BIOHEMIJA

(skripta-predavanja)

SADRŽAJ
Uvod .................................................................................................. Voda .................................................................................................. Mineralne soli ................................................................................... Proteini .............................................................................................. Protamini i histoni .................................................................... Prolamini i glutelini ................................................................... Skleroproteini ........................................................................... Albumini i globulini ................................................................... Hromoproteidi .......................................................................... Lipoproteidi .............................................................................. Nukleopreoteidi ........................................................................ Fosfoproteidi ............................................................................. Glukoproteidi ............................................................................ Metalproteidi ............................................................................ Enzimi ............................................................................................... Mehanizam enzimskih reakcija ............................................... Reverzibilnost enzimskih reakcija ............................................ Izoenzimi .................................................................................. Podjela enzima ........................................................................ Respiratorni ciklus ............................................................................ Metabolizam šečera ........................................................................ Sinteza glikogena .................................................................... Razgradnja glikogena .............................................................. Glikoliza .................................................................................... Ciklus pentozo-fosfata ............................................................. Sinteza glukuronske kiseline .................................................... Sinteza aminošečera ............................................................... Metabolizam fruktoze ............................................................... Metabolizam galaktoze ............................................................ Sinteza laktoze ......................................................................... Metabolizam manoze .............................................................. Metabolizam masti ............................................................................ Sinteza triglicerida ..................................................................... β−oksidacija ............................................................................... Sinteza masnih kiselina ............................................................ Sinteza holesterola ................................................................... Sinteza žučnih kiselina ............................................................. Sinteza sfingolipida .................................................................. Sinteza glicerofosfatida ........................................................... Ketogeneza .............................................................................. Metabolizam proteina ....................................................................... Razgradnja aminokiselina ........................................................ Razgradnja amonijaka ............................................................. Ornitinski ciklus ......................................................................... Sinteza hemoglobina ............................................................... Razgradnja hemoglobina ......................................................... Sinteza purinskih baza ............................................................. Razgradnja purinskih baza ....................................................... Sinteza pirimidinskih baza ........................................................ Razgradnja pirimidinskih baza ................................................. 2 3 4 7 12 13 14 14 15 17 19 19 20 20 20 21 21 22 23 23 25 26 27 27 28 30 31 31 32 32 32 32 34 34 35 36 37 38 38 39 39 40 41 42 42 43 43 44 44 45 45

UVOD

Biohemija je biološka nauka koja proučava hemijski sastav živih organizama i hemijske procese koji se u njima odvijaju. Osnovna podjela je na: deskriptivnu i dinamičku. Deskriptivna proučava hemijski sastav i osobine ćelija, tkiva, organa i organizma kao cjeline, dok dinamička proučava hemijske procese koji se dešavaju u njima. Osim ove podjele dijeli se i na: biohemija biljaka, biohemija životinja, biohemija mikroorganizama, komparativnu biohemiju i kliničku biohemiju. Osnovne karakteristike živih bića su: rast, razviće, razmnožavanje i razmjena materija ( metabolizam ). Prosječni sastav čovjekovog organizma je: 60% voda, 18% proteini, 15% masti, 6% mineralne soli, 1% ugljikohidrati.

V O D A
Sadržaj vode u organizmu
Voda je najvažniji anorganski sastojak u organizmu i gubitak 10% vode je letalan. Sadržaj vode zavisi od: - starosti organizma – embrion 96%, fetus 85%, novorođenče 75% - pol – žene imaju manje vode od muškarca jer imaju više masti - fiziološko-fizičko stanje organizma – bolestan čovjek ima više ili manje vode, radnici imaju manje vode zbog rada Raspodjela vode: - extracelularna 35% - limfa 96%, krv 80%, mokraća 95%, pljuvačka 99%, kao posebna vrsta extracelularne vode je transcelularna 2% tj. ona koja se prva gubi - intracelularna – 65% Najmanje vode ima dentinu 10% i zubnoj gleđi 0,2%, a najviše u mokraći, limfi i pljuvački. Voda u organizmu može biti: - slobodna – koja služi kao rastvarač za organske i anorganske spojeve i dijeli se na: pokretnu koja se nalazi u krvi i limfi, i na nepokretnu koja se nalazi između kolagenih i elastičnih vlakana. 3

-

vezana – koja je kao hidrataciona voda vezana za tjelesne proteine, a pritisak koji veže vodu za proteine je koloido- osmotski ili onhotski i on iznosi 3,7 kPa i uslov da bude stalan je stalna konc. koloida.

Osobine vode
Dipolni karakter – potiče od asimetričnog rasporeda H i O atoma u molekuli vode. Ugao između H atoma je 105°, pa se težišta poz i neg naboja ne pokrivaju u jednoj tački, te u molekuli vode razlikujemo poz i neg pol tj molekula se ponaša kao trajni dipol. Površinski napon vode – nastaje zbog toga što na njene površinske molekule jače djeluju privlačne kohezione sile između molekula vode nego adhezione sile između molekula vode i zraka. Zato svaka tečnost zauzima oblik kugle jer kugla ima najmanji volumen. Jedinica za površinski napon je 1 N/m. Toplota isparavanja - je toplota koju treba dovesti jedinici mase vode na temp ključanja da bi ona isparila. Jedinica toplote isparavanja je J/kg. Toplota isparavanja je veća na nižim temp i voda ima najveću toplotu isparavanja i zahvaljujući voda u organizmu ima ulogu održavanju stalne temp. Ostale osobine: viskoznost i specifična toplota vode.

Uloge vode u organizmu
Gradivna uloga – jer čini oko 60% odraslog čovjeka. Mehanička uloga – daje čvrstoću i elastičnost tkivima i organima. Transportna uloga – transport hranjivih materija, krajnjih produkata metabolizma, toplote i hormona. Univerzalni rastvarač – veliki broj spojeva se otapa u vodi. Kao rastvarač ona se nalazi u sastavu pravih rastvora (rastvori soli, monosaharida, amonokiselina), u obliku koloidnih rastvora (rastvor proteina), i u obliku grubo disperznih sistema (emulzije i suspenzije). Termoregulacijska uloga – toplota vezana za vodu različito se otpušta: zagrijana krv iz unutrašnjosti tijela na površini kože predaje toplotu vanjskoj sredini, a drugi način je znojenje tj isparavanje vode sa kože čime se također gubi toplota. Uloga u hemijskim procesima – pocesi hidrolize (razgradnja polisaharida i proteina), nastaje kao reaktant u procesima i osnovni je medij za odvijanje hem reakcija.

Promet vode u organizmu
Bilans vode je odnos između unosa i izbacivanja vode u organizam, ako je odnos isti to je uravnotežen bilans, ako je viši unos to je poz bilans, a ako je veće izbacivanje to je neg bilans. Unos vode: piće 1,5l, hrana 1l, metabolizam 0,3l 4

Izlučivanje vode: urin 1,5l, pluća i koža 1,2l, feces 0,1l Kretanje vode – voda se kreće procesom osmoze i to je omogućeno postojanjem vodenih kanalića u opni ćelija u kojima se nalazi poseni proteini koji pomažu prolaz vode i oni se zovu akvaporini i dosada je otkriveno 11 vrsta. Najvažniji akvaporini su 1 i 2 koji se nalaze u ćelijama nefrona. Voda se stalno kreće iz krvi u intersticij i iz intersticija u ćelije. Ovo kretanje zavisi od krvnog i onhotskog pritiska.

Regulacija prometa vode
Regulaciju vrše nervni i humoralni faktori. Nervni faktori: - osmoreceptori – nalaze se u hipotalamusu (centar za regulaciju osmotskog pritiska) i karotidnim arterijama. Pri porastu osmotskog pritisku u krvi draže se osmoreceptori koji šalju signal u hipotalamus da stimulira lučenje ADH koji smanjuje lučenje urina i povećava se resorpcija vode iz primarnog urina i time se smanjuje hipertonija. - volumenski receptori su osjetljivi na promjenu volumena krvi, a locirani su u šupljim venama i pretkomorama srca. Kada dođe do porasta volumena krvi draže se ovi receptori koji šalju signal u hipotalamus i smanjuje se lučenje ADH što dovodi do povećanog lučenja urina. Humoralni faktori – renin-angiotenzin-aldosteron sistem: renin iz bubrega djeluje na angiotenzinogen koji se razlaže na angiotenzin I koji u plućima pod djelovanjem angiotenzin I konvertirajući enzim prelazi u angiotenzin II koji potiče lučenje aldosterona iz kore nadbubrežne žlijezde koji povećava apsorpciju Na iz tubula nefrona čime raste osmotski pritisak u extracelularnoj tečnosti. Povećan osmotski pritisak dovodi do povećanog lučenja ADH koji povećava resorpciju vode i povećava se volumen extracelularne tečnosti.

Poremećaji prometa vode u organizmu
Ovde spadaju: poliurija, oligurija (smanjeno lučenje urina), anurija, edemi, dehidratacija (javlja se kad je vodeni bilans neg).

5

MINERALNE

SOLI

Unos soli zavisi od fiziološkog stanja organizma. U organizmu postoje depoi za soli. Njihovu količinu je teško odrediti, ali možemo odrediti cnc njihovih jona u tjelesnim tečnostima. Njihovu količinu reguliše ishrana i mineralokortikoidi. Soli se dijele na org i anorg odnosno na rastvorive i nerastvorive u tjelesnim tečnostima.

Uloge soli u organizmu
Nerastvorive soli – mehanička uloga tj daju čvrstoću skeleta i zuba (96% Ca soli ulazi u ovaj sastav). Rastvorive soli mogu djelovati kao - molekulski oblik – regulatori pH, održavaju bubrenje koloida (eoglobulini su nerastvorivi u vodi, ali u prisustvu soli rastvaraju se kao koloidi) - molekulski i jonski oblik – nosioci osmotskog pritiska - jonski oblik – utiču na razdržljivost NS, održavaju mirujući membranski potencijal ćelije, učestvuju u sintezi HCl i H2CO3, aktivatori i inhibori enzima. Regulacija pH pH=-log [H+] pH krvi je 7,3 – 7,5 i zove se izohidrija. Venska krv 7,35; arterijska 7,45; ćelije 7,1 – 7,2 (zbog metaboličkih procesa u kojima nastaju kiseli produkti); fiziološka acidoza 7,3 – 7,4; fiz alkaloza 7,4 – 7,5; patološka acidoza <7,3 (dijabetes melitus); pat alkaloza 7,5> (prevelik unos proteina). Postoje metaboličke i respiratorne alkaloze i acidoze. Met acidoza – pojava kiselih metabolita u krvi (prevelik rad, razgradnja glukoze do mliječne kis) Met alkaloza – pojava baznih metabolita u krvi (gladovanje, prevelik unos proteina i nastaje NH3) Resp alkaloza – preveliko izdisanje CO2 Resp acidoza – preveliko zadržavanje CO2 U regulaciji pH učestvuju puferi: - anorganski – H2CO3/NaHCO3 i K2HPO4/KH2PO4 (1% brzo se potroše) - organski – albumin/Na-albuminat (19%) i Hb+NaCl (80% kapaciteta) Karakteristike pufera: kapacitet (najveći ima Hb+NaCl), snaga (otpornost prema kis i bazama) i pokretljivost. Ostali regulatori pH: pluća, jetra i bubrezi. Parametri za računanje pH: pCO2, [HCO3-], pKa H2CO3 preko Henderson-Hazelbahove jednačine: pH=pKa+log[HCO3-] / pCO2*a (koef rastvorivosti 0,25) =6,1+log 27mmol/l / 5,33 kPa*0,25 = 6,1+1,3= 7,4 Održavanje osmotskog pritiska Soli su nosioci osmotskog pritiska i to NaCl extracel i K2HPO4 intracel. Svi rastvori sa istim pritiskom kao i krv su izotonični rastvori. Fiziološki rastvori su netoxični izotonični rastvori 0,9% NaCl, 5% glukoza Osmotki pritisak zavisi od broja čestica i računa se Π= c*K*i=mol/l*2280kPa*1+α(n-1) Osmotsli pritisak iznosi 750 – 800 kPa (toplokrvne životinje), oko 505 kPa (hladnokrvne), 2680 kPa (morski mekušci- kao i voda). Regulatori osmotskog pritiska: krv (volumen i cirkulacija), koloidi (bubrenje), depoi vode, bubrezi (konc ili dil urin) 6

Održavanje membranskog potencijala Neg unutar ćelije zbog fosfata i proteina, a poz sa vanjske strane zbog Na. Joni Ca sprečavaju mijenjanje polarnosti. Membranski potencijal iznosi 70 – 90 mV. Održavanje razdražljivosti NS – proučavao Đerđi K= [K+]*[HCO3-]*[HPO42-] / [Ca+]*[Mg+]*[H+] Ako K raste kod CNS dolazi do hiperrefleksije (razdraženja) što može dovesti do stanja tetanije (pojačani refleksi i grčevi mišića), kod PNS dominira djelovanje parasimpatikusa. Ako K opada kod CNS dolazi do atonije (opušteni mišići), a kod PNS dominira simpatikus. Soli kao aktivatori enzima Mg i Mn su aktivatori malat- piruvat- i aldehiddehidrogenaze. Zn je aktivator karboanhidraze i alkoholdehidrogenaze. NaCl je aktivator amilaze. Fe je aktivator katalaze i peroksidaze.

Natrij Na
Na je glavni extracel kation 142 mmol/l ili mEq/l; intra 14 mmol/l. Najčešće je vezan za Cl-, HCO3-, HPO42-. Kod čovjeka teškog 70 kg ima 100g Na. Dnevno se unosi 10 – 15g NaCl, a iskoristi se samo 4 – 5g Na. Na se resorbuje u tankom cijevu aktivnim transportom zajedno se glukozom (kotransport). Depoi Na+ su koža, pluća, slezena i 1/3 Na-soli ulaze u sastav zuba i skeleta. Iz organizma se eliminira urinom 95%, a 5% fecesom i znojem. Regulaciju prometa Na+ vrši aldosteron. Glavne uloge Na: - kao NaCl predstavlja glavnog nosioca osmotskog pritiska u extracel tečnosti - kao NaCl iz plazme sa Hb iz eritrocita utiče na regulaciju pH krvi - Kao NaHCO3 je komponenta anorg extracel pufera - Kao Na+ održava mirujući membranski potencijal Poremećaji: hiper- (žeđ, pretjerano unošenje NaCl) i hiponatrijemija (proljev, pretjerano znojenje).

Kalij K
K je glavni intracel kation 157 mmol/l i extracel 5 mmol/l. Kod čovjeka od 70 kg ima 150g kalija. Dnevne potrebe 3 – 5g i dovoljno se unosi hranom tako da ga ne treba naknadno unositi. Glavni depo su skeletni mišići. U eritrocitima ima više K+ nego u drugim ćelijama jer je vezan za Hb. Resorbuje se u tankom crijevu procesom difuzije. Eliminacija preko urina i znoja. Promet K+ reguliše aldosteron. Glavne uloge K: - kao K+ učestvuje u razdražljivosti NS, aktivator parasimpatikusa i izaziva hiperrefleksiju 7

kao K+ održava membranski potencijal kao K+ učestvuje kao aktivator enzima (šečeri, sinteza proteina) kao K-fosfat je komponenta anorg intracel pufera i glavni je nosioc intracel osmotskog pritiska Poremaćaji: hiper- (hemoliza, davanje infuzije) i hipokalijemija (terapija inzulinom, acidoza)

-

Kalcij Ca
Kod čovjeka od 70kg ima 700g kalcija. 99% nalazi se u kostima i zubima, a samo 1% rastvoren u tjelesnim tečnostima. Extracel 2,5 mmol/l, intracel samo u tragovima. Od ovih 2,5 mmol/l 50% je jonski Ca (koagulacija krvi), 5% molekulski Ca, 45% je vezano za proteine i zove se koloidni Ca (nedifuzibilni) i od ovoga 2/3 za albumine i 1/3 za globuline. Dnevne potrebe ovise od fiziološkog stanja: dijete do 1 godine 360 – 540mg, za odraslog čovjeka 1,5g, za trudnice i dojilje 3g. Resorpcija se odvija u tankom crijevu i to samo 60%, a resorpciju pomaže vitamin C. Regulaciju prometa Ca i fosfata je parathormon koji pospješuje razgradnju kostiju i povećava konc Ca, povećava resorpciju Ca iz bubrega i smanjuje conc fosfata u extracel tečnosti. Suprotno od parathormona djeluje kalcitonin. Glavne uloge Ca: - Ca-soli su osnovni sastojci zuba i skeleta - Kao Ca2+ učestvuje u koagulaciji krvi, kao aktivator enzima i parasimpatikusa

Magnezij Mg
Extracel 1,25 mmol/l i intracel 2,7 mmol/l. Kod čovjeka teškog 70kg ima 28g Mg i 70% od ovoga je u obliku soli u građi skeleta, a 30% u jonskom obliku. Dnevna potreba je 300mg i dovoljno se unosi hranom i ne treba se naknadno unositi. Resorpcija se odvija u tankom crijevu, a promet reguliše aldosteron. Glavne uloge Mg2+: - aktivator enzima ATP-aze, fosforilaze i dr - kao MgCO3 i Mg3(PO4)2 ulazi u sastav kostiju - kao Mg2+ djeluje kao sinergista Ca2+ na NS, smanjenje konc ispod 0,6 mmol/l dovodi do mišićnih trzaja, a povećanje iznad 4 mmol/l dovodi do sanjivosti Odnos extracel conc kationa naziva se kationska izojonija (homeostaza) Na+ : K+ : Ca2+ : Mg2+ = 28 :1 : 0,5 : 0,125

Hlorid ClGlavni extracel anion 103 mmol/l i intracel 1 – 2 mmol/l, eritrociti 70 mmol/l. Najviše se unosi u obliku NaCl 10 – 15g. Depoi hlorida: koža (60% zaliha), pluća, glatka muskulatura crijeva. Glavne uloga: - kao NaCl je extracel nosioc osmotskog pritiska - kao Cl- regulator pH sa Hb iz eritrocita, sinteza HCl u želudcu, aktivator enzima Poremećaji: hiper- (metab acidoza, dehidratacija, proljevi) i hipohlorijemija (metab alkaloza). 8

Fosfati PO43Glavni intracel anion 60 – 66 mmol/l i intracel 1 – 1,5 mmol/l. Kod čovjeka od 70kg ima 700 – 1100g fosfata i 80% od ovoga je u obliku soli ulazi u građu kostiju i zuba, a ostatak je u obliku jona. Dnevna potreba je 2,5 – 3g, a resorpcija je 60% i zavisi od količine unijetog Ca2+ i najbolje bi bilo da je odnos Ca2+ : PO43- = 1 : 1,5. Glavne uloge: - kao PO43- je sinergista K+ preme djelovanju na NS, ulazi u građu nukleotida, fosfolipida i enzima, ulazi u sastav intracel anorg pufera H2PO42- / HPO43- kao netopiva so ulazi u sastav kostiju i zuba

Sulfati i sulfidi SO42- i S2Kod čovjeka od 70kg ima 140g sumpora. Sumporv se ne može unijeti hranom u obliku soli jer je mnogo hidriran i ne može se resorbovati. Sumpor se resorbuje kao – SH grupa (sulfhidrilna grupa) iz tioaminokis tj to je sumpor endogenog porijekla. Uloge S2-: detoksikacija cijanida (pretvara ih u rodanide) Uloge SO42-: detoksikacija aromat alkohola koji nastaju truljenjem aminokis (pretvara ih u estere). Uloge –SH: u sintezi proteina (povezivanje aminokis preko disulfidnih mostova), pomaže prelaz 3+ u 2+ Fe i takop poboljšava resorpciju Fe, ulazi u sastav enzima (aktivni centar enzima), ulazi u sastav CoA (aktivira aminokis i masne kis u razgradnji).

Hidrogenkarbonati HCO3Extracel 26 – 29 mmol/l i intracel u tragovima a najviše 10 mmol/l. On je anion endogenog porijekla nastaje disocijacijom H2CO3. Kontrolu konc u plazmi vrše bubrezi, a konc se povećeva pri resp acidozi i višak se eliminiše urinom inače pri izohidriji nema HCO3- u urinu. Glavne uloge: - učestvuje u razdražljivosti NS (sinergist K+) - ulazi u sastav extracel anorg pufera H2CO3 / HCO3- učestvuje u matab procesima (sinteza org kiselina, karboksilacija) Svi elem kojih više od 0,04% su makroelem, a oni kojih ima manje zovu se mikroelem. Oni se dijele u 3 grupe: I grupa (esencijalni): Fe, Cu, Zn, Se, Cr, Mn, I II grupa (neutralni): Au, Ag, Pt III grupa (otrovi): Pb, Hg, As, Be, Ba

Željezo Fe
9

Kod čovjeka od 70kg ima ga 4 – 5g. Dnevne potrebe ovise o uzrastu i polu: djeca 15 – 18mg, muškarci 10mg, žene 18mg. Glavna uloga u sintezi HEM-a. Resorpcija: hranom se unosi 3+ i u želudcu redukcijom pomoću HCl, vit C i SH grupa pređe u 2+, u sluznici tankog crijeva oxidacijom pređe u 3+ i kao takav se vezuje za apoferitin i nastaje feritin koji odlazi u plazmu. Iz feritina Fe se predaje apotransferinu i nastaje transferin koji transportuje Fe do depoa koštana srž, slezena jetra. U depoima Fe se deponuje kao feritin. Prevođenje 2+ u 3+ vrši ceruloplazmid (normalno ovaj protein transportuje Cu ali u ovom slučaju ima ulogu ferooxidaze).

Cink Zn
Kod čovjeka ga ima 1g. Dnevna potreba iznosi 15mg (najviše ga ima u kozijem i kravljem mlijeku). Resorbuje se u tankom crijevu i deponuje u jetri. Zn je važan za rast, razvoj i polno sazrijevanje.

Jod I2
Kod čovjeka ga ima 25mg a od ovoga 15mg u štitnoj žlijezdi. Dnevne potrebe iznose 0,1mg (voće, povrće i KI u kuhinjskoj soli). 75% joda vezan je za dijotironin i tiroksin, a ostatak za albumine u plazmi. Izlučuje se urinom, fecesom i mlijekom.

PROTEINI
Oni su makromolekule građene od aminokis i drugih org i anorg spojeva (lipidi, šečeri). Aminokis su org kiseline koje u svojoj molekuli imaju jednu COOH i jednu NH2 grupu, amogu imati i više. Svaka aminokis ima α-C-atom, NH2 i COOH i aminokiselinski ostatak. U organizmu ima 20 a.k ili 26 – 28 sa derivatima, dok u biljkama ima mnogo više. Podjela a.k prema strukturi aminokiselinskog ostatka: - a.k sa nerazgranatim lancem: glicin, alanin - a.k sa razgranatim lancem: valin, leucin, izoleucin - a.k sa aromat lancem: fenilalanin, triptofan, histidin, tirozin Podjela prema strukturi molekule: - a.k sa 2 COOH i 1 NH2: asparaginska, glutaminska 10

k su bijeli amorfni prašci.k Esencijalne a. planarna veza-ne može se rotirati. A. metionin). parathormon.proteini preko 100 a. uloga u koordiniranom kretanju (miozin i aktin). Veoma su reaktivne i ulaze u sastav složenih org spojeva tako da reaguju međusobno tako da se spaja COOH grupa jedne a. bradikinin. transportna (proteini plazme). a. Najveći broj a. alginin a. glukagon.k – kalcitonin. Drugi položaj je β nabrana ploča i to u onim proteinima koji su građeni od više aminoproteinskih lanaca i veze između tih lanaca su H veze. lizin. održavanje meheničke čvrstoće i elastičnosti organa.dok aromat i dugolančane se tope u diluiranom etanolu). Sekundarna struktura – obezbjeđuje položaj peptidnog lanca u prostoru i taj položaj je u vidu α ili β spirale. inzulin . Kvaterna struktura – kod proteina koji imaju više globularnih polipeptidnih lanaca i ovde se stvaraju disulfidne veze.k uz izdvajanje H2O i tako nastaje peptidna veza (O i H su u trans položaju. Strukture proteina Primarna struktura – je peptidna veza u molekuli proteina. Uloge proteina: katalitička uloga (enzimi). Pri kiselom pH disocira NH2 i reaguju bazno. Proteoliza je proces cijepanja peptidne veze. Međutim.k koje nemaju NH2 (imino a. topivi u vodi (oni sa kraćim CH lancem.k su: triptofan.k koji pored osnovnih grupa imaju i druge funkcionalne grupe: -SH (cistein. izoleucin. leucin.k. a in vitro peptidna veza se cijepa kuhanjem sjakim mineralnim kiselinama). Ova pH zove se izoelektrična tačka i prema ovoj tačci sve a. fenilalanin. kisele i bazne. uloga u razvoju ćelija (hormoni).k se dijele na neutralne.polipeptidi 11 – 100 a. Suprakvaterna struktura – veza između proteinskog i neproteinskog dijela molekula. Oni koji nemaju ovu strukturu zovu se fibrilarni (nitasti). cistin. valin. Treći oblik je kolagena spirala. metionin. treonin.k u polopeptidnom lancu.k sa 2 NH2 i 1 COOH: citrulin. vazopresin. dok primarna ostaje netaknuta. histidin. položaj i broj a. Oni se dijele na: . denaturacija je proces narušavanja nadprimarnih struktura. imunološka uloga (imunoglobulini).oligopeptidi 2 – 10 a. Ova ploča može biti paralelna i antiparalelna tj NH2 i COOH grupe na istoj strani. gastrin. oksiprolin Pri izohidriji a.k disociraju sa COOH i reaguju kao kisele i grade soli.angiotenzin I i II. postoji pH na kojoj disocira i NH2 i COOH i u ovakav jon zove se zwitter jon. čvrsta veza. . arginin. Tercijarna struktura – postoji kod onih proteina čije su molekule u obliku klupka (globulusa). -OH (serin. oksitocin.k čine lanac i ova struktura je odgovorna za redoslijed.k su optički aktivne i najčešće su levogire (na osnovu položaja NH2 grupe). uloga u stvaranju i prenošenju impulsa u NS (receptori. Veze koje nastaju u ovoj strukturi su H veze. 11 .k): prolin. Nastali spojevi se zovu peptidi.- a. treonin) a.k sa NH2 grupom druge a. a cijepa je enzim peptidaza uz prisustvo vode. rodopsin). .

prosti – protamini i histoni. izoelektrična tačka je 6. lipoproteidi. nerastvorivi u vodi. sturin (sperma iz kečiga) Upotreba: preparati za snižavanje krvnog pritiska. skleroproteini.k i prema tome oni su polipeptidi.složeni (proteinski dio+prostetička grupa vezane sa suprakvaternom strukturom) – hromoproteidi. Najvažnije a. elestini. Prolamini uglavnom građeni od prolina.k). prolamini (glijadini) i glutelini. Najvažniji prolamini: glijadin (pšenica). zeamin (kukuruz).4. glutaminske i asparaginske a.Prema ovim ulogama proteini se dijele u klase: I – enzimi V – strukturni proteini II – transportni proteini VI – odbrambeni proteini III – nutritivni ili rezervni proteini VII – regulatorni proteini IV – kontraktilni ili motilitetni proteini Podjela prema hem građi molekula: . ali je njihov fiziološki značaj veliki pa se zato svrstavaju u proteine.k i izoelektrična tačka je oko 12. otporni na kis i baze i na proteolitičke enzime posebno tripsin. baznog karaktera izoelektrična tačka 10. vežu se za inzulin i cink i koriste se za liječenje dijabetesa. zein (kukuruz).k i zato nisu punovrijedna hrana (nemaju esencijalnih a. Oni se dijele na: kolageni. retikulini. Protamini su građeni od baznih a. keratini.5 i nerastvorljivi su u vodi. fosfoproteidi. histidin i lizin. Prolamini i glutelini On su biljnog porijekla iz sjemena žitarica.5 i građeni su iste tri a. orizemin (riža). albumini i globulini . glikoprotedi. salmin (sperma lososa) . metaloproteidi Protamini i histoni Protamini su životinjskog porijekla i nisu pravi proteini.monoprotamini – najveći % arginina – klupein (sperma iz haringi). orizein (riža).diprotamini – arginin+histidin . Histoni su pravi proteini. kordein (ječam) Glutelini imaju dosta glutaminske kis. 12 .k – percin. a u toploj vodi grade ljepilo. daju se sporim infuzijama.k kao i protamini.k su: arginin. Oni su punovrijedna hrana. nalaze se u potpornim tkivima i životinjskog su porijekla. Protamini se dijele: . Njihova sinteza se odvija u timusu i najvažniji histon je globin (najviše ima histidina). fibroini. Najvažniji glutelini: glutemin (pšenica). kiselog su karaktera 6. jer imaju 30 a.triprotamini – isti postotak sve tri a. Skleroproteini (albuminoidi. nukleoproteidi. proteinoidi) Oni su ne topivi u vodi.

kolagen III – u koži fetusa. ali ima ih i malo kod biljaka (mahunarke). Sa tečnostima daju hidrofilne koloidne rastvore. Zagrijavanjem u vodi denaturišu se i stvaraju želatinu koja je veoma hidrofilna. jer su otporni na mehaničke udare. u kolagenu ima i ugljikohidrata koji su vezani za hidroksiprolin i njihov postotak zavisi od vrste kolagena (najviše ih ima u kolagenu IV). tetiva. U organizmu stvaraju duga netopiva elastična vlakna koja su otporna na istezanje.k i tako mogu graditi više tipova kolagena: .k u organizmu 13 . U građi najviše ima glicina. laktoalbumin iz mlijeka). paučina. alanina i leucina.k) i u svakoj molekuli kolagena ima 3 molekule tropokolagena koji su postavljeni u obliku kolagene spirale (kao pletenica). Građeni su od glicina. fosfati). Razlaže ih pepsin kao i kolagene. spužve-spongin i koralji). u krvnim sudovima . netopivi u vodi i razrijeđenim kis i bazama. bilirubina i vode (hidrataciona voda) . ima dosta prolina.k su kratkolančane. Uloge albumina: . U građi najviše imaju tio a.učestvuju u regulaciji pH (org pufer) .kolagen I – nalazi se u koži. Elastini – ulaze u građu vezivnog tkiva (elastična vlakna). kostiju i krvnih sudova.depoi a. alanina i tirozina. Izoelektrična tačka je 4. Albumini i globulini Uglavnom su životinjskog porijekla. a ima i sekvenci glicin-hidroksiprolin-prolin. Keratini – ulaze u građu potpornih tkiva (dlaka.regulišu volumen vode . Također.kolagen IV – nalazi se u bazalnoj opni U grđi kolagena najviše a.k i sadrže β spiralu i zbog toga se nakon kvašenja lanac razdužuje (mokra kosa je duža nego kad je suha). Osnovna strukturna jedinica zove se tropokolagen (najduži protein oko 1000 a. šečeri. Značajno je da hidroksiprolin se ne može direktno iz hrane ugraditi u molekulu kolagena nego se već vezani prolin u molekuli kolagena hidroksilira i ovo pomaže vitamin C. izoproteinemija 70 – 90 g/l od toga 55% ili 35 – 45 g/l čine albumini. aod ovoga 2/3 čine albumini koji imaju slobodnu tio grupu tako da se mogu polimerizirati i zovu se merkaptoalbumini.nosioci koloido-onkotskog pritiska 3. kostima i kornei oka. Retikulini – ulazeu građu retikularnog tkiva i žlijezda i svojim karakteristikama slični su kolagenima.6. Fibroini – životinjskog su porijekla (svila.transport slobodnih masnih kis.k glicin. kopito). Albumini sintetišu se u jetri.7 kPa . ovaj kolagen je građen od 2 α tropokolagena i posebnog α lanca tropokolagena II vrste . tetivama. Oni su nepunovrijedna hrana.Kolageni Ulaze u građu kože. staklasto tijelo oka . Punovrijedna su hrana i sadrže do 1% neaminskog dijela (lipidi. Imaju zaštitnu ulogu. nalaze se u sastavu svih tečnosti (albumin iz plazme. rog. nokat. ovoalbumin iz jaja.kolagen II – nalazi se u hrskavici. međurebarnim diskovima. Tropokolageni postoje u više oblika koji se razlikuju po a. tako da je svaka treća a.

a vezuje se za inzulin β globulini su: .µ.α2 ceruloplazmin – transportuje Cu (8 atoma Cu se veže za jednu molekulu). Molekula ima građu kao slovo Y koja je građena od dva para polipepetidnih lanaca i to: 2 laka lanca λ i κ . ali i u manjim količinama i u koštanoj srži i limfnim čvorovima. da se vežu za njih i da ih neutrališu. treonina i triptofana. Svaki od ovih lanaca ima dva kraja: N-terminalni kraj (NH2 grupa) i C-terminalni kraj (COOH grupa).α1 kiseli glikoprotein (orosomukoid. Varijabilni dijelovi (različite a.α2 makroglobulin – inhibira plazmin i tripsin.α1 antitripsin .fibrinogen – učestvuje u koagulaciji krvi . Laki i teški lanci nalaze se pod određenim uglom i taj ugao se zove zglobno mjesto i karakteristika je svakog pojedinog imunoglobulina u vezi sa njegovom reakcijom sa antigenom. Na konstantnom dijelu teških lanaca vezan je određeni broj molekula šečera oko 10 – 18% što zavisi od vrste imunoglobulina. i 2 para teških lanaca α. 14 . Oni su antitijela čija je uloga da mogu prepoznati strane antigene. Globulini se sintetišu u organizmu i ima ih 30 vrsta. jer je ovaj kompleks se ne izlučuje urinom kao što bi se izlučivao sam Hb. a djeluje i kao ferooxidaza . Najvažnija uloga je vezivanje tiroksina.hemopeksin – uloga je vezivanje hema .δ. α1 globulini su: .haptoglobin – uloga je vezivanje Hb i tako se štedi Fe. a u prisustvu antigena konc se povećava. Oni se sintetišu u plazma-ćelijama koji su produkt β-limfocita.ε.plazminogen – uloga je razgradnja krvnog ugruška γ globulini ili imunoglobulini Glavna uloga je imunološka zaštitna organizma. seromukoid) – konc raste pri reumatskim oboljenima .γ.α1 lipoprotein ili HDL (lipoprotein visoke gustine) . osim toga učestvuju u stvaranju vezivnog tkiva .β lipoprotein ili LDL (lipoprotein male gustine) . Prealbumin – sastoji se najviše od glutaminske kiseline. Laki i teški lanci povezani su disulfidnim vezama i broj veza zavisi od vrste imunoglobulina. Nalaze se u tjelesnim tečnostima 10 – 25 g/l ili 21% od ukupnih proteina krvne plazme. analbuminemija (genetski nedostatak albumina).k kod različitih osoba) i teških i lakih lanaca za reaktivnost prema antigenima.inhibira tripsin α2 globulini su: .Poremećaji u konc albumina: hipo i hiperalbuminemija. bisalbuminemija (genetski poremećaj u sintezi albumina).β1 transferin ili siderofilin – uloga je transport Fe .

