istedi... Ben 'Olmaz' cevabn verdim. Demirel, 'Ama 1971'deki skynetim dne m i n d e bu amala kullanlmt,' dedi. Ben yine kullanlamayaca n syledim. Kanaatim o ki, genelkurmay bakanlm srasn da, bu tekilat grevi dnda kullanlmad. Ama belki, bana in tikal ettirilmeden, baz yerlerde gayri resmi olarak tekilattan ba z kiiler bu ie bulam olabilir. Bunu bilemem..." Bu ifadelerden kan kimi sonulara bakalm: Demek ki; TSK'da da " k o m u t a n " Genelkurmay Bakan'na haber veya bil gi verilmeden kimi kiiler "bu ie" bulaabiliyor ve rnein ba kentin bulvarlarn ssleyen afili bombalar 11 Eyll 1980 gn padyor, velakin ne hikmetse ayn bombalar 12 Eyll gn pat lamyor... kimi cinayeder birden kesebiliyor! Evren, bu aklamalaryla zel H a r p Dairesi'nin daha n55

Evren, yaymlad anlannn 4 3 1 . sayfasnda Babakan Demirel'le -12 Eyll'den drt ay n c e - 5 Mays 1980 gnk gr meini yle aktaryor: "... (Demire!) zel H a r p Dairesi'ndeki personeli terrisdcrle mcadelede kullanmamz ve onlarla ete sava yapmak sure tiyle ldrlmelerini, vaktiyle de bu tekilatn byle kullanld n syledi (1971'deki skynetim d n e m i n d e Kzldere olaylarn da kullanlan personeli kastediyordu). Bu hal t a n n a iddede kar ktm. Byk emeklerle kurulan bir tekilann grevinin bu olmadn, vaktiyle yanl kullanldn, ben genelkurmay ba kan olduktan sonra zel H a r p Tekilan'n esas grevine ynelt tiimi, tekrar kontrgerilla sylentilerinin ortaya anlmasna msa ade edemeyeceimi syledim." Evren Paa anlarn yaymlamadan ok nce, henz Kk'te iken Demirel'le yapt bu grmeyi bana anlatm, ben de ankaya kitaplarnda bu nemli any yazmnm. Kitap yaymlandktan sonra Demirel, Evren'in aklamatan n dorulamad, yalanlad. Byle bir grme olmadna gre byle bir istemde b u l u n m u olmasnn olanakszln kesin bir dille aklad. Oysa Evren, grmeyi ve neriyi anlarna da alarak olay 5+

eleri asl grevinden saptn kabul ve itiraf ediyor. Evren'in aklamalanna Demirel asndan bakarsak: zel H a r p Dairesi'nden yararlanma giriiminin yan sra, Evren'e bu istemi dile getirirken, - b t n Ban aleminin varln bildii kontrgerilla adyla a n l a n - zel Harp Dairesi'nin personelinin zel yeteneklerinden ve zel ilevinden haberi olduunu... ne a re, siyaset ve asker nedeniyle bu olgular her frsatta yalanlayarak gerei aslnda kabul ettiini gsteriyor. Nitekim-, iki lider arasndaki kontrgerilla savan -o tarih lerde- basn genelde Demirel aleyhinde deerlendirdi. Basnn byk blm Demirel'i, C H P iktidann ordu ile kar karya getirmekle suluyordu.

renmeye alt. Hatta bir demecinde "babakanl srasnda Ge nelkurmay bakanlna gelen Kenan Evren'i srekli sktrd halde istedii bilgileri bir trl alamadndan" yalanma. Evren'in "bakyoruz, urayoruz, ksa zaman sonra" gibi uyutucu yandar verdiinden ikyeti olmutu. Askerler -Demirel'in koutunda veya Demirel askerlerin k o u t u n d a - konuuyordu. Genelkurmay bakanlna arand gnlerde Orgeneral Ev ren'e kontrgerilla k o n u s u n u s o r m u t u m . Soruyu, "Kontrgerilla tabiri maksad kullanlyor" diye yandamn ve gerekesindeki mantk u cmlede saklyd: "Eer 'gerilla' dedikleri, anarist, asi veya ekya ise bu gibilerin eylemlerini bastrmak valilerin talebi zerine orduya aittir." Genelkurmay bakanln Evren'e devrederken grt

Yorumsal baklar ve anlarn derinliinde


Bir noktay belirtmek gerekiyor. Kontrgerilla tartmalarnn bandan s o n u n a dein hem Ecevit hem de Demirel, kimi aklamalan orduya ynelik olma sna karn, TSK zerine toz kondurmayan ifadeler kullanmaya zen gsterdi. Ecevit'in sylemleri ile Demirel'in sylemleri arasnda bir fark dikkadi gzlerden kamyordu kukusuz. C H P lideri, evet TSK'y srekli vyordu ama rnein "tesadfen varln ren dii" Genelkurmay'a bal zel Harp Dairesi ile ilgili kukular n, kayglarn ustaca sylemekten de geri durmuyordu. Demirel ise katyd. zel H a r p Dairesi'nden -1978'lerde d e - bir kez olsun sz ettiine rastlamadm. Sadece orduyu v yordu, o kadar. Hele kontrgerilla gibi bir rgdenmeyi ordu n u n bnyesinde barndrdn brakn sylemeyi, yannda sy lenmesine bile izin vermezdi. Ecevit, zel Harp Dairesi'nin nelerle megul olduunu
56

m Orgeneral Semih Sancar da ayn ierikte konumutu. Devlet ynetimi kontrgerilla k o n u s u n d a tam bir ikilik iin deydi. ki partinin liderlerinin anlaylar, grleri malum. Ama yakn alma arkadatan da ayn havadayd. rnein Demirel'in iileri bakanln yapan smet Sezgin, hk demi Demirel'den d m biimde kontrgerillann varln inkr ve reddederdi. Oysa Ecevit'in milli savunma bakan Hasan Esat Ik man tksal deeri yksek vurgulamalarla kontrgerilla olayna yaklar d. Rahmetli Ik'n bu konudaki szlerinin bir b l m n daha nce yazmtk. Tmyle karyd kontrgerillaya -1985'teki sy leimizde-, "Bir yabanc lkenin, Trkiye'deki harekedenmeleri yneltmeye, kanalize etmeye balamasn anlamak m m k n de ildir," diyordu. " l k e n i n hemen her yerinde ubesi var myd?" Ik, soruyu kesin bir dille, "Vard," diye karlarken u il gin bilgiyi de veriyordu: "... Ben bandaki generalle k o n u t u m . O kadar masuma57

ne anlattyordu ki... Haklyd. Ama ona gre C I A ' n m szm ol mas olanakszd. Bu rgtten emekli olanlarn grevlerini sr drdklerini biliyordu. o k tehlikeli bir iti..." " A B D (CIA) rgt finanse ederken nastl bir yntem kul lanyordu?" "... Amerikan yardmnda bir 'fasl* ile yolunu bulmu ol mallar..." Babakanl srasnda yapaca atklamalan lemitim. rnein, 1978'de Evren'le arasndaki bir olay anlatmt: "Sayn Evren'i zel H a r p Dairesi'nin tasfiyesi iin sknrdm. Bana hep yapyoruz, ediyoruz, tasfiye ediyoruz, dedi. Ama... ya plmad..." Yapmad Evren, demiyordu, "yaplmad," diye sorumlulu u genelletiriyordu. Bir baka syleimizde 1978'de kontrgerillann zerine faz la girmeyiinin eletiri konusu olduunu anmsattmda Ecevit; "Tabii" diye balad aklamaya: "... Bir yandan Genelkurmay' sknryomm, sonu alma ya alyorum. Ama, -bir terslii belirtmek istedii zaman yapt gibi gld- bir yandan da 'iimizdekileri' yantrmaya ura yorum. Babakanm, b u n u yapyorum..." C H P Milletvekili Sleyman G e n c ' i n kontrgerilla olaylarn aratrmak iin T B M M ' d e bir komisyon kurulmas nerisini reddetmesine bu aklama yeterli gereke olabilir mi? Olabilir. "Babakan ne yapsn, askeri yattrmak zorunday d " diyenler kabilir. Bir mantk, bir sindirme olaydr, aklamas herkese gre deiiyor. Fakat Demirci'den gelen ar ithamlara ve kanamayaca sorulara "yapnm aratrmalara gre Trkiye'de devlete d58 kontrgerilla tartmalarnn zerinden yedi yl getikten sonra, Ecevit'ten din

zenlenmi kontrgerilla resmen yoktur" diye yant da vermeme liydi... Artk kontrgerilla'l gnlerden derin devlet'li gnlere gei yoruz.

59

Derin devlete gei

gn baktnzda yrtme, yasama ve yarg organlarnn stnde dir. Yrtme, yasama organ iinden kar, onun bir parasdr. Dolaysyla yasama yrtmenin emrindedir. Yasama yrtmeyi denetler, yrtme yasamay denetlemez. "Ayrca yrtmenin iki unsuru; adalet bakan ve mstear yargy bamsz klan Hakimler ve Savclar Yksek Kurulu'nun

3 Kasm 1996 gn saat 19:25 dolaynda Balkesir karayo lu Susurluk ilesi yaknlarnda meydana gelen trafik kazas Tr kiye genelinde byk -ve hl sregelen- tartmalara yol aa. Kazada otomobilde bulunanlarn kimlikleri, meslekleri ve konumlar, medyann konuyu sahiplenmesi, taramalan giderek Urmandrd. Basnn olay "derin devlef'e balamas ve bu adla anmasyla tartmalar devlet-mafya-siyaset geni etrafnda youn lat. Susurluk kazas derin devlet deyiminin gndeme girmesine neden oldu. Bir bakma kontrgerilla, derin devlet adyla kabuk deitiri yordu. Derin devletin marifetleri kontrgerilla olaylarna oranla ok daha kapsaml. Kontrgerilla faaliyetleri devletin gvenilir bir ku rumuna bal bir dairenin snrlar iinde yorumlanrken; derin devlet, mafya (eteler), siyaseti ve devlete hizmet vermi veya ve ren insanlarla i gryordu. TBMM Susurluk Komisyonu yesi eski el Milletvekili Fikri Salar; "NATO yesi dier lkeler Souk Sava sonrasn da bnyelerindeki (bizdeki ad kontrgerilla) illegal rgtlenmeleri tasfiye ederken, bizim bunu baaramaymz, dolaysyla etelerle ba edemeyiimizi, hukuk devleti olma konusundaki srarmz kaybetmemize balyor." Bir dier gr yle: "12 Eyll Anayasas... derin devle tin gl hale getirilebilmesi iin yazlm bir anayasadr... Bu l keyi yneten nemli erk vardr. Yrtme, yasama, yarg. Bu60

yesidir, sz sahibidirler yani. Yarg ve savclar icazet almak zo rundadr. te bu yap 12 Eyll Anayasas'nn dourduu bir ya pdr..." 3 Kasm 2005'ten sonra ortaya karlan etelerin daha n ceki yllarda da var olduunu syleyen Salar'a gre; hibirinin Susurluk'la ilgisi kurulamad. Ekonomik skntlarla kar karya gelindiinde organize su ileme sektr (eteler) art gsteriyor. Derin devleti tarif ederken, "Ben" diyor; "demokrasinin, hukukun olmad, derin anlayn, Anayasa'nn zerindeki bel gelerin geerli olduu ortama 'Susurluk dzeni' diyorum. Arka sndaki gce de 'derin ilikiler'..."

Fotoraf
Susurluk kazasnn manzaras: Mercedes marka araba, makam arabas. ofr Hseyin Kocada, TC'nin gvenlik grevlisi. zerinde kan silah Zaire s tihbarat rgt'ne ait. Bir makam aracnn koruma koltuu, n sa koltuk, burada bir milletvekili oturuyor: -Airetiyle PKK'yla savat iin devletten yardm, belki de derin himaye gren- Se dat Bucak. Koruma koltuunda oturduuna gre kimleri koruyor? Herhalde arka koltuktakileri. Arka koltukta kim oturuyor? Katliam san, uyuturucu ka6

aks, devletin kimliini deiik adla kullanan biri; Abdullah ad. Yannda sevgilisi, imam nikhl ei veya baka bir ticaret erbab. Bu arac izleyen dier bir arata Haluk Krc gibi yine bir kadiam san, polisle yan yana oturuyor. Polisle polisin arad sulu yan yana. Bu manzara gazetelerde boy boy fotoraflarla sergileniyor. Akllan kartran olaslklar arasnda devlete bal insanla nn bir araya gelmelerindeki neden atklanamad gibi, bu g r n t n n arkasndaki olaylan devletin gerekletirdii - h l belgelenemiyor, kandanamyor. Kandanamayp belgelenemeyince manzaraya kukulan, e idi olaslklan, senaryolar ieren bir ad taklyor; Var ama var l kandanamayan, ancak derin kukulan b a n n d r a n "derin devlet" ad veriliyor. Deiik ilevleri olan ve neden bir araya geldikleri anlala mayan kiilerin bir ara iinde olmalar elbette ilgi ekici. Fakat kazay yapan 06 AC 600 plakal arabada b u l u n a n si lahlar daha fazla ilgi ekiyor: 9 mm Saddam marka bir tabanca. 9 mm Baretta marka bir tabanca, iki adet arjr, 10 adet mermi. 9 mm apnda Baretta marka tabanca ve bu tabancaya ait bir adet arjr, 45 adet mermi. 9 mm apnda Baretta marka taban ca ve bu tabancaya ait bir arjr ile 10 adet mermi. 22 kalibre Ba retta marka tabanca ve bu tabancaya ait iki adet arjr ile 12 adet mermi. 22 kalibre tabancaya ait susturucu. 9 mm apnda MP5 makinal tabanca, iki adet arjr ve 82 adet mermi. 100 adet 5,56 mm apnda BKC (Biksi) mermi. 100 adet 5,56 mm apnda mermi, sekiz adet 22 kalibre mermi. Bir adet ldak. ki adet if reli kilidi anta, ierisinden; 12 kalem temizlik eyas, iki adet In ternational Hospital ye karo, cep bilgisayan ve deiik kredi kardan. 06 AC 6 0 0 plakal ara adna dzenlenmi, Sedat Bu cak adna onayl 9514 seri nolu T B M M ara giri kara. 46 muh62

telif eya ve belge. 34 N U L sayl iki adet sac plaka. 1 Kasm 1996 gn akam saaderinde Kuadas O n u r a Oteli'ne gelen bu "grup"' geceyi kumar oynayarak geiriyor, 3 Kasm gn kk bir askeri birlii donatacak kadar silah ve m h i m m a t bulunduran arabayla stanbul'a doru yola kyorlar.

M T Mstean

Snmez

Koksal

imzasyla

Babakanla

gnderilen "inceleme" balkl rapor, bu " g r u b u n " gerisinde dev letin derin ilerde kulland eitli mesleklerden kiilerin bulun duuna iaret ediyor. yle: leri srlen savlarda ismi geen 59 kiiden 17'si hayatta deil. Dokuzu yalnzca isimleri ile tannan 59 kiiden drd po litikac, drd iadam, 14 u mafya ile b a l a n d olduklar ileri srlen eski lkc, bei TSK mensubu, 13' emniyet mensu bu, biri din adam, biri M T mensubu, ikisi ran orijinli, sekizi mafya balannl ve eroin kaaks olduklar iddia ediliyor, biri ofr, biri PKK itirafs, biri Suriye orijinli bayan, ikisi Krt ori jinli avukat, biri genelev iletmecisi. Rapor "ahslar aras ilikilere" deiniyor: "Yaplan ararma sonucunda kazaya kansan ahslara ili kin olarak, resmi grevli ahslann grevlerinden kaynaklanan doal irtibadan dnda, bugne kadar birbirleriyle, olay ve son rasndaki iddialar dorultusunda iltisaklar bulunduu yolunda herhangi bir bilginin kurumumuza intikal etmedii grlmtr. " B u n a karn basnda yer alan bilgilerle mtalaa edildiin de, iddialarda isimleri geen ahslar arasnda T a n s u iller ve ei, M e h m e t Aar, Haluk Krc, Sedat Bucak, brahim ahin, Korkut Eken, Hseyin Baybain ile halen l bulunan Abdullah ad, A h m e t C e m Ersever ve Tark m i t nem arzetmektedir..." Eyll 1996'da Aydnlk dergisi, "DYP Genel Bakan Tan63

su ier'in, baz M T , emniyet mensuplar ve lkclerin ieri sinde yer ald 'zel Su rgt' kurduuna ilikin iddialar ie r e n " bir yayn yapyor. M T bu iddialara da raporunda yer veriyor. r g t n 700 kiiden olutuunu, iller'ler, M e h m e t Aar, M T Kontr-Terr Daire Bakan M e h m e t Eymr, Emniyet Genel Mdrl M aviri emekli albay Korkut Eken, ze! Harekt Dairesi Bakan brahim ahin, lkc mafya eflerinden Alaattin akc ve Ab dullah ad gibi isimlerin, yer aldn yazyor.

sdendiklerinin araurlarak aydnla karlmasn zorunlu klyor.

Bu rgtn sdendii ileri nemseyerek geni biimde s ralyor gizli servis raporu. "Susurluk kazas ve sonras basnda yer alan iddialar ieri sinde... n e m arz eden bilgilere" de yer veriyor. Susurluk gndeminde, kaza ncesi ve sonras Abdullah ad ismi ok yerde, deiik tarihlerde yer alyor; ad pek ok olayn ba aktr. Gizli eylemlerin m i m a n ve sorumlusu...

16 Ocak 1998 C u m a gn C u m h u r b a k a n Demirel'le yaptm grmede bana sylediklerini buraya almay yararl bu luyorum: C u m h u r b a k a n Demirel: "Tansu iller h k m e t olduk tan (1993) bir sre sonra bana geldi. (Cumhurbakan eliyle ia ret etti) uradaki koltua oturdu. Ben terr iini zel Harekt Timleri ile zeceim, dedi. 'Bak,' dedim. 'zel timler gn gelir bana bela olur. Bunlara hakim olamazsn. H e r eit i gelir ba na. Bu memleketin iki ordusu yok. Terr bu orduyla zecek sin.' Girti." 1993'te Kk'teki konumasnda iller'in szn ettii "zel Harekt Timleri"ni C u m h u r b a k a n Demirel "zel T i m " diye adlandryor. Daha baka bir n o t da ilgi ekici: 30 Ekim 1993, "... il ler' ir zel nderdeki sayy 60-80 bine karmay planlad ha berleri geldi." (Baba'smm Kz-Byklere Masallar Kklere Ger ekler dizisinin alanc kitabndaki " O r a d a n buradan notlar, ama n e m l i " balkl blmden). Bu bilgiler (kontrgerillanm yan sra) zel harekt timle rinin veya zel timlerin nasl k u r u l d u u n u n , ne gibi grevler
64

n e m arz eden bilgi; "Susurluk kazas sonras balayan sorutur ma srerken a d ' n n ngiltere'deki dikkat eken ilikilerini" sapayor. ngiliz hkmetinin lkelerine ynelik uyuturucu trafii n i n n n kesmek amacyla a d gibi yabanclar kulland... M e h m e t Aar'n adalet bakanlndan istifasndan sonra -varsa ylan"iller zel rgt" yelerine damlan (kimilerini Aar'n imzalad) sahte kimliklerin, r u h s a d a n n , pasapordann geri toplanmas ve yelerinin ortalkta grlmemesi emrinin ve rildii... Dikkati eken iddialar.

lgin bir kimliin ilgin trafii


Abdullah a d ' n n M e h m e t z b a y veya M e h m e t zbey sahte kimlii tad ve bu kimlikle Londra ve ikago bakonso losluklarndan 1980'den itibaren kez pasaport ald, 1992 y lnda ahin Ekli adna dzenlenmi sahte pasaportla yurtdna kmaya ala bilgileri, gazete haberlerine dayanyor. Oysa a d ' n n ismi 1978-79 yllarnn takvim yapraklarn65

da srekli yer alyor. stelik o yllarn byk terr harekederini gerekletirenlerle birlikte. te C a d y l a ilikili takvim yapraklan: M e h m e t Ali Aca'nn Abdi peki'yi ldrmesinden, yalca lanmasndan ve askeri hapishaneden karlmasndan sonra ge lien olaylarda ad ismi srekli yer alyor. ok kanl bir d n e m . peki'den sonra: M a r t 1978'de Ankara Cumhuriyet Savc s Doan z, lkc brahim ifti ve arkadalan tarafndan l drlyor, Nisan'da H u k u k Fakltesi doenti Server Tanilli, evi n i n n n d e alan atele ar yaralanyor. Malatya Belediye Ba kan Hamido, ti ve bir ocuu, evine yollanan bir bombal pa ketin padamasyla ldrlyor. T e m m u z ' d a Hacettepe retim yelerinden Doent Bedrettin C m e r t ldrlyor. 9 Ekim 1978: Ankara Bahelievler'de yedi T P yesi, Abdullah a d ' n n planlad bir eylem sonucu, Haluk Krc ve arkadalan tarafn d a n ldrlyor. Krc TP'lileri hunharca kadederken ad d a nda bekliyor. (12 Eyll'den sonra): 20 Austos 1980, ad, Urfa Emni yet Mdrlg'nden M e h m e t z b a y adyla pasaport alyor. 8 Ekim'de yurtdna kyor. (imdi dikkat); 24 Ekim 1980, M e h m e t Ali Aca, svire Lucoma'da Hotel Krone'a yerleiyor. Otelde drt gn kalyor. (peki cinayetinden aranan) M e h m e t ener, O r a l elik ve... Ab dullah ad ile gryor. 22 ubat 1982-, Oral elik, M e h m e t ener, Abdullah at l Zrih'te uyuturucu kaakl suundan yakalanyor. 4 Mart 1982; Ankara Skynetim Komutanl 1 No'lu As keri Mahkemesi ad hakknda gyabi tutuklama karan kanyor. 8 Temmuz 1982; a d , T r k n t e r p o l ' n n isteiyle krm z bltenle aranmaya balanyor. 21 Eyll 1985; ad kendi isteiyle Papa Suikast davasn da tank olarak ifade veriyor. Federal Almanya Gizli Servisi'nin,
66

Aca'nn ifadesini desteklemesi ve suikasn Bulgar Gizli Servi si'nin ynlendirdii eklinde konumas iin kendisine para tek lif ettiini, O r a l elik'in suikastn gerekletii gn Viyana'da kendi yannda olduunu sylyor. Devam eden servenleri, a d ' n n devletten i aldn ve bunlar yerini getirdiini gsterdii gibi, derin devlede ili dl olduunu, yurtdna rahadkla kabildiini, yurtiinde ve dn da rahat hareket ettiini de kandyor. Devam edelim: 5 Haziran 1987; M e h m e t zbay Londra bakonsolosluu na bavurdu, pasaportunu kaybettii iin yenisini ald. 25 Kasm 1988; ad, Fransa tarafndan svire'ye iade edildi. 20 Mart 1990; ad, svire'de tutuklu bulunduu Zug ce zaevinden (bir sylentiye gre C I A ' n n yardmyla) kat. 27 ubat 1995; ad, M e h m e t zbay adna dzenlenmi sahte pasaporda Trabzon havaalanndan k yap. a d ' n n Azerbaycan'a gittii iddia edildi. 15 M a r t 1995; Azerbaycan Devlet Bakan Haydar Aliyev'e ikinci defa darbe giriiminde bulunuldu. Azerbaycan Meclis zelletirme Komisyonu yesi Ferman Demirkol'un ve Trkl Cumhuriyederden Sorumlu Devlet Baka n Ayvaz G k d e m i r ' i n adnn da kart darbe giriimi, C u m hurbakan Demirel'in Aliyev'e haber vermesi zerine nlendi. Azeri TV kanalnda Aliyev, olayda Trkiye'nin de sorum luluu olduunu syledi. Demirel'in Aliyev'e ricas zerine Demirkol zel bir uakla Trkiye'ye getirildi. Uakta Demirkol d nda ad ile birka arkadann olduu iddia edildi. 3 Eyll 1995-, z e l Harekt Dairesi Bakan Vekili brahim ahin, Abdullah ad ve bir grup zel timci, Ayhan Aka ve Zi ya Bandrmalolu'nun oullarnn s n n e t d n n d e bir araya geldiler ve biriikte gbek artlar. Bu olayn resimleri yaymland, 67

derin devlet etesi ve eteyi oluturanlann derin ilikileri kant lanm oldu. Kark ilerle geen bir yaam ve ad, 1 Kasm 1996'da son defa Kuadas'nda grld, 3 Kasm'da Susurluk dolaylannki kazada ld.

Abas'la k o n u m u ; nl MT'i yurtdna gnderilmi ve ASA LA'ya kar eylemler iin hazrlad rapor zerinde allma. Kontgerillann, son adyla derin devletin ASALA'ya kar operasyonlan bugne dein aklanmad, hep kaamak yandarla geitirildi. Ermeni cinayederine bir devletin, T r k devletinin ayn biimsellikle mukabele etmesi doal hakk deil mi?

Aratrmalar derinletike

karyor

Derinden yzeye kmann zorluu


Susurluk'tan sonra ortaya aalan kimi savlann pek ou ya yalanlanmad ya da dorulanmad. Ortada kald. Babakanla kimi konularda tavsiyelerde bulunan gizli servise gre, rnein iller zel rgt ad alanda faaliyederini srdrd savlanan kimi yaplanmalann, mevcudiyetinin olup olmadnn saptan mas ve bu sulamalarla balannl tm savlann doru olup olma dklarna vuzuh kazandmlmas gerekmez miydi, gerekmez mi? a d ' n n svire'de tutuklu bulunduu cezaevinden C I A Trkiye stasyon efi tarafndan kanld sav; "ileri ve Di leri bakanlklarnn svire'deki ilgili kurulularla yapacaklar koo r d i n e sonucunda akla" kavuturulamaz m? Bu olayn iyz anlalrsa a d ' n n danda da sadece Trkiye iin deil C I A iin de ala onaya kacak ve birok k o n u bu adan araurlabilecektir. Aylar gemi zerinde durulmam ama hl araarlmas gerekli olan bir baka konu: "Fethullah Glen'in, i l l e r i n kara para aklama iinde gizli orta olduu, Fethullah Hocaclann C I A ' n n blgemizdeki en nemli sivil toplum kuruluu olduu iddialarn" - r a p o r - "Maliye Bakanl mfettilerinin Fethullah G l e n ' i n mali kaydarn incelemesi ile ileri ve Dileri Bakanlklannn ilgili kurulularla yapacaklan koordine sonucunda zlebileceini" deerlendirmektedir. M e h m e t Aar, dokunulmazlnn kaldnlmas TBMM
69

a d ' n n emniyet rgtyle ilikileri "iddia aamasnda" kald. Susuriuk kazasndan sonra Emniyet Genel M d r Meh met Aar'm, "Hseyin Kocada'm ad'y gvenlik kuvvederine teslim etmeye gittiini, bu nedenle ayn arabada b u l u n d u u n u " aklamasna karn, Sedat Bucak'n "Kocada'm ad'y Meh met zbay ad ile tandn" belirtmesi Aar'm konuyla ilgili be yanlar ile eliiyordu. Ancak - M T ' e gre- mevcut birliktelik da hi a d ' n n Emniyet'le ilikisi olduunu aka ortaya koyuyor. M e h m e t Aar, Haluk Krc'yt tanyor muydu? Tanmad n ifade etti. Ne var ki, Hmyet'te Krc'nn nikh ahidi olduu nu gsteren fotoraf yaymlannca, b u n u "Vali vatanda ilikisi" erevesinde aklamaya ala. a d ' n n M e h m e t Ali Aca ile 1978 ylndan beri ilikisi olduunu Aca TV'lerde dorulad. a d ' n n eroin kulland laboratuvar aranrmalanyla sap tand. ASALA'nn T r k d i p l o m a d a n n kadetmesinden sonra bu rgte yaplan kar giriimler nedense kapal kald. Oysa 28 Austos 1982'de Devlet Bakan Kenan Evren, Genelkurmay Bakanl ve Milli Savunma yetkilileri ile ankaya Kk'nde bir grme yap. G r m e d e ASALA'ya kar yurtd operas yonlarn balaulmas karan alnd. Evren, d a m a d Grvit araclyla gizli servis adam Hiram 68

g n d e m i n e geldiinde, "bir deil bin olay yaadn" syledii ne gre; "Emniyetteki Aar ekibine bal olarak alan lkc mafya liderlerinden Abdullah ad ve ekibinin su rgt ieri sinde alp almad, sz konusu ekibin iddialarda yer ald gibi, M e h m e t Aar'n talimatyla, birok kiiyi ldrp ldrme dii, Emniyet Genel Mdrl iinde teekkl ettirilecek mu hakkik (soruturma) yetkisine sahip bir grup tarafndan, sz ko n u s u iddialarda ad geen ahslann ifadelerine bavurulmas su retiyle zme kavuturulabilecektir. "Nitekim (kumarhane ileticisi) m e r Ltf Topal'n ld rlmesi olaynda kullanlan silahlarda Abdullah a d ' n n par mak izinin bulunduu yolundaki emniyet tespiti, bu iddiann ksmen de olsa doruluunu teyit eder mahiyettedir." Aar, iller zel rgt ile ilgili daha pek ok sav yllardr incelenmemi, gerek nedir, aranrlmam. Derin devlet... Derin devlet! Pekl nedir, ne deildir ara tralm, gerekleri sergileyecek belgeleri bulalm... Ama kamuoyuna mal olan kimi savlann gerek yzlerini de aa karalm ki, derin devlete hizmet edenler ellerini kollarn sallayarak aramzda gezemesinler! Sormak lazm: Devletin iinde denetimsiz glerin varl... bu glerin devletin ihtiyalar dnda da kimi arzu edilmeyen faaliyedere yneldii... gvenlik kuvvederinin resmi gler dn da kimi elerinin de devlet grevi ad aknda kullanld... is tihbaratta ve rtl operasyonlarda okballn bulunduu, merkezi denetimin yeterii olmad saptand m? Bu sorular, s telik devletin gizli servisi tarafndan neden soruluyor? Hl yann aranan bu sorulann ieriindeki yanllardan, aksaklklardan veya eksikliklerden devlet a n n m deilse... ... Trkiye daha oook derin devletten, derin devlet olaylan n d a n sz etmeye m a h k m d u r . 1978'lerde kontrgerilla deyimi iine saklanan gerekleri or taya karma giriimlerinden sonu alnamad. zmir Milletvekili Sleyman Genc'in verdii nerge C H P grubunda kabul edilip T B M M bnyesinde bir aratrma komis yonu kurulabilseydi, kontrgerilla zerinde younlaan sorular belki b t n aynnnlanyla ortaya kmayacakt ama; konu zerin deki glgelerin hi deilse bir blm kalkm olacaka. Geri kontTgerilla duyarll C H P lideri Ecevit'le C H P milletvekillerinde ve basnn bir b l m n d e vard; ama genelde as kerin iinde bulunduu byle bir kavramdan basnn, aydnlann ou uzak duruyordu. AP dnemlerinde zaten konorgerilla ile uramak, neyin ne si kimin fesi olduunu araarmak akla bile gelmezdi. Bir baka dikkat eken nokta; Ecevit de Demirel de, kontrgerilladan sz edildi mi sanki az birlii yapmlar gibi orduyu ven demeler vermeye zen gsteriyorlard. Bylece konrrgerilla tartmalar nedeniyle o r d u n u n alnganlk gstermemesine ve ya orduyu bu savlardan soyudamaya alnklan gibi bir izlenim veriyorlard. 1973'lerden 2006'lara kadarki srete kontrgerilla ve derin devlet zerinde tartma, yakarma, yorum bol. Yazmlar ve... ki taplar bol. Ancak konttgerillann ve derin devletin ne ierikte bir r gt olduunu araurmaya geldi mi sra; siyasal azlar m h r l , kadrolar kar.

Gerei kim bulacak?

70

71

Gt7.it

rgtlenmeleri

Kaypak, kaak bir irdeleme!

zecek olanlara gelince...


A m k kontrgerillay zmlemekten vazgetik. Derin devlet nedir, bu rgte kimler can vermektedir ve bu tr bir rgt or tadan kaldracak ilk hamle eer bir aranrma komisyonu kurmak ise, bu giriimi kim yapacakar? Elbette bu grevi, siyasal iradeye sahip olan h k m e d e birlikte hareket ederek derin devletin a r a n n l m a s n a destek ya da ortak olacak ana muhalefet partisi ve partiler yerine getire cekler. yleyse... D n bir yana brakalm; bu sorunu aranrmak iin b u g n n ve olasdr ki y a n n l a n n iktidar sahiplerinin sy lemlerine gz atalm. n c e AKP lideri ve Babakan Recep Tayip Erdoan gelsin sahneye: Soru: Derin devlede tananz m, sizin tanmnz nedir? RTE: Valla, elimde b u n u lecek kumpas yok u anda. Ol duu zaman sylerim. Byle bir tanmn ierisine de daha ok ta bii emekli olanlar giriyor. Muvazzaflar pek girmiyor. Biz, o n u b rakalm yine emekliler yapsn. Soru: Ecevit, "tartmann, h k m e n iyi gittii bir dnem de gndeme getirilmesini yadrgadn" syledi? RTE: Doru. Bayram deil seyran deil meselesi, lzumsuz byle bir eyin gndeme getirilmesi... Trkiye, b u n l a n n 12 Ey ll ncesinde bedellerini ar dedi. Daha sonra yine benzer ge limeler oldu. Trkiye'nin n n e bu tr, insanmz da huzursuz eden, piyasalar da olumsuz etkileyen gndemler getirilmemeli. Bunlarla uramann anlam yok zaten... Gidin yoklamay yapn, kimse ne derin devleti ne de konttgerillay konuur, bilir... (Ak siyon dergisine demecinden, 18.C'.ZUU5) Ana muhalefet lideri Deniz Baykal: , Soru: Derin devlet bir kez daha alevlendi. Derin devlet ve ya Ergenekon, bu gibi yaplanmalardan sz edildi. Sizin derin devlet tanmnz nedir? DB: Benim byle bir tanmm yok. Derin devlet diye huku ki ya da siyasi bir kimlii esas almay reddediyorum. Byle bir ka b u l m yok. Byle bir anlay kabul ettniyorum. Soru: Yani byle bir yap da m yok? DB: Devlet gibi devlet olduu zaman derin devlet falan ol maz. Devlet gibi devlet, derin devlete izin vermez. Yani, b u n u salamak lazm. Trkiye'de bu noktada zafyederin olduu ve bir takm insanlarn kendilerini derin devlet yerine koyarak fiili yet kiler kulland grlyor. Bu ok salksz bir manzara. B u n u sanki devlet sistemimizin meru aamas, meru bir kurumlama gibi anlamak doru deil. Ben derin devlet diye bir ey kabul ettniyorum. Yani b u n u , hibir eyin mazereti olarak kabul eaneyi de doru bulmuyorum. Hele iktidardakilerin kendi aczlerini, kendi yetersizliklerini derin devlet kavram arkasna saklamalann hibir ekilde kabul etmi yorum. Soru: Siyasi hayaanzda derin devlet tanmn koyabilecei niz bir yapyla karlaanz m? DB: Karlamadk. Mdahaleyle karlasak, ihtilalle kar lasak. Yani fiili, aka, kaba h u k u k u n ihlaliyle karlasak. Bizi aldlar, meclisi kapattlar. Mecliste milletvekiliydik. Kapattlar, ev lerimizden aldlar, ailelerimizin, ocuklarmzn gzleri n n d e bizleri aldlar gtrdler, hapsettiler. Ne mahkeme karar var, ne h u k u k var. Hibir ey yok. Yapanlar kim?
73

72

Ben o n l a r d a n daha vatanseverim. Trkiye'yi ben o n l a r d a n daha ok severim. Trkiye'nin yararn onlardan daha iyi bili rim. Ama ellerinde yetki, yle takdir ettiler. Takdir ettiler ne ol du? Attklarnn t m devletin bana geldi. Kapattklar partiler tekrar kuruldu. Yaptklar yanllar Trkiye'yi byk skmalara soktu. Bugn geldiimiz etnik atma ortamndan, ite laiklikle il gili skntlara kadar t m n n alanda bu yanllar yatar. Yani ok yanl olmutur. O sreci yaadk tabii. B u n u g ryoruz. Derin devlet falan deil. Niye devlet olsun onlar, devlete kar onlar, hukuka kar onlar. O darbe. Darbe olay var. Darbe ek linde kmadan fiili darbeler, kk ite boyun bkmeleri, burma lar, ke banda rktmeler, yldrmalar. Bunlar oluyor. Bizde bunlar olmad. Biz aka darbe ve ihtilal dnemini yaadk. Bunu ben merulanrmay ve bir tahlil kategorisi haline ge tirmeyi dorusu iime sindiremiyorum. Bu bir teslimiyet gibi ge liyor, bir acz gibi geliyor. yle bir ey olmaz. Herkes aka kacak hukukunu, dayanan ortaya koya cak. Yapmak istediini koyacak ve greceiz. Yani karanlk d nemlerin, alacakaranlk siyaset dnemlerinin uygulamalarm merulaarmak, esas almak sz konusu olmamaldr... (Krmz Koltuk, S t a r T V , 18.06.2006) rnein Demirci'm, Ecevit'in kurduu derin devlet-ordu ilikisini, derin devletin varln reddeden, yaananlara baka gzle bakmay yeleyen bir gr.

MA: ... Baka tarifler de var ama biz yle tanmlamayz. Bi zim tarifimize gre udur; devlerin iindeki mekanizmalar, ken dini koruma mekanizmalar o kadar olgunlamar ki, kendisini tehdit edecek bir d u r u m u bu mekanizmalarla engelleyecek gc kendi iinde vardr..." (Yerel TV'lerden birindeki konumasn d a n , 13.07.2004)

Eski babakan, A N A P Genel Bakan Mesut Ylmaz: Soru: Derin devlet ne zaman glendi? MY: Trkiye'de derin devlet var denebilir. A m a eskisi ka dar aktif deildir. Tansu iller'in babakanl zamannda hu kuk devleti konusunda yaplan dikkatsizlikler derin devlet denen ahs ve gruplar glendirdi. Derin devlet denen gler eski gvenlik glerinin arasn d a n ka. Bu yaplardan ksmen mafya gruplar olutu. H u k u k devletinin kurallarnda yaplan hatalardan dolay ortaya kan gruplan sonradan kontrol ermek zotlayor... (Der Spiegel dergisi ne verdii rportajdan, 09.06.2006)

Bu sylemleri nasl yorumlayacaz? Babakan Erdoan, derin devlet tanm yapmaya yanama d gibi derin devlet sorusunu - maymunlar biimselliindegrmedim, iirmedim, konumadm slubuyla yandyor. Derin devlete gemite kalm izlenimi vermeye alyor. Byle bir anlay iinde olan siyaset adamndan derin dev

DYP Genel Bakan M e h m e t Aar: Soru: Sizce derin devlet nedir, ksa bir tarifini yapabilir mi siniz? 7+

let tanm, derin devletin varl ve ieriindeki olaylan aydnlat ma uras bekleyebilir misiniz? C H P gibi devlet kuran bir partinin genel bakanln ya75

pan Deniz Baykal'n, derin devletin varln yadsmas ve "Yok byle bir kurulu, hatta anlay" diyebilmesi hayret verici. Darbeler, ihtilaller, hukuksuz bir d n e m vs. Bunlar do ru, ama bir baka doru d a h a var: zmlenmeyen cinayeder, olaylar! Baykal ne yapyor? Dorudan askerin marifeti diyemedii dnemlerden sz ayor. Derin devlete hukuksallk vermeyi asla kabul etmiyor. Bu anlay iinde olan bir siyaset a d a m n d a n , derin devleti aranrmaya ynelik bir aba veya giriimi destekleyen bir hareket bekleyebilir misiniz? M e h m e t Aar: Brokrad sresince derin devlet iinde b u l u n m u , derin devlete hizmet vermi, ykseldike bu kadro n u n iinde grev datan kii d u r u m u n a gelmi. Bu yaam bi iminden siyasete gemi bir kiiden derin devletin gizemli yn leriyle arannlmasna evet demesini, desteklemesini bekleyebilir misiniz? Bu insanlar bugn siyasetin deiik alanlannda ama yann iktidar olabilirler. iktidar, n e m s e n e n kimi konularda desteklemek, uyarmak veya engellemek d u r u m u n d a da olabilirler. Devlet iinde derin devletin olmas gereine inanan ya da varln bilen ama yokmu gibi davranan siyasetilerden, derin devletin marifederini ve iyzn aranrmaya yeil k yakmalan n bekliyorsanz... o o o k beklersiniz! Derin devlede ilk karlama. (15 T e m m u z 1993, Saat 18:30) Nbeti yaverle yan yana, ama k o n u m a d a n , C u m h u r b a k a n ' n n koridorun sonundaki alma odasna kadar yrdk... ... Yaver kapy aa. "Misafirimiz geldi" dedi. Beni buyur em. C u m h u r b a k a n Demirel ayaktayd. Elimi ska. Kar d u v a n n n n d e Evren'in alma masas. Ayn yerde; zerinde tek bir kt paras bile yok. Anlalan Demirel kullan myor. Belki resim ektirirken oturuyor Evren'in zal'a, Ozal'n Demirel'e brakt koltua. M a s a n n h e m e n sa tarafnda Ozal'n oyunca bilgisayar. Demirel'in elini srmedii aygt Daha nceki iki cumhurbakanna hizmet veren masada oturmuyor Cumhurbakan, geni, ayaklan ksa, byke bir kol tukta oturuyor. n n d e dikdrtgen bir masa. Yannda telefonlar. Masann iki yannda, Demirel'in koltuunun sanda ve solunda iki kk koltuk. Solundaki koltuu gsterdi, o t u r d u m . Yaver'e ay gndermesini syledi. Nbeti yaver kapy kapatma ki... Demirel sa eliyle henz gzden yiten yaveri gstererek: "Devlet bunlar," dedi.

Kontgerilla'dan derin devlet'e

Ordu ykleri
Demirel daha konumaya balamadan; yaveri gstererek
76
77

"Devlet bunlar," demekle neyi anlatmak istiyordu? Dorusu cmleyi ve anlatmak istediini o anda yorumlayamadrn. ardm itiraf etmeliyim. Demirel'in T S K ile ilgili grlerini kimi zel, kimi resmi toplantlarda dinlemitim. Kimi komutanlan, tabii darbe yapan lar o r d u d a n soyudayp, orduyu verken, darbe yapan komutan lara salvolar yadrrd. "Devlet bunlar," diyerek askerleri kafasnda ayn bir yere mi koyuyordu? Yoksa o r d u n u n btnyle her zaman ve her yerde "devleti elinde tuttuunu" mu sylemek istiyordu? Ya da siyasal yaam boyunca yadsd bilinen bir olguyu artk kabulleniyor muydu? Demirel artc sylemine bir ey eklemedi. Ben de soramadm.

"Ben onlara hayr veya evet demedim, yle cevap verdim: "'Siz Hristiyansnz, biz Mslmanz. Tek Allah'a siz de inanrsnz, biz de inanrz. Allah tektir: Lailaheillallah. Ihlas su resinin birinci ayeti "Kul hvallah e h a d " der. Allah tektir, y le olunca hepimizi ayn Allah yarattna gre, imdi diyelim ki Allah, Alman millerini yaratm, onlar bir ordu kurmular. ngi liz milletini yaratm, onlar da bir ordu kurmular. "Trkiye'ye gelince: Allah evvela orduyu yaratm, sonra -haa, Allah hatadan mnezzehtir- bakm bir eksiklik oldu, bunlar iin de bir millet yaratm.' Adamlar birbirierine baktlar, bastlar kahkahay..."

Demirel, 1991'de orduya nasl baktn irdeliyor: " B u lkenin silahl kuvvederinin, bu devletin iindeki yeri nedir? Silahl Kuvveder millet iradesinin stnde deil, millet ira desinin emrindedir. Trkiye'nin messeseleri yerierini, grevleri

Eve geldiimde hl "Devlet bunlar" cmlesindeki gizemi zmeye alyordum. Kk yaz odamdaki dosyalardan nodarm kardm. Bu kk cmledeki gizemi zmeyi nmzdeki gnlere braktm ve Demirel'in ordu ile ilgili yklerini bir gn lazm olur diye bir kenara ayrdm. te Demirci'den bir ordu yks: "... Bana 1981 Mart'nda (12 Eyll darbesinden sonra siya set yapamad ilk yllarda) eitli milletlerin parlamenterlerinden yirmi kiilik bir heyet gelmiti. Sekreter ve yardmclaryla birlik te krk kii. "Soru sordular, dediler ki: 'Biz btn yerlerde konutuk. Sizinle de konumak istiyoruz. Sizin memlekette o r d u n u n ikide bir devlet idaresine el koymas, o r d u n u n ilahi bir hakk mdr?' 7&

ni, yetkilerini ok iyi anlam olsalar, hibir problemimiz olmaz. "Ama kurumlar kendiliklerinden kendilerine yer, grev, yet ki fan edederse o zaman curcuna balar. O zaman o, devlet de il, kargaa olur. Bizim devletteki skntlar da oradan geliyor. 'Efendim, t Hizmet K a n u n u ' n u n 35. maddesine gre...* yi ama o k a n u n u n bir de 4 3 . maddesi var. 35. madde 'Cumhuriyeti ko rumak ve kollamak, derken, 43. madde 'siyasede uramayn,' di yor. Ayn kanunda 35. maddenin yle anlalamayaca yazl. " A m a Trkiye b u n l a n alklad iin mdahaleler oluyor. Sonra da zararn ekiyor. Bunlar ak ak tartlmyor da. Be n i m rprmam odur. Gelin hibir kt niyete katlmadan, kim seyi ktlemeden, b u n l a n tartalm. TSK'y kk drmek kimsenin aklndan gemez. Grevi bu olsun demek kimsenin aklndan gemez. 79

"TSK'nn yeri, grevi, yetkisi ok iyi tayin edilmeli. Baknz bugn TSK'nn kime bal olduu dahi muallaktadr. Anayasa babakana kar sorumludur der. 'Baldr' demez. Bu Anayasa'da 'baldr' lan yok. te bu da bizim devletin byk mesele lerinden biridir..." (Sleyman Demirel; slam, Demokrasi, Laik lik, s. 120). Kukusuz Demirel'in -1991'deki, henz yedinci kez iktidar olmadan- kendine zg saptamalar dorudur ve gerekidir. Bir soru var ki, gerei ve dorular glgeliyor: Demirel, 1965'te tek bana iktidara geldii zaman, 27 Ma ys 1960 mdahalesinin, yaknd Hizmet Yasas'ndaki altn izdii maddelere gre yapldn bilmiyor muydu? Biliyordu! 12 Mart 1971 mdahalesine kadar alt yl tek bana ikti dardayd, bu maddeleri deitirmek iin parman oynatmad. 12 Mart'tan sonra Demirel aralklarla tekrar iktidara geldi. 1980'e kadar... Yaknd bu yasalan deitirmeye girimedi bile. 12 Eyll darbesinden sonra siyasal yaamn srdrd. 1991 seimlerinden sonra Erdal nn'nn SHP'si ile yeniden iktidar oldu. Babakan oldu, bu yasalan deitireceini ima bile etmedi. Yedi yl grev yapa ankaya Kk'nde iken bu yasalarn deimesi gereine deinmedi... 1993 ynda cumhurbakanlnn ilk aylarnda yaveri gs tererek, "Devlet bunlar," derken neyi sylemeye alyordu? Sabah yazan, 2 Nisan 2005 cumartesi gn, alt kez iktidar dan giden, yedi kez iktidara geldiini syleyen Sleyman Demi rel'in "derin devletle ilk tanmasn" kendisine yle naklettii ni yazd: ... Sleyman Demirel '14 Ekim 1974'te seim yapld' diye sze balad. Seim 'Senato te bir yenileme' seimi ile 'milletvekili ara' seimiydi. Adalet Partisi senato seiminde yzde 47 oy ald. Milletve kili seiminde yzde 55. Ve Babakan Blent Ecevit, Meclis'te ounluu olmasna ramen, ankaya'ya kt. 'Trkiye'yi ynetmek AP'ye der' de di. stifasn sundu. - Sonra? "Byklere Masallar Kklere Gerekler" adl 11 ciltlik dizinin alnc kitab olan Etekli Demokrasi'de yazdm "Devlet bunlar", bir anlamda derin devletin ilk tanmyd. 1993'n zerinden 12 yl, anahtar cmleyi yaymlamamn zerinden drt yl getikten sonra Sleyman Demirel -yazar Ya-' vuz Donat'la yapt syleilerde- 'devlet bunlar'dan derin devlet'in tanmna geti: "Derin devlet Ordu'dur," dedi.

Devlet bunlar'dan...

derin devlet'e

- Cumhurbakan Korutrk de hkmeti kurma grevini bana verdi. Meclis'te 149 milletvekilimiz vard. Ancak aznlk hkmeti kurabilirdim. MHP ile MSP dardan artsz destek verdiler. - Sonra? - Hzla ie baladk. Ama baktm bir ey var. Daha nce grmediim bir ey. Farkl bir durum.

Demirel, bana 1993'te yaveri gstererek syledii "Devlet bunlar" cmlesinin anlamn 2005 ylnn nisan aynda aklad. 1993'teki iki szckl cmleyi ve bu cmlenin ieriine ili kin kiisel yorumlarm, 2001 ylnn ubat aynda yaymlanan 80

- Neydi? - te o derin devletli. Derin devletin varln o zaman fark ettim.

rel? Hl yandanmayan bir soru. Ya kendine ok gveniyordu; aznlk ama tek bana bir h k m e t Ortak yok. Diledii gibi alacak ve lkenin iine dt ekonomik, sosyal sorunlarla terr ve anariyi zmleyecek! D u r u m u 26 yl sonra zediyor Demirel: "Trkiye bir topak ekere, bir kak yaa muhta. Bir bardak mazot yok." 24 Ocak

Burada akla taklan bir sorunun yannn aramak gerekiyor. Ecevit, A P ' d e n kopard 11 milletvekili ile ounluu salayp h k m e t olduktan sonra, ara seimlerde C H P ' n i n hezimeti ze rine, Trkiye'nin o zamana dek grmedii demokratik bir kura l iletti. ankaya'ya kt, C u m h u r b a k a n Korutrk'e istifasn ver di; verdi ama byle hareket ederken acaba 149 milletvekilli A P ' n i n hkmeti kuramayaca gibi bir varsaymdan yola km olamaz myd? Demirel'in dier partilerle - M S P ve M H P ile- temaslardan sonra hkmeti kurmamas -o gnlerdeki aklamalara gregl bir olaslkn. Ortak bir hkmet kuramayacan anlayan Demirel ankaya'ya grevi iade edebilirdi. Bu olaslk gerekleirse ankaya, hkmeti kurma grevi ni tekrar C H P lideri Ecevit'e verebilirdi ve Meclis'te yeterli o unluu olan C H P , hkmeti tekrar kurabilirdi. Fakat Demirel, Milliyeti C e p h e hkmeti kurma yerine tek bana aznlk hkmeti kurmay yeledi. Aznlk hkmetini M S P ' n i n ve kk parti M H P ' n i n dandan destei ile kurabilir, gvenoyu alabilirdi. Bu yolu seti. Oysa M S P Genel Bakan Necmettin Erbakan, daha ilk gn AP aznlk hkmetini dandan ama kerhen destekleyecei ni ilan etti. DemirePe d a n d a n destekle h k m e t o l m a n n olas zorluklann anmsatt. Neye gvenerek h k m e t olmaya talip oldu, M S P gibi bir partinin desteiyle aznlk hkmeti olmay nasl gze ald Demi
82

kararlann aldran gerekler... "Hkmeti kurdum," diyor Demirel, "ama devlet ilemi yor. Skynetim var, ama stanbul'da kan gvdeyi gtryor. Trkiye'nin pek ok yerinde skynetim var, ama asayi bozuk." "Sayn komutanlar," diyor: "Skynetimden sorumlu olan hkmettir. Fakat iler yrmyor. Huzuru salayacaz ve b u n u h u k u k u n iinde kalarak yapacaz. Bu grevin yaplmas gereki yor. Son szm udur: Yapamayanlar gider, yapabilen kalr." 1979'un Nisan ay... I 9 7 8 ' i n T e m m u z aynda ordu yneti me el koymaya karar vermi; ancak " a r m u d u n pimesi iin" bu tarihteki (ad Bayrak) mdahaleyi ertelemi. Demirel hkmet olmu, alyor, komutanlarla bu sy lemlerle konuurken askerler hibir eyin dzelmeyeceinin bi linciyle mdahaleye hazrlanyor. Eski cumhurbakan, barajlar kral olduu kadar darbelerle nl bir eski babakan... H e r sz edildiinde inkr ettii, doru deildir diye kar kn bir gerek van Aznlk hkmetinde Dileri Bakan Hayrettin Erkmen ve AP senatrlerinden M e h m e t Yardmc gibi szne inanlr AP'liler, Demirel'e; Genelkurmay Bakan Evren ve kimi komutanlar la yapdklan konumalarda edindikleri -mdahale olaslyla il gili- kanlar aktardlar. rnein Erkmen, komutanlarn M S P gibi dinci bir parti nin desteindeki aznlk hkmetinin baanl olamayacan sy lediklerini, seimle gelecek tek bana bir parti iktidannn baa83

rh olabileceine inandklarn Demirel'e aktardn bir gazetede aklad, bana da syledi. Demirel "Seim yapmazsak ne olur. " diye sormu Erkmen'e, o da u yann vermi: "Seim yapmazsak O r d u ' n u n seyirci kalmayaca kanaati uyand bende." B u n u n zerine Demirel Erkmen'e yle demi: "Hayr, biz istediklerini yapyoruz, bize kymazlar!" Erkmen, "Bu k o n u m a n n zerinden bir hafta getikten sonra 12 Eyll mdahalesi oldu," diyor.
7

etmiyordu: "Darbeler hep Demirel'in zamanna rast geliyordu, bu kez, mdahalenin Demirel'e rast gelmemesini istiyorduk." , /, - .r* <;< ' * .;- >

Derin devlet - Askeri


Derin devletin varln son h k m e t i n d e fark ettiini sy leyen Demirel, derin devletin - o r d u n u n - nasl hareket edecei ni bilecek durumdayd oysa. Hl kontrgerilladan sz etmemeye zen gstermesine kar n, 26 yl sonra derin devletin kimliini ortaya koyan aklama lar tarihsel deer tayor. Demirel, "Yasal dzenleme gerekiyordu. Meclis'ten yasa geirerniyorduk," diyor ve ekliyor: "... Derin devlet derinden derine alyordu..." Daha sonralan baka gazetecilerin derin devlet nedir, sorulanna u yama verdi: " D e r i n devlet, askerdir." Demirel'in btn a n l a m l a n . . . l 2 Eyll sabah askerlerin ynetime el koymas... eiyle bidikte Hamzakoy'a gtrl... askerin ynetime el koymasndaki gerekeler... derin devletin... T r k Silahl Kuvvederi olduunun k a m a . Blent Ecevit de kontrgerilla ile derin devleti birbirinden ayn yorumlamyor-, isim vermiyor a m a askerin derin devlet ve konn-gerilla olduunu h e m e n btn aklamalannda sezdiriyor.

12 Eyll mdahalesinden nceki gnleri, 12 Eyll', Orge neral Kenan Evren'le birok kez konutum, sylediklerini kitap larda yazdm. Bir grmemizde eidi konulara deinirken Evren Paa-, "... Bir iki kere ben mdahale yapacamz 'onlara' bildirdim..." dedi ve anlam: "... Bir kokteyl partide idik. DP zamannda milli eitim ba kanl yapan Celal Yardmc'nn AP'den senatr olan kardei M e h m e t Yardmc ile konuuyorduk. Austos ay idi. Ben 'le rin iyi gitmediini' sylyordum. ileri bakann (MSP) istifa et tirdiler, hadi neyse. imdi sra dileri bakanna (Erkmen'e) gel di. Ama btnyle hkmeti ilgilendiren ulusal politikadan t r dileri bakann bir h k m e t brakamaz. stifa ederse eder, diyemez. Hkmetin istifa etmesi gerekir, dedim ve sonra ekle dim, 'Yoksa gerekeni yapmak zorunda kalacaz,' dedim. "Yardmc ne demek istediimi anlad. Sarard ve telalan d. Bana, 'Bu sylediklerinizi onlara syleyebilir miyim?' diye sor du. 'Evet,' dedim." Bir baka notu yazmadan gemeyelim. Bir baka vesile ile konuurken Evren Paa, byle uyanlarla Demirel'in istifa etmesi ni salamak istediklerini sylyor ve fakat, bir ek yapmay ihmal
84

Derin devletin asker olduunu ve ne zaman "kurtanc rol" sdendiini Demirel b t n aklamalannda anlaayon "... tleyen devlet, halkn devlete olan gvenine bal. Bu olmazsa halkn demokrasiye olan gveni de sarslyor ve ynet5

mek zorlayor. Yine derin devlet (ordu), devreye giriyor..." 1980 ncesi tabloyu "leyen devlet, ileyen demokrasi, ile yen ekonomi... Ama bir trl devleti iletemiyoruz" diye aklaya rak derin devletin harekete gemesine bir gereke vermi oluyor. Donat soruyor D e m i r d e : "Tek cmleyle zedemek gerekir se derin devlet nedir?" Yant- "Derin devlet, normal devletin raydan km halidir." "Devlet neden raydan kar?" "Korkudan! (Ne korkusu?) Korku... O s m a n l ' n n dalma s sonucu... Cumhuriyet'i kuranlarda bu korku hakim... (Arka d a n Demirci'den yllarca dinlediim sylemler geliyor. 1912 Bal kan Sava sonrasnda yaymlanan Halaskar Zabitan Beyanname si ile 27 Mays 1960 beyannamesinin ilk cmlesinde ayn anla y) Hufre-i inkraz... pene-i izmihlal... Yani (lkenin yneticiler elinde) u u r u m u n k e n a n n a gelmesi... kn penesindeyiz... Osmanl yklnca bu iki korku zihinlere yerleti ve zihinlerden hi kmad. "Derin devletin kkeninde bu korku yatar. k n pen esine dtk, kalkn ey ehli vatan... Devlet kyor biz kurtarverelim. Olay budur."

Bir baka tanmnda, "demokratik istikrar korunamazsa... y netimde zaaf belirirse..." derin devletin devreye gireceini sylyor.

2 0 0 2 ' d e n bu yana kafamzda kvrlan bir soru var. stelik bu soru Mays 2007'deki cumhurbakanl seimi ve Kasm 2007 'deki genel seimle daha derin kayglara yol ayor. Soru u: Ya laik demokratik cumhuriyede ilgili istikrar ko runamazsa... yneticilerde laik cumhuriyete kar zaaf belirirse? Bu s o r u n u n (soran da yok ya) yantn vermiyor Demirel; oy sa 2006'larda 2007'ye kaygyla bakanlar bu soruya yant anyorlar.

Derin devletin T S K olmadn d n e n veya olamayaca n syleyenleri yalanlayan... Demirel'in derin devletin asker ol d u u n u vurgulayan sylemlerini dorulayan tank nl bir isim: 12 Eyll mdahalesinin lideri, genelkurmay bakan iken mdahaleyi hazriayan, eski cumhurbakan emekli Orgeneral Kenan Evren! Derin devlet ordu mudur, diye sordular, duraklamakszn yandad: "... Sayn Demirel doru sylyor" dedi ve: " D e r i n devlet biziz. Devlet zaafa uradnda el koyanz!"

"Derin devlet biziz, devlet zaafa uradnda el koyarz"

Deneyimli Demirel, b u g n e de atf yapyor 2005'te N T V d e katld bir programda. "Bizim lkemizde iki devlet var. Bir derin devlet var, bir devlet. Asl olmas gereken devlet yedek, yedek olmas gereken devlet asldr..." Ve yle diyor: "... Ufak bir zorlukla karlanca sivil devlet devreden k yor, derin devlet (ordu) devreye giriyor..."
86

Bu ak itiraftan sonra -sanrm- derin devlede ilgili gizli servisler ve darbelerin yklerine geebiliriz. . Ankara, Eyll 2006
7

M'den gnmze dein darbeler

Darbelere 2500 yl nce rastland. M 700 yllannda eski Yunan'da asillerin yzyllar boyu sren egemenlii sona erdi. Denizyollar kefedilmi, lkeler ara s ticaret balamt. Ticaret yoluyla gelen servet, lkenin sosyal ve siyasal dzenini deitirecekti. k a d a n ellerinde tutan asiller, i ve ticaret alannda birden etkin olanlar yadrgadlar. Atina, iki byk kampa aynld. Top raa bal kalanlarla, denizlere alanlar arasnda balayan kavga lar darbelere yol aa. rili ufakl darbeler ite byle balad. Yntem basitti: Birka tahriki n e geer, bir ksm halk ayaklandm, elde mzraklarla nemli kiilerin evleri baslr, darbe yapanlara kar olanlar ya ldrlr ya da kent dna srlrd. Darbe birka saat iinde tamamlanr ve "iktidar el deitirirdi." Bir gn beklenmedik bir olayla karlald. Darbelerin gn lk ilerden olduunu gren halk, bu kez lidersiz bir ayaklanma balatt. Deiik parti yneticileri tehlikeyi grdler ve hepsini sprecek bir ihtilalle karlattklann anladlar. htilali geitirmek iin bir " h a k e m " aradlar. Hakem, hi bir snfn adam olmayacakn. Ad Solon'du. n l yasalann yapa, kar karya gelenlerin arasn buldu. Dzen yeniden kuruldu. Solon, Asya'da on yl srecek ge ziye ka. i rahata, "kavgann" sona erdiini sanyordu. M 560'ta d n d n d e halknn Angora'da birbiri ile yi ne dvtn grd. Yanlma: Ankara, 5 ubat 1989 "Atina yeni bir i savan eiindeydi." 9i

DARBELER VE GZL SERVSLER

O tarihlerde Atina'da Pzistrat adnda bir asker yayordu. Zaferler kazanm bir komutand. Asildi ama asillerin Atina'da iktidar ansn yitirdiini gryordu. Kalabalklara toprak dat maktan, zel ayncalklardan sz ediyor, btn borlann ve vergi lerin affedileceini ilan ediyordu. Bir yandan da iktidardakilerle iyi ve yakn ilikiler kurmutu. Pzistrat nasl bir adamd? Pltark yandyordu: "Sevimli, hosohbet, yoksullara dost grnen, kardanna kar lml ve yumuak davranmay bilen, alakgnll ve ok adil tannan, her ayaklanmann - d a r b e n i n - aleyhinde bulunan, yeeni Sol o n ' u n yasalarn yani kurulu dzeni koruma yeminleri eden par lak bir asker." Oysa Pzistrat, tarihin tand en byk, en tehlikeli "dema goglardan" biriydi. Fakat Pltark'n izdii grntyle Pzistrat'n iinde kaynayan ihtiraslan dandan anlayabilmek h e m e n he m e n olanakszd. G n l e r d e n bir gn, Atinallarn kentin alannda topland bir saatte, Pzistrat kageldi. Giysileri paramparayd, yz gz kan iindeydi. Sonradan kan sylentilere gre, halk heyecan landrmak iin kendi kendini yaralamn. Yksek bir yere tk: "Atinallar u halime bakn," diye haykrd. "Krda gezinir ken zerime adayp beni ldrmek isteyen d m a n l a n m , bakn beni ne hale soktular. Atinallar! Ben vatan iin cann ortaya koy mu, tehlikeli dmanmz yenmi bir askerim. Bana bu muame leyi reva grecek misiniz? Hayatma kastediyorlar, nk benim halka nasl bir akla bal olduumu biliyorlar," diye srdrd. Kalabalk heyecanland, homurdanmaya balad. Bir rast lantyla oradan geen Solon, "hileyi" anlad, halk uyarmak iste di. O n u susturdular. Pzistrat kkrtmay srdrd. Halk h e m e n karar ald. H e m e n "iktidara el konacak ve Pzistrat'n yaamna kastedenler cezalandrlacakt." Daha nceden Pzistrat'n ayarla
92

d Ariston adnda biri ortaya frlad, bir neride b u l u n d u : "Pzistrat' korumak iin silahl 50 a d a m seelim!" Bu karara kar kmak amacyla krsye frlayan birka g revli yaka paa aa indirildi. Muhafzlarnn saysn Pzistrat'n saptamas kararlaurld. Az sonra, ardnda drt yz silahl muhafizyla Pzistrat, Akropol' zaptediyor ve iktidara el koyuyordu. Bu, ilk hkmet darbesiydi. "htilaller ve darbeler tarihinde" anlanlan bu masalms h kmet darbesi, ne ilkti, ne de sonuncu olacakn. Pzistrat, iki kez decek, iki kez yine darbeyle ibana gelecekti. alar deiecek, uygarlk geliecek, kukusuz darbeler de her aa gre yeni yntemlerle srp gidecekti. T a , gnmze kadar. Pzistrat darbesinin izgileri, yakn tarihimizi yaayanlarda kimi anmlar yapabilir. Aslnda ama, darbelerin yzyllar te sinden gnmze apka kardn anmsatmak.

M 500 ylnda inli filozof ve bilgin Suntzu, istihbarat k o n u s u n d a ilk kitab yazd. Sava Sanat adl kitabnda yazar, "ge lecei kestirmek" iin ruhlara, T a n n l a r a bavurarak ya da gemi e bakarak h k m verilmemesini salk veriyordu. " D m a n n d u r u m u n u bilen insanlarla i grlmesi gerektiini" yazyordu. H e r yzylda istihbarat gelierek serpildi. G n m z e kadar uzand. H e r devletin gizli servisi, o lkeyi ynetenlere gre biim lendirildi. Sper gler, A B D ile Sovyeder Birlii ise, dev istih barat rgderi kurdular... Amerika'nn ClA'sna karlk, Sovyetler'in KGB'si... Bu rgderin yan sra kara, deniz ve havadan kurulu ordu larn istihbarat servisleri de gelitirildi.
93

ki gcn dnyay paylama hedefinde, gizli rgderin b yk rol aldklar arak biliniyor. C I A ' n n ve K G B ' n i n h e m e n her lkede kendine zg yntemlerle faaliyette bulunduu giz olmak tan ka. Trkiye'nin h e r iki rgtn alma alan iinde olduu yadsnmyor. K G B ' n i n de Trkiye'nin "iilerinde 'gizli ve etkin almalar' yapmadn" sylemek, kukusuz gzleri geree ka pamak olacak. K G B ' n i n yntemleri ve almalan bir ayr kitap konusu. Trkiye'deki etkinlii ve olaylar iindeki yeri aynca araanlabilir. Fakat, kitabn iledii k o n u bu deil. C I A ' n n Trkiye'nin siyasal yazgsnda ok deiik bir yeri var. C I A Trkiye'de hem gizli servis MT'le, hem de devletin duyarl st kademeleriyle i ie. Trkiye, A B D ' n i n "yaam alanna" girdii, A B D ' n i n ulusal yaradan iin anahtar bir lke olduu iin, CIA, burada bu ana elerin zarara uramamasn salayan "her hareketin" iinde. Bu harekederin ieriinde iyimser deyile darbeleri kkrto, daha ok bu darbelerin olumasnda birinci derece etken bir gizli servis olduu tartlmyor bile. Darbeler ve Giz.lt Servisler bu ve daha aynnal aklanabilir nedenlerle C I A ' n n "iimizdeki" roln anlatma abasnda ola cak. Trkiye'deki darbelere baklrken, tabii T r k gizli servisi M T ' i n rol, hkmederle ilikileri, C I A ile yazg birlii de irdelenmeye allacak. Darbeler ve Gizli Servisler kitabnn hazrlna ubat 1988'de giriildi. O ay, Trkiye'yi aylarca youn tartmalarla al kalayacak nl M T rapon aa kma. Kkrtc e de, bu rapor oldu. 1950 1988 ydlan arasnda darbeler ve gizli servisler incele necekti. Bu, uzun bir sreti. Fakat bu srete belirginleen olay lar art arda dizilince ilgin bir ykde btnleiyordu. Siyasette ve gizli servislerde yer alan kiilerin yazglan, srgit karmak 94

olaylar, bir film eridi gibi canl, renkli bir oluum iinde gzler n n e seriliyordu. H e r iki k o n u n u n getii dnemlerde olaylarn iinde yaa yan, a r a k bir eit grg tanna d n e n 50'ye yakn yetkiliyle grmeler yapld. lerinden kimileri, rnein M T eski mstean Fuat Dou, "kesine" ekildiini syleyerek, sorular yandamamakta, bilgi vermemekte direndi. Kitaba n l 1988 M T raporu da alnabilirdi. A m a ieriinde M T ' i n rgtsel yaam, M T elemanlarnn kiiliklerine gizli servisin vurduu silinmez damga, lkenin yaad siyasal koullarn canl rnekleri bulu n a n rapor, b t n ayrnalanyla biliniyordu. Kiilikler, davran zellikleri n plana alnarak darbeler ve gizli servisler sergilenme ye zen gsterildi. Kimi kiilerle srarl grme istekleri olumsuz sonu verdi. A m a olaylar iinde yerleriyle ilevleri, baka kaynaklardan sala n a n bilgilerle anlatlmaya alld. Darbeler ve Gizli Servisler, gizli servislerle elemanlarnn ya amlarnn, mesleki marifederinin, servislerin darbelerdeki iliki lerinin tmyle akland savnda deildir. Orenemediimiz, bavurduumuz kaynaklarn bizden sakladklar kimbilir d a h a hangi bilinmeyen olaylar, hl karanlk ve kuytu bir kede giz leniyor. Bunlar da gn gelecek gn na kacak, kukusuz... Darbelerin ve gizli servislerin gizeminden kaynaklanan kimi bilgi eksikliinden, varsa yanllklardan balanmamz diliyoruz. Bu kitabn ana amac, gizli servislerin darbelede i ieliini anlatmak. Bizi "iimizden vuran darbelere" k tutabilmek. Daha nemlisi; siyasete, yakn gemie merakl gen kuak lara bir hizmet sunmay dlyor. Kk bir vgy esirgemeyenler karsa, sa olsunlar. Seveni sevmeyeni, tersini syleyecekler olursa onlar da sa olsun! 95

Mdrl " n e m l i ler" dairesinin bana getirmilerdi.

Gizli servisle demokrasi masal...

Gkdeniz'in yeni grevi, o sralar, adna yarar nemdey di. Devlet istihbaran iki kanaldan salanyordu. M T , henz ku rulmama. "Gizli rgtn" ad, Milli Emniyet'ti, M A H diye an lyordu. n e m l i ler Mdrl, kadrosu ile, ilevi ile ileri Bakanl'nn "ak" istihbarat merkezi idi. Milli Emniyet ile.

ykye, saduyunun bolukta salland gnleri anmsata rak balad Ergun Gkdeniz: "Bir zamanlar, bu lkede," dedi, "bir iktidar vard. Ta 1950'lerde balayan." Sanki masals bir dnyann girdabna kaplm gibiydik. "Bir zamanlar, bir lkede," diye balayan, prenslerin, prensesle rin, ehzadelerin yaamlann parlak arpc renklerle anlatmaya balayan bir ykden, bir lkeden sz ediyorduk. Oysa 40 yl gemeyen bir zaman dilimi iindeydik. Geriye baknka bir arpa boyu yol almadmzn bilincindeydik. Demok rasi masalnda zgrlklere k olanlarn m u d u sonlarndan ok, sorapl, karamsar ve karanlk gnler yaamnk. Masalda prenses demokrasiyi simgeliyordu. Prensese gn ln kapnran siyaseti prens, on admda bir tkezliyordu. Ac yorduk, prensin acemiliine veriyorduk. D u r u p dmeleri pren sese olan sevdasna yoruyorduk. Sonra by bozuluyordu. Aynnlar gerei ortaya vuruyordu. Prensin, vurulduunu sandmz prensese deil, aynadaki hayaline k olduunu anlyorduk. Ama prenses zarif harekederle eiliyor, prensin ayaa kalkmas na yardm ediyordu. Ergun, "Prensin ilk kez tkezleyip yere dt gnden sonra, bir gn..." dedi. 27 Mays 1960 gn gerekleen ihtilalin ilk gnleri idi. Ynetime el koyan gen subaylar, devirdikleri DP iktidar n n zmir'e, polis okulu kurmak gibi sradan bir greve gnder dii Ergun Gkdeniz'i, ileri Bakanl'na bal Emniyet Genel
96

n e m l i ler Mdrl'ne birbirini tamamlayan ve besleyen is tihbarat kaynaklan gzyle baklabilirdi. " n e m l i ler'e geldiimin ertesi gn, n m e dairedeki b t n dosyalar getirip koydular," dedi Ergun Gkdeniz. "le rinde Emniyet G e n e l M d r Cemal Gktan'a ait mektuplar da kapsayan dosyalar vard. Bir ara kimileri dosyalan b t n ile in celememin grevim dna taacan sylyordu. htilalin ile ri Bakan'na gidip d u r u m u anlattm. Salkl yolu gstermesini istedim. Yzme hayrede bak. 'Bok yemiler,' dedi. 'Hepsini incele, genilet.'" Gkdeniz dosyalan incelemeye balad. Dosyalann birinde be sayfalk bir " m e k t u p " dikkatini ek ti. htilalden bir-iki ay kadar nce Cumhurbakanlna gnde rilmiti. Bayar, mektubu bizzat o k u m u muydu, elbet bilinemez di. Ancak " m e k t u p " ankaya Kk'nden, ileri Bakan Na mk Gedik'e "havale edilmiti." Resmi muamele bylece bala mt. ileri Bakan, Emniyet G e n e l M d r C e m a l Gktan'a, o da "incelensin" kenar notu ile n e m l i ler M d r l ' n e gndermiti. "te bu noktada Bay Hfz devreye giriyor," dedi Gkdeniz. Ak renk gzleri glyor, dudaklar -olay m yoksa beni mi, anlayamamnm- alaya alan izgilerle kvnlyordu. "Bay Hfz" adn not ettiimi grnce, ciddileti. "Bu ad yazma!" dedi. "Yllar gemi, sakncas m vard?" 97

Sakin sesle, "Saknca sorunu deil," diye ekledi. "Peki, nedir?" "Bu isimde bir kii yok." Baklanm yznde d o n d u , kald. "Bay Hfz diye biri yok, ama o tarihteki nemli iler md r n n mektubu dosyada 'hfzettii, doru," dedi. Sonra dileri nin arasndan soluyormu gibi ses veren ksa bir kahkaha att. Dorusu katlamadm. Bir dosyada, hibir incelemeye alnmadan "hfzedilen" mektup, " m u h b i r vatandalann" her mdahalede, h e r darbede yazmaya merakl olduklar trden satrlar kapsamyordu. "27 Mays 1960 gn yaplacak ihtilali en ince aynnnsna kadar yazyordu," dedi Ergun Gkdeniz. htilal gecesi kimler ne rede grev alacakn, ne yapacakn, srasyla adlan veriliyordu. 27 Mays " g n " gelip gemiti. Gkdeniz, ihtilalin nasl gerekleti ini kukusuz biliyordu. Gerekleen aynnolarla mektupta yazlan bilgileri kafasnda karlaordnda hayreder iinde kalyordu. Mektubun sonunda imza yerinde, "Bir Astsubay" yazlyd. Gkdeniz d n d : "Bir astsubay?" Bir ihtilali batan sona ayn n l a n ile bir astsubayn bilmesine, olanak yoktu. D a r ereve de, bunca gizlilik iinde gen subaylarca hazdanan bir ihtilale ait bu bilgileri alabilmek iin "daha etkin" nokrada olmak gerekirdi. Hatta "ihtilalcilerin iinde b u l u n m a k " gerekirdi. Byle mannkl bir tahlil akla baka olasl getiriyordu: "htilalciler iinde, bilmedikleri, sezemedikleri bir 'kstebek' ol malyd." Bayat'a aynntd mektup yazmaya karar verdiine gre, ya ihtilalcilerle arasnda "gelecekle ilgili" bir anlamazlk domu, krlm, gcenmiti. Ya da?.. Gkdeniz ikinci bir olaslk dnemiyordu. Gkdeniz, "Madalyonun teki yz daha ac, daha ilgin ti," dedi.
98

Trkiye'nin "bir eylere gebe o l d u u n u " ancak krler gr meyebilirdi. Sokak harekederi oluyor, renciler iktidar aleyhin de srekli mitingler yapyor, renci-polis aamalan sryor, Harbiye yrye geiyor, bir babakann yakasna Kzlay mey dannda yaplyor, bir babakana Eskiehir'de subaylar arkala rn dnyor ve... Bu olaylann balad, genileyip serpildii gnlerde Cumhurbakanlna ihtilali ayrntlanyla ihbar eden bir " m e k t u p " geliyordu. Siyasal iktidarsa, mektubu sradan bir yazym gibi, oradan oraya "havale ediyordu." Saduyulu bir yetkili mektubun ierii ne eilip aranrma yapma gereini duymuyordu. Gkdeniz'e gre, " m e k t u p " imdi ileri Bakanl'nn toz lu dolaplarnda yatyor olmalyd. " M e k t u p " incelenip kimi gerekler saptansa, 27 Mays n lenebilir miydi? Olaylar o kadar genilemi, zellikle byk kent lerde halkn " m d a h a l e istei" o denli kabarmken, otoriteyi elinden karan hkmetin baarl olabilecei dnlemezdi. Sular akm, akm... sonunda duvarlan ykmt. "Halkn dedii gibi," dedim, "iktidarn basireti balanm." "O kadar basit deil," dedi Gkdeniz. Yeni bir kahkaha ata bileceini hesaplayarak, hafife glmsedim. Yanlmm. Gk deniz tekdze, arln duyuran ses tonuyla konutu; "1960, 1962 ve 1963 isyan giriimleri, 12 Mart 1971 ve ni hayet 12 Eyll 1980 geldi ve geti," dedi, "Bu dnemlerde grev alan sorumlu babakanlar, 'istihba ratn ve istihbarat kurululannn n e m i ile deerini' asla ama as la anlayamadlar. stihbarata ve rgdere 'ekingen' gzle bakt lar, uzak durdular." zellikle Sleyman Demirel'e dokunduruyordu. 12 Mart ve 12 Eyll darbeleri ile grevden 'uzaklarlan', cumhuriyet ta rihinin uzun sreli babakanlanndan Demirel'e... "ncele, aratr. Olaylar sraya koy, yerli yerine oturt," di99

yordu Gkdeniz. "Paralardan oluacak mozayikte sylediim gerek olduu gibi ortaya kacak." Acaba?.. Darbeleri " n c e d e n " haber alamamak, babakanl a n n gizli istihbarat rgtne "ekingen gzle bakp" uzak durm a l a n n d a n m kaynaklanyordu? Grecektik! Gkdeniz, n e m l i ler M d r l ' n d e bulduu mektup tan, nce Jandarma Genel Komutanl'ndaki bir arkadana, sonra ihtilalcilerden kurulu Milli Birlik Komitesi'nin yesi Ek rem Acuner'e sz etti. Acuner'e hem mektubun a m a ieriini, hem de DP yk sek kademelerinin mektubu aldktan sonraki anlamsz, sudan davranlarn anlatt. " N e yapmlar?" "Cumhurbakanl Kk, ileri'ne; oras, Emniyet Ge nel Mdrl'ne; Genel M d r de n e m l i lere gndermi ve dosyaya girmi... te, o kadar." Acuner, ban iki yana sallyor, "Enayiler" diyordu. Ksa bir sessizlik oldu. Sonra ikisi de gldler, gldler... Acuner, glerken haklyd. Bir istihbarat; Gkdeniz de be say falk mektuba gereken n e m i vermeyen iktidann t u t u m u n a gl mekte haklyd. DP iktidarnn o gnlerdeki t u t u m u , ala kurunla Rus ru leti oynamaya benziyordu. Parmak tetikte, namlu akakta, ekkk! Bo yoktu! Nereden bakarsanz bakn, iler tersine gidiyordu. stihba rata deer verilmedii kesindi. Hele bir ihtilale ans tannmad kesinkesti. Demirel, "Baka ihbarlar da alnma," dedii zaman, haber alma esini firlaap bir yana atan DP iktidarnn tepe noktalann d n y o r d u m . Belki 1965'te tek bana iktidara geldikten sonra, belki de oo

12 Mart'a doru baz sezgilerle Demirel, 27 Mays ncesini aranrma. Anlattna gre, 27 Mays'tan bir sre nce iktidann gz de yneticilerinden Ankara Valisi Dilaver Argun'u "emekli bir askerin ei" ziyaret ettniti. Einin "yaknda" o r d u n u n ynetime ef koyacan rendiini bildiriyordu. Kadnn anlataklannda ayrna yoktu, ama DP iktidarnn drleceini matematiksel dorulukla sylyordu. Be sayfalk mektubun bana gelenleri, Argun da yaad. Bir farkla: zerine n o t dlp oradan oraya gnderilecek yaz l bir metin yoktu. ankaya Kk'ne ka, Bayar'a "ihbar" an lara. Cumhurbakanl valiyi, Babakan Menderes'e gnderdi. Babakanln ba kalabalka, gnbirlik gelien olaylan gs leyecek "baka nlemler" dnyordu. Vali Argun, balad noktaya d n d , makamna geldi, emekli askerden gelen bilgileri kafasnn bir kesinde "hfzetti..." Henz 100 yana girmi Celal Bayar, ellerini iki yana aa-. " O r d u d a n hibir ey gelmiyordu," dedi. Olayn z, bu cmlede yaayordu. " O r d u d a n hibir ey gelmiyordu." Evindeydik, beyaz izgili koyu renk giysiler iindeydi. 27 May' ne zaman tartmaya balasa, on yllk bir siyasal iktida rn d r t saat iinde toparlanp alaa edildii saaderi anmsasa, az kuruyordu. Her cmlenin son szcn yineliyor, daha sonraki szlerini toparlarken dilini damanda aklatarak hafif bir ses kanyordu. Siyasal kadroda birlikte yer ald arkadalann sular duru ma dmekten zenle kanyordu. 27 Mays' ok nceden se zinlediini duyumsatmak isteyen aklamalar yapyordu: "Biz - D e m o k r a t Parti- 1957 seimlerinde I 9 5 4 ' e nazaran zayiaamz olduunu grdk. Fakat tamamen normal bir kazana bu. Fevkalade tedbirfer ihtiyacn duymadk," dedi. Bir nceki o

seime gre "zayiatlar" oy asndand. Fakat seimi " t a m a m e n n o r m a l " yollardan kazanmlard. Oysa pekien yarglar yle de ildi. 1957'de daha sandklar kapanmadan radyo, eidi illerde D P ' n i n seimi kazandn ilan etmeye balamt. Yerel ynetici lerin kurduu bask a ile sandklar k a p a n m a d a n oy verme ile m i n e vurulan darbe birleince, DP'nin 1957 seimlerini "tama m e n normal yntemlerle kazanmad" kantlanyordu. Oysa Bayar, Ulusal Kurtulu Sava'nda bugnk deyile bir gerilla, nl eski sfauyla "komiteci" idi. Kimi "eyleri" bilme si gerekirdi. O r d u n u n darbe yapmas olasl Bayar'a yabanc de ildi. Halkn zgr iradesiyle 1950'de DP iktidan aldnda "kimi generallerin smet Paa'ya giderek izin verirse silahl mdahale ya parak yeni iktidan uzaklaarabileceklerini" syledikleri yaygnla ma. Harta Eskiehir'de smet Paa'nn yine iktidarda kalmasn salayacak darbe ile ilgili toplanalar yapldndan sz edilmiti. Bata Samet Aaolu ve n d e gelen DP'lilerin "haber zerine" te lala kimi giriimlerde bulunduklar sylentiler arasndayd. Bayar, demokrasinin eiinden adadmz gnlerde byle bir olay da yaama. Generallerin bu isteini smet Paa gibi de mokrasiye gemeyi kafasna koyan bir ulusal nderin kabul etme si olanakszd. Darbeye kar DP iktidannn en byk gvencesi, dorudan smet Paa idi. "Bu olaylann" diyordu Bayar, "ordu ile ilgisini grmedik." Kukusuz bu kan da yanlcyd. 27 Mays'n balang tarihi, 1957 genel seimleri idi. Bu genellemeden sonra Bayar "... Gr medik" szcn yineledi. "Sonra, 1958 geliyor," dedi, duygulann ele vermeyen tok sesle srdrd: "Samet Kuu adl bir binba ihbarda bulunuyor. Hazrla nyorlar, darbe yapacaklar diyor. 'Dokuz subayn' aralannda bir leip grtklerini bildiriyor." Ellerini kenededi, olanca gcyle ska parmaklanni: "Ben, bu mesele zerinde grmek zere hkmeti arI02

dm. Kendilerini ikaz ettim ki, bu meselenin zerinde d u r m a k la zmdr ve dendii gibi basit bir hadise deildir." Odaya sessizlik egemendi. Babakan Menderes'le mi ko n u m u , uyarma, yoksa btn bakanlarla m? " A d n a n Bey'le konutum. Heyeti Vekile'yi -Bakanlar Kur u l u ' n u - ardm, onlarla da k o n u t u m . Bakanlar Kurulu'nda kendilerini ikaz ettim ve 'daha ciddi' harekete davet ettim." Dramatik and. ki yl sonraki sonucun dneme noktasna 1958'de gelmilerdi. Babakan ile Bakanlar K u r u t u n u n ortak yargsn Bayar, gzlerini Hereke halsnn izgilerine dikmi, ar ar aktaryordu: "Bana, 'efendim, Trk o r d u s u n d a n byle bir subay kmaz' dediler." Hafife gld. Sesinde alaydan ok, hzn vard. Olacakla r sezen, ama nedense sylediklerine bir trl inandramayan fal clarn yazgsn paylayordu. Bakanlannn ortak yargsn Baba kan Menderes paylayor muydu? Duraksamadan yandad: " S o n ekilde, evet!" dedi. Szck lerle gelmiyor sulama, ne var ki Bayar ses tonuyla, arpc bir ke sinlikle sofuya yant vererek babakannn da "uyany ciddiye al m a m a s n " eletiriyordu. aretparma ile, boynunu ipe uzatan babakann sulamyordu. Ustaca srdrd k o n u m a biimi ile dolayl yoldan inand gerei gsteriyor, sanki sadece hk metin olay hafife aln dile getirmek istiyordu. "Dokuz subay mahkemeye verdiler, gerekeni yaptlar. Fa kat lazm gelen ehemmiyeti vermediler" diyordu, yine tarafsz kal maya zen gsteren ses tonuyla. Bayat'n toplad Bakanlar Ku rulu'nda, Milli Savunma Bakan emi Ergin'e bir ihbar mektu b u n u n geldiinden sz ald sylendiinde, Bayar birden dik katini bu noktaya evirdi. "Evet, hanrlyorum. Bu konuda 'bilgi' verdi," dedi. Ad geince, ikili oynadna inand Ergin'e duy duu fke ok canlyd.
103

1958'de de darbe hazrlklar ile ilgili u y a n a "ihbar mek tuplar" gelmiti. Buna karn hkmette ciddi bir deerlendir me yapan olmam, ya da n l e m alnmas gereinden sz edene rasdanmamn. Bayar, "Ehemmiyet vermeyenlerden biri emi Ergin'dir," diyordu: "Ergin'in, General Faruk Gventrk ile bir konuma yaptndan, ihtilal liderlii teklifi aldndan, o sralar haberim olmad. Fakat sonra -herhalde 27 Mays'tan sonra- Ergin'e li derlik teklif ettiklerine dair bilgi aldk." Bayar'n anlattklarna gre, DP iktidan, "ieriden dand a n " biti srecine girmiti. Fakat Bayar, yllar sonra o gnk ge limeleri anlatrken, 27 Mays'n nlenebilecei yargsnda oldu unu vurgulamak istiyordu. Bir hayflanma annda yle demiti: "Gerekten dokuz subay olay iyi deerlendirilmi olsayd, 27 Mays olmazd. Bana, bu olayn dnda o r d u n u n i bnyesi hakknda bilgi verilmemitir." 27 Mays'n kimin eseri olduu uzun sre tartld. DP ev releri, sonradan AP, 27 Mays'n i n n ' n n eseri olduunu s rekli n e srdler, tsmet Paa'nn 27 Mays'taki rol zerinde Bayar lnceye kadar kararszd. 1971'deki konumamzda, "O zamanlar tsmet Paa'nn t u t u m u , " deyip durmutu. Kararszl n gsteren duraksamalar geiriyordu. Krk yllk smet Paa-Bayar siyasal ksknl, 1969'larda sona ermiti. smet Paa ile birka kez konuan Bayar, 1971'de "O zamanlar bana taalluk eden istihbaratta, smet Paa'nn byle bir ihtilal yapaca veya ii oraya gtrmek istedii eklinde bir akis olmad," diyor, ok anlaml bir cmle ekliyordu: " S o n r a d a n ok ey sylendi!" Bu, zerinde durulacak deerde olmayan pek ok sylenti n i n yayld anlamna da gelebilirdi. Sylentilerde gerek pay ol duu anlamna da ekilebilirdi. 28 Mays 1960'ta, Kk'te Ad n a n Menderes'in kendisine sylediklerini anmsattm: "Mste104

rih olunuz. O r d u d a n herhangi bir hareket gelmez ve gelmeyecek tir. Orduya kar tam emniyetteyiz. O r d u , bizimle beraberdir." Sustu. 23 Mays gecesi ankaya Kk' n d e toplanan DP ynetim kurulu yeleri Menderes'ten bu gvenceleri dinlemiler d i . ' Menderes'in szlerini aktaran Stk Yrcal bana, "Oysa o gn, Kzlay'dan Bakanlklara yrrken H a r p O k u l u rencileri n i n bize nasl baknklarn grmtm," diyecekti. Bayar' sktrdm. "Fakat sonradan, m h i m istihbaramz oldu. Vakalar k tktan, gelitikten sonra, hadiselerden sonra Halk Partisi'nin ba z yneticileri harekete gemitir mahiyetinde." " C i d d i bilgiler miydi bunlar, i istihbarat servislerinin ver dii bilgiler mi?" "Evet, eved" Demek ki, gnmzn M T ' i o gnlerin Milli Emniyet'i, Kk'e almt. Daha sonraki mdahalelerde de grlecei gibi, kadrolar istendii kadar sempatizanlarla, sivillerle doldurulsun, ayn bir d n y a n n , o r d u n u n kaplan n n d e gizli rgtn kula sarlayordu. Bayar'a ve DP iktidanna gizli rgtten gelen bilgilerden sonra, "baz yneticilerinin harekete getii" inanc ile smet Pa a'nn tarihi C H P ' s i hakknda Meclis'te "tahkikat komisyonu" kuruluyor, ardndan zaman daha da hzlanyor, saader 27 Mays'a be dakika kaldn gsteriyordu. .

105

iindeydiler. Menderes'in Londra uak kazasnda len yaveri

Bir sulama..

Muzaffer Ers de ihtilalcilerle birlikti ve lhami Barut -dokuz su baydan biri- ile ilikiliydi. lmnden sonra bu durumu kant layan kimi belgeler kasasnda bulundu. Ama Menderes'in emri ile imha edildi." Siyaset doal mannmdan knca bir iktidar bnyesinde

1951 ylnda Kocaeli'nde yaplan byk askeri manevralar da tank. "Basn ve halkla ilikiler" brolan, ya da mavirlikleri he nz kurulmama. Yzba Samet Kuu'nun grevi, manevralar izlemekle g revli basn mensuplan ile ilgilenmekti. Gen, esmer, alkan bir adam... 1958'de dokuz subayn darbe yapacan ihbar eden suba yn Samet Kuu olduunu rendiim zaman, dorusu hayret ettim. Bir subayn yaln kimliini yanstan, grevinin snrlan d na tamamaya zen gsteren Kuu'nun, hangi drtlerle "muhbir" olduunu bir trl kavrayamadm. O gn de, bugn de... 17 yl sonra 1983'te bir gn, Kzlay'da yolda karlatk. Geen yllarn izlerini tayordu, ama fazla deimemiti. Ayaks t ksa syleide "ihbardan" sz ald. Kuu, "Bayar'la dorudan konumadm, ama ileri Ba kan Namk Gedik beni anlama sannm," dedi. "eflerden yansyan otorite egemenliine" karn, belki de Namk Gedik, darbe olaslna eilen birka DP'liden biriydi. 27 Mays'ta tutuklanp gtrld Harp Okulu'nda pencere den adayarak intihar eden Namk Gedik, DP'nin son yl ile ilgili anlar brakmama. Bu nedenle kimi gerekler aynnal bi imde renilemedi. Kuu yle diyordu: ."Menderes'in ok yaknnda olanlar da ihlal teebbs
106

hangi olaylarn, hangi ilikilerin giderek younlan gsterme si asndan, Kuu'nun bu ksa aklamas nem tayordu. Ay n kouduktaki gelimeleri, 12 Mart 1971 muhnrasndan iki yl sonra, 1973'teki cumhurbakanl seiminde de grecektik. Ge nelkurmay Bakan Faruk Grler, soyunup Meclise gelmi, cumhurbakanlna aday olmutu. Parlamentoda say arln elinde tutan AP, Grler'in cumhurbakanlna kar kyordu. Fakat sonradan renildi ki, Grler'i askeri giysilerini kanp cumhurbakan aday olma ya kkrtanlar bir grup AP'li milletvekili ve senatrd. Bir bakma Grler'in Kk'e kmas ile, 12 Mart'n srme sini istiyorlard. 12 Eyll nderi Kenan Evren'in kimi aklamalan -darbe yanllannn- sadece orduda deil, sivil kanatta da var olduunu gstermiyor muydu? "Memleket elden gidiyor" sloga n ile Genelkurmay'a tanan kimi sivillerin, "Ne duruyorsu nuz?" dediklerini askerler sylyordu. Hatta rahmedi orgeneral, 12 Eyll'de 2. Ordu Komutan Bedrettin Demirel, zel bir syleimizde, "Bizi, 'yoksa vatan ha ini olursunuz' diye srekli kkrtrlard," demiti. Menderes, dokuz subay olayn ne kadar nemsemedi ise, 27 Mays'tan sonraki darbelerde "ilerinden kkrtclk yapanlan" siyasal partilerle, liderler de aklama cesaretini gsteremedi ler. Darbe gelip zerlerinden getikten sonra darbeye kimlerin nayak olduunu syleyerek ihanet ebekelerinden sz eder ol dular. Geciken davranlar...
107

Sonradan yaplan bu aklamalarn siyasal savunulara mal zeme olmaktan teye, cim karnnda nokta kadar deeri yoktu. Dokuz subay olayn ordudaki belirgin kprdanmann n cs olarak deerlendiremeyenlere, nlerine den ana bilgileri aratrp sonu karamayanlara, 1958 darbe giriiminin nder lerinden emekli General Faruk Gventrk, bir aklamasnda unlar syleyerek ders verecekti: "ihbarda belirtilen her ey doruydu. Okunan planlar ta mamen hakikate uygun ve bizim planlanmad." stihbari bilgileri bir araya getirip btnletirerek belirsizlik gsteren kargaa ortamlannda olaylann nereye varacan, nasl sonulanacan grebilme ustalarndan Ergun Gkdeniz, DP'nin st dzey kadrosundaki alglama noksanln baka bi imde yorumluyordu: "Elde edilen bilgileri bu denli dikkate almama, tpk iero olayna benziyor. Adam, ingiliz Bykelilii'nden Ba'nn savala ilgili btn kararlann belgelemi. Ama Berlin, 'bu kadar nemli bilgi kolay yoldan ele gemez,' diyerek omuz silkmi. 1950 ncesi bizde de yle. 'Bu bilgiler bu kadar kesin olamaz,' diye inanmamak! Asl mesele dokuz subay olay idi. DP ileri ge lenleri stne gidemediler." Oysa, ileri Bakanl'nn edindii bilgilerin dnda, giz li rgt Milli Emniyet de ellerindeydi. O kadar ki, Milli Emniyet "iinde blnmemi", her bireyi ayn telden almyordu, ayr si yasi anlayta deildi kadro. Bir babakan, 1958'de, 27 Mays'tan bir-iki ay nce gelen ihbar mektuplarn Milli Emniyet aracl ile inceletmiyordu. Milli Emniyet, sanki devre d kalma. "Baka ihbarlar da gelmiti," diyen Demircl'e, Milli Emniyet'i sordum. Bir sre sustu, iktidarn gelmekte olan ihtilalin n sanclann gizli rgtten duymamas olasl "eyann tabiauna uygun deildi."
108

Mant reddetmedi. Peten bir sesle, szckleri tane tane sylemeye zen gstererek; "Bu rgtler ne zaman haber verdiler ki?" demekle yetindi. Vurgulamann altnda 12 Mart vard, 12 Eyll ncesi vard; Bir sulama...

"Yzbay sorguya aldk. nl 'dokuz subay' olayn anla

Gelecei gren adam: Dr. Namk Gedik

tyordu. Darbeyi yapacak kadronun onuncu kiisi idi. Fakat ih bar ediyordu. yl sonra, 27 Mays gerekletiinde, Kuu'nun tad bilgilerin deerini anladk. nk Kuu, sadece dokuz subayn adn, yapacaktan darbenin ieriini vermiyordu. 27 Mayls'a kanlan, 27 Mays' gerekletiren kadroda bulunan-

Darbe ve gizli servis ilikilerini aratrrken beliren bir sez gi, sezgi olmaktan kt, kandand. Elbet gnn, yln bilmiyordu. Fakat 27 Mays'n gelmek te olduunu DP yneticileri arasnda, 1960'tan nce aka g ren kii, ileri Bakan Dr. Namk Gedik'ti. stanbul Emniyet Mdr Hayrettin Nakipolu, 2. ube Mdr Ergun Gkdeniz'den acele alma odasna gelmesini istedi. Telalyd. A B D stanbul Bakonsolosluu'ndan telefon gelmiti. Nakipolu'nu arayan, konsoloslukta grevli, ancak CIA'nn stanbul stasyon efi Laysrstn'dt. "Burada bize snmak istediini syleyen bir Trk yzba s var," demiti CIA istasyon efi: "Trkiye'de ihtilal yaplaca n sylyor, bilgiler veriyor. Gelin aln yzbay." Gkdeniz, Emniyet Mdr'ne, "asayi ilerine bakan u be mdr olduunu" sylemi, "Bu grev, 1. ube Mdr Nevzat Emrealp'in yetki snrlan iinde. Onun 'almas' gerekir," diye eklemiti. Nakipolu direnmi, "Sen git, al ve getir," demiti. "Ben de direndim. Nevzat Beye saygszlk edemezdik," diyor Gkdeniz. Sonunda Emniyet Mdr Nakipolu, kabul ermiti. Emrealp ile ekibi A B D Konsolosluu'na snan, ihtilal ihbannda bulu nan yzbay alp getirmilerdi. Yzba Samet Kuu idi. Yl, 1957. Gkdeniz anlatt:
no

lann hepsinin adlann da sralyordu. 1957'de, 1960'n adlar, ihtilali yapacaklarn adlan." "27 Mays kadrosunun tmn gerekten veriyor muydu?" "Evet veriyordu Kuu. Yzbann sorgusunu yapak, ifadesini yazp imzalattk. MAH'a teslim ettik." , bu noktada kalmama Gkdeniz'e gre: "Kuu'nun ihbarlann ileri Bakan Namk Gedik'e g rrdk. Adlan, darbe ile ilgili verdii bilgilerin hepsini. O da Menderes'e ve Cumhurbakan Celal Bayar'a gtrd. Bir nok tay belirteyim. Milli Savunma Bakan Semi Ergine de durum iletilmiti. O tarihten sonra rkt Ergin ve DP grubundaki mu halif 'yaylaclardan' biri oldu. Buna dokunup geelim, "ileri Bakan Gedik, bizleri ard, dinledi. Sonsu uy du: 'imdi ne yapacaz?' "Benim bakana nerilerim oldu: 'hbarda ad geenleri yet kililer arsn. Kuu'nun ihbannda adlarnn getiini, girii min bylece renildiini, ancak haklarnda hibir muamele ya plmayacan, grevlerine devam etmelerini sylesin. Elbette bu subaylar izlemeye alnsn.' "Bakan sordu: 'Bu tavsiyeyi niin yapyorsunuz, gerekesi nedir?' "Yandadm: ayet adlan renilenlerin zerine gider, hare kete geerseniz, dokuz subay mahkemeye verirseniz, tekilerin hepsi arak 'gizlenecekler.1 Dokuz subay mahkemeye verirseniz orduda madurlara kar tepki oluacak. Olaya bu alardan ba karsak yararsz sonular doacak. Bir darbenin olumasna, geli

meine daha kolay yol alacak! "Bakan, 'Doru sylyorsun,' dedi. "Namk Gedik dikkadi, zenli bir planla darbeye veya olas baka bir darbeye kar nlem alnmasndan yanayd. Durumu grmt. Namk Gedik'in bir kaygs vard ve syledi de: 'Byle bir tavsiyeyi Cumhurbakan Bayar kabule ayan grmez,' diyor du, ihbar zerine 'harekete geilmesini ister,' diye dnyordu." Gkdeniz, " D r . Namk Gedik hakl kt," diyordu. "Kk'n direnmesiyle aksine uygulama yapld. Kk bastrd ve dokuz subay mahkemeye verildi. Kuu'nun ihbarndaki teki su baylar, 27 Mays'taki darbenin hazrlaycs idiler. Daha nemlisi dokuz subay mahkemeye sevk edilerek asker, askere veriliyordu." Sonuta Dr. Gedik o gnlerin siyasal kadrosuna zm ger eini anlatamam, hkmet zerinde ok etkili olan Bayar, ola sl sezdii halde direnmi, iin derinine inilmesini engellemi ti. Kuu'nun yllar sonra, 1983'te bana, "Beni yalnz Gedik an lad," derken anlatmak istedii buydu! Bu olaydan bir baka sonu kyordu: Bir Trk subay, CIA istasyon efine gidiyor, bir ihtilal ihban yapyor, geni l de adlar sralyordu. CIA'nn ald bilgilerden sonra, "'dost' Trkiye'nin iine gzlerini geni a ile evirmemesi" olas myd? CIA, 27 Maysclara yanamyordu, ibirlii kurmaya giri miyordu. Fakat: "Arak ordudaki harekeden, daha ince ayrntlar ile cunta hareketlerini 'dardan' dikkatle gzlyordu!" Nitekim, 27 Mays'n nde gelen kiilerinden General Ma danolu, bir syleide, "27 Mays ihtilalinin 'bir ncesi' olduu nu" sylyor. Dou Perinek'le Mays 1988'de yapa bir syleide 27 Mays 1960'tan "ok nceki gnleri" anlatyor: "Silahl Kuvveder iindeki harekedenme daha 1954'te ba Iamu. nce st kademeler vard iin iinde, 1955'te Hipodrom'da 29 Ekim trenleri yaplyor. Milli Savunma Bakan, par man oynatarak Genelkurmay Bakan Nurettin Baransel'i ya nna amyor. Baransel buna tepki gsteriyor. Haber hemen t ren kolordusuna yansyor. Subaylar toplanp Baransel'e gidiyor lar. 'Msaade edin Bayar dahil hepsini toplayp ieri akalm,' di yorlar. Baransel 'Ben hallederim,' diye cevap veriyor. "Gene 1955'te Ankara'ya gitmitim. Genelkurmay Bakan'na alelusul ziyarette bulundum. Bir akam yemei varm, be ni de ard. Yemekte Kara Kuvvederi Komutan Abdullah Sever, 'Bize kurun ilemez, gereini yapn komutanm, gereini yapn,' dedi. Bunu da Genelkurmay Bakan'na hitaben sylyordu. "Fakat sonradan st kademeler, ie karmadlar. Gene raller ounlukla hkmetten yana. Terfi oraya bal. Bylece alttan balad hareket. Dokuz subay olay da korkuttu general leri. Bu olaya az kalsn ben de kanyordum. Ordu iinde bir grup benimle iliki kurmutu, grecektik. Bir gn bir albay gelip Kni Akman Paa'nn benimle yemek yemek istediini syledi. Randevulaak ama albay, Ziya Paa'ya rasdam, onun yemekte bulunma isteine de 'evet' demi. Anladm ki albay i112
113

Madanolu doruluyor

ten habersiz. Yemee gitmedim. yi de olmutu. ki gn sonra dokuz subay olay padak verdi. Kni Akman Paa'y falan emekli ettiler." "Sizi harekete geiren olay neydi?" " Kardevrimcilik!" DP'nin orduyu etkileyerek istediini yapardn anlatyor, "Kar Atatrklk vard" diyor Madanolu. Laikliin terk edil diini, bu arada ezann yeniden Arapaya evrildiini sylyor, "Allah Arap deil ki, neden ezan Arapa olsun," diyor ve srd ryordu: "Dokuz subay olayndan sonra ben aradm onlan. Hepsi te la iinde. Aradan zaman geti. 'Yeniden rgdenmeler' oldu. Geldiler beni buldular. O zamandan Kabibay'la (Orhan) tan mtk. 'Sivil hkmet kuracaz ve en ksa zamanda ynetimden ekileceiz.' Benim dncem bilim kurulu kurmakn." Demek ki, dokuz subay olay ile 27 Mays' yapacaklar bel liydi ve 27 Mays'tan ok nce subaylarn iktidarda srekli kal ma fikri yoktu. "Kalc olma eilimleri Trkelerle birlikte mi ortaya kt?" "Trke Babakanlk mstean oldu. Grsel, hem cumhurbaka n, hem de babakan. Bu durumda Trke, kurmay bakan gi bi ipleri eline geirdi. Komite iinde kendisine 20-22 taraftar top lad (Oysa sonradan Trke ile 13 arkada tasfiye edildi. Demek ki, komite iinde daha bakalan da vard). "Osman Kksal'a sordu, 'Bu Trke ne anyor komitede?' diye. Koksal 'Talat Aydemir tavsiye etti,' dedi. "Trke, balangta ihtilal grubuna kanlyor, fakat daha sonra, 'Bunlar ihtilal yapamaz,' diye dnyor. Ancak Osman Koksal, 27 Mays ncesinde Muhafz Alay Komutanl'na tayin edilince, ihtilalin baarya ulaacana akl kesiyor. Cemal Grsel'Ie temas kurmu. Grsel bu ie evet dediinde 1959 uban'yd. Grsel Menderes'e bir mektup yazm. Cumhurbakanl114

teklif etmi, Bayar'n yerine bir zm olarak. Mektubu dakti lo eden de Trke."

htilal iinde "darbe"


"Trke insanlar etkiliyor muydu? Gerek fikirlerinin ne olduunu aklyor muydu?" "Biz bu srada Trke'in rk olduunu, bu yzden yarg landn bilmiyorduk. Dier komite yeleri de bilmiyordu. Ama insanlara sokulmasn, avlamasn biliyordu. Bilinsiz subaylar ondan yanayd. Dinle falan ilgisi yoktu. Hepsi gsteri. Din istis mar yapard. Trke ve arkadatan 'Memleketin kalknmas iin oya ihtiyac olmayan bizim gibi insanlann birka sene kalmas la zm' kafasndaydlar. Zannediyorlar ki kalacaklar. Yahu hangi cunta adamam ki! Komite iinde bunlar egemen. Trke Ba bakanlk Mstear. Toplanlan, kendi takmnn hakimiyetini glendirecek zamanlara denk dryor: Ben de kendimi so rumlu hissediyorum. Bir are buldum. Ragp Sarca'yla da gr tm. yle bir are: Birlik komutanlan beni seviyor; onlann des tei ile 38 kiilik komiteyi sivillerle, profesrlerle, renci temsil cileriyle falan genileteceim. Bu hazrlk iindeyken Osman Koksal geldi. 'Grsel 15 gnlne geziye gitmiti, fakat gne kadar dnyor. Karlayanlar arasnda senin de olman istiyor. Daha nce byle karlamalara gitmemene knlm' haberini ge tirdi. Ben, ne Grsel'in gittiini, ne geldiini biliyorum. Biz y le tren falan bilmezdik. Bu sefer karlamaya gittim. Karlayan sekiz-on kiiyiz. Grsel hepimizin elini skt. Sonra dnd, elim den tuttu, eke eke gtrmeye balad. Ben nden, o arkadan otomobile girdik. O zaman kortej, eskort falan yok. Bir arabayla gidiyoruz. ofrle aramzdaki cam kapatt. Dnd bana, 'Mada nolu sen bana vaktiyle ok ey syledin. imdi i berbat Ne
"S

dersin, bunlann yedi tanesini Kars kalesine kapamrsak ne olur,' dedi. O anda aldm yldnm hzyla almaya balad. "Ben komiteyi genileterek ii zeyim derken, Grsel kk ten hallediyor. Dedim, 'Kararl msnz?' 'Kararlym,' dedi. 'O zaman ii bana brakn, ama yedi mi olur, 14 m olur bilmem, dedim. Bu konumadan hemen sonra rfan Tansel'e uradk (Hava Kuvveden Komutan), uak kazas geirmiti, o olayn er tesi gn oldu Cemal Grsel'le konumamz. Sonra Sezai Okan, Osman Koksal baka arkadalar, hazrik yapak. Say olarak 14'te karar kldk. kier zarf hazrladk. Biri istanbul, br An kara adreslerine olmak zere. Grsel'e gittim. 'Paam bu pazar gn yapyoruz,' dedim. Grsel'in cevab 'Yetitiremezsiniz be evladm' oldu. Ben de 'Yetitiremezsek br pazar onlar bizi top larlar,' dedim. Bunun zerine ie giritik. Telefonlan kestirtttk, ertesi gn sabah 7'de hepsinin evlerine emeklilik tebligaa yapl d. Her birine bir inzibat, bir polis yolladk. Bunlardan Muzaffer zda ile Dndar Taer'in evleri kar karya. Haberleiyorlar. Bir cipe adayp Grsel'e gitmeye kalkyorlar. "Bunun zerine hepsini havaalanna topladk. Bir tek Kabibay kayboldu. Sonra onu da bulduk. Bu arada yurtdna kar ma fikri geliti. lkede kalsalar hapsetmek lazm. En iyisi d g rev dedik." "Bugnn isimleri o tarihte neredeler? rnein Kenan Ev ren Mays'ta ne yapyordu?" "Kenan Evren, o zamanlar kurmay yarbay, Ordu Donaam Okulu Kurmay Bakan. 'Biz bu iin dnda kaldk,' diyormu, arkadalanna. evresinden bir subay, 'Git Madanolu'yla ko nu,' demi. Bana geldi, bir selam akm ve 'Ordonat Okulu emrinizdedir komutanm,' demiti. Ben de omzuna vurup 'ok yaa aslanm,' deyip gndermitim." "Amerika'nn tutumu?" Madanolu, "Memleket ihtilal havasnda ama CIA duru116

mu bilmiyor. Belki ihtilale memnun da oldular. Ama bilmiyor lard ki, iler demokrasiye gidecek; kitaplann raflar sol, ilerici kitaplarla dolacaka. C I A ie 'sonradan el ata ve ordunun iine' girdi. Milli Emniyet Tekilan iyice rgdendi. Ordu da kprda yamaz oldu. Bugn her be subaydan biri MT'e rapor verir, di yorlar. Ne birlik duygusu kald, ne de asker arkadal. 1960 ncesinde de etkiliydiler geri, ama mesela 'bizden haberleri' yoktu. Sonra Eminsu'lara denen 40-50 bin liralar Amerikal lardan aldk."

CIA'nm gzleri ne zaman ald?


Madanolu srdryor: "CIA, 27 Mays'tan sonra gzlerini aa. Bize 'sicil verir' ha le geldi. Amerikan mavir heyederi gelir hakkmzda rapor tu tard. Sonra bu raporlara gre 'geri hizmete' gidersiniz. CIA, 12 Eylle kadar yle bir bilinlendirdi ki. Sonra bunlar kim ki za ten? Evren, bir hocazade. Bahsettii ayeder, hadisler hep aileden ald terbiye. Genel saa kayma iinde, ordu da vagon gibi gitti bu saa kayn arkasna taklp."

12 Mart: Soldan balayp saa doru


Madanolu'nun 12 Mart darbesine yaklam: "Ben sonradan rendim. Asl tevikisi Muhsin Batur. Fa ruk Grleri iliyor. Grler ekingen yapda bir kii. En sonun da peki diyor. 'CIA, duruma hkim.' Korgeneral Aaf Erkan' sokuyor olayn iine. Bu arada Tama' uyaryorlar. Grler'i r ktyorlar. 'Solcu darbe olacak, sizi de kuruna dizecekler,' diye.
117

Grler korkuyor, Genelkurmay Bakan'na gidiyor. 9 Mart'ta planlanan, gya ilerici yn tayor. " 1 2 Mart, 'ClA'nm gzel manevrasyla yn' deitirdi. Yn deitirmese de beter olacakt ya... Onlar bizim kadar iten deillerdi." Daha sonra greceimiz olaylara kout bu aklamalar ok ilgin... Elbette Madanolu (gibi bir... "Paadan, generalden" di yemiyoruz, Dou yazyordu, sevmiyormu bu trden laflan!) tara fndan sylenmesi de...

CIA'mn merak

Gkdeniz'in analizler yaparak ortaya koyduu ve kanldm bir baka gerek daha vard. " C I A + 27 Mays ibirlii" olamazd. nk, CIA ve Amerikallar "gen subaylann gerekletir dii 27 Mays'a kuku ile bakyorlard." Gen subaylar ile 27 Mays'n "sol bir hareket" olduundan, olacandan kaygl idiler ve bu kanyla 27 Mays yneticilerini her ynden izliyorlard. 27 Mayslann sol deil, en azndan "daha radikal devleti" olduklanna inanyorlard. CIA gibi, K G B ve (Sovyet ordu istihbaran) G R U da, 27 Maystlan inceliyor, izliyordu. CIA, ihtilal gnnden sonraki "gelecein portresini izmek" peindeydi. ki gizli rgt daha ok, radyoda 27 Mays sabah ihtilal bildirisini okuyan Alparslan Trke'in peindeydi. Bir kudredi albay! CIA, Trkiye'de ihtila lin Msr'dakine benzer biime dnp dnmeyeceini aratnyordu. Nasr'n ihtilal nderi grnen General Necib'i bir s re sonra drp, btn yetkileri avcuna almas gibi, Trke'in General Grsel'i bertaraf ederek ynetimi tmyle ele geirip ge irmeyeceini saptamaya urayorlard. Trke'in hreti, milli yeti evrelerden geliyordu. Yllar nce bir ara, Turanc olarak hapishanede yatma. CIA hep unlan renmek istiyordu: Tr ke'in ordudaki gc nedir, arkasnda "gen subaylardan" ne ka dar bir g vardr, hangi kademelere egemendir? "Bana da soruyordu CIA elemanlan, herkese sorduldan gi bi." CIA, bu araarmalanndan nasl bir sonu kard? Gkdeniz, ClA'nn vard sonucu ak seik ortaya koydu:

118

u9

"Eer CIA," dedi, "Trke'i 'kendine, yani Amerika'ya uygun grseydi,' destekleyecekti!" Tehlikeli bir viraj dnen Trkiye, Trke'in Milli Birlik Komitesi'nden tasfiye edilmesinden sonra geride kalan bir avu gen subayla " 1 9 6 l ' d e demokrasiye ulama." Gkdeniz, C I A gereine dorudan balamadan o gnlerin ilgin bir olayn anlaayordu. "27 Mays'tan sonra Emniyet genel mdrine Hava Al bay Fevzi Arsn getirildi. Trke'in ok, ama ok yakn Emniyet Genel Mdrl daire bakanlanndan Ali ankaya, uyuturu cu ile mcadele toplannlanna kaalmak zere ABD'ye gitti ve uzun sre dnmedi. Oradan yazd mektuplarda 'ABD'de gaze te karacandan ve ABD'de mcadeleye devam edeceinden' sz ediyordu. Bir sre sonra kesin emirle geri getirildi." "Ali ankaya, tabii Trke'e de yazyordu?" "Tabii, dosttu, niin yazmasn?" "Tabii" szc ile balayan yeni bir soru ynelterek, yeni den "tabii" yama almak istemedim Gkdeniz'den. Tabii, ABD'den postalanan mektuplar, "ilgili yerlerde" sa hibinden nce alp okunuyordu! Gizli servis, 27 Mays 1960'tan nceki yllarda zerinde tarma yaplmaz, zinhar konuulmaz, bir eit "korku atosu" idi. 27 Mays pek ok "tabu"yu zgr tartmaya aa. Gizli servisin stne aalan rty, 27 Mays belki tmyle kaldramad ama, en azndan kysndan kesinden kamuoyuna aabildi. htilali yapan "gen subaylar" 18 aylk ksa sreli iktidar dnemlerinde, gizli servisi, "demokratikletirmeye" uraalar. Kesin sonucu ala bilmeleri iin "zaman" yetersizdi. Basn, Milli Emniyet'le ilk kez "bir ihbar olay"ndan sonra tana. Yl, 1949. CHP iktidannn son aylaryd. Babakan emset tin Gnaltay, bugn maliye bakanlannn ala Ulus'taki eski stil Babakanlk binasnda bir konuk bekliyordu. Bekledii kiinin ad, Reat Aydnl idi. Muhalefetteki DP'nin Aydn Milletvekili. Reat Aydnl, geldi ve Gnaltay'a bir "suikast ihbannda" bulundu. Dediine gre, "DP'de, Celal Bayar'm da bilgisi dahilinde nn'ye suikast hazrlanyordu." "Namuslu bir vatanda olarak" durumu Babakan'a ileti yordu. Fakat Aydnl tahmin edemeyecei bir "dzenlemenin" ii ne dmt. Babakanla yapa grme ses alma arac ile sap tanma. Hkmet ufak bir soruturma ile suikast ihbannn do ru olmadn renebilirdi. Belki de rendi. Ancak "ihbar" hem siyasal, hem de hukuksal adan geitirilemezdi.
120

rtnn kaldrlmas

Savclk, Aydnl hakknda dava aa. O gn, gen gazeteciler iin ok renkli bir gnd. Henz ses alma aralar ile karlamam, ilevleri hakknda en ufak bil gisi olmayanlar mahkeme salonunu doldurmulard. Byk ek ranl televizyon alclan kadar bir ara getirildi, masaya kondu. stnde iki byk makara. Yargcn buyruu ile kapa ald, alarld. Aydnl'nn sesi bir geliyor, bir gidiyordu. Gnaltay'm szleri ise gldr gldr duyuluyor, ak seik anlalyordu. Aydnl aracn stne eilmi, bir eliyle daha iyi duysun di ye sa kulan kavram, dinliyordu. Bizler ise, kk mahkeme salonunun bir kesinden, aratan ykselen konumalar sapta maya alyorduk. Ses alma aralannn bugn geldii aamay bilenler iin bu manzara gerekten glmece konusu olabilirdi. Daha sonraki celselerden birinde, yarg huzuruna, iman, kr sal, gzlkl, oturakl brokrat izlenimi veren, sokakta grse niz sradan biri diye tanmlayacanz "bir numaral tank" kanld. Ad Naci Perker'di ve Milli Emniyet'i ynetiyordu. Aydnl'nn "ok nemli bir konuda" grme isteinden sonra, Babakanlk, Milli Emniyet'i arm, "nlem alnmas n" istemiti. Gizli servis, o zamanlar kamuoyunun, basnn bil medii "teknii" getirmi, Gnaltay'n alma masasnn alana monte etmiti. Aydnl'nn oturaca koltuun nndeki kk masaya konulan vazoya, iekler arasna mikrofon yerletirilmiti. Aydnl konumaya balaynca Babakan dmeye basacak, grme olduu gibi kaydedilecekti. Babakan Gnaltay, Milli Emniyet'in rettii yntemi iletti. Dmeye aya ile basa. Konuma saptand. Ama o tarihte teknik o kadard. Sesler ya ok derinden geliyor, anlalmyor ya da en ufak hareket, sz lerden ok byk grlrlerie kayda yansyor, szleri rtyordu.
122

Naci Perker -kendi ifadesine gre- Milli Emniyet diye an lan (Milli Amale Hizmet) MAH'n "ilk hizmet bakan" idi. 1941 ylnda servisin bana gemi, 1953 ylma kadar uzun s re bu grevi srdrmt. 1941, savan ikinci ylyd. Sava kazanacak ya da yitirecek olan cephenin henz belirlenmedii bir dnemdi. Genelde sava boyunca i ve d istihbarattn sorumluluu askerlerin omzundayd. Genelkurmay istihbarat Dairesi'nde yetenekli grlen subay lar grevlendirilmiti. Bylece Milli Emniyet diye anlan MAH da ha o tarihlerden balayarak yazgsn Genelkurmaya balama. 1965'ten sonra gelen M T dnemlerinde de yazg birliktelii de imeyecekti. Kimi nemli sakncalar da yannda srkleyerek... Sava yllannda Trk gizli servisleri gereinde Alman servi si ile, kimi zaman ngiliz gizli rgt ile ortak almalar yapyor du. "Bilgi alveriinde bulunmak ya da operasyonlarda birlikte almak" gibi ilevler srdrlyordu. Genelkurmay'm yapa istihbarat almalannda zellikle savan son yllannda "Trkiye'nin yaranna baz nerileri sapta mak, st makamlara rapor etmek de" vard. rnein, nl On ki Adalar sorunu. 1950'den sonra siyasal tartmalara konu olan On ki Adalar', Almanlann nerisine uyarak igal edip edemeyeceimiz savan son yllannda "yksek dzeylerde" grlmtil. rnein gen bir yzba -sonradan uzun sre M T bakan korgeneral- Fuat Dou, stanbul'dan Daire Bakan Behet Trkmen'in istei ile Genelkurmay istihbaraa adna z mir'e gnderilmi, On ki Adalar konusunu incelemiti. "Adalara hemen her gn motorla gidip geliniyordu. gal kuvveti Almanlar yiyecek gereksinimlerini Trkiye'den karl yorlard. Fuat Dou'nun hazrlayp, devrin cumhurbakanna sunduu iki rapora gre, Almanlar, 'Naslsa sava bitiyor, bizi Yunanllar teslim alacana gelin size teslim olalm,' demilerdi. O tarihin uluslararas siyasetine gre, nn, savaa girmeden s123

nrlann muhafaza etmeyi yelemi, bu isteklere olumsuz gzle bakma. Sonra ngilizlerle Yunanllar, adalan igal etmilerdi." Sava ii casuslukta A B D Bykelilii de geri kalmyordu. rnein 1941'de A B D Bykelisi MacMurray, Washington'a, "Almanlann, Trklerin gizli ifrelerini zdklerini" -kendi kaynaklanna dayanarak- bildiriyordu. CLA henz kurulmama. ABD'nin i ve d istihbaraan FBI ynetiyordu, banda da J. Edgar Hoover vard. Hoover, rnein Mays 1943'te Dileri Bakan Yardmcs Adolf A. Berle'ye resmi bir yaz gnderdi. Bu "istihbarat yazsn da" Almanlann Balkanlar' igalinden sonra Trkiye'nin 1.5 milyon insan seferber ettii bildiriliyordu. Trk ordusunun ula m, cank, hava olanaklar ksdyd. Bunun sonucu ordu, ancak savunmada yararl olabilirdi. Vurucu bir gcn niteliklerini gs termesi kukuluydu, ikmal merkezlerinden ancak birka yz "mil" teye gidilebilirdi. Trkiye'de her kyde "gerilla" gruplan kurulmuru. Bir igal durumunda gerillalar daa kacaka. Ora da yeterince yiyecek ve silah bulabilecek biimde rgdenmilerdi. "tstihbari yazda" daha sonra, Trk ordusunun silah gc aynnalan ile anlaalyordu. Henz ilidl olmadmz ABD'nin iimizdeki gzleri, i te byle alyordu. Alman ve ngiliz ajanlan Ankara'da, stan bul'da, zmir'de cirit aayordu. Kar casusluk, kar istihbaratta admlar aayor, devlere kar sava veriyorduk. Sava srasnda, kukusuz gereksinimimiz vard, ABD'den silah aldk. Yardm programna girdik. Sava sonras ekonomik yardm ve silah isteklerimizde de ABD'ye daha yanaak. 1950 ylna doru armanan bu ynl gelimeler, 1950'den sonra elimizi verip kolumuzu kapnrdmz dnemlere uzand. 1950'den sonra ABD, her eyi ile "iimizdeydi." Tabii, CIA da! Adnan Menderes, yakn adam Babakanlk Mstear Ah met Salih Korur'a; "ncelemeyi bitirdiniz mi?" diye sordu. Babakann alma odasna alan kapnn hemen sana den kede, krmz deri koltuklara karlkl oturan Menderes ile mstean, "ok nem" verdikleri "bir konuyu" grecekler di. Korur, babakannn sorusunu; "Evet, incelemeyi tamamladm," diye yantlad. Bir sre nce Menderes, msreann arm, "Milli Em niyet ile ilgili baz 'ayialar' dolayor," demiti. "Gir ilerine, sor sorutur, kulamza gelen bu ayialarda ne kadar gerek pay var, renelim." Babakann verdii "tatimann z" buydu. 1956 ylnn sonlanyd. Milli Emniyet'in banda bir sre Genelkurmay stihbarat Dairesi bakanln da yapan General Behet Trkmen vard. Korur'un o son konumada babakana zededii 'ayialann' ana izgileri ksa, fakat ok arpcyd. "Amerikallar, Milli Emniyet'e 'hkimdi.' Para veriyor, r gte 'nfuz' ediyorlard. CIA'nn konmolndeydi." Babakanlk mstean ald buyruk zerine Milli Emni yet'in nemli birimlerine gitti, alanlarla konutu, incelemeler yapa ve... dner dnmez, Menderes'e ald sonulan anlaayordu. "stanbul'da Milli Emniyet'e ait bir okul, servisin stanbul rgt ve Yeilky'deki 'soruturma tekilan' tmyle Amerikallann emrinde. Okullara, soruturma tekilaana Amerikallar 'dorudan' para veriyorlar. stanbul blge rgt bakanlna
124
125

C I A elini nasl sokar?