ε. IgA2 nalazi se u krvi. Oni čine 70 – 75% svih Ig u plazmi i od ovoga najviše ima IgG 1 (60%). dimerne (IgA) i polimerne (IgM) molekule. Ne prolaze placentu i poluživot iznosi 5 dana. Oni izazivaju hemolizu krvi kod transfuzije pogrešne krvne grupe.µ Svaka klasa u svojoj strukturi može imati jedan par κ ili jedan par λ lakih lanaca i odgovarajući par teških lanaca. Konc u plazmi 10 – 15% svih Ig. Poluživot je 2 dana. Nalaze se u serumu i sekretima GIT i respiratornog trakta. Poluživot IgA je 6 dana. IgD .5% šečera u vidu oligosaharida. Sinteza im počinje u 20 sedmici intrauterinog života. Oni su najprimitivniji i najmaje specifični Ig.3. Poluživot je 3 dana.δ. Oni su antitijela na penicilin. Imunoglobulin E Oni čine oko 1% svih Ig. IgA1 nalazi se u sekretima (pljuvačka. proteine mlijeka i na uzročnika difterije.4 Ig mogu imati monomerne (2 teška i 2 laka lanca). Sve potklase prolaze placentu osim IgG3. 15 . a konc im raste pri cirozi jetre i hroničnim infekcijama. Poluživot iznosi 21 dan. Ovi imunoglobulini djeluju protiv alergena. IgG1. Imunoglobulin A Postoje dvije potklase IgA1 i IgA2. Imunoglobulin G Postoje 4 potklase i razlikuju se po broju disulfidnih veza između teških lanaca i to IgG1 i IgG4 imaju 2 veze. IgG djeluju protiv toksina virusa i bakterija i zato im je konc povećana kod infekcija. konc im se povećava kod malarije i drugih tropskih bolesti. IgG2 4 a IgG3 5 – 15 veze. Oni su monomeri i u svojoj strukturi imaju oko 7. Povećena konc je prisutna kod alergija i crijevnih parazita.a najmanje IgG4.2. Oni su dimeri i u svojoj strukturi imaju sekretornu komponentu (polipeptid). Složeni proteini (proteidi) Proteinski dio+prostetička grupa vezane suprakvaternom strukturom. IgE . Ove klase se prema teškim lancima dijele u potklase: IgA1 i IgA2 – sadrže α1 i α2 teške lance. Imunoglobulin M Dolaze kao pentameri i čine 5 – 10% svih Ig. Ne vežu komplement i ne prolaze placentu. Oba IgA ne prolaze placentu tako da novorođenče IgA dobija putem majčinog mlijeka. 2/3 svih Ig imaju κ lance. mlijeko). Kod dimera i polimera postoji posebna struktura koja se zove J lanac i to je mjesto gdje se Ig međusobno povezuju. Nalze seu serumu i površini B-limfocita. Dijele se prema vrsti prostetičke grupe. IgM .γ. IgG . Imunoglobulin D Oni čine <1% svih Ig.Prema hem građi i vrsti teških lanaca razlikujemo 5 klasa imunoglobulina: IgA – sadrži α teške lance.

Hromoproteidi – prostetička grupa je neka boja. Oni se dijele na:
flavoproteidi – prostetička grupa je derivat žuto obojenog izoaloksazina (vitamin B2) i nalaze se kao dijelovi složenih enzima (koenzimi). Najvažniji su FAD (flavinadenin-dinukleotid) i FMN porfirini – prostetička grupa je hem kao derivat porfirina. Ovdje spadaju: mioglobin i Hb

Mioglobin
Nalazi se u skeletnim mišićima. U obliku je monomera, građen od jednog hema i proteinskog lanca. Hem je vezan preko Fe2+ sa dvije koordinativne veze sa N iz histidina. Osnovna uloga je da veže kisik (ima veći afinitet prema kisiku nego Hb) i tako nastaje oksimioglobin koji je glavna rezerva kisika u skeletnim mišićima.

Hemoglobin
Građen je od 4 hema i 4 proteinska lanca (globin). Konc u plazmi muški 156 g/l a žene 146 g/l. Zbog mogućnosti vezivanje za spojeve Hb je alosterički proteid dok mioglobin nije. Prema vrsti proteinskih lanaca (lanci se razlikuju po broju a.k) Hb se dijeli na: - HbE1 – prisutan u prvih 1,5 mjesec od oplodnje i ima 4 hema i 4 ε−lanca - HbE2 – drugih 1,5 mjesec i ima 2 α− lanca i 2 ε−lanca - HbF – fetalno doba (3 – 9 mjeseci) i ima 2 α− lanca i 2 γ−lanca i ima veći afinitet prema kisiku nego HbA - HbA – novorođenče i ima 2 α− lanca i 2 β−lanca - HbA2 – odrasli i ima 2 α− lanca i 2 δ−lanca Uloge Hb: - transport O2 iz pluća u tkiva – svaki Fe2+ za sebe veže jednu molekulu O2 tj 1 Hb veže 4 molekule O2 tj 150 g/l Hb veže 20 ml O2. Vezivanje kisika je kooperativno tj prva molekula kisika koja se veže pospješuje vezivanje ostalih molekula i ovu osobinu nema mioglobin. Kisik iz pluća 97% odlazi u eritrocit i veže se za Hb i nastaje oksiHb ili HbO2 koji je neutraliziran sa K u obliku KHbO2, a 3% O2 ostaje u plazmi. HbO2 samo ¼ vezanog O2 ispušta u tkiva tj 5 ml O2 i nastaje kalijum-hemoglobinat KHb. Procenet saturacije Hb zavisi od pO2 i pCO2 u tkivima i plućima tako u plućima pO2=13,37 kPa i saturacija je 97%, a u tkivima pO2=5,34 kPa i saturacija je 75%. Spojevi CO2, H+, difosfoglicerat (DPG) i adrenalin kao i temp smanjuju afinitet Hb za O2 tj lakše se otpušta O2 (fizički napor, acidoza, uzbuđenje) - transport CO2 iz tkiva u pluća – samo 5% CO2 iz ćelije se veže za Hb odnosno za histidin iz globina i nastaje karbamido Hb ili HbCO2. CO2 iz ćelija pri pCO2=6 kPa 65% ostaje u plazmi,a 35% odlazi u eritrocit i od ovoga 5% se veže u HbCO2, a ostatak se pretvara u H2CO3 i ovu pretvorbu pomaže enzim karboanhidraza. 16

-

H2CO3+KHb=KHCO3+HHb (redukovani Hb). Višak HCO3- odlazi u plazmi, a kompenzira ih ulazak Cl-. U plućima HHb+O2=HHbO2 i HHbO2+KHCO3=KHbO2+H2CO3 koja se razlaže na H2O i CO2 koji odlazi u pluća. U eritrocitima nastaje manjak HCO3- i oni difundiraju iz plazme u eirtrocit, a iz eritrocita izlaze Cl-. regulacija pH sa NaCl daje crvenu boju krvi

Ostali derivati Hb su: karboksi Hb ili HbCO (CO vezan za Fe) i metHb (sadrži Fe3+).

Lipoproteidi
Oni su građeni od jezgre (građena od masti), masnog sloja oko jezgre i proteinskog sloja (apoprotein, ima ih 8 vrsta: A1, A2, B, C1, C2, C3, D, E). Oni se sintetišu u organizmu (jetra i sluznica tankog crijeva), nalaze se u tjelesnim tečnostima i organima, a najvažniji su lipoproteini krvne plazme. Podjela je izvršena prema različitom stepenu gustine metodom flotacije (po Frediksonu). Također, se mogu razdvajati metodom elektroforeze. Imamo 4 vrste: - hilomikron – imaju najveću MM i malu gustinu jer su građeni većinom od triglicerida i 2% apoproteina tipa A, B, C. Osnovna uloga je da transportuju trigliceride, holesterol i liposolubilne vitamine iz crijeva do jetre i masnog tkiva. Enzimi lijaze iz iz kapilara masnog tkiva razlažu trigliceride iz hilomikrona. - Lipoproteini vrlo male gustine VLDL, u strukturi imaju apoproteine B i C, sinteza je u jetri, a uloga je da prenose egzogene trigliceride direktno u masno tkivo. Kada predaju trigliceride postaju LDL. - Lipoproteini male gustine LDL ili β globulin, u strukturi imaju apoprotein B 20% i 80% masti (slobodni i esterificirani holesterol). Za holesterol je vezana linolenska kis koju otpušta u ćeliji, a veže oleinsku kis. Osim ove uloge LDL reguliše sintezu holesterola. Konc LDL u krvi 2,8 – 4,4 g/l. - Lipoproteini velike gustine HDL ili α1 globulin, u strukturi imaju apoprotein A 60% koji je građen od 3 polipeptidna lanca. Uloga im je da transportuju fosfolipide i holesterol sa periferije u jetru. Konc u krvi 3 g/l - *lipoproteini intermedijerne gustine IDL – nastaju u metabolizmu osnovnih grupa lipoproteina

Nukleoproteini
Ovdje je prostetička grupa nukleinske kis koje su po građi polinukleotidi i za njih se veže proteinski dio (protamini i histoni). One u sastavu imaju purinske i pirimidinske baze, pentoze (riboza i dezoksiriboza) i fosfatnu kis. Purinske baze su: adenin i guanin, a pirimidinske: timin, citozin i uracil. Šečeri se sa C1 vežu za N9 purinskih i N3 pirimidinskih baza. Nukleozid=baza+šečer npr: adenozin, deoksiadenozin, citidin, uridin, timidin Nukleotid=nukleozid+fosfatna kis Može biti 1, 2, ili 3 fosfatne kis npr: AMP, ADP, ATP, GTP U organizmu postoje i slobodni nukleotidi koji su donori energije za metaboličke procese. Krikovo pravilo: nukleotidi se vežu H-vezama preko baza i to A=T i G≡C.

17

Dvije su osnovne nukleinske kis: DNK i RNK. Razlika je u tome da je DNK građena od dva komplementarna polinukleotidna lanca, smještena je u jedru i njena konc zove se genom, a manji dio je u mitohondrijama i učestvuje u prenosu nasljednih osobina. RNK ima jedan lanac i smještena je u citoplazmi i ima tri oblika: iRNK, rRNK (najmanja MM) i tRNK. Uloga je u sinteziproteina.

Fosfoproteidi
Prostetička grupa je fosfatna kis. Proteinski dio je polipeptidni lanac u kojem dominiraju kisele a.k (glutaminska i asparaginska). Fosfatna kis je vezana u bočnim lancima. Zbog fosfatne kis ovi proteidi su kiselog karaktera i netopivi u vodi i kis. Nalaze se u mlijeku u obliku kazeina koji je termostabilan, dolazi u obliku Ca-soli i punovrijedna je hrana. Kazeina ima više u početnom mlijeku (kolostrum). Ljudsko mlijeko se zove globulinsko jer ima malo kazeina.

Glikoproteidi
Prostetička grupa je šečer u obliku mono ili oligosaharida ili kao njihovi derivati (aminošečeri) i njihov količina je preko 10%. Glikoproteidi se dijele u 3 grupe: - glikoproteidi krvne plazme – imaju jedan proteinski lanac za koji su vezani 10 – 15 molekula monosaharida. Ovdje spadaju: antitripsin, haptoglobin, hemopeksin, α i β glikoprotein. - Mukoidi ili mucini – nalaze se u sluzavimsekretima (pljuvačka, žuć, crijevni sok) i osnovna uloga je zaštita sluznice. U sastav im ulaze uglavnom oligosaharidi i zbog toga su vrlo viskozni. - Mukoproteidi – građeni su od velikog broja heksuronskoh kis i aminošečera koje se polimeriziraju i stvaraju mukopolisaharide koji se vežu za proteinski lanac. Najvažniji mukopolisaharidi: hondroitin sulfatna kis (tip A – u hrskavici, tip B – u koži, tip C – u tetivama), hijaluronska kis (u sastavu zglobnih tečnosti, u staklastom tijelu i potkožnom tkivu) i heparin (u jetri, antikoagulans). - *aglutinogeni - specifične strukture krvnih grupa koje se nalaze na opni eritrocita i određuju pripadnost određenoj krvnoj grupi. Osnovni šečerni dio glavnih antigena krvnih grupa zove se H-tvar i ona je građena od fukoze, galaktoze i N-acetil glukozamina. Ovo ima O grupa. Grupa A ima fukozu, galaktozu i dva N-acetil glukozamina. Grupa B ima fukozu, dvije galaktoze i Nacetil glukozamin.

Metaloproteidi
Prostetička grupa je neki metal. Glavna uloga je transport metala. Ovdje spadaju: transferin (veže za sebe 2 atoma Fe), ceruloplazmin (veže 8 atoma Cu).

18

ENZIMI
Enzimi su biokatalizatori koji započinju i ubrzavaju hem reakcije. Enzimi su građeni od proteina i imaju tri osnovne karakteristike: aktivni centar, katalitička snaga (brzina kojom katalizuju) i specifičnost djelovanja. Aktivni centar može biti: - funkcionalna grupa neke a.k koja se nalazi u sastavu enzima (OH oksienzimi, SH tioenzimi, NH imidoenzimi); - cijela a.k koja ulazi u građu enzima; - sekvenca od 3 a.k - joni metala (Zn, Cu) Na svakih 10000 daltona dolazi 1 aktivni centar. Glavna uloga aktivnog centra je da se veže za supstrat po principu ključ-brava. Kod nekih enzima pored ovoga postoji i alosterički centri tj alosterički enzimi. Na ove centre se vežu intermedijerni produkti reakcija koje ti enzimi katalizuju. Kada se oni vežu prestaje aktivnost enzima (reverzna alosterička inhibicija). Najveću katalitičku snagu ima karboanhidraza u eritrocitima. Specifičnost djelovanja je sposobnost da katalizuju samo određene reakcije i da se vežu samo za određene supstrate. Ovo djelovanje može biti: - optička specifičnost – na hiralne spojeve djeluju optički specifični enzimi. U organizmu je najviše lijevogirih spojeva - niska specifičnost – cijepaju vezu između monomera bez obzira koji monomeri grade tu vezu - grupna specifičnost – cijepaju veze ali samo određenih monomera - apsolutna specifičnost – katalizuju samo jednu reakciju

Mehanizam enzimskih reakcija
Prema Mihaelis-Mentenovoj teoriji pri enzimskim reakcijama stvara se intermedijerno jedinjenje između enzima i supstrata. Reakcija se odvija u dvije faze: - enzim se spaja sa supstratom pri čemu se supstrat aktivira tj enzim smanjuju energiju aktivacije potrebnu za reakciju i zahvaljujući ovome reakcije u organizma odvijaju se na znatno nižim temp nego da se odvijaju in vitro - dolazi do razlaganja ili sinteze pri čemu iz reakcije izlazi nepromijenjen I faza II faza AB + E = AB-E AB-E = A + B +E

19

Reverzibilnost enzimskih reakcija
Reverzibilne ili povratne reakcije su one kod kojih su prisutni kvalitativno suprotni procesi: A + B = AB i ovdje brzina nastajanja AB jednaka brzini raspadanja AB. Prema Guldberg-Vageovom zakonu brzina hem reakcija proporcionalna je proizvodu konc reaktanata: v1=K1*[A]*[B] i v2=K2*[AB], gdje su v1 brzina nastanka AB, a v2 brzina razlaganja AB, dok su K1 i K2 konst brzine hem reakcije. Odnos K1/K2=K i zove se konst ravnoteže ili K=[AB] / [A]*[B]. Važno je napomenuti da enzimi svojim djelovanjem ne remete ravnotežu nego snižavaju energiju aktivacije tj energiju koja je potrebna da reakcija započne. Faktori koji utiču na enzimsku aktivnost - temperatura – pošto su enzimi termolabilne materije povišenje temp inaktiviše njihovu aktivnost (max 50 °C) i na prevelikoj temp dolazi do ireverzibilne denaturacije, dok smanjivanje aktivnosti na nižim temp je reverzibilno. Temp pri kojoj je enzimska aktivnost najveće zove se optimalna temp - pH – svaki enzim određeni pH interval djelovanja i svoj optimalni pH. Najveći broj enzima ima optimalni pH između 5 i 8 - konc enzima – v=[E]*K tj brzina reakcije direktno zavisi od konc enzima - konc supstrata – povećenje konc supstrata uz stalnu konc enzima ubrzava početnu brzinu reakcije do neke granične vrijednosti. Mihaelisova konst Km [mol/l] je ona konc supstrata kod koje je postignuta polovina granične brzine reakcije. Ako je Km mala afinitet enzima prema supstratu je veliki i obrnuto. aktivatori enzimskih reakcija – supstrat, enzim i aktivator enzima čine reaktivni sistem, i ako nedostaje bilo koji od njih reakcija se nece odvijati. Dijele se na specifične i nespecifične odnosno aktivatori koji demaskiranjem aktivnog centra pretvaraju proenzime u enzime, aktivatori koji procesom deinhibicije aktiviraju enzime, aktivacija enzima jonima metala inhibitori enzimskih reakcija – to su tvari koje koče enzimske reakcije. Dijele se na: nespecifične – koče aktivnost većine enzima djelujući mehanizmom denaturacije (kis, baze, soli teških metala); specifične – koče ativnost pojedinih enzima (antifermenti) kompetativni inhibitori – dva supstrata takmiče se za mjesto na enzimu (npr: ćilibarna i malonska kis takmiče se za sukcinat dehidrogenazu) inhibicija enzima – dijelimo ih na: reverzibilne – antifermenti, niske temp ireverzibilne – kis, baze, soli teških metala alosteričke – vezanje intermedijera na alosterički centar akompetitivne – vezanje intermedijera na kompleks enzim-supstrat uslovi djelovanja enzima u ćeliji – prema mjestu djelovanja enzimi se dijele na extra i intracelularne. Tako ako intracel enzim stavimo van ćelije on nece moći ispoljiti svoje djelovanje.

-

-

-

Izoenzimi
20

Izoenzimi su multipne forme izodinamskih enzima (djeluju na isti enzim ali u različitim uslovima) koji se susreću u organima iste vrste. Oni se razlikuju prema elektroforetskoj pokretljivosti, afinitetu prema supstratu, pH optimumu itd. Npr: α− amilaza koja se nalazi u pljuvački (ptijalin) i α− amilaza koja se nalazi u pankreasu (dijastaza).

Podjela enzima
Prosti enzimi (protein enzimi) – građeni samo od a.k Proteid enzimi (holoenzimi) – građeni od proteinskig dijela (apoenzim) i neproteinskog dijela (koenzim). Koenzimi se dijele na: - koenzimi vitaminske strukture – najčešće derivati vit B-kompleksa (FAD iz B2, tiamin pirofosfat iz B1) - koenzimi nevitaminske strukture – CTP, UTP, HEM Danas je poznato preko 4000 enzima. Svaki enzim ima svoju šifru sastavljenu od četiri broja. Prvi broj označava klasu, drugi grupu, treći podgrupu, a četvrti red enzima u podgrupi. Npr: alkohol dehidrogenaza ima šifru 1.1.1.1. enzim pripada prvoj grupi enzima oksidoreduktaze, enzim pripada prvoj grupi oksidoreduktaza one koje djeluju na OH grupu, spada u podgrupu kojima kao akceptor za H+ služi NAD, enzim je prvi u ovoj podgrupi. Prema ovoj klasifikaciji enzimi se dijele u 6 klasa: oksidoreduktaze, transferaze, hidrolaze, liaze, izomeraze i ligaze. Oksidoreduktaze Oni svojimdjelovanjem vrše oxidaciju (otpuštanje elektrona) i redukciju (primanje elektrona). Dijele se na 11 grupa: - oni koji djeluju na –CH-OH grupu – npr alkohol-dehidrogenaza - oni koji djeluju na aldehidnu ili keto grupu – npr aldehid dehidrogenaza - oni koji djeluju na –CH-CH- grupu – npr sukcinat-dehidrogenaza - oni koji djeluju na –CH-NH2- grupu – npr glutamat-dehidrogenaza - oni koji djeluju na –CH-NH- grupu - oni koji djeluju na NADPH2 – npr NADP transhidrogenaza - oni koji djeluju na hem skupinu – npr citohromoksidaza - oni koji djeluju na difenole – npr kataholin oksidaza - oni koji djeluju na H2O2 – npr peroksidaza

Transferaze Dijele se u 8 grupa. - One koje prenose NH2 grupu zovu se transaminaze ( npr: alanin amino transaminaza) - Prenose C2 segment sa keto grupom – transketolaze (donor je ketoze a akceptor je aldoza) - Prenose C3 segment sa keto grupom – transaldolaze - Prenose C1 segment bilo koje grupe – transkarboksilaze, aciltransferaze, transmetilaze itd 21

-

Prenose aciladenilat (aktivirane masne kis) iz citoplazme u mitohondrije – aciladenilattransferaze Prenose fosfatnu kis – kinaze (npr: glukokinaza prenosi fosfatnu kis sa glukoze)

Hidrolaze Dijele se u 9 grupa i katalizuju procese hidrolize i anhidratacionih sinteza. Podjela: - esteraze – hidroliza esterske veze u prostim mastima – lipaze ili esterske veze fosfatne kis – fosfataze koje mogu biti alkalne (u placenti) i kisele (u prostati) - karbohidraze – cijepaju glikozidne veze između monosaharida u nekom polisaharidu. Dijele se na: oligaze i poligaze (npr: maltaza, amilaza) - peptihidrolaze ili peptidaze – cjepaju peptidne veze i to unutar molekule – endopeptidaze ili na površini molekule – egzopeptidaze - amidaze – cijepaju amide i imaju apsolutnu spacifičnost (npr: ureaza) Liaze ili sintaze Dijele se na 7 grupa. Oni djeluju na intramolekularna veze CC, CO, CN, CS. Kao produkti nastaju nezasićeni spojevi koji su sposobni na dvostruke veze adirati druge spojeve i nastaju spojevi od kojih su i nastali. Zbog ove osobine da vrše sintezu zovu se sintaze. Za djelovanje liaza nije potrebna energija. Podjela: - liaze koje djeluju na CN vezu npr: histidin amonijak liaza - liaze koje djeluju na CC vezu – dekarboksilaze (odvajaju COOH), aldolaze (odvajaju šečere) - liaze koje djeluju na CO vezu – dehidrataze - liaze koje djeluju na CS vezu – desulfhidraze Izomeraze Dijele se na 6 grupa. One prevode enentiomere iz jednog u drugi oblik. Podjela: - recemaze – stvaraju recemate - epimeraze – stvaraju epimere (manoza je 2 epimer glukoze), postoje trans i cis epimeraze - mutaze – prenose odrđene funkcionalne grupe sa jednog na drugi C-atom istog izomera - prave izomeraze – prevode enentimere iz jednog u drugi oblik Ligaze ili sintetaze Dijele se u 5 grupa. One cijepaju i sintetišu intramolekularne veze CC, CN, CS, CO. Za njihovo djelovanje je potrebna energija. One koje djeluju na CC vezu zovu se karboksilaze,a sve ostale sintetaze.

Ćelijsko disanje (respiratorni ciklus)
Odvija se u mitohondrijama pomoću oxid i redukcije i nastaje voda i ATP. Procesi se odvijaju sukcesivno (kaskadni prenos elektrona) da se energija ne bi oslobodila odjednom. Proces počinje primanjem elektrona od elektron-donora (NADH2 daje 10 e- i rezultat je 3 mol ATP; FADH2 daje 6 e- i rezultat je 2 mol ATP). Respiratorni lanac se odvija u 5 faza i to, da se u prve 4 vrši razmjena elektona, a u petoj se sintetiše ATP. I – oksidacija supstrata procesom dehidrogenacije pod djelovanjem odg nikotin-amidili flavin-dehidrogenaze. Koenzimi tih enzima primaju H+ i prelaze u redukovane forme i ovaj prenos omogućuje razlika redoks-potencijala između koenzima i H+ 22

IIa – NADP-dehidrogenaza – on je najveći i prenosi e- sa NADH2 na ubikinon, koenzim mu je FMN, a proteinski dio koji ima Fe i S IIb – sukcinat-ubikinon-oksidoreduktaza – prenosi e- sa FADH2 na ubikinon, koenzim je FAD, ima 4 polipeptidna lanca III – ubikinon-citohrom-oksidoreduktaza – 8 polipeptidnih lanaca, prostetička grupa je hem, uloga je da prenosi e- preko citohroma IV – citohrom-oksidaza – predaje e- kisiku i prevodi ga u jonsko stanje i on se vezuje za H+ stvarajući vodu (egzergonična reakcija) V – ATP-sintetaza – sintetizira ATP procesom oksidativne fosforilacije (endergonična reakcija), a energiju obezbjeđuje sinteza vode.

METABOLIZAM

ŠEČERA

Metabolizam je skup svih hem procesa koji se odvijaju u organizmu. On se dijeli na reakcije izgradnje (anabolizam) i reakcije razgradnje (katabolizam). Bolus je zalogaj hrane natopljen pljuvačkom.

Varenje šečera
U organizam unosimo sva tri oblika šečera, ali iz crijeva se mogu apsorbirati samo monosaharidi koji se dalje cijepaju u krvi. Glukoza u amilozi je povezana 1,4 glukozidnim vezama, amilopektin je 1,4 i 1,6 vezama, a grananje počinje na svakoj 22 – 24 1,4 vezi. Celuloza je građena od β glukoze povezanih 1,4 vezama i mi nemamo enzima da je razgradi. Varenje u ustima U pljuvački je α amilaza (ptijalin) koja cijepa 1,4 veze, dok 1,6 veze cijepa 1,6 glukozidaza. Pošto se hrna kratko zadržava u ustima škrob se ne može razložiti do prostih spojeva, ali zato nastaju amilodekstrini (polisaharidi sa duplo manjim brojem glukoza nego škrob). Oni se dalje cijepaju na eritrodekstrine → flavodekstrini → ahromodekstrini → oligosaharidi (granični dekstrini) → maltoza i izomaltoza. U ustima nema maltaze. Svi ovi spojevi dobili su naziv prema boji koju daju sa Lugovim rastvorom I2/KI. Varenje u želudcu i crijevima Ovi spojevi zajedno sa preostalim skrobom i α amilazom gutanjem kroz ždrijelo i jednjak dolaze do želudca. Tu se miješaju sa želudčanim sokom i dolazi do zakiseljevanja (usta pH=6 – 7, želudac pH=1 – 1,5). U kiselom mediju amilaza ne može djelovati. Iz želudca sadržaj (himus) odlazi u duodenum gdje pH=8,6. Tu iz pankreasa dolazi pankreasni sok u kojem je pankreasna α amilaza (dijastaza) koja nastavlja i završava hidrolizu škroba. Produkti su isti kao i kod ptijalina (maltoza i izomaltoza) , a njih cijepa maltaza do glukoze.

Resorpcija šečera
Monopsaharidi se resorbuju u krv, ali različitim putem i brzinom. 23

Glukoza i galaktoza se resorbuju aktivnim transportom tj fosforilišu se i prelaze u krv, dok se svi ostali resorbuju prostom difuzijom. Najbrže se resorbuje galaktoza, pa glukoza, a najsporije fruktoza i pentoze. Glukoza se posebno resorbuje kroz posebne kanaliće zajedno sa Na i ovo se zove kotransport Na-glukoza. U krvi monosahridi se fosforilišu i odlaze u tkiva gdje se nastavlja njihova razgradnja. Glukoza može doći u jetru i masno tkivo bez fosforilacije.

Sinteza glikogena ili glikogenogeneza
Glukoze u glikogenu su povezane 1,4 i 1,6 vezama, tako da na svakih 12 – 14 1,4 veza dođe jedna 1,6 veza tj mjesto grananja. Svaki lanac glukoza ima redukujući i neredukujući kraj. Glikogen se deponuje u citosolu ćelija jetre 6% i u skeletnim mišićima 0,5%. Proces sinteze se odvija u 5 faza: I – glukoza se u krvi fosforiliše pomoću heksokinaze u glukozo-6-fosfat (Robizonov ester), a u jetri i tubulima bubrega to radi glukokinaza II – pod djelovanjem mutaze (fosfoglukomutaze) glukoza-6-fosfat prelazi u glukozo-1fosfat i reakcija je reverzibilna III – aktivacija glukozo-1-fosfata pomoću uridindifosfata UDP i nastaje aktivirana glukoza ili UDP-glukoza IV – glikogen-sintetaza UDP-glukozu veže 1,4 vezama na redukujući kraj inicijalnog glikogena (glikogen zaostao iz metabolizma glikoproteina) koji se zove glikogenin. Pri ovoj sintezi UDP se odvaja od glukoze. Energiju za ovu sintezu daje pomoćna reakcije razgradnje pirofosfata pomoću pirofosfataze pri čemu nastaje 1 ATP. V – kada se napravi 10 – 12 1,4 veza uključuje se enzim grananja (4,6 transferaza) koja stvara 1,6 veze Sinteza glikogena je ireverzibilna jer samo aktivirana glukoza može ući u reakciju. Na sintezu glikogena utiče inzulin i adrenalin. Aktivni oblik glikogen-sintetaze iam fosfatnu kis, a neaktivni nema.

Razgradnja glikogena ili glikogenoliza
Ovu razgradnju vrši enzimdekstrin-1,6-glukozidaza i fosforilaza, a njenu fosforilaciju tj aktivaciju vrši kinaza fosforilaze. Kad organizam treba energiju, a nema unosa hrane razgrađuje se glikogen u skeletnim mišićima, a kad padne normoglikemija ispod 3,5, a ne unosimo hranu razgradnja se odvija u jetri. Sav glikogen u organizmu potroši se za 12 sati. Na glikogenolizu djeluju: inzulin (sprečava glikogenolizu) i adrenalin (aktivira fosforilazu).

Glikogenoliza u jetri
Ova glikogenoliza odvija se u 6 faza:

24

I – jetrena glikogenfosforilaza cijepa 1,4 veze između glukoza, a za svoju aktivnost koristi anorg fosfat iz citoplazme ćelija jetre. Kao produkt nastaje glukozo-1-fosfat (Korijev ester). Fosforilaza djeluje samo do 4 molekule glukoze od mjesta grananja II – enzim trisaharid transferaza odvaja zajedno 3 molekule glukoze i prebacuje ih na osnovni lanac III – dekstrin-1,6-glukozidaza cijepa 1,6 vezu na mjestu grananja i kao produkt nastaje čista glukoza IV – fosforilaza nastavlja proces razgradnje osnovno lanca i nastaje glukozo-1-fosfat V – glukofosfomutaza od glukozo-1-fosfata pravi glukozo-6-fosfat VI – glukozo-6-fosfataza cijepa glukozo-6-fosfat na čistu glukozu (koja odlazi u krv i nadomješta vrijednost glikemije) i fosfatnu kis.

Glikogenoliza u skeletnim mišićima
Ovo vrši mišićna glikogenfosforilaza i dobiju se isti produkti kao i kod jetrene glikogenolize nakon IV faze (čista glukoza i glukozo-1-fosfat). Pošto ovi produkti ne mogu proći kroz opnu mišića oni se fosforilišu u glukozo-6-fosfat uz djelovanje heksokinaze i glukozo-6-fosfataze. Sada glukozo-6-fosfat uključuje se u proces anaerobne glikolize.

Razgradnja glukoze ili glikoliza
Postoje dvije vrste glikolize: - aerobna – koja se odvija u ćelijama u kojima ima dosta kisika - anaerobna – u ćelijama u kojima nema dovoljno kisika Obe glikolize počinju od glukozo-6-fosfata, a konačni produkt je piruvat (pirogrožđana kis) koji sada ide ili u mliječno vrenje ili u citratni ciklus. *kod anaerobnih organizama piruvat odlazi u alkoholno vrenje

Anaerobna glikoliza
Odvija se u 10 faza: I – glukoza pod djelovanjem heksokinaze prelazi u glukozo-6-fosfat i pri ovome utroši se 1 ATP II – proces izomeracije u kojem glukozo-6fosfat prelazi u fruktozo-6-fosfat III – enzim kinaza donosi jednu fosfatnu kis i nastaje fruktozo-1,6-difosfat pri čemu se utroši 1 ATP. Aktivator kinaze je Mg2+ IV – aldolaze cijepa fruktozo-1,6-difosfat na dvirj trioze i to dioksiaceton-fosfat i glicerolaldehid-trifosfat. Dioksiaceton-fosfat kao nestabilna tvar pod djelovanjem odgovarajuće izomeraze prevodi se u glicerolaldehid-trifosfat V – vrši se oksidativna fosforilacija tj oduzimanje H+ pomoću odg dehidrogenaze i anorg fosfata pri čemu 2 molekule glicerolaldehid-trifosfata prelaze u 1,3difosfoglicerat i dobiju se 2 mol NADH2 *ako se proces odvija u ćelijama kod kojih postaoje mitohondrije (ćelije mozga, srca, bubrega) redukovani koenzim se uključuje u respiratorni lanac i preda 10 e- i omogući sintezu 3 mol ATP VI – odg kinaza od dvije molekule 1,3-difosfoglicerata odvaja fosfatnu kis koju predaje ADP za sintezu 2 mol ATP i kao produkt nastaje 3-fosfoglicerat VII – odg nukleaza prevodi 3-fosfoglicerat u 2-fosfoglicerat VIII – odg enolaza prevodi 2-fosfoglicerat u 2-fosfoenolpiruvat

25

Ovaj ester smanjuje afinitet Hb prema kisiku tj lakše ga otpušta. *kod anaerobnih životinja piruvat se dekarboksilira pod djelovanjem piruvatdekarboksilaze pređe u acetalaldehid koji pod djelovanjem alkoholne dehidrgenaze pređe u etanol Prve 4 faze se zovu neoksidacioni dio anaerobne glikolize. Ciklus se odvija u mitohondrijama uz prisustvo kisika. Energetski prinos: glukoza → glukozo-6-fosfat -1 Fruktozo-6-fosfat → fruktozo-1.IX – piruvat-kinaza prevodi 2-fosfoenolpiruvat u enolni piruvat koji spontano prelazi u piruvat i pri tome nastaje 1 mol ATP jer kinaza odvaja fosfatnu kis. dok na običnu utiče (što je manja konc veće je glikoliza).6-difosfat -1 2*fosfoenolpiruvat → piruvat +2 2*1. Koenzim dehidrogenaze NAD redukuje se u NADH2 koji se uključuje u respiratorni lanac IV – multienzimski kompleks α ketoglutarat-dehidrogenaza procesom oxidativne dekboksilacije spaja α ketoglutarnu kis sa CoA i nastaje sukcinil-CoA koji je bogat energijom i može se direktno uključiti u procese gdje je potrebna energija (sinteza hema). Citratni ciklus Ovaj ciklus se još zove ciklus trikarboksilnih kis ili Krebs-Marciusov citratni ciklus.oksal-acetat – ovo prevođenje vrši piruvat-karboksilaza uz utrošak 1 mol ATP *oksal-acetat se može uključiti u proces glikoneogeneze (stvaranja glukoze od nešečernih komponenti) tako što se prevodi u fosfoenolpiruvat koji se reakcijama iz anaerobne glikolize.3-difosfoglicerat → 3-fosfoglicerat +2 Ukupno: energetski prinos po molu glukoze je 2 ATP. 26 . samo obrnutim redom. prevodi u glukozu Proces se odvija 8 faza: I – kondenzacija acetil-CoA i oksal-acetata pomoću citrat-sintetaze i kao produkt dobije se limunska kis i CoA II – enzim akonitaza prevodi limunsku kis preko cis-akonitata u izolimunsku kis III – enzim izocitrat-dehidrogenaza procesom oksidativne dekarboksilacije prevodi izolimunsku kis preko oksal-sukcinata u α ketoglutarnu kis.acetil-CoA – ovo prevođenje vrši piruvat-dehidrogenaza koja se sastoji od tri enzima i oslobađa se NADPH2 . Piruvat u ciklus ulazi u dva oblika: . Na ovaj proces u eritrocitima ne utiče konc ATP. Ova reakcija je ireverzibilna X – piruvat ide u respiratorni lanac i dobijaju se nove molekule ATP ili ako nema dovoljno kisika odlazi u mliječno vrenje gdje pod djelovanjem laktat-dehidrogenaze prelazi u mliječnu kis i dobiju se 2 mol NAD koji ide u respiratorni lanac. Anaerobna glikoliza u eritrocitima Ona se ovdje odvija drugačije. Koenzim dehidrogenaze NAD redukuje se u NADH2 i uključuje se u respiratorni lanac. jer 1.3-difosfoglicerat. a ostale faze se zovu oksidacioni dio.3-difosfoglicerat pod djelovanjem odg mutaze (koja postoji samo u eritrocitima) pređe u 2.

24 mol ATP acetil-CoA u citratnom ciklusu Ciklus pentozo-fosfata Ovaj proces se još zove pentozo-fosfatni šant ili oxidacioni metabolizam glukoze.14 mol ATP glukoza → acetil-CoA (anaerobna 8 (2+2NAD).osigurava dovoljnu količinu pentozo-fosfata koji se koriste za sintezu nukleinskih kis . Značaj ovoga ciklusa: . Koenzim dehidrogenaze NAD redukuje se u NADH2 i uključuje se u respiratorni lanac Energetski bilans: Izocitrat → α ketoglutarat α Ketoglutarat → sukcinil-CoA Malat → oksal-acetat Sukcinat → fumarat Sukcinat-CoA → sukcinat+CoA Ukupno NAD → 3ATP NAD → 3ATP NAD → 3ATP FAD → 2ATP GTP → 1ATP 12ATP Vidimo da se po 1mol trioze (acetil-CoA) dobije 11 mol ATP i 1 mol ATP direktno u procesu tj 24 mol ATP po 1 mol glukoze. Ovo vrši transketolaza iz klase transferaza čiji je koenzim tiaminpirofosfat i ona prenosi C2 segment sa keto-grupom sa ketoze na aldozu 27 .višak pentozo-fosfata se zahvaljujući reverzibilnosti ponovo mogu prevesti u heksozo-fosfat Proces se odvija u 9 faza: I – dehidrogenacija 3 molekule glukozo-6-fosfata pomoću glukozo-6-fosfatdehidrogenaze pri čemu nastaju 3 molekule 6-fosfat-glukonolaktona i 3 mol NADPH2 II – hidratacija 6-fosfat-glukonolaktona pomoću glukolaktonaze i Mg2+ i Mn2+ pri čemu nastaje 6-fosfo-glukonska kis III – enzim fosfoglukonat-dehidrogenaza procesom oxidativne dekarboksilacije prevodi 6-fosfoglukonsku kis u ribulozo-5-fosfat i nastaju i 3 mol NADPH2 IV – izomeracija gdje jedna molekula ribulozo-5-fosfata pređe u ribozo-5-fosfat V – 2 molekule ribulozo-5-fosfata prelaze u 2 molekule ksilulozo-5-fosfat VI – prva transketolazna reakcija – reaguje 1 molekula ksilulozo-5-fosfata i molekula ribozo-5-fosfata i nastaje glicerol-aldehid-3-fosfat i sedohaptulozo-7-fosfat. Ukupno energetski bilans razgradnje 1 mol glukoze je 38 mol ATP: . trioze itd. Ovo katalizira sukcinil-CoA-sintetaza. Proces se odvija u citoplazmi i u ciklusu heksoze se pretvaraju u pentoze.osigurava dovoljnu količinu redukovanog NADPH2 koji se koristi u masnih kis i holesterola . a energiju za djelovanje dobiva cijepanjem veze između CoA i sukcinalne kis VI – ćilibarna kis se prevodi u fumarnu kis i ovo vrši sukcinat-dehidrogenaza čiji se koenzim FAD redukuje do FADH2 i uključuje se u respiratorni lanac VII – fumarna kis pod djelovanjem fumaraze i vode prelazi u malonsku kis VIII – malonska pod djelovanjem malatne-dehidrogenaze prelazi u oksal-acetat koji se ponovo uključuje u proces. piruvat → acetil-CoA 6 (2NAD)) .V – sukcinil-CoA reaguje sa anorg fosfatom uz prisustvo GDP i nastaje sukcinalna (ćilibarna) kis i GTP koji lako pređe u ATP.

Učestvuju u sintezi glikoproteina i baznog su karaktera. *UDP-glukuronska kis može epimeracijom preći u UDP-galakturonsku ili u UDPiduronsku (ulazi u sintezu glikoproteina). Prve 3 faze procesa zovu se oxidativni dio procesa i on je ireverzibilan. ona izomeracijom pređe u bulonsku. Proces se odvija u 4 faze: I – glukoza pod djelovanjem glukokinaze prelazi u glukozo-6-fosfat II – glukozo-6-fosfat pod djelovanjem glukozo-fosfat-izomeraze prelazi u fruktozo-6fosfat III – fruktozo-6-fosfat procesom transaminacije (primanje NH2 grupe) reaguje sa glutationom i nastaje glukozamin-6-fosfat i glutaminska kis IV – glukozamin-6-fosfat reaguje sa UTP i nastaje UDP-glukozamin koji se uključuje u sintezu glikoproteina ili epimeracijom može nastati galaktozamin i manozamin-6fosfat Razgradnja fruktoze (odvija se u jetri) Fruktoru unosimo najviše u voćnoj hrani oko 100g dnevno. pa se njihova neutralizacija vrši vezivanjem acetil grupe tako da nastaju acetil-heksozamini npr: N-acetil-sijalinska kis. Ovo vrši transaldolaza iz klase transferaza koja prenosi C3 segment sa keto-grupom sa ketoze na aldozu VIII – druga transketolazna reakcija – reaguju druga molekula ksilulozo-5-fosfata sa eritrozo-4-fosfatom i nastaje glicerol-aldehid-3-fosfat i fruktozo-6-fosfat IX – fruktozo-6-fosfat izomerijom prelazi u glukozo-6-fosfat Kao konačni produkt nastaju 2 molekule glicerol-aldehid-3-fosfat i 2 molekule fruktozo-6-fosfata. Kod nekih biljaka i životinja UDP-glukuronska se prevodi u glukuronsku. Sinteza glukuronske kiseline (odvija se u jetri) Proces se odvija u 4 faze: I – glukoza pod djelovanjem glukokinaze prelazi u glukozo-6-fosfat II – glukozo-6-fosfat pod djelovanjem glukozo-fosfo-mutaze prelazi u glukozo-1-fosfat III – glukozo-1-fosfat pod djelovanjem odg transferaze reaguje sa UTP i nastaje UDPglukoza (aktivirana glukoza) i pirofosfatna kis IV – oxidacija UDP-glukoze pod djelovanjem UDP-glukozo-dehidrogenaze i nastaje UDP-glukuronska kis. a ona u vitamin C. detoksikacija organizma. Koenzim dehidrogenaze NAD se redukuje u NADPH2 Značaj UDP-glukuronske kis: konjugira se sa bilirubinom. Resorbira se difuzijom tj sporije nego glukoza. dok ostale faze se zovu neoxidativni dio procesa koji je reverzibilan. Sinteza aminošečera (heksozamina) Aminošečer=OH grupa na C2 zamjenjena sa NH2 grupom.VII – transaldolazna reakcija – reaguju glicerol-aldehid-fosfat i sedohaptulozo-7-fosfat i nastaje eritrozo-4-fosfat i fruktozo-6-fosfat. 28 .

Galaktozil-transferaza postoji i u drugim tkivima i tamo vrši funkciju sinteze laktozamina i galaktozamina. *ako imamo višak fruktoze. Proces se odvija u 3 faza: I – galaktoza pod djelovanjem galaktokinaze prelazi u galaktozo-1-fosfat uz utrošak 1 mol ATP II – galaktozo-1-fosfat reaguje sa UDP-glukozom uz djelovanje odg transferaze i nastaje glukozo-1-fosfat i UDP-galaktoza III – UDP-galaktoza epimeracijom prelazi u UDP-glukozu U nedostatku ove epimeraze dolazi do galaktozemije koja izaziva galaktozuriju. Poremećaj metabolizma galaktoze – galaktozemija. Muškarci u mliječnoj žlijezdi nemaju α albumin. dobiveni dioksiaceton-fosfat i glicerol-aldehid-3-fosfat se kondenzuju pod djelovanjem aldolaze B u fruktozo-1. Razgradnja galaktoze Unosimo je u organizam u obliku mliječnog šečera. One su posljedica smanjenja funkcije ili nedostatka nekog enzima: . Poremećaj sinteze glikogena – glikogenoze. dok se glicerol-aldehid mora najprije fosforilisati uz utrošak 1 mol ATP u glicerol-aldehid-3-fosfat.Proces se odvija u 3 faze: I – fruktoza pod djelovanjem keto-heksokinaze prelazi u fruktozo-1-fosfat uz utrošak 1 mol ATP II – fruktozo-1-fosfat pod djelovanjem 1-fosfo-frukto-aldolaze se razlaže na dioksiaceton-fosfat i glicerol-aldehid (može ići u sintezu masti) III – dioksiaceton-fosfat direktno se uključuje u proces glikolize. Razgradnja manoze Najviše je unosimo u voću i resorbuje se difuzijom. Proces se odvija u 2 faze: I – manoza pod djelovanjem heksokinaze prelazi u manozo-6-fosfat II – monozo-6-fosfat izomerijom prelazi u fruktozo-6-fosfat koji ide u dalje metaboličke procese.6-difosfat od kojeg odg fosfataza odcijepi fosfat sa C1 atoma i nastaje fruktozo-6-fosfat koji izomerijom prelazi u glukozo-6-fosfat koji se uključuje u neke druge metaboličke procese.opšti tip – nedostatak glikogen-sintetaze 29 . Sinteza laktoze UDP-galaktoza+glukoza=laktoza+UDP Ovo vrši laktozo-sintetaza koja se sastoji od galaktozil-transferaze (enzimski dio) i α− albumina (proteinski dio). Poremećaji metabolizma šečera Poremećaj metabolizma glukoze – dijebetes melitus (nedostatak inzulina).

pa u krv i onda u organe gdje se metaboliše. Aktivaciju pankreasne lipaze vrše soli žučnih kis. One grade komplekse koji se zovu holeinska kis koja je građena od 8 žučnih i 1 masne kis.6-glukozidaze 4 ili Andersenova bolest – nedostatak enzima grananja 5 – nedostatak mišićne fosforilaze 6 ili Hersova bolest – nedostatak jetrene fosforilaze METABOLIZAM Varenje masti MASTI Masti da bi se resorbovale prvo moraju biti emulgovane. U želudcu postoji želudčana lipaza koja cijepa estere masti na proste masna kis (ove lipaze ima više kod djece nego kod odraslih).- tip tip tip tip tip tip 1 ili fon Girkeova bolest – nedostatak glukozo-6-fosfataze 2 ili Pompeova bolest – nedostatak α glukozidaze 3 ili Korijeva bolest – nedostatak dekstrin-1. Ovaj kompleks je topiv u vodi i gradi svoje soli – klatrate koji mogu ući u enterocit. Monoacil-glicerid sam može ući u enterocit kao i slobodni glicerol. jer je topiv u vodi. Masne kis su netopive u vodi i resorbuju se pomoću žučnih kis. pa u jetru. a ujedno tu djeluje i crijevna lipaza iz crijevnog soka. pa u žuč i opet u tanko crijevo i ovo se zove enterohepatalno kruženje žučnih kis. U enterocitima dolazi do odvajanja masnih kis od žučnih kis i od holesterola. Holesterol odlazi u limfu. Varenje masti ide do glicerola i slobodnih masnih kis. Oko 60% triglicerida se u duodenumu razlaže na 2 masne kis i β−monoacil-glicerid. 30 . jer se tu ulijeva pankreasni sok sa pankreasnom lipazom. Manji broj masnih kis se veže za holesterol i tako prelaze u enterocit. Žučne kis odlaze u krv. Kod odraslih je jače varenje u duodenumu. Pankreasna lipaza cijepa esterske veze na α C-atomu. dok crijevna na β C-atomu.

Sada u enterocitima počinje resinteza glicerida tako što se masne kis vežu za glicerol uz djelovanje odg enzima i nastaju trigliceridi koji odlaze u krv. β−oxidacija ima 4 reakcije (2 oxidacije. Pol Ber – da bi masne kis ušle u proces one se moraju aktivirati i proces se odvija u dvije faze: . Kratko i srednjolančani mogu direktno ući u mitohondrije. a energiju za drugu reakciju daje pomoćna reakcije razgradnje pirofosfata pomoću pirofosfataze i nastaje 1 mol ATP tj za obe reakcije potroši se 2 mol ATP. Razgradnja masnih kiselina (β-oksidacija) Prvi koji je opisao ovaj proces je naučnik Knop koji je dokazao da se razgradnja odvija promjenama na β C-atomu i kako je prva reakcija oxidacija čitav proces se zove β−oxidacija masnih kis. Osim u enterocitima sinteza masti se odvija u jetri i masnom tkivu (u citoplazmi ćelija) i to kad ne unosimo dovoljno masti putem hrane.a dobije 1 mol ATP. Početno jedinjenje je glicerol-3-fosfat koji može nastati od samog glicerola na kojeg djeluje glicerol-kinaza ili može nastati od dioksiaceton-fosfata koji pod djelovanjem glicerol-fosfat-dehidrogenaze prelazi u glicerol-3fosfat. Kenedi i Lemindžer dokazali da se razgednja odvija u mitohondrijama. 1 hidratacija. Nastali acil-CoA može biti: kratko (2 – 8). Sinteza triglicerida Sinteza se odvija u citoplazmi. dok dugolančani se moraju vezati za nosač karnitin (deroivat buterne kis) uz odg transferazu koji će ga unijeti u mitohondrije. a zbog mogućnosti deponovanja zovemo ih rezervnim energetskim materijama. ulaze u sastav hilomikrona i kao takvi odlaze u depoe masti. Nagomilavanje masti ne remeti homeostaze. srednjo (8 – 12) i dugolančani (preko 12 Catoma).acil-AMP+CoA=acil-CoA +AMP Obe reakcije su reverzibilne.masna kis+ATP=acil-AMP + pirofosfatna kis . Koenzim dehidrogenaze je FAD koji se redukuje u FADH2 II – enolni oblik acil-CoA pod djelovanjem svoje hidratze prima molekulu vode i nastaje β-hidroksi-acil-CoA 31 . Proces se odvija 4 faze: I – glicerol-3-fosfat pod djelovanjem odg transferaze reaguje sa aktiviranom masnom kis (acil-CoA) i nastaje monoacil-glicerol-fosfat II – pod djelovanjem istog enzima dolazi do vezivanja druge masne kis i nastaje fosfatidna kis III – pod djelovanjem odg fosfataze dolazi do odvajanja fosfatne kis od fosfatidne kis i nastaje diglicerid IV – od djelovanjem odg transferaze na diglicerid se veže i treće masna kis i nastaje triglicerid U svakoj od ovih reakcija oslobađa se jedna molekula CoA. 1 cijepanje): I – acil-Coa pod djelovanjem svoje dehidrogenaze se oxiduje (otpušta 2H+) i prelazi u enolni oblik acil-CoA.

III . On se sastoji od 2 enzimske subjedinice: . 32 . Energetski bilans: Aktivacija masnih kis -1 ATP I reakcija FAD → FADH2 +2 ATP III reakcija NAD → NADH2 +3 ATP Acetil-CoA (Krebsov ciklus) +12 ATP Ukupno: +16 ATP Npr: za buternu kis 28 ATP. .On iz njih ne može izaći kao takav nego se veže za oksalacetat i nastaje limunska kis koja izlazi u citoplazmu. Koenzim dehidrogenaze je NAD koji se redukuje u NADH2. Proces se odvija u 7 faza: I – acetil-CoA se pod djelovanjem svoje karboksilaze karboksilizira u malonil-CoA i za reakciju se utroši 1 mol ATP. Koenzim dehidrogenaze je NAD koji se redukuje do NADH2 IV . β−keto-acil-reduktaza .subjedinica B – sastoji se od 4 enzima Intermedijeri ovog procesa vežu se za protein-nosač koji je označen kao ACP i vežu se preko SH grupe tio-a.Nakon toga ide dekarboksilacija malata i nastaje piruvat.k povezanih u jedan polipeptidni lanac. Krajnji produkt β-oxidacije masnih kis sa parnim brojem C-atoma je odg broj acetilCoA. a inhibitor je palmitinska kis. Koenzim dekarboksilaze je NAD koji se redukuje u NADH2.β-keto-acil-CoA pod djelovanjem svoje tiolaze i CoA se cijepa na acetil-CoA i acilCoA. zato se često zove veliki CoA. Koenzim je biotin. . . koji je za 2 C-atoma kraći od masne kis koja je ušla u proces. za palmitinsku 130 ATP. ACP. jer sam CoA ima samo fosfapantotensku kis. . Ako ima više dvostrukih veza uključuje se i odg epimeraza koja omogućuje da se proces završi. .Piruvat lako ulazi u mitohondriju i razgrađuje se na oksalacetat.Tu se limunska kis pod djelovanjem liaze cijepa na acetil-CoA i oksalacetat. Sinteza se odvija u citoplazmi. a početno jedinjenje je acetil-CoA koji nastaje u mitohondrijama. a neparnih je odg broj acetil-CoA i jedan propionil-CoA (dobije se manje energije nego kod parnih). β-oxidacija nezasićenih masnih kis se odvija do III reakcije i tu se ukjlučuje odg izomeraza koja prevodi cis oblik acil-CoA u trans oblik na kojeg može djelovati dehidrogenaza. ACP se sastoji od fosfapantotenske kis i 77 a.Nastali oksalacetat se ne može vratiti u mitohondrije nego se oxiduje pomoću malatdehidrogenaze u malat. aktivator enzima je limunska kis.β-hidroksi-acil-CoA pod djelovanjem svoje dehidrogenaze se oxiduje u β-keto-acilCoA.k koja se nalazi u sastavu nosača.subjedinica A – kondenzirajući enzim. i on se ponovo vraća u proces. Sinteza masnih kiselina Sintezu masnih kis katalizira multienzimski kompleks (enzimi povezani kovalentnim vezama) koji se nalazi u citoplazmi.

itd.kratkoročni faktori – konc limunske kis (aktivator acetil-CoA-karboksilaze) i konc palmitinske kis (inhibitor) . palmitinska. 2 mol NADPH2 potrošenih u sintezu potiču iz ciklusa pentozo-fosfata. C-atoma. stearinska. bočni lanac je izooktan. linolna i arahidonska kis esencijalne za čovjeka i njih tri se zovu vitamin F. Od holesterola nastaju žučne kis i steroidni hormoni i ulazi u građu ćelijske opne i mijelinskih ovojnica. zoosterol životinjskog porijekla. Može biti slobodan ili esterificiran sa linolenskom ili oleinskom kis.II – vezivanje acetil-CoA za ACP i nastaje acetil-ACP uz oslobađanje CoA i ovo katalizira enzim iz subjedinice B III – vezivanje malonil-CoA za ACP i nastaje malonil-ACP uz oslobađanje CoA i ovo katalizira enzim iz subjedinice B IV – kondenzacija malonil-ACP i acetil-ACP pomoću kondenzirajućeg enzima i nastane aceto-acetil-ACP uz oslobađanje ACP i CO2 V – redukcija aceto-acetil-ACP pomoću β−keto-acil-reduktaze i nastaje β−hidroksibutiril-ACP i za reakciju se troši 1 mol NADPH2 VI – dehidratacija β−hidroksi-butiril-ACP pomoću enzima iz subjedinice B i nastane krotonil-ACP VII – redukcija krotonil-ACP pomoću enzima iz subjedinice B i nastane butiril-ACP i za reakciju se troši 1 mol NADPH2. Elongaciju lanca preko 16 C-atoma pomažu ribozomalni enzimi. izopronolidni lipid. Inhibitor ove reduktaze je egzogeni holesterol. Proces se odvija u 15 faza: I – kondenzacija 2 molekule acetil-CoA pod djelovanjem odg tiolaze i nastaje acetoacetil-CoA uz izdvajanje molekule CoA II – vezivanje aceto-acetil-CoA za acetil-CoA pod djelovanjem odg sintetaze i nastane β-hidroksi-β-metil-gluteril-CoA uz izdvajanje molekule CoA III – redukcija β-hidroksi-β-metil-gluteril-CoA pomoću odg reduktaze u mevalonsku kis uz izdvajanje CoA i utrošak 2 mol NADPH2. IV – VI – 3X fosforilacija mevalonske kis pomoću mevalonat-kinaze i uz utrošak 3 mol ATP i nastaje 3-fosfo-5-pirofosfat mevalonska kis VII – dekarboksilacija i dehiratacija 3-fosfo-5-pirofosfat mevalonske kis uz utrošak 1 mol ATP i nastaje izopentenil-pirofosfat ili aktivni izopren (5 C-atoma) VIII – izomeracija izopentenil-pirofosfata i nastaje dimetil-alil-pirofosfat 33 . *Sinteza nezasićenih masnih kis odvija se isto s time da se u proces uključuju i enzimi oksidaze. Nastala buterna kis se može odvojiti od nosača i ući u sintezu masti ili može ponovo reagovati sa aceto-acetil-ACP i ciklus se ponavlja u cilju dobivanja masnih kis sa većim brojem C-atoma. Slijed masnih kis je: kapronska.5 mmol/l. sekundarni nezasićeni ciklični alkohol. miristinska.5 – 6.dugoročni faktori (adaptilna kontrola sinteze masnih kis) – hormoni Sinteza holesterola Holesterol je jednovalentni. pa su zato linolenska. Sisari ne mogu sintetizirati masnu kis sa dvostrukom vezom iza 9. konc u krvi 3. laurinska. kaprilna. Regulacija sinteze masnih kis zavisi od: . Sinteza se odvija u jetri.

Sinteza žučnih kiselina Odvija se u jetri. Žučne kis disociraju i daju soli sa Na+ (holati). učestvuju u sintezi steroidnih hormona. C-atomu i nastaje 3. aktiviraju pankreasnu lipazu. Slobodne žučne kis nalaze se u sastavu žuči. taurolitoholna.7-dihidroksi-koprostana oxidacijom (bočni lanac izooktan ili trimetilpentan pređe u izovalerijansku kis ili 4-metil-buterna kis) pređe u henodezoksiholnu kis IV – veći dio spoja se hidroksilira na 12.7.7-dihidroksi-koprostan III – manji dio 3. Teorijska kis koja govori o strukturi žučnih kis je holanska kis iz koje se izvode sve ostale na osnovu broja OH grupa: litoholna (1 OH). derivati holesterola. dihidroksilni. U jetri uz ATP i CoA one se aktiviraju i konjugiraju sa taurinom i glicinom (peptidne veze) i nastaju konjugovane žučne kis (tauroholna. Proces se odvija u 5 faza: I – hidroksilacija holesterola na 7.12-trihidroksi-koprostan V – oxidacija bočnog lanca i nastaje holna kis VI – redukcija holne kis i nastaje dezoksiholna i litoholna kis Sinteza sfingolipida Oni u svojoj strukturi imaju dugolančani (18 C-atoma).IX – kondenzacija izopentenil-pirofosfata i dimetil-alil-pirofosfata i nastaje geranilpirofosfat (10 C-atoma) uz izdvajanje pirofosfata X – kondenzacija treće molekule izopentenil-pirofosfata sa geranil-pirofosfatom i nastaje farnezil-pirofosfat (15 C-atoma) uz izdvajanje pirofosfata XI – kondenzacija 2 molekule farnezil-pirofosfata i nastaje skvalen (30 C-atoma) uz izdvajanje pirofosfata XII – ciklizacija skvalena i nastaje lanosterol (30 C-atoma. glikoholna itd). ostale uloge emulgacija masti do najsitnijih kapljica. bočni lanac je izovalerijanska kis. Proces se odvija u 5 faza: 34 . C-atomu pomoću monooxigenaze i nastane 7hidroksi-holesterol II – redukcija dvostruke veze između 5 – 6 C-atoma i nastane 3. sa masnim kis grade holeinsku kis koja pomaže pri resorpciji masti. Osnovna uloga je da rastvaraju holesterol. One su zasićeni spojevi. 3 CH3 grupe i dvostruka veza u bočnom lancu više od holesterola) XIII – oksidacija (odvajanje 3 CH3 grupe) lanosterola i nastaje zimosterol (27 C-atoma) XIV – izomeracija (promjena položaja dvostruke veze na 5-6 C-atomu) zimosterola i nastaje desmosterol XV – dezmosterol pomoću svoje reduktaze se redukuje (prima 2H+ u bočni lanac) u holesterol uz utrošak 1 mol NADPH2. nezasićeni amino-alkohol sfingozin. dezoksiholna i henodezoksiholna (2 OH) i holna (3 OH).