Milli Emniyet'in btn dosyalar

'dorudan' para dyorlar. Karlnda 'i' istiyoriar." Bir nefeslik sre geti. Korur "alanlann durumu," dedi, aklad: "Serviste grev alanlar, alanlarn hemen hemen tm, Amerikallardan para alarak karlnda 'i' grmekten onurlar nn zedelendiini syledi. Kiminle konutuysam durumun ken dilerine ac verdiini belirtiyor, yaknyordu." Milli Emniyet, sadece CIA'dan deil, teki yabanc gizli ser vislerden de 'para' alyordu. Ne var ki, Trk gizli servisine yar dm ad altnda yaplan, karl istenen paralann verilmesinde ClA'ntn yntemi ile teki servislerin uygulamalar arasnda fark vard. Fransz, ngiliz ve talyan gizli servisleri "paray, Milli Emniyet'in Ankara'daki merkezine veriyorlard." CIA ise ne merkez tanyordu, ne de yntem deitirmeye yanayordu. Egemenlii ne ald gizli servis nitelerine her ay CIA'nm adamlan gidiyor, birimin bandaki kiiye zarf iinde "para" brakyordu. Saptamalara gre, Milli Emniyet birimlerine CIA ayda 100 bin, ngiltere gizli servisi 30 bin, Franszlar 7-8 bin, talyanlar da 4 bin lira dyorlard. CIA'nn uygulamalan ile olay, "hizmet mukabili bir miktar yardm" olmaktan km, Trk gizli servisi ni aylk crederle alormaya ynelmiti. Menderes sarslma. Devletin "gizliliine" giren CIA, san ki bamsz bir lkede almyordu. ABD'nin gzetiminde, de netiminde bir lkede bulunuyormu gibi pervasz, diledii gibi faaliyet gsteriyordu. Gizli servistekiler, CIA'nn "iileri" idi. Menderes, mstearna dnd: "Ahmet Salih Bey," dedi, "bu, byle gitmez. Gizli servisler arasnda irtibat tesis etmeyi, birbirine malumat vermek suretiyle mterek almalar anlarm. Bu almalarn getirdii maddi klfeti karlamak zere, anlalan Amerikallar yava yava irti bat tesis etmiler. Sizi bunu tespit etmek iin vazifelendirmitim, neticeyi aldk."
126

Yenice sigaras ierdi Menderes. Bir tane yaka ve kesin dil le konutu: "Keselim ilikiyi," Yalnz bir noktada duyarllk gsterilmesini istiyordu. "Ama 'Amerikallan danltmayalm.' Yardmna muhtacz. ' Bizim'servis mensuplarnn Amerikallardan -CIA'dan- para alyor vaziyete dmelerini derhal nleyelim." zm yolu da gsterdi mstearna: "Bize yapacaklan yardm 'malzeme' olarak yapsnlar. On larda teknik malzeme ok fazladr. Zaten servisin ihtiyac da var. Byle bir yardm haysiyete dokunacak bir nokta tekil etmez," de di. Sonradan, "Vaziyeti byle 'idare' ettik," diyecekti. Menderes ile Korur, bir baka noktada da gr birliine varmlard: "CIA'dan dorudan para almay servisin banda bulunan Behet Trkmen Paa 'tervi' etmiti. Trkesi, destek lemiti." Yksek dzeydeki bu grmeden -be ay sonra, Naci Perker'in 1953'te emekli olmasyla Milli Emniyet bakanl g revini devralan Behet Trkmen, Badat Bykelilii'ne atana rak aynlyordu. Tarih, 18 Nisan 1957 idi. Menderes, Ahmet Salih Korur'u Milli Emniyet'in bana getirdi. Babakanlk mstean ala ay servise bakanlk etti. Son ra Prof. Hseyin Avni Gktrk, daha sonra emekli Bykeli Celal Tevfik Karasapan Milli Amale Hizmet'in, yani Milli Emni yet'in bana geti. '

likide yeni yntem


Korurun servise baka srada Menderes'in buyruu ile Mil li Emniyet'in "gizli kasasndan" Lbnan babakanna, 50 bin do lar yardm edildi. Bir Suriye milletvekiline bir miktar para verildi.
127

nirdi, hukuk devleti anlay ile deerlendirilirse "sanki yasad Babakanlk mstean daha sonra, CIA'nn dorudan pa ra deyerek hizmet isteyiine son verilmesinden sonra, "bir-iki ay ClA'dan 'uzak* durulduunu," syleyecekti. Bu srede "Ne te mas, ne bir iliki kuruldu," diyordu. Trkiye ile Amerika arasndaki ilidl ilikiye karn, iki lkenin gizli servisleri arasnda yaanan soukluk uzun sremez di. Ahmet Salih Korur, gnn birinde CIA'nn istasyon efini makamna ard. Hkmetin karann ana izgileriyle anlatt: "Bakn," dedi, "bundan sonra yle davranarak servislerimiz arasndaki ilikiyi canlandrabiliriz. likilerimizi ancak 'mterek hizmet masrafla n' olarak srdrebiliriz. Mesela?.. Krt harekederini mtereken takip ediyoruz, masraf ne? Diyelim ki 15 bin lira, 7.500'n C I A der. 'Mtemadiyen' Batum'a ajan sevk ediyoruz. Ajan biz temin ediyoruz. Masraftan C I A yapabilir." Uygulamaya geildi ve "bu paralar ClA'dan alnyordu." "Kapal" kalan bu gelimeler, daha sonra irdelenip araunlmaya balandnda belgelerle doruland. rnein, Milli Emniyet'te, daha sonra M T t e hizmet edenlerin hemen pek ounun kabul ettii gibi, servis yneticiliinde saygn bir iz brakan Ziya Selk, "Korur'un MAH'ta bakanlk yapt srelerde 'dosdardan' m terek hizmedeT konusunda yardmlann srdn," sorulara verdii resmi yandarda "beyan edecekti." MAH'lann, MT'ilerin dilinde "dosdar", bata C I A ile teki Ban gizli rgderine verilen "zel" bir add. Serviste hi kimse CIA demezdi, MI6 veya MI5 diye ngiliz servisini adlandrmazdi; ksaca "dosdar" denirdi. Ama "dosdardan" ilk bata anlalan, Amerikan Merkezi Haber Alma rgt, ksacas CIA idi, genelde ise Ban lkeleri servisleri. Milli Emniyet, bir gizli rgtt. Ama 1965 ylna kadar bir yasayla belirli kurallara oturtulmu bir servis deildi. Varl bili129 128

bir kurumdu." 1950'den nce ve sonra uzun yllar, Milli Emni yet'i hibir hkmet, hibir iktidar bir yasa ile "zapturapt" alana almaya girimemiti. , Milli Emniyet'in daha ada, ancak ulusal karlar dorul tusunda bir yasa ile yeniden rgdenerek kurumlaanlmas ge reksinimi, ancak 27 Mayts'la birlikte onaya anld. 18 aylk aske ri rejim, Milli Emniyet'i yasaya balama almalarn balara. Ne are, onca grltl "yeni demokratik rejim" hazrlklar, tart malar arasnda, bugnk M T yasas karlamad. Milli Emni yet'i Milli stihbarat Tekilaa'na - M T e - dntren yasa ilk almalann balamasndan be yl sonra, 1965'te Millet Mecli si' nden geerek yrrle girdi. M T yasasnn alanda, CHP'nin son karma hkmet ba kan, smet nn'nn imzas vard. Yl, 1964. Meclis'te komis yon almalanndan, Meclis genel kurulunda ve ardndan Cum huriyet Senato'sundaki mzakerelerden sonra, M T 1965'te yasalayordu.

Yl sonunda 'sarf' belgeleri 'imha' edilirdi."

"Servis" mi, bakkal dkkn m?

Perker'e gre, "1941 53 yllar arasnda Amerikallardan 'para' alnmamn." Para karl "hizmet isteyen" C1A, dolarla 1953'ten sonra Milli Emniyete girmiti. Yukanda saylan gizli servis birimlerinin dnda "Beyolu,

Servisin demokratiklemesi, Milli Emniyet'in ada haber alma anlayna kavumas gibi bir trl ulalamayan "ideal ilke lerin" dnda, Milli Emniyet'in yasaya balanmasn gerektiren baka nemli ve zorlayc eler de vard. M T yasasndan nce, gizli servis bir bakma "bakkal dk kn" gibi alyordu. Servisin maddi yn ile ileyii yle zedenebilirdi: Babakanlk "rtl deneinden" ya da baka kanallardan -herhalde 'dost' servislerden- gelen paralar "reis" alrd. "Reis" gizli servi si ynetenin ksalnlm adyd. Kasaya koyard... Sonra servisin "hesap amirini" arr, "uraya u kadar, buraya bu kadar gidecek" hesab ile para datm yapard. ou kez reis, kasasndaki deftere daim yazard. Giren kan paralann bir dkm olabilirdi. rnein, CIA'dan alnan paralar gi bi. Bunlar imza karl alnrd. Amerikallara sorsan, "Verdik," demezlerdi, diyemezlerdi. rtl denekten gelen parann miktan elbet bilinirdi. Babakanlk mstearlndan alnyordu. Mstear da bu kanaldan giden paralan bir "deftere" yazyordu. Bunun dnda "dosdardan" alnan parann "kayd" dlm yordu. O gnleri tanmlayan bir ifadeye gre, "gelir-gider hesab daha salkl olmalyd. nk 'bir defter' tutulur, bir yanna 'va ridat' (gelir), teki sayfasna 'sarfiyat' (gider) yazlr ve parann hem kayna hem de kullanld i, bilinirdi." 12 yl aralksz gizli servisi yneten Naci Perker'in "mali du rumun ynetimi" zerinde syledikleri daha ilginti: "rtl denekten alnan para hibir kontrole tabi deildi.
130

ili gibi ana noktalardaki servis ebekelerine de CLA, para ile szmd." Menderes'in Konr'Ia yapn plana gre, CIA ve teki giz li servislerden alnan para kadar denek, "1957'den sonraki bt elere kondu. Milli Emniyet'in denei 4.5 milyon liraya karl d. Milli Emniyet'in btn birimlerine kesin emir verildi, kesin likle 'yabanc' para alnmayacakn." CIA istasyon efi ile yapn konumadan yle bir an aktaryordu Ahmet Salih Korur: "CIA istasyon efine, 'Bundan byle Milli Emniyet'te al anlarmzla dorudan hibir temas yok. Para vermek yok! D zenli ilikiler servisin merkez kadrosu ile yaplacak,' dedim. Adam srm, 'stediimiz buydu,' diyor ve ekliyordu: 'Zaten biz de bu uygulamadan memnun deildik.'" CIA szd, diledii gibi ucuz yoldan kulland, belki de "kstebekler yerletirdii dost gizli servisten" elini eker miydi? CIA, Trk gizli servisinden 1953'ten sonra asla elini ek medi, uzaklamad. likilerini Menderes ile Korur'un kurduu sistemle bir sre idare etti. dentileri istenen biimde verdi, ama servisin iindeki varln yine etkili biimde srdrd. Korur'un dedii gibi, C I A ilk iki ay susmu, gizli servis ilikilerinde her za man olas kabaran fkenin yaomasn beklemi, hatta bir sre Trklerin izdii plann snrlann amyor grnmt. Fakat.. Fakat, Korur'un ardndan Milli Emniyet'in bana Prof. Hseyin Avni Gktrk getirildikten sonra, her ey eski tas, eski hamamd. CIA, bildiini yine okuyordu, okuyacako.
3i

1957'lerde servis iinde etkin yerlerde bulunmu, stanbul merkez eflii yapm Avni Koral'n gerei u ifadelerle dile ge tirdii biliniyordu: "itildi ki; Gktrk, Amerikallardan Ahmet Salih Korur zamannda alnmam olan aylara ait parann 'hepsini' istemi ve paramz yetmiyor, demi." Aydnlanc bir noe. "Baz mttefik lkelerde kurulu (CIA), ev sahibi haber alma dan istedii bilgiyi edinebilmektedir. Buna karlk C/A da 'teknik yardmda' bulunmaktadr." ("Dost" CIA'da uzun yllar alan, C/A adl kitabn yazarlar, Victor Marchetti - John D. Marks)

"Yeni bir Trkiye tutkusu..."

Ergun Gkdeniz, "27 Mayslar MAH' yarglad," dedi. bana geldikten ksa sre sonra askeri ynetim, "servisin yz de 90'n tasfiye etti." Dayandklar gereke basitti. htilalcilere gre, devletin pek ok kurumunda olduu gibi, Milli Emniyet'te de DP'ye bal olanlar yuvalanmu. Ergun Gkdeniz'in yorumu bakayd: "htilalden sonra her eyin stne gidiliyordu. 'Yeni bir Trkiye yapma tutkusu' ege mendi." Gizli rgt, acaba bu tutku drtsyle mi ele alnma? Ziya Gkalp caddesi, Ziya Gkalp apartmanndaki kk dairenin konuk odasna bakyorum. Sade, eskimeye yz tutmu mobilyalar. Bir st dzey brokrann evindeki lks bile yok. "Bu rada 27 Mays gnnden balayarak 18 ay devletin yazgsn elin de tutan Milli Birlik Komitesi'nin nemli yelerinden biri mi oturuyor?" diye iimden soruyorum. stese, elini yle bir uzatsa, stanbul'un btn para babalanndan milyonlar, milyarlar akabilir. Geri evirmese maddi ve

manevi btn olanaklar ayann alnna serilebilir. Oysa bugn?.. Tabii senatrlkten emekli maa... nand yolda kazanlan onurlarla ba baa... Suphi Grsoytrak "Komitedeki konumalarmzda karar mz uydu: MAH' milliletirecektik! aa uygun ve dadnk, devletin emniyetini koruyacak bir kurulu haline getire cektik," dedi.

133

133

nsana gven veren sesi ile anlatyordu: "Biz ynetimi aldktan sonra Akademi'de hocalk yapm, ok deerli Albay Naci Asutay' MAH'n bana getirdik. Dedi im gibi, MAH't aa uygun, ama dadnk, devletin emniyeti ni yaln biimde koruyacak, stratejik istihbarat yapacak bir kuru lu yapacaknk... "Asutay bir basamak, bir aama idi. O sralar, biliyorduk; MAH, CIA ile M O S S A D ve SAVAK gibi gizli servislerle i ieydi. Hatta MOSSAD'a Adana ve evresinin alma alan olarak verildii syleniyordu. "Bir zaman geti. Ne zaman Asutay' arasak bulamyorduk. Ya yurtiinde bir gezide ya da Almanya'da, bir baka lkede olu yordu." Yzme bakp hafife gld. Askeri ynetimin atad bir Milli Emniyet bakannn srekli "gaybubetinin" bir nedeni ol malyd? "Vard" dedi Grsoytrak: "Asutay' MAH'n bana getirir ken, serviste etkili insan, Ziya Selk'a. Anladk ki, Selk yeni bakann, Asutay'n rgte egemen olmasn engellemek iin s rekli gezilere kmasn salyordu. urada u iler nemli diyor du, darda bu sorunlar zmek gerekir, diyordu ve Asutay, bir trl grevinin banda kalamyordu." Grsoytrak, gizli servislerin "bnye ii ekimelerde, pasifize etme abalanna" ilk rnei sunuyordu. Son yllarda bu tr oyunlarn nicelerine rasdayacakak. 1988'i anmsaynca, alayl pnllarla beni szen Grsoytrak'a glmsedim... "Asutay' ok uyardk," diyordu Grsoytrak, "fakat anlatamyorduk. Asutay'n adn bize, komite yelerinden Orgeneral Fahri zdilek vermiti, koruyordu. Fakat iler yrmyordu. te o zaman bir noktaya gelindi, Asutay' deitirdik. Yerine eskiden MAH'ta alm, dil bilir, istihbarattan anlar Tm general Naci Akun'u getirdik. Szn ettiin yzde 90 tasfiye,
134

onun zamannda yapld." Hedefe varmann balangc idi. "Evet" dedi Grsoytrak, "Ziya Selk elendi. Yeniler getirildi. MAH, ulusal yararlar a sndan 'stratejik istihbarat' yapmaya yneldi. yle insanlar vard ki MAH'ta! Hayret edersin. Belki bu trden insanlar da gerekli dir ama?.. rnein, ben 'koca kafa Sabri' derdim. Ankaraguc'nde gre tutan biri vard. O bile MAH'tayd." Amaca tam ulaamadan, MAH'n i siyasetin girdabna gir mesini tam anlamyla istenen dzeyde nleyemeden ynetimden ayrlmlard. Grsoytrak anlanyordu: "Biz ayrldktan sonra Naci Akun grevine devam etti. An cak, bir gn Akun'u, Genelkurmay Bakan Orgeneral Cevdet Sunay arm, 'ordu ii istihbarat yapmasn' istemi. Yani, MAH subaylan izleyecek, orduyu gzleyecek, raporlar hazrlaya cak. Akun, istee kar km: 'Eer dediiniz izlemeyi yapar sam, ilk nce sizi izlemem gerekir,' demi. Reddetmi. Bana gel di. ok zgnd. 'Ben bunu yapamam,' dedi. 'stifa edeceini' syledi. Oysa Akun Paa'ya biz, 'Orduda kal, ktaya k, kolordu ynet, ama ekilme,' diyorduk. Olmad. Hatta 'Gn gelir gerekir sin,' diyorduk. Ne are! Adam yediremedi bu durumu, istifa etti." Sonra?.. Serviste Fuat Dou dnemi balama. MAH', MT'i, "ordunun peine salma giriimi" ok nemliydi. Daha sonraki yllarda "sorunun" ini klann grecektik. "Komitedeki arkadalar arasnda Sezai Okan, Dou'yu des teklerdi. Greve geldikten sonra Sezai Okan ile Suphi Karaman kutlamaya girmiler. im vard, ben kanlamamm onlara. Bu ziyaretin gecesi telefon ald. MAH'taki arkadalar bana Okan ile Karaman'n ziyareti srasnda Fuat Dou'nun grmeleri teybe aldrdn bildirdiler. Sezai gibi onu destekleyen ve sadece bir kutlama iin gidenlerin seslerini, konumalarn." Durdu, yorumsuz birka dakika geti. Sonraki yllardan ki mi nemli olaylara kadar uzanan bir cmle sylyordu. "Dou,
135

rapor hazrlad. Cumhurbakanna, Babakan ve Genelkur maya," dedi. Yavaa ekledi: "Her birinin ierii baka!" 1950-60 aras ve hatta, 1960'tan sonraki yllan belgeleri ve -kukusuz- aynnttlar ile bilmesine karn, Grsoytrak daha faz la almay istemiyor gibiydi. Byle bir izlenim alyordu insan. MAH M O S S A D ilikilerine rnek olsun diye bir an tazeledi: "Bilirsin belki, srail Maslahatgzarlndan arlar, hep gndz saaderine rasdar. Bir gn byle bir anya gittim. Bak am Selk orada. Ne ii vard srail davetinde, bir garip. Bir ek lenti yapaym. O zamanki maslahatgzann babas da srail hk metinde ye." Kimi yerde iinden klmaz, kimi zaman anlalmaz "ahaf ilikiler..." Gkdeniz, "Tabii tuhaf ilikiler" dedi, "dozunda kullanlr sa gerekli, ama dozunu kanrsan ruhaflaan ilikiler." Evet, ama "garip ilikileri" kuran, aama aama gelimesini salayan, devleti ynetenlerdi. Grsoytrak'n baz aklamalarn anmsadm: "ABD, ordunun her kesimine, en kk birimine kadar her yere girmiti 1960'tan nce. rnein bilmem neredeki bir alayda, 'uzman' sfad erler vard. Subaylarn, hepimizin, er d zeyinde uzmanlara teslim edilen ordu adna iimiz szlyordu. Ya knyorduk. Harp Akademisi'nde ABD'li uzmanlar bize, 'Harp rihi, stratejisi okumayn,' diyorlard. Onlara gre, ne gerek var d. Bize 'NATO erevesinde verilecek grevleri yapacak nitelik te olsun eitiminiz, yeterli,' diyorlard. yle gnler, aylar anms yorum ki, subaylar olarak cebimizden para toplayp askere postal aldmz zamanlar oluyordu." "Yani, Amerikallar ordunun tam iindeydi?" "Tam anlamyla. Birinci Dnya Sava'nda Almanlarn
136

Trk ordularn ynetmesine Musrafa Kemal kar kma. Biz de de benzer duygular vard." ini ekti Grsoytrak. Ordunun byk kk btn birimlerine giren Amerika, kukusuz "istihbarat elemanlann" da yerletirmiti. Srekli ra por alyordu, Amerika. Ordu dndaki devlet kademelerinde de ayn durum olduuna gre, CIA bir yandan, A B D Bykelilii bir yandan, soluk almz bile saptiyorlard. 1960 dnemini her ynyle izleyen, zellikle nemli ler Mdr olarak "istihbari konularda" Milli Birlik Komitesi ile s rekli ilikileri olan Ergun Gkdeniz, "Bir gn MBK'da MAH'la ilgilenen yelerden biri bana geldi," diye balad. "Ad Dndar myd, neydi?" Sanki belleini zorluyordu. Ak ad vermemeye zen gsteriyordu, nedenini anlyordum. Nedense "istihbari faaliyederle" ilgili bilgi toplarken, grtm hemen herkes "var l gizlenen bir ilkeyi benimsemi" gibi, ak adres, ak ad ver mekten kanyordu. "lenlerden" ok ak ifadelerle, tm kim liklerini anlatarak sz ediyorlard. Ama yaayan, hatta onlarn anlaamyla "hl canl operasyonlarda ad gemesi olas" kiilere deinildiinde dikkati ekecek lde susmay yeliyorlard. rnein bir baka nokra, daha ilginti. MT denince, "ku rumun mkemmelliine, amacnn yceliine toz kondurulmu yordu." Fakat kuruma can veren kiilerle ilgili kimi bilgilerle ya rattklar olaylardaki rollerine bakldnda MT'in "kimi kiile rin yanl turum ve uygulamalaryla yozlau" ak seik syleni yordu. Hemen hepsine egemen olan tutum, szcklerin yumu ak olanlann semeleri, dorudan ifade etmek yerine "dokundu rarak, karsndakini dnmeye, sonu karmaya zorlayan" bir anlattm biimi kullanmalar idi. Olaylar sraya dizerken tarihlere, kk ve gzden kamas olas ayrnalara nem veriyorlard. Bu sralama ve aynnnlarla
137

sslenen anlanm biimi, bir manttk szgeci iinde insan, doal olarak anlatann varmay istedii hedefe doru srklyordu. Neresinden bakarsanz baknz; bilinen olaylarla ayrnnlar ve s ralanan tarihlerden sonra, anlalanlara kar kacak, yadsnacak noktalar ya kalmyor, ya da konutuunuz kimsenin hemen do yurucu yant verecei bir-iki "bulank nokradan" baka soru akla gelmiyordu. nsanlan bezdiren servisteki "sorgulama yntemleri ni" bir konuyu anlarken tersine ileterek "mantksal izgiye" in dirgiyorlard. Kuku yok, gizli servise giren, istihbar almalar yapan kiilerin de, kimi mesleklerde olduu gibi "kendilerine z g dilleri" vard. Gkdeniz, istihbari mantkta yetimi olanlann nde gelen lerinden biriydi. Bir zamanlar emniyet rgtnde alm, nl siyaset adam Necdet Uur, 1958 ylnda DP iktidannn Emni yet Genel Mdr Kemal Aygn'e onun adn vermeseydi, Ergun Gkdeniz'in belirgin yetenei belki de hibir zaman ortaya kmayacakt. Siyasal Bilgiler Fakltesi'ni, -sonra Hukuk Fakltesi'ni- bi tirdikten sonra kaymakamlk grevlerinde bulunacak, valilie at layacak, iktidar gelgitlerinde, doudan banya, bandan kuzeye il lerde gezecek ve gnn birinde ya haddini doldurarak emekliler ordusuna kaalacako. Son dnemlerde valilik de yapn, -Mardin gibi- duyarl illerde gezdi ve emekli oldu, avukada geti. Ama Gkdeniz'in "istihbaratta tahlil" yetenei, dergilere yazd yaz larda srekli ald. Uur'un salk verdii Gkdeniz, ksa kaymakamlk yaa mndan sonra, stanbul 2. ubeye mdr atand. Baard ve dev let hesabna ABD'ye, adli polis uzmanl iin gnderildi. Yurda dndnde yine eski grevini srdrecekti. Ne are, "bugn basnda grlen, polisteki eidi gruplar arasndaki kuvvet kavgas" o zamanlarda acmasz biimde yr138

tiilyordu. Gkdeniz, romanc Suzan Szen'le evli stanbul Em niyet Mdr, DP'nin gzde polis eflerinden Ferit Szen'in htmna urad. Bir gece anszn gelen ifreli buyrukla Afyon'a srld. Namk Gedik'e, Amerika gezisinde gittii her yerde "gen ve yetenekli Gkdeniz'den" sz edilmiti. Dndnde ilk ii. Gkdeniz'e yeniden grev vermek oldu. stanbul Valisi Ethem Yetkiner yine bir gece yans telefon la greve anyordu. Bakandan buyruk gelince, vali bir "kk memuru" arayabiliyordu. Telsiz ifre ile Ankara'da "istihbarat hizmederini 'yeniden' organize etmekle" grevlendirildi. Bu arada eroin kaaks H seyin Eminolu'nu evinde basn, yakalatt. stanbul adli ubesine gnderilmiken, bu kez yine ifre emirle soluu zmir'de ald. "Polis okulunu kurmaya memur" edildi. Eroinle gelen kar atmalarnn kayrma ya da cezalan drma yntemlerinin tarihi, bir hayli eski. Tipik rnei de Gk deniz. htilal, Gkdeniz'i zmir'de buldu ve nemli ler mdr lne getirdi. "Bir M B K yesi," dedi Gkdeniz, "bana, 'Biz Genelkur may istihbara ve MAH dahil istihbarat nitelerinin tmn bir yere ve sana balamak istiyoruz,' dedi." Kesinlikle kar kn. MAH'la nemli ler ve ileri istih barat arasnda uyumlu bir almadan yanayd, ama "Genelkur may istihbarao dahil" btn istihbarat birimlerini bir araya getir menin "sakncalarn" biliyordu, rktc idi. Gkdeniz, "MAH'n bir tri istenen raya otutulamamas, hemen her M B K yesinin kendine zg bir istihbarat a kur masna yol an," diyordu. Devlet istihbaratn "adam ennek," hatta "iednklkten kurtarmak" yolundaki abalar srp gi
139

derken, 1961 seimine gidildi ve MAH MT'lemeden, yeniden demokratik dzene geildi. Gkdeniz, daha nce sylediini yineliyordu. Sivil iktidar lar zelde babakanlar ne MAH', ne MT'i, ne de istihbaratn nemini anlad. Servislere srekli kukucu ve ekingen davran mlard. Bir yk anlatum, Demirel'den dinlemitim: 1965 ylnda -daha sonra CIA ile ilintisine deinilecek- s met nn'nn bamsz milletvekilleri ile kurduu karma hk meti, Meclis'te muhalefet bir araya gelerek drmt. Demirel milletvekili olmadndan, Kk'n bulduu bir formlle bam sz Suat Hayri Urgpl'nn bakanlnda "seime kadar sre cek" bir karma hkmet kurulmutu. Demirel krk yandayd. Devlet brokrasisinde bulunmu tu, ama devlet deneyimi daha ok "teknik konular" zerineydi. Babakan yardmclna geldii 1965 yl balannda rgpl, AP'nin seimde ounluu alacan hesap ederek Demirel'in "devleti renmesini" istiyordu. Demirel eidi ilerin yan sra gizli rgde "mutat gr meleri" yapmaya balad. "Allah rahmet eylesin," diye balad Demirel: "Ziya Seltk vard, sk sk gelir ve, 'efendim, iyi shhatte olsunlarda herhangi bir ey yok,' der ve giderdi. Ben bu ifadeyi dinler, fakat hibir ey anlamazdm. ^Cimdi, neydi bu 'iyi shhatte olsunlar,' derdim iimden. Utanr, Selk'a soramazdm. Sonunda bir gn daya namadm, sordum, 'kim bu iyi shhatte olsunlar?' Cevab ok k sayd: 'Ordu' dedi." Demirel "o srada konudaki bilgisizliine" glyor, gl yordu. Gkdeniz, "te ben glemiyorum," dedi. "Bu rnek bile babakanlann servisten ne kadar uzak kaldklarn, ekingenlik lerini gstermeye yeterli." "1960'larda 'bilgilerin' ClA'dan alnma sreci balad," di140

yordu Gkdeniz ve sosyal yaamda derin yaralar aan baka bir ynelii dile getiriyordu: "Ve... MT, daha ok ie dnd!"

141

gerekiyor. "Sivilletirme" amacnn, rapordan sonra daha koyu

Tarihe, hukuka

"statkoculua" dnt biliniyor. "Niyeti gerekletirmek iin, yaad, aamad zorluklan" sergiliyor. Devlet istihbarat rgderinin hayli uzun bir gemii var. Ulusal sava srasnda, 1920'de Mustafa Kemal "Tekilat Mahsusa"y kurdurdu. 1926'da istihbarat hizmederinde srekli, ligi salamak iin "Milli Emniyet Hizmederi Riyaseti"ni olutur du. Aydnlar arasnda "Milli Emniyet" diye tanmlanan bu rgt "Milli Amale Hizmet, ksacas MAH" olarak aln. 1965'te ya salaa ve Milli stihbarat Tekilaa'na - M T ' e - dntii. 1943 ylna kadar geen srede Babakanlk tekilat yasa snda "milli emniyet hizmetleri reislii" kadrosu yer alyordu. Bir kiilik, babakanlk mstean dzeyinde bir kadro. MAH, ancak 1954 ylnda resmen "yasaya girdi." Ayn bir yasa ile deil, yine Babakanlk Tekilat Kanunu'nda yer ald. "Tek kiilik kadro" daha geniletiliyordu ve Milli Emniyet "reis ve mtehasss maviderle dairelerden teekkl eder," deniyordu. M T yasasn, 1963'te smet nn karma hkmeti Meclis'e gnderdi. Ama; yasa gerekesinde "MAH'n 1961 Anayasas kar sndaki hukuki bnyesi ile stats bu vesile ile aka tespit edil mi olacakar," diye zedeniyordu. 1963 M T yasa tasans "kurulacak tekilann salayaca ha berlerin bir anayasa organ olan Milli Gvenlik Kurulu'nca fay dalanlmak zere ve hatta bu kurulun bir ksm temel grleri ne esas olmak zere MGK'ya aktanlacan" gsteriyordu. nn'nn 1963'te sunduu tasan, ancak 1965'le yasalan. 1965'teki 6 4 4 sayl M T yasas, 1983'te, 12 Eyll rejimi nin kard 2937 sayl yasa ile yeniden dzenlendi. M T i n g revleri 644 ve 2937 sayl yasalarda byk aynmlar gstermiyor du. Her iki yasada da hemen hemen ayn grev hedefleri srala nyordu.
143

Dr. Hikmet zdemir, soruyor: "Babakan ve partisinin, teki pek ok konuda olduu gibi, M T konusundaki tutumu da u seenei akla getiriyor: Ya sorunlar anlalmyor, kavranamyor. Ya anlalyor, fakat zm bulunamyor. Ya da kimsenin zm bulmaya niyeti yok." Sralanan seenek eidi olaslklar akla getiriyor. Fakat, 1988'de padayan " M T raporu olay" ANAP iktidannn Baba kan Turgut Ozal'n "niyetini" gndeme getiriyor. lknce "niye tin" saptanmas gerekiyor. ANAP iktidan, " M T sorununu anlyor, kavnyor." Anlyor, ancak "nnde 'imdilik' zor engeller var, zm bulmay erteliyor." Burada "niyet" sorunu baa geiyor ve Trkiye'deki en ba sit atamadan, btn bakanlklann ynetimine kadar "her eyin kendi 'direksiyonunda' yrtlmesini isteyen, uygulamalar be yldr bu yne kaydran Turgut Ozal'n 'nasl bir M T ' istedii" sorusuna yant bulma zorunluluu douyor. ANAP'n be yllk gemii, bu srede Babakan Ozal'n ortaya koyduu "tek adamlktan" kaynaklanan uygulamalar dik kate alnnca sonuta ANAP liderinin "dorudan kendine ve her trden buyruklarna uyacak bir M T istedii" varsaym kuvvet kazanyor. ozal'n karrlan zorluklar ise, M T yasalannn geirdii evrimin ieriinde yanyor. Babakan'n 1988'deki M T raporu ncesi iarederini verdii giriimlerin, rnein MT'in sivilleti rilmesi iin ara ilk admlann vard sonulan zenle irdelemek
H2

Trkiye Cumhuriyeti'nin lkesi ve milleti ile btnl ne, varlna, bamszlna, gvenliine, anayasal dzenine ve milli gcn meydana getiren btn unsurlanna kar iten ve dtan ynetilen mevcut ve muhtemel faaliyeder hakknda milli gvenlik istihbarann devlet apnda oluturmak ve bu istihbara Cumhurbakan, Babakan, Genelkurmay Bakan, Milli G venlik Kurulu Genel Sekreteri ile gerekli kurululara ulatrmak. Devletin milli gvenlik siyasetiyle ilgili planlarn hazrlan mas ve yrtlmesinde; Cumhurbakan, Babakan, Genelkur may Bakan, Milli Gvenlik Kurulu Genel Sekreteri ile ilgili bakanlklann istihbarat istek ve ihtiyalann karlamak. Kamu kurum ve kurulularnn istihbarat faaliyederinin ynlendirilmesi iin Milli Gvenlik Kurulu ve Babakan'a teklif lerde bulunmak. Genelkurmay Bakanlnca Silahl Kuvveder iin lzum grlecek haber ve istihbarat, yaplacak protokole gre Genel kurmay Bakanl'na ulatrmak. stihbarata kar koymak. Milli stihbarat Tekilaa'na bu grevler dnda grev ve rilemez ve bu tekilat, devletin gvenlii ile ilgili istihbarat hz mederinden baka hizmet istikametlerine yneltilemez. 1965 yasas ile MT, srekli olarak iki grevi birlikte yrt t. Birincisi "i istihbarat"rj. teki "yabanc devleder istihbarat, yani stratejik istihbarat." 1983 yasas M T i "Bakanlar Kurulu dnda ve stnde ay r bir yrtme organ konumunda olan Milli Gvenlik Kun lu'na bilgi toplama merkezi"ne dntrd. Oysa, 1965'te ba layan uygulamalarda, M T zaten, Milli Gvenlik Kurulu'na bil gi topluyor, hemen her ay toplanan kurula panolarla, emalarla "i ve d konularda bilgi" veriyordu. M T yasalan birka noktada yadsnyordu. MT'e personel reten kaynak, Silahl Kuvveder'di. Sivil kesimden de alanlar
144

elbet vard. Ancak, irdelenen ilk saknca, tepki gsterilen ana e, Milli Savunma Bakan'nn "olur"u ile MT'e alman "subay ve teki askeri personelin" ordu ile ilikisi idi. 1965 Meclisinde emekli General Kenan Esengin, -CHP" uzunca zaman istihbarat tekilannda yani MT'te alan bir su bay ktaya gittii zaman 'birok mevzulara bulan' iin artk aske ri vasflann kaybeder" diyerek MT-Ordu ilintilerine kar kt. Cumhuriyet Senatosu'nda eski Milli Birlik Komitesi'nden Haydar Tunkanat, daha nemli adm ata-, "Milli Savunma'dan ve dier bakanlklardan M T kadrosuna alnacak ihtisas sahibi elemanlar iin zorunluluk varsa bunlar devaml olarak tercih et mek sureti ile 'ya MT'te veya orduda kalmak iin ikisinden bi rini tercih etmeleri' lazm geldiini" sylyordu. Bu saptamaya deer verilse idi, "pek ok saknca" 1965'te nlenebilirdi. nk, bu gr o gnden bugne pek ok kesimin paylan nemli bir yargnn zne iniyordu. Gizli servislerce dar belerin sorumlu hkmedere neden duyurulmadnn ipulann, iaretlerini veriyordu. ' nk gerek uydu. Ordu, darbe yapacaksa, askerlerin egemen ve ounlukta olduu M T gizli servisi, hareketi niin si villere bildirsin? stelik duyurmas da olanakszd. "Gizli haber alma servi sinde grevli askerlerin tayin, nakil ve terfileri," yasalar gerei tam anlamyla "Genelkurmay'n elinde, yetkisinde idi." M T ile Genelkurmay'n kaynamln bilen hemen her kesin zerinde birletii yargy, Ergun Gkdeniz zl biimde zededi: "Darbeyi kim yapacak? Askerler! Darbeyi kim haber vere cek? Gelecei ile, terfi olana, atanmas ile, alaca sicil ile yani 'her eyi' ile Genelkurmay' bal gizli servis MT'te grevli su baylar! Silahl Kuvveder'in yapaca darbeyi MT'te grevli bu konumdaki asker kiiler, neden ama neden 'nceden' babaka145

na haber versin?" "Darbeleri 'nceden' sorumlu babakanlann renememesinde" ilk temel e, ite buydu: MT'in sivilletirilmesi isteklerinin geree dnmemesin deki eidi nedenler arasnda, bu gerek n srada yer alyordu. Tabii, MT'in sivilletirilmesi isteklerinin engellenmesi sa dece bu ana sorunla snrl deildi. Baka yasal ve "yasal olma yan gelenekleri" amak gerekiyordu. MT'in teki ilevlerinden kaynaklanan ad uygulamalan gizli servisin askerden anndrlmas isteklerini her dnemde gndeme getiriyordu. Bir bakma MT'in sivilletirilmesi istekleri asker-sivil ara sndaki yetki ve sorumluluk blmnde "gizli bir savam" i letiyordu. Servise ada, demokratik bir dzenleme getirme abalannda bu, nemsenmesi gereken noktalardan biriydi. "Bencillikten synlan salam bir 'niyet sahibi" bir gn sah nede grnrse MT'in sivilleme srecine direnme knlabilirdi. MT'te ba yneticiden balayarak alt kademelere doru yo unlaan "askeri personel" olay ordunun "i politika sorunlan ile i ielii" tartmasn gndeme getiriyordu. Zira savunma iin yetitirilen, i politikadan uzak kalmas yelenen asker bireyler aracl ile Silahl Kuvveder "i ekime lerin" gbeinde "fiilen" yer alyordu. Ordu "her darbeden son ra 'klaya' ekilirken, her nedense bu e akllara gelmiyordu." Ordunun "siyasetten anndrlmas" ilkesi, bu arada, nereye kaldnlyordu? Soruya "fiili siyaset yapanlardan" ak yant verene bugne dek rasdanmad. Bir-iki saniye gzlerinizi kapayn. 1988 yl balanna evirin belleinizi. Kafanzdaki M T kutusunda neler gryorsunuz?
146

M T mstear yardmclna "sivil," Hiram Abas atanyor. Zaman geiyor. Babakan zal'n MT'i sivilletirme eilimi yay gnlayor. Bir-iki ay daha geiyor, zal'n "sivilletirme" planlan daha pekiiyor, ou evrede benimseniyor. " M T raporu" ile ortalk karyor, gelimeleri gelimeler iz- liyor. * Sonu: M T Mstear Korgeneral Hayri ndl'n yerini alaca, MT'teki sivillemenin ilk aamas olaca bildirilen Hiram Abas, "emekliliini istiyor," genel yargya gre, tasfiye ediliyor. ndl, 30 Austos 1988'de Milli Savunma Bakanl ms tearlna aranrken, MT'e yine bir "asker mstear" getiriliyor. Dn sonu! Genelkurmay'n MT'i elinden karacan -bugnn koullannda- varsaymak eski deyimle "hayalperesdik!" MT'in "askerlemesi" giderek pekitirildi. 1965 yasas, 1983'te Milli Gvenlik Konseyi, MT'in asker bnyesini srekli korudu. Bu yol hangi etkilerle nasl ald, bilinmiyor, n n d e so nunda konu "gizli servis" sorunu. smet nn'nn 1963'te Meclis'e gnderdii yasada M T msteannn atanmas siviller hesabna daha "liberal"dir. Hkmetin 1963'te hazrlad yasa da "msteann asker olmas halinde grev, yetki ve sorumluluk asndan 'babakana bal' olmas dnlyor, aynca asker mstearn Silahl Kuvveder'ce grevi sresince 'herhangi bir de netime ve teftie tabi olamayaca kural' getiriliyordu." 1983'te 12 Eyll yneticileri ne yapn? kardktan 2937 sayl yasada "bu hkm kaldrd." Daha ne yapa? " M T mstean olarak atanan Silahl Kuvveder mensuplann Silahl Kuvveder Personel Kanunu ile teki mevzuata tabi tuttu." MT'i yneten "mstean" tmyle Genelkurmayn "dene
147

timine" ald, daha belirgin zet deyile, "MT'i kendine balad." Perdeyi kapayalm ve sormaya balayalm: Darbeyi kim yapacak? Askerler! Gelecei, terfisi, atanmas ile grevde kalmas, sicili yani her eyi ile Genelkurmaya bal M T mstear!.. Vay benim kse sakalm!.. Yoruma ak baka zellik: Generaller cuntas, 1983'te MT'i dorudan "babakana" balad. 1965'teki M T dzeninde MT, "Babakanla" balyd. Arada "basit bir ayrm" vard, ama gzden kamayacak boyutta. 1983 dzenlemesiyle bir babakan arak, MT'i emrindeki "bir bakana" balayamayacak duruma getiriliyordu. Sorumlulu u sadece babakana karyd. Gizli servisin nemi gz nne al nrsa, "sorumluluun bakalar ile paylanlmasn" nlemenin bir deeri olduu varsaylabilir. Ancak mstear bir yandan Genelkurmay'n ak denetimine giriyor, te yandan sorumlulukta baka kiiler ya da kurumlar dlanyordu. yimser bakla, bu dzenleme, "iyi ya, M T mstean do rudan babakana balanarak daha sk denetim alana alnyor" diye savunulabilirdi. Yok, hayr! Yasaya gre, mstear deil "mstearlk" babakana balanma. teki hkmlerin ierii ne gre, mstear Genelkurmay'n buyruundayd. Zaten 1965 ve 1983'te yaplan yasa dzenlemeleri ile "msteann atanmasnda babakann sz fazla deer tamyordu, en azndan fazla geerli deildi." 1980 askeri rejiminin koullar, diyelim ki, biliniyordu. Ya sa dzenlemesinde sivillerin hibir etkisi olmadndan sonu ya drganmamalyd. Ya 1965?.. 1960 ihtilalini geirmitik. Kim ne derse desin, 1960 ihtilalcileri Trkiye'ye, demokratik ilkelerin tmyle ege148

men olaca bir hukuk ve siyasal dzen getirmekten yanaydlar. Bu inanla -12 Eyll un Trk halkna ok grd- 1961 Ana yasas'n brakalar. stelik, MAH' MT'e dntrmeye abalarken "daha si vil, daha ada, ie deil, da, stratejik istihbarata ynelik br gizk servis" kurma amacndaydlar. 1965 meclisini, hele nn gibi bir hkmet bakann, MT'i daha askersel bir bnyeye dntrmeye, rnein mste arn atanmasnda sivilleri geri planda brakan hkmler getir meye kimler, "hangi kesim" zorlad? 1983 rejiminin de benimsedii 1965 arama kuralna gre, " M T mstean Milli Gvenlik Kurulu'nda grldkten son ra babakann inhas ve cumhurbakannn onay ile acnr." M T mstearlna kimin getirilecei, yrtmeden sorumlu ba bakann yetkisinden, isteminden kyor. MT msteann Milli Gvenlik Kurulu buluyor, babakanla cumhurbakanna "forma litenin geri yann tamamlamak kalyor." 1965 meclisi, MT'i "askerlere teslim etmiti." 1961 ve 1982 anayasalan ile siyasal rejim iinde nemli bir yer alan MGK'nn yaps da ilginti. MGK'da M T mstelan "oylamaya gidilerek" seilse, sonu her zaman "sivil otoritenin aleyhine" olabilirdi. Kurulun -bugn- resmi yesi on kii. Bei asker. teki be yenin biri -asker kkenli- cumhurbakan. Sivil nitelikte drt ye, babakan ile bakan. Oysa i ve d istihbarat yapa cak bir kurumun bana geecek kiinin seiminde ve atanma snda sorumlu babakann arl daha fazla olmak gerekir. So run ak: Devletin, MT dnda kalan btn "nemli noktalarna" -rnein Genelkurmay Bakanlna, kuvvet komutanlklannaatamalar Bakanlar Kurulu'nun nerisi ve cumhurbakannn onay ile yaplyor, ama M T bir "istisna." Bu aynml yntem
149

"askerlerin M T gibi etkili, istendii zaman ok eidi biimler de tehlikeli silaha dntrlecek bir kurumda" dizginleri brak may asla istemediklerini kandyor. M T zerinde konuurken Demirel'e "1965'te yrrle gi ren M T yasasnn ilk uygulamalann siz mi yapanz?" diye soru yorum. "Evet" diyor. "yleyse, General Fuat Dou'yu kim buldu?" diye soruyo rum. Demirel sorunun arkasndan gelmesi olas ince dokundur may sezdi sannm: "Fuat Dou'yu bizim 'arkadalar', sivil baz arkadalar tav siye ediyorlard. Atanmas yapld," diye yant verdi. Oysa, hem yasa, hem de "byle duyarl konulardaki gelmi gemi uygulamalar gz nnde otulduunda" Fuat Dou'nun, MT'in bana gelmesine -aday hkmet bulmu olsa da- askederin onay vermesi gerekirdi, bu gerek deimezdi. 1965'te cumhurbakan olan General Cemal GTsel'in Ge neral Dou'yu onaylamad, sivillerin direnmesi ile atand her halde sylenemezdi. O srada dou illerinin birinde grevde olan Fuat Dou, MGK'nn semesi ve onay ile yedi yl aan sreyle mstear oluyordu. 12 Mart 1971 darbesinden sonra, Demirel'in Dou'dan yaknmalan kitaplarda, gazete stunlannda grlecekti. Cevdet Sunay'n cumhurbakan olmasndan sonra, M T ile Kk, Kk ile askerler arasnda yaknlama daha boyudanp pekiecekti. He le hele, 12 Mart sonras Demirel "darbeyi nceden haber alma" konusunda olaylan, gn ve saat sralayarak M T Mstear Do u'yu ciddi biimde eletirecekti. M T msteannm MGK'ca aday gsterilmesine o zamanki parlamentonun iki kanadnda, Meclis ve Senato'da ciddi bir dire ni grlmedi. nn yasasnda biri sivil, teki asker iki adaydan birinin seiminden sz ediliyordu. Sivil-asker vurgulamas Sena to komisyonunda "iki adaya" dntrld. Senato genel kuru150

lunda da eski Tekirda Valisi ve AP Senatr Cemal Tarlan'dan baka hi kimse, MGK'ya verilen "bu yetkiyi" eletirmedi. Tarlan'a gre, anayasa MGK'ya yalnzca, "gr bildirme" yetkisi veriyordu. Askerlerin yeri geldiinde sndklan bir ge rekeye gre, "MGK'nn bildirimleri hkmet nezdinde 'istiari' anlamdayd." Ama askerler nemli sorunlardaki grlerine ki mi zaman "istiari" diyebiliyor, sra MT'e mstear aramaya ge lince, MGK'nn "mudak seme hakkndan zveride" bulunmuyodard. Parlamento ise, gizli servis gibi dilendiinde siyaset da hil her olayda kullanlabilir bir mekanizmaya yaplacak aramada iradesinin yitmesine, askerlerin isteklerine kout bir ynteme oartulmasna raz oluyordu. Fazla ileri giden bir kan diye kabul edilmesin: Bu durum hem yasal, hem de gelecekte olas kimi M T uygulamalan asndan parlamentonun "bindii dal kes mesi" diye nitelenebilirdi. Eski siyaseti, emekli bykeli, yazar Cokun Krca'ya M T yasas dzenlenirken kimi nemli nceliklere neden kar klmadn soruyorum. Yllar sonra, o gnleri rutanaklardaki dorulukla anlat: "MGK, anayasaya gre 'istiari' bir organd. Aksini dnmek sivil idare prensibini, demokratik idareyi inkr ermek olurdu. Byle bir durum, babakann inha, cumhurbakannn tayin yet kisini snrlamak olurdu. Byle bir emsal yasayla gerekleirse, gn gelir Genelkurmay bakanndan balamak zere Silahl Kuvveder'in st dzeyinin ayn yoldan tayini gibi baz yasa h kmlerinin ,Meclis'cen geirilmesine yol alabilirdi." Krca'nn iaret ettii yasal saknca, 12 Mart darbesinden sonra yaplan anayasa deiikliinde "usulca" dzeltildi. 1961 Anayasasndaki M G K yetki ve grevleri deitirildi. Kurulun "milli gvenlik ile ilgili kararlann alnmasnda ve koordinasyo nun salanmasnda gerekli temel grleri hkmete 'bildirir'
151

ifadesi 'tavsiye eder'e" dntrld. M T piramidi 1983'te yeniden biimlendirildi, askerlerin egemenliini glendiren yeni yasal olanaklara oturtuldu. 1965 yasasnda hi deilse mstear, daire bakanlanntn atanmasnda olduka zgr braklmt. 12 Eyll rejimi, devletin kilit noktalann askeri kesimin egemenliinde tutmay ngrd iin, 1983'te kan 2937 sayl yasada "mstear yardmcs ve daire bakanlann M T mstearnn dorudan MGK'ya nermesi usul kaldrldt." Daha kan bir kural gelitirilerek "mstear yardmclan ve bakanlann atanmas, M T msteannn nerisi, babakann inhas ve cumhurbakannn onayna" dntrld. Arak, MT'te ikinci derecedeki grevlere yaplacak atamalar MGJCya gitmiyordu. Yasa msteara "alma arkadalann ner me yetkisi" veren yumuakla kavumu grnyordu. Buna kar MT mstearn nerme hakk, babakann deildi. Bu ko nuda arlk, askerlerindi. Askerlerin istedii, hatta atad, yasal her ynden Genelkurmay'a baml bir M T mstear "alma arkadalann 'gereken yerlere' danmadan nasl seebilecekti?" Mstear piramidin tepesinde, askerlere baml. Mstear muavini ile M T daire bakanlannn atanmas ise "msteara ya sayla tannan zgrlk erevesinde," msteann elinde. Pirami din tabana doru genileyen baml zinciri kendiliinden ortaya kyordu. te yandan MT'teki "szlemeli personel" ile "devlet ba remi iinde kalanlar" arasndaki cret ve maa uurumu servis bnyesinde "yllardr srp giden i ekimeleri" daha ok alev lendiriyor. Servis ii "eidi gruplarn birbirini gammazlayan mektuplar" her nemli "i bunalmda" giderek artyor... Gentik. Milli Emniyet'in "insan yaamn altst eden ey lemlerini" iitir, renirdik. Zaten M T ve evresinden yaylan "korku salan ve yayd korkuyu yadsmayan" kvanl gsteriler
52

srp gidiyor. 1950'den sonra gerek kurallanyla geldiini san dmz demokratik dnemlerde yzlerce, binlerce irkin olayn sorumluluu gizli servisin sranda. imdi sormak gerekiyor: kence olaylanndan balayarak, bir M T raporu ile yllarca hapis hanelerde yaap sonra beraat eani insanlara, zellikle "kapal re jim" dnemlerinde istenen amaca uygun fezlekelere kadar, ad onca olay, niin, ama niin Trkiye'nin tek otoritesi, egemen ligin kaytsz artsz temsil edildii sylenen Trkiye Byk Mil let Meclisi'nde, bir komisyonda ele alnyor? Bir toplumun adala soyunmas, Avrupa Topluluu'na ye olabilmesi iin her eyden nce insanla soyunmas, kara dan arnp aklanmas gerekmiyor mu? MAH', 1 9 5 0 ncesi "tek parti, tek e f dnemi kulland. Pekl. O dnemin siyasal ideolojisine kout gizli bir servisti. yi! Ve, 1950'de alan zgrlk penceresinde DP iktidarn temsilen bir ba grnd: Samet Aaolu. air, yazar, hukuku, demokrat Gazetecileri ileri Bakanl'nn bir salonunda toplad. nlerine bir yn dosya koydu. lerinden kimilerini ap okudu. Glmeler, alaylar arasnda, "DP hkmetinde bakanla getirilen, rnein Hulusi Kymen, alma bakan stelik, Milli Emniyet ta rafndan 'zararl faaliyederde bulunan' insan diye filenmi." r nek rnek anlara. Sonra "Arak bu devir kapand," dedi. Ayn DP, zgrlk penceresini yava yava yzmze kapar ken, yaknd, eletirdii, horlad, bitti dedii MAH' bu kez kendi "amalan" iin kullanmaya balad. Yaplan otuklamalann, karakollarda, belki de Milli Emniyet'in bilinmeyen binalannda ikencenin, dayak attnalann hepsini DP de uygulad. Her ara rejimden sonra "insanlk sulan" ile rlen yzler ce dosya ka ortaya, Isurabm sesi, snrlanmz aa. Avrupa'nn parlamentolarna, Avrupa Konseyi'ne, Parlamentosu'na arpt. rnein 1950'den sonra o dnemin nl ozanlanndan rahmet
153

ti Fethi Giray, Cumhurbakan Bayar'n Yugoslavya gezisine kanlabilmek uruna nasl pasaport almak iin cann diine takmsa; 1988'de, 1988'e gelinceye kadar geen yllarda, ozan, yazan, gazetecisi, aydn ayn hzn verici, uygarl aalayc ilevlerin tutsa oldular, oluyorlar. Ve Babakan zal, 1988'de bir gn gazetecileri Babakan lktaki grkemli salonlardan birinde toplayarak, MAH'la bala yan, MT'le sren "fileme yntemine son verildiini" duyurdu. Hemen o gnlerde bir de bakm evreme, Uur Mumcu avukat elenk'e, Mustafa Ekmeki bir yazara pasaport verilmesi iin o kap senin bu kap benim, dolap duruyorlar. Filenmek, filemek kalkmd. Babakann filemenin kalkun aklad gn, aramzda MT'in deieceine inanarak apkasn havaya atanlar vard. Yarabbi! Ne d, ne hayal gc! MT'i, yasasnda belirlenen grev ve hizmeder dnda "hi kimse kullanamaz"d. MT'ten ister emekli olarak, isterse dileyerek aynlanlann ortak bir gr var, adlarn .sralamadan vurguladklar gr yanstalm: "Demirel ve Ecevit, babakanlklannda MT'ten 'zel bir is tekte' bulunmad" diyorlar. Bu irdeleme sahiplerinden biri de Hiram Abas. Sabah ga zetesindeki uzun rportajnda ak seik byle dedi. Kimi ciddi bilgilerin nda "hibir babakann MT'ten zel istekte" bulunmad savna kukuyla bakyordum. Yuvariak, byk bir masann evresindeydik. Kukumu do kundurma ieriindeki bir anlanmla, Abas'a bir soru sordum. "Biri dnda," dedi. Merak cmb iinde, zaman durdu. Acaba syleyecek miydi, kimdi? "Adnan Menderes," dedi. "Menderes -MAH dnemiydi154

stanbul'da 'kk bir birim' kurdurdu. Baz DP'li milletvekille rini bu birim izliyor, dosya yapyordu." Bir k yand, snd. 27 Mays'ran nce DP ve muhalefet kulisinde Babakan Menderes'in "baz 'muhaliflerini izleterek' dosyalar dzenledii" sylentileri yaygnd. Hatta "fazla ileri gi den davranlann" grdnde, Menderes'in Babakanlkta n lerine "zel dosyay frlatnt"ndan srarla sz ediliyordu. rne in, DP grubunda "yaylac" diye adlandrlan Menderes'e muha lif grubun nde gidenlerinden Stk Yrcal'nn "dosyaland" sylenirdi. Suu mu?.. Paris'te, rencilii srasnda solcu miting lere gitmesi, bir hanmla ilgilenmesi. Tabii "parasal sorunlan" olanlar iin de dosyalar dzenleniyordu. Taksim'e doru akp giden trafie bakam. Hava karanyordu. Sartmarak klar, bezgin, lgn, siyah asfalta yaylmaya ba lama. "O bro kimbilir nerede alma? Merkezi bir yerde, belki de Taksim meydanna alan bir sokaktaki bir apartman daire sinde." Baka? Acele ie yasal eytanlar karr. Burada, hele biraz duralm, bakalm. Sonraki yllara...

155

lk" m denir buna, yoksa Trkiye'nin iine kapank siyaseti ya

"Darbeyi baaracaz..."

da d dnyada olup bitenlerden "bihaber" olmak diye mi adlan drlr? CIA konusunda ancak, da aldka "bir eyler" kavra maya baladk. zellikle sol yazarlarn, sol parti TP'in srekli irdelemele ri, yaynlar ClA'nn "dost lkelerde hangi marifetlerin gerek sa

Geen blmlerde grdk. 1960'tan nceki dnemde, CIA, Trk gizli servisinin "iin de" idi. MAH' sanki Amerikallara "icar"a vermitik. CIA, her ay MAH'n belli bal birimlerine para dyor, karlnda, "i" is tiyordu. Tabii "i", CLA'nn, Amerika'nn kararlar ile ilgili ko nularda Trk gizli servisini kullanmas idi. Tek yanl, yalnzca CIA hesabna, Amerika yaranna. 1988'de bir gn Fuat Dou, ziyaretine gelenlerle bir syle i srasnda, "1965'lerde MAH ile ClA'nn ayn binalarda al tn" syleyecek, "sonradan bu birlikteliin kaldmldn" vur gulayacakt. Oysa, 1960 ihtilaline yakn yllarda, CIA ile MAH arasna bir izgi ekildiini sanyorduk. Ancak, "CIA ile birlikte yaplan gizli operasyonlarda Amerikallar zerlerine den 'masraf' de mekle" ykml hale gelmilerdi. " smarlama" ya da MAH'n bnyesine kadar szarak, crederi karlayarak Trk gizli servisi ni "iten kuatma" dneminin sona erdiini sanyorduk. Dou'nun bu ifadesi, belki bir sre ClA'nn MAH'tan uzaldann, ama sonradan yine "servise 'hulul' ettiini" gste riyordu. Bir eksik yanmz daha vard: Trk siyasetileri ile devlet adamlar, 1980 ncesi ve sonras "CIA marifederini" henz ye terince renememiler, CIA konusunda bilinlenmemilerdi. "Dost" deyince alabildiine "dosduk..." "Dost" deyince, "dman" baka yerlerde, lkelerde aramak... Geleneksel "saf156

hibi" olduunu kamuoyuna sergiledi. "Dost lkenin" iimize uzanan elinin, "dmandan daha ok can yakan eylemlere giri tii" bilincine neden sonra ulak. 1960'tan sonraki kimi nemli olaylarn perde arkas re nildike, ClA'nn siyasal yapmzda, demokratik rejimin o g nnde ve geleceinde ne kadar etkin roller sdendiini gryor duk. Grecektik. Ankara. Paris caddesi 72 numaral binann bir dairesinde, krlamaya yz tutmu salann ortadan ayran, ak renk gzl, nknaz adam, onu byk dikkatle dinleyenlere konumalarn bir zetini yaptt: "Darbeyi baaracaz," dedi. Grme, A B D Bykelilii Mstear Barneds'in evinde geiyordu. Yl 1962, aylardan ubatt. Darbe yapacan syleyip "Amerika'nn desteini" arayan insan, o tarihte Harp Okulu komutanl yapan, 1960 ihtilalini yneten Milli Birlik Komitesi'ne ye seilmemi, ancak "gcn 'dardan' gstermi" Albay Talat Aydemir'di. Talat Aydemirin ihtilalin srekliliine inand biliniyor du. 27 Mays dneminin "ksa srede" kapanmasndan yana ol mad, ynetimin seimle sivillere devredilmesini onaylamad -o tarihte- hemen her yerde konuuluyordu. MBK'nn Mende res, Zorlu ve Polatkan'n aslmas kararlannn onaylanmasnda "silah gcn duyurduu" gzlenmiti. "Bir eyler" yapacakn,
i57

ama nasl ve ne zaman? Aydemir'in konuk bulunduu evde, bir baka konuk daha vard. ABD'den gelmiti, ad Dileri Bakan Yardmcs Talbott'tu. ABD'rin askeri beyni Pentagon'dan bir general! Ne var ki, Pentagon ile CIA arasndaki salam ibirlii yadsnamazdt. Talbott, Trkiye'de "nabz" tutuyordu. 1962'de kurulan nn bakanlndaki CHP AP karma hkmetine kar, yeni bir "darbe" olasl gnceldi. Talbott, sivil hkmetin "darbe" ile dp dmeyeceini aranyordu. Kukusuz Talbott'un asl derdi, "darbe" deildi. Darbeden sonra gelecek yeni askeri rejimin A B D ile iliki lerinin nasl olacan arattryordu. Yeni askeri ynetim, ABD'ye ne lde scak bakard? Darbeden sonra Trkiye, A B D izgisinden kayar myd, solcu bir ierik kazanr, "kuzeye alr myd?" "Yarn akam m?" diye sonyordu Talbott. ubat 1962'nin bir baka akamyd. Gnlerden belki 19, belki 20 ubat. Ev ayn evdi. Talbott dahil, Amerikallar ayn kadro, Trk konuklan ite syleiyorlard. Bu kez, belirli sayda si vil Trk vard. rnein Kasm Glek, DP oylannn bir blm n kaparak Meclis'e gelen Yeni Trkiye Partisi'nden Hikmet Belbez ve nl yazarlnn yan sra smet Paa'nn damad ol duu iin "ekici konuk" Metin Toker. Talbott ve Amerikallar yine darbenin olabilirlii ve olursa Trkiye'nin ana siyasetinde nelerin olabileceini aranryorlard. Trk siyaset adamlar, darbe olasln yadsmyorlard, ama?.. Bir ara Metin Toker, Talbott'a, "Neden geldiinizi biliyo rum," dedi. "Belki yarn akam yaparlar ama ertesi gn aslrlar." Talbott'un gzleri ald hemen: "Yann akam m?" diye sordu. Belki darbenin tarihini renmenin heyecan ile soruyor158

du, belki dorulatmak istiyordu. Metin Toker, generalin heyecan karsnda, gld: "Yarn akam diyorsam, szn gelii. Yaparlar ve ertesi gn aslrlar." 22 ubat 1962 gecesi Talat Aydemir, peinde Harp Okulu rencileri ile kimi arkadalann srkleyerek darbe hareketini balatt. nn ve Genelkurmay Bakan ile kuvvet komutanlan, darbeyi basard. nn "silahlar brakmas, kan dkmemesi ko ulu ile 'bir keze zg' Aydemir ve arkadalannn balanmas n" salad. Bir sre sonra, 1 Mays 1963 gn Aydemir yine darbeye kalka. Bu kez, mahkemeye verildi ve... Asld. A B D , Aydemir'e destek vermemiti. Yoksa?.. C I A parma Aydemir'in baarsnda rol oynayabilirdi. CIA, direnii sezmese Aydemir'i destekler, Trkiye'de de mokratik dzenin srmesiymi gibi, ABD'nin titizlendiini ne srd ilkeleri bir yana atard. 1964'te Trkiye'nin girimeyi kararlaord Kbns hareknn nlemek iin A B D Bakan Johnson'dan gelen "irkin ifade li" mektuptan sonra, ismet Paa'nn bir sz nlendi, dalgalan d ve zellikle "darda" nemli etkiler yapu. nn, "Dnya ye niden kurulur, Trkiye iinde yerini alr" demiti. Bu, smet Pa a gibi bamszla, devletin eksiksiz hkmranlna zen ve nem veren bir siyaset nderinin, Johnson'a kar tepkisi idi, ulusald. Fakat, ABD'de 1960 ihtilalinden nce balayan bir kuku vard. Trkiye'de sola al giderek gleniyordu. Trkiye, ABD egemenliinden syrlabilir ve "kuzey komusu ile daha etkin di yaloga, hatta ilikilere" girebilirdi. Gerekten, 1962'den sonra Trkiye, o zamana kadar A B D dndaki byk lkelere kapad gzn yava yava ayordu.
59

Sovyetler de Trkiye ile "iyi komuluk ilikileri ve bata ekono mik, kltrel, siyasal ibirlii" istiyordu. 1963'te Moskova'ya gi den Trk parlamento heyetine o zamanki Sovyet lideri Knev, "Stalin dneminde Moskova'nn Trkiye'den istedii toprak alanlan ile Boazlarn denetimi konusundaki davrannn" ge mite kaldn sylemi, unutulmasn istemiti. Trkiye ile Sovyeder arasnda Atatrk-Lenin'le balayan "dosduun yeniden canlandrlmas" adm adm geliiyordu. nn'nn babakanl zamannda Podgorny bakanlnda ge len Sovyet parlamento heyeti ile Ankara'da "samimi grmeler" yaplma. ki lke arasndaki soukluun giderilmesi iin "m terek abalar" daha da ilerlemiti. rnein Sovyeder, Trkiye'ye "kalknmada yardmc olacak, uygun faiz ve deme koullarnda kredi verebileceini" srekli bildiriyordu. Trkiye'nin Sovyeder e yaklamas ve iki komu devlet ara sndaki yaknlama, ABD'nin, doal olarak ABD'nin vurucu ve eylem gc CIA'nn iine gelmezdi. 1964 ylnda, Trk i siyasetinde "kendine zg" kargaalar vard. nn, CHP'nin bandayd, ama tabanda gl AP, yeter li bir liderden yoksundu. Emekli General Gmpala lnce, AP byk kongresi Sleyman Demirel'i genel bakanla getir miti. O tarihler Demirel'in, Amerika'nn "takdirini kazanan" gen bir brokrat olduu, bir bursla gittii Amerika'da Bakan Johnson tarafndan kabul edildii yazlyordu. Demirel'in Ame rikan Morrison irketinin temsilciliini yapmas, A B D "sempati zanlma" kant olarak gsteriliyordu. nn'nn nl demeci, Trk-Sovyet ilikilerindeki olum lu gelimelerden sonra... ... Sonra, Amerika'nn nl Time dergisi 1964'te unlan yazyordu: "Bugnlerde hemen herkesin yapa gibi nn, Amerikan
160

aleyhtarlna oynamak suretiyle i politikada kendine sermaye teminine almakta. "mitsizlik iareti gsteren nn Hkmeti, Kbns anla mazlnda Washington'un Trkiye'yi terk ettiinden emin, bir semen kitlesi nnde Amerikan aleyhtan tahriklere bavurdu. "Ayn zamanda uzun sredir Ban'nn en salam mttefik lerinden biri olarak bilinen Trkiye, Rusya'yla flrte balad.' Trkiye ile Rusya, Adalet Partisi tarafndan bir ibret vesikas ola rak ilan edilen bir kltr anlamas imzalamlar ve geen ay An kara, bir Sovyet parlamento heyetini scak ekilde karlama..." ABD'nin, Trkiye'ye bak, Time'daki yazdan daha gzel anlattlamazd... Bu yarglar, Beyaz Saray'n, Pentagon'un ve tabii CIA'nn grn yanstyordu. Bu gelimelerin gzlendii sralarda, gnn birinde

ABD'den yine bir "konuk" Ankara'y onurlandrd. Bir baka general, Porter. Kukusuz uluslararas platformlarda tannan birisi deildi General Porter. Ama geliinden hemen sonra Toker'in sahibi olduu Akis dergisinde yaymlanan yaz-haberle bir anda nlendi. General Porter, Ankara'da "aranrmalar yapyor, bir 'ara y' iinde kimi grmelerde" bulunuyordu. nn, nasl "drlebilirdi?" ABD, kimden yararlanabi lirdi? Bir askeri darbeyle mi, yoksa baka bir "yol" var myd? Ge neral Porter'a konutuu kiiler, "nn'nn ancak ve ancak 'se imle' ibandan uzaklatrlabileceini" sylediler. Oysa, daha kolay yoldan zm olaca iin askeri kullanmak "servisin ve Porter'n" iine daha ok gelebilirdi. A B D ile CIA'nn "darbe aranrmalan" istedikleri dzeyde gelimedi.
161

CIA'tun kullanaca siyasal, toplumsal ve ekonomik "ha va" yoktu. Fakat, parlamentoda say asndan oklukta olan muhalif partiler bir araya geldiler. nn hkmetini drdler. Yerine, hepsi bir araya gelerek Suat Hayri rgpl bakanlnda yeni bir karma hkmet kurdular. Demirel'in babakan yardmcs olarak grev ald bu hkmede 1965 seimlerine gidildi. 1965'te Adalet Partisi, "tek bana iktidara gelecek" oun luu kazanmt. 12 Mart 1971 darbesinin ieriinde kimi bulgularla kuku lar edinen Sleyman Demirel; "O dnemlerde hemen her devlet Sovyeder Birlii ile iyi ilikiler kurarken..." diye balayacak ve "... Fakat biz, 1964'te Sovyeder'le iyi ilikilere giriince mttefiklerimiz, bata A B D ol mak zere hepsi, bu ilikiyi 'yadrgamalard'" diyecekti. Demirel, "ABD'de ve Ban'daki yadrgamadan" sonra, mt tefiklerinden gelen kar davranlan zedeyecekti. Trkiye kal knma plan yapyor, kimi tesisler iin "kredi anyordu." "Bu tesislerin yapm iin ABD'den ve Ban'dan finansman aradk" diyen Demirel hemen ekliyordu: "Batl kaynaklar, Trkiye'nin bu projeleriyle ilgilenmedik lerini bildirdiler. Bu tesisler iin bir milyar dolar gerekliydi. A B D ve BfO, vermedi. Sovyeder, bu projelere ilgisini bildirdi." Demirel'in szn ettii dnem, 1966-70 aras. 1971'de "darbe" geldi. Elbet A B D ile baka sorunlar, dar beye neden olacak i olaylar vard. Batl yaynlann CIA darbeleri listesine ald 12 Mart m dahalesinden nce "CIA reetelerine uygun" bir ortamdan gei yorduk. Metin Toker, lmne kadar smet Paa'nn "ok yak nnda" idi.
162

Siyasal olaylar iindeki smet Paa'y, Toker rahadkla tart r. Bilgi eksikliinden kaynaklanan yanl anlama ve deerlen dirmelerle yarglan zenle, gereklere bal kalarak dzeltir. Kimi bilgiler ya da olaylar vardr, Metin Toker bunlan, ne yazar ne de zerinde konuur. ok dikkadidir. O'gece, elerimizle Pembe Kk'te toplandk. Gncel siya sal konulan "gn anlamlandran akalarla" konuuyorduk. Me tin, darbeler ve gizli rgder uramdan habersizdi. "12 Mart darbesinden hemen sonra smet Paa, ok sert ku," dedim Metin'e. "Ama sonra yumuad. Acaba 'baz bilgi ler mi ulatnld' Paa'ya? rnein M T Mstear Dou'nun, Paa'y ziyaret ederek 12 Mart'n gerisinde olup bitenleri anlatt sylenir." Toker, Paa'nn nereden ve kimden bilgi aldna hi de inmedi: "Paa hareketin tmyle darbe, tmyle ynetime el koyma ve demokrasiye son verme olduunu sanarak ilk bata sert ko. Fakat, sonra kendisine hareketin asker arasndaki sorunlann so nucu olduu 'bilgisi' verildi," dedi. Durdu. Gerisini sen anla demek mi istiyordu, yoksa sorunun ieri ine tek cmle ile yant m veriyordu, ak deildi. kard so nu akt: Paa, ilk demeci ile "demokrasiye paydos dendiini sa narak" askerlerin izmeyi aan syleyecek kadar ileri bir k yapma. Bir-iki gn iinde "bilgilendirilmi"ti. Mdahalenin, "paydos" anlamna gelmedii gvencesini "inanlr kaynaklardan alnca" yumuama. O srada Fuat Dou'nun Pembe Kk u sk sk ziyaret ettii syleniyordu.

Not defterinden:
"9 Mays 1971: 'Besim stnel ile Haluk Olman, smet in n'nn MT'le (Fuat Dou Paa ile) temas Katinde olduunu, o ko
163

numalardan sonra smet Paa'mn, 12 Mart gn CHP grubunda yapt sert konumay yumuattn sylediler. Dou, CHP lideri s met Paa'ya onlunun ynetime el koymayaca teminatn verdikten sonra yumuak konumaya balam.'" Toker, ad vermeden "inn'nn 12 Man olaynn, ordu nun i sonnlarndan kaynakland bilgisini aldktan sonra yu muadn" sylyordu. Bu irdelemeyi pekitiren bilgiyi, o sra da, CHP st ynetiminde olan stnel ve lman veriyorlard. Baka bir gerei daha saptamaya alyordum. Aydemir isyannda smet Paa, babakand. M T yoktu, MAH vard. Devletin gizli istihbarat rgt Paa'nn elinde ve buyruundayd. nn, Aydemir'in darbe giriimini "baka ka nallardan nceden haber alm myd, ya da nceden MAH ha ber vermi miydi?" Bu soruya yant aramakta haklydm. nk... Demirel, "teki darbe olaylannda da grld gibi" smet Paa'nn da Aydemir'in darbe giriimini "nceden" renmedi i kansnda idi. Anlattna gre: "Aydemir isyanndan bir hafta nce, smet nn kabine sinde Babakan Yardmcs Hasan Diner, smet Paa'ya telefon an. Alparslan Trke'in yakn evresinden smail Hakk Ylanlolu, Diner'i aram, Aydemir'in darbe yapacan bildirmiti. Diner'e gre, Trke'le Aydemir 'anlamazla' dmlerdi. "smet Paa Diner'i dinlemi, 'bir haftadr haberim var,' demiti. "Diner'in, sonradan Demirel'e sylediine gre, Babakan'n 'nceden' haberi yoktu." Demirel'e anlatlan ve aktard bu olay, gizli servisin daha o tarihlerden balayarak darbeleri nceden "babakanlara haber verme" grevini yerine getirmediinin kantyd. Metin'in, bir konuda kesin bilgi vermek istedii zaman se si toklar, szckleri duraksamadan sralayverir:
164

"Paa -elleri ile gzlerini gsterdi- katarakt gelinceye kadar Trkiye'de ne oluyorsa hepsini zamannda biliyordu," dedi. Nitekim, smet Paa darbe giriiminden bir hafta nce Harp Okulu'na gitmi, rencileri denedemi, konumu ve -Aydemir'in aralannda bulunduu- Harp Okulu subaylan'ile le yemeine oturmutu. Babakann, hele smet Paa gibi bir insann bu ziyaretinin kukusuz bir anlam vard. Ziyaret, Ayde mir ile teki subaylann "gereken dersi karmalarn" amalyor, bir "mesaj" veriyordu. "u yal adam kim sallar?.." Aydemire egemen olan ruhsal yap, buydu. Daha bakalan, devlet yaamnda gizli servisi "verimli" kul lanan babakann, smet nn olduunu sylerler. Toker anlanyor, ksa, zl: "Darbeyi, hem de bir hafta nce renmiti. Haberi ald iindir ki, Harp Okulu'na gitti. syan bir-iki gn nceden bekli yordu. Kk'n Aydemir kuvvederi tarafndan evrilmesi, Fethi Grcan'n "toplayalm hepsini' nerisini Aydemir'in reddetmesi olayndan sonra giriimi smet Paa'nn nceden bilmedii sy lentileri yayld. Bu sylentiler dayanak yaplarak Aydemir isyan n renemedii ne srld." ubat 1962'de nn kabinesinde Ahmet Topalolu (AP), iileri bakan idi. Bana bir gn, Emniyet Genel Mdrl'nde de darbeyle ilgili bilgiler toplandn, smet Paa'ya hepsini ak tardn sylemiti. MAH'n ve teki istihbarat birimlerinin de smet Paa'y bilgilendirdii anlalyordu. Genelkurmay istihbarat dairesinin, Aydemir isyannda ne aldn, ne bildirdiini gsteren kesin bilgi yok. 1960 ihtilalcile rinden Suphi Grsoytrak'n bir ans hayli ilgin. 27 Mayslar, artk tabii senatrd. Ordudan ayrlmlar, parlamenter yaama gemilerdi. Aydemir giriiminden nceki gnler, harekedi, hararedi. "Bir gece, Genelkurmay Bakan Cevdet Sunay ile Ankara garni165

zonuna gittik. Talat'n ekibinden Seluk Atakan'n odasndaydk. Yaka bar ak, karsnda Genelkurmay Bakan orgeneral olmasna karn, yle oturuyor. "Telefon ald. Konuuyordu. Anladk ki, arayan Talat Aydemir'di. Glyordu. "'Yine geldiler' diyordu. 'Yok bir ey diyorum, anlatam yorum.' "Anlyor musun vaziyeti? Hepimiz, o srada Aydemir isya nn biliyor, vazgeirmeye urayorduk. Sunay Paa da bu ne denle garnizona kadar gidiyor ve orduda grlmesi olanaksz bu manzaraya ramen, konuuyordu onlarla." Grsoytrak'n bu ansnda "iinden getiimiz zor gnlerin ibret alnacak izgileri" yaayor. MAH'n, Emniyet Genel Mdrl'nn ve kukusuz, or duyu bilenlerin, Aydemir'i tanyp "yakn evresi ile" ilikisi olanlann darbe hazrlklanndan haberi vard ve smet Paa'ya, eidi yerlerden bilgi akmas, artk doald. Aydemir'in hele Mays 1963'teki ikinci giriimi, darbeleri alaya alan filmlere benzer komedi trnden bir giriimdi. Kz lay'da bir parkta ayakkab boyatp "Hadi elbiseleri giyip Harp Okulu'na kalm, darbeyi balatalm" trnden davranlar ga zete brolan bile izlemiti. MAH'n ya da baka bir servisin ba bakana duyuruda bulunmasna gerek yoktu. Baanszla mahkm bu darbeyi CIA, sadece izledi. Bala d dakika bitti. "Tekilat Mahsusa"nm, ulusal savatan ncelere uzanan bir gemii vard. Osmanl Harbiye Nazr ve sonra Bakomutan Vekili Enver Paa, ngilizlerin Intelligence Service'sine benzer gizli bir rgte, Birinci Dnya Sava'ridan nce gereksindi. Harbiye Nezareti'ne bal bir Tekilat Mahsusa kurdurdu. "Umuru arkiye" ad ve rilen rgtn amac, o zamanlar, "eidi lkelerde propaganda yapmak, askeri srlan ele geirmek, btn tslamlan ve Trkleri ayaklandrarak bir imparatoduk bayra alonda birletirmek." ttihat ve Terakki yneticileri, anlan ileri organize etmek iin eidi nlemler aldlar. Yzlerce slam nderi, "mcahidi" stanbul'a anld, her birinin gnlk yaam giderleri devlet ta rafndan karland. Enver Paa bu rgtn bana nce Sleyman Askeri Bey'i, daha sonra Ali Bey Bahampa'y, rgtn "lavedilmesinden" az nce de Hsamettin Ertrk' getirdi. Sava yitirmemizden ve mtarekeden nce Trkiye'den ay rlrken Enver Paa, rgtn "Bat devlederihe kar 'resmen' kaldrlmastn, ancak gerekte almalann srdrmesini" salk ver di. rgte yeni bir ad buldu: "Umum Alem-i slam htilal Te kilat." Sadrazam ve Harbiye Nazr Mir zzet Paa da Tekilat Mahsusa'nn sava kazanan tilaf devlederi aleyhinde eidi l kelerde almas nedeniyle "bu devlederin rgtn 'lavn' ve elindeki silah ve cephanelerin teslimini istediklerini" Hsamet tin Ertrk'e bildirdi.
166

"Tekilat- Mahsusa"

167

Ertrk, rgtn kaldrldn resmen kabullendi. Ancak deneyimli Tekilat Mahsusaclan stanbul'dan An kara'ya gnderdi. Silah ve cephaneleri de Anadolu'ya gnder mek iin aba harcad. Tekilat Mahsusa'nn ulusal sava balannda Anadolu'ya geni lde yaran oldu. Tekilat Mahsusa'nn kaldnlmasndan sonra Atatrk ve Fevzi akmak, ilknce Ankara'da MM -Mdafaay Milliye s tihbarat- grubunu Ertrk'e kurdurdular. "Grubun" o zaman amac yle saptanyordu: "Milli ordu yu gerekletirebilmek iin stanbul'daki ambarlardan silah, cep hane ve her trl arac elde etmek." 1921 yl bandan itibaren ban imzalanmasna kadar nemli siyasal olaylarda byk hizmederi geen MM grubu -Tekilat Mahsusa- istihbarat ve propaganda konularnda a lt, kimi casusluk olayn meydana kard. Sonra, Milli Emniyet ve 1980'lerde M T dnemi geldi. Milli Birlik Komitesi, 27 Mays'tan sonra Devlet Planlama Tekilat Bakan inasi Orel'e grev verdi. Orel'in oluturaca komisyon iki yasa tasans hazrlayacakt. Birincisi: MAH' daha belirgin biimde organize edecek, grevlerini yasal hkmlerle snrlayacak bir milli istihbarat r gt yasasyd. kincisi: Milli Gvenlik Kurulu'nun ilev ve grevlerini d zenleyecekti. Komisyona, devletin istihbarat birimlerinde etkin grev alanlar arld. yeler arasnda, Ankara Skynetim Komutanl kararg hndan Binba Recep Ergun, MAH'n hukuk mavirleri, i leri Bakanl adna nemli ler Mdr Ergun Gkdeniz, Ge nelkurmay stihbarat Dairesi temsilcileri vard. Tasarda MT, dorudan babakana balanyordu. Bu ko nuda uzun tartmalar gemiti. Bir gre gre, MT'in doru dan "babakana" deil, "babakanla" balanmas gerekirdi. Oysa teki gr hkmetin ba olmas, devletin ana politikala rn izmesi gz nne alnrsa MT'in dorudan babakana ba lanmasn savunuyordu. Komisyonun hazrlad metinde ikinci gr arlk kazand ve MT, dorudan babakann buyruuna verildi. ki buuk yl aradan sonra M T tasars Meclis'te gr lrken, servisin babakan yerine babakanla bal istihbarat ku rumu olmasna karar verilecekti. Komisyon, M T tasansn hazrlarken, dnyada benzeri bu lunan gizli servislerin i yaplarn, uralarn uzun uzadya in168 169

M T kime benzer, kime benzemez

celemiti. Gizli servisler birbirine benziyordu. "Yapsal ayrmlan" yoktu. Ancak uygulama yntemleri aynyd. rnein ABD'de casusluk -ispiyonaj- grevini C I A sdenmiti. Kar casuslukla FBI ilgileniyordu, ikinci Dnya Sava srasnda ABD'de henz C I A kurulmama. Casusluk ve kar casusluk grevlerini FBI yapyordu. Sovyeder'de KGB'nin yan sra G R U rgt vard ve bu ikinci rgt, ordu istihbarat diye anlyordu. Oysa yasa komisyonda hazrlanrken M T ' e her iki grev birden verildi. Bu ana kural hi deitirilmedi, tasan Meclis'ten geerken de korundu. Komisyonun uzun sre tartt ana konu, M T dnda kalan devlet istihbarat birimlerinin M T I e organik ilikilerinin nasl dzenlenecei idi. Bir eilime gre, rnein iileri Bakan l istihbaran da M T bnyesine alnmalyd. Genelkurmay istihbaran MT'in dnda kalmalyd, ama "tekiler" MT'e ba lanmalyd. Emniyet Genel Mdrl de "kontrispiyonaj" yapyordu. Btn istihbarat birimlerinin MT'e balanmasn savunanlar birbirinden ayn rgderin ayn konulan arannrken, ister iste mez kimi atmalardan kanlamayacan ne sryorlard. Ergun Gkdeniz, tanmalara herkesin anlayabilecei bir benzetme ile yaklat: "Denizde balk ok," dedi. "Derin su bal var, st su ba l var. Torik, zargana derinlerde. Hamsi oltaya gelmez, a ile ya kalanr. Kimine olta, kimine a atmak gerek. Denizde bu kadar deiik ve e$idi yntemlerle yakalanabilir'balk olduuna gre, biz burada neyin kavgasn yapyoruz? Emniyet Genel Mdrl , yzeydeki bal avlarken, M T daha derin sulara olta salar. Yeter ki karlkl anlay iinde olalm, oltalan, alan birbirine kannrmayalm." Komisyonda hava yumuad. Gkdeniz'in benzetmesin den sonra teki istihbarat birimlerinin M T ' e balanmas fik170

rinden vazgeildi. M B K dneminde hazrlanan tasar, ancak 1965'te yasala t. Oysa 27 Mayslar, MT'i demokratikletirecek bir yasaya ok gnll idiler. 18 aylk iktidar dneminde onca iin arasna ok ciddi kabul ettikleri M T yasasn alacak firsan yakalayamadlar.

171

cmle ile yant verdi:

M T ' i n her yerde gzleri var...

"MT'in her devlet dairesinde 'elemanlar' vardr." Bu "elemanlar" bulunduklar kamu kurululannda sadece milli gvenlii ilgilendiren bilgileri mi derliyorlard? Ayn zaman da, kamu hizmetinde alan kiileri izleyip ilgili "her trden bil giyi" MT'e aktanyorlar myd?

Bugne kadar asker mstearlarca ynetilen MT'in rgt emasnda belli bal blmlerin nde gelenleri arasnda, Milli Emniyet Hizmederi Bakanl (MAH), stihbarat Bakanl (B), Psikolojik Savunma Bakanl (PSB), dari ler Bakanl (B), Tefti Kurulu Bakanl ve Hukuk Mavirlii gibi bi rimler saylabilir. MAH diye anlan Milli Amale Hizmet, aslna, Milli Emni yet Hizmetleri (MAH) adna dnt. Zaten, MT'te grev alan lar eski MAH'la, bugnk MAH arasnda ad ve ilev asndan ayrmc bir dil kullanmyorlar. Yasalarda Milli Emniyet Hizmederi'nin grevi, "Milli G venlik ile ilgili istihbarata esas olacak haberleri toplamak ve istih barata kar koymak" diye belirleniyor. istihbarat Bakanl'ntn grevi: "MAH ve PSB ile eidi devlet daireleri ve resmi kurumlar tarafndan derlenen milli g venlie ait haber ve istihbarat almak, devlet apnda yorumla mak, tasnif etmek, yaymak ve M T iindeki istihbarat faaliyederini koordine etmek." Psikolojik Savunma Bakanl'nn grevi: "Banta ve sa vata milli bnyeye iten ve dtan gelecek psikolojik tesirlere ait ak haberleri toplamak, yorumlamak ve kar koymak." "Devlet daireleri ve resmi kurumlar tarafndan derlenen ha ber ve istihbarat almann" yntemlerini sorduumda, MT'te fi ili hizmet dnemini artk kapayan -adnn yazlmasn istemeyen tekiler gibi- " E " , ksa, ancak zde nemli izgiler veren tek
172

Ya da, MT'ten aldklar buynkla "kimi kiilerin siyasal, sosyal ve ekonomik ynlerini izleyerek raporlar" m veriyorlard? MT'in hemen "her yerde gzleri" olduu anlalyordu. Bu gzler ne lde yetenekli, bu gzler duygulara kaplmadan hangi leklerde "kiilerle ilgili raporlar" veriyor; bu noktay be lirgin biimde vurgulamak iin fal amaya, "kahin olmaya" gerek yoktu. ou zaman bu raporlar yznden kiilerin ba yanyor du. Duyulan, bilinen rneklere baklrsa bu, olduka sk grlen olaylardan. Tabii filenen kiiler hakknda " M T gzlerinin sap tad" bilgiler, arive geiyordu, hibir zaman "silinmiyordu." M T kurallan "devletin btn daire ve kurumlarn" servi se "hizmet etmekle" ykml hale getirmiti: "Devlet daireleri ve resmi kurumlar kendi kaynaklanndan elde ettikleri milli gvenlikle ilgili haber ve istihbaran zamann da MT'e ulatrmak ve hizmetin yerine getirilmesi srasnda bu rgt mensuplanna gereken her trl yardm ve kolayl gster mek" zorundayd (644 sayl M T yasas; madde: 5). Yukardaki varsaym, bylece, kanya dnyordu. Devlet dairesi ve resmi kurumlar kendi kaynaklanndan el de ettikleri istihbaran zamannda M T e ulatracaklard, ular lyordu. Daha nemlisi, resmi daire ve kurumlar, hizmetin yerine getirilmesi srasnda "bu rgt mensuplarna" yani o daire ve ku ruma bavuran M T mensuplarna "her trl yardm ve kolayl " gstereceklerdi, gsteriyorlard. Buyuru, bu "resmi kurallardan kaynaklanan" ileyi, ku173

kuuz yalnzca resmi daire ve kurumlan balamyor, zel i ke simlerini de ieriyordu. ou zaman zel holdinglere, fabrikala ra, altrd kimi kiiler hakknda bilgi soran ya da veren yaz lar gittiini, hatta bu yolda "takliderine" bile rasdandn son ay larda servis tarafndan "her dnem gzlenen" basn, yazyordu. Hemen her kesimi izleyen M T gzleri ile kulaklarnn el de ettii istihbarat, servisin, "haberleri analiz edip birletiren, so nular karan birimlerinde" szgeten geirildikten sonra, daha geni kapsaml bir kurulda ele alnyordu. Kural gerei ayda bir; kuku yok, gereinde daha sk top lanan Milli stihbarat Koordinasyon Kurulu (MKK), M T msteannn bakanlnda, M G K genel sekreteri veya yardmcs, MAH ve istihbarat bakanlan, Genelkurmay istihbarat bakan veya yardmcs, bakanlklarn istihbarat hizmederiyle ilgili daire ve benzeri kurumlar bakanlanyla M T msteannn araca kimselerden teekkl ediyordu. Ama, "istihbarat almalan ile ilgili koordinasyon salan mas ve bu almalarn ynetilmesinde temel grlerin saptan mayd." Devlet rgtndeki MT'in gz ve kula bu kez, daha ak ortaya kyordu: Koordinasyon kurulunda "bakanlklann istih barat hizmederi bakanlan" da vard. Hem de iileri, savunma gibi var olmas doal bakanlklar dan deil, "bakanlklann tmn" kapsayan bir kurala uyularak. Elimize geen daha nceki gnlere ait bir "ynetmelik" her halde bugn de ya aynen, ya da benzeri anlatmlarla geerliliini koruyor olabilir. M G K Genel Sekreterlii ynetmeliinin 29. maddesi, "psi kolojik savunma brosunun" grevlerini yle sayyor: "Psikolojik savunma idaresinin kurulmas ve almas Psikolojik bakmdan zayf noktalarn tespiti ve giderilmesi - Mil'74

letin gcne, hkmetine ve ordusuna olan gvenin artrlmas - Sosyal disiplinin yaratlmas, gelitirilmesi - Bozguncu etki ve teebbslerin nlenmesi - Anlay ve duyu birliini salama Mterek savunma ve savama azim ve heyecannn gelitirilme si - Topyekun savunma bilgilerinin, eitim ve retim imknlannn salanmas." Koordinasyon kurulunda, askerlerle siviller birlikteydi. M T , yalnzca "ispiyonaj ve kontrispiyonaj" yapmyordu. Dadnkln yan sra "i istihbarat" da sdenmiti. Zaten MT'te ki bu i ielik zellikle ara rejimlerde btn sakncalanyla ortaya kyordu. Kurulda elbette, bir tek "stratejik istihbarat" ele aln myordu. gelimelerle ilgili -doal olarak MT'in toplayp deeriendirdii- bilgiler de irdeleniyordu. Bylece ordu, kurul d nda ald zel istihbaratla yetinmeyerek, kurulda "ierideki ge limeleri" de reniyordu. Gizlilik iinde geen toplantlarda neler konuulduu elbet bilinmezdi, ama ordu i politika ile ilgisini srekli koruyan ko numa geliyordu. Konu, ite burada son derece duyarl noktayd. Belli bal siyasetilere, babakanlara ve servisle resmen ili kisini kesen elemanlara u soruyu soruyorduk: MT'in ordu bnyesindeki gelimeleri izlemesi, yasakt. Mademki M T bu ynde istihbarat yapamyordu, yleyse M T Genelkurmay ilikilerinde, ordu bnyesindeki gelimeler M T st makamlarna veriliyor muydu? Daha sonraki sayfalarda sorumlu kiilerin tanklyla orta ya kacak. Ksaca vurgulayalm imdi: Genelkurmay stihbarat Dairesi, ordu bnyesi ile ilgili bilgileri hibir zaman MT'e aktarmamt, aktarmyordu. Genelkurmay, MT'ten diledii bilgiyi, istedii zaman ala biliyor, M T i gelimelerle ilgili raporlar ya Genelkurmay stih175

barat Dairesi'ne veya dorudan genelkurmay bakanna veriyor du. "Devlete" hizmede ykml gizli servis btnyle sadece Ge nelkurmaya hizmet veriyordu. Yasal olan olmayan yollardan "sistem" byle kurulmu, d zenlenmiti. Salkl gzlem gcnn dnda yllarca servis bnyesinde alarak deneyim sahibi olan, asker-sivil istihbaraon birliktelii nin aynntlann bilen "AH", "Darbeleri MT'in nceden sorum lu siyasetilere bildirmemesi genel bir yaknma. Vermedi mi ve remedi mi?" sorusuna ak bir yant verdi: "Vermez, veremez," dedi. Verdii rnee gre, MAH'n 1960 ihtilalinin gnnden ve ieriinden nceden haberi yoktu. O srada servisin banda Celal Tevfik Karasapan vard. 1960'tan sonra yaplan tasfiye ile servis "gcnden" dt. O da, Ziya Selk gibi duyarl konulan aratnp iletebilecek yetenekte bir kiinin DP'li sans ile uzaklannldn sylyordu. Ardn dan ok ilgin bir irdeleme yapyordu: " M T , bilgileri toplar, analiz eder, rapor verir. rnein renci ve ii kesimindeki harekederi toparlar, raporlannr. Ge nelkurmaya da verir. Genelkurmay olaylardaki boyudanmalan grr ve hemen ayaa kalkar. lkenin geleceinden duyduu kukuyla ayaa kalkar, darbe srecine girer." "Yani MT'in verdii raporlar abartlr m, durum abart lr m?" "Abartlr! Ve... Bu sre balaynca mesela 1978'de oldu u gibi, MT, iki yl 'pasifize' edildi. O dnemde M T t e n bilgi alnyor, ama Genelkurmay'dan MT'e hibir bilgi verilmiyordu. Zaten MT'in ordu ii olaylan izlemesine imkn yoktu. Yasakt. Genelkurmay kuvvetten ald bilgilere gre deerlendirme ya pyor ve sonucu MT'e bildirmiyordu." "Herhalde kuvvet komutanlklanndan bilgi akmas iin
176

bir mekanizma alyor?" " 3 3 / 5 forml orduda doru drst iletilmedi ki..." "Nedir bu 3 3 / 5 forml?" "Ynetmelie gre, ordu iinde hemen her birimde istihba rat birimleri oluacakn. Genelkurmay hibir zaman bu ileyii gerekletirmedi, yapmad." Baz kaynaklar, bu irdelemenin tam tersini sylyorlar. Bu anlatmdan bir sonu daha kyordu: 12 Eyll, 1978'de balanlan iki yllk bir srecin, son halkasyd. leyileri zenle izleyen hemen herkesin grd baka gerek, MT'in yasal bnyesinden kaynaklanyordu. Mstear as kerdi, elemanlarn ou askerdi, daire bakanlar asker msteann -hangi evrelerle yapaca belli- danmalarla bulduu gve nilir kimselerdi. Genelkurmay'n diledii zaman byk lde "pasifize ettii gizli servis" bu ierikteki kadroyla zaten darbeyi nceden renemezdi. Genelkurmay'da neler olup bittiini MT'in renmesi, rense bile "duyurmas" olanakszd. Ne var ki, darbelerin iyz aratrldnda, rnein 12 Mart 1971 darbesinden nce, Genelkurmay Bakan Tama'a, Cumhurbakan Sunaya sunulan bir raporun Babakan Demi rel'e de verildii renilmiti. MT, 1966'dan 1971'e kadar uzun bir srete "cuntasal olaylar ve gelimeleri" izleyen bilgileri dos yalam, bir raporla ilgililere sunmutu. Bu rapor gizli servislere zg, zel tutumla kodlanm ve "Balon Operasyonu" diye adlandnlmt. Demirel'in bir syleide Babakanla gelen M T raporlar n anlanrken kulland nitelemeleri anmsayabiliriz: "MT'ten gelen raporlar M T antedi ktlara yazlmazd. Dz beyaz bir ktta bilgiler yer alrd. Altnda imza bulunmaz d. ou kez, bu raporlarda mesela, ilgilenmediimiz Afrika'nn bilmem hangi lkesindeki olaylardan, gelimelerden sz edilirdi.
177

Olaylar sralanr, analiz yaplp bir sonu verilmezdi. Takdir, si ze braklrd," demiti Demirel. Demirel'e, birka kez srarla "12 Mart'n 'nceden' M T ta rafndan haber verilip verilmediini" sordum. Her kezinde kesin likle "Hayr, MT'ten 'nceden' darbenin ne zaman gelecei ha berini alamadm," diye yant verdi. "Ama, Balon Operasyonu diye kodlanan dosyada faaliyederin hepsi yazlma?" "Doru," demiti Demirel, " M T , Genelkurmaydan bilgi alamazd, ne olup bittiini ancak cuntalarla 'iltisakl' (bantl) bilinen sivil kiileri izlerken, telefonlar dinleyip neler dnd n bu tip almalar yaparak reniyordu. Daha ok, cunta ile ilintili sivillerin isimlerini renebiliyordu. Dosya, ordudaki dal galanmalardan ve hazrlklardan ok, bu trden baz emalan ieriyordu." Ksacas, ordu, darbe yapmaya karar verdikten sonra, "her ey" kapanyordu. Bir babakan, ordudaki eilimi renebilmek iin ne ya pard? rnein, unu yapard. Eini, genelkurmay bakan ve kuv vet komutanlannn katld bir "ay partisine" gnderirdi. D nte ei, "Hibir ey grnmyor, herkes sakin ve normal ko numalar yapld," diye izlenim getirirdi. 12 Mart 1971 darbesinden bir gn nce, Nazmiye Demi rel, eine "normal izlenimler" aktarmt. Ordu, sivillere kapandktan sonra, rnein 12 Mart darbe sinden nce Milli Savunma Bakanl mstearln yapan, asker-sivil arasnda doal bir kpr olmas gereken Orgeneral Zeki lter'i, son gnlerde Geneikurmay'daki "nemli toplantlara" al mamlard. Gizli servis yeterince bilgi tamaynca kamuoyu gibi ibandaki hkmet de "adeta karanlkta el yordamyla" somut
178

bir sonu yakalamaya alyordu. htilal havas yaylnca "darbe olamayacan" syleyen hkmetin durumu, karanlkta "slk almaya" benziyordu. Hele, cumhurbakanlnda "hava" deiikse, cumhurbakan^ M T mstean aracl ile sorumlu babakanla konuma'ya balamsa... Darbeye gereke saylan yzlerce hatasna karn siyaseti nin gizli servis-cumhurbakanl-genelkurmay genini son an da krmas dnlemezdi bile... Servisin gelecei asndan MT'in sivilletirilmesinden ya na olan, ama M T gibi bir rgtn "devlet hesabna grevini darbelerde de yapmas gerektiine" inanan "AH", bu yzden "babakanlar MT'in deerini asla hibir zaman anlamadlar," diyordu. Ya "Kunta Kinte" rneine ne demeli? Bir darbe ncesi devlet rgt gizli servisin "bir numaral" yneticisinin davranna ne anlam vermeli?.. Bir deil, bir-iki ka naldan donlanan bu rnek olay, MT'in "darbelerden nce hangi rzgrlara kapldn" gsteriyordu. Serviste "Kunta Kinte" diye, renkli bir "kod adla" tanmla nan MT'teki ba yneticilerden biri, 12 Eyll' aylarca nce bi liyordu. Ama, "yasal balannlarnn" yan sra gizli serviste al anlarda bulunmamas gereken "duygusal nedenlerin" de etkisiy le, bal olduu Babakanln deil, MT'i pasifize eden gle rin buyruundayd. "Kunta Kince, 'bayrak harekt' diye adlandnlan ve 12 Eyll'n nasl yaplacan ieren Genelkurmay dosyasn, MT'in zel uana binerek ordu merkezlerine dam. Tek bana. Bir gizli servisin sonmlu olduu makamlar unutmutu. Daha doru su 'Kunta Kinte' Genelkurmay'n kapal kutusunda bir bireydi." "Sonra ne oldu 'Kunta Kinte?'" (Gldler) "Ne olacak? Aslnda 12 Eyll'de 'istihbar becei79

riksizliinin* kantlandna zlerek istifa etmesi gerekirken, emekliye ayrld ve... byk bankalardan birinde ykl maala ynetim kurulu yeliine getirildi." Gizli servise hizmet verenler kimi zaman bu trden olaylan alaya alyorlard. "Servisin btn baarszlktan alanlann, blm eflerinin stne yklr. Nedense 'asl sorumlu1 olan ba ynericiler, ki hepsinin biim asndan baanszlldar kandanmtr, emekli olurlar, ya bir bankann ya da geliri ykl bir ba ka kurumun ynetim kurullarna getirilirler" diyorlard. rnein, M T mstearlndan sonra emekli olan ve ge enlerde len Hamza Grg -de- dllendirilmiti. "tekiler de." Bu irdelemeler btnyle ele alnnca, MT'te 1971-73 ara snda iki yl mstear yardmcl, 12 Eyll askeri dneminde Ankara skynetim komutanl yapan emekli orgeneral, Anava tan Partisi Kayseri Milletvekili Recep Ergun'un u sz aln harf lerle yazlp "mnasip bir yere" almal: "MT'i, anayasay koruyan kurum olarak adlandrmak daha iyi olur." (TBMM'de ileri btesi konumasndan, 12 Nisan 1987) MT'in neden korku sald "kurallan ve organik balant lar" ile ortaya kyordu. Nedense bte yasalarna M T iin ayn ve geni bir blm konmuyordu. Gizli servis giderleri, btede "gizli hizmet giderleri" koduy la yer alyordu. rnein 1988 yl bte yasasnda Babakanlk btesinde "07-00-830" koduyla yer alan para, T B M M 1988 ma li bte kanunu tasans ve bal cetveller (A-B-C--G-H--M-O-PR-T) ile plan ve bte komisyonu raporunda yle aklanyordu: "830 - Gizli hizmetler giderleri ayrm kodu Sadece bte kanununa bal (A) iaretli cetvelde,
180

1050 sayl ysann 77. maddesine tabi hizmetler faaliyetiyle ilgili olarak: 1IJ. a) rtl denek, h) 1.11.1983 tarih, ve 2937 sayl Devlet stihbarat ve Milli stihbarat Tekilat Kanununun gerektirdii giderler, d) Gizli haber alma giderleri." 1988 yl btesinde rtl denekten gizli istihbarat gider leri iin nerilen toplam 52 milyar 200 milyon lira, Babakanlk btesinde sadece ana blme aynlyor ve "bu parann nere lere nasl harcanaca" hakknda baka herhangi bir ayrnnya rasdanmyordu. nerilen 52,2 milyarn dkm yleydi: - stihbarat yatnm giderleri: 18 milyar 9 5 0 milyon. - stihbarat hizmederi: 33 milyar 150 milyon. - Vizeli kamulatrma ve bina satn almlan: 150 milyon lira. dentilerinde hibir "belge aranmayan," babakann buy ruunda bir zel fon gibi kullanlan rtl denek 1971 ylnda 6 milyon lira iken, ilk nemli sramay 1973'te yaparak 14 mil yon 587 bin liraya ykseldi. 1976 ylnda 24 milyon 796 bin; 1977 ylnda 45 milyon 2 9 0 bin; 1978'de 90 milyon 300 bin; 12 Eyll yllarnda, 1980 ve 1981'de 231 milyon 812 bin liraya kadar geldi. Seimle ibana gelen zal hkmeti, 1984'te MT'e ayr lan rtl denei 4 milyar 76 milyona kard. Bu da yetmedi, ikinci bir denekle 4 milyar 1 50 milyon lira daha ayrd. Ortalk ta ne terr, ne de anari vard. "Gizli servisin maddi gc dur madan pekitiriliyordu." I988'de 52 milyara gelen denek, 1971'e oranla 8 7 0 0 kat amnlm oluyordu. 55 milyonluk Trkiye'de gizli servise aynlan para, kii ba na 949 lirayd. kence gren, M T raporlar ile yarglananlar da bu para y dyordu. 1989'da 42 milyar 754 milyon ayrlmt. Parann 2 milya181

r " M T genel sekreterlik binasnn yapmna" gidecekti. Kimbilir ne trden yeni sorgulama odalan ithal edilecekti, arivler, dos yalama ve fileme brolar kurulacakt?.. Ve bir de komisyonda "yetkililerden" (1988) akl ama: MT'te asker personel, toplamn te biriydi. Ya gerisi? Siviller ve "emekli askerler?" MT gibi "askersel" bir ocakta muvazzaf-emekli personel toplam yine -her zaman ol duu gibi- arlktayd.

Gemiten ykler

MT'in gzleri ve duvarlara dayal kulaklar, ou zaman devleri ynetenlere de evrilirdi. 1963'ten sonra bir gn, Cum hurbakan Cemal Grsel'i bir M T yetkilisi ziyaret etti. "Baba" Cemal'e "ok yakn biri hakknda 'maruzatta' bu lunacakt." Cemal Grsel dinledike rengi deiti, nerede ise kriz ge irecekti. Cumhurbakannn "ok yakn", Bulgar gizli servisi ve bu servis aracl ile Sovyet ajanlan ile sk sk gryor, "bilerek ya da bilmeyerek 'baz bilgiler' veriyordu." lk bakta bu ilikiler "ok yakn" kiinin mesleini yrtrken srdrd doal ili kiler izlenimini veriyordu. Gmrklerde kimi ilemler, dsatm ve alm trnden yasal birtakm iler... Ama MT'in dinleme aralarna takl kula kimi grme leri dinlemiti. Grsel'in "ok yakn"n uyarmas gerekiyordu. 12 Eyll 1980'den sonra Babakan Blend Ulusu,

1967'den beri tand gazeteciyi makamna ard, bir sre sy leti. Gazeteci, Babakan'n an nedenini sylei boyu kara mad. Gncel, fakat nemli olmayan konulara deiniliyordu. Gazeteci izin istedi, kalkt. Babakan Ulusu aynlrken kula na eildi. "Telefonda konuurken dikkat et," dedi. Gazeteci ard. Bir babakan, bir gazeteciyi dosta uyanyordu. MT, Babakanla balyd. Babakanlktan aynlan gazeteci, bir sre dnd. Son za183

martlarda telefonda kiminle ne konutuunu anmsamaya aln. Birden ampul yand, jeton dt: 30 Austos'un yaklan gnlerdi. Tuzla'da tatilde olan Demirel aram, gazeteci, Orgene ral Haydar Salok'n M G K genel sekreterliinden "urianmas"n M G K yelerinin aralarnda kararlafirdklarn sylemiti. Telefon grmesi teybe alnm, zlm, metnin bir kopyas babakana, bir kopyas ankaya Kk'ne ve herhalde bir kopyas da MGK Genel Sekreterlii'ne gnderilmiti. O gazeteci bendim. Kuku yoktu. Elbette gazetecinin gnn birinde devletin ok yksek, "ama oook yksek bir bynn son konumasn da sap yiyip saman ey ettiini" sylemesi de teybe alnacak ve "aidiyeti cihetiyle" Tanrlar katnda oturan kudrerii kiilere gn derilecekti. Tanklar yayor. Gazetecinin arkada bir gazeteciye, niformal ok st d zeyde bir kudredi "... 'bymz' hakknda 'sap yiyor ey edi yor' diye konuuyorsunuz," deyince, gazetecinin arkada gazete ci ayld. "Ben byle ey sylemedim," dedi. niformal ok st dzeydeki kudredi, "Sen deil, arkada n," diye yandad, "arkada" bendim! ki gazeteci arasndaki telefon konumas teybe alnm, zlm, Cumhurbakanl Kk'nden balayarak srasyla dev leti ynetenlere danlmn. Demirel, 12 Eyll 1980'de "kiisel gveni salanmak ama cyla" askerler tarafndan Hamzakoy'a "konuk" edildiinde* ilk ii telefon istemek oldu. Verdiler. Demirel, kendisini her gn arayanlara, aradklar na 12 Eyll'le ilgili aklna ne geliyorsa sylyordu. O kadar ileri gidiyordu ki, dinleyenler rahatsz oluyordu. M T kulann nere lere kadar uzandn bildiklerinden durup durduk yerde kimile rinin bana "bir i" geleceinden kayglanyorlard. Hamzakoy'dan dndkten sonra Demirel telefondaki tutu
184

munun olaand olduunu syleyenlere ksa yant veriyordu. "Telefonlarn dinlendiini, banda alndn biliyordum. Kapaaldm yerde ne dnyorsam, ne sylemek istiyorsam 'duysunlar' diye aklma geleni sylyordum. Elimdeki tek are buydu," diyor ve... kahkahalar anyordu. Siyasetinin M I T kulan kendi amalan uruna kullan mak iin bulduu bir yntemdi bu. Dorusu, gazeteciler de zaman zaman bu yntemden yarar lanyor ve kimi konularda alamadklar "yetkili tepkisini" M T kula ile salyorlard. Sorulduunda MT.; babakan, bakan ya da etkili-yetkili ki ilerin telefonlarnn dinlenmediini sylyor. Ne var ki, MT, hele ara rejimler geldiinde bir zamanlar buyruunda olduu babakanlann, eski "patronlarn" hem evini gzlyor, hem de te lefondaki ya da alma odasndaki grmelerini dinliyor. 12 Eyll'den sonra MT; gzlerini, kulaklann Demirel'in Gniz Sokaktaki evine ve evresine evirdi. lk nce Demirel'in konutunun tam karsndaki apartmanda bir daireye yerleti. Sonra evin hemen yannda yapm tamamlanan bir baka apart manda bir daire kiralad. Gelen giden gzleniyor, "uzaktan da dinleme becerisine sa hip 'bceklerle'" Demirel'in alma odasndaki konumalar tey be alnyordu. MT'in hangi yntemlerle altn yakndan bi len Demirel, gizli servisin yan binada kiralad ve bir ticaret fir mas ss verdii dairede hangi youn almalar iinde olduu nu kolaylkla tahmin edebiliyordu. Umursamyordu. Ancak son kez Zincirbozan'a srld nde evinin btn odalarn kontrol ettirdi. Dinleme arac arat t. Duvarlar temiz kn. Demirel'in bir yaknna, evin evresinde MT'in gz ve kula olduunu nasl anladklarn sordum. ararak karlad: "eri girip kanlardan birounu eski gnlerden tanyor185

duk," dedi. Ya son yllarda? Ticaret yapan -var olamayan- irketin kiralad daire, son zamanlarda kapal imi. Ticari irkeder ad alanda almak, ajanlarn iadam s s vererek gizlemek, gizli servislerin kullanageldikleri "klasik usullerdendi." MT, kulan bir gazetecinin telefonuna niin dayar? ok basitti gerekesi: "Gazeteci, ok iyi istihbarat alyordu. MT, bu istihbarattan yararlanyordu." Gnmzn nl gazetecilerinden birine verilen bu yant, MT'in zeytinya gibi, istedii zaman, nasl suyun stne ka bileceini gsteriyordu. Aklama glnt, "dinleme operasyon larnn" stn rtmek iin bulunan uydurma bir gerekeydi. Sylendiine gre, CIA ile MT'in "binalan aynlm" fakat "gizli servislerin doasna uygun saylan genel kurala uyarak 'ha ber alverileri' srmt." 1967 ylnda bir gn, New York Times gazetesinde bir ha ber ka. Sovyet denizalalan Trkiye'ye haber vermeden gizlice stan bul ve anakkale Boazlanndan geiyor, Akdeniz'e alyorlard. Dileri Bakanl bu haberi neden gstererek, bir yalanla ma yaymlad. Sonradan renildi. srail, Sovyet denizalalarnn "gizlice" geiinden kukulanyordu. MOSSAD'n araarmalarna kout, New York Times gazetesi kullanlarak yaymlaalan ha berle resmi Trk tepkisi salanma. " M T raporunun" padamasndan sonra, gizli servis ve dar beler konusunda araarma yaparken, rgtten on yl nce aynl m, nl bir holdingimizde hl "gvenlik grevlisi" ad alanda alan "KF"ye, CIA ile M T arasndaki ibirliinin srp sr186

mediini sordum. " K F " , "Gizli servisler arasnda ibirlii kanlmazdr," diye balad. Eh, bu savunuyu hep dinliyorduk, arak yeterince biliyor duk. Yeni deildi. Casusluk ve kar casusluk ilerinde uzman olan " K F " sert ka, "Sizler," diye balad: "MT'in istihbarat yapmasna kar kyorsunuz, yanl ya pyorsunuz. MT, elbet ispiyonaj somnunda dost lkelerle ibir lii yapacak. Mesela 'Bayrak Operasyonu...'" "12 Eyll bayrak harekn m?" "Yok, o deil. Bu, kod adyla Bayrak Operasyonu. stanbul Boaz'ndan srekli geen Sovyer gemilerinin, Boaz'n belirli yerlerine geldiklerinde resimlerini ekiyoruz. Ancak gemilerin 'gverte ykn' deerlendirmemize imkn yok. Ne tayor, ne gtryorlar? O zaman ne yapacaz?.. Tabii resimleri Amerika llara veriyoruz. Elimizde kapal gverte ykn saptayacak stn teknik de yok bilgi de, CLA'da var." O zaman Boaz'n Anadolu yakasnda "baz yallarn 'kim se oturmaz' grntsn, pencereleri srekli kapal suradann" anmsadm. "Bo yallar" insann dikkatini ekerdi. Bir de, uluslararas byk haber ajanslannn Trk foto mu habirlerine Boaz'dan geen Sovyet gemilerinin her birinin re simlerini ekip gndermeleri iin "i smarlamalan" anmsanabilirdi. Uluslararas bir haber ajansnn Sovyet gemilerinin her bi riyle ve gn gnne bu kadar aynnnyla, zenle ilgilenmesi ya drganacak olaylardand. Ajans yetkililerine ya da Trkiye'deki temsilcilerine soran ca manakl gerekeler gsteriyorlard: Akdeniz'de Amerikan-Sovyet sava gemileri arasndaki g dengesini gn gnne izlemek gerekiyordu. Resimlerin "mte risi vard." rnein srail diyorlard ve tabii, CIA ile MOS SAD'n ad bile gemiyordu. Trkiye'deki ClA'nn MT'le "haber alma ibirlii" byle
187

balyor, daha baka alanlardaki "mterek" almalar bir zinci rin halkalan gibi birbirine balanyor, Washington'a, LangNe var ki, M T da deil, uygulamalan ile 'iednk.' Bir ara dnem geliyor. M T askerlerin hizmetinde. Raporlar dzenleni yor; adamlar yakalanyor, ieri anlyor, ikence gryor, drt yl "Byk dost" devlede, "kk dost" devletin ibirlii, gizli servis deyimiyle "dosdar arasnda yardmlama" kanlmazd. Ama, nereye kadar uzanr, bilinemezdi. "Byk dost CIA" istedii zaman, gizli servisimiz, dnyann br ucuna kadar gidiyor, yardm elini esirgemiyordu. rnein: 1963'te Kba bunalm yaand. Sovyeder'in Kba'ya fze ler yerletirdii, Amerikan casus uular ile saptand. Bakan Kennedy ile Sovyet lideri Kruev arasnda savaa varacak tart malar geti. Sorun, Trkiye'deki Jpiter fzelerinin sklmesi benzeri kimi koullarla zmlendi. Ama, ABD'nin CIA marifedi baka bir "vukuan" gnceldi. CIA, silahl bir atma iin yetitirdii Kballar, adaya gndermi, ama Castro, "Domuzlar Krfezi Harekn" diye ad landrlan saldry nlemiti. Tanklann ifadeleriyle CLA'nn ip lii pazara kmd. "Bir gn," dedi " K F " , "Arnavut asll bir C I A eleman gel di. 'Yandk' diyordu: 'Domuzlar karmasn azmza burnumu za bulanrdk. Kba'da CIA'nn hibir haber kayna kalmad, temizlendi. imdi sizden isteimiz: Kba'ya birka ajan gnde rin. Bunlar becerebildikleri oranda istihbarat yapsnlar. Castro bizimkileri temizledi. stihbarann krntsna bile ihtiyacmz var. Para bizden.' Gnderdik. Bunlar gizli servisler arasnda yaplagelen iler, kurulan ilikiler." Sras gelmiti. Daha sonra kimilerine yinelediklerimi, gere kirse yineleyeceklerimi sraladm: "Bir lkenin stratejik istihbarat yapmasna, ispinoyaj, kontrispiyonaj almalar yrtmesine kar kan yok. Doal.
188 189

ley'deki CIA merkezine kadar uzanyordu.

be yl yatyor, sonra beraat ediyor. Kant? Sadece M T raporla n. kenceyi, eziyeti, hor grlmeyi, haksz yere hapishanelerde rmeyi nasl olur da onaylamamz istersiniz? Ara rejimden fkyoruz, bu yntem 'ilerde' kullanlmak iin yrrlkte." "Haklsnz," dedi " K F " ban nne eerek. Konutuum "tekiler" de. Ama hepsi artk MT'in dndayd. "Daha bitmedi," dedim. "Bir devlet kuruluu, ad da gizli servis. Yann bir dnem gelebilir; benim hakkmda bir yerden ge len 'aranrma' isteini yandarken olmadk eyleri allayp pullayp MT'in gndermeyeceini, birilerinin bunlar kullanmayaca n nereden bileyim? u aratrmay yapyorum, belki kimileri nin kuyruuna basyorum. Bilemem. Kendi apnda bu inceleme yaymlannca yann bir iftira ile karlamayacam kim temin edebilir? MT, gven vermiyor. Tersine iimizde devlete gven sizliin bellibal esi olarak yayor. Korku salyor birok evre ye. Bunu destekler misiniz?" " K F " ve "tekiler" dinliyor ve hakl olduumu sylyorlar d. Ama hepsi artk MT'in dndayd. Taze rnek: Bir milletvekilinden, MT'in deneklerini ieren bilgileri alyordum. Belki kukumuz haklyd, belki deildi. Bilgileri not etmeye baladm srada telefonda acayip grltl sesler bala d. Milletvekili, "Sizin telefondan m?" diye sordu. "Yoksa sizden mi?" dedim. Glmeye baladk. Telefonu kapadk. 1988 ylnn Aralk aynda bu duygular iindeydik. Demok ratik dzende ve telefon grmelerinin gizlilii anayasa ile g vence alnna alnan bir lkede.

sun grevin "avclk" olduunu sezinlemilerdi. Nasl ki oturma

ki babakan

mis demokratik rejimlerde siyasetinin "av" olduu birka kez kandanm, CIA'nn nemli ilevini arak yeterince kavramlar ve sivil ikadan aan balanalarla MT gereini bir trl kramamlarsa da... Herhangi siyasal bir konuda alayanlar gibi akan sluplann durgun sulara dnmesi doald. CIA grevlisi Marchetti ile John D. Marks'n 1974'te yaz dklarndan yola kalm. "CIA... Hedefine ulamak iin gereken ne ise onu yapar. Davranlannn salam sonulara ulamas iin ahlak kurallarn iner. Amerikan 'd politikasnn gizli alan' kolu olarak C I A 'gl bir silahor,' lkelerin iilerine karr, bunlan Amerika Birleik Devletleri'nin kontrol alana almasn veya bunlara n fuz etmesini salar!" Sorumlulua hazrlanan siyaseti, CIA faaliyederini bilir ve susar. Karsna almak istemez ClA'y. Marchetti ve Marks dnda CLA'da alanlann verdikleri baka rneklerin de ayn yargy paylan bildikten, balanndan geen eitli servenlerde CIA'nn nefesini hissettikten son ra, "yann" beklentileri olan siyasetilerden gerekleri nlplak nmze koymalarn beklemek zordu. Yine de denemeye deerdi. Kukusuz iki darbe yaayan DemirePin "deneyimi," Ecevit'e oranla daha fazlayd. Daha birikimli, daha ayrnnl. Demi rel'e gre, " M T , mkemmel bir kurumdu. Her eyden haberi olurdu. 12 Mart 1971 muhurasna kadar MT'le ilikileri iyiydi, normal dzeyde gitmiti." "yi ve normal" diye tanmlad ibirlii evreninin parala np dal, 12 Mart darbesine rasdyordu. Belki birok any ya kalyor, yaplan ikili grmelerden kimi deerlendirmelere vara biliyordu. Manak sreci 1960 htilali ve gizli servisle iktidar ara sndaki iliki ile balyordu.
191

"in felsefesi gayet basitti" diyor, bir usta yazar: "Bir haber alma rgtnn grevi, 'avclk' yapmak deil, mterilerine 'ha ber' iletmektir." nsan dnmeden edemiyor. nemli siyaset adamlanmz gizli servis konusu aldnda neden tutucu oluyorlar? Tpk ok zengin kiiler gibi, "ok nemli srlar yittii zaman arkalarndan yas tutulmayacana m inanyorlar?" Oysa "nemli srlar" hibir zaman yitirtiyor. Siyaseti srdr dkleri srece, onlarla yayor, onlan izliyor. Birka an, birka cmle bilgi alabilmek iin zorlandklannda, belirgin ve gncel konularda alayanlar gibi akan sluplarnda, durgun sular rne i bir dinginlik, inii k olmayan tekdzelik gze arpyor. Sanki "Baltan, benim gizli anlar ormanmda sallamaya kalkma, ne olur. Anmsamam isteme benden. Dnmekten bile korkuyorum," demiyorlar ama, ou yerde azlar mhrl, gzlerinde belleklerini yanstan pnltlar da yok. Sonmlu alanlara ayak basmadan nceki gnlerde yaadk lan ac bir sonun dakikasn, saaderini, gnlerini ayrntyla veren siyasal mantk, sorumluluk koltuuna oturuncaya kadar gizli ser visi sulayan depremsel irdelemeler... Sonmluluu yeniden srt lamaya hazrlanrken yitip gidiyor. ingiliz gvenlik servisinde yllarca altktan sonra yazd kitabn basm hkmete yasaklanan Peter Wright'n rnekledi i gibi, "Babakanlar da izlendiklerini" duyumsamlard. Belki de bir haber alma rgtnn asl grevi, "mteri" di ye tanmlanan hkmedere haber iletmek deildi. Kim olursa ol190

Mozaikleri bir araya getirip btnletirmeye alrken, "1960 ncesi ne oldu. 27 Mays o kadar barizdi ki, 'geliyorum' diyordu. htilal parlamentoya ve hkmetin dayand bir partiye kar ya pldnda, gizli servisin banda, bir sivil vard. Adnan Menderes, ihtilal gnnden haberdar olabildi mi?" diye soruyordu. Banda asker ya da sivil olmu, gizli bir rgtn darbeyi nceden renmesine kimi zaman olanak olmadn m anlat mak istiyordu, yoksa "bilgilendirmeden" yoksun kalnmasna makul bir gereke mi aryordu? nsan, Demirel'in beyin hcrele rine elleriyle dokunamad srece bu sorulara yant bulabilir miydi? Yksek sesle dnr ya da tarorcasna, "Haber alabilsey di, Menderes, 25 Mays gn neden Eskiehir'e gitsin?" diyor, sonra karanlk evrende gerei aratm gibi susuyordu. Menderes'in iine dt ya da drld "krler ve sa rlar" dnyasn anlatabilmek iin anlar denizindeki eski, k k yklerden birini yzlercesinin arasndan cmbzla karp anlatyordu: "Sonradan bizim partiden senatr olan, 27 Mays ncesi Etimesgut'ta zrhl birlikler komutan Tmgeneral Yusuf Demirda da Yassada'ya gtrld. Evlerinden sabaha kar alelacele toparlanan DP milletvekilleri, tutsakl sindirememiler, anla labilir kzgnlkla tmgeneralin evresini almlard. Hadi onlar sivildi. Diyelim ki gzler bir anda krlemiti. Peki ama, bir as ker, hem de Etimesgut'ta zrhl birlikler komutan, bnyesindeki kaynamann ieriini nasl kavramam ve grmemiti? nsancl duygulann sinirden rl sert tepkiye dnt o dakikalarda, DP milletvekilleri, ihtilalin geliini sezememenin suunu bir ge nerale yklemekten ekinmiyorlard. Bugn dnldnde tepki, doald. Szckler kam gibi saklyordu generalin yzn de. DP milletvekilleri, ihtilali nceden grerek haber verme menin tek sulusu Demirda Paa'ym gibi, 'Paa, Paa! Hi mi
192
7

utanmadnz pijama ile yakalanmaya,' diye hayknyorlard." Bir-iki fra darbesiyle tabloyu daha canlandrabilir, renk lendirebilirdi. Arada baka bir dala atlyor, M T esindeki iki lemi anlatacak bir rnek veriyordu Demirel: Gnn birinde MT, Babakan Demirel'e suikast yaplaca n bildirdi. Ah, bu M T bildirimleri! Gerektii zaman bir kt paras kadar deeri olmayan szmona "ciddi bilgiler." Ara n* jimlerde skynetim mahkemelerinde geerli, fakat demokratik dzenin srd gnlerde, stnde kimden, nereden geldii bel li olmayan ve gerektiinde kayna asla kandanmayacak biimde dzenlenen MT'ten Babakanla gelen yazlar... mzasz, antetsiz ktta Demirel'in birka gn sonra gide cei ile varaca saat yazl. Suikastn o ilde yaplaca saat bile ne redeyse belirlenmi. Demirel, M T yazsn antasna koydu. ankaya'ya kp, cumhurbakann grd. MT'in aktard bilgiye ramen geziyi ertelemeyeceini bildirdi ve... Gitti. Hibir ey olmad! Telefon, grmenin akn durdurdu. MT'in verdii ha berlerin kimi zaman doru kmadn duyumsatmaya m al yordu? 1977 seim gezilerinin son iki gn. Babakan uakta faz la istekli grnmyordu. Mitinglerde siyasal konulara alamyor du. Bir bezginlik havas seziliyordu. Ankara'ya dnlerde zel uakta konuklaryla seim sonulann tartarak iyimser grler sralayan, ou kez akalaan insan, yerinden kalkmyor ve susu yordu. Kafas -sonradan reneceimiz- nemli bir olaya taklp kalmt. Ankara'ya dnd. Ecevit, o gn telala TRT'ye gitti. Seim konumasn deitirdi. Taksim alanndaki C H P mitinginde kendisine suikast yaplaca ihbarn Babakan'dan aldn ak
193

lad ve ne olursa olsun, stanbul'a gideceini bildirdi. "Ecevit'e, suikast yaplaca bilgisi Babakan'a MT'ten gel miti." Bilgi, aynnalyd. Bir otelin penceresinden uzun namlulu tfekle, pat, pat, pat! Ecevit decekti. Demirel'i rahatsz eden, iki gn kafasna hapsettii bu bilgi idi ve Ecevit'e bildirmek ya da bildirmemek sorununu zmeye urayordu. Ama gizli bir rgt, hem de "her eyi bildiine, rendii ne inand MT", otel penceresinden uzun namlulu bir tfekle ana muhalefet liderinin vurulacan bildiriyorsa, durumu, antet siz, imzasz kda da gelse ilgilisine aktarmak bir babakann g reviydi. Gereken nlemler alnmt, bilgi veriyordu. Ama aklna Ecevit'in "ihban" aklayaca gelmemiti. Bu ve benzeri birka olaydan sonra Ecevit'e "gizli bilgi" aktarmann sakncal olacana inand. C H P lideri ile "gizli" bilgi alveriine kapanan Demirel, 1977 seimlerinde duygusal bir sarsnt geir di. Babakan olarak grevini yapyor, ama muhalefet lideri ise babakann sorumluluk duygusunu "seim silah"na eviriyor, ona kar kullanyordu. Taksim mitinginde hibir ey olmad, silah padamad, "ba r ve umut gvercini" el atele yere dmedi. MT'in verdii bilgi doru kmamt. 1969 ylnda bir gn MT'in verdii bilgi "doru" kn. Demirel'e gelen M T yazsna gre: "Genelkurmay Bakan Orgeneral Cemal Tural bir darbey le ynetime el koyma hazrl iindeydi." Tural'n kimi davranlar zaten dikkat ekiyordu. Gazete lerde kk haberler kyordu. Genelkurmay Bakan allm n dnda bir abayla durmadan geziyor, garnizonlan bir yana brakyor, askeri ktalar kentin tren alanlannda denediyordu. i Bankas'na, Ziraat Bankas'na gidiyor, denededii kurumlar ara sna darbelerin anahtar kurumu Pl 1 "yi de alyordu. "Bu denetim gezilerinin" ieriini gzleyen MT, 1988 yl nn Kasm aynda bir gece, yllar nce Demirel'i uyardn ak lyordu. Orgeneral, o gnlerde devletin tmn kapsayan bir programn ieriine yatkn almalar yapyordu. Ordu iinden gelen bilgiler,1 Tural'n darbe hazrlklann doruluyordu. M T raporlan ve "Tural'n 'ak harekederi' ile amacn" saptayan Demirel, hemen ankaya Kk'ne kotu. Demirel'in 12 Mart'a kadar ilikilerin "iyi ve normal" oldu unu syledii MT'in banda Fuat Dou vard. Cumhurbakanl-MT-Babakanlktan oluan genin Demire! kenar he nz kopmam, devreden kanlmamt. Dou'nun, ankaya'y da bilgilendirdii kukusuzdu. ankaya'daki zirvede Sunay "Evet," dedi, dorulad gidii. "Ne yapacaz, ne nerirsiniz?" diye soruyordu. "Yapacamz i basit," dedi Babakan: "Tural' hemen emekliye sevk edip yerine baka birini getireceiz."
194 195

lk ve son kez

Demokrasi tarihimizde "ilk ve son kez." Darbeye kalknndan kukulanlan bir komutann "yasal yollardan tasfiye edilmesi" gndeme geliyordu. Fakat Kk, as kerdi, eski bir genelkurmay bakan. "Durun," dedi. "Cihat Alpan Paayla -Cumhurbakanl genel sekreteri ile- Turala bir haber gndereyim, Askeri ura'ya naklini istesin." Olacak i de ildi. Darbeci generale "iin akld" bildirilecekti. Telaland Demirel: "Aman yapmayn," dedi. nk Genel Sekreter Alpan Paa'nn Tural'la ayn yrngede bulunduuna inanyordu. "Yapmayn, yoksa kargatulumba hepimizi bir torbaya koyar." Sunay direniyordu. Tural'n "kendi istei ile Askeri ura yeliine gemesini" istiyordu. Babakan direndi, saat 13:00't, "Vakit yok," diyordu. , duyarl kerteye gelmiti. Zamanla yanacakn, ya Tural gi decek ya da?,. "Torbaya gireceklerdi." Sunay'n belki de Alpan aracl ile ald gvenceler vard. "Darbe" gelirse, parlamentoyu, hkmeti gtrecek sele kendisi kaplmayabilirdi. Ama Demirel iin durum, byle deildi. Tural'n AP iktidanna, zellikle Demirel'e "scak bakmadn" bilmeyen yoktu. Her yerde sylyordu. Darbe geleceini bilmesine karn Sunay, olurunu "zamana braknca" Babakan iin o dakikada yapacak fazla bir ey kalm yordu. Saat 17:00'de Kk'e tekrar geleceini syleyerek Su nay'dan aynd. Sonuca varma zorlaabilirdi. Tural leden sonra "Babakan'n isteini ve giriimlerini" duymutu. evresine, "Beni ayramazlar, baka yere arayamaz lar," diyor, "kararnameyi hkmette imzalamayacak bakanlar da var, ben bilirim," diye ekliyordu. Nereden bilgi almn Tural? Birinci olaslk: "Askeri u ra'ya atanmas ile ilgili kararnameyi imzalamayacana" inand bakanlardan. Ya da Kk'ten! Demire'in syleilerde sezdirdii
196

kukusuna baklrsa -belki de- Tural'n askerlik retmenliini yapt Faruk Skan'dan. Milli Savunma Bakanl Personel Dairesi Bakan'na bir kararname hazrlatt. Hkmeti toplad, "imdi st ak bir ka rarname gelecek. Hepiniz imzalayacaksnz. stn daha sonra biz, usulne uygun doldurup gerekeni yapacaz," dedi. Yedi dakikada imzalar tamamland. Mstean Munis Faik Ozansoy ile Kk'e gnderdi. Onaylara. Personel Bakan Orhan Paa, Tural'a durumu zededi: "Kararnameyi greyim," dedi Genelkurmay Bakan. Asln nne koydular. "Ya, yle mi?" dedi ve genelkurmay bakan olarak girdii kapdan, askeri ura yesi olarak kn. Yerine, Cumhurbakan Sunaya ball ile nl Orgeneral Memduh Tama geliyordu. Ve... 1969 ylnda Tural darbesi, bir gnde nlenmiti. De mokratik bnyelere zg ve kvan verici bu sonucun alnmasn da birka neden saylabilirdi. Tural, "ieriden ve dardan" des teklenmiyordu. Daha nemlisi, devletin st kademeleri demok rasiye kar bir darbeyi nlemede birlemiler, grevlerini yap mlard. Bir le zeri, saat 13:00'te T R T mikrofonlar 12 Mart dar besini duyuruncaya dein aradan iki yl geti. 12 Mart darbesini bildiren aklamann altnda, Demire'in Tural'a tercih ederek genelkurmay bakanlna getirdii, demok ratik rejime sadk generallerden Memduh Tama ile kuvvet komutanlannn adlan vard. Darbe, Cumhurbakan Sunaya dokunmamt. 1969'da darbe giriimlerini renir renmez genelkurmay bakann yerinden alan sivil otorite, 1971 'de darbeye hazrlan dklar bilinen genelkurmay bakann ve hele darbe ile ilidl olduklarna inand iki kuvvet komutann bir gnde neden emekliye ayramamn?
197

Soru, ok nemliydi. Darbelerin stnden yllar geiyor, ama "sorunun yaamsal nemi" srekli irdeleniyordu. 1969 rneinden kan ilk nemli "ders": Devlerin haber alma servisi MT, bir kuruma bal olmaktan kurtularak darbeyi devlet otoritelerine nceden duyurma grevini yerine getirirse, cumhurbakan ile babakan arasnda rejim konusunda "gr ve eylem birliktelii" pekiirse, bir darbeye, darbecilere yasal ve demokratik "kar darbe" yaplabilirdi. Yneticilerin darbe ikli mini yaratacak uygulamalardan kanmalar gerei, kukusuz bu ana ilkeye eklenebilirdi. "Ders" niteliindeki koul, 12 Mart ve 12 Eyll'de ileme di. Ancak u da sorulabilir: lemedi mi, iletilmesi engellendi mi, yoksa iletilmesi istenmedi mi? Soru zerinde kimi olumlu, kimi olumsuz deerde ynlarca gr sralanabilir. Darbeye yan tutan veya "devlet kurumlar arasnda ibirli i" ile darbelerin savuturulabileceini syleyen deiik gereke ler, kandar ne srlebilir. rnein, zorlu gnlerden geen Demirel, bekra kar boa mann kolay olduunu sylerken gerekten inandmc gerekeler ileri srebilir. Buna karn, emekliye ayrlmalar olaslndan sz alnca darbeci generaller ilerinden glerek, "Hele yapmaya kalksalard," diye dnebilirler. Son yllarda darbeden sonra gelen ara rejimin her trden cefasn eken evreler ise, arak parlamentonun ve ona dayanan hkmederin -koullar ne olursa olsun- darbecilerden daha gl olduunu grmek istiyor. Bu istein somut biimde gerek lemesini diliyor. Kitabn asl amac, gizli servisler ve darbelerle ilgili ykler, sryor... Kukusuz Demirel'den byle bir izlenim alnmyor. rdelemelerini kuyumcu terazisine vurmas hem doal, hem de hakk... Sunay'n genelkurmay bakanlndan beri, MT'in koku alan elemanlann "ordu bnyesine sald" sylentilerine deini yorum. MT'ten yararlanan, ama M T e devlet istihbaratn b tnletirir bilgi vermeyen Genelkurmay istihbaratndan sz a mak istiyorum. "Genelkurmay istihbaraa komutanlktan yaplr ve Ge nelkurmay stihbarat Bakanl'nda birletirilip deerlendirilir. MT, ordu iini izlemez. Genelkurmay izler. Tabii MT, ordu ile iliki kuran harekederi, irtibat kuranlan bilir ve onlan izleyerek 'bilgi' sahibi olur." in "pf" noktas burada. Genelkurmay istihbara, zaten MT'e kapal. MT, esasen Genelkurmay'a bal.
198 199

"Akbet!"