Ako je povećana sinteza nastaju lipoidoze (npr: Tei-Saksova bolest). Sintetiše ih glikozil-transferaza. Svaka ova cijepa određene esterske veze u molekuli fosfolipida. Proces se odvija u jetri i bubrezima. β−oksi-buterna kis.2 g/l). A2. što izaziva acidozu. Cerebrozidi ulaze u građu moždanog tkiva. a razgrađuje glikozol-hidrolaza (smješteni u lizosomima). Ima više vrsta fosfolipaza: A1. B. Sijalinska kis (N-acetil-muraminska kis) se dobije kondenzacijom fosfoenol-piruvata i monozamina. sinteza holesterola itd). C. Sinteza ketonskih tijela – ketogeneza Ketonska tijela su: aceton.I – aktivacija palmitinske kis pomoću odg sintetaze i nastaje palmitil-CoA uz utrošak 1 mol ATP II – kondenzacija palmitil-CoA i serina i nastaje dihidrosfingozin III – dihidrosfingozin pod djelovanjem flavin-dehidrogenaze prelazi u sfingozin IV – sfingozin reaguje sa lignocerinskom kis i nastaje ceramid. Sinteza glicerofosfatida Proces se odvija u 4 faze: I – fosfatidna kis pod djelovanjem odg transferaze i CTP nastaje citidin-difosfatdiglicerid II – citidin-difosfat-diglicerid pod djelovanjem odg transferaze i serina nastaje fosfatidil-serin uz izdvajanja CMP ili pod djelovanjem odg transferaze i inozitola nastaje fosfatidil-inozitol uz izdvajanje CMP III – fosfatidil-serin pod djelovanjem njegove dekarboksilaze nastaje fosfatidiletanolamin (kefalin) uz izdvajanje CO2 IV – metiliranjem (donator CH3 grupe je metionin) kefalina pomoću odg transferaze nastaje fosfatidil-holin (lecitin). koji ulazi u sastav svih sfingolipida i dovde je sinteza ista za sve sfingolipide V – sfingomijelini=ceramid+aktivirani holin (fosfaholin) Cerebrozidi=ceramid+UDP-galaktoza Gangliozidi=cerebrozidi+oligosaharid sa sijalinskim kis Sfingomijelini učestvuju u građi mijelinske ovojnice nerava. D. Razgradnja glicerofosfatida Vrši se u tankom crijevu pod djelovanjem fosfolipaza koje se nalaze u pankreasnom soku. Nagomilavanje ketonskih tijela u organizmu zove se ketoza (preko 0. Npr: diabetes melitus. Gangliozidi ulaze u građu nervnog tkiva. Proces se odvija u 4 faze: I – acetil-CoA se pomoću odg tiolaze spaja sa drugim acetil-CoA i nastaje acetoacetilCoA 35 . acetoacetatna kis. gladovanje. Ova sinteza se dešava kada se acetil-CoA ne uključuje u normalne procese u kojima je on početno jedinjenje (citratni ciklus.

pepsin-inhibitor pod djelovanjem pH<1. Ćelije sluznice želudca luče pepsinogen (proenzimska forma pepsina) koji pod djelovanjem pepsina u tragovima prelazi u pepsin-inhibitor i pentapeptid (5 a. a neg kod gladovanja i bolesti. Poz bilans prisutan je kod mladih osoba u razvoju i trudnica.k i to se dešava u želudcu. Bilans azota je razlika između unesenog i izlučenog azota. di.5 prelazi u pepsin i tetrapeptid (inhibitor). U duodenumu se ulijeva pankreasni sok koji sadrži himotripsinogen i tripsinogen koji pod djelovanjem tripsina prelazi u tripsin-inhibitor. Na njih sada djeluje pepsin i nastaju albumoze i peptoni (polipeptidni lanci) i time se završava razgradnja proteina u želudcu.Jetra IIa – acetoaceti-CoA se pod djelovanjem odg sintetaze se spaja sa trećim acetil-CoA i nastaje β–oksi-β-metil-glutaril-CoA IIb – izdvajanje acetil-CoA iz β–oksi-β-metil-glutaril-CoA i nastaje acetoacetatna kis Bubrezi II – acetoacetil-CoA se spaja sa ćilibarnom kis i nastaje sukcinil-CoA koji se uključuje u citratni ciklus i acetoacetatna kis III – dekarboksilacija acetoacetatne kis i nastaje aceton IV – redukcija acetoacetatne kis i nastaje β−oksi-buterna kis uz utrošak 1 mol NADH2 METABOLIZAM Bilans azota PROTEINA Najveći dio azota potiče iz proteina.k).k. Denaturaciju proteina u želudcu vrši HCl i nastaju acidproteini. grupe peptidaza. Tripsin i himotripsin cijepaju albuminoze i peptone na manje polipeptide i oligopeptide. koji pod djelovanjem enteropeptidaze koju luče ćelije sluznice duodenuma.5 g/kg. prelazi u tripsin i tetrapeptid (inhibitor). Pepsin je enzim iz grupe hidrolaza.5 g/kg. U tankom crijevu djeluju egzopeptidaze (amino-. Varenje proteina Proteini su visokomolekularni spojevi građeni od a.a djeca i trudnice 2 – 2. 36 .i karboksipeptidaze) koje cijepaju oligo. koje aktivnim transportom pređu u krv i odlaze u organe gdje se dalje metaboliziraju.i polipeptide na slobodne a. da bi se resorbovali moraju se hidrolizirati do a. podgrupe endopeptidaza (proteoliza unutar molekule proteina) i da bi mogao ispoljiti svoje djelovanje proteini moraju biti denaturisani. Proteinski minimum je ona količina proteina koja se dnevno mora unijeti da bi se održao bilans azota i za odrasle iznosi 1 – 1. U želudcu ima i himozin koji vrši razgradnju kazeina u parakazein i optimalno je pH=5.k.

oxidaciona – odvija se u 2 faze: I – dehidrogenacija a.k nego se sve unijete a.u obliku NH3. Razgradnja aminokiselina Razgradnja a. Proces se odvija u 3 faze: I – a.k metaboliziraju. tako da postoji stalna sinteza proteina u organizmu i za 24 sata izmjeni se 1 – 2% ukupne količine tjelesnih proteina.k nastaje org kis sa istim brojem C-atoma kao i a. Nastali biogeni amini su veoma važni za rast razvoj organizma. Dekarboksilacija Ovim procesom nastaju biogeni amini i CO2.k se odvija u 3 procesa: dekarboksilacija (gubitak COOH).k II – imino oblik procesom oksidacione dezaminacije prelazi u keto-kiselinu uz izdvajanje NH3 Npr: od alanina nastaje piruvat i NH3 . neki učestvuju u sintezi hormona. Npr: od alanina nastaje mliječna kis i NH3 37 . Ovaj proces kataliziraju odg oxidoreduktaze.k i NH3.k reaguje sa piridoksal-fosfatom i nastaje Šifova baza i voda II – Šifova baza dekarboksilacijom prelazi u mezomerni oblik uz izdvajanje CO2 III – mezomerni oblik hidrolizom prelazi u biogeni amin i piridoksal-fosfat Ako se u ovaj proces uključi neka dikarboksilna kis onda nastaje neka druga a.hidrolitička – od a.k nastaje oksi-kiselina i NH3. Postoje 4 tipa dezaminacije .k i nastaje imino oblik a. aminooxidaze i dezaminaze. Ovaj proces se odvija pod djelovanjem odg karboksilaza.k. Svi proteini imaju vrijeme poluživota.U organizmu čovjeka nema depoa za a.redukciona – od a. čiji je koenzim piridoksal-fosfat.a neki sami imaju aktivno djelovanje. povećava pritisak Tirozin → tiramin – kontrahira uterus DOPA → dopamin – tkivni hormon Triptofan → serotonin – tkivni hormon Dezaminacija Ovim procesom odvaja se NH2. Npr: histidin → histamin – kod alergijskih reakcija. dezaminacija (gubitak NH2) i transaminacija (prenošenje NH2 grupe sa donora na akceptor). Npr: od alanina nastaje propanaska kis i NH3 .

a kod acidoze glutamin se cijepa na NH3 i glutamat i ovo vrši glutaminaza. Odnos uree i NH3 je 20 : 1. Npr: od alanina nastaje piruvat i glutamin Proces se odvija u 6 faza: I – a. Npr: od histidina nastaje urokaninska kis i NH3 Za čovjeka je najvažniji oxidaciona dezaminacija (važni produkti). Ovaj proces kataliziraju tranaminaze čiji je koenzim piridoksal-fosfat.k i piridoksal-fosfat Razgradnja amonijaka NH3 NH3 nastaje u procesu dezaminacije a.k.k reaguje sa piridoksal-fosfatom procesom dekarboksilacije i nastaje Šifova baza uz izdvajanje vode II – dekarboksilacija Šifove baze i nastaje mezomerni oblik koji je veoma nestabilan III – mezomerni oblik se cijepa na keto-kiselinu i piridoksamin-fosfat IV – piridoksamin-fosfat reaguje sa drugom keto-kiselinom i nastaje druga Šifova baza V – Šifova baza prelazi u mezomerni oblik koji je nestabilan VI – mezomerni oblik se cijepa na drugu a.k prelazi u drugu a.k nastaje nez org kis sa istim brojem C-atoma kao i a.k se mogu uključiti u citratni ciklus.k ornitinom i nastaje citrulin 38 . Proces se odvija u mitohondrijama jetrenih ćelija i prvi ga je opisao Krebs. Donor NH2. *aminiotelne životinje izbacuju čist NH3 (ribe. kod alkaloze 30 : 1.k i u toku 24 sata stvori se 20g NH3. Kod čovjeka i ureotelnih životinja NH3 se uklanja sintezom uree (glavni put) i urinom u obliku NH4-soli. Prevelika konc uree u krvi naziva se uremija.k koja je u tome trenutku potrebna organizmu. U ostalom krvotoku konc je 10 – 20 µg/l i ima ulogu u održavanju pH krvi i to tako da kod alkaloze se on veže za glutamat i nastaje glutamin i ovo vrši glutamin-sintetaza uz utrošak 1 mol ATP. a bezazotni ostaci a. Transaminacija U ovom procesu jedna a. glikoneogenezu ili u transaminaciju kao akceptori NH2-. Nastali NH3 se dalje metabolizira (sinteza uree). a akceptor je keto-kiselina. Proces se odvija u 5 faza: I – reakcija CO2 i NH3 uz djelovanje karbamil-fosfat-sintetaze čiji je aktivator jon Mg i nastaje karbamil-fosfat uz utrošak 2 mol ATP II – karbamil-fosfat pod djelovanjem odg transferaze reaguje sa a. žabe).je a. Ornitinski ciklus (sinteza uree ili Krebs-Henseleitov ciklus) Urea je amfotermni karbamid i izbacuje se urinom. Najveća konc NH3 je u portalnom i renalnom krvotoku.k. a urikotelne izbacuju mokraćnu kis kao produkt NH3 (ptice i reptili).- neoxidaciona – od a. kod acidoze 10 : 1.

2 molekule vode i 2 molekule CO2 VII – protoprfirinogen III pod djelovanjem svoje oksidaze prelazi u protoprfirin III i izdvaja se 6 H+ VIII – protoporfirin pod djelovanjem ferohelataze veže Fe2+ i nastaje hem. a drugi u citoplazmi. a od njega nastaje koproporfirinogen I koji se dalje ne može metabolisati u hem. Kao produkti razgradnje hema nastaju žučne boje.III – citrulin pod djelovanjem odg sintetaze reaguje sa aspartatom i nastaje argininsukcinat uz utrošak 1 mol ATP IV – arginin-sukcinat pod djelovanjem odg liaze se cijepa na arginin i fumarat koji se uključuje u Krebsov ciklus V – arginin se procesom hidrolize cijepa na ureu i ornitin koji se ponovo uključuje u proces. Tada Hb izlazi iz eritrocita i počinje njegova razgradnja. koji odlazi u krv i veže se za albumine i zove se indirektni bilirubin (ne može se direktno dokazati). verdoglobin) II – pseudoHb gubi Fe i globin i nastaje prva žučna boja biliverdin (zelene boje) III – redukcija biliverdina i nastaje bilirubin (žute boje). ponajviše Pb i kao posljedica toga nastaju porfirije (pojava porfirina i porfobilinogena u urinu). Od hidroksimetibilan spontano nastaje uroporfirinogen I.i diglukuroid i kao ovakav može se 39 . Jedan dio sinteze se odvija u mitohondrijama. Proces se odvija u 7 faza: I – kondenzacija sukcinil-CoA i glicina pod djelovanjem δ−amino-levulinat-sintaze i nastaje CO2 i δ−amino-levulinska kis koja odlaziu citoplazmu II – kondenzacija 2 molekule δ−amino-levulinska kis pod djelovanjem porfobilinogensintaze i nastaje porfobilinogen i 2 molekule vode III – simetrična kondenzacija 4 molekule porfobilinogena pod djelovanjem porfobilinogen-amonijak-liaze i nastaje hidroksimetilbilan i 4 molekule NH3 IV – asimetrična kondenzacija pirolovih prstenova pod djelovanjem uroporfirinogen-IIIsintaze i nastaje uroporfirinogen III i voda V – dekarboksilacija uroporfirinogena III pomoću njegove dekarboksilaze i nastaju 4 molekule CO2 i koproporfirinogen III koji ulazi u mitohondrije VI – koproporfirinogen III pod djelovanjem svoje oksidaze prelazi protoporfirinogen III. Globin se sastoji od 2 α i 2 β polipeptidna lanca i za svaki lanac je vezan po jedan hem tj Hb se sastoji od 4 polipeptidna lanca i 4 hema. Iz krvi indirektni bilirubin odlazi u jetru i tu dolazi do odvajanja albumina i bilirubin se konjugira sa glukuronskom kis i nastaje bilirubin mono. Sinteza hemoglobina Sinteza se odvija u hematopatskim organima i jetri. Razgradnja hemoglobina Život eritrocita je 120 dana i nastaje hemoliza u jetri i slezeni. Proces se odvija u 6 faza: I – oksidacija α− metinske grupe na porfirinskom prstenu i uz izdvajanje CO nastaje pseudoHb (holeglobin. Inhibiciju ovih enzima vrše teški metali.

direktno dokazati i zove se direktni bilirubin. Dijeli se na: mehanički (začepljenje žučovoda).5-fosforibozil-5-amino-4-imidazol-karbonska kis pomoću odg sintetaze i ATP reaguje sa asparaginskom kis i nastaje 5-fosforibozil-4-(N-sukcino-karboksamid)-5amino-imidazol X – odvajanje fumarata pomoću odg liaze od 5-fosforibozil-4-(N-sukcino-karboksamid)5-amino-imidazola i nastaje 5-fosforibozil-5-amino-4-imidazol-karboksamid XI – prenos aktivnog formijata sa 10-formil-tetrahidrofolne kis pomoću odg transferaze na 5-fosforibozil-5-amino-4-imidazol-karboksamid i nastaje 5-fosfo-ribozil4-formamido-4-imidazol-karboksamid XII – izdvajanje vode pomoću odg hidrolaze iz 5-fosforibozil-4-formamido-4-imidazolkarboksamida i nastaje inozin-monofosfat (IMP) XIII – IMP pomoću odg sintetaze i utrošak GTP reaguje sa asparaginskom kis i nastaje adenilo-sukcinat XIV – adenilo-sukcinat pomoću odg liaze otpušta fumarat i nastaje adenozinmonofosfat (AMP). 40 . Sinteza purinskih baza (adenin i guanin) Proces se odvija u 14 faza: I – fosforilacija riboze pod djelovanjem ribokinaze i utrošak 1 mol ATP i nastaje ribozo5-fosfat II fosforilacija ribozo-5-fosfata pomoću odg kinaze i utrošak 1 ATP i nastaje 5fosforibozil-pirofosforna kis III – aminacija 5-fosforibozil-pirofosforna kis pomoću odg transferaze i glutamina i nastaje 5-fosfo-ribozilamin i izdvaja se pirofosforna kis IV – vezivanje glicina na 5-fosfo-ribozilamin pomoću odg sintetaze i nastaje ribozilglicin-amid-5-fosfat uz utrošak 1 ATP V – prenos aktivnog formijata sa 5. IV – redukcija bilirubina i nastaje mezobilirubin V – mezobilirubin se dalje redukuje i nastaje mezobilirubinogen ili urobilinogen koji ima 3 puta metabolizma VIa – mezobilirubinogen se resorbuje iz crijeva i odlazi u jetru gdje ponovo prelazi u bilirubin (entero-hepatalno kruženje žučnih boja) Vib – iz jetre može otići u bubrege gdje se oksidira u urobilin koji daje boju urinu Vic – urobilinogen ostaje u crijevima i pod djelovanjem crijevne flore redukuje se u sterkobilinogen i kada fekalne mase dođu u kontakt sa kisikom urobilinogen i sterkobilinogen se oksidiraju u sterkobilin i urobilin i daju boju fecesu. *ikterus ili žutica se javlja kad je povećana konc bilirubina u krvi (normalno 7 – 20 µmol/l).5-fosforibozil-formil-glicin-amid pomoću ATP prelazi u 5-fosforibozil-5-aminoimidazol VIII – karboksilacija 5-fosforibozil-5-amino-imidazola i nastaje 5-fosforibozil-5-amino-4imidazol-karbonska kis IX .5-fosfo-ribozil-N-formil-glicin-amid reaguje sa glutaminom i nastaje 5-fosforibozilformil-glicin-amid VII . hepatički (oštećenje jetre) i hemolitički (bilirubin raste zbog pojačane hemolize eritrocita).10-metil-tetrahidrofolne kis pomoću odg transferaze na ribozil-glicin-amid-5-fosfat i nastaje 5-fosfo-ribozil-N-formil-glicin-amid uz izdvajanje tetrahidrofolne kis VI . U crijevima bilirubin-glukuroid se cijepa na bilirubin i glukuronsku kis.

CO2 i NH3.Razgradnja purinskih baza Razgradnja gvanozina Proces se odvija u 3 faze: I – gvanozin pod djelovanjem odg fosforilaze prelazi u guanin i ribozo-1-fosfat II – guanin pod djelovanjem odg deminaze prelazi u ksantin uz izdvajanje NH3 III – ksantin pod djelovanjem ksantin-oksidaze prelazi u mokraćnu kis uz izdvajanje H2O2 Razgradnja adenozina Proces se odvija u 4 faze: I – adenozin pod djelovanjem svoje deaminaze prelazi u inozin uz izdvajanje NH3 II – inozin pod djelovanjem odg fosforilaze prelazi u hipoksantin i ribozo-1-fosfat III – hipoksantin pod djelovanjem ksantin-oksidaze prelazi u ksantin uz izdvajanje H2O2 IV – ksantin pod djelovanjem ksantin-oksidaze prelazi u mokraćnu kis uz izdvajanje H2O2 Poremećaji u razgradnji purinskih baza: .5-dihidro-orotsku kis uz izdvajanje vode IV – 4. 41 .giht – povećana konc mokraćne kis u krvi. smanjeno izlučivanje urata mokraćom i njihovo taloženje u zglobovima . Razgradnja pirimidinskih baza (uridin-monofosfata) Proces se odvija u 5 faza: I – pod djelovanjem nukletiodaze UMP se cijepa na uridin i fosfatnu kis II – uridin pod djelovanjem uridin-fosforilaze prelazi u uracil i ribozo-1-fosfat III – pod djelovanjem odg dehidrogenaze uz utrošak 1 NADPH2 uracil prelazi u dihidrouracil IV – hidroliza dihidrouracila i nastaje karbamil-β−alanin V – karbamil-β−alanin pod djelovanjem β−ureidopropionaze razlaže na β−alanin.5-dihidro-orotska kis pod djelovanjem svoje oxidaze prelazi u orotsku kis uz izdvajanje H2O2 V – orotska kis pod djelovanjem odg transferaze reaguje sa 5-fosforibozilpirofosfornom kis i nastaje orotidin-5-fosfat VI – dekarboksilacija orotidin-5-fosfata pomoću njene dekarboksilaze i nastaje uridinmonofosfat uz uzdvajanje CO2.ksantiurija – pojava ksantina u urinu Sinteza pirimidinskih baza (uridin-monofosfata) Proces se odvija u 6 faza: I – reakcija glutamina i CO2 pod djelovanjem odg sintaze i utrošak 2 ATP i nastaje karbamil-fosfat i glutamat II – karbamil-fosfat pod djelovanjem odg transferaze reaguje sa asparaginskom kis i nastaje karbamil-aspartat i fosfatna kis III – pod djelovanjem dihidro-orotaze karbamil-aspartat prelazi u 4.

Ekologija životinja sa zoogeografijom Priredili: Raja sa FACEBOOK-a  Lista ispitnih pitanja iz predmeta „Ekologija životinja sa zoogeografijom“! 42 .

Produktivnost u ekosistemu 24. Ekosostem – pojam. Madagaskarska oblast 49. Ostrvska fauna 43.) 39. Svjetlost kao ekološki faktor 9. Faktori koji utiču na formiranje areala (ekspanzija.1. pojam ekoloških faktora i njihova podjela 3. Zona sjevernih četinarskih šuma (tajgi) 32. Ekološka valenca 4. Vazdušni pokreti 11. Uslovi života. Centri nastajanja i prvobitnog naseljavanja određenog taksona (pojam autohtonih i alohtonih organizama) 40. Periodizam 21. Hemizam sredine 17. iseljavanje. Klimatska pravila 14. zadatak. itd. historijski razvitak 37. Zona tropskih i subtropskih prašuma 30. Biotop 5. Kruženje materije i protok energije u ekosistemu 23. Zoogeografija – pojam. Životna forma 6. karakteristike i podjela 22. Temperatura kao ekološki faktor 8. endema. Sukcesije – preobražaji ekosistema i pojam klimata 25. Bioklimatogrami 13. Voda kao ekološki faktor 10. Etiopska oblast 43 . Australijska oblast 46. Zona tundre 33. Oblast mora i okeana 26. Ekološka niša 7. Glavne kopnene faune zemaljske lopte i principi klasifikacije kopnene faune 44. stalno zelenih šuma i šikara 36. Orografski faktori 16. Tekuće vode na kopnu 28. Definicija i podjela ekologije i veza sa drugim naučnim disciplinama 2. Fauna – definicija i podjela 41. Fauna zatvorenih bazena 42. Zona stepe i savane 34. Podzemne vode 29. Kombinovano-skupno dejstvo ekoloških faktora 12. Areal – pojam kosmopolita. Edafski faktori 15. Ekologija populacije 18. Zona kserofilnih. neoendema i relikata 38. paleoendema. Novozelandska oblast 45. raseljavanje. Zona pustinja 35. Stajaće vode na kopnu 27. Zona listopadnih šuma umjerenih oblasti 31. Neotropska oblast 48. Polinezijska oblast 47. Životna zajednica – struktura 19. Odnosi ishrane 20.

organizma.do ekosistema i konačno do biosfere. populacije. od ćelije. Teorije o promjenama u zemljinoj kori i postanku fauna. DJELUJU NA SREDINU I ONA NA NJIH PROMJENLJIVI U VREMENU I PROSTORU 44 . Indomalajska oblast 51. Biogeografske (zoogeografske) osobenosti područja Bosne i Hercegovine 53. JER SE ODRŽAVAJU ZA SVO VRIJEME TRAJANJA ŽIVOTA NERASKIDIVI . JER SE ORGANIZAM NE MOŽE ODVOJITI OD SREDINE UZAJAMNI. Odnosi koji vladaju na različitim nivoima biološke integracije su: SPECIFIČNI ZA SVAKU VRSTU ORGANIZAMA STALNI.. Holarktička oblst (karakteristike i podjela na podoblasti) 52.50. JER ORG.. U biosferi postoje različiti nivoi biološke integracije. ODNOSI IZMEĐU ORGANIZAMA I SREDINE Ovi odnosi imaju dinamičan karakter jer u prirodi nije moguće zamisliti izolovana živa bića. Svaka jedinka na jednoj strani zavisi od neživih komponenti a na drugoj strani je u direktnoj vezi sa drugim živim bićima.

razviće. za izgradnju primarne organske materije. Koncentracija CO2 u atmosferi je 0. organizma i njegove sredine. Biosfera je osnovni transformator energije na Zemlji.. Čitav živi svijet i njime naseljeni prostor su povezani u jedan jedinstveni i složen dinamički sklop koji se zove BIOSFERA! Biosfera je najviši nivo biološke integracije i rezultat je razvoja planete Zemlje. Jedna vrsta je u prirodi predstavljena sa realnim prirodnim grupama – populacijama. N.Dakle. aktivnošću bakterija razlagača uginulih organizama. materije biva fosiliziran u vidu uglja. BIOTIČKI SISTEMI BIOSFERE Živa bića su individualizirani sistemi koji se javljaju u vidu jedinki ili individua. Prema Vernadskom. način života.. Populacija je stvarni oblik postojanja organskih vrsta i poseban biotički sistem koji stupa u odnose sa spoljašnjim sredinom! Populacije pojedinih vrsta 45 . nego i ostala živa bića sa kojima on dolazi u kontakt... ima svoj prostorni raspored i veličinu.Na kružnom toku ovih elemenata može se pratiti i metabolizam nekog ekosistema. Njegova potrošnja iz atmosfere se nadoknađuje iz procesa disanja biljaka i životinja. fosforilizirana. O2. nego i sposobnošću organizma da adaptivno reaguje na kolebanja životnih uslova. nafte i ostaje izvan kruženja materije (ako ga čovjek ne sagori) a jedan dio C ostaje u sedimantima u vidu CaCO3 koji ulazi u sastav litosfere. sredinu (npr. smanjuje se pH! Isto se dešava i u morima i okeanima (npr. posredno ili neposredno. Jedan organizam je elementarni biotički sistem koji stupa u odnos sa sredinom koja ga okružuje. kroz proces fotosinteze. Kruženje 02 → se ostvaruje kroz procese disanja i asimilacije i djelom je vezano za kruženje C! U fotosintezi se oslobađa više 02 nego što ga organizmi troše. Spoljašnju sredinu organizma ne čine samo faktori nežive prirode. Od spoljašnjih uslova zavise: razmnožavanje. odakle ga u elementarnom obliku mogu koristiti samo bakterije. cjelokupni O2 u atmosferi je produkt života tj. njihovom asimilacijom se smanjuje koncentracija CO2 a povećava konc. Prolazeći kroz živa bića. Kruženje N → Količina N u atmosferi je 78%. Njega troše biljke u procesu fotosinteze. Ohridsko jezero – tokom ljeta radljivošću algi tj. uslovljava njihovu međusobnu ovisnost! Svojom aktivnošću organizmi mjenjaju spolj. Jedan dio nedovoljno razložene org. a koji su u međusobnoj zavisnosti. u vidu inertnog gasa. Prilagođenost se ne ogleda samo u određenom stepenu morfo-fiziološke usaglašenosti sa opštim faktorima sredine. a koji počiva na 2 osnovna procesa: promet materije i protok energije. Kao otoreni sistemi. energiju Sunca u slobodnu i aktivnu energiju.03%. živa bića su u stalnom procesu razmjene materije i energije sa spoljašnjom sredinom. O. ponašanje. a nakon smrti tih organizama. Najvažniji su kruženje C. u složenu dinamičku cjelinu u kojoj sve djeluje jedno na drugo. korali svojom radljivošću stvaraju grebene koji se mogu izdizati i iznad nivoa mora i tada se na njim amogu naseliti suhozemni organizmi). Samo neznatan dio tog atmosferskog N kruži kroz biosferu. rast. dovedena do oblika da ih biljka ponovo može koristiti. Populacija ima svoju strukturu. Samo manji dio N se vraća u atmosferu. radi se o čitavom kompleksu uzajamnih odnosa koji se tretiraju kao interakcije između 2 aktivna činioca tj. ta jedinjenja bivaju mineralizirana. Materija uvjek kruži u ekosistemu a energija protiče! Kruženje CO2 → Osnovni oblik C. Biosfera je organizovani sistem a osnovni procesi u njoj imaju manje-više kružni karakter. kombinacije). Ona pretvara kosmičku energiju tj.. radljivosti zelenih biljaka. Uzajamna zavisnost organizama i sredine omogućava da se oni vezuju u neraskidivo jedinstvo. N izgrađuje bjelančevine i druga složena organska jedinjenja. Ti kružni procesi u biosferi su označeni kao biohemijski ciklusi i oni karakterišu biosferu kao organizovan sistem. CO2 može iz sedimaenata (pod dejstvom vode) biti preveden u bikarbonat i ponovo učestvovati u kruženju C! Jedan dio CO2 u atmosferi je posljedica vulkanske aktivnosti. izraženu brojnim odnosima jedinkirazličite starosti. sa kojim počinje njegovo kruženje je CO2 (u vodi i atmosferi). Individua se održava zahvaljujući prilagođenosti na uslove sredine. BIOSFERA – jedinstvo biosfere Karakter odnosa između živih bića i sredine. Hemijski elementi kruže kroz biosferu od neorganskih oblika do živih bića i obratno (prolazeći kroz različite hem.

stvarni tvorac moderne ekologije (prema mišljenju mnogih) je Darwin! Pojam borbe za opstanak. Ti krupni kompleksi ekosistema. koji pokrivaju čitave geografske oblasti.. One su vezane uslovima staništa.. puteve rasprostranjenja. Dojransko jezero je primjer jednog ekosistema). Međutim. biotički sistem ili životnu zajednicu – BIOCENOZU (npr. Ekosistem čine biocenoza i biotop. nauka o proizvodnji i raspodjeli organske materije u prirodi. pokriva čitav splet međuodnosa živih bića – i jednih prema drugima i prema životnoj sredini.se nikada ne mogu javljati izolovano u prirodi. živa bića se prilagođavaju na uvjete životne sredine ili nestaju. razmnožavanjem! Populacije su vezane u više nivoe tj. odnosno – fizioloških procesa termoregulacije i mehanizama na kojima ona počiva! Ekologija je povezana sa biogeografijom. Izraz ekologija potiče od njemačkog biologa Ernesta Hekela. nemoguće je govoriti o pojedinim ekološkim faktorima kao npr. već uvjek dolaze zajedno populacije većeg ili manjeg broja vrsta.. ali i ishranom. Isti korjen ima i ekonomija žive prirode tj. hrastova šuma nije samo stanište hrasta. geografsko porjeklo. ali ni ekosistemi nisu izolovani jedni od drugih nego su vezani različitim uzajamnim odnosima i integrisani u složene komplekse višeg reda (npr. koji su međusobno vezani i djeluju jedno na drugo (npr. bez poznavanja procesa produkcije a koji se direktno oslanjaju na fiziološke procese organizama fitoplanktonske zajednice. Biogeografija istražuje istoriju nastajanja organskih vrsta u jednoj geografskoj oblasti. Nemoguće je govoriti o ekologiji na nivou jezera ili mora. zaštitom. Biosfera je sastavljena od nizova različitih ekosistema. Ona proučava mehanizme životnih procesa koji se odigravaju u biljnim i životinjskim organizmima. temperaturi i njenim uticajima na živa bića bez dobrog poznavanja fenomena poikilotermije i homeotermije. već i graba i drugih biljaka ali je naseljava i veliki broj životinjskih vrsta)! Biosfera se može shvatiti kao povezani skup mnogobrojnih životnih zajednica. Ekologija se može definisati kao manifestacija borbe za opstanak! U toj borbi. koji je postavio Darwin. Takođe. Izraz ekologija potiče od grčke riječi OIKOS što znači dom i LOGOS što znači nauka. zovu se BIOMI. Ekologija proučava odnose sredine i organizama kao i zakonitosti na kojima ti odnosi počivaju. sve četinarske šume u Americi i Evropi su povezane u TAJGE). Najviši stupanj integracije ekosistema je BIOSFERA!  DEFINICIJA EKOLOGIJE I VEZE SA DRUGIM NAUKAMA Ekologija je biološka disciplina koja se bavi proučavanjem uzajamnih odnosa organizama i sredine! Jedna je od bioloških disciplina i najprisnija sa svim drugim. Bavi se 46 . Mora i okeani su takođe biomi. Najbliža ekologiji je Fiziologija.

IDIOEKOLOGIJA (analitička ekologija) proučava odnos jedinke i uslova životne sredine. Postoje granice variranja veličine i intenziteta jednog ekološkog faktora. spolni produkti šarana ne sazrijevaju na temp nižoj od 18 C. i u tom periodu razvija i do 5 generacija. kao nezaobilazni. jer pokazuju manju ili veću plastičnost prema kolebanju ekoloških faktora.. komensalizam. Organizmi tako odgovaraju na kompleks ekoloških faktora na nekom prostoru tj. tehnologijom. uvjek djeluju zajedno kao kompleks i u određenim kombinacijama. Ekologija se mora oslanjati na rezultate biogeografije. Istraživanja uzajamnih odnosa populacija istih vrsta prema spoljašnjoj sredini 2.) Hemijski faktori Edafski (zemljište) Orografski (nagib..ali u julu izumire jer ni jedan njegov razvojni stadij ne može izdržati temperaturu preko 26 C! U termalnim izvorima Sjeverne Amerike broj Koleoptera se smanjuje sa porastom temperature: 47 . Ti elementi spoljašnje sredine su ekološki faktori a sama spoljašnja sredina gdje oni djeluju je životna sredina. vlažnost. javljaju se i biotički faktori kao npr.. Odnos između ekosistema i životne sredine USLOVI ŽIVOTA I POJAM EKOLOŠKIH FAKTORA U širokoj generalizaciji.itd! Kod ekoloških faktora treba reći da oni. u čijim granicama je moguć opstanak određene životinjske vrste. vazdušni pokreti. hemijski. biološki). sredinu jednog organizma čini čitav kompleks ili splet spoljašnjih uticaja a koji mogu biti različite prirode (fizički.. Organizam je izložen ovim uticajima i na njih reaguje.. tako da se ne razmnožavaju u vodama Sjeverne Evrope). parazitizam. Odnosi fitocenoze i zoocenoze prema životnoj sredini 3. amensalizam. ali je jako osjetljiv na kolebanje vlažnosti vazduha. a koje određena vrsta može podnijeti. Ovaj pojam označava ekološku plastičnost vrste. priučava i pojedine faktore sredine. geologijom. Leptir kupusar (Pieris brassicae) čest je u zimu i proljeće na području Palestine. na staništu! DEJSTVO EKOLOŠKIH FAKTORA I EKOLOŠKA VALENCA Ekološka valenca je amplituda kolebanja jednog ekološkog faktora. Ekološki faktori zajedno sa prostorom čine životnu sredinu! Ekološke faktore djelimo na abiotičke i na biotičke.30 C. kompeticija. pedologijom. ekspozicija) U kompleksu ekoloških faktora. u principu.. Veličina ekološke valence za jedan određeni faktor varira od vrste do vrste i njene granice mogu biti vrlo uske ili vrlo razmaknute. Pristup u tom istraživanju je analitički pri čemu se težište stavlja na jedinku i njen specifičan odnos ka biotičkim i abiotičkim faktorima sredine. SINEKOLOGIJA (sintetička ekologija) primjenjuje sintetički pristupispitivanja i obuhvata 3 stupnja: 1. svjetlost. komarac malaričar podnosi temperature od + 30 C do . fiziologijom.. Ekološka valence jedne iste vrste nije ista za sve faktore (za neki faktor može biti jako velika dok za drugi može biti izuzetno uska)! Kod ekološke valence je važan maximum. zoogeografijom. organizmi vrsta u prirodi se održavaju pod stalno promjenljivim uslovima sredine. kada tumači prisustvo ili odsustvo adaptivnih tipova u nekoj sredini. Larve mušice Liponeura je manje osjetljiva na promjenu temperature a više je osjetljiva na promjenu količine O2! Zahvaljujući ekološkoj valenci. odnos predator / plijen. hemijom. Takođe... Preko tih granica faktor prestaje biti uslov života i postaje smetnja za opstanak (npr. zatim i sa ekonomijom. minimum i optimum. Ekologija je povezana i sa sistematikom. Na primjer. Kompleks abiotičkih faktora su:     Klimatski faktori (temperatura. njenu reakcionu širinu koja je specifična i uslovljena njenom unutrašnjom konstitucijom. Veza ekologije sa genetikom i evolucijom je jako bitna u biološkim sistemima i omogućava adaptacije.rasprostranjenjem organizama u funkciji vremena i prostora.