Gizli servis ve darbe ilintilerini aratran konumalarda ger ee fazla yaklatn hissederse insan, karsndakinin kepenkleri hemen indirivereceinden korkuyor. "Nasl sihirbazlar marifederini herkesten gizlerse, danda alan aradrmaclann bulduu kay naklar da olaylarn aynnnlann gizlemekte titizlik" gsteriyorlar. zellikle kurnaz olan kimi "kaynaklar", soranlan iyi bile meyenlerle konuurken garip bir zevk alyorlar. Bu, bir izlenim. Doru ya da deil. Ama seziliyor. "Kaynaklar" olaylann ayrnalann bilmeyenlerle konuurken o acayip zevki aldklarn du yumsatyorlar.

12 Mart ncesinin istihbarat asndan deiik bir ehresi vard. MT, zellikle 1967'den sonra kmldanan, varln duyu ran asker-sivil kimi cuntalan izlemeye alma. 1971 darbesinden nce, "Balon Hareka" adyla dzenlenen dosya, ilerinden biri ni enine boyuna inceliyordu. Asker-sivil, devlet ynetimine egemen olanlar, bir gn An kara Atatrk Orman ifHii'nde M T hizmetine verilen binada bir araya geldiklerinde ortaya konan dosya, Balon Harekn idi. Bu dosyada "parlamento iinde olan baz kiilerle, ordu iinde olan baz kesimlerin cunta almalar" yer alyordu. M T Mstean Fuat Dou, dosyay ayordu. Cuntann "ordu st kademeleri ile ilikileri" olduunu belirttiinde, Hava Kuvvederi Komutan Muhsin Banr'un, "Kimi kastediyorsu nuz?" diye k yapa syleniyordu. "Dosyada, 'ordu iinde kontak kurulan adam,' diye geiyor du. Batur sorunca -Demirel'in aklamalanna gre-, Fuat Dou 'Sizsiniz,' dedi. Somut soruya somut yanttan sonra Batur, de mokrasiye olan balln kandayan gemiteki eylemlerinden sz etti. 22 ubat darbe giriiminde uaktan ata, demokrasi ile ilgili dncelerini ieren kk bildiriyi okudu. Olayn sylenti olmadn Demirel'in u manakl sorusuyla kantlamak olanak l: Eer, o toplanda Batur ile Dou arasnda yle bir olay ge memi olsayd, komutan uaktan atard demokrasi bildirisin den sz ettneye neden lzum grecekti?" MT'e hizmeti gemi, 12 Mart gnlerinde serviste bulu nan " K F " ise, "Dou Paa, Balon Hareka dosyasn Sunaya sunmu, o da Batur'a vermiti," diyecekti. Batur'un, MT Mstean'nn dokundurmasndan sonra hemen soru yneltmesi ve ald yaman ardndan hemen bildiriyi okumas, "KF"nin verdi i bilgiyi doruluyordu. Balon Hareka dosyas, yalnzca Sunaya deil, Babakan'a da verilmiti.
200

Duyarl dengeler bir kez daha ortaya kyordu: Bir dosya var, Marmara Kknde "cuntann ordu ii ilintilerinden" sz ediliyor ve cunta ile ilikisi olduu sylenen bir komutann ad aklanyor. Muhsin Batur'u, Cumhurbakan Sunay'm sevdii ve koruduu biliniyordu. Korgeneral iken Batur'un, Hava Kuv vederi Komutan rfan Tansel'i hedef alan, ar eletirilerle dona-^ nan "zel bir mektubu" Sunaya gndermesi, Kk'le arasndaki "scak ortamn" belirgin rnei deil miydi? MT'in dosyalarna geen, hele Milli Gvenlik Kurulu'nda bir eit "hkmet program ieriinde raporlar okuyan" bir ge neral, Tural'a uygulanan yntemle grevinden neden uzaklaanlmyordu? Bir aklamas olmalyd bunun. Aklama gerekliydi. Bir cunta, o cuntayla "iliki kuran or du yksek dzeyinde bir komutan..." Bilgi var, MT'ten kesin sulamaya yakn bir bildirim ortada... Aralk 1988'de bir gece, Demirel'e sordum. Yandad: "General Batur, cunta ile ilikisi olduunun belirlenmesi zerine Marmara Kknde ok tutarl bir konuma yap. De mokratik dzene balln zenle ve inandrc biimde vurgula d. Yaplacak bir ey yoktu." M T gibi bir rgtten gelen ciddi bilgilerden sonra Ba tur'un tasfiye edilmemesi kimilerine ters gelebilirdi. Kimilerine gre, "o gnk siyasal koullar ve silahl kuvvederle ilikiler gz nne alndnda" hkmetin daha radikal hareket etmemesi doald. Dosyada ad geen tekiler?.. "Bir ksm parlamentodayd, dokunulmazlktan vard. 27 Mays'tan gelmilerdi. Bunlara kar daha kesin davranlara gemek olduka zordu ve daha deiik rzgrlann esmesine neden olabilirdi." Ya "ara rejimlerde" M T raporlan ile hapishanelere giren ler, hkm giymeyip beraat edenler?
20I

Balon Harekn gibi dosyalara giren aynnnlan MT'in "i lerine szdrd 'ajanlan' topluyordu." rnein 12 Mart'tan sonra "kkrtc ajan" diye nlenen Mahir Kaynak? Demirel, bu nl ad sorulduunda: "Biliyordum. Ama dosyada, raporlarda ajanlarn adlar ge mez. Sadece 'eleman,' diye sz edilir, 'elemann' adn sorarm, sylerler. Gn gnne bildirmiti," diyordu. Biz de, Kaynak ve benzerlerinin raporlarndan sonra insan larn "Ziverbey Kk'nde" neler ektiini, hangi ikencelerle karlann lhan Seluk'tan renecektik. (lhan Seluk, Ziver bey Kk, ada Yaynlan.) Ziverbey Kk'nn, 12 Mart'tan sonra ikence oda ola rak kullanldn artk bugn, herkes biliyor. Dou'nun M T mstearl dneminde bu kk, baka bir ad aknda "sadece Trkiye'ye gerek Bulgaristan 'ajanl' yapmalanndan kukula nlanlartn incelenmesi iin" kullanlrm. Yzlerce gmen ara snda ajan olmasndan kuku duyulanlar uzmanlarca orada sor guya ekilirmi. rnein, Trkiye'ye nasl girdii sorulan biri s nr tal, aal bir yerden aarak geldiini sylermi. Uzmanlar adam alp snn ann ne srd snr blgesine gtrr m. Fakat tanmlanan yer ounlukla; dmdz, aasz, taa ka yaya rasdanmayan bir yer olurmu. lhan Seluk anlatyor: "Erenky Kk Sunay-Tama-Trn cuntasnn ikence merkeziydi. 12 Mart'n yaps iinde zel bir yeri vard. nk 1. Ordu'nun bulunduu stanbul blgesinde Faik Trn, kendi yetkilerini kullanarak zel operasyonlar yapurabiliyordu. Basn da stanbul'da olduuna gre, burada yaand birok ey. nsan lar tutuklanmaya, gzalnna alnmaya, kovuturulmaya baland, davalar birbirini izledi. Bu karmaa iinde aydnlk olan udur: 12 Mart dneminde Erenky'de, Ziverbey'de Zihni Paa Kk
202

diye anlan (ya da Ziverbey Kk) yerde Faik Trn ve Memduh Unltrk buyruunda bir ikence merkezi kurulmutur. Bu ikence merkezinde de birok aydn tezghtan geirilmitir." kence ile sorgulama Ziverbey Kk'nde zel Harp Da irsi ad alnnda "Kontrgerilla" diye namlanan kuruluun elemanlannca yaplyordu. Kontrgerillann ikencelerine insanlan, MT'in gizli gz ve kulaklarnn hazrlad raporlar gtryordu (Kontrgerilla konu su Cneyt Arcayurek Aklyor dizisinin 7. cildinde geni biimde anlatld). kence olaylannn binlerce rnei yazlabilir. Fakat lhan'n, yaad olaylarn zerinden 18 yl getikten sonra yazd rpertici gerekler, ikence eylemlerinin belli bal belgesidir. kencenin antsal simgesidir. lhan Seluk'u dn ve yazn adam olarak tanrsnz, bee nirsiniz, benimsersiniz. Seluk'un insan yann, dosduundaki k vam, vefasn ancak onunla birlikte yaarsanz anlayabilirsiniz. l han Seluk gibi dn dnyasnda izgisini hi krmam, sapnrmam, maddi olanaklar karsnda eilmemi ustalara, dosdara arok ok az rasdanyor. Bir elin parmaklan kadar bile deil saylan. Szckleri eidi enstrmanlardan kurulu bir orkestrann uyumu iinde kullanabilen ender yazarlardan olan lhan'n, o yumuak sesiyle, ama yumuak dokundurmalarla evresini rahat sz etmeyen dost uyarlann, gerei gsteriini ancak onunla ko nutuka kavrayabilir insan. lhan Seluk, 12 Mart darbesinden bir buuk yl sonra "ie ri" alnd. "Sorgunun omurgasnda ikinci eklem, Devrim dergisi evre sinde toplananlann bir cunta oluturduklan sulamasyd. in de komnisderin de bulunduu bu cunta, bir eylem plan hazr lama; iktidar devirecek, devleti ele geirip komnizmi lkeye getirecekti.
303

"Cuntann ba Madanolu idi. "Ne var ki, i biraz karkt. "nk Genelkurmay Bakan'yla kuvvet komutan, 12 Mart muhurasyla hkmeti bir buuk yl nce devirmilerdi. "Kara ve hava kuvvederi komutanlar birlikte alarak bir plan hazrlamlard. Sonra bu konunun tartmas yaplm, ge ni bir komutanlar toplants dzenlenmi, 12 Mart'ta muhtra elbirliiyle verilmiti. "Bir buuk yl nce gereklemi eylem ortadayken, Mada nolu Paa ne yapm, sorusu havada kalyor, sulamann mann tutmuyordu. Ancak Ziverbey Kk'nde ileyen saat, mannn tik taklann yanstmyordu. "Daha geni bir plann bir parasyd Madanolu davas. "Yukanda sylediim gibi Doan Avcolu, lham Soysal ve ben, gzaltna alnmadan nce Ziverbey'de ne yapacamz, nasl davranacamz tartmtk. Ben 12 Mart dneminde g zaltna alnan her arkadama da benzer eyleri syledim. Ne is terlerse 'evet' deyin ve imzay basn. Direnmenin anlam yok, mahkemelerde gerek ortaya karsa kar... "Ne var ki daha deiik bir yntem bizleri bekliyordu. "Erenky Ziverbey Kk'nde bu yntemleri uygulayanlann akl hocalan elbet ABD'de kontrgerilla kuramn gelitirenler di. Ancak zel baz yntemlerin uygulandn da sanyorum. Szgelimi kk eski bir yapyd. Ahap blmleri hem gcrdyor, hem ses geiriyordu. Bylece ikence sesleri kolayca duyuluyor du. Benim kaldm odadaki pencere doaldr ki zel olarak ya plm bir ikence hcresinin deil, kkn penceresiydi. Dar s grlmesin diye beyaz yalboya ile camlan boyanma. Srek li yatakta yatmaya zorlanmak, belki bu yzdendi. Pencereye yak lamann tehlikeli olaca dnlyordu. Zincir hem moral boz mak, hem ac ektirmek iin, hem de sank kprdad ve yatak tan kalknnda ngrdasn diye taklyordu.
204

"Faik Trn'le Memduh nltrk'n daha iyi olanaklan ol sayd, kukusuz daha gelimi bir ikence yuvas hazrlayabilirlerdi. "... Madanolu'na ilikin soruturma 1971'in yaz aylarnda balama, ama ortada bir davann almas iin gerekli ne bir iaret \5ard1, ne de bir kant. Delil yaratmak gerekiyordu. Ellerin de blk prk ajan raporlan bulunan sorgucular, bizden ala caklar yazl iradeleri derleyip toparlayarak tutanaa dntre cekler, sanklara imzalatacaklard. "Madanolu dosyas byle oluacak. "Dndm tandm, karar verdim: "'Yazmayacam.' "Peki, direnebilecek miyim? Ya da direnmeye gerek var my d? Kendi kendime sorular soruyor, yantlar veriyordum." Direndi, ikencecilerin istedii ifadeyi yazmad, ilhan'n ak lna gelen olaslk, doruydu. "Sorgucular istedikleri amaca yara maynca ellerindeki blk prk ajan raporlar"n daha geerli biime dntrme gereini duyumsadlar. lhan'n ak seik yazmlarn, bir yerde deindii gibi "b lk prk ajan raporlarnn" daha dzenli raporlara nasl d ntrldn, "maln sahibi grnen kiiden", bizzat Mahir Kaynak'tan dinledim. renebildiim M T gereklerine serviste yllarca alm MahiT Kaynak'm yapa katklan saptayabilmek iin bugn Ga zi Universitesi'nde doent olan "eski ajanla" iki kez konutum. Gizli servisin bnyesi, alma dzeni ve biimini konuur ken, yava yava 12 Mart'a, tlhan ve arkadalarna hkm giydir meyi amalayan Mahir Kaynak imzal M T raporlanna sz kay drdm. Sorguculann onca ikenceyle bir trl elde edemediklerini, Kaynak salayacaka. "Bir gn beni M T ' e ardlar,*' diye balad. "Madanolu
205

davasna tank olarak kacam sylediler. Bu, karanlktan ay dnla kmam, deifre olmam demekti. Ama servis tanklm istiyordu." Ses alma arac akt: "Sonra raporlannz okundu, mahkemede tanklk yapnnz?" Kaynak: "Ben rapor vermedim, yalnz bunu yle... Kapatabilir mi yiz?" dedi. Ses alma aracn kapattm, konutu. Sesini alamamtm, ama syledikleri belleimde izgi izgi yer ermiti... Kaynak yle dedi: "Ben bir kez rapor verdim. Sonra hi rapor vermedim. Mah kemeye kmam istendiinde raporlar yazmam istedi MT. Red dettim. 'Ben anlaonm, anlattklanm isterseniz rapor haline geti rirsiniz,' dedim. yle yaptlar. Mahkemede okunan raporlann be nim tarafmdan yazldn kabul ettim, rgt, byle istiyordu..." (Duraksamalar geiriyordu. Mahkemenin zerinden 15 yl gemi. Yalan tankln su olarak onu srklemesinden kayg lanyordu. Syledikleri zamanamna girer miydi, bilmiyordu. Kukuluydu. Ses alma aracn bu yzden kapatttrmt. Kendi se siyle bir kant istemiyordu.) "... imdi mruruzaman gerekleti mi gereklemedi mi bilemiyorum. Bunun sylenmesi benim tarafmdan hukuki bir saknca yaranr m, yalanc tanklk gibi bir ey... Bama?.." lhan'n "Ziverbey Kk'nn" yaymndan bir yl sonra konutuum Mahir Kaynak'n bana syledikleri plak gerei nmze sermiyor mu? kenceye yatrlanlarn vermedii yazl ifadelerden ve bir ie yaramaz blk prk ajan raporianndan sonra "mahkemeyi etkileyip lhan ve arkadalanna hkm giydirebilmek iin servis marifetiyle -baka ad bulamyorum- elikili raporlar." Arkadalanna ne diyordu, lhan: "Bu iin son zm yeri mahkemeydi."
206

yle de oldu. Servisin mahkeme nne kard tank, ie riine sahip kn, ama yazmayp imzalad raporlar, gerekeli mahkeme kararnda shria eletirildi, yks lhan'n anlannda:

Ajann

harcanmas

"... M T bir ajann hibir zaman deifre etmez, bu gibi 'ele manlar' ve almalar son derece gizli tutulur. Ancak Madanolu davasnda Mahir Kaynak kurban edildi. Aklanan raporlarn da Kaynak, 'kkrtc ajan' kimliiyle ortaya kyordu. Bunun Frenke ad 'ajan provokatr'dr. M T ajan grevini yapmakla kalmayp, yanna sokulduu kiileri 'komnist' bildii kiilerle ba kurmak yolunda tevik ediyor, sua itmek iin abalyordu. "Ancak Madanolu davasnn beraatla sonulanmas, Ma hir Kaynak' deifre edenler iin geri tepen bir silah oldu. "Madanolu davasnda gerekeli hkm son sz sylemitir. "Savcnn davadaki tutumu, yarglar kurulunu da rahatsz edecek kadar gze arpyordu. Nitekim bu konu gerekeli h kmde bir karara baland. "Ya Mahir Kaynak? "Bu M T ajannn 1967'den 1970 Nisan'na kadar verdii raporlar nasl deerlendirildi? Mahir Kaynak'n kiilii karsn da skynetim mahkemesi nasl bir yargya vard? "Madanolu davasnn gerekeli hkmnde Mahir Kaynak iin u sonuca vanlyor: "ahit Mahir Kaynak ayn zamanda bir M T ajandr... Ge rek tanzim etmi olduu raporlarndaki telif edemedii elikiler, gerek duruma srasnda sorulan suallere, 'Ben aldm haberle ri mantma aykn grsem dahi olduu gibi raporuma kaydeder ve M T tekilatna bildiririm...' eklinde, ald haberleri dahi ciddi bulmad yolundaki beyanlan; gerek, 'Raporlan umumi207

yede toplantlardan bir mddet sonra yazardm. Bu surede toplandya itirak edenin ne dediini deil de aklmda kalan raporu ma geiririm,' eklindeki beyanlanndan da anlald gibi, raporlannda, geen hadiseler ve kiilerde yanlgya dme ihtima linin mevcudiyeti (byle bir ihtimalin mevcut olduu bizzat ken di ifadesiyle kabul edilmitir) ve gerekse Anayasa Mahkemesi'nin yukarda belirtilen karannda ayn zamanda M T eleman olan ahider hakknda belirtilen sebepler de nazar itibara alnarak aha detine itibar edilmemesi gerektii kanaatine varlmtr... "stanbul 2 Numaral Skynetim Mahkemesi, Mahir Kaynak'n verdii raporlar deerlendirirken unlan sylyor: "'Soruturma srasnda eleman (Mahir Kaynak) raporlar nn dava dosyasna imzasz ve tasdiksiz konmu olduunun tes piti zerine, asllannn veya tasdikli surederinin MT'ten isten mesine karar verilmi, tasdikli surederi dosyaya konmutur. Tas dikli ve tasdiksiz raporlar ayn ayn tetkik edilmi, karlanrlm, 26 ubat 1969 tarihli tasdikli eleman raporlanya tasdiksiz ele man raporu arasnda ak bir elikinin hibir yanlgya yer ver meyecek ekilde mevcut bulunduu anlalmtr.' "in ilgin yan, zerinde deiiklik yaplan raporun zama nn genelkurmay bakan Faruk Grler'e ynelik olmasdr. "2 Nolu Skynetim Mahkemesi, gerekeli hkmne yle devam ediyor: '"MT'in (Milli stihbarat Tekilan'nn) kendisine den g revi yerine getirdii kanaatine vanlmtr. yle ki, akl ve mant n alamayaca elikilerle dolu bu eleman raporlarna itibar etme diini, sanklar hakknda drt sene ierisinde bakaca ilem yap mamakla ortaya koymutur. Bunun aksini dnmeye imkn g rlmemitir. Zira sanklar takiple grevlendirilen ajan Mahir Kaynak'n, Amerika'ya gitmesine mani olunmamtr. Ciddi bir ura n iinde bulunduklanna inanlan sanklann takipsiz braklmaya caklannt Milli stihbarat Tekilat dnebilecek durumdadr.'
208 209

"Gerekeli hkm ok ak ve seik biimde Mahir Kay nak' mahkm etmektedir. "yle ki: " ' M T eleman raporlan ayn ayn tetkik edildiinde ajann sank Hfz Kaar'dan naklen temin ettii bilgileri MT'e bildir-, dii grlmektedir. Mahir Kaynak ifadesinde sank Hfz Kaar'n kapasitesi itibariyle raporlarnda belirttii ileri yapamaya ca kanaatinde bulunduu haberleri, gayri ciddi bulmasna ra men raporlannda beyan etmektedir. Mahir Kaynak bu beyan ile MT'e verdii bilgilerin shhatine, gerek olabileceine inanma dn belirtmi bulunmaktadr. Bu beyanlar ile eleman raporla rnn samimi olmad aka belli olmu, bu raporlann delil ni teliini bir ynden ortadan kaldrmtr. Esasen bu bilgilerin Hf z Kaar tarafndan verildii hususundaki iddiann da tespiti mmkn olmamnr. Bir doent olan Mahir Kaynak'n herhal de inanmad ve inanamayaca kiilerin beyanlann Milli stih barat Tekilan'na rapor etmemesi, aksi halde tekilat yanlgya drebileceini dnmesi gerekirdi.' "Yarglar kurulunun gerekeli hkmnde bundan sonra raporlar ele alnarak 'belirtilen hususlann tutarsz olduu, akl ve mannk kurallarna ters dt' ve 'delil olamayaca' rnekler verilerek sergileniyor..." Seluk'un anlan kadar gerekleri aydnla kavuturan baka belgeye az rasdanr. Mahkemenin gerekeli karannda ve Kaynak'n Kasm 1988'de, Aydnlkevler'deki konutunda syle dikleri, u rapor iinin altn biraz kartrma gereini duyumsanyordu. " M T grevini yapm," deniyordu, ama nasl yapm? Kaynak'a gre, tek bir rapor vermi. Bu raporda 1971 darbesinin ncesini siyasal adan irdelemek gerektiini, hatta -sylediine baklrsa- olayn alnnda "d glerin" oynad rol iletmi.

Ama sonra km mahkemeye "elikili, tutarsz birtakm ifade ler, alnnda imzas olan raporlar vermi." Zaten bu nemli nok tay zmeye alyorum, Kaynak' zorluyorum: "Deifre oluunuzun ana nedenini sylyorsunuz. 'Bir ra por vermitim, sonra benden baka raporlan imzalamam istedi ler.' Oysa, 'Ben yazmam, siz yazn,' demisiniz. Bu, ok tuhaf. Garipsemenin tesinde. Niye mahkemede, 'Bu raporlarn byk ksm benim deil, yazdlar, imzalattlar,' demediniz. Orada i kenceye urayan yazarlar, dnrler, ordu mensuplan oturuyor du. Neden byle davranmadmz?" Tepkimi gstermek istemiyordum. Olaan bir soruydu san ki. Bu soru bile, mahkemeye bir " M T tertibini" yanstmyor muydu, tertip kokusu vermiyor muydu? Kaynak, "in bu safhaya geldiini grnce benim teklifle rim oldu," dedi. Bakalm? "Benim istihbarat anlaymda mahkeme yoktur. Mahke meye kmak istemiyordum. Siyasal olay, siyasal olarak halledil meliydi," diye srdrd Kaynak: "Fakat bu, bir i operasyondu. Daha nce Fuat Dou'ya da syledim. Dedim ki: Madanolu grubunu mahkm etmek isti yorsanz, bunu baaramazsnz. Gcnz buna yetmez." "Yant?" "Baannz," dedi. "Ama mahkeme, raporlarnz, ifadenizi 'makbul' sayma d," dedim. Sakin bir sesle ve gizli servisin uzun gnler boyunca dzenledii raporlann yarg nnde boa kan yineleyerek. Tabii Kaynak, mahkeme heyetinin salam hukuki dayanak larla raporlan, ifadeleri "aidiyeti cihetiyie" servise geri gnderme sine yorumsal bir klf geirebilirdi: "Sadece hukuki mesele deil, siyasi gleri olduu iin kabul edilmedi," diyordu. yi ama, "ra porlar, ifadeler mahkemece kabul edil-me-mi-tii."
210

inde bulunduu durumu Kaynak, bir baka ynyle an lam: "O zaman - M T ' t e - dediler ki bana, sen olayn iindeymisin gibi grn. Sonra da yaptn yanll grp itiraflarda bu lunmu ol!" "Siz, mahkemeye kmadan m oluyor bunlar?" "Evet, senin ajan olduunu aklamayalm, ama bu yol dan..." "Pimanlk olay?" "Kesinlikle kabul etmem, dedim. Kabul edebileceim iki al ternatif vardr. Birincisi: Onlarla hapse atarsnz, otuuma ocu uma bakarsnz. kincisi: Ya da aa karrsnz." "Aa m kardlar?" "Aa kardlar. Aa karlmak da istiyordum. nk ben gizli servislerin, zellikle Amerikallarn beni tehis ettikleri ni biliyordum. Yani beni biliyorlard." "MT'in dndasnz, ama M T ajansnz, kadroda degilsi niz o sralar?" " M T ' e alnm biliyorlard. renmilerdi." "eriden mi?" "Evet. Biliyordum. Anlamtnm.-Tekilatla nsiyetim yava yava arttka bunu rendiklerini anladm. Byle bir durumda baka bir servisin antajna ve talebine muhatap olmamak iin aa kmak istiyordum. O zaman yapamazlard, aa kmm, hibir yararm, aa kan adamn yapabilecei hibir ey yoktur. O yzden de aa kmak istiyordum, O arkn iine girmek is temedim. O ark biliyordum." "Deifre" olmann tam Madanolu davas balad srada yararn pek anlayamyordum. "Aa kmasanz CIA veya teki servisler ne yapabilirdi," diyordum Kaynak'a, daha amak iin. "Tabii. Bu ilerde en kt ey antaja gelmektir," diye yandyordu. Oysa, CIA'nn iine gelirdi Madanolu'na ve arka
t

sol bir cunta darbe yapacaku, "komutanlar, bu darbeyi bertaraf dalanna beraat karan yerine, hkm giydirmek. Kaynak, "Senin bir an yakalar, senin ajan olduunu bi liyoruz, ifa ederiz veya seni vurdururuz, gel bize de hizmet et, derler," diyordu. "Devletin varln koruyan 'dosdann' istedii ynde bir lke yaratmaya" alan "eleman" CIA'nm feda etme si mannksal adan fazla olas deildi. Denilse ki Sovyeder bu yntemi uygulayabilir, bir lde, pekl! " C I A deyimiyle 'slak iler' yani ldrme 'olay' var m?" "Vardr, yledir. Tehdit ederler sizi. Ne diyecektir beni vur dururken adam? Faizme kar mcadele edeni..." Kafas kanyordu insann. Oysa Kaynak, "Gayet rahat ya parlar," diye yineliyordu: "Bunu Amerikal yapar, kimse de farkna varmaz. Bu, by le olur." "Amerikallarn bu tip ileri var mdr Trkiye'de?" "Vardr tabii. Birok eyde vardr. Sonuta u oldu tabii. Ben ortaya knca benim onlar asndan bir maliyetim oldu. yle dndler: Bu adamn bertaraf edilmesi san kayb anla mna gelir. nk ben, san madup hanesine yazldm." "Yani?" "Benim bertaraf edilmem onlann kayb olacakt. O yzden hibir ey yapamadlar. Belki de ansm var, belki de mrm uzundu, bilemiyorum." Grnen gerek: Madanolu davas lhan Seluk'un da be lirttii gibi, bir buuk yl, hatta daha nceden tezgha girmiti. MT'e bir esinti gelmiti, kimbilir nereden? Buras kapal. Kay nak hazrlanma ve mahkemeye gtrlmt. "Akbet ortada!" 12 Mart darbesi, radyolardan okunan komutanlar muhras ile gerekletiinde, orduya hangi cuntann egemen olduunu aratran kukulu sorular vard. lk saaderde durum henz aydnla kavumama. Sonradan asker-sivil btn otoritelerin savunduuna gre,
213 212

etmek iin muhara ile snrl bir 'darbe' gerekletirmilerdi." Kaln izgileriyle, o gnden bugne savunulan gr buydu. Fakat, daha sonralar yaplan araarmalar, kan aklamalar baka bir olguyu ortaya koydu. Sol cunta temizliinden sz edili yordu. Oysa hava ve kara kuvvederi komutanlan -Muhsin Batur ile Faruk Grler de-, cuntasal almalann iindeydi. Darbe ha zrlnda olanlarla toplanalara girip kan kuvvet komutanlan yerlerinde kalm, buna karn General Celil Grkan ve arkadalan "devlete el koymaya hazrlanmak, Trkiye'nin siyasal dzeni ni tmyle deitirmeye girimek" sulanyla tasfiye edilmilerdi! 1972'de 12 Man 1971 darbesindeki gerek yanlan arama ya baladm gnden bugne kadar hep ayn sorunun yaman aradm: Cunta faaliyeti, anayasay deitirmek gibi darbeye hazr lk nedenleriyle orduyu harekete geirme yargsyla "tasfiye" yap lacaksa, kuvvet komutanlarnn da ayn uygulamann iinde ol mas gerekmez miydi? Ne are, cuntasal faaliyet iinde olduklan anlalan komu tanlar kalyor, "sol devrim yapacaklar" gr ile 13 Mart gn "kimi general ve subaylar" ordudan uzaklanrlyordu. Eer sorun, bir anayasa rejimini korumaksa, anayasay "teb dil ve tayir etmek" bir susa, bu hareketin sa solu olmazd. Muhsin Batur ve Grler Paalar terazinin ayn kefesinde grp yazmaya almam, su oldu. Gr am bugn de deitirmi deilim. Kaynak, yllar gemi, ama hl ilgin "eski bir kskma ajan." Kimi irdelemeleri var ki, amas gerekiyor. rnein, 2000'e Doru dergisine verdii bir rportajda "12 Mart'm 'dar dan' ynlendirildiini" sylyor. Oysa, 12 Mart ncesi bir "ajan" olarak MT'le "iliki" iin de. Deifre olunca MT'te ekonomik daire bakanlna yksel-

mi. Ajan olarak MT'e "malzeme" vermi. Deifre olarak mah kemeye km. Sonra MT'te kadroya alnm. Bu aamalarda grm, duymu, sonra servis bnyesinde yaayarak -kendine gre- 12 Mart' irdelemi. 12 Mart'n "dandan ynlendirilmesi" aldnda Kay nak, kimi yorum ve saptamalar yapyor. Ses alma arac ak: Ona gre, 12 Mart'tan nce sol, genlere devrimin nasl ya placan alyor. "Birtakm sezilerine gre ngiltere'den destek gryor." Nasl? "ngiltere'nin bu ilerle megul olduunu gr dm," diyor. Kant? "Trkiye'de solcu olan planclar veya baka entelekteller, sonradan ngiliz smrgelerinde veya ngilizlerin hkim olduklan yerlerde i buldular. Bunlar birtakm belirtilerdi. Onun dnda me sela -burada ad verdi- bana, Sosyalist Kltr Dernei'ndeki planclann aslnda devlet iin yapoklan aratrmalann bir kopyasn n gilizlere verdiklerini syledi. uradan biliyoam: 'Onlar yeterince ngilizce bilmiyorlard, tercmelerini bana yapanyorlard,' diyordu." "... Size syledi bunlart?" "Evet, bana syledi. Planclar DPT'yi kullanarak Trke ha zrlyorlar aratrmalan, sonra ingilizlere veriyorlar, ngilizler Trkiye'nin ekonomik yaps hakknda bilgi ediniyorlar. Bunun dnda hareket ngilizler tarafndan genel olarak tasvip ve destek gryordu. Yani bu hareket, bir Sovyet hareketi deildi. Rengiy le, yapsyla, amalaryla, deildi." Deiik bir sav: "Gizli servisleri ile, aktan deil?" "Evet gizli' servislerie, aktan deil. Eli aktan yapmyor du, kesinlikle gizli servisleri kanal ile." "O srada MT, bu sylediiniz olaylan bilmiyor muydu?" "Gizli istihbarat tekilat Bat lkelerinin byle bir olayda dahli olacan peinen kabul etmiyordu. Bata kabul edeceksiniz ki, stne gidebilesiniz. u srada biliyor mu bilmiyor mu sorusu

abes kalyor. nk izlenmemitir, izlenmedii iin de bilinemez. (Ad yineledi) Sylediklerine dayanarak sonulara gidiyorum. Ba ka somut gerek yok. Sadece 'tahlillerle' bu sonulara vanyorum." " M T ' e ben kendim girdim," diyordu Kaynak. Gnll: *Beni M T bulmad ki... 1967 yllar balarnda, ocak ay olacak Trk Devrim Ocaklan'nda ben de yeydim. Btn soj derneklere yeydim. Orada Madanolu'nun yeeni beraber ol mak teklifinde bulundu. Sonra Madanolu ile tantrd. lk ih bar MT'e yapan benim, beni bir eyin iine M T salm deil." " M T , sizdeki yetenei sezip oraya sokmu deil, yle mi?" "Hayr efendim. Bu operasyonda M T hibir destek verme di. u adan destek vermediler, beni bir yere sevk etmek yahut lanse etmek gibi rolleri olmad." Madanolu davasnda "yerine konacak adam bulunamad ndan" sz ediliyor. Bu yargnn iyzn kendine gre anlatt: "Bir ara, ben bu ilere devam etmek istemiyorum, dedim. Yerime baka bir adam koyun, aynlmak istiyonm. Sonunda iyi olmayacan biliyordum. Bir ara bir adam gnderdiler. Ben, onu o evrelere takdim edemezdim. nk adam benim ajan ol duumdan habersiz, M T tarafndan gnderildi, bana geldi. 'Ben ok iyi bir komnistim,' dedi. 'Sizinle beraber olmak, sizin ideallerinizi paylamak istiyorum,' dedi. Yayor ve hl MT'te. O srada stanbul Fakltesi'nde asistan idim." "Adam" geri evirmiti, gerekesi ok sadeydi: "Bu kadar ak bir provokasyon halinde girmek, baarl olmazd akas." "Sonra raporlan sralamaya baladnz?" "Ben rapor vermedim. Yalnz bunu yle... (ses alma arac n iaret etti) unu kapar msnz?" Kapadk, ite o an, Madanolu davasna karlan M T ra porlanndaki gerei kavradm. "1967'den sonra 'ben solun dibinin kaznacan' tahmin ettim," diyordu. Belki solda oynarken M T ajanlna geii "ki2i5

8H

isel kurtulua are" bulmak iindi. Belki de baka nedenlerle... Sol darbe giriimi ve ardndan, sa bir darbe! 12 Mart' byle zediyordu. "ngilizlerin kkrac harekederi, varsayalm ki doru. CIA ve Amerikallar ne zaman devreye giriyorlar?" "... CIA bandan beri devredeydi. Yani sol darbede ngi lizler rol alacak, kar darbeyi Amerikallar vuracakn. Ama iki servis arasnda temelde, bir iblm var myd, yoksa birbirleri ne rakip miydiler? Onu kestiremiyorum akas." "MT'te belki bugn bilgi vardr?" "Yok hayr! MT'te bu konularda bilgi yoktur. Esasen be nim bu analizlerimi kesinlikle kabul etmediler. Onlar (MT) a sndan hareket, komnist bir hareketti." "Sol ierikte bir hareket de deildi?" "Hayr, onlarn ifadesi ile 'kpkzl' bir harekem." "Tepe noktalardaki insanlar byle mi dnyordu MT'te?" "Evet, byle dnyorlard."

hareketi olduunu, taban olmayan bir darbenin kar bir darbey le devrileceini sezdim." "Raporunuzda yazdnz m bunlan?" "Yazdm tabii. Avrupa hareketi olduunu da yazdm. lk darbe gelecek, sonra ikincisi diye ilk anda sylemedim, sonralan syledim. Ajan olarak alrken bunu syledim. Kar darbe geleceini syledim." Deiik yaklamlar geliyordu Kaynak'tan: "Ama undan kesinlikle eminim: Kendi amdan, muhake melerim asndan. 1971'de bir sol darbe baarl olsayd... Ki, baanl olmas ans son derece yksekti. nk, o srada Avc olu, lhan Seluk gibi isimler Trk toplumunda, zellikle asker ler arasnda ok beeniliyordu. Hatta Sleyman Bey sylyordu: Bir gemiye girdim, orada bile Trkiye'nin Dzeni okunuyordu, diyordu. zellikle Trk ordusunda bu darbe ok iyi yer tutmu tu, kabul etmek lazm." "Muhsin ve Grler Paalar, bu darbenin hangi kanadndayd?"

12 Mart gn, 12 Eyll


Yine soruyorum: "Amerikallar, 12 Mart olayn btn aynntlanyla batan biliyorlar myd?" "Biliyorlard. nk beni biliyorlard. Beni, kendim ifa etmedim. Ama birtakm kanallardan benim kimliimi rendik lerini anladm. Tekilattaki baz adamlarn tavr nedeniyle b tn bu eylerin, btn bu bilgilerin Amerikallarn bilgisi dn da olmadn da anladm. O zaman yle anlalyordu ki, bir yanda ngilizler diyorum, bir yanda Amerikallar bu ii biliyor. O zaman bir amazn iindeydim. Hl cevaplayamadm. ngi lizlerle Amerikallar kar karya myd, yoksa bu bir 'operasyo nun iki deiik safhas myd' bilmiyorum. "Verdiim tek raporda hareketin sol olduunu, bir Avrupa
216

"Sa kanadnda! yle anlalyor ki, cunta kurulduktan sonra Muhsin ve Faruk Paalar bizim cuntayla hep dirsek tema s iindeydi. Sol cuntayla. Srekli haberlesiliyordu. Birbirine ha ber gnderiyorlard. Herkes birbirinin varln biliyor idi. Ama iinde deillerdi. Bundan kan sonu u olacakn: Bunlar daha sonra sol kanad temizleyeceklerdi. lk darbe sa kadronun te mizlenmesi. Baard da. Demirel var, Adalet Partisi var, dalp yok edilmesi, bertaraf edilmesi ve 12 Eyll o gn yaplacakt."

MT,

babakanlara

"katlanr'

"inde yaayan bilir" manundan kan soru: "Bir Genelkurmay stihbarat Bakanl, bir de M T var.
217

Genelkurmay istihbarat yapyor, MT'e vermiyor. MT'ten al yor ama?" Kaynak, aklyor. MT'in ordu iini gzleyemeyeceini sy lyor, yasak! Dou'ya, Sunay'n byle bir grev verdii sylenti leri anmsatlnca, "Ancak genelkurmay bakannn msaadesi ile bu ii yapabileceini" belirtiyor. rnein Balon Harekt? "Sadece MT'in derledii bilgiler, ordudan alnan bilgi yok." Cuntalar ve benzeri olaylar sralanyor dosyada. Genelkurmay su suyor. Kaynak, "Evet, susuyor," diyor. "Koruduu adamlar, kul land adamlar vardr, orasn bilemeyiz. Her ey olabilir, bile meyiz." u sonu kyor: Genelkurmay, MT'ten istedii gibi ya rarlanyor. Ama MT, hayr! Doruluyor Kaynak. "Affedersiniz ama, bu nasl i? Hem baka bir sav daha var ortada: MT, cumhurbakanna, babakana, genelkurmaya birbi rinden farkl ierikte raporlar verir, diyorlar." Byk bir rahadkla, "Olabilir," diyor. aknlk... Devletin kurumlar arasnda btnlk temel kural olmas gerekirken, "Doru bilgi ieren raporu asl baba kanlara vermesi gerekmez mi MT'in?" "Hayr efendim, yle bir ey olmaz. Sz konusu deil," di yor, Kaynak ve srp giden garipsediimiz gelenekleri zedeyen, insan gldren bir yarg sylyor: "Milli stihbarat Tekilat babakana kadanmaktadr." "Kerhen" srdrlen ilikiyi tam tamna tanmlayan bir ifade.

"... Kadanmaktadr!" "MT, kendini Genelkurmay'a bal m sayyor?" "Bal saymyor, sayar! Kk'le ilintileri MT'in, Kk'te bulunan adama gredir. Ordu zerindeki etkinliine gredir.. Kk'n ordu zerindeki etkisi veya irtibaa fazla yoksa ona da fazla bir ey vermezler. rnein Fuat Douyu sonyorsunuz. Do gu Paa, Sunay'a baldr. Ama Sunay'dan ok faydalanmaktadr. Diyorsunuz ki, Balon Harekt dosyas var. Her ey biliniyor. He men neden tedbir alnmad? Tedbir alnmas iin siyasal iktidann kuvvedi olmas lazm. Hi deilse Kk'e dayanmas, gven mesi lazm. u olabilir: Baz komutanlann iin iinde olduunu gsteren raporlar babakana verilmemi olabilir." "Dosyada bilgilerin bu yan yok mudur, eksik midir?" "Bunlar karrlar."

Kk ne zaman devreye girer?


Ortada bir genelkurmay bakannn, Tural'n bir gnde tas fiyesi var. MT'ten babakana bilgi, Kk'te Sunay-Demirel ara snda dramatik konuma ve karar. Bir yazyla Tural, Askeri u ra ya... Bu rnee karn, teki darbelerde Kk'ten ne bilgi, ne eylem! Hkmet ile Cumhurbakanl anlam. "Torbaya girme den" darbeyi nlemenin yollann birlikte anyorlar: "Ya da yle olmutur: Cumhurbakan byle bir tehis konmasn sylemitir MT'e." "Sunay, MT'e, oradan da Babakanlk'a?" "Evet. Ama MT, Kk'ten bir iaret almtr. Yoksa MT'in, bir genelkurmay bakanna kar bir rapor vermesi mmkn deildir. Cumhurbakan ancak byle bir halde, getir yazy, imzalayaym, demitir hkmete. Baka trl olamaz. Tu219

Bilgi karma
Neredeyse boulacak insan: "Kerhen?" "Everi" "Ama yasalar MTin Babakanlk'a bal olmasn buyuruyor?'
218

rafn bir darbe giriimi elbet vard. Ama d destek bulmaynca darbe yapmak mmkn deildi ki: Aydemir olay da yledir," de di Kaynak, "Milli bir ihtilal olmaz Trkiye'de," diyerek ekledi: "Darbelerin tehisini, gn ve saatini MT'ten almak mmkn deildir. Bunu alamayacan kabul edecektir, siyasi ik tidar. Siyasi iktidar 'emarelere' bakacaknr, 'akln' alaracaktr." Bu tanmlarla "iktidar" szc Trkiye'de anlamn yitiri yor galiba. Bu kanlar "iktidar" szcn biraz zavalllaryor mu, ne dersiniz? Kaynak'ran baka bir deerlendirme: "Trkiye'de i olaylar tek bana fazla nem arz etmezler. Trkiye'de i olaylann hep siyle baa klabilir. Ama daryla irtibatl olunca, baa klmaz. O bakmdan diyorum ki, bir olay olduu zaman mutlaka d ir tibat var m yok mu, ona bakmak lazm. Mesela bir Krt devle ti dardan yardm veya destek almadan baanlamaz, mmkn deildir. Dans istemiyorsa bir darbe yaplmaz. Trkiye'yi iki gnde ekonomik olarak kertirler." Kaynak, bu rnei "deeri kendinden menkul" diye nitele dii Ergun Paa'nn yeteneklerini anlatmak amacyla m, yoksa MT'teki bu dairenin gereksizliini vurgulamak iin mi sylyor, alayl baklar kprdanyor gzlerinde, amac pek anlalmyor. MT'in "ran'daki tavuk ftyadann saptamas" tarihsel deerde bir rnek! Kaynak konuuyor. "Bizim baka bir lkenin ekonomik hayanna mdahale et memiz sz konusu olmadna gre veya bize yneltilen ekono mik operasyonlar esasen Bat kaynakl olduuna gre. Ve de Trkiye'den bir operasyon beklenemez. Byle daireler Bat'da var, bizde de olsun diye kurulmu. CIA ise, ekonomik durumla r izler, rapor verir." (Bir rnek: Washington- Amerikan Merke zi Haber Alma Tekila CIA'nn yap bir aratrma, Amerikan vatandalarnn yllk ortalama gelirlerinin, Sovyet yurttalarnnkinin iki kandan fazla olduunu ortaya koydu. CIA'nn aranrmasna gre bir Amerikal ortalama olarak ylda 35 milyon lira kazanrken, Sovyet yurttalannda bu rakam, 15 milyon lirada ka lyor. Ekim 1988, gazeteler)

MT, ran'a tavuk sattryor


12 Mart'ta "deifre" olunca, artk niversitede bannamayan Kaynak, M T kadrosuna resmen giriyor. "Birtakm kademeleri" am. Sonunda ald grev, ona gre pek "nemli deil". Eko nomik ler Dairesi Bakan. niversitede ekonomi retene, uyumlu bir grev. Kaynak'a gre, "Ekonomik ler Dairesi Ba kan MT'te bir fantezidir." Bir rnek veriyor. 1971 'de MT'in bandan General Fuat Dou ayrldktan sonra, yerine General Nurettin Ersin geiyor, yardmcs da Recep Ergun Paa. Bir gn Kaynak' anyor Er gun, ran'daki tavuk fiyadarn saptayalm, hkmete bildirelim, tavuk satsnlar oraya," diyor.
220

Ecevit'i drme plannda

CIA'nn yeri

CIA'nn "hkmet drme tekniinde" ekonomik etkin liklerine takldk: "ok doal," dedi Kaynak, "mesela Blent Ecevit'in devril mesi olay. Ben tekilata 'Margarin, Trkiye'de bir problem ha line gelecek ve Ecevit'in drlmesinde kullanlacak,' dedim." "Nasl?" "nk o srada Amerikallar byk lde Trkiye'deki ya rekoltesi ile meguldler ve bu konuda srekli raporlar veri yorlard."
221

"Akaryaktla da ilgileniyorlar myd?" "Ne gerek vard. Zaten o konuyu dardan daha iyi biliyor lard." "Ama?" "Ama yiyecek maddeleri... ieride ne kadar salanyor, Tr kiye'nin a ne kadardr, sorusunu srekli sordular." "A kapatamadmz anda?.." "Kuyruklar olacan biliyorlard." 1979'larda ba gsteren tketim maddelerindeki sknay byle aklyor ve CIA'nn "darbe ve hkmet drme reetele rinden bir rnek" veriyordu.

lanna dokunmayn, darda sert davrann. Bylece aralarnda bir menfaat farkllamas olur ve btn Ban'nn zerinize gelme sini nlersiniz." "MT'te rapor haline geldi mi bu syledikleriniz?" ".Sonra bu raporla uraan, duyan ok oldu. Benden de al dlar. Mstear gyabmda raporun ok lehinde konua." "Nerede?" "Tekilat iinde ve... iki gn sonra beni iyice kzaa aldlar. Demirel'e de bir yaz yazld hemen. 'Mahir Kaynak uzaklannld,' diye." "Demirel uzaklard m sizi?" "Yazya cevap vermedi. Bir ey yapmad. Rapor zerinde de hibir ey yapmad."

Darbeden sz eden raporun akbeti


"unu da syleyeyim," dedi Kaynak: "1977'de servisin iindeyken bir gn benden daha 'formal' bir adamla konuuyorduk. Hamza Grg, msteard. 'Bu terr ne oluyor?' diye sordu. Demirel babakand. Ben dedim ki: Te rr zabta olay deildir. Tersine, siyasi bir olaydr. zm de siyasaldr. u anda A B D ve Avrupa, Trkiye'deki iktidar been memektedir ve devireceklerdir. Terrn kaynanda da bu vardr ve terr nrmandracaklardr. Bunun bir sebebi de Trk-Sovyet ilikileridir. rnein ABD, hsan Sabri alayangil'siz hkmet ister. alayangil'in 1965'ten balayarak Trk-Sovyet ilikilerini gelitiren insan olduuna inanr, istemez alayangil'i. "kincisi Trk ekonomisindeki 'bamszla' giditir. Bu sebeplerle Trkiye'de iktidar devireceklerdir. Kendime gre zm yollar nerdim. Dedim ki: Ban ierisindeki elikileri tespit etmek ve birbiriyle iktisadi rekabeti olan kesimlere ayn muame leler yapmak! Teklifim de uydu: Amerika'nn ierideki ellerine sert davrann, danda mzakereci olun. Ban'nn ierideki kanat222

"CIA'dan kimi rgtlere silah, para yardm gelir mi?" "Yaplr yardm. Para, silah. Ancak bunu Trkiye ierisin de tespit etmek son derece zor. nk CIA, bu operasyonlar birka kademe kullanarak yapar. ster solcu ister sac rgder, CIA'ya alan bilmez. Fransa'dan balar zincir, sonra Alman ya'ya baka kademelere adar. Trkiye'ye uzandnda, gerek kay nak ortadan yok olmutur, kaynak tespit edilemez. Bu ancak is tihbarat metodar ile bulunur. Bulunmas iin de ilknce bu fik rin serviste kabul edilmesi lazmdr. Byle bir alma serviste hi yaplmad, yaplmad iindir ki, bilemiyoruz. 'Mademki Ameri ka bizim dostumuz, biz onun dostuyuz, aranrmaya bile gerek yok.' Anlay bu. Bunlar syleyince servisin yksek kademeleri kplere biniyordu." "1977'de verdiiniz bir darbe olaslna iaret eden rapor ne oldu?" "Herhalde bir yerlerde duruyordur." "Yok etmi olabilirler mi?" "Ben ayrlncaya kadar duruyordu. Ama alp yanmda getirmedim."
223

MT'te "kstebek" ihbar


Bir "baka ihbar" olay: "Sleyman Bey'in bir tavr var: MT'in bana bir adam ge tiriyor, onunla muhatap oluyor. ok koyu bir hiyerari slubu vardr: Mesela ben, bir by-pass giriiminde bulundum, o da ba arszla urad." "By-pass" deyimi ile aranrmalar srdke ilerde de karla acaktk. M T hiyerarisini adayarak servisten birinin babakan la dorudan iliki kurmas ya da babakanlarn M T mstear n adayarak ieriden biri veya birileriyle, olan biteni araurmas. " M T t e ekonomik daire bakan iken mi yaptnz bu giriimi?" "Evet. Gittim Babakanlk'a ve tekilata 'szma' var, dedim. Son derece ciddi bir iddia." "Yani 'kstebek' var, dediniz?" "Evet, apak syledim. 'Sizin aleyhinizde alyorlar,' dedim." "Yabanc, CIA szmas m?" "Yabanc bir szma! ki tepki domas gerekirdi: Ya szmay soracaklard ya da beni mfteri olarak bertaraf edeceklerdi. kisi de olmad. Szann adn bile sormadlar." "Szma yksek dzeyde miydi?" "Evet. Yksek dzeydeydi." "Szma nasl oluyor, zaten MT, Amerikallarla srekli ili kide, ibirlii iinde?" "u vard." Bir sre durdu ve dedi ki: "... MT'teki deerlendirmeler devaml surette hkmeti yanltma istikametindeydi..." Bir vurgulamay anmsadm: Orduya nak" sylemiti. 1980'den nce, MT'ten srekli abartmal bilgilerin aktanldn bir "baka kay

ClA'nn

dmeye

bast gn..

MT'te kadro d ajan olarak alan, sonra serviste bir da ire bakanlna getirilen Kaynak'n kimi bilgileri artcyd: "Dergilerde yaymlanan demelerinizde ilgin bir sznz var: CIA, Trkiye'de bakan drr, genel mdr deitirir. r nekler misiniz?" "Gemiten bir rnek: Hasan Fehmi Gne olay. Komp lodur. Mesela CIA veya M O S S A D yapmur. Baka rnek: alayangil'i feda etseydi Demirel, dmeyebilirdi. Kamran tnan' dileri bakan yapsayd, dmezdi. Trkiye'de olanlar bellidir. Trk-Sovyet ilikileridir.- Mesela T R T genel mdr zerinde operasyonlar yaplabilir, veya TPAO genel mdr deitirilebi lir. nk Trkiye'nin kritik noktas, enerji sorunudur. Oralar da ve basn-yaynda yaplabilir. Ben TPAO'yu MT'in grev ala n iinde grrm. Darbe sadece iktisadi menfaat meselesi deil. Trkiye'nin siyasi nemi son derece byk. O bakmdan ileriye dnk tahmin yapacaksak, mudaka siyasi tahlil yapmalyz. Te rr balaolr Trkiye'de, kimse nleyemez. Dmeye baa gn. Mesela Denir Baykal'n petrol devledetirmesi. Sonunda Ecevit'i indiren nedenlerden balcas oldu." Bu blmn son sz: "Aa km bir istihbaratnn hayan ekilmez lde zordur." Syleyen: Mahir Kaynak! Ya istihbaratnn raporlanyla kimilerinin yaad hayat? Soranlar: kenceyi, darbe zulmn yaayanlar!

224

225

MGK'da yazl metinlerden yapn ar eletiriler basna szyor

Haber veriyor mu, vermiyor mu?

du. Cunta faaliyederine deinen bilgiler, yazlmasa bile kulaktan kulaa yaylyordu. " M T emeklisinin ei Demirel'e; Eskiehir'deki toplannda, komutanlarla Sunay'n bir dnem daha cumhurbakan kalma snda anlamaya varldn bildirdi. Haber salkl olabilirdi. Ka dn, AP sempatizan idi. Duyurumu kiisel herhangi bir yarar salamaya ynelik deildi."

" M T , size 12 Mart' haber vermedi.'" "Vermedi!" "Ama Cumhurbakan Sunay, bir gece nce biliyordu?" Bu ksa konuma 12 Mart darbesinin zne yansyor. n ce anahtar bilgileri ieren bir grmeye bakalm, sonra ayrnt lara geelim: Demirel, "Biliyordu," dedi ve ekledi: "Eer o gece -11 Mart gecesi- Sunay beni anp darbenin ertesi gn yaplacan bildirseydi, tedbir alabilir, hepsini emek li edebilirdik. Oysa 'anlamlard.'" "Kimler, nasl?" diye sordu ve kendi yandadi: "Komutanlar, ubat 1971 'de Eskiehir'de Sunay ile bir top lant yapmlard, orada!" Tofa'n Bursa'daki otomobil fabrikasnn al trenine Cumhurbakan da katlmt. Trenin sona ermesinden hemen sonra, Cumhurbakan'nn "teki konuklara" sezdirmeden, ne redeyse usulca Bursa'dan ayrld renildi. Cumhurbakan'nn bu ani kayboluunun zerinde fazla durulmad. Fakat sonra, "Demirel'i bir gn evinde, eskiden MT'te a lan ark emekliye aynlm birinin ei ziyaret etti. "Kritik gnlerdi. Sokak harekeden vard, baz silahl sol rgderin ciddi nitelikteki eylemleri halk ve kamuoyunu rahatsz ediyordu. Toplumu etkileyen eylemlerle hkmetin ana siyaseti ne kar askeri kesimde 'rahatszln giderek byd' yolunda haberler geliyordu. Hava Kuvveden Komutan Muhsin Batur'un
226

Bilgi ierikli ihbar ne ie yarar?


"Bilgiyi alnca ne yapanz?" "Sunay'a girtim. Bilgiyi aktardm. Eskiehir anlamas ve bunu tamamlayan -darbe olaslndan sz eden- baka haber ler de geldiini Cumhurbakan'na dorudan syledim. Dinledi, 'Sen bakma bu haberlere,' dedi. Darbe olaslna kar gvence veren bir cmle ekledi: 'Ben Millet Meclisi'nde ettiim yemine sadm,1 dedi." Bu olay iin balangcyd. Daha sonraki gelimeler darbe ncesi gizli rgt-hkmet ilikileriyle bilinmeyen "kimi gizli et kiler" ortaya karabilirdi. Ana izgileri saptamay srdrdk: "Fuat Dou kanadndan gelen bilgiler, M T Mstean'nn 12 Mart'tan nce sizi uyardn ne sryor. rnein MT, or dudaki gelimeler zerinde hi bilgi vermedi mi?" "Hayr, vermedi," dedi Demirel. Oysa "mstearlk kanad" daha sonraki yllarda rnein Demirel'in kardelerinin ald banka kredilerinden sonra, or duda beliren honutsuzluun M T tarafndan Demirel'e aktarl dn ne srecekti. Yllardan sonra bugn hl darbeleri zen le izleyenlerin kafasnda u soru var: "Demirel, 12 Mart' geir227

di, sonra yine babakan oldu. Darbe 'hesabn' MT'e niin sor mad, MT'i orduyla yasal balannlanndan kurtarmaya neden almad?" Sorunun birinci blmn Dernirel, omuzlann silkip ge reksizliine iaret etmek isteyen bir devinimle yantlad ve sanki, MT'e sorsam salkl, doyurucu karlk alabilir miydim, demek istiyordu: Ardndan, "Kime soracaktm?" dedi. Byle bir giriimin MT "nezdinde" be paralk deeri olmadn sylemeye alyordu. yle ya, M T herhangi bir devlet dairesi gibi istendii za man dosyalar incelenebilecek bir servis deildi. Diledii kadar bilgiyi istedii biimde verebilirdi. Siyaset bu. Nelere gebe olaca bugnden belli olmayabilir, yann yine sorumluluk alabilirdi Dernirel, te o zaman "MT'i si villetirmeye alacakn." "Biz, 1965'te tek bamza iktidar olduumuzda M T kanu nu yeni kmn," dedi Dernirel: "Kanunu uygulamak bize dt. Kanununa gre MT'in yeni batan dzenlenmesi. Biz iktidar olarak MT'in daha gl olmas iin elimizden gelen her eyi yapak. MT'e gerektiinde kullanmas iin ilk zel ua ben aldm. Biz iktidara gelmitik ama, herkes ykleniyordu, Zaten biz ancak, Tural' emekliye sevk ettiimiz gn iktidar olabildik." Bugn Ankara'nn Yenimahalle yresinde etraf imento duvarlarla evrili bir blge iinde binalar vardr. MT'in beyni dir buras. Dou'nun mstearl srasnda hkmet aracl ile arsas alnm, binalar bir gizli servisin gereksindii modern ara ve gerelerle donaalmar. Sylendiine gre, merkezdeki gl alc vericilerin almas o evrede oturanlann televizyonu net iz lemelerini nlemitir. M T arivi, bilgisayar beyinlerine burada aktanlmar. Arivin byke blm beyinlerde gizlidir (Daha sonra beyinlerin nasl alnn greceiz). Binalarn yapmnda
228

mteahhiderin "suiistimal yapmasn nlemek" iin -Dou kanadndakilerin anlattna gre- Fuat Paa, Cumhurbakan Sunay' yapm srasnda oraya gtrm ve devletin verdii nemi mteahhidere gstermek istemitir. "Bir noktay vurgulamak istiyorum," dedim. "Her eye kar n darbe geliyor, size bal bir gizli servis -genel kanya gre- as-lnda grevini yapmyor. Ama baka eyler yapyor. Kamuoyun da somut rneklerden kaynaklanan yaknmalar var. M T raporlan ile insanlar yarglanyor, ikence gryor ve MT, 'iednk grev' sdeniyor. MT raporlan savc iddianamelerine malzeme oluyor. Bu ada, ite bu olmuyor!" Dernirel, " M T raporian savclara, hazrlklanna yardmc olsun diye veriliyor. Benim zamanmda hibir ikence olay yok tur," diyor. te yandan eski M T ajan Kaynak, "kence yapar M T , " diyerek genel kanlan pekitiren cmleler sylyor. Kaynak'a soruyorum: " M T , ikence yapar m?" "Yapar," diyor. Tek szck ve ke sin bir yarg. "Doru sylesinler diye ikenceciler ila verirler mi?" diyorum. "O Gney Amerika modeli, biz baka trden i kence usullerini 'ithal' ettik," diye yant veriyor. kencenin kimin babakanlnda yapld elbet bir siyasal parti iin nemli. Daha da nemli olan, ikencenin doal bir yntemmi gibi giderek yerlemesi ve uygulanmas. M T rapor lar, skynetim mahkemelerine nasl gidiyor? Kaynak'n dene yimlerinden sorunun yant kyor: " M T raporu hazrlar. Polis tutana olarak mahkemelere gider." Bir yutturmaca! M T raporunun yasa nndeki geersizlii ne mkemmel bir rt...

229

Modern sorgu, odalar


Son yllarda -1983-1988 arasnda- M T ' in sorgu odalan ve sorgulama yntemleri "modernize" ediliyor. Sorgu odalar Ban'dan, zelde ABD'den "ithal edilmi." Babalar operasyon larnda ieri alnan nl mafya efleri yeniden modernize edi len zel sorgu odalanndan geirilmi. eitli konularda syle irken " E M " , "Dayak yok, maddi bask yok ama..." diyor, "da ha ok psikolojik bask yntemleriyle kimi yerde dosta sokula rak, sorguya almann daha almas iin kaplar aralayarak, hat ta birlikte yemek yiyerek, sohbet edip iki ierek bir sorgulama yntemi." Acaba bu kadar m?.. M T eleman ile rnein "mafya babalan" arasndaki mo dernize grmelere kout gelime u: Piyasada olanlardan da ha duyarl ve daha deiik bir teknikle "her yerde" alan ses alma aralan alnyor ve sorgudaki btn harekeder videoya e kiliyor. "Telefonlar dinleniyor?" diyorum Demirde. "Bizim zamanmzda deil. Belki, benden izin alarak, casus luk yapandan kukulanlan veya yapanlarn telefonlann dinle mitir. Doaldr." "Fuat Dou'yu siz getirdiniz?" "Dou'yu bize 'iimizden sivil unsurlar' nerdi. O srada Dou Paa kta hizmetine kma, tugeneraldi ve Sivas'tayd. Atadk. M T baz konularda ok iyi ala." Gizli servisin devlete olumlu hizmeder grd inancn r nekliyor: "Mesela mehur 1967 Kbrs olay. Hanrlarsnz. Kbrs'ta kan gvdeyi gtryordu. Biz mdahale etme karanndaydk. Orada Grivas adl bir eski subay, EOKA gizli rgt araclyla Trkleri vuruyordu. Yunanl subaylar da adaya dolmutu. Du230

rum andamalara ayknyd. Sonunda Grivas ile Yunan birlikleri nin ekilmesi kouluyla hareko durdurduk. Herkes biliyor bir takm baka gerekleri. Adaya karma yapacaknk. Jet uaklarm zn lastikleri bile yetersizdi. Elimizde tek karma gemisi yoka. ileplerle adaya askeT evki hem riskli hem de olacak i deildi. Daha nemli bir nokta var," dedi Demirel, durdu: "karma karan almz. Komutanlara planlann sordum. karma yapacamz Kbrs kylarndaki denizin derinliini, Rumlann denizi maynlayp maynlamadklann bile bilmedii mizi sylemilerdi." 1967'nin "basn cephesi": "Biz ileplerin Mersin'den her alnda Kbrs fethine hazrlanyorduk. Baz bilgiler Kbrs karmasnn, o srada, on binden fazla ehide gerekleeceini du yuruyordu. MT'e talimat verdim. ala ve Kbns'a bir karmada si lahl kuvvedere gereken bilgileri hemen dosyalayp verdi. Ben de komutanlara..." "Ya teki alanlarda?" "eidi yerlerde Trk varln canl tunnak lazm gelehi lir." O kadar. "Devlet srlarna giriyor." Bilgi aknn sonu. "12 Mart ncesi d etkileri araarmak gerekiyor. yle balayabiliriz: CIA'nn nl U-2 casus uulan Trkiye'den ya plyordu, durdurdunuz. Bakyomm belgelere, eidi bilgilere; C I A ve A B D iin 'yaamsal nemdeki' uular durdurmanz dan memnun deiller. Sonraki yllar CIA'y ve ABD'yi 'gayri memnun' klacak baka olaylar var ve sonuncusu, hem de dar beden nceki anma Trkiye'deki haha ekimi. Bu konuda kesin bilgi, Dileri tutanaklannda yatyor. Ruslar sizden, U-2 uularn durdurmanz istemiler miydi? A B D d politikas hesabna i gren CIA, Trk-Sovyef yaknlamasnn daha boyudanmasndan, 27 Mays ncesinden son zamanlara dein faz la hazzetmiyor."
231

A B D ve ClA'^ harekete geiren

Casuslua "alet" olmak


"stemilerdi," dedi Demirel: "Biz iktidara gelince, Sovyeder, 'Bu uaklar sizin olsa, casus uular yapsa, hadi anlardk. Ama Amerikallara ait bu uaklar ve Trk topraklarndan kalkyor, bizim lkemizde casusluk yap yorlar. te bunu anlayamyoruz,' diyorlard. O sralar Amerika llara ykleniyorduk. Top mermisi veriyor, topu yok! Savunma Bakan Ahmet Topalolu ABD'ye gidiyor o srada. steklerimi zin listesini veriyor. Bir milyar tutannda. stekler karlanmyor. (Durdu ve dnceliydi) Sonra 'teki' gelimeler," dedi. "CIA n plana kmaz tabii. 'teki gelimeleri' ikili anlamalann yeniden dzenlenmesi isteimizle, haha retimini ya saklamamz ieren A B D talepleri olarak zedeyebilir miyiz. " Siyasal olaylan irdeleyen siyaset adamlannda CIA'nn eli sahneye girmiyor. Yorumlar byle bir balant yapmyor. Fakat CIA gereini reddeden tepki de alamyor insan. Genel izgiler veriyor: "Haha Nucon'un tutkusuydu. CIA'nn da. retimi yasak lamamz istediler. Geri evirdim. Trkiye'nin ksd haha re timiyle Amerikan genliini zehirleyen lke olarak nitelendiril mesini istemiyordum, isteyemezdim." CIA parmann oynamaya balad gnleri sergileyen bi rinci sahneyi kapadk. Iklar snd, tekrar yand. Sahneye her alanda Sovyeder'le ilikiyi gelitirdiinden, CIA dayanakl A B D ynetiminin "be enmedii" ne srlen o dnemin dileri bakan hsan Sabri alayangil geliyordu. hsan Sabri alayangil, " 1 9 6 5 seimlerinden sonra kuru lan Demirel hkmetinde dileri bakanlna getirilmemden al t hafta sonra," diye balad sze: "Karadeniz'de bir U-2 ua Ruslar tarafndan drld. Sovyeder bu uan Trkiye'den kalkarak Sovyet topraklarnda keif yapmaya, bilgi toplamaya gelen bir uak olduunu syledi." Sovyet aklamas, dorudan alayangil'e gelmemiti: "Basndan bilgi almtm. O zamanki NATO genel md r kr Elekda' ardm, sordum. 'Olabilir,' dedi. Sordum: 'Nasl olabilir 7 '
232 233
7

("17 ubat 1962'ye kadar CIA'da gizli servis bakanl ya pan Richard Bissell, 1950'lerde Sovyeder'le inlilere kar klasik casusluk metodanyla kar koymann mitsiz olduunu anlayan larn ve haber almaya modern teknoloji getirenlerin arasnda yer almn. U-2'yi yine Bissell gelitirmiti ve U-2, CIA'nn en g l silahlanndan biri saylr. Bissell daha sonra Kelly Johnson'un ve Lockhead uak fabrikalannn yardmlan ile U-2'lerden daha stn vasfl, daha yksekte uan ve sesten misli hzl casus uaklarn ortaya koydu." Marchetti - Marks, 1974) ("ABD askeri ve haber alma grevlileri, Trkiye'deki be te sisin Sovyet askeri gelimelerini izlemek bakmndan hayati nemde olduunu belirtmektedir. Sovyet askeri gcnn her gn biraz daha artmas karsnda bu slerin nemi daha da artmak tadr." A B D Senatosu ounluk lideri Byrd, 18 Temmuz 1978)

"Elekda, 'lmi uulardr bunlar, ikili anlama gerei yap lyor,' dedi. "Hangi anlamayd, grmek istedim. Getirdi. Haziran I960'ta bir ABD'li generalle bir Trk albay arasnda bir anla ma imzalanma." Burada bir ayra amak gerekiyor. alayangil'in Elekda'dan ald bilgi, daha sonralar A B D sleri ve U-2 uular parlamentoda tamltrken zellikle M B K dnemini sulamaya alan bir ara gibi kullanld. DP dneminde, 3 Mays 1956'da, Trkiye ile A B D arasnda "ilmi uulan kontrol eden" bir anla ma da imzalanma. 1950'lerde Sovyeder ve in'de klasik yn temler yerine modern aralarla casusluk yapmaya balayan CIA'nn, 1960'tan daha nceki yllarda U-2 uularn Trki ye'den balatmas akla yaknd ve daha dorusu manak gereiy di. DP ikadan ile -hele CIA'nn Trk gizli servisiyle i ie oldu u bir dnemde- ABD'nin, elindeki "geni hareket alanndan" yararlanmadn dnmek "abesi savunmak" olurdu. Celal Bayar lmnden nce, U-2'lerin Trkiye'den 1950'lerde kalkt n kabul eder grnmemiti. Daha vurucu olan uydu: Sena to'daki grmelerde konu aldnda, alayangil, ayn bilgiyi vererek uularn M B K zamannda anlamaya balandn sy ledi. M B K yesi Suphi Grsoytrak, "Diyelim ki yle. yleyse siz durdurun, yanl dzeltin," dedi. Aranrmalar, U-2'lerin daha eski tarihlerden baladn, 1956 anlamasn ek bir protokolle pekitirip srdrldne iaret ediyor. A B D ile Trkiye arasnda 1950'den balayarak uy gulamaya giren o kadar ok ikili anlama, iki subay arasnda im zalanan o kadar fazla protokol vard ki... 1970'lere doru devlet, pek ounun metnini arivde bulamam, A B D ktphanesine bavurmutu. alayangil'le, 1988 ylnn Ekim aynda bir gn, evinde konuuyoruz. "Anlamaya gre meteorolojik ardar incelemek
234

iin bu uulara izin verilmiti" diyordu: " A B D makamlan her ay, o 30 gn iinde ncirlik'ten han gi uaklann ne zaman kalkacan bize bildireceklerdi. Genelkur may'dan izin alacaklard. "O zamanki A B D bykelisi Parker Hart' ardm. Ona, 'lmi uular ad alanda casus uular yaplyor,' dedim. Eli, U; 2'lerin asl grevinin Trk makamlanna sylendiini, ancak Trklerin 'casus uular' yerine, 'ilmi uular' deyiminin kulla nlmasn istediklerini, bize bavurur uu planlann verirseniz, biz de izne balanz, dediklerini syledi. Anlama yaplrken tutu lan zabtta da bu grlerin yer aldn bildirdi. "kr Elekda'a konuma ajnan bulup getirmesini bildirdim. 'Arad, bulamad.' (yi mi?) Parker Hart gitti, getirdi konuma zapan. Amerikallarla aramzda byle bir konuma ya pld doruydu. "'Sivil Paa' derler Elekda'a. Ona bu konuda Genelkur may'dan telefonla bilgi verilmiti. Uulardan bakanlkta, sadece Elekda'n haberi vard. Bilmem doru, bilmem yanl. "Demirel'e danakcn sonra, 1988 yl balannda Genelkurmay'a 'ilmi uularn' hkmete durdurulduunu resmen bildirdim. Amerikallar uulann aylk plann getirdiklerinde reddedilmesini istedim." 1 Nisan 1966'da, Hrriyet'te benim imzamla bir haber ka. Ana byk balk: "Trk slerinden Yaplan Amerikan Casus Uular Yasakland" diyordu. Haberde, "... Hkmet ou zaman tartma konusu olan Amerikan casus uulannn Trkiye'den yaplmasn menermitir. Trkiye'ye urayarak Adana gibi havaalanlanndan kalkan casus uaklannn faaliyetinin durdurulmas 'krgnlk' yararmr. Ancak hkmet, bu uulann zaman zaman siyasi ihtilaflara sebebiyet ver diini dikkate almar..." diye balyor, kimi aynnlar veriyordu.
235

Haberi, Adana'daki NATO ssnde alan bir subaydan almnm. Yaymland gn, kurban bayramnn ilk gnyd. alayangil arad, "kayna" sordu ve "bana i atm, bayram g n btn N A T O elilerinin kendisini aradn" syledi. Ama, haberi yalanlamad. Zaten "gecikmeli haberdi", hkmet karanndan drt ay sonra yazlmt.

de- mevzii nkleer silahlar bulunuyor. Stratejik nkleer silahlan ABD, NATO'ya vermiyor. stediinizde ancak siz kullanabilir siniz. Mevzii nkleer silahlarsa 30-40 kilometreye anlabilen, te sirleri de kk silahlar. "Kafkaslar'da Ruslarla snrmz var. Ruslar dalar ap Trkiye'ye saldrsa -ki snrda onlarn yedi, bizim bir tmeni miz var- ellerinde modern konvansiyonel silahlarla -ki bizde de eskimi modas gemi silahlar var- drt gnde stanbul'a vara bilirler. "'Artk cepheler yklyor. Pirinlik ssn'den ABD'liler

Emniyeti

tahrip

Sibirya'da yolda giden bir kamyonun plaka numarasn bile sapnyorlar. U-2'ler ise resim ekiyor, elektromanyetik istihbarat ya pyor,' dedi General. "Ona, NATO andamasyla balyz ama, ift anahtarl mevzii nkleer silahn da kullanlmas iin anahtann biri Ame rikallarn elinde, dedim. "General buna karlk, 'NATO'da 15 devlet eit. Ancak nasl ki bir sava Sovyeder kaybederse btn Varova lkeleri biter, ayn ekilde Amerika sava kaybederse NATO lkeleri de kaybetmi olur. Bu bakmdan kendi emniyetiniz asndan gere kiyor uular. Bu emniyeti tahrip edemezsiniz. Uulara izin ver meye mecbursunuz,' diyordu. "General gelmeden hazrlanmtm. General'e: "Buna mdrikim, dedim. Ancak, Trkiye'nin ABD'ye bu kolayl gsterebilmesi, byk kuzey komumuz aleyhine bir davran oluyor. Onlar bizim topraklanmadan uulara izin ver mememizi tercih ediyorlar. NATO iinde bulunmamz byk tehlike tekil ediliyor. Trkiye'yi topun azna koyuyor. Bir at may gze aldklannda, 'u cierimizi gzleyen Trkiye'den ba layalm,' diye dnebilirler. imdi: "Bu istihbarata raz olabilmemiz iin drt Hawk taburu ile bizi takviye etmeniz, u listedeki silahlan vermeniz lazm.
237

"Amerikallara, hkmet karanna uygun olarak uularn durdurulduunun bildirildii gn, Paris'teki bykelimizden -hem NATO bakomutan, hem de Amerikal- 'iki apkal' ge nerallerden biri olan General Stewart'n benimle 'hemen' gr mek istediini bildiren bir mesaj aldm. Hem de, elinin mesaj telefonla bildirdii gn, saat 19:00'da bir randevu istiyordu Ge neral. 'Buyursun, gelsin,' dedim. "Belirlenen saatte General, Paris'ten yannda baka ge neralle geldi. Dosyalar atlar, hepsi top secret. ok gizli. Bana; "'lmi uular menettiniz,' dedi. "'Ettik,' dedim. "'Rusya'y gzlemek iin jeopolitik strateji asndan kay namz var,' diye balad. 'Girit, Trkiye ve Libya. -O srada Libya'da Kral unusi iktidardayd ve ABD'nin orada byk bir ss bulunuyordu- Norve'ten Japonya'ya kadar noktadan bilgi alyoruz. Trkiye kerteriz nokta. Eer bu uaklar Trki ye'den umaz ve salad bilgileri alamazsak bir ayamz akta kalr. ki hadi bilgiler dorulanmaz,' dedi. "Dedim ki General'e: Bir NATO lkesiyiz. NATO indin de taahhderimiz var. Ama NATO lkelerinin elinde -bizde
236

"Uzattm listedeki silah isteklerinin o gnk deeri 4 mil yar dolar tutuyordu. "General, 'Uulann Trkiye'ye ek tehlikeler getireceini ka bul ediyorum,' dedi. 'Hemen gideceim ABD'ye, isteklerinizi ilete ceim. kili anlamalar ve teki isteklerinizi de syleyeceim. Ama bu konuda sonuca varlncaya kadar U-2 uulan devam etsin.' "Kariyerden gelen bir dileri bakan deilim, dedim General'e. Valilikten geliyorum, fazla aklm ermiyor. Siz hele syledik lerimizi verin, ondan sonra uulara yine izin verelim." alayangil, grme sonucunu noktalad: "General gitti, bir daha gelmedi," dedi. "kili anlama" diye ad geen istek, A B D ile Trkiye ara snda "bir Sovyet saldnsnn ABD'ye saldr anlamna gelecei ni belirleyen bir anlama" yaplmasn ieriyordu. Bir baka balant daha yapo alayangil: "Bir sre geti gemedi, Sovyeder'in Ankara Bykelisi Rijov geldi bana teekkr etti. Tabii Sovyeder U-2'lerin durdurul duunu 'hem gl radar sistemleri, hem de ve belki de ieride ki' istihbaradar ile renmilerdi. Eli'ye, teekkre gerek yok, dedim. Resmen ne durdurduk dedim ne de durdurmadk. Eli, 'Ben bilirim,' dedi ve gitti. Aralk ayyd. Babakan Kosigin An kara'y ziyaret ettiinde ona uular durdurduumuzu bildirdik." "erideki" KGB istihbaratyla kukusuz Sovyeder, gereken bilgiyi daha Ocak 1966'da renmilerdi. Kuku duyulmayacak yan: CIA da Sovyet Elisi ile alayangil'in yap grmeyi gn gnne renmiti. Kapal ka plar ardnda Kosigin'in Ankara'y ziyaretinde Babakan Demi rci'm, Babakan Kosigin'e resmen U-2 uulannn durduruldu unu bildirmesini, Kosigin'in 'resmi' teekkrn ve... Bundan kaynaklanan Sovyeder'le Trkiye arasnda ekonomik alandaki yeni kararlan da CIA gn gnne saptamt. U-2'lerin yasaklanmas ile alan kanaldan Sovyeder, Ba238

t'mn bizden esirgedii ve yedi yeni nemli sanayi tesisinin yap mna uygun koullarda krediler verdiler. Sovyeder'le ilikilerdeki olumlu yeni trmanma, CIA'nn ve bu gizli servisin salad bilgilerle lkelere kar politika retenWasKington'un gznden kamazd. CIA ve A B D olaya bir byk "mim" koydu. General Ziya l-Hak'n ast Butto'nun syledii .gibi, "Amerika'da fil kini vard. Unutmaz ve bir gn..." 1965-71 yllannda Trkiye'de ekonomi ok olumlu dzey deydi. Kalknma yzde 7'nin stnde, enflasyon yzde 10'lann altndayd. Ne var ki, U-2'lerden sonra elimizi uzanp kolumuzu kaptrdmz "ikili anlamalann" yeniden dzenlenip tek metne balanmasn Trkiye, ABD'den kesin bir davranla istiyordu. 1967'lerden hemen sonra, Fransa'da balayan renci harekederi Trkiye'ye sryor, i politikann odak noktas oluyor du. 1969'daki seimi kazanarak tek bana yine iktidara gelen AP'de "tatsz olaylar" balyor, partide blnmeye kadar gidecek gr aynlklan hzlanyordu. Toplumsal harekederin yan sra MGK'da asker-sivil ekimesi yaygnlayordu. Yazlmyordu ama, kulaktan kulaa kimi cuntasal faaliyetler hem siyasal hem de basn evrelerinde youn biimde konuuluyordu. 1970'lerde bir de haha sorunu kn. Nixon, zel eliler gnderdi. By kelilii kanal ile hkmete basnrd. CIA raporlanna gre, "uyuturucudan Amerikan genliinin zehirlenmesine Trki ye'de retilen, kaak olarak ABD'ye sokulan Trk afyonu ne den" oluyordu. Haha ekimi Trkiye'de tmyle yasaklanmaly d. Trkiye ise ksdamasna "evet" diyor, yasaklama basklarna kar koyuyordu. Demirel'e bir zet sunarak sorulduunda: "12 Mart 1971 'e kadar Trkiye ile ABD ilikilerinde klar ve iniler var. kili anlamalar, casus uulannn durdurulmas, Sovyeder'le yaknlama, haha ekiminin yasaklanmasna direnme,
239

Trkiye'deki slerin 'baka amalarla' kullanlmamas gibi. Siz ba na 'uularn engellenmesinden Amerika'nn memnun olmad n' sylyorsunuz. Bunlardan 'vazgeemeyiz' dediklerini sylyor sunuz. Bu gelimeleri ieren sreten sonra... 12 Mart darbesi geli yor. CIA'nn baka lkelerdeki marifederi bilindiine gre, baz anlar gereklik kazanyor. Bu konuda bir yorum yapar msnz?" Demirel'in tek szckle yann: "Hayr!" Henz siyasetteki konumu "canl" olan bir siyaset adamn dan CIA'y hedef alacak bir yorumu "resmen" almak olanaksz. Ama pek ok araarma dosyasnda zenle yerini koruyan d kaynakl yaynlar, rnein Daily Telegraph gazetesinin 21 Ocak 1972 gnk says, nnde deilse bile, belleinde. Bu gazete ve teki d yaynlar 12 Mart darbesini CIA ma rifederi listesine koyuyor: " 1 9 7 1 . Trkiye. Ordunun giriiminden hemen sonra, h kmetin zorunlu istifasnda CIA ajanlannn eylemli katklan." (Daily Telegraph) Baka bir belge: "3 Temmuz 1974'te yabanc ajanslarn verdii haber: "'... Watergate skandalna ad kansan Beyaz Saray'n eski danmanlanndan Howard Hunt, Amerikan Merkezi Haber Al ma rgt'nde - C I A - alt srece grevinin 'yabanc hkmederi devirmek' olduunu sylemitir.' "'Alan davada verdii ifadesinde 20 yllk CIA grevi s resi iinde 'hep, yabanc hkmederle ve onlan devirmekle' ilgi lendiini aklamtr..." Nixon, A B D Bakan. Ne zaman? 12 Mart darbesi srasn da. Yukarda anlan olaylar, sonuncusu C I A raporlanyla haha, Nixon dneminde. Hunt ise Nixon'un bakanlktan atld tarihe kadar CIA'da, grevde.
24

Yoruma gerek var m? "erideki" kargaay CIA neden krklemesin, niin yarar lanmasn? Haha kavgasnda yeni bilgiler: "Bir gn A B D Bykelisi Parker Hart geldi," diye balad alayangil: "Bana, 'Babakan haha ekiminin tmyle yasaklanmas na kar kyor, iyi olmayacak, aleyhinize sonu verecek,' dedi. Babakan'a bunu sylememi istiyordu. "Sen syle, dedim. Bana, 'Resmen syleyemem,' dedi. ki sini bir akamzeri Dileri Konutu'nda buluturdum. Balkona knk. Viski iiliyor. Hart'a Demirel, '27 ilde ekiliyordu, imdi bee indirdik. ki ilde karar klacaz. Tmyle nasl menederim? Adn afyondan alan ilimiz var,' dedi. Bizdeki retimin hep si ABD'ye gitse 2 5 0 milyonluk lkede 25 milyon kiinin uyutu rucu ihtiyacn karlayamayacan sylyordu. retim belliydi, byk ksmn devlet alyordu. 'Sizi doyurmaz bu retim,' diyor du Demirel. "Parker Hart ise Trk hahann ender bulunan nitelikte bir nesne olduunu, uyuturuculara az katks ile fazla deer katt n, yaplan analizlerde bu gerein ortaya ktn anlayordu." Sonra? Hart'n, "Babakan'a syle, haha ekimini tmyle yasak lamyor, sonu iyi olmayacak, aleyhinize sonu verecek," demesin den sonra, 12 Mart'ta darbe! CIA'nn rol? Bir soru: Kkrtcl, gelien olaylar iinde ald rol, yadsnabilir mi? Hele Nixon dneminde, 20 yl deneyimli CIA yneticisi Howard Hunt'n resmi ifadesinde: "CIA'da alt srece grevinin 'yabanc hkmederi de virmek' olduunu" sylemesinden sonra!
241

Nbcon'un ABD'de partileri gizli gzler ve kulaklar kullana rak izlettiinin kandanmasndan sonra... CIA'nn Trk i politikasndaki yerini ve eylemlerini kim gz ard edebilir.7 Son rnek: 12 Mart ynetiminin ibana getirdii Nihat Erim hkmetinin ilk ii, haha ekimini tmyle yasaklamak oldu. ABD'ye babakan olarak giden Nihat Erim'i, Richard Ni xon, Beyaz Saray'n kapsnda karlyordu.

Belgeler ise, CIA merkezi Langley'deki "Trkiye masasn da" veya "CIA'nn hkmet devirme operasyonlar" dosyasnda olmalyd. CIA casusluk arac U-2'ler 1978'de yine ortaya ka. Devrin babakan Ecevit'e Warren Christopher bakanl nda gelen bir A B D heyeti, Salt II anlamas ile salanan silah lanmay denedemek iin, U-2'lerin uuuna Trkiye'nin izin ver mesi ynnde bask yapmaya kalka. "Dost lkenin uulara izin vermesi zorunluundan" sz edince Christopher, Ecevit'ten sert yant ald ve gerisin geriye gitti. Ecevit hkmeti de U-2'ler konusunda pazarla yanamad.

Marifetlere

kantlar

Yanamad, ama Mahir Kaynak'n MT'e verdii raporda belirttii gibi, ekonomik ve kredi bulma sknnlan arta. A B D Trkiye'nin zorluklanna yardmc davranlarda bulunmad.

Darbeden sonra, CLA marifederi, teki gizli servislerle ili kiler konusunda alayangil'in gazeteci smail Cem'e verdii bil giler yaymlannca kyamet koptu. alayangil, " C I A iimizde," demiti. MOSSAD'la, SAVAK'la M T ilikilerini irdelemiti. "Deme yle deildi. Zaten deme de deildi, bir sohbetti. Cem bana, 'Darbenin iinde Amerika'nn parma var m?' diye sormutu. Verdiim cevapta, Economist dergisinin 'Blue Report' adl az sayda baslan zel ekinde CIA'nn darbe yapn lkele rin bir listesinin yaymlandn, bunda 27 Mays ve 12 Mart' da CIA darbeleri arasnda gsterdiini syledim. MT'in CLA, M O S S A D ve -Iran gizli servisi- SAVAK'la bilgi alverii iin de olduu zaten biliniyordu." Baka ve yabanc bir kaynak gsterilerek darbenin iinde CIA parmandan sz etmek bile dolayl yoldan CLA marifetine dokunduruyordu. Zaten, demokratik dzende, hele 1960'tan sonra gelmi ge mi hkmeder, nde giden devlet adamlar zel syleilerde CIA parman aka sylemi, CLA marifederini kabul etmilerdi.
242

Toplumsal olaylarda, terrde de boyudanma balad. Kahraman mara olay padad. Sonra greceiz, C I A ajanlar yurtiinde ge zilere ka... Ve benzeri olaylar, olaylar ve de... Ecevit hkmeti, 1979'da uyguland duygusunu veren bir senaryo sonucu gmledi. Halkta Ecevit hkmetinin beceriksizliini kandamaya y nelen, ne var ki derine inilmedike Trkiye'deki i gelimelerin sonucu izlenimi vermeye alan "senaryonun" varln, Jimmy Carter'n danman Brezinski, nl siyaset adamlarndan Kasm Glek'le yapa konumada sylemiti: "Carter'n badanman Mr. Brezinski, Glek'e Trki ye'de istikrarl bir hkmete ihtiya olduunu, ABD'de tanlan olan Ecevit'in 'ilk balarda' gven verdiini, salam grnd n, fakat sonradan Sovyet tehlikesi olmadndan ve duvarn te sine adayabileceinden bahsettiini 'sylemi', bu hayal krkl yaratt, demiri." "stikrarl hkmet" istei ieride de geerli bir sz oldu undan olaan karlanabilirdi. Ama i ve d, i ieydi. stikrar243

l hkmet aray hi durmad, ta 1980 Eyll'ne kadar. Brezinski daha ne diyordu: "Gven vermiyor - salam grnmyor - Sovyet tehlikesi olmadn sylyor." Baka hkrneder iin de geerli bu eler yan yana kon duunda Ecevit'in baarszlnda hangi kaynaklann rol oynad n ortaya koymuyor muydu? Belge: 1978-1980 yllan arasnda grev yapan A B D Bakan "Fs tk" Jimmy Carter'n etkili Milli Gvenlik Maviri Zbingniew Brezinski Power and Principle adl kitabnn 373. sayfasnda y le yazyordu: "ran'la ilgili durum Bakan Carter'n huzurunda tartlr ken, 'bir siyasal deiikliin harekete gemesi gerektiini ifade et tikten sonra, Trkiye ile Brezilya'da olduu gibi bir askeri idare nin -ki, zamanla sivil idareye dnmektedir- en iyi are oldu unu savundum." 12 Eyll geldiinde Carter ibandayd. Tiyatro izlerken 12 Eyll darbesini renmiti. Trkiye'de CIA'nn istasyon efliini yapan, sk sk gelip gi den Paul Henze'ye, o gece "Senin ocuklar yapn" haberinin ve rildii resmen renilmiti. "Senin ocuklar!" Amerikanca deyimin Trkesi, Trki ye'deki generallerdi. Henze, yani CIA biliyordu, bekliyordu. Henze, Beyaz Saray'da gvenlik kurulu yesiydi. Darbe gelmiti. CIA ajanlar bilinir miydi? "Bilinmez," dedi alayangil. Herhalde sylemek istedii u: C I A ajanlan "resmen" saptanamazd. Yoksa kurduklan ili kilerdeki davranlanndan belirlenirdi CIA ajanlan. "Karlkl anlamayla her sefaretin belirli resmi sayda me muru bulunur. Mesela Ruslann 40 diyelim, Amerikallarn bel ki biraz fazla. Konsolosluklarn saysna gre, sefaretine gre. Bunlar bir listeyle bildirirler. Resmi sfad elemanlann hangisi CIA? Elbet 'listede' gsterilmez. Hem sonra kimin CIA olduunu nereden bileceksin? Gelir, konuur, CIA'dr. Trk vardr, Amerikals veya baka milletten olan. Bunlar saptayp muamele yapmann olana yok." alayangil, kimi konularda yle benzetme yapar ki, hem zn anlatr, hem de benzetmenin zarafetine kahkahalarla g lersiniz. "Ben sana bir ey syleyeyim mi?" dedi, CIA ajanlann ko nuurken: "Bu i, zina gibidir. Duyulur ama ispat edilemez!" Evet, devletimiz "resmen" CIA ajanlann bilmezdi. Adana SHP Milletvekili Cneyt Canver, zaman zaman par layan CIA marifederi ve Trkiye'deki "efleri ile ajanlar" konu sunda, Dileri Bakan Mesut Ylmaz'a bir soru nergesi ynelt ti. Tipik bir rnek. Soru ve Bakan'n yaman grelim: "Trkiye Byk Millet Meclisi Bakanl'na,
244 245

Zina

"Aadaki sorularmn Babakan Sayn Turgut zal tara fndan yazl olarak yantlanmasna araclnz arz ederim. Sayglarmla, Cneyt Can ver Adana "Amerikan Merkezi Haber Alma rgt (CIA) pek ok l kede askeri rejimleri ibana getirmi, demokrasinin yerlemesi ni engellemi, toplumsal uyanlarn bask alana alnmasn sa lam ve btn bu amalarn gerekletirmek iin, devlet bakan larn bile ldrmekten ekinmemi bir rgt olarak tannmakta dr. Bilinen bu gerekten harekede, bu rgtn, Trkiye zerin deki oyunlann bir lde de olsa aa kartabilmek amac ile bu soru nergesi hazrlanmur. "Aada adlan, Trkiye'de bulunduklan yllar ve grevleri yazl, Amerikan Merkezi Haber Alma rgt mensuplarnn 1950-1970 yllar arasnda ve zellikle 1969 1970 dneminde, Trkiye'de 'istihbarat uzman' olarak grev yapnklan tarafmz dan renilmitir. Bilindii gibi, bu yllar, Trkiye'de toplumsal kanklklarn artt, 12 Mart askeri darbesinin hazrlk faaliyet lerinin srd yllardr. Daha ak bir deyile, 1969-1976 yllan, Trkiye'de, 'demokrasinin yok edilme' hazrlklarnn youn lat yllardr. Bu grevliler: 1. Edward R. Brown 1965-1968 Siyasi Grevli-s efi 2. Condit N. Eddy 1970-1973 Siyasi Grevli 3. George A Chritcon 1963-1965 Siyasi Grevli stasyon efi 4. Robert B. Goodwin 1973-1976 Siyasi Grevli 5. Frederich J. Grossman 1971 1973 Haberieme Asistan 6. Leroy H. Gunderson 1958-1961 Haberleme Asistan 7. Armand A. Honeycutt 1969-1971 Haberleme Asistan 8. John Herbert Hoskins 1971-1974 Siyasal ve Uluslarara246

s Grevlisi-stasyon efi 9. Rolfe Kingsley 1953-1956 Siyasi Grevli 10. Phillip G. Lane 1969-1971 Haberleme Grevlisi 11. William M. Lewis 1966-1972 Haberleme Grevlisi 12. Stephen E. Singleton 1971-1972 Haberleme Grevlisi "Buna gre: "Soru 1. Yukarda adlan ve grevleri yazl CIA adna istihba rat uzman olarak grev yapan bu ahslardan ve CIA adna g rev yapaklanndan, Trk istihbarat rgderinin haberi var mdr? "Soru 2. Trk haber alma rgderi ile CIA mensuplan ara snda iliki olmu mudur? Olmu ise, mahiyeti nedir? "Soru 3. ClA'nn istihbarat, buna bal olarak telefon din leme uzman olan bunlar o zamanlarn veya bugnn Trk hkmederi renmiler midir? "Soru 4. Bu istihbarat ajanlarnn, Trkiye'de haha ekimi nin yasaklanmas ve 12 Mart askeri mdahalesinin hazrlanma sna ve yaplmasna katklan olmu mudur? "Soru 5. Trkiye'de anarik olaylann giderek younlan 1970'li yllardan nce ve sonra CIA rgt mensuplannn, Tr kiye'de grev yapaklan ve ana slerinin Yunanistan olduu tara fmzdan aklandna gre, 12 Eyll ncesinde ayn amala Trkiye'de faaliyeder yapmlar mdr? Yaplm ise; "a) Bu faaliyeder kimler tarafndan yrtlmtr? "b) Hangi bilgiler toplanmar? "c) Bu bilgiler, devletimizin hangi makamlannn eline ve ne zaman gemitir? "d) CIA mensuplarnn, 12 Eyll ncesi terr olaylannda rol var mdr? Varsa nedir?
u

e) 12 Eyll hareka, A B D Milli Gvenlik Kumlu yesi Pa

ul Henze tarafindan nceden bilindiine gre, bu bilgi, 12 Eyll ncesi Trkiye'de grev yapan CIA ajanlannca m salanmar? "Soru 6. Bu ajanlann, lkemizde neler yapan ve kimlerie
247

ibirlii yaparak hangi eylemleri gerekletirdiini, lkemizi 12 Ey ll' e getiren anari ve terr olaylanndaki roln aklar msnz?" YANIT: "Adana Milletvekili Cneyt Canver'in yazl soru nergesi ne cevaben hazrlanan metin iliikte sunulmutur. "Arz ederim. "A. Mesut Ylmaz Dileri Bakan " B . Adana Milletvekili Sayn Cneyt Canver'in Yazl Soru nergesine Cevap: "zellikte tedhiilik konusunda, milli karlarmzn gerek tirdii durumlarda, birok lkenin istihbarat rgderiyle ibirlii yaplmas doaldr. "Dier taraftan herhangi bir lkedeki yabanc diplomadann 1961 tarihli Viyana Szlemesi'nde belirtildii ekilde, o l ke yasalar erevesinde faaliyet gstermeleri gerekmektedir. Ko nuya bu adan bakldnda, her devletin kendi lkesinde grev li yabanc diplomadan, Viyana Szlemesi'ne aykr herhangi bir faaliyette bulunup bulunmadldannn tespiti bakmndan izleme si tabiidir. Soru nergesinde adlar geen Amerikal diplomadann bu nergede giritikleri ifade olunan faaliyederi hakknda herhangi bir tespit yaplmamnr." CLA bakanlanndan Bissell'e gre, "CLA... Eer bir siyasi partiyi finanse etmek... Yahut bir askeri darbe gerekletirmek is tiyorsa 'ite' kendi ajanlarn bulundurmaldr." 1988 ylnda Trkiye'de "darbelere kar kamuoyu" olutu. Darbe olasln ufack bir dokundurma ile syleyen ya da yaza na kar basndan, siyasal kurululardan geni tepkiler geldi. ili'deki gizli rgt rezalederini iki cilde sdran eski CLA ajan Philip Agee'in yeni kitab FiraT'da kimi rneklerle CIA'nn darbe reetesi yaymland. CIA'nn darbe yntemlerini zedeyen "reete" ilginti. Agee'e gre CIA'nn darbeden nceki hazrlktan, kkrtmalar yle sralanabilirdi: " 1. Babakan veya partisini zayflatmak iin ite ve dta youn propaganda almasna balanr." 1969'daki genel seimden sonra AP'de belirgin gruplama lar grld. Sonradan milletvekillerinden bir grup ayrld. CHP'de 1980'den nce hiziplemeler, gruplamalar ynetime yansmaya balad. "2. Ekonomiyi gszletirmek iin de yurtii ve dnda youn faaliyet gsterilip kredi imknlar durdurulur." zellikle 1980'den nce Trkiye'de ekonomi giderek gszleti. 1977'de Demirel'in, 1978'de Ecevit'in arad krediler ya verilmedi ya savsakland veya neredeyse kesinleen kimi ana maddelerin dsanm engellendi. "3. Politik anari yaratmak amacyla siviller arasnda zel gruplar kurulup terr yaratlr."
248

Recete

249

1970'den 1980'e kadar Trk siyasal yaamna egemen iki byk siyasal partide Agee'in "zel gruplar" diye tanmlad "hi ziplerden" geilmiyordu. " 4 . Bu arada yerli ve yabanc yannmlar gerekli gven or tam olmad gerekesiyle engellenir." 1978'deki hkmete kar "iadamlar 'paral' ilanlar vere rek" Ecevit'i sarsttlar. Bu ilanlann yaymndan nce, byk bir Trk iadamlan heyeti ABD'yi ziyaret etmiti. On yllk dnem de "d yannmlann istikrarsz ve yann ne olaca bilinmeyen Trkiye'ye heves duymadklar" ilendi. " 5 . Sabotajlar ve srekli grevler yaranlarak retim ve ka zancn drlmesi, lkeden sermaye karlmasna yardmc ol mak, darda yaplacak aleyhte propaganda ile gelen turist says n hissedilir derecede azaltmak." Bu maddede sralanan elerin hemen hepsi -hele da pa ra karlmas- zellikle 1980 yl ncesi Trkiye'de geerliydi. "6. Kredi yokluu ve ekonomik sknn yznden lke, yapn zorunlu dalm ksmak zorunda kalr. lkede kuyruklar doar, bylece toplumda derin bir honutsuzluk yaranlr. sizlik birden frlar, siyasi partilerin sempatizanlan arasnda silahl m cadele kkrtlr ve krklenir." Hepsi 1980'den nce yaand. 1971 darbesinden nce, Austos 1970'te alnan "ekonomik nlemlerle" iler olaana d nmt. Fakat siyasal kavgalarla terr olaylarnda birden ka barma grlyordu. "7. Anari yznden l says gn getike artar." 1980'de anari yznden lenlerin says, 1971'e oranla da ha ok. ldrme olaylan 1978-79'da da vard. 1980'e kadar "beklendi." Her iki darbeden nceki anari ve terr darbenin asl gerekesinde birinci srada. " 8 . iddet ve anariyi artrmak iin lkeye gizli silah so kulmas salanr."
250

1971 darbesinden nce Bulgaristan zerinden, Trakya ve genelde Karadeniz kylarna, kayna bilinmeyen "kaak silahla rn" girdiini devlet biliyordu. Bulgaristan silah tccarlarna am bar grevi yapyordu. Silahlar sadece doudan gelmiyordu, Batv markal idi. 1980 ncesi, uyuturucu karl terr ve anari odaklarna hizmet eden silah kaaklarnn akl almaz ykleri gazetelerde yaz dizilerinde anlanld. 1980 askeri rejimi "kaak gi ren ve toplanan silahlarn bir orduyu donatacak kadar ok" ol duunu resmi rakamlaria akladlar.

Tabii,

sulama geliri.

"CIA'nn darbe reetesi" ve Trkiye'de gerekler kaln iz gileri ile yazlnca, kukusuz kimi kiilerden ya da kurululardan u soru yneltilebilir: "Trkiye gerekleri yazlmyor, Trkiye'yi ynetenlerin ya ratt ortamn darbeyi gerektirdii sylenmiyor. Buna karn oto rite boluundan sz edilmiyor, Trk yneticilerinin yaratt sylenen skntlar CIA'ya mal ediliyor. Bylece amal, gerekle ri saptrma yoluna gidiliyor. 1971 ve 1980'deki sivil yneticilerin 'balanmaz hatalar'na C I A rts ekiliyor. Olacak ey mi?" "Olabilir ve olan" u: Eer C I A darbe yaplmasna karar verdi ise ba gsteren y netici hatalann en azndan kkrtr, en azndan kimilerini yara tr. Darbenin d yzeyinde yneticilerin hatalan irdelenir, tart lr. Ama i yzde CIA'nn ya kkrtmas ya katks ya da olay na gre "yarana gc" vardr.

251

Aln size mekl


C I A reetesindeki bir maddeyi somut olaylarla deerlen direlim: 1977 ylndan balayarak 1980'e kadar Trkiye, srekli "dviz darboazndan" geti. D kredilerin akmas iin, IMF'nin yeil k yakmas gerekiyordu. Sleyman Demirel, bir gn, Maliye Bakan Cihat Bilgehan' ABD'ye gnderdi ve Bilgehan, Washington'da IMF yetkilileri ile uzun grmeler yapa, kredilerin almas iin IMF'nin nerdii koullar kabul etti, an lamaya varld. Bilgehan, hemen New York'a geecekti. Orada Amerikan para babalan ile grmeler yapacak, IMF ile vanlan "mutabaka ta" dayanarak bir hamlede gereksinilen dvizi salayacaka. Ancak Maliye Bakan, IMF yedcililerinden bir ricada bu lunmutu. New York'a gidiyordu, finans kurululan ile gre cekti, IMF, yeil k yakam duyuran bir bildiri yaymlamalyd. IMF yetkilileri olumlu bir davranla balann salladlar. Bilgehan'n arkasn svazladlar, "Sen merak etme," dediler. Sonra... Parmaklann bile oynatmadlar. Bilgehan, New York'tan tek cent salayamadan Trkiye'ye dnd. " I M F , Washington'daydi, A B D ynetimi Washington'dayd. Washington'un "d siyasetinin kurulup iletilmesinde yne timin etkili arac" CIA vard. Birbirini tamamlayan kurululard. Dvize gereksinim hkmederin souk terler dkmesine neden oluyordu. Demirel, altn rezervimize baka. Stok rehine konabilir l deydi, svire'nin en byk bankalanndan biriyle uzun pazarlk lar yapld. Banka, Trk altnlann rehin alarak byk miktarda - 5 0 0 milyon dolar- dviz vermeye yanaa. Anlama hazrlanma sna hazrland ama, imza gn svire bankas kararndan vaz252

getiini Trkiye'ye bildirdi. Aland bu!.. Baka bir eye benzemiyordu, salamd. Demirel dnd: Bankay bir "el" parmaklama. 1977-78 yllanyd. Tahl retimi "yamur dualarndan son ra" ok berekediydi. Trkiye buday satabilir, nemli lde, hi deilse acil sknlan karlayacak lde dviz bulabilirdi. caka... Alc lke veya lkeler vazgetiklerini bildirdiler. Bu rnekler bir rasdannnn eseri miydi? Yoksa Agee'in iinde yaad evrenden aktard "gizli ka pakl eylemlerin" sonucu muydu? ' Pazara girildi. Tam budaylarn sao anlamas imzala'na-

C I A ile i ielik
Philip Agee sylyor: "... CIA uzun yllardan beri Trk Milli stihbarat Tekilaa ile ok youn bir ibirlii iindedir. Bu rgtn eitimi, ilerleme si ve donaalmasn CIA salar. CIA'nn Trkiye'deki grevi, 'Dou Bloku lkelerinin misyon ve operasyonlann' kontrol et mek, bu lkenin NATO ile balann glendirmek ve 'Ameri ka'nn kapitalist hegemonyasnn' devamn salamakar. Tabii bu arada her yerde olduu gibi 'komnizm ve an sol hareketi kontrol ederek' A B D karlar iin tehlikeli hale gelmelerini n lemektir... "... CIA bu ileri Trkiye'de, ajanlannn bir ksmn diplo matik grnm alanda bykelilikte -veya stanbul Konsolosluu'nda- idari grevlere yerletirerek yapar. Bunlann says drt veya be olabilir. Buna konsolosluklara yerletirilen kltr, tica ret vb ataeleri de ekleyebilirsiniz. Bundan baka lkeye iadam, teknisyen, hafta renci olarak gelenler de CIA'nn kadrosunu olutururlar..."
253

Agee, doallkla, genel kural ve kuramlardan yola karak tanmlamalar yapyor. Bir ek yaplabilir: 1980 darbesinden sonra Ankara'da bulunan Cusmat'n ba ndaki ABD'li general, Pentagon'a balyd, ak seik C1A idi. Siyasal merkezlere o srada ulaan haberlere baklrsa, "ge neral" her gittii yerde darbeyi vyor, darbenin ald kararlar destekleyen konumalar yapyordu. Grevini bitirdi ve sivil yne time geilirken Ankara'dan aynld. Kukusuz bir "benzeri" geldi. Agee anlanyor: "... Yunan komnisderi ve ar solu, aklamalarm saye sinde yedi yl kendilerini ezen cuntann askeri darbesinin ardn da CIA olduunu renmiti... "... Tm demokratik insanlar bir araya gelerek CIA'ya kar mcadele etmelidir..."

tnlp kurs grrler. " 5 . Darbe yapldnda Amerikan aleyhtarlan CLA'nn sz drd liste sayesinde tutuklandklarnda, o lkenin istihbarat tekilat yeleri, kurumlam ikence yntemlerini bu insanlar, zerinde uygularlar. " 6 . CIA, bata ili olmak zere, tm 'dost' lkelerde ger ekletirdii askeri darbelerde bu sistemi uygulam ve binlerce kiinin tutuklanmas, ikence grmesi ve politik cinayedere kur ban gitmesinin birinci derece dorudan sorumlusu olmutur."

Darbe sonrasna CIA reeteleri


Darbeden sonraki dnem de CIA reetelerinde yer alyor: Agee'in sraladklar: " 1 . CIA, kendisinin en nemli dmanlar ve aleyhtarlan hakknda geni bir liste hazrlar. "2. Bu liste, bu kiilerin hayadarn ve onlarn nasl, nere de bulunabileceklerini de ierir. " 3 . Ama, askeri darbe olduu zaman bu bilgi arivini, o l kenin gizli askeri istihbarat tekilatna verip, bu kiilerin derhal bulunup tutuklanmalarn salamaktr. " 4 . CIA, btn dost ve mttefik nc dnya lkelerin de sivil ve askeri istihbarat tekiladannn eitilmesini ve donanlmasn stlenir. Buralarda alan yzlerce kii Amerika'ya g254 255

hava. Allm protokoln dnda. ah, bana;

"ran ah'ndan" al haberi..

"'Birka ay iinde ordu, Trkiye'de darbe yapacak,' dedi. "SAVAK'tan bilgi alm olabilirdi. Biraz bozuldum. Trki ye'nin iilerine deinen bilgi vermek ve bir ey sylemek iin ah'n beni Tahran'a armas yadrganacak bir davrana... Duygularm ah'n huzurunda iken gzetilen protokol kurallan

Baklarm dondu kald bir noktada. Kasm 1988'in bir pazar gnyd. Asfaltn kar tarafnda, daha yksekte, Babakanlk Konu tu grnyordu. Yeni yaplan konut ise, daha aada kalyordu. Bir dnem gelmi, konutun bir blmnde babakanlar -Ecevit'le Demirel- almlard. Yandaki binada dileri bakanlan oturmutu yllarca. Kimbilir ne olaylar yaanmn o binalarda. Anlarda kalan, gelecee k tutacak tarihsel olaylar. eidi, ierii deiik kimbi lir ka an... "Duvarlarn dili olsa" der bir zdeyi. Duvarlar bir konuabilse konutun... hsan Sabri alayangil, 1965'ten 1971'e kadar tam ala yl aralksz bu binada yaad. Sabah kalkn, Cadillac'na bindi, Dileri'ne gitti. Sabah kalkn, Cadillac'na bindi, havaalanna git ti, oradan baka bir lkeye...

na uydurarak, 'Size ne?' der gibi bir eyler syledim. "ah, dinledi ve, 'Bakn,' dedi, 'benim evremde uraaca m sorunlanm var. Ruslara inanlmaz. Douda Pakistan snrn da Patonlar, Kuzey ran'da Krder. Biz, okuluslu bir devletiz. Babam cahil adamd, ama bana daima Trklerle iyi gein, demi ti. Sizde salam bir rejim olduka benim iin Trkiye snnnda mesele olmaz. Rahaam orada. Asker ymama, orada yarn ne olacan dnmeme sebep yok. Btn askerlerimi snrlanmzda dunma gre datm durumdaym. Askerleri teki snrlar daki tehlikelere gre konulandrdm.'" "ah, anlatt erevede Trkiye'de yaplacan syledii darbenin hangi ynnden rkyordu?" (Sakin bir sesle, szckleri birer birer vurgulayarak) "Sol bir darbe geleceini sylyordu," dedi alayangil.

u anda elden ne gelir? Birka ay sonra, darbe olacak


ah Rza Pehlevi istihbarann "kaynan" sylememiti. ran'a gitti alayangil. ah Rza Pehlevi arma. C E N T O der gider, uluslararas bir sorun kar, uard Tahran'a. Bu kezki annn ieriini bilmiyordu. ah rica etmiti. Tahran'dayd. 12 Mart darbesinden nceki gnlerdi. "Sarayda her zaman yemek yediimiz, alan tabakl, alan tuzluklu sofrada deildik. ah'n ikinci kattaki brosunun he men yanndaki odadaydk. Aridiri de bizimleydi. Daha zel bir
256

ah'a o, sylerdi, doruluundaki ly ya da kayna akla mak zorunda deildi. alayangil'in tahminine gre, bilgi SA VAK'tan gelmi olabilirdi. SAVAK nereden alma bilgiyi? Ora sn bulup karmak olanakszd. SAVAK\n Trkiye'de geni olanaklar olduu biliniyordu, MT'le ilidl yaadna, dost bir lke rgt olarak Ankara'da diledii kesime girip kana gre, "fslnlann" SAVAK'a gelmesi olasyd. Ne var ki, ah ina257

narak vurgulama, "bu, salam kaynaktan gelen 'fisla' idi." Aynca ah gibi, Trkiye'yi sevmedii bilinen bir adamn, Trk d ileri bakann bayram deil seyran deil, Tahran'a armas anlamlyd. Oysa o srada, Trk devlet adamlar kimi "sezintilerle" siya sal yaam yrngeye oaranaya alyorlard. MT'ten bilgi, dar be haberi alamyorlard. Babakanlk'a bal bir gizli servis darbe olabileceinden sz etmezken; bir yabanc lkenin devlet baka n, hem de ah gibi bir insan, Trkiye'nin iki numaral yneti cisini anyor, "birka ay iinde Trk ordusunun darbe yapaca n" bildiriyordu. Ne hazin! Bakam danya, pencereden bir admlk o uzaklkta, konut! Sakin, sessiz yle duruyor. Telefon konumasn bitirdi ala ya ngil, gerek yklere dnd: "Ankara'ya geldiniz Tahran'dan ve elbette, Babakan Demirel'e ah'n verdii haberi aynnnlanyla anlatanz," dedim. alayangil, "Anlamm," dedi. Kapal kaplar nndeki basn, danda gncel olaylar iin de yorulur ve gnlerin nelere gebe olduunu renmeye alr ken... Babakanlkta ya da Dileri Konutu'nda, bir gece yans Demirel'in Gniz sokaktaki evinde "ok ciddi olan durum" irde leniyordu. "Anlamm," diye yineledi alayangil: "Demirel bana, 'Eer ah'n dedii gibi darbe yapmaya ka rar verdilerse, u anda elimizden bir ey gelmez,' dedi. 'Biz, yapmalann nleyecek her nlemi almal, bu ynl almalar sr drmeliyiz,' diyordu." Yllar sonra o gnleri gzden geirirken Demirel, olaylar sraya koyuyor, bu trden grmeleri ve "kendi dnda vanlan kararlan" bir kez daha tartyor, ah'n haberini ileten alayangil'e 12 Mart'tan nce syledii yargya geliyordu.
258

Demirel, darbeden tam bir ay nce, 12 ubat 1971'de Cumhurbakan ile komutanlann Eskiehir'de "anlamaya var dklann" renecekti. ah'n verdii "haber" ile, bu toplana aa yukar ksa aralklarla birbirini tamamlyordu. "Demirel," dedi alayangil, "ynetimin yukansn aas n biliyordu. Cumhurbakan'nn tutumunu biliyordu. 'Zten, dedi bana, 'komutanlar grevlerinden almaya kalksak, Cumhur bakan kararnameyi imzalamaz.'" ah'n uyarsndan sonra Demirel, "darbe olasln 'ieri den' dorulatmak" abalanndan da sonu alamyordu. MT'ten "hibir bilgi gelmiyordu." Kukulann birka kez Sunay'a ileti yor, M T Mstear Fuat Dou ile bunlan Kk'e gnderiyor ve Cumhurbakan'ndan gvenceli yandar geliyordu: "Sleyman Bey'e syle," diyordu Sunay, M T mstearna: "Ben 22 ubat ve 21 Mays isyanlann grdm. Sleyman Bey merak etmesin!" Fuat Dou da, Sunay, Demirel'e aktanyordu. Zamann babakan bir baka gerei daha biliyordu: Su nay, Hava Kuvvederi Komutan Batur Paa'y "ok" severdi. ah'n uyarsn gereke yaparak, elinde Batur'un tasfiye ka rarnamesi ile Kk'e nasl gidebilirdi? Aralk 1988 banda da Demirel'in gr: " 2 4 ubat 1971. Milli Gvenlik Kurulu toplanas yapld. Olumlu bir bildiri yaymland. Toplanuda 'sknay' gsterecek hibir konuma yaplmad. 29 ubat 232 oyla bte meclisten geti. 10 Austos'ta alnan ekonomik nlemler olumlu meyvele rini vermeye balama. Dviz rezervi 510 milyon dolara ula mt. Mart banda Genelkurmay Bakan Tama, subaylan bir sinemada toplam, yapa konuma olumlu. Orta yerde darbe ye iaret edecek bir emare grlmyor. Cumhurbakan'na k m, 'Gecenin herhangi bir saatinde nemli nedenle gelebilirim,' demi, 'herhangi nemli bir nedenle' beni istedii saat arma259

srt duyurmuum. M T mstearndan 'gncel olaylara bakn' tesinde bilgi gelmiyor." Oysa, "tesi" var: 9 Mart'ta 28. Tmen'de komutanlann da kanld bir toplana. Gizli servisten bir ses, bir nefes? "Yok!" Soru u:

MT'ten pfffl

"Mart batndan itibaren bir dizi ok nemli toplana. Genelkurmay'da, Hava Kuvvederi'nde. imdi MT'in durumu geli yor. Sizin sylediklerinizden anladm kadanyla babakan ola rak siz, 6-7-8-9 Mart'ta hemen her gn M T mstear ile konu uyorsunuz. Bilgi alnp veriliyor. D grn bu. M T mste

in

"pf" noktas

ar sizi 'geniletilmi' komuta heyetindeki, Hava Kuvvederi'ndeki ya da daha baka yerlerdeki toplantlardan haberdar ermiyor mu, bilgi vermiyor mu?" Kesin bir yant, tek szck: "HAYIR!" Bir kez daha ayn soru, yant bir kez daha: "HAYIR!" "Size bu toplanalarn yapldn bildirmiyor mu? Alabildi i kadanyla -ki arak i rayndan km, alabilir de M T - hi ama hibir bilgi vermiyor mu?" Yant: "HAYIR!" Devlet istihbaraann sorumlu olduu babakana kar "va ziyeti ite bu." O gnler, -Tural tasfiyesine benzer- bir giriim yapabilmek iin hangi salam dayanakla Kk'e kacaksn? Ka sm 1988'de darbelere kar duyarl ou kimse gibi, SHP'li Ka mer Gen'ten de krsdeki Demirel'e bir seslenme: " 1 2 Eyll'den nce darbecileri niin tasfiye etmedin?" O gnlerdeki ortam aydnlatacak bilgileri sralayarak iki darbe geirmi krsdeki insan, "Gel de sen yap," der mi demez mi? Bekliyorum, Demirci'den byle bir yant gelmiyor. SHP'liler Kamer Genc'in eteini ekiyorlar.

Aradm, yllar sonra, 12 Mart'n onca yksn dinle dikten sonra, bir kez daha kurcalyorum. 6-7-8-9-10 Mart 1971 gnleri ok nemli. Duyuyonz. Genel kurmay'da toplanalar... Hele 9 Mart'ta Hava Kuvveden'nde "ok nemli", darbenin ieriinde nereden nereye uzanacan, eidi gruplann birbirine yaknlamas ya da uzaklamasn taran "pas tal ayl" bir toplana yaplyor. Ev sahibi Muhsin Batur. Sonra dan tasfiye edilen, tanrlarn isteine kurban kimi subaylar orada. 23 Aralk 1988, Perembe. Gece yarsna doru, 2 3 . 0 0 dolaylan... Soruyorum Demirel'e: "Balon Harekat, dosyas, pekl..." Asl soruya geerken, Demirel "o dosyann" ieriini yeni den vurguluyor: "Balon Hareka, Trkiye'deki cuntasal faaliyederin tm n ieren bir dosya deil. Bu nokta nemli. O dosya sadece par lamentoda bulunan, parlamento dnda olan baz gruplann i birliini, hazrlklann ieren bir dosya. Ordu ii harekeder, ei limler... Baka bir ey yok iinde," diyor. Balon'a noktay koyuyoruz bir kez daha, sonra asl ve nemli soruya geiyoruz...

260

261

Deerlendirmeler

cak tek kelime gemedi, dedi." 11 Mart gecesi, kent uyumu. Toplannlar bitmi, karar alnm. "O gece M T Mstean, Sunay'a 12 Mart muhtrasn, yani darbeyi bildirdi mi acaba?" Dikkadi, elinde kant yok. "Bilemem," diyor ve ksa bir du raksamadan sonra, "Kkn darbeden bir gece nce haberli ol mas doal. Temas var onlarla." 12 Mart, sabah, saat 09:00; telefon, karda M T Mstean: "Ordu muhtrasnn saat 13:00'te radyodan okunacan" bildiriyor Demirel'e ve bir istek: "Cumhurbakan, 'Sleyman Bey istifa etse, mesela salk sorununu ne srp ekilse... yi olur,' diyorlar." Bir cumhurbakan, bir babakana, buyruundaki M T mstean ile bylesine yaamsal konuda bir haber gnderiyor?.. Olayn nemi bir yana, belli bal nezaket kurallarna aykn. Tuhaf bir tutum. "erik?" Dou'nun yann: "stifanz isteye cekler, yoksa?" O kadar! "Cumhurbakan ile 'dorudan' konumay isti yor" Babakan. "Topalolu geliyor." Babakanla gidiyorlar. ankaya ile Babakanlk arasndaki dorudan telefonla Sunay'a ulamaya a lyor. Uzun sre balant kurulamyor. Sonunda Cumhurba kan kyor. Zaman akp gitmi. Babakan, "Bir yol bulup muhnray ve bylece darbeyi nlemesini ve gerekeni yerine getirmeyi neriyor." "ok ge Sleyman Bey, beni de 'devreden kardlar.'" Sunay'n yant bu. "Yeminine sadk" olduunu Babakana kesin dille syleyen, 22 ubat ve 21 Mays isyanlann demokratik rejimi ileterek adat makla vnen bir cumhurbakan "devreden kanldn" sylyor ve "istifa messesesini" anmsamadan ankaya Kk'nde kalyoT.

Demirci'den MT'le ilgili kimi deerlendirmeler: "Oysa" diyor, "mesela 10-11 Mart akamlan, ya da o top lantlarn yapld gnler MT'ten bilgi ak olabilirdi." 11 Mart gecesi, skndl, bunalml saader. Kent uykuya e kilmi. 10 Mart'ta "en tehlikeli yol" balkl yazm km. "Ge niletilmi komutanlar toplantsnda hkmetin gitmesini sala yacak ya muhnra ya da bir mektubun Cumhurbakam'na verile ceini" yazmm. Demirel yaznn kn sabah, beni anyor evine. Sz, yazdaki ierie getiriyor. Dpedz 'mdahaleden' sz ediyorum. Bendeki bilgi bu ve doru. Kaynak salam. Kayna sormayacak kadar gazetecilik kurallann biliyor Demirel. Yazda ki bilgiyi yadsyacak bir tutum iinde de deil, yalnzca; "Bizim 'kaynaklanmzda' byle bir bilgi yok," diyor. Aralk 1988 gecesi soru: " 1 0 Mart 1971'de, 'Kaynaklarmz da byle bilgi yok,' derken, M T i mi amalamnnz, MT'ten yazlanlara benzer, tabii daha geniini yanstan bilgi gelmediini mi sylyordunuz?" "Evet" diyor Demirel, "kaynamzdan kasnm tabii MT. Milli Savunma Bakan'm deerli Topalolu'ndan da bilgi yok. Darbe karar, cuntalann..." "Dans m?" Susuyor ve "kaynaktan amac" ak. 11 Man'ta Nazmiye Demirel'e komutan eleri bir le ye mei vermi. "Eim onurlu kadn. Herhangi bir ey sezse git mez, oturmaz orada," diyor Demirel ve, "geldi, kuku uyardra262

263

Ara rejim gelecek, alkantlar srp gidecek, 1973 cumhur bakan seiminde akanma grlnce, Sunay komutanlarn -g rev sresinin uzadlmas isteine" uyacak. . Darbeden bir sre sonra "kendine gelen" meclisten, Su nay m sresini uzatmay ngren anayasa deiiklii "bir millet vekilinin oy vermemesi ile" gereklemeyecek. Can alan tek kurun rnei tek oy, Eskiehir uzlamasn, yere serecek!

Bir taraf susarsa

Eski M T mstean Fuat Dou, "Keme ekildim," di yor... Konumuyor, sorular yandamyor. Bir eski bakann ok duyarl gnlere dnk bilgileri, sralad anlar, olaylar irdele yen ak grleri ok deerli. O gnlerde gizli servise egemen olan ruhsal ya da yapsal gerekleri karanla gmlen belleklerden gn na karmak daha nemli... Bilemeyiz elbet. Trkiye'nin tarihsel kesitinde nemli grev sdenmi bir istihbarat bakan "ekildii keden" yeniden tarnmalar almasn, tartmalara konu olmay belki istemiyor. Belki de "gizli servislere zg 'susmak' geleneini" srdryor. Anlarn yazyor da olabilir. nemli kimi aklamalar pek ok kiinin yapn gibi "lmnden sonra yaymlanmas" kouluyla kda dkyor da olabilir. Varsaymlar ve olaslklar... Fuat Dou konumuyor, ama "yakn evresinden" alnan bilgiler Dou'nun belleinde sakl anlan yanstacak deerde: " 12 Mart'tan nce 'cuntalar' vard. yle bir dnemden ge iliyor ki, hangi cuntann hangi gn harekete geecei belli deil. Darbenin ne zaman yaplacan cuntalar da bilmiyordu, birbiri ni kolluyordu. Zaten klasik kaidedir: Cuntalar vardr, darbenin saati, gn belli deildir. "Babakan dahil btn sorumlu kiilere -herhalde cum hurbakan, genelkurmay bakanndan sz ediliyor- cuntalann varl bildirilmi, ancak 'vuruacaklan gn', zaman belli deil. Cuntalar arasnda arpma karsa vahim sonular dourabilir dendi. Genelkurmay bakan rahmedi Tama, komutanlan top-

264 265

lad (Demirel Tama'n samimi olarak darbe yanls olmadn sylyor. Nitekim 12 Eyll Babakan Ulusu da belirtti. 12 Mart muhrasn imzalarken alam). Tama, komutanlara M T mstearnn szlerini yanstt ve, 'imdi karar verelim, yoksa bir anma, kan dktrecek,' dedi. Bunun zerine darbe 'yumuauld' ve muhoraya dntrld." Akla taklan bir nokta var: Bir cumhurbakan, bir M T mstean aracl ile babakanna istifa etmesini bildiriyor: Aca yip, gelenek d bir yntem: "Sunay, M T msteanna bu grevi verdiinde Fuat Dou, 'Babakana balym, nasl syleyebilirim,' diye kar kt. Sunay srar etti ve Dou, Cumhurbakan'nn istifa dileini Demirel'e bildirdi." Sis perdesinin gerisinden baka bir kan kyor: M T Mstean sabah saat 09:00'da Demirel'i aryor. Cumhurbaka n sabahn erken saatinde mi darbeyi, muhtra metnini rendi ve sabahn erken saatlerinde M T mstearna byle bir grev verdi? Cumhurbakan'nn 11-12 Mart gecesi "bilgilendirildii" gl olaslk.

byle sylyor. Lizbon'a bykeli atanrken MT'ten istedii ngilizce bi len bir 'elemann' bile esirgenmesini unuttu mu acaba? Fakat Lizbon'dan Trkiye'deki siyasal gelimelere bakarak Demirel'e yazd mektuplar, herhalde, kk alma odasnda bir dolapta" dunyor olmal. 1975'ten sonra nrmanan olaylara, hele - M H P ve MSP gibi- kk sa partilerle kurulan hkmedere bakarak yeni bir darbenin "gelmekte olduunu anlatan mektuplar." Kimi yarglardan vazgemedii anlalyor: " M T mstean terfi ve sicil dnmemeli. Ald bilgileri ilgili kiilere aynen aktarmak grevi. MT, bir 'eylem organ' de il. Balon harektndaki cuntay anlamken Batur'un yzne, 'Ordu st dzeyi ile cuntann ilikileri var,' dedii gn, Banr'un o andaki tepkisini ve sonra, MT'ten uzakladrlmasnda Batur'un oynad rol ac bir an olarak anmsyor. Ancak daha sonraki gnleri de 'tad sona' balyor. Lizbon'da eli iken Ba tur'un bir NATO toplansna geliini, evinde konuk olmasn, 12 Man koullarn bir kez daha anlap konutuktan sonra Ba tur'un anlarnda kendinden drst, doru bir insan diye sz ediini..." Yaamna egemen felsefe her olayda ya da olas olumsuz, ra

Lizbon'dan haber:

"Darbe olas"

hatsz edici gelimelerde geerli: "Bana dmanlk edenleri Allaha havale ediyorum..." Dou'yu "evre" byle anlanyor, blk prk kimi anlar la ssleyerek. rnein, "Bir M T mstear terfisini dnrse grevini tam anlam ile yapamaz," diyor mu, diyor. Baka bir soru, kara lan burgulayan bir soru: CIA, 12 Mart'n arkasnda veya nn de ne lde vard? "12 Mart'n arkasnda CIA olamazd. nk MT, CIA'ya, 'Komnist harekedere ait operasyonlar biz yapanz, yurt dndaki eylemler zerinde bize bilgi verin, yeter,' demiti."
267

"Kesinde" tasavvuf felsefesinin ana deyilerinden birine inanarak yayor Fuat Dou: "Klli irade-cz'i irade." Yaamn bu kuraln biimlendirdiine inanarak, M T mstearlndan uzaklannlmasndan tutun da daha nceki g revlerinde ona "ktlk yapann ktlk bulduunu" rneklerle anlatabilecek kadar. Ksacas, "lahi yazgy kimse deitiremez. Allann dedi i olur." Konumayan Dou'nun konuan "ok" yakn evresi
266

"Dostlar sznde dursa" ya da durabse!.. Dost gizli servisin dosta oynad oyunlar bilinmese!.. Hele ABD'nin siyasal yararlan, CIA'nn eylemlerini olu tu rmasa!.. dnyasndan bugn da almayan Fuat Dou, bir za man MT'te birlikte aln, sorumluluklan paylan insanlar, kimi anlara srklyor: "Siyasetiler, 12 Mart'ta MT'in grev yapmadn varsn sylesinler. Sunay bile bazen siyaset yapard. Konya'da Atatrk heykellerine saldrlar yapld gnlerdi. ale Kk'ndeki toplanda hkmet yeleri MT'e yklendi. evresi ile konutu, kararn syledi ve Sunaya gitti. 'Mademki itimat gsterilmiyor, istifa edecekti.' Sunay geri evirdi istei, 'Sen bakma politikac lara,' dedi. "Bir rnek. Kimi amalyor, kimleri kapsyor, ak deil. MT'in iki grevi var: 'Blclk ve dincilikle' ilgili gelimeler, olaylar. rnein Davos ruhu ayaklan ile Yunanistan'n emelleri ni gzden uzak tutmamak zorunlu. Krt sorunu.7 Amerika'nn hangi gzle bakt nemli."

dine zg adas, insanlarla deil, hayalden gereklerle doluydu. Karlara, denizin telerine, gnein alkaland yerlere bakyor, belki de umudann, kat gereklerin, hayallerin sisler arasnda dans ettiini gryordu. Onu bu noktaya getiren admlarn anm sad. Hakl olduunu kandayacak yeterli nedenleri vard. Tpk unutulmu bir efsane gibi, geride kalanlann tapnaklann yok et meye kararl, susacakn. Belki 'imdilik' Sevdii servisine, dosdarna, lkesine belirli bir denge kurarak anlayla bakyordu." Ne evresi, ne de o sylerdi: "Dosdarla birlikte 'ava' km deildi. Onlarla ilikiyi kes mek, batakla anlmakla edeerdi. Kaynaklar kururdu. Her 'i' sadece 'basit bir denge' sorunuydu." Oysa, emekti olduktan, Ankara'ya yerletikten sonra, yine mstearlanym gibi evresinde saygyla duranlar, "cuntalarla iyi geinseydi orgeneral olacan" sylyorlard. Bizimkiler iin belki "denge", ancak CIA ile "darbe" sorunu! Son yllarda Washington'daki "aabeye sayg ve ballk sunma"daki asl ama bu deil miydi? Bilinir miydi, gizli servislerle gizli ilikilerin nedenleri, aynnnlan, sonular?

Kedeki denge Demirel'den,


Dou'yu yanstmaya alan anlanmlar... Kimi kitaplann yanstt baka bir dnya. "Belki gemie yolculuk ruhunun kuytu kelerini didik di dik ediyordu. Ruhunun kuytu keleri kimi zaman rehberlik edi yor, sorana aratrana kimi anlardan serpintilerle yaklayordu. Anlar dnyasnda hava souk, nemliydi. Gne yz grmeyen anlar kaln bir sis tabakas sarmt, sanyordu. Evinde dolar ken, torunlan ile oynarken, yazlan sakin, scak bir yrede gn leri geirirken 'kendi adasn' yannda gtryordu. stelik ken268

Dou'ya ilikin...

(NOT DEFTERNDEN) "14 Mart 1971 gecesi: Sunay bize darbeyi haber verseydi o gece -11 Mart- drdn -komutanlan- emekliye sevk ederdik." "9 Mays 1971: Sunay ayakta tutabilmek iin Dou Paa rol oynad ve baard." "-Ayn gnn gecesi- 11 Mart gn bir isyan teebbs var sa, MT'in ve Sunay'n ilknce hkmete bildirmeleri gerekirdi. Yaplmad. Meru hkmet ve meru padamento byle delindi."
269

"Ayn gece M T size muharadaki gerekeleri bildirdi mi? "Demirel: -Hibir ey bildirmediini gstermek istercesine - Btn raporlar ite urada!"

labilir gibi. Parlamento kulisinde Fuat Dou'nun mstearlkta kalmas olasl yaygn. Demirel, Dou ile yapu konumaya kar kan bu sylentileri anmsattmda 'Evet,' dedi, 'yle sy lyorlar. ki ay ertelemiler.' "stanbul Milletvekili, bizim Haluk Ulman'la konutuk

Bir MT mstearnn "tasfiyesi"


( N O T DEFTER: 30 Mays 1971, Pazar) "... Akamzeri. Saat 17:00'den sonra. Demirel ard, git tim. Ksa bir konuma. ki nemli konuda bilgi aldm: '"Dou Paa telefon etti. Grevinden almlar,' dedi. Demi rel: 'rendik ki, Dou Paa'nn MT'in bandan uzaklannlmas karan son Milli Gvenlik Kurulu toplamnda alnm. Bu nemli bir merhale. Neden? Bu, darbede yeni bir dn, yeni bir biim al olabilir mi, bilemiyorum. Ordu yksek kademesin de bir aynlk m gze arpyor, skemiyorum. imdi -yukans(Kk' sylyor) kimin elinde acaba?' Douyu nasl ayrmlar grevinden? '"Sunay arm ve sylemi. Hastalandn diyelim, hasta ym de, demi. u hale bak! Bana hastalk bahane ederek istifa etmemi Cumhurbakan adna 12 Mart gn bildiren Dou, ay n akbete uruyor. u Allah'n cilvesine bak. Darda bir gre ve atayacaklarm.' "- Yerine kim geliyor MT'e, Atf Erkan Paa m acaba? '"Sanmam. Erkan, Memduh Tama Paa'ya gerekli Genelkurmay'da, o gelmez.' "- Esasen Erkan, deifre oldu, deil mi?" ( N O T DEFTER: 8 Haziran 1971, Sal) "Anayasa deiiklii, siyasal kapmalar arasnda gncellii ni koruyan konu: Fuat Dou'nun durumu. Bir duraksama dne mi. M T Mstear zerinde eidi sylentiler. Gidiyor, gitti, ka270

bugn. "Dou ile ilgili bilgi sordum, dedi ki: "'Sadi Koa'la grtm ben. Dou'nun gitmesi kesindir.'"

271

Erim'den MT'in kendisine balanmasn istemi. Erim, Dou

Gitti de...

Paa'yla konumu, mstear reddetmi (Oysa o srada yrrlk te olan yasaya gre, babakan dilerse MT'i bir devlet bakanna balamaya yetkili). "rendik ki, Koca bu direnmeye fena bozulmu. Hava Kuvvederi Komutan Batur'la konu zerinde konumu ve anlam.

Fuat Dou, Temmuz 1971'de atand Lizbon Bykelilii'ne gitti. MT'te, gizli servisin yaamnda bir dnem kapanma. "Kpekbalklar ile yzerken insan, kaygsn ve kukusunu asla belli etmemeli." M T bnyesindeki anmalarla "kadronun bir blm te kini yerken olagelen olaylar rendike" nedense, bir yazann bu tanmlamas akla geliyor. MT'te alanlann gizli yaamlarndaki kavgalar zedeyen bir deyi. Bir gece 15 yla yakn sredir servisten ayr den, bir b yk holdingte eski iine benzer bir grevle yaamn srdren "evreden", " K F " ile konuuyorduk. Kimi tamamlayc bilgiler aldktan sonra, "tasfiye olayna" geecektim. "Fuat Dou, 12 Mart darbesini gnyle biliyor muydu?" "Tabii!" "Neden sorumlu babakana sylemedi?" "Gini Sunaya, bildirdi. Demirel'e syleyemezdi. Her eyi Genelkurmay'da. Korgeneral." MT-hkmet ilikilerindeki "nemli aksamaya" bir tank. Sivil kesimin savlarn doruluyor. Sonra, "bir M T mstearnn tasfiyesi" olayn anlatt: "12 Mart'tan sonra emekli Albay Sadi Koca, Erim kabine sinde babakan yardmclna getirildi. Koca, bir gn, Nihat
272

"Barur da Dou'ya bozuk. Balon Hareka dosyasnda ad gemese bile 'cuntann ordu yksek kademeleriyle ilikisi' oldu undan sz ediliyor. Dou, 'yksek kademenin' Barur olduunu sylyor. Aynca, Balon Hareka dosyasn Dou, Cumhurbakan'na, o da Batur'a vermi." Arada tasfiyeyi hzlandran srete egemen kiilerin durum larn ksaca saptadktan sonra, " K F " , "O zamana kadar Koa'n tavn ok deiikti," dedi. "Biz, Erim hkmetine byk bir bri fing verdik. Bu toplanada Dou Paa ok gzel konutu, her e yi ayrnnlaryla anlata. Konumay bitirirken hkmet yelerine dnd, 'Devletin kurtuluu arak size kald,' gibi cmleler kullan d. Erim ayrlma toplanadan, Koca krsye geldi ve hkmet yelerine; "'Grdnz MT'in verdii bilgileri, dinlediniz. te bunla ra gre alacaz,' dedi. "Bakanlara zlgt eker gibi konuuyordu. MT'e de ok olumlu bakyordu." Ve M T bnyesinde kpekbalklar grnmeye balama: "Fakat Koa'n MT'in kendisine balanmasn istemesin den, Dou ile konuan Babakan Erim'in istei reddetmesinden sonra," diye srdrd " K F " : "... Birdenbire serviste bir mektup salgn ba gsterdi. Bu mektuplar cumhurbakanna, babakana, Genelkurmay bakan na gnderiliyor ve MT'teki her ilgiliye postalanyordu. Mektuplarda bir yn olay, ynla yalan vard.
273

"Tabii mektuplardaki hedef, dorudan Dou Paa'yd. Do u ile ilgili imzasz mektuplar yerini buluyordu. Biz 'kimin' yazd n arannyorduk. iimizde olduunu anlyorduk, fakat kim ol duunu bir trl bulamyorduk. yle yazlmlard ki, hukuk bil gisi olan birinin kaleminden ka anlalyordu. ok esasl. O zaman anlayamam sonradan renmitik. Serviste Dou'ya ve ona yakn olan bizlere kar Koa yanls bir cunta kurulmu." Oysa, Koa da MT'in yeniden organize edilmesini, i po litikadan soyutlanmasn istiyordu. Koa'n ve kimilerinin syle dikleri bunu gsteriyordu. Bu trden boumalara zaman iinde, 1980'den sonra da rasdayacaktk. "Tehlikeli sular" mektuplard. Hele Dou'yi' hedef alanlar. Yabanc gizli servislerdeki gc ele geirip egemen olma abalar MT'te ba gstermiti. " K F " srdrd: "Cuntada Nuri Gnde, Abdullah Argun, Mehmet Ali Ka klar, Necdet, Koa'n snf arkada Behet'in olduunu renecektik. Tabii neden sonra!" Uzun sre "karanlkta kalan" insann ilgin bir olay anlaarken zorland hissediliyordu: "Buna ramen, her ey nknnda gidiyor gibiydi. Bir gn Fuat Dou Paa, M G K toplannsna gitti. Orada yine geni ak lamalar yapm, bilgiler vermi. Bata Cumhurbakan'nn, H kmet Bakan ve bakanlann 'takdirkr' szleri ile uurlanm. Hodere caddesindeki MT'in gvenli evlerinden (safehouse) bi rinde toplanmuk. Rak iiyoruz, herkesin keyfi yerinde. Bata Dou Paa'nn, Dou Paa, o gn MGK'de nasl basan kazand n, bata Cumhurbakan, btn bakanlarn kendisini nasl kudadklarn anlatyor. Koa'n MT'le ilgili isteklerinin amk kapandndan emin, en kk kukusu yok. Oysa benim ve ba z arkadalarn kanaati baka ynde. "Diyorduk ki Paa'ya: 'Bir geici dnemdeyiz. Brakn, isti274

yorsa, M T Koa'a balansn. Nihayet her ey elimizde, bu d nem geince yine eski dzene dneriz. Mesele karmayalm.' "Fakat Dou Paa bu yoldaki telkinlerimizi kabul etmemi, hele son MGK'den sonra..." "Yerinden emin!" Yznde izgi bite oynamad. Tersini iaret eden tek davra n yapa " K F " : "Elerimiz de orada. Byle lml, olumlu bir dnyann iin deydik ki, kap alnd." "Postac kapy..." "Bir kere ald. Kk'te M T grevlisi olan eski svari su bay Kemal elik geldi. Eildi, Dou Paa'nn kulana bir ey ler syledi. Dou Paa'nn birden keyfi kat, bozuldu, neredey se rengi deiti diyebilirim. Olay uydu, rendik: "Dou MGK toplantisndan kudamalarla, teekkrlerle ay rldktan hemen sonra, hkmet yeleri Cttmhurbakan'na; '"Efendim, izin verirseniz imdi Fuat Dou'nun MT'teki grevinden alnmas meselesine geelim,' demiler. "Sunay, arm, 'Nereden ka bu,' demi. Dou, Sunay'n adam. Hkmet -herhalde Koa- nndeki dosyay a maya giriince Sunay; "'Biliyorum, braknz. imdi halledelim,' demi. nk Sunay, hkmetin dosya aarak neler syleyeceini biliyor. Kop yalan ona gitmi mektuplarn. Bylece son anda kimi mekaplann etkilemesiyle M T mstearlndan Dou'nun ayrlmas ger ekleti. Yalnz Sunay, 'Evet, derim, tek artla,' demi. 'Fuat Dou'yu bir bykelilie tayin edeceksiniz.' Kabul! binri." Kahveleri yudumladk. "Dou'ya bir ay sre tandlar," dedi " K F " . "Fuat Dou, ayrlmadan nce yerine gelecei arad. Arad tarad ve buldu." "Kim?"
275

"O srada Afyon yurtii komutan Korgeneral Nurettin Er sin." Mektuplarla balayp sonulanan "kudret kavgasndan" sonra yeni adlar knca glyorduk. Ersin'in pasif bir grevden, M T gibi nemli bir servisin bana getirilmesindeki ansna m, yoksa ansszla m? Bilemi yorduk, glyorduk. Neden Nurettin Ersin?.. nsan yaatan hangi umudann drtdr? Bu umudan hangi planlar yaranr, kimse bilemez. Gen bir subayken istihbarat ilerine girmi, korgenerallie MT'te ulam bir kii ayn greve, yaamn verdii, zevkle yap t gizli servis efliine yine dnmeyi belki dleyebilirdi ve Er sin'i belki bu yzden bulmutu bu grev. Ersin'in istihbarat ile rindeki becerisi neydi? Belki "geri dn" Ersin'i kolayca baka greve gndermekle salanabilirdi. Bir umut ya da varsaymlar dizisi, o kadar. " K F " : "Ersin, tugeneral iken MT'te 'd istihbarat dairesi ba kanl' yapmt. Kkeninde istihbarat yanyor diye dnlm olabilirdi. Onu getirdiler. Ersin Paa da, Recep Ergun'u yardm c yapt. ki yllk Ersin dnemi balyordu MT'te." "Ve... Bizi de tasfiye ettiler." "1977'lerde CIA'ya alt savyla mahkemeye verilip h km giyen Sabahattin Savaman'n savunmasnda da MT'te bir 'cuntadan' sz ediliyor ve tasfiye edilenlerin adlan veriliyor," dedim. Tasfiye edilen "tekilerin" adlann sorduumda anmsama ya almad. Belleinin artk zayfladn ne srerek 1971'de MT'ten kimlerin "uzaklarldn" sylemedi. Savaman'n savunmasnda "tasfiye" biimi ve adlar vard: "... 12 Mart olaylannda kader birlii yapm olan 'cunta' ad ile anlan klik, kendi istedikleri elemanlar personel daire bakanl, stanbul, Adana ve Ankara blge bakanltklan, i ve d operasyon bakanlklarna getirebilmilerdir...
276 277

MT'te Ersin dnemi ve baka tasfiyeler

"... Nitekim, 1971 ve 1977 yllan arasnda bu tip en az 40 eleman MT'ten uzaklatrmlardr. Bu devre iinde, idari iler gibi pasif greve getirdikleri bir kurmay subay hari, btn kur may subaylar, MT'ten uzaklanrmlardr. Bunlar arasnda MT genel sekreterliine kadar ykselmi bulunan Kur. Alb. Fer hat Badoan, silahl kuvvetlerin en tannm kurmaylarndan Alb. Yaar Oku, MT'te uzun sre ok deerli hizmetler yapm Kur. Alb. Sabahattin Cip, dosyasnda en az 15-20 takdirnamesi bulunan emekli Tmgeneral Fethi Ertem, Makim Yzba zzet tin Cebeyi sayabiliriz. MT'in en baanl elemanlarndan, konulannn uzman, ok iyi dil-lisan bilir Osman Barbarosolu, Raci Mete, Faik Kelican, Ali nel, Hseyin Uyank, ahap ar, Necmi etinelli gibi yksek dzeydeki grevliler ve uzatmamak iin arz edemediim daha birok deerli personel, bu grubun anari eylemleri sonucu kurban edilmiler ve MT'ten eidi nedenler le uzaklanrlmlardr... "... Zamann M T mstean ve yardmcs hangi nedenler le ve nasl bu 'cunta'nn etkisi alnna girip bunlarn oyunlarna gelmitir, bunu burada arz etmek istemiyorum..." "Ve... Tasfiye yaptlar. Nasl.7" "Nurettin Ersin'e 11 kiilik bir liste vermilerdi. 11 kii baka yerlere atand. Dou Paa, Lizbon'a giderken, merkezden uzaklamak iin nerilen grevi hemen kabul etti 11 kii." "Tasfiye nasl oluyor MT'te. 7 " "ok basit. Subay bunlar. Bal olduu kuvvetten maa alr. Bir yaz ile MT'e girer, MT'ten kuvvet komutanlna yaz lan ksa bir yaz ile 'gider.'" Verilen bilgilere gre, askerlikten ald maan dnda MT'te alan silahl kuvvet mensuplanna "byk lde hibir ek maddi olanak" salanmyordu. Makam tazminaa ya da gre vi gerei -o tarihte- ayda 60-70 lira veriliyordu. Hatta, 1970'lerde ek tazminadar verilmeyince, M T mensuplar mahkemeye
278

bavurup bu hakk almlard. Niye MT, neden MT'e btny le balanmak? Genelde u yant alnyordu: "Rahat ve zgrsn. i de se viyorsun. Gizliliin insan saran havasna kaplyorsun, aynlamyorsun." Byle anlanyorlard.

Tasfiye nedenlerine rnek olaylar


"Suriye'den bize kaan bir temen vard. ok yetenekliydi ve inanlmas zor iler becerirdi. Bize gelmeden nce orada, her gn televizyonda grnrd. Hafz Esat'la birlikteydi Suriye'de darbe yaplrken. Darbe, ihtilal? Yavrusunu yer. ktidara geldik ten sonra birbirine dmler, temen kam Trkiye'ye. am' dan da renmitik, bu 'ocuk' deerli. Bir kezinde Suriye'ye ge ti, bir landrover araba ile kn geldi. Ona demiler ki Sait Paa -kod adm- bu trden arabalan sever. MT'te bu paarolar kn ca, oluk ocuk MT'in Erdek'teki tatil kampna gittim. Bir tele fon, MT'e ait landrover arabay nasl alr, hemen dnsn diye bir emir. Yahu, landrover devlerin deildi ki. Geldik ve tasfiye! "Baka ve sorumlu bir grevdeyim. M T msteannn be nimle Malatya'nn Ptrge ilesinde bulumak istedii bildirildi. O srada da bir maa dalgas dnyor. MT'te kimler terfi etmek istiyorsa bildiriyor. Sormutum Gnde'e, bu kez hi istekli yok, demiti. Sonradan rendik ki, var istekli, sraya girmemi ben den esirgemiler. "Ptrge'de mstear paa ile bulutuk. O samimi adam, tek kelime konumuyor. Saader ilerledi, paaya herhalde bir ey sylemek iin beni apar topar Ptrge'ye ardn syledim. Teftiteydi ama, benimle ilgisini gremiyordum. "Bana, 'Yahu,' dedi, 'sen Erdek'te sarn bir kadnla birlikteymisih. Avrupa'dan gelen bir elemana da ak sak resimler
279

smarlamsn!' ardm. Gerekten grevli olduu Avrupa'dan dnen sevdiimiz bir arkada vard. Ne istersin diye sormu, alay olsun diye, bir bavul ak sak resim, demiim. O da tutmu biriki tane malum dergilerden getirmi ve getirirken Yugoslavya'da yakalanm. Burada sorup soruturma, stmze kalm. "Paaya ar birka cmle sylediimi hamlyorum. yi adamd, elebiydi, dnd Ankara'ya ve bu olaydan ses kmad, ama terfi de suya dt. O zaman anladm ki, terfmi nlemek iin yeni bir tertip dzenlenmiti." Bu olaylar, her trden soruturmadan gemi, geirilmi gizli servis st dzey elemanlar arasnda yaanyor. Ersin dnemi nasl bitmiti MT'te. "Recep Ergun'u MT'ten aldlar, Siirt'e verdiler. Nurettin Ersin ise..." Sonunu bekledim cmlenin. "... Ersin, ikinci dereceden kolordu komutanlna, Ada na'ya gitti. Oradan Kbns fatihi oldu." Sonras "malumdu." 12 Eyll'de Milli Gvenlik Konseyi'nin ikinci adam. 1929 ylnda A B D Dileri Bakan Stimson, Amerikan kriptanaliz brosunu kapatt. Gerekesini aklad: "Baylar, bakalarnn mektuplarn okumayn!" Ayn insan, kinci Dnya Sava'nda savunma bakan olun ca, "stihbaratn, bir milletin yazgs sz konusu olduu zaman fevkalade nem kazandn" syleyecekti. CIA, kuruldu. "Bakalarnn mektuplarn okumaktan" da teye geen CIA, ksa zamanda marifederiyle dnya lsnde byk n ka zand. Yeni olaylar yaratarak hem nn pekitiriyor, hem de ge niletiyordu. Ankara'ya gelen bykeliler iki nemli ilevi bir arada sr drrler. lkeleri ile Trkiye arasndaki resmi ilikileri yrtrler. Hkmeti gzlerler ve lkenin genel gidii ile ilgili raporlar gnderirler. Bu raporlarda resmi grmelerden edindikleri bil gi ya da izlenim yer ald gibi, bakentte lkesine yakn grdk leri kiilerden oluan "bir evre" ile -CIA ile birlikte- srekli iliki kurarak "daha zel saptamalar" vurgularlar. zellikle Amerikallar "siyasederine ters den gnplarla" da bulumalar dzenler. Etkinlii olan gruplar srayla zel yemek lere, snrl konuklann bulunduu toplanolara arrlar, ilikiler deki yaknlamann derecesine gre "zel grmeler" yaparlar. CIA gizledii "yerli elemanlarla" ya da CIA olduunu bilen "dost yetkililerle" kendi yntemlerini iletir. Bykelilik daha "ak istihbarat" yapar. rnein, A B D Bykelilii'nin "bir lis280 281

Servisler ve bkeliler

tesi" var. Bunda yer alan kiiler, yeni elilerin davederinde dei mez. Amerika'dan bir senatr, bir Temsilciler Meclisi yesi, Dileri'nde nde giden biri Ankara'ya gelse, listede adlan bulunanlann mesleki zelliklerine gre biri ya da birka akam ye meinde konukla birlikte olur. Eliliklerdeki kokteyl partiler, dosdarn bir araya gelmesin den, ev sahibinin lkesiyle ilgili tantma, siyasetini anlama aba sndan ok, bilgi alma asndan nem tar. Bir Trkle "yakn tan" olan diplomatlann grmeyi istedikleri noktaya ustaca ge tirerek "bilgi alma'ya almalarna sk sk rasdanr. Tabii elilik iin "ok zel" kiiler de vardr. Onlarla "ok daha zel" ortam da grmeler yaplr. "ok daha gizli ararmalarla 'dost temas lardan' bilgi salamak" ise, CIA elemanlan ile gerekletirilir. Her iki kanal birbirini tamamlar, btnleir. Ya Ankara'da ya da Washington'daL

ra'ya gelmeden nce, Venezella'da bykeliydi. Venezella Cumhurbakan ise tam bir "diktatr"d ve... William Fletcher, diktatr Jimenez'i hararede savunanlann banda geliyordu. CIA'nn Trkiye'deki durumu, Fletcher gibi grmedii ku kusuzdu. Hele Menderes'in -deneyimli Trk gzlemcilerin deer lendirmesine gre- Sovyeder'i resmen ziyarete kalkmasndan've karan resmen aklamasndan sonra Trkiye'ye baka gzle bak maya balamt. Sperler arasnda "souk savan" btn hzyla srd gnlerdi. Trkiye'nin Sovyeder'e kredi gereksinimiyle yaknlamas olaslna Amerika'nn ve d politika retiminde nemli arac CIA'nn scak gzle bakmasna olanak yoktu. CIA ile bykeli arasndaki yntem ve gr ayrmn be lirgin biimde ortaya koyan bu rnekten sonra, Amerika'nn "gz" ald. Ankara'ya "istihbaratta yanlgya dmeyecek by keliler aramaya zen gsterdi."

Uzun ahmak! 27 Mays elisi


Baz zamanlar bykelilerin CIA ile ters dtkleri grlr. 1960 ihtilalinden nce, Ankara'da bir ABD Bykelisi vard. Ad William Hetcher'di. Diplomadar arasnda "uzun ahmak" diye anlrd. Uzun boyluydu, ansnd ve ince tel ereveli gzlk takard. Fletcher, DP iktidarna "hayrand." Merkeze gnderdii raporlarda "Menderes ve DP iktidarn vmekle bitiremedii, hibir gcn bu iktidar yerinden oynatamayacan kesin vur gulamalarla savunduu" sonradan anlald. Retcher raporlar aklandnda, Bykeli'nin 27 Mays'n gelmekte olduun dan habersiz olduu kantland. Meer adamn "mesleki rabian byle" imi. Fletcher, Anka
282

Aka C I A 12 Mart elisi


1969-71 'deki terr ve anari eylemleri arasnda birinci sra da yer alan olaylardan biri, A B D Bykelisi Robert Kommer'in makam arabasnn O D T ' d e yaklmasyd. Kommer, daha Ankara'ya gelmeden "hreti" yaygnlam t. Bykeli CLA'da ve Vietnam'da Amerika'nn gelitirdii "pasifikasyon operasyonlan"n pratie indirgeyen almalar yapma. Uzun boylu deildi. Orta boyda, srekli glen, konukan bir adam. Ankara'ya geldikten bir sre sonra Trk basnn tan ma amacyla konutunda bir lezeri partisi dzenledi. O srada Amerikan Haberler Merkezi'nde alan Doan Poyraz'n aracl ile Kommer'e sordum: "Siz bir 'ajansnz', belinizde tabancanz da var m?"
283

Bir kahkaha at. O tabancal deil, "eli kalem tutan" ajan lardand. "Benim CIA'daki grevim, 'analiz' yapmak ve ak bilgiler den sonular karmak," dedi. CIA'y saklamyordu, ama gre vin ieriini yumuatmaya alyordu. Dediine gre, ok da baanlyd. rnein, Sovyeder'de kan gazeteleri incelemi, Stalin'in ldn resmi aklama ya plmadan nce, ClA'ya ve oradan da Amerika Dileri Bakanl'na bildirmiti. Ancak, Vietnam "katliam" sz konusu olduunda, Kom mer'den daha ak bilgiler alnamyordu. Demirel, "Ne budala eli," demiti. " O D T gibi duyarl bir yere gidiyor, ne rektr ne de eli hkmete bilgi veriyor. Son ra renciler arabasn yakyor." Yapa eklenti daha arpcyd: "Daha sonra, Amerikallar bizden yaklan arabann tazmin edilmesini istediler, iyi mi?" diyecekti. Kommer yle bir tepki grd, basn "ak" bir CIA ajan nn bykeli olarak Trkiye'de bulunmasna ylesine bir yaylm atei aa ki, uzun sre tutunamad. Geri dnd.

aldktan sonra, Babakan'n istei zerine, Dileri Bakan Feri dun Cemal Erkin -o sralar bana anlattna gre- Bykeli Hare' ard. karma yapacamz "mnasip dille" Bykeli'ye anlatt. "Mnasip dil" ama, Bykeli "mesaj" ald. Hare, "Bana ksa bir zaman tanynz," dedi. Sefarete gitti, telsizin bana oturdu. A B D Dileri Bakanl'nda alelacele ya zlan mektup Bakan Johnson imzasyla geldi. Hare bir kou, mektubu Dileri'ne ulaurd. Askeri mdahale yatma. nn'nn belki siyasal bir amac vard, "mttefike" antla malardan doan hakkmz kullanacamz bildirmenin diplo matik bir gerek olduuna inanm olabilirdi. Herhalde ulusal onurumuzu bu denli zedeleyecek bir yant beklemiyordu. "Yeni bir dnya kurulur ve Trkiye orada yerini alr," ieriindeki de meci, mektuptan sonraya rasdar. nn'nn drlmesi ve Amerika'nn "yeni bir baba kan, yeni bir hkmet" aray da byle balar ve gerekleir. Kuku yok ki, o srada CIA bir yandan, Hare te yandan "Trk i politikasndaki gelimeleri zel arlarda, gnlk temaslarda" hani hani izliyorlard. Hkmet karann hemen annda ren milerdi. "Rsmi ve mnasip dil" nlerinde kapy ama.

Frsat 1963 elisi


Gelen giden bykeliler arasnda, kk kpeini anka ya srdannda gezdiren, bir diplomattan ok, sade bir Amerikal ya benzeyen Raymond Hare'dan da sz alabilir. 1964'te Kbrs karmasn engellemek iin Bakan Johnson'un gnderdii rezilane mektubun yazlmasnda olduka nemli yeri vard. nn hkmeti, Kbns'a askeri mdahale yapma karann
284

stihbarat yetenei engin bir eli 1977 elisi


Ya Ronald I. Spiers'a ne demeli? Amerikallara gre, "ok parlak bir diplomata." Londra'da ABD'nin ikinci adam iken, 1977'de Ankara'ya bykeli olarak geldi. Ocak 1980'de Amerika'ya dnd. Gidi inden yedi ay sonra, 12 Eyll darbesi geldi. Amerika'ya dnen Ronald Spiers CIA ile ilintilerini du yumsatacak bir grev ald:
285

Dileri bakan yardmcs sfan ile "bakanlktaki 'haber al ma ve arannna brosu bakanln' yrtt." Dileri Bakanl Haber Alma Brosu'nun C I A ile geni iliki iinde olmadn kimse syleyemezdi. Dileri Haber Alma-CIA-Pentagon istihbaran, bir gendi. "ok parlak diplo mat" Spiers, genin bir ayanda grev yapyordu. 1981'de Pakistan'a gitti. 1983'te geri dnd ve bu kez yine dileri bakan yardmcs olarak idari ilerle grevlendirildi. Ara lk 1988'de nemli konumunu koruyordu. Ronald Spiers, Trkiye'nin ok duyarl bir dneminde An kara'da bykelilik yapt. 1977 genel seiminde Ecevit, parlak sonu almasna karn -13 milletvekili eksii vard- ounluu salayp iktidar olamamo. Sadaki partiler -AP, MHP, MSPyine biraraya gelerek cephe hkmetini oluturmulard. erde ki arpk ve eliik siyaset anlay, kredileri bocalatm, dviz ak samalara uram, terr de hafiften ban kaldrma. Spiers, kimi yerlerdeki syleilerinde hkmeti ve babaka n eletiren konumalar yapyordu. Bir yemekte syledikleri "bir elinin diplomatik davranlanna uymuyordu. Hatta bu hk metle -Demirel'le- Trkiye'nin bir yere varamayacana" dokun duruyordu. Yazdk. Spiers, gazeteciyi deil, Hkmet Bakan Demirel'i arayarak konumay yalanlad. Demirel de, "Bana de il, yazana syleyin bunlan," diyerek, eliyle hafiften dalga geti. Spiers, "ok parlak bir diplomam", "dost bildii gazetecilerin" d nda kimseyle konumayacak kadar bilinli ve istihbaran engin bir kiiydi. Spiers'n Trkiye'deki yl, Amerika'nn gzn "12 Eyll'e" evirmesine neden oldu. Spiers gibi "istihbarat yetenei gl" bir bykelinin, CIA ile ok yakn alma dzeninde ol mas yadrganabilir miydi?

Hkmetin deceini bildiren eli Sovyet elisi


Trkiye'nin Sovyeder'e yaknlamas, Ban lkelerinin yap " n gibi Moskova ile daha scak ilikiler kurmas, Amerika'nn Ankara'ya baknda daima arln korudu. 27 Mays'n gen ihtilalcilerine de bu gzle bakyordu. Sup hi Grsoytrak, "Amerika, bizim dnemimizde bize souk bak yordu. O kadar ki, normal kredileri bile dondurmaya yneldi," diyecekti. Ayn izgi, nn iktidarlannda, Demirel'in 1965-71 arasnda kredi araylarnda da srd. Demirel'in bu konuda ak beyanlan olmutu. "stihbarat bykelilere" deiniyoruz. Sovyet Bykelisi Rijov nasl unutulabilir: Muhalefetin birlemesiyle drlen nn karma hk metinde Dr. Kemal Satr, babakan yardmcsyd. unu anlam bir gn: "Bykeli Rijov geldi. Henz bizim hkmetin gvenoyu ile drlmesi gndemde yoktu. Bana, 'Sizi drecekler,' dedi ve sa partilerin aralarnda anlamaya varmak zere olduklarn bildirdi." Rijov bilgileri herhalde tek bana toplamamd. KGB'nin de Trkiye'de gl bir istihbarat a vard ve bir Sovyet by kelisi, hkmet adamlar henz uyanmad srada "hkmetin drleceini" babakan yardmcsna bildiriyordu. Zaten Rijov, 1960'tan beri Trkiye'deki "faal bykelilerin banda" geliyordu. zellikle 1962'lerde Trkiye kalknma ham leleri yapmay planlad gnlerde, ieriden salad bilgi ve Moskova'dan ald talimadarla Trkiye'ye nemli lde "ucuz kredi" neriyordu. 3 0 0 milyon dolarlk krediyi, nn'ye APC H P ilk karma hkmetinin bandayken nermiti. CIA, bykelilik bnyesinde belirgin adamlarla, kukusuz

286

287

/
diplomatlarn da katksyla Amerika'ya "deerli hizmeder grebi lirdi, grmt ve grecekti." Ancak Sovyet Bykelilii'ndeki "haber alma a" daha geniti. KGB'nin "bykelisini bile denedeyerek" Moskova'ya bilgi aktarmas bir yana; KGB'nin, b ykeli ve elilik memurlan ibirliinin, Amerikallara oranla da ha sk fk olduu "uzmanlarca" syleniyordu. Yaymlanan saylara gre 1988'de C I A rgtnde 2 0 0 bin kii alyordu. Buna karlk KGB'de 500 bin kii. MT'te? Bu soruya ak yant alamyorduk. Fakat bin-iki bin dolaynda kad rolu MT'i olduu syleniyordu. Tabii bu sayya MT'e "dtan hizmet veren", operasyonuna gre grev verilip uzaklanrlan, devlet kademelerinde M T adna gzlem yapanlar girmiyordu. M T bir odak noktas ise, hatta illerdeki resmi ajanlarla dalga dalga yaylan "balannlan" da hesaba kalrsa, yurt apnda dev let iinde byk bir istihbarat ebekesine sahipti. zeteci Cneyt Arcayrek'in kimi izlenimlerle vard yarglar ara snda "en ufak ayrm yoktu." Bir Trk gazetecisi nasl olaylan iz leyerek sonulara vanyorsa, A B D Bykelisi James Spain'in du rumu da ttpanp aynyd. Trkler ne kadar biliyorsa, Amerikallar da o kadar biliyorlard, fazla deil. Marifedi bilinen CIA kulak lar aylardr sanki hibir ey iitmemi, CIA gzleri kimi zel bil gileri grmemiti. Ne var ki, bykelilik odalannda vzr vzr ge zinen, nemli "irtibadan" olan CIA ajanlan, bir Trk gzlemci si, gazetecisi, hatta siyaset adam kadar 12 Eyll'den haberliydi. Spain 12 Eyll gn ve nceleri sadece bu trden aklamalan Washngton'a aktardysa, darbeden sonra A B D ynetiminin on ca para dkerek Trkiye'de besledii bu ie yaramaz diplomadan, ajanlan hemen kap dar etmesi gerekirdi. Spain'in akla malan ocuksu bir kandrmacayd. A B D Elilii olaylara bu kadar yzeysel bakamazd. Derini ne inerek, kaynandan bilgi alrken yeri geldiinde "bir mttefi ke yarar lde", gerekli grdklerinin srun svazlard. Dinle

Meer /arkm?; yokmu.' i 2 Eyll elisi


Ocak 1980'de Spiers merkeze dnerken, ubat 1980'de Ja mes Spain, yeni A B D bykelisi olarak Ankara'ya geliyordu. Yumuak grnt veren, salann yzne doru dzenle tarayan genten bir adamd. James Spain de, teki A B D bykelileri gibi, Amerika'nn -tabii adndan hi sz etmedii CIA'ntn- 12 Eyll'den nceden haberi olduunu yadsyordu. 12 Eyll'den nceki kritik gnleri, 12 Eyll' ve bir sre 12 Eyll sonrasn yaayan Spain, aln Amerika'nn byk irketi Rand Corporation'da grt Ufuk Gldemir'e Trk kamuoyunda sindirilmek istenen bu yar glan pekitirmeye alyordu. Spain'in sylediklerine inanlrsa; bykelinin 12 Eyll'n geli dnemini izleyen baktan ile ga288

dii olumsuz yarglan usturuplu biimde onaylard. Btn bun larn CIA tarafndan hangi slup iinde yapld, hemen her ke simin "malumu" idi. Spain'in aklamalannda dikkati eken bir baka nokta uy du: Spiers gibi bir diplomattan bykelilii devralan Spain, 12 Eyll bir ipekbcei masumiyetine benzer anlanmlarla anmsa trken, ClA'dan habersiz grnyordu. Gizli servisin kendine aktardklarna hemen hi deinmiyordu. Ksacas 12 Eyll'de CIA yoktu! Anlamklanna baklrsa, rnein 12 Eyll gn b ykelilikte oluturduu bir "kriz masasnda," bata elilik mstean Boem ve Newberry gibi elilik st dzey yneticilerinin "kendi maiyederindeki Trk ve Amerikan personelin toplad bilgilerle" merkezi bilgilendirmiti!

289

"manl" bir ClA'l subay


Ha Trk gazetecileri, ha James Spain! Bakn nasl anlanyor: 11 Eyll gn le yemeini Amerikan kulbnde yedikten son ra James Spain, A B D Bykelilii'ne dnd. Gen bir Ameri kal subay Spain'i bekliyordu. Sylediine gre "bilgisi, yargs ve nasl rendiine hayret ettii Trkesiyie, Pentagon'a bir mesaj ekmek iin iznini almaya gelmiti." Spain, Amerikal subayn Trkesine niin ayordu. Sov yet Bykelilii'nde ahanlann pek ou teden beri gzel Trke konuuyordu. A B D Bykelilii'nde 1960'larda Trke bilene pek rasdanmazd. Neden sonra ve herhalde ciddi gereksi nim duymu olacaklar ki, Amerika'da Trke kurslanndan geir dikleri ya da Trke reterek zel yetitirdikleri birok "elema n" Trkiye'ye gndermeye baladlar. ster demokratik olsun, is ter ara rejimde yaasn, bu elemanlar dost lke Trkiye'de sk sk gezilere ikklannda "halkla dorudan iliki kurabilmek" iin "dil sorununu zmek" zorundaydlar. Amerika Bykelili inin ya da C I A elemanlanmn lkeyi kan kan gezdiklerini yadsyacak kimse kar m, ya da bu konudaki somut bilgilerin doru olmad sylenebilir mi? lerde rneklerini greceiz. Ama Spain ok dikkadiydi. Nasl bir mesaj ekecekti? Su bay, ertesi gn sabaha kar Trk Silahl Kuvvederi'nin yneti me el koyacan Washington'a bildireceini sylemiti. "Bal olduu albay" da ayn kandayd. Spain'e gre, ortada npk bizlerin grd kimi belirtiler vard. Tanklar kentin yaknlanna kadar gelmiti. Ama belki ter re kar ciddi bir operasyondu. Spain'e gre, "Subayn TSK'nn ertesi gn sabaha kar mdahale edecei yolunda adeta iman" vard. Peki, subay nereden alma "iman" derecesindeki salam bilgiyi? Spain aklamyordu.
7

Kim yutar?
Spain, bu arada "kk bir bilgi szdrmas" yapyor, Tr kiye'de hl tartlan "nemli bir konuya" deiniyordu. " A . deta 'iman' vard. stelik birka hafta nce Amerikan hkmetinin vaki daveti zerine Amerika'ya hareket eden 'st, dzeydeki bir Trk subay', nceden arala kadar Amerika'da kalmas planlanm olmasna karn, gitmeden nce 'son gn s rarla 10 Eyll tarihinde Ankanvda bulunmak istediini' belirt miti. Erken dnmek istemesine 10 Eyll tarihinde einin ame liyat olacan gereke gsteriyordu..." Hava Kuvvederi Komutan Tahsin ahinkaya, resmi an ile gittii Amerika'dan 10 Eyll gn dnd. Nedense Spain, Tahsin ahinkaya'nn 10 Eyll'de dnnden, ABD'de resmi geziye gittiinden sz etmiyor, "st dzeydeki bir Trk suba ynn resmi ziyaretini "sezgilerine tank" gsteriyordu. Aralk ayna kadar Amerika'da kalmas planlanan st dzey Trk suba y, girmeden bir gn nce 10 Eyll'de dnmekte direniyordu. El ilikteki merakl Amerikallar, CIA'da alan marifedi insanlar saa sola sorup subayn direnme nedenini aramyordu. 12 Eyll'den sekiz yl sonra James Spain, st dzeydeki su bayn dnme isteinden kaynaklanan kukulara yle bir deini yor. Dahas var; aralk ayna kadar Pentagonun konuu olmas beklenen st dzey Trk subayna ABD'deki garnizon syleile rinde, akam yemeklerinde, kokteyl partilerde iki kadeh aras sy leilerde "acelenin nedeni sanki sorulmuyordu." Ama Spain, akll bir diplomat. Subay gidip geliyor, gerei hemen o sra na sl kavradn gsteren gerekeyi veriyor: "Erken dnmek istemesine 10 Eyll tarihinde einin ame liyat olacan gsteriyor" diyor. Sonra ameliyat olaca sylenen ein ay servisi...

290

291

Trkiye darbenin eiinde. ok duyarl bir ortamdan gei yor. Byle bir gerekeyi meslee yeni balam saduyulu bir Trk gazetecisi duymu olsayd, hemen kk bir aranrma ya parak geree ulaabilirdi. Oysa Amerika'nn "yaad beceriler evreni", CLA'nn ufak bir soruturma yapmas "ameliyat" rts alndaki asl gerei hemen bulmalarna yardmc olabilirdi. Kla sik istihbarat yntemlerini pas geen Spain -galiba- Trkleri faz la saf insanlar olarak gryordu. Sonra ne olmu? "st dzeydeki Trk subay 10 Eyll gn dnm, Ame rikal binba 'ho geldin' demek iin evine uradnda, o gn ameliyat olmas gereken ei onlara ay servisi yapma. Amerika l binbaya gre, Trk subaynn erken tarihte, yani 10 Eyll'de Ankara'da bulunmak istemesinin nedeni, ald grev emrini uy gulamasyd." Spain'in darbeyi, son gn "kefettii"ni nasl anlayamaz dk!.. Beri yandan, 12 Eyll'n ilk gnlerinde, zamann devlet bakan Evren, "ban hareketi" adndaki darbeyi yapmak iin Tahsin ahinkaya'nn ABD'den Ankara'ya dnmesini bekledik lerini aklamt. Spain'in aklamalanndan kyor. "Gen binba" subay giysili bir istihbarat eleman idi. nk Spain'e gre, "gen Amerikal subay daha nce ok salkl istihbaradar elde et miti." Bir "binba", yani asker, "ok salkl istihbaradan nere den elde etmiti?" "Darbeyi nceden bildiini" zaten Spain kabul ediyor. Bil gi aktarnn zamann sylemeden, "Washington'a her an m dahale beklediimize ilikin ifre gnderdim," diyor. Bu yzden "yeni bir tanesine daha ihtiya yokmu!" Spain, 12 Eyll gn zel arabasna binerek bykeliliin
292

yolunu tutmutu. "Byk Ankara Oteli'nin nnde her sabah ie giderken grmeye alnm grev gzcs adrlar ise yoktu." A B D Bykelisi'ni 12 Eyll'e kadar grevle gzcleri demek ok rahatsz etmiti ve ilk izlenimi adrlarn yokluu olmutu. Her halde ilk ektii ifrelerden biri Trkiye'nin i yaamnn istenen noktaya gelmekte olduuyla ilgiliydi! 12 Mart olaylannn birinci el tan (CIA kkenli) bykel i nl Robert Kommer'in szyle balayalm: "Biz, o yllarda mfredan teknik alanlara oturtmak sure tiyle O D T rencilerini 'politika d' tutabileceimizi sanmak. Halbuki niversiteyi, giderek politize olan Trkiye'nin dn da tutmak olana yoktu." Amerika'nn rencileri "politika d tutmay" dnmesi? Neyin kanm?

Yeni defter
Srdrelim. Baka bir defter aalm: Spain, anlaoyor: "1980'de sefir olarak geldiimde zal, Demirel'le beraber alyordu. te o zamanlar tanmaya baladm. Zaten odas Demirel'inkinin hemen arkasndayd. Kendisiyle 'srekli' gryorduk. nk borlann faizleri giderek byyordu... "... Babakan yardmcs olduunda da 'ok sk' grmeye devam ettik. Geni, rahat ve ok iyimserdi. Bu iyimserliini siga ray braktnda bile kaybetmemiti. Elleri titriyordu, ama hl rahata. imdi sigara iiyor mu?" "Sanmyorum." "Uzun sredir grmedim." Biz, Turgut zal' babakan olarak uzun sredir "gryo293

ruz" Sayn James Spain... Hl "geni, rahat ve ok iyimser!"

lizme duyduu gl ballk, bunun lkede demokrasinin ko runmasnda ve komnizme set ekilmesinde elzem olduu yo lundaki inancndan kaynaklanyor...

Biyografik istihbarat nereye uzanr? 1974 elisi


Spain'in "bir dostla i grmeleri" gibi anlatt zal'la ilikileri zerinde durmakta yarar var, nk... Tahran'da A B D Elilii devrim muhahzlannca basld. B ykeliliin ve CIA'nm btn "evrak" ele geirildi. Kapanda "Merkezi Referans Servisi tarafndan hazrland ve doruluu CIA ile Dileri Bakanl tarafndan onayland. Yorumlar ve sorular John Corlett'e yneltilebilir. DD1/CRS, kodu 143, dahi li 6 7 8 8 " yazl bir "rapor" bunlar arasndayd. Gizli servis dilindeki tanmlamayla rapor tam anlamda "bi yografik istihbaratt." CIA bilgileri ile donaulan biyografik istihbarat, 1974'te Ecevit'in MSP ile kurduu hkmetten sonra kaleme alnma. Eski C H P lideriyle ilgili C I A istihbaraa ve Amerikan Elilii gz lemleriyle rl raporda: "Ecevit'in: Sosyalisdii - ekonomiye bak - ordu ve poli tika - niyederi ve ynelileri (d politikada) - ABD'ye bak NATO - nn'nn alma bakan ve sa kolu olduu dnem - ortann solu hareketindeki yeri - 1971 darbesinden sonra ge nel sekreterlikten istifas - CHP genel bakan oluu - kiilii entelektel olarak Ecevit - bir sanatkr aileden geli" rneklerle, CIA ve Amerikan yetkililerinin irdelemeleriyle uzun uzadya an (anlyordu. Can Dndar ve Avni zgrel'in Trkeletirdii rapordan rnekler: "... Demokrasi, sosyal adalet ve banl deiim ilkelerine aktan sk ve samimi ekilde bal lml bir sosyalisttir. Sosya294

"... Solcu eilimlerinden tr baz eletirmenler Ecevit'i bir 'kripto komnist' hatta daha beteri olmakla suluyorlar. r nein, 1972 Kasm'nda bir Trk askeri kayna, skynetim yet kililerinin Ecevit'in bir komnist olduuna dair kandara sahip olduklann inanarak ifade etmiti. 1973 Ekim'inde Milli Gven lik Kurulu'ndan bir yetkili (yazlmyor ama, ancak bir kuvvet ko mutan veya bakan olabilir) Ecevit'in seim kampanyasndaki konumalannn gsterdiinden ok daha ar solda olduunu ne srd... "... Trkiye'den ok gvenilir bir askeri 'kaynak' CIA'ya u bilgiyi verdi: 'Skynetim yetkilileri Ecevit'i yarglayabilmek iin dokunulmazlnn kaldnlmasna alyorlar'... "... CIA'ya gre, 1972 ylnda grev yapan (12 Mart darbe sinden sonraki dnem anlanlyor) baz komutanlar Blent Ece vit iktidannn nlenmesi iin Orgeneral Memduh Tama'a ba vurdular... . "... Kiilii: Baz gzlemciler Ecevit'i makul ve sempatik bir kii olarak grrken, bazdan da espriden yoksun ve yapmack tabiad bulurlar. Bir A B D elilik grevlisine, okul ziyarederine r nek olarak gsterilmek zere seilmi parlak ve terbiyeli bir okul ocuunu haarlatma... Ona Karaolan lakabn takalar. Bu yakormann nedeni, Ecevit'te var olduu iddia edilen cesaret, drsdk, esmer ten ve ocuksu ifade idi... (CIA gzyle) Rahan Ecevit, akll, ho ve nispeten sessiz. Einin asl mesleinin gazete cilik olduunu ne sryor, bir gn buna dneceini umuyor..." C I A istihbaraa ve A B D Dileri Bakanl'nn Ankara B ykelilii' nden ald bilgilerle Merkez Referans Servisi'nce ha zrlanan bu rapor kimi gerekleri yadsnmas olanaksz biimde ortaya kanyor:
295

1. CIA ile bykelilik "mterek alyor." Hazrlanan raporlarda C I A nemli bir kaynak. Hem de biyografik istihba ratta bile! 2. Bu sonu, Spain'in 12 Eyll'den habersiz olduklarn zenle vurgulayan aklamalarn yalanlyor. "Merkeze gnderi len 12 Eyll ncesi birok raporda CIA'nm kesin yerini" ak lyor.

ler, o lkelerin politikaclan zerinde yarglara, kararlara varma s olaan. "Hayal knkl yaratmayan" politikaclann A B D tarafn dan her ynden srekli desteklenmesi, ABD'nin de CIA'nm da doas... CIA'l bilgileri "parlak diplomadar" harmanlyor. Spiers, 30 Temmuz 1979'da bir "Trkiye raporu" deni yor. Yaygnlaan karamsarlk ve umutsuzluk havasnn, Trki

Ve... sonra?
Doal olarak rapor, daha nemli kimi yarglan pekitiriyor: 1974'n istihbaratn yanstan bu raporu, sonraki yllar daha kimbilir ka CIA ve elilik raporu izliyor. Fakat sonradan, 1978-79'larda alman raporlaria CIA istihbaratndan sonra Carter'n bada nman Brezinski, Ecevit'i tanmlyor: "Hayal knklt yaratt!" Ecevit'in "ilk balarda gven verdiini, salam grnd n", fakat sonradan "Sovyet tehlikesini azmsadn" sylyor. Kredilerde daralma, i dnyasndan paral ilanlar, kuyruklann oluturulmas ve Ecevit'in 1979 seimlerinde byk oy yiti rerek, hkmetten ekilmesi!.. James Spain, 1980'de Ankara'ya geldikten sonra Demirel'in ok yakn adam, Babakanlk Mstear Turgut zal' "ta nmaya baladn" ifade ediyor. "Babakan yardmcs olduun da ok sk grmeye devam ettiklerini" vurguluyor. Belge rne i grdkten Sonra James Spain'in CIA'nm kaynaklarndan ge lenlerle donatarak Turgut zal'la ilgili "biyografik istihbarat" ni teliinde bir rapor yazmad sylenebilir mi? CIA'nm ve bykeliliin bu raporlarnn srmediinden sz edilebilir mi? ClA'nn verdii raporlar da ayn. Fakat CIA kaynaklarna dayal bykeli raporlarndan yola karak Washington'un lke296

ye'nin ynetim kademelerinde daha gl bir liderlik arayn gndeme getirdiine deinerek; "... Biz, Trk ordusunda 'u an iin siyasi alana mdahale sine' ilikin bir iaret grmyoruz. Ordunun Trkiye'nin ekono mik ve siyasal sorunlannn stesinden gelmekte 'sivillerden da ha baanl olabileceine inanp inanmad konusunda kukulanmz' var. Dahas, bir askeri mdahaleyi meru klacak acil bir kriz durumu da ortada grnmyor," diye yazyor. Temmuz 1979... 12 Eyll darbesinden nce Genelkurmay Bakan Evrenin "yakn arkada", sonradan ordu komutan, sonradan cumhurbakanl danman emekli Orgeneral Bedret tin Demirel, lmeden nce yapa aklamalarda (Cneyt Arca^urek Aklyor dizisi, 9. cilt) 1979'da Evren'i 'mdahaleye zorlad n', ancak 'daha henz pimedi' benzeri bir yanda karlaan sylyor. "Mdahaleyi hem meru klacak hem de kamuoyun dan tam destek alacak bir zamann beklendiini, ama hata edil diini" syleyen Bedrettin Demirel'le Spiers'n "Trkiye raporu" ayn dorultuda. Askerlerin "ekonomik sorunlann stesinden gelmesi" konusunda Spiers'n kukulan var. Darbe sreci 24 Ocak kararlanndan sonra hzlanyor ve... Ekonomide dzle kld ya da klaca inanc pekiince "... bir darbeyle siyasal so runlarn stesinden gelmeyi..." kararlaarmak kolaylayor. Trk kamuoyunun, olaylan izleyen ve irdeleyen gazetelerle
297

gazetecilerin 1979'da varamadklar bu yarglan, Ronald Spiers herhalde geceleri dlerinde grerek raporlanrmyordu! Tahran'da ele geen A B D resmi belgelerinde "demiryolu hadarndan buday stokuna kadar" Trkiye'deki her olgunun nasl izlenip gzlendii ak seik grlyor. rnein bu rapor lardaki bu bilgiler, stratejik alanda demiryolunu ele alyorsa, is tendii zaman buday ve benzerleri ile, "kuyruklann olumas" salanabilir.

ponya'da tarmsal retim alannda 'buhran' ba gstermitir..." (Aziz Yalkn, istihbarat, Casusluk ve Casuslukla Mcadele, Di leri Akademisi Yaynlar, 1969, s. 21). Bugn ABD'nin Ankara Bykelisi olan Hupe'nin, kin ci Dnya Sava'nda yapn "iin" tam karl "stratejik istihba rat"dr. A B D bykelilerinin sonuncusunun da gemite "istihba rat ilerinde" yetenekli olduu bylece kandanyor. George Bush dnemi balyor. Ankara, kimbilir istihbari yetenei olan hangi A B D bykelisini arlayacak?

Stratejik istihbarat modeli eli 1982 elisi


James Spain'den sonra ABD'nin Ankara Bykelilii'ne Robert Strausz-Hupe atand. ykye geelim: "... A B D Bakan, Japon halk hakknda aratrma yapmak zere Pensilvanya niversitesi Siyasal Bilgiler Fakltesi'nden Dr. Robert Strausz-Hupe'yi memur etmiti. Japon halknn yiyecek temini konusunda sknt ektiini dikkate alan Dr. Hupe, tarm sal gbre mevzu zerinde durmu ve bunun Japonya'ya Kuzey Afrika'dan ithal edildiini, fakat 'mttefiklerin' Cezayir ve Fas'a asker karmalan zerine, buralardan gbre ithalinin durduu nu, bununla beraber Japonya'da tarmsal alanda bir 'buhran' g rlmediini tespit etmiti. "Japonlann nereden gbre temin etmeleri ihtimali bulun duunu aratran; kitaplar, ansiklopediler kantran Dr. Hupe, Pasifik okyanusunda Nauru adndaki kk bir adada fosfat bu lunduunu renmi, Japonlann gbre ihtiyalarn buradan karladktan sonucuna varmtr. Dr. Hupe, kard sonucu as keri makamlara ulanrm ve adann bombalanmasn teklif et mitir. Yaplan hava keifleri, Dr. Hupe'nin kard neticenin doru olduunu gstermi, bunun zerine ada bombalanm, Ja298

299

"'Psikolojik sava', 'dolayl sava...' Ne gariptir ki, bu laflar

Ecevit'le MT'i yleee... konutuk

ilk kez, 1960'tan nce bir Lbnan bunalm olduu srada, Lb nan i sava olduu srada Ortadou piyasasna srlmt; imdi yine Lbnan'da i olaylar oluyor ve yine Ortadou'da ve o arada Trkiye'de 'psikolojik sava' laflan dolamaya balad. "Neymi?.. Birtakm MT grevlileri, Milli stihbarat Teki-, lan grevlileri, devlet kurululanna gidecekler ve 'psikolojik sa va' konumalar yapacaklar, "Btn itenliimle bir uyanda bulunmak istiyorum: Bir lkede istihbarat rgt bu gibi aktif hizmederde kullanlrsa, o lkenin de, o rgtn de ba derde girer. stihbarat rgtnn grevi, gereken lde istihbarattr ve o istihbarat deerlendir mektir. Hatta ngilizcede istihbaratn ad 'intellegence'r. Yani 'zek...' Yani akll, zeki bir insan iin, gizli bilgi toplamalar da o kadar gerekli deildir, olaylara bakp deerlendirmek yeterlidir, istihbarat iin casuslar, kkrtc ajanlar kullanmak zorunlu mu dur, bunda kukum var. "Haydi diyelim ki, bu da zorunlu, kanlmaz; ama bir istih barat rgtn yurtiinde bir 'sava' arac gibi kullanmaya kalk tnz m, banz derde girer. Amerika'da, Almanya'da devlet y neticilerinin bann zaman zaman derdere girdii gibi, banz derde girer." Ecevit, szlerini yle balyor: "Ben hkmetteyken bu rgtn ilerine kanmadm. Bu rgce direktif verdim: " 1 . Aktif alma yapmaya, siyasete girmeye, i evirmeye kalkmayacaktr. " 2 . Kkrtc ajan kullanmayacaktr. " 3 . Partilerle uramayacaktr. "Sayn Demirel de sadece bu direktin versin, yle san yorum ki, Trkiye'de huzurun salanmasna, hi deilse bir l de katky, o yoldan yapm olur."
301

CIA Birleik Senato Komitesi Bakan Senatr John Stennis; "Bir istihbarat tekilat kurmak iin nce karar vermek, sonra kuruluu korumak, daha sonra da gzlerinizi kapayp gele cekte olaylan beklemek gerekir," diyor. Karar vermek, sonra korumak ve sonunda... Gelecekteki olaylan beklemek! Artk ne karsa bahnna!.. Ecevit'le M T zerinde bir sylei yapmay iki nedenden is tiyordum. Birincisi: CHP* nin 1974'te yaymlad Akgnlere adl seim beyannamesinin 173 ve 174. sayfalarnda kimi satrlar vard: "Bir resmi devlet rgt olan Milli stihbarat Tekilaa'nn bu gibi ilemlerdeki rol inkr edilemeyecek kadar ortaya km tr. Skynetim kanad altnda faaliyet gsterdii anlalan kontrgerilla diye bir rgtn faaliyeti btn dnyada duyulduu hal de, resmi makamlarca zerinde bile durulmamtr." kincisi: CHP Genel Bakan Blent Ecevit, 1978 btesi zerinde yapt konumada unlan sylemiti: "Son zamanlarda ortaya kan birtakm tehlikeli haberlere ksaca deinmek istiyorum: Psikolojik sava haberleri duymaya baladk. "'Sava' laflar braklmadan topluma ban getirilemez. n ce Trkiye'den 'sava' lafn kaldracaksnz, 'cephe' lafn kald racaksnz, 'dmanlk' lafn kaldracaksnz, ondan sonra ban getirebilirsiniz lkeye.
300

Ve sonunda: "Elbette kar karya bulunduumuz sorun, yalnz bu ted birle zlmez, ama bir katks olur."

mad," dedi. Raporlar -Demirel'in anlattnn tersine- Ecevit'e MT antedi kdarda geliyordu. Bu, nemli miydi? Antetsiz ve alnnda imza bulunmayan raporlarn "kymeti harbiyesi" olmaz d. Bir hkmet bakan, MT'in verdii bilgilere dayanarak son radan olumsuz sonular veren bir politika saptadn gnn bi rinde nasl kandayacako? "Fakat," diyordu Ecevit, "verdikleri raporlar o kadar karmakn ki, sanki khinler yazma. rnein terr ve anari raporla r gelirdi. Olaylar daha somut bilgilere dayandrmalar istendi inde, 'Bizim iimiz deil,' yann verilirdi." Yaadmz gerei vurgulayarak; "Szde MT, Babakanlk'a bal. Hayr, aslnda Genelkurmay'a baldr," dedi. Ecevit'e, stanbul Taksim alanndaki CHP mitinginde su ikasta urayacan Demirel iletmiti. Ecevit ikinci kez babakan la geldiinde MT'ten bu konuda ayrnn istememi miydi? Bir giriimi olmutu: "ktidara yeniden gelince - 1 9 7 8 - MT'e, suikast bilgisi kimden geldi, asl nedir, diye sordum. MT'ten suikast ihbarnn kimden nasl geldiini belirten bir bilgi, yaz gelmedi. Karanlkta kald olay." "Karanlkta kalan" benzeri birok olay gibi. Bir gizli ser vis; MT, ana muhalefet partisi liderine -hem de suikastnn kullanaca tfein niteliklerini sayarak- Taksim'de ate edile ceini dnemin babakanna bildiriyor. Zaman geiyor. Kiile rin neredeyse yaamlarn ayrntlaryla arivine alan MT, suikaso kimin ihbar ettiini ya da siyasal yaam dalgalandran bilginin hangi salam kaynaklardan salandn, yine bir ba bakana bildirmiyor. ktidar zamannda MT'le ilgilenmesine yol aacak nem li olaylar gemediini sylyordu. Bir anmsatma yapamda, bir CHP milletvekilinin olunu, MT'in "ieri almas" zerine,
303

Khinlere zg ""raporlar"
3 Kasm 1988 gn, leden sonra Ecevit'le Or-An'daki evinde konuuyoruz: "Benim genel bir prensibim var, Gizli servislerle fazla i ie olmamak gerek," dedi. 1988'deki szleri, 1978 ylndaki bte konumasna ben ziyordu. Ecevit'e gre, "Servisle fazla dayanma ve servise tam inan, siyaset adamn yanltyordu." "Siyaset adamnn servis istikametine kaymasna neden olu yor. Biz, 1978 1979'da iktidardayken ileri Bakan Hasan Feh mi Gne'le Emniyet Genel Mdrl istihbarann daha nemsemitik, glendirmeye almnk," diyordu. Ecevit, "isnhbaran" 1978 ylnda nasl gryorsa, 1988'de ayn izgilerle deerlendiriyordu: "Zaten en iyi istihbarat, ak istihbarat. Gizli servislerde tek nolojinin yan sra istihbarat; daha ok gazeteler, dergilerde kan bilgilerle, haberler, kurum raporlan incelenerek bir analizci grup tarafndan ortaya kanlyor. Tpk, mozaiklerin yan yana getiril mesi gibi." Elbet doruydu. Ecevit'in and kaynaklardan salanan is tihbarata "ak istihbarat" deniyordu. stihbarat trleri arasnda nemli yeri vard. Bir ara, "Trkiye'de babakanlann servise ge reken nemi ve zeni gstermediklerini" syleyenleri anmsa dm. Geldi geti anmsama, Ecevit srdrd: "Benim iktidarlarm srasnda MT'le fazla srtmem ol302

MT'le tartmal gnler geirdiini doruluyordu. "Milletvekili nin ocuklan MT'in gzleme yapa bir yerde MT arabasn iz lemiler miydi, ite yle bir ey. Fakat milletvekili arkadamz g rltc bir adamd, epey panrn karma," derken hafiften g lyordu.

yorlar. Sonra baba MT'e geliyor. "Tatsz bir dizi konuma." Mehmet Eymr, Ecevit'in vermedii aynnnlan dorulad.

'"Kbrs harekt boyunca 'tek Haber' gelmedi"


Ecevit, babakanl srasnda M T "tesislerini" gezdiini sylyor. "Telefonlan dinler mi?" "Dinler," diyor. Ama ok sayda telefon dinlenmediini ek liyor, "nihayet, olanak meselesi." Gizli servislere dokundurmalar yapyor, kimi yerde alayc, kimi yerde gizli servisin babakanlart bile izlediini gsteren Ba t rnekleri vererek... CHP grubunda bir gn gizli servislere fazla baml olma mak gerektiini, ak istihbaratn daha yararl sonular verdiini anlaayormu. Bir milletvekili koup, krsde yanna gelmi, ku lana bir eyler sylemi. Glyordu Ecevit, "Milletvekilinin ak istihbarattan anla d buydu," diyor. Fazla derinlii olmayan bir syleiydi. "Kbns harektnda MT'in bir yaran dokundu mu?" "Oralara gitmezdi," dedi Ecevit, "ama zel Harp Dairesi Kbrs'ta her yere adamlar yerletirmiti." lgimi ektiini grnce, ac bir glmseyiin ardndan ekledi: "Harekt boyunca, zel Harp Dairesi'nin adamlanndan bilgi gelmedi," dedi. Kbns harekt "ak istihbarada" baanya ulama. Soru zerine kesik kesik bilgiler... Ya MT'in casusluk fa aliyeti? "Vardr herhalde." Dudaklar soru iareti gibi kvnld. "Ama ne kadar?"
305

M/T, milletvekili olu, dinleme aletleri


Ecevit, "milletvekili olu" olay ile ilgili geni bilgi vermedi. Oysa, ilginti. MT, zel bir operasyon yapyordu. Ankara'nn belli bal ana caddelerinden birindeki yabanc bir bykelilik binasna "zel timlerle dinleme alederi" yerletiriyordu. Yapm sren el ilik binasna mikrofon yerletiren elemanlar, iki askeri kamyon la getiriliyordu. Operasyon yaplrken asfalan belirli kavak nok talar tunluyor, buralarda telsizli gzcler, yapm izlemeye gele cek sefaret alanlann grdklerinde hemen time bildiriyorlar, zel timler de ekiliyordu. Timleri getiren askeri kamyonlar yolda iken, Erzincan Millet vekili Nurettin Karasu'nun olu otomobili ile iki arac kovalyor, yol istiyor, ikinci ofr acemi, ndekini gzden yitirmemek iin Ka rasu'nun oluna yol vermiyor. Askeri ara, bir yerde durunca ini yor, aracn ofrn tartaklyor. leri geri konuuyor kamyondakilere. "Operasyon" duyarl konu, zaman sorunu. Milletvekilinin o lunun kulland arabann plakas alnyor, evine kadar izleniyor. Mehmet Eymr, milletvekilinin evine gidiyor. Araba sahibi bir albay. MT'te de alm. Kullanan? st katta oturan millet vekilinin olu. Albayn ocuklan olay doruluyorlar, "Biraz si nirlidir," diyoriar. st kattan iki gen iniyor. Olay karan ka m, kardei, "Siz kim oluyorsunuz da..." diye balayan, sert sz ckler ieren bir konumaya giriiyor, onu apar topar "ieri" al304

Mahir Kaynak.7.. Ecevit, MT'e buyruk veriyor, kkrtc eleman istemem, diyor. Oysa kkrtc ajanlarn "has" o srada MT'te grevli. "Bakyorum," diyor, "imdi akl banda laflar ediyor." Kaynak'n MT'ten uzaldadnlmasn istemiti. MT yetkilileri Ecevit'e, "Servisten uzaklaanrsak yapacak i bulamaz," demiler, ri cac olmular. Kaynak'n MT'ten anlmasnda direnmemi. "Ra z oldum," diyor. Oysa Ecevit, MT'in eidi partilere bal elemanlarla do lup tamasna karyd. Hep sylerdi, MT'in "yeniden dzenlenmesi"nden yana grnrd. Dorudan girmedi konuya. Gizli servislerle ilidl olmaya karyd. Servisin gdmne girmekten kanma ilkesini yineli yordu. Ecevit gibi arpc bir babakann, MT dizginlerini hk metin almasn salayamamas, 27 Mayslardan sonra ikinci bir frsann kanlmas deil miydi?

"Orada grdm," diyor. "i Partisi iktidarlarnda baba kanlk yapan Harold Wilson'un MI5 gizli servisince nasl izlenip sulandna deiniyordu. ngiliz "Gvenlik rgt" MI5, "kuzenler" lakab takn ClA'nn da verdii bilgilerle, iktidara gelmeden nce Harold Wilson'un Sovyet casusu olduundan kukulanyordu. Dosya tutmutt. Wilson, M15'in ilgisini, i Partisi'yle kendisini leke lemek iin "baya bir giriim" diye nitelemiti. Fakat muhafaza kr hkmet ibana gelince MI5'in elindeki malzeme daha b yk nem kazanma. 1974'te i Partisi hkmeti kurulmua. MI5 sahip oldu u bilgileri gizledi. Gizli servis Wilson'la ilgili dosyay aklasayd akla hayale gelmeyecek kadar byk bir skandal kard. Wright diyor ki: "Babakan hakknda soruturma yapamz duyulsayd Wilson hemen istifa etmek zorunda kalrd." Kukusuz Ecevit, Wilson yksn MT'e balayarak bir yere varmay amalamyordu. Belki de gizli servislerle i ielikten neden hazzetmediini bu rnekle gstermeye alyordu.

Babakanlar da
CIA-MT-MOSSAD ilikileri?

izlenir

Ya da babakanlann veya babakanlktan ayrldksn sonra parti nderlerinin izlenebileceine, haklarnda dosyalar dzenle nebileceine dokunduruyordu. Demirel gibi o da, gizli servislerden sz alnca fazla ak deildi. yleee bir konumayla kapadk M T konusunu. Ayrlrken, araarmaya fazla yararl olamadna deinen birka cmle... Or-An'daki evden uzaklarken aklma bir baka "gizli ser vis" yks geldi: 1965'lerde rtbesi yksek CIA memurlar ngiliz haber al ma rgderinin hemen her brosuna, blmne girmilerdi. Zi ra Bakan Johnson, ngiliz gizli servislerinin "kuzen" CIA tara fndan "gzden geirilmesini" istemiti.
307

"Benden nce," dedi, "CIA, MT'le daha i ieydi. Tabii, bir de MT'in bandaki insana inanmak sorunu var. Cumhur bakan Korutrk'n isteiyle biz, MT'in bana Amiral Blend'i getirdik. ok deerli bir insand. CIA ile fazla i ielik is temezdi. Ama 'mttefik lkelerin' gizli servisleri arasnda haber alverii elbette var." Durdu. "Bir de MOSSAD'la," dedi. Alay kokan eletirici yann yine sergiledi. "Gizli servisler, babakanlan bile izlerler. Casus Avcs kitabn okudunuz mu, ben yeni okudum," diye sordu. ngiltere'de hkmete yaym yasaklanan Peter Wright'n kitab.
306

C I A elemanlar "amalann aklamadan" ziyarette bulun mulard. ngiliz gizli servis elemanlannm syledii u kadard: "... Namussuz Amerikallann 'kurallara' uymayacan bil meliydik." ngilizler ka kez sylediler bu sz, bilinmiyor. Trkiye'de 20-25 yldr yineleniyor. Tabii aydn evrelerde, kamuoyu kurum larnda, MT'te? 1950'lerden balayarak yazlan ykleri anm sarsanz... CIA hep MT'in iinde. Wright'm yargs: "Amerikallarn baka amalar da vard tabii. MI5'in kendinden emin, bamsz bir mttefik deil, bo yun een bir 'mteri' olmasn istiyorlard."

lci kez; uzun sre Hasan Fehmi Gne'le

Hasan Fehmi Gne, talihsiz bir olayla kamuoyunda n lendi. Oysa, Hasan Fehmi Gne kritik dnemde olumlu sonu lar almas olas bir iileri bakanyd. Ecevit, ikinci kez babakan la gelmiti. Terr ve anari giderek boyudanyor, Ecevit hk meti soruna zm bulabilmek iin rpnyordu. Emekli Orge neral rfan zaydnl'nn iileri bakanl srasnda, Kahraman mara olaylar padad. Toplum derinden bir kez daha sarsld. zaydnl istifa etti, yerine Hasan Fehmi Gne atand. Genti, hrslyd, doas yiitti. Olaylarn stne gidecek ye tenekleri kiiliinde toplamn. Nitekim, bakanla geldikten bir sre sonra "icraanndaki olumlu nodar" kamuoyuna yansmaya balad. Trl engellerle karlan "mcadele yolunda" adm adm, sabrla ilerliyordu. Bir "kadn olay" padad ve Gne, o gn istifa etti. Olay, "tertip" olabilirdi. Kadnla ilikinin dorulu una karn, foto muhabirlerinin daha nceden mevzilendii bir saatte, Gne'in bir eve girmesi vb grntler istifay kanlmaz hale getirmiti. Hasan Fehmi Gne'le Millet Meclisi'ndeki kk odasn da bulutuk. Bir sre sonra, kk oda sigara dumanna bouldu. Ko nutuka itik. tike sigaralan, syleiyi derinletirdik. "Bir aranrma" iin bavurduumu sylemitim Gne'e. Yaad olaylar, bildiklerini ak yreklilikle anlatt. Pek ok "bilinmeye ne" k tuttu.
309

Bir syleinin gldr yan


Hi olmazsa A B D Bykeliliinde alanlar arasndaki C I A elemanlann "sezebilmi miydik?" MT'in "ajanlan" bilme dii ne srlemezdi. Ecevit hkmete MT'ten bu ynde bilgi gelmediini, soruyu tek szckle "hayr" ile belirleyerek yandad. Alayl slubuyla deerli bir an anlatt: "Bir kez, Henze mi Herze mi, neyse ad, ABD Bykelilii o zan kabul etmemi istedi. Muhalefet lideriydim. Telefonda srar edi yorlard. 'Nedir elilikteki grevi, sfat?' diye sordum. 'Bizim birin ci ktip,' dediler, Amerika'ya dnyormu, benimle grecekmi. Birinci ktip dzeyinde biri ile ne diye konuacaktm, reddettim." Glmeye balad Ecevit: "Ben reddettim, bykeli, Henze'yi yanna alarak beni grmeye geldi," dedi. Glmeye baladk. Yoruma gerek yoktu. Annn ieriinde "her ey, ama her ey olanca grkemiyle" yatyordu.
308

M T kalbine baarsz "by-pass"


Eski iileri bakan Hasan Fehmi Gne, "Babakan Ecevit bir gn," diye balad: "Atatrk Orman ifdii'ndeki Marmara Kk'n alma yerine dntrdn syledi. Oraya gidelim, dedi. Arabada Ecevit'e, yapam almalardan vardm sonular syledim: Beyefendi, u ana kadarki aranrmalarmda terr ve anarinin ya ln bir i gvenlik sorunu olmadn, uluslararas bir boyutu ol duunu saptadm, dedim. "Trkiye'deki sa ve sol rgtlerin darda uzannlar oldu unu anlattm. Sorun milli gvenlikle ilgiliydi ve MT, devrede olmalyd. Syledim. Bana verdii yant u: '"MT'ten istihbarat alamayz.' "Babakan, bir giriiminden sz etti: '"Avrupa'dan birini getirttim (Mehmet'ti galiba diyordu Gne, ad anmsamyordu). Bu adam MT'e yerletireceim, oray bu vasta ile yava yava kontrol alnna alacam.'" MT'i dorudan ele alamayan babakanlann uygulad yn temdi. stihbaratlar buna "by-pass" diyorlar. Gne srdrd: "Bir sre geti. Ecevit bana, 'Adam MT'e sokmadlar, al madlar,' dedi. Babakann anlattna gre MT, adamn girii ni 'brokratik yoldan engellemiti, i bnyeye dandan birinin girmesine olanak tanmama.'" MT'in bal ve sorumlu olduu bir babakana kar sr drd eidi direnme yollanndan biri de buydu.

niletelim, bulduumuz adam oraya verelim, orada grevlendire lim.' Kabul erti. "Senatr Babrolu, o sralar terr ve anari zerinde al malar, araarmalar yapyordu. Babakan danmanyd. Asl he defimiz, istihbarann reorganizasyonu idi, kukusuz. Bir gece Ecevit'in arsna uyarak Babakanlk Konutu'nda bir araya geldik. Byk kartonlara silindir biimi vermi, Babrolu geldi. Hepsi ni byk masaya yayd. Gece yarlarna kadar, terr neydi, rgt ler nelerdi, anlatt. Okuduumuz, bildiklerimiz emalarla kartonlann stndeydi. Ama pratikte geerli hemen hibir ey yoktu. stihbaratta ne yapacaz, istihbarat asndan nasl organize ola caz, asl aranan buydu. Terrle mcadele edebilmek iin nasl istihbarat salayacaz, asl dert buydu. "Babrolu ayrld, Ecevit, 'Nasl buldunuz, ' diye sordu. Dedim ki: '"Babrolu Senato'da arkadamz. Deerli almalar yap m. Ne var ki, bu bilgilerle almalar, asl amacmza yarayacak lde deil.' "Sonunda Babakan'la, Emniyet Genel Mdrl istihba rat an kuvvedendirmeye, gelitirmeye karar verdik." Hemen almalara baland: "Marmara Kk'ndeki byk salon bize aynld. Tam bu sradayd, maalesef Babakan Ecevit, affedilmez bir hata yapa," dedi Gne. ini ekerek, aklad: "Babakan bana 'Faruk Skan (babakan yardmcs) yetki sizlikten yaknyor. Grevi ona verelim,' dedi. (Skan AP hk
7

are
"Babakan'a," dedi Gne, "bir neride bulundum. yley se, 'Emniyet Genel Mdrl'ndeki istihbarat birimlerini ge310

metinde iileri bakanl yapm ve basnda 'zehir hafiye' diye nlenmiti.) "Ecevit'e itiraz ettim. 'Bu, iki ballk olur. Skan da al sn, ama Emniyet Genel Mdrl'nn almalan ayn srsn,' dedim. yle de oldu. Ne var ki, Skan, Emniyet Genel Mdr3

l'ne 'kendine bal adamlar' alp getirdi. 12 Eyll'de Hatay valilii yapan birini almalann bana geirdi. O da pratikten uzaklan. rgderi emalara geiren bir alma dzenine girdi."

timi yaklanndan Korutrk'n ad "gn sayan adam"a kmn. 27 Aralk 1979'da verilen ordu uyan mektubuyla darbenin sesi duyulmutu. Korutrk dnemindeki uyar, Korutrk'n cumhur bakanlndan aynlmasndan sonra darbeye dnecekti. Belki bu trden ald gvencelerden, belki de inanmay is

Bir "darbe" duyurusu daha, amal


Gne'in "affedilmez hata" diye nitelendirdii olay, daha sonralar baka biimde geliti. Belki "gn" gelmiti. Skan, Ecevit hkmetinden yakn yordu. Cumhurbakan Korutrk'e mektup gnderiyor, bu ara da 18 Eyll 1979'da Blent Ecevit'e, "Arkadalanm bana, ordu nun ynetime 'mdahale' etmeye kararl olduunu bildirdiler," diyordu. "O zaman," demiti Ecevit, Skan'a: "Hemen stanbul'a gidelim, Cumhurbakan orada, ko nualm." Ecevit uaa adad. Rorya Kk'nde yaz almalann sr dren Korutrk'e Skan'n sylediklerini aktard. Korutrk, Babakan'a, "Ben cumhurbakan kaldm srece hkmederin 'zorla' drlmesine frsat vermem," demiti. Ecevit ii rahadayarak Ankara'ya dnd. Sonradan kimi anlaomlar, ordunun 1979'da darbe yapma eiliminde olduunu gsteriyor. Hem "armudun pimesi" yani kamuoyunun tam olumas hem de cumhurbakan etkeni, dar beyi geciktirmi, yle anlalyor. Ordu komutanlar Korutrk' yoklamlard. Cumhurba kan yerinde kalacak, hkmet gidecek, ordu ynetime btny le el koyacakn. Korutrk, bu durumu kabul edemeyeceini bil dirmi. Anlalyor ki darbe byle yaplrsa istifa edecekti. Nitekim, 12 Eyll'den sonra komutanlar Korutrk'e "so uk" baknlar. Darbeyi "engellediine" inanyorlard. Ecevit'ten sonra gelen son Demire! hkmeti zamannda grev sresinin bi312
-

tediinden-, rnein, kimi gazetecilerie konutta yapt "ayl toplannlardan" birinde, Ecevit; "Ordu, bugne kadar cumhuriyet tarihinde grlmemi bi imde iktidarla uyum iindedir," diyordu. Belki de genelkurmay bakanlna getirdii Orgeneral Ke nan Evren'e gveniyordu. Bugn kim bilebilir Ecevit'in o srada ki i dnyasn? Oysa, d dnya da hazrlanyordu. 1979'da Ecevit, ara se im sonularyla iktidardan ekildikten sonra Neu* York Times, "Trkiye'de kimin ibanda olduu Ban iin nemli deil, istik rarl bir hkmet istiyor Bat," diye yazyordu. banda kimin olaca Ban iin nemli deilse, "askeri bir rejime Ban eyvallah diyecekti." Dedi de! Geelim ve Skan'n almalanndan umudunu kesen G ne'in, Ecevit'e ne dediine bir gz atalm: "Babakan'a, sorun karan insan deilim. Ama bu al malar fayda getirmeyecek. stihbarata dnemiyoruz, dedim. Ba na, 'Yrsn, srsn almalar,' diyecek oldu. Ama Baba kan'a, Emniyet Genel Mdrl'nde almalar yaplmasn emredeceimi, syledim. "mknlarmz neydi, aranrdm. Btn Trkiye'de emniye te bal istihbarat yapan 150 dolaynda insan vard, ou da po lislikten gelme. Her biri belki polisiye olaylarda birer yetenekti, yeterliydi, olabilirdi. Daha ok etrefil cinayet, uyuturucu arama taramas gibi olaylar kovalayabiliyorlard ama sonu alyorlard. Mesela stanbul'da bir cinayet ilendi. ldrlenin kolu baka, ba baka bir yerde bulundu. Bu ekipler katili bulup kardlar.
313

Ama terr ve anari ile ilgili istihbarat alnmas ayr bir kltr, ayr bir eitim sorunuydu. "Senato'da da aklamtm. 150 kiiyle, hele siyasal nosyo nu olmayan bir ekiple ne yaplabilirdi ki... rgd su stne gidecek nitelikte deillerdi. Mafya ABD'de 'rgdenmi su' de yimiyle tannr, bizde de 'rgd su' kavram terr ve anari iin geerliydi."

lir? yi allrsa 300-400 kii olabilir, dedi. Tam retim, dedim. Organize su retilecekti. Dokuz ay bakan kaldm, burada yeti tirilenler rgdere szdlar, deerli bilgiler getirdiler. Bu srede cumhuriyet dneminde yetienlerin be kan eleman eittik. H l bazen sokakta grrler, yanma gelirler."

Zt kardeler Abdi peki'nin dinlenen telefonlar


"Bu arada MT'le ilikiler ne oluyor?" Soruyu anlamsz bulduunu dokundurur gibi yzme bakBirer sigara daha yaktk. Gne, "O kadar eksikti ki bilgi alma, rnein..." dedi dur du, sonra konutu: "Abdi peki ldrld. Dehet verici olay aydnlatmaya yarayacak hibir bilgi alamyorduk. O srada MT'in stanbul Blge efi Nuri Gnde, stanbul emniyetine, Abdi peki'nin 'banda alnan telefon konumalarn' getirip verdi." Vay vay vay! Telefonlarn "kaydedildiinden" habersiz Ab di peki de "diledii gibi" konumalar yapma telefonda. "Polis, Abdi'nin telefon konumalarnda ad geenleri veya konutuu kiileri," diye srdrd Gne, "ard, toplad ve is tihbarat yapn. zel yaam ile ilgili bilgiler hl beni rahatsz eder." artc rnekten sonra konuya dndk: "Emniyet Genel Mdrl'nde istihbarat dairesi bakan gen bir adamd. Bizden aday oldu, kazanamad, ld... Ona is tihbarat eleman yetitirmek iin nereden yararlanabileceimizi sordum. Bana Keiren'deki binay gsterdi. Bu bina dardan bakldnda emniyetin arabalarn onaran bir yer gibi grnr. Ama arkas muazzam byklkte bir okul binas. "Sordum: Emniyet okulunda ne kadar eleman yetitirilebi3H

n: "MT'le Emniyet Genel Mdrl daima 'kontra' giderler," dedi. Batan beri rneklerini grp geliyoruz. Devletin ba terr ve anari ile belada. Elbirlii, g birlii ile belay "defedecek" gn, ite o gn, MT, Emniyet Genel Mdrl ile zt gidiyor, doru drst bilgi vermiyor hkmete. Servisler arasnda g gsterileriyle terr ve anariyi dizginleyebilirsen dizginle! MT'in hkmet buyaunda devlet iin alr hale getirilmesin deki zorunluluk, bir kez daha n plana geliyor, bu zorunluluk bir kez daha duyuluyor. Ksa "ara yorumdan" sonra Gne; "MT'le emniyet birbirinden haber alp vermezler," dedi. "Neden?" "nk MT, haberlerin kendisinde toplanmasn ister. Emniyetin ald haberlerin de MT'e akmasn ister. Neyse? Ye titirdiimiz adamlarla biz rgdere ulap kim nedir, planlar, yapacaklar eylemler nedir renmeye balamnk. Zaten 'pi manlk yasas' da o srada ortaya ka. rgderi yakalayabilmek iin getirilmesini istediimiz bir yntemdi." MT'e takl kaldm. Yine sordum: MT'ten bilgi istemiyor muydunuz?
3i5

Gne, "MT'le yazmalar imzasz olur, ktlar yle gelir gider. Bazen gelen bir kdn aklanmasn istiyorum. 'Nedir bu?' diye soruyorum. Recep Ergun Paa dp ap gelip anlaayordu, ama o kadar," dedi.

Yeniden rgdenme artt." Yllar geiyor, dnp dolap ayn noktaya aklyoruz. MT'in demokratiklemesi, etkin biimde sivil hkmederin buyruuna girmesi, Genelkurmay'n verdii izin lsnde bilgi akcmmnn engellenmesi, nlenmesi...

"u MT'i artk bir hale yola koyalm"


Bir devlet istihbarat kuruluu var. Anl ve anl. Hkmet rgderle bouuyor, gizli servisten doyurucu bilgi akmyor. B ak kemie dayanacak... "Dayand gn," dedi Gne: "Babakan'a bir gece yine MT'ten yakndm. Dileri Ba kan rahmedi Gndz Okun de yanmzdayd. Olan biteni an latyordum. Sonunda Babakan'a dedim ki: Ben radikal nlem lere yer vermem. Ama bu konuda yaplacak tek ey var bana g re. Bir gece oarur alrz. Kararnameyle mi olur, yoksa benim bulacam baka bir hukuk yoluyla m yaplr, ama yaplr. ' M T kaldnld, yerine aa uygun yeni, filanca rgt kuruldu,' der, ii bitiririz, olur biter. "Ecevit'e uyumu ve ball ile bilinen Gndz kn, 'Gne hakl,' dedi. 'Yapmalyz.' "Hatta, dedim Babakan'a, bu yeni rgtn bana getirile cek olan kiiyi siz bulun ya da bizim nereceklerimiz arasndan sein. Bu adam gnderelim ABD'ye, Avrupa'ya. Bir sre orada incelemeler yapsn. Yeni rgte alnacaklar da bu arada saptasn. " M T neden kaldnlmal, yerine yeni bir rgt niin kurul malyd, onu anlattm: M T gerekte Genelkurmay'a bal. Bi imsel olarak Babakanlk'a. MT'teki elemanlar subay. Sicil al mak iin, orada gelip geici grev yapaklar iin, Genelkur may'dan emir alyorlar. Formal durum bu. Biz bu durumda MT'ten Genelkurmay'n izin verdii lde bilgi alabiliyorduk.
316

Dar bir kesitte: 1960-1979. En az 19 yl ve yine ayn sorun, ayn soruya yant aranyor. "Ecevit btn bunlar dinledi," dedi Hasan Fehmi Gne. Bir sigara, bir sigara da bana. Sanrsnz ki, hncmz sigaradan alyoruz. Dinledim: "Ecevit dinledi ve... 'Bu konular bu kadar ak konuma yalm,' dedi." Ecevit'in yamanda "duvarlarn kula vardr" zdeyiinden kaynaklanan kimi kayglar m yaayordu, yoksa "fevkalade nem li bir operasyon" nerisini uluorta tartmay istemiyor muydu? Elbette saptamak olanakszd. Ancak gizli servislere yaklamn meclis krssnde aka sylemi, gizli servislerle ilidl iliki lerden kanmaya karar vermi bir babakann szlerine kouttu bu davran. nl M T raporu zerinde byk raramalann balad 1988'de 21 ubat'ta Blent Ecevit, gizli servisin bir ha le yola koyulmasn nererek, " M T kapanlr ve yeni bir M T ku rulur," diyecekti. 1979'daki gr benimsedii, ancak "koullar elvermedii iin gerekletiremedii" anlalyordu. Gne, kendi yorumuyla daha sonra olanlar anlatt: "lk balarda, Ecevit'in tavrn, nemli bir konuyu uluorta konumayalm eklinde algladm. Arkas gelmedi. Babakan neriyi benimsememiti. Hep uzak kald MT'ten, sivilletirilmesinden, deiik yeni bir bnyeye evrilmesinden." Yani, hibir ey deimiyordu. MT, MT'ti. Artk sorular ve yandarla oradan oraya adyorduk. Ama
317

iin z paralanmyordu. Oradan buraya gidip gelen syleide MT ilevleri, CIA ya da baka gizli servisler srekli bir arada ya yordu. Aradnc ve merakl bir kiilik, M T derken CIA'nn bn yedeki yerini saptamamazlk edemezdi. MT'le CIA arasndaki "yakn ibirliini" hele iileri bakan olarak incelemeden dura mazd. "O kadar ak ki," dedi Gne. "Nurettin Ersin Paa, MT'in bandayken CIA ile MT arasnda bir 'ibirlii anlama s' imzaland. Buna gre, NATO lkelerine ve ABD'ye bilgi ak taracaktk. Bilgi alverii yaplacakn. MT'in teknik donanm CIA tarafndan saland (Oysa o srada MT'te grevli olanlar, 'teknik donanmn' bir milyon dolara sann alndn sylyor lar). Bilgisayarlar getirildi. Bilgisayar terminallerine CIA istedii giri klar yapmt. MT'in terminallerinden diledii anda is tedii gibi elbette yararlanyordu. (Eski M T alanlar giri kodlannn M T tarafndan dzenlendiini, CIA'nn istedii zaman terminallere girip kmasnn olanakszln ne sryorlar. Ama CIA bu! Eline geen frsattan neden yararlanmasn?)

derin,' dedim. yle dnyordum. MT herhalde ald ilk bil giyi kovalyordu, kovalamalyd. stihbarann gerei buydu. "MT'ten gelen cevap, 'Kaynamz bilgiyi kesti,' oldu. te tam bu srada Filistinliler, Msr Bykelilii'ni basn. O mehur Msr Sefareti basknnn ncesi istihhari vaziyet bu." " M T eylem yapmaz," diye bir kuraldan sz ediliyor. Yeri geldiinde srekli bu yant alnyor. Bir baka gerek daha k yor imdi: M T "bildii bir kaynaktan" ald haberi "o kayna sknrarak" gelitirmiyor ve sadece ksa bir duyurum yapyor h kmete. "tesi hkmete ait," der gibi. Suikast ihbarlarnda da daha nce grdmz ayn davranlar dikkate alrsak, gn geldiinde M T hem grevini yapm oluyor, hem de hibir ey yapmyor.

Aman, bir rnek daha, ama ne rnek!


Gne, "Bir rnek daha," dedi. imdi greceksiniz, gerek ten ok somut bir rnek. Neler olabilir ya da oluyordu Trki ye'de. ok ak bir rnek: "Bir gn," dedi Gne, "bakanln yabanclar dairesi ba

Dorulayc bir rnek


imdi bir rnek verecekti Gne. "Msr Bykelilii'ni, Filistinlilerin basmasndan ok n ceydi," diye balad: "MT'ten bize bilgi verildi: Birka Filistinli Trkiye'ye gele cekti. Ad ' M ' ile balayan Ankara'daki bir otelde kalacaklard. Bunlar, srail Bykelilii'ne eylem yapacaklard. "Aylarca aradk. Btn otelleri gzledik. srail'in sefaret bi nasn sk gzetim, kontrol akma aldk. Sonu kmyordu. MT'e bavurdum. 'Daha ne kadar yeni bilgi varsa hemen gn318

kanlndan yal, imdi ise emekli, Avni Oskay diye biri vard, o geldi makamma. Yadrgarm ben, biraz da laubali biimde-, '"ocuunuz oldu,' dedi. sluba biraz bozuldum, neymi syle bakalm, dedim. Anlam-. Adana'ya drt Arap gelmiti. De nizden sandalla girmiler Trkiye'ye. Suriyeli olmalan, oradan da Trkiye'ye kamalar ihtimali fazlayd. "Derhal yakalayp, pasaport yasasna aykr hareketten sav cla teslim edin, dedim. Sonra sordum: Bilgi nereden? "'Servis'ten,' dedi. MT'in ad bakanlkta 'servis'ti. MOSSAD'n Arap lkelerinde kurduu rgder vard. Baz elemanla r deifre oluyor, bize kayor, sonra ABD'ye gnderiliyorlard.
319

Avni, 'Servis'cen geldi, bunlan korumalyz,' dedi. "O zaman tepem at. Ne demek, diye kar knm. Bu adamlann ve olayn ne olduunu biz biliyor muyuz? En azndan pasaport yasan ihlal etmiler. Hemen adliyeye sevk edilsin, de dim yine ve kesin kararm aklam oldum. "Avni, duraan bir sesle, ekinerek, 'Babakan'la bir ko nusanz,' diyordu. "Babakan Ecevit'i telefonla aradm. Olay anlattm, drt adam adliyeye sevk ettiimi syledim. Ecevit, 'Aman durun,' de di. Hemen Babakantk'a gelmemi istedi. Bindik arabaya. Avni, arka koltukta oturuyor, kucanda dosyalar. Onu da gtryorum. Babakan daha geni bilgi isterse diye. Aynnnl bilgi Avni'de. "Babakanlk'a girdik. Ecevit sordu: 'Nedir olay?' "Sandalla Trkiye'ye giren ajanlar, anlalyor ki, Suriye'de deifre olmulard. imdi, bizim zerimizden ABD'ye karla caklard. Dinledi ve unutamadm u cmleyi syledi: "'Yapmazsak,' dedi, 'Ban, dnyay bamza ykar.' "Sonra ekledi: '"Bu adamlar burada CIA'ya teslim edeceiz. Hep yapl yor, angajeyiz.' "Babakan'a adamlann adliyeye evki iin emir verdiimi, bu emri geri alamayacam syledim. Emri geri almay bakanlk oto ritemle badatramyordum. Olayn biimini iime sindiremiyordum. Ama Babakan dilerse baka yoldan, mesela adalet bakan kanalyla emir verir, drt ajann tutuklanmasn engelleyebilirdi. "Sonra... Herhalde bir yoldan adamlar karlrd."

mem. Telefonla Adana'y arad. Savcya, adamlar ifadelerini al dktan sonra salvermesini syledi ve... yle yapld." "Eee?" "Buraya Ankara'ya getirildiler. A B D Bykeilii'nin biraz ilerisinde bir gmen brosu vardr, oraya teslim edildiler." "Gmen brosu?" "Canm, oras CIA'nn Ankara'da gmen brosu ad al anda alt yer. Adamlara 'geici sreli birer pas' verildi. Uak la Frankfurt'a, oradan da ABD'ye gittiler herhalde." "Onlar ermi muradna?" Gne olay zincirine son halkay balad: "Bu olay, MT'in CIA emrinde, MOSSAD'la birlikte i grdnn ak kann deil midir?" diye soruyordu. Filistinlilerin baskn dzenlemek iin Ankara'ya geleceini aylarca nce kim bildirmiti? Gne'in toparlayabildii bilgiye gre, bilgi CIA-MOSSAD takmndan gelmiti. Aldklar ilk bilgi srail Sefareti'ni basacak larn gsteriyordu. Sonradan srail Sefareti'nin deil, Msr B ykeilii'nin baslacan renmiler, tabii arkasn brakm lard. MT, "Kaynak sustu," diyor ve yabanc servislere baml ln "ceremesini" hkmete ektiriyordu.

Deneyimli bir baka iileri bakan


Gne, srekli yaknlrken MT'e el atp dzeltilememesini bir trl anlayamyordu. Herkes gibi, yllardr tartld gibi. Gne'in MT'te alan albaydan dinledii -kukusuz-

C1A ajanlarnn

"mutlu sonu"

dorulanmas bugn olanaksz bir olay vard. O albayn anlatt na gre, bir ara MT, Ecevit'e suikast yaplmasn planlam, Ece vit, Kkesat'ta bir yerde, yoku banda bir evde oturuyor. CHP'nin eski bir arabas var, frenlerle hafif oynanm. Ecevit bi321

Yzdk, kuyruuna geldik. Sonucu syledi Gne: "Adalet Bakan Mehmet Can geldi. imdi dorular m, bil320

necek, fren tutmayacak, yoku aa hzla inecek araba ve duvara, bir yere vuracak. Ne var ki, Ecevit herhangi bir nedenle o gn ara baya binmemi, i yanm kalm. MT'in, CIA ve KGB benzeri, siyaset adamlanna kar byle "slak iler" dzenledii grlmedi, iitilmedi. Kandanmad iin Gne de olay "rivayeten" anlat yordu. Ecevit'e zmir ili Havaalan'nda suikast giriimi yapld nda kimi kukular ortaya atld. Orada kald, kandanmad. MT konusunda hayli geni deneyimlere sahip, son CHP hkmetinin ilk iileri bakan emekli Orgeneral rfan zaydnl da, "MT'ten hemen hemen hi yardm alamadklarn" syle di. "MT'ten o sralarda da duyarl blgelerle -Gneydou- ilgi li raporlar geliyordu. Fakat bu raporlarda daima sol rgt tahrik leri yer alyordu," diyordu. Demek ki, tek yanlyd raporlar. "zellikle Gneydou'da hayli gl rgt olduu bilinen MT'ten, Kahramanmara olaylarndan nce olaylarn padak ve recei, hi deilse gnyle bildirilmedi mi. " ararak yzme bakyordu, sonra glerek, "Bildirilseydi hemen tedbir alrdk, deil mi.7" dedi. "Evet, bilgiler geliyordu, Fakat tahriklerin blgede nasl ge lime gstereceini tahlil edip sonuca varan raporlar yoktu," di yerek srdrd: "Tahriklerde sadan sz edilmedi." "MT'ten yararlanmak iin giriimde bulunmadnz m.7" "Elbette. Bakan olur olmaz M T Mstean -Ecevit atam t- Adnan Ersz Paa'y davet ettim. Emniyet Genel Mdrl ileri gelenleri ile toplandk. Karlkl yardm konulann gr tk. Bilgi aknn ve dayanmann nasl salanacan gsteren bir 'protokol' hazrladk ve karlkl imzaladk." "Sonra?" zaydnl'nn konuk odasnda gerek, bir kez daha dile gel di: "Hibir ciddi, verimli sonu alamadk." Adnan Ersz, orgenerallikten emeldi olduktan sonra, 1978
322
7

79'da Ecevit tarafndan MT'in bana getirildi. 12 Eyll'den sonra, askerlerin kurduu Danma Meclisi yesiydi. Mahir Kaynak'n bir ansn anmsamadan geemiyor insan: "Tandoan alannda bir miting vard. Uzaktan izleyeyim di ye arabamla gittim, bir ara sokaa park edip dinledim. Mitinge katlanlarn bir blm, 'Adnan Paa, MT'e,' diye banyordu." Kaynak, glyordu.

MT'te yeni kadro deyince...


"MT'ten hem ikyet etti, hem de el atmad." 1979'larda, "hibir ey yaplmad m MT'te?" Yaknma ve el atmama savndan kukulanarak... Akla gelen soru bu, ama ya nt ak: "Yaz ayyd. Cumhurbakan Korurrk, Horya'da. MGK toplannlar orada yaplyor," diye balad Gne: "Bir kezinde isteyen bakann Mrtet'ten kalkacak askeri uakla, dileyenin T H Y uaklaryla stanbul'a gidebilecei bildiril di. Ben askeri ua yeledim. Askeri uakta -belki bilirsinizdrt koltuk ikierden karlkl dzenlenmitir. Ortada da kk bir masa. Pencere tarafndaki koltukta Babakan Ecevit, karsn da ben oturuyorum. Yanmzdaki koltuklarda da, Ecevit'in yann da Genelkurmay Bakan Kenan Evren ve benim yanmda da Babakan Yardmcs Faruk Skan. Skan yandaki kolaklardan birinde oturan Evren'in ei Sekine Hanm'la konuuyordu, gali ba eker hastasyd. Skan da doktor. "Bir ara Ecevit, Kenan Evren'e, 'MT'le ilgili deiiklik ha zr m?' diye sordu. Genelkurmay Bakan da, 'Hazr,' diye cevap verdi. Bana dnd Ecevit, 'MT'te deiiklik yapyoruz. Recep Paa ktaya kyormu. Yerine Blend Paa gelecek,' dedi, bana da bilgi vermi oldu. 'Ne dersiniz?' diye soruyordu, 'Gereke ne323

dir?' diye sordum. Ecevit'in yerine Genelkurmay Bakan Evren cevap verdi: '"Recep Paa sa grl ve beceriksiz,' dedi. "Ecevit de Blend Paa'y tandn, Kbns harekt srasn da birlikte alaklann sylyordu. imdi soracaksnz, 'Blend Paa ne getirdi?' yeni dzenleme olarak diye. Hibir ey getirmedi." Gizli servisle ilgili anlar zor alnyor, ama alnyor. Gkdeniz anlatmt: nemli ler mdr iken Hatay blgesine kan ajanlar saptamlar. Kovalamlar "ii", taa Lapseki'ye kadar uzanyor. Orada Sovyeder'in denizaln barnaklan yaptna kadar istihba rata inilmi. am'a uzanm. Emniyet Genel Mdrl "m kemmel bir operasyon yapyoruz" sevincine kapld srada... MT, "Bize devredin," demi, devreden karm Emniyet Genel Mdrl'n. Gereke? "Emniyetin operasyon yapmaya hakk yok!"

verin,' dediler. Orta boylu, esmer, ba alndan arkaya don ka bak bir insann tarifini yapom. Ekranda birok ad belirdi. Eka le uygun isimler. Sonra bilgiyi daha daralttk. Sivasl dedik. Ad larn says daha azald. Daha baka bilgiler ykledik ve sonu geldi. Adyla, iyeriyle, gemii ile, 'Sol eilimlidir,' yazyordu ek randa. Eylemini veriyordu: Ad belirlenen, Tandoan alannda yaplan bir sol mitinge katlma! "Dnebiliyor musunuz?.. Mitingi izlemesi eylem oluyor, sol eilimli olmasna yetiyor ve M T arivine giriyor. "Dndm: Baz kereler ben de bu trden mitingleri izler dim. Konumalan dinlerdim." Bir sigara daha. Gne, "yi ki kendi adm vermemiim," diyordu. Bir sre sustuk. Bu acmasz rnek karsnda glecek miydik, yoksa oturup alamak m gerekiyordu? Daha baka anlara doru aldk: Gne, "Sayn Evren dn neyse bugn baka grnebilir,"

u M T arivi nasl bir ey kil


" M T ' i grmek istediimi bildirdim ilgililere," dedi Gne: "Yenimahalle'deki tesislere gittik. Biliyorsunuz, orada otu ranlar M T telsizleri yznden televizyonu pek net izleyemezler. Kocaman bir alana yaylm binalar. Alann tm evresi 'elektro nik duvarla' evrili. erde modern bilgisayarlar, aralar alyor. Hepsi Amerika'dan, tabii CIA kanal ile getirilip monte edilmi (rnein Mahir Kaynak, msteara burada almak istediini bildirmi. Montaj srasndaki bu istek reddedilmi. Ona gre, aralarla gereleri Trk teknisyenler monte etmi). Bana orada; "'Bir ad veriniz. Size bilgi verelim bilgisayardan,' dediler. Dndm, kendi adm vereyim. imdi ters bir ey kar, ters bir grnt doar diye vazgetim. Ad vermem, dedim. 'Bir ekal
324

diyordu. Ban Almanya'y ziyaretinde Trkiye'de komnist parti si kurulmas gerektiini syleyince pek ok evre "Evren'deki olumlu deiimi" yazar izer olmutu. Bu sralara rasdyordu sy leinin bu blm: "Bakan iken, bir gn bana telefon etti Evren Paa. Bana, 'Alaehir'de bir amir var. Bizim partilileri bilirsiniz, bir trl adam beenmezler, alnmasn istiyorlarm grevden. Ltfen orada kalsn,' dedi. Braknk adam yerinde. "yle yakn grnyordu ki Ecevit'e, CHP'ye, 'bizim parti liler' diyebiliyordu. "Yaknlna ramen darbeden sonra ald Ecevit'i, Hamzakoy'a gnderiverdi." "Kiisel gvenliini salamak iin konuk ettiini syleye rek," dedim.
325

Baktk. Konuyu daha amadk, orada kaldk. 9 Aralk 1988'de Gne'le ikinci kez grtk. Meclis ko ridorlar sakindi, kimsecikler yoktu. Ara sra tek tk yanmzdan gelip geen oluyordu. Gne'e, Filistin Kurtulu rgt brosu nun Ankara'da almas, CIA'ya kar sergiledii tutumun "bir tertibe kurban gitmesine neden" olup olmadn soruyordum. Kararszd. nk elinde eidi varsaymlar glendirip yargya dntrecek ne bilgi vard, ne de belge. "Zaten," dedi, "Filistin Kurtulu rgt'nn burada bro amas, Msr Elilii basknndan nce, Bakanlar Kurulu'nda ele alnd. Rahmedi Or han Eybolu, o toplannda, terr eylemlerinin daha belirgin ha le geleceini ne srerek, broya iddede kar ka. Dorusu, da ha organize eylem fikri yznden, ben de Eybolu'na kanlyor dum. Sonra ikna ettiler. Bro alrsa eylem harekederini daha kolay kontrol edebileceimizi sylediler. Bronun almas kararladrld ve Arafat'a bildirildi. Hl, Msr basknnda bro al masnn pazarlk konusu yapldna inanlr, ama yle deildir. "Msr Elilii basknnda, Kaddumi'yi ardk. zel uak la gelirken am'a urad, yanna aykaclarla konuabilecek biri ni de ald. Baskn yapanlarla srdrlen konumalarda Kaddumi sadece organizatrd. Eylemcilerle konumad, yannda getir dii adam temas etti."

"Konumas ve ierii hemen bildirmesini syledim. Vali Aydemir Ceylan' aradm. Amerikal'y kontrol akna almasn ve konuk etmesini bildirdim. "Amasya Belediye Bakan'mz beni arad ve zarfn stne ald nodan okudu, o zarf da bana gnderdi sonra. Peck, me raklyd: "Amasya'da Snni-Alevi ve sol-sa anmas zerinde soru
1

lar soruyor ve 'ne zaman, hangi lde bir anma kabileceini arannyordu.' Vali adam, bir devlet kuruluunda misafir etmiti. "Nedense misafirhanede rahat edememi Peck. Sabah er kenden kahvalt etmek iin Saraolu tesisleri diye anlan, bize gre MHP'lilerin merkezi bir yere gitmi. Peck'i izledik. Daha sonra Karadeniz kysna gitti. Hep ayn sorulan soruyordu. 'Bir kvlcm nerede padama yaranr' arannyordu. "Bir polis ldrlmt. Samsun'a gittim. Galiba Milliyet muhabiriydi, gz ak bir gazeteci, Peck'in orada faaliyetlerini syledi, haberimiz olup olmadn soruyordu. Konuyu da ok iyi biliyordu. Adatmak imknszd, 'Biliyor ve izliyoruz,' dedim. Be yanat gazetede kn, tabii biliyorduk, peine taknmz adamlar, nereye giderse izliyordu Peck'i. "Beyanat ka gn, kyamet koptu. A B D Bykelilii ayaa kalka. Bykeli benimle grmek istiyordu. Ne demek mi A B D Bykelilii grevlisini izletmek.7 "Gndz kn'e gittim, anlattm. Peck, CIA ajanyd. M T ve baka kanallar CIA ajan olduunu bildiriyordu. Kbns'taki CIA istasyonuna balyd. "kn, 'Bykeli ile ben konuaym,' dedi. Bykelili e, zaten Dileri Bakanlmzla temas halindeyiz, diye cevap veriyordum. "kn eliyi ard. Sonradan eliyle aralarnda geen ko numann tutanan bana gnderdi. Neler olduunu daha sa lkl rendim.
327

C I A elemanlar lkede geziyor mu? Buyurun bir rnek/


"1979'da Amasya Belediye Bakan Gndz Trem, imdi SHP II Bakan, telefondayd, 'bir Amerikalnn geldiini, gr mek istediini,' bildirdi. Amasya duyarl bir kent, MHP'liler ora da iyi rgdenmilerdi. Adamn ad Peck'ti, ABD Bykelili i'nde grevliydi.
326

" A B D Bykelisi, diplomatik dokunulmazl olan bir el ilik mensubunu nasl olup da izlettiimi anlayamyormu, h kmeti adna 'iddetle protesto etmi.' kn ise, benim verdi im dosyadaki bilgileri sakin bir sesle bykeliye aktarm. 'i leri Bakan, Peck'in istenmeyen adam ilan edilmesi iin kabine de lobi yapyor,' diye eklemi. "Bykeli uzun boylu, sarn bir adamd, adn hatrlam yorum." Ama ben, ok iyi biliyordum. Ronald I. Spiers'n. A B D D ileri Bakanl'nda "istihbarat daire bakanl" yapan "parlak diplomat!" Gne glerek sonucu syledi: "Lobi szn iitince Bykeli yelkenleri suya indirdi. kn'e, 'Ne tavsiye edersiniz?' diye sormu. O da, 'Geri ekin, ol sun bitsin,' demi. "Peck, gitti." Gne, sonradan Peck'in "profesr" sfayla Trkiye'ye ye niden geldiinin ve MHP'de konferanslar verdiinin MHP iddi anamesinde yazldndan sz edildiini syledi.