Raspon između maximuma i minimuma je amplituda variranja. eurihalini. Primjer stenotermnih organizama su korali koji žive u takvim uslovima da temperatura vode ne ide ispod 20 C. američka puma (Felis concolor) koja živi od Kanade do Portugala. Euriterman je npr. Eurivalentni imaju široku amplitudu variranja nekog ekološkog faktora a stenovalentnim organizmima je ta amplituda vrlo mala. razlikujemo optimum i 2 pessimuma! U pogledu ekološke valence. stenohalini. a godišnja variranja su svega 2-3 C! Stenotermne su neke vrste planarija Crenobia koje naseljavaju samo hladne izvore. Praktično. razlikujemo STENOVALENTNE i EURIVALENTNE organizme. leptir) eurifag čije gusjenice napadaju različite biljne vrste.itd.. . Zatim. Tigar koji živi u Indiji na temperaturi od 40 C. Eurivalentnost i stenovalentnost se mogu odnositi na samo jedan ekološki faktor! Organizmi sa uskom ekološkom valencom za jedan određeni faktor mogu imati široku valencu za neki drugi ekološki faktor (za jedan su eurivalentni a za drugi stenovalentni). 48 .. U odnosu na faktor. gdje su temperature od 8-9 C (ili oko 3 i 17 C). euritermni.. Tu je i dvogrba kamila koja u pustinji Gobi podnosi kolebanja temperature od – 37C do + 38C! Stenofagi organizmi su neke vrste leptira čije se gusjenice hrane samo jednom biljnom vrstom. pa sve do Sibira. Maximum je gornja granica. ispod koje nije moguć život.30-35 C – 17 37-40 C – 13 40-42 C – 5 42-43 C – 2 45 C – 1 Optimum je optimalan uticaj nekog ekološkog faktora pri kojem neka vrsta živi potpuno normalno i kada se svi procesi odvijaju povoljno! Minimum je tačka na donjoj granici nekog ekološkog faktora. dok je npr. mogu biti: stenotermni. gubar (Lymantria.

dopire na sjever do 52 stepena geografske širine gdje dužina ljetnjih noći jedva dostiže 5 sati. Temperatura. šumski miš – Apodeulus sylvaticus. ekološka valenca je najmanja u ranim stupnjevima razvoja. Položaj tačke optimuma varira. Životna sredina je komplex faktora koji tamo djeluju i na koje organizam odgovara. O2. svjetlost. U Ohridskom jezeru. S' druge strane. Skup ekoloških valenci za više ekoloških faktora. čini ekološki spektar jedne vrste! KOMPLEKS FAKTORA I PRAVILO MINIMUMA Jedna vrsta uvjek živi u okviru ekosistema u spletu mnogostrukih odnosa. kod pastrmke (Salvelinus fontinalis) temp. U Baltičkom moru. minimum i max. temperatura. valenca je 0 – 30C a optimum na 22 C! Letalno dejstvo maximuma i minimuma zavisi od njihovog trajanja. kratkoća noći postaje faktor u minimumu i ograničavajući faktor rasprostranjenja te vrste). prelazi se u pessimum. Analize pokazuju da u ekosistemu. Samo jedan faktor u pesimumu može da ugrozi egzistenciju vrste (npr. Kako je on noćna životinja. Najčešće. Vertikalni gradijent ekoloških faktora se naročito susreće u rasponu od podnožja ka vrhu planine. To je naročito vidljivo kod klimatskih faktora. Udaljavanjem od optimuma ka granicama ekološke valence. vlažnost i vazdušni pokreti su takođe povezani.Lymantria dispar Ekološka valenca za jedan faktor se mjenja i sa razvojem jedne iste vrste. tako da on može biti bliži maximumu ili minimumu (npr. Kod Rana pipiens. jedan i više faktora su udaljeni (više ili manje) od optimuma. ekološki faktori su manje-više uzajamno uslovljeni i niti jedan od faktora ne djeluje nezavisno. sa opadanjem slanosti se smanjuje i broj morskih životinja. mnogi faktori variraju zajedno u horizontalnom i vertikalnom pravcu. CO2 se mjenjaju sa dubinom i pokazuju vertikalni gradijent. su 0-12 C a optimum na 4 C). Za svaki faktoruvjek postoji određeni stepen veličine i intenziteta kada je njegovo dejstvo najpovoljnije i to je optimum. tako da je slanost ograničavajući faktor i f. u minimumu! 49 . pH. Kod većine organizama. Temperatura i svijetlost su uzajamno povezani ali isto tako i temperatura i atmosferski talozi. U ovakvim kompleksima je teško očekivati da jedan faktor bude ostvaren u optimumu.

a u isto vrijeme svi drugi ekološki faktori mogu biti u optimumu. pustinja. god. vertikalna diferencijacija (npr. koje je Hesse označio kao BIOHORE (npr. Opstanak jedne vrste je određen faktorom koji je na datom staništu najbliži pesimumu. Po tome se razlikuju pojedini biotopi. koji je bliži pesimumu. Jezerska voda je stajaća a temperatura.. vertikalne dubinske zone u jezeru). dovodi do smanjenja gustine populacije. To je formulisao Liebig. u Mrtvom moru u Palestini. Te osnovne topografske jedinice se zovu BIOTOPI ili životna staništa organskih vrsta. ŽIVOTNO STANIŠTE I POJAM BIOTOPA Rasprostranjenost organskih vrsta na Zemlji i gustina njihovih populacija. različite biohore se mogu grupisati u 3 glavne životne oblasti: 50 . Potok i jezero se razlikuju u kombinaciji ekoloških faktora. pećina. Po njemu. svjetlost i hemijski uslovi su sasvim drugačiji od onih u potoku. 1840.Nepovoljno dejstvo jednog faktora.. Tipološka klasifikacija grupiše slične tipove biotopa u više kategorije. Areal je ukupni prostor na kome se susreće jedna organska vrsta a veličina mu je historijski uslovljena. Biotop je ekološki pojam i on se karakteriše specifičnim komplexom ekoloških faktora. u odnosu na stupanj razvoja. Tako je Ohridsko jezero siromašno fitoplanktonom a taj isti fitoplankton zamuti Dojransko jezero u vrijeme ljeta. kao i prostorni raspored – neravnomjerni su. Biotop je npr. horizontalna. On u sebe može uključiti više biotopa u kojima data vrsta može da živi. što direktno uslovljava različite kombinacije biljnih i životinjskih vrsta. živo naselje čine samo neke bakterije a sve zbog visoke koncentracije soli). sa najmanjom ekološkom valencom i najviše udaljeni od optimuma. jezero. Često se susreću zonalna. proučavajući faktore ishrane kulturnih biljaka. Životni uslovi nisu uniformni niti na prostoru samo jednog biotopa. Koncentracija soli fosfata u Ohridskom jezeru iznosi 2-3 mg/m3 a u Dojranskom je oko 30 mg/m3. Ovo pravilo uzima u obzir i minimum i maximum kao i ekološku valencu pojedinih stupnjeva razvoja. hrastova šuma. Biosfera se javlja kao mozaik velikog broja vrlo različitih biotopa. ali opstanak vrste može zavisiti i od maximuma (npr. Produkcija biomase biljaka je određena faktorom koji se u tom momentu nalazi u minimumu. projnost neke vrste na datom mjestu je određena onim faktorima koji su. Tineman je Liebig-ovo pravilo minimuma pokušao proširiti na opšte pravilo dejstva ekoloških faktora. Uzroci za to su specifični ekološki faktori ali i istorijski uzroci.itd! Svako od njih ima svoju posebnu fizionomiju i specifično životinjsko naselje. sve pustinje pripadaju biohori pustinje). Te razlike za sobom povlače različit prostorni raspored vrsta. u vidu PRAVILA MINIMUMA. U okviru biosfere je moguće razlikovati više-manje jasno prostorno ograničene djelove koji se karakterišu posebnom kombinacijom ekoloških faktora.

Slična životna forma javlja se kod drugih životinja sa sličnim načinom života. Oni su na osnovu prilagođenosti u odnosu na mjesto stanovanja kod suhozemnih životinja postavili slijedeće kategorije: I.stanovnici tla. kratke noge.na površini mulja. Talpa. Slična klasifikacija životnih formi u ekologiji životinja izrađena je od strane kaškarova i Tišlera. postoji 9. 51 . ŽIVOTNA OBLAST MORA (SLANE VODE)  ŽIVOTNA OBLAST KOPNENE (SLATKE) VODE  ŽIVOTNA OBLAST KOPNA ŽIVOTNA SREDINA Reakcije organizma na dejstva spoljašne sredine imaju određeni adaptivni karakter I zahvajujući toj mogućnosti adaptacije organske vrste se održavaju u prirodi I pored toga što se usslovi mijenjaju. • • • • • • • • Fitoedafen (mikroskopske biljke koje žive u tlu). U tom pogledu ova vrsta je morfološkim izgledom adaptirana uslovima u kojima živi. Hidrofiti (žive u vodenoj sredini).na pjesku. Životna forma je prije svega ekološka kategorija. Čitava građa slijepog kučeta i njegova fiziologija žine posebnu životnu formu usaglašenu sa podzemnim načinom života. Jedna od najpoznatijih klasifikacij biljnih i životnih formi zasnovana na pretežno klimatskim adaptacijama potiče od Rankijera?. noge su sa snažnim kandžama i posebnim žuljevima na stopalima tako da se lako kreće i kopa podzemne hodnike. kategorija: 1. Ima ogromne sjekutiće koji strše van. Spljašne uho je redukovano. Geofite (višegodišnje biljke čiji organi preživljavaju smješteni u tlu). (Glylotalpa sp). To je u stvari adaptivni tip u kome se održavaju neposredni odnosi vrsta prema kompleksu životnih faktora pod kojima živi. Limnicola (stanovnici mulja) ili pelobionti. Tu spadaju: • Fitoplankton (lebde u vodi). na kratko zdepasto tijelo. Edafobionti. Kao primjer adaptivnog tipa je glodar slijepo kuče (Spalax leucodon) koji živi pod zemljom. Arenicola (stanovnici pješčane podloge) ili psamobionti: a) Epipsamobionti. Skup adaptivnih osobina jedne vrste saglašen sa konkretnom sredinom je životna forma te vrste. Adaptacija živog svijeta na uslove životne sredine historijski se razvila i ona se ogleda u morfofiziološkim odlikama organskih vrsta i njihovom načinu života. bez repa.u mulju. Razlikuju se: a) Epipelobionti. Epifite (žive na drveću). b) Endopelobionti. Endofiti (biljke koje žive u stijeni ili kao paraziti na dugim organizmima). 2. torbar Notorychtes-rovci. pupovi izdignuti iznad tla). Hrani se podzemnim dijelovima biljaka. zemlju kopa zubima i izbacuje nogama i glavom na površinu. oči zakržljale. Hamefite (višegodišnje biljke čiji organi preživljavaju iznad tla) Fanerofite (pretežno drveće. Terofiti (jednogodišnje biljke koje preživljavaju u formi sjemena). gusto krzno.

Nidicola (emobionti) – stanovnici gnijzda i jazbina. c) Mezogeobionti.b) Endopsamobionti. Lepidinola (mezolitobionti) .šljunkavo tlo. 4.na površini tla. Saxicola (hipolitobionti) . Zoobionti (na životinjama) a) Epizoobionti – na površini životinja. 6.u pjeskovitom tlu c) Mezopsamobionti.u šupljinama tla. Atmobionti – žive na biljkama i životinjama 1. Herbicola (fitobionti.u biljnim tkvima. c) Mezoofitobionti. posbno odnosa ishrane u životnoj zajednici i njen funkcionalni status označen je kao ekološka niša. 5. Petricola (stanovnici površine stijena). 2.ispod kamena 8.stanovnici pećina. 7. Lignicola (stanovnici drveća) dendrobionti: a) Epidendrobionti .geobionti: a) Epigeobionti. ili epilitobionti. Aerobionti – stanovnici vazduha. b) Endofitobionti. c) Mezodendrobionti – u šupljinama između kore i stabla.u unutrašnjosti tla. Cavernicola (troglobionti) . Tericola (stanovnici rastresitog tla). b) Endodendrobionti – u unutrašnjosti drveća.stanovnici unutrašnjosti stijena. II.u šupljinam busena i mahovinama. b) Endozoobionti – u tkivima životinja. 3.u međušupljinama pijeska 3. Sclericola (endolitobionti) . 9. 52 . na biljkama): a) Epiofitobionti.na kori drveća. Ekološka niša Podrazumijeva se mjesto i položaj koji neka vrsta zauzima u spletu odnosa. b) Endogeobionti. 4.na biljkama.

vlažnost. Posebno su važne lokalne kolmbinacije klimatskih faktora koji su rezultat uzajamnog dijelovanja klime i drugih faktora: reljefa npr. čiji ukupni rapon ne premašuje 150 ºC. Neki ekološku nišu proširuju i na iskorištavanju životnih mogućnosti u pogledu zakona ili zaštite. vazdušne pokrete. Ona je funkcionalni pojam i označava mjesto i ulogu neke vrste u životnoj zajednici. U tibetu razlika između zimske i ljetne 53 .Pod tim pojmom označeno je iskoruštavanja određene životne mogućnosti od jedne organske vrste. Kraći zraci su ultravioletni. Raspored vrsta u okviru istog biotopa uslovljen je tim lokalnim klimatskim kombinacijama. prije svega kroz proces erozije na stjenovitoj podlozi. Zraci talasne dužine 400-750 milimikrona čine svjetlost vidljivu za oko. razmnožavanje. Temperatur utiče i na druge ekološke faktore i mjenja ih u znatnoh mjeri. raspored pedološke podloge itd. Obilne padavine u obliku grada mogu nanijeti štete na nadzemnim dijelovima drveća. Analogno ekološku nišu u različitim ekositemima ispunjavaju različite vrste životinja. Pustinjsko tlo se može zagrijati i do + 84ºC . na njihovu sezonsku aktivnost. svijetlost. kao komplex. a veći od 750 milimikrona infracrveni. Najniža temperatura prizemnog sloja izmjerene su u Sibiru (-70ºC). rast ali i na ponašanje organizma. pritisak. Stalna kolebanja temperature u toku dana godine su znatno manja. Najviša temperatura vode okeana ne može preći iznad +36 ºC. a istovremena i sama životna mogućnost koja ta vrsta iskorištava. Živi svijet u znatnoj mjeri može da mijenja klimatske faktore. naročito raspored vegetaije koji se koristi kao indikator klimatskih uvijeta. u vazdušnoj sredini. temperaturni raspon nije prisutan uvijek na istom mjestu. Temperatura kao ekološki faktor U jedan od najviše proučavanih ekoloških faktora je temperatura. Ona djeluje na procese metabolizma. treće biljnim detritusom. dok su najviše temperature izmjerene u pustinjskim krajevima (+60ºC). jer je lako mjerljiva i dejstvo na organizam je vidljivo. Svi faktori variraju vremenski i prostorno i njhovo momentalno stanje je vrijeme.5ºC. Npr. Ovaj max. ali jedna se hrani svježim lišćem.temperaturni raspon jer na kopnu. Toplotni uslovi u biosferi Normalno se kreću u uskim temperaturnim granicama ispod i iznad tačke mržnjenja voe 0 ºC. ulogu gliste na koralnim ostrvima u Tihom oceanu zauzima Cardiosoma. Donja granica teperature u stalnoh vodi ne silazi ispod 0 ºC. Biljne vaši se hrane biljnim sokovima. razviće. Max. Npr. Erodirani materijal se može taložiti u vodenim ekosistemima i tamo znatno modifikovati stanište. uži temperaturni raspon je u vodenoj redini. četvrte su grabljive. u nekoj šumi se navlja veli broj koleoptera. druge plodovima.. a najmanja u tropskim oblastima. Raspon kolebanja je karakteritičan za pojedinu klimatsku oblast. Sezonska temperaturna kolebanja najveća su u kontinentalnim. Najveća kolebanja temperature su u pustinjskim oblastima. Oni neposredno i stalno dijeluju na organizme ali i tako utuču na većinu ostalih ekoloških faktora. njen ekološki status... Šumskim plodovima se hrane miševi i vjeverice. leptiri. Klima obuhvata skup meteoroloških faktora atmosfere: temperaturu. vodene taloge. slične temperature su izmjerene i na Aljasci. Klimatski faktori Pod njima se podrazumijeva čitav komplex faktora životne sredine kome su izložena sva živa bića. a u morskoj -2. Ekološka niša je funkcionalni položaj koji jedna vrsta zauzima u ekosistemu tj. Od ukupne sunčeve radijacije do biosfere dopire samo jedan dio koji obuhvata EM talase talasne dužine: 200-500 milimikrona. na brojnost populacije-. Klimatski faktori uvjek djeluju zajedno. Od klimatskih faktora zavisi raspored živih bića na zemlji. Glavni izvor toplote u biosferi je Sunčevo zračenje. a klima je srednje stanje vremena jedne oblasti. U australijskoj oblasti torbari zauzimaju ekološku nišu koja je koja je analogna sisarima u našim krajevima. isto tako i šumske pčele. Klimatski faktori imaju znatan uticaj na promjene primarnog reljefa. Ekološka niša prije svega znači životnu mogućnost u odnosu na ishranu.

Max.5 i 52 ºC. Temperaturna valenca U odnosu na ekološku valencu imamo euritermne organizme koji podnose široka variranja i stenotermne organizme koji podnose uska variranja temperature.5 ºC. Oni održavaju temperaturu hemijskom termoregulacijom. Insekti i reptili koriste sunčevo zračenje za podizanje temperature. Tu spadaju većina biljaka i životinja. Raspon između kojeg je moguć aktivan život poikiloterama je između -1. Ovakva termička struktura prije svega ovisi od vjetrova koji izazivaju vertikalno turbulentno stujanje vodenih slojeva. Homeotermi imaju sposobnost održavanja konstantne temperature tijela. Uticaj temperature na tok životnih procesa -Termička razmjena između organizma i sredineOd primanja i odavanje toplote zavisi temperatura tijela. Dejstvo letalnih temperatura zavisi i od njihovog trajanja. Vertikalni temperaturni gradijent javlja se i na planinama. Dublji slojevi se zagrijavaju slabije. Polarne ptice imaju temperaturu 40 ºC. a ljeti viša. . Za vodenu sredinu karakteristične su mala temperaturna kolebanja kako dnevna tako i sezonska.ljetna stagnacija sa izraženim vertikalnim termičkim gradijentom je u augustu. • Hipolimnion (donja zona). a samim tim i tok životnih procesa. a zimi je odaju svojoj okolini. Tada nastaje zimska cirkulacija vode. tako da im metabolizam i rast opada sa porastom i padom temperature. Pčele održavaju temperaturu košnice od 35-36 ºC ljeti. nezavisno od kolebanja vanjske sredine i javlja se kod ptica i sisara. Na dnu mora temperatura je 2-4ºC. drhtanja. Termička stratifikacija jezera se izrađuje od februara kada je u čitavom jezeru temperatura mala (oko 6 ºC). ali mnogi biljni organizmi mogu podnositi i niže 54 . Primjer termičkog režima vodenog biotopa i sezonskih kolebanja temprerature su jezera umjerenog pojaa. Za vrijeme ljeta ona apsorbuju toplotu. U stratufikovanoj vodenoj masi se razlikuju dvije termičke zone: • Epilimnion (gornja zona) u kojoj temperatura naglo opada ka dnu. Sa visinom temperatura opada.40 ºC. tako da su temperature gornjih i donjih slojeva izjednači u toku zime. Količina toplote koju jezero apsorbuje u periodu zagrijavanja je velia i označava se kao godišnji termički bilans jezera. Ovo stanje u vrijeme ljeta se naziva ljetna stagnacija. U Sahari dnevna kolebanja temperature su od 3 . a zimi od 13-30 ºC. Najprimitivniji oblici termoregulacije javljaju se kod poikiloterama. U tropskim oblastima kolebanja temperature su mala i iznose svega nekoliko stepeni. U toku ontogenetskog razvoja svi homeotermi su najprije poikilotermi. Poikilotermija je rasprostranjenija. na izvorima temperatura vode uvijek je oko 4-8 ºC. procesom znojenja. U vrijeme ljeta kada su gornji slojevi zagrijani. Dubine uvijek imaju temperaturu 6 ºC. turbulentno mješanje vode je teže i ono se ograničava na površinsku zonu. Tmperatura opada progresivno sa dubinom. Slijevi ispod 100 m. a žive na temperaturi od -30 do -40 ºC. Postoji 2 osnovna tipa termičke razmjene u živom svijetu: poikilotermija i homeotermija. tak da se jezerska voda tratifikuje. Granica efektivvne temperature unutar koje se odvija normalan aktivan život jedne vrste ne moraju se poklapati sa letalnim granicama na kojima se organizam ne može trajno održavati u životu. U srednjim tokovima temperatura zimi je niža nego na izvoru. Homeotermija počiva na mehanizmu termoregulacije.zona sa laganim padom temperature. koleba se paralelno sa promjenama temperature u spoljašnjaj sredini. Poikilotermi nemaju sposobnost termoregulacije i temperatura tijela je nepostojana.6-22. Vertikalni temperaturni gradijent javlja se i u morima. povećanjem ili smanjenjem oksidacijskih procesa. Putem mišićnog rada kod aktivnih oblika može doći do podizanja temperature za 10 ºC kod krupnih riba. Postoji vetikalni temperaturni gradijent od površine prema dnu.temperature iznosi oko 77 ºC. turbulentno mješnje vod eprodire dublje tamo. Ona ima veliki ekološki značaj. Temperatura površine vode u Ohridskom jezeru kreće se od 6. Izvor strujanja u moru je temperatura struje. Stalna temperatura obezbjeđuje isti intezitet bioloških procesa. Hlađenjem jezera stratifikacija postepeno isčezava.

tako da letalne granice nisu fiksne temperature. Životinja tada prelazi u stanje ukočenosti iz koga se može povratiti zagrijavanjem.60ºC (tajge). i prisutno je kod velikog broja poikiloterama.. U tom rasponu on ima normalnu aktivnost. orangutan. račići iz roda Calanus. Druga velika grupa poikiloterama umjerenih krajeva koji su zimi izloženi temperaturama od 0 do -30 ºC. U ovu kategoriju spadaju stanovnici arktičkih mora.7 do +1 ºC.koja živi na površini snijega. Ova adaptacija se ogleda u promjeni inteziteta jednog životnog 55 . Kod vodenih organizama temperaturna granice su uže nego kod suhozemnih. na 50 ºC nastupa smrt. Npr.4 ºC prelezi u stanje nadraženosti. dovode do nejednakog ubrzavanja svih procesa. Kod polane lisice termgeneza počinje od -40 ºC.8 ºC javljaju se slabi pokreti nogu. kornjča. razvoj. termiti. Ovo pravilo je teško primjenjivo u biologiji jer se ni jedan organizam nije prost fizičko hemijski sistem i brzina životnih procesa je rezultat velikog broja biohemijski reakcija. Termičko prilagođavanje Brojni eksperimenti pokazuju da intezitet različitih životnih procesa na određenoj temperaturi nije isti kod poikiloterama i da taj intezitet u znatnoj mjeri zavisi od termičke sredine u kojoj je organizam prethodno boravio. Vrijednost ekološke valence za temperaturu se mijenje u različitim razvojnim stadijima i najmanji je u ranim fazama razvoja. do gubitka vode u tijelu i konačno dovodi do denaturacije u tijelu. a komaraciz roda Anopheles i do -30 ºC. Postoji zavisnost između temperature i brzine hemijskih procesa. Otpornost nekih poikiloterama prema nižim temperaturama je različita. sjeme biljaka. a kod čimpanze na 20 ºC. Tada homeotermi padaju u stanje hipotermije. S pojavom prvih kristala tada dolazi do naglog povećanja tjelesne temperature.6 ºC ukočenost na -14 ºC smrt. Granice temperature kod poikiloterama su znatno uže čak i onih sa širokom ekološkom valencom. Visoke temperature izazivaju poremećaje u metabolizmu. trajanja. Dejstvo ekstremnih temperatura Temperature ispod i iznad efektivnih granica postaju ograničavajuće za život neke vrste. Slične reakcije na dejstvo ekstremnih temperatura pokazuju i ostali insekti. kod pustinjskog skakavca Schstocerta gregaria zonaefektivne temperture je od 18. Ako se udaljuju od efektivnih granic njihovo dejstvo je letalno i ono zavisi od dužine trajanja. Homeotermi izdržavaju temperaturu iznad termičke neutralnosti putem fizičke termoreulacije: znojenjem. tropske slatkovodne ribe. Homeotermi se protiv hladoće bore pojačanom produkcijom toplote čim se vanjska temperatura padne ispod granice termičke neutralnosti. 49.. 4. Grupe: Vrste sposobne da izdrže vrlo niske temperature: spore. Već na 43. Pećinki insekti normalno žive u hladnim pećinama i životni ciklus im se odvija od -1. Tu postoji termičko prilagođavanje na termičku sredinu prethodnog boravka. bakterije. Na nižim temperaturama 7. Temperatura i tok životnih procesa U granicama efektivne zone porast temperature kod poikiloterma dovodi do porasta inteziteta metabolizma. Stenotermni organizi viših temperatura su koralji. To su stenotermni organizmi niskih temperatura. Smatra se da poikilotermi preživljvaju niže temperture fizičkom pojavom prehlađivanja tjelesnih tečnosti. riba dolazi do porasta bazalnog metabolizma sa porastom temperature. Postoje razlike i ko homeoterama. To je VanHofovo pravilo po kome hemijski procesi sa porastom temperature za 10 Cº ubrzavaju se za 23x.temperature do .9 ºC. Kod mnogih insekata sa porastom temperature raste potrošnja kiseonika. zaustaviti normalne aktivnosti jedinke. One mogu sprečiti razmnožavanje.6 ºC u stanje ukočenosti. Tu borbu olakšava pernati omotač ali istotako i potkožna mast. pa razlikujemo 3. povećanom ventilacijom. Npr. nedostatka energetskog goriva. 4 do 34. salpe. tvrdokrilac Melosoma populi koji je prije boravio na temperaturi 12 Cº troši više O2 nego jedinke koje su prije živjele na temperaturi od 25 Cº. pigvin Aptenodytes forsteri idr. Letalne granice hipotermije za čovjeka su 18-25 ºC??. zatim beskrilna mušica Chionea aranoides .gljive. Ta otpornost na niskoj temperaturi zavisi od visine temperature. Stoga stenotermne vrste su malobrojnije od euritermnih. Kod žaba. Gusjenica Cossus cossus izdržava temperaturu do -20 ºC.

Vrijednost trmičke knstante je specifična i različita kod različitih organizama.procesa. Razviće jedne vrste odvija se u određenim granicama efektivne temperature.. dok u južnoj Europi 3 godine. ženka pirinčanog žižka Calenda orizoe najveći broj jaja proizvodi na teperaturi 26-39 Cº. To je praćeno na brojnim eksperimentima na insektima. npr. Od dejstva visokih temperatura mnogi insekti se brane ukopavanjem u pijesak. npr. kod voćne mušice Ceratitis capitata. potrošnja O2 koja se javlja na istoj oglednoj temperaturi. oblici sa dugim nogama se brane izdizanjem tijela od površine pijeska itd. Srčana frekvenca tritona Triturus cristatus i Salamandre prilagođenih na temperaturu od 10 ºC veća je nego kod onih prilagođenih temperaturi od 30 ºC.?? Fiziološko prilagođavanje na novu temičku sredinu je reverzibilan proces. Britanijiu januaru. Termička konstnta izražava se stepenom dana.8-16. Također. a u južnim dijelovima 2-3. Također i polna zrelost kod riba zavisi od temperature. samo 4 dana na 30 Cº. Generacije. Sa sniženjem temperature vrijeme za kopulaciju i formiranje jajnje jaja. a u srednjoj Europi 4-5 godine. Mužjaci i ženke drozofile gajeni na temperaturi iznad 32 Cº ostaju sterilni. Crvenperka Ritilus ritilus dostiže polnu zrelost u vodama finske od 5-6 godine. Npr. Npr. Period trajanja razvoja i i efektivne temperature ima stalnu vrijenost koja se označava kao termalna konstanta.. Ona omogućava da se procjene termički uslovi za razvoj određene vrste. Npr.4 -12. U granicama efektivne temperature aktivnost raste na većim temperaturama. Na temperaturana kolebanja poikilotermi reaguju odgovarajućim promjenama aktivnosti. Ženke jegulja u rijeci. Postoji očigledana zavisnost aktivnosti i ponašanja poikiloterama od temperature. Haringe iz južnog dijela Norveške postaju polno zrele 2 godine ranije nego haringe u sjevernom području. Odnos godišne sume srednjih dnevnih efektivnih tempertura neke oblasti i termičke konstante prestavlja index koji pokazuje da li se vrsta može održati u toj oblasti i koliki broj generacija može imati u toku godine. Temperatura i razmnožavanje Određena količina toplote potrebna je za sazrijevanje polnih produkata kod poikiloterma. temperatura praga razvića varira za različite stupnjeve. a u Finskoj tek u maju mjesecu. Čovječja vaš traži temperaturu na tijelu od 24-32 ºC. Slično je i sa ostalim insektima. Temperatura i ponašanje Može se pratiti i kod homeoterama i kod poikiloterama. Organizmi se u svojoj sredini orijentišu na mjestima sa temperaturom koja je za njih najpovoljnija. Tempertura i razviće Individualno razviće pikiloterama teče brže na višim temperaturama. Vrijednost termičke konstante je različita za različite razvojne stupnjeve. traže termičke uslove za normalnu životnu aktivnost. Uticaj temperature na polaganje jaja može se pratiti kod insekata. dok u oblasti Elbe u Danskoj tek 8-9 godine.2 ºC. kod Blatea germanica se udvostučuje. Donja granica na kojoj počinje razviće ili na kojj se ono prekida zove se temperatura praga razvića i ona se ne poklapa sa donjom letalnom granicom organizma. leptir Plusia gama na sjeveru SSSR ima samo 1. 56 . U fenomenu termičke prilagođenosti ogleda se plastičnost organski vrsta u odnosu na promjenjive termičke uslove sredine. sazrijevanje donade domaće muhe skraćuje se sa porstom temperature i iznosi 20 dana na 20 Cº. Termalna konstanta izražava ukupnu sumu toplotne energije neophodne za odvijanje određenog stupnja razvića bez obzira na kojoj se temperaturi odvija razviće. Ženka vaši Pediculus humanus ne proizvodi jaja na temperaturi ispod 25 ºC... Po sazrijevaju u 5-7godini. Za Ceratitis capitata ova konstanta iznosi 250 dana. Ceratitis capitata ima 250 dana.7 ºC ali ne na temperaturi od 4. Kretanje muha na 10 ºC je sasvim slabo ali raste progresivno i postaje brzo na 27 ºC. Agrotis segetum ima 1000 dana. Komarac malaričar polaže jaja na temperaturi 12. koja je uzgajana na različitim temperaturama i dobijena je krivulja razvića u danima razvića koja je imala oblik hiperbole. Rana temporaria polaže jaja u V. a na 40 ºC prelazi u stanje razdraženosti. Organizam se pri tome progresivno mijenja pa je dejstvo teperature na brzinu razvoja različito na različitim stupnjevima.. generaciju.

koja može biti pozitivna i negativna).).). jelenak. Razvijenijim pigmentom koji sprečava dublje prodiranje 3. Samo mali broj vrsta živi u potpunom odsustvu svjetla npr. Hitinskim ili rožnatim slojem kože 2. mačka. Skuša Scomber scomber iz Crnog mora prelazi u Sredozemno more čim padne temperatura 10-12 ºC... Zraci krače i duže talasne dužine ultravioletni i infracrveni nisu vidljivi..mlade gusjenice itd. Svjetlost djeluje na životinjske organizme posredno ili neposredno sa različitim ekološkim efektom. čak i sesilni oblici raguju na svjetlost i zauzimaju određeni položaj tijela prema svjetlosnom izvoru.. miš. Tipične dnevne životinje su ptice i insekti. te sprečavaju pregrijavanje.kod Calanusa kopepode iz Ohridskog jezera vrše se pravilne vertikalne migracije (10-20m). a mnogi drugi koji se normalno duže zadržavaju na suncu imaju metalne odsjaje tijela. sumračne i životinje indiferentne na promjenu intenziteta. posebno poikilotermnih. Tu je značajan i pravac svjetlosnih zraka ali i njihov intenzitet. Insekti zagrijavanjem tijela podižu svoju temperaturu. Smjena aktivnosti i mira kod životinja može nastupiti jednom u 24 sata i to su monofazne životinje (pčele. Temperatura tjela Schisticerca gregaria (pustinjski skakavac) raste sa izlasko sunca vrlo brzo do 40 i 50ºC. a gliste is tonoge bježe od svjetlosti. Npr. Indiferentne životinje su: stepski tvor. FOTOPERIODIZAM 57 . Takođe i kišna glista.. sa tim što je neophodna za fotosintezu. Pčele i muhe lete ka svjetlosti. Zaklanjanjem od svjetla. Promjen temperature utiče i na migracije koju vrše mnoge vrste sa promjenom temperature. U procesu zagrijavanaj tijela važnu ulogu igra prisustvo pigmenta. noćne. Većina planinskih i artičkih insekata ima tamnu boju tijela i lako se zagrijavaju. Od dejstva svjetlosti organizmi se štite: 1. Fototaksične reakcije se mogu javljati i ritmički npr. Sumračne životinje su: gundelj. Fototaksična reakcija iste vrste se može mijenajti sa spoljašnjim uslovima i sa uzrastom. Sa zalaskom suncatemperatura tijela pada. UV zraci su letalni za neke organizme. Glavni izvor svjetlosti u biosferi je sunce za oko vidljivi kompleks zraka od 400-750 nm. Kod pokretnih životinja svjetlost može stimulisati lokomotorna kretanja koja mogu biti bez određenog pravca (fotokineza) i mogu imati određeni pravac (fototaksija. Plankton sa dolaskom noći migrira iz dubljih slojeva gdje boravi u toku dana. Zemljana atmosfera apsorbuje najveći dio UV zraka. Svjetlost djeluje neposredno na živa tkiva kad je apsorbovana. Lagnus lagnus (glodari). a kod nekih i više puta to su polifazne životinje (kišna glista.a ispod toga negativno. većina leptira i ptica. ali se i pod njihovim dejstvom stvara i vitamin D iz određenih sterola. slijepi miš.. vertikalne migracije kod planktonskih organizama u toku danas i noci.. Insekti u pješčanim dinama u Finskoj su zariveni u pijesak preko dana. larve insekata (drosofila) su jako osjetljivi na sunce. Pčela na temepraturi od 14-18ºC reaguje na svjetlo pozitivno.. komarac. Sa smjenom dana i noći ritmički se mijenja aktivnost mnogih vrsta. Ako se gleda normalna aktivnost životinjau tom pogledu se razlikuju dnevne. dubinksi organizmi ili neki paraziti. Od posebnog ekološkog značaja su reakcije organizma na ritmičke promjene intenziteta svjetla u smjeni dana i noći i godišnjih sezona. SVJETLOST I PONAŠANJE Ekološki značaj svjetlosti kao faktora orijentacije životinjskih organizma u prostoru je veliki. Večina glodara je aktivna noću. SVJETLOST Svjetlost je jedan od osnovnih uslova života.Larve Cincindele traže mjesta sa temperaturom do 44 ºC. Za pojedine organske vrste postoji i određeni optimum intenziteta svjetlosti. reflektujući ih. Pošto sunčeva svjetlost sa sobom donosi i toplotu ona utiče na toplotne razmjene organizma.

žive u oblastima sa niskom vlažnošću zraka tj. VODA Ekološki značaj vode je mnogostran i značajan za sva živa bića. Oni unose vodu pijenejm. Kod vodenih organizama vodna razmjena se vrši putem osmoze. Pod apsolutnom vlažnošću podrazumjeva se ukupna količina vodene pare u atmosferi u g/m3 zraka. isparavanjem kroz kožu i respiratornu površinu. a npr.zama. Američka pastrmka je riba kratkog dana i postaje normalno polno zrela u jesen. razmnožavanje. kod duhana koji je kratkog dana. Zasičenost zraka vodenom parom je veća na nižim temperaturama. Stepen zasičenosti vazduha vodenom parom na datoj temperaturi je označen kao relativna vlažnost i izračunava se u procentima. Kod kopnenih organizama je to složenije. Biljke i životinje su uključene u proces kruženaj vode u biosferi. VODNA RAZMJENA Vodu potrebnu za održavanje procesa metabolizma organizmi regulišu putem razmjene sa vanjsk. Čitav živi svijet je uključen u kruženje vode u biosferi. u regulisanju temperature. Kod reptila i prtica tu ulogu ima rožni sloj i odsustvo kožnih žlijezda. Regulisanje vodenog balansa je posebna adaptacija kopnenih organi. One imaju niz prilagodbi u odnosu na vodnu razmjenu. Od isparavanja insekti se štite hitinskim omotačem. ali isto tako i unutrašnja sredina organizma.KSEROFILNE ŽIVOTINJSKE VRSTE. Ona je sredina u kojoj je život nastao. Sezona cvjetanja mnogih biljaka zavisi od dužine dnevnog osvjetljenja. 58 . Ona učestvuje kao materijal u fotosintezi. U dnevnih životinja to određuje broj sati u toku kojih je moguča ishrana. migracije su u vezi sa sezonskim promjenama trajanja dana i noći. kamila može izdržati 10 dana bez vode koristeći metaboličku vodu dobijenu oksidacijom rezervne masti iz grbe. Ta vodena razmjena primanja i odavanja vode je jedan od važnih oblika odnosa organizama i sredine. Npr.Od sezonskih promjena svjetlosnih režima zavisi čitav niz životnih pojava i kod biljaka i kod životinja. Kserofilni oblici se štite od gubitka vode i izlučivanjem suhog ekskreta ili suhog izmeta. Biljke dugog dana zahtjevaju duže dnevno osvjetljenje. Postoji više kategorija suhozemnih životinja u odnosu na život sa manjim ili večim stepenom vlažnosti. Odavanje vode iz tijela životinje se obavlja ekskrecijom. ponašanje. Sa kolebanjem stepena vlažnosti vazduha raste ili opada intenzitet odavanja vode iz tijela putem isparavanja. plodnost. Ciklus razvijanja gonad domačeg vrapca se odvija u zavisnosti od dužine dnevnog osvjetljenja i temperature. Značaj fotoperiodizma stoji u njegovoj sezonskoj pravilnosti. Osnovni ekološki problem kod njih je zaštita od pretjeranog gubitka vode. 1. Prilagođenost života u aridnoj sredini je i u korištenju vode koja je sadržana u suhoj hrani ili korištenju metaboličke vode. apsorpcijom vlage i dr. to sprečava cvjetanje. kroz sočnu hranu. trajanje razviča na aktivnost. u prometu materija.om sredinom. u regulaciji osmotskog pritiska i drugim pojavama. mitarenje. Kserofilni sisari skoro i da nemaju znojne žlijezde. I druge periodične pojave kod životinja linanje. Promjena dužine dana djeluje kao signal za lučenje gonadotropnih hormona od kojih zavisi sazrijevanje polnih produkata. VLAŽNOST ZRAKA Sadržaj vodene pare u životnoj sredini kod kopnenih organizama je posebno značajno za regulisanje odavanje vode iz tijela. u sušnim oblastima. I životinje reaguju na dužinu dnevnog osvjetljenja. On je najpouzdaniji signal organskim vrstama da sinhronizuju svoj život sa sezonskim prromjenama. Od sezonskih promjena svjetlosnog režima zavisi i razmnožavanje kičmenjaka. Neki organizmi u pustinjama se štite i sklanjanjem u zaklonjena mjesta. Vlažnost vazduha utiče i na druge životne procese npr.

Tu postoji prirodna kontrola koja reguliše dinamiku kretanja populacija. BIOTIČKE TEORIJE . Vlažnost vazduha je u vrlo uskoj vezi sa tmperaturom. Optimalno mu se jaja razvijaju pri 100% vlage u tlu i 30ºC. 3. a ne regulaciji njene brojnosti. POPULACIONE TEORIJE Polaze od činjenice da se populacije vrsta u prirodi ne mogu neograničeno razmnožavati u nekom ekosistemu. One su jednostrane i težište daju samo jednom faktoru i drugo klimatski faktori pretežno dovode do redukcije populacije. mokrica Porcelio skaber se kreče u suhoj atmosferi. Njihovo dejstvo je direktno. Najrazrađenija teorija je teorija austraslkog ekologa Nikolsona.HIGROFILNI OBLICI . Kod žiška (Calandra) broj položenih jaja raste sa porastom vlažnosti. Njene postavke su: *svaka vrsta je sposobna da se razmnožava i povečava brojsnost svoje populacije.Nasuprot fizičkim ove teroje daju prednsot biotičkim faktorima. kod pustinjskog skakavca broj položenih jaja je najveći na 70 % vlage. *od uslova sredine zavisi da li će populacija rasti ili opadati. biotičke teorije i sintetičke teorije. stonoge i dr. Oni se susreću samo na vlažnim staništima. a na 40% prestaju da polažu jaja. Npr. Tipični oblici su amfibi. Ove teorije ističu značaj abiotičkih faktora po sebno temperature. razmnožavanje i razviče insekata. Razmno-žavanje i kretanje pustinjskog skakavca je jako zavisno od količine vodenih taloga. gliste.kod njih je zaštita od isparavanja nedovoljna. Veličina rezultata ovih teorija bazira se na proučavanju dinamike populacija insekata. a ne kreće se na vlažnom mjestu mjestu koje je izabrala. Brojnost miševa je u zavisnosti od količine vodenih taloga posebno u jesen. Tu je bitna i srednja godišnja količina. Neke vrste aktivno traže mijesta čija im vlažnost odgovara ili izbjegavaju mjesta sa nepovoljnom vlažnošću. Tu se javlja više teorija koje se mogu svrstati u 3 osnovne kategorije i to: fizičke teorije. VODENI TALOZI Količina i raspored tvodenih taloga su bitan element u odeđivanju tipa klimatskih oblasti. vlage tj.čine prelaz između ova dva i tu spada većina suhozemnih organizama. U prirodnim populacijama kretanje populacije zavisi od skupnog dejstva svih faktora. Mogu se održati samo u vlažnoj atmosferi gdje je smanjeno isparavanje vode. Jesenji talozi djeluju povoljno na razvoj korova i klijanje zrnevlja kojim se oni hrane. Uvarov i Bodenhajmer smatraju da ti faktori imaju posebnu ulogu u kretanju brojnosti populacija. ali i njihov sezonski raspored. Npr. u pustinjama ima i mezofilnih oblika koji sebi povoljne uslove vlažnosti nalaze u pozemnim jazbina-ma. Za neke crve je vlažnost vazduha ispod 85% letalna. klimatskih faktora za razvoj . Smatraju da periodične promjene klimatskih faktora imaju značajnu ulogu u fluktracijama životinjskih populacija. Komarac malaričar bira mjesta sa vlažnošću od 90-95%. Postoje 2 negativnosti fižičkih teorija. 59 . Reakcije organizama na vlažnost omogučava životinjama da u svom biotopu pronađu mjesta sa vlažnošću koja im odgovara.2. Eksperimenti na mnogim insektima su pokazali da utiče i na fekunditet (broj jaja) ženki. Tako da se porast populacije javlja u godinama sa večom količinom padavina u sezoni polaganja jaja. nematode. Npr.MEZOFILNI OBLICI . puževi. npr. Brzina razviča takođe zavisi od stepena vlažnosti. Po njima nepovoljen vremenske prilike mogu dovesti do visokog mortaliteta 85-90% u prvim stadijima razvoja insekata. FIZIČKE TEORIJE – polaze od pretpostavke da su fizički faktori sredine najznačajniji u kontroli životinjskih populacija. Stepen vlažnsoti vazduha utiče na ponašanje suhozemnih organizama. Opšta teorija prirodne kontrole brojnosti još ne postoji. ciklične oscilacije zečeva i risova u Kanadi dovode se u vezu sa ritmičnim kolebanjima klime.

Tada stupaju u akciju regulatorni mehanizmi prije svega kompeticija tako da populacija automatski reguliše svoju gustinu. Diplopode. metabolita itd. Iz toga proizilazi da mehanizam regulacije jedne životinjske populacije leži u spletu promjenjivih odnosa koji postoje u okviru ekosistema. Hilopode i Simfile spadaju u stonoge. Biotički faktori su pretežno zavisni od gustine. svaka populacija pripada određenom ekosistemu i njegov je integralni dio. Cetonia aurata. osi. 60 . *Osnovni mehanizam regulacije počiva na kompeticiji za hranu i prostor. Odonate-vilinski konjici. Diplura i podklasa: Pterigota. Isoptere-termiti. Dalje. Ove teorije imaju najvecu širinu. Populacija i sredina su dva aktivna faktora koji su u stalnoj interakciji. Carambicide-strižibube. Osnova ove teorije su izučavanje kanadskog ekologa Tomsona i engleskog entomologa Solomona. intraspecifičnoj i interspecifičnoj kao i na kompeticiji između prirodnih neprijatelja kojima je ta populacija izvor hrane. Suština Nikolsonove teorije je u tome što vrsta u povoljnim uslovima teži da poveča svoju brojnost. Melolonte. Klasa Insecta podklasa: Apterigota-Colembola. *postoje 2 kategorije faktora koji kontrolišu kretanja populacije zavisni i nezavisni od gustine. Porast brojnosti automatski povečava otpor sredine. A.one pokušavaju objediniti sve faktore koji djeluju na kretanje populacije ne dajuci prednost ni samo biotičkim ni abiotičkim. pčele. Tako da otpor prema neograničenom rastu leži u samoj populaciji. mravi Tip:Ehinodermata Klasa Asteroidea. Kompeticija kao glavni regulatorni proces teži ka ostvarenju i održavanju određenog nivoa gustine populacije. Red Lepidoptere. *Dejstvo prvih faktora raste sa gustinom populacije. U zadnjih 50 godina upotrebom savremenih tehnologija su se razjasnili mnoge pojmove koji se tiču gustine populacije.Carambia cerdo Diptera red. Podtip Uniramia obuhvata klasu insekata i stonoge.*populacija je sistem sposoban da reguliše svoju gustinu u skladu sa uslovima sredine. drozofile. što se najbolje može vidjeti na populacijama insekata. a najčešće u njihovom kombinovanom djelovanju. Dejstvo regulatornog mehanizma izostaje ako neki nepovoljni faktor svede gustinu populacije na nizak nivo. Macul pen komarac malaričar. *Regulatorna reakcija održava populaciju u stanju ravnoteže koji je ustvari kolebanje oko srednje vrijednosti. Dermoptere Plecoptera Red Coleoptera Cicindela spada u koleoptere Lucanus cervus. Muscide. Tada če populacija rasti ponovo do momenta otpora sredine. Tipulide. Mnogi procesi koji organičavaju rast populacije proizilaze iz sopstvene aktivnosti. Faktori ne zavisni od gustine npr. klimatski faktori takođe regulišu brojnost time što određuju nivo na kojem zavisni faktori od gustine vrše svoje djelovanje. Oni smatraju da se populacija i sredina u kojoj ona živi ne mogu posmatrati kao dva nezavisna sistema suprotno suprostavljena jedan drugom. Ofuroidea. SINTETIČKE TEORIJE . Redovi: Efemeroptere – vodeni cvjetovi. hironodmide. a abiotički nezavisni. intraspecijske kompeticije. metabolizma. ali i u njenoj sredini. zagađivanje sredine. Melolonta.fam Lamantridae Red Himenoptere-bumbari. tu spadaju Culex pipiens.

U oblastima sa snažnim i jakim vjetrovima broj letečih insekata je mali kao što su okeanska ostrva i visoke planine Alpa. pravci velikih migracija pustinjskog skakavca poklapaju sa pravcem dominantnih vjerova. Neki sitni vodeni organizmi u učahurenom stanju se pasivno mogu prenositi vjetrom tako da su kosmopolitski rašireni. Pokreti zavise i od rasporda mora i kopna. Vazduh se uvijek više zagrijava u prizemnom sloju. insekti obustavljaju svoj let na jačem vjetru i drže se u zaklonjenom mjestu. Populacija životinja koje žive u plavnim oblastima su takođe izložene mortalitetu. VAZDUŠNI POKRETI Vidljvi izrazi atmosfeske cirkulacije su vjetrovi.tu spadaju Arbacije Klasa Holoturija Klasa Krimoidea Kod nekih organizama javljaju se jasne prlagođenosti sezone razmnožavanja i sezonskih rasporeda vodenih taloga. Od promjene temperature i vlage zavisit će i intenzitet toplotne i vodene razmjene suhozemnih 61 . Promjena temperature povlači promjenu vlažnosti i intenziteta isparavanja i obrnuto. Pod vlagom se podrazumjeva i vlažnost atmosfore i vodeni talozi. Naročito je to značajno u sjevernim oblastima. Za vodni režim stepskih područja količina snijega je jako važna. Od nje zavisi vlažnost tla i održavanej privremenih sajačih voda u toplijoj polovini godine.Ehinoidea. Npr. Sjeverni jelen raskopava snijeg da bi došao do hrane. Poseban značaj ima slaba toplotna provodljivost sniježnog pokrivača za sitne oblike koji život provode ispod snijega. On prije svega djeluje mehanički na suhozemne organizme i njihovo ponašanje. Dejstvo svakog od njih je relativno i zavisno je od dejstva drugih. Sitni glodari stradaju u proljeće zbog obilnih kiša koje plave jazbine. gazele Afrike se razmnožavaju u sezoni kiša i razviča vegetacije. Zbog toga se javljaju razlike u gustini i nastaju vazdušni pkreti. reljefa. Za suhozemne organizme snježni pokrivač je poseban ekološki faktor. U dubini snijega preko pola metra temperatura je blizu 0 i malo varira. Ptice koje su dobri letači posebno okeanske vrste burnice i albatrosi koriste vjetar kao izvor energije i održavaju se na vjetu satima. Posebne prilagođenosti u građi nogu tih životinja im olakšava kretanje. Gusjenice leptira metlice se povlače u površinksi sloj zemlje gdje grade komore i jake kiše mogu saprati površinski sloj zemlje i oni su onda izloženi suncu. Gusjenice gubara se vjetrom mogu prenositi na više desetina kilometara i dalje. Temperatura i vlaga zavise jedan od drugog i oni se uslovljavaju. Organizmi raguju na različite načine na direktno dejstvo vjetra. SKUPNO DEJSTVO KLIMATSKIH FAKTORA Klimatski faktori uvijek idu zajedno i uslovljavaju se međusobno. Vjetar ima poseban značaj na intenzitet isparavanja. vilinski konjic ili ženke malaričara tako da im vjetar donosi miris naselja. Tako se npr. Vodeni talozi mogu u neposredno djelovati na organizem. Ali i aktivni let mnogih insekata stoji pod dejstvom vjetra. Snijeg otežava ishranu životinja koje svoju hranu nalaze na površini tla. Vjetar je značajan faktor u raseljavanju mnogih životinjskih vrsta. Slabiji letači. Ekološki značaj vjetra je mnogostruk. a time i na vodnu i toplotnu razmjenu. Mnogi insekti se u letu kreču protiv vjetra npr.povečavajući smrtnost u njihovim populacijama u doba obilnih kiša. Javljaju se kao rezultat razlika u gustini vazdušnih masa zbog nejednakog zagrijavanja. SKUPNO DEJSTVO TEMPERATURE I VLAGE Ova dva faktora su ekološki najvažnije komponente klime. npr. Tako da se ti faktori javljaju kao povezani kompleks faktora na koje organizmi reaguju. On otežava kretanje po površini za večinu ptica i sisara kada je mekan i debeo.

Metode klimatograma se mogu primjeniti u ekologiji. dubinske i površinske jake suše. BIOKLIMATOGRAMI Unošenjem srednjih vrijednosti mjesečnih temperatura i vlažnosti u koordinatni sistem ili temperature i količine vodenih taloga i spajanjam tačaka presjeka po mjesecima dobije se dijagram u vidu izlomljene zatvorene linije ili poligona koji se zove biokilmatogram. Složeniji tip bioklimatograma konstruisao je Walter. Razvoj se ne vrši bez obzira na vlažnost ako je temperatura niža od 17 i višaod 39ºC. Ovi eksperimenti pokazuju da je vitalni optimum neke vrste uvijek određen skupnim dejstvom ekoloških faktora. On ilustruje klimatske prilive neke oblasti i daje mogučnost poređenja sa drugim oblastima. U okviru tih granica brzina razviča zavisi od stepena oba faktora. jer jaja polažu u julu i avgustu koja prezimljuju i u proljeće se razvijaju gusjenice. Vitalni optimum razviča jaja pustinjskog skakavca je pri kombinaciji temperature 30 ºC i vlage 100% sa samo 10% smrtnosti. Drugi postupak prikazivanja bioklimatograma primjenili su Matvejev i Sigunov. Masovno razviče leptira zavisi od količine vodenih taloga i vlažnosti tla u proljeće prethodne godine. Jaja polaže u julu i avgustu. Skupno dejstvo temperature i vlage na ponašanje i razvoj je studirano kod pamučnog žiška.organizama. a vlaga 40% razvoj traje 21 dan. Prema tome da li se koriste vrijednosti relativne vlažnosti ili vodenih taloga klimatogrami se označavaju kao termohigrogram ili hajterogram. Tu se vrijednosti temperature i vlage prikazuju u vidu krive linije. bioklimatogram voćne mušice Ceratites kapitata pokazuje da vremenske prilike u pojedinim godinama nisu podjednako povoljne za razviće i gustinu populacije. Ako se kvantitativno prikaze skupno dejstvo vlage i temperature dobijaju se bioklimatogrami. Tako dopunjen klimatogram postaje bioklimatogram. ako je vlaga od 60-65% razvoj traje 11 dana. Usorov je unio korisne popravke u grafički postupak klmatograma tako da su dijelovi linija dijagrama bili izvučeni da drugačiji način u mjesecima u kojima se odvija razviče pojedinih stadija životnog ciklusa insekta. Ova metoda je korištena za analizu rasprostranjenja i ekologije leptira sovice. dužih mrazeva. najveću plodnost. Na osnovu podataka za tipične oblasti rasprostranjenja izrađen je klimatogram optimalnih uslova vlažnosti i temperature. Npr. EKOLOŠKI OPTIMUM Uzajamna uslovljenost temperature i vlažnosti čini da je optimalna zona svakog od tih faktora relativna i da je njen položaj zavisan od dejstva drugog faktora. To je zona vitalnog optimuma za te faktore. Pored toga faktori neprekidno variraju u veličini i intenzitetu bližeći se svom optimalnom dejstvu i udaljavajući se od nejga. Idealan ekološki ili vitalni optimum odgovarao bi optimalnoj kombinaciji čitavog kompleksa faktora za sve životne procese koja bi obezbjedila najveći mogući porast populacije nekog organizma. Njegove gusjenice nanose štetu usjevima u Montani. S druge strane optimum svakog od tih faktora nije isti za sve životne procese i sve stupnjeve razvoja jedne vrste. najmanji mortalitet. Razvoj mu se zaustavlja ako je vlažnost ispod 40% i iznad 85%. najbrže razviće idr. Tako da do masovne pojave dolazi samo u godinama kojima su prethodile sa malom prolječnom vlagom. vjetrova itd. Svako odstupanje od tog klimatograma smanjuje mogučnost masovnog pojaviljivanja. Ujedno od mjerila optimalnog kombinovanog djelovanja tempe-rature i vlage tj. Mortalitet progresivno raste sa udaljavanjem od optimuma. Takva kombinacija koja je samo teoretski moguča nikako ne bi mogla biti jednostavan zbir djelovanja pojedinih faktora koji nisu nezavisni i koji djeluju jedni na druge. On pored vrijednosti temperature i vodenih taloga obuhvata i podatke o površinskoj i dubinskoj vlazi. Ako je temperatura 28 ºC. stepena mortalitea u toku ranog razvoja i u pojedninim stupnjevima jaja lucerkine štetočine Phytonomus variabilis gajena pod različitim uslovima temperature i vlage najmanju smrtnost pokazuju u granicama temeprature 13-39 ºC i vlage 85-100 %. U klimatogram se uvode i pravougaonici koji obuhvataju granične vrijednosti povoljnih uslova temperature i vlage. Korist klimatograma je u tome 62 .Veča vlaga povečava smrtnost gusjenica i lutaka i manji je broj imaga koji će položiti jaja.

odnosima temperature i vlage. Izuzetak su pečine ledenice u kojima se led zadržava tokom cijele godine. je 7-9°C. a drugi na površini stable tako da su klimatski uslovi u pogledu temperature i vlage za njih različiti. a iznad 800 m. Makroklima. Ekoklima zavisi i od ekspozicije jednog terena. u podnožju ili na vrhu brda itd. Ako se mjeri intenzitet svjetlosti koja dolazi do tla. na istom stablu hrasta žive dva insekta. unutrasnjost stabla i površina stabla.U bukovoj sumi i na Kopaoniku temperature raste sa visinom tako da je ona najviča u krunama drveca. Određivanje vecih klimatskih oblasti zasniva se na odlikama makroklime. Temperature u podne je u sumi niža za 12. Vertikalni gradijent svjetlosti se razlikuje u listopadnoj i četinarskoj šumi ili tropskoj šumi tj. Nedostatak je što se oni zasnivaju na meteorloškim podacima. Svak od tih mjesta ima svoju mikroklimu koja je važna za život organizma (postavljanje jaja na topliju i suhu stranu stabla). Ona je prije svega uslovljena transpiracijom biljaka. on je manji nego na otvorenom prostoru.n. Reljef takođe predstavlja važan faktor u izgrađivanju ekoklime na nekom mjestu.v. Temperature i vlažnost su takođe izmjenjeni u šumi npr mjerenja u bukovoj šumi Kopaonika i cistini pored. Ekologija raspolaže pojmom ekoklima koji je uveo Uvarov. Npr. Tom raznolikošću ekoklime i mikroklime može se objasniti mozaičan raspored organskih vrsta u okviru njihovog areala i u okviru jednog biotopa. Preko noći hladan vazduh se skuplja na dnu doline. a svaka organska vrsta stoji pod kontrolom lokalne kombinacije klimatskih faktora koja se može znatno razlikovati od uobičajene suhe klime. Temperatura pecine zavisi od geografskog položaja i nadmorske visine. šume ili pašnjak. Temperatura im je 1-2°C.nv. ekoklima.što olakšavaju poređenje bioklimatskih uslova različitih oblasti i omogućavaju prognoziranje rasprostranjenja. suma ima svoju ekoklimu ali i unutar nje pojedini spratovi imaju svoju ekoklimu. mikroklima Ova tri aspekta klimatskih komplexa su posebno značajni za ekologiju. Amplitude kolebanja temperature u toku dana pokazuje jasan vertikalni gradijent temperature. isparavanjem tla i slabim vazdušnim pokretima. Tako da pečinske stanovnike karakteriše stenotermija i stenohigrija. To su klimatski uslovi realnog staništa koji su ograničeni na manje dijelove biotopa. održavanja i razviča jedne organske vrste u određenom kraju. To su odsutstvo svjetla. Proučavanjem ekoklime i mikroklime bavi se bioklimatologija. Npr. Temperatura pecine do 500 m. a na stranama je topliji vazduh. on zavisi od vrste vegetacije (npr mjerenja na Prokletijama. U dolinama postoji posebna kombinacija klimatskih uslova. Sve ove lokalne kombinacije klimatskih uslova na prostorno ograničenim mjestima nazivaju se mikroklima. Mikroklimatski i ekoklimatski uslovi su realna klimatska sredina u kojoj žive organizmi i oni određuju mozaičan raspored vrsta u okviru biotopa. Za život organskih vrsta nisu znacajne samo osobine makroklime. Oba ta pojma označavaju realnu klimatsku sredinu organizma i njihovu veliku raznolikost. je od 10-13°C. nekretnost vazdusnih masa osim ako pecina ima dva naspramna otvora. Uobičajeno se zemlja dijeli na 5 klimatskih pojasa: 63 . vlažnost raka je visoka. Srednje stanje vremenskih prilika čitavih geografskih oblasti koje je izvedeno na osnovu dugogdišnjih posmatranja meteoroloških podataka na određenim tačkama zove se makroklima i daje opštu sliku klimatskih osobina nekih geografskih cjelina. Ekoklima i mikroklima su klime u najmanjem prostoru. a najmanja na povrsini tla. Relativna vlažnost se u pećinama kreče od 95 do 100%. To uslovljava sličan raspored biljnih i životinjskih organizama. U okviru makroklimatskih uslova na prostorno ograničenim jedinicama uspostavljaju se i posebni klimatski odnosi koji su važni za ekologiju. Za šumu je karakteristična veća vlažnost vazduha. Drugačiji su klimatski uslovi na pojedinim predjelima iste makroklimatske oblasti npr. Nema ožtre granice imeđu ekoklime i mikroklime. koja obuhvata sumu metereoložkih faktora pojedinih biotope.5°C nego izvan šume. Pojam ekoklime se najbolje može ilustrovati na primjeru jedne šumske sastojne. Posebni mikroklimatski ulovi vladaju u pecinama. Jedan živi u unutrašnjosti. ujednačena temperatura vazduha.

pojave larvenih stupnjeva. cvjetanja. buđenje insekata iz zimskog mirovanja. 3. Oblasti sa sličnim bioklimatskim odlikama će biti okarakterisane približno istim prosječnim rokovim sezonskih fenoloških pojava. superhumidna – vrlo vlažna humidna – vlažna subhumidna – umjereno vlažna semiaridna – sušna aridna – vrlo sušna tajga – hladna sa četinarskim šumama tundra – hladna sa lišajevima i zona slabog mraza Fenološke pojave Zavinost organanskih vrsta od klime ogleda se i u sezonskom ritmičkom smjenjivanju životnih pojava koje su uslovljene vremenskim promjenama u toku godine. pojava gusjenica iz jajeta kod gubara. plodonošenje…. Kod biljaka su to npr. Rano ili kasno proljeće.. 4. Takve promjene u prirodi označavaju se kao fenološke pojave. toplo i suho. rotatorija i dr. 2. polaganje jaja kod gubara. 2. Npr kod čikova Mzsgurnus fosilis fazu mirovanja provodi zariven u mulj. To su zapravo te biološke pojave Npr. Kod životinja fenološke pojave su npr. variranje iz godine u godinu. Na sva ta variranja živi svijet reaguje periodičnim promjenama cija su pojavljivanja u manjoj ili vecoj mjeri poklapa se sa bioklimatskim promjenama. 5. Ljetnja faza mirovanja je estivacija i vezana je za visoku temperaturu i sušu i javlja se u tropskim i umjerenim aridnim krajevima. 64 . 6. Ona se ogleda u prekidu aktivnosti i u zastoju u razvoju u toku nepovoljne sezone i koja sigurava preživljavanje. u vidu trajnjih jaja – rotatorija. Faza mirovanja Jedan od posebnih reakcija mnogih organizama na nepovoljne sezonske klimatske promjene je faza mirovanja. cladocere i ostracode ili u isučenom stanju npr tardigrada. pojava leptira. copepoda i dr. vrijeme listanja. Linije na geografskim kartama koje spajaju tačke istovremenog nastupanja fenoločkih pojava zovu se IZOFENE. Te srednje vrijednosti su karakteristične za pojedine biotope i one služe za izradu kalendara prirode ili fenoločkog kalendara jedne oblasti. pojava lutaka.. Povezanost fenoločkih pojava se ogleda u istovremenom nastupanju fenofaza mnogih biljaka i vrsta biljojeda. tropski pojas . smjenjivanje gusjeničnih stupnjeva. Ove faze čine jedan fenološki niz! Rokovi variraju iz godine u godinu zato fenologija mora utvrditi srednje vrijednosti rokova fenofaza. promjene u vegetacijskom pokrivaču koje predstavljaju osjetljiv bioklimatski indikator. 3. Pojava mladih gusjenica gubara se poklapa sa pojavom mladih uslova hrasta. 5. pojava imaga itd… Sukcesivne pojave u životnom ciklusu jedne vrste označavaju se kao fenološke npr. trajanje. turbelarija. hladnio i kišovito.temperatura tokom godine iznad 20°C suprotni pojas umjereni pojas hladni pojas polarni pojas -temperatura uvijek ispod 10° Bliža klasifikacija klimatskih oblasti mora obuhvatiti temperaturu i vlagu kao i vodene taloge. a nauka o njima je fenologija. Kod slatkovodnih organizama sa isučivanjem biotopa nastupa faza mirovanja učahurenjem kod protozoa. Rokovi nastupanja godišnjih doba. Faza mirovanja koja se javlja u toku zime u sjevernim i umjerenim krajevima zove se hibernacija ili zimski san. Moderna podjela obuhvata 7 klimatskih oblasti: 1. 4. parenja. Faza mirovanja susreče se kod mnogih životinja na različitim stadijima razvoja.1. trajanje leta. Kod puževa kad je suša zatvaraju se u kućice i to je faza mirovanja. oštre ili blage zime. 7.