"Siz mi yazdnz iddianameyi?" "Ben kaleme aldm, soruturmaya kanlmadm," dedi. "d dianameyi yazarken sizlere devletin istihbarat birimleri -MT'i sylyordum- yardmc oldu mu?" "Hayr. Arkadalarmdan biliyorum. Trnaklarmzla iddi- . anameyi hazrladk. Kimse yardm etmedi." Tuhaf! Tunga dedi ki: "Hatrlamanz gerek. Bir kokteyl partideydik. ddianameyi baaramadmzdan sz etmik size. 'Getirin, biz basalm,' de mitiniz (O zaman Hrriyet'te alyordum). Ama biz, siyasi is tismar olur kaygsyla neriye yanamadk. O haldeydik ki, iddi anameyi basmak bile meseleydi." pin ucunu yakalyoruz, nerelere kadar uzanyor. MT, sa parti olunca -askeri dnemde- ipe un seriyordu. Olaylara devletin tarafsz gzyle bakmay ne zaman renecekti? Sol parti ya da solcu olunca, raporlar, bilgiler grla gidiyordu. "Bakan dren olayla" kapamak istiyordum perdeyi. G ne olaslklardan, varsaymlardan sz aa: "u olabilir: Ben ie giriince Trke, rgte imzasyla bir ramim yapa. Silahlar kaldnn, rgt faaliyetlerini durdurun, di ye. Bu metin elimize geti. Balarda komnizmle mcadele etsin,

Bak m Kele!
MHP iddianamesini yazan ve bugn avukadk yapan Enis Tunga'y aradm. lknce anmsamad, sonra telefonla arayp bilgi verdi: "MHP iddianamesi, sayfa: 186," dedi. 7 Haziran 1976 gnk ajandada MHP Genel Sekreteri Ne cati Gltekin'in u notu var: "... ABD Bykelilii'nden Robert telefon etti. Amerikal bir politika bilimcisi gelip konuma yapa cak..." Peck ortaya kmam, ama baka bir gerek anlalma. Tunga'ya sordum:
328

diye bir tedbir gibi kurulan dernekler rgdenmeye gemiti. l kc adyla balama. Ama sky grnce geri ekiliyorlard. Bu, bir. kincisi: ABD, benim sa ortadan kaldrarak sola tam anla myla iktidar yolunu amamdan rahatsz olmu olabilirdi. Anlatam CIA gezilerinin amac belki de bunu saptamak iindi." Sonra, bir kant, olaslktan destekleyen bir any sis perde sinin arkasndan kararak aktard. stanbul'dan "haber" gelmiti, Enerji Bakanl'nda alan birine. Gne'e bir "tertip yaplacak" diyordu. Bilgiyi alan emrin de ahn bakana gidip anlatma. Fakat Gne'in kabine arka da o bakan ald mesaj Gne'e iletmemiti.
329

Bilgiyi Gne'e gtrmeyen, Enerji Bakam Deniz Baykal'd. 1988 Aralk'nda bu syleiler yaplrken Hasan Fehmi G ne, SHP stanbul milletvekiliydi. Deniz Baykal da partinin genel sekreteri.

Olay!..

Anlatacamz olay ve ayrndan, bir gizli servisin trelerini, geleneklerini, servise zg kurallar, "baka servislerle" ve MT yksek dzey elemanlar arasndaki ilikileri yansnyor. Olay, birka ynden nem tayor: Bat gizli servislerinde olduu gibi, M T elemanlarnn da birbirini nasl izlediini gsteriyor. MT'te de zaman zaman, "kstebek" araylann ve sonulann somut biimde sergiliyor. Olayn ieriindeki kimi bilgiler MT'in alma dzenini aydnlanyor. Sanki masals bir yk. Gizli servis yklerini byk usta lkla yazan John Le Carre'nin bir yerde dedii gibi: "Her habercinin arkasnda elinde eki tutan bir meslekta bulunmal... Fazla ileri gittii zaman ekile bana vurabilsin." Olayda hem "eki vuruluyor", hem de gizli servisin al ma dzenini, "teki servislerle" ilikilerini kandayan bilgiler aktanlyor. 10 Aralk 1977 Pazar gn, MT'te istihbarat dairesi ba kan yardmcl yapan emekli Kurmay Albay Sabahattin Sava man, Jusmat'ta alan Amerikal birinin evinde, CIA'nn MT'le ilikilerini salayan Williams adl bir baka Amerikalya "ok gizli baz belgeleri" verirken yakaland. Reit Galip caddesindeki binann d kap numaras 52 idi. Binann drt numaral dairesinde ABD'nin Jusmat'nda alan Onsager adl bir avu oturuyordu. Savaman zili ald, ieri girdi. Olayda ad yalnzca Willi ams diye geen, CIA'nn MT'le irtibann salayan Amerikal
331

ile, Onsager'in evinde bulutu. Savaman'n anlatmlarna gre, masum amal bir ziyaret ti. teden beri olunu Amerika'da hangi okula gnderebilecei ni saptamak iin Williams'tan ricalarda bulunmutu. Maddi ola naklar elvermedii iin bu istekten vazgetiini sylemeye gel miti. Savaman "o gn" yle anlatyordu: " 1 0 Aralk 1977 gn, Mamak'ta askerlik grevini yapmak ta olan damadm okula brakacaknk. Kendisini 17:15'te okula braktk. Dnte doktor tavsiyesine gre her gn yapmakta ol duum yry yapabilmek iin her zaman olduu gibi araba dan belirli bir mesafede inip yaya olarak eve dnmeyi planlamtm. Yanma da yry srasnda giymek zere yamurluumu ve apkam koyduum antam almtm. "Onsager'in evinin nnden geerken urayp olumu d lkeye gndermekten vazgetiimi syleyeyim diye dndm ve saat 18:00'de eve uradm. "Tesadfen Williams da orada idi. Bana Christmas -No el- tatili dolaysyla gideceini, bu sebeple Onsagerlere baz ile ri iin uradn syledi. "Onsager'in evinde ylba hazrlklar yaplm, am sslen miti, kendilerine gelen hediyeler ve kartlar da am aacnn di binde bulunuyordu. Beraber oturmu, mzik dinliyorlard. "Ben olumun durumunu sylemitim ki, yani oraya gir dikten be dakika kadar sonra kap alnd, kapy Onsager at ve kapda..."

1988 yl Aralk aynn souk bir gnyd. nl " M T ra porunu" yazan M T Kaaklk Dairesi Bakanl'ndan Mehmet Eymr'le syleiyorduk. MT raporu ubat 1988'de padad. Raporda yatan gerek leri, perde gerisinde kalan olaylan hemen herkes aratryordu. Dikkati eken bir baka nokta vard. "Olaylan insanlann kiilik lerinden soyudamak -bana gre- olanakszd." M T raporunda da incelemeler, sorup soruturmalar bir yere varyor, ancak MT'teki insancl ilikilerle gelien olaylar iinde gemi gnler den kaynaklanan kimi ilintiler n plana kyordu. M T raporu nun padamasndan nceki yllara kayan kimi kiisel ilikiler nem kazanyordu. Bulgulara gre, M T raporunda ad geen st dzey M T yneticilerinin serviste birlikte olduklar zamanlarda ki ilikilerini de -olaylann ak iinde- incelemek gerekiyordu. Hiram Abas'a bugn de sorsanz, "Sabahattin Savaman'n CIA'nn MT'teki adam" olduunu syleyecek. nk, Sava man operasyonunu hazrlayan, Savaman'n CIA ile ilikisinden kukulanp sonuca giden, o srada MT'te "kar casusluk"ta a lan Hiram Abas'u. Msteara ok yakn konumda olan Nuri Gnde ise, MT'in nemli birimlerine "kendi adamlann" kay dryordu. Eymr, "Mesela," dedi, "Mstear Hamza Grg Paa'y etkileyerek Mehmetali Kaklar' personel dairesinin bana ge tirdi." Kaklar'n byle bir makama getirilmesi serviste tepkiy le karland. Kaklar daha sonra servisten ayrlp nl hol dingler sahibi Erdoan Demirren'in yannda almaya balad, ama bir sre sonra oradan da aynld.

Baskn
"... Ama birden kap ald, biri ka. Biz ister istemez ie ri daldk. Oysa baskn yapmak niyetinde deildik, istenmiyordu da," dedi Mehmet Eymr.
332

Gnde'in "belirli yerlere adamlann getirmesi, M T ms tearlna oynad" izlenimini veriyordu. te tam bu sralar Sa vaman olay padad. 10 Aralk 1977 gn Onsager'in evine baskn yapan ekibin banda M T Ankara Blge efi Sleyman Eilmez'le Mehmet
333

Eymr vard. Eymr 1977'de 35 yandayd ve MT'te "takip ve gzedeme memuru" idi. Babas Mazhar Bey yllarca MT'te hiz met vermiti. ocukluu MT'in -rnein stanbul'da- lojman larnda gemiti. renimini bitirdikten sonra "baba mesleini" seti. Ya babasyla yaad havann etkisinden ya da gizli ilere veya polisiye olaylara merakl doasndan kaynaklanan drtler le servise girdi. Alt kademelerinden balayarak hep MlT'te al t. 1983'te kurulan kaaklk dairesinin bana gelinceye kadar aama aama ykseldi. Darda grseniz "iimizden biri" diyeceiniz bir grnt sergiliyor. imanca, gzlkl, bykl, esmer tenli, yz gle, espri kavram olan, "ar cesur insan" izlenimi veren gen biri Mehmet Eymr. Girdii savam alanlarn kolay kolay brakp gidecek bir karakter yaps sergilemiyor. MT'ten ayrldktan son ra bir bro kurmu, "ticari ilere 'akl' erdirmeye alyor" ama, gnl ve kafas ocukluunda iine girdii gizli serviste. Ve... Hiram Abas, Savaman'n bir "CIA kstebei" oldu undan kukulanyordu. "Savaman'n alma dzenini, servis ten istedii bilgileri, raporlar, belgeleri alt alta koyuyordum. So nuta ilgili olmamas gereken 'gizli belgelere' ok yakn ilgi duy duunu gsteren bir manzara kyor, bu da kukularm glen diriyordu," diyor. O yllar Mahir Kaynak da MT'te grevliydi, syleilerimiz de Savaman olayna deinirken bana, "Hiram Abas, kukularn da haklyd," diyecekti. Hatta "Savaman operasyonuna 'bir l de' yapt katky da" anlatacako. 10 Aralk 1977'de yaplan basknda, Onsager'in evindeki masada yabanc paralar, Savaman'n antasnda da "MT'e ait ok gizli kimi belgeler" kmn. Eymr doruluyordu: "Savaman, birimlerden grevi gerei istememesi gereken
334

bilgileri, raporlan istiyordu." Mstear Hamza Grg Paa'ya Savaman'dan duyulan kukular anlatlma. Grg Paa ilk ba larda duraksamalar geirmiti. Sonra, "Savaman'n takibe aln masn" buyurmutu. zleme grevi Mehmet Eymr'e verilmiti. "ok dikkadi izlemek zorundaydk," diyordu Eymr. "Na zik bir operasyondu 'ieriden birini' izlemek. Sonu alnmazsa?" M T bnyesinde byk bir skandal kacakn. "lk izleme. Bir gece servisten kn. Birlemi Milleder'de grevli bir diplomatn Gvenevler'deki konutuna gitti (Belgelere gre, Savaman'n gittii evin sahibi Mr. Seely). ngiliz gizli ser visinden biri ile bulutu. ok kukuluydu. Servisten kyor, s rekli arkasn kontrol ediyordu. Makam arabas ile evine gidiyor, apartmana giriyor, dairesine girmiyor, araba ayrlr ayrlmaz he men kyordu. Gvenevler'deki konuta da byle gitti. Gvenev ler'deki ile daha sonra gittii konudar, ngiliz servisi ile ClA'nn kulland safehouse'lard (Gizli servis dilinde, 'gvenli evler'). "kinci izleme: Yine bilgiler istemi Savaman, hepsi veril miti. "Bir 'yalan belge' hazrlad. Gya KGB, MT'e ibirlii tek lif etmiti. Eer MT, K G B ile ibirliini kabul ederse C I A ajan larnn hepsini adlanyla bize verecekti." Mahir Kaynak, "Savaman'n istedii belgeyi Dileri'nden aldk," dedi. 1977'lerde Trkiye, Sovyeder'le bir anlama imzalam. Sa vaman, ekonomik kimi yeni ilikileri ierdii sylenen anlama nn metnini Kaynak'tan istemiti. Kaynak, metni alabilmek iin Dileri'ne gnderecei elemana araba veremeyeceini syleyin ce, "Savaman 'kendi arabasn' Kaynak'a 'tahsis etmiti." Oysa, byle bir davran serviste ender grlen olaylardand. Kaynak, "Tabii, Savaman'dan gelen istei Abas'a ilettim ve..." dedi. Ve... Dileri Bakanl'ndan gerek belge alnm gibi
335

Kaynak'a bal birim dzmece bir metin hazrlam, Savaman'a vermiti. Eymr izliyordu: "Yine evine gitti, sonra Jusmat'taki bir ABD'li avuun ko nutuna urad. Safehouse'a." Tamamlayc ara bilgiler. "Bu takipten nce Hamza Paa'nm bakanlnda toplant yaplmt. Gnde, 'baskn' istemiyordu. Savaman' aralm, 'bakanlar toplantsna, sktralm, gerekli aklamalan alalm,' diyordu. Biz aksini savunuyorduk. Baz cereddderimiz yok deildi. Savaman, ngilizlere gidi yor, daha sonra CIA'ya. Demek ki diyorduk, iki tarafa da alyor." te son gn, "kap alnd, Onsager aa ve M T ekibi" ieri girdi. Eymr kapy almamt. Kap alm, biri km, ieri dalmlard: "Savaman, M T ekibi ieri girince saa sola komu. Bel ki de kamay dnm. Ama kaacak yer yok, konut yksekte, adamas zor. 'Bizim ocuklar Savaman' kskvrak yakalamlar.' Belgeleri, para olan antay toparlamlar. Williams'n zerini aramak istemiler, 'Diplomanm,' diye direnmi. Bo verip k mlar, Savaman'la M T merkezine. Gnde bu 'baskn' ken dine kar bir hareket diye nitelemi. Savaman, MT'teki sorgu sunda 'bir dostunun' son gn servisten karken, 'Sabahattin, antan eskimi,' diyerek uyarmak istediini, ancak uyary algla yamadn sylemi." Kimilerine gre, Abas ile Nuri Gnde'in ayr kutuplarda ilk srtmesi... Sabahattin Savaman, savunularnda, "MT'te ikence ile ifade verdiini" syleyecekti. Eymr ise, "Niye ikence yapalm. Yakalandnda psikolojik adan zaten kmt. Konuuyor du. Geceleri Savaman' alr, ehirde gezdirirdim. Rakl masalar hazrlanr, yle konuurduk," diyordu.
336

Savunu mantkl olabilir, ama..


Savaman ve avukatlarnn savunulan ana temeliyle akla ters dmeyen manta oturtulmutu: Kaln izgileriyle sylenirse savunudaki ana ilke uydu: M T i l e CIA i ieydi. MT'in CIA'dan saklad hibir bilgi yok tu. MT'in toparlad bilgiler belirli kademelerde szgeten, ana lizden getikten sonra rapor haline getiriliyor, MT-CIA anlama s gerei, bir kopyas ayn gn CIA ve M T arasnda kpr gre vi yapan Amerikal elemana veriliyordu. CIA'dan gizli hemen hibir ilevi olmayan bir serviste CIA'nn bilmedii belge ve bil gi zaten olamazd. CLA-MT arasndaki ok yakn ibirlii ve or ganik balannlar byle olunca, bir M T elemannn, CIA'ya "giz li belge ve bilgiler vermesi" mantk dyd. Savaman masumdu! Avukadanna gre, CIA'nn MT'teki temsilcilerine belge ler verildii bir an iin kabul edilse bile, olay istihbarat bakan ve genel koordinasyon dairesinin "adanmas suretiyle bir usul deiiklii yaplm olmasndan" teye anlam ifade etmezdi. Nitekim Savaman'n avukatlan savunmada, "Mvekkili mizin antasndaki dokmanlarn olay yerinde bulunuu, aksi rasdant ve unutkanlk eseridir," diyorlard. Ama, ne rasdant?.. Bu genel karakterse, Savaman'n sa vunmasn yaparken syledikleriyle belirginleiyordu. "imdiye kadarki maruzatmda da belirtmeye altm gi bi," diyor ve gerekeler sralyordu: " 1 . Olay, bir casusluk olay deildir. Ortada Trkiye aley hine alan, Trk milli menfaaderi aleyhinde alan bir ajan ve ona bilgi verme gayreri iinde bulunan bir eleman mevcut deildir. "2. Olay, ikence ve zor kullanlarak irade d yazdnlm ifadelere istinat ettirilmek istenmi, bunlar kandar nitelikte de lillere istinat ettirilmemitir.
337

" 3 . stihsal ettiim iddia edilen dokmanlarn hibirisi zel maksadarla gizli kalmas iin saklanm bulunduklar yerden alnmam, istihsal edilmemitir. Hepsi grevimin icras iin ze rinde alntm evrak ve dokmanlardr. "4. Odamda kilidi karteks dolabnda bulunan dokmanlar grevimin icab her zaman kullanmak zorunda olduumuz dok manlardr. Bunlann hibiri dahi odadan dan kanlmam, hibir yetkisiz kiinin bu dokmanlar grmelerine msaade edil memitir. " 5 . Olay yerinde aksi bir tesadf eseri antamda bulunan dokmanlarn hibirisi Trkiye'nin gvenlii asndan gizli kal mas gerekli bilgileri ihtiva etmemektedir. Hepsi herkes tarafn dan bilinen ve basnda yaymlanm bilgileri kapsamaktadr. " 6 . Temas ettiim kiiler, esasen resmen birlikte alamz kimselerdir. Kendileri ile grmem srasnda onlara her hangi bir bilgi verilmemitir. "Btn bu hususlar, iddia edilen suu ilemediimi gster mektedir. "Anayasa'mzn yksek yarg organlarna vermi bulundu u zayfn kuvvediye, ferdin devlete kar haklannn korunmas, grev ve yetkilerinin kullanlarak, haksz yere drldm maduriyetten beni sadece yksek mahkemenizin kurtarabilece ine inanyor ve tahliye edilmemi talep ediyorum." Savaman, casusluk ve vatana ihanet sularn reddetti, an cak mahkeme 16 yl hapisle cezalandnlmasna karar verdi. Savaman'n savunular manta uygun grlebilirdi. CIA, iimizdeydi, biliyorduk. CIA, MT'le "ok yakn 'dost' ilikiler" iindeydi, biliyorduk. MT'in ClA'ya her trl bilgiyi aktard n, iki servis arasndaki ilidl ilikiyi -uzun yllar dileri ba kanl yapanlar bile aka sylyordu- biliyorduk. Mantk, Savaman'a hak verir gibiydi, ama gerek byle miydi?
338

Ama, ana bir nokta anmsanmalyd: CIA, MT'le i ieydi, ancak CIA'nn "ok ilgilenecei baz belgeler," rnein KGB M T ilikisini gsteren yazlar M T vermeyebilirdi. Sovyet-Trkiye yaknlamasn ieren bilgiler CIA'dan saklanabilirdi. Ola ki M T kimi bilgileri saklayabilirdi. CIA niin bir "kstebek" yaratmasrid?

Bir aratrma
Nisan 1988'de bir gn... ... Bir gn darbelerle gizli servislerin ilikilerini incelemeye, saptayabildiim lde bilgi derlemeye karar verdiimde, Sava man olayn yukardaki mannk erevesinde ele alp aranrmaya giritim. Savaman ortalkta yoktu. stanbul'da oturduu, hatta ABD'ye yerletiinden sz ediliyordu. Savunma avukadar deer li kaynakt. Kzlay'daki ihanlarndan birinde Savaman'n avu kadar Mnir Tfekiba ile Sreyya Uysal'n brosunda, ara dklarm bulabilirdim. Avukatlarda "Savaman dosyas"yla ilgili iddianameyle ek li belgeler olabilirdi. Savaman'la avukadarn savunma metni, ok nceden dosyalarnda vard. 1978'lerde "posta ile" gnde rilmiti. Mnir Tfekiba, grme isteimi -telefonda bir neden sylemediimden, hakl olarak- baka trl yorumlama. Cum huriyette alanlar tanyor, seviyordu. Bana alan bir davada avukatlm almam isteyeceimi sanma. "Hayr," dedim Tfekiba'ya: "Savaman dosyasn ince lemek istiyorum." Kalkt, masasna gitti, bir defter getirdi. Bir fihrist. elik dolaplarda saklad sdendii btn davalar, mvekkillerinin
339

adlaryla harf srasna gre yazlyd. "Bakn," dedi. Baktm. Savaman davas, dosya numa ras: 56. Elimin altndayd dosya.

mu, adli bir hata diye niteledii olayn yeniden ele alnmasna almt. O srada Deniz Kuvvederi Komutanl'nda ikinci ko mutan konumunda olan eski kuvvet komutan, eski senatr -emekli- Oramiral Hilmi Frat'n eiyle Savaman akrabayd. Ona gitti. , Amiral Frat, Ecevit'in MT'in bana getirdii emekli Or

Aklamalar iyi de, ya sonra?..


Tfekiba aklamalar yapt: ddianamenin hazrlanmasnda M T Hukuk Dairesi Bakan -Trke'in akrabas- ahap Homri almt. Biri MT'ten be kiilik bilirkiiye gidilmi, ancak yeni belgeler ve bilgilere s ra gelince, ikinci kez bilirkii heyeti kabul edilmemiti. stihbarat dairesi bakan, General Necip Yusufolu idi. Yardmcs Sava man, nc adamd MT'te. Tfekiba'na gre, Savaman tipi davalara "ajan harcama s" deniyordu. Savaman hakkndaki savlar ve sonular sralad: 1. Suriye Genelkurmay Bakan'nn gezisinde A B D lehine bilgileri verdii iin bir yl yemiti. 2. Kbrs'taki Trk askeri varln ve ekonomik durumu aklayan bilgi ve belgeleri CIA'ya vermekten 15 yl. 3. Odasndaki masann gznde ilgili yerden alp iade et mesi gereken "kozmik" bilgileri dar karmt. Bunlann bazlan Ege'deki askeri trmanla ilgili "ok gizli" Genelkurmay bil gileriydi. Tfekiba'nn yorumuna gre, demokratik solun gelitii ortamda "Trkiye'de sol iktidar olamayacan" sergilemek iin Savaman, mahkemeye srklenmiti. Tfekiba, 1970-74 arasnda Genelkurmay Hukuk Daire si bakanyd. " A B D ile MT'in i ielii bilinirken A B D lehine casusluk iddiasna akl erdirememiti." Dava sonulandktan sonra da kimi giriimlerde bulun34o

general Adnan Ersz' arad. Ersz'le Tfekiba Ankara Orduevi'nde bulutu. Tfekiba dosyay anlatt. MT Mstean Ersz, "Sizi aranm," dedi, ayrldlar. M T Mstear Ersz "bir daha aramad!" Tfekiba'nn tand kimi komutanlar -rnein Necip Yusufolu- Tfekiba'nn brosuna kadar gelmiler ve Savaman' sulamlard. Ortak istek: "Brak bu dosyann peini!" Savaman ise, avukadann direnli sorularyla karlam. Ancak "tutuklandktan sonra Bahelievler'de sorguevine gtrl dn, ikence grdn ve 'itirafa' zorlandn, sorgucularn her istediini" yazdn sylyormu. Avukadarna, "Eer bata istediklerini yapmasaydm 10-15 gn sonra yapnracaklard. Bilirdim yntemlerini. O nedenle sy ledim istediklerini," diyormu. Tfekiba'nn anlattna gre: Basknda 1.000 dolar bulunmu, bir de paralara ilitirilen "yapanz hizmeder karl" yazl pusula. Savaman ise, para nn baskn srasnda M T ekibince antasna konduunu ne s ryormu. O gne dek toplam 2.500 dolar alm CIA'dan. Tank gstermek iin Williams' aramlar. Olaydan sonra yitmi. "Ne varl kabul ediliyordu, ne de gittii," diyor Tfeki ba. Ama MT'teki belgeler Williams'n CIA adna MT'le 'irribat kurduunu' gsteriyor. "Savaman ile ilgili giriimler 1980'den sonra srd," di yor Tfekiba. 12 Eyll'den sonra Savaman'n aklanmasn ' salamak iin yeniden muhakeme edilmesi amacyla Milli G34i

venlik Konseyi Genel Sekreteri Haydar Salnk'a bavurulmu. "zel bir aftan" sz edilmi. Tfekiba'na gre, "zel aff kabul etmek, affa snmak suu kabul etmek olacandan reddet mi"ler. Savaman, zmit Cezaevi'nde yatm. 1985-86'da meruten tahliye edilmi.

"Bu bir muamma," dedi. Yzne baktm. Kukuyu paylayorduk: Gizli bir el dosya y gizlice yok etmiti. Muamma=bilmece=giz! szck, 8 Nisan 1988 gn saat 16:00'da Kzlay Soy sal Han'daki 114 numaral brodan karken kafamda dans edi yordu.

"Yok oldu!"
"Dosya elimin altnda," diye dnyordum. Bir yandan da, Tfekiba'nn verdii bilgileri not ediyor dum. Fihristi yine uzam, "Bakn," dedi. Baktm. Savaman dava s, dosya numaras: 56. Elimi uzatsam alacaktm. Alamadm. Tfekibai; "Dosya yok oldu," dedi. "Dosya yok mu oldu?" diye sordum. Hayreder iinde ku kuyla. "Evet, yok oldu dosya," dedi Tfekiba, "kocaman kla sr yok ortada. Belki ortam Sreyya Uysal'dadr diye ona sor dum. Uysal da dosyaya ne olduunu bilmiyordu." Tfekiba, kukularm sezmi gibi; "Bakn," dedi, "eer dosyay Sabahattin Savaman istemi olsa ve ben ona verseydim, fihristte yanna, 'S.S.'ye verildi,' diye not derdim. Bakn, mvekkillere verilen her dosya iin fihrist te byle not var." Tfekiba, Savamana haberi yokken vermitir belki, di ye Uysal' yine sktrm. Uysal, olu pilot, kanserden yitirmi, ok geiriyor o sralar, "Anmsamyorum," diyormu. Uysal'la yazhaneyi birlikte aramlar, hibir iz bulamam lar. Kapya kadar geldi Tfekiba, her adan nezaket gsteri yordu, yardmc olmay istedii akt:
342

343

hiptirler. Bazen bir delil fabrikas gibi alnklan olur. Ellerinde

Servise dair

bu delilleri yapabilecek her trl teknik ve parasal olanaklar mev cut olduu gibi, yeterli zamanlan da vardr. Teyp bandarnn monte edilmesinden fotomontaj yaplmasna, hedef ahsn gizli ce evine girip delil olabilecek unsurlar yerletirilmesine, olay ye rinde bulunmu gibi birok delil fotoraflar ekilmesine kadar

Sabahattin Savaman ve avukatlar 19 ubat 1977 gn sa vunmalarn yapnlar. Baskn olaynn stnden iki ay bile gememiti. CIA ajan olmakla sulanmasn MT bnyesindeki "ma kam ve menfaat anarisine" balayarak kendini savunan Savaman'm kimi aklamalar, hem MT'in hem de CIA-MT ibir liinin zerine rten perdeyi kaldnyor. Kimi yerde bu aklamalar "kii savunmasnn gerektirdii eler" olarak nitelenebilir. Ama ilgin: "MT'in operasyon elemanlar 644 sayl kanunun MT'e vermi olduu gizli faaliyederde bulunma yetkisini istedikleri za man kendi istedikleri istikamette rahadkla kullanabilmektedir ler. nk; "a. Faaliyederini gizlilik perdesi arkasnda yrtebildikleri iin hedef ahslan tamamen ahitsiz ve savunmasz brakabil mekte, bunu salamaya da ok nem vermektedirler. Hedefi ken di arzu ettikleri yer ve zamanda bulunduruncaya kadar almak ta, ahitsiz kendini mdafaa edebilecek aralardan yoksun hale getirip kendilerinden birok personelin bulunduu durumlar meydana getirerek olay sadece kendilerinden kiilerin ifadeleriy le ahidendirmeye almaktadrlar. Olay yerinde bir ekip halin de bulunmakta, birbirlerine hiyerarik ynden maa, izin, tahsi sat ve sicil gibi kiisel menfaaderle bal bu ekip personeli, rahat lkla amirlerinin istedikleri gibi ahidik yapabilmektedirler. "b. Bu operasyon elemanlar, hedef ahs aleyhinde kulla nlmak zere her trl delilleri tertipleyebilmek imknlarna sa344

eidi teknikler kullanmaktadrlar. "c. Hedef ahs kendi gizli sorgu yerlerinde istedikleri planla ra uygun olarak konuturup, ellerine verdikleri yazl metinleri, kendi ifadesi imi gibi okutturarak teybe kaydetmekte ve hedef a hslara kendi el yazs ile istedikleri ifadeleri yazdrabilmektedirler... "... Hibir devlet yetkilisinin girmesine izin verilmeyen sor gu yerlerinde en iptidaisinden en modernine kadar ikence alet leri mevcuttur... "... Bu metodarn uygulamalar 12 Mart olaylarnda ok g rlmtr. Birok misalleri mevcuttur..." Tabii Savaman, bu yntemlerin uygulandn ancak ken dini savunurken sylyor.

likilere rnekler
O tarihlerde "Etiyopyal bir mlteci" ile Sovyet subay Topalov'un Trkiye'ye ka olaylanna deinerek M T ve teki giz li servisler arasndaki ibirliine rnekler veriyor: " M T esas itibariyle genel olarak bu tip mltecileri ya Al man servisine ya da Amerikan servisine teslim eder. Onlar da bunlar kendi lkelerine gndererek istihbarat ve sorgu ilemini yaparlar. Nitekim 1977 yl iinde Erzurum blgesinde Sovyet Rusya'dan iltica eden Rus stemeni Topalov, bizde sorgusu ya pldktan sonra, evvela Ankara'da Alman servisine teslim edil mek istendi, sorgu raporlan onlara verildi. Alman servisi Topa345

lov'u kabul etmek istemeyince sorgu raporlar Amerikan servisi ne verildi. Amerikan servisi Topalov'u kabul etmek istedi ve on lara teslim edildi."

lesi iin eidi zamanlarda resmen bulutum. Bu hususu MT de dorulamaktad r. "

CIA'nm Her ey bilinerek


Savaman'a gre: "Williams, bir CIA 'ajan' deildir. Williams, Amerikan s tihbarat Servisinin (CIA) Trkiye'deki heyetinin bakan yardmcsdr. CIA'nn Trkiye'de M T ile ibirlii yapan, 20 kiinin zerinde eidi personeli bulunmakta ve bu personel M T ile muhtelif alanlarda ibirlii yapmaktadr ve ayn zamanda MT'e yardm ederek M T ile mterek operasyonlar yrtmektedir. MT, 1950 yllanndan itibaren CIA ile esasen i ie almakta dr. MT'in kullanm olduu btn teknik aralar CIA tarafn dan temin edilmi, birok M T personeli CIA'dan kurs grm, M T okulu CIA tarafndan kurulmutur. Yllarca M T persone li, bir CIA personeli gibi yurtiinde ve yurtdnda CIA hesab na alm, CIA'ya hizmet etmitir. "Williams, byle kalabalk bir CIA istihbarat grubunun CENTO'da alan bir Amerikan diploman olarak grnr. Bu durum MT'e bilinmektedir. "Ben Williams'i, MT'ten gizli olarak tanm deilim. Wil liams dier yksek seviyeli personeline olduu gibi bana da res men M T tarafndan tantlmtr ve Austos 1977 tarihinde kendisine Marmara Kk'nde (Gazi Orman ifdii'ndeki Ata trk'e ait bu kk, MT'e verilmi, kkn evresi yksek tel r glerle evrilmiti. Bahede kimsenin ieri szmamas, hatta yak lamamas iin kurt kpekleri gezerdi) verilen bir kokteyl ile tannrma resmiyet kesbetmitir. "Bu tarihten sonra da ben Williams ile istihbarat mbade346

"kstebek"e gereksinimi neden olmazm!

Savamann sylediklerinden yola karak: "... Williams'in -baka adlardaki teki CIA elemanlar nn- gizli istihbarat yapmaya ihtiyac yoktur. Zira: " 1 . Williams her zaman M T ile beraber alan bir grubun banda olarak onlardan elde ettikleri bilgileri almakta ve MT'in st dzeydeki personeli ile yapm olduu ibirlii ve temas so nucu her trl bilgiyi elde edebilmektedir. (Bugn deien ne olabilir?) "2. M T esasen CIA ile yaplan anlama gerei mterek operasyonlarda elde edilen bilgilerin birer kopyasn haber ve is tihbarat raporu halinde Williams'in (tabii imdi kim varsa onun) banda bulunduu ofise en ksa zamanda vermektedir. " 3 . Teknik operasyonlar esasen beraber yrtlmekte ve el de edilen bilgilerin birer kopyas Williams'in (imdiki CIA istas yon efi kimse onun) eline gemektedir. " 4 . Bunlarn dnda Trkiye ile ilgili bilgilere de Willi ams'n (bugnk istasyon efinin) ihtiyac yoktur. nk Ame rikan Sefareti'nin ilgili personeli bu bilgileri almaktadr. " 5 . Braknz btn bunlan, Amerika Birleik Devlederi'nin Trkiye hakknda bilgi toplamak iin ClA'y kullanmaya ihtiyac var mdr? "a. TSK'nn NATO'ya dahil btn kuvvederi hakknda NATO kanal ile en kk teferruanna kadar her eyi bilmekte dir. Trk Deniz ve Hava Kuvvederi'nin tmnn, Kara Kuvvetleri'nin sadece karargh ve baz eitim birlikleri hari, hepsinin
347

NATO'ya dahil olduu hatrlanrsa, bu imknn genilii zerin de kolaylkla hkme varlabilir. "b. Savunma andamalanmz gereince, savunma ihtiyala rmzla ilgili her trl bilgiyi elde edebilmektedirler. "c. I M F ve Dnya Bankas'na verilmesi gerekli raporlar, bu teekkllerin Trkiye'de tetkikler yapan uzmanlar vastas ile her trl kritik bilgileri renebilmektedirler. "d. Bunlarn dnda, Jusmat Northeast Karargh, Deniz Kuvveden Komutanl iindedir. Jusmat irtibat heyeti Genelkur mayn iindedir. Esenboa'da, Mrtet'te, ncirlik'te Amerikan Ha va Kuvvederi birlik ve tesisleri Trk Hava Kuvvederi ile i iedir. "Trkiye'de mevcut 26 Amerikan ss, btn Trkiye y zeyine yaylm bulunmaktadr. NATO'ya ait tesisleri ile beraber Trkiye'de 10 bine yakn Amerikal bulunmaktadr. Bunlardan her biri en az iki kii tamsa 20 bin Trk ile temas etmeleri her zaman mmkndr. "e. Btn bunlarn dnda Trkiye'deki Amerikan irket lerinin de gayet geni muhideri vardr. "f. Trkiye'nin askeri haritalar dahi Amerikallarla mte rek yaplmakta, mterek usuller kullanlmaktadr." Savaman'n "iimizdeki CIA ve Amerika" ile ilgili yukardaki irdelemeleri kukusuz dn ve bugn iin geerliydi. Ne var ki, bu denli i ielie karn bir lkenin "kendine zg ok gizli kimi belgeleri" de olabileceini gz nnde tutmak gerekiyor. Hiram Abas'a, Savaman olay sorulduunda bir CIA aja n olduundan kuku duyulmayacan yineliyor. Amerikallar la ibirlii yapnn kandamak iin "dzenlenen 'yalan belgele rin' hepsinin CIA'nn ilgisini ekecek konulardan olduunu, MT'in KGB ile ibirlii yapacan gsteren belge, ya da Sava man'n istedii dzmece Sovyet anlamasnn antasndan k masn belirgin kandar olarak" gsteriyor. Nitekim Savaman da "MT'in... mahkemenin sormas

zerine... baz dokmanlardaki bilgilerin 'dezenformasyon' ma hiyetinde bilgiler olduunu, yani doru bilgiler olmadn teyit ettiini..." sylyor. Abas ise, "hatta dezenformasyon belgelerin bir ksmnn mahkemeye gnderilmediini" belirtiyor. Kukusuz savclk biliyordu. Ve: "Olay yerinde antada bulunan dokmanlar 'maalesef b yk bir talihsizlik ve pek aksi bir unutkanlk' sonucu olay yerine 'bilinmeden' gtrlmtr," diye savunma yapyordu. Duyarl belgeleri "bilinmeden" gtrmek, "maalesef byk bir talihsizlikten ve pek aksi bir unutkanlktan" sz etmek, nemli bir grevde, hem de istihbarann banda bulunan bir gizli servis insanna yakmyor. Daha dorusu doyurucu akla ma olmuyor.

likilere baka rnek


Savaman, hedef olarak Hiram Abas' semiti. MT'te ba na orap ren "cuntann banda" Abas' gryordu. "Abas iz gileri "ni vermesi asndan syledikleri ilgin gelebilir. "Hiram Abas, Odesa'da, Atina'da ve Beyrut'ta ayn ekilde yaplan mterek operasyonlar srasnda, o ehirlerde bulunan C I A ajanndan cret ve talimat alm, yalnz olarak ikili temaslar yapmnr." Aratrmalar Abas'n Odesa'da grev yapp yapmadn gstermiyor. Ancak Abas'n Batum'da -MT'le anlama gereiCIA'dan servisin ald paralarla alnn ortaya koyuyor. Hi ram Abas, Atina'da da bir sre alm. "Deifre" olunca, mer keze durumu bildirmi, bir gece yars oradan hemen uzaklannlm, hatta "kanlm." Gizlilik iinde yaayan bir dnyada neler oluyor? Suriye Ge-

nelkurmay Bakan Mustafa Tlas'n Moskova ziyareti ile ilgili bil giler, Fransz gizli servisinden MT'e geliyor. Fransz veriyor ve "MT'ten bu ziyarede ilgili bilgileri soruyor." MT, Savaman'n savn kabul etmiyor. Hangi bilgi gizlidir, ya da deildir tanma s aldnda Savaman, bu olay dayanak yaparak savunmasn da "ilikileri" anlanyor. "Bu bilgiler bizim tarafmzdan elde edilmi ve istihsal edil mi bilgiler deildir. Yabanc bir istihbarat servisinin yine yaban c lke hakkndaki bilgileridir. Bu nevi bilgileri, hatta bundan ok daha gizli ve ok gizli gizlilik dereceli bilgileri MT 'normal' olarak her zaman CIA'ya, ngiliz, Fransz, talyan, ran ve srail servislerine verir... "... Mterek operasyon yaplan Alman, ngiliz ve Amerikan servislerine verilen haberler evvela o servislere 'doruca' verilir. 'Sonra' kymedendirme iin istihbarat bakanlna gnderilir..."

teyller tertiplenir, birlikte ikili, mzikli gazinolar dahil her tr l elence yerlerine gidilir', yani yabanc istihbarat servisinin elemanlar ile yalnz olarak da temas edilir."

Temsilcilikler
MT'in ran'da, srail'de ve Almanya'da bu lkelerin tem silcileri ile ibirlii yapan personeli vardr. Bu personel daima nezdinde bulunduu yabanc lke temsilcisi ile yalnz olarak te mas eder... Tahran'da ran servisi nezdinde T D , NK, OB ve ben er yl kaldk. srail servisi nezdinde KA ve HG kaldlar. M T kendine has alma ekli olan bir kurumdur. Yksek dzeydeki personeli, ibirlii yapt istihbarat servisi personeli ile daima temas etmitir ve etmektedir... MT'in elinde bir bulumada neler grld ve ne ya pldn tespit edebilecek eidi imknlar ve aralar mevcuttur..."

"l" en akrak toplantlar


"MT'in yabanc servislere bilgi vermesi bunlarla da kalma maktadr. birlii yaplan yabanc servislerle bu arada ran, sra il servisi ile 'periyodik' olarak l mzakereler yaplr. eidi se viyelerde M T mensuplar bu servis personeli ile grr. Bu g rmelerde Trkiye'deki solcu faaliyeder, ykc faaliyeder, anar ik durumlar zerinde ikili ve l grmeler yaplr. "Alman servisi ile her ayda bir yine Mnih'te ve Anka ra'da istihbarat teatisi temaslan yaplr ve bu temaslarda btn dnya devlederi hakknda elde edilmi olan haberlere istinaden hazrlanm bulunan muharebe istihbarao, stratejik istihbarat, ekonomik-sosyal ve siyasi istihbarat raporlan onlara verilir, bu raporlar zerinde mzakereler yaplr. "Bu temaslar srasnda sosyal faaliyetler de yaplr, 'kok35

Bir yazgnn balangc


Gnmzdeki geerli deyimle 1977'deki "kstebek" olayn dan sonra MT'te hangi gelimeler gzlendi? M T Mstean Hamza Grg Paa, CIA ve ngiliz gizli servisine "ac ve ar birer mektup" yazp gnderdi. CIA Bakan'ndan zr dileyen bir yant geldi. Hatay ka bul ediyorlard. CIA "Dost ve mttefik bir lkenin dost servisin de 'operasyona' girimeyi hatal buluyordu." "Dost servis" sipe rine giren klasik "teselli mektubuydu." Oysa, CIA "kstebek" numaralarn srdrecekti. stanbul'da A B D Konsolosu CIA elemanna Turan alar'n "bilgi" verdii saptanacakn. MT'te alanlar A B D Bakan'ndan da ayn izgide bir mektup geldii351

ni "duymulard," ama bilgi kesin deildi. Daha baka bir "ey" kesinlik kazanacakn. Savaman olay, M T bnyesindeki "klik anmalan"nn belirgin biimde su stne kmasna yol an. Emekli olduktan sonra nl Kemal Horzum'un yannda a lmaya balayan Mstear Yardmcs Mustafa Arda, Hiram Abas'n MT'ten ayrlmasn nerdi. Bunlar Savaman olayna MT'te baka baka bakldn gsteren gelimelerdi. "Merkez den" uzaklatrlan Abas, Ankara MT blge bakanlna atand. Hiram Abas-Nuri Gnde zdamas, burada noktalanmayacakn. 1980'den sonra yine sahneye girecekti. Yeni blmde ayrntlann greceiz. Abas, 11 Eyll 1980'de MT'ten ayrlmak istedi. 12 Eyll darbesi geldi. Bir s re daha - ay- serviste kalmas istendi. Kald, sonra aynlp s tanbul'a yerleti. adam Halit Narin'in bir irketinde ynetim kurulu yesi oldu. Bir eit "gvenlik sorumlusu" grevi yapu. Sonra tekrar sahneye girdi. Nuri Gnde-Hiram Abas ekimesi, Abas'n 1986'da M T mstear yardmclna atanaca haberinin duyulmasyla yeniden canland. nl M T raporunda yeniden biimlendi ve "dramatik bi imde sonuland." Gnde-Abas ve buna benzer kiisel davranlarla rlen uzun bir yk, canl ve arpc renklerle sslenerek gizli servis MT'i kamuoyunun nne karacako. Hibir dnemde servis bu denli btn plaklyla gzler nne serilmemiti. Mehmet Eymr'n yazd ve MT raporu diye nlenerek yllar boyu srecek ykde ubat 1988 ncesi gnlerde MT'te geen ve ubat 1988'den sonraki aylara uzanan olaylar bir zinci rin halkalan gibi birbirini kovalayacakn. Ama, ne olaylar?
352

uradan buradan bir tartma

7 Temmuz 1966 gn, Tabii Senatr Haydar Tunkanat, Cumhuriyet Senatosu'nda gndem d konuma yapmak iin sz aldnda, Trk siyasal yaamn gnlerce oyalayacak bir ko numa yapacan, Milli Birlik Grubu dnda hemen hi kimse bilmiyordu. Tunkanat'n anlattna gre, "Bir gn Milli Birlik Grubu'nun dinlenme odasndan karken kapda, grup bakan emekli Orgeneral Fahri zdilek ve Tabii Senatr Mehmet Ozgne'le karlamt. zgne yle diyordu: '"Paa'm, ben bunlan incelemedim, iinde nemli bir ey yok!' diyerek zdilek Paa'ya bir zarf uzatma. Tunkanat me rak nedeniyle; "'Paa'm unlar bir de ben grebilir miyim?' demi, Paa' nn uzatn zarf alma. Zarfn zerindeki adres yleydi: "Sayn Fahri zdilek - Cumhuriyet Senatosu - ehir "Zarfin ii: ok gizli, Ankara, 1 4 / 0 6 / 1 9 6 6 " M B K Grubu Bakanlna "'Sayn Bakan...' diye balyor ve belgeleri Cumhurbakan'na da yolladn bildiriyordu. Zarfn iinde ngilizce yazlm ok gizli damgal belgeler vard." Tunkanat'n anlaamlanna dayanarak, yknn yle ge litiini gryoruz: O gece tm belgeleri Trkeye evirdi. Ertesi gn, M B G toplansnda sz alarak durumu aklad. Grup belgelerin ne mini kavrayarak nce, belgelerin evirisinde bir hata varsa onlann dzeltilmesini, sonra belge zerindeki imzann asl ile kar353

laanlmasn, en sonra da Cumhurbakan Cevdet Sunayla g rlerek, onlarn da bu belgelerle ilgili olarak neler yapmay d ndklerinin ya da yapaklarnn renilmesini ve sonulan al nncaya kadar konunun gizli tutulmasn karara balad. Cumhurbakan megul olduu iin, Tunkanat, Genel Sekreter Cihat Alpan Paa ile grt ve durumu konutular. Belgelerin onlara da geldiini, henz zerinde bir ilem yaplma dn rendi. Alpan Paa'ya, bunlann ok nemli belgeler ol duunu, imzann sahte ya da gerek olduunun Cumhurbakanl'nca kolayca ortaya karlabileceklerini hatrlatt, "Siz 15 gn iinde bir sonu alrsanz ltfen bize de haber veriniz. Biz 15 gn iinde hazrlklanmz bitirmi olacaz," dedi. Tunkanat, belgeleri Senato'da aklayacaklarn syleyerek Kk'ten ayrld. "En nemli sorun, belgedeki imzayla, Trk ma kamlarnda bulunan imzasnn bulunup karlatrlmas ve bir uzman tarafndan birbirine uyup uymadnn saptanmasyd. Bu da sresi iinde tamamland ve geriye sayma ilemi balad." 7 Temmuz 1966, aklama gnyd. Cumhurbakanl Genel Sekreteri'yle yaplan, "temaslarda belgelerle ilgili herhangi bir gelime olmad renilince, gndem d bir konuma ile belgeler Senato'da, Tunkanat tarafndan akland." Tunkanat, "Her Trkn ulusal onurunu ve gururunu de rinden yaralayacak, ok ac, fakat gerek bir durumu aklayan baz belgeleri gzler nne sermek" iin sz aldn belirtiyor; "iilerimize kar tertiplenen planl mdahaleleri ve bunlar la ibirliinde bulunan yerli komplocularla, yabanc diplomadann imzal belgeleri ile, bunun yrtlme mekanizmasn aa vu racak belgeleri, yce Senato'nun ve Trk kamuoyunun takdirleri ne sunmak bizim iin yaplmas zorunlu bir grevdir," diyordu. "Milletimizi d karlarn kirli ve kanl oyunlanna sahne olan dier baz lkelerle bir tutmaya yeltenen d evrelerin ve onlarla ibirliinde bulunan yerli ortaklarnn planlarn aa
35*

vuran bu belgeleri" Tunkanat, krsden okuyordu. "ok gizli" belgelerden birincisi, bir Trk tarafndan, EM kodu kullanan Amerikal bir CLA subayna 28 Aralk 1965 tari hinde verilen rapor, ikincisi, ilk elde etkisiz braklmas istenen 50 kiilik bir listeydi. ncs ise, EM kod ad kullanan Amerikal'nn, Ankara'daki Amerikan Askeri Ataesi Albay Dickson'a yazm olduu 5 Ocak 1966 tarihli "ok gizli" ibareli mektuptu. Srasyla, birinci belgenin metni: "Seimlerden sonra ortaya kan ve sizi ilgilendiren baz glkler aadaki koullann bir sonucudur: " 1. Dier baz hususlarla birlikte 27 Mays hkmet darbe si, ekonomik sorunlar, i ve d politikada muhalefede olan cid di gr ayrlmz byk glklere neden olmaktadr. Mehur af ve seim yasasnn deitirilmesi ile ilgili sorunlar bize kar bir birlemenin mmkn olduunun belirtileridir. "'etin ceviz' beklendii zere, eskiden yapn gibi 'Ata trk'n ulusal politikas' ikili anlamalar, sler ve benzeri can s kc sorunlan tekrar ortaya atmaya alarak hkmete kar ent rika ve saldrlarn artrmaktadr. "Bu nedenle, herkes mttefiktir ki; bu tehlike, muhalefetin yava yava paralanmasn, sol ve solcu eilimlerin benzeri bir birlik yaratmalarn nlemek ve arzu edilmeyen sonulanyla bir likte boulmasn tahrik eder ve hatta bizi buna zorlar. "Dier yandan ok etkili, tarafszlatrma (Neutralisation) abalannn daha baar ile uygulanmasnn mterek gayrederle salanmas gerekli grlmektedir (iliik listenin bu maksada yar dmc olaca kabul edilmektedir). " 2 . Tartlmaz bir gerektir ki; lkenin politik hayaonda ordu her zaman rejimin istikrarn tayin eden, birinci derecede nemli bir faktr olmutur. Hkmet darbesinden sonra binler ce subayn ordudan kanlmas bizim askeri evreler iindeki et355

kinliimizi ciddi surette azaltmtr. "Mevcut subaylann byk ounluunun reform psikozu nun etkisi alanda, inn'nn kr krne hayranlar ve Adalet Partisi'ne dman olular rejim iin potansiyel bir tehlike an eder. Seimlerden hemen sonra mevcut durumu deitirmeyecek gibi grnmek iin ordunun politik hayaca mdahaleden kan mas hususunda, General Tansel'in emrinde verilen teminat her ne kadar lehte ise de, hkmet iin bir garanti tekil etmez. "Ayn zamanda, btn devlet cihaz maalesef muhalefete bal kimselerin elindedir. Muhalefet bu koullan abartp ve spekle ederek hkmetin ordu tarafndan desteklenmedii ve devlet cihaznn dengesiz, tutarsz ve hkmetin politikasnn kararsz olduu izlenimini yaratmay amalamaktadr. Bu du rumdan kurtulmak iin izlenecek politikann, emir ve kuman dann tekrar kurulmas, devlet mekanizmasnn, muhalefet ta raftar elemanlardan temizlenmesi ve NRP'nin alederi olan ba z hasm kurulularn zararsz hale getirilmesi olduuna herkes inanmar. "Buna bal olarak, baz hkmet tedbirlerinin hazrlanma sna ve uygulanmasna paralel olarak, rejime sadk olmayan dev let memurlan ve subaylardan en tehlikelileri, bir program dahi linde tasfiye edilmek zere saptanmaktadr. imdiye kadar yapl m olan deiikliklere kar gsterilen tepki muhalefetin zayfl nn bir gstergesi olarak deerlendirilmektedir. "Kukusuz, sizin de bildiiniz gibi, bu politika ve yukarda bildirilen tasarruflar ok nce, Mr. M.P. tarafndan teklif edilen gvenlik tedbirleri ile uyum halindedir. " 3 . 27 Mays'n getirdii Anayasa'nn baz maddeleri, tabii senatrlk messesesi ve benzeri dier sorunlar gibi, yasal siste min baz hukuki ayknlklannin dzeltilmesi, usul ve imknlar da, rejimin gelecekteki gvenliini garanti edecek bir tedbir ola rak dnlmektedir. Benim soruturma ve iskandillerimin so356

nucu olarak ikili anlamalar ve lser problemlerini yle sapta dm. Amerika ve NATO ile birlik olmamz gereini haardan karmayarak; ki, bu karlkl anlamalar olmadan mmkn deil dir, halen mevcut durumu etkilemeyecek baz deiiklikleri kabu le istekli durumunuz yapc olarak kabul ediliyor. Dier yandan bu muhalefete de uygun gelmi olacakor. "4. Cumhurbakam'nm bozulan salnn yeni problemle re neden olaca akar. Tedavi fikri hl taralmaktadr. "Eer durum yeni bir cumhurbakan seilmesini zorunlu klarsa, genel kanaate gre bugnk koullar alanda en uygun olan Bay Urgpl'dr. "Geri ordu komutanl bizim lkedeki gerek etkimizi ka bule balamtr ama, askerler adna baz mdahalelerde bulu nulmas gzden uzak tutulmamaldr." kinci belgenin metni: (Etkisiz hale getirilmesi istenenlerin listesi.) " 1 . Kemal Satr 2. Turhan Feyziolu 3. Orhan ztrak 4. lhami Sancar 5. Blent Ecevit 6. Feridun Cemal Erkin 7. Lebit Yurdolu 8. Suphi Baykam 9. Orhan Kabibay 10. Orhan Erkanh 11. Selim Sarper 12. Hasan I k 1 3 . Stk Ulay 14. Cokun Krca 15. efik nan 16. Osman Koksal 17. Sadi Koa 18. Hs n zkan 19. Celal Erikan 20. Rafet lgenalp 2 1 : Refik Tulga 22. Cemal Tural 23. Necdet Uran 24. Fahri zdilek 25. Mucip Atakl 26. Nuri Arslanta 27. Ahmet Yldz 28. Mustafa Ok 29. Feridun Akkor 30. Numan Esin 31. Alparslan Trke 32. Rfat Baykal 33. Ahmet Tahtakh 34. Burhan Apaydn 35. Ahmet kr Esmer 36. Cihat Baban 37. Nadir Nadi 38. Fethi Naci 39. Ecvet Gresin 40. Refik Erduran 41. Mustafa Tazman 42. Erol Simavi 4 3 . Prof. Dr. Dervi Manizade 44. Prof. Bahri Sav c 45. Prof. Muammer Aksoy 46. Prof. Dr. Edip elik 47. Do. Dr. Osman N.Kotrk 48. Dr. Trkkaya Atav 49. Ahmet Gryz Ketenci 50. Ycel Aknc"
357

nc belgenin memi: "Sayn Albay Dickson, "Bu raporun nemi, yalnz kaynaka (ki kompetan grn yor) tahlil ve deerlendirmeleri kapsamasnda deil, ayn zaman da hkmet ve Adalet Partisi'nin yenmek zorunda olduu g lklere de k tutmasndadr. "Tekilanmzdaki adamlarmzn grevlerini ve durumdaki en son gelimeleri dikkate alnca, kanaatimce; biz alma yn temlerimizi gelitirmeli ve muhalefede ilikilerimizde daha l l ve holanacaktan bir davran gstermeliyiz. Hele subaylara kar bu hususta daha hassas olmalyz. "Bu notta belirttiim grlerin ilgili makamlann dikkaderine ulatrlacan mit eder, bu konudaki grlerinizi bana bildirirseniz mteekkir olacam. Sayglarmla, E. M."

Savclk soruturma amn. Tunkanat' -telefonla- anyor, o da gitmiyordu. ktidarla arasnda gider gitmez taramalan boyudanmt. Haydar Bey, etkisiz hale getirilmesi istenenlerin listesini aklaynca, A B D Elilii bunu da yadsd. Aklamay ilk gn vermeyen Hrriyet, -gazetenin manetinde o gn Bayar'n aff haberi vard- daha sonraki gnler tek stunluk haber lerle olay izlemeye almt. 14 Temmuz'da Bykeli Parker Hart, Dileri Bakan alayangil'e geldi, uzun sre konutu. ABD'nin Trk hkmetine belgeleri yadsyan bir rapor verdii renildi. Bu arada hkmetin, Trk uzmanlara belgeleri ince lettii de renildi. 18 Temmuz'da Hm'jet'in o tarihte tek sorumlu adam, patronlara kar her sorumluluu yklenen ve gazetenin yayn politikasn izen Genel Yayn Mdr Necati Zincirkran arad. Belge olay yeni bir aamaya girmiti. Belgelerle ilgili iki rapor dan sz edildiini, oysa A B D ve Trk uzmanlannn raporiann ya da ieriini gazetelerin bir trl ele geiremediini syledi. Haydar Bey olaynn yksn anlatacak, ayn zamanda iki rapo run ya tam metnini ya da zn ierecek bir haberi ertesi gne

Vay benim kse sakalm!


Tunkanat'n Senato'daki konumasndan sonra ortalk ka rt. CLA belgeleri "iimizdeki yabancnn marifederini" gsteri yorsa, daha nemli bir yan vard. ClA'ya Trkiye ile ilgili rapor lar, listeler verenin eski bir Demokrat Partili, ama o tarihte ikti dardaki AP'nin yneticilerinden biri olduu "sans" tartmay ok ynl hale getiriyordu. 8 Temmuz'da hemen btn gazeteler -Hrrryet'te yoktuolay geni lde yanstmt. ABD Bykelilii resmi szcs, belgeleri yadsyan bir aklama yapt. Bata basn, muhalefetten gelen "gerein ortaya kmas istekleri" ile i politika kaynar ka zana dnmt.

kadar hazrlayp vermemi istedi. Tam metin olanakszd. Ama olay batan beri -bir gazete cinin sorumlu grevi olarak- zaten izliyorduk. Alabildiimiz bil gileri geniletebilirsek, haberi verirdik. Necati, "Fakat metin ala mazsak, saptanan bilgileri madde madde haberde srala, arpc olur, bizim usul," dedi. Raporlarla ilgili bilgi, drt kiideydi. ki devlet bakan; Ci hat Bilgehan'la Rafet Sezgin ve alayangil ile Babakan Demirel. vnme pay karmaya altmz "zehabna" kaplmasn kimse, demokrasinin tm canll ile iledii o dnemde, iki b yk siyasal partinin -CHP ve AP'nin- nde giden kadrolanndaki herkesle ya partilerinde ya bizim broda ya da herhangi bir yerde sk sk buluur, grrdk. Her iki devlet bakanndan el-

deki ksd bilgileri soruya dntrp daha geni, birbirini ta marnlayan bilgiler almak iin saaderle urank. Klasik gazeteci yntemi: Bilgehan'dan alnan bilgileri Sezgin'le konuurken, Sezgin'den alnanlan Bilgehan' sknnrken soruya dntre rek raporlann zlerini yakalayabildik. alayangil bilgi vermez. Ama hi deilse sorarsan yalanlamaz. Demirel ise, tahminlerin tersine susar. Ona da sorular yneltirken, daha salkl bilgiler aklanmaz ya da salayamazsak bulabildiklerimizi haberletireceimizi syledik. 19 Temmuz'da haberi yazdk, 20 Temmuz 1966'da yaym land. Haberde olayn yksn anlatan blmlerden sonra, Tunkanat'n yllar sonra zerinde duraca blm uydu:

s birbirini tutmamaktadr. " 5 . Kopyadaki 'OK'un yazl tan, Amerikan usullerine ay krdr. " 6 . Bir evrakn havalesinde sadece bir ' O K ' ile imza ol maz. Havalenin ekilleri ve belirli tanlarn gsterecek nitelikle ri vardr. "Bykeli Parker Hart'n imzasn tayan ve zerinde 'sec ret' yani 'gizli' ibaresinin bulunduu bu raporlu mektubun son larnda, 'Birleik Devleder'in, hibir zaman ve hibir ekilde Trkiye'nin iilerine kanmad' kesinlikle ifade olunmakta, Amerika ile Trkiye arasndaki mnasebederin, 'Halktan halka deil, hkmederden hkmedere' tanzim olunduu sarahaten aklanmaktadr. Parker Hart, Dickson'un elilikte bulunan tat bik imzasnn bir asln da Dileri'ne sunmutur. Bu olaylar olurken, Dickson bir vapurdadr ve Amerika'ya doru yola k mtr."

Amerikan Elilii'nin Raporu


"... Birleik Amerika Devletleri Bykelisi Parker Hart, 14 Temmuz 1966 gn Dileri Bakan alayangil'e gelerek, tam saadik bir grme yapm, gazetelere getii gibi, 'Drt sayfalk bir raporu bu konunun teknik bilgisi' olarak vermitir. Bugne kadar aklanmayan rapor, Amerikan teknik uzmanla rnn vard sonular kapsamaktadr ve u noktalar belirt mektedir: " 1 . Amerikan Elilii'nde fotokopisi verilen evrakn asllan yoktur. Bu ynde bir ilem grlmemitir. " 2 . Kopyada 'ok gizli' anlamndaki 'top secret' sz dakti lo ile ve kk harflerle yazlmtr. Amerikan Elilii i bnye sindeki yazmalarda (top secret) daktilo ile deil, lastik damga ile vurulur. " 3 . Elilik bnyesinde alan bir Amerikal, stne bir res mi yaz yazarken asla ' E M ' gibi rumuz kullanamaz. Ayrca, bir Amerikal resmi bir yazmada, kopyalarda grld gibi bir ifa de kullanamaz. " 4 . Tetkikler sonucu, kopyalarda bulunan 'Dickson' imza
360

Trk

Uzmanlarn

Tespit

Ettikleri

"Hkmet, bu arada, temin ettii kopyalann hem metnini hem de Dickson'a ait olan imzann gerekliliini inceletmeye balamnr. ok gizli tutulan inceleme, 1 5 Temmuz 1966 gn sonulanm ve bir raporla durum, hkmete intikal etmitir. Bu incelemede, herhangi sahte bir imza ve vesikay tespite yarar l btn modern imknlar ve uzmanlar kullanlmtr. "Raporu iki ksmda grmek mmkndr. lk ksmda, EM'in yazd ve Dickson'un imzalad bildirilen vesika metni nin gerek olup olmad incelenmitir. Bu inceleme, eitli ara larla, bilhassa vesika metni olduundan daha kltlmek sure tiyle yaplmnr. Uzmanlarn imzal raporunda bu konuda var lan sonu udur:
361

"'mzal belgedeki kdn ve daktilo yazlarnn kltl m bulunmasna ramen, imzann, esas imza gibi normal ebat ta olduu grlyor.' "Vesikalarn daktilo yazlar kld halde, imza bir tr l ayn nispette klmeye yanamyor, denmek istenmektedir."

"Bu, kim adarsa adastn, kim padarsa padasn, ortaya kanlmaldr. Aynca, bu yle meseledir ki, resmi inceleme yapl dktan sonra, durum kimin aleyhinde olursa olsun, bunu hi kimse, hibir hkmet saklayamaz. Saklamak kudretinde de de ildir..." in iine -hele o srada- i siyaset girdi mi, nedense gaze teciye "haber szdrlr", ama atgzl kullananlarca gazetecinin abasna hi deer verilmezdi. yle de oldu. Dokundurmalar -bata Haydar Bey'den- geldi. Devlet Bakan Rafet Sezgin 21 Temmuz 1966 gn Senato'da konuya deinirken "gazetecinin yazd bilgilerin doruluuna raporlar hkmet aklaynca ka muoyunun karar vereceini" syledi. Konu Senato ve mecliste gnlerce tartld. Sonra baka olaylar geldi. Gndemdeki ilk sradan dt. Ancak hkmet Haydar Bey'in savcla gitmesini resmi yazyla Senato'dan iste medi ve aklayacan ilan ettii raporlar aklamad. 1966'dan 1987 sonlarna dein belgeler olay, CIA marifet leri dosyasnda bir yaprak olarak kald. Ta ki Haydar Bey, yapra n stndeki tozlan silkeleyip olay -bir baka amala- yeniden sahneye srnceye dek. Amerikan emperyalizmi ile CIA'nn yntemlerinden arak herkesin bildii, sradan kitaplarda geen bilgileri aktardktan sonra, sz 1966 belgelerine getirdi. Hrriyet'te kan haberimizi ele alarak, her iki raporun ze tini kaln izgilerle veren maddeleri bir bir irdeliyordu. Her mad deye kar grler sralyordu. Bir insann iini yakan konuda bir haberin maddeletirdii zeti ele alarak kar grler srala mas, kendine zg yandar ne srmesi doal hakkyd. Sonra s da vard. 1966'dan sonraki CIA yanls kimi yaymlar -rne in CIA kanallarndan ald bilgilerle kaln bir kitap yazan John Barron- Tunkanat'n KGB'nin hazrlayp nne srd "ya-

Vesikalar bir fotomontaj m?


"kinci ksmda Dickson imzasnn, elilik tarafndan veri lenle ayn olup olmad incelenmitir. Sonuta u vardr: "'Kopyadaki Dickson imzasnn, K ve N harfleriyle asl tat bik imzasnn K ve N harfleri birbirini tutmamaktadr.' "Raporda, imzayla ilgili dier nemli bir noktaya gelinerek yle denmektedir: "'Orijinal bir imza ile bir belgenin kanlm fotokopileri nin birletirilmesiyle fotomontaj dzenlenebileceinden, fotoko pi belgeleri tetkike esas alnamaz.' "Bylece, uzmanlar imzalarn daha dikkade ve kesin bir in celemeye tabi tutulabilmesi iin, vesikann 'aslndaki' imza ile el iliin verdii imzann karlannlmasn uygun grmlerdir."

Tunkanat Neden Savcla Gitmiyor?


"Tunkanat, 'Hkmet bu ii uyutmak, adaletin himayesi ne girip konuulmamasn salamak iin savcy harekete geiri yor,' gerekesiyle, savcla gitmemektedir. Savclk tezkerelerini braknz, Senato'ya Adalet Bakanl'nn yazd yazy da dikka te almamnr. Tunkanat'n kopyalan, varsa asllan savcya ver mesinden sonra ortaya kacak olan gerek neyse, milletin n ne 'resmi dille' serilmelidir.
362

lanc belgelerin oyununa geldiini" ilemiti. Bu trden "aldanlm ihtilalci ve siyaseti" savma kar kmak da doald. Her iki si de Haydar Bey'in sorunuydu.

beri yazanla, yaymlayan gazete de CIA ile ibirlii yapmt. Kah rolsn ajanlar, boynunuz kinisin ibirlikiler! stada bir de kant gerekmez mi? Bu manta gerekir. CIA uzman George Harris'in 1967'de yaymlanan Sarslan ittifak ki tabnda olaya deinirken, "Baz gazeteciler mektuplarda ciddi tek

Alis'in harikalar diyar


Kukusuz burada yllardr gncelliini koruyan nl o cuk yaptinn zetini verecek deiliz. Ne var ki, bu ykden esinlenerek "mantkszln harika diyarnda" kk bir gezinti yapabiliriz. 21 yl dnp tandktan sonra Haydar Bey, haberdeki eleri irdelerken yer yer Hrriyet'i ve beni "CIA ibirlikisi, Amerikallar hizmetimizle memnun edenler," diye suluyordu. Byle bir sulamay dsel bir mantn rn de olsa, ke mali ciddiyetle milyonlarca kez sahibine iade ederiz. Bylesi bir kurgu mant tanmlayacak, zengin Trkemizden, daha edde li szckler de her zaman bulunabilir. Gerekmez. birlikilik savn ne sren manna topluca gz atmak yeter de artar bile. A B D Bykelilii, Dileri'ne verdii drt sayfa tutannda olduu sylenen raporda belgelerle imzalann sahte olduunu sylemi miydi? Sylemiti! Hkmete verilen Trk uzmanlar raporunda belgelerin, imzalann sahtelii teknik kimi irdelemelerle yazlm myd? Ya zlmt! A B D raporu ile hkmetin hazrlatt uzman raporu kout eleri kapsyor mu? Kapsyordu. Demek ki, Trk hkmetiyle ABD, ibirlii iinde... Mademki, CIA'nn hazrlad A B D raporu ile Trk uzmanlann raporunu benimseyen hkmet ibirlii iinde, de mek, raporlann zetini "szdran" ya da zellikle "szdrlan" ha364

nik hatalar olduuna iaret ettiler," cmlesini bir gzel alrsn. Bu cmleyle ilgili dipnottaki " 2 0 Temmuz 1966 tarihli Hrri yet'te -bana ait- dokmanlardaki hatalan belki de en aynnnl bi imde akladm" cmlesini de aktardn m, kr varsaymlar pnii kandam olursun. Gelgelelim, son bir iki yldr gazetecileri "ajanlkla" sula mak moda. arm mannklara zg harikalar diyarnda gezen lere, nlerinde apka kardklar kimi yazarlara bulanrlan ko medi trnden amurdan ykleri anmsatsak m acaba? Yararlanan kar diye yine de bir iki noktaya ufaktan dei nelim. Zincirkran'la yllardr aynyz, o Gnaydnda yazyor. Ocak 1989'da neye yarayacan sylemeden Necati'ye o gnleri sordum. yky de anlattm, balad glmeye, -yaa kk ol masna karn bana olum der- "Bo ver olum," dedi, "devri ni, misyonunu kapamn. O tarihte yeni bir dnem balamn, ihtilalcilie soyunan da o kadar oktu ki." Ama ilk bata ilgi gstermedii, o eski yky anmsayarak; "Tabii," dedi Necati, "o zaman Hrriyet'in klasik yayn politika s uydu: Herkesin yazdna nem vermemek. Kideleri ilgilendi ren olaylara, Hrriyet okuruna hizmet veren yaymlara arlk ver mek. Hele adaynca es gemek. Gn gelir de patm yapan olayn yeni tarafn yakalarsak, manetten yeni olaym gibi vermek. Bil miyor gibi bana m soruyorsun?" Biliyorum da, gazeteci cemaatinden olmayan birine gazete ciliin gemi tarihini anlatmak zor. Ocak 1989'da alayangil'e de sordum: "O srada Tunkanat bir eyler sylyordu, bizimkiler de bir eyler. A B D Elisi gel365

di 'yalan dedi. Raporu verdi. 'Bundan sonra hkmetiniz ne d nrse dnsn,' dedi. tkn, gitti," dedi. Demirel'e gittim. Raporlar verse enlik olsun diye yaymla yacam. "Her ey ispatland o srada," dedi, sanki bin yl nce sini anmsatmm gibi. stelik, zaman ve dnem deimi, Tr kiye yeni oluumlardan geiyor, sen hl koyduum yerde d yorsun gibi bir davran sergilemez mi? Ne yapsam, ne etsem de Haydar Bey'e yararl olabilsem! 21 yl zerinde dnp, yeni bir eyler yazabilmesine yardmc ola bilmek iin u raporlarn tam metinlerini szdran nerede bul sam, kzgn yreine nasl serin sular serpsem? Eski bakanlarn, babakanlann yakalarna m yapsam? Yoksa John Barron'u bu lup bir gzel dayaktan m geirsem? Ya da kuruyan insaf pnan grl grl aksn diye gerekd itiraflarda m bulunsam? Dost lar ne yapsam ne etsem? Dosdardan arlarma yant gelmedi. Ne var ki, Cumhuri yet gibi -rnein CIA ile savamda- ilkelerine smsk bal bir gazetenin Genel Yayn Mdr Hasan Cemal'e resmi bir yaz gndermek grevimdi. 2 Kasm 1987'de grevi yerine getirdim, Hasan Cemal'e unu yazdm: "tenlikle sylyorum. Senin, ok deer verdiim dosdanmn bu savlar deil gerek kabul etmesi, en kk bir kuku duymas bile gazetedeki konumumla yakndan ilgilidir. Eer Cumhuriyet'te almasaydm gler geerdim. Ancak Cumhuri yetin ilkelerine ters denlerin sderine den grevi yapmalar gereini hep savundum. Ltfen en ksa zamanda dncelerini bana ilet" 1987 Kasm'ndan bu yana 14 ay geti. Hasan Cemal'den de yant alamadm. Onurlu bir gazetede, inandm yolda, onur la almay srdryorum. (Ocak 1989 itibariyle) Haydar Bey'in nemsenmez trmalaynn yks, ite bu kadar.
366

Biraz da letafet gerekmez mi? Mantkszln harika diyannda rakamlarla kk bir gezin ti yapmaya ne dersiniz?

7665 gn dnmek

ve

"evrekal"

Bir iki sayfaya sacak yky uzattk. Gzel gzel baladtk, vurduka tozdu. Biraz da "letafet" ge rekmiyor mu? Bana ve Hrriyet't ynelik sulamalar, olayn getii 1966'dan 21 yl sonra kda dklm, tarihi 1987. Tam 252 ay... Tam tamna 7665 gn sonra... Hrrret'teki haber ile ilgili irdeleme blmlerinde "ben den" alna 168 saar. Sulamalar ve analizler ise 256 sanrda geiyor. 256 saar sulama iin Tunkanat 7665 gn dnm, ta nm, yorumlar yapm, manak dizisi hazrlam. Yazmdaki bir saann 30'da birine bir gn dyor. Saate vursak 183.960 kacak, hesap daha uzayabilir. 21 yl bekledikten sonra, 21 yl nceki bir olay zerinde dnmek, ibirlikilik sulamalar bulmak ve de, istihbarat mannn alarmak iin tam 7665 gn! Mthi bir ey! Bakasnn ne harcdr, ne de yetenei! nl heykelora Rodin "Dnen Adam" heykelini acaba ka ylda, ka ayda ya da gnde yapa? Letafeti daha da srdrelim. Byklere gereklerden kay naklanan masallardan bir demet sunalm: "Darbeler, 'ku-de-ta'lar' yaayan" lkelerden birinden isteyenin inanaca istemeyenin inanmayaca bir yk...

367

Anlan yazdran drt


Eski "Director del la Polizia" nndeki nodan kandrd. Ad Hambre de Mar'd. Gerekten bir "hambre"ydi, evre sinde "erkek adam" diye tanmlanr, sevilirdi. Bir zamanlarn nemli polis mdr... Ama arnk yalanma. Bir keye ekilmi, olup biteni izle mekle yetiniyordu. Kendisine grkemli anlar ykleyen gnler den gemiti. Hambre de Mar, imdi anlarn yazyordu. Bir ihtilal, iki hkmet darbesi yaama. Her birinde polis mdr olarak g rev alm, daha dorusu almaya zorlanma. Avrupa ve Kuzey Amerika demokrasilerine hayrand. Fakat Gney Amerika'nn siyasal ve toplumsal yapsnda demokrasi kavram "darbeler de mokrasisi" ile yer deitirmiti. nk ordunun kendi yapa, hibir kurumdan geirmeden bir anayasa maddesine dntr d kurala gre, lkesinde "darbe yapma zgrl" vard. Bu zgrlk asla ksdanamazd, yaln demokrasi anlayna zt oldu u asla ne srlemezdi. Zaten yasalara darbe yapmann yasak land yazlsa ne olacaka, ne deieceka ki!.. Darbe yaplr, sonra daha ok Kuzey Amerika'daki by n basksyla seimlere geilir, bir sivil hkmet kurulur, ara dan bir sre geerdi. Bu arada "darbe yapma zgrlnn" ver dii gle, sivil hkmetin darbecilere, halka abuk sabuk gelen kimi eylemleri gzlenir ve... Bir lezeri (arak sabahn erken saaderi de beklenmiyordu) tanklar klalanndan kar, anayollar tutar, radyo ve televizyon binalann basar, hkmet yelerini toplar, parlamentoyu kapatrd. Hambre de Mar, alknd. Tanklann palet grltleri uzaktan duyulmaya balaynca polis mdrlndeki grevliler Hambre'ye hemen "sesleri" haber verirlerdi. O da iini eker, "Yine mi?" diye sormaz, alma masas368

nn bir gznde duran beylik tabancasn cebine koyar ve "Han gi kuvvet?" diye sorard adamlarna. Ald yanta gre, gidecei yeri bilirdi. Otomobiline adar, darbedeki arlkl kuvvetin, ya kara ya deniz ya da hava kuvvet leri kararghna ynelirdi. Genelde kimi greceini de bilirdi. Bir general aramazd. Darbe zgrln daha ok albaya kadar rtbede olanlann kul landn renmiti. O kuvvetin kurmay bakanna gider, rabancasn masaya brakrd. Bu, yllar yl byle olmutu. Albay, ban kaldnr ve Hambre de Mar'a; "Nedir bu?" diye sorard. "Tabancam." "Ne yapaym bunu, bizde daha mkemmelleri var. te ya ramaz," derdi albay. Hambre, "Polis mdrym, teslim oluyorum, ola ki ihti lal ynetimi benden de hesap sormak ister, ya da yerime baka sn atamay dnebilir," diye aklard. Albay yzne bakar, biraz akn, "Bana bak Hambre," der di; "kanc kezdir bu ileri gryorsun, hepsinde de grevini srdrdn. Gemiini biliyoruz. Drst hizmet edeceinden ku kumuz yok. Hadi al tabancan, git bakanla, grevini srdr." Hambre hi ses karmaz, tabancay cebine koyar, iileri Bakanl'ndaki odasna dner ve hemen ilk buyruunu verirdi: "Btn sendikaclan, renci temsilcilerini, gazetecileri, sa natkrlar toplayn," derdi. Hambre bilirdi ki, darbeyi yapan hangi silahl kuvvetten olursa olsun kimi gruplar toplayacak ya da iktidardaki siyasal partinin bakent La Paz Anka'daki btn nemli kiilerini, mil letvekillerini, hkmet yelerini tutuklayacak. Ya da tutuldamayacak. Hambre'yi ilgilendirmezdi. Hambre, anlann tarihe bir belge kalsn diye yazmyordu. Biraz elence katmak istiyordu ihtilallere, darbelere. Askeri yne

timde yer alan subaylarn gazetelerde kan resimlerine bakarak halk her birini kahraman gibi grr, alklard. Oysa Hambre yl larca bu ortamlarda yaadktan sonra, akll, bilge ve gerekten lkesine cann verecek olan ihtilalci ya da darbeciler iinde yleleriyle karlama ki, o gne dein hibir yazar, nedense bu trden olanlarn yaratt olaylar arannp yazmamn. Emekli ol duktan sonra Hambre son bir mdahaleden sonra darbecilerin gazetelerde kan resimlerine bakm, iinden, "Bunlardan acaba hangisi, halka hibir zaman yansmayacak ne eit bir aptallk ya pacak," diye dnmt. u ince uzun yzl esmer olan m, yoksa bykl, sert bakl u stsubay m? ite o srada kafasnda birden k yanm, Hambre grd darbelerden sonra yazlmam, ama isteyenin inanaca iste meyenin inanmayaca kimi gerek ykleri bir araya getirmeye karar vermiti. Bu abann hem yaran olacak, hem de emeklilik gnlerini dolduracakt.

de "var" diye dndrebilsin. Uzun uzadya baka resimlere. Her birini inceledi, onlarla ilgili anlarn tazeledi. Sonunda bulmutu. Teiente Coronel Bobo Dar del Hay! Bir "aviador." Havac. Yarbay... Uzunca boylu, sarn, salan hafif dklm, gzleri akrenkli, souk bakl. Kimliinin yan sra, ilgin bir kiilik.

Aklnla adnla bin yasal


Bobo Dar del Hay, yabanc lkelere gnderilmi, mesleini gelitirmesi iin oralarda kurslara kaalma. Bir Londral gibi ko nuuyor, bir ekspir kadar yazmay beceriyordu ama, kla yaa mnda, genliin verdii hzla gece gezintilerinde ngilizceyi kap ma. Daha ok havaclkla ilgili teknik szckleri ezberlemi, je te bindiinde yanl bir dmeye basmamak, yanl bir kolu e virmemek iin zellikle bunlarn ngilizce yazllarn gece gn

Sandktan kan isim


Usta ellerden km byk tahta sandn am, iinden yaad darbelere katlanlann fotoraflarn kanp masasnn zerine yayma. Tabii birinci darbeden ie balayacaka. O, dorusu darbe deildi, toplumu sarsan ihtilal niteliindeydi. nde gidenlerin her birinin 8x13 ebadndaki fotoraflann sraya koydu. Ayaa kalka. Yukardan her birini teker teker yeniden in celedi. lerinden yle birini semeliydi ki, onun hakknda ka muoyunda oluan bilge, akll, zeki gibi yarglar, anlataca tek bir olayla tersyz edebilsin. Daha nemlisi, Hambre, adamnn stn budalaln tek olayla sergileyebilsin. lerinde byleleri
37o

dz yzlerce kez yazarak iyice bellemiti. Her insann bakasndan zayf ve stn grd yetenekle ri, meraklan vardr. Bobo Dar del Hay'n merak da -sonradan bu stn niteliiyle iftihar edecekti- gizemli, gizli ilerin iyz n renmek, bir bulguyu Gney Amerikal vasat zeksyla manak dizilerine balayarak teoriler retmekti. General olmay akl na koyduundan, askeri akademide fotoraf ekmeyi reten iki saatlik kurslara, istihbaraan nasl yaplacan gsteren saadik bir baka kursa, otomobilin nasl onanlacan anlatan bir saat lik bir kursa gitmiti. Zaten generalliin kapsn aan o akademi den mezun olanlar, bu kurslan izlediklerinden fotoraf ekmede, istihbaratta, otomobil onanmnda kendilerini, iin ustalarndan daha ok bilgili ve becerili sanrlard. Bobo Dar del Hay zellikle istihbarat, hele gizli istihbarat
37

konusunda kendisini herkesten stn grrd. Bu yeteneini kefetmesine d lkelerde bandan geen ki mi olaylar -zellikle birisi- neden olmutu. Aklna geldike k van duyduu "hangar olay" rnein. O ingiliz nedense tam ay Bobo Dar del Hay'a uan motorlarn hangi dmenin altrdn bir trl gstermemi ti. Baka ktalardan gelenlerin bilgisiz kalmasn isteyen Avrupallann o mthi kskanlnn yol an bu davran, Bobo Dar del Hay, tam ay sonra kefetmiti. Bir gn, Bobo Dar del Hay, ngiliz'i izledi. ngiliz hangara girdi, kaplan skca kapad. Bobo Dar del Hay hangarn kesin den synld, grlt karmamaya zen gstererek kapya geldi, eliyle yoklad, aamad. ngiliz'in yine kskanlk damadan ka barma. Fakat Bobo Dar del Hay "tedbirli" gelmiti. Trpy ceketinin i cebinden kard. Hangarn anahtar deliine soktu ve tam on dakikada delii geniletti. Ceketinin teki cebinden gemici drbnn kard, delie soktu ve gz n drbne dayad. ngiliz'in girdii pilot kabini olduu gibi, sanki on santim nndeymi gibi gznn nndeydi. Bobo Dar del Hay neredeyse sevinten uacak, bir zafer naras atacaka. Ama yzne -yaam boyu yitmeyen- o souk izlenimleri ve ren soukkanl doasn asla yitirmemeliydi. Sustu ve bekledi. n giliz, motoru alman dmeye elini uzam. Bobo'nun gzleri bir fotoraf makinesinin objektifi gibi o an yakalad. Dme, gzlerinden gl belleinin zengin hazinesine akverdi. Ne are, o srada mthi bir grltyle hangarla kaps sar sld, ingiliz pilot motorlan alarma. Bobo Dar del Hay srtst dt. Hemen kalka, cep kitaplannda okuduu casuslann kvrak, sessiz admlaryla koo, te ki binaya geldi, kapy aa, tuvalete girdi. Kapy kapad, derin bir soluk ald. Yzn ykamak iin la vaboya gitti ve aynada yzyle karlasa.
372

Sol gznn evresi simsiyaha! ngiliz pilot motoru altr m, jet benzinin kard egzoz duman hangarn kapsna olan ca gcyle arpm, Bobo'nun genilettii anahtar deliinden sol gznn evresine simsiyah byk bir yuvarlak resmetmiti. Bobo Dar del Hay, ngiliz pilotu nasl yendiini ieren y ky arkadalanna anlaar, nedense sz, sol gzn evreleyen o siyah lekeye gelince yknn o blmn hep adard. Ama polis mdr Hambre de-Mar, arkadalarnn zel syleilerde Bobo'yu biraz "poldi" diye tanmlarken anlattklar bu yky batan sona bilirdi.

Bobo'nun gerek yks


Bu yk Bobo Dar del Hay'n gemiinden, belki de fante zi kan bir yapraktt. Hambre'nin yazmak istedii yk, daha ya kn gnlerie ilgiliydi. Daha canl ve btnyle gerekti. Bobo'nun fotorafn karsna koydu, bir sigara yaka ve sonra yazd. Her ihtilal ya da hkmet darbesiyle ibana gelen askeri yneticiler, halk indinde manevi glerini pekitirmek, mdaha lenin haklln kandayabilmek iin devirdikleri iktidarla ilgili sylene sylene azlarda eskiyen, ama gazetelerin, muhalefetin bir trl resini belgelerle ortaya karamadklar olaylarn stne giderlerdi. Keyfi idareyi zaten halk bilirdi. Dikta heveslerinden rnek leriyle haberliydi. Anayasann nasl hie sayldn, renci harekederinde zorbaca davran ve eylemler dzenlendiini halk g rrd. Sivil yneticilerin yolsuzluklar ayyuka kard. Siyasal kandardan ok, bata yolsuzluk olaylarnn tm plakl ile gz ler nne serilmesi darbecilerin nde giden grevleri olurdu. Bir de kadn kz ilerini saptamak gerekirdi. sa'ya inanan ynlann arpk baz seks ilikilerine merak, zaman olur ki, siyasal irdele-

373

meleri basonrd. Darbe bir kadroyu safd brakuysa, halk o kadronun iinde be kiinin darbenin simgesi olduunu bi lir, darbeciler de geni kadro yerine, simgeleen bu be kii nin ipliini pazara karmaya urarlard. Bobo Dar del Hay'm iinde bulunduu Consejo, "Kon sey", sivil ynetime indirdii darbeden sonra, halkn doal man tna uyarak kiiyi gzlerine kestirmiti. Babakan, iileri ve Dileri Bakanlan. Dileri Bakan Desgraciado Zor de Lurt't. t siyaset te onu mahkm etmek, Babakan ve iileri Bakan'yla ayn ke fenin iinde sulamak hayli zordu. D siyaset ise?.. Daha zor du. lkenin ana d politikas E.E.U.U. ile kouttu. D politi ka Esta dos Unidos'n (Trkesi A B D ' n i n ) fazla dnda sayl mazd. Ne var ki Consejo, Dileri Bakan Desgraciado Zor de Lu rt'le ilgili sylentileri, haftalk dergilerde yazlanlar biliyordu. Zor de Lurt'n "lke karlarna aykn iler evirenlere hk metteki nfuzunu kullanarak yardm ettii" yazlp izilmiti. Fa kat bu sulamalarn daha nemli bir sonucu kulaktan kulaa f sldanm, hatta bunlan yazanlara da rasdanma: Dileri Bakan Desgraciadc, vasad iler evirenlere yap t nemli yardmlar karl olar-k "por ciento 10" alyor ve bu paralar Suiza'da (svire'de) bir bankada adna atrd gizli bir hesaba yanryordu. Bu yzden Desgraciado'nun halk iinde ad, "Bay Yzde O'a" kmt. Darbe, Bay Yzde 10'un marifetini kandayabilirse, bu her adan byk bir basan olacaka. Hem yolsuzluklann boyutu aklanm olacak, hem de Dileri Bakan Desgraciado'nun d politika anlaynn iplii pazara kacaka. Consejo konuyu zenle ele ald. Ne var ki Consejo'nun yeleri -Bobo dndaki teki yeleri- byle ciddi bir konunun, ciddi belgelerle kandanmasndan yanaydlar. nk darbeci su37+

baylar, lkeyi gerekten iine dt amazlardan karmaya, ye ni bir seim yaplncaya kadar pisliklerin olanca drsdkle sap tanarak temizlenmesinden yanaydlar. Dileri Bakan Desgraciado'nun Suiza'da (svire'de) bir bankada gizli hesab ve byk paralar varsa, bunlar uluslarara s kurallara uygun biimde resmi yazmalarla ortaya karmay yeliyorlard. Ancak, Suiza bankalar "gizli hesaplan" sahibinin . ya da yasal varisinin izni olmadan aklamyordu. Suiza'ya res mi yazlar yazld. Suiza'daki bykelilik olanca gcyle uraa. Nafile! Suiza bankalar Bakan Desgraciado'nun ne hesabnn varln kabul ediyor, ne de bu hesapta topland sylenen dolarlann miktann bildiriyordu.

"e" talip oluyor


Gnlerden bir gn, bakent La Paz Anka'da Consejo toplanalanndan birinde, Bobo Dar del Hay sz isteyerek, Desgraci ado'nun Suiza'daki gizli hesab ve paralan konusunda dorudan grev almak istediini bildirdi. teki ihtilalciler cin gibiydiler. Bobo'nun gizemli ileri nemsediini, isrihbarat bilgisinin enginliine duyduu gveni bildiklerinden, "ne yapmay tasarladn" sordular. Bobo, souk baklarn arkadalannda gezdirdi. Edi dudakl kk azn ha fif alayla bzd. Dklmeye yz tutan san ince salann eliyle d zelttikten sonra, "Bana sre tanyn, Desgraciado'nun gizli he saplarn resmen size kandayacam," dedi. Olaya kapanm gzyle bakan tekiler, ihtilalin henz s tnden bir iki ay gemiken, rasdann eseri aralanna Consejo'ya aldklar Bobo Dar del Hay' krmak istemediler. Bobo'nun Su iza'daki hesap konusuyla ilgilenmesini kararlatrdlar.

375

Bobo,

"adamn" buluyor

may yapacak, gerekirse Suiza'ya gidecek, lke iinde uraacak ve kandan bulacaka. Bobo Dar del Hay, adamn gven veren konumasna ve davranlarna bakarak sonunda olumlu yant vermiti. Yalnz Don Estafador'un ufak bir ricas vard: Bu iler para gerektirirdi. Gereksindii paray verirse Bobo Dar del Hay'a ksa zamanda istedii bilgileri sunacakt. Bobo iin o srada parann nemi yoktu. Sonunda i, bir devlet iiydi. Dk yneticilerin ipliini pazara karmak soru nuydu. Verdirdi "peetalar" Don Estafador'a.

Bobo Dar del Hay, kollan svad. Sylenenleri, yazlanlar yeni batan gzden geirdi ve sonunda "Bu gizemi, bu nemli srn baka yollardan zmeye" karar verdi. nk Bobo'nun arkadalanna aklamad bir "dayana vard." Desgraciado'nun Suiza'daki gizli paralannn varl kamu oyuna gazeteler araclyla yansdktan sonra -kerata nereden renmise- Bobo'nun gizli ileri zmedeki maharetini kefeden Don Estafador adnda biri ziyaretine gelmiti. Don Estafador ksaya yakn orta boylu, hafif ince bykl, si yah gzleri fildir fldr, k giyimli, gzel konuan biriydi. Her ne kadar Estafador adnn szlk karl "sahtekr, hilekr" idiyse de, grnyle, konumasyla adam hi de byle bir izlenim vermemiti Bobo'ya. nk, yle eyler sylemiti ki, Bobo Dar del Hay, zevkten dn ke olmu, belki de lkeyi gnlerdir u raman "en byk srn" ortaya karacan bir anda kavrayarak Don Estafador'u dikkade dinlemiti. stelik Don Estafador sze gzel bir spanyolcayla bala m, Bobo'ya, "Excelencia," diye hitap etmi, "que estecha su mano," diye devam ederek "sayglann sunmutu." "Muy ilustre seor (pek muhterem efendim). Sizin Dile ri Bakan Desgraciado'nun Suiza bankasndaki gizli hesabn kandamaya altnz rendim. htilale naizane bir hizmette bulunmak istiyorum. Ben, ihtilalden nce bu adamn ve zellik le Suiza'daki ilikilerinin iinde bulundum. Eer izin verirseniz size bakann Suiza'daki hesabnn resmi belgelerini bulabilirim." Bobo Dar del Hay, kudredi kiiliini ve iinde kabaran he yecan gstermeyen soukkanll ile Don Estafadora souk so uk bakm, "Nasl?" diye sormutu. Ksa, kestirme konuurdu. Don Estafador'a "nasl" sorulmayacako. O, gereken al376

Bobo, detiyor
Don Estafador, aralkl srelerle La Paz Anka dnda bir kentte Bobo Dar del Hay'a uruyor, almalan hakknda bilgi veriyor ve Bobo Dar del Hay'dan "gereken zorunlu masraflar iin olduka ykl paralar istiyor" ve gidiyordu. Bobo Dar del Hay giditen ok, ama ok umuduydu. Zafe ri yakalamak zereydi. stedii ykl paralan ekinmeden, kuku duymadan hemen detiyordu. Kaz gelecek yerden tavuu esirgeyecek kadar enayi deildi Bobo Dar del Hay! Bobo bu arada Don Estafador'dan ald bilgilerle Consejo'nun atad ileri Bakan ve bakanln istihbarat rgt ile La Paz Anka'da gazetelere szmasn nledii toplantlar yapyordu. Director del la Polizia Hambre de Mar, yazd anlar bu noktaya gelince durdu. Bir sigara daha yaka. skemlesine dayan d, bir sre dnd ve glmseyerek yazmay srdrd: Gnlerden bir gn Hambre, ileri Bakan'nn odasna anszn giriverdi. erde hem bakan, hem de Bobo Dar del Hay'la teki baz istihbarat elemanlan vard. Toplana yapyorlar d. Ama Hambre'nin anszn odaya girdiini grnce derhal ko377

numay kesmi, beklemilerdi. Hambre, ieride herkesten gizle nen nemli bir olayn konuulduunu anlad, fakat sormad da, syleyeceini bakana bildirdikten sonra hemen dan ka. Hambre, yazlarnn arasna "gizli toplana"y koyduktan sonra yine Bobo Dar del Hay'n almalanna dnd. Ancak Consejo, hayli sre gemesine karn Bobo'nun a lmalarndan bir sonu kmadn gryordu. Gn geldi, Bo bo Dar del Hay'a arak "sonu getirmesi" zamannn geldii anmsatld. Bobo Dar del Hay hemen teki byk kente ua. Durma dan para verdii, almalarn destekledii Don Estafador'u a rd, kan ve souk sesiyle; "Don Estafador," dedi, "arak zaman geldi, belgeleri istiyo rum." Don Estafador, "Excelencia," dedi, "buyruunuz ba st ne. gn bana izin." "Verdim," dedi Bobo Dar del Hay, sonutan kuku duyma yan, bir st adam, bir kudredi ihtilalci olarak. Don Estafador hemen gitti. Bobo ise, ikinci byk kentin devlete malzeme almyla uraan Sociedad Anonima'snda (ano nim irketinde) beklemeye balad. Sociedad Annima, La Paz Anka'dan bu i iin geldiinde alma merkezi olarak sei, kentin gzden uzak yerindeki bir binayd. gn sonra... Tam zamannda Don Estafador kageldi. Bobo Dar del Hay hemen kabul etti. Estafador antasn aa. Bobo'nun nne kimi belgeler koydu. Hepsi bir Suiza bankasnn antedi kdar, resmi dekontlanyd. Bunlarda Dileri Bakan Desgraciado Zor de Lurt'n bankadaki hesap numaras, adna yaarlan parann -bir tarihe
37

gre- bir byk miktar yazlyd. Soukkanlln bozmad Bobo Dar del Hay, Don Estafador'a dnd. Teekkr etti. Don Estafador hemen yitti, gitti. Bobo Dar del Hay, uaa adad gibi hzla bakent La Paz Anka'ya dnd. "Zaferini" arkadalanna anlatt. imdi yaplacak tek ey var d: Eldeki dekondar Suiza'daki bankaya gndermek, resmi istek lere karn bankann vermedii belgeleri lkenin resmi makamlannn ele geirdiini bildirerek kafasna arpmak, arak her ey gn na kana gre, Dileri Bakan Desgraciado'nun e virdii ilerden edindii yzde 10'lann ram miktarnn ihtilal y netimine bildirilmesini istemek! Bobo Dar del Hay'n teki ihtilalcilere fark atan becerisiyle alnan sonucu pekitirmek iin Don Estafador'un getirdii belge ler de eklenerek Suiza bankasndan "gerek" soruldu. Ksa sre sonra Suiza'daki bankadan yant geldi!

Hambre,

"kefediyor"

Hambre de Mar, Bobo Dar del Hay'la ilgili yknn sonu na gelmiti arak. iileri Bakan'nn odasnda Bobo Dar del Hay'n da kaald toplanadan kaktan sonra, dndm: Ben ieri girince ni in susmulard? Demek ki nemli hizmeder gren benden sak lanacak bir iin peindeydi Consejo yesi Bobo Dar del Hay. Devletin iinde nemli bir noktada grev yapan birinden devlet iinde yrtlen kimi nemli ilemler asla sakl kalmazd. Ne kadar gizlerseniz gizleyiniz, bir yer vardr, bir veya birka ki i, mutlaka neler olduunu sezecek konumdadr. Oras iileri Bakanl idi yani benim plm. Adamlanm beni bilirdi, severdi. Ufak bir tur yapam bakanlk iinde.

nand, arkadalara "toplanann ieriini" renmelerini syle dim. ok, gemeden bilgi geldi. "Nedir gizli toplanann, hele Bobo'nun kanlmasyla daha ok ilgi eken bu toplanann mahiyeti?" "Dileri Bakan Desgraciado'nun Suiza'daki banka hesa bn kantlayacak birini bulmu Senor Bobo Dar del Hay." "Kimmi bu becerikli adam?" "Don Estafador adtnda biriymi, deniz kenarndaki teki byk kentte." "Neyin nesi bu Estafador? Araann." Bir sre geti gemedi, adamlanm yine geldi yanma. "Sy leyin bakalm." "ileri Bakanlndaki arive gre; Don Estafador, k tnn biri. Bir sahtekr, bir hilekr." "Neee?" diyecek oldum, sustum. Mademki Bobo Dar del Hay, bizden sakl araarmalar yapyor, adamlar buluyor, ona ina nyor; herhalde La Paz Anka'nn dndaki byk kentin polis ar ivlerinden Estafador'un gerek kimliini sormutur. Buna kar n bildii bir ey vardr. Akll adam. Sonra ihtilalin yneticile rinden biri. "Karmayn bu ie," dedim adamlanma. Hakl deil miy dim? Bobo Dar del Hay ii yrtt. Belgeleri alm. Suiza'ya gn dermi. Bizim dmzda istihbarat yaparak, adamlar bularak ile ri zme becerisini kandamak istiyordu. Varsn tepe tepe kullansnd!

Banka, bu dekondann kendi dekondar ve dekondarda yazl bir hesap numarasnn bankada mevcut olmadn bildiriyordu. Re zaletti tabii. Rezaletin teki perdesinde Bobo, kimliini aranrmad sahtekr Don Estafador'a aralklarla ii yapmas iin nemli oranda para da demiti. Sonradan rendik ki, Don Estafador, Bobo Dar del Hay'n arak belgeleri getirme zamannn geldiini sylemesinden sonra hemen bir matbaaya gitmi, Suiza'daki bankann adn ta yan sahte dekondar baarm. Gerekli yerlerini daktiloyla dol durmu, bir de Desgraciado'nun adna kayd imi gibi hesap nu maras. Getirmi Bobo Dar del Hay'a vermi. Hepsi sahte! La Paz Anka'nn dndaki byk kentte, byk gizlilik iin de iler yrten Bobo Dar del Hay'n aklna La Paz Anka'da ya da o kentte polis arivlerinden Don Estafador'un kimliini ince letmek de gelmemiti. Sorsa, syleyecekler. Ama gizlilik, nemli bir zafer kazanma tuticusu, engin istihbaratlk hayali! Sonra bir sahteknn oyununa gelmek! Hambre de Mar, any kapanyordu. "imdi inanlmaz bu yky okuyanlar, 'Peki, Don Estafador'a ne oldu?' diye sorabi lirler," dncesiyle son bir paragraf an: "Bobo Dar del Hay, iin byle sonula balandnn orta ya kmasn elbet istemezdi. Kukusuz Consejo'daki onunla yaz g birlii yapan arkadalar hi istemezlerdi. Kapatnlar. Ama Bo bo Dar del Hay, hemen uaa atlad, La Paz Anka'dan sonraki ikinci, ama nfusuyla birinci nemde kente gitti. Sociedad Anonima'ya Don Estafador'u getirtti. Bir gzel dayak. Sonra, 'Defol buradan,' dedi, 'bir daha ortaya kma!' "Don Estafador, -o zaman byk enflasyon olmadn dan- byk miktarda paray lplemi, stne dayak yemi, ne kar. Bobo da, adam mahkemeye verdirip kamuoyuna, halka kendini gldrecek deildi ya!"
381

Bobo nasl oyuna geldi?


Hambre de Mar, Bobo'yla ilgili ansnn son saariann yazd: Bobo Dar del Hay'n belgelerine Suiza'dan yant gelmi.
380

Yllar gemi aradan. teki ihtilalciler Bobo Dar del Hay'n bu esiz servenini bugn anmsamak bile istemezler. Ne de ol sa arkadalar. Ama Hambre de Mar, ounluu akll, saduyu lu, yrekli ve itenlikleri kesin ihtilalciler arasnda ite, byle "is minin anlamna yarar bir Bobo Dar del Hay" olduunu yazma nn hem keyif vereceini hem de bu trden stn niteliklerle h l salna salna aramzda gezen ne akl evveller olduunu gster mek iin, yazmlanna bir gldr anyla balyor. steyenin inanaca istemeyenin inanmayaca ilgin bir y k deil mi? "Bir darbeden ibaret kalmak istemeyen ve tam bir despotik rejim kurma niyetini de tamayan bir askeri mdahale, zorunlu olarak iki hedefe ulamaya ynelecektir: 1- Mdahaleyi zorunlu klan, acil politik ve sosyal sorunlann zlmez hale geldii n ceki politik yapnn birden sona erdirilmesi, 2- Gemiin hastalklann geri getirme tehlikesi olmakszn, mdahalenin getirdik lerini devam ettirecek yeni bir anayasa sisteminin gelitirilmesi. Bask, yani polis ve gizli polis metodan kanlmaz olmakla bera ber, yapc tedbirlerle tamamlanmal ve sonunda polis metodan yerini yapc tedbirlere brakmaldr. Belli cins politik faaliyeti ka nund sayan ve kovuturulmasn ngren eylemlerin yan sra, belli cins politik faaliyeti de cesaretlendiren tedbirler alnmaldr. rnein rejimi destekleyen bir siyasal partinin ya da kide rg tnn kurulmas gibi... lk aamada bask tedbirleri kanlmaz bir ncelik tar. yi organize edilmi bir istihbarat servisinin var l, yalnzca bask eylemlerinin etkinlii iin deil, yapc bir ik tidar temelini doru tahlil edebilmek iin de mudak bir zorunluktur. Ama, her trl rgdenmi politik faaliyeti datmakla yetinmeyip, her trl ykc ve blc eylemi de kanund kl maktr. Bunun metodan kanun gcnde kararnamelerdir. Bu kararnameler ynetime yeterince geni takdir hakk kalmas iin genel ifadelerle kaleme alnmaldr. Btn toplu yryler izne balanmal, sokak gsterileri yasaklanmaldr. stihbarat, tm g venlik sisteminin sinir merkezi gibi almal ve bir rgtte top lanmaldr. Basn kontrol alanda tutulmaldr. Politik faaliyet te kelinin verdii avantaj, askeri mdahalenin mirass olan siyasal
383

uradan buradan...

383

partinin, anayasa sistemi iinde tek egemen parti olmasn sala ma yolunda kullanlmaldr." (The Game of Nations, Miles Copeland) "Bizi ilgilendirmeyen ilere biz karmayz Bana, partiyi kur, dediler, ben de kurdum. Tekilat iin memleketin drt bir yann dan talep var. abuk kurulur. Seimlere gelince; o benim mese lem deil. Onu beni buraya getirenler dnsn." (MDP kumcusu emekli Orgeneral Turgut Sunalp) "ABD eski dileri bakan Alexander Haig, Ankara'ya bek lenmedik bir ziyaret yapt. Haig, Evren'le grtnde, zal'n seimlere katlmasnn art olduunu ve A B D ynetiminin iste minin bu olduunu Evren'e iletti." (Gazeteler) "Cumhurbakan olsun ya da olmasn zal'n yerini kim doldurabilir? "Gazeteci Cneyt Arcayrek, Amerika Birleik Devlederi ynetiminin bu soruya cevap olacak bir aray ya da deerlendir me abas iinde bulunduunu bildiriyor. "Arcayrek, Ankara'nn deneyimli gazetecilerinden biridir. Kulislerde konuulanlar iyi izler, havay iyi koklar. "Ald bilgileri 'kulis istihbarat' olarak sunan Cneyt Ar cayrek, ABD'nin, zal'n yerine Dileri Bakan Mesut Ylmaz ile Milli Eitim Bakan Hasan Celal Gzel ve stanbul Belediye Bakan Bedrettin Dalan' deerlendirdiini yazyor. Bu deer lendirmeye gre, Mesut Ylmaz yeterli grlmemi. Hasan Celal Gzel de milliyeti-muhafazakr akmlarla fazla ilintili bulundu u iin ans yokmu. Bir sre nce yapti A B D gezisinde ola anst ilgi gsterilen Bedrettin Dalan'a daha fazla ans tannyormu.
384

" A B D ynetimi gerekten 'zal'dan sonra Trkiye'nin si yasi lideri kim olabilir' aray iinde mi? Kulis istihbaran gere i ne kadar yansdyor? "Byle haberlere ya da kulis sylentilerine insan kulan kapatamaz. nk ABD, Trkiye'nin iilerine kanmaya ok merakldr ve bu konuda ok sabkas vardr. "Emekli orgeneral Turgut Sunalp 12 Eyll dneminde Ka nada Bykelilii'nde grev sresini tamamlayp stanbul'a dnd. Henz siyaset almam, Cumhurbakan Evren, Su nalp Paa'ya parti kurma grevini vermemiti. Baz yakn arka datan dnda hi kimse Sunalp'n siyasete girebileceini dn myordu. " 1 9 8 2 yaznn sonunda bir gn Amerikal bir diplomat randevu alarak Sunalp Paa'nn evine geldi. Konu Trkiye'nin siyaseti ile ilgiliydi. Amerikal diplomat, Paa'ya parti kurup ikti dara geldii takdirde A B D ile ilikilerinin nasl olacan sordu. Hkmet ABD'nin politikalarn destekleyecek miydi? "Turgut Sunalp soruyu genel ereve iinde cevaplandrd. Syledii szler diplomat memnun etmedi. Amerikal, 'Partiniz muhalefette kalrsa tutumunuz ne olur?' diye sordu. Sunalp, he nz parti kurma kararnda olmadn sylemekle birlikte, yapc bir muhalefet anlayn benimsemek gerektiini bildirdi "Amerikal diplomat bir kez daha Sunalp Paa'nn stan bul'da Moda'daki evini ziyaret etti. Aradan uzun bir zaman ge tikten sonra Sunalp bu diplomatn Amerikan Merkezi Haber Al ma Tekilat'nm (CIA) adam olduunu rendi. " 1 9 8 3 bahar ve yaz Trkiye'de siyasi tekilatlanmann en youn olduu dnemdi. Necdet Calp Halk Partiyi, Turgut zal ANAP', Turgut Sunalp Milliyeti Demokrasi Partisi'ni kuruyorlard. Esas rekabet ANAP ile MDP arasnda idi. ki sa partinin oylar blecei ve kasm aynda yaplacak seimden gl bir iktidar kmayaca endiesi vard. Bu deerlendirme385

ler en fazla Milli Gvenlik Konseyi'ni etkiliyordu. "Cumhurbakan Evren'le arkadalan, zal hakkndaki tereddderini sakl tutuyorlard. ANAP'a yeil k yaklmayaca sylentileri yaygnd. Konseyden iyi haber alanlar, iin sonuna doru Ozal'la ilgili bir raporun piyasaya srleceini bile sylyor lard. Konseyin, parti kuruculann ve adaylar veto dahil geni yet kileri vard. Nitekim bu yetki kullanld ve smet Paa'nn olu Er dal nn'nn genel bakan olduu SODEP seime sokulmad. " ' M D P seimi nasl kazanacak?' diye sorulduunda, 'ANAP kapatlacak, oylan MDP toplayacak,' deniyordu. "te o gnlerde Beyaz Saray ok nemli bir adamn Washington'dan Ankara'ya gnderdi. Alexander Haig, drt yldzl general olarak NATO'da bakomutanlk yapm, daha sonra d ileri bakanlna gelmiti. ABD'nin eski dileri bakan olarak arl vard. NATO eski bakomutan olarak da Cumhurbaka n Evren'le tanyordu. "General Haig Ankara'da Evren'le konutu ve Avrupa ze rinden dnd. Bir sre sonra, Beyaz Saray'n bu nemli adam n neden Ankara'ya gnderdii anlald. "Alexander Haig Trkiye'den dnerken Frankfurt'ta Al man sosyal demokradaryla konutu. General Alman siyaset adamlanna u aklamay yapt: "'Benim Ankara'ya gidi nedenim seimlerle ilgili... Son za manlarda, zal'n seimlere sokulmayacana, onun engellenece ine dair bize raporlar geliyor. Ben Cumhurbakan Evren'e Amerikan ynetiminin ricasn ilettim. zal'n seimlere girme sinde bir engelleme olmamas gerektiini, bunun demokrasi a sndan art olduunu syledim.' "ok ilgintir. General Haig, ANAP'n seimlere sokulma snn demokrasi asndan art olduunu sylyor, ama SODEP ve Doru Yol iin ayn tavsiyede bulunmuyor. Tabii, Washing ton demokrasi aramyor. Byle endieleri olsa, seimden nce si386

yasi yasaklan kaldrn, derlerdi. "ABD'nin Trkiye'nin iilerine mdahalesi sadece bu olaylardan ibaret deildir. Beyaz Saray, Trkiye'de iktidar dei tirmek, iktidarlar ynlendirmek, baz Amerikan yanls kiilerin nemli yerlerde grev almasn salamak konusunda bir hayli sa bkaldr. Bunu anlamak iin 1960-1983 arasnda Trkiye'de ge lien siyasi olaylar ve iktidar deiikliklerini haurlamak yeter. "Beyaz Saray, sadece Trkiye zerinde deil, askeri ve eko nomik yardm yapt, ittifak ba ile bal bulunduu tm geli mekte olan lkelerde gizli ya da ak biimde olaylara mdahale de bulunmay kendisi iin hak sayar, "Bu gerekler bilindiinden, ABD'nin, ileride zal'n yeri ne kim gelebilir, kime yanrm yapmak gerekir, eklinde bir aray n iinde bulunduu yalanlanamaz. ABD'nin Trkiye'nin ii lerine karmasn en aza indirecek tek yol demokrasinin iyi ile mesidir. Ekonominin ABD'ye en az muhta olacak duruma geti rilmesidir." (Muammer Yaar) ANAP'n seimlere katlma iznini Cumhurbakan Kenan Evren'den eski NATO Bakomutan ve A B D Dileri Bakan Alexander Haig'in ald eklindeki deerlendirmelerin gerekle ri yanstmad bildirildi. Cumhurbakanl Basn Danman Ali Baransel bu ko nudaki bir soru zerine Cumhurbakan Kenan Evren'in Ale xander Haig'i 13 Mays 1982 ve 12 Eyll 1983 tarihlerinde ol mak zere iki defa kabul ettiini hatrlatt. Baransel yle dedi: "Halbuki ANAP 25 Temmuz 1983 gn alnan 99 sayl Milli Gvenlik Konseyi karan ile 30 kurucu yesini tamamlayan MDP ve HP gibi, seimlere katlmaya hak kazanmtt. General Haig ise bu tarihten yaklak 1,5 ay sonra Sayn Cumhurbakan'mz tarafndan kabul edilmiti. Bu durum karsnda General
387

Haig'in Sayn Cumhurbakan'mzdan ANAP'n seimlere lcanlmast iin ricada bulunmas dnlemez." (5 ubat 1989) "Her ordu komutanlnn en kk taburuna kadar bir is tihbarat subay vardr. 1960'tan itibaren gelitirilen bu yntem, ilk balarda d glere kar kurulmutu. Ancak zamanla, ordu politikaya kanka, ister istemez toplumun nabzn dinlemek iin de kullanlr olmutur. Toplanan bilgiler Genelkurmaya yansulrd." (Mehmet Ali Birand) "Madanolu'nun syledii gibi Amerika 27 Mays'tan son ra kurulan iktidarlar zamannda orduya kzmaya balamnr. Amerikan yardm dolaysyla Trkiye'ye gelen yardm kurullar, alaylara kadar tayin edilen askeri mavirler ve memleketin her tarafna danlan gnll hemireler vard. Amerikallann tutu muna kar, kau tavr alan bizim gibi bir ksm general de tesir edilerek emekli edilmilerdir." (Faruk Gventrk) "Yabanc adamn elinde imkn var, girmi iime, entifitne benim iimde. A B D bir albaylar cuntasyla istediini yapnrabiliyorsa, albaylar cuntas A B D iin biilmi kaftandr. Eer A B D bir Erirh hkmetiyle haha menettirebilecekse, Trkiye'nin la yk olduu idare Erim hkmederidir. 12 Mart'ta CLA vardr, hem de byk lde vardr." (hsan Sabri alayangil) "Batur'un (Muhsin) sz konusu toplana srasnda ABD'de yapa temaslann nasl bir hava iinde getii yolunda sorduu muz soruya verdii yant bir bakma ok anlaml idi; 'Benim

onuruma verilen bir kokteylde, Orgeneral Ryan (ABD Hava Kuvvederi Komutan) ile ba baa olduumuz bir srada bana Trkiye'deki olaylar hakknda baz sorular sordu ve sz getirip, siz askerlerin bir mdahalede bulunmasnn ram zaman olduu nu dnmyor musunuz, gibi bir niyet yoklamasnda bulundu. Ben de ak vermeyen bir mukabelede bulundum.' Orgeneral Ryan'n bu sorusu bize ok garip grnmt. ABD'nin nl ve gl CLA rgt ile kukusuz Trkiye'de ve Trk Hava Kuvvet leri Komutan ve Silahl Kuvveder'imiz iindeki etkinliklerin or tak lideri durumunda bulunan Batur'a imada bulunacak derece de bir askeri mdahale yaplmasna da istekli miydi? Belleim be ni yanltmyorsa, 12 Mart muhttrasnn veriliine n alan hafta (ya da haftalar iinde) CLA Bakan Richard Helms Tel-Aviv'den lkesine dnerken aklanmayan ksa bir ziyaret iin Ankara'ya uram ya da baka bir deyimle Ankara'dan gemiti. Sonradan rendiimize gre -tabii bunu dorulamak olanana o gn sa hip olmadmz gibi bugn de sahip deiliz- grt ilgililere bir liste vermi, vakit geirilmeden orduda ekarte edilmesi gere ken subaylardan sz ermi, ancak byle bir tasfiye operasyonu nun kamuoyunda yapaca alkann dikkate alnarak, listede ad lan yazl ama en st dzeyde bulunan komutanlann imdilik yerlerinde kalmalan gerei vurgulanma." (12 Mart'ta emekliye sevk edilen General Celil Grkan) "12 Eyll'den ksa sre nce -darbe, dnnde hemen yaplacakt- Hava Kuvvederi Komutan Tahsin ahinkaya'ya, A B D Milli Gvenlik Uzman Paul Henze yanat. 'Umarm Trki ye'de durumun kontrolden kamasna izin vermezsiniz?' "ahinkaya geni glmsemesiyle Trke yandadi: 'Merak etmeyin..."' "Paul (Henze), seninkiler nihayet yapular (Your boys have done it).
389

'"Kim bizimkiler.'

'"Senin generaller Trkiye'de darbe yaptlar.' "'yle mi, ok memnun oldum.' "Derin bir i ekti. Sekiz aydr bekliyordu bu an." "Henze'nin Beyaz Saray'a sunduu rapordan: "Askerler yeni Anayasa ile bakanlk sistemini gelitirip cumhurbakannn yetkilerini artracaklar. Yeni seim ve parti kurumlanyla da eskisi gibi byk partilere ounluk verici bir sis tem oluturacaklar. TSK'nn bu mdahalesi desteklenmelidir." "Paul Henze'nin Trkiye'de pek sevilmediini sylyorum. Aydn Yaln, 'Henze tam manasyla bir Trk dostudur,' diyor. 'Dileri'ne soruyorum, sefirle konuuyorum. Henze'nin ne ka dar Trk dostu olduunu onlar da sylyorlar.' Henze'nin Yeni Fomm abonesi olduunu da Aydn Yaln'dan reniyorum." " M T raporu, Babakan'n iidir. Bu rapor, referandumu baarsz klmak iin zal tarafndan hazrlanlm ve sonra da ba sna szdrlmur. Belge elimizdeydi, sustuk." (2000'e Doru dergisi, 11 Aralk 1987) "Bu rapor, Uru'un ankaya yolunu kapama plandr." (Emekli Orgeneral Turgut Sunalp)

Bir pazar gn... "Perde alyor?

Bir pazar gn, 7 ubat 1988'de 2000'e Doru dergisinin yaymyla nl M T raporu yaama gzlerini at. Birbirini tamamlayan olaylar, gelimeler art arda geldi. Devleti ynetenlerin, hkmetin btn abalarna karn, M T raporu artk fren tutmuyordu. 7 ubat'ta kamuoyu zeminine yuvarlanan kartopu, hzla a dnyordu. Dnt. Bu sanrlarn yazld srada M T ra poru ve raporla alan byk tartmalar olanca hzyla sryor du. Hemen hemen bir yl geti. hzla yol alyor, kurumlan, kiilikleri ezip geiyordu. 9 Ocak 1988'de, daha sonraki gnlerde M T raporunun daha kimleri, hangi kurum ve kiilikleri olanca plaklyla orta ya serecei ve raporla balayan olaylar zincirinin ne zaman kapa naca belli deildi. Rapor akland zaman "yazan" kamuoyunda henz bilin miyordu. Bir sis perdesinin arkasndayd. Kimi adlardan belli be lirsiz sz ediliyordu. Raporun aa kmasndan 20 gn, bir ay sonra MT'te yeni bir "tasfiye" olay gzlendi. Babakan zal'n M T mstear yardmclna "byk umudarla" getirdii sivil kkenli Hiram Abas ile Gvenlik ve Kaaklk Daire Bakan Mehmet Eymr ve kimi M T grevlileri ya emekli edilmiler, ya da MT'te pasif grevlere atanmlard. Sis hafiften dald. Gazetelerde raporu yazann ad biim lendi: Mehmet Eymr. Bir sre geti gemedi, Mehmet Eymr basnla dorudan iliki kurdu. Daha sonraki gelimelerde Mehmet Eymr artk bilgi pete-

390

391

inin bir numaral ad oldu. Ocak I988'de bu konumunu sr dryordu. Ortaya anlan her yeni olayda MT raporu ve yazar Eymr adeta "mihver"di. Kimdi bu, Mehmet Eymr? Gizli servis zrhndan syrlyor, aydnla kyordu. Yaamyks bir yerde M T raporunun ie rii ile birleiyordu. 1943 ylnda stanbul'da dodu. Muhabere subay olan ba bas Ulusal Kurtulu Sava'na, Krt isyanna kalm bir "gazi" idi. Albaylk rtbesine kadar ykselen babas meslek yaamnn byk blmn milli emniyet hizmederinde geirmiti. 1965'te M T stanbul ve blgesi merkez efi iken ya snrndan emeldi oldu. 1971'de ld. Ortarenimini Ankara'da tamamlayan Mehmet Eymr, Trk Eitim Dernei Koleji'ni bitirdikten sonra stanbul ktisa di ve Ticari limler Yksekokulu'na girdi. Yksekrenimi sra snda Turizm Bakanl'na bal bir irkette memur ve sertifikal tercman-rehber olarak ala. te bu srada, yksekrenim grrken Ocak 1966'da s tanbul'da MT'e girdi. MT'te -kendi anlatmna gre- "en zor grevlerden biri olan 'Takip ve Gzedeme' memuru olarak mes lee" balad. Yedeksubaylktan sonra 1970'te MT'te almay srdrd. "Meslek hayatm," diyor Eymr, "ksa faslalar hari, hep aktif grevlerde geti." 1971'de Mahir Cayan ve arkadalannn stanbul zrhl bir likten kayla ilgili somturma heyetinde grevlendirildi. "Bu dnemde gerek ka olaynn aydnlatlmasnda, gerekse Trki ye apndaki THKP-C rgt mensuplarnn yakalanmasnda en faal grevlere kanld." Sivil-asker yzlerce kiinin yakalanp sor gulanmasnda ve adalete evkinde grev ald. Fndkzade'de Ziya Ylmaz ve arkadalannn yakalanmas, Arnavutky'de -Hiram Abas'n makineli ile ieri dalp ar yaralar ald- Ula Bardak'nn l olarak ele geirilmesi ve Kzldere'de Mahir ayan'la
392

arkadalarnn l olarak "elde edilmesi srasnda silahl aamalara" kanld. Hiram Abas ile arasndaki "kader ba" daha o ta rihlerde kuruldu. 1973'te stanbul Skynetim Komutanl'nn silah ve uyuturucu kaaklaryla ilgili -bilinmez, kanc kez- "Babalar Operasyonu'nda" grev yapa. "Birok silah ve uyuturucu mad de kaaksnn yakalanp sorgulanmas ve skynetim mahke melerine tevdii konularnda ala." 1975-80 yllar arasnda Ankara'da tren soygunu faillerinin saptanp yakalanmalar, El-Saika rgtnn Trkiye'deki "ille gal" almalannn saptanmas ve silah-padayc depolannn orta ya karlmas, Sabahattin Savaman'n "sust ve sorgulamas gibi nemli operasyonlarn sevk ve idaresinde" bulundu. 1980-82 yllar arasnda yurtdna atand. Bulgaristan'da grev yapt. Burada "kaaklk dahil eidi operasyonel faaliyet leri yrtt." Yurda arld. Mardin'e verildi. Orada "terr, ca susluk, sabotaj ve kaaklkla ilgili yze yakn kiinin sorgulana rak mahkemeye evkini idare etri." 1983'ten sonra M T "kararghna" dnd, kaaklk ko nularna baka. Sylediine gre, terr olaylanyla yakn ilikileri bulunduu savyla gzalnna alnan "nl babalarn", Dndar K l, Behet Cantrk'n ve "birok ahsn yakalanp sorgulanma snda, adalete teslim edilmesinde bizzat yer ald." Mays 1986'da M T t e "terrle ilgili bir nitenin bana atand." 7 ubat 1988'de M T raporunun padamasndan sonra emekliliini istedi, ancak olayn bir numaras olmasna karn Babakanlk'a "bnyede" brakld ve M T Araorma Planlama ve Koordinasyon Kurulu Bakanl yeliine getirildi. Evli, 1972 doumlu bir erkek ocuu var. Bir de grkemli bir Alman kurt kpei. ankaya'da oturuyor. Eymr, "drst olmaya, iini ciddi yapmaya alam" vur393

glyor. "Bu yzden zaman zaman 'engeller ve problemlerle' karlann" sylyor. rnein -daha nceki blmlerde anlanlan- 1979 ylnda, bir grev srasnda, "CHP Erzincan Millet vekili Nurettin Karasu'nun olunu tartakladn" ve... "1985'te kaaklk ile ilgili 'sorgularn baz arzu edilmeyen' kiilere ula mas..." ve de 1988'de M T raporu yznden pasif grevlere atandn ne sryor. Yaamyksnn olumlu hanesinde -sylediine gre- iki takdir yazs, drt teekkr, drt takdirna me ve dl yer alyor. "Btn menfi gelimelere karn," diyor, "grevini en iyi e kilde yapana inanan bir devlet memurunun huzuru iinde yim." Bir istei var ki, sras ya da yeri geldiinde hep yineliyor: "Devleti soyanlar ortaya kmal!" Herkes istiyor, ama!..

"Sayn komutanm," dedi, "bu konular son derece karma k. Hasbelkader bu konularda grevliyim. Olay baz st ma kamlara kadar ulayor. Zaman zaman mitsizlie dyorum. Kendi kendime niye ve kime hizmet ettiimi soruyorum. Ama mademki arzu ediyorsunuz, bir hazrlk yapp bu konular size' arz edeceim." Terrle ilintili kaaklk ve yerala dnyasyla ilgili bilgileri, mstearn renmeyi istemesi doald, hakkyd. Ama mstea rn, "tahterevallinin iki ucundaki adamla" ilgilenmesi, hele ms tear yardmcl yapan yakn "mesai arkada" Hiram Abas'la il gili bilgiler istemesi acaba nedendi?.. Eymr, ndl'n isteini hemen Hiram Abas'a yansm. Serviste "patron" diye tanmlanan Hiram Abas glmsedi: "Bo ver! Mstearn istedii istikamette al," dedi Meh met Eymr'e. Abas, Ekim 1988 balarnda MT'teki birimlerin koordi nasyonunu salyor ve... Undl Paa'dan daha sk, Babakan Turgut zal' gryor, konuuyordu. Ya emekli olup MT'ten aynlan Nuri Gnde? Gnde, M T Mstear Undl Paa ile -serviste yadrganyordu- sk sk gryordu ama?.. Eymr almalara hzl girdi. Mstearn buyruu zerine gerek belleinde yer eden, ge rekse M T arivinde bulunan bilgilerden yararlanarak nodar kar d. Bir haftay geti gemedi mstear ndl'n huzurundayd. sterse hemen, dilerse "geziden dndkten sonra 'konuyu' arz edebileceini" bildirdi. ndl; "imdi msait deilim," dedi, "sana uzun zaman ayrmam lazm. Ben sana haber veririm." Eymr baka. Mstearn kk bir defteri vard. Konula rn sonularyla ilgili nodarn buraya yazard. Defter almad. "Konunu, yanna 'grldn' gsteren bir arp iareti konmad."

Rapor "smarlanyor"
Eyll sonu ya da Ekim 1988 balannda bir gn, M T Ms tear General Hayri Undl, Mehmet Eymr' odasna ard. Eymr'n anlaamlarna gre: "Tahterevallinin bir ucunda Hiram Abas (MT mstear yardmcs) dier ucunda Nuri Gnde (emekli d istihbarat ba kan), Bir o kyor, bir dieri. Nedir bu konular? Sen bu konu lar iyi biliyorsun. Bu Dndar Kl olayn, Nuri Gnde'i filan bana etraflca bir anlat," dedi. Msteann istei kesindi: "Ben seyahate gidiyorum. Dnnce seninle u yandaki oda ya kapanalm. Kapy kapatalm, akama kadar oturalm. Bana bu konulan izah et," diyordu. Msteardan birden gelen istee belki Eymr, ilk anlarda sasrd. ndl'e;
394

395

Bir olayn iki yz

knda, toplatma fermann kartnrvermiti." Banker Bako'nun "daha sonra greceimiz siyasal olaylann balangcnda nemli yeri" olduunu anmsatarak ayn yazdan

Eymr'n "notlan" hazrlad gnlerde basnda Banker Bako olay gnceldi. "Servis 'dndaki' kirni elemanlardan Bako ile ilgili bilgiler MT'e intikal etmiti." Bako olayyla ilgili grle rek stanbul evik Kuvvet ube Mdr Necati Altunta, bir den Urfa emniyet mdr yardmclna atanmt. Oysa Altun ta, Eymr'e "olaylann perde arkas ile ilgili bilgiler" vermiti. Yalanlanmayan Altunta olaynn iyz M T raporu padadktan sonra Dou Perinek'in 2000'e Doru dergisinde (7 ubat 1988'de) yer alacakn. Bu yayma gre: "Hrriyet gazetesi Genel Koordinatr etin Eme'i, 12 Eyll'n koyduu siyasal yasaklann kaldrlmasnn onayland referandum gn yatandan frlatan telefon Babakan'dand. zal, bir kez daha protokol bir yana iterek biraz zgn, biraz da tehditkr bir ifadeyle 6 Eyll gn Hrriyet'yer alan Banker Bako ve sahte devlet tahvili soruturmasyla ilgili iki haberi hanr lanyor ve, 'Unutmayn Bako ile sizin de kannnz Mazda ii var,' diyordu. Ayn gn Hrriyet ve Gnaydn gazeteleri mahke me karan ardndan gelmek zere toplanlyordu. Hrriyet'in toplanlmasna yol aan ilk haber sahte devlet tahvili soruturmasn da ihmali grlen eski stanbul mali ube mdr Cevdet Saral'n Bingl'e atanmasn konu alyor ve bu atama, 'Bu ne te la?.. Srpriz tayin... Saral, sanklan yakalayp adalete teslim et mekten baka ne yapabilirdi?' szleriyle eletiriliyordu. "kinci haber ise, Babakan'n Bako olaynn zerine gidil mesini sanki kardeine ait (Korkut zal'a) Hak Yannm'n (500 milyon dolaynda) dolandrlmas nedeniyle istedii izlenimi ve riyordu. "te referandum sabah bu haberleri okuyan zal dayana mam, bir yandan Hrriyet'i ararken, bir yandan da gazete hak396

alnnlan srdrelim: "Banker Bako ya da nfus kdndaki adyla Baki Cengiz Aygn... 17'sinde fabrikatr, 19'unda banker ve tasfiye kurulun daki 'borlan uruna' 20 yanda assolist olan bu parlak delikan l... En yakn dostlan Hsamettin Cindoruk ve -nl suriucuCenk Koray'n deyiiyle 'iyilik yapnn m kymet bilen, fevkalade nezakedi, yoksullara yardm elini uzatan, her cuma namaz klan, her perembe oru tutan, inanl ve bir terbiyeli adam...' 28 ya ndaki bu yetenekli gen, kendi ifadesiyle bankaclara ve st d zey brokradara kadn bulan, lemler yapan bir 'yumuak in san...' 6 milyarlk sahte devlet tahvili olaynn kahraman ve re ferandumun yldz olan bu delikanl, yle iler becermiti ki, po lis iindeki amalan ayyuka kartm ve ikinci zal hkme tinin yapn atamalarda etkili olmutu. Bu delikanl, Emniyet Genel Mdr Saffet Arkan Bedk'n stanbul valiliini engel leyen, sekiz yldr stanbul valilii yapan Nevzat Ayaz'n ileri Bakanlndaki gizli protokole gre tenzili rtbe ile zmir'e git mesine sebep olan, zal'n yanndan ayrmad eski devlet ba kan Ahmet Karaevli'yi bakanlk koltuundan eden, Yusuf Bozkurt zal'n has adam emekli kontrgerillac ve eski DPT mste ar yardmcs Blent ztrkmen'i kzaa aldrtan, 'artk stan bul emniyet mdr' olduunu aklamakta bir saknca grme yen eski stanbul emniyet mdr yardmcs Mehmet Aarn de netimli bir protokol makam saylabilecek Ankara emniyet m drlne 'terfien' atanmasn salayacak bir dizi gelimelerin de fitilini atelemiti. "Babakan Turgut zal, Hrriyet gazetesi Genel Koordina tr etin Eme'i bouna aramamt. Hrriyet gazetesinde refe randum gn yer alan eski mali ube mdr Cevdet Sara'la il397

gili haberin nasl hazrlandna 'vakf olmutu, zal'a sunulan M T raporuna gre, Cevdet Saral'la ilgili atama emri, stanbul polis tekilannda bomba gibi padamn. Bunun zerine Beyler beyi Polisevi'nde bir 'istiare' toplanns yaplm ve bu toplant ya u isimler katlma: stanbul Emniyet Mdr nal Erkan, Emniyet Mdr Yardmclar Mehmet Aar ve Tayyar Seven, Mali ube Mdr Cevdet Saral, Narkotik ube Mdr Sarper Baltacolu ve bir de Hrriyet gazetesindeki polis muhabiri Kasm Gence... Yaplan toplant sonunda Saral'n atanmasnn arkasnda 'takunyallann' olduu 'saptanm' ve bu dorultuda bir haber de kaleme alnma. Haber gazeteye verilmi ve gazete nin prova basksn almakla da stanbul evik Kuvvet Mdr Necati Altunta ile Hurrryet'teki polis muhabiri Kasm Gence g revlendirilmiti. " M T raporu zerine alan gizli soruturma sonunda s tanbul Valisi Nevzat Ayaz, Beylerbeyi'nde haberin hazrland iddia edilen saaderde (sonra Edirne valiliine atanan) nal Er kan ve Mehmet Aar'n kendisiyle beraber olduunu, byle bir eyin sz konusu olmadn syleyince, 'kabak' prova basky ga zeteden almakla grevlendirilen evik kuvvet mdrnn ban da padama! Nitekim, evik Kuvveder Mdr Necati Altun ta, Urfa'ya srlm ve bir dostuna, 'Beni kurban ettiler,' diye yalanma." Evet, oysa Alanta, Eymr'e muhtelif grmelerinde "olaylann perde arkas ile ilgili bilgiler" vermiti. "Tertibin iinde" ola mazd. Eymr'e "bir oyuna getirildiinden ve harcanlacandan" yaknyordu. Bu dncenin etkisiyle "haksz yere cezalandraca ndan korktuunu" sylyordu. Ricalarda bulunuyordu. Eymr, Altunta'n ricalann krmayarak, Emniyet Genel Mdr Saffet Ankan Bedk'e gitti. Altunta'n anlataklann iletti. Bedk, ilgileneceini syledi. Bedk baka bir saptama da ha yapyordu:
398

stanbul Emniyet Mdr nal Erkan ile yardmcs Meh met Aar kendisine, 6 Eyll 1987 tarihinde Hrriyet'te kan "Emniyet rgtnde Takunyal Kavgas" balkl yazyla hibir il gilerinin olmadn eref ve haysiyederi zerine yemin ederek sylemilerdi. Vali Nevzat Ayaz da tanklaryd. Eymr de direniyordu. Bedk'e, "Altunta aksini sylyor. nal Erkan tarafndan kendisinin sadece Kasm Gence ile Hr rryet'e giderek gazeteyi almakla grevlendirildiini bildiriyor. Hat ta yazy nal Erkan, Mehmet Aar, Cevdet Saral ve teki m drlerinin Gence'ye hazrlattklarn, asl sulularn olay zerine yknklarnda direniyor," diyordu. Gizli servis-legal polis kapmasn resmeden madalyonun teki yzndeki ilk izgiler bunlard. Eymr ekime su zerine kaktan sonra, Bedk'le yapt grmeyi bir kez daha anmsatt. Emniyet Genel Mdr, B lent ztrkmen ve Devlet Bakan Karaevli'nin "baz ilikilerin den" de sz etmiti. (Blent ztrkmen, Ticaret Bakanl ve DPT mstear yardmclna atlamadan nce MT'te alrken, bir ara " T " dairesindeydi. Bu dairenin grevi M T mensuplannn gvenliini salamak ve "otokontroln" yapmakn. Fuat Dou'dan sonra Nurettin Ersin dneminde serviste kiileri he def alan imzasz mektuplar yaygnlama. Bu mekaplar kimler yazyordu? Herkes birbirini suluyordu. Elbet, ztrkmen'den de sz edenler ka. Kimin yazd kandanmad, ortaya karla mad.) Bedk ANAP Milletvekili Mustafa Taar'n kardeinin bir bankadan birka milyarck "edindikten sonra" ortalktan kay boluuna deinmi, "biraderin yerini saptamak iin Eymr'den ve MT'ten yardm" istemiti. MT, bu konuda bir alma yap m, Mustafa Taar'n biraderinin "stanbul'da bir yerde saklan dn renmi, ancak istihbarat fos kma." Mstear ndl gezideydi. Eymr anlanyor: "ntikal eden son bilgileri" mstearn buyruuyla balad rapora ekledi.
399

Banker Bako olay gnceldi, re yandan Dndar Kl'la ilikiliy di. Mademki mstear raporu, "st makamlara verecekti", yley se drt ba mamur olmalyd. Sonra... 1966'dan beri yaad olaylar, dorudan geirdii dene yimleri, ariv bilgilerini ve yeni gelen "eleman haberleri"ni bir araya getirdiinde bir de bakn ki, "ilgin bir tablo" ortaya kyor. alma genilemi, nl M T raporu yeri g sarsacak, devlet te ok nemli makamlara gelmi-gitmi birok kiiyi iine alacak biime girmeye hazr, bekliyordu. M T ve polisle ilgili olaylar kapal kaplar ardnda da geli ip serpilirken, eyll banda -ve onu izleyen kasm aynda siya set dnyasnda prltl gnler yaanyordu: 2 Eyll 1988 sabah siyaset ve basn dnyas Trkiye gaze tesinin byk balklanyla uyand. Babakan zal, Trkiye gaze tesinin bayazar (np fakltesi mezunu, doktor) Yaln zer'i ka bul etmi, "ok nemli" bir deme vermiti. Demecin nemi uradan kaynaklanyordu: 6 Eyll 1988 Pazar gn siyasal yasaklann kaldrlmas halkoyuna sunulacakn. Babakan zal, propagandann kesilecei 5 Eyll gn "ok nemli" aklamalar yapacan duyurmutu. "ok nemli" olan neydi, kimse bilmiyordu. Basnda dikkati eken yaymlar vard, Bako gibi olanlar arpcyd. Fakat zal'n kamuoyuna daha ar pc hangi olay getirecei bilinmiyordu. Demokrasiden sz ederek demokrad ile srekli vnen zal'n siyasal yasak aybnn kaldrlmasna kar kesin vaziyet almas zaten yadrganyor, eletiriliyordu. Bir de "nemli akla ma" sz kmn. Kimileri zal'n televizyondaki son konuma ya dikkatleri ekebilmek iin "nemli aklamalar" szn yay gnlatrdn ne sryordu. Fakat baka izlenimler de vard. Is rarla sylenen bir baka kan: zal, halkoylamasnda hayr oylannn ounlukta olmas iin aram taram, zellikle Demirel'i halkn gznde canevinden vuracak "bir eyler" bulmu olabilir di. Ama neydi? Kimse bilemiyordu. Ama Trkiye gazetesi Bayazan Yaln zer, zal'dan ald400
401

Sahne renkleniyor: Babakan'n elindeki "belgeler"

demele "bilinmeyenin" ne olabileceine k tutuyordu. Bu demele zal'n "esrarl aklamas" belki tam kefedilmiyordu, ama nemli ipulan veriyordu. Gazete ilk byk balnda, "Babakan Turgut zal, gaze temize, 5 Eyll'deki konumas hakknda aklamalarda bulun du," diyor ve byk manet, zal'n heyecanla beklenen akla masndaki z veriyordu: "Elimde belgeler var!" Tamamlayc nitelikteki teki byk balklarda da zal yle diyordu: "Bir belge zerinde daha duruyoruz. Eer, onu da temin edebilirsek, nemli bir eyi ispat etmi olacaz. "Biz devletten 800 ksur milyon lira alyoruz. DYP 50-60 milyon lira alyor. Bizden daha fazla para harcyorlar. Bunlann gerisinde birtakm gler var." Bu balklar, zal'n "Demirel'e ve DYP'ye kahredici bir darbe vurma hazrl iinde olduunu" kandamaya yeterliydi. Belgenin "bal" belli deildi. Ne var ki, Babakan zal demecinde belgenin ieriini daha sonraki kimi cmleleriyle be lirgin lde ayordu: "Yeraln dnyasnn, 197 7'den 1980'e kadar silah kaak ln desteklediini, terr ve anariye finansman bunlann sa ladn biliyoruz. Biz bunlann kar iin kullandklar yollan kestik. imdi 'bizim karmzdakileri finanse eden gler' bun lardr." DYP'nin hazineden ald yllk parann azln vurgulaya rak szlerine balayan bir babakan, DYP'nin harcad byk paralara deiniyor, sonra yeraln dnyasna geiyor, "imdi bizim karmzdakileri 'finanse eden gler...' " diyerek, siyasal bir par ti ile yeraln dnyas arasnda organik kpr kuruyordu. 3-4 Eyll gnleri, 5 Eyll akama kadar merak ve heyecan doruktayd.
402

Srpriz
Bababn zal, bu demeci verirken elbette ciddi bir daya naa sahip olmalyd. Yoksa bir Babakan uluorta elinde belgeler olduunu syle mez, yeralt dnyasn siyasal bir partiye balayan bir izgide "karsndakileri finanse eden karanlk dnyalardan" sz etmezdi. Mehmet Eymr'e gre, nl M T raporu eyll sonunda ya da Ekim 1988'in balannda ndl Paa tarafndan smarlanmn. Bu bilgilere kar Babakan, en ge l Eyll'de, Trkiye gazete sine konuuyor, deme 2 Eyll gn yaymlanyordu. M T ten nce zal'a acaba baka bir yerden, sonradan M T raporunda da daha geni yer alan "baka bir bildirim" mi gelmiti? Bu nokta ok ilginti ve uzun sre st kapal kalan noktayd. M T dndan "baka bir kaynan Babakan'a MT raporundaki bilgilerin bir 'blmn' daha nce ilettii" kans n glendiren, bir de tarih sorunu vard. M T raporu, kasm aynda kda dklp son biimini almt ve Babakan zal'a kasm aynda iletilmiti. Ya da MT'teki kaaklk dairesine ko ut grev yapan ileri Bakan Kaaklk Dairesi'nden de MT raporuna gre ksd ve belirli bilgiler, Babakan zal'a aktarl m myd? Abas ve Eymr bugn red mi ederler yoksa gelimelerin va raca son durakta baka davranlar m gsterirler, kukusuz bu gn bilmemize olanak yok. Ancak, aranrma yaparken bu nokta zerinde uzun sre durduk ve u sonu kt: "Babakan zal, Eyll 87'de Bako olaynn ieriini, elbet renmiti. nk mfettiler aracl ile Bako-tahvil sahtekrl n ieren geni bir rapor Babakanlk Mstear Ahmet Seluk tarafndan kendisine verilmiti." Bu raporda o tarihteki DYP Genel Bakan Hsamettin Cindonk ile Banker Bako'nun tahvil iindeki birlikteliinden,
403

Oysa, elinde belgeler olduunu irdeleyen zal'n demeci sahte tahviller tezghlanarak DYP'ye halkoylamasnda harcayaca milyarn salanmas olaslndan dem vurulmu olabilirdi. Deme verdii gn zal'n elinde belki "belge yoktu," ancak bel genin "gelmek zere" olduuna inandran "Bako raporu" vard. Trkiye gazetesine byle konumutu. nin yaymlanmasndan nceki gnler basnda kk kimi haber ler grlmt. Banker Bako, hapishaneden, ili Savcl'na gtrlm t. Savclk binasnn evresi polis kordonuna alnm, ieriye ku uurulmama. M T raporunda da Banker Bako olayyla ilintisinden sz edilen Hsamettin Cindoruk'la yaptmz syleilerin birinde, "Bako'ya bask yapalar. Hem de bedensel bask. Bako'dan sahte tahvil iinde benimle birlik olduunu sylemesini istediler. Eer Gelgeldim Babakan zal, 5 Eyll'de, yani yasaklar kald racak halkoylamasndan bir gn nce bir belge veya belgelerle sanlp sarmalanm "bombay" padatamad. Kamuoyu duyarlyd, zal, baka bir bomba zerinde al t. Halkn nabzn tuttu. Gazetelerin halkoylamas sonularyla il gili anketlerini zenle inceledi. Kendi "kaynaklarndan" gelen bilgileri deerlendirdi. Halkoylamas sandklannn kapand saatte, 17:00'de bir basn toplanas dzenlendi. 29 Kasm 1988'i erken genel seim tarihi olarak ilan ediverdi. Dorusu siyasette kurnazl simgeleyen bir davrana. Hal koylamas sonular, bir be yl daha ban dinlendirebilecei ye ni bir iktidar dneminin almas olana verebilirdi. Yasaklar, yz binle ifade edilen kk bir farkla kalkma. Demirel'in, Ecevit'in, Trke'in ve hele Erbakan'n siyasal yasaklarnn kalkma sn istemeyen kide duygusall ar basm, yzde 49,5'a varan hayr oylarn zal, ANAP hanesinde kabul ederek genel seime girmiti. 29 Kasm 1988 genel seimleri ANAP'a yzde 49,5 oy getirmedi ama, yzde 36 oyla 292 milletvekillii kazanmasn, zal'n yine tek bana iktidarda kalmasn salad. Seim atmos feri "eldeki belgeleri" ve alanda yatan siyasal gelimeleri unuttur du. Seim kampanyasnn "hayhuyu arasnda" Banker Bako ve Hsamettin Cindoruk'la ilgili sulamalar kaynad gitti. Oysa?..
405

Hedefine

varmayan

kurun

sahte tahvil iinde Cindoruk'la ibirlii yapan, Cindoruk'un sahtekrln iinde olduunu yazl ifadeyle kabul ederse, cezas nn azalalmasna alacaklarn vaat ettiler," diyordu. Cindoruk'a gre, "Bako direnmi, istei geri evirmiti." Cindoruk; hukuk bilgisi, siyasette ok nemli yeri olan krs hi tabeti, kulis konumalar ve becerisiyle zal'n "yzn grmek istemedii" talihli birka kiiden biriydi. Cindoruk'u Bako arac lyla keye sknrmak, DYP'nin yerala dnyasndan engin maddi olanaklar saladn kandayarak "yasaklar"a ilikin halkoylamasnda Demirel'i ve Cindoruk'u bir daha kalkmamak ze re yere sermek, ANAP iktidannn ve lideri zal'n tek hedefi ol duunu ortaya kanyordu. zal'n Cindoruk'un sahte tahvil olayndan nce bir ara avukadn sdenmesinden kp belge bularak, Banker Bako rampasndan "karsndakilerin" stne adamaya ala anla lyordu. yknn vard bu noktadan, 29 Kasm 1988 genel se imlerine daha ok zaman vard. ki aya yakn bu srede daha neler olacak, yeni bir yaraa giren rmak, nerelere taacakn kimbilir... yknn bu blmnde raporla "bir btnlk an eden eski tarihlere" dnlebilir, 1973 yl, Eymr'n yaamyksyle anlaalabilir.

Kutunun kapa bir kez alrsa..


1973 yl... O tarihteki Skynetim Komutan Orgeneral Faik Trn bir plan hazrlamt: Babalar operasyonu. Eymr ve MT'ten birka eleman, Trn'n istei zerine istanbul'a gitti. Yeraln dnyasnn nl kiilerini toplayacaklar, sorgulaya caklar, mahkemeye verilmelerine alacaklard. M T ekibi, o ta rihteki Emniyet Mali ube Mdr Vural Yener ve arkadalanyla birlikte almaya balad. Uurlu, Bezal, Mirza gibi "nl" ailelerin bireylerini, Zihni pek'i, Suriyeli Muhammet Akil ubuku'yu, birok uyuturucu ve silah kaaksn topladlar. Bu kiilerin ev ve iyerlerinde ara malar yapld, "birok st dzeydeki brokrat ve subayn, gece kulplerinde babalarla birlikte ekilmi fotoraflanyla, mektuplan, kartvizideri" bulundu. "Bunlardan bir tanesi o tarihlerde Be ikta Askerlik ubesi'nde grevli olan Hamsi Fuat diye anlan Fuat Diner'di." "Fezlekeye geirdikleri bir baka husus, 1. ube'den stan bul emniyet mdr muavinliine getirilen kr Bal'yla ilgiliy di." Eymr byle anlanyordu. Skynetim Komutan Faik Trn, bir gn, soruturma y yrten ekiplerin bandaki kiileri I. Ordu Komutanl'na ard. -Gazetelere de geti- "Soruturma ekibi nderleri T rn'n makamna girerken gazinocular kral diye tannan Fahret tin Aslan yannda gzel bir hanmla Trn'n makamndan kyordu." Oysa Eymr'n, Aslan'la ilgili bilgileri, polisteki fii "olum suzdu." Trn, ekibi scak karlad. Gelimeleri sordu, anlamlar. Sz, kr Bal'ya gelince, Skynetim Komutan, Bal'nn
406

milliyetiliini, sola ve terre kar mcadele ile tannm bir ki i olduunu syledi. Eymr'e gre, "Trn byle bir konunun mahkemeye intikali halinde ar solun ypranc propagandasna maruz kalnacan, o nedenle bu hususu ifade ve fezlekelerden karmalarn rica etti." Komutan, Balc hakknda idari soruturma yaparak cezalandmlacan sylyordu. Eymr, yle dndn sylyor: "Ben terre kar mcadele ile hret yapm bir emniyet mdrnn Bulgaristan'dan getirilen silahlarla ilgili kiilerle ilintisi olmasnn nasl bir milliyetilik duygusu olduunu anla yamyorum." Bu yargy bir "ancak" ile balyordu: "Ancak ordunun en st rtbesine gelmi bir komutann ri casn emir telakki ettim ve herhangi bir ey sylemedim. Netice de yzlerce sayfa ifadeyi ve fezlekeyi yeniden tanzim ederek su lular mahkemeye sevk ettik. Her biri 30-40 seneyi aan hapis ce zalar talebiyle yarglanp mahkm oldular ve sonunda 1974 af fnda serbest brakldlar. Babalar operasyonu daha geni kap saml dnld halde altndan baz kark ilikiler ka iin yanda kestirildi."

65 bin gulden mi, yoksa dolar m?


Eymr'n anlatmlarndan: "1980'de yurtdna gnderildi.. Bulgaristan'a. Oradaki nemli grevlerinden biri Trkiye'ye ynelik 'ideolojik kaak lk faaliyetlerini' izlemekti. Orada Oflu smail diye anlan smail Hacsleymanolu ve onunla ilikili kimi Trk ve Ermeni kaak larn 'ilerine szd.' Yannda, ekinmeden ilerini konuuyor lard. Bir demirperde lkesinde bellerinde silahlan, aldannda lks otomobiller. 'Krpe yataki Bulgar ve Rus sevgilileri ile lks
407

otellerde ve villalarda yaayan bu kiiler'le zaman zaman dalara, ssz yerlere gidiyordu. rendiklerini MT'e bildiriyordu." Gizli servis ajan Eymr, Bulgaristan'da "diplomat" gr nmndeydi. Oflu smail'e "bir pasaport iinde yardm ederek sokulmutu." Ocak 1989 balannda nl Dndar Kl, be yl hapisha nede yattktan sonra "kant yetersizliinden" beraat edip km, MT'te ikence grdn aklam, Mehmet Eymr' sula ma. Eymr, "Dndar Kl'n son beyanlar, kanunlar hie say dnn ve devlete meydan okuduunun ak kanndr," deyince Bulgaristan olaylarna deinen aklama Dndar Kl'tan geldi: "Ne diyor, ne anlaayor bu adam? arm bu adam, ar m. Bu adam gnahlarndan arnmak iin envai eit yalan uy duruyor. Ne anlaayor? Bunlar anlatacana, Bulgar st ynetici lerinden birinin kzna lokantada yapa sarknnl anlatsn. Da ha sonra gidiyor, evinde de sarknnlk ediyor. Bulgarlar karar ve riyor, ldrecekler. Eymr zannederek gen bir yzbay ldr yorlar. Bunun yznden gencecik adam kahpelerin elinde l yor. Bunlan anlatsn." Eymr sanlarak bir bakasnn ldrld gerek. Eymr de olay anmsyor. Dndar Kl'n asl sulamas Oflu smail'le Eymr "ilikileri" zerine: "Bulgaristan'dan kaarken, Oflu smail'den 65 bin gulden ald. Onu anlatsn. smail bunun ldrleceini reniyor ora da. Milli eyleri, hisleri yznden bunu kurtanyor. Gulden veri yor. Onu anlatsn. svire'de seyahat eklerini hangi gazete pat ronundan aldn anlatsn." Eymr'le Dndar Kl arasndaki sz dellosu, 7-8 Ocak 1989 gnl gazetelere geiyor. Bu arada stanbul'da bir gazeteci den telefon: "Oflu smail'in para verdiini kendi sesinden duymak isti yor musunuz?"
408

"Evet" "Pekl. Teyp bandn postalyorum." O banaa Oflu smail bir Avrupa ehrinde. Gazeteci ile te lefonda konuuyor. Soru stne sorudan sonra Oflu smail, Eymr'e para verdiini sylyor. Gizemli iler... Teyp band dosyaya... Fakat Eymr'n kimi dnceleri var. Bulgaristan'da iyi a lp, "karargha" - M T ' e - bilgi gnderiyor. "Sonra, birden ka rarghn ilgisinde bir dme seziyor." Eymr yaknyor: "Sonuta yurtdndaki grev srem dolmadan 1982'de Trkiye'ye ekildim ve Mardin'e tayin edildim." "Dnmde gerek kaaklk, gerekse dier konularda ver diim bilgilerin ounun ileme tabi tutulmadn rendim. O tarihte mstear yardmcs General Mustafa Arda'yd. Sonra emekli olup Kemal Horzum'un yannda alan Mustafa Arda'y, o tarihlerde psala Gmrk Mdr emekli Astsubay Harun Grsel'in tekilata - M T ' e - gelerek zaman zaman ziyaret ettiini rendim. Hann Grsel daha sonra Matarac davasnn sank lar arasnda yer ald. Mstear yardmclna atanmadan nce Kean'da tmen komutanlnda bulunan Arda'nn, Grsel'i bu grevinden tand syleniyordu. Ayn tarihlerde Edirne'de bu lunan tmen komutan da birka kiiyi vurup intihar etmiti. Sylentiler iin, kaaklk ve rvede ilgili olduuydu." Mehmet Eymr, M T raporuyla noktalanan grevine 1983'te balad. Kaaklk stihbarat ubesi'nin bana getirildi. "Greve gelmeden nce Genelkurmay'da toplanalar yaplm ve M T tarafndan, Dndar Kl'la ilgili alma yapmakla grev lendirilmiti." Eymr'e gre: "Dndar Kl'n senelerce nce bir olaydan dolay verilmi mahkmiyet karan vard. Ancak Kl salk raporlan alarak ad4.09

li tbba tasdik ettiriyor ve eidi yollardan yararlanarak infaz er teliyordu. U ay sre ile hapis yatsa infaz tamamlanacakt. O ta rihte 'Cumhurbakanlndan stanbul skynetim komutanl na ve valiliine zel emir verildiini duymama karn, infaz ile mi' yaptnlamad."

"Beni iyi tanmas lazm. Allah Allah, demek talimat verme mi," dedi. Semerci Paa'ya gitti Eymr, anlam. Paa kzd, tepki gster di. Kl'a kfretti. Adnn kartmlmasndan rahatsz olmutu.

; ,..!

Olacak ey deil! bavuru


Kl'n sorgulamasna deinen bilgileri dinlediim zaman, kafamn bir kesinde bir ad kmldad. Bir sre nce buna ben zer bir ad okuduum duygusuna kapldm. Evdeki dosyalar karnrdm. Yanlmamtm. M T raponnu gn na karan Dou Perinek, doru su 2000'e Doru dergisinde ubat aynda yeni gazetecilik rnek leri sunuyordu. Raporu "deifre" etmesinden hemen sonraki hafta dergi, Dndar Kl'n sorgulama bandanndan bir blmn yaymla d. 2000'e Doru o saysnda, "Dndar Kl'n, Mehmet Eymr, Attila Aytek ve -Cumhurbakan Evren'in damad, Kk'teki M T grevlisi- Erkan Grvit tarafndan alnd ne srlen ifa desinden blmler" aktaryordu. Blmler, M T Mstearl'nn, Ankara Skynetim Savcl'na yollad resmi bant zmlerinden alnmt. Bantlar savcla, 8 Ekim 1985, says: 01.10-11.02.254/241095-119849 tarih ve numaral yazyla gn derilmiti. Yaz yleydi: " 2 5 Mart 1984 tarihinde ifadesi alnan Dn dar Kl'la ilgili ses bandan ve bant zederini havi liste iliikte sunulmutur. Arz ederim. mza: Mstear adna Tugeneral Hil mi engn." Magazin deil, resmi belge: Sorgulayc- Daha nceleri Emel Saynla,

Genelkurmaya

"1983'te MT, Genelkurmay Bakanl'na bavurdu. Dndar Kl, Behet Cantrk ve Abuzer Uurlu'nun M T ta rafndan sorguya alnmasn, haklannda yasal ilem yaplmasn nerdi." Genelkurmay Bakanl'ndan gelen yant, "olumluydu." Bu kii hakknda MT'in yargs yleydi: Devletin oto ritesini sarsan olaylarn, ideolojik ilikilerin ve kaaklk faaliyet lerinin iindeydiler. Haklannda sorgularna yetecek bilgi ve eit li ihbarlar vard. Abuzer Uurlu o srada hkmlyd. Bulgaris tan ilikileri, Aca konusu, lkclerle yaknl, kaaklk faali yetleri, MT'le olan ilikileri ok karmak olan Uurlu sona b rakld ve... yurtdna kaacana dair emareler bulunan Dndar Kl'tan ie baladlar. Kl' sorguladn Eymr saklamyor: "Dndar Kl ilk sorguya alndnda kendinden ok emin ve adeta birka gn sonra serbest kalacana inanm haldeydi. Sorguyu yapanlara kar, kstaht. Tehditkr bir hava iinde ko nuabiliyordu." Eymr'e, "En st kademelerden, paalardan size talimat verilmedi mi?" diye soruyordu. Eymr, glyor, karlk vermiyordu. Ayn szleri tekrarla d bir gn, "Kimler talimat verecek bize?" diye sordu. "Sizin amirleriniz," dedi Kl. Biraz daha kurcalaynca Mstear Yardmcs Sedat Semerci'nin adn vererek;
410

Semiramis

Pek411

kanla dost hayat yasayan Abdi ipeki sonralar bu yaantsn ar kc Hmeyra ile srdrmeye balamtr. Byle bir ey var m? Dndar Kl- Vallahi hi duymadm efendim. Sorgulayc- Bu ilikiden haberdar olan Hmeyra'nm kocas kimdi? Fikret Hakan m? Dndar Kl- O da ...nin biri efendim. Sorgulayc- Hafi... istanbul mafyas diye adlandrlan mehur kabaday, DndaT Kl a durumu iletmi ve Abdi Ipeki'nin ld rlmesini istemitir. Bu nedenle Abdi ipeki, Dndar Kl'n adam lar tarafndan ldrlmtr. Dndar Kl- Vay anasn, imkn var m efendim? Sorgulayc- H?.. Dndar Kl- Efendim yle bir konu var. Beni bir para tanyorsunuz, biz bu tertip eylemler yapabilir miyiz? Biz her ey den nce aile ocuklaryz. Sorgulayc- Tabii gerekesine bal bu... Dndar Kl- Yok efendim. Sorgulayc- Belki iin bu kadar byyeceini dnmeden. Dndar Kl- Yok efendim... Belki vatanm iin, vatana bir ktlk yaplr da byle gvendiimiz insanlar derse ki, o in sann ortadan kalkmas lazm, belki imza koyarm... Yoksa Semiramis'le konumu, btlmemkimle konumu bunlar i deil. Sonra efendim byle bir konu olsayd, duyulurdu. O zamanlar Emel Sayn evli idi efendim. Sorgulayc- Bunlarn evliliine bakma, sen de bilirsin. Dndar Kl- Tabii efendim. Sorgulayc- Onlarn Kayatlann anlamak g yle deil mi? Dndar Kl- yle efendim. Sorgulayc- Evli, kocas kendi gtryor teslim ediyor diyorlar ondan sonra. Bu konuma Dndar Kl'n 1-25 Mart tarihleri arasnda
412 413

yaplan sorgulamasnn "13-B" numaral bant kaydannda yer alyor. Sorgulayc szcnn rtt kii kim? Kii deil, daha dorusu kiiler? Dndar Kl' Mehmet Eymr ve Attila Aytek'in sorguladn Avukat Burhan Apaydn Ankara 4 Nolu As keri Mahkemesi'ne bildirmi. Konuyu bilen evreler arasnda' ad geen nc sorgucu ise, Erkan Grvit Son M T raporu nun nl isimleri yani. MT'in ve polis tekilatnn nde gelen yetkilileri. Abdi peki cinayetinin aydnlanlmas konusundaki yakla m dikkat ekici tabii. Ancak devletin istihbarat tekilannn me raklar dikkat ekici. M T sorgucusu Emel Sayn, Semiramis Pekkan ve Hmeyra ile balam sorguya. imdi ise ilginin odak noktasnda Banu Alkan bulunuyor. Bant numaras "6-A." (Banu Alkan, Kl hapishaneden knktan hemen sonra, "Ayp et tin, Dndar Aabey" diyecek). Sorgulayc- Banu kim? Dndar Kl- Banu, Banu Alkan'dr efendim. Sorgulayc- Bilmiyorum, herhalde o? Dndar Kl- Banu Alkan' yle ahsen tanrm erendim. Sorgulayc- Nereden tanyorsun? Dndar Kl- Film artisti. Sorgulayc- Var m bir eyin, mnasebetin? Dndar Kl- Yok yok. Mnasebetim yok. Ben hi yle kadnlarla iliki kurmam efendim. Sorgulayc- Niye? Dndar Kl- Onlar tehlikeli olur. Sorgulayc- isimliler yani. Dndar Kl- Zararl onlar efendim. Sorgulayc- Ne zarar olacak yani? Dndar Kl- Olur olur efendim. Sorgulayc- Koparrsn kafasn olur biter, zararl oldu mu? Bunlarn da ii oluyor mu byle? Banu'nun manunun T sra

Yahya Ahi'nin oluyor mu? Dndar Kl- Yahya Ahi'nin filmi var ya efendim. Mesela bu Yahya Abi Kemal Sunal'la film yapar senede tane. Btn kadn artisder Kemal Sunal'la oynamak ister. Kemal Sunal yani Trkiye'de byk i yapar. Devletin MT'i, devletin bandarna ve kdanna, devletin sorgulayclarnn byk emekler harcayarak devletin sannn azndan topladktan bylesi bilgileri kaydediyor, yazyor ite. imdi sorguculann objektifi Ajda Pekkan'a yneliyor. " 5 B " numaral bant: Sorgulayc- Erdoan DemTren'in var mdr, yle dolambal ileri? Dndar Kl- Vallahi hi duymadm, inanr msnz? Sorgulayc- Bak iyi istihbaratn var yani? Dndar Kl- Onun gazetede resmi kn efendim. Sorgulayc- H?.. Dndar Kl- Fena bir adam deildi. Terbiyeli, hrmetkar bir adam. Sorgulayc- Ajda Pekkan'la m geziyormu ne yapyormu? Dndar Kl- Evet yle efendim. imdi kim var srada? Buyursunlar Muazzez Abac. "5-A" numaral sorgu bandn dinliyoruz: Sorgulayc- Muazzez Abac ile tanlyorsunuz herhalde? Dndar Kl- Tanrz efendim. Sorgulayc- imdi kinden yakyor, ne yapyor? Dndar Kl- Vallahi bilmiyorum, birisini bulmutur. Sorgulayc- Bulmutur di mi? Dndar Kl- Tabii... Serpil akmakl ve Trkan D u r u ise "17-A" numaral bantta:
14

Sorgulayc- Mert akmakly tanyor musunuz? Dndar Kl- Tanyorum. Sorgulayc- Onun yeeni Serpil akmaklnn kocas. Dndar Kl- Serpil akmakl'nn kocas m? Sorgu/ayc- Hee... Dndar Kl- Ben yalnz o Ylmaz Duru'nun bir akrabasyla o eyin ablas Ylmaz'n ablasyla ileri vard. Sorgulayc- Trkan Duru, smet Bey'in tutulduu cadn. Dndar Kl- Trkan Duru? Sorgulayc- smet Bey'in ayn gamanda metresi. Dndar Kl- Evet evet, dedik ya bir yerden biliyorsun bunlan. Sorgulaycnn derin kltr Dndar Kl' bile hayrete d sryor. Cinsel syleinin sorgulayc ile sorgulanan arasnda oluturduu scak iliki ayrca arpc oluyor. Sohbetin getirdii senlibenlilik bir anda Dndar Kl' soru soran konumuna yk seltiyor, sorgulayc ise bilgi zenginliinin tadn karyor. Yorulan sorgulayclar "11-A" numaral bantta, anlalan M T usul dinleniyorlar. Kulak verelim: Sorgulayc- ... Daha ho eylerden bahsedelim, yorulduk biraz, bu artistlerden kimleri tanyorsun? Gnl Yazar tanrsn bir kere? Dndar Kl- Hepsini tanrm efendim, fazla samimiyetim olmaz. Sorgulayc- Biz yle samimi tandndan ey olup kimleri ta nyorsun? Dndar Kl- brahim Tadses'i tanrm. Sorgulayc- Ne yapaym brahim Tatlses'i, ben diyorum yle Emel Sayn, Ajda majda filan? Dndar Kl- Hi grmedim ki. Sorgulayc- Hangisini tanrsn? Dndar Kl- Grmem onlarla.
415

Sorgulayc- He... Dndar Kl- Hi grmem. Sorgulayc- Hani zamparalk ara sra var diyordun, bunlar dan yok mu? Dndar Kl- Bunlar sade ov yapard. Sorgulaycda Emel Sayn saplanas olduu ok ak. "7-B" numaral bantta Sayn'n eceresi aratrlyor: Sorgulayc- Reat Sayn? Dndar Kl- O da benim arkadam. Sorgulayc- Ne i yapar? Dndar Kl- Ithalat-ihracat yapar. Sorgulayc- Emel Sayn'la biT eyi var m? Dndar Kl- Yok yok... Sorgulayc- Bu Emel Sayn neTeli? Dndar Kl- Sivasl efendim.

baka ynlerine eilen basn evrelerinden t kmyor. Anayasa kurallar, yasaklayc hkmleri zerinde kimse durmuyor. Bir babakan -zal- kyor, telefonlarn dinlenmesini "cart curt savlar" diye niteleyebiliyor. Cart curt demokrasi, cart curt bir basn! rneklere baka anmsamalar yardm ediyor: Ekim 1979'da ileri Bakan Hasan Fehmi Gne'in Aynur'un evine gideceini Hafta Sonu dergisine "bir erkek sesi" bildiriyor. Matarac'nn bir kadnla ilikisi yine "bir erkek sesiyle" ihbar ediliyor. 1 Ocak 1980'de Hafta Sonu eski devlet bakan Metin Musaolu'nun ei ve sevgilisi ile ayn evde oturduunu yazyor. Tahliye olaca gn Dndar Kl'a soru: "Sorgulamada Cumhurbakam'nn damad Erkan Grvit var myd?" Kl'n yann: "Gzlerim kapalyd. Hibir ey grmedim. Bask yaparak konuturdular beni. "Cumhurbakam'nn damadn da kandrarak Konsey'i su

nal'n "cart curt" dedii


2000'e Doru'nun irdeledii gibi, "ok sayda insan hakkn da ileri srlen iddialann tek sanrna" kanlmak olanakszd. "Yaanan ortam, nasl bir ortam?.." Belgelerle saptanan du rum, tyler rpertici. "Kendilerini her eye muktedir sanan, her eye kadir olduuna inanan birtakm sorgucular, insanlan ad ve rerek aalyorlar. Bunlar tutanaklara geirilebiliyor. Gtrp yargcn nne konabiliyor. Bilirkiiye incelettirilebiliyor. in korkun yanv kimse kp bunlar ne, bunlarn kaaklkla, mil li gvenlikle ne ilgisi var, diyemiyor, demiyor." "lkede kimsenin gvenlii yok!" Ya dinlenen telefonlar rezaleti! Ocak 1989'da MT'in din ledii telefon konumalannn metinleri basnda yer alyor. in
416

ikast olayna alet etmek istemilerdi." Baka soruya, baka yant: "Bakn benimle ilgili tek kant lar yoktu. Bunca yldr mahkemelerde ve hapishanelerde neyle rttler, biliyor musunuz? M T ifadesi ile. MT ifadesi ile su lanan tek kii ben oldum." Bunlar syleyen adamn 21,5 yl hapishanelerde gemiti.

Sorgulamadan

bir rnek daha

Sorgucu- Narkotik demisin 61 93 95? Kl- Narkotik. S- Ha. K- (sim var m efendim?

S- Yok. K- Evet. S- Narkotik ubenin herhalde. K- Evet, evet efendim. S- Ne oluyor, yani isiniz olmuyor mu narkotikle? K- Hi olmaz efendim. S- Niye bulunduruyorsun? K- Orada isim var m efendim? S- Yok, isim yok. K- Evet S- Ne eyiniz oluyor, ne mnasebetini?: narkotikle? K- Hi! Mdr bile tanmam. Ahmet Bey diye birisi derler. S- Hu. K- Hi tanmam efendim. S- Uur vard orada onun iin mi aldn? K- Uur Gr m efendim? S- Hu. K- Onun efendim hi tutunacak dal yok, onu hibir ey yap maynz Allah akna. Onun kadar irkin insan gelmez yeryzne. S- Sen onunla ne gamandan beri kestin, eyin hesabn? K- Cezaevinden kaktan sonra hi gelmedi yanma. S- Ne saman yani? K- senedir (izildi) efendim. S- Sen cezaevinden ktktan sonra? K- Evet, ben Kabakoz'da yaram. S- Ha, o gamandan sonra? K- O zamandan sonra. S- Niye? K- Ben efendim... S- O dn anlattn, kr Balc? K- Evet onlar aldrmlar bizi. S- H... O ite de ok para dnm Kabakoz'dan kmada?
418

K- Yok yok efendim, yok. S- Haa. K- Vallahi yok.

Sorgucuya gre sorgu nedir?


Eymr'e gre: "Sonuta Dndar Kl'n hayan, ilikileri, faaliyederi en in ce detayna kadar incelendi. Hibir sulu kendini ipe gtrecek bil gileri vermek istemez. Bu bakmdan her trl psikolojik yaklam ve etki yaplmak suretiyle yerine getirilen en mkemmel bir sorgu faaliyetinde dahi yzde yz tam bilgi almak mmkn olmaz." Eymr'n sorgudan edindii kesin izlenimler: "Birok konuda bilgi veren ve itiraflarda bulunan Dndar Kl, zaman zaman kendisini bir zavall gibi gsteriyor, kendisi ni MT'te sorguya aldrtan gcn Erol Simavi ve ank Tara ol duunu kesinlikle bildiini sylyordu. Dndar Kl'a gre g zaltna alnmasnn nedenlerinden biri, sahibi bulunduu Cem reklam irketinin Hrriyet gazetesine olan borcu ile ilgili ihtilaft. Dndar Kl sorgulama sresi uzadka mitsizlie dmeye ve baz nemli aklamalar yapmaya balad. Bu aklamalardan bi ri Emniyet Mdr kr Bal'nn Fahrettin Aslan ile birlikte gayri Mslimlerden milyarlarla ifade edilen yksek meblalarda hara almas konusuydu. Sorgucular ilknce Kl'n 'sorguyu saptrd dncesiyle' bu konunun zerinde durmadlar. An cak Kl'n srarla bu konuyu gndeme getirmesi zerine, konu ile ilgilenmeye baladlar. Kl, kr Bal'nn bu faaliyeti s tanbul Skynetim Komutan, stanbul Valisi, stanbul M T Bakan ve Merkez Komutan'nn bilgisi dahilinde yaptn be lirtiyordu. Anlattktan arasnda Konsey yesi Tahsin ahinka ya'nn Beikta'taki sarn sevgilisinin olu (veya kz) ile Fahret419

tin Aslan'n yeeninin evlendii ve bylece yaknlk kurulduu gibi hususlar da vard. Esasnda Dndar Kl baz eyler anlat mak istiyor, imalarda bulunuyor, fakat bir noktaya gelince ko numu olmaktan korkup susuyordu."

"Tandm

Dndar Kl"

"Hakknda tahliye karar verilip cezaevinden kakn son ra yapa aklamalar ve ortaya ata iddialarla, bir anda adndan yine sz ettiren tannm kabadaylardan Dndar Kh'a, TEM PO dergisi son saysnda geni yer verdi. Bu yazda Hrriyet gaze

Sorgu aa kyor
Bunlar sorgulamann perde gerisiydi. Kl, stanbul'da hapishane yerine yata hastaneden kar kmaz, aralarnda ank Tara, Arala Aytek, Mehmet Eymr ve Hrriyet gazetesi sahibi Erol Simavi'nin de bulunduu birok ki i hakknda "iddia ve tehdider savurdu." "Kl kendisiyle yaplan bir syleide, Hniyet gazetesine de saldrarak yle konumutu: 'Hrriyet gazetesi ile ticari bir ilikimiz vard. Senede iki milyar tutarnda reklam veriyordum Hrriyet'e. Bu reklam veren kurulular iflasn eiine geldiler. Geici olarak yzde 50 indirim yapmalarn istedim. Amacm adamlar iflastan kurtarmakt. Yani biz de, kazancmzn yars n feda etmek kaydyla istedim bunu. Bunlar biz yapamayz de diler. Biz de -Mehmet Ali Ylmaz'n sahibi olduu- Gne ga zetesi ile anlap bu ilanlan Gne'e verdik. Bu yzden bize d man oldular. ndirim konusunda Hrriyet gazetesinin sahibi ile konutum. Ama yanamad. 10-15 sene sren bir ticari iliki miz vard. Bir defa kendisiyle gazetesinde de yz yze geldik. Orada teklif etmitim ilan fiyanndaki indirimi. Ama yok, ol maz, dedi.' "Dndar Kl, daha sonra Deniz Harp Okulu ihalesinin Mehmet Ali Ylmaz'a verilmesinden sonra, kendisinin Anka ra'ya ikyet edildiini ileri sryor ve Enka {ark Tara), Ulusoy gibi irkederin yan sra Erol Simavi'yi de ikayetiler arasn da sayyordu." (Tempo dergisi, 8-14 Ocak 1989, say 2)
420

tesi imtiyaz sahibi Erol Simavi, Kl'n baz geliigzel iddialar konusunda gr belirtti, Konumasnn banda 'Dndar Kl' tanyor musunuz?' sorusuna, 'Evet, hem de iyi tanyorum,' karln veren Erol Simavi, nasl tanaklarn yle anlatt: "- Bundan 20 yl kadar nce, Talk gazinosunun kapal ksmnda oturuyordum. Garson bana bir kart getirdi. zerinde, Dndar Kl yazyordu. Arkasnda da nefis diyebileceim bir ka ligrafiyle kaleme alnm, 'Muhterem Beyefendi, zaalinizle g rmek istiyorum' yazs. Yann akamzeri, saat 18:00 gibi Divan'n bannda bulualm, diye haber yollatum. "- Kl randevuya geldi mi? "- Evet, dediim saatte geldi. Zaten gazetelerdeki fotorafla rndan tanyordum. 'Aabey, benim bir kere adm km, ama yardma ihtiyacm var. Yine kr yola dmek istemiyorum,' de-, di. Kartn arkasndaki kaligrafiyi sordum. 'Benim yazm,' dedi. O sralarda, klasik eserler basan Varlk yaynlarnn kitaplarn muntazam okuyormu. Bakam adam, baya mnevver bir kaba day. 'Ne istiyorsun?' diye sordum. 'Msaade et, ufak tefek oyun da oynatabileceim bir kahve aaym,' dedi. Byle bir ey, benim emrimle olsa tamam, ama... "- Yardm ettiniz mi kendisine? "- Trk Ykseltme Cemiyeti'nden bir tandm vard: s tanbul Polis Mdr, Muzaffer alar. Kendisine telefon ettim. 'stadm,' dedim, 'gelin; byle cemiyete zatan dokunma ihtima li olan kiiyi kurtaralm. yi bir adama benziyor, alarak yaa sn.' Dndar'a da, iki art kotum: nce, silah tamayacaksn,
421

bugn, silah tamak enayiliktir. Devir eski devir deil. 'Tamam,' dedi. ikincisi oradan buradan hara alyormusun, bundan vaz geeceksin. 'Sz veriyorum,' dedi. Muzaffer alar da, ancak ku mar saylmayacak oyunlar oynatmas sarayla, kahve amasna msaade etti. "Erol Simavi, Dndar Kl'n, alar'n sarana uyup uy mad konusunda ise o ksmn hanrlamadn, ancak daha sonra kahvenin kapaaldn ya da kapandn belirterek, K l'n yeniden kendisine geldiini ve i istediini ifade etti. Erol Simavi, bu konuda yle dedi: "- Ona, 'Sana bir reklarn ajans kuralm; gazino reklamla r senden gesin,' dedim. Adn bile ben koydum: Cem Ajans, baz grafikerler aldrttm. Gazinolar dnda da reklam alabilece ini syledim. Zamanla Kastelli'yi filan da ald. Kastelli katn da 60 milyonumuz da gitti beraber. "Erol Simavi, reklam ajansnn baanl olup olmad ko nusunda da, burun gazino reklamlannn onun kanalyla geldii ni, tek istisnann Fahrettin Aslan olduunu, ikisinin arasnn iyi olmadn, ancak sebebini bilmediini syledi ve, 'Sonra ben, bunlar bartrdm. Fahrettin Aslan'n da reklamlan Dn dar'dan gemeye balad,' dedi. "Hrriyet'te elence reklam fiyatlarn nceleri ucuz ruttuklann, ancak 1980'den sonra kdn pahalanmaya baladn, elence reklam fiyadarnn, kd bile karlamad gerekesiyle, tenzilann kaldnlmasn istediini syleyen Erol Simavi; srasyla, Osman Kavran'n, Fahrettin Aslan'n gelip zel tarife istedikleri ni; ancak onlara, 'Size zel tarife yaparsam, teki de duyacak; o da benim mterim. O da benim ahbabm, zel tarifeyi kaldr dm,' cevabn verdiini belirtti. Sze yle devam etti: 'Fahrettin Aslan, Osman Kavran'n olu Mahmut Kavran, yani kanl bak l iki rakip, ilk defa birleip beni terk ettiler ve Gne'e getiler, Gne, bunlara muazzam bir tenzilat yapt. Beni terk ettiler ve
422

ben, bayram ettim, gittiler diye.' "- Dndar Kl, sizden tenzilat istediini, baz mterileri nin banmak zere olduunu sylemi, doru mu? "- Yok canm, ne o benden indirim istedi, ne de mteri ler g durumda. Kl geldi. 'Aabey, bu ajans bana sen kur-, drttn emret u gazinoculann dersini vereyim. Tekrar size dn snler,' dedi. 'Hayr, rica ediyorum dokunma. Oraya vermeye devam etsinler, dedim, Bylece bana iyilik yapm olursun...' "Erol Simavi, Dndar Kl'la, ondan sonra hi grp grmedii sorusunu cevaplandrrken, aabeyi Haldun Simavi'nin olu Sleyman'n Hali kprs zerinde trafik kazas yapan, yal bir kadna arpaktan sonra kaan, o srada aa beyinin Amerika'da olduunu ve sorumluluu kendisinin st lendiini, raporlarn ocuun lehinde olduunu, tutuksuz yarg lanmas iin saa sola, bu arada Eyp savcsna bavurduunu, sz verildii halde, ismi byk diye tutuklanmasna karar verdi ini belirterek unlan syledi: "- Benim canm ok skld. Yine bir gn Divan Oteli'ndeydim, bakam Dndar geldi. Beni dnceli grnce, 'Ne var aabey?' diye sordu, Yeenim Samalclar Hapishanesi'ne gi riyor, bir kaza yznden. Aabeyim burada yok, ben karar ver mek zorundaym, dedim. Dndar kalka, telefonun bana geti, bir iki numara evirdi. Karsna kana neredeyse emir verir gi biydi. Bir eyler syledi ve bizim olan derhal revire kaldrrt, odasna televizyon koydurttu. 'Kfte yapn pirzola yapn' diye ta limat verdi. ki isteyip istemediini sordu, imez dedim. ocuk susuzdu, ksa bir sre sonra da kt. te Dndar'n byle bir iyilii oldu. "- Demek yle yanlan var? "- Evet, bazen dnyann en bonkr insan olabilir. "- Bir de Deniz Harp Okulu ihalesinden sonra, kendisini ikyet ettiinizi sylyor.
423

"- Bu adamn uyuturucu kullandn sanyorum. Ceza evinde iken, muhtemelen uyuturucu bulamad iin dengesiz leti. 12 Eyll dneminden sonra hapse girdiinde verdii ifade lerde, herkese bir ey anyor; Erol Simavi, Haldun Simavi, Ko, ark Tara, adn anp bu ilerde benim ortaklanm diyormu. Demiler ki, 'Sen deli misin? Bu adamlarn seninle ne ilgisi var?' Demi ki, 'Bunlar mehur adamlar; ieri derlerse, bunlar kur tarmak iin herkes urar, bu sayede biz de karz.' "Erol Simavi, Deniz Harp Okulu ihalesi konusuna da de inerek unlar syledi: "- Ben ne mteahhitim, ne de komisyoncu. Zannedersem, beni Mehmet Ali Ylmaz'la karnrm. nk Deniz Harp Oku lu ihalesi, Mehmet Ali Ylmaz'n zerinde kalma. stelik Yl maz, onun hemerisi; hem dosa, hem de fabrika iinde ortay d. Yine dediim gibi Dndar'n evreye tutarsz iftiralar herhal de uyuturucu kullanmasndan ileri geliyor. Ama unu da syle yeyim, ben Dndar'n eroin ii yapabileceine ilk gnden beri inanmadm. Eroin ii, byk zek ve para iidir. "- Dndar Kl tutuklandktan sonra size haber ya da me saj gnderdi mi? "- Hayr, ama bir gn Dndar'n kz kageldi. Babasnn serbest braklmas iin benden yardm rica etti. 'Ne olur ura dan bir telefon edin de serbest braksnlar,' dedi. 'Kime?' diye sordum. 'Evren Paa'ya,' cevabn verdi. Kzm sen deli misin? Brak ki ben, bu tr telefonu edemem, mahkeme srerken, Ev ren Paa bile olsa ne yapabilir; ama sana yardm etmek isterim, dedim. Onlar ertesi akam Prof. etin zek'le grtrdm, Avrupa'ya hareket ettim. Onlar beni Avrupa'da buldular ve e tin zek'in dosyay iade ettiini, davaya bakmak istemediini sylediler. Bunun zerine ben de ii daha iyi takip edeceini dndm Burhan Apaydn' tavsiye ettim. Apaydn'la fazla samimiyetim olmad iin, gidip bizzat Burhan Apaydn'a m

racaat etmelerini syledim. Apaydn tek kuru talep etmeden davaya girdi. Ve sonunda Dndar Kl' kard. Arada kz, kocasyla ziyareme gelirdi. 'kar kmaz, babam eve bile u ramadan gelip ayaklarnzdan pecek,' diyordu. Ben de yapt-, mz bir ey yok ki, diyordum. imdi bu adam konuuyor, her halde ald uyuturucunun etkisiyle, bir syledii, dierini tttmuyor. "- Dndar Kl'n Emniyet Genel Mdrl Kaaklk Dairesi eski bakan olan Arala Aytek ile Mehmet Eymr'e y nelttii sulamalar var. Onlann komplo kurduklarn ileri sr yor. Bu kiileri tanyor musunuz? "- Hayaamda Attila Aytek'i ve Mehmet Eymr' ne gr dm, ne de onlarla konutum. Yalnzca Attila Aytek, bundan bir, bir buuk yl nce Ankara Matbaa Mdr'mz Melih Yalman'a, yaknda Dndar Kl'n cezaevinden kaca, ilk i ola rak Erol Simavi'yi vuraca haberini iletti. Buna, hibir mana ve remedim. Gldm, getim. Sonra dndm. Adam beni niye vursun? O srada kardei brahim ve olu Cem'le birok defa Etap Oteli'nde karlatk. Onlar bana hep saygl davranyorlar d. Mehmet Eymr'e gelince, onu da tanmyorum; ama kendi siyle tanmak istiyorum. Neden mi tanmak istiyorum? M T raporunu batan sona okudum. Fahrettin Aslan da okumu. Bu raporda kendisinin de adnn gemi olmasna ramen dedi ki, 'Erol Bey, adamn yazdklar A'dan Z'ye doru. Bir tek yanl var: Ben Necdet ru'a Emel Sayn' getirmiim. Adam bunu isteyecek tipte deil; stelik Emel Hanm benim gelinliimi yapa, olumla evliydi. Bunun dnda M T raporunda yazlanlar A'dan Z'ye doru.' Onunla tanmak isteyiim eski genelkurmay bakan, emekli Orgeneral Necdet ru meselesinde bu hatay neden yapa merakndan kaynaklanyor." (Hrriyet, 8 Ocak 1989)

425

"Tertip dava"
Kl'n avukat Burhan Apaydn ise, nl kabadaynn su suzluunu anlaynca, "ilk durumada M T hakknda soruturma almasn" istediini sylyordu. Kl gibi nl birinin davas n neden sdendiini, Apaydn yle aklyordu: "Dndar Kl, 1984 ylnda gzetim alana alnd, 7 Nisan 1984'te Ankara 4 No'lu Askeri Mahkemesi'nde, hakknda idam istemiyle dava ald. 1985 Mays aynda, Kl'n istei zerine ailesi bana gelip davay almam istedi. Dava dosyalan 50 klasr buluyordu. Alo ay sreyle gece gndz, dosyalar tek tek incele dim. Olayn tertip olduunu, Kl'n masumiyetini anlaynca da vay aldm. "lk durumada M T hakknda soruarma almasn iste dim. Mahkeme heyeti konuma hakkm be dakikayla snrlad. Mahkemeyi, Genelkurmay Bakanl ile Milli Savunma Bakanl'na ikyet ettim. Mahkemenin kaldrlmasn istedim. 1986 ylnda, Ankara 4 No'lu Askeri Mahkeme kaldnlarak, btn da valar Diyarbakr Askeri Mahkemesi'ne gnderildi. Bu memleket, tertip davalardan ok zarar grd. Dndar Kl davas da bu y nyle tarihe gemitir. Bir tertip dava, adaletin elinde parampar a edilmitir."

Emlak Bankas genel mdrlne zal'n dardan ithal ettii Kbrs kkenli Blent emiler'in Horzum'un Kaya Erdem'le ilikisinden sz ettiinin yaygnlamas, Babakan Yar dmcs Erdem'in, iki ayda bir salk denetimine ABD'ye gi den Turgut zal'a sert biimde, "Ya o, ya ben," diye rest ekme sine kadar uzand. emiler yerinden alnd. Ama Erdem'in karsna karld. Bankalarla ilgilenecek Babakanlk badanmanl grevine arand. te tam bu srada, basn kulisine bir M T raporu daha rnga ediliyordu. MT, telefon dinliyordu ve Horzum'un bro suna dayanan kulaklar Avrupa'da bulunan birisi ile yaplan ko numada Kaya Erdem'in adnn getiini de duymutu. M T ra porlarnn yazlmas yasa gerei yasaka. Biz, haberi aldmzdan beri zal'n aklama yapmasn diliyorduk. Erdem de Cumhuri yette kan yazmzdan sonra, telefonla aram, "Babakanlk'a telefon dinlenmesi olaynn doruluu derecesinin saptanp ken disine bildirilmesi" iin yazyla bavurduunu sylemiti. Olay, henz bu aamadayd. Oysa "ok gizli" kayd ile Hor zum'la ilgili dzenlenen bir M T raporunda, bu telefon konu mas yer almt. Horzum, Kaya Erdem'le greceini sylyor du. M T raporunun ieriini ve "nasl szdn" aratran Kudu Sava bakanlnda kurulan komisyona Mehmet Eymr'n "te lefon konumasnn zlen metnini" verdii bildiriliyordu. Ksacas, Babakan elini uzatsa bu raporlan grebilir, Hor zum'un, Kaya Erdem tarafndan kabul edileceini gsteren M T bilgisine gre kandar arayabilirdi. Hatta buyursa MT, bu rapo run hem ses bandn hem de zlen metnini gnderirdi. Erdem'in isrifasndan sonra zal'n davran ne olacak di ye bekleniyordu ki... 1 Ocak 1989, yeni yln ilk gn, Hurriyet'te Mehmet Eymr'n, Milliyet'te Eymr gvenlik dairesi bakany ken yardmcl grevini yapan, "zel Harp Dairesi'nden" MT'e aktarlan arkada Korkut Eken'in "ayn ierikte" deme
427

Dmeye

baslnca

Eymr'n kaleme ald nl M T raporu, ubat 1988'den Ocak 1989'a dein ksa aralklarla byk, orta ve kk iddette depremlere neden olacaka. Bu depremlerin sonuncusu 1989'un ilk aynda yaand. Raporda nemli lde yer alan Kemal Horzum'un bankalarla ve brokrasi kaandaki ilikileri dne dolaa Babakan Yardmcs Kaya Erdem'in istifasna kadar uzanacakn.
426

leri kt. "Kaya Erdem'in Kemal Horzum'u tanmadn sy meine, her iki MT'i, armlard." Eymr bir derece dal ilerideydi. " M T raporu ile daha ok canlar yanacakn." "Olay gazetecilie" soyunan Uur Dndar beni anyor, te fon konumas zerine giden yazlarn "anahtar" niteliinde < duunu sylyordu. Biraz abartl, biraz da "hkmeder devi cek gte gazeteci" konumundaki ses tonuyla, Kaya Erdem'in tne niin gittiimi de soruyordu. Benzerlerini ok grdm yaadmz bu alml gazetecilik tavrlanna yant sadeye MT'te telefonla ilgili metin, ses band varsa, bunlara ilkn babakann doru veya yanl demesi gerekirdi. Doru derse or gre yazlabilir, deil derse yantmz baka olabilirdi. emiler' svire'de Horzum'u kovalayan Uur Dndar -sanki o telefo konumalarnn metinlerini Mehmet Eymr'den daha nce mam gibi- "anahtar yaz" vgleriyle emiler'e kar Erdem vurmaya yarayacak ara m gryordu bizleri, buras pek anla myordu. Oysa, biz ne emiler'in, ne de Erdem'in yanndaydk. En lak Bankas'nn merkez binasnn nerede olduundan bile h. berli deildik. Erdem'le ilgili telefon grmelerinin "gizli" di zenlemelerle alnmasna anayasal adan yaklayorduk. Bir iktidarn anayasay pervaszca inediini gstermeye o lefon konumalan olaylar kadar somut bir rnek olamazd. "Haberleme hrriyeti. "Madde 17- Herkes, haberleme hrriyetine sahiptir. H; berlemenin gizlilii esastr. Kanunun gsterdii hallerde, hakin tarafndan kanuna uygun olarak verilmi bir karar olmadka, b gizlilie dokunulamaz." ( T C 1982 Anayasas) Bu madde de MT'e ayrcalk tanmama. Maddede, "D: ledii zaman diledii kiilerin telefonlarn, yatak odalarn din ler," diye bir fkra yoktu. "Kanunun gsterdii hallerde, ancak mahkemeden alna
428

cak karardan" sonra, bu "gizlilie" dokunulabilirdi. unu soru yorduk: Babakandan izin alnm myd, sonra mahkeme karanna gidilmi miydi? Sorun, Horzum'u ayordu (Bu sandan ya-, zarken de evdeki telefonun yine dinlemeye alndndan kuku muz yoktu). Bu trden dinlemelerden sonra, raporlar nasl ha zrlanr-, Horzum gibi "devleti dolandrd savyla mahkemeye gi denlerin dnda kalan" aydnlarn, gazetecilerin, siyasetilerin bana gelenleri ya da gelebilecekleri dnerek, bu olay ele alp "yaray" demeye alyorduk. Mehmet Eymr aktan deme veriyordu: "Evet," diyordu, "Kemal Horzum'un evi, iyeri tam yl boyunca yani kendisi yurtdna gidinceye kadar dinlemeye aln d. Bu konuda ciddi bir komisyon kurulursa btn bildiklerimi sylerim." Tank bizzat MT'tendi. Anayasa'ya karn mahkeme izni alnmadan telefonlann dinlenmeye alnd, arak yadsnamaz l lerde ortadayd. Erdem'le ilgili dinleme, yaray demeye ram firsam. Nedense basn, telefon dinleme olayna kar duyarszd. Eline bir M T belgesi geiren, hangi cephede savayorsa onu destekleyeceine inand bir "rapor" bulan herkes zafer lklanyla stunlara oturuyordu. Eymr'n -ki telefon konuma metnini daha nce ok iyi biliyordu- "Kaya Erdem'in Horzum'u tanmadn sylemesine aont" sylemesinden bir hatta sonra, 8 Ocak 1989, yine bir pazar gn Erdem adnn getii telefon konumas stunlarda an endam eyledi. Dinleme yasaka, M T belgelerinin yazlp aklanmas yasaka, yle bir tarladan geiyorduk ki, yasann koyduu yasaklan anmsatmak bile yasaka! Horzum-Kaya Erdem'in istifas olaylannm Meclis're araanlmasna nayak olan abalar srp giderken, ksd bir evre,
429

telefonlar dinlemeye alma aybnn stne gidiyordu. el SHP Milletvekili Fikri Salar, Babakan'n yandamasn isteyerek Meclis'e bir nerge veriyor, "a) Erdem'in telefonlan dinlendi mi? b) Dinlemeye alnd ise bu emri siz mi verdiniz? c) ktidarnzda gvenlik gleri hangi yetkiyle, kimlerin emriyle telefonlar din lemeye ald?" diye soruyordu. Bu srada stanbul emniyet mdr iken "takunyal olay" ile Edirne'ye vali atanan nal Erkan da ortaya kmn. Ad MT'in telefon raporunda geiyordu. Erkan, "Benim yasalar d nda hibir davranm olmad," diyordu. Bilim evrelerinden ise sadece iki k geldi: Trk Hukuk Kurumu Bakan Prof. Dr. Muammer Aksoy, telefonlarn dinlenmesi konusunda u deerlendirmeyi yapm "1961 Anayasas'nn 17. maddesinin 2. ve 3. fkrasnda ay nen yle diyor: "2. fkra: 'Haberlemenin gizlilii esasnr.' " 3 . fkra: 'Kanunun gsterdii hallerde hakim tarafndan karara uygun olarak verilmi bir karar olmadka bu gizlilie do kunulamaz.' "1971 ve 73 deiikliklerinde eitli hrriyeder bakmndan gecikmesinde saknca bulunan hallerde kanunun yetkili kld merciin mahkemenin yerine geebilecei, karar verebilecei yo lundaki eidi deiikliklere ramen bu maddeye dokunulmam tr. Fakat 1982 Anayasas'nda 2. maddede gecikmesinde saknca bulunan hallerde kanunun yetkili kld merciin hkimin yerine geecek karar verebilecei yani telefon dinlenmesi yolunda bir hkm getirilmitir. "22. maddenin (2.) son fkrasnda resmi kurulular veya messeseler hakknda kanun ile haberleme hrriyeti bakmn dan istisna ngrlebilir." dare Hukuku Doenti Dr. Metin Gnday, ayn konuda unlan syledi:
43o

"Konunun iki yn var. Birincisi haberlemenin gizlilii nin ihlali durumu. Bilindii gibi anayasaya gre haberlemenin gizlilii esastr. Bu gizlilik yarg karart ile kaldrlabilir. Bu tele fon dinlenmesinde byle bir karar olup olmad ortaya karl maldr. kincisi de dinleme yolu ile elde edilenler istihbari bilgi ler ise ve bu bilgiler yetkili merciin elinde ise bunun yaymlan mas da yasal deildir. nk bu bilgilerin kamuya aklanmas olanakszdr. Bu tr yaynlar yasalarn ihlali anlamna gelir." Siyasetilerimiz mi? Milletvekili Salar'n dnda ana muhalefet partisi SHP'de t yoktu. Oysa, bir yl kadar nce Erdal nn, partideki kapal toplantlarda geen konumalann "ksa sre iinde ANAP'a git tiini" resmen aklamn. "Gizli kulaklardan" sz ediyordu. Kukusu haklyd. nk SHP'nin ald bir karar daha akla madan, ANAP'can ya da hkmetten benzer ierikte aklamalar yaplyordu. DYP lideri Sleyman Demirel, ksaca "haberleme zgrl ne" deinerek; "Ayp olan telefonlann dinlenmesidir. Hani Trkiye'de ha berleme hrriyeti? O kiilerin (Erdem'i amalyor) telefonunun dinlenmesi ok aypnr. Ve artk Trkiye'de telefonu eline alan 'devlet dinliyordur' diye endie iinde olacak. Bu insan haklar nn ihlalidir" diyordu. Demirel bu ksa aklamay soru zerine yapmt. Som neydi? "Kemal Horzum'un dinlenen telefonlarnda bir 'beyefendi' laf geiyor, acaba siz misiniz?" Basnmzn maallah vard! Bat demokrasilerinde tm lkeyi ayaa kaldracak nitelikte bir olay, telefonlann dinlemeye alnmas gibi byk bir olay, i te bu kadar yzeysel irdelemelerle ele alnyordu. Anayasa falan filan... Telefonlann dinlemeye alnmas ka43'

muoyunun duyarsz davranlaryla doal, olaan, kanlmaz bir ilem haline gelmiti. nsan ve kii haklanyla zgrlklerinden bolca sz edilen bir lkede... Hem de Avrupa Topluluu'na ye olacana inan lan bir lkede... M T in ya da Emniyet Genel Mdrl'nn gz kapal diledii telefonu dinlemeye aldnn resmen aklanmasyla a lan yaraya, Babakan Turgut zal, her zamanki nemsemez tu tumuyla bolca tuz serpti. Horzum ve Erdem'in istifasyla alan siyasal tarnmalan nlemeye yneldi. Hukuksal grn "ara trma nergesinin, Horzum davas srerken ele alnmas anaya saya aykrdr," diyerek aklad. ANAP grubunda konuan Ba bakan zal, "telefonlann dinlendii yolundaki savlan" daha sonra basna yle yandyordu: "Telefon dinlenmesi olay olmusa skynetim devrinde. Tarihlere (MT'in telefon raporu ubat 1984 tarihli) iyi baksa nza, acaba o da doru mu bilmiyorum. Tahkik ettiriyorum. Sylenen (yani gazetenin yazdna gre demek istiyor), 1984'te grlyor." Ve ardndan siyasal edebiyat szlne yeni, fakat insan artan bir deyim getiriyordu: "Cart curt ediyorlar, brakn Allah akna. Zamannda hi seslerini karmazlar, demokratik bir iktidar gelince konuurlar." lezeri sylenen "cart curdar" ertesi gn basnda zen li kelerde yer alyor, ancak... Evet, ancak bir babakann telefon dinleme olayn bu ka dar hafife almasn eletiren tek satr grlmyordu. Daha tesi, Babakan grupta gazeteleri "dedikodu" yapmakla sulamt. Aranrma dairesi zerinde muhalefetin Meclis gruplarnda, siya sal kulislerde sylenenler, i sayfalarda "dip soutucuya" atlarak yaymlanyordu. Alanacak halimize glse miydik?
432

Babakan, 1984'te skynetimlerin srdn, "telefonla nn askerler tarafndan dinlemeye alndn" syleyerek anayasal sulamalardan kanyordu. Oysa "skynetim kurumu" baba kanlarn, hkmetin buyruunda, sorumluluundayd. 1984'te zal, bir yldr iktidardayd. Skynetimler dorudan ona baly d. Skynetimler buyruk verip telefonlar dinlemeye alm olsa lar bile, uygulamann getirdii sorumluluk dorudan babaka nnd. Hibir olayda, olay ne olursa olsun hi kimse yasa buyruklann ineyemezdi. Ne are Ocak 1989'da, bu gerei anlatmann olana yoktu. Herkes kapnrm kendini, alm ban, raporlar denizinde snaca u ada senin, bu ada benim dolap duruyordu. MT'in, ya da baka devlet organlarnn telefonlart dinle mesine artk almalydk. nk Babakan zal'a sorumlu luk dtn, anayasann inendiini hi kimse anmsam yordu bile.

Duyarszlk
Dinlenen telefonlar sorununa duyarszlk zaten daha nce ki aylarda balama. lk haber, Sabah gazetesinde yer ald. "Telefonlar dinleme nin ok pratik yollarn bulan" birinin servenleri anlanld. Fa kat asl nemli aklama SHP lideri Erdal nn'den geldi. nn, dikkadi, szckleri kuyumcu terazisi ile tattan bir si yaset adam. Kolay kolay ve birdenbire SHP'nin "kapal toplannlarnda neler olup bittiini neredeyse dakikas dakikasna ANAP'n renip hemen yant verdiini ya da kar nlemler al dn syleyecek" insan deildi. Ama bir gn syledi. Babakan zal -bermutat- hemen tepki gsterdi. Onun babakanlnda hi byle servenler olur muydu, telefonlar din433

lenir miydi? Kant gerekti, kant! nn, "Bir gn delil yakaladm zaman gsteririm," di yordu, "Ama imdi delil yakalamak iin gizli ilere giriecek de ilim. nk elimde bu ile uraacak bir gizli servis yok." Ak a MT'in SHP odalann, telefonlarn iktidar-hkmet hesabna dinlediini sylyordu. Dokundurma, sulama akt. nn, Babakan'n "yok" demesine de kesin davran gsteriyordu. "Pekl yoksa yok, ama var," diye direniyordu. nn iktidann olayn zerinde dur mak bile istemediini sylyor, "byle bir kanaate niin vard m yolunda resmi kanallardan bana herhangi bir soru sorulma d," diyordu: "Demek ki hkmet bu meselenin zerinde durmak istemi yor. Ben de durmak istemiyorum. nk elimde gizli servis yok bu ile, uraacak. Onlarn elinde gizli servis var. Fakat onlar giz li servisin ne yaptn kimse bilmesin istiyorlar." Ana muhalefet lideri, aka, kesinkes "gizli servisin telefon dinleme marifederini' sergiliyordu. "Gizli meselelerle uramak iin iktidara gelmek gerektiini" vurgulayan nn, 26-27 Nisan 1988 gnlerinde, nemli bir yaraya parmak basm oluyordu. Yaray ortaya karyordu da, ne oluyordu? Hkmet zaten umursamyordu. Ya kamuoyu, ya dinlenen telefonlardan ba derde giren ya da girmesi olas yazar izerler? Onlarda da bir sus kunluk, bir bo vermilik grlyordu. Ne are, gizli servis MT'in telefonlar dinledii, MT rapo ru ve sonrasnda btn aklyla yine ortaya dklecekti. M T ve Emniyet Genel Mdrl'nn diledii zaman, istedii kii lerin telefonlann aylarca, yllarca dinlemeye ald piyasaya sr len M T raporlarndan izlenecekti. Anayasa, ceza yasas, gizli servislere vz geliyordu. Dinlenen telefonlarn yol aaca daha boyudu olaylar ba kalm ne zaman padayacak, kimlerin ban yiyecekti?
434
f

Toplumdaki duyarszln faturasn elbet gn gelir yine o toplum derdi.

Acaba?..
Mehmet Eymr'n anlatmlarndan yeni blmler: "Kl'n sorgusunda illegal faaliyederin yan sra MT'i ilgi lendiren hususlarn zerinde de durduk. stanbul Daire Bakan Nuri Gnde ve baz M T elemanlarnn MT'in bilgisi, dnda 'baz' ilikiler iinde bulunduunu rendik. renilen dier bir husus, Gnde'in akrabas Hac Ali Arslan'n, Ankara'dan yol lanacak bir ekiple yakalanaca haberini Kl'a bildirmesiydi." Eymr bir kez daha "d krklndan" sz ediyor: "Bu hususlarn ortaya kmasyla birlikte MT'te en st ka demelerde kendisine kar 'menfi' bir tutum hissetmeye balad. Ona kimi bilgiler yanstlmt: Nuri Gnde stanbul'dan ar larak, sorguda alnan bilgiler okutulmutu. Ayrca Gnde konu sunda Kl'a bir ey sorulmamas hususunda -o sradaki- Ms tear Burhanettin Bigal Paa'nn emirleri iletilmiti. Gnde'in hazr bulunduu sorguda, bu husustaki ifadelerini hafifletecek e kilde sorular sorulmu, sonuta sresi de bittii iin Kl'n sor gulamasna son verilmiti." M T bnyesinde kansz bouma sona ermeyecekti. "Bu olaydan sonra Nuri Gnde 'terfian' Ankara'da d is tihbarat bakanlna getirildi. Kl'n ilintilerinden sz ettii di er personel eidi yerlere atand. dari bir soruturma bile al mama." Byle bir sonutan sonra akla iki olaslk geliyordu: M T st kademesi, Kl'n sorgulamada sylediklerine inanmam, Gnde'i "terfian" yeni bir greve getirmiti. Ya da daha gl sesler, Kl'n ne srd savlarn st435

n rtmeyi baarmlard. Hangisi doruydu, geni bir sorutur ma amadan ortaya karabilmek olanakszd. Birok giriimimi ze karn bizimle grmekten kanan Nuri Gnde'in olaya ve olaylara bak asn saptama olana bulamadk. Eymr, kovalamay srdryordu: "Mustafa Ercan, hem mstearla, hem de cumhurbakan lna giderek Gnde'in faaliyederi hakknda aklamalarda bu lundu, istanbul'a dner dnmez evinin nnde saldnya uraya rak dvld. Keza kimi personelin yasad faaliyederi ile ilgili bilgi veren Alpan Atikkan isimli 'biri' stanbul'a dnnde Ma li ube Mdrl'ne ekilerek fena halde dvlmt. Bu akl almaz olaylan 'yaz ile st makamlara arz ediyor', fakat sonu ala myordu." "Yaz ile st makamlara" yaplan bavurulann metinleri, MT'te duruyor mu? Tabii, soru geliyor: "Neden?" Acaba st makamlar nemli sorgulamalara soktuktan ele manlara m inanyorlard? nanmyorlarsa MT'te neden tutu yorlard? Ya da gizli servis mannna akl ermez deyip geecek miydik? Ayn sorulann geerli olaca baka bir saptama: "Mevcut bilgilerin/bir zetini karp yetkili makamlara vermeyi dnd. Bu zette Balc 'yla ilgili, eitli yerlerde ve Or du stihbarat Okulu'nda ifadesi alnan kaaklarn verdii bil giler de bulunuyordu. Mstear Burhanettin Bigal yazy gndertmedi." 1984 ylnn ortalannda meydana gelen bu gelimelerden sonra Eymr, 1985'te Adana'ya atand.

turucu ve silah kaaklyla sulanan Behet Cantrk. 1987'de ABD'de son yllarn en byk mafya tutuklamas yapld. Cantrk'n MT'e verdii ifadeler nterpol'e geirilmi ti. Tutuklamalar svire ve talya'da balad, ilk k noktas buy du. Cantrk'n verdii bilgilere gre, ABD'ye eroin deniz yoluy la giriyordu. Hammadde bir gemiye ykleniyor, gemide kurulan laboratuvarda eroine dntrlyordu. Eroin yaplrken yayd koku ak denizde yitip gidiyordu. Cantrk, ebekenin Avrupa yakas na dair ipular vermi, svire'den talya'ya uzanan aranrmalar, tutuklamalarla ABD'de "pizza connection" kod adl operasyonu salama. Eymr'e gre "Keza Cantrk'n verdii bilgilerden Krtlk ve Ermeni faaliyeti ile ilgili birok operasyon yaplma. Bu operasyonlan ok daha geni ntmak olanaklyken, bata MT'te ki ilgililer ve birok kii olay bir 'kaaklk faaliyeti' ieriinde ele almlar, ideolojik ynne gerekli arl vermemilerdi." Yoksa MT'in st dzeyi "kaaklk faaliyederine bulamak istemiyor muydu?" Eski MT'ilerde, zellikle Fuat Dou ekoln de ayn kannn varl syleilerde kyordu.

ahinkaya "rapora" nasl girdi?


ubat 1988'de Perinek'in patlatt raporda, 12 Eytl' y neten Milli Gvenlik Konseyi yesi, Hava Kuvvederi eski komu tan, 1983'ten sonra Cumhurbakanl konseyi yesi Orgeneral Tahsin ahinkaya geni yer ntuyordu. ahinkaya ile ilgili irdele melerin kkeninde 1984'te yaplan sorgulamalar yattyordu:

Pizza

connection

"Cantrk'n sorgusunda da birok kamu grevlisi ile ilgili bilgiler alnd. Bu konudaki nemli bilgilerden biri de Cumhur bakanl konseyi yesi Tahsin ahinkaya ile ilgiliydi. Bu ifade-

Kl'tan sonra MT, ikinci bir "babay" sorguya ald: Uyu436

437

lerde ahinkaya Paa'nn baz mteahhiderle yakn ilikilerinden sz ediliyor, bu ihalelerden komisyon ald ne srlyordu. "Behet Cantrk'n sylemedii ancak onun ortaklk yapn bir baka silah ve uyuturucu kaaklndan sulanan Selahattin Delidere'nin iddia ettii hususlar arasnda ahinkaya ad vard. "Selahattin Delidere'nin Diyarbakr'da gzalnnda olduu srada sylei biimindeki bir konumada banda alnan (o ban d dinledik), iddialara gre, (Gnaydn gazetesi sahibi Asil Nadir grubunun koordinatr) eski emniyet genel mdr Fahri Gr gl ve Tahsin ahinkaya, Avrupa'da yaayan San Avni (Ad: Avni Musulluolu) ve orta Behet Cantrk'n en yakn adam laryd. Delidere, San Avni'nin ahinkaya'ya yurtdnda villa al dn (bir-iki yl sonra Times dergisinde ahinkaya ile ilgili 'en zengin general' diye yaz ka yaygnlaa, derginin bu says sap tanamad, bulunamad) ve San Avni ile Cantrk'n anta ite a hinkaya'ya para gtrdn sylyordu. "Diyarbakr'daki grevliler ekinmi ve Delidere'nin bu szlerini ifadeye sokmamlard." Eymr ne yapa? Bandn bir kopyasn M T Mstearl'na bilgi vererek "resmi bir yaz" ile mahkemenin yapld Ankara Skynetim Komutanl'na gnderdi. Bir baka kopyasn Cumhurbakan Evren'in damad, Kk'te M T temsilcisi Erkan Grvit'e verdi. Kopyay Erkan Grvit'e gtren, o tarihte Kk'te Grvit'le birlikte alan Bedri zdemir'di. Bu konuda "sonra" ne gibi ge limeler oldu, bilinmiyordu. Elbette kimse bilemezdi. Ne var ki, Cumhurbakan Evren yurtii gezilerinde zaman zaman "Konsey arkadalarn sulayan mihraklardan" sz edi yor, aynnal bilgi vermiyor, adn koymad "mihraklan" sula8

yarak konuuyordu. Grvit'in "cumhurbakann ok sk gren ankaya grev lisi" olduu biliniyor. Kukusuz, MT'ten gelen bu bilgileri Grvit cumhurbakanna "an etmiti." Baka nemli olaylarda uygulad yntemi ileterek Grvit "teki kanallardan da 'ihban' inceletmi" olabilirdi.

...'dan ... karsa, geriye bir kii kalnr


MT'te baka bir gelime daha oldu: MT'te kaaklk niteleri, 6 Ocak 1983'te Milli Gvenlik Kurulunun ve ona dayal Bakanlar Kurulu'nun 237 sayl karanyla kurulmutu. Bu niteler "devlet yararna faaliyet gstersin" diye kurul mutu. 1985 yl ortalarnda yurtii niteleri, sonradan 1988 yl balannda da Ankara'daki merkez nitesi kapaald. Merkez nitede zaten, yalnzca "bir kii kalma." nitelerin kapaalmasndan birka ay Sonra Eymr, Adana'ya atand.

39

lann aknda kukularn odak noktas Evren'in damad Erkan

Rapor olaynn rgsnde "insan manzaralar"

Grvit olacakn. Oysa, M T raporunun ortaya kna kadar Abas Eymr ve Grvit "cancier dost, srekli ibirlii yapan birer 'meslekta'. ve nemli gizleri paylaan yakn alma arkada" idiler. Eymr'le Grvit arasnda sonradan yakn dosdua dn-, en iliki, Eymr'n kaaklk nitesine atanmasndan hemen sonra balama. Gerekte ikisi de M T bnyesindeydi. Grvit'in meslek yaam "kararghta ve yurtdnda geinden" Ey mr, daha nce damad tanmyordu. Grvit'le birlikte alan Bedri zdemir araya girmeseydi, belki de Eymr ile Grvit arasnda "zel ilikiler balamayacaka." Kaderin alar... Tanmadan sonra Grvit-Eymr ilikileri "zele ve ok yaknlamaya" dnecek, ama bir-iki yl sonra, bu dosduk M T bombas ile havaya uacaka. Ne Eymr Grvit'i grmek isteyecek ne de Grvit Eymr'n elini skacaka. Gizli servis doas bir kez daha ileyecekti. Cumhurbaka nnn damad olmas Grvit'i atein ortasndan ekip karrken; Eymr ve Abas, hem dosduktan, hem de gizli servisten dlanacakn. Oysa sylediklerine gre, gvendikleri da, ankaya'yd. Eymr'n elinden kan senaryoda, Emniyet Genel M drl Kaaklk Dairesi Bakan Attila Aytek de nemli bir yer alacaka. Grvit'le genin bir kenar izilmiti. teki kena rnda "grevden doan ibirliinin getirdii Eymr-Aytek ilikile ri" yer alyordu. Eymr ve Bedri zdemir, Arala Aytek'i Erkan Grvit'e tannrd ve "yaknlk kurmasn" salad. Bu l "zaman zaman zel syleilerde bir araya geliyor, gelimelerden, kayglarndan sz ediyorlard." Grvit, "Eymr-Aytek ikilisine 'her zaman destek olacakla rn' duyuruyordu." Kk'ten gvence alanlar kendilerini daha rahat hissederek almalann srdryorlard. Bu destek " M T
44i

Dnme dolap, hzla dnyordu. Adana'ya atanan Eymr, dilekeyle szl olarak Mstear Burhanettin Bigal'ya bavurdu. Atama, peki ama neden? Bu ara da Kk gibi nemli bir etken de devreye girdi. Cumhurbakan lnda M T sorumlusu -resmi sfatyla ankaya gvenlik ileri sorumlusu- Evren'in damad Erkan Grvit de atamann durdu rulmas iin Bigal'yla konutu. Nafile! MT mstear "gereke gstermiyor, atamada direniyordu." Eymr'e gre, mstear, "daha st makamlardan emir al m ve belki de istemeye istemeye atamay yapyordu." Bakalar hakknda idari bir soruturma almyordu. Birden atama buyru u ile ortaya kan elikiyi mstear ve yardmcs ile birok kez grt. "Ailevi nedenler" gsterilerek "kararghtaki" MT oku luna gnderildi. ubat 1988*de aklanan M T raporunun ierii zerinde geni tartmalar, yorumlar, haberler yaplrken, byle bir skandala kimin ya da kimlerin meydan verdii sorusu ortaya anld. M T gizli bir servisti, ileri, ilevleri, uygulamalan hep gizli y rrd. Ama M T raporu, yazmndan hemen sonra birdenbire "nemli kiilere postalanm," daha sonraki bilgiler MT raporu nun gizliden stanbul emniyet rgtne "szdnldn" gster miti. Raporu kimin 'szdrd" birden gnn sorusu haline gel miti. Gzler ister istemez birka kiinin zerine evrildi. Eymr, Abas ya da MT'te olas "bir kstebek." Ama tarih srasyla olay440

raporuna kadar srd." Kk gvencesine gereksiniyorlard ama; "Yeraln dnyas ile mcadele pek kolay i deildi. nsann yaknlarn etkiliyor, karalamalar yaplyor, armaanlar yollan yordu. Btn bunlara kar koymak zor iti. Byle bir grevde Trkiye'nin en st makamna yakn olmak ve desteini kazan mak nemli bir etkendi. Zaten en ok Cumhurbakanl maka mna gven duyuyorduk." Gn geldiinde ne kadar yanldklann anlayacaklard. Ne are, o zaman kprlerin altndan ok sular akm olacakt. Burada, Cumhurbakanlnn Erkan Grvit araclyla MT'le ne denli i ie olduu beliriyordu. Olaylar geliip Eymr'n aleyhine bir yol izlemeye balaynca, daha nce inand kimi gereklere, kimilerine yine ayn inanla bakyor muydu aca ba? Kukulu. Gizli serviste grev yapmasna karn, Eymr, Kk'le ilikileri bata yanl deerlendirmi olabilirdi: "Cumhurbakanltndaki MT grevlileriyle ilikiyi hibir zaman M T dnda bir 'irtibat' olarak dikkate almama. Zira Kk'te MT'ten 4-5 kiilik bir nite bulunuyordu ve balarnda da yine M T kadrosundan Erkan Grvit vard."

ya da herhangi bir ileme sokmadan Grvit'e gnderiyorlard." Cumhurbakanlannn MT'ten bilgi almas doald. Fakat, Evren dnemine kadar MT'in "kararghtaki niteler arasnda olduu gibi hibir ileme tabi tutulmayan" bilgileri, raporlar aca ba grlm myd? Daha nemlisi hibir dnemde MT'in ankaya'da bir "brosu olmamt." MT'ten bir eleman Kk'te grev yapar, MT mstearlar cumhurbakanlanna bil gi "arz ederdi." Fakat Erkan Grvit, ankaya Kk'nde bilgisayarlarla donanlan byk bir bro kurdu, MT'ten elemanlar getirdi ve ora da bir "eit ayr bir istihbarat, deerlendirme brosu" olutur du. Bu bronun ald bilgiler, yapa deerlendirmeler kuku suz damad kanal ile -hemen her gn Evren'le grebiliyorduCumhurbakan'na aktarlyordu. Hatta bir ara Erkan Grvit, ankaya Kk ile M T arasn da "kablo balantts" kurmak istedi. Kablo balanns M T i n bilgisayarlanndaki bilgileri Grvit istedii an Kk'teki terminalle re aktaracaka. Fakat bu istek, gereklemedi. ankaya Kk'ndeki bilgisayarlarda nemli belgelerin, kiilerle ilgili bilgile rin sakl olmad nasl ne srlebilirdi? M T raporunun hmna urayanlardan biri sonradan

M T ile Kk ilikisi ve ileyii


"Birok nemli konu mstear imzas ile not veya resmi ya z yazlarak Cumhurbakanl makamna yollanyordu. Bunlann yan sra MT'in dier niteleri arasnda olduu gibi, herhangi bir ileme tabi tutulmadan rapodar Kke yollanyor veya aln yordu. -Eymr'e gre- Grvit drst, namuslu, Cumhurba kanlnn ismini ve olanaklarn kullanmamaya zen gsteren gvenilecek bir kiiydi. "Gerek Dndar Kl, gerekse Behet Cantrk'n sorgulan srasnda ve sonra, elde edilen nemli bilgileri resmi yollardan
44

"Kk'te ayn bir istihbarat rgt olmas yadrganr olaylardan d," diyecekti.

Kk'teki "MT" nasl alyor?


Erkan Grvit'in engellenemeyen istihbarat imparatorluu, ite byle kurulmutu. Kk'te her trl "bilgi hazinesi" elinin alandayd. Telefonu amas, bir dmeye basmas yeterliydi. Cumhurbakannn damad olmas, MtT-Kk ilikilerini
443

kurmakla grevli saylmas, MT'ten olanca olanakla Grvit'in yararlanmasna yol at. Erkan Grvit, "tek kanaldan" yararianmyordu. Cumhur bakanl Kk gibi bir otorite, Emniyet Genel Mdrl is tihbarat hizmederini de diledii gibi kullanabiliyordu. 1980-1983 arasnda, MGK'nn mudak iktidar srasnda Kk'teki "ba istihbarat brosu", nemli kararlarn alnmasn da, gereklemesinde birinci derecede rol oynad. 1402'lilder listesi Kk'teki ba istihbarat brosunda son eklini ald. Byk Trkiye Pamsi'nin I983'te kapanlmasn salayacak ayrnnl ve gizli btn bilgiler Kk'teki ba istihbarat brosun da topland. SODEP'in seime sokulmamas ve hatta ANAP'tan, MDP'den kiilere vetolar... 1983 seimlerine gidilirken Trkiye dzeyinde "nabz yok lamas" yapld. Kk, MT'i kullanarak yurt dzeyinde partilerin seim ansn aratrd. Emekli Orgeneral Turgut Sunalp'a kur dumdan MDP'nin iktidar ansn yitirdiini, hem MT'in, hem de Emniyet Genel Mdrl'nn antenlerini kullanarak ba is tihbarat brosuna saptatt. Btn bunlar Kk'teki MT'i anlatyor. Bu rnekler, Em niyet Genel Mdrl ve M T istihbarann tek elde toplayp deerlendiren Grvit buyruundaki bronun almalarndan -bize yansyabilen- birka tanesi... Anlanldna gre, Kk'teki ba istihbarat birimi yle a lyordu: Brokrasiye atanacaklar dahil, gelen btn kararnameler hemen "szgece" alyordu. Kiilerin 25 yllk gemii iki kanal dan szgeten geiriliyordu. MT'e soruluyor, bilgi alnyor, an cak bununla yerinilmiyor bir de Emniyet Genel Mdrl'nden bilgi isteniyordu. Bu bilgiler harmanlanyor ve cum hurbakanna sunuluyordu. "Sakncal kiiler"le ilgili kararna444

me, tornistan! Geri gidiyordu... Bu trden "kiilik aranrmalanndaki" 25 yl gemie uza nan ynteme daha sonra "istihbarat birimlerinden direnmeler" gelmeye balad. rnein, 25 yl nce okul sralarnda bir kii nin solculua yatkn olduunu gsteren bilgi gelirse duraksama lar balyordu. Adamn genliinde ya gerei bir-iki k, gele ceini sndrebilirdi. Sonralan, 25 yl ncesinden balayan "sz- ' ge" 15 yla indirilecekti. Deien bir Trkiye'den, deien cum hurbakanndan sz edilen lkede bir insann 25 yl, 15 yl n cesine ait bir izgi, o kiinin geleceini allak bullak etmeye yeti yordu. 1402'liklerin her biri Kk'n marifetli ara gerelerinden alman bilgilerle listeye girmilerdi. Cumhurbakannn atayaca bakanlar bile, bir gn nce ankaya'ya bildiriliyor, ba istihba rat szgecinden getikten sonra, kabine listesinde kesin yerlerini alabiliyordu. Cumhurbakan Evren'in, zellikle 1980-83 arasndaki nutuklannda kulland belgeler, bilgiler, ayn kanallardan nne getiriliyordu. Cumhurbakan Cevdet Sunay, istihbaran ankaya'da rgtlememiti, ama mstear kanalyla MT'le ok yakn ilikideydi. Cumhurbakan Fahri Korutrk, MT'e souk bakard. Grevi gerei MT'le grr, ancak bir ilidlla, kesinlikle meydan vermezdi. Korutrk bilirdi ki, zellikle Moskova By kelisi iken MT'e oradan verilen kimi bilgilerle yaamna nem li etkilenmeler yaplmn. MT'in ve teki istihbarat birimlerinin ankaya'da brolamas Cumhurbakan Kenan Evren dneminde balanld ve srdrld. rnein Dndar Kl ve Behet Cantrk'n sorgulan, tam metin Kk'teydi. Daha nceki yklerde grdmz nal Er kan'n stanbul emniyet mdrlne atanmas sz konusu ol445

duunda MT'ten giden resmi yazda neler yer alyordu? Buna karn atama niin yaplmt? Bunlar Kk'n, eidi istihbarat birimlerinden ald bilgi leri kendine zg yntemlede deerlendirdiinin kant deil miydi? Adalet Partisi'nin srgiti Byk Trkiye Partisi, eski siyaset ilerin, bata Sleyman Demirel'in, hepsinin gittikleri her yerde yaptklar zel konumalar dinlendi. Her istihbarat biriminden gelen bilgiler Kk'teki ba istihbarat brosunda deerlendirildi. SODEP'in seimlere sokulmamas, ayn deerlendirmelerin so nucuydu. Trkiye'nin sosyal ve siyasal yapsnda bugn izlerini srdren ikilemlerde Kk istihbara baroldeydi. Tabii olanak bulunup sorulsa, yant, bro devlete gereken hizmeti veriyor, olacakt. Devlet iinde, devletin istihbarat birimlerinin stnde kud ret sahibi bir bro! Mantkl her aklamaya karn yadsnlmas zor bir gerek!

Karanlktaki insan tipleri

Asker kkenli bir aileden gelen sivil kkenli gizli servis ada m Hiram Abas... 1985 sonlannda, be yllk bir aradan sonra gizli servise dnmt. Orta boylu. Krlam ksa salar... Aranran, kimi anlarda, kukucu, siyah gzler. Glmseyen bir yz. Ksk ses. Azndan eksik etmedii, sk sk snen pipo. Giyimine zen gstermeyen d grn. Romanlarda, filmlerde izlenen tipik bir gizli servis adamn anmsaayor. Gizli servis, Abas'n tutkusu. Servisten ayrlyor, "iyi kaza nyor", ufak bir iaret, her eyi bir yana anyor, gizli servise kou yor. M T mstear yardmclndan ayrldktan sonra, stan bul'un "orta yerinde" byk bir apartmann ikinci katnda yine "iyi para kazanyor." Abas' sevmeyenler, baarlann kabul edip yine de eletiri oklarn Abas'a saplamak isteyenler, brosunun kapsndaki b yke pirin levhada "Fevzi Gandu" adn gsterirler. Gandu, bir Lbnanlym. Silah iinde Abas'n iinde bulunduu irket, f zeden her trl silaha kadar baz ngiliz ve Amerikan firmalannn temsilcisi. Anlaml dokundurmalar silah-Lbnan-Gandu ve Hiram adlann yan yana getiriyor. Yaam boyu gizli servis labirenderinde gezmi bir insann, hele bugnk Trkiye'de illegal bir ile, hem de bu kadar ak tan uramas olanakl m? Yasal yoldan silah ve benzeri ilerle urayor. Hele peinde dolap alaca kokuyla Abas'n ocana incir dikmeye alan onca insan varken. "Ak yoldan" ayrla-

446 447

can dnenin enayi olmas gerek... imdi servisin dnda... Kafas orada. Akl orada. Para bir yana, yine servis... Gn gelir, devran deiir, bakarsnz Hiram Abas' bir za man sonra tutsa olduu o gizemli odalara yine irmek isteyenler kabilir. Ya da daha doruklarda, anlarn ses verdii kayalk noktalarda st dzeyde gizli servis benzeri grev yapmasn iste yenler olabilir. Doasna yatkn kesin bir tepki: "Ben eylem adamym. Masa ba ie gelemem." Acaba? Bakalm. Her ey kiilerin tiplerine, doalarna bal. Fakat Trki ye'de insanlar, umduklaryla deil, bulduldaryla yayorlar ou zaman; siyasette de, brokraside de, herhangi bir serbest mes lekte de... Bir yazg: C I A kstebei Savaman'n yakalanmasn sala yan operasyonu planlayan ve yrten Hiram Abas, 11 yl sonra MT'teki son grevi mstear yardmclndan ayrlrken CIA ajanl ile sulanyor. Gizli servisler arasnda kimi gn gelir kucaklamalar, zama n olur kurt sava. Malzemesi hep insan ilikileri. Ama gizli. Gizli servis adamlarnn kendi elleriyle izdikleri bir yazg belki. Belki de, gizli servis adamlarnn yaamlannda onurlu biimde oynanmasna olanak olmayan kimi roller. Kafasnda gizli servisi nasl biimlendiriyor? Bir sr! 1987'deki "gelecei iaretleyen kimi haberlere" baklrsa; sivilletirilmi, demokradam, yeri geldiinde kamuoyuna daha ak, ama parlamentonun, hkmetin buyruunda bir gizli servis d ledii sylenebilir. Yarn "yap" deseler, koa koa gidecek. Kafasndan geen belki de yle cmleler: "Her dakika eii ykseltmelisin. Bir kez dizginleri elinden kartrsan, bir daha asla ele geiremezsin diye dnme."
448

Dizginlere tam el atmken, MT raporu serveni eii yk seltmesine engel olmu. Sorsanz syler mi? "Hadi hadi," diye ba layp, "fazla yalanmadan bu uurda lelim," diyebilir mi? Servi sin tepe noktasnda, servise yeni bir ierik verme ateiyle yanp tu tumak! Hl Hiram Abas'n d, yaam, tutsa olduu hedef. Gizli servis adamlanyla konuurken diken stnde oturuyor insan. O gizliliin i rperten eli zaman zaman yreinde, gvde sinde geziyor insann. nl Mbarek Eldemler'den bir anne, 100 byk Trk listesine giren Trk mzeciliinin kurucusu Hamdi Bey, amca. Fransz okulunda renim. Paris'te siyasal ilimler. Pa raszlk. Yarda brakp dn. Siyasal Bilgiler Fakltesi. Okulda kavgac. Kavgacl srecek yaam boyunca. Dost kazandracak, dman kazandracak. Lehinde aleyhinde konuulacak. Bir ideal. Dilerine girecek, diplomat olacak. Yl 1957. Demokrat Parti dnemi. MAH'n -o zamanki M T ' i n - banda Babakanlk Mstear Ahmet Salih Korur. Baba dostu. "Bize, dil bilen, yksek tahsil gren insanlar lazm. Servi si yeniden byle insanlarla kuracaz." Ahmet Salih Korur'un is tei ve araclyla Abas'n iinden kopamad gizli servise ilk adm. lk grevi stanbul'da. Gizli servise askerliini yapmayanlann girmesi yasak. Abas'a ruhsat stihbarat iin "danya" gide cekleri yetitirenler arasnda. Sonra? "zellii" gndemde. spiyonaj ve kontrispiyonaj. Casus luk ve kar casusluk. "Yaamnn en baanl operasyonu sayd Savaman" olaynn dnda, Batum servenleri. Moskova'da elilikte grev... Moskova'da dinlenen telefonlar. Tedirgin, ku kucu bir bykeli. Yunanistan. Amerika'nn Yunanistan'a ver dii askeri malzemenin ince aynnnlann bir Yunanl subay "an gaje" ederek toparlama. Subayn "deifre" olmas. Abas'n bir ge ce yars, merkeze ektii ksa telsiz. Ka... Yunanl subayn 12 yl hapse hkm giymesi. Hapishane bir parmak uzakta... Subay la birlikte "bir Trk casusu, Atina'da" yakalanabilirdi.
449

Beyrut'ta drt buuk yl. Merkeze gelip gitmeler. Beyrut'ta ksa sreli grevler. Filistin Kurtulu rgt'nn, Kuzey Kbns'a silah evkini nlemek iin Eymr'le Beyrut'ta bir serven daha. stanbul'da Ula Bardak operasyonunda karnndan giren kur unun, boynundan k. nanlr m, inanlmas zor. Deerlen dirmede "not hanesinde bir yerin bo" braklmas... 197071 'lerde yakalanan ya da ldrlen sol rgt yeleri, "Ayakta kal salar, yaasalar belki deil mudak, iyi birer siyasal lider olabilir lerdi. Yetenekliydiler. Sorgularnda bulundu, yleydiler. nsana ok gemiine dalarak, evriminin son anda artk geriye bakmadtn hesaplayarak, 'onlarn' baanl insan olmalanna engel olunmamalyd." Kukusuz kiinin gemiini kanurarak yllar sonraki konu munu karalamann geersizliine iaret eden bu irdelemeler s cak gelebilir. Ne var ki, devletin mayasndaki rk tutumunun deieceine ya da birilerinin -rnein Abas'n- gn gelip de de itirmeye yneleceine yrekten inanmak zor, ok zor. Rzgr lar eser, gizli servise buyruk veren nce asker, sonra sivil devlet politikalar dlerde kalr. Dndayken yrekli grnen szleri servise girdiinde alp gtrr. Demokradam gizli servis, gali ba hep dlerde kalacak!

ye alnd. Bu, Hiram Abas'a. Abas protokolde beinci srada yer alyordu. Gezi boyunca, uakta ya da otel lobisinde Abas, Ozal'a "re fakat eden" gazetecilerle yakn iliki kurdu. Her soruyu yandad. MT'teki bilgilerin neler olduunu syledi, basn kullan mak istemediini her hareketiyle belli etti. Gezide babakandan, sonra ilgi eken ikinci adam, Hiram Abas'. Hele Abas'n, MT'in asl grevinin "solcu av" olmadn sylemesi, daha nemlisi Babakan zal'n Abas'a deer verdiini duyumsatma s, geziye kanlan, zellikle zal'dan gelecek harekederi destekle meyi grev sayan yazarlarn Abas yanls geni ve olumlu yayn lar yapmasna yol an. O kadar ki, Sabah gibi, olaylara "deiik" gzle bakan bir gazete bile, 17 Temmuz 1987'de " M T Msteannn am'da Byk ovu" baln atyordu. Yazlanlara gre, Abas, Apo'nun -Abdullah Ocalan'n- am'daki dairesini bile biliyordu. Hiram Abas, 1978'de Aydnlk gazetesinin yaynlaryla ilk kez kamuoyu sahnesinde grlmt. Gazete, Abas'n Marmara gemisi ile Eminn araba vapurunun banrlmas gibi sabotajla rn ve frtna operasyonlarn arkasndaki beyin olduunu yazmn. 1980'de emekli olduktan sonra Halit Narin'in bir irketinde ynetim kumluna girmiti. 1965'ten sonra baz M T grevlileri CIA'da eitildiler (Da

Abas

zerine eitlemeler

ha nleri de ayn yntem uygulanmt). Hiram Abas da Dile ri siyasi memum kimlii ile birok kez yurtdna kt. CIA okul larnda drt yl eitim grd bildiriliyordu. Sorgulama, sabo taj ve provokasyon konularnda uzmand. Abas, 12 Mart'tan sonra Faik Trn'n stanbul'daki ordu kararghnda grevlen dirildi. Kimilerine gre ikence yuvas nl Ziverbey Kk'nn nde gelen elemanlarndan biriydi. 2000'e Doru, Austos 1987 saysnda Hiram Abas'la ilgili olarak unlar anlaoyordu: " M T mensuplannn grevi olmad halde, operasyonlara
451

Hiram Abas ad, gazete kulislerinin yabancs deildi. M T raporunun ortal enlendirmesinden ok nceki aylarda, Ozal'n MT'i sivilletirecei, bu amala Abas' servise atad sylentisi yaygnd. Fakat Abas' basn piyasasna sren de yine Babakan zal oldu. Suriye gezisinde MT'ten bir st dzey yetkilisi resmi liste45o

kendi isteiyle kanlyor, silah kullanyordu (Abas'n silaha me rakls olduunu yalanlan da saklamyor). "1972'de Fndkzade'de Ziya Ylmaz'n yakaland operas yonda yaraland. zel bir hastanede 'albay' olarak tannlarak te davi edildi. Abas, silaha ve ikence seyretmeye dknl ile ta nnyor. 12 Mart'ta Erenky'deki ikence kknden geen bir ok sank Abas'tn azndan duyduklann anlanyorlard."

- Masonluk gibi istihbarat da uluslararas balantlan olan bir konu. Bu adan, MT'te masonlarn younlamas dnlebilir mi? - Karde kardelere yardm etmek zorunda. Ulusu ne olur sa olsun. Uluslararas ilikilerde, masonlarn n plana kmas ok doal. Bildiim kadaryla ClA'nn bakanlarndan hemen hemen hepsi masondur. Masonluk kilidi kaplar amada mt hi kolaylk salyor.

Bir uzman gazetecinin bilgisiyle


Gazeteci-yazar, dost lhami Soysal, "Dnyada ve Trkiye'de masonluk ve masonlarn uzman. Kaln bir kitab var. MT'te ve emniyet servislerindeki masonlarla ilgili sorulan, daha rapor aklanmadan aylarca nce yandyor: - Masonlarn MT'te younlamasyla ilgili grleriniz? - Masonlar, kilit noktalar tutuyorlar. stanbul Valilii, b yk ehir valilikleri, emniyet mdrlkleri... Ta Merutiyet'ten bu yana istihbarat rgderinin bandaki adamlar masondur. M T tarihini incelediimizde, kilit noktalanndaki adamlarn, Tevfik Karasapan'dan Sermet Suavi Karasu'ya, Selk'a dek n llerin mason olduu grlr. Yalnz M T deil, emniyet de ay n. nn dneminin Emniyet Genel Mdr Ahmet Demir, Menderes dneminin nl polis eflerinden Vedat Sokullu, Or han Hanerliolu... ileri Bakanl iin de ayn durum sz ko nusu. Masonlar daima st kademedeki adamlan tutmak gibi bir politika gtmlerdir. - Masonlar aras dayanmann, yksek mevkileri tutmasnda ve ykselmesinde bir etkisi var m? - Elbette. Bunlar birbirlerine "birader" diyoriar. Biradeder biradederi daima kotlar. z kardeten nce gelir. Mason olan biri nin, birtakm mevkilere trmanmas doaldr ve ok mmkndr.
452

ar
1985 ylnn sonlanna doru, Hiram Abas'n kapsn s tanbul emniyetinden bir memur aldnda "bekledii haberin geldiine" mi inand, "anyt" bekliyor muydu? O gnler evre sinde olan "eski dosdar"; bir holdingin otomobil pazarlamas ya pan irketini yneten gen zenginin odasnda toplandklarnda, MT'e mstear yardmcs olarak kimin seileceini tartmyor lar myd acaba? Abas da dosdanyla, eskiden gizli serviste alan lara yannda grev vererek Trkiye'nin nabzn tutmaya hevesli gen iadamyla "Kim? O mu, Abas m?" sorusuna gnlerdir ya nt aramaya almyor muydu? Abas, MT'te ikinci adam olmay istemiyor muydu? stiyor du kukusuz. Pat diye gelmedi haber. Tutkusunu doyuracak son dan bir nceki durakn bu grev. Son durak: M T mstearlyd.

Ozal'la buluma zal'dan MT'e by-pass: Hiram Abas


stanbul emniyetten gelen haber, Babakan Turgut

zal'n Hiram Abas' falan gn, filan saatte Ankara'da Baba453

kanlk Konutu'nda beklediini duyurdu. Abas tipinde ve yeteneinde bir gizli servis adam MT ku lisinde dnen sylentilerden habersiz olabilir miydi? Hele, ba bakann MT'in ynetim kadrosuna bir "sivil aradn" duyma mas akla yakn deildi. Hele hele babakann kendine zg aranrma yntemlerine taklanlar arasnda "kadn-erkek" Abas'n dosdar olduuna gre... Ayrca Abas gizlilie alk, gizlilie ba l. Ankara'ya Ozal'n aratrmalanndan "habersiz" geldi! zal, "Size grev vereceim" dedi Abas'a. Kazanc yerindey di. M T mstear yardmclna "talip" olmadn syledi. Ba bakan "devlet hayatnda bazen fedakrlk yaplmasndan" sz et ti, nerisinde direndi. Abas, gizli servise dnyordu. Ozal'la Abas arasnda gizli servisle ilgili hangi "fikir alverileri" olduu karanlkta. zal'n niyederine, MT'le ilgili projelerine k tutacak tek cmlesi u: "Gl kuvvetli bir M T yapacaz!" zal baka bir ey sylemese bile bu cmle, Babakan'n yava yava, zamant ve elbette "zemini kollayarak" gizli servisi ka fasndaki ze evireceinin nemli kannyd. zal, Abas' hemen brakmad. Arabasna ald. anka ya'dan Meclis'e indiler. Babakan'n Meclis'te kimi grmeleri vard. Abas stanbul'a dnd ve... Bekleyi balad. M T mstear yardmclna atama karar namesinin ne zaman kaca beklentisi... Kesin gerei yadsmayalm. Babakan zal, bir sivili, Hiram Abas' M T mstear yardmclna getirirken M T bnye sinde aka -gizli servisler deyimiyle- by-pass tabir edilen ope rasyonu yapyordu. "Kalbe" kendisiyle balannl bir damar ekli yordu. MT'le organik iliki kuraca bir damar yapnryord. Bu, ilk admd. Sonras nasl gelecekti, "zamana brakyordu." Babakan'n, Hiram Abas'a kendisini MT'e getireceini
454

bildirmesinin zerinden aylar geti. stanbul'da gizli servisin es ki elemanlar, MT'te kader birlii yapn -bir gizli serviste ne kadar dost olunursa o oranda- dosdaryla Abas, kararnameyi iz lemeye balad. Tam drt ay... Abas, Babakan'n dnda bir baka geree inanyordu-. Yllar nce serviste tand kendi halinde, Abas'tan yaa kk, gmen, bir gen adam, lisan derslerinde yardm ettii yeni bir eleman, imdi Kk'teydi. Abas, zaten Kk'n yabancs deildi. Yabancs deildi, nk Hiram Abas, 12 Eyll'den bir gn nce uzun bir yazyla MT'ten aynlacan bildirmiti. Askeri y netim ilerin hzl ve scak olduu gnlerde Abas'n aynlmasna kar kt, ay daha kald. Sonra stanbul'a yerleti. Halit Narin'in holdinginde gaze tecilere gre "bodygard", "gvenlik sorumlusu" grevine balad. Kimi ticari giriimlerde de bulunduu sylenir. Bu, Abas'n d grntsyd. Hiram Abas, gizli servisin dndayd, ama gizli servislere zg "zel ve nemli grevler yapyordu." Kimin iin? ankaya Kk iin! "Yurtdnda devlet hesabna devlet iin -ne olduu renilemeyen- grevler sdeniyordu." O gen adam, Abas'a sayg ve sevgi duyan MT eleman Er kan Grvit'ti. Zaman zaman Abas'n "Kenan Evren'le konutu u" da oluyordu. Abas'n M T mstearl kapsn zorlamadan amas iin iki nemli etken, yanndayd: Kk ve Babakanlk. Dorulanmas zor. Zor ama, ciddi kaynaklarn sylediine gre, MT'in sivilletirilmesi fikrini zal, ankaya'ya anktan bir sre sonra Cumhurbakan Evren, Genelkurmay Bakan Necdet ru ile konuyu grt. MT'e yaplacak atamalarn grlp tartld MGK'da "askerlerin arl tartlmazd." MT'te askeri kesimin egemen lii ve denetimi yasayla perinlenmiti. ru'la da yakn ilikisi olan bir dost, M T raporunun padamasndan aylarca nce "ister inan, ister inanma," demiti, "Cumhurbakan Evren, Orgeneral
455

ru'a zal'n MT'le ilgili tasavvurunu anda Genelkurmay Bakan 'servisin partizan amalarla kullanlabileceine ilikin' kaygsn" dile getirmiti. O srada Abas ad "ykseklerde" gezi yor muydu, kesin bilgi yoktu. Gelgeldim, Abas'n MT mstear yardmclna gelmesi ni istekle bekleyenler, greve aday sivil bir ikinci adam konusu ortaya geldiinde armlar, ama yadrgamamlard. Nuri Gn de de neriliyordu. Soruyorlard: Acaba Abas' atayan kararna menin drt ay "Babakann masasnda beklemesindeki asl ne den, 'Abas-Gnde' ikileminden mi douyordu?" Abas kesimi, gecikmeyi byle yorumluyordu. Oysa Gnde'i tuttuu sylenen Orgeneral ru, Hiram Abas'a hep nazik davranm, kar olduunu gsteren hibir iaret vermemiti. Yi ne de Abaslar, hatta bizzat Abas, orgeneralin Gnde'i yeledi ine inanyordu. (Madalyonun teki yzn grebilmek iin Nuri Gnde'le -bir dostu araclyla- bir grme yapma giriimlerimiz olumsuz sonulandndan) Abas yandalanndan gelen bilgileri aktarma zorunluu douyordu. Onlara gre, youn bir kulis ba lama. Nuri Gnde ve evresi Ankara'da partilerdeki tandklaryla -belki Kk'le iliki kurmu- Abas'n MT'e varmak zere an yolu nkamaya almlard. Abas ve evresi ise, Gnde'in etkili olmay istedii evrelere Abas' drt olumsuz niteliiyle ta nttn ne sryorlard. a) Ataktr, b) gem tutmaz ve denedenmez, c) kincidir, d) masondur. Drt niteliin arasna Abas'n "apknl" da yeri geldiin de sknrlyordu. Oysa, "Hiram Bey mason deildi, bykbabas masondu. Fethi Okyar enitesiydi. Adn bykbabas koymu, Hiram ady la masonlua balanyordu." Cumhurbakan ve Babakan istiyordu. Askerlerde durum?
456

Asl direnme M T Mstear General Burhanettin Bigal Paa'dan geliyordu. General mstearn direnmesi Genelkurmay'a balanabilir miydi? Atamann yaplmas iin Bigal'nn evet de mesi gerekiyordu. Abas ar basa. 1985 yl sonlarnda mstear yardmcl na getirildi: "Cumhurbakan'ntn, Babakan'n ve... Burhanettin Biga l'nn imzalanyla." Ve atama haberini dost bir sesten duydu: Byk holdingin otomobil pazarlayan irketinde, gen ia damnn brosunda bir gn telefon ald: "Eski dosdar" yine bir aradayd. Arayan Erkan Grvit'ti. "Kararname imzadan ka, her ey tamam. Buyurun Hiram Abas, M T mstear yardmcl makamna" diyordu. Abas, evini, eini stanbul'da brakyor, uaa adad gibi gizli servisin kapsn amak zere Ankara'ya geliyordu. Scak ilikiler o derecedeydi. Gizli serviste bir ynetici, bir gruba gre olumlu not alr, bir baka gruba gre olumsuz. Ama Bigal Paa, Hiram Abas'n geri eviremedii atamas gerekletikten ve Abas'n kamuoyuna korku salan M T odalanna, koridorlanna girmesinden sonra, ye ni yardmcsn ard. "Tayinine kar kmam. Arak bunu brakalm. Unuta lm ve birlikte alalm," dedi. MT'e "geici" bir ban dnemi gelmiti.

Bigaldan,

Undl

dnemine

Ancak Burhanettin Bigal Paa, MT'te kalc deildi, aynlmak, ordudaki fiili bir greve atanmak, ordu komutan olmak is tiyordu.
457

MT'in tepe noktasna bir sivilin oturtulmas iin zamana gereksinim vard. Hkmet -tabii dorudan Ozal- MT'te bir sredir alan Burhanettin Bigal'nn yerini koruyup korumaya can aratran nabz yoklamalar yapyordu. Austos yaklayor du. Ozal'a kimi "telkinler" yaplyordu: "Mstearlar gelip gidi yor. Tam ilerinden biri servisi kavramken ayrlyor. MlT'te Bi gal Paa'nn yerini korumas bu adan yararl olacak" gibisin den. Bu "telkinler" serviste duyuldu. Bigal Paa fena fkelendi. Babakandan grme isteinde bulundu. "Gitti" ve austosta ordu komutanlna geti. MT'in bana bir korgeneral geldi. Gizli serviste Hayri ndl dnemi balamt. Hayri ndl Paa dnemi, 1988 Austosu'nda Milli Sa vunma Bakanl mstearlna atanmasna kadar srecekti. nl MT raporu, ndl dneminin arpc rnyd. Ra por, kimi nl kiileri Bako'dan yeralt ilikilerine balayan, hatta eski genelkurmay bakann irkin biimde sulayan boyudardayd. Servisin nasl ynetilecei konusunda General ndl ile Hiram Abas arasnda bir sre sonra yntem ve gr aynl kendiliinden ba gsterdi. ndl, servisin askeri hiyerari dzeninde ynetilmesinden yanayd. Oysa, Hiram Abas daha baka bakyordu alma yn temlerine. MT'teki birimlerin koordinasyonu Abas'a balanm. M T raporunun ortal allak bullak etmesinden iki ay kadar nce Hayri ndl Paa serviste yeni bir dzenleme yapa. Abas'n koordine ettii birimlerin dnda msteara dorudan bal olan iki birim vard. Personel leri ile Hukuk Servisi. ndl Paa kendine dondan bal olan birimin saysn e kard: -Abas'n "ocukluundan beri tand"- Mehmet Eymr'n banda olduu "gvenlik birimi" dorudan msteara baland. Bu dzenlemeden iki ay sonra, ubat 1988'de rapor kamuoyuna "gnaydn" dedi.
8

Yeni "patron" Hiram Abas'n babakanla ilikileri dikkati ekiyordu. Bu ilikiler Abas'n, ndl'den sonra M T mstear lna getirilecei varsaymlann glendiriyordu. Bu ilikileri gzleyen ndl Paa, belki psikolojik nedenle, belki'de gerekten askeri hiyerariden yana olmasnn etkisiyle birka kez Hiram Abas'a, "Babakan ard zaman gitmese niz," gibisinden dokundurmalar yapa. Abas, dokundurmann amacn anlyordu. Babakanla dorudan msteann grmesi gereini anmsaayordu ndl Paa. Bir baka olaslk daha var d: ndl Paa, mstear adanarak, yardmcsnn babakanla bu kadar sk "temas etmesini" hem protokol, hem de hiyerari asndan iine sindirememi olabilirdi. Abas, Paa'ya, "Babakann armas halinde gitmemezlik edemeyeceini" sylyor, durumu bir gerekeye balayarak anlat maya alyordu: "Babakan baz eyleri, olabilir ki, msteara sylemeyi is temiyordu. Abas'a sylyor, onun aracl ile MT'e, size." Askeri hiyerariye dkn olan, "Komutan gider babakan la konuur" ilkesine bal grnen ndl Paa'nn ise bu gerek elere ne lde olumlu gzle baka bilinmiyordu. Babakanla "ok sk gren" Hiram Abas, ubat 1988'de baka bir d knklna urayacaka. M T raporunun kamuoyunu sarsa gnden sonra Abas'a kar Babakan'daki eski scaklk, sk grme istei kalmama. ubat aynda emekli olup MT'ten ekildii gne kadar Abas, zal' pek gremedi. Hemen brn babakanlarda grlen gizli servislere kar ekingenlik, iine kapanma Ozal'a da sinmi miydi.' Pek anla lamad. Hayri ndl, "Tahterevallinin birer ucunda oturan Abas ile Gnde hakknda bilgi edinmek iin Eymr' niin grevlen dirmiti?"