65 . Kod njih za vrijeme zimskog sna nastupaju karakteristične pojave termoregulacije. Kod lisice dužina lobanje je najveća u skandinaviji a najmanja na sardiniji. Fakultativnu dijapauzu izazivaju nepovoljnu vanjski uslovi a obligatna ijapauza genetički uslovljena i nije izazvana faktorima sredine. Dijapauza je poseban oblik faze mirovanja u toku individualnog razvića. upi i rep nego nizijska Indijska vrsta gazela. Bergmanovo pravilo: Predstavnici jedne vrste homeoterama koji žive u hladnijim oblastima po pravilu su krupniji od onih koji žive u toplijim krajevima tj njihova površina tijela je relativno manja u odnosu na njihovu masu.Zimska faza mirovanja je posebno proučena kod sisara prezimara kod glodara i sljepih miševa. lutke ili imaga. Ona se može javiti u toku embrionalnog razvoja na stadiju larve. Takva dijapauza označena je kao fakultativna i izazvana je vanjskim uslovima. gdje ona ne funkcioniše a temperatura pada na temperaturu vanjske sredine. Krupniji homeotermi odaju manje toplote nego sitniji. veličini nogu. Bergmanovo pravilo ne važi za poikiloterme. Dužina krila kod kosa je najveća u centralnom Kašmiru na visini od 300o metara a najmanja u Tunisu. Životinje tada troše rezervne masti koje sakuplaju zimu.nv. Ona nije izazvana neposrednim dejstvom spoljašnjih faktora. Glogerovo pravilo Kod homeoterama intenzitet pigmentacije raste sa temperaturom i vlažnošću. čitav metabolizam se usporava. Ali kod leptira metlice u SAD koji ima svije generacije godišnje u julu i augustu. Postoje razlik u obliku tijela. disanje se smanjuje. prezime larve druge generacije. Najkrupniji poikilotermi su u toplijim krajevima (vodozemci i gmizavci). a najmanja u Somaliji itd. Ta pojava dijapauze je karakteristična za vrstu. Između tibetske antilope i gazele iz somalije. I ovdje je u pitanju smanjenje tjelesne površine a time i smanjenje odavanja toplote – slijepi miševi sa velikom površinom tijela su ograničeni na toplije krajeve. Alenovo pravilo Kod sisara koji žive u hladnijim krajevima postoji tendencija skračivanja dijelova tijela naročito ušiju i repa. Slično je i sa kupusarom. Klimatska pravila Skupno dejstvo klime na životinjske vrste ogleda se u određenim evolutivnim morfološkim promjenama u okviru geografskih populacija iste vrste koje ulaze u kategoriju geografskog variranja tipa klima. To je povezano sa pravilom u fiziologiji po kojim odavanje toplote kod homeoterama je srazmjerno površini tijela. Bergmanovo pravilo potvrđuju mnogi primjeri. Dijapauza ima sezonski karakter. Kod gavrana dužina krila je najveća na Tibetu 4000 m. Obligatna ili stabilna dijapauza javlja se kod onih vrsta koje imaju samo jednu generaciju godišnje npr kod gubara. Te promjene se mogu formulisati u obliku više klimatskih pravila. Kod gajenja miševa na različitim temperaturama. vrata i ušiju. ali isto tako i vrata i ekstremiteta. Kod Sus scrofa dužina lobanje je najveća u Sibiru a najmanja na Sardiniji. a opada sa padom temperature i u ekstremnim slučajevima pigmentacija iščezava npr polarne životinje. a oni na 31-35°C duže. I ovo pravilo je potvrđeno eksperimentalno. Javlja se kod insekata i to je stupanja razvića u kome je morfogeneza zaustavljena ili usporena ali u kome se odvijaju fizioločki procesi potrebni za daljnju morfogenezu. Ooni koji su gajen na temperaturi od 5-20°C imaju zdepasto tijelo i kratak rep. Normalni razvoj se nastavlja samo ako je postojala dijapauza. Vrsta Gasela picticanda sa Himelaja ima krace noge.

temperatura. supstrat po kojem se kreću kopnene životinje. sloj A1 se sastoji od mrkog već formiranog humusa. Najsitnije organske čestice i glina imaju svojstvo koloida i imaju sposobnost da za sebe vežu vodu. Fizičke osobine zemljičta su prije svega kompaktnost i mehanički granulometrijski sastav. Zemljište je dinamičan sistem. nego i na klimatske koji se ostvaruju na površini i unutar pedosfere. tekstura tla itd. Mineralne materije nastaju raspadanjem matičnog supstrata. podlogu za koju su vezani biljni i životinjski organizmi. To je humusno akumulacioni sloj. Ovo pravilo je potvrđeno i kod geografski različitih populacija Parus atricapilus. hitinske dlačice. gasovitu i čvrstu. prah i glina. To su grubi pijesak. Pojam edofskih faktora je složen. pokreti a sa druge strane biljke i životinje čiji ostaci mineralizacijom ulaze u sastav zemljišta. On se ne odnosi samo na fizičke i hemijske osobine podloge. Sva ova pravila predstavljaju adaptivne promjene hpmeoterama pod dejstvom klime. u pustinjama se javlja crvenkasta i žučkasto – mrka. a kasnije raspad organske materije u procesu huminacije. ispiranje i formiranje humusa. U hladnijim oblastima i feomelanin biva redukovan. Na pjeskovitim tlima. Horizont B u njemu se vrši nagomilavanje ispranog materijala iz gornjih slojeva (iluvijalni sloj). larve itd. To su povećanje površine oslonca stopala u vidu rožnih pločica. U tom procesu učestvuju klimatski faktori. Kod pustinjske forme koja je gajena u vlažnoj klimi javio se crni melanin i postala je mrka. Količina feomelanina opada od juga ka sjeveru. Pedosfera je podloga za biljke.Aridnost zajedno sa visokom temperaturom za sobom povlači zamjenu tamnog melanina sa crvenastim ili žuto smeđim feomelaninom. za kretanje po površini potrebne su posebne prilagodbe. U sastav čvrste materije ulaze razne organske materije sa 10% i minerali sa 90%. stalno ili samo jedan dio života npr jaja. fini pijesak. Tečna faza tla predstavlja vodu u kojoj su rstvorene materije u tlu. Mrka boja preovladava u toplim i vlažnim mjestima. njime se proučava pedologija. Zemljište je rezultat dudog procesa pedogeneze. Neki odnjih žive i u unutrašnjosti pedosfere. vlaga. Pojam zemljišta Treba razlikovati geološki supstrat koji predstavljaju matične stijene i zemljište ili tlo koji je produkt matičnog supstrata i koji se stvara pod uticajem klimatskih faktora i živih bića. Npr dvije srodne australske vrste ptica Munia flaviprymna koja živi u pustinji i Munia castaneitorans koja živi u vlažnoj oblasti. Prva faza e drobljenje matičnog supstrata. Npr kod pustinjskih guštera susreču se posebne rožne pločice na nogama. Organske materije tla nastaju razgradnjom biljnih i životinjskih organizama i one obrazuju organske tvorevine humus. Horiznot A u njemu se vrši nagmilavanje i razgradnja uginulih organizama. a u stepama sa nižom temperaturom siva ili sivo – mrka boja. U njemu postoji A0 sloj koji predstavlja šumsku stelju. A2 je svjetliji sloj u kom se vrši ispiranje humusa u niži horizont i eluvijalni sloj. Gasovita faza je vazduh koji ispunjava šupljine u tlu.. Ovaj sastav je posebno značajan za organizme koji žive na površini ili u unutrašnjosti tla. Pedosfera obuhvata čvrsti sloj zemlje. Građa zemljičta se najbolje vidi na njegovom profilu na kome se vide pojedini horizonti npr listopadna šuma. EDAFSI FAKTORI U sastavu biosfere nalazi se i pedosfera. Zemljište je sistem koji obuhvata sve tri faze: tečnu. Horizont C je neizmjenjen sloj matične podloge. Dobrim trkačima više 66 . rožne čekinje.

Glodari tu imaju važnu ulogu Citellus citellus. a na všoj temperaturi se povlače u hodnike. I ose pješčare (Bombex) izdržavaju temperaturu do 44°C. Hemizam tla je važan ekolođki faktor za životinje koje žive u tlu. Osjetljivost prema CO2 je različita kod životinja. Primjr su kišne gliste. Večina se preko dana povlači u dublje slojeve tla i pojavljuje se samo noću. ali i od vodenog kapaciteta tla koji opet zavisi od mehavičkog sastava i prozornosti tla. Jonska reakcija ili pH varira u pojedinim tipovima tla. vlažnost i hemizam Temperatura tla ne zavisi samo od klimatskih faktora nego i od prirode tla. krtica ugine u odsustvu O2. mehaničkog sastava. Normalno rastresito tlo naseljeno je u unutrašnjosti mnogim vrstama koje grade poseban životni kompleks. Ta gravitaciona voda potiskuje vazduh iz šupljeg tla i tako otežava disanje. Larve Diptera timpulldae traže radije kiselo tlo. Tlo postaje propusno za vodu i zrak tako da dolazi do preoravanja i mješanja slojeva. Amplituda kolebanja opada sa dubinom tla i sa dnevnim temperaturama iščezava na 1m dubine a za godičnja na oko 10m. Pustinjski gušteri se kriju u vegetaciju ili zarivanjem u unutrašnjost pijeska. kišne gliste su osjetljive na stepen pH tla. jazbine i gnijezda i doprinose velikoj prozornosti tla. Termički režim u pojedinim tipovima tla je različit. Vlažnost tla na organizme djeluje posredno preko biljaka ali i neposredno. Živi svijet je najbrojniji u neutralnoj i slabo alkajnim tlima. Količina O2 opada sa dubinom. Mravi i termiti u tropskim oblastima grade gnijezda visoka po nekoliko metara. a CO2 raste. i veća su nego kolebanje temperature vazduha. Površina svijetlih zemljišta se sporije zagrijava nego tamnih.odgovara tvrda kamenita ili glinovita podloga npr kod afričkih kopitara. 67 . Uočena je ritmika u ponašanju isekata koji tu žive. gnijezda u toj podlozi prave mnogi insekti i pustinjski glodari. Vlažnost tla zavisi od klimatskih uslova. Gravitaciona voda u sezoni kiša može da ispuni kanale i jazbine životinja u tlu i tako djeluje nepovoljno i dovodi do visoke smrtnosti u njihovim populacijama. Reakcija životinja na temperaturu tla su studirana na pustinjskim terenima. krtice. pješčare Cicindela. tj ako je ventilacija tla nedovoljna. Tu vodu koriste biljke. U takvoj podlozi žive larve Melolontha melolontha. Tako da predstavlja amplitudu od 52°C. Krtica i slijepo kuče su slijepi ali neki insekti Coleoptera takođe. Temperaturna kolebanja površine zemljišta godišnja i dnevna. Voda se u tlu javlja u 4 oblika: Gravitaciona voda koja potiče od vodenih taloga i ispunjava krupnije pore i šupljine i pod dejstvom gravitacije brzo polazi niže. Ti organizmi prave hodnike. Prenos toplote u dubinu zavisi od termičke provodljivosti tla. Odsutstvo svjetlosti u unutrašnjosti tla je značajan faktor. Vodena para koja je u vazduhu u šupljinama tla. Kisela zemljišta – treseti se odlikuju siromašnom faunom. isto i kod vlažnih tla. Kapilarna voda ispunjava sitne pore i šupljine i tu se zadržava pomoću kapilarnih sila. Temperatura. boje i vlažnosti tla. a noću silazi do -9°C. Hidroskopsna voda oblaže koloidne čestice zahvaljijući sili adsorpcije i ona je nedostupna biljkama. Veća vlažnost dovodi do razvoja gljivica koje napadaju larve insekata u tlu. Dnevna kolebanja temperatura se penje u pustinjama do 43°C (50°C). Rastresita podloga pjeskovita omogućava mnogim životinjama ukopavanje.

nitrata i NH4. organizmi ga koriste samo u formi nitrita. Homeotermi na smanjenu količinu O2 reaguju povečanjem količine Hb i broja eritrocita. Sa opadanjem atmosferskog pritiska na visinama opada i PPO2 i na visini 5500m se svodi na polovinu. Azota ima oko 78.. Koncentracija i vrsta rastvorenih soli i fizičko-hemijsko stanje vode koje je izraženo u pojavama osmoze i jonske reakcije neprekidno djeluju na organizme i važni su ekološki faktori. On je neophodan za fotosintezu i od njegove koncentracije zavisi intenzitet fotosinteze bez obzira na količinu svjetla. Utrošak O2 u atmosferi zbog disanja se stalno nadomješćuje.HEMIZAM SREDINE Hemizam sredine i njegove promjene koje se vrše i pod dejstvom organizama su poseban kompleks enoloških faktora. ozon i dr. On može biti ograničavajući faktor samo za organizme u tlu ili za parazite koji žive u tijelu. Kod dolinskih populacija Apodemus silavtikus prenijetih na visinu 1500 – 3000m količina Hb u krvi se povećala za 9-27%. Takđe je i koncentracija pojedinih iona u morskoj vodi prilično konstantna. odpada manje od 1%. H2O je univerzalni rastvarač koji rastvara i ionizuje i neorganske soli i organsku materiju. a pri velikim koncentracijama dovodi do gušenja. kisika 20. Pri potpunom odsutstvu kisika žive samo anaerobni organizmi. UV zraka. Azot čini glavnu masu atmosfere i on je inertan gas koji organizmi ne mogu koristiti u formi dinitrogena. On apsorbuje UV zrake ispod 200nm koji su letalni za sva živa bića. Morska voda sadrži najviše Na i Cl. procentualni udio gasova koji ulaze u sastav atmosfere je konstantan. ali se ona se nije smanjila njihovim spustanjem na manju visinu sto znaci da je genetski uslovljena.03%. a slana najviše Ca i CO3. Kod životinja porast koncentracije CO2 u krvi nadražuje centre za disanje i izaziva ubrzano disanje. ali i sagorjevanje fsilnih goriva. ali i atmosferske gasove.03%. njegoova količina u atmosferi je mala i on leži visoko u stratosferi ali ipak ima veliki značaj za živi svijet. Ekološki značaj hemizma vodene sredine je veoma značajan za vodene organizme. helijum. Osnovni izvor CO2 jesu vulkanske aktivnosti i procesi disanja. Kisik se nalazi u donjim slojevima atmosfere u dovoljnim količinama za disanje biljaka i životinja.99% i oni čine glavnu masu atmosfere. Tu količinu su imali i visokoplaninske populacije Apodemusa. CO2. azot se u ta jedinjenja može prevesti na dva načina:  električnim pražnjenjem kada nastaju nitriti i nitrati koji kišom dospjevaju na zemlju  pod dejstvom azotofiksatora koji N2 prevode u nitrite i nitrate. Hemijske faktore je teško odvojiti od fizičkih i mnogi procesi u sredini predstavljaju složene fizičko-hemijske reakcije. H.. On se stvara od O2 pod uticajem el pražnjenja. Ozon predstavlja alotropsku modifikaciju O2. Time se objašnjava siromaštvo visokoplaninske faune. ali ima veliki ekološki značaj. Hemizam vodene sredine Hemijski sastav vodene sredine je manje konstantan posebno u kopnenim vodama. Tipična slana voda je mrska voda čija je slanost prilično konstantna i iznosi 35% (35gr po l). Rastvorene soli Razlika između slatkih i slanih voda počiva na količini koncentracije rastvorenih neorganskih soli. morska voda sadrži pretežno hloride i sulfate pa 68 . on apsorbuje i infracrvene zrake i spriječava hlađenje zemlje. CO2 – u atmossferi je prisutansa 0. Cl i SO4. Hemizam atmosfere Sa izuzetkom vodene pare čija količina varira. a na ostale gasove argon. O2 tada postaje ograničavajući faktor za život. On čini sredinu u kojoj su hemijski aktivni gasovi O2 i CO2.

Tekuće vode mogu biti zagađene organskim nečistoćama. Tako da se organizmi dijele na polisaprobne koji naseljavaju jako zagađene vode npr Tubifix diptere i dr. To je u jezerima posebno izraženo u vrijeme zime kad je temperatura u jezeru izjednačena. Prirodna voda se kisikom snadbjeva iz atmosfere i fotosinteze vodenih biljaka koje oslobađaju kisik. Soli fosfora i azota su posebno važne za živi svijet jer ulazi u sastav bjelančevina. Kopnene vode se snabdijevaju fosforom iz geološke podloge i kroz mineralizaciju organske materije. a dva puta je veći za O2. nitrita i NH4. izuzetak je mrtvo more u Palestini i slano jezero u SAD koji su slaniji od morske vode. Količina rastvorenih organskih materija jako varira u slatkim vodama. Rastvoreni gasovi Svi atmosferski gasovi se rastvaraju u vodama. Kopnene vode više variraju u pogleu hemijskog sastava. To su rastvorene soli nitrata. Nekad u toku ljeta se javlja i prezasićenost poovršinskih slojeva O2 u Ohridskom jezeru. slanosti i pritiska vode. Površni slojevi okeana i zatvorena mora variraju u pogledu slanosti npr Crveno more sa 31-40% slanosti. Taj udio CO2 je nekoliko puta veći. Količina organskog fosfora je veća nego neorganskog ali je po pravilu mala i iznosi nekoliko desetina mg/m3 vode.je gorka i slana a slatka pretežno karbonate. U okeanima obnova O2 u velikim 69 . Ca se takođe nagomilava u organizmima u znatnoj mjeri. U povrđinskim slojevima koji su naseljeni planktonskim algama potrošnja O2 se stalno nadoknađuje jer ga proizvode alge ili se on izima iz atmosfere. Njihova rastvorljivost do stupnja zasićenosti zavisi od apsorpcionog koeficjenta vode koji opet zavisi od temperature. mezosaprobne koji žive u manje zagađenim vodama i oligosaprobne koje žive u ne zagađenim vodama tako da se ti organizmi mogu koristiti kao indikatori. Variranje koncentracije soli azota je paralelno sa solima P. Soli N se jjavljaju u većoj količini nego soli fosfora i njihov odnos iznosi 7:1. To je selektivan proces npr. Tako tako je apsorbirana količina rastvorenog O2 veća u slatkoj nego u slanoj vodi. tako da njegova koncentracija u kopnenim vodama varira u funkciji vremena i rezultat je odnosa njegovog trođenja i snadbjevanja. Taj koeficijent je najveći za ugljičnu kiselinu a najmanji za N. Proces regeneracije soli azota je složeniji nego kod fosfora. Biljke to rade neposredno asimilacijom a životinjske organizmi posredno preko biljaka. Tu se obnova O2 vrši turbulentnim mješanjem vode pod dejstvom vjetra. U dubljim slojevima O2 se stalno troši disanjem a ne nadoknađuje jer zbog odsutsva svjetla nema ni planktonskih algi. O2 se neprekidno troši u procesu disanja i procesu razlaganja organske materije. koji se odmah rastvara u vodi. spužve se nalaze samo u slatkim vodama. On se tu javlja u formi karboonata i u zavisnosti od koncentracije oni se dijele na meke ispod 20mg po litru i tvrde vode iznad 20mg/l. Ovo nagomilavanje elemenata u tijelima životinja ima poseban geohemijski znalaj jer omogućava stvaranje organskih sedimenata. koncentracija Si u tijelu silikatnih algi je 1000 puta veća nego u mrskoj vodi. Vertikalni raspored fosfata u vodama je stratifikovan i njegova količina raste jer se u dubljim slojevima fosfati regenerišu kroz proces razlaganja uginule organske materije u vodi i mulju. Fosfor se javlja u dva oblika: u vidu neorganskih soli fosfata i organskoj fosfora vezanog za rastvorene organske materije. Ona je najveća u vodama tresetišta. Najmanja je koncentracija je preko ljeta zbog bujanja planktona u površinskom sloju. Vertikalni raspored soli N je u morima i jezerima stratifikovan sa većom koncentracijom u dubljim slojevima u kojima se vrši njihova regeneracija. U slatkim vodama Ca je takođe značajan ekološki faktor. U slatkim vodama količina rastvorene soli ne prelazi normalno 300mg/l . veća je pri nižoj nego pri višoj temperaturi itd. Prirodne su vodi hranjivi rastvori iz kojih vodeni organizmi izvlače elemente potrebne za život. Postoji vertikalni gradijent u rasporedu O2 u morima i jezerima. Neki račići. Sezonski se količina fosfata mjenja posebno u površinskom osvjetljenom dijelu gdje se on stalno troši. Posebno je značajno taloženje Ca koji teće brže na temperaturama iznad 20°C što objašnjava nastanak koralnih grebena. a zimi se ta količina povećava dolaskom rezervnih masa fosfata iz dubljeg dijela. Procentualni udio gasova u vodi je drugačiji nego u atmosferi. Stepen tolerancije prema zagađenosti je različit kod različitih organizama. On se odigrava pretežno u dubljim slojevima vode i sedimentima dna te soli bivaju ponovo korištene od strane biljaka i algi koji cirkulacijom vodenih masa povnovo dolazi u osvjetljene slojeve. Pošto se one i u slatkoj i u slanoj vodi nalaze u mnimumu one su glavni ograničavajući faktor organske produkcije u njima.

Osnovni faktor rasta populacije je potencijal razmnožavanja rastvoren kroz stopu nataliteta. Tako da je okean glavni izvor CO2 u atmosferi. populacija se sastoji polno nezrelih jedinki. Kod vrsta čije se odrasle jedinke razmnožavaju više godina populacija obuhvata različito stare polno nezrele jedinke I zrele jedinke različite starosti. razmnožavanje se uglavnom sastoji od polno zrelih jedinki. U zatvorenim morima proces obnove O2 može potpuno izostati i dolazi do iščezavanja O2 u dubini npr Crno more u kome je ispod 200m dubine voda potpuno bez O2. Uzrasna struktura populacije varira u funkciji vremena! Uzrasna struktura se relativno lako može pratiti kod riba jer se starost jedinki može odrediti na bazi naraštajnih zona krljušti I otokonija iz unutrašnjeg uha. biljne populacije. Relativno trajanje pojedinih faza određuju uzrasnu strukturu . Reproduktivna sposobnost je vezana za određene uzrasne klase a mortalitet varira jedino sa starošcu. Slobodni CO2 u vodi stoji u ravnotežom odnosu sa bikarbonatima pa njegov utrošak od strane biljaka povlači za sobom razlaganje bikarbonata u karbonat i CO2. Ali mehanizam rasta populacije je složeniji I obihvata stopu mortaliteta . Porast CO2 u krvi vodenih organizama smanjuje afinitet Hb prema O2. stopu preživljavanja uzrasnu strukturu itd. Kod primarno vodenih organizama se to odvija stalnim prolaskom vode kroz respiratorne duplje. Bikarbonati i karbonati u vodi su normalno vezani sa Ca. Uzrasna struktura populacije To je izraz brojnog odnosa uzrasnih stupnjeva koji ulaze u sastav populacije ona je u tjesnoj vezi sa kretanjem nataliteta ona je u tjesnoj vezi s kretanjem nataliteta I morttaliteta. Rastvoreni gasoviti CO2 i onaj u vidi H2CO3 zove se slobodni CO2 a onaj u bikarbonatima i karbonatima vezani CO2. Manje ili više ravnomjeran raspored uzrasnih klasa odlikuje populacije u stacionarnom stanju a dominacija starijih klasa znak je populacije u opadanju. Ukupna količina CO2 iznosi 47vm/l što je 150 puta veća koncentracija nego u atmosferi. Kod vrsta koje žive više godina I razmnožavaju se samo jednom u životu. reproduktivna I postreproduktivna. Osnovni tipovi uzrasne strukture populacije predstavljeni su u vidu piramida u kojima je procentualno predstavljena zastupljenost pojedinih uzrasnih klasa. CO2 je od primarnog značaja za vodene biljke i u vodi se nalazi u složinijem obliku nego u atmosferi. Rastenje populacije Populacija je promjenjiva veličina. Brojno dominiranje mladih jedinki znači brz tempo rasta populacije. Obnova kisika u dubinskim dijelovima okeana traje godinama. Postoje 3 osnovne kategorije uzrasnih klasa: prereproduktivna.stopa nataliteta zavisi od krajnjeg odnosa 70 . Sekundarno vodeni organizmi npr insekti koriste atmosferski O2 uzimajući ga direktno ili u vidu mjehurića ispod krila. Osnovni ekološki značaj CO2 u vodi je čto on učestvuje u procesu fotosinteze. Brojnost prirodnih populacija neprekidno varira u funkciji vremena ćesto sa krupnim fluktuacijama. ventilacijom okolne vode. Kod vrste kod kojih se ciklus odigrava u toku jedne godine npr.dubinama se vrši zahvaljujući dubinskim strujama koje dovode hladnu vodu sa O2 iz polarnih oblasti ka ekvatoru. U vodi se rastvara dajući sa njom H2CO3 a ona disocira na bikarbonatne i karbonatne ione. tako da se u vodama nalaze osim gasovitog CO2 i ioni H. a u vioko produktivnim entrofnim jezerima taj utrošak je vrlo veliki tako da tokom ljeta vrlo brzo dolazi do potpunog isčezavanja O2 sve dok zimske cirkulacije vode npr u Dorjanskom jezeru. Tu potpuno izostaje cirkulacija vode stalnog dolaska slatke vode u površinske slojeve i ne dolazi do mješanja. Utrošak CO2 u vodi nadoknađuje se iz atmosfere i na račun disanja i raspadanja uginule organske materije. preko škrga. Relativno trajanje tih faza je različito kod različitih vrsta. Tako da uzrasna struktura populacije u datom trenutku idikator pravca njenog kretanja. aktivnim kretanjem respiratornih površina. bikarbonata i karbonata u određenom međusobnom odnosu. ravnotežni sistem CO2 – bikarbonat – karbonat je sistem koji reguliše vrijdnost pH u vodi. Tako da u gornjim slojevima Crnog mora normalno postoji život a u dubljim slojevima žive samo anaerobne bakterije. Zbog variranja koncentracije O2 u vodi mnogi organizmi imaju niz prilagodenosti. Ta se kolebanja odigravaju u prsnoj vezi sa promjenama u intenzitetu I kombinacijama vanjskih faktora. Ljetni utrošak O2 u slabo produktivnim jezerima oligotrofnim u dubinama je mali.

Za rast populacije je važno dali se populacija sastoji od jedinki generacije ili od više generacija značajna je I brzina razvica. rast populacije če progresivno opadati I zaustaviti se na određenoj visini tada kriva rasta ima oblik slova S-sigmoidna kriva. Taj pojam kvantitativno definiše brojni rast populacije I stvarni rast populacije jedne vrste i rezultat je uzajamnog dejstva biotičkog potencijala i otpora sredine. Početno rastenje populacije može se posmatrati u dva oblika rastenje u neograničenoj sredini sa optimalnim uslovima I rast u ograničenoj sredini. Pozitivno rastenje odlikuje početnu fazu kretanja populacije. Ovi konstantni uslovi se ne susreču u prirodi nego je odpor sredine promjenjiva veličina tako da se stacionarna stanja populacije u prirodi I ne ostvaruju. Poznat je primjer sigmoidne krive kod drozofile melanogaster(provjeriti naziv). Pod normalnim uslovima u prirodi biotički potencijal se samo djelomično ostvaruje jer mu se suprostavlja otpor sredine. Taj mehanizamj rasta populacije je u tjesnoj vezi sa uslovima sredine. Otpor sredine kombinovano dejstvo biotičkih i abiotičkih faktora . Ta kriva pokazuje da se broj jedinki u početku lagano povečava kasnije to ide znatno brže da bi se kasnije zaustavilo u visini asimptote na kojoj krivulja leži. Neograničenom rastu organskih vrsta nužno se suprostavlja ograničen kapacitet konkurentne sredine. priraštaj postaje sve večii zaustavlja se samo u sredini nastupe promjene. U drugom slučaju se radi o ograničenoj sredini koja može podnjeti određeni maximum veličine populacije. To stacionarno stanje se često označava kao stanje ravnoteže. Rast populacije …. Po njemu biotički potencijal u sebi uključuje potencijal razmnožavanja i potencijal preživljavanja. Isto je I sa kapacitetom sredine koji se takođe svodi na nula.polova ona zavisi i od stanja plodnosti ženki. Stacionarna faza koja dolazi iza faze puzitivnog rasta populacije u ograničenim uslovima I koje se javlja onda kad populacija dostigne minimalnu velićinu javlja se samo u eksperimentalnim populacijama koje se gaje u laboratorijama. tako da u ograničenoj I homogenoj sredini brzina rasta populacije progresivno smanjuje sa porastom gustine populacije. Njima se može dodati još jedna faza iznenadnog naglog rasta do prenamnoženosti pracena isto tako naglim opadanjem. Ali takvi uslovi se rjetko stiču u prirodi I neograničen ras populacija bi bio apsurdan.u prvom slučaju rast populacije se odvija eksponencijalno I kriva rasta ima oblik slova J . Kolebanja brojnosti populacije 71 . Tako da tok I oblik rasta populacije jedino varira u skladu sa promjenama sredine u toku kretanja populacije jedne vrste može se razlikovati nekoliko faza: • Faza pozitivnog rasta • Faza stacionarnog rasta • Faza oscijacija i fluktuacije • Faza negativnog rasta • Faza iščezavanja To je opšta šema kretanja populacije faze mogu biti nedovoljno jasne I različitog trajanja. Studija sigmoidnog rasta pupulacije u ograničenom prostoru vršena je uglavnom na eksperimentalnim životinjama.. Populacija dolazi do stupnja stacionarnog stanja s maksimalno ograničenom gustinom pod datim uslovima eksperimenta. kompeticiji za određeni prostor I za ograničeni izvor hrane. Laboratorijska populacija kvarca koja je gajena pod konstantnim uslovima nakon 200 časova dostiže maksimalnu veličinu ostala je nepromjenjena na tom nivou narednih 1000 časova . Tok rasta populacije Analiza potencijalne moći rasta populacije pokazuje da bi jedna hipotetična populacija u neograničenoj sredini mogla eksponencijalno rasti pod konstantnim uslovima. pod laboratorijskim uslovima odgovara sigmoidnoj krivoj. Populacija se može zasnovati kad vrsta osvoji dio neosvojenog prostora ili prodre u novi biotop ili se populacija formira u laboratoriji. Ekolog Čepmen je potencijalnu moc rasta populacije izrazio pojmom biotičkog potencijala. Svaki novi priraštaj smanjuje stopu rasta za određenu velićinu da bi najzad došla na nulu. Isto tako I krivulja kod paramecijuma gdje je dat primjer elementarne borbe za opstanak.

Populacija je hranjena sa konstantnom količinom mesa . poplava I dr. U junu gusjenice se učahure I prelaze u stadij lutke koji traje 2 nedjelje i daju image. Njihovo dejstvo može biti mehaničko. Sniženje temperature vode u toku zime na 5 stepeni u SAD –u dovelo je do opadanja populacije riba. nijedna kategorija tih kolebanja koja se zove oscijacilacija posmatranja je I u prirodnim. Kolebanje meteoroloških faktora na prirodnim populacijama često povlači za sobom povečanje stope smrtnosti. Embrionalni razvoj se vrši u toku jeseni ali gusjenice ne napuštaju jaja sve do prolječa i prezimljuju u fazi dijapa……. U laboratorijskim populacijama muhe. Osim cikličnih oscilacija postoje I sezonske oscijacije . Početkom aprila gusjenice izlaze I presvlače se 5 puta intenzivno se hrane liščem. Ona na njih reaguje u skladu sa svojom nasljednom konstitucijom I reakcionom normom koja određuje njenu ekološku plastičnost ili toleranciju u odnosu na faktore sredine. Dvije uzastopne gradacije su odvojene fazom latence različitog trajanja. U fazi kulminacije gusjenice izazivaju brst šumeto tada uslovljava povečanu smrtnost.djelovanje vremenskih nepogoda. vodeni talasi koji na različite načine djeluju na kretanje životinjskih populacija.kada gustina populacije naglo raste kulmimacionu sa maximalnom gustinom i regresivnu . Klimatski faktori -oni su značajan komplex faktora temperatura vlaga. Između larvi nastupa kompeticija jedan dio larvi je neuhranjen I nema pravilan metabolizam. Zime mogu povečavati smrtnost u populacijama sitnih glodara. u toku godine koje se javljaju koje se javljaju kod vrsta sa kračim životnim ciklusom. Fluktuacije su neperiodična kolebanja brojnosti mnogih vrsta u mnogim prirodnim populacijama. koja se hrani leševima ovaca javljaju se kolebanja broja imaga koji se smanjuje u manje ili više pravilnim vremenskim razmacima. Poznate su fluktuacije u populacijama skakavaca primjer je pustinjski skakavac. brojnost planktonskih algi u ohridskom jezeru oscilira u toku sezene sa maximumom u junui minimumom u oktobru.su od posebnog značaja za ekologiju jer su odraz međusobnih odnosa organizma I sredine. Klasičan primjer cikličnih oscilacija su populacije sjeverno-američkog zeca I risa. Tok jedne fluktuacije gubara označen je kao gradacija a ona obuhvata 3 faze: progresivnu . Faktori kretanja populacije mogu biti spoljašnji i unutrašnji. Ta sezonska kolebanja uslovljena su prije svega kolebanjem klimatskih faktora. Slične oscilacije utvrđene su I u prirodnim populacijama sitnih glodara. U takvim fluktuacijama gustina populacije se povečava I naraste do neuobičajnih razmjera što se označava kao prenamnoženost. Broj jaja tada je manji. Primjer takvih fluktuacija je masovna navala glodara u našim šumama javlja se prosječno svake decenije u hrastovim šumama. Kod voluharice je to svake 3 god ili 3-4 god takva kolebanja populacije označaju se ciklične oscilacije. A solitarna faza se javlja u doba niske gustine populacije Faktori rasta populacije (kretanja) Sama životinjska vrsta pripada određenom ekosistemu tako da je izložena djelovanju I biotičkih I abiotičkih faktora. tada ženka polaže jaja u leglima karakterističnog izgleda. Ta faza u njhovom životu označava se kao gregarna.npr. Kod gubara ako zakasni listanje hrasta u prolječe dovodi do porasta 72 . ali nove larve iz njih ne trpe oskudicu hrane I normalnon metamorfoziraju tako da se ponovo povečava broj imaga I ponovo se sve ponavlja. povečanjem broja imaga povečava se broj jaja I gustina larvi. Gubar ima jednu generaciju godišnje polno zreli stadij javlja se početkom ljeta i traje do avgusta. Sva ta dejstva jako utiču na kretanje populacija određene vrster. laboratorijskim populacijama. Kad god se smanji brojnost populacije zeca smanjuje se I brojnost populacije risa jer između njih postoji odnos grabljivice I plijena. klimatski faktori mogu djelovati I posredno na izvore hrane I na kretanje populacije neprijetelja. Kod njih se porast I opadanje populacije smanjuje u pravilnim vremenskim razmacima.kad gustina populacije pada minimum. To za sobom povlaći smanjen broj imaga. Oni se u toj fazi fluktuacije skupljaju u velika jata koja prelaze I pustoše velike oblasti. Oni mogu djelovati na fertilitet žena na trajanje razviča na broj generacija mortalitet.