4 5

459

renin beli knlvermiti. Olay yle geliip serpilmiti ki, Abas'n Bu soru, 1989'un ilk aylarnda gizemini koruyordu. Bir var sayma gre, MlT'te "hl Gnde'e bal bir kk grup kalm t." teki varsaym ise Abas'n ayan kaydrmak isteyenler, "mstear yardmcsnn bir an yakalamak istiyorlar" dorul tusundayd. Hiram Abas yks, genin nc kenarn iziyordu. tasfiyesine Genelkurmay'n kar knn kimse syleyemez du rumdayd. Hibir "itme" yaplmam olsa bile, en azndan "seyir ci" kalnma. ' Rapordan ve tasfiyelerden sonra M T , "duraan" bir dne me giriyordu. Artk sivillemeden sz eden de yoktu. 1989 bt esi komisyonda grlrken MT'in zaten "sivillerin, ar ba a" bir servis olduu vurgulanma. Komisyonda yaplan akla malara baklrsa, M T kadrosunun sadece yzde 3,5'i "askerdi." tesi, hep sivildi. Evet, sivildi. Yzde 90' "emekli asker!"

Yorumlardan kan

"olaslklar"

arpan deiik grlerin dnda kalan iin uzmanlan, ndl Paa ile Hiram Abas arasndaki ynetim aynmn baka trl yorumluyorlard: Onlara gre, hiyerarinin yan sra babakanla, mstear at lanarak yaplan "sk grmelerin" kukusuz etkisi olmutu. Fa kat asl aama, MT'te "mstear rotasyonuna" son vermek ei liminin giderek glenmesinden kaynaklanyordu. MT, pk as kerlerin kta hizmetine dnmt. Bir korgeneral geliyor, gidi yordu. Yerine bir tmgeneral geliyor, iki yl hizmet veriyor, tam gizli servisin gereklerini renirken o da gidiyordu. Ayrca hem yap, hem de alma asndan MT'te bir "revizyon" mudaka yaplmalyd. "Revizyonisdere" gre, gizli serviste almak, "profesyonel" bir iti. Bu trden srgit atamalarla MT'i gerek rayna oturt mak olanakszd. Gr ayrlnn kkeninde statkoculuk, tabii askeri evrelerin egemenliinin srmesini isteyenlerle profesyo nellie ynelmek isteyenler arasndaki atma yatyordu. Ne lde salkl olduu tartlacak baka bir yoruma g re, M T raporunun padamas "revizyon" isteini simgeleyen Abas'n "tasfiyesi iin" Genelkurmay'n nne kanlmaz bir fr sat karmn. "Kurmay deerlendirmesi" belirli sre iinde ile mi, Abas'la birlikte, zal'n MlT'e getirmeyi dledii yeni eh-

461 460

Birka gn sonra stanbul'a giden Mehmet Eymr, Nuri

Sahnede yeni adlar, olaylar

Gnde'in yemek ansn kabul etti. Yemekte Mehmet Aar ko nusunu an. Gnde, ilk balarda stanbul'dan byle bir yaznn mstearla gitmediini syledi. Sonra yazy buldurdu. "Okumadn imzalamm," dedi, zntsn itenlikle gsterdi. Gn de, bizzat mfettilerle grecekti.

Eymr, Abas, Grvit, ndl'den sonra rapor frtnasnda salam bir tekneye kmay baaran bir baka ad, imdi sahneye giriyor: Mehmet Aar. "1983'te Eymr, kaaklk ubesinde greve baladktan sonra eskiden birlikte alO, MT'ten aynlan Aydn Torunolu adl bir arkada ziyaretine geldi. stanbul 2. ube Mdr Mehmet Aar, ocukluk arkada idi. Mehmet Aar'n bir M T raporuyla 'takibata maruz kaldn', oysa Aar'n stanbul M T rgtne ok yakn olduunu, her trl faaliyetine yardm ettii ni ve MT'ten, 'byle bir darbe gelmesine fena halde zld n'" syledi. Aar'a, Eymr'n telefon numarasn verebilir miydi? Ve rebilirdi. Telefon eden Aar da aa yukan ayn eyleri syledi. M fettilerden biri MT'in hakknda rapor dzenlediini sylemiti. M T kararghnda arad. Gerekti. stanbul Blge Daire Mdr Nuri Gnde imzasyla yaz, mstearla gnderilmiti. -Yanl anmsamyorsa- yazda (Ecevit'in son hkmetinde AP'den aynlarak alma Bakanl'na getirilen Hilmi tgzar'n davasnda ad geen) Kemal Derinkk ile ilgili bir infaz iinin 'savsaklanmas' iin Mehmet Aar'n De rinkk iin arabuluculuk yapan (filmci) Berker nanolu'ndan rvet ald yazlyd. Mstearlk olay, Cumhurbakanl, Babakanlk ve Ge nelkurmay Bakanl'na birer yazyla bildirmi, bu yazdan son ra mfettiler soruturma amlard.
462

Mehmet Eymr-Mehmet Aar dosduu, ite bu olayla balad. "ok ilerledi." kisi de genti ve genliin olaan serven lerini yayorlard. Ama, M T raporunda Eymr, Mehmet Aar'n "baz servenlerini" yazacakt. "O tarihten sonra, Aar srekli Eymr' telefonla arad. Haann sordu. stanbul'a gidilerinde havaalannda karlad, dnne kadar onu yalnz brakmad. 'Modern, kltrl, sem patik bir polis mdr izlenimi veriyor, Eymr de yeni arkada n dorusu seviyordu.' O kadar yakn arkada olmulard ki, Aar Ankara'ya gelilerinde artk bekr yaayan Eymr'n evin de kalyordu. Eymr'e baklrsa, Aar', sk sk kulana gelen ve ya grd yanllklarndan tr 'dosta ikaz' etmiti. 'Ayn dnyalann adam' olduunu anladktan sonra Aar'la dosduu yava yava azaltmn." Bir gece bir evdeki yemekte Mehmet Aar'la karlaan. Nitelemeler doruydu. Aar, modern, kltrl ve sempatik bir "izlenim" veriyordu. Ankara emniyet mdryd. Elinde -belin de tabanca var myd, bilemiyorum- telsiz arac. Az konuuyor, telsizi ok dinliyordu. zal'a suikast giriiminden sonrayd. Suikast srasnda ve Byk Ankara otelindeki l cinayet gnlerinde "bilgi almak iin" Aar' sk sk aramam. Polis-basn ilikilerini iyi biliyordu ve dorusu, yanlac bilgi vermemiti. Aar'a; "Msait bir gnnz saptasanz, sizinle grme olana bulsam," dedim.
463

M T raporunda ad olduka renkli geen kiilerle ilgili ki mi eyler soracaknm. Bu arada -belki- Aar'n kiilii zerinde izlenimler de edinirdim. M T raporuna can veren gizli servis insanlan ile polis yetkililerinin "kiilikleri, doalar" ok ilgilendi riyordu beni. Davran zellikleriyle kiilikleri doru saptamadan olaylann iine imlemeyeceine inanyordum. Siyasal yazlarda da by le deil miydi? Bir siyaset adamnn karakterini, kiiliini yaratan eleri ne denli iyi bilirseniz, birden nnze kan siyasal bir olayn zmn o kadar kolay yapabilirdiniz. Sz verdi. Bir hafta sonra elverili zamann saptayp beni arayacakn. Aa yukan aln aydan fazla bir sre geti. Aar, "sorulmas olas sorulan sezmi" olacak ki, aramad. Karlanm evde de, daha ok suskun, izleyen baklanyla durgun bir grnt sergilemiti. Polisler ok konumazlard. Szmz Mehmet Aar'dan dar: Dverler, sverler, ko nutururlard. nsan rglerini srdrelim (Eymr'den anlarla): M T ra porunda stanbul eski emniyet mdr nal Erkan'n da ad ge iyordu. Eymr'e gre, Kemal Horzum'un araclyla -tandnal Erkan'n stanbul'a atamas yaplmadan, "st makamlar" tayine konu olanlar iin bilgi istemiti, M T de gndermiti. "st makamlar" bu trden yklerde ok geen bir deyimdir. Eymr'e sorsanz "st makam" denen, ankaya Kk, yani Er kan Grvit nal Erkan'la ilgili "bilgiler" oraya aktarlm, ama atama sonra km. Erkan'n stanbul'a atanmasndan sonra Eymr, Mehmet Aar aracl ile yeni stanbul emniyet mdr ile tant. "nal Erkan'n, M T i n hakknda 'menfi' rapor verdiinden haberi
464

vard." (Devlet daireleri de elek gibi maallah. "st makamlara" giden, herhalde "gizli" damgas yiyen her yaz, sahibini hemen buluyor. Bir de bu gerek kyor ortaya. Babakanlk gazetecile re haber verenlerin azn kapayacana, yazy ilgili kiilere gz ap kapayncaya kadar iletenlerin nne geebilse. Daha doru bir i grm olmaz m, a benim canm efendim?) Eymr'le, nal Erkan zaman zaman grtler. Polisler arasndaki kudret savamnn ilk ucu, ite bu srada bir sapta mayla kendini gsterdi: "nal Erkan, Attila Aytek'in (Emniyet Genel Mdrl Kaaklk Dairesi Bakan'nn) stanbul'da faaliyet gstermesi ni sindiremiyordu." Eymr'e yaknd anlalyor. Ama Ey mr'e gre, bu yaknma fazla hakl deildi. "nk Aytek, han gi kaaklk olayn alsa, alnndan mudaka bir stanbul balan ts kyordu." "stanbul polisine havale edilen iler ise ya ynn deiti riyor ya da iki kelime ifade alnarak kapanlyordu." Besbelli Ey mr ile Aytek arasndaki sk ibirliinden kaynaklanan bir yar gyd bu.

Bar ubuu
imdi, sahneye "iyi niyet" sergiledii savyla, bir baka ge lime geliyor. Gizli-ak, polis efleri bir araya gelip "ban ubu u" iecekler. Eymr, yanna Attila Aytek'i alarak stanbul'a gitti. Bir ma sann evresinde toplandlar. nal Erkan, Mehmet Aar, Neca ti Altunta ve Attila Aytek. Yemee "onlardan yal, sayg duyduklan bir aabey" Hi tam Abas da kanld. Bir "byk reis." Abas, henz M T mstear yardmclna gelmemiti. "ki
465

taraf da tanyordu. Polis rgtnde blnme olmasn istemiyor, dargnlklarn bitmesini arzuluyordu." Hiram Abas, bar ubuunun yaklmasnda birinci derece den bir rol sdenmi miydi acaba? Anlanma gre, evet! Ne are, nal Erkan ubuu itti. "Olumsuz bir davran sergiledi. Aytek'i sulayan konumalar yapn. Bir adm atlamad." "Mcadelenin znde" kiisel drtler mi vard? MT ra porunun yazan, "mcadeleyi yerala-yerst kavgas" diye niteli yordu. Ankara ekibi, "nal Erkan ve arkadalarn grevlerinin verdii avantajlan kullanarak sa ya da sol basnda aleyhlerinde yazlar yazdrmakla suluyorlard. MT'e ve Kaaklk Dairesi'ne bilgi veren M T d 'muhbir vatandalan gzalt ediyorlar, M T ve emniyet kaaklk daireleri aleyhinde kullanmak zere ifade ler alyorlard." Daha telere srayan sulamalar yapyorlard: Erkan ve eki binin bu trden ifadeleri deifre ettiini, "MT'e yaknl ile ta nnan basn mensuplann sindirip ilerinden atnrdklanm" ne sryorlard. Soru yapp kalyor: Basnda kimi zaman grlen "kymlann" aknda ne srlen bu savn ilevi var myd? Gizli ya da ak polisler bile izlenmekten, telefonlannn -hele istanbul'a gidilerinde- dinlendiinden yaknyorlard. Bu sulamalan renince "dinlemeye alnan telefon olaynn bir kanser gibi" toplumu sardna insann inanas geliyordu. Bu arada Austos 1987'de -Abas arak MT'te yeni pat rondu- mstear yardmcs aleyhinde 2000'e Doruda bir yaz yaymlanmt. "stihbari" kpekbalklan hemen ak denize salnmn. MT, bu yazy kimin yazdrdn, bilgilerin dergiye kimden geldiini aranryordu. Gizli servisle polis arasndaki ge rilimli dakikalar arak balamn. Eymr'e ve MT'e gelen haber lerden, yayna stanbul Emniyet Mdr Muavini Tayyar Seven'le Nuri Gnde ve Cengiz Abaolu'nun neden olduu ka nsna vanld. Ankara'daki ekip ve MT'te, "artk kendileri iin
4.66

tehlikeli bulduklan mstear yardmcsna kar harekete geildi i" yargs egemendi. Silahlar hazrlanrken duyulan akrt iitilmeye balamn. 200"e Doruda kan bilgilerin doruluu ya da yanll st ne, neden hi kimse bir eyler sylemiyordu?

Silahlar

dolduruluyor

M T ekibi, stanbul ekibinin kendilerine bir kurun daha sktna, yeni bir olayla inand. 4 Kasm 1987'de Hrriyet'te "rperten tiraf, Devlet Uyu yor mu?" balkl bir haber yaymland. Yayn drt gn srd: " M T ve Kaaklk Dairesi'nin ajan olan Timur Hanolu b tn kaaklara, Mehmet Ali Aca'ya sahte pasaport dzenlemi, bu adamlan yurtdna karma." Timur Hanolu, "gerekten de MT'in kayd elemanyd." 1975'ten beri MT'e hizmet veriyordu. Terrist ve kaaklarla il gili binlerce bilgi vermi, birounun yakalanmasna yardm et miti. MT, bu bilgileri polise aktanyordu. 1987'de ileri Bakanl yeni pasaportlar hazrlama. Bu pasapordardaki fotoraflann deitirilmesinin olanaksz olduu syleniyordu. Timur Hanolu ise, tersini ne sryordu. Eymr, Hanolu'nu yanma ald. Emniyet Genel Mdr Saffet Ankan Bedk'e gtrp bir "gsteri dzenledi." Tanklar da odaya alnd. stihbarat Dairesi Bakan Beyhan Ertrk, Pasa port Daire Bakan Turhan Gen ve bakalar. Hanolu sa kurutma makinesiyle yanm saatte yeni pasa portun fotorafn kard, yerine bakasn yerletirdi. Gsteri den sonra Hanolu, Bedk'le alma arkadalarna "sahtekrlk ve alnacak kar nlemler konulannda" gzel bir nutuk ekti.
467

Bedk, grmeden memnun kalm olacak ki, "Hanolu'nu pa rayla taltif etmiti." stanbul, -Ankara ekibinin ifadelerine greHanolu'ndan rahatszd. Gazete yaynyla, "hem Hanolu'nu 'deifre' etmiler, hem de MT'le karde rgt Emniyet Genel Mdrl Kaaklk Dairesi'ni 'kk drmlerdi'." Fakat servisler aras istihbarat kran krana alyordu. Ya ynn yaplacan Eymr bir gn nce rendi. Bir M T grev lisi stanbul Mali ube'de saat 18:00'de yaplan toplanny gr mt. M T ajanna gre, Mali ube Mdr Orhan Uzeller, eski mali ube mdr Cevdet Saral, Merkez Valisi kr Bal c, Emniyet Mdr Yardmcs Tayyar Seven ve Tercman gazete sinden rfan lk birlikteymiler. Haberi yazan Kasm Gence yokmu. Peki ama, byle bir haberi rfan lk neden kapma m, yazmam, bomba gibi haberden neden yoksun kalm? Bil giler arasnda bu noktaya rasdanmyordu.

lahlarn karlkl doldurulduu sralarda, "Eymr' evinde ziya ret" ediyor, "stanbul'da tek bana grev yapmadn, eer 'bir suu varsa' bunu o tarihte grevde bulunan dier 'st kademe yneticilerinin' de bilmesi gerektiini, gerekirse onlan da mahke me huzuruna karacan" belirtiyordu. kr Balc -Kasm 1988'de sorduumuzda- syledikleri ni doruluyordu. Eer ne srlenleri yapttysa, o zamanlar buy- ruunda olan st kademelerin de bilmesi gerektiini anlatmaya alma. Kavga uzayp giderken dallanp budaklanyor, yk saadi bombaya dnyordu.

Birinci perdenin sonu


Btn bu olaylar M T raporundan ok nceleri geiyordu. Fakat MT'le polis arasnda srekli birbirini sulama ve izleme, buluup tartmalar srp gidiyordu. kr Balc, ABD'den stanbul'a dndkten sonra mlki ye mfettileri "ok aynntl soruturmadan sonra" hakkndaki soruturma metninin bir kopyasn stanbul Cumhuriyet Savcl'na vermilerdi (Balc alan davada beraat etti). Garip sylei ler yaplyordu. Birbirini sulayanlar bir araya geliyor, dosta sy leiyorlard, rnein Bal'y ABD'den dnnde grkemli t renle karlayan Mehmet Aar, Eymr'e baklrsa, "stanbul S kynetim Komutanl'na Bal'nn 'himaye edilmesi iin ifahi emir verildiini' sylyordu." kr Balc ise, gizliden gizliye si468 469

Abas: "Kadn ileri fazla abartl"

Birok nemli sulamalar raporun aa kmasndan sonra bir yana aald ve daha ok "bu konu" geni yanklar yaram. Mste ar yardmcs da Eymr'e raporda "kadn ilikilerini fazla abarnh" bulduunu sylemiti. Demek Abas da ru'la ilgili bu bl mn rapora girmesinden yana deildi, yleyse ru ad rapora gitmeyebilirdi.

Mstear Hayri ndl geziden dnmemiti. M T raponnun yazm, 10 Kasm 1987'de sona erdi. ndl'e, Hiram Abas veklet ediyordu. Mehmet Eymr, raporu Hiram Abas'a gtrd. Abas, ald raporu ve " gn" okudu. Deerlendirdi. Sonra Eymr'e; "Rapor 'gelitirilirse' yararl olabilir. Raporda 'kadn ileri' fzla abartl," dedi. Raporun kenarna "Msteara arz" yazd ve ndl'n d nn bekledi. Oysa Hiram Abas, msteara veklet ediyordu, isteseydi ra poru "ileme" koyabilirdi: "Koyabilirdi. Ancak mstear ksa sre sonra dnecekti. Bir on gn daha bekleyemez miydiniz, diye sorabilirdi." Mstear yardmcsnn raporu "bir sre okumasn" Meh met Eymr; "Mstear yardmcmz bir hafta sonra raporu bana geri verdi. Bir sre MT'ten uzak kald iin bu konular ona da ya bancyd, ilgisini ekmiti (Eymr hl yle diyor). 'Etd' ms teara arz etmemi ve mstear tarafndan uygun grlrse st makamlara yollanmasn emrettiler," diye yorumluyordu. Raporu Abas'n grp incelemesinin zerinden bir hafta kadar zaman geiyor. Rapor arz edilmiyor. "Seim tela balam -ki M T neden bu 'telala' ilgili- Eymr bir ameliyat geirmi ve izne km, 'ett' msteara gitmiyor." Eski genelkurmay bakan Necdet Uruun ses sanats Emel Sayn'la "ilgisi" M T raporunda olduka geni yer alyor.
470

"Girerdi" dedi, "Necdet ru'un ad yine geecekti. kr Balay himaye ettii savlan, kr'nn mafya ile ilikileri, Vali Nevzat Ayaz, Dndar Kl'n sorgulamada syledikleri... Bu ne denlerle ad yine geecekti. Hatta olunun hayali ihracat ilikile ri... Fakat dikkati eken nokta, raporda o kadar deiik iddialar olmasna ramen, Necdet ru, kadn meselesini ele alarak da va aa, harekete bu nedenle geti. Acaba neden?" Orasn bilemezdik, elbet bir nedeni vard. Fakat teki savlann doruluuna kimsenin inanmayacan biliyordu. Kadn so rununun, kamuoyunda bir kiinin, hele genelkurmay bakanl yapm bir insann kiiliinde ok derin izler brakacan dn m olabilirdi. Eymr, Dndar Kl'n sorgulamada hep "nemli bir ey ler syleyeceini" ne srdn, sonunda sylemesi istendiin de Necdet ru ve Vali Nevzat Ayaz adlarn verdiini yineliyor du. Fakat bu savlar, Dndar Kl'n yazya dklen sorgu metin lerinde yoktu. Neden? "Ama devletin bu kadar st makamnda ki kiilerle ilgili iddialan 'fezlekeye' geirmedik, ekindik." 1984'te Necdet ru, genelkurmay bakan idi. Ama sorguculann grevi, ifade metnini "aynen" yazmak, st makamlara gndermek deil miydi? Eymr'e gre, "yazp st makamlara -msteara- versek za ten ya kanlr ya da mahkemelere tmyle gnderilmezdi."

471

"Kadn"

konusunda

"yandg"

geldi." Burada bir "durum saptamas" yapmak gerekiyor: Erkan Grvit, son gnlerde Mehmet Aar ve nal Erkan'la bir hayli yakn mnasebet iindeydi. Attila Aytek'le pek grmyor, gya bnda ona kar olumsuz iradelerle konuuyordu. Kk'teki konumada konu, Mehmet Aar ve nal Er kan'a geldi, Eymr, hazrlad "rapordan sz etti." Grvit, "Ver" dedi. Mehmet Eymr kard, verdi. Grvit, "hi ara vermeden ve herhangi bir konuma yapma dan okudu. Bitirdiinde, ok iddial bir rapor," dedi. Eymr yandad: "Olabilir. Ancak bu, baz kaynak haberle rine dayandnlarak hazrlanan bir istihbarat etd. Bu konularn devletin st kademelerince bilinmesi gerekir. st makamlar ra poru okuduktan sonra, uygun grrlerse aynnnl biimde soru turma yaplabilir." Grvit "tatmin" olmamt: "Rapordaki ifadeler Attila'nm ifadelerine benziyor," dedi. Eh, ne de olsa Grvit, Attila Aytek'le yakn dosduk yapma, on daki bilgileri, eilimleri biliyordu. "Attila'nn hibir katks yok," diye yant verdi Eymr. "Ben 1973'ten beri bu ilerin iindeyim." Grvit, "brak etd -raporu- bana," dedi Eymr'e. Eymr "Tek nsha bu," dedi. "Ekleri de var. Henz hibir makama ve rilmedi. Brakr veya verirsem st makamlardan azar iitebilirim." Grvit sinirlendi. "Benden mi gizleyecekler. Zaten Hiram nasl olsa bana bahseder," diye ka, srar etti.

Abas'n, Eymr'e, "gelitirilirse raporun daha yararl olaca n" sylemesi de ilginti. Kukusuz Abas, "gelitirmekten" sz ederken, kimi olaylar daha somut, kandarla rapora almann ye rinde olacan sylemek istiyordu. Nitekim, Hiram Abas da, Mehmet Eymrde, "Necdet ru'un ses sanats Emel Sayn'la ilikisinde" byk yanlgya dtklerini "daha sonra, raporun byk yanklar yaratmasndan sonra renip anlayacaklard." iten gemi olacakn. Bugn Eymr'n ya da Abas'n bu "hata y" aktan ve resmen kabul etmeleri kukusuz olanakszd. Yan ll kabul etmek demek, hem kamuoyu, hem de yasa nnde suu benimsemekti. Ama hl o evrelerin "baka bir generalin, hem de ook, ok st dzeylerde birinin bu trden ilikisini" daha sonralar saptadklan syleniyor. Fakat bu denli "byk bir hata", genelkurmay bakanl yapm bir kiiyi kamuoyunda kk drecek byle bir yanl lk -incelenmeden, araarlmadan- nasl yaplma? "Bir otel kuu" rmt. Kendine M t T ajan ss vermek ten holanan, hatta MT'e bilgi veren bir "kaynak"tan gelmiti bu haber. Abas ve Eymr, "kayna biliyorlard, imdi istan bul'da hangi resmi kuruluta altn da."

Tartmal

konuma

Eymr, Kk'n MT'le ilikilerini ve gcn biliyordu, "raporun bir fotokopisini ekerek ertesi gn gndereceini" sy ledi. Erkan Grvit'in akl raporun ieriindeydi: "Burada yazlanlar doruysa" dedi tam kapda, Eymr gi derken: "Ben Saffete (EmniyetGenel Mdr Bedk'e) bunun he sabini soranm!"
473

oka yazld, ama yky tarih srasyla canlandrmak ge rekiyor: 2 Aralk 1987 gn, akamst Mehmet Eymr, ankaya Kk'ne ka ve Erkan Grvit'le "baz i konulann" grt. stanbul'daki bir operasyonla ilgili bilgi veriyordu. "Sz maryaya
472

"Ertesi gn -3 Aralk 1987'de- bir personelim, etd ve eklerini kapal bir zarf iinde gtrp Erkan Grvit'e teslim etti." Fakat -Eymr'n kansna gre- Hiram Abas, deneyimli bir insand. Raporun daha msteara verilmeden Erkan Grvit'e teslim edilmesini yadrgad ya da eidi olaslklan dnerek Ey mr'e; "yi yapmamsn. Vermemeliydin," dedi. Daha sonra Abas yle dnecekti: "Ben istersem raporu Abas'tan da alabilirim diye dnen Erkan Grvit, istanbul'daki telefonumu da biliyor, oradan da be ni arayabilir, konuabilirdi, acaba neden yapmad?" Raporun kimden ve nasl szdnn aratrld gnlerde, yalnzca basn deil, kukusuz M T de ayn aratrmay yapmaya balama. "MT'ten km, szm olamazd. ok dar ereveli bir kadro biliyordu. Eymr'n yan odasnda oturan sekreteri, Abas ve bir-iki kii daha. erden 'szma' olanakszd." "Ama Eymr, elbette Abas, 4-5 Aralk 1987 tarihlerinde Mehmet Aar'n Ankara'da olduunu ve Erkan Grvit'le gr tn saptamlard." Hatta Eymr'e gre, "stanbul Valisi Nevzat Ayaz da Ankara'da imi." Aralk balarnda Hiram Abas, kznn dn iin stan bul'dayd. 12 Aralk gecesi, dnde bir "kavga" yaand. nal Er kan, Mehmet Aar, Necati Altunta bir masada oturuyorlard. Eymr, selamlaa, ayn masada oturdu. Dnde Eymr'n ku lana -kim olduu bilinmiyor, ama Abas da olabilir- bir "yak n" sinirlenmesine yol aan bir bilgi fsldad: "ABD'de hem gz ameliyan, hem de salk denetimi iin bulunan Babakan Turgut zal'a bir rapor gnderilmi, bu ra porda; Hrriyet gazetesinde kan 'Alan kaakl' ile ilgili yaz dizisindeki bilginin Eymr ve Artila Aytek tarafndan gazeteye ve rildii bildirilmiti."
474

Babakan M T raporunu ne zaman rendi.7


imdi yeri geldi. Babakan ubat 1988'de padayan nl M T raporunu daha nce ald m, aldysa ne zaman? Babakan Turgut Ozal, M T raporunu 29 Kasm 1987 ge-, nel seimlerinden bir gn nce, 28 Kasm 1987 gn ald. Ra poru, M T Mstear Yardmcs Hiram Abas gtrd. "Babakan raporu aldnda yalnz deildi, ei Semra zal da yanndayd. Fakat bu kadar uzun bir raporu hemen okuyama yacan, esasen gzlerinden rahatsz olduunu, A B D dn in celeyeceini ve... Babakanlk Konuoj'ndaki kasaya kideyeceini syledi." Demek ki, M T raporu, ortaya kmasndan en az iki ay bir hafta nce Babakan'a verilmiti. ABD'den dndkten ve rapo run aklanmasndan nce raporu inceleyecek bol bol zaman bulmu olabilirdi. Raporu Babakan'a 28 Kasm 1987'de verip vermedii sorulduunda, Hiram Abas, tek cmleyle yandyordu: "Ben byle bir ey sylemiyorum." Ve... Orada "stop" ediyordu. Byle bir ey sylemediini yi neliyor, ancak Babakan'a raporu aa kmadan iki ay nce ver mediini de sylemiyordu. Raporun Babakan'a ok nceden ve rildii anlalyordu. Belki de "mfettilerin hazrlad Bako ra poru" srasnda MT'ten bilgilenmiti. Bu noktada "taraflar su suyordu." MT raporunu soruturan Kudu Sava komisyonu, bu "noktay" acaba araanyor mu, gerek neyse aklayacak m?

Dnelim renkli saatlere


ABD'de bulunan Babakan'a, Eymr ve Aytek hakknda ki raporun stanbul Emniyet Mdr nal Erkan, Mehmet Aar ve ANAP l Bakan Eymen Topta tarafndan yazldn
475

yine o dost sylemiti. Eymr, nal Erkan'n masasna gitti. Ayn masada oturan Aydn Torunolu, Necati Altunta ve eleriyle konutu. nal Er kan ve Mehmet Aar ayaa kalkp Eymr'n elini sktlar. Aar, masa ziyaretini "incelik" diye niteledi, "Bizi mahcup ettin aa bey," dedi. Eymr, "Seninle bir konuda konumak istiyorum," dedi Aar'a. Bir keye ekildiler. Eymr'n niyeti "ABD'ye gn derilen raporu" sormakt. Fakat Aar daha atik davrand: "Aabey bizim hakkmzdaki raporu elin nasl vard da yaz dn?" diye sordu. Eymr, ard: "Ne raporu? Benim altnda imzam olan bir rapor mu bul dun?" diye sordu. Rzgr tersine dnmt. Eymr bir raporun hesabn sormaya gitmi, ama bir raporun hesabn verecek du ruma dmt. "Ankara'dan bir dostumuz u 20 ksur sayfalk raporu yol lad, dedi Mehmet Aar. "Sen benim aabeyimsin, aabeylik le ne kadar kalr. Sen yazmasan bile MT'in byle bir rapor yazma sna neden izin verdin?" diyordu. Eymr, "Seni birok kez uyardm, aabeylik ve dosduk yap tm sana. Hatalarn ok fazla," dedi ve konuyu "teki rapora" kaydrd: "Babakana rapor gnderiyorsunuz. Bu iftira kampanyas daha ne kadar srecek? Neden btn yalan evreme yalan rete rek beni kclyorsunuz?" Aar inkr etti. Basnda "dnde kavga" diye nitelenen, ilgililerine gre "tatsz bir tartma" olan olay, bylece sona erdi. Eymr masasna dnd. Dikkati eken bir nokta: MT raporunu Aar ve stanbul'da ki teki ilgili polisler reniyor, tam o srada ABD'de olan Babakan'a, Mehmet Eymr hakknda bir rapor gidiyordu. Gizli servisle em niyet arasndaki sava, bu lde boyudanmn. yle anlalyordu. Dn, dnd. Orada bulunan Erkan Grvit'le Saffet An476

kan Bedk bu tanmay uzaktan izlemilerdi. Daha sonra Hiram Abas, kavga edenleri de yanna ard, birlikte resim ektirildi. Kavgal dnn ertesi gn akam uayla Eymr, Anka ra'ya dnyordu. Aydn Torunolu geldi yanndaki koltua oturdu. Toruno lu, "iki taraf" da tanyor ve seviyordu. "Aar ve nal Erkan, yazdn raporu bana gsterdiler," dedi. Uzun olduu iin raporun tmn okuyamam. Eymr raporun, iinde "adlar belirtilenlerin" eline getii ni ite, o zaman kesinlikle anlad. Daha sonraki gnler, Kk'te grevli Bedri zdemir, raporun "dnden bir hafta kadar n ce" Mehmet Aar ile nal Erkan'n eline getiini syleyecekti. Mehmet Eymr, gizli servis mannyla olaylan sraya koydu ve bir yargya vard: Erkan Grvit'e vermesinden bir-iki gn son ra "rapor, stanbul emniyetinin elindeydi." Bir iki gn durgun geti. Fakat 17 Aralk 1987 gn Erkan Grvit, Eymr' telefonla arad. Grvit, dnden sonra (Hiram Abas da on gn stanbul'da kalacakt), stanbul'da bir-iki gn kaldn belirterek, Aar ve Erkan'la, "Oturup konutuk. Ett zerinde durduk. Onlar bu metinde yer alan birok konuyu rttler. Raporu senin, kastl ve irkin bir ifadeyle kaleme ald n dnyorlar," dedi. Ne oluyordu? Grvit, stanbul'dakilerin, zellikle Aar ile Erkan'n avukadn m sdeniyordu? Oysa raporda daha nem li kiilerle ilgili savlar yer almt. Bunlar bir yana brakyor, Aar'la Erkan' savunuyordu. Grvit, neden herhangi bir incelemeye ynelmiyordu da, raporu kmseyen ifadeler kullanyordu? Grvit'le Eymr telefonda yanm saat kadar taratlar. Ey mr, "Kemal Yazcolu ile grsene... stanbul'da olup bitenle ri iyi bilenlerden biri de Yazcolu," dedi. Grvit sinirlenerek;
477

"Ben o herifle ne diye greyim. stanbul'da kadn kz, e lence hayatna dalm. nal bana anlata," dedi. Souk bir hava esiyordu, "sonra yine grme dileiyle" te lefon kapand. Eymr'de, "szmann kayna" arak biimlenmiti. Grvit'le yapa telefon konumasndan bir-iki gn sonra, yine bir dnde Grvit'in Kk'teki yardmcs MT'ten mer Zafer et'e "raporun 'patronu' rarafindan szdrldndan kuku duymadn," syledi. zgnd. Gizli M T raporu arak devletin belirli st dzeylerinde gi dip geliyor, yazmalara yol ayordu. 21 Aralk 1987'de olaya "resmen" Emniyet Genel Mdr Saffet Ankan Bedk de kaald, M T ' e resmi bir yaz gnderdi. Yazya raporun bir kopyas da eklenmiti. Rapor oalalmadan nce kimi yerlerin ala izilmi ti. Kimi yerlerde Bedk'n krmz kalemle nodan da vard. Ra porun devlet kademeleri arasnda yazmaya dklmesi, nne geilmesi zor kimi olaylarn balangtc olabilirdi. Hiram Abas, kznn dnnden sonra bir sre daha kal d stanbul'dan dnmt. Eymr duyurmutu, Bedk'n ya zsn ald, Babakan'a gitti. Durumu anlatt. zal, "resmi devlet daireleri arasnda mat verdi. Ozal'n istei, Bedk'e duyuruldu. Emniyet Genel Md r, "yaz ekinin, yani raporun yanllkla gnderildiini belirterek geri istedi." stihbarat servislerindeki bilinen kurallar yine ala-. "Em niyet Genel Mdr'nn yazsnn, gnderdii rapor ekinin MT'te fotokopileri alnd ve Mstear Yardmcs Abas'a ondan sonra teslim edildi." Emniyet Genel Mdrl de "raporu 'illegal' yollardan el de ettiini ifade ederek raporun kaynan saklamaya" alma.
478

Aralk 1987'de MT'te ve teki istihbarat servislerinde ra porun "danya szaca" varsaylmyor, taraflar "daha st dzey deki bir arpmaya hazrlanyorlard." 20 Aralk'n sonra iki gelime oldu: Hiram Abas'la Erkan Grvit, bir gece buluttlar. Erkan Grvit'le Hiram Abas, ailelerini de alarak Bursa'ya gittiler. Uluda'dan balayalm: Eymr'n yllk izin gnleriydi. 23 Aralk 1987'de Ulu da'a ka ve Erkan Grvit'le orada karlasa. Bir haftay birlikte geirdiler. Fakat Erkan Grvit, rapor ko nusunda tek szck etmiyordu. Oysa Eymr, Grvit'in raporla ilgili konuma giriiminde bulunacan umuyordu. Grvit'in yardmcsna ve Hiram Abas'a, "raporun stanbul ekibine Gr vit tarafndan verildiini irdeleyen dncelerini ak ak beyan" etmiti. Fena halde bozuluyor, Grvit'in olduu yere, lokantaya bi le gitmek istemiyordu. Ei ise bu "davrann doru olmadn" Eymr'e sylyordu. Souk da gnlerinde, souk iki adam...

rapor konusunun yazmaya dklmesini

onaylamad" ve "syleyin Bedk'e alsn yazsn geri," diye tali

Grvit-Aar-Abas

geni

Abas, Ankara'ya geldikten sonra Erkan Grvit, onu ailesiy le birlikte bir akam yemeine ard. Kk'teki lojmanda buluacaklard. Abas'n ei daha nce ki saaderde Grvidere gitti. Abas'la Grvit telefonlalar: "u Mehmet Aar' ar," dedi Hiram Abas, Grvit'e, "O bir devlet memuru. Sorarsan raporu kimden aldn syler sana." Abas, Grvit'e bask yapyordu. Raporun kimden szdn renmenin tek yolu, Abas'a gre, buydu. Abas yle dn yordu:
479

"stelik Aar, raporu kimin szdrdn Grvit'e sylemek zorunda. Bizi yasa yoluyla syletmeye zorlamasn. steyerek sy lesin. Eer Aar sylemezse, o zaman aa alnr." Grvit, M T Mstear Yardmcs'na Aar' ardn ve yemekte buluacaklar gnn akamna doru bir saatte Aar'la Kk'teki brosunda konuacan bildirdi. Abas, hemen; "Ben de geleyim, birlikte soralm Aar'a," diye neride bu lundu. Grvit olumsuzdu: "Yok," dedi, "sen gehne. Belki senin yannda konumaz." neriyi geri evirdi. Ge vakit MT'ten kt Abas. Kk'e, Grvidere gitti. Bir saat Mehmet Aar'la brosunda konuan Erkan Grvit, kageldi eve ve Abas'a; "Sylemiyor, konumuyor Aar," dedi. Abas, "Olacak ey mi?" diye ard. Bir olaslk aklna tak lyordu. Grvit, Mehmet Aar'a, "azn sk tutmasn" sylemi olabilirdi. Raporu, Aar'la nal Erkan'a szdrd ise, herhalde ikisinden birinin konumasn istemezdi. Hiram Abas'n ii bu land ve bu olaslk giderek pekimeye balad kafasnda. Daha sonraki gnleri anmsayacakn Hiram Abas. "Raporun nasl szdn, MT gibi eidi olanaklan olan bir gizli servisin soruturmas gerekmez miydi?" "ndl Paa'ya birka kez Hiram Abas, szdrmay sapta mak iin soruturma almasna, aratrma yaplmasna izin ver mesini nerdi. ndl Paa, bu srarl istekleri geri eviriyordu." "Ne diyordu?" "zin vermiyordu." "Acayip, ama bir neden sylemi olmal." "Abas'n araarma isteklerini 'raporda senin de adn gei yor, olmaz' diye reddediyordu." teki kimi olaylar, bir gizli servis adamnn yine kendine
480

zg mantn iletmesine yol ayordu. ndl Paa byle sy lyor. Erkan Grvit, "stersem Hiram'dan alrm," diyor Ey mr'e. stanbul'dayken Abas'n telefonunu biliyor, ama hi ara myor. Aar'la birlikte konuma isteini geri eviriyor. Bir yan dan da'MT'in sivilletirilecei kamuoyunun gndeminde. Ba ekecek insan Abas grnyor, gsteriliyor. Soruyordu Abas: "3 Aralk'la 12 Aralk arasndaki srede ne oldu, szma na sl gerekleti?" Sonra bu olaylar zincirini dnyor ve szmann Grvit'ten gerekletii noktasna taklyor. Abas'a baka istihbari bilgiler geliyor. Aar'n, raporu ilknce Hrroet'e gtrd, ga zetenin yaymlamamas zerine, baka yerlere kayd... gibi! Abas, raporun bir yerde duvara arpacan hissediyordu. "Hayri ndl, yoktu. sterse muameleye koyard raporu. Beklemiti Hayri ndl u. Rapor padadktan sonra da stn rtebilirdi. 'Dezenfbrmasyon,' derdi. i bitirirdi. Yapamad." "Niye yapamad?" "Yapamazd. Tam bu dnceler iindeyken, Cumhurba kan Kenan Evren'le dou illerinde gezide olan Erkan Grvit'in Ankara'ya 'dnnce her eyi gzden geireceini' syleyen bir demeci basna yansd. rtme ii, yato."

Rapor

Genelkurmayda

m!

Baka bir istihbarat daha yaplma: Hayri ndl Paa, raporu, yaymlanmasndan nceki gn ler, Genelkurmay'a gtrmt. Rapor orada "incelemeye" aln ma. Belki de Genelkurmay, raporun varin Kk'ten, yani Grvit'ttn renmiti. ubat 1988 balarnda olaylar bu yolda akp gidiyordu. "MT'te ve teki servislerde" tam bir kargaa sryordu.
481

3 ubat 1988 gn Eymr, Uluda'dan Ankara'ya dnd ve Mstear Hayri ndl ard, "Nedir bu ett meselesi?" di ye sordu. Bu kez Eymr arma. Byle bir etdn hazrlanmasn bizzat mstear, geziye kmadan nce smarlamn. Oysa Paa imdi habersiz grnyordu. Anmsatt Eymr, ndl defterini kard, "unutmu," dorulad. ndl Paa; "Necdet ru Paa ile Nuri Gnde mthi tepki gsteri yorlar. Cumhurbakanl ile bana bavurdular" diyordu. Eymr, mstear paaya bir aklama borluydu: "Etdn bir nshasn Erkan Grvit'e vermiti." 4 ubat 1988 gn, M l T Mstean Hayri ndl, Eymr'den raporun tam metni ve eklerini alyordu. gn geti. 7 ubat 1988 sabah, M T raporu aylar, yllar srecek lklarla piyasaya srlmt. 7 ubat 1988 Pazar gnnden balayarak, gizli servislerin zel deyimlerine gre tanmlanan kovalamacadaki kavramlar yer deitirecekti: M T ya da istihbarat servisleri hep "avc"ydlar. nsanlar, hep "av!" Ama 7 ubat' izleyen gnlerde M T ve istihbarat servisle ri "av" olacaka. "Avc"lar ise, gazeteciler, politikaclar... Ksacas "av" arok "avc"y kovalyordu.

7 ubat 1988'den Eyll 1988'e adarsak

7 ubat'ran sonra kprlerin alandan ok sular akacakt. Aradaki olaylara ksa bir dinlenme pay tanyarak, 7 ubat'tan Eyll I988'e adamann birok yarar var... nk, 9 Eyll 1988 gn, emekli Orgeneral Necdet ru'un Dantay'a Babakanlk aleyhine att 200 milyon lira lk tazminat davasna Babakanln gnderdii savunmada Mehmet Eymr, raporu "hibir makam ve ahstan emir alma dan kiisel takdiri ile hazrlamakla" suland ve raporun "hibir istihbari deeri" olmad bildirildi. Bu nedenle davann Babakanlk aleyhine deil, "su ile yen" Mehmet Eymr'e almas isteniyordu. Daha nemlisi ra poru Eymr'n "darya szdrd" aklanyor, Necdet ru'un ad evresinde dolaan "istifhamlarn orradan kaldnlmas gerek tiine" Babakanln inand yazlyordu. ru'un urad za rar nasl karlanabilirdi? Babakanlk bunun da yolunu bulmutu: "ru'la ilgili olarak M T raporunda yer alan iddialarn gerekd olduunun kesinlemesi ve gerein kamuoyuna aklanmas suretiyle." Babakanlkta soruturma yrtlyordu. Sonulan hem ru'a, hem de kamuoyuna duyurulacaka. Ve... aylardr kayna yan kazandaki sulamalar birden sona erecekti. zal da, Baba kanlk da, M T de tm sulan Eymr'n stne ykarak tereyadan kl eker gibi olaylarn iinden synlacaklard. Ayn gn, Mehmet Eymr de konutu ve Babakanla kar karak; "MT'teki btn almalar gibi bu rapor da resmi nitelik

48a 43

tamaktadr. MT'te Gvenlik Dairesi Bakanlnca hazrlanan bir raporun gayri resmi diye nitelendirilmesi mmkn deildir. Eer ben sulu isem, Babakanln hakkmda o zaman bir so ruturma amas gerekirdi. Byle bir soruturma alm deil dir," diyordu. Eymr, Babakanln yazsnda kendisinden "ajan" diye sz edilmesine fena tutulmutu. Raporu da savunuyordu: "Raporda yer alan konular belli yerlerden toplanan bilgiler den olumutur. Bu olaylar bizlere eidi evrelerden ve eidi yollardan intikal etmitir. Hibiri hayal mahsul deildir." Ancak, Mehmet Eymr'n aklamas bu kadar deildi. Eymr, Babakanln "suu" zerine ykan grd sa at, daha nemli ierikte bir aklama hazrlad: Bir "basn ak lamas." Bu aklamay Hiram Abas'a okudu. inde kimi olaylara ok deiik gzle baklmasn salaya cak nemli noktalar olan bu aklamay Hiram Abas, "Bize ya kmaz, bu aklamay verme" diyerek engelledi.

mr, "Babakana ayn konularda ka rapor verildii" konusun da nemli bilgiler ekliyordu: " 3 . M T etd ve ekleri 28 Kasm 1987 akam sayn M T Mstear Vekili Hiram Abas tarafndan ankaya'daki konutun da Babakan Sayn Turgut zal'a verilmitir. Ayn ett 3 Aralk 1987 gn Cumhurbakanl M T temsilcisi Erkan Grvit'e gnderilmitir. "Ayn mealde hazrlanan 12 Ekim 1987 tarihli ve 10 sayfa lk bir ett ise, MT mstear vekilinin bilgisi dahilinde zamann iileri bakanlna vekalet eden sayn Ahmet Seluk'a gnderil mitir." imdi ortaya kan gerek: 1. Babakana, mfettilerce hazrlanan, Banker Bako olay n irdeleyen birinci rapor, Austos 1987 sonlannda verildi. zal, bu rapora dayanarak 2 Eyll 1987'de Trkiye gazetesinde, zellikle DYP'yi hedefleyen, siyasetilerin "babalarla" ilikisini duyumsatan nl demecini verdi. 2. Eymr'n aklamasna gre, "son MT raporu mealin de" on sayfalk ikinci rapor, 12 Ekim 1987 tarihinde M T Ms tear Vekili (Hayri ndl gezide olduundan yerine bakan M T mstear yardmcs) Hiram Abas'n "bilgisi dahilinde" anayasa gerei seim ncesi iileri bakanlna getirilen Babakanlk Mscean Ahmet Seluk'a gnderildi. Babakanlk mstearnn on sayfalk " M T raporu mealindeki" ikinci raporu Turgut zal'a vermedii ya da en azndan duyurmad dnlemez. 3. nc ve son nl M T raporu ve ekleri, 28 Kasm 1987 akam M T Mstear Vekili ( M T mstear yardmcs) Hiram Abas tarafndan ankaya'daki konutunda Babakan Tur gut zal'a verildi. Siyasal olaylarn tarihi de yle: 6 Eyll 1987'de yasaklann kalkmas iin halkoylamas. 29 Kasm 1987'de erken genel seim.
485

Babakana bir deil " adet rapor" verildi


Eymr'n hazrlad, ama basna verilmeyen aklamas bir buuk daktilo sayfasyd. "Babakanln 2.8.1988 tarihinde Dantay BakanlVna verilmi bulunan 11.102. 6552-31990 sayl cevab dilekesinde ' M T raporu' olarak adlandnlan ett le ilgili olarak gerekleri yanstmayan bir ekilde sulandm renmi bulunduumdan, sayn basnmz aracl ile baz akla malar yapmay gerekli grdm" diye balyor ve be maddede M T raporunun hazrlan biimini yineliyor, "szma" olayna ki mi yeni eler getiriyordu. Fakat basma verilmeyen bu aklamann 3. maddesine Ey

Bu arada "ayn mealde" rapor ve de Babakan Tur gut zal'da. Babakanla - M T mstear adanarak- "sk sk konuan" M T yetkilisi Hiram Abas, "28 Kasm 1987'de bir akam vakti" raporu zal'a verip vermedii sorulduunda "Ben byle bir ey sylemiyorum," diyor. Ama rapor, zal-Abas arasnda sk sk grmeler... Grmelerde raporlar ya da baka neler konuul duu "mehul." Abas'n nc raporu bizzat zal'a verdiini dorudan ya lanlamamasna kar, Mehmet Eymr, ak seik "Abas'n adn vererek raporlan tarih srasyla doruluyor." Sregelen olaylann en nemli yan...

sz eden yazsna, idareciler derneinin alnda karlatklarn da Babakan, "yalan senaryolar" diye kar kmt. Mumcu ise "iinin senaryolar dzenlemek deil, yazmak olduunu" Babakan'n yzne sylemiti. , Oysa 1988'de -sannm 20 Aralk gnyd, saat 14:10'du, baz noktalan aklamas iin Eymr'n brosuna uradmdabana Semra zal'la yap grmeyi ve srgit gelimeleri -srar l sorularm zerine- anlata: "Semra Hanmefendi beni ilk kabul ettiinde gndeliki terzisi Mberra ile sekreteri -ad galiba Sevin'ti- de orada idi. Benimle konuan -o sradaki iten izlenimime gre- bir baba kann ei deil, yrei kznn gelecei iin arpan bir anneydi." Mehmet Eymr, Semra zal'n sylediklerini dinledi. Bu konuda yapabilecei fazla bir ey yoktu, zaten durumu "st dze

Bir anann

strab

ye" yanstacakn. Oradaki karara gre belki bir eyler yaplabilir di. rnein mstakbel damadn alt yerlerle konuulurdu, Zeynep zal'dan uzak durmas istenebilirdi. Mehmet Eymr, 22 Temmuz 1985 gn, Babakan'n ei ile yapa konumay M T Mstean Burhanettin Bigal'ya an lam. "Dilerse - M t T kurallanna gre- konumay yazya dkebilirdi." Bigal Paa'nn onay zerine konuttaki "konumalan" ya zya dkp msteara verdi. M T yazlarn yaymlamak yasak, o nedenle szl anlaumlara topluca bakalm: "zal ailesi kzlar Zeynep'in gazetelerde de yer alan baterist Asm Ekren'le evlenmesi konusuna ok zlyorlard. Evlilie iddede kar idiler. Semra Hanm unlan sylemiti: 'ocuklanmz iinde bir tek Zeynep problem oldu. Bunda tek kz olmas ve babasnn ona kar yumuak davranmasnn da etkisi var. Daha nceki evliliinde de problemleri olmu, kendisiyle uzun sre konumamnk. Hatta, aabeyinin dnne de armamtk. Sonradan piman olmutu. Bu deneyimine ramen yeni bir maceraya anlyor. ocuk deil, 30 yanda. lk defa bize kar487

Eyll 1988'de Babakanlka sulanan Mehmet Eymr, oysa... Temmuz 1985'te ankaya'daki Babakanlk Konutu'na gi dip gelen gvenilir bir M T yetkilisiydi Eymr. stanbul Kadky Belediye Bakan Osman Hzlan, gnler den bir gn, Mehmet Eymr' arad. Semra zal'n "can ok sklyordu." Kz Zeynep'in, Asm Ekren'le evliliinden nceki gnlerdi. Acaba Eymr, Semra zal'la gidip konuabilir miydi? Ey mr, babakann sayn eini tanmadn, dorudan aramasnn uygun olmayacan syledi. Osman Hzlan, "Ben bir ey ayarlanm," dedi ve konuttan telefon geldi. "Konuttan telefon geldi ve ben, MT'teki ilerim bittikten sonra akamzeri konuta gelebileceimi syledim ve gittim," de di Eymr. Olaya ilk deinen gazeteci-yazar Uur Mumcu'ydu. Zeynep'in evliliini durdurabilmek iin baz "engellemelerden"
486

vaziyet ald. Trkiye batsa, baterist Asm'la evleneceim, diyor. Bizim teredddmz evlenmeyi dnd bateristin sosyal du rumu deil. Asm Ekren'in evresinde bulunanlar. Zeynep'i Asm'la tanranlar Yksel Uzel ve Atik Berberolu, bir de m zisyen Garo Mafyan var. Asm'n ilk kars da Ermeni. Nereli bi lemiyoruz. Mali durumu iyi deilmi. Geen gn Zeynep'i me hur bir Ermeni kuyumcunun dkknna grm, Zeynep'e 1,5 milyon liralk Caran D'ash takm alm. Merak iindeyiz. Her hangi bir ekilde bask m yapyorlar? (Baka isimler de geiyor. Baka nl bir arkcnn, einin isimleri. Semra zal'n arnk ta banca tadn ne sren baz anlanmlar da. Ama asl sorun "bir anann strab." ykye bu noktadan balayp srdrmeli, "dedikoduya gerek yok!") "Turgut Bey'in icraatndan dolay menfaaderi bozulan kimseler bizi devaml ypratmaya kalkyor. ank Tara'ya devaml tehditler geliyor. Bunlar siz iktidara getirdiniz, leceksiniz, ceza landrlacaksnz, gibi tehdider. Basn bu konuyu diline dolad. Ne yapacamz ardk.'" Semra Hanm'n anlatmlar bitince, Babakan zal gel mi. Fakat "o konuya hi deinmemi." Baka konulan, ANAP icraat ile sigara kaaklnn nlendiini, akn kaakln da Merkez Bankas kanal ile yaptklar ithalada durdurduklarn an latm. Keza mcevherat ve krk ithalini serbest brakarak kaak l nlediklerini belirtmi. zal'a gTe, bu, devlet kasasna tak riben 500 milyarlk bir ek gelir. Bugne kadar bu yoldan bu ka dar byk para kazananlar imdi ne yapacaklar? Tabianyla bata babakan olmak zere hkmeti ypratmaya alacaklard (Zaten Babakan zal bu irdelemeleri halk nndeki, Meclis'teki konumalannda da yapyordu). zal'dan nceki hkmetler zama nnda baz gazetelere taviz verilir, faizsiz byk krediler salanr d. ANAP, bunu da nlemiti. Basndaki yaygarann bir nedeni
488

de buydu. Yoksa kda yaplan zamla ilgisi yoktu. Zamm, gaze teler ftyadanna yanstmlard. Kayplar yoktu. zal'a gre, M T Mstearl devletin ulvi ve nemli bir organyd. Bu sebeple, "Bu tekilata hibir ekilde siyasal tesir ya plmamasna azami dikkat gsteriliyordu." Baz nedenler dolay syla tekilat ziyaret programn ertelemiti, ihmal etmiti. En k sa zamanda ziyareti gerekletirecekti. Babakan'n davrannda ailevi bir konuyla MT'in ilgilen mesini dorudan buyuran hibir ey yoktu. Olsa olsa Mehmet Eymr, konunun incelenmesinin yararl olacana Babakan'n inand izlenimini alm olabilirdi. Mehmet Eymr, zal ailesine yaknlyla tannan Kadky Belediye Bakan Osman Hzlan'n dncelerini de renmiti: "Hzlan'a gre, Zeynep deneyimsiz, saf ve dik kafalyd. Ge ce hayatna karmas hem kendini, hem de ailesini ypradyordu. Turgut zal'n 40-45 gn nce bu yzden eiyle aras da alm t. 18 Temmuz 1985'te stanbul'da Turgut zal, bir baba olarak Zeynep'le sabahlara kadar konumutu. Evlilie karyd, izin ver meyecekti, bu yzden -bir babann duygular konuunca- baba kanlktan bile ayrlabileceini sylemiti. Buna ramen, Zeynep ertesi gn Asm'la evleneceini bildirmiti." M T Mstear Korgeneral Bigal, "konunun ok dar ere vede tutularak mutemet personelce aranrlmasn ve elde edilen bilgilerin kurye ile gnderilmesini" austos banda, stanbul ve blgesi M T daire bakanlna bildirmiti. "Araurlacak balca konular" Mehmet Eymr'n Semra zal'dan ald ve M T mstearna szle ve sonra yazyla aktar d bilgilerdi. Mehmet Eymr, bir-iki kez daha konuta ka. Hat ta bir kezinde Konsolos Bilge Erol da oradayd. "Zeynep olayn" anne ile grt. Ne yaplabilirdi? Gazinocu "babalara" Asm' bu sevdadan vazgeirmeleri rica edilebilirdi. rnein "baba" .. ve benzerle
489

M-1

TTen

"

y a a n l ^

t a b a n C a l a r l a

Am'n

calt, ^

Kanallar patiaynca

-onund.As.rn la evlendi. Zeynep "za!" Ekren oldu Unlar km kerevetine.

7 ubat'ta 2000'e Doru'nun yaym, 8 ubat 1988 gn gazete manederindeydi. Tabii, rapordan n plana alnan bilgi, Eski "genelkurmay bakan Necdet ru'un kadnlara kar za af, arkada gazinocu Fahrettin Aslan'n kendisine Emel Sayn' ikram ettii bildiriliyor" ifadeleriyle byk apta veriliyordu. Kanlmaz ileyi balad. Necdet ru, ilk tepkisini, "Bu rezilane bir mizansendir," diyerek ortaya koydu. Bir eski asker, "baz evrelere" krgnln dokunduruyordu: "Elbette bunca sene dirsek dirsee hizmet verdiimiz, kendimizi vatanmza, milletimi ze adadmz, gereinde de birbirimizin kucanda can verecek ar kadalar olarak birbirimizin haysiyetini konmak vazifemizdir." ru'un amalad kii belliydi: Cumhurbakan Evren. O gn baka gelimelerden habersizdik. nk, Necdet ru 20 Ocak 1988 gn Gztepe'deki evinin posta kutusunda nl M T raporunun kopyasn bulmutu. Kim getirmi, posta kutusuna kim koymutu, belli deildi. Ancak Necdet ru, hemen harekete gemiti. MT'i Nu ri Gnde de ad raporlarda mafya ilikileriyle geenlerden biriy di. ru, Cumhurbakan Evren'e bir mektup yazm -Eymr ve Abas'taki bilgiye gre- Gnde'le Ankara'ya gndermi, mek tup, 26 Ocak'ta Cumhurbakanl Genel Sekreteri Sedat Paa'ya iletilmiti. Sonra 7 ubat "vakas" geliyordu. Hkmet ne yapacaku.7 M T Mstearl dorudan Baba kan'a balyd. "Hkmet szcs" bir aklama yapn, klasik hkmet davranlanndan birini sergiledi:
4-91

"Haftalk bir dergi ile buradan alna yapan gnlk bir ga zetede (Sabah) yaymlanan M T raporu ile ilgili bilgi ve haberle rin ilk incelemeler sonucu aslsz olduu anlalmor. Yaynlar da iddia edildii gibi, M T tarafindan byle bir rapor hazrlan mamtr. Dolaysyla Sayn Cumhurbakan'na, Sayn Babakan'a ve Sayn Genelkurmay Bakan'na sunulmas sz konusu olamaz." Bu denli ciddi sulamalar kapsayan bir raporu, Dou Perinek'in uydurduu elbette dnlemezdi. Nitekim Perinek, bir basn toplanns yapyor, sonu kmayacan bile bile u hak l soruyu yneltiyordu: " M T raporunun gerek olduunu kamuoyu ksa zamanda renecektir. Ancak u sorunun cevabnn imdiden verilmesi gerekmektedir: Raporun gerek olduu btn plaklyla ortaya ka zaman hkmet isafa edecek midir?" Perinek, demokratik bir devlette, ciddi hkmet anlay olabilecei varsaymndan yola karak, bu soruyu ortaya getiri yordu ve doal olarak... nemli birok olayda olduu gibi, M T rapomnun gerek olduu ortaya kt zaman da istifa bir yana, yle baka gelimelerle karlayor, karlayorduk ki... Ya ankaya ne yapyordu?.. O srada damat Grvit'in 3 Aralk 1987'de raporu ald henz ortaya kmama. Cumhur bakannn raporun varln Necdet ru'un mektubuyla rendii de duyurulmamn. Hkmet dorultusunda bir baka aklama da ankaya'dan geldi: "Byle bir raporun Cumhurba kanlna ulamad" bildirildi. Hele Babakanmz yine ayaks t ciddi konular irdeleyen sorulan yandyor, "Byle bir rapor yok. Nasl km, ne olmu? Byle bir raporun olmad aklan d," deyip geiyordu. Yalanlamalar barac eden Tercuman'di: " M T raporu aslsz ka." **, Fakat, "teki basn" olaya sahip kma. Bayazlarda "ay dnlanmaya" gereksinim duyulduu vurgulanyordu. Raporun
492

varln yadsyan yoktu, tersine "iddialar doruysa, felaketti." ndl de raporu ok nceden ald haberlerine karn, Genelkurmay da M T raporunun varln "eski askerleri koru yan slupla" tmyle reddederek yalanlama kervanna katlm t. Babakan zal, Genelkurmay'n aklamasn hemen kapyor du, "aklama doru, sylentiler yanla." Peki ama, doru olan neydi? 9 ubat'ta Necdet ru basard. ru, raporun "ok gizli" damgas tayan bir kopyasnn kendisine gnderildiini aklad. Cumhurbakan'na bir mektip yazarak Devlet Denedeme Kum lu veya kuvvet komutanlarndan birinin bakanlnda oluturu lacak bir kurulun soruturma yapmasn istedi. Devlet Denede me Kurulu, anayasa gerei dorudan Kenan Evren'in elindeydi. Evren, "eski silah arkadana" telefon eoni, raporda sz edilen savlardan znt duyduunu sylemi, "ortada dolaan sylentileri ciddiye almamasn, znt duymamasn, konunun kendi istei dorultusunda arannlacam" bildirmiti. ru, M T msteann da arama. Nuri Gnde de, Hay ri ndl'e gidip konumuru. M T Mstean, ru'un "arkada yd. Yannda yllarca alma. ru'a 'Ben bu raporu yazar mym,' demi, 'benden bunu nasl umuyorsun?' diye gzyalanyla konumutu." Oysa Mehmet Eymr'n kesin aklamasna gre; "3 ubat 1988 gn -yani raporun aklanmasndan drt gn nce- Mehmet Eymr, Bursa'dan Ankara'ya dnm, Ms tear ndl onu ararak 'etd' sormuo. Habersiz grn yordu. n'un Cumhurbakan'na yazd mektuptan sonra, Kk'e anlm, o da rapordan haberi olmadn Evren'e syle miti. Eymr, Paa'ya geziye kmadan nce 'smarlad bilgiyi' anmsaap defterine bakmasn syleyince, ndl Paa'nn belle i canlanma. Ama Kk'ten, ru'dan tepkiler gefiyordu. Tek nsha etdn bir kopyasn 4 ubat'ta mstear da alyordu."
493

Hatta ndl Paa-, "(Eymr'e) Olum Kk'e niye verdin raporu?" diye krgn ln ifade etmiti. ndl Paa'ya Eymr, rnein Krt sorunu ve benzeri nemli konularn raporlann ve baka bilgileri Kk'e ilettiini, bilgi "alverii" bu durumda olunca "raporu vermekte bir saknca grmediini" sylemiti. Bu durumu resmi bir yazy la ndl'e sunmutu. Habersiz grnnce, konuyu bizzat smar lad sylenmi, sonra ndl am defterini "doru, konunun yanna arp iareti koymamm," demiti. Hatta ve hatta, Cumhurbakanl ndl'e, MT'teki b tn kopyalarn yok edilmesini buyurmutu. "Yok edildi mi?" "(Gld) ndl Paa, 'Kaldrn hepsini kasaya,' dedi. Yok etmedik. Sonra rapor olay padaynca Kk, raporu alp gelmesi ni istedi ndl'den." "Ama yok edilmesini istemiti?" "(Gld) ndl Paa raporu alp Cumhurbakan'na gitti." Rapor basnda padaynca, M T iinde ve MT'e egemen olan evrelerde de devinimler balad. zal, raporla ilgili olanla ra, Babakanlk Mstear Ahmet Seluk araclyla haberler gnderiyordu. "Merak edilmesindi, sorun zlecekti." Hiram Abas, "bir kk ihtarla geitirirdi." (Nedense Babakanlk evrelerinin "yanarc devinimleri" daha sonralar da srd. Hiram Abas, MT'le ilgisini kesip stan bul'a yerleti. Abas'n byk bir merubat yapmcs holdingle ai lece dosduklar vard. Ayn holdingin sahibinin ei de "papatya lardand" ve konuttan ayn dorultuda yanarc, herhangi bir ha reket yapmamasn neren 'telkinler' bu kanaldan geliyordu.) Bir yandan raporun ierii, kimden szdrld araanlyor, te yandan da yeni grler ortaya anlyordu. lgin olan gr lerden biri, emekli orgeneral ve ru'un yakn arkada Turgut Sunalp'ran geliyordu: ru'un cumhurbakan olmas sz konu494

suydu, bu "tertiple" n kapanlyordu. Ama, kim kapanyordu? Ozal' amalyordu kukusuz. Zaman geecek baka yorumlar da gelecekti. Daha sonralan yaplan bu yorumlara gre, Cumhur bakan Evren, bile bile raporu daha nceden ele almama. Evren'le ru arasnda daha 12 Eyll darbesi yaplmadan gr ay rm Delirmiti. ru, parlamentonun kapaulmasn istememiti Bu yorumdan kaynaklanan sorular Orgeneral ru tam anla'myla yadsmad. "Gn gelince konuulacan" syleyerek bir bakma dorular gibi durdu. Kk'n ru'a kar iki operasyonda yer ald da ne s rlyordu: ru, 2 0 0 0 ylna kadar genelkurmay bakanlna gelecek leri saptayan plan, daha grevinden aynlmadan nce yapm, ilk nce Kk'e "arz ermi", oradan onay alm, ancak bir de Baba kanla konumas istenmiti. Orgeneral ru, plan zal'a gtr m, onun da onayn aldktan sonra aa kmasnda beis gr memiti. Bu plandaki sraya gre, ru'dan sonra Orgeneral Necdet ztorun genelkurmay bakanlna gelecekti. Her ey onaylanan plana gre hazrlanm, davetiyeler baslm ve "son dakika" zal, Kk'e karak hkmetin ztorun'u istemedii ni, yerine Necip Torumtay' getireceini bildirmiti. Askeri st dzeylerdeki atamalarda birinci derecede sz sahibi olan Evren, zal'n isteine uymutu. Neden? ru gidecek, yerine "daha radikal" olan General ztonn gelecekti. ztorun ise, Necdet ru'a balyd. Emekliye aynld. kinci ve daha nceki yllarda yaanan olay, 12 Eyll'n "felsefesini" srdrecek bir devlet partisinin kurulmas aamasn da yaanma. Necdet ru, MGK'nn genel sekreteriydi ve on, on be kiilik "emekli generaller arasndan" Turgut Sunalp'e by le bir grev verilmesinde nemli lde etkili olmutu. Bir sre sonra, M T i n yurt dzeyinde yapa nabz yoklamalar da gz nne alnarak Evren'in Sunalp'ten stynld gzlenmiti. Bir ik495

cidar partisi lideri Sunalp'le genelkurmay bakanlna gelmekte olan Orgeneral ru arasndaki "ok sk dostluun bir ibirlii ne dnmesi" olasl da Kk' rahatsz etmi olabilirdi. Sunalp'n ksa aklamasnn iyznde, belki bu trden gemiteki kimi nemli olaylar da yaayordu. Hsamettin Cindoruk, "Bu rapor kesinlikle Babakan'n iidir. Babakan'n bilgisi dahilinde hazrlanmtr. zal, referan dum ve seimler arasnda ok nemli eyler syleyeceim demi ti. te o nemli eyler bunlard," diyordu. Yaklam abartl de ildi. Sa basn ise, bir alemdi. Raporun ieriine, nasl szd na eilecekleri yerde, raporu bularak gn na karan ve bu yoldan gazetecilik grevi yapan 2000'e Doru dergisine, Perinek'e saldmyorlard. Hedefleri zm yemek deil, bacy dv mekti! Gazeteler biraz aylmlard. rnein Milu'jet'teki bir yo rumda: "Seim ncesinde gazetecilere Banker Bako olayn de melerini salk veren Babakan zal'n kendisine bal istihbarat tekilatn da bu olayla ilgili olarak bizzat harekete geirmi olma s byk olaslk tayor," deniyordu. ankaya Kk, szc Ali Baransel araclyla bir aklama yapa: "Sayn Cumhurbakanmz byle bir raporun varln, ilk defa eski genelkurmay bakanlarndan emekli Orgeneral Necdet ru'un 28 Ocak tarihinde kendilerine yazdklan mektupla renmilerdir. Sayn Cumhurbakanmzn bu mektuptan nce, rapor hakknda bilgileri olmad gibi, kendilerine Cumhurba kanl dahil hibir kii ve kurulu, byle bir belge hakknda ya zl ya da szl bir arzda bulunmamtr." 2 Aralk'ta mektubu okuyan, 3 Aralk'ta metni ele geiren Kk'teki M T grevlisi, Cumhurbakan ile sk sk gren Er kan Grvit, tam iki buuk aya yakn sre, byle nemli sulama lann yer ald raporu, Cumhurbakan'na sunmamt, ya da s zn bile etmemiti.
496

Grvit, "Neden.7" sorusunu yandtyordu: "Cumhurbakan'na sunulacak deerde grmedim, bir k eye kaldrdm." Bu szler, hemen h e r evrede "eyann tabiatna aykr" di ye nitelendi. Hatta Eymr'le Abas'n 1988 yl sonlarna doru", kimi yarglan daha da pekimiti: "Cumhurbakan raporu hemen grmt. Grvit, Cumhurbakan'n daha olumsuz polemiklere sokmamak iin 'fedai' roln sdenmiti. O kadar ki, Evren'in raporun padamasndan ok nceleri baz konuklarna 'elde baz bilgiler' olduunu syle yerek MT raporunu gsterdiine dair bilgiler almlard."

Savunma

ve Abas'a sulamalar

Grvit, "szdran eleman" olmay bir trl kabul etmiyor d u . Nedense Cumhurbaknn Evren de -damad da olsa- nemM i n . ek byle bir raporu kendiline "zamannda getirmedii" iin f'rkan Grvit'i Kk'teki grevinden, asli karargh olan MT'e nde etmiyordu. Devlet kannda bakalar sz konusu olsa "balmz kusur" olarak nitelenip cezalandrlacak bir olay karsnl., ( Cumhurbakan d a m a d n "yerinde" koruyordu, d a h a sonra-

lur MT'te daire bakanlna terfi etmesini salayarak, Grvit, raporu szdrmadn kimi gazetecilere sylyordu, ama dorudan konuarak olayn akta kalan birok sorusuna ya nt vermekten kanyordu. Bir pazar gn, 29 Mays 1988'de, Grvit'le grmenin olanakszl ortaya kaktan sonra, "an kaya Kk'nde etkin grevi olan bir 'kaynakla' bulutuk" ve on dan ankaya'nn olaya bak asn renebildim: "Eymr, M T mstearna gitmi ve elde baz bilgiler var, demi ve anlatm. Bunlan aratracam, demi. Mstear da aratrmasna izin vermi. Raporda stanbul-Ankara polisleri
497

arasndaki anmalar yer alyor. Szdrma ne zaman olmu? Tam Mehmet Aar'n Ankara emniyet mdrlne getirilme si srasnda. "Neden hazrland rapor? Abas' mstear muavinliine getiren Grvit. ok yakn arkadalar. Abas'n atanmas, MT'in sivillemesi iin ilk adm. imdi ise Grvit'le Abas kav ga halinde. Bunun da nedeni var ve Grvit yle diyor: 'MT'in sivillemesi baka, bir partinin emrine girmesi bambaka ve ka bul edilemez.' "Bir nemli noktada Abas'la Grvit birbirinden ayrlyor. Grvit, MT'in devletin, Abas ise hkmetin emrinde olmasn dan yana. Abas, Bako ile ilgili bilgileri aktaryor, zal, siyasi ha smlarn (DYP'yi) yemenin, Abas ise Babakan'n tam destei ile MT'in tepesine gelmenin peinde... "Babakan Trkiye gazetesine, baz partilerin yeraln dnya s ile ilikisi olduunu ve elinde belge bulunduunu 2 EylPde sylyor. Ama Bako'ya yaplan basklar ie yaramyor, elinden itiraf alnamyor ve belge bulunamyor. Drt gn nce belge ak layacan syleyen Babakan, duruyor. "Aratrma sryor. "Demirel'le Cindoruk'a rapor Kasm 87'de geliyor, sonra ru'a. Szma balyor ve Hrrryet'e verilmek isteniyor. (Abas, 'verilmek istendiini' deil 'verildiini' srarla sylyor imdi.) Hrriyet koymuyor. Gazeteci rfan ZOO'e Doru'ys gidiyor, ora dan Ankara'ya MT'e gelip nodar alyor ve olay padyor. "Grvit neden Cumhurbakan'na vermiyor: 'Hibir mu amele grmemi, msteardan geip normal dalm yaplma m bir raporu nemsemiyor ve kasaya alyor.' "Abas-Eymr ekibine kar Aar. Mehmet Aar Ankara emniyet mdrlne getirilince Abas grubu ok geiriyor ve Ey mr raporu szdnyor."

Gelimelerin vard noktada Kk


Ayn kaynak anlatmay srdryor: "Szma olay ok kark. Fakat sonraki gelimeler ilgin. Babakan terse dyor. Olayn stn rtmek istiyor (Abas da ayn'kanda o srada. Dezenformasyon deyip iin iinden kl masndan yana). zal istiyor ama, olmuyor. Necdet ru ba-s tryor. Babakann sonnrmay geciktirmesinin nedeni de, rtmek. " dallanp budaklannca Sayn Cumhurbakan, Baba kan'a baaryor. zal'a ne yapp yapp bu iin stesinden soru turma ile gelinmesini istiyor. zal zorunlu, sonnrmay anryor. Ancak buraya dikkat! Abas' da harcamak istemiyor. Hak knda bu kadar ar sulamalar olan bir insan, Abas', Turgut zal, niin 'Babakanlk mavirliine' aramak istiyor? Eymr'e de baka grevler neriyor. Neden, ama neden? Eer bu insan lar sulu ise, Babakan'n derhal uzaklanrmas gerekmez mi? Eer Cumhurbakan basrmasa olaylar byle de sonulanma yacak, tasfiyeler olmayacak. Abas, ihtirasnn ceremesini ekiyor sonunda."

498

499

Hkmette aylma

rendike, izledike pekien bir yarg: Gizli servislerde olaslklar bitmez!

MT'le ilgili aranrma nergesini (8 Mart 1988) reddettire cek gerekeleri sralamakla grevlendirilen Devlet Bakan Meh- met Yazarn Meclis krssnden syledikleri ilginti ve gizli ser-, vis konusunda zal'n grlerini yanstyordu: "Adana Milletvekili Sayn Cneyt Canver ve arkadalannn,

Tasfiye
Bir baka sahne:

sahneleri

16 ubat 1988 tarihli Meclis aranrma nergesini, Sayn Baba kanmz adna, cevaplandrmak zere sz alm bulunuyorum. "Konuya gemeden nce grmelere mesnet tekil etmesi bakmndan, 2937 Sayl M T Yasasnn 4. ve 7. maddelerini hatrlatmakta yarar gryorum. Bu maddeleri aynen okuyorum: "Madde 4; Milli stihbarat Tekilaa'nn grevleri unlardr: "a. Trkiye Cumhuriyeti'nin lkesi ve milleti ile btnl ne, varlna, bamszlna, gvenliine, anayasal dzenine ve milli gcn meydana getiren btn unsurlanna kar, iten ve dtan yneltilen mevcut ve muhtemel faaliyeder hakknda milli gvenlik istihbarann devlet apnda oluturmak ve bu istihbaran, cumhurbakan, babakan, genelkurmay bakan, M G K genel sekreteri ile gerekli kurululara ulaormak. "b. Devletin milli gvenlik siyaseti ile ilgili planlann hazr lanmas ve yrtlmesinde, cumhurbakan, babakan, genel kurmay bakan, M G K genel sekreteri ile, ilgili bakanlklann is tihbarat istek ve ihtiyalarn karlamak. " c . Kamu kurum ve kurulularnn istihbarat faaliyederinin ynlendirilmesi iin M G K ve babakana tekliflerde bulunmak. "d. Kamu kurum ve kurulularnn istihbarat ve istihbarata kar koymak faaliyetlerine teknik konularda mavirlik yapmak ve koordinasyonun salanmasnda yardmc olmak. "e. Genelkurmay Bakanl'nca silahl kuvveder iin l zum grlecek haber ve istihbarao, yaplacak protokole gre Ge nelkurmay Bakanl'na ulatrmak.
501

Raporun patlamasndan ve bilinen gelimelerden sonra, Hiram Abas, emekliye aynlacan bildiriyor. Eymr, Babakan lk Mstear'nm yannda. Ahmet Seluk, Eymr'e "baka ba kanlklarda grevler semesini ve devlet hayanndan aynlmamasn" sylyor. Eymr direniyor. O zaman Seluk, "Anlyorum. MT'ten aynlrsan tabanca da tayamayacaksn," diyor. Eymr ise, MT'ten baka yerde alamayacan sylyor. Mstear ndl ise, Abas'n emeklilik dilekesini hemen ileme koyuyor. Eymr'nki gelince, "Bu ocua ne oluyor?" di ye hayretini gizlemiyor. Eymr, emekli olmuyor, M T aranrma kurulu yeliine, yani kzaa alnyor. "Tasfiye" snrl tutulacakt. Birden Babakanlk Mstean'ndan, Babakanln istei geliyor. Gidecekler unlar: stihbarat Bakan Emre Tanyar, Kontrkomnizm Daire Bakan Miktat Albay (sonradan Adana'ya atanyor), havaalann daki Kaya lgen (Eymr-Abas ekibinden saylyor), Hiram Abas, Mehmet Eymr ve yardmcs Korkut Eken, gvenlikten memur brahim ve bir kii daha. Korkut Eken, zet Harp Dairesi'nden alnm. Komando eitimi grm. Ermenilere "kar harekeder" yapacak timde, MT'te grev alyor. Bir-iki yerde de "baarl operasyonlar" yap yor. Sabotaj uzman. ki yl polisleri eitmi.
500

"f. MGK'da belirlenecek dier grevleri yapmak. "g. stihbarata kar koymak. Milli stihbarat Tekilan'na bu grevler dnda grev verilemez ve bu tekilat devletin gven lii ile ilgili istihbarat hizmetlerinden baka hizmet istikamederi ne yneltilemez. Milli stihbarat Tekilat birimlerinin grev, yet ki ve sorumluluklar, babakanca onaylanacak bir ynetmelikle belirlenir. "Madde 7: MT mstear 4. maddede belirtilen grevlerin yerine getirilmesinden babakana kar sorumlu olup, babakann dnda herhangi bir kii veya makama kar sorumlu tutulamaz. "Bu maddelerden aka grld zere, Milli stihbarat Tekilanmz devletimizin varl iin son derece nemli ve deer li bir kuruluumuzdur. Yalnz babakana bal ve ona kar so nmludur. Devlet gvenlii ile ilgili her hususta istihbarat yapar. Bu ama dnda grev yapmas sz konusu olamaz. "imdi de, msaade ederseniz, nergeye gemek istiyorum. nergede M T raporu olarak ifade edilen ve gazetelerde ksmen yaymland belirtilen metnin, M T bnyesinde yaplm bir n alma ile ilgili olabilecei dnlmektedir. Szn ettiimiz n alma gerekli ilem ve kademelerden geerek bir resmi MT ra poru hviyetini kazanmamr. Bu bir M T grevlisinin n al masdr. Bu alma kurulu bnyesinde incelenmemi, kontrol edilmemi, deerlendirilmemi ve gerekli mercilerden gememi tir. Teknik tabiri ile bir n dokmandr, bir etttr. Bu sebeple de metin bir resmi MT raporu hviyetinde ve deerinde deildir. "Bu tip almalar, kurulun bnyesinde kalmak sarayla her zaman ve grevi ile ilgili her konuda yaplr. Byle almalar ya plmasna yasal bir engel yoktur. "Anarist ve blclerin, kaaklarla dayanma ve ibirli i iine girdikleri ve byk lde mali destek saladklan gr nden hareketle, 1982'de zamann idaresi M T bnyesinde bir kaaklk ubesi kurmutur.
502

"Sz edilen metin, baz dokmanlardan ve MT'teki ariv bilgilerinden yararlanlarak hazrianm, resmiyet kazanmam, gizli istihbarat bilgilerini ihtiva eden bir almadr. Bu alma nn yaplmas iin M T dndan bir istek ve emir sz konusu de.ildif. M T raporu hviyetini kazanmadan darya szdrlmnr. "Szdrma fiili tekilat yasasna gre sutur. Bu olayda nce likle zerinde durulacak husus budur. Szdrmann neden, nasl ve ne amala yapld tahkikatn sonunda akla kavuacaktr. Tahkikat devam etmektedir. Szdrmann fail ve msebbipleri belli olduunda, haklannda gerekli kanuni ilemlerin yaplaca aikrdr. "Bu tip tekiladarda gizliliin hayati nemi vardr. Yasalar da bu maksada gre dzenlenmitir. Bununla beraber, btn l kelerde byle olaylara rasdanmaktadr. "Bizde tekerrrne mani olmak iin ek birtakm tedbirlerin alnaca tabiidir. "Sayn Cumhurbakanl makamnn aklamalar da da hil, btn aklamalarda resmi bir M T raporunun olmad ifa de edilmitir ki, bu dorudur. Zira, sz konusu metin batan be ri arz ettiim gibi bir n almadr. Resmi raporla n alma arasndaki fark gz nne alndnda ilgili makamlann beyanla rnda bir elikiden bahsedilemez. "Bata Cumhurbakanl makam olmak zere, devletin yce m a k a m l a r hakknda ima yoluyla da olsa rencide edici ifade lerde bulunmann doru olmayacana inanyoruz. "Byle bir n almada 'neden bu vard, neden u yoktu' gibi birtakm eksik ve fazlalar zerine yorum yapmak gereksizdir. Hatta, bu zorlamalarla birtakm siyasi sonular karmaya al mak, yanlnr. "Bu durum karsnda, MT'in siyasi amalarla kullanld , tarafszln yitirmi grnts verdii eklindeki ifadeler, bolukta kalmaktadr. M T tarihi boyunca devletimize kymedi
503

hizmetler yapmtr. Yapmaya da devam edecektir. Nadir olaylar ve mnferit kusurlardan dolay btn bir messeseyi rencide et mek doru deildir. Tarafsz ve her zaman devletimizden yana ol mu byle kurululanmzn zedelenmesinden hepimiz zarar grrz. "Takdir edeceiniz gibi, metnin muhtevas ile ilgili bir de erlendirme veya yorum yapmamz mmkn deildir, doru da deildir. Devletin gvenlii asndan ilgili merciler kendilerine den grevi elbette yaparlar. Ayrca, kiilik haklan, kanunlar mzn himayesi ve teminat akndadr. "Yukandan beri arz ve izah ettiim gibi, olay tamamen ida ri ve adli mercilerin yetki ve sorumluluklanna braklmar. Tah kikat devam etmektedir, olay siyasi aratrma mekanizmalar ile aydnlatlacak nitelikte ve zellikte deildir. Esasen bu safhada buna ihtiya da yoktur, Elbette neticeden yce Meclis'e bilgi arz edilecektir. "Bu itibarla, bir meclis aratrmasna gerek olmad kanaa timi saygyla arz ederim." Ve aranrma nergesi reddedildi. Olayn arannlmas bir kez daha zal'n diledii gibi kulla naca olanaklara ve gerekler servisin karanlk koridorlarna terk edildi. Gizli servislerde olaslldan, varsaymlar, manaksal akla malarla kucaklayan teoriler bitmez. Bitmeyecek! 17 Ocak 1989 gecesi televizyon haberlerini izleyenler, Nec det ru'un Dantay'da an davann sonucunu merakla bek lerken, ara bir kararla, Babakanlktaki soruturmann "seyri" hakknda bilgi edinilmesi kararyla karlatlar. Ama Babakanlk direniyordu: Rapor, Eymr'n kiisel almasyd. Tek bana, herhan gi bir resmi buyruk almadan yaplan bir alma, bir rapordu. Demek ki, yaplan aranrmalar sonunda Babakanln elin de, MT'te amk Eymr' yalnz brakan somut sonular vard. Tannlann istedii kurban yaknda aklanacakt! Zaten, " M T ' t e bir 'kstebein' varl", Cumhurbakan Kenan Evren tarafndan 16 Mart 1988 gn, stanbul Harbiye Orduevi'nde, gazetecilere aklanyordu. Evren, Orduevi'nin 2 1 . kannda ayla balayan gazeteciler toplannstnda Erkan Grvit'i savunma siperine ekerken, M t T raponyla ilgili grler sral yordu: "Raporla ilgili mektubun, muhtelif tarihlerde yollandn tespit ettim. nce, baz kiilere yollamlar. Baz gazetelere teklif edilmi. Oralarda diledikleri sonucu alamaynca, eski genelkur may bakan Necdet ru'a gndermiler. in kokusu, o zaman kn. Bana gelen ilk mektup bir buuk sayfalko. Ba tarafna, ru'la ilgili ksm ilitirmilerdi. Daha sonra, eski M T ileri ge lenlerinden Nuri Gnde tarafndan, bizim genel sekreterlie el den teslim edilen 23 sayfalk raporu grdm. M T Bakan Hay504 505

MT'te "kstebek"

ri ndl Paa'y ardm, ona gsterdim. ok hayret etti, 'Biz hazrlamadk,' dedi. Onun zerine, ru'u aradm. Merak etme mesini, iin takipisi olacam syledim. Nuri Gnde, eski bir MT'i olarak, ' M T azyla yazlm,' diyordu. M T Bakan, kendilerinden kmadnda srar ediyordu. Ama drt-be gn sonra geldi, 'Maalesef bizde hazrlanm,' dedi. Hazrlayann da, Mehmet Eymr olduunu syledi. Eymr, bakana 'Siz bana bu tr bir hazrlk yap demitiniz. Ben de, arivdeki bilgilerden der leme yapnm, bir nsha da Erkan Grvit'e verdim,' demi... Bunun zerine, damad Erkan Grvit'le grtn belir ten Evren, iki raporu karlanrdn, kendisindekinin baz sanrlarn altnn izili olduunu, oysa Grvit'in elindeki raporda, onun dt nodann olduunu ve raporu alnca, "Eymr' a rp haladm," dediini belirtti. "Neden raporu bana verme din?" eklindeki sorusuna da damadnn, "Babakan'dan geme mi, hatalarla doluydu ve ciddi deildi," dediini, ama olaya zl dn syledi. M T mfettilerinden sonra, imdi mfettiin daha olay la ilgili soruturmay srdrdklerini syleyen Evren, daha son ra yle konutu: "Kim emir vermi? Dan nasl szdrlm, hl belli deil. Alanda birok oyun da yatyor olabilir. Aslnda, M T raporu ha line de gelmemi. nk, alanda bakann imzas yok. Nitekim M T Bakan'nn istifas da yalan. mzasn da, gayet basit bir dil le yazlm olan dilekeye monte etmiler..."

m olacandan kayg duyuluyor. Bizde de, Hamza Paa (Grg) dneminde oldu. Paa, emekliydi; MT'in bayd." Cumhurbakan, ayn gn, gazetecilere bir yerde yukardaki dnceleri de sylyordu. "Bu tr rgtlerin ba, askerdir." Olay bitiyordu. Biz neyin savamn yapyorduk? Darbelerden siviller nce haber alsn, bunlar "falan filan-' di." Haber vermeyeceklerini "baka lkeler mazereti" ile nm ze koyuyorlard.

Bir adamn evresindeki ykler srer, srecek


Mehmet Eymr, Ocak 1989'da ABD'ye gitti. Kaynvalidesi kanserdi, ameliyat geirmiti, ei oradayd, onlarla bulua. Bir sre geti gemedi, Eymr'n "ABD'ye kaa" yazld. Olaylann ak yle bir noktaya geliyordu ki, uzun sre aklamalanyla, ver dii bilgilerle kamuoyunda bir numaraya yerleen Eymr'n l keden kaa ve hatta "ABD'de 'i* arayaca, arad" sylentile ri bile yaylmaya balad. "Gelenekleri bir yere bal bir gizli serviste oluum yllan balaynca hem ate, hem de atei kannran maalar olacaka." Babakanln, ru davasnda savunduu gre gre, ra por hukuksal adan Babakanl ve babakan balamazd. "Kstebek" -en gizli bilgilerle g ilerin iine szabilen- kii ise, raporu "hi kimseden buyruk almadan" Eymr kendi bana ha-

"Biz" hep akntya krek...


"MT'in sivilletirilmesine gelince; ngiltere'de, Alman ya'da ve sannm Fransa'da, bu tr rgderin ba, askerdir. As ker hviyeti daha fazla gven veriyor... Aksi halde iktidann ada506

zrlamsa, demek ki MT'in arivlerine girebilecek yetkideydi. En azndan Eymr'e, yetkisini aarak gizli bilgilere el ata, bu bilgileri "kimseye sormadan rapora geirdii" ve daha tesi "dev letin nde gidenlerini kimi sulamalarla birbirine katt" iin daha 8 ubat 1988 gn soruturma almas gerekmez miydi?
507

Kamuoyundaki yarglar, henz kesinlik boyudanna ulam deildi. Ancak Babakanln rapor padad gn "yok" demesin den, sonra "etdn vadn" kabul etmesinden, giderek "eitli bask gruplannn arlyla" bir soruturma kurulu oluturmasn dan yola klrsa, yalnzca Eymr'le deil, topluca o sradaki st dzey yneticilerinden de balanmas gerekiyordu. MT'te bir kii nin yapt ilerden hem M T ynetiminin, hem de dorudan ba l olduu Babakanln sorumluluk tamas, mannk gereiydi.

nn onuru?- kracak boyuttayd. Abas ve ekibinin tasfiyesinden sonra Tmgeneral Teoman Koman, M T mstearlna getiril miti. MT'teki Koman dnemini gizli servisi izleyenler "skunet ve operasyonlardan elini ekme" dnemi olarak niteliyorlard. Bir baka gerek uydu: Babakan zal'n MT'i "siville-. tirme'amac" geni bilgiye sahip olduu son olayla artk tmyle gndemden karlmn. zal, teki babakanlar gibi, "oyunu yi tirmiti." Bir baka bak asna gre, askerler bir kez daha kazan

Ya

bakalarnn onum?

mlard! ru'un avukadan M T belge ve bilgilerinin gizli olduu nu, n'a kadar bu gizliliin korunduunu ne sryor, "Bu bilgi ve belgelerin gizli kalmas kimsenin zaranna yol amaz. M T bu tr almalar -neden?- yapar, ancak 'bu bir M T al masdr' diye karmza kamaz" diyorlard. Demek ki, ru da aa kanda yadsnan kimi almalann srekli yapldn, kimi bilgi ve belgelerin -gn gelince ya da bu amala kullanlmak zere- depo edildiini kabul ediyordu. Gn na kmad srece "idarenin -yani Babakanln ve M T ' i n - sorumluluunu gerektirecek" bir durum sz konusu olamayacakt, olamazd. Babakanlk avukan Sabriye Kprl ise, "Sz konusu M T almas ile Babakanln herhangi bir ilgisi bulunmad n" savunuyordu. Kprl'ye gre, "Trkiye Cumhuriyeti'nde ilk kez M T teftie tabi tutulmutu. Bu tefti de -halen- devam etmekteydi." Demek ki olayda Babakanln tek vnc "ilk kez soruturma" anrmakn. Oysa Babakanln M T raporu ile "herhangi bir ilgisi ol mad" sav, MT'in Babakanla balln vurgulayan yasa kavramyla hukuksal adan nasl aklanabilirdi? ru'un avukadar Babakanlka suun Eymr'e yklen mesi eilimine kar kyorlard:
509

Dantay'daki karardan nceki son durumada, 17 Ocak 1989 gn, ru'un avukat Zeki Gngr, bir " M T mensubu tarafndan hazrlanan ve batan sona irkin iftiralarla dolu olan raporun, MT'in bir yzkaras olarak daima anlacan" syl yordu. ru'un amacnn, Babakanln, MT'in ve mensuplannn "itibarlan ile oynamak olmadn" anmsauyor ve "Biz m vekkile -ru'a- yaplan saldnya olduu kadar, MT'in itibar nn drlmesine de zldk. Babakanlk acilen nlem alarak MT'in onurunu kurtarmaldr," diyordu. Avukadar bir noktay gzden karyorlardi: Eymr'n yaz d raporla, ilk kez MT, kamuoyu nne kyordu. zerinde ilk kez ciddi ve "hain" eletiriler yaplabiliyordu. Daha nceki yllarda M T raporlanyla ka kiinin onuruyla, hatta yaamyla oynand gereini, acaba ru'un avukadar neden unutuyor lard? M G K genel sekreteriii ve genelkurmay bakanl yapan Necdet ru, "vakti zamannda" byle olaylarla kiilerin "ma dur" olduklann imdi anmsyor muydu? Doru olan uydu: M T tartmaya alnca -Avukat Zeki Gngr'n szn ettii- MT'in itibar ilk kez tartlyordu. MT'in kamuoyunda ald not, MT'in onurunu -ya bakalar
508

"Bu durumda Eymr'n o greve atanmas yolunda ar bir hizmet kusuru ortaya kar. Ayrca Eymr'n M T arivine girme yetkisi olmad da Babakanln savunmasnda ortaya kyor. Bu durumda Eymr'n arive girmesi de ar hizmet ku suru oluturur." Unutmamak gerekiyordu. Eymr, herhangi bir M T elema n deildi. Gvenlik ve kaaklk gibi dorudan M T mstear na bal bir dairenin sorumlu bayd. Nitekim Dantay Basavc Yardmcs lkmen Osman Aaolu da ayn kandayd: "Kaaklk olaylar MT'in grev alanna giriyor. Belirli bir yetki ve sorumluluk dzeyine ulam bir kiinin, hizmetin gerek tirdii ara ve gerelerle byle bir almasn, yetki verilmedii eklinde savunmaya katlnamaz." Basavc yardmcsna gre, " M T almasna ilikin gizliliin korunamamas ve hizmetin ge reklerine uymayan bir personelin grevde tutulmas dorudan hizmet kusuru" idi. Gazeteci kulisinde kimi hukukular, tazminata hkm giy mesi halinde Babakanln, bu tazminat miktann eski M T da ire bakan Eymr'den isteyebileceini sylyorlard. Babakan lk MT'in resmi memun Eymr'den tazminat geri isteyecekti! ru'un Dantay'a dava amas, her adan yerinde bir davran olmutu. Hem kiisel onurunu korumu, hem de M T raporuna Babakanln nasl baktn sergilemiti. Babakanlktaki soruturma komisyonu almasn bitirin ce daha kimbilir neler ortaya kacakt?

M T belgelerini yaymlamak yasakn. Oysa daha sonralar birok M T raporu gazetelerde grlecekti. Byk bir bunalma yol aan M T raporunun aklanma sndan sonraki olaylar gz nnde tutarak raporu kim iyi deer lendirebilirdi? Mehmet Eymr, bilgisayarn nne geti. Bir yanna M T raporunu koydu, teki tarafa raporun ak lanmasndan sonra gazetelerde kan haberleri. Uzun bir dkm yapn, bilgisayarn beynine geirdi. Rapor da ad geenlerie ilgili gazete haberleri ve rapor, ilgin bir deer lendirmeyi sergiliyordu. Eymr'n bu almasn grdm, istedim, bilgisayardan kan metni verdi.

M T raporunu kim en iyi biimde deerlendirir?


Savclk, M T raporunu aklad iin 2000'e Doru dergi si aleyhine dava an.
5"
510

plmas tabiidir. CIA bakan ile konuulan konular arasnda ne

Nokta!..

lerin olduunu sylemem mmkn deil. Kamuoyuna aklan mas gereken konu olursa aklanz. Grmelerdeki konulann devlet istihbarat ile ilgili olduu aknr" demekle yetiniyordu. " 1 9 8 0 ylnda Ronald Reagan'n seim kampanyasn sde-' nen ve 1981-1987 yllar arasnda C I A bakanl yapan Casey,

1950-1988: Darbeler ve gizli servisler... ... Ve nokta! Oysa, M T olaylanna, raporla gelien son srece, gizli ser vislere, iimizdeki ClA'ya nokta konmas olanaksz. ykler srecek, bilinenler ise yeni ayrntlarla semirecek. Yatay istihbarat almas ve dikey istihbarat. MT'teki sistem, dikey. Komutanlardan aaya doru. Bamza raporlarla inen. ykler bitmez, srecek. C I A ile kucak kucaa "dost hayan" srdke.

sonradan kendi devrinin zgn tanmn yapacak olan Reagari ynetiminin 'd politika emellerinin' oluumunda byk rol oy namt. Washington'n g merkezleri evresindeki manevralar la Casey'e bo saha yaradlm ve rgtn 40 yllk gemiinde Casey'in belki de en gl CIA bakan olmas salanmn. Al d gvenceye dayanarak rahata bakann ve ulusunu yeni ve hayli yaygn gizli ilikilere ve rtl savalara sokuverdi Casey. Reagan'la birlikte, dnyaya yeniden biim vermeye alan bir ikiliye dntler." Gazeteci Bob Woodward, Nikaragual kontrlar (kontrgerilla), terrizm, ran ve Libya zerinde Reagan-CIA Bakan ikilisi nin oynad kimi yerde cinayet, rvet, ihanede rl oyunlann anlanrken bir baka gerekle iliki kurmamza yardm ediyordu.

Deimez
CIA marifederine duyarl olan kesimler, 12 Eyll rejiminin babakan Blend Ulusu'nun bir basn toplantsnda anlatt "memleket gereklerini" bir yana brakyor, rnein Cumhuriyet, 17 Ekim 1982 Pazar gn William Casey'i byk manette veri yordu. William Casey, nl CIA'nm bakanyd nk. CIA Bakan Casey, Ankara'ya "uram", resmi grme ler yapmta. Ulusu, Casey'le neler konuulduunu "aklamyordu." "Her dost ve mttefik lkeyle eidi konularda ibirlii sz konusudur. Haber alma ve istihbarat konusunda da ibirlii ya512

William Casey, birka kez Ortadou'ya gelip gitmiti, ku ku yok ki, Ankara'ya byle bir geziden dnerken "urama." Eski Babakan Ulusu'nun 17 Ekim 1982'deki szleri, by le bir ziyaretten sonra kamuoyuna duyuruluyordu. Fakat, o tarihte CIA'nm bilinen yntemleriyle Trkiye'yi kannracak yeni planlara gereksinimi yoktu. "Your boys have done id" CIA'nn "darbe" ile ilgili bu nl anlaamnn Trkesi, "Seninkiler nihayet yapalar"d. Askeri rejimin babakan da arak "dosdar" arasnda "haber alma ve istihbarat konusunda ibirliini" aktan sylyordu. rangate olay padadnda ran'a Trkiye zerinden gnde rilen A B D silahlanma geii iin C I A belgelerinde "Babakan5i3

lk ofisinden yetkili biri" ile konuan CIA'nn Ankara istasyon efinin ald "baanl sonutan" sz edilmiti. CIA, yine iimizdeydi. Bu kez, A B D politikasna ve isteklerine uygun admlar atan Trkiye'de bir "dostun" kazanaca ve kazand basanlar belgelenecekti. Babakan Turgut zal'n, 1983'te iktidara geldikten bir s re sonra, MT'i "daha glendirme" planlan hazrlad anlal yordu. Fakat bu glendirme hangi ynde olacako? Buras sezile bilirdi, ancak hibir zaman belli olmad. Bir gizli servisi -Reagan gibi- her trden politikalar oluturmada birincil ara m gryor du, yoksa gizli servisi demokratik bir yapya m kavuturacakn? Hiram Abas' MT'te ikinci adamla getirerek, gizli rgte bypass yapan bir babakann, zaman geldiinde MT'te btn ip leri elinde tutmay dledii de varsaylabilirdi. Babakan Turgut zal'n yasayla Genelkurmay'a tam ba ml hale gelen MT'ten umudunu keserek bir "zel M I T " ya ratmak istedii, M T raporundan ok nce yaygnlama. Hatta -o sralarda zal'la arasnda su szmayan eski millet meclisi ba kan Necmettin Karaduman'n bu ile grevlendirildii ne s rlmt. Karaduman'm, eski M T mstear Fuat Dou ile tankl vard. Valilii srasnda Adana'da grev yapan Dou ile tan, grt syleniyordu. Bir "kaynak"n verdii bilgiye gre, Karaduman, eski M T mstear ile grmt. Fakat arad "zel bir M T " kurmak deildi. MT'in yeniden nasl organize edileceini aranyordu. M T raporunun gnlk grltleri arasnda, 9 Haziran 1988 Perembe gn Eymr'n "Trkiye'de M T dnda istih baratla uraan birimler" olduunu aklamas, "zel M T " ola sln yeniden gndeme getirdi. Oysa Eymr, istihbarada uraan "baka birimlerden" sz ederken, Genelkurmay stihbarat Dairesi ile Emniyet Genel M5H

drl'n amalyor olabilirdi. Aklanmadan nce raporun M T dndaki bu iki istihbarat biriminin elinde olduu bilindi ine gre, Eymr'n raporu kimin szdrd yolundaki tartma lara yeni boyut getirmek istedii varsaylabilirdi. Nitekim Temmuz 1988'de verdii demelerden birinde Mehmet Eymr; "Raporun mahiyeti aklanmadan evvel ordudan bir tepki olduunu zannetmiyorum. Orduya kar bir faaliyetmi gibi d nld sanyorum," diyordu.

5i5

Savunu cephesinden saldr

Erkan Grvit

1989 yl Ocak aynn son, ubat aynn ilk gnleri (not def terimden): "Gizlice tek bana gelen birine gafil avlanmak istemiyor san, kapnn arkasna gizlenme. Yoksa bir daha dan kp ay dnla kavuamazsn," dedim. lk bata kukuyla duraksadlar. Bu kez; "Kutuyu ap neler var neler yok, birlikte grsek, daha iyi olacak," dedim. Anlayla karladlar.

25 ubat 1988 Perembe gn, Cumhurbakanl Kk'nn geni bahesinde kmelenen iki kad, krmz boyal ya plardan birinde, k giyimli, ksa beyaz sal, orta boylu, uknaz bir adam alma masasnn bana geti. nne bir kt koydu. Yak sigaradan bir nefes ekti, bir sre dnd. Sonra yazd. Mektup yazan adamn ad, Erkan Grvit'ti. Cumhurbakanlnda gvenlik ilerinden sorumluy du ve gizli servis MT'in ankaya'daki temsilcisiydi. Cumhur bakan Kenan Evren'in de damadyd. nl MT raporunun aa vurulmasnn zerinden iki hafta gemiti. Bu iki hafta, Erkan Grvit'in yaamnda aylarca srecek al kantnn balang gnleriydi. Erkan Grvit, "eski dostu" Hiram Abas'a, bugne dek aralanndaki yaknl anmsanyor, ama 7 ubat 1988'den beri yaa nan olaylardan sonra "bu dosduun srmesine olanak brakma yan gelimelere" deiniyordu. Arak bir araya gelip scak ilikile rini srdremeyeceklerini belirtiyordu. "Bir silah, dosduklarn, arkadalklann simgesi", Hiram Abas'n armaan colt tabancay da mektupla birlikte geri gnderdiini bildiriyordu. Bu mektupla, Erkan Grvit'le Hiram Abas arasndaki resmi ya da gayri resmi btn kprler anlyordu. Yllardr M T t e birlik te olduu, hele 1980'den sonra ankaya'daki etkili konumuyla her seferinde Abas'n yannda yer ald bilinen Grvit, dahas MT ra porunu kendisinin yazd sylentileriyle yaynlanndan sonra, bir tabancayla simgelenen dosduun sremeyeceine inanyordu.

516

517

Erkan Grvit, evresiyle yapa zel syleilerde zenle be lirttii gibi, ankaya'da "hasbelkader" etkili ve ok da duyarl bir greve gelmiti. 1939'da dodu. Zengin bir ailenin ocuu deildi. stanbul Hukuk Fakltesi'ni bitirdi. Amac hakim olmakn. Yl 1965. An cak o tarihlerde hakimlie geebilmek iin iki yl staj yapmas, bir sre kura beklemesi, askerliini bitirmesi gerekiyordu. Belki de maddi olanaklan, faklteden sonra bu kadar uzun bir dnem ge irmesine elverili deildi. Bir drt yl daha uzun bir sreydi. Avukadk stajna balad. 1967'de, Saint Joseph'de okumu eski bir arkadana rast lad, birlikte arkadann evine gittiler. "Arkada" Devlet Planla ma Tekilau'nda alyordu. O gece, "arkada" ald, anlatt. DPT'deydi, ancak M T adl rgte balyd. Grvit'e, MT'e girmesini neriyordu. M T yasas 1965'te kmtt. Banda Fuat Dou Paa vard ve Dou, MT'e niver site mezunu dil bilir gen elemanlar anyordu. Grvit, bata itiraz etti. M T adn yeni duyuyordu, fakat gizli servis oluu tepkisine yol ama. Arkada Grvit'e, " M T ' i n sanld gibi bir kurum olmadn, orada 'kimi deer lendirmeler' yapldn, gen insanlann yeteneklerinden yararla nldn" sylyordu. Grvit'i "ikna etti" ve 1967 ylnda Grvit, MT'e girdi. Bir daha da ayrlmad. 12 Austos 1977'de yurtdnda greve gn derildi. 1981 Austos'una kadar darda kald. Yurtdna gitme den nce, Hiram Abas'n anlannda yer alyordu. Genti, yete nekli grnyordu, Hiram Abas "ona sevecen gzle" bakyordu. Grvit'in yabanc dil renmesini kkrtyor, kurslara gidip ge lilerinde kk snavlardan geiriyordu. Yalyd Grvit'ten, giz li serviste daha deneyimliydi. Abas, 1958'lerde MT'e girmiti, Grvit 1967'de. 1970'lerde "silah kullanmaya merakl, atak" Hiram'n Trk gizli servisinde grlmeyen kimi eylemlere girime518

si, yaralanmas, M T iinde kendine zg bir karakter izmesine yarama. Kar casuslukta -tabii MT'teki kiilere gre yarg de iiyor- baanlan ayr bir hava veriyordu Abas'a. M T iinde "si vil kanadn adamlan" olmalar, yllar sonra yazg birliine vara-, cak birlikteliklerini pekitiriyordu. Asker arlkl kadro iinde, asker kkenli gizli servis yneticileri arasnda sivil Hiram Abaa, bir ekirdek kadronun nde gelenleri arasndayd. Grvit, 25 ubat 1988'de Hiram Abas'a "dosduk, arkada lk ilikilerinin arak sona erdiini" yazdnda, bir baka kararn ncesindeydi. "Hasbelkader" ankaya Kk'nde 1981'den beri nemli konumdayd. 1989 Kasm'nda kaynpederi Kenan Evren'in g rev sresi bitecekti. Grvit, daha nce 1967'den 1989'a kadar aralksz hizmet verdii MT'ten ayrlacak, emekli olacaka. alma dnyasna gzn an MT'ten, son M T rapo rundan sonra ayrlmaya belki duygusal nedenler, belki de yreindeki ballk iplerinin zayflamasyla karar vermiti. Fiili 20 ksur yllk hizmet sresi, M T yasasna gre 32 yl saylyordu. MT'ten ekilecek, "belki yneticilik yapacak, belki baka bir ie girecekti." Ama Grvit, ankaya Kk'nde Evren'in da mad olmasyla btn dikkaderi zerine eken grevi sdendikten sonra da, "Kk dndaki her trl olana ayaklarnn ala na serecek olanlarla hibir iliki kurmama." Zaten, M T rapo rundan sonra alma arkadalannn kimisiyle dosduk, arkada lk balan kopmu, ama onlann hibiri, Grvit'in "drsdne" ilikin tek sz sylememilerdi.

Austos

aynda

cepheler

savaa

girerse

M T raporunun aklanmasnn stnden 11 ay gemiti. lk gnlerdeki grltl, paaral, krgnlklara, kzgnlklara yol
5i9

aan ortam durulmu gibiydi. Raporu kimin yazd belirlenmi ti, ama raporu kamuoyuna szdran henz karanlktayd. Ocak I989'un son gnleri, Grvit kzn safrakesesinden ameliyat ettirmeye gtrdnde, soruturmalar sonucu "raporu szdrmadnn anlaldndan" kuku duymuyordu. Fakat, bu olayn "tmyle kapandna da" inanmyordu. Dantay'da emekli Orgeneral Necdet ru'un Babakan lk aleyhine an tazminat davas sona erdikten, pek ok kesim de beklendii gibi, Mehmet Eymr' sulayacak hkmleri ie ren karardan sonra, "ortalk kanacakn!" Eymr zor durumda kalacak, Babakanlk isterse tazmina tn denme ilemini Mehmet Eymr'e evirebilecekti. Grvit'e, gelecek gnlerde de aralanndaki kprlerin anld Hiram Abas'la Mehmet Eymr'den "yeni salvolar" gelebilirdi. te o za man? Hele austos aynda emekli olduktan ve Kk'le ilikisini kestikten sonra, o da kar salvolar iin kendini hazrlama. Gizli servis adamlannn bir cmlelik dokundurmalanndan kan anlamlar, Grvit'in 1989 Austos aynda Kk'le ilgisi kesil diinde "rahata konuabilecei" bir dnemden "evreye" sz eder olmas, yeni ve byk bir kapmann olas iarederini veriyordu. Hiram Abas da, Austos I989'da "konuacaku, hem de ne konuma!" Sulayaca hedef, kukusuz Grvit, belki de Kk olacaka. Arak "eski dosdar, yeni dman" kardelerdi. Abas'n yapsna kout "klanna", Grvit'in eli kolu bal, suskun ka laca sanlmamalyd. Abas' kimi noktalarda tam can evinden vurabilirdi. Hem de elinde "pek az kiinin bildii saldr silahla r" olabilirdi. ubat 1988'den iki- ay sonra Grvit, "kabuuna ekildi." Kamuoyunda srekli tanlan konunun odak noktalarndan ol may yelemiyordu. Hem kiilii, hem de oturduu sorumlu kol tuk, hele Kk gibi daha ok tarama dnda kalmaya zen gs teren bir makamn yakn olmak, Grvit'i "konumayan, ama
520

suskunluunu yreinde tayan gibi" bir duruma itmiti. rnein, M T raporunu konu alacak bir sylei yaplabil se, Eymr'n 2 Aralk 1987 gn, "bir i dolaysyla ziyaret etti i" Grvit'e rapordan sz ettii, srarl istekleri karsnda memi ertesi gn "MT'ten gvenilir bir personelle Grvit'e gnderdi i" sav sylense; Erkan Grvit, sesinin yettiince "Yalan!" diye haykrabilirdi. Yalan diyecekti, nk Mehmet Eymr raporu Grvit'e 3 Aralk'ta bizzat kendisi getirmiti. zerinde tartmlard. Eymr, Grvit'in brosunun ikinci kanndaki alma oda sna nee iinde girmi, ram karsndaki koloa oarmutu. Ey mr, raporu kendisine uzattn, memi okuyan Grvit, belirli noktalarda kukularn dile getirmiti. "Mesela, raporda Mehmet Aar'n 18 evi olduunu, bunla r daysnn kars stiine tapuladn yazyorsun. Tapu dairele rinden incelendi mi, gerek bu mu, doru mu?" diye sormutu. Eymr, "Hayr, tapuya bakmadm," diye karlk vermiti. "Mafya ile ilikilerden sz ediyor, suluyorsun. Nasl ispat edeceksin bunlar?" diye sormutu, Grvit. Eymr; "spat ederiz," demekle yetinmiti. Grvit'in raporun ieri iyle ilgili baka kukulan da vard. Eymr', Abas' tand ka dar tanmyordu. Sonradan MT-Kk ilintileri nedeniyle, Kk'te grevli Bedri Bey araclyla tanma. Ne var ki, M T ile Kk arasnda bireyler aracl ile dostluk zinciri ksa zaman da kurulmutu. Grvit, Hiram Abas, Eymr ve sonradan zincire kaalan ileri Bakanl Kaaklk Dairesi Bakan Attila Aytek. Grvit, o tartmal gnde; "Sen sansasyon peindesin. Rapor afaki birtakm iddialan kapsyor. Ben grmemi olaym," demi, sonra, "Msteara gs terdiniz mi?" diye sormuo Eymr'e. Eymr'n buna yann, "arz edeceiz" olmutu. Ama Eymr, raporun ieriindeki bilgilerin doruluuna
52i

ve kantlanabileceine inanyordu. Grvit'e; "Niye senin hakknda byle eyler sylenmiyor. Yz kiiyle konutuk. Neden senden hi bahsedilmiyor?" demiti. Tartmann sonu gelecek gibi deildi. Grvit, yargsn ve kararn Eymr'e yinelemiti: "Sakn kimse grmesin bu raporu." Fitili atelenmemi dinamit lokumu gibiydi rapor. Olay padadktan sonra yapn aratrmalarda Grvit'in ak l bir noktaya takl kald. 3 Aralk 1987'de rapor Eymr tarafn dan nne konduu, ona "kimsenin grmesine olanak salan masn," dedii srada, "An alan skdar' oktan gemiti." MT'in her odas, "ayn bir kompartman gibiydi. Yandaki oda, bu odada ne yapldn, neler konuulduunu asla bilemezdi. Gizliliin gereiydi bu dzen." Grvit'in uyansna Eymr yant vermedi. Eymr' son g r 3 Aralk'n, bir daha yan yana gelmediler. Gnler geecek, M T ve Kk'teki dosdar arasnda onca olay akp gidecek, 7 ubat 1988'de rapor deifre olunca Grvit, odasnda bir aa bir yukar gezinirken dnecekti: "Raporu benim yazdm sylyorlar, yazyorlar. Datan, szdran da Grvit! Yeni Asr'da Muammer Yaar ' M T raporun da Grvit sulu' diye manet ekiyor." Hay Allah! Niye alma Eymr'den u raporu. Bak, imdi neler geliyordu bana. Yeni Asr'daki maneti grnce tepesi atma. Dava aacaka. Yargtay'a dana. sterse dava aabilirdi. Ama yzde bir ans olmad yamayla karlama. Tam bir ikilem iinde yzyordu.

aramaya uran soru buydu. Olaslklar sralad: Bir koldan rapon alan basn, bir koldan Babakanlk ve son olarak da Grvit + Cumhurbakanl raporu benimseyecek ve "salam bir 'lobi' oluacaka." O zaman yazlanlarn gereklii daha da glenecek ti. Grvit, raporun tmne "iltifat edince," elbette Cumhurbakan'na da kacak, ieriindeki bilgilere yan ntacaka. Sonunda: "stanbul Valisi, Emniyet Mdr, Necdet ru'la ilgili kulise Grvit de kaalm olacak, rapor tam hedefine varacaka." lk gnlerdeki varsaymlarndan, sonra vazgeti. Yanlma. Raporun szdrlmasyla ilgili bir baka varsaym, kimi bilgileri ve belgeleri topladktan sonra benimsedi. Gazeteci rfan Tatemur, 1 Aralk 1987'de Stad otelinde kalma. Otel faturasyla uak bilederinin konimento kaydan elindeydi. Gazeteci, daha nce, 1 Ekim'de de Ankara'ya gelmiti. te, dosyasnda bilgileri kantlayan belgeler yer alyordu. Sonra, evet sonras vard. Eymr'le "hamburger ziyafetinde" buluan Tatemur'un Hrriyet gazetesinden arkada Bedir Seferolu, Ey mr'n yardmcs Korkut Eren'i sivil olmasna karn, rtbesiy le seslenecek kadar tanyor, samimi davranyordu. Demek ki gen birbirini daha nceden tanyordu. rfan Tatemur ise, rapo ru nne koyduklann, notlar aldn aklyordu. Kimden? O gn sylemiyordu, ama anlalyordu: Mehmet Eymr'den. Fa kat gazeteciler o srada, raporun tmn alamamlard. Alsalar d, sonradan OOO'e Doru dergisine geen rfan Tatemur, ra pordan kimi blmleri deil, tamamn yaymlard. Raporu Eymr'n szdrdndan -"son tahlilde"- Grvit kuku bile duymuyordu: Eymr, raporu -hem de gazetecilere-

Analiz
Rapor aklanp tartmalar giderek boyudanrken, oturdu dnd: Raporu, Eymr neden ona getirmiti? Kafasnda yaman
522

szdrmn. Bir gn ortaya kacan biliyordu. Szdran asl kay nak kendisiydi. Ksa zamanda saptanacaka "kaynan" kendisi olduu. Raporu yaygnlaararak kaynan Eymr olmadn kandama yntemi arad. 3 Aralk'ta Grvit'e getirdi. "Szdran" so rusu gndeme geldiinde iaretparman Grvit'e uzatt. Rapor,
523

Grvit'te vard ve Grvit, stanbul polisiyle baz kiilerin avukat ln sdenmiti. Bu gr kandayacak benzeri kimi belgeler arnk elindeydi. Daha sonra raporun tam metni teksir edilerek pi yasaya srldnde, Eymr'n getirip brakn metinle ve "he men kasaya kilitledii rapor metni" arasnda en ufak benzerlik ol mad da ne srlecekti. Bu yolda aklamay Cumhurbakan stanbul'da gazetecileri toplayarak, yapacakn.

ortaya kmasndan" sonra byk bir kargaa yaanyordu. Hi ram Abas, Kk'teki tek dayana Grvit'i ite bu yzden "Bou luyoruz burada, hemen Ankara'ya dn," diye yardma anyordu. Yangn Grvit'le sndrebilirlerdi. Abas'n sonradan syle dii gibi, M T mstean ileri gizli servislere zg yntemlerlertmekte becerisiz davranma. Abas'a gre, rapor olay "MT'te yapld aklanacak bir araarmadan sonra 'yalan ve dzmece bir belge' diye nitelenerek" kapatlabilirdi. Erkan Grvit, belki daha bir sre stanbul'da kalabilirdi:

"Bouluyoruz, acele dn"


Dosdar arasnda dramatik olaylar birbirini izlemiti. Ocak 1988'de Uluda'da kzyla on gn kayak yapaktan sonra stan bul'a geen Erkan Grvit'i, Ankara'dan Hiram Abas telefonla arama. Tarih 3 ubat 1988, bir aramba gn. Raporun aa k masndan ram drt gn nce. Hiram Abas, Grvit'e; "Bouluyoruz burada" demiti. Telalyd ve "hemen Anka ra'ya dn Grvit," diye eklemiti. Olan bitenden haberi yoktu. 30 Ocak'ta stanbul'a gelmi, hana orada iken Eymr'n daysnn ldn renmi, arka dalaryla Bebek camiindeki cenaze trenine girmiti. Ankara'da olanlan bilse byle davranabilir miydi, habersizdi. Oysa, Cumhurbakanl szcs Ali Baransel'in daha son ra akladna gre emekli Orgeneral Necdet ru'un mektubu 26 Ocak 1988'de ankaya'ya ulam, kamuoyunda padamalar balama. Cumhurbakan Evren, M T msteann Kk'e a rm, "Nedir bu rapor?" diye sormu, General Hayri ndl "bilmediini" syleyince, iler daha da kanmt. ndl, Eymr' anyordu. Nitekim 3 ubat 1988 gn Ey mr, M T mstearna "raporu ekleriyle teslim ediyordu." MT'te, cumhurbakanndan gelen bask ve raporun "szdnn
524

ru'un mektubundan, Evren'in M T Mstean'yla yapa g rmeden habersizdi. Yakn arkadan "boulmaktan kurtar mak" iin acele dnmesine gerek grmeyebilirdi. Fakat, o gnler de Msr Devlet Bakan -bir lkeden dnerken- Ankara'ya k sa bir ziyaret yapacakn, Grvit grevi gerei dnmek zorunluu nu duydu ve... 4 ubat 1988 gn, 3 Aralk'taki raporla ilgili dramatik gelimeleri rendi. Raporun ru'a gittiini de... Bu arada baka bilgiler edindi. M T Mstean ndl, Grvit yokken Kk'teki brosuna telefon ermi, Grvit'in yar dmcsna "raporun Kk'te olup ^olmadn" sormutu. Bir aranrma! Grvit'in yardmcs, "Ben bilmiyorum, Erkan Bey'e sorun," diye yandama. Oysa, Eymr'den ald raporu Grvit Kk'teki yardmcsna teslim etmi, o da -yeminli ifadelerinde syledii gibi- "raporu kasaya kilidemi, Erkan Grvit raporu ikinci bir kez kendisinden istememiti." 3 ubat'ta sonunda raporu ekleriyle Eymr'den teslim alan M T mstean bir kou ankaya'ya gelmi, cumhurbakanna "habersiz olduu raporu Eymr'n yazdn, bir kopyasn da Grvit'e verdiini" bildirmiti. Cumhurbakannn Ankara'ya dnen Grvit'e, "rapordan kendisine niin sz edilmediini" sormas zerine; "O kadar safsata ve yalan doluydu ki, size an ermeyi d nmedim. Ama bu konuda btn sorumluluu zerime alyo-

rum," demiti Grvit. Hsn Mbarek gelmi ve gitmiti. 5-6 ubat 7 ubat gn, rapor padamt!

bandan ubat 1988'e dek geen srede Grvit'le Abas arasn daki ilikiler henz kopma noktasna gelmemiti. Dn ay ara l bir yana brakrsak, en azndan Ocak 1988'in ilk 20 gn "rapor konusuna deinmi olmalar" manak gereiydi.
I

artmaca tarihler lk deerlendirmede taraflar


Madalyonun bir yzn anlattmza gre, daha nce be lirttiimiz bilgilerle elien teki ynden de ele almak gerekiyor. Abas'n sylediine gre, 3 Aralk'ta raporu Eymr'den alan Grvit, 12 Aralk 1987'de Abas'n kznn dnnde bulun mak zere, stanbul'a gelmiti. Raporun "szd" da o gece re nilmiti. Abas, 20 ya da 22 Aralk'ta Ankara'ya dndnde, Grvit'i aram, Grvit'e Mehmet Aar' armasn, raporun nereden ve kimden szdn "bir devlet memuru" olduuna g re sylemeye zorlamasn istemiti. Grvit, o gn Aar'la konu mu, ama Aar'n konumadn sylemiti. "Kabuuna ekilen, polemiklerden zenle kanan" Gr vit'e olay anmsattlr ve sorulabilirse kesin sesle; "Bu da yalan!" diyecekti. Oysa, rapor tarih srasyla nemli aamalardan getikten sonra gn na km, yaymlanma. Resmi bilgilere gre, 10 Kasmda "son yazm tamamlanm," 17 aralk 1987'de ekleriyle birlikte son biimini alma. Her ne kadar Abas, "Ben sylemi yorum," diyorsa da, Eymr'e gre, M T mstear yardmcs ra poru Babakan zal'a genel seimden bir nceki gece, 28 Kasm 1987'de konutta teslim etmiti. 3 Aralk'ta Grvit alm, Abas'a gre 6 Aralk'ta rapor stanbul polisinin eline gemi, 12 Ara lk'ta da dndeki nl kavga yaanma. Abas'n raporu gn okuduktan sonra, "kadn kz ileri ne fazla girilmi," deyip, kenarna "msteara arz" yazarak bekle meye ald sralarda Grvit, raporu reniyordu. Aralk 1987
526

Ama Grvit, Aar'la konuma olayn Abas'n anlamalar na karn yadsyabilir, "Bu da yalan," diye sert bir kla karla yabilirdi. Oysa... 7 ubat 1988 Pazar gn, ankaya Kk'ndeki lojmann da Erkan Grvit'in telefonu ald. Arayan Hiram Abas'a: "Dergiyi grdn m. " diye sordu. Hayr, grmemiti! Abas, ksaca anlam: "Hemen bir 'deedendirme' yapalm," diyordu. Grvit'in evinde konuklar vard. ankaya Kk'ndeki brosunda bir ara ya geldiler. Kk grevlilerinden Bedri zdemir de gelmiti. Abas, "Mehmet Eymr, yaynla ilgili bir 'deerlendirme' yapm, istersen onu da aralm" nerisinde bulundu. Grvit geri evir di. "Brak Mehmet Eymr'," diyordu. Abas direniyordu: "Din le beni, Eymr deerlendirmeyi getirsin." Grvit inat ediyordu: "Hayr, Eymr getirmesin, gelme sin." Kk'teki yardmcsn ard. Eymr'e gnderdi ve "dos yay getirtti." Dosyada, dergi ve rapora deinen deerlendirmeler yer al yordu. Eymr, "derginin rapordan blmler almasna dikkati e kerek, tam meonin derginin elinde olmadn" sylyordu. Ama gazeteci rfan Tatemur raporu okumutu, bu blmleri yazmu. Grvit bir noktaya zenle eildi. Tam metin yokru, ama "rapordaki blmlerden bazlar dergide aynen yer alyordu."
527
7

Raporu kasadan kardlar. Dergideki blmlerle karlanrdlar. Tpanp aynyd, sadr sanr doruydu. Birisi, "Raporun can alacak blmlerini dikte etmiti!" Grvit, Abas'a dnd: "imdi sana baz blmler okuyaym, yan odaya ge ve ke lime kelime aynsn yaz" dedi, "tabii yazabilirsen." Bellei ne denli gl olursa olsun, bir insann okunan zenle dinledikten sonra sanr sanr yazmas olanakszd. Mankl olan uydu Grvit'e gre: "Demek ki rapor bir yerlere gitmi." Abas, "mknsz!" diyordu, "kim verecek?" Grvit, "Serviste kim biliyorsa, dikte ettirmi olabilir," dedi. Pazar gnnn telal, olduka sert geen deedendirmelerinden sonu kmad. Grvit'e gre, "l ortada kalm, kalkmamt." Bir sonraki pazar, gazeteci rfan Tatemur "hamburger ziya fetini yazyor, MT'e nasl gittiini, raporu nasl okuduunu aklyordu. Grvit'in ilk varsaymndan vazgemesine bu akla ma neden oldu. zm ortadayd. Bir gazeteci, Bedir herkesi at latacak bir haberi duyuyor, ama nedense rfan'a veriyordu. Ra porun "nihai tarihi" 10 Kasm'd. Elden ele gezen raporun kopyalann da rendikten sonra Grvit'in yargs pekiti: Rapor bir ka kez yazlma, hem dedeiik daktilolarda! 7 ubat'taki yar gs iyice pekiti. MT'te rapor "dikte ettirilmiti." Bu srada Grvit, Cumhurbakan ile dou gezisindeydi. Derginin son yaynlanna diyecei olup olmadn soran gazete cilere, "stme gelmeyin," demiti, "Ankara'ya dnnce bakar ve ne olduunu anlarz." zerinde kmelenen kara buludar giderek younlayordu. Hele raporu yazan olduunun ne srlmesi, raporu szdrd nn sylenmesi, Grvit'i ileden karyordu. Bir basn toplants yaparak bildiklerini, olaylarn gelime sini anlatmay dnd, sonra vazgeti. 19 ubat'ta iki gazeteciy53

le konumay yeledi. Ne diyordu: "Rapor 'birilerine yaranmak' iin yazlma. Ert deildi, bal gibi rapordu ve MT'in tarihin de bir yz karasyd." Ardndan "dosduk nianesi" colt tabancay da pakedeyerek, 25 .ubat'ta Abas'a arak her trden ilikilerinin "sona erdi ini" ieren meknpla gnderdi.

Szdran kaynak ve kimi nedenler


7 ubat'ta Grvit ile Abas arasndaki dramatik grmeden sonraki aklamalar, Grvit'in son varsaytmn glendiriyordu. Grvit, raporu "MT'te birilerinin 'dikte' ettirdiinden kukula nyordu." Nitekim, gazeteci rfan Tatemur, "hamburger ziyafe ti" aklamalannda ad vererek kayna bildirmemiti. Ancak da ha sonra baka bir olayla ilgili bilgi almak iin gittii MT'te, hem de Kasm 1987'de, "bizzat raporu yazanlar bile kendileri or taya kandan" kayna aklamakta saknca grmeyerek, 23 ubat 1988'de, raporu gsterenleri sralad: " M T Kaaklk Da ire Bakan Mehmet Eymr, Emniyet Genel Mdrl Kaak lk Dairesi Bakan Attila Aytek, askeri temsilci diye tanalan Yarbay Korkut ve M T Kaaklk Dairesi'nde ube Mdr b rahim," dedi. Daha nceleri kaynan adn vermedii aklamalannda Tatemur, MT'te drt saat raporun nnde kaldn, diledii gibi not aldn, sonradan aklad kiilerin "neleri not ald na fazla dikkat ermediklerini iaredemek iin bir odada yalnz b rakldn, drt saat sresince zaman zaman'odaya girip sorusu olup olmadn sorduklarn, 'bunlar doru mu,' diye sorduun da 'uzun almalar sonunda kesinlik kazanan bilgiler' yantn aldn" sylemiti. Yazan ve raporu szdran bulmak iin Babakanlka yr529

ciiler soruturmada, tek grg tan olan rfan Tatemur'un ifa desine bavurulmamas da garipsenecek olayd. Grvit'te, "raporun kendisine getirili nedeni" pekimiti: Birka kez yazlan rapor polisteki dman kamplar savayd. Rapordan blmler ilknce Hmijet'e gitmi, oradan 2000'e Doruya gemiti. Raporun "yakn bir tarihte piyasaya decei belli olunca" yazarlar yle dnmlerdi: "Rapor or taya kanda bize 'nakise' (kusur, ayp) bulunmamas iin legal olarak birine verelim. Savunmada yeri olsun." Diyecekleri uydu: "Erkan Grvit'e verdik, sonra ayaa dt!" Laf laf, sonra tabakay aar. Ama MT, zellikle Mehmet Eymr, Dndar Kl'la tekileri "ieri alp sorgulama yapma" iz nini Genelkurmay'dan alma. Grvit, olayn btn ynlerini incelemiti, yant hazrd: Byle bir istek karsnda ne diyecekti Genelkurmay? MT, bu adamlar silah kaaksdr, dediine gre, Genelkurmayn byle bir istei geri evirmesi olanakszd. ki gn Kl' skrmlard. O da Nuri Gnde'e silah armaan ettiini, saat verdiini sylemiti. "Anasnn gz adamd." Hemen balanu kurulmu, Nuri Gnde Kl'tan armaanlar ald diye M T Mstean Bi gal Paa'ya klma. Kl'n bu yndeki ifadeleri "tamamen giz li servisteki i ekime rnyd." Bigal, Gnde'i artm, sormutu. Gnde alayarak ne saat, ne de baka bir ey aldm, demiti. Eymr ve ekibinin asl amac; raporun ortaya kmasndan sonra aleyhlerinde olabilecek giriimleri karlarken, "ok byk iler yapyorduk. Mafya ile mcadele ediyorduk. nlediler ve ilahlar bizi yedi" demekti. Grvit, hemen her gn Eymr'n neden kendisine gelip raporu verdiini dnyor, eline geen bilgi ve belgelerle bu so nulara varyordu.
53o

Yine de olaya insafla baka oluyordu. Kendi dndaki ki mi tanmalar kulana geliyordu. rnein Bedri zdemir'le Attila Aytek, aralk aynda raporun szdnn anlald gnlerde aralannda konuyu tartmlar, Aytek, "Erkan Aabey byle bir ey yapmaz," demiti. Eymr'n, Grvit'i sulayan anlaamlannda 3-4 Aralk 1987 gnleri stanbul Valisi Nevzat Ayaz'la, 2. ube Mdr Mehmet Aar'n Ankara'da olduu ve Grvit'le grtkleri zenle belirtiliyordu. Bylece rapon Grvit'in adlar geen bu iki devlet grevlisine szdrdn kandamak istiyordu. Grvit, bu irdelemeyi duyduu zaman Kk'te; "Tvbe!" diye yantdama. 6 Aralk'ta raporu ele geirenler, nasl szdn bileceklerdi. Grvit, ikisiyle grt. Mehmet Aar: "Korkuyordu. Kaynak hakknda hibir bilgisi yoktu. Sade ce stanbul Emniyet Mdr Erkan, 7 8 Aralk'ta stanbul polis eflerini toplam 'bir olumuz oldu,' diyerek raporu gstermi ti. Bildii bu kadard." nal Erkan ise sorulan; "Bizim de dosdarmz, sevenlerimiz var. 'Kular' raporu gnderdi, rendik" diye karlyordu. Oysa her ikisi de "devlet memuru" idi. Basna haber kaynan sylemesi iin yasal zorla malar getirilip iletilirken bylesine yaamsal bir konuda her iki devlet grevlisinin bu trden yandarla "kayna" sylememeleri garipsenebilirdi. Grvit, 7 ubat 1988 Pazar gn, Mehmet Aar' sknr mti: "Olayn ivisi kt. Devlete yardmc ol ve raporun nere den geldiini syle," demiti. Aar, nal Erkan'dan rendiini sylemi, baka bilgisi olmadnda direnmiti.

531

Dnden

deiik

manzaralar

koyduu gerekler Grvit'in yaam biimiyle badamyordu. Grvit'in stanbul polis efleriyle yapa grmede, nal Erkan aka tavr alma: "Bu raporu, Emniyet Genel Md r'ne gndereceim ve hakkmzda onca iddia var, soruarma amasm isteyeceim," demiti. 17 Aralk'ta, stanbul'daki olaylar ve grmelerden sonra Ankara'ya dnen Erkan Grvit, telefonla Eymr' arad. stan bul'daki polis eflerinin raporda yazlan birok konuyu rtt n syleyerek; "Sen utanmyor musun? Kany tanttrtyor, evini veriyor sun ve sonra bunlan rapora yazyorsun," dedi. Grvit, arac bir yant alma: "Demek yazdklanm doru," demiti Eymr glerek.

Szmadan nceki dnemde grltnn ayyuka ka yer, stanbul Harbiye Orduevi'ndeki dn salonuydu, Eymr'n anlatt crttmaiar dnda Grvit'in tank olduu bir baka sah ne daha yaanmt. Ge vakitti, karalar hayli dumanlyd. Grvit, orduevinde kalyordu. Aynlmak zereyken bir masada nal Erkan'la Meh met Aar'm, evrenin duyaca lde yksek sesle "Mafya ha! imdi biz de baka kelleler drrz," diye aralannda konutuklann iitti. Yanlanna gitti. Baka bir masada Babakanlk Mstean Ahmet Seluk'la Emniyet Genel Mdr Saffet Arkan Bedk oturuyordu. Grvit, stanbul Emniyet Mdr'ne; "Ne oluyor yahu?" diye sordu. nal Erkan am azn yummutu gzn. "imdi ok kelle uacak," diye baryordu. Grvit, anlad ki rapor stanbul emniyetinin eline gemiti. "Skunet" tavsiye etti, ama "yarn mudaka konualm," dedi. Ertesi gn, nal Erkan ve arkadalar raporun metnini ge tirip nne koydular. Baz olaylan ele alp grlerini aktardlar. rnein raporun bir yerinde nl Behet Cantrk'n adam Ve kil Aktan'n, Erkan'la Aar'a ev tuttuu, kirasn dedii yazl yordu. nal Erkan soruyordu: "Diyelim ki Vekil Aktan bizim adammz, dostumuz. Peki ama Hiram Abas'n kznn dnnde dn akam bakede ne ii vard?" Raporda Aar'n YY adl bir artisde yattndan sz ediliyor du. Aar, "YY ile yattn kabul ediyordu." Ancak bir baka ek lenti yapyordu: "Bana YY'yi 'onlar' tannrd, Eymr'n -o s rada bekrm- evinde yattm, doru," diyordu. Bir i ielik, bir yozlama kanser gibi "dosdar" sarmt. Aklamalarn nne
532

Plan - cephane - kaptan kprs


Nitekim, nal Erkan'n Emniyet Genel Mdr Saffet Ankan Bedk'e raporu gnderdii anlald. 21 Aralk 1987'de Be dk, "raporun illegal yollardan kendisine gnderildiini" belirte rek MT'e bir yaz gnderdi. Yazya raporun bir fotokopisini ek lemiti. Eymr'e gre, "baz yerlerin ala oalalmadan nce izil miti." Kimi yerlerde de Bedk'n el yazsyla krmz mrekkep le yazlm nodar bulunuyordu. Eymr'e gre "bilahare yaz eki nin yanllkla gnderildii belirtilerek geri istenmiti." Grvit, bu bilgileri aldnda yznde alayl izgiler belirdi, gld. Oysa olay yle deildi. Bedk'ten yaz gelince, Abas hemen Emniyet Genel Mdrl'ne komu, " M T arivinden bilgile rin kmas iin Babakanln emri olmasndan" sz etmi, bu nun ise eidi sakncalan olabileceini, raporun da henz resmi yet kazanmadn sylemiti. Bedk'n yazy geri almas, Baba533

kan'n "resmi yazmalar yaplmasn" emrinden ok, bu gr meden sonra salanm. Bedk'n yazs Abas'a teslim edilmi, o da geri gndermiti. Uluda'da 21 Aralk'ta Eymr'le yan yana geldiini elbet anmsyordu Grvit Rapor konusunda aralannda hibir konu ma gememiti. Zaten Eymr'e artk, souk bakyordu ve ne konuacaka Eymr'le? Sonra stanbul'a gemi, cenaze trenine katlm, Anka ra'ya gelmi ve 4 ubat'ta ru'un mektubunu, MT'teki teki gelimeleri renmiti. Kendisiyle ba baa kald saaderde hep soruyordu: "Yahu ne i bu? M T mstean hep gezide miydi, gnlerce yok muydu Ankara'da, bu rapor bir trl makama arz edilmedi?" in iinden kamad sorulardan biri buydu, tabii Kasm'n 10'undan 3 ubar'a kadar raporun msteara "an edilme mesinde ince bir hesap" olduunu dnyordu, Grvit'in varsaymlannda younlaan noktalardan biri Abas'la ilgiliydi. Ms tear yoksa, MT'te "tek sorumlu ve karar sahibi insan Abas'n." Abas rapor nne geldiinde "reddedebilir, ortadan kaldrabilir di, yetkisi vard." Ama byle yapmam, msteara arz edilmesi ni raporun kenanna yazmn. Bu irdeleme Grvit'i olaya daha geni ayla bakmaya zor luyordu: "Plan kim yap? Hiram Abas! Cephaneyi salayan kim? Mehmet Eymr!" Buna karn Abas, smarlayan mstearsa, rapor ona an edilmeliydi, diye dnyordu. Maln sahibi beklenmeliydi. Abas da yorumlann baka bir benzetmeyle kapatabilirdi: "Kaptan kprsnde Erkan Grvit'le mstear vard. Bize makineleri aldrmak dt." "Mevcut bilgilerden harekede etdn nasl szd"n araran Eymr'e gre; Grvit, raporu Bedk ya da nal ErkanMehmet Aar ikilisine vermi, "bu hareketi bir ikaz mahiyetinde
534

yapm, douraca sonular dnmemiti." Bunu iittiinde, eldeki bilgi ve belgelere dayanarak iin i yzn renen Grvit, "Brakn Allah'nz severseniz, manam samal ortada," demiti. Daha 27 Aralk'ta, henz bomba nn padayp etraf darmadan etmedii gnlerde, Eymr "szdr- . ma ve'szmadan sonra ortaya kabilecek olaylan hesaplayarak", yine bir dnde karlan Grvit'in ankaya brosunda g-. revli MT'ten yardmcs mer Zafer et'e "Raporu Grvit'in szdrdn" sylemiti. Grvit'in yardmcs kar km, "imknsz, olamaz," diye terslenmiti. Eymr'e "Grvit benim amirim, byle bir ey yapnndan kukulansam itimadm sarslr birlikte alamam. Gel, Grvit'in yzne syle bunlan. Ben de reneyim, vicdanm rahadasn, hemen yanndan aynlnm," demiti. Aynlrlarken Eymr; "Bu konuma aramzda kalsn," diye ricada bulunmutu. Oysa tana gre, Grvit raporu aldktan hemen sonra kasaya kilidemesi iin yardmcsna vermi, o da gereini yapm, Cum hurbakanna zaman geldiinde sunulan "arzdan sonra" rapor mhrlenmi, bir daha hi almama. Zaten ne zaman teksir edecekti? Grvit dnyordu: "Abas, raporun 6 Aralk'ta istanbul polisinin eline getii ni Sabah gazetesinde aklyor. O gn pazar. Bir gn nceleri cu martesi ve cuma. Rapor bana 3 Aralk'ta gelmi. Kasaya kilitlet miim. Ne zaman alm ve o ksa srede gizlice fotokopi ekip s tanbul'a iletmiim? Manaa smyor."

Bir teknik saptama, bir telefon bilgisi


"Etd ilk ele geirenin baz yerlerini izdiini, daha ok Aar'la, Ser'le, Uru ve Emel Sayn'la ilgili saariarda bu izgile535

rin grldn, Grvit'in elindeki nshada da baz nodar alnd n" ne sryor Eymr. Bu yoldan szmay Grvit'e balyordu. Cumhurbakan Evren, olaya el anp, olayn Grvit'le ilgisi ni zmeye alnnda "Postalanan surette baz cmlelerin alt nn izilmi ve iaredenmi olduunu grmt. Oysa Erkan'n kasasnda saklad metinde bunlann hibiri yoktu. Onun elin deki metnin baz blmlerine 'bunlar safsata, yalan' eklinde nodar dlmt." Ama Cumhurbakan, "Nuri Gnde, eski bir MT'i ola rak raporun M T azyla yazlm olduunu sylyor," diyordu. Sylenti de buradayd. ru'un mektubunu Nuri Gnde, elden getirmi, Kk Genel Sekreteri Sedat Gneral Paa'ya vermiti." Grvit bu noktada bilgisizdi. Ankara'da deildi. "Olabilir di, ru gibi dikkadi bir asker nemli mektubu elden gnder mi olabilirdi. Evren'in Gnde'le ilgili szleri ise, ru'la yapn telefon konumasnda emekli genelkurmay bakanndan anlaomlannn akrarmasyd. ru'un Gnde'le -ki raporda onun ad da sk sk geiyordu- skynetim komutanl srasnda al ma birlii vard. Gnde o srada M T stanbul blge efiydi. liki doald. Evren, Gnde'le hi grmemiti." Raporun nasl yazld; elden ele dolamas ve kimin szdr dn Babakanlk Tefti Kurulu Bakan Kudu Sava inceledi. Bu, birinci soruturmayd. Daha sonra ru'un Babakanl dava ermesiyle birlikte raporun ierii zerinde Kudu Sava uzun srecek yeni bir soruturmaya balayacakt. Kudu Sava, ilk raporunu ksa srede hazrlad. "Somut isim var myd raporda?" Kudu Sava, elbette konumu ve grevi gerei soruya ak yant verecek durumda deildi. "Rapor sahibi ne -Babakana- teslim edilmiti." Ancak raporda "saptamalar yaplm, yarglar belirtilmiti.'* Fakat Kudu Sava, nem ve zenle "ne srld gibi

Grvit'in raporu szdrp szdrmadn" aratrd. Kukusuz, devletin nemli odak noktalarna Sava raporu nun vard sonular aklanmad. Alnan bilgilere gre, gnler den bir gn Kudu Sava'n stanbul'da olan Grvit'i arad, "Uzmanlar konuuyor arak," dedii renildi. "Uzmanlar konu uyor ve piyasaya kan raporla sizin elinizdeki rapor teknik a dan tmyle birbirinden ayn metinler." Eymr'den ald metni Grvit'in piyasaya szdrmad, in ce araarmalardan sonra, ortaya km oluyordu.

537 536

Bu ileyi Kk'e geldikten sonra, MT'ten aynca gelen bir yaz

Kk-MT ilikileri

"peygamber buyruu" gibi kabul edilemezdi. Babakanlk, g venlik soruturmas eklerinde "atamaya saknca tekil edecek" bir vurgulama yapmadna gre, "ender haller dnda" tersine bir direnmeyi, bir baka M T yazsn neden gstererek sergile mek, tersi uygulamalara gemek olanakszd.

M T raporu skandalna kadar Grvit-Abas, bylece ankaya-MT ilikileri "scak bir dnem yaama." Yadsnamayan ger ek, bu ilikilerin yasalarn buyurduu llerin dnda evrede ki elemanlarla daha bir geniledii, yaylp serpildii idi. Zaten Abas'la Grvit arasndaki yakn ilikiler, sonradan da kaalsa, Eymr'n Kk'le, dolaysyla Eymr-Grvit ve Attila Aytek'in ilikileri olduka geni, sk ibirliinden gemiti. Yasa gerei, MT'in Cumhurbakanlna, Babakanla ve Genelkurmaya raporlar vermesi ya da bu kanallardan smarla nan incelemeleri yapmas doald. Fakat doal olmayan, M T ra porundan sonra ortaya kan insan ilikilerindeki scaklktan tr yadrganan, bu ibirlii ann gereinden te snrlara dayanmasyd. Nitekim bu ilintiler ilgili kiiler arasndaki kprler anldktan sonra kimi rneklerle ortaya kma. Eymr'n sav na gre, nl Kemal Horzum, stanbul emniyet mdrlne nal Erkan'n atanmasna alyordu. Oysa, MT'ten Kk'e, nal Erkan'n Krt dris'le yaknln, dris'in Horzum'la ilin tisini gsteren bir yaz gnderilmi, atama istemine olumsuz gz le baklmas bildirilmiti. Ama atama yaplma. Elbette, Grvit'in M T yazsna kar n atamann yaplmasndan sonra, ne srecei bir gereke ola bilirdi. Kk, deerlendirme yeri deildi. Hele atamalarla ilgili kararnameler gelirken, Babakanlk "gvenlik soruturmasn" yapm olurdu. Hem MT'ten, ilerinden, hem de Jandarma Genel Komutanlndan kiiyle ilgili on yl geriye giden gvenlik soruormastna ait yazlar da atama kararnamelerine eklenirdi.
53*

Fakat, belirli halkann ibirlii daha nemli aamalara gi rince, rnein Dndar Kl'n, Behet Cantrk'n banda al nan, deifre edilip metin haline gelen "sorgu ifadelerinin" de Kk'e gitmesi olasl yadsnamyordu. Her ne kadar Kk'e "MT'ten bu trden sorgulamalarn 'rezmesinin' geldii" bildiriliyorsa da, M T raporu ncesi scak iliki gnlerinde daha aynnal raporlar, tam metin, hatta kimi ifadelerin ses bandannn -rnein Diyarbakr'da sorgusu yaplan Selahattin Delidere'nin ifade band Bedri zdemir araclyla- Kk'e gnderildii ke sin dille reddedilmiyordu. Tabii "ola ki, byle bandar, ifade me tinleri Kk'e gelmiti. Oradaki deerlendirme ne yazard?" Oy sa, o bantta Tahsin ahinkaya ile ilgili savlar yer alyordu. Kk'e gre, MT'ten gelen her yaz "bir tabu deildi." Za ten Erkan Grvit'in kargaal ay, ubat 1988'de Dndar Kl'n sorgusunda hazr bulunduu yolundaki savlar da kabul edilmi yordu. Grvit bir kez sorgulama yapma. Havaalan terrizmiade yakalanan Leon Ekmekciyan'n biriki sorgudan sonra hemen mahkemeye verilip "aslmas" gibi kla sik slubu deitirtmiti. ay Ekmekciyan'n sorgusunu bizzat yapm, Ermeni odaklarna ait yeni bilgiler elde edilmesi iin a balama. Kaald ve bizzat yrtt tek sorgulama, buydu. Grvit, evresine "Kk'teki greviyle konumunun fazla abartldndan" yaknrd. Kk'te bir bro kurmu ve burada bilgilerin bilgisayara gemesini salama. Ancak bilgisayarlar sa nldnn tersine sadece "devletin emniyetiyle ilgili kesin bilgile ri" ieriyordu. Gelen btn kesin bilgiler beyne ileniyor, "her ay
539

bilgisayardan kda dklen ayrnnlar ilgili yerlere gnderiliyor du." Gneydouda PKK'ya kar Olaanst Hal Valilii kurul duunda, Kk'n bilgisayar uzman Grvit Diyarbakr'a gitmi, orada olaanst hal valisinin kurmaya al bilgisayar siste mini ay iinde gerekletirmiti. Kk'n gvenlik sorumlusu ve M T temsilcisi olarak, her akamzeri saat 18:00'de MT'ten, Emniyet Genel Mdrl ile Jandarma Genel Komutanlndan gelen bilgiler, Cumhur bakan'na ya da be sayfalk bir rapor halinde sunuluyordu, dosyalanyordu.

Bu ilkeden sonra yardmcla adam arayan Babakan zal'a, eski M T i , zal'n yalan Blent ztrkmen Hiram Abas adn nerdi. Hatta daha sonralar Semra Hanm, Abas'a "Sizi, sizin gi bi yaralanan, inandmz bir arkadanz tavsiye etti," diyecekti. ztrkmen'e gre Abas'ta, MT'i ekip evirecek meslekten ye timenin verdii tm yetenekler vard. Babakanlk Konuru'nda sz edildiinde, Abas adndan ankaya Kk'nn henz habe ri ve bilgisi yoktu. 1985 Austos'unda, Erkan Grvit Ayvalk'ta MT dinlen me tesislerinde tatil yapaktan sonra, stanbul'a geldi. Cumhur bakan da Florya Kk'ndeydi. Abas, eski tand, dost bildii Erkan Grvit'i Horya'da

Abas'n atanmasnda ilk hamle: H. C. Gzel'den


Rapor yksn renklendiren olaylardan biri, kukusuz, Hiram Abas'n M T mstear yardmclna nasl arand idi. Abas'a gre, "Bir gn stanbul emniyetinden biri gelmi, Baba kan'n kendisini beklediini sylemiti. O da Ankara'ya gelmi, konutta zal'la konumu, baz direnmeler nedeniyle atama drt aya yakn srncemede kalma. Atamann z buydu." Acaba? Yoksa iddedi sanclardan sonra, Grvit'in eli ata ma kararnamesine ne lde demi, eidi engeller nasl alp, Abas -ok istekli olduu- M t T mstear yardmclna gelmiti? Henz ortada bir ad yokken, devletin tepe noktalan, an kaya'da Cumhurbakan Evren'le Babakan zal, bir konuda an lamaya varmlard. MT'i "sivilletirmenin ilk admn" atmak gereine inanyorlard. Cumhurbakan'na gre, MT'e bir asker mstear olarak geliyor, bir-iki yl alyor, tam reniyor, ama sonra ya ktaya kyor ya da baka greve alnyordu. Grevde s reklilik aksiyondu. MT'i sivilletirmeye gidilmeliydi. Ancak "ilk adm" olarak mstear yardmclna "bir sivil" getirilecekti.
54.0

buldu ve grme isteini bildirdi. Grvit'le Abas'n dosduklan eski M T mstear yardmcsnn gizli servisten 1980'de ayrlma sndan sonra da kesilmemiti. Bu ilikiler "Kk ve devlet adna Abas'n 1980'den sonra d lkelerde grev yapmas" ile sr mt. Fakat, Kk, Abas'a "bir kez, o da bir iin sorururulma-. s iin aylk bir grev vermiti, o kadar." U aylk grevin ie rii aklanmyordu. Ama Abas raporlarn bu srede Grvit'e vermi, sylediinin tersine Evren'le hi konumamti. Florya Kk'nde, Abas anlara: " - O srada- babakanlk mstear olan Hasan Celal G zel Abas' aram, sizi M T mstear yardmclna dnyo ruz, ne dersiniz?" diye sormutu. Maddi durumu iyiydi Abas'n, ama gizli servisin tepe noktasna gelmek, son basamaa -mste arla- bir adm daha yaklamak, dlerinde yaata olayd. Abas kabul ettniti grevi, Hasan Celal Gzel de "Pekl, realize ederiz," demi, telefon konumas sona ermiti. Ksacas "dmeye baslma." Ne var ki, eyllde Abas'a hem M T bnyesinden, hem de dardan tepkiler gelmiti. Gn de, aramaya karyd. Ekim ay geldiinde, ", tamamen amaza girmiti."
541

te bu srada Erkan Grvit devreye giriyordu. imdi belki de pimanlk duyduu bir atlm yapyor, Cumhurbakan Evren'e, "Abas' vyor, mstear yardmclna gelmesinin zorun lu olduundan sz ediyor, telkin ediyor, etkiliyordu." Tutumu "arkadalktan gelen duygusal bir davrant, ama cumhurbakann -imdi hayflanyor olabilir- etkilemiti." Bu ara da Hasan Celal Gzel, Grvit'i anyor, atamann srncemede kal masna deinerek, "Olay boyumuzu at, yardmc olun," diyordu. Grvit, bir baka anlm daha yapt. Be yldr babakanlk yapan Turgut zal' kez grmt. Kalp ameliyat geirdikten, suikasn adattktan sonra ksa gemi olsun ziyarederinde bulundu. nc kez aradnda Hiram Abas iin bir randevu istedi. Hiram Abas, saptanan gn Ankara'ya geldi. Grvit olaya girmiti ya, bu kez Abas' otomobiline alp konuta bizzat gtr d. Grme saati I4:30'du, Babakan I5:00'te Meclise gitmek zorundayd. Abas' takdimin sonunda Grvit, zal'a; "zin verirseniz, ben kaym, ba baa kalp grn," de di. zal, gerekiydi: "Nasl olsa yanmdan ayrldktan sonra size neler konutu umuzu Hiram Bey anlatacak. Kalabilirsiniz," dedi. Glmsedi Grvit, Babakan'n dokundurmas "hemen her eyi" ieriyordu. Buna ramen, "olsun, ben kaym," dedi ve aynld. Babakan yarm saat sonra Meclis'e gidecekti. Abas' arabasna ald, Meclis'e kadar konumay srdrd. Grvit, Bab a b n ' n kortejine, Abas Meclis kapsnda "akta kalmasn" di ye bir de otomobil takmn. Babakan Meclis'e girdi, Abas gn derilen arabayla ankaya'ya, Grvit'in yanna dnd. Ne var ki, Abas'n yardmcla gelebilmesi iin yasa gerei Mstear Korgeneral Burhanettin Bigal Paa'nn kararnameyi hazrlayp gndermesi gerekiyordu. Bigal Paa ise direniyordu!
542

Kk'e yansyan bilgiye gre, "Bigal Paa, Abas'n sicilini incele mi, byle bir grevi sdenmesinde kimi sakncalar grd" iin atamaya kar kma. Nitekim "direnii" nceden sezen Grvit, zal'n yanndan gelen Hiram Abas'la o gn uzun uzadya konumutu. "Ukuruna hakim deildir, atakar, dik kafal dr" gibi nitelemeler zerinde tartmlar, Abas "hibirinin gcV rlmeyeceine sz vermiti." Grvit, Cumhurbakan nezdinde bir kez daha devreye gir di. "Duygusallktan uzak olmayan 'yanlac' bilgi verdi." Bigal zorland ve Abas'n kararnamesi Kk'e geldi, "Abas, sevinten etekleri uarak M T mstear yardmclna oturdu." Tabii, ola yn bir de Bigal cephesi vard. Sonra...

"Ama, Evren, zal'a niye siyasi bir koz versin?"


Grvit'i sinir eden sylenti denizinde "Kk'n damad kurtarmak iin Babakan nezdinde 'bask' yapa" savlar da nemli yer tutuyordu. Necdet ru'un mektubu ile raporu renen Cumhurba kan, M T Mstean'ndan yazann Eymr olduunu, msteann bilgisi dnda hazrlandn, bir kopyasnn da Grvit'te ol duunu duyduktan sonra damad ile grmt. Grvit "tm sorumluluu da kabul etmiti." O gnlerde Babakan devreye girdi. Olay rtbas edilmek istenir, resmi demelerle yalanlanr ken Kk, soruturma istiyordu. Kk un kans uydu: Eer o s rada MT'te drtba mamur bir soruturma yaplsayd, tarama aylara yaylmaz, bugnk duruma gelmezdi. "Himaye" savlarna manakl bir soruyla yant veriliyordu: "Cumhurbakan, iin rtbas edilmesi iin Babakan' ni in skarsn? Evren, Babakan'n eline bylesine nemli bir si543

yasal koz verir miydi?" Kk'n dikkatinden kamayan kimi vurgulayc nemli eler vard: Bako raporu ile M T raporunun ortak bir yan, her iki ra pordaki koutluktu: Bako sorunu! M T raporunda, ilk Bako ra poruna uygun "baz faraziyeler kuruluyordu." Bako, eski DYP il bakan Keeli ve Cindoruk! Ama tabii, Demirel'e uzanyordu. "Babakana yaranmak iin ite neden," deniyordu. Zaten MT, Bako olay ile hi uramama. Ama M T ra porunda ina edilen bina, Bako konusuyla kuruluyordu. Byle ce siyasal bir amaca hizmet etme drts kuvvet kazanyordu. Sonra?.. Kl ve Canrrk, MT'te Eymr tarafndan sorguya e kilmiler de ne olmutu? kisi de beraat etmilerdi. Bu sorgular da sylenenleri gereken makamlar isterse kantlama yoluna gide bilirdi. Ama M T deil. Daha dorusu MT, bir duyurum yapar, kandamak, belgeleri bulup savlan desteklemek grevi MT'in dnda kalan devlet kurululanna derdi. Grvit'in evresin den "Kl'n sorgusu ve Eymr'n kimi eylemleri" ile ilgili duyurumlar da geliyordu: Eymr, sorgu srasnda geceleri arkadatan ile Bakent gazinosuna giderdi. Grvit, onu uyarma. Bir M T elemannn an pahal gazinolara gitmesi dikkaderi ekerdi. Fatura 50 bin yerine 5 bin gelse bile... Daha tuhafa! Kk'n MT'le diyalogu kanlmazd. Ama bu, bir yasal ge rek olmasna karn MT'te ne oluyorsa, M T ne biliyorsa Kk'n haber almas anlamna da gelmezdi. rnein, 1402'liklerin Kk'te saptand sav... Grvit o srada Kk'te deildi. Siyasal partilerin kapalmas, veto edilmesi olaylan... O srada bu karadar Konsey'in Meclis'te yapa toplanalardan geiyor ve "Konsey'in bu ilerle uraan 'aranrma biriminin' banda da Hava Generali Sa di Ergven Paa bulunuyordu." Kk'e gre, toplumda derin izler brakan bu olaylarda Grvit ve brosu devre dndayd. Kukusuz nmzdeki gnlerde karlkl yeni sulamalar
544

balarsa, M T kaynakl kimi irdelemeler yaplacaka: "Kk hep istedi, verdik. Sonra 'yukarda' harcandk." Eymr imdiden sy lemiyor muydu: "En byk gvencemiz ankaya idi, ama..." Daha imdiden kulise bilgiler akyordu. Bir kaynak yle, bir yorum yapa: "Daha teye bir sonu kmaz. Olayn iindekiler birbirine mteselsil ve mterek kefil. Eymr harcand, harcanr." Ama Grvit, Babakanlktaki soruturma kurulu armad halde, kendi isteiyle gidip olaylar anlatma. Soru sorulmas n istememi, ancak "bildiklerinin hepsini sylemiti." Austos 1989'da balaalacak savaa, hazrd.

Hayri

ndl Paa

Bir gizli servisin banda olan kiinin, rgte "egemen ol mas" balca ve kanlmaz bir zorunluluktu. Ne are, olayn ak nda arpc bir "sakat nokta" Hayri ndl Pa'ya olumlu pu an getirmiyordu. Rapor, 10 Kasm'da bitmi, 17 Kasm'da son biimini al m, ndl Paa ise, bu raporu Cumhurbakan'ntn, ru mek tubuyla kendisini armasyla bilgilenmiti. Tarihler arasnda 83 gn var, servisin tepe noktasnn, bir basamak alanda sren bu youn almalardan haberi olmuyordu. Hele "mstearn gezide olmas nedeniyle raporun bir ld arz edilememesi" ayrca dik kaderi eken nemli nokrayd. Hayri ndl Paa "yeni polemiklerin iine girmeyi" asla is temiyordu. Ancak "rapordan, gerekten ancak 26 Ocak'tan son ra haberi olmutu." Ya hep gezide olduunu ne sren mazeret: "Kendi amalan dorulusunda (Kim? Kukusuz Abas ile Eymr' sylyordu) raporu hazrlamlard. Amalann ancak kendileri biliyodard. Msteardan saklamlard."
545

Eymr'n, msteardan Ekim 1987 banda mafya ilikile ri, Abas-Gnde tahterevallisi ile ilgili buyruk ald sav da "t myle yaland!" ndl byle bir ett ya da rapor istememiti, ifadeler orta dayd, biliniyordu. Niin hazrladklann da hl bilmiyordu ndl Paa. Zaten, M T bnyesinde alan soruturmada da ndl'den "byle bir emir almadklann" sylemilerdi. MT'te ya plan idari bir soruturmayd. O soruturmada da asl ama re nilemedi, "bilemezdik." MT'teki soruturmada Eymr'n ms teardan byle bir alma iin buyruk almadn ifade etmesi, aknlk yaratacak olayd. ndl'e gre, MT'in Banker Bako ile ilgilenmesi ve inceleme yapmas grevi snrlan iinde de deildi. Babakanlk Tefti Kurulu'nun yrtt son derin soru turmada ndl Paa'nn bilgisine bavurulmas gerekirdi, vapl mamn! Neden? Fakat aklanmas zor son olay, ortal karnran bir rapor yazdn kabul eden, eidi demelerle olayn genilemesine kat kda bulunan Mehmet Eymr'n -tekiler emekliye gnderilir ken- neden M T bnyesinde, pasif de olsa bir greve atandy d? Suluysa, sulu! Gereken yaplp, servisle ilikisinin kesilme si gerekmez miydi? "Eymr'n uzaklatrabilmesi iin Babakanln izin ver mesi gerekiyordu. yle bir izin gelmedi." 23 ubat 1988'de ndl Paa; "Abas ile her konuda mutabkz," diyordu. Aynca "Eymr merttir. Sknnlsa gerei syler"di. Bir baka -ad bizde sakl- kaynak ise; "Hiram, ocukluundan beri tand Eymr'n yannda vaziyet ald. Grvit'e kar Eymr u tuttu. Her ikisi de harcand," diyordu. Bir de "fatura olaydan" vard ki, hem gln, hem de kabul edilebilir nitelikte deildi.
546

Burhanettin Bigal Paa

"Serginin gc"
Orgeneral Burhanettin Bigal'nn yaam boyunca tek hede fi vard. 1938 ylnda askeri ortaokula girmi, tam elli yl nifor may srtndan karmamt. Yaam hedefi, askerlik mesleini orgeneral rtbesini alarak tamamlamakt. Adana skynetim ko mutan iken, 1981'de M T mstearlna getirildiinde, gn gelince mudaka orgeneral olacan umut ediyordu. Eer hk metin, gizli servis bnyesindeki geni bir kesimin istedii gibi MT mstearln tercih etseydi, ideali olan orgenerallii bugn gremeyecekti. O tarihteki sfatyla Devlet Bakan Orgeneral Kenan Ev ren, Burhanettin Bigal'y arp: " M T i ele alp dzeltmek lazm. stediin kiileri de yanna al, MT'i yeni batan bir dzelt," demeseydi, Bigal Paa, daha baka grevlerden geerek belki bugnk grevine yine gelecekti. Bigal Paa, devlet bakanna: "Ba stne!" dedi. Ama zamana ihtiyac vard. Evren: "stediin kadar zaman sana," dedi. MT'te Korgeneral Bi gal dnemi byle balad. Be ay ala ve bir " M T reform pla n" hazrlad. Raporu MGK'ya, Babakanla ve Genelkurmaya sundu. Personelden balayarak ara gere, modern kimi sistem leri ieren tesislere kadar her ey bu raporun iindeydi. 1983'te kanlan M T yasas da bunlar arasndayd. Ynetmelikler hazr land. alma brolar berbat durumdan karld. MT'e yeni arabalar alnd, "sorgu teknii" gelitirildi.
547

Bigal Paa, MT'e drt ana kural genelgeyle duyurdu: a) Rejime sadakat ve Atatrk ilkelerine ballk, b) Faziledi ve ahlak l olmak, c) Asdar sderine saygyla, sder asdanna sevgiyle ba kacak, -askerlere zg- tam bir disiplin uygulanacak, d) M T adn kullanarak menfaat salayanlar hakknda derhal ilem ya placak, byleleri servisten hemen uzakladrlacakn. lk bakta bu kurallara uymayanlar "tasfiye edildi." rne in devlet istihbarad, devletin yaamsal konularyla ilgili haber al mada yeni eler iletildi. D lkelere gidenler, bir vitrinde gr dkleri rnein Ermeni, ya da Krt sorunu ile ilgili en basit ya z, pankart ya da dvizi aynnlanyla merkeze bildireceklerdi. D lkelerde greve gidenlere kurslar ald. Devletin ana siyasetiyle ilgili konularla sorunlar retildi. Hatta Babakan zal'a, kabul edilen kimi nerileri gtrld. Basit bir ticari anlamayla ilgili mzakerede bile "kar ta raftaki heyetin aralannda yapaca grmeyi "dinleyebilirdi." Ona gre, ertesi gn kar nerilerle gelebilirdi. Gizlilie bal ka lnmas, her adan ok yararl ve zorunluydu. Bakn, ABD'liler Reagan'n zirve grmelerinde bir gn sonrasna bilgi szmas, grmelerin dinlenmesi olasl karsnda "adrdan dzenle meler iinde" hazrlanyorlard. Bykelilie atananlara da MT'te brifingler verildi. Bigal bir kararn daha bildirdi: "Yasa gerei, mstearn ha beri olmadan hi kimse hibir makama gidemez, bilgi veremezdi." Sonradan Hayri ndl'n yaknaca durum -grevinin son aylannda da olsa- Bigal'nn bandan gemeyecekti. Abas, diledii ve "arld zaman" sk sk, Bigal Paa dneminde mstean adayarak Babakan zal'la bir araya gelmedi. Yl 1984't. Eymr'n MT adna istei, Genelkurmay'n izniyle Dndar Kl ve Behet Cantrk "sorguya alndlar." Ey mr'n ne srdne gre, zellikle Kl, bata Nuri Gnde, Cengiz Abaolu, Haluk Suter, Mustafa Ercan gibi M t T eleman548

larnn "baz ilikilerinden" sz etmiti. Bigal Paa, Gnde'e yu muak davranlmasm Eymr'e duyurmu, hatta Gnde, Kl'n sorgusunda bulunduu srada yumuak sorularla geitiril miti. Ordu istihbarat okulunda alnan ifadelerde kr Balc ile ilgili bilgileri ieren resmi yazy Bigal Paa "st makamlara gn derememiti." Yani bu kiiler "gizli eller tarafndan korunuyor du." Aynca Gnde, terfian d haberler bakanlna getirilmi ti. Savlar, her adan nemliydi, bir eit sulama kokuyordu. Ama Bigal Paa'nn savlar ortaya dkldkten sonra nasl davrand anlatlmyordu. Dndar Kl'n verdii ifadelerde Gnde ve teki MT mensuplanyla ilgili sulamalan Eymr, Bigal Paa'ya getirdi. Bi gal'nn koyduu ilkelere aykr davranmlard. Krk almlar, saat ve tabanca gibi armaanlan kabul etmilerdi. Bigal bir so ruturma kurulu oluturdu. Olay incelenecek, ad geenlerin ifa deleri alnacak ve durum bir raporla msteara bildirilecek, gere ken yaplacakt. Soruturmadan sonra Bigal Paa, bata Gnde olmak ze re sulanan herkesle ayr ayn konutu. inde en kk kuku kalmamalyd. Gnde, karsna oturmu, sulamalan dinlerken alyordu. Bigal Paa, sonunda "Nuri Gnde ve grubuna kar Eymr'n 'nyargl davrand' izlenimini" edindi. Sonra Eymr' ard. Karsna oturttu: "Bak evladm," dedi, "bu elemanlar hakknda bana sorgu da edinilen bilgileri getirdin. Soruturma kurulu rapor verdi. Ben de hepsiyle konutum. kna edemedin. Bu adamlar MT'e hizmet etmilerdir. spat da edemiyorsun sylenenleri. Kant yok. Eer Dndar Kl'n iftiralarn kandayan belgeler bulun sa, hepsini hemen mahkemeye veririm." Bigal, Eymr'n durumuna geti: "Sana tavsiyem: Vazge bu ilerden, polisiye ilerle urama. MT]te ykselmek istiyorsan kendi sahanda alarak, yksel," dedi.
549

Zaten MT'in grevi, Bigah'ya gre, kaaklk ilerine by le kanmak deildi. M T dosyalan dzenler, kaaklk ilerinin izlenmesi ileri'ne baldr, oraya gnderirdi. Gizli yazyla gi den dosyann akbeti onlara ait olurdu. Nitekim Bigal, MT'te kaaklk dairesini kaldrd, nitele ri datt, MT, yalnzca terrle ilgili kaaklk ilerine bakacakt. Bir sre sonra, Bigal Paa, Eymr u Adana'ya atamaya ka rar verdi. Eymr, Bigal Paa'ya atamay durdurmak iin gittiin de yine: "Polisiye ilere merakl olduunu anlyorum, brak, gre vinde yksel," nasihati ile karlat. Bigal, Eymr'e devletin istihbarat birimleri arasndaki uyu mun snrn iziyordu: MT, Emniyet Genel Mdrl ve Jandarma ile teette buluurdu. Her birinin grev alanlan birer daire ise, bu daireler teet geerdi birbirine. Ama daireler i ie girerse karmakank bir dzen kard ortaya. Eymr'n gemiinde "baanl iler" vard, ayn yolda almay srdrmesi iin Adana M T bakan yardmclna atyordu.

1985 tarihli olay anmsamyordu. Ama "kzn evlendirecek ana nn soruturma isteini yerine getirmeyi fazla yadrgamyordu." O blmn bal gibi, "bir anann strab" zetinde bakyor du. Acaba, MT'in byle bir soruturmas, Eymr'n konut ili kileri yasasna uygun muydu? Nuri Gnde ise -notlar yanltmyorsa- d istihbarat da iresine bu olaydan nce atanma. Serviste bir adamn 16-17 yl ayn yerde grev yapmasnn sakncal olaca dnlm, ayn dzeyde bir grevle Gnde, stanbul'dan Ankara'ya alnmt. Abaolu da Bursa'ya gnderilmiti. Bigal Paa, grev dneminde Abas'la Gnde arasndaki ekimenin ieriini anlayamama. Belki uzun yllar stanbul'da birlikte ahtklanndan, belki baka bir nedenden, belki de Sa vaman olayna kadar uzanan ekimelerden. Bigal dneminde de "Kk'e bir-iki sayfalk raporlar gnde rilirdi." Yasa gereiydi. Kimi zaman uzun olanlar da gitmiti. Fa kat Bigal, bu trden raporlann altna "hibir hukuki mesnet ola mayaca, savlann hukuki belge haline gelebilmesi iin belgelen meleri gerektiini" gsteren bir not koyduruyordu. Bu yntemi Bi gal balatma. "Bu raporlarda elbet kimi yarglar sylenebilirdi. Ama balanalarn bulmak gerekirdi. Savlar alt alta dizilebilirdi."

Himaye kanadn Grvit geriyor


Eymr'n de kabul ettii gibi, bir-iki gn geti gemedi, Grvit sahneye girdi: "ocuu var, ailesinden yeni ayrlm," diyordu Bigal Paa'ya. "Ltfen Ankara'da kalsn." Bigal, Grvit'e de ayn eyleri sylyordu: "Polisiye ilere merak var, imbatn kesmeliyiz." Grvit, atamann durdurulmasnda direndi. Bunun zeri ne Eymr, M T kararghnda pasif greve alnd. "Zeynep olay" daha nceki blmlerde ayrnnlaryla anlanlmt. Bigal Paa,
55o

Bigal, Abas'n yardmcla aranmasna neden kar k m, hangi nedenlerle direnmiti? Atama istei Cumhurbakan ile Babakan'dan gelmiti. Abas adn Babakan nereden iitmiti, bilemiyordu. Ancak Blent zojrkmen'in zal'a duyurduu nu sonradan rendi. O srada korgeneraldi. Harta bir yl uzat mal bir dnem geiriyordu. Orgenerallie terfi etmesi Genelkurmay'n elindeydi, tabii Babakan'n. Ama buna karn, Abas'a direndi. Bu direnme MT'in Genelkurmayla ilikisinden kay naklanan doaya gre, Bigal Paa'y orgenerallikten edebilirdi. Bigal, hem Cumhurbakanna, hem de Babakana: "Hiram Abas' tanmyorum. zin verirseniz aranraym,"
551

demiti. Aratrma bir aya yakn srd. ankaya'ya ve konuta, "Sonu menfi," dedi. Abas, yardmcla gelemezdi. sterlerse servisin iinden ok deerli arkadalar bulabilir, adaylar sunabi lirdi. Abas'la ilgili nemli vurgulamas (sanki gelecei grm gi bi) yleydi: "Abas ileride servisin ban derde sokabilir. Gazetelere d er MT." Bigalnn szlerini Cumhurbakanna Babakan "dinledi ler." Bir ey sylemediler. Bylece Abas'n atanmas "dalgalan maya kalyordu." Nasl bir doa izgisi? Abas' engelleyen, gemiinden kalan hangi nodar? "Atak, sz dinlemez, bana buyruk, silah sever ve benzeri nodar." Bigal, ayn kanlar "yukan kadara" birka kez sylediin den, Abas olayna kapanm gzyle bakyordu ki... Bir gn M G K toplannsndan karken, Genelkurmay Ba kan Orgeneral Necdet ru, "Burhanettin Paa, acaba bir-iki dakikalna bana urar msnz?" dedi. Bigal, orgenerali ziyaret etti: "Sayn Cumhurbakan H ram Abas' istiyor. Sizin iin 'Alsn yanna, yetitirsin,' diyor," dedi ru Paa. Bigal, kar kmasndaki nedenleri Necdet ru'a da an latt. "Bilmenizi isterim, Abas' neden atamak istemediimi siz de renmelisiniz," dedi, "ama mademki Sayn Cumhurbakan mz emrediyorlar, ba stne," diye ekledi. Orgeneral ru sordu: "Btn bunlar Cumhurbakan ile Babakan'a sylediniz mi?" Bigal, "Evet," dedi. Orgeneral ru, "Kardeim senden gnah gitmi, atamay yap," dedi. Zincirin halkalar tamamlanm, Bigal yitirmi, Kk, Babakanlk ve Abas kazanmt. Orgeneral ru'un Bigal ile yapt konumann zerin552

den ne kadar sre geti ki?.. M T raporunda Necdet ru ad onuruna byk darbeler indiren sulamalarla geiyor ve raporun yazmnda Hiram Abas, M T mstear yardmclnda bulunu yordu. Fakat Bigal Paa, "hi kimsenin onurunu zedeleyecek" bir davran yapmamaya zen gsteren bir asker olarak, M T ra- poru olaynda nemli rol sdenen iki kii hakknda "sezgi gc n" herhalde bugn anmsyordu.

Encie

buyurmayn ama...

"Emredildi, tayininizi isteyeceim," dedi Bigal. Karsnda oturan Abas'a bir zet yapyordu. Ancak ileride atanmasna kar kan Abas, bakalarndan duyarak "muber" olabilirdi. "Hakknzda," dedi, "yetkili makamlara unlan syledim." Ve hepsini sralad. "Servisteki bir adam kendini geri ekmesini bil meliydi. Abas uzun sre sivillerle alm, byk sermaye evre lerinde i grmt." Bigal, "Benim alma prensiplerime uyarsanz himaye kanadanmn altnda olacaksnz," dedi Abas'a. "Endie buyurmayn," yantn ald Abas'tan. M T mstearl boyunca, cumhurbakan ve babakanla Bigal adanarak hi kimse konumad. Yurtdndaysa ya da tatil de, o zaman "hizmet gerei, yardmcs o makamlara gidebilirdi." Ve Bigal, 50 yllk meslek yaamnda ideal noktaya eriti. Babakan zal, Bigal'ya "emekli olmasn, MT'in ban da kalmasn" nerdi. Korgenerallikten emekli olmak! Hayr, di yordu Bigal. Orgenerallie terfi ettirilsin, MT'te bu rtbe ile g rev srdrsn, ite bu olabilirdi. Yllardr, bir sivil bakann buy ruunda milli savunma bakanl mstearlna orgeneraller ge tirilmiti. M T neden bir "istisnayd?" Bu kurumun bana da bir orgeneral atanabilirdi. zal, Bigal'nn nerisini kabul etme
553

di. Ama sonra ilk kez Milli Savunma Bakanl mstearlna bir korgenerali, MT'ten ayrd Hayri ndl' getirdi. Bigal, orgeneral oldu. Jandarma genel komutanlna geti rildi. Kk'te ve Genelkurmay'da "salam paa" diye anlyordu. nk itendi, ak yrekliydi, tam bir "grev adamyd." Bir-iki yl daha sonra, elindeki maddi olanaklar bir araya getirerek bir ev sahibi olabilecek miydi? Kukusuz son yllarda bu hesab yapyordu. nk "paras yoktu."

"lahlann istedii kurban myd" Eymr, yoksa kendi eliyle olaylara gebe gnlere mi srklenmiti? Ya da kramayaca dev let zinciri iinde bir gn yazgsyla ba baa kalacak myd? Ya Hiram Abas! Austos aynda veya daha erken gnlerde, ne ya paa kn? Yapamz son araarmalarla nehrin teki sahilinde olan. lardan kaynaklanan bilgilerle M T yksne ikinci bir nokra da ha koyuyoruz. Grevimiz, "savunu cephesindeki saldnlan" da aynntla-

ikinci kez, bir nokta koymak


Bu arada, M T raporunun nemli konusu Necdet Uru davasnda, Dantay ald bir kararla "Babakanlktaki sorutur madan karan etkileyecek bilgiler" isteminde bulunmutu. Tefti Kurulu Bakan Kudu Sava, "Rapor ve ekleri var. Soruturmay srdryoruz. Ne zaman biter, bilmek olanaksz," diyordu. ubat 1989'un ilk gnleri Sava, "Yapamz ilk nce ken dimiz beenmeli, aynca soruturma sonucunun ikna edici olma sna zen gstermeliyiz," diye ekliyordu. Doruydu, rapordaki konular hem eidi, hem de etrefildi. Zamana egemen olamyor du Kudu Sava. Fakat Dantay, Uru davasnda karara varabil mek iin Babakanlktan "istedii bilgilerin ya da mudaka bir ya man gelmesini" bekleyecekti. Babakanlk henz soruturmann srdn bildirirse, Dantay 10. Dairesi'nin yeni batan bir karar vermesi gerekecekti. 1 ubat 1989'da durum buydu. Karar kaktan sonra "seyreyleyin gmbrty," diyen evreler, acaba ne demek istiyorlard? Zaten, Babakanlk avukadan savunulannda Mehmet Eymr' sulamlard. ru'a denecek tazminatta karara vanlrsa, Babakanln dentiyi Eymr'e evirip evirmeyecei ayn bir soruydu, konuulan son konulardan biriydi bu.
554

ryla anlarmaka. Yerine gearildi. Noktay mikroskobun alana koyduunuzda, kiiler, anmalar, servis iinde ekimeler, siyasal baklar... Hepsi birden bire daha canl, daha deiik ve renkli izgiler veriyor. Bilmem okuyucu da byle dnecek mi? Son syleyeceimiz u: "Darbeler ve Gizli Servisler, 1950-1988" ilikileri btn ka plar zorlanarak alnan bilgilerle sergilenmeye alld. Konuabildiklerimizden aldmz bilgilerin olduu gibi ak anlmasna zen gsterildi. Gizli servis, insana buz stnde p lak ayakla vuruyormu gibi bir izlenim veriyor. Gerei yakalama ya alrken sapnlan bilgilerin ttzana dme tehlikesi insan rpertiyor. Okuduunuz saarlar, darbelerle i ie yaayan gizli servis marifederine tmyle, en ince ayrnalarna dek yaklald sav n sdenmedi, yineliyoruz: Gen kuaklara kk bir hizmet vermekti ama. Baardn syleyen karsa, sa olsun. Baaramadn syleyecekler olursa, balarken de syledii miz gibi, onlar da sa olsun! Ankara, 5 ubat 1989

555

Son darbelerden bir rnek

Gece yarsn geceli ok olmamn. Hava scak, rutubetli. Afrika kylan. Hayli eski byke gemiden inen adamlar omuzlarna, srtlanna vurduklar ar silahlarla bodara doldular. Sessizce krek ekmeye baladlar. Ky uzakta, beyaz kumlarn ltsnda bir izgi gibi grn yor. Bylesi operasyonlara pek ok kez katlmlar, korkuyu ka nksyorlar. Paral asker olmann bedeli ldrmek. Yllardr tandklan, hemen her "grev alnda" birlikte savanklan "Binba"nn salam para deyeceinin bilincindeydiler. Konumak yok! Kyya vardklannda bodardan adadlar. Plan gerei srne rek hafif tepeye trmandlar. Ta ileride asfalt yol, elektrik direkleri ve daha tede asl hedef, ay nda geni duvadar iinde Bakanlk Saray grnyordu. Hibir engelle karlamadan ilerlediler. "Binba" nden yryordu. Bakanlk Saray'nn ana kapsna geldiklerinde bir slk se si duyuldu, ar ve byk kap ald ve... iddedi atele karlatlar. "Binbay Londra'da bulup is tedii creti pein deyen bakana darbeyi planlayanlarn paray la sadn ald 'dost'un ihanetine mi uramlard?" Dnmeye Ekim 2002 vakit yoktu.
559

DEEN DNYADA GELEN GZL SERVS

Bahenin iine daldlar ve iddedi atee ayn iddette ce vap vermeye baladlar... ... Bakan beyaz rtler iinde simsiyah yznde korkuyla kapy krarak ieri giren batan aa silahl insanlara bakyordu. Yannda metreslerinden biri... Korkuyla alyordu. Bakan sadece "ldrmeyin" diye kekeleyebildi... Tam o srada... 2. Yukandaki dsel sahneler; "Binba" roln Richard Bureon'un sdendii bir filmde izleniyordu. Amerikan yapm filmin konusu, olduka akla yaknd. Bir ngiliz firmas Afrika'nn yoksul, ama sosyalist bir ba kan tarafndan ynetilen bir lkesindeki deerli maden cevheri ni ele geiremiyor. Bakan emperyalist ngilizlere gereksindikleri madenleri iletme iznini vermiyor. ngiliz firmas son are olarak Afrika'da ve baka lkelerde benzeri olaylarda adn duyurmu, oktandr "isiz" olduunu rendikleri "Binba"ya bavuruyor. Pazarlk sonucu binba daha nceleri beraberinde "al an," hem paraya hem de servene dkn "adamlann" toplu yor, eski bir geminin kaptan ile anlamaya vanyor ve... Afrika'nn ky lkesinde "bir darbe"yi gerekletiriyor. J. 1990'larda, Sovyeder Biriii'nin dalmasndan sonra "faaliyederini baka alanlara evirmek zorunda kalan" CIA'nn kimi l kelerde askeri darbeler dzenledii habederine artk rastlanmyor. Fakat yllar nce izlediimiz Burton'un barol oynad d sel filme tpatp benzer darbe olaylar, Aralk 2001 tarihinde Af560

rika'nm gneydousundaki Madagaskar Adas ile Afrika'nn do u kylanndaki Mozambik arasndaki 4 5 0 bin nfuslu Komor Takmadalan'nda yaand. U adadan; Moheli, Anjouan, Byk Komor adalanndan . kurulu bir federal slam Cumhuriyeti olan Komor, 1975 ylnda Fransa'dan bamszln kazand. lke paral askerlerin 17 kez darbe giriimlerine sahne oldu. Son olarak Aralk 2001 'de Afganistan'da A B D harekn tm hzyla srp giderken, Amerikan askeri olduunu ne s ren 1520 maskeli ve silahl adam Komor adalarnn birini ele ge irmeye kalkta. Gvenlik glerinin srat botuyla adaya kan szde Ameri kan askerlerine mdahale etmesi zerine be darbeci ldrld. A B D pe pee darbelerin yaand Komor'daki son geli melerden haberdar olmadn aklad. Olay 20 Aralk 2001 sabah erken saaderde balad. Maskeli ve silahl adamlar Komor adalannn en k olan Moheli adasna ktlar. Saylan nce 100 olarak bildirilen silahl adamlar A B D askeri olduklann, 11 Eyll saldrlan son rasnda terre kar balatlan harekt erevesinde hareket ettik lerini, Bin Ladin ile El Kaide yelerini aradklarn iddia ettiler. Ancak silahl adamlann szcs aksansz Franszca konu uyordu (Balannda darbelerin birouna kanld bilinen Fran sz paral asker Bob Denard'n bulunduu sylendi). lerinden birinin de Romanyal olduu renildi. Sahte A B D askerleri ksa srede Komor polis ve askeri merkezini denetim altna aldlar. Adann telefon hadan kesildi. Gvenlik gleri ana askeri s olan Kandani'den tarifeli uakla Moheli'ye gidip darbeye mdahale etti. Hkmet gleri jandarma komuta merkezini yeniden ele geirdi. Pentagon'dan bir yetkili Komor olaylarn soran gazetecile re "bilgisi olmadn" syledi. "Politikamz erevesinde sren
561

operasyonlar konusunda yorum yapmyoruz," dedi. 4. Komor baskn (darbe giriimi) Afganistan ve global terr olaylarnn boyudand bir dneme rasdadndan olacak, bir gn haber oldu, sonra unutuldu. ClA'nn ya da Pentagon'un Komor'daki darbe giriimiyle ilgisi olup olmad irdelenmedi, zerine gidilmedi. Fakat Nisan 2002'lerde Venezella'da Devlet Bakan Hugo Chavez'e ynelik baansz darbe hazrl srasnda ABD'li bir subayn da darbecilerle birlikte olmas bir rasdan sonucu muy du, bir yaktrma haber miydi? Venezellal bir yetkilinin, Yarbay James Rodgers'in darbe ciler pes edene kadar onlarla birlikte kaldn sylemesi acaba sadece ABD'ye kar duyulan fkenin sonucu muydu? Trkiye'deki darbelerde ABD'nin (tabii tetikisi ClA'nn) rol her zaman tartld. Bellekleri tazelemek amacyla ksa bir anmsatma yapmakta, daha nce yazlanlar yinelemekte yarar var: 1960'taki mdahalede ABD'nin parma tartma konusu yapld ama, A B D , Ankara Bykelilii'nden ald raporlara gvenerek Trkiye'de askeri bir mdahale olamayacana ylesi ne inanyordu ki; 27 Mays sabah Washington'dakiler ordunun ynetime el koyduunu rendikleri zaman herhalde hayli ar m olmallar. Fakat, AP hkmederinin deimez dileri bakan hsan Sabri alayangil'in akladna gre, "CIA iimizdeydi."

12 Eyll mdahalesini ClA'nn, dolaysyla A B D Ankara Bykelilii'nin bildiini yadsmak abesle itigal. Babakan Demirel de 12 Eyll'n gelmekte olduunu bili yordu. Zira zamann genelkurmay bakan Kenan Evren, baba kana yaknln bildii siyaset adamlanyla "MSP'nin Kuds nergesiyle Dileri Bakan Hayrettin Erkmen drlecek olur sa" hkmetin hemen istifa etmesini Demirel'e iletmiti. Bu bilgileri; ankaya hesaplamalarn konu alan iki kitab mzda yer alan aynnnlan yinelemekteki asl ama, babakanl srasnda Demirel'in iki kez karlat askeri mdahalelere -n ceden renmesine karn- kendine zg nedenlerle "hibir ey yapamamasyd." 6. Trkiye'deki darbelerde (imdilerde kimbilir hangi baka alanlarda) rol oynayan ClA'nn marifederi sadece i kaynaklar dan edinilen bilgilere dayanmyor. rnein 11 yl ClA'da alan Philippe Agee, rgtn kir li amarlann yle aklad: "Yunanistan, Gney Kore, Filipinler, ran, Portekiz, Endo nezya'da CIA duruma mdahale edip faizmin zaman zaman yer lemesini salamtr. Askeri darbe konusunda CIA kadar uz man bir rgt bulunamaz. "CIA istedii zaman bir lkede byk bir huzursuzluk ya ratr ve bunu finanse eder. Bu da tm silahl kuvvederin darbe yapmak iin arzulad ortamdr. "Askerler her zaman lkenin tam bir kmaz iinde olduu ve sorunu ancak kendilerinin zebilecei bir atmosferin yaratl masn isterler. Bu da ClA'nn grevidir." Fakat askeri darbeler ieren "grevini" CIA arak kullanmyor. Sovyeder'in kmesinden, globalleme dneminin giderek
563

5.
ClA'nn Trkiye'deki oyunlarn yadsmak olanaksz.
562

etkinlik kazanmasndan sonra CIA yntemleri de deiti. Bir l kede istedii ynetimi getirmek veya istemediini deitirmek is tedii zaman ABD'nin CIA kanalyla kargaalk kararak askeri darbelere olanak salamasnn modas geti. Askeri mdahalelerin yerini, ekonomik basklar veya ola naklar ald. Bir lkeye dilediince egemen olabilmek iin A B D , imdi lerde IMF'yi. I M F ile birlikte Dnya Bankas'n kullanyor. 2001'lerde yaadmz krizlerden sonra birden devreye gi ren Dnya Bankas'nn, ekonomi bakan olarak Kemal Dervi'i salk vermesinin ardndan yaananlar ABD'nin lkemizi diledi i gibi ynlendirdiini gstermiyor mu? Ekonomik dayatmalan birer birer hkmete, TBMM'ye ka bul ettirdii gibi, ekonomiyi "belirsizliin derinden etkilediini" ne srerek bir an nce seime gidilmesi ya da seim tarihinin saptan masn Dervi'e syletti ve 3 Kasm seimlerinin n bylece ald. 1991 ylnn kasm aynda bir gn: CIA'nn yn, yz ve ierik deitirecei rgtn Langley'deki merkezinde yaplan bir trende akland. CIA'nn eski bakan, o srada A B D Bakan "baba" George Bush, yeni CIA Bakan Robert Gates'in ant ime treninde yapt konumada rgte yeni hederlerini gsterdi. Bush, "Varova Pak'nn dalmas ve Kremlin'deki serdik yanls komnisderin tasfiyesiyle birlikte, eskiden Sovyeder Birlii ve Dou Avrupa gvenliine 'szmak iin' kullandmz malvarlklann (casusluk yntemlerini) baka alanlarda kullanabiliriz," diyordu. A B D Bakan aka "komnizmin (Sovyeder'in) kn den sonra CIA'nn 'eski dmannn' artk varolmadn" sy lyordu. Bakana gre CIA'nn yeni hedefleri unlard: ... Terrizm, uyuturucu kaakl, kide imha silahlannn yaylmas ve ekonomik anlamalara uyulmamas... Sovyet-Amerikan ilikileri uzman olan CIA'nn yeni patro nu Gates ise, "Gnmzdeki dramatik deiim ortamnda, gele cee dnk sorunlann yandann kimsenin bilmediini, rgt olarak insanlann kar ve gereksinimlerine ncelik tannaca n," syledi. Ama George Bush'un gsterdii hedeflerde yer alan ter rizmde CIA'nn ne denli baansz olduu 11 Eyll'de New York'taki kulelere ve Penragon'a saldn ile kandand. stihbarat gcyle dnyada n salan CIA, Usame Bin La564 565

. Yeni CIA: Deiim

7.

din'in yerini bir trl bulamad gibi, lp lmedii konusuna da - 2 0 0 2 ylnn sonlarnda- hl aklk getirememiti. Ne var ki, Bakan Bush, 1991 ylnn kasm aynda yksek ten konuuyordu: "Ancak yanl anlalmasn," diyordu, CIA merkezindeki konumasnda. "Gardmz drecek deiliz. Sadece 'yeni ger eklere' uyduracaz." 8. "Yeni hedefler'e neden gereksinilmiri? CIA iin SSCB'de yaanan zlme sonrasnda "yaplacak ok i kalmam gibi" g zkyordu. rgtn belirsizlik gsteren geleceini onarmak ge rekiyordu. Hzla deien bir dnyada kendini yenileme aamasnda olan ClA'nn zerine ynelen an ilgi doal olarak beraberinde deiiklik taromalann da gndeme tad. ClA'nn kar terr operasyonlar eski blm bakanlanndan Vincent Cannistraro, rgt artk "ilevsiz bir ara" olarak tanmlyor ve ClA'nn ilevini Ulusal Gvenlik Ajans'nn yr tebileceini iddia ediyordu. rgt i bnyesinde de yeni grev hedeflerine deiik ba k alar konuuluyordu. Pek ok kiinin ortak gr rgtn "yeni ilgi alannn ciddi askeri harcamalar olan kk ve orta byklkteki lkeler olmalyd." Bunun yan sra -Bush'un direktiflerine kout olarak- te rrist gruplar ve uyuturucu kaaklar konusunda da faaliyederini younlaarabilecei syleniyordu. Fakat ClA'nn asl grevi haber almakt. Haber toplanma snda kullanlan ve kullanlacak olan yntemlerde gr ayrlk lar sz konusuydu.
5&6

Bir yandan uydu fotoraftan, elektronik haber alma gibi teknik konulara arlk verilmesi sz konusuydu. te yanda haber almann arlkl olarak "insana ynelik" olduunu ve klasik casuslar, bilgi toplayclar, muhbirlerle sr drmenin gerektiini savunanlar... Uydu fotoraflarna ncelik verenlerle insana ynelik haber almay n plana almay isteyenleri birbiriyle badanran rnek, Kennedy'nin ldrlmesinden sonra bakanla gelen Lindon Johnson dneminde yaand. Johnson'un Paris'i ziyareti srasnda in'de Kltr Devrimi yaanyordu. Cumhurbakan De Gaulle'n Bakan Johnson'a u soru yu ynelttii sylenir: "in'de Kltr Devrimi'nde olup bitenler den bilginiz var m?" Johnson'un yanu ilgin: "inlilerin tuvalete gidilerini bile uzaydan saptayabiliyoruz ama, Kltr Devrimi nedir ne de ildir, renemiyoruz." Casus romanlan yazan nl John Le Carre, bir syleide insana ynelik insanla yaplan haber ve bilgi toplamann asla or tadan kalkrhayacan sylyordu. 9. Nitekim "yeni hedeflere" karn, CIA'da grev alan "yeni ler," geni eitim srasnda "dil okullanna" gnderildi. John Le Carre'nin romanlanndaki casuslara gereksinildii iin rnein Japonca renmelerine gerek duyuldu. "Yeni hedefler"in aklanmasndan yaklak bir yl sonra (ubat 1992'de) gelip geen zamann akl almaz deiiklikler ya att bir kez daha anlald. CIA, "taze kan" arayndayd. nl Newsweek dergisinin yaymlad "ClA'nn Yeni Nes567

li" balkl yazda "Sovyeder Birlii' nin tarihe karmasyla Washington'un casusluk biiminin 'deiime' urad ve... insann n plana ka" belirtildi. Yazda ClA'nn son kuak casuslarda istedii zellikler y le sralanyordu: Yabanc bir dili ok iyi bilmek - Yetenekli dilbilimcilerin yan sra bilim adamlan ve iletmeciler - Nkleer teknolojiden anlayan fizikiler ve bu konudaki belgeleri, bildirileri deerlendi ren iadamlar - Uyuturucu kaakl, terrizm, ekonomik ishbarat ve nkleer silahszlanma alanndaki casusluk. Uydularla elektronik harikalar, souk sava dneminde el bette ok yararlyd. Fakat arak tehdider ok deiken. Gzlem ve kantdara ge reksiniyor. Son ylda casus saysnn gizlice artt itiraf ediliyor. rtl operasyonlar iin mmkn olduu kadar ok kii nin CIA'da grev almas amalanyor. 1992'de rgt, yeni yaplanmann meyvelerini "be yl sonra alaca"na inanyordu. 10. Bir yandan da -ClA'nn gndeminde- "effaflama" yer al d. "Deien dnyaya ayak uydurabilmek iin biz de rgtn ya psn deitirmeliyiz" sloganyla greve balayan yeni Bakan Robert Gates, yllardr gereksiz yere "ok gizli" kalan (aralarnda Bakan John F. Kennedy'ye kar giriilen suikasda ilgili bilgi ve belgeleri de ieren) dosyalar aacaklann aklad. Aklanaca bildirilen dosyalar arasnda 1954 ylnda Gu atemala'da gerekletirilen darbe, 1961 ylndaki (baansz) "Do muzlar Krfezi karmas" ve 1963'teki (Trkiye'yi yakndan il gilendiren) "Kba Krizi" bulunuyordu.
568

Ne de olsa CIA, CIA'yd! Gates, effafla geilirken "An cak," diyordu, "yine de meru gizlilik derecesi bulunan srlarmz olacakar."

li.
Bu srlarn banda hi kuku yok ClA'nn "baka lkeler de, zellikle Rusya'da gz ve kulaklarnn varl" geliyor. Aksini dnmek bile abes. Yoksa S S C B bakan iken Mihail Gorbaov Austos Darbesi kitabnda "Darbe tehlikesi konu sunda Bakan Bush beni uyarma," diyebilir miydi.7 Darbeden bir sre nceki bir konumada, A B D Bakan, Gorbaov'u darbe tehlikesi konusunda "uyarm," ancak Rus li der ona "Merak etmenize gerek yok," demi. 12. New York Times gazetesinde 1991 ylnda yaymlanan bir habere gre, A B D ynetiminin Saddam'a darbe hazrlklanna o yl balad anlalyor. Bu saarlarn yazld srada takvimler 2002 ylnn eyll ayn gsteriyor. Demek oluyor ki, tam 11 yldr Saddam'a darbe hazrlklan bir trl somudaamyor ve sonu alnamyor. CIA'da ve Beyaz Saray'da bakanlar deiiyor, Saddam H seyin kolaundan drlemiyor! Neu> York Times'n ilgili haberi "Washington'daki kaynak lara" dayanyor. Ya gizli servisleri ve eylemlerini yakndan izleyip yorumla yan Taha Kvan'n (Fehmi Koru'nun) yazdklanna ne dersiniz: "Alman istihbarat Servisi BND'nin haftalar ncesinden 'Ortadou kkenli birilerinin silah gibi kullandktan uaklarla Amerikan ve srail khrnn sembollerine saldtracaklan' yo lunda CIA ve srail'i uyard 14 Eyll tarihli Frank/urter Allege569

meme Zeitung (FAZ) gazetesinde yer ald... ... 12 Eyll'de hvestia gazetesinde yer alan bir habere gre, Rus istihbarat, nemli hedeflere saldrmak zere 25 kiinin pi lotluk eitimi grdn Amerikan ynetimine bildirdi. M S N B C n i n 15 Eyll gn konutuu Rus Devlet Bakan Madimir Putin, 'Rus istihbaratna, havaalanlar ve hkmet binalanna saldr olacan Amerikan ynetimine mmkn olan en ke sin ifadelerle aktarmas emrini verdiini' aklad..." 13. Ciddi kaynaklann bilgileri, gazeteci aratrmaclarn yazm lan, yorumlar CIA'nn hemen hibir dnemde stten km ak kak olmadn kandyor. CIA konusunda deerli aranrmalar ieren Gizli Ordular CIA (Emperyalizmin Gizli Orgderi Dizisi: 8, Sorun Yaynlar, Ekim 2001) kitabn yazan, rgtn eidi alanlardaki "marifederini" irdeleyen Halid zkul, hemen balarda "... Gnmzde de yaadmz iktisadi baskya yan destek olarak; CIA faaliyederi, 'yerli gerici glerin ve blgesel gerici glerin' destei ile hizaya getirme senaryolar ise, bir deiiklie uramayacaktr... Aksine, 'insan haklan' ve 'evrecilik' temalannn perdesinde 'Yeni Dn ya Dzeninin' sreklilii iin aranlr ve kabul ettirilmi bir ge rekli mdahale olarak doallatmlacakar..." Bu bilgi, CIA'ya bal Graham Fuller'in Trkiye'de "lml slam" tezini dorulamyor mu? zkul, ayn kitabnda CIA'nn saysz "karde rgderinin" yan sra bir aabey rgt diye niteledii elektronik an yrten National Security Agency'de - N S A - (Ulusal Gvenlik Ajans) analist olarak hizmet veren eski zel ajanlardan Wayne Madsen'n, "Prenses Diana'nn maynlara kar sava amasnn A B D politikalanna ters dtn bunun iin 'izlendiini'" do57o

ruladn yazyor. Madsen, "... A B D ulusal karlarna ters den Rahibe Teresa'nn yan sra Greenpeace, Uluslararas Af rgt gibi ku rumlann dinlendiini... cep telefonu konumalann takip ederek Carls, Abdullah calan ve Dudayev'in izlendiini..." yazd. Gizli Ordular - CIA kitabnda dikkati eken bilgilerden alm alar yapmak gerekiyor. te kimileri: "... NSA'nn ABD'nin Maryland eyaletindeki merkezinde 22 bin personel alyor. Signet ad verilen ileri teknoloji ile ku rulan a sonucu dnyadaki rtim telefon, faks, cep telefonu, e-mail, uydu telefon konumalar ve yazmalar izlenmekte. Bu siste me Trke dahil 66 yabanc lisan ve iveleri balanm... "... CIA'nn 1986-1992 yllan arasnda bilinen 2 5 0 endst riyel casusluk faaliyeti yrmjdr... "... CIA btesi 1980'lerde yzde 2 0 0 ara gstermitir. O dnem 30 milyar dolarlk btenin yzde 30'u Sovyeder Birlii ile ilgili bilgi roplama ve casusluk faaliyederine harcanyordu. Bu oran 1992'den itibaren yzde 50'lik bir kna ngrmtilr. 1996 mali yl iin ise 28 milyar dolarlk bte oluarulmuar. Sovyet blm askeri istihbarat analiz grevlilerinin te biri baka blmlere transfer edilmilerdir. Sovyet Analizler Brosu (SOVA), Slav ve Avrasya Analizleri Brosu (OSE) olarak ad de itirmitir... "... Gizlilik ve Demokrasi adl kitabnda Carter dneminin C I A bakan Amiral Turner, Reagan ynetiminin dnyann ba z yerlerinde CIA'y gizli ve kirli ilerde kullanma abalarn sert bir dille eletiriyordu. Gerekten de US News and World Repon, 'milyoner iadam William J. Casey'in CIA'nn bana gemesi ile CIA, A B D siyasetini ynetmeye balad, kuruluunun gc dnya apnda byk lde arta,' diye yazacaka. "Watergate skandalna ad karan Beyaz Saray eski dan57'

martlarndan Howard Hunt, 'Amerikan Merkezi Haber Alma rgt'nde aln srece grevinin yabanc hkmederi devir mek olduunu' sylemitir. CIA'da 25 yl alan Mc. Ghee, 'Bence ClA'nn gizli hareketleri dnyann her yerinde demokra silerin yklmasna yardmc olmutur. ClA'nn askeri ya da ba ka alanlardaki giriimlerinin asl amac, hedef alnan lkelerin ulusal kaynaklarnn A B D kkenli okuluslu irkederce kendi karlar adna kullanmndan baka bir ey deildir,' diyecek ka dar ak yreklilik gstermitir..." Mc. Ghee'nin aklamas Trkiye'de oynanan oyunlar anmsatmyor mu? Son iki yldr IMF'nin dayatmalanyla kimi bankalann yabanclara sanmnn gerekletii ya da gerekletiril mek istendii yazld. zellikle Amerikan basksyla ttn gibi ulusal deerlerimizi gzden karan uygulamalardan sz edildi. Ekonomiden Sonmlu Devlet Bakan Kemal Dervi'in h kmeti tehdide varan dayatmalanyla ulaorma bakanl grevin den alnan Enis ksz, dnyann 13. byk firmas olan Telekom'un "yok pahasna peke ekilmeye allmasnn" iyz n aklad. 2001 ylnn Temmuz aynda Dervi'le bir ksm medyann youn basksyla bakanlk grevinden aynldn syleyen Enis ksz, 2002 Eyll ayndaki aklamalannda "her tarafta vck v ck bir ahlakszlk, dzenbazlk kyor... I M F ve bor sknalar nedeniyle 'ekil Trkiye'nin nnden' manederi anlyordu... Dervi Telekom'u ne bilecek? Ama IMF'ye (Telekom konusun da I M F ' n i n istedii ynde) niyet mektubu imzalayabilmitir... Dervi'e birileri dikte ettiriyor, not ettiriyor... nsanlara deiik ekillerde komplolar kuruluyor. Basn mensuplan tarafndan, politikaclar tarafndan, birtakm evrelerden eidi ekilde gz da vermeler oldu... 15-20 gn iinde bu i bittnezse Trkiye ba tacak, mahvolacak diye balk aup bangr bangr banyorlard, hkmet iinden ve basndan birok evre..."
572

Gizli Ordular - CIA'dan devam edelim: ... Philippe Agee "Yoksul lkelerdeki Amerikan irkederinin, hisse senedi sahiplerinin kayma yemelerini srdrebilme lerini salamak iin politik barajn szmalarn kapatmak zere ge ce gndz alan CIA, Amerikan kapitalizminin gizli polisinden baka bir ey deildir ki: Yoksul lkelerde C I A baarsnn anahtan, nfusun kayman ounu yiyen yzde iki ya da lk (Tr kiye'de yzde 5) ksmnn bulunmasdr... imdi ou lkelerde (Trkiye'de) bu snfn geliri 1960'tan sonra daha da artm, an cak bir kenarda braklan ve (bizde olduu gibi) nfusun yzde 50 ya da 70'ini tekil eden snflarn gelideri ise (stelik 2001 'lerde iki ekonomik krizden sonra Trkiye'de) daha da azalmar... "... Her ne kadar CIA 'sanayi casusluu yapmayacan' ilan etmi ise de bu aklamay yapa zaman 5.500 zel irkete zel birer mektup yollayarak, 'elinde ok iyi sanayi casuslannn' olduunu bildirerek her biri ekonomi, jeopolitik, dil ve silah uz man olan masa ba grevlisi 1.650 C I A ajannn isiz kalmas n nlemitir... Souk sava sonras 20 bin kiilik personelini 16 bine indiren CIA, 1998 yl sonlarnda 'ulusal dzeyde reklam kampanyalanyla nemli personel alm' balatma... (U-be yl da askerden arndnlan M T de geen yllarda gazetelere ilanlar vererek, rgte dil bilen, niversite mezunu, nitelikli gen ele manlar ald.) "... CIA yerine gre Castro'nun sakalnn peine dm, onun karizmasn sarsmak iin sakaln dkecek tozlar peinde komutur. Berlin Duvan'n ykacak sihirli kimyasal maddeyi bulmak iin milyonlarca dolar harcamtr. Komedi casus filmle rine ta kartacak mizansenlere girmekten kanmayan rgt, 'inliler hep beraber zplarsa Amerika'da deprem olur mu?' so runsal ile ciddi ciddi uramttr. A B D iinde Nbcon'a yaran mak iin adam karma senaryolanna bile karmnr. te yan dan imaj tazelemek iin eski 'kahramanlk'lann da piyasaya sr573

meyi ihmal ermemitir. "Temsilciler Meclisi stihbarat Komisyonu ilk bakan ve eski CIA grevlilerinden Porter Goss'un aklamalarna gre, 1960 ve 70'lerde gizli operasyonlann, 'lkelerin seimlerini, nc lkelerin siyasi parti, ii ve niversite liderlerini etkile mek' zerinde younlatrmtr. "1980'lerde uyuturucu ve terrizm ile mcadele ad alan da yapaklar hl soruturma konusu olmaktadr. 1990'larda ise Irak ve Libya'nn ithalat ve ihracat mallarn, Kuzey Kore, ran ve Irak'n askeri araarma ve gelitirme almalann sabote etmek, kara para transferlerini bilgisayar teknolojisi ile rakip ermekle uramtar..." 14. "... Rusya Federasyonu'nda 1995 yl iinde 18 bankacnn ldrlmesi zerine alan soruturma sonucunda, Beyrut-Moskova-KKTC geninde oluturulan bankalar zinciri ile Vati kan'n kara paralarnn akland ne srlmtr. KKTC'de ya plan operasyon sonucunda da kara para aklama iine ala Vati kan grevlisinin adnn kant tespit edilmitir. "Vatikan ve Rus mafyas ibirlii ile 10 Aralk 1993'te Kbns'ta kurulan Kbns First Merchant Bank'a 5 milyar dolarlk ak tarm yapld tespit edilmitir. "Bu pazarln kilit isimleri arasnda Civangate olayna ad kansan Moneytron irketinin ortaklarnn bulunduu (Uur Dndar'n ynettii) Arena' program ararmaclan tarafndan tespit edilmitir. Genel Mdr Dr. Hakk Yaman Naml olan bu bankann yzde 40 hissesi (MT mensubu olduu gazete ha berlerinde aklanan, bir cinayete kurban gittii kukusu hl ge erli olan) Tark mit, yzde 60' Rus mafyasnn adam olan Vladimir Koubarev ve Elena Tolsraid'e aittir."
574

Yazar Halid zkul'un bu bilgilere koyduu nottaki "iddiaya gre": "Gneydou Anadolu'da Vatikan'ca balaalan 'Krte n cil' kampanyasnn ve misyonerlik faaliyederinin giderleri bu fondan salanmaktadr..."

15.
CIA'nn "kirli ileri" kuku yok dn de vard, bugn de. Gizli servislerin marifederini kitaplardan, gazete haberlerin den, hemen her trl kaynakn yararlanarak zaman zaman Ta ha Kvan takma adyla yazan ve yaymlayan gazeteci-yazar Fehmi Koru, 2 0 0 2 ylnn Austos aynda "lmlerden lm Been" balkl makalesinde CIA ile ilgili iki olaya dikkat ekti. unlan yazd: "Gerilim roman tr bir balangt sayacaksnz, ama ol sun: CIA bakanlndan emekli William Colby, 1996 baharn da ld. Einin olmad bir gece yazlk evinden km, spor amacyla kulland kayna adam ve kendisinden haber alna mama. Cesedi nehirde bulundu. Gece dar kan, hele spor yapan biri deildi. Colby ne zaman kaya binse can yeleini mutlaka takard. "Colby'i hanrlamamn sebebi bir baka CIA mensubunun bana gelenler; CIA'da alan bir bilim adamyd Frank Olson. 1953 sonbahannda New York'ra kald orelin 10. kanndan dtii ve cesedi kaldrmn zerinde bulundu. CIA, 'Bunalmdayd, intihar etti,' diye aklad olay. "Herkesin unuttuunu ariv unutmuyor. (Bakan) Gerald Ford zerine araarma yapan profesr Kathryn Olmsted belgele ri elden geirirken Frank Olson dosyasyla karlasa... "lerine gz atanda bugn, biri savunma bakan (Rumsfeld) , dieri de bakan yardmcs olarak (Cheney) grev yapan ikilinin, 25 yl nceki rtbas faaliyeti ortaya ka...
575

"... C I A namna alan bilim adamnn psikiyatrisc olu Eric Olson, babasnn devlet tarafndan ldrld iddiasn da... Olson ClA'nn Guatemala'da kulland bir 'suikast el ki tab' ele geirmi. 1950'lerin banda hazrlanm olan kitapta 'en etkili suikast teknii' olarak 'ldrlecek kiiyi, 25-30 metre yukardan sert bir zemine atmaktr' deniyormu... "... Frank Olson CIA'da alan bir bilim adamyd, iinin kaldrmad eyler grd iin ayrlmak istedi rgtten; yle anlalyor ki, ortadan kaldrld. "Onun dosyasn kapatan William Colby ClA'nn eski ba kanyd, bir gece spora gitti, ertesi gn nehirde cesedi bulundu... "Rumsfeld ve Cheney Irak'a sava amaya hazrlanyorlar..." 16. Haber u; "Rusya Parlamento Bakan Sergei Stepain, CIA Bakan Robert Gates'in ksa bir sre iinde Moskova'ya gelerek Rusya gizli servisi ile ibirlii grmelerine katlacan aklad. "Virginia CIA merkezi szcs Mark Mansfield, kural ola rak bakann gezilerine kanmayz, derken, Rusya gizli servis sz cs Yuri Kobaladze, C I A Bakan Gates'in Moskova grme leri hakknda bilgisi olmadn syledi. "Stepain, Gates'in ziyareti ile ilgili kesin bir tarih vermedi, ancak 'CIA ile K G B arasnda daha nce uluslararas terrizm ve uyuturucu kaakl ibirlii anlamas imzalandn' belirtti." Bu haber kimi alardan nem tayordu. Sovyeder'in k ne kadar birinci dman kabul ettii KGB ile amansz yntemlede savaan CIA, Rus gizli rgtyle "dosduk temelleri" anyordu. Gizli servislerin birbiriyle "yardmlan, haber alveriin de bulunduu" artk bilinen bir gerek. Ne var ki, bu dosduun, yardmlamann belirli bir kural var:
576

Bir ataszyle zedemek gerekirse; "elini verip kolunu kapurmamak" kouluyla. Gizli servislerin yardmlamasnda "kuku, baka bir rg tn oyununa gelmemek, dezenformasyon dedikleri yalan bilgiler le aldatlmay akldan karmamak" n planda gelen bir kural!' Globallemenin genilemesinden sonra rnein Akdeniz lkeleri kendi aralannda bir ibirlii emberi kurdular. Trkiye -daha sonra greceimiz gibi- Rusya gizli servisle riyle ibirlii yapan anlamalar imzalad gibi, tahminlerin aksi ne, Yunanistan ve Rusya gizli servisleri ile M T -rnein calan olaynda- srekli bilgi alveriinde bulundu. Bakan "baba" Bush'un Gorbaov'u darbe yapdaca konu sunda uyard gibi; ClA'nn elbette Rusya'dan ald bilgilerle Sovyetler Birlii liderinin 1992 ylbana kadar grevinden olaca n Beyaz Saray'a bildirdii de bir gerek. imdi Sovyeder'in knden sonra KGB'nin geirdii deiimlere ve yeni Rusya gizli rgderinin Trkiye ile ilikileri ne geebiliriz.

577

Ad deiir ama huy ve kimlik deiebilir mi?

soruturmasn" yapmakla grevliydi. Fakat bir sre sonra "devletin dmanlann" yakalama, tu tuklama ve "ortadan kaldrma" grevini de sdendi. sava (1918-20) srasnda grev alan geniletildi. eka zel bar yap kazanarak glenmeye balaynca, Bolevik yneti mi (1922) almalann vd rgt dam. eka'nn yerini G P U (Devlet Siyaset Dairesi) ald ve ba

J7. CIA ile ilgili bilgiler, aklamalar hemen her gn gazeteler de yer almasna, ABD'nin bu gl rgtyle ilgili eletirel veya eletirel olmayan kitaplar yaymlanmasna karn; K G B (ve hatta bugnk Rus gizli servisleri) hakknda ender olarak kimi bilgiler uluslararas kamuoyuna yansd. Gnmzdeki Rus gizli servislerinin anlatmna gemeden nce, KGB'nin kurulmadan nceki ve kurulduktan sonra "yok olmasna" kadar geen dnemi genel olarak yanstan zet bilgi ler vermekte yarar var: K G B (Rusa: Kpmitet Gosudarstvennoi Bezopasnosti) ge nel anlamda Sovyeder Birlii'nin dnyaca bilinen "istihbarat ve kar isahbarat"la grevli rgtnn ksaltlm ad. Grevleri arasnda: Sovyet liderlerinin korunmas, zel i gvenlik Didiklerinin kullanlmas, snr birliklerinin gzetimi, askeri ve devlete ilikin srlarn korunmas, "bozguncu ve ykc" eylemlerin nlenmesi, sansr gzetimi, Sovyeder'e giri ve klann denedenmesi yer alyor. Sovyet devriminden sonra 1917'de eka adl rgt olutu ruldu. eka ad; Tm Rusya Kardevrim ve Sabotajla Mcadele Olaanst Komisyonu anlamna gelen ksaltlm Veeka'dan geliyor. eka balarda kardevrimci eylemlerin ve sabotajlann "n
578

na Polonyal Feliks Dzerjinski getirildi. Kardevrimleri bastr makla grevlendirilen rgte O G P U (Birleik Devlet Siyaset Da iresi) ad verildi. rgt Kronsradt ve Antonov ayaklanmalann basnrd. Menevikler ile baka "ykclarn" yarglanarak saf d edilmesi ni salad. Kendi askeri birliklerini oluturdu. 1934'te O G P U , ileri Halk Komiserlii NKVD'ye ba land. Geni yetkileri vard. Bu yetkiler arasnda "soruturma ve yarg" bata geliyordu. Stalin 1930'lardaki "Byk Temizlik" hareketinde bu rg t kulland. Bir sre sonra NKVD'nin bana getirilen Beria; kinci Dnya Sava'nda Karaayllan, Kalamuklar, een-ngular, Krm Tatarlarn, Balkdan, Volga Alnanlarn topraklarndan srd. 1934'te devlet gvenlii NKVD'den alnarak, Devlet G venlik Halk Komiserlii NKGB'ye devredildi. Sava boyunca N K G B eidi casusluk ve kar casusluk ey lemlerini, sava kamplarn, silahl kuvvederin "siyasal denetimi ni" yrtt. Genel olarak i gvenlik sorumluluunu sdendi. 18. 1953'te Stalin ld ve... kanl diktatrn tetikisi, silah Be ria, yeni ynetim tarafndan grevden alnd, idam edildi.
579

Bu tarihte ilk ii Beria yanllarn tasfiye etmek olan, Kom nist Partiye sk skya bal, K G B kuruldu. 1960'larda Komnist Parti gdmnde giderek daha etkin duruma gelen KGB'nin parti ve hkmet evrelerinde gc ve etkisi bykt. stihbarat ve d istihbarat (casusluk), i gvenlik gibi balca konularla ilgilenen "bamdrlkler" rgtn 17 bi rimden olumasn salyordu. KGB ajanlan hemen her lkede "diplomatik misyonlar iinde" yer ald. Banl istihbarat servisleri KGB'nin - C I A dn da- hemen btn gizli servislere szdn kabul ediyorlard. Oy sa KGB'nin CLA'ya "szd" bir zaman iinde renilecekti. 19. CIA'y konu alan pek ok haber, yaz ve yoruma karlk, KGB ile ilgili magazinsel bilgiler daha ok Sovyetler'in kn den sonra -yabanc haber ajanslarndan alnan- kimi haberler de yer almaya balad. rnein 2002 ylnn bir yaz gn okuyucuya sunulan KGB haberi yleydi: KGB'nin ilk kurulu gnlerinde kadn ajanlar ikinci plan dayd. Bond filmlerinin vizyona girmesiyle Sovyeder Birlii de "kadnlann silah olabileceini" grp derslere balad. Ne ki bu bilgi ile sonradan aa kan kimi kadn ajanlann grev tarihle ri birbiriyle eliiyor. ABD'de 200, ngiltere'de 105 K G B ajannn ie balad tarih 1960. 1972'de rgtten aynlan Hola kod adl Melita Norwood, Londra'daki grevlerinde vcudunu K G B uruna erkekle re sunduunu yle anlatt: "rgderin bir kural vardr. Bir kadn, bilgi alaca erkee k olursa, onun ii biter. Ama ben profesyoneldim." Profesyonellii tartlmaz, nk Hola, "kontaklan" saye580

sinde 1930-1972 yllar arasnda Moskova'ya ngiltere'nin tm nkleer almalarn fakslama! Vera kod adyla kaleme alnan bir kitapta rgtn kadn ajanlara seksi nasl bir silah gibi rettii anlaulyor. rgt ileri gelenleri ilk derste kadn ajanlara seks teknikle ri retiyorlarm. Hana utangalklarn zerlerinden atmalar iin kadn ajanlarn toplu seks yapa iddialar arasnda. Vera, seks dersi ald gnleri yle zediyor: "Kendimizi asker, vcudumuzu da silah gibi grmemiz retildi. Derslerin sonunda herhangi bir erkekle yatabilecek ve on dan istediimiz bilgileri alabilecek konuma gelmitik!" KGB'nin nl "kadnlar" da akland: Melita Nonvood, ngiliz. KGB'ye 1930'da katld. 1972'de emekli oldu. ngiltere'nin atom enerjisi programn Ruslara sam. Lond ra'da kk bir evde oaran Norvvood, KGB'den ald paralar la rahat bir yaam srdrdn 1999'da itiraf etti. Hede Massing, Rus. 1950'li yllarda KGB'ye damgasn vu ran kadn ajan. Sonulandrd dosya says bilinmiyor. Tek bilinen Ko mnist Parti yesi Massing'in cazibesi sayesinde dnyann her yerinde grev yapa... 20. Baal kaynaklara gre, KGB'nin bavurduu ilk yntem antajd. Kadn ajan bilgi alaca erkekle birlikte olur, bunu kamera ya alr. Ardndan da kaseti eine veya al nemli daireye gndermekle tehdit ederdi. KGB'nin homoseksellerden de ayn yntemlere bavura rak yararland biliniyor.
581

Tabii kimi gldrc kimi trajikomik ykler de yaymlan maya balad. rnein Endonezya'nn eski lideri Ahmet Sukarno'yla ilgi li olan yk hayli elenceli: Moskova'ya giden Sukarno'yu hostes klmdaki kadn ajanlar karlad. Sukarno'yu davet ettiler. Kameralarn kendileri ni grntlediinden habersiz "hosteslerle" birlikte oldu. Bir gn sonra tehdit edilen Sukarno, kasetleri izledikten sonra, "Kaset ga yet gzel. Bir kopyasn bana verin, lkemdeki sinemalarda hal kma izlettireceim," dedi. Tabii KGB'nin planlar altst oldu! Kadn ajanlarn hedefleri arasnda; rnein 1970'li yllarda Singapur'un Moskova Bykelisi J.F. Conceicao, ngiltere'nin eski bakanlanndan homoseksel Tom Driberg, Moskova adna 15 yl alan eski FBI ajan Robert Hanssen gsterilebilir. 21. Gizli servisler, tabii casusluk ykleri bitmez. Bilinenlerin yan sra binlerce, on binlerce bilinmeyen ykler. CIA ve K G B arasndaki savama rnek olacak olay, 2002 yl Nisan'nda padad. A B D (George W. Bush) ve Rusya (Putin) devlet bakanlar arasndaki zirveye sayl gnler kala iki lke ilikileri yeni bir ca susluk skandalyla gerginleti. Rusya Federal Gvenlik Servisi, -eski K G B - Amerikan Merkezi Haber Alma Tekilatnn - C I A - Rus ordusunun geli tirdii yeni silahlarla ilgili gizli bilgilere ulamaya alan bir ope rasyonunu engellediini aklad. Rus gizli servisi casusluk olayna kannklann iddia ederek, Moskova'daki A B D Bykelilii'nde grevli Yunju Kensinger'le David Robertson adndaki iki Amerikaly sulad. Konsomolskaya Pravda gazetesinin uzun haberine gre,
582

Bond filmlerini aratmayan CIA operasyonu Rusya Savunma Bakanl'na ait gizli bir tesiste alan -soyad aklanmayan- Nikolay adnda birinin ABD'deki yaknlannt bulmak iin yardm talebiyle A B D Bykelilii'ne bavurmasyla balad. Gtzete, Nikolay'n grevini renen diplomat Robertson'un kendisine istediklerini yapurabilmek iin bellek ve irade yitmesine yol aan ilalar verdiini ne srd. Bir garda kendini bilmez halde bulunan Nikolay, polis ta rafndan gzakna alnd. Sonra Rus gizli servisi devreye girdi. Nikolay' tedavi ettirdi ve... ... Casusluk oyununda denetimi ele geirdi. C I A tuzaa drld. Nikolay'n evinde zel bir mrek keple yazlm bir mektup bulundu. Kt suya barldnda giz li mesaj ortaya kt. ABD'li ajanlar, Nikolay'n aln tesisler de retilen silahlarla ilgili bilgi istiyordu. Mektupta Nikolay'n bilgileri brakaca yerin adresi ve emas da vard. Nikolay, Rus gizli servisinin verdii sahte belgeleri adrese gtrdnde iinde 10 bin dolar bulunan bir zarf buldu. Zar fn iinde aynca, ok zel bir banyo gerektiren filmde yeni tali matlar vard. CIA, Nikolay'dan silahlarn fororaflann ekmesini isti yordu. Talimad yerine getirmi gibi davranan Nikolay, ABD'li ajan Robertson'la bir grme daha yapo ve sahte resimler kar lnda 15 bin dolar daha ald. Ruslar, CIA'y tuzaa drmlerdi. Rus gizli servisi oyunu bir yla yakn srdrd ve Nisan 2002'lerde, Bakan Bush'la Putin'in bulumasndan ksa sre nce aklad. 22. Hasan Pulur "Olaylar ve nsanlar" kesinde televizyonda
583

izledii bir programdan sz eder. ngiltere'ye snan K G B ajan lya Dzhirkvelov'un (Ankara'da T A S S ajans muhabirlii de ya pan bir KGB ajan) Moskova'daki bykeliliimize kimi gizli belgelerin fotoraflarn ekmek iin bir gece giren K G B ajanlannn gerekeni yaptklarn anlatrken "...Trk Elilii'nin birok yerinde dinleme cihazlar bulundurduklarn..." sylyor. Buna karlk Ylmaz Tekin'in yaymlad kitapta Trkiye Bykelilii'nin KGB ajanlarnn "ziyarederinden" haberli ol duunu, byle bir giriime hazrlkl olduklarn ve "kasalar sah te ve gereksiz bilgilerle doldurduklarm" alayl bir dille anlatyor. Bu yazmlar TC 6. Cumhurbakan Fahri Korutrk'n da ha nceleri Moskova Bykelisi iken yaad ykleri (olaylan) anmsatt. 1973'te ad cumhurbakan aday olarak belirlenince-, Koru trk'n Moskova bykelilii srasnda sinirsel bozukluklar ge irdiini, hatta dilerindeki raporlara gre, zaman zaman yatak alnna girerek saklandn ieren sylentiler yayld. Korutrk, Sovyeder'in bykelilii "dinlediinden ve gzedediinden" kukulanyor, hatta KGB'nin byle ilem ve giri imlerde bulunduuna inanyordu. Yatak alana girdii yolundaki sylentiler hibir zaman do rulanmad. Ama, Korutrk'n bykelilik mstean rahmedi Semih Gnver, bana Sovyeder'in "sefareti dinleme cihazlan ile dinledi ini" dorulama. Haaa, "Bykelimiz Korurrk ile kimi nemli ve gizli kal mas gereken sorunlan binada konumaz, baheye kar orada grrdk," dedi. Sovyetler Birlii'nin k, bugne kadar kurulan en sa lam, en kuvvedi kuruluun, KGB'nin yok olmasna yol aa. Grevi genel anlamda; "ieride" Sovyet nfusunu denedemek, "danda" Marksist-Leninist rejimi yaymaka. Ba kaynaklan KGB'yi "Sovyeder'in klc ve kalkan" diye tanmlyordu. Geni bir personel kadrosu, limiciz maddi olanaklar KGB'ye ieride ve danda saysz yetenekler kazandrd. D istihbarat blm darda, Rusas 1. Badaire anla mndaki PGU diye anlyor, Dileri bakanlarndan Boris Pankin'e gre, rnein bakanln ABD'deki grevlilerinin yzde 50'si KGB hesabna alyor. Amerikallara gre bu rakam abarftk Yzde 25! Darda grevli K G B grevlileri ok iyi maa alyor, iyi konudarda oturuyor, iyi alma olanaklarna sahip oluyor. Bu ve daha baka nedenlerle 1. Badaire'nin KGB iinde zel bir yeri var. Sovyeder'de "dman" lkeler nezdinde "sayg gren" bir blm PGU! Sovyeder'in nem verdii hemen her lkede PGU grev al d. Bulunduu lkenin Sovyet rejimini kabule ne lde hazr ol duunu saptamaya aln gibi; eer bir lkede A B D varl var sa o lke ile daha ok ilgilenmeye, o lkede almaya zen gs teriyor. O lkede snf mcadelelerini kkrtyor, kullanyor.
584 585

"Yeni KGB'ye gemenin zamandr"

23.

P G U bulunduu lkedeki emellerini yerine getirebilmek iin "ideolojik dosdar" arad. Kullanlabilir "aznlklar" ve etnik evreleri hedef ald. "Karde Komnist Partilere" maddi yardmda bulundu. Varova Pakn lkelerinin gizli servisleri KGB'ye yardmc oldu. rnein Moskova Olimpiyadan'ndan nce tm Varova Pakn istihbarat servislerini bir araya toplayan bir sistem kurdu. Bu sistem Sovyeder'e dman kii ve rgderle ilgili bilgi toplad. Fakat KGB'nin almalarndan memnun olmayanlar da yksek sesle konuabildiler. Tabii bunlar, K G B bakanlan idi. Vadim Bakatin, "Bugne kadar K G B raporlannda ne okuduysam hemen hepsi Hr Radyo'dan (Radyo Liberty) aldm bilgi ler kadard," diyecek kadar eletirel sylemler yapyordu.

Primakov, Gorbi'nin kabul edebilecei bir isimdi. Ne ki, da ha sonra bakanla gelen Yeltsin'in kabul edemeyecei bir isim! Yeltsin'e gre, Primakov ve birlikte alt K G B ileri ge lenleri "kan komnist ve eylemci" idiler. Yeltsin haklyd. Primakov ve birlikte alt K G B ileri ge lenleri yaamlar boyunca Sovyetler Birlii idealleri iin alnlar. Sovyetler Birlii'nin dalmasndan nce Sovyet Cumhuri yederindeki KGB, bulunduu yerlerde kendi rgtn kurmaya giriti. Bakatin'in sylediine gre PGU'da 12-15 bin kii al yordu. Gorbi'ye darbeden sonra PGU, iki yeni rgte blnd: Merkezi stihbarat Servisi (TsRS) ile Federal Gvenlik Te kilat (AFB). TsRS'nin ad 18 Aralk 1991'de deiti: D stihbarat Ser visi (SVR). Yeni rgt Yeltsin dorudan kendine balad ve... Bir hafta sonra Sovyeder Birlii ortadan kalkt! 25. Primakov, Bakan Yeltsin'e gitti ve sordu: "Yeni reformlan kim yapacak?" Primakov'a scak bakmad bilinen Yeltsin, "Sana gveni yorum," dedi gizli servislerin bu nl adamna. Yeltsin Primakov'a SVR'nin iinde "yanl bir eyler oldu unu" sylyordu. Nitekim, Yeltsin 26 Aralk 1991 'de SVR liderleriyle gr mek zere rgtn karargh niteliindeki Yasenova'ya gitti. 40-50 kiiyle grt. Sze "Sizler cesur insanlarsnz," diye balad, "bana Primakov hakknda samimi grlerinizi syleyin," Konuanlarn 12'si Primakov'u destekledi ve Yeltsin 316
587

Primakov dnemi balyor


24. 1991 Austos'unda Gorbi'ye darbe giriiminden sonra PGU'ya dokunulmad. Zira, PGU Bakan General Leonid Shebarshin kadrosuna darbe srasnda anmalardan, kargaalardan uzak durmalan em rini vermiti. Grevini srdrd. Darbeye kar kan Bykeli Pankin, dileri bakanlna getirildi. Diplomasi arknda ok fazla olan K G B personelinin azalnlmasn istedi. Shebarshin istifa etti. Bir akademisyen; (1995'lerde MT'le "karlkl yardm an lamas" imzalayan ve Cumhurbakan Sleyman Demirel'le g ren, bir sre babakanlk grevinde de bulunan) Yevgeniy Pri makov KGB'nin bana gelecekler listesinde ilk sradayd.
586

no'lu kararname ile Primakov'u atad. Primakov ilgin bir adam. Greve gelmeden nce Trkiye'de grev yapm Aleksy Savich Vskobay ve Vladimir Nikolayevich Fdoriv ile, ABD'deki Dimitri tvanovich Yakushkin ile grt. Primakov General Zaytsev ile birlikte Beyrut'taki i savata (1976) grev yapn. General Gurgenov'la birlikte Krfez Sava srasnda st lendii grev, Saddam Hseyin ile yapa grmeler Prima kov'a ABD'nin kukuyla, hana "bozuk" bakmasna neden oldu. 26. Primakov Sovyeder'in kme srecinde SVR'yi kurtarmak iin hemen her cephede savat. ngiltere Savunma Bakanl'nda grevli Gordon Bennett, geni bilgi ieren Rus gizli servisleri zerine yazd 2 0 0 0 tarihli raporunda Primakov'u yle tanmlyor: "Brokrasi ile nasl baa klacan bilen, her dzeyde maniplasyonlar ve d ilikiler uzman, ok renkli etkin bir gemi i olan ve... D lkelerin siyasi-askeri liderleri ile konuabilen... D ilikilerde agresif imajna karn lml, sabrl alma dze niyle anlalabilir bir adam!" Rusya Federasyonu D stihbarat Bakan Primakov, 17 ubat 1995 gn 9. Cumhurbakan Sleyman Demirel tarafn dan kabul edildi. 27. MT'le scak ilikiler kurmaya gelen Primakov'u ankaya'ya Mstear Snmez Koksal getirdi ve ikili grmede bulundu. Demirel, Primakov'a "gerek Ankara'nn gerekse Mosko va'nn iyi, dzgn ve uyumlu ilikiler iinde olma arzusunu" di588

le getiren bir giri konumas yapa. ki lke arasndaki ilikilerin altyaps olduunu, pek ok alanda da ilikilerin gayet iyi gelitiini, 1992'de Moskova'y zi yaretinde, Bakan Yelcin'in stanbul'a geliinde Trk-Rus iliki lerini gelitirmek iin alan bir frsat olutuunu syledi. TrkRus ticaret hacmi zerinde rakamlar verdi. "Arzum," dedi Cum hurbakan; "ilikilere hibir ekilde glge dmemesidir." Tabii sz dnd dolaa, Moskova'nn duyarl konusu olan eenistan olayna geldi. Demirel konuya ustaca, Trkiye'nin gerek grn yansttn gsteren ifadelerle yanaa. "ee nistan olay Rusya Federasyonu'nun bir i meselesidir ve bu ko nu Rusya'nn toprak burunluu erevesinde mtalaa edilmeli dir," dedi. Tabii, btn dnyada sorunlarn kan dklmeden zm isteinin egemen olduunu ekleyerek... Primakov bir diplomat gibi yant verdi. Demirel'in dile ge tirdii "nemli hususlar st ynetime aktaracan" syleyerek balad. "Bu erevede" eenistan olayyla ilgili kimi "mlahazalan" aktarmak istediini syledi. Dudayev'in ikili grmelere "bamsz devlet" olarak kanlma isteini kabul etmelerinin olanakszlna deindi. "Trajedi byle balama." Siyasi zm anyorlard. Uzun uzadya eenistan'daki gelimeleri anlam. "Trk-Rus ilikilerini glgeleyebilecek her alrl davrantan zenle kandklarn" vur gularken, Grcistan ve Ermenistan'da bulunan Rus askerlerinin Trk-Rus ilikileri ile baland olmadn belirtti. Primakov szlerini, Demirel'in "kiisel planda Trk-Rus ilikilerinin gelitirilmesi yolunda oynad 'byk rol' de bil diklerini," syleyerek tamamlad. Demirel bir rnekle Trk-Rus ilikilerine yeniden deindi. 1965 ylnda 20 yl geri kalm ilikilerin gelitirilmeye al ld srada zamann Sovyet babakan Kosigin'le arasnda ge
589

en bir konumay rnek olarak anlatt. Kosigin, Demirel'e "Trkiye ile Sovyetler arasnda on tane sorun olabilir. Bunlann yedisinde anlaamayabiliriz. Ama zerinde almaya balayalm. Daha sonra brlerini zmek iin zaman ve imkn bulabiliriz," demi. Bunun zerine Demirel, arkadalarna Kosigin'in hakl ol duunu sylemi. O zaman yle bir zamand ki, bir Sovyet uann istan bul'a inmesine bile izin verilmiyordu. Oysa bugn (1995'de) 1.166.000 Rus turisti Trkiye'ye geliyordu. Moskova'nn kukulanna kar bir de gvence verdi Demi rel: Trkiye'nin eenistan'la ilgili "resmi politikasnn dnda bir politikas olamazd." 28. Bu noktada bir anyla birka konuya aklk getirmek gere kiyor: lki Sovyeder'in dalmasyla ortaya kan zellikle Orta Asya'daki Trk Cumhuriyederi ile Trkiye'nin yakn ilgisi. Moskova ne kadar bamsz olsalar da Orta Asya Cumhuriyetleri'ni "kendinden bir para sayyor", Ankara'nn buralarda sk grnmesine ve ilgisine bozuluyordu. Bir ara Demirel'in "Adriyatik'ten in Seddi'ne kadar Trkl" sk sk yinelemesi Moskova'nn tepki gstermesine yol ama. Ankara, ilikileri zora sokmamak iin gerekli zeni gster meye balad. eenistan'a Trkiye'nin veya Trkiye'den "yardm yapld veya Trkiye'de yerleik eenlerin savamak zere eenis tan'a gittiklerini ieren haberler" iki lke arasnda gerginlie ne den oldu.
590

Rusya'nn Trkiye'nin topraklannda bamszlk arayan eeniscn'a yardm ettii haberleri zerine; Moskova PKK soru nuyla (dolaysyla Krt olas devleti ile) ilgilendiini gsteren po litikalar izlemeye balad. Moskova'daki "Krt Evi"nin bu politikann bir sonucu ol duuna inanlyor. Kosigin zamannda Trk-Sovyet (Rus) ilikilerinin birden srama gstermesindeki parlak rnekler; Demirel'in Trkiye'yi hl bir tanm lkesi grmek isteyen politikalar izleyen ABD'ye kar Sovyeder'in "makul koullarda" Trkiye'de kurduu drt byk tesisle ilgili (1965-70). skenderun demir elik - Konya alminyum tesisi - Mar mara dolaylannda slfrik asit fabrikalan ve zmir'deki Aliaa ra finerisi. Gemi bir gn (zamann babakan) Demirel'den dinle dim: "Aliaa'da yapm ileri bir trl istediimiz hzda iledemiyor. Oradaki sorumlulan ardm. Sordum ilerin ar aksak hatta durma noktasnda olmasndaki nedeni. 'Efendim,' dediler, 'biz Amerikan rafineri sistemine uygunuz. Rus rafineri yntem ve aralan bize uymaz.' "Bunlara 'Bakn,' dedim, 'Ruslar bizde yapnklan rafineri tesisleri ile gnde u kadar milyon ton akaryaktt rafine ediyor lar. Sylediiniz mazeret mi imdi? Derhal i bana; Aliaa kararlaonlan tarihte bitirilecek.' Bitirildi ve (bunlan anlattktan sonra glmeye balad) Aliaa alyor, petrol rafine ediyor. Memleket hizmetinde." Bir baka olay skenderun demir elik tesislerinin yapm srasnda yaand. Yapm bir trl ilerlemiyordu. Babakan Demirel sordu so ruturdu. Ald yant hayret vericiydi: skenderun'a tesisi.kurmaya Rus mhendisler gelmiti. Rus
591

mhendisler komnistti. skenderun'da komnizmin yaylmas na alabilirlerdi! Tabii gereken yapld, yapm zamannda bitirildi. Hatta bir zaman sonra tesisin daha da bytlmesine geildi. Kosigin "tesisin tevsi edilmesi" trenine geldi, Babakan'la skenderun'a geti ve... skenderun'da yaan yamur aldnda ko numasn dinleyen binlerce insan hayrede izledi. Konya'da alminyum tesislerinin temel atma treninde bu lundum. Sovyet Bykelisi gelecek ve trende bir konuma yapacaka. Elinin gelmesinden nce yerel bir ynetici mikrofonu ad, tribnleri doldurmaya balayan halka yle seslendi: "Gelen Rus konuumuzdur ve buraya i, a yaratacak bir te sisin temel atma treni iin geliyor. Sakn ola, aleyhte bir tezah- rat yapmayn, szle banp armayn!" dedi. Seydiehir Konyallan Sovyet Bykelisi'ni konumaya ge lirken ve oradan aynlrken alkladlar. Primakov'un acil ve byk grevi KGB'den ayrlmak iste yen ve ayrlan personeli rgtte tutmakn. Yeltsin'i ikna etti ve giden veya gitmekte istekli olan perso nelin dilerine aranmasn salad. Aynca dileri deneyimi SVR'in stratejik bakn deitirdi. 1994 yl, Primakov'lu SVR'de dnm noktas saylabilir. SVR'de reformlar yap. kinci nemli dnm; ABD'deki ajanlan Aldrich Ames yakaland. Ames'in yakalanmasndan sonra Yeltsin, 800'e yakn S V R personeline konutu. Askeri btenin ksdand bir dnemdi, istihbarann ne mi artt. Yeltsin konumasnda "uluslararas ilikilerde gizli diplo masinin amkok fazla kullanldna" deindi ve "Bizim dmz da olan biteni bilmeliyiz. Bu nedenle iyi almalyz," dedi. 1991'de SVR btesi yzde 30-40 indirilmi; ABD, sve, Almanya ve talya gibi lkelerdeki ajan says azaltlmn. 1990'l yllar SVR'yi kurtarma ve etkileyici duruma getirme yllaryd. Yeltsin Yasenova'dan hemen her gn bilgi alyor, Primakov devlet bakanna her pazartesi bizzat bilgi sunuyordu. Daha nceki yllarda devlet nde gelenleri Lubyanka'dan (KGB'den) haftada bir rapor alr, K G B kimi bilgileri bu raporla ra geirmezdi.
593

Dnm noktas

29.

Bu yeni dzene; S V R ile Devler Bakanl arasndaki ili kilerde -eskiye oranla- byk deiiklie karn Primakov, Yelt sin'e yakn deildi. Yakn olmak iin aba gstermedi. Sovycder'deki kme ve finansal kaynaklardaki sorunlar nedeniyle Rus gizli servisleri Rusya adna dnyadaki kar alanlann daralttlar. Az nemde grdkleri lkelerden ekildiler. Orta Asya'daki Trk Cumhuriyederinde ve Varova lkele rinde yeniden rgdendiler. Rusya'nn Orta Asya'da -eskiden- kendine bal cumhuriyederi "ncelikli kar alanlan" arasna alnd. Moskova, bu l kelerde denetimi yitirmekten "gayri memnundu." Rusya'nn Orta Asya'daki kayglannn banda an slam c akmlar geliyordu. Dier kayglar arasnda dman hkmederin tutumu, ya banc askerlerin o lkelerdeki etkileri ve dier kimi lkelerden (rnein Trkiye'nin Sovyeder'in kmesinden sonra bu lkele re an ilgisinden) rahatszlk ba sradayd. O kadar ki, Rusya, CIA Orta Asya Cumhuriyederinde 15'er ajan grevlendirdi diye ABD'yi sulad. D stihbarat Servisi Basn Sekreteri Tatyana Samolin'in Nisan 1992'lerde akladna gre, Orta Asya lkelerindeki giz li servislerle S V R "birlikte -rnein operasyonlarda- nasl al acaklarn" ieren temel bir anlama yapt. 30. 1989'da Gorbaov'un ABD'yi ziyaretinde KGB, CIA tara fndan "iyi karland." Souk sava srasnda ABD'nin "en nemli dman" diye ni teledii KGB'ye kar C I A "daha dosta" bir yaklam sergiliyordu. Servisin ad deimesine, daha lml bak alanna kar n, iki servisin liderlerinde hl "anti-Amerikan, anti-Rus, anti594

Bat stratejileri" egemendi. rnein, CIA, Primakov'a bir trl snamad. Rus gizli servis efinin 1991'de Krfez Sava srasndaki -Irak'taki- faali yetlerini bir trl unutamyordu. Yaknlama srd. 1992'de CIA Bakan Robert Gates Moskova'ya geldi. CIA ile S V R arasnda bir dizi grme yapl d. 1993'te iki rgt uyuturucu, organize sular, silahlann azalolmas gibi konularda ibirlii yapmakta anlasalar. Ne ki, ABD, Rusya'y ishbaraa younlatrd diye eletir meye devam etti. Haziran 1993'te yeni CIA Bakan James Woolsey, Mosko va'ya geldi, ama ayn ayda Tiflis'te (Grcistan) CIA istasyon efi ldrld. Gezi ksa srd. 31. Aldrich Ames'in ubat 1994'te yakalanmasndan gn sonra CIA'dan iki kiilik bir heyet antalarnda kimi taleplerle Moskova'ya geldi. Ruslar kzgnd. Oysa Ames, yakalanmadan nce C I A talepleri konusunda Moskova'y uyarma. ki kiilik heyet yant alamad. Kimi baka ajanlann yakalanmasyla CIA-SVR ilikileri ger ginleti. Bu arada (1991-92'lerde) S V R ile ngiliz MI6 ve Alman ya'nn gizli servisi B N D (Bundes Nachrihten Deutschland) ara snda ilikiler balad. rnein, SVR'nin eenlere yardm ettiini ne srd MT'le de bu dnemde yaknlama -hatta kimi anlamalarlailerlemiti. Bu dnemde SVR'nin nde gelen grevleri: Yabanc ser vislerle mcadele - eski Varova lkelerinde ahmalann younlattnlmas - A B D niyetlerini saptamak - medyay maniple et595

mek diye zetlenebilir. SVR, alnacak personeli Moskova'daki Uluslararas Devlet Enstits'nden seiyordu. 22-35 ya arasndaki "salkl" erkek ler st eitimden geiriliyordu. Operasyon - dil - felsefe - sos yoloji - ekonomi - psikoloji - enformasyon teknii - silahsz d v gibi dersler gryorlard. Sonradan devlet bakanlna geti rilen Vladimir (Volodya) Putin, uzunca yllar hizmet verdii KGB'ye lise rencisi iken seilmiti. Bu enstitde eitim grmt. 33.

Ajanlktan devlet bakanlna

Vladimir Putin'in ilgin bir yaamyks var. Lise renci si iken KGB'nin dikkatini ekmi, rgte alnmak zere seilmi, uzun yllar KGB'nin d istihbarat servisinde (Almanya'da) al tktan sonra ilerlemi, Yeltsin'in gvenini kazanm ve Yeltsin'in ynlendirmesiyle bugnk konumuna ykselmi. Basit bir aileden geliyor. Dedesi Stalin'in as. Yaamn anlatt rportajlarda; " K G B hakknda tasavvurlarm, gizli rgt elemanlar ile ilgili okuduum kitaplardan sonra olutu. Abart sz sylyorum, beni, Sovyet insannn vatanseverlik terbiyesinin baarl bir meyvesi kabul edebilirsiniz," diyor. Ykseliindeki ilk adm anlanyor: "... Babakan Stepain'in grevden alnmas arifesinde bir sabah, Gorki'de Bakan Yeltsin'in yannda olmam bildirildi. "Gorki'de drdmz; Boris Nikolayevi Yeltsin, Stepain, Aksenenko ve ben beraberdik. Cumhurbakan Yeltsin, Baba kan Stepain'in grevden alndn aklad. Benim durumumu dnn. Stepain'in arkadaydm. Ne demem gerekiyordu? 'Sergey' zaten seni grevden alacaklard.' Bunu yksek ses le sylemem olanakszd. Vedalatk. O kadar. "Daha sonralan grtmzde Stepain'in krgn oldu unu hissettim. Genel bir krgnlk! Grnrde grevden aln masn gerektiren bir hata yapmam. Yeltsin bunu biliyordu ama baka trl dnyordu. "Daha nce Yeltsin beni arm, bana babakanlk gre597

Yemlenme
32. Ekim 1997'de S V R Bakan Trubnikov yle konutu: "stihbarat rgderi arasnda atma hibir zaman bitme mitir. Souk sava beklentilerin aksine daha da younlamar. Rusya'nn her nerede ulusal kar varsa, S V R orada vardr." K G B ve SVR ile ilgili raporunda ngiliz Savunma Bakanl'ndan Gordon Bennett ilgin bir "analiz" yapyor: "Yeltsin zamannda dokuz yl Rus ekonomisi neredeyse yerin de sayd. Putin ise abalanyla Rusya'y daha mreffeh ve daha g l yapacaktr. Putin'in baz harekederi Bau'y rahatsz edecektir. Zi ra Baa'nn kartan Rusya'yla, Rusya'nn karlan Ban'yla akr, "Rusya komulann igal etmeyecektir. Ancak NATO'nun snrlanna dayanmasndan sonra SVR ve GRU'yu (askeri haber alma) NATO ve NATO'ya aday lkelerde daha aktif hale getire cektir. Rusya'nn dier kurumlar zayflad iin Putin SVR'yi daha ok kullanacaknr. S V R dnya gizli rgderi arasnda hl bir numara. Putin eski bir istihbarat. SVR'yi nasl kullanaca n ve yrteceini gayet iyi bilir."
596

vini vermek istediini, ancak nce Stepain'le grmesi gerekti ini sylemiti. Yeltsin, babakanl kabul edip etmeyeceimi sormad bile. "Daha sonra Cumhurbakan benimle ilgili kararn ak larken 'ileride cumhurbakan olmam olasln' dile getirdi. Medya araclyla cumhurbakanlm btn lkeye ilan etti. Ve sonra medyann soru yamuruna tutuldum. Basna, 'Madem ki' dedim, 'Cumhurbakan byle syledi. Bana syleyecek bir ey kalmyor.'" 34. Gorbi darbesine kanmad. KGB'den ayrld, gerekiydi. rnein Berlin Duvan'nn yklmasn "kanlmaz" bir gelime gryordu. Ama "Sovyeder'in Avrupa'daki konumunu yitirmesine zlyordu." Bir ans ilgi ekici, pek ok adan dikkat ekici. " A B D eski dileri bakan Henry Kissinger'le bir gr mem oldu. Yabanc yanmlan Petersburg'un gelimesine yn lendirmek iin bir komisyon kurulmutu. "Kissinger iki kez geldi Rusya'ya. Bir seferinde onu ben ha vaalannda karladm. Konuta gidiyorduk. Yol boyunca benim nereden geldiimi, ne i yapnm sordu. Her eyi merak eden bir ihtiyard. Sanki uyuyormu gibiydi. Aslnda her eyi gryor ve duyuyordu. evirmen araclyla konuuyorduk. Bulundu um grevde (Petersburg Belediyesi) oktan beri alp alma dm sordu. Yaklak bir yl, dedim. Nerelerde alam sor du. Belki syleyeceim Kissinger'i zecekti. 'Biliyor mu'sunuz' diye baladm, 'ben KGB'de alyordum,' dedim. "Yurtdnda alanz m, diye sordu. "alam. Almanya'da, dedim.
598

"'Dou mu, Ban m, diye sordu. '"Dou, dedim.