Ukupne količina raspoložive hrane predstavlja kapacitet sredine. Jedna populacija može promjeniti uslove sredine što utiče na drugu vrstu. U 1 seriji oni su gajeni u mješovitoj populaciji u 2 seriji u jednom djelu kulture je bio izdvojen samo paramecijum I u 3 seriji periodično je dodavano svakog drugog dana nekoliko jedinki predatora I pljana. prostorom tada se javljaju konkurentni odnosi među jedinkama u populaciji koji se označavaju kao kompeticija. U eksperimentima sa insektom brašnarom Tribolium confusum porast gustine populacije se zaustavlja kad broj jedinki na jednoj godini dostigne 44. Eksperimenti sa drozofilom pokazuju da broj potomaka u kulturi opada sa brojem imaga.(ne vidi se proč) koji se hrani paramecijumom. a onda zaklonjeni dio plijena obnavlja populaciju. U prvoj seriji predator uništava populacijupjena u drugoj seriji jedan dio jedino plijena je zaklonjen.srednja gustina obje populacije ostaje konstantna akosu uslovi sredine konstantni • Zakon poremečaja srednjih vrijednosti.kad su obje populacije uništavane srazmjerno njihovoj gustini. Kod ovog kretanja populacije predatora I plijena Volter je postavio tri osnovna zakona: • Zakon periodičnih ciklusa-kolebanja populacije plijena I predatora su periodična. Dejstvo predatora povečava stopu smrtnosti u populacijiplijena. Kod stenofagnih vrsta oskudice hrane imaju krupan značaj za kretanje njihovih populacija. Porast gustine populacije sitbnih glodara za sobom povlači fiziološke poremečaje u endokrinom sistemu koji smanjuju vitalnost životinja I dovode do povečanog mortaliteta kanibalizam je pojava koja prati porst populacije. Kod insekta brašnara porast populacije povečava količine produkata metabolizma u brašnu što utiče na fertilnost ženki I smanjuje brojnost populacije. Ćlanovi jedne popilacije organizma mogu se hraniti drugom populacijom mogu biti u kompeticiji mogu biti u kompeticiji za hranu I prostor. Za vrijeme poplava na delti Volge procenat ženki opada što dovodi do smanjenja populacije glodara. Poznat je eksperiment sa paramecijumom I didr…. Eksperiment je urađen u 3 serije. organizmi aktivno mjenjaju životne uslove sredine. Sličan primjer je sa američkim zecom I risom. Izmjena sredine značajna posljedica porasta gustine populacije . Interspecifički odnosi To su značajan faktor kretanja populacije obje vrste orgamizama. Porastom gustine smanjuje se kapacitet sredine u pogledu potreba za hranom. srednja gustina popilacije plijena raste a predatora opada 73 . U trečoj seriji obje se populacije se populacije održaju ali sa periodičnim oscilacijam. Ta izmjena sredine djeluje na sam organizam I njihovu populaciju. U analizi odnosa između populacija posebno su studirani odnosi grabljivice I pljena I parazita I domačina. Oskudivca hrane može se javiti zbog velikih suša. iz amerike je uvezena jedna vrsta gusjenice koja se hrani kaktusom leptiri se namnože I unište preko 90% kaktusa ali tada populacija leptira opada zbog uništenja izvora hrane. Nekad se oskudice hrane javljaju samo lokalne I u vrijeme gradacije insekata. Količina hrane u prirodi je vrlo varijabilna I zavisiu od klimatskih faktora. Tada se kao ograničavajuči faktor javlja kanibalizam larve I odrasli insekti proždiru sopstvena jaja I lutke. Interspecifički odnosi promjene u gustini jedne popilacije nužno mjenjaju uzajamne odnose među njenim jedinkama. Odnos plijen predator je odnos ishrane između 2 vrste. Gusta populacija nekad može izmjeniti I sredinu I učiniti je manje povoljnom za život. Nekad se članovi odje populacije mogu međusobno pomagati. U toku gradacije leptira gubara gusjenice su u stanju da izazovu totalni golobrst šume. Drugi faktor je oskudica prostora koja nastupa u ograničeenoj sredini kad gustina populacije dostigne odreženi nivo. Ta kolebanja zavise od periodičnih brojeva I koeficijenata rasta I opadanja populacije • Zakon održanja srednjih vrijednosti. I nakon što predator uništi preostalu populaciju plijena takođe izmire. Paramecijum smanjuje znatno brojnost kvasca što dovodi do pada populacije paramecijuma a to opet omogučlava porast populacije kvasca. Kompeticija za hranu javlja se onda kada je količina hrane ograničena a javlja se velik porast npr radi suzbijanja kaktusa. a to sa sobom povlači veliku smrtnost gusjenica. Kod kod paramecijuma I kvasca se javljaju ciklične oscilacije u populaciji.smrtnosti gusjenica gubara itd. hrana je komponenta sredine koja ima poseban značaj za životinjske populacije. Tako što djeluju pozitivno na obje populacije.

Ekološki faktori se takođe nalaze manje ili više u optimumu. Poznati su primjeri entomorfogenih insuata koji napadaju druge biljojedne insekte. Temperature se drže u granicamaod 21-29ºC.biocenoza je dinamičan sistem zahvaljujuči odnosima ishrane stalno se odvija kruženje materije I protok energije. To je zbog toga što su životni uslovi u tropima daleko raznovrsniji. Još veče obilje u pogledu broja vrsta susreče se u tropskim biocenozama. u umjerenim I polarnim oblastima životni uslovi se udaljavaju od optimuma I to dovodi do smanjenog broja vrsta. npr u engleskoj unesena vrsta vjeverice Sciurus caralinenzis potiskuje Sciurus vulgaris. Ona je živo naselje biotopa jednog ekosistema sa njima je povezana brojnim odnosima I ne može se os njega odvojiti. Splet odnosa između biljnih I životinjskih odnosa čini jednu biocenozu koja se transformiše u vremenu I prostoru. Znatno veči broj vrsta ulazi u sastav biocenoze umjerenih krajeva.Biocenoza ima svoju strukturu koja se ogleda u njenom kvalitativnom sastavu. Nekada paraziti mogu znatno smanjiti brojnost populacije domačina. Interspecifična kompeticija To su uzajamni odnosi između 2 vrste koji se nepovoljno odnose na rast I preživljavanje. u prostoru I vremenskom rasporedu vrsta koji ulazi u njen sastav I brojnim odnosima njihovih populacija 4.Bicenoza nije prosti skup određenih biljnih I životinjskih vrsta koje koegzistiraju jedna pored druge. dosta su česte među himenopterama I dipterama. Dvije vrste koje žive u ograničenoj sredini I zauzimaju istu ekološku nišu ne mogu se trajno održati jedna pored druge. Bicenoza je uvjek određena kombinacija različitih biljnih I životinjskih populacija koje uspostavlja I održava pod datim uvjetima biotope. Prisustvo kompetitorske vrste smanjuje kapacitet sredine za drugu vrstu koja zauzima ekološku nišu. Iz toga 74 . BIOCENOZA ŽIVOTNA ZAJEDNICA Biocenoza ili životna zajednica predstavlja viši stupanj ekološke integracije. Kod tih insekata larveni stadij je aktivni parazit. Intraspecifična kompeticija je svakako značajan faktor kretanja populacija organskih vrsta. Parazit povečava stopu smrtnosti u populaciji domačina I smanjuje se brojnost ali ne uništavaju svoju žrtvu odmah kao predatori. Različiti patogeni organizmi izazivaju u životinjskim populacijama epizotije(masovna oboljenja) epizotije se šire u životinjskim populacijam u vidu talasa posebno momentima visoke smrtnosti. neki paraziti napadaju samo određene stadije razvoja insekata tako da je značajan sinhronizam u pojavi parazita I odgovarajučeg razvojnog stupnja. Osnovne karakteristike biocenoze: 1. nego predstavlja jedan integrirani funkcionalni sistem sa spletom odnosa između populacija koji ulaze u njen sastav.Ovi zakoni važe za populaciju u eksperimentalnim uslovima I teško se mogu primjeniti na prirodne populacije. To je skup populacija različitih organizama koji naseljavaju određeni prostor u odgovarajučem vremenu I povezani su sa različitim interakcijama. 2. To su obično odnosi između vrsta sa identičnih ili sličnim ekološkim zagtjevima. iza toga slijedi nagli porast brojnosti parazita. odnos parazit domačin ne razlikuju se bitno od odnosa plijena I predatora. To dovodi do izolovanja populacija srodnih vrsta. To su cjeline realno date u prirodi. 3. Biocenoza pustinja ili arktičkih oblasti su sa ograničenim brojem biljnih I životinjskih vrsta. Struktura biocenoze (kvantitativni I kvalitativni sastav) Broj I izbor vrsta koje ulaze u neku biocenu jako varira posebno geografski. Domačin npr larve gubare mogu biti napadnutu od više vrsta parazita koji opet imaju svoje parazite. Poznati su eksperimenti koji su u tom pogledu vršeni na insektima I protozoama. biocenoza je u stalnom preobražaju I razvitku u funkciji vremena.

Npr. Primjer istorijskih i topografskih faktora su Dunavske ribe koje se uopšte ne susreću u vodama dinarskog krša . klimatski-klima ne dozvoljava da se ta vrsta naseli na datom bitopu. Stalnost ( konstantnost) Ta strukturna odlika označava stupanj sa kojim se jedna vrsta susreće u datoj biocenozi. prostorni i vremenski raspored vrsta. Biljni ekolozi po Braun-Blangeu razlikuju tri reda stalnosti  Prisutnost je stepen stalnosti kojim se jedna vrsta javlja u pojedinim sastojinama biocenoze.izvjesne biljne i životinjske vrste su manje ili više za određeni tip biocenoze i u njima se konstantnojavljaju. Ali nisu samo fizički faktori ti koji određuju broj vrsta u biocenozi. a biocenoza je siromašnija i uniformnija.  Vezanost. STRUKTURA BIOCENOZE Broj i izbor vrsta koje ulaze u neku biocenozu jako varira prostorno-geografski. Temperature se drže u granicama od 21-29˚ C. biotičkikompeticija sprečava vrstu da osvoji dati biotop. Podatci o abundantnosti i dominantnosti imaju uslovnu vrijednost jer vrijede samo za dati trenutak. Ohridskom Prespanskom jezeru. u naselju dna Ohridskog jezera dominiraju oligochaete.topografske prepreke spriječavaju vrstu da osvoji dati biotop. Ova brojnost se može izraziti i kao grupna dominantnost npr. Ukoliko uslovi biotopa postaju manje raznovrsni I više se udaljavaju od optimuma. u Ohridskom jezeru je ustanovljeno opadanje broja bentoskih organizama sa porastom dubine.vrsta još nije dospjela do datog biotopa. ukoliko je njihovo eliminatorno dejstvo veče. To potvrđuju i brojni primjeri vrsta koje su prenesene i koje normalno žive u nekoj biocenozi ne remeteči bitno njenu strukturu.  Čestoća izrazava procentulani stupanj javljanja vrste u pojedinim probnim površinama nekog biotopa.topografske prepreke sprečavaju vrstu da prodre u dati biotop. itd. Još veće obilje u pogledu vrsta susreče se u tropskim biocenozama. topografski. topografski. Brojnost (abundantnost) to je kvantitativna zastupljenost pojedinih populacija u biocenozi. Primjer istoriskih I topografskih faktora su Dunavske ribekoje se uopšte ne susreču u vodama I Ohridskom I Prespanskom jezeru. Struktura biocenoze ne zavisi samo od određene kombinacije vrsta koje ulaze u njen sastav. utoliko je njihovo eliminatorno dejstvo veče. Dominantne su one vrste koje svojom brojnošću ili biomasom dominiraju u datoj bicenozi i daju pečat cijeloj biocenozi. npr. iako bi mogle opstati u tim vodama. Pojedine vrste su različito brojno zastupljene. To potvrđuju I brojni primjeri vrsta koje su prenesene I koje normalno žive u nekoj biocenozio ne remeteči bitno njenu strukturu. Postoji i niz drugih faktora to su istorijski. U umjerenim i polarnim oblastima životni uslovi se udaljavaju od optimuma i to dovodi do samanjenja broja vrsta. Izračunavanjem njihove relativne zastupljenosti dolazi se do pojma dominantnosti.biotički. Biocenoze pustinja ili arktičkih oblasti su sa ograničenim brojem biljnih i životinjskih vrsta. To je zbog toga što su životni uslovi u tropima daleko raznovrsniji. Australija je naseljena samo grupom torbara ali ne i drugim sisarima. čestoća sa kojom se jedinke javljaju u pojedinim dijelovima biotopa.prizilaze osnovni biocenotički principi. Gustina populacija pojedinih vrsta koleba se neprekidno u funkciji vremena. Ali nisu samo fizički faktori ti koji određujubroj vrsta u biocenozi postoji I niz drugih faktora to su istorijski. vezanost vrste za određeni tip zajednice. Iz toga proizilazi osnovni biocenotički princip: ukoliko uslovi biotopa postaju manje raznovrsni i više se udaljavaju od optimuma.kompeticija sprečava vrstu da naseli dati biotop. Znatno veći broj vrsta ulazi u sastav biocenoza umjerenih krajeva.klima ne dozvoljava da se ta vrsta naseli na datom biotopu. Ekološki faktori se takođe nalaze manje ili više u optimumu. Postoje i druge strukturne odlike kao što su kvantitativna zastupjenost i relativna gustina populacija. Za strukturu zajednice posebno su značajni relativni brojni odnosi pojedinih populacija. a biocenoza je siromašnija I uniformnija npr u Ohridskom jezeru je ustanovljeno opadanje broja bentoskih organizama sa porastom dubine. bukva dominira u bukovoj šumi. Disperzija i životni kopleksi 75 . Australija je naseljena samo grupom torbara ali ne I drugim sisarima itd. klimatski. gustina populacije se može izraziti brojem jedinki na jedinicu prostora ili količinom bioma.vrsta još nije dospjela do datog biotopa. I ako bi mogle opstati u tim vodama.

Obično je tip disperzije vrsta heterogen. Takođe kod populacija životinja koje imaju veliku sposobnost kretanja prostorni raspored se stalno mijenja u manjoj ili većoj mjeri. Životni kompleksi su najkarakterističnija crta svake biocenoze. Životni komleksi mogu biti znatno manji i vezani za posebna mikrostaništa. Ta stratifikacija polazi od činjenice da svaka životna zajednica obuhvata dva osnovna sloja. Vertikalni gradijent se jasno ispoljava u slojevitom rasporedu životnih kompleksa tj. To znači da za svaku vrstu postoji minimum areala u kome ona počinje da se javlja. Tako da se u prostornom rasporedu organizama javljaju posebni životni kompleksi koji se sastoje od manjeg ili večeg broja vrsta između kojih postoje prisnije međusobne veze. Homogenost disperzije. Cvijetne cvasti su takođe posebna mikrostaništa. npr. a zatim i ostale. Izmet životinja predstavlja mjesta gdje se formira životni kopleks. što je posebno izraženo u šumskim zajednicama. u njihovoj stratifikaciji. Takav homogen raspored je rijedak. Taj gradijent je usko povezan sa gradijentom fizičkih faktora bez obzira da li je taj gradijen primaran ili sekundaran stvoren djelatnošću samog naselja. Kod suhozemnih zajednica u prvom redu određuje raspored biljnih vrsta. sprat kruna niskog drveća. Jedna biljka sa svojim biljojednim životinjskim naseljem. koji su smješteni ispod površine zemlje ili na velikim dubinama i osvjetljeni. Time je omogućen u isti mah i slojevit raspored životinjskih vrsta. ali i gnijezda mrava i termita su mjesta gdje se obrazuju posebni životni kompleksi. To su obično vrste koje zahtijevaju ravnomjernu temperaturu i vlagu. Na tim lokalnim staništima razvija se različita vegetacija. Ti životni kompleksi su raspoređeni mozaično i njihove prostorne granice granice često su nejasne tako da prelaze jedni u druge. To su oblici koji zahtijevaju veliku vlažnost i odsustvo svijetlosti. U tu grupu spadaju i ektoparaziti. a to povlači i različit raspored životinjskih organizama. Životinjski leševi predstavljaju koncentraciona mjesta mnogih vrsta životinja posebno insekata koji grade čitav životni kompleks. Naselje ispod kamenja u šumskim biocenozama predstavlja poseban životni kompleks. Ona se odnosi na prostorni gradijent rasporeda vrsta i njihovih životnih kompleksa. Stratifikacija je važna karakteristika strukture životnih zajednica. Pretežno u vertikalnom pravcu. Kod vodenih bicenoza vertikalni raspored kombinuje se još i sa horizontalnom gdje se naselje dna zonalno raspoređuje od obale ka večim dubinama. jazbine i duplje za stanovanje ptica i sisara. sprat žbunova. Svaki od spratova ima posebnu mikroklimu da u njima žive posebne vrste organizama.jedinke bi bile potpuno ravnomjerno raspoređene u okviru biotopa i na osnovu broja jedinki bi se moglo sračunati minimalni prostor koji otpada na jednu jedinku. Mikrostaništa za mnoge vrste su lišće biljaka u čiju se unutrašnjost usađuju posebna vrsta organizama fikobronti. Sa porastom veličine analiziranog prostora najprije se javljaju vrste sa visokom frekventnošću. Krivulja areala vrste izražava tip distribucije vrste. Biljke svojim rasporedom izgrađuju karakteristične spratove. Grupisanje može biti uslovljeno topografijom ili reljefom gdje se javljaju lokalne kombinacije ekoloških faktora tj. ostatcima hrane itd.Neravomjeran ili grupni raspored jedinki je najčešći tip rasporeda u populacijama. ptice u vrijeme gniježđenja takođe pokazuju vertikalan raspored. njihovim parazitima i predatorima je jedan životni kompleks. Sprat krošnji obuhvata 76 . Gnijezda. Takva lokalna naselja se vezuju u nerazmrsiv splet. Primjer pauci. Životni kompleksi Neravnomjeran prostorni raspored organizama u biotopu dovodi do lokalnih manjih ili večih grupisanja dijelova populacije. Jedinica prostora biotopa u kojoj se pojedine vrste javljaju je različite veličine. ali i saprofagni insekti koji se hrane izmetom. svako stablo u šumi je mjesto određenog životnog kompleksa. U jednojh šumi postoji više spratova. cvjetovi. Svaki od ova dva osnovna vertikalna sloja diferencira se na određen broj spratova sa posebnim kombinacijama biljnih i životinjskih vrsta. mjesta sa posebnom mikroklimom. sprat nižih zeljastih biljaka i sprat mahovina.površina lista. Vrste koje ulaze u sastav jednog kopleksa često prelaze granice jednog kompleksa i ulaze i u druge. Oni ipak nisu sposobni za samosatalno održavanje i satavni su dijelovi životne zajednice. sprat viših zeljastih biljaka. Poseban životni kompleks uginulih stabala u šumi i panjeva je posebno značajan za život šumske biocenoze. Ti stanovnici gnijezda ulaze u kategoriju životne forme nidikolna. unutrašnjost stabla itd.sprat kruna visokog drveća. Primjer jednog životnog kompleksa je životinjsko naselje šumskih pečurki .neosvjetljeni. Slika prostornog rasporeda utvrđena u datom momentu je tip disperzije organizama na nekom biotopu. Biocenoza se sastoji od večeg broja populacija različitih vrsta koje su izmješane i prostorni raspored za svaku vrstu je različit.

slijepo kuče itd. Tako da obnavljanje materije i energije za životne procese organizmi nadoknađuju kroz ishranu. I sesilni oblici životinja spužve. Način ishrane varira od vrste do vrste biljojeda. Ono se raspoređuje u paralelne zone idući od obale ka večoj dubini. U zoofage spadaju sve vrste koje se hrane drugim životinjama. Tu se misli na parazite i predatore u užem smislu. Sličan raspored planktona javlja se se i u morima i okeanima i odgovara vertikalnom rasporedu ekoloških faktora. sublitoralna zona 20-50 m. Saprofagi – kao hranu koriste organsku materiju uginulih biljaka i životinja. Sva živa bića su otvoreni sistem i stalno razmjenjuju materiju i energiju sa okolinom. Primjer je termička ljetna stratifikacija vode u Ohridskm jezeru. ODNOSI ISHRANE Najznačajniji oblik uzajamne povezanosti članova svake biocenoze jesu odnosi ishrane. Glavna masa fitoplanktona i zooplanktona ograničena je na gornji osvijetljeni sloj. Shodno tome je stratifikovan i plankton. Oni ne stvaraju novu organsku materiju nego samo vrše inkarnaciju primarne organske materije koju stvaraju producenti. artropode. krtica. Vertikalni raspored stanovnika tla je stratifikovan pri čemu su površinski slojevi najgušće naseljeni. polipi. Heterotrofni organizmi su potrošači ili konzumenti. Sličan slučaj je i sa rastvorenim O2. Životinjski svijet u toj obalnoj zoni je najbogatiji. ali i glodari. I tu postoje tri izražena sprata: sprat korijena zeljastih biljaka. sprat korijenja žbunova i sprat korjenja visokog drveća. Najznačajniji kopneni biljojedi su insekti i pčele. kolembole.. svjetlošću. insekti itd.. životinje i biljke bez hlorofila su heterotrofi.Zoofagi. Osim direktnog trošenja hrane neki biljojedi prave i zalihe poput glodara. To obavljaju najčešće filtriranjam. To zavisiod gustine populacije domaćina. stonoge. Kod vodenih zajednica slojevit raspored se ispoljava u i horizontalnom i u vertikalnom smislu. a zimi on postaje manje više ravnomjeran.geobionta u tlu se susreću i mnogi oblici posebno kod insekata koji u podzemnom spratu provode samo jedan dio života.hrane se na račun drugih organizama . Podzemni dijelovi biljaka po pravilu pokazuju stratifikovan raspored. itd. Osnovu ishrane biocenoze čine biljke.životne komplekse biljojednih insekata i njihovih predatora. Tipovi ishrane Mogu se razlikovati tri osnovna tipa ishrane kod životinjskih organizama. Vertikalna stratifikacija uslovljena je vertikalnim gradijentom ekoloških faktora. parazita i od klimatskih faktora od kojih zavisi da li će parazit naići na odgovarajući razvojni stadij. Takav način ishrane ih čini autotrofnim. hilopode. pa do dna.fotična zona je gornji osvijetljeni sloj okeana i ide 500600 m. One koriste neorganske materije i iz njjih sintetišu organske materije koje su njima potrebne. hirudinee. Ova spratovnost i životni kompleksi su posebno izraženi u tropskim šumama. briozoe. anelide. a ispod je afotična zona sve do največih dubina. a zatim slijedi zona alge . Večina planktonskih životinja se hrani fitoplanktonom.Saprofagi se hrane uginulom i hemijski i mehanički razgarađenom organskom materijom. Litoralna zona se odlikuje prisustvom makrovegetacije i submerzne vegetacije. CO2. Biljojedi predstavljaju osnovnu kategoriju članova biocenoze jer neposredno troše primarnu organsku materiju i energiju vezanu za nju. U suhozemnim zajednicama glavni izvor hrane biljojeda su cvjetnice. Prizemni sprat šumske stelje karakteriše posebno naselje. Svaka od tih zona je naseljena posebnim životnim kopleksom. To su različiti mikroorganizmi. koriste alge kao hranu. Postoji jasan horizontalni gradijent ekoloških faktora na dnu jezera ili mora. Mekušci i ehinodermati se hrane algama koje žive na podlozi u morima i kopnenim vodama. i trofolitički sloj ili hipolimenron. ascidije. . školjkaši i dr. -Fitofagi (biljojedi) – hrane se organskom materijom biljaka ili njihovih dijelova. 40-50 m. Svi ostali organizmi... Stvaranje cjelokupne organske materije u ekosistemu odvija se samo u biljkama pa se one označavaju kao producenti. U Ohridskom jezeru se na dnu razlikuje: litoralna ili obalna zona dubine do 20 m. Naselje dna 77 . Kod parazite je bitna mogućnost sretanja svog domaćina. U vodenim sredinama glavni izvor hrane za biljojede jesu alge.. nematode. Ovaj raspored jezerskog planktona se održava za vrijeme ljetne stratifikacije. U tim spratovima prije svega se susreću bakterije i gljivice. Biljojedima na raspolaganj stoji veča količina hrane dok je kod mesojeda mobilna i sposobna da se krije. Pored normalnih stanovnika tla. i dubinska zona koja zahvata ostatak dna. To su večinom organizmi iz grupe beskičmenjaka koji koriste detritus biljaka i životinja. Horizontalna stratifikacija se odnosi na naselje jezerskog i morskog dna. Na osnovu svih moguće je jezerski profil podijeliti na dva osnovna sloja: trofogeni sloj ili epilimenron koji je osvijetljen i ide 40-50 m.

Druga odlika lanaca ishrane su brojni odnosi među članovima lanca. Lanci ishrane Odnosi ishrane međusobno čvrsto povezuju sve kategorije članova u biocenozi. Pošto se večina potrošaća ne ograničava samo na jednu vrstu hrane oni učestvuju u večem broju lanaca ishrane. Razlike u veličini plijena i grabljivice su osnovni uslov postojanja lanca ishrane. Jače ili slabije izražena stenofagija odlikuje večinu životinja tako što one radije uzimaju određenu vrstu hrane ili se ograničavaju na uži izbor. Poćetni član lanca je proizvođač. Npr. Zbog te uloge oni se zovu reducenti. za nju je vazan biljojed.soko itd. Primjer lanca koji polazi od kišne gliste: detritus. čiji je svaki član karika sa tačno određenim mjestom vezana sa karikama ispred i iza sebe. Nasuprot stenofaga su polifagi koji se hrane različitom ishranom. Gusjenica gubara jede lišće 176 biljnih vrsta. Ohridska pasrmka se harni u proljeće pretežno faunom dna.kormoran. Svaki od načina ishrane predstavlja posedbu ekološku nišu. Specijalizacija u ishrani dovodi do ograničenja ekološke valence za hranu. koprofagi itd. Svaki prethodni član u lancu svojom brojnošću obezbjeđuje opstanak sljedečeg člana.pauk.kišna glista. Kod večine vrsta režim ishrane se mijenja zavisno od sezone npr. Kod insekata način ishrane zavisi od razvojnog stadija. Velika raznolikost se susreće i u ishrani kod zoofaga i saprofaga. sljedeći član je mala riba ukljeva i ona je mesojed I reda. Piramida brojeva ne može uvijek tačno predstaviti kvantitativne odnose u lancu ishrane. a u ljeto se hrani sa Dafnia pulex i nalazi se pretežno u gornjim slojevima vode. Oblik piramide brojeva varira u pojedinim zajednicama posebno 78 . Paraziti mogu biti normalni članovi lanca ishrane ili mogu graditi svoje parazitske lance ishrane. Isti slučaj je i na kopnu gdje razne vrsre beskičmenjaka koriste detritus biljaka i lešine životinja koji takođe sadrže bakterije i gljive kojima se oni hrane. Svaka ta serija predstavlja lanac ishrane. Takođe životinje mijenjaju način ishrane zavisno od sezone. proizvođači su na osnovi. Lanci ishrane ne obuhvataju samo predatore nego se oni usložnjavaju i sa brojnim parazitima. Veliki broj vrsta se hrani i sa detritusom.ptica pjevačica. zajedno sa proizvođačima od kojih polaze predstavljaju životne komplekse čiji članovi žive jedni na račun drugih. lanac ishrane u jezerskoj biocenozi: fitoplankton-planktonski račići. Te serije potrošača. Ovaj brojni odnos među članovima lanca Elton je označio kao piramida brojeva. da bi se kasnije ponovo spustila na dno i hranila organizmima dna. npr. Monofagija je rijetka pojava. a odrasli cvijetnim sokovima. Najveći broj jedinki imaju početni članovi lanca a najmanji završni članovi. Lanci ishrane pokazuju neke svoje odlike: Prva važna odlika lanca su veličinski odnosi njihovih članova. Među saprofagima se razlikuju detritofagi. Takođe postoji veza između brojnog odnosa i veličinskog odnosa članova u lancu. Neki organizmi se hrane muljem sa dna iz kojeg onda uzimaju hranljive materije npr. Od jedne vrste proizvođača može ići više lanaca ishrane. Takav je slučaj sa hiperparazitima. Lanac ishrane ne mora početi živom zelenom biljkom. Primjer za to je i divlja svinja. Tako da se lanci međusobno povezuju. Specijalizacija ishrane ogleda se u velikoj raznolikosti u izboru hrane i načina njenog korištenja što je opet vezano uz fiziološku i morfološku prilagođenost. oligohete.mora i voda zavisi od količine detritusa koji se taloži na dnu. U suhozemnoj biocenozi lanac ishrane izgleda: četinar. Ovo pravilo pretežno važi za mesojede u lancu jer su obično biljojedi manji od krupnih biljaka kojima se hrane. gusjenice leptira se hrane lišćem. ukrštaju i isprepliću te daju složenu sliku ishrane u ekosistemu. Monofagni organizmi su česti među parazitima npr. Ti lanci ishrane nisu nezavisni jedi od drugih.ptica pjevačica. Među saprofagima posebno su važne bakterije i gljive jer oni vrše razgradnju i mineralizaciju organske materije i razlažuje do neorganske materije koju opet koriste biljke.ukljevapastrmka. čovjećija uš. Neki biljojedi se hrane samo biljnim sokovima. a na nju pastrmka koja je mesojed II reda i na kraju kormoran. iako se najradije hrani na hrastu. ali su ipak stenofagne životinje češće od polifagnih vrsta. Obično su sitniji organizmi sa večim potencijalom razmnožavanja i imaju veču gustinu populacije u onosu na krupnije. Po pravilu su uzastopni članovi lanca poredani po veličini tako da je zadnj član lanca i najveći. Stenofagija je više rasprostranjena među biljojedima nego među mesojedima. Poljska voluharica se u laboratoriji hrani sa 131 vrstom biljaka. Ovo pravilo krupnoće vrijedi samo za biljojede u vodenim zajednicama koje se hrane fitoplanktonom. oni mogu polaziti iz istog čvora. nekrofagi. To je linearan niz organizama. drugi samo čvrstim dijelovima stabla a neki samo listovima. oni uvijek predstavljaju polaznu kategoriju od kojih kreće u mnogim pravcima serije članova potrošača.ptica grabljivica. Takve vrste su omnivori. tj. Osim toga detritus sadrži i velike količine bakterija i gljiva koje saprofagi takođe koriste u ishrani.biljna vaš.

Sezonska smijena aspekata u okviru biocenoze može se pratiti i na životinjskoj komponenti. isparavanja. Otuda je konstruisana piramida biomase u kojoj članovi lanca nisu predstavljeni brojem jedinki nego njihovom ukupnom biomasom. U jesenjem aspektu u planktonu se smanjuje gustina kladocera i povečava se gustina mladih larvi školjke Dressenia. Dan je svijetao. Sezonski peridizam je različito izražen u pojedinim klimaktološkim oblastima. topliji. Na smjenu dana i noći životna zajednica reaguje tako što e jedan njen dio aktivan noću. U zimskom aspektu u planktonu ponovo dominiraju kopepode i odrasle larve školjke Dressenia. U tropima je isti broj sati dana i noći. Isto je i sa beskičmenjacima koji su veoma aktivni noću. U proljetnom aspektu u planktonu se nalaze pretežno račići kopepodi i tada je njihova gustina populacije velika. Sezonske promjene u aspektu su najuočljivije kod biljne komponente zajednice. Ona se ogleda u sezonskom pojavljivanju i izčezavanju vrsta. Tako da između dnevnih i noćnih 79 . One predstavljaju reakciju čitave zajednice na sezonske promjene ekoloških faktora biotopa. koja izražava količinu energije koja u jedinici vremena protiče kroz svaki trofički stupanj. To isto važi i za ishranu i intezitet ishrane. sezonsko kretanje gustine populacije. PERIODIZAM Večina zbivanja u jednom ekosistemu ima ritmični karakter. I kod životinja se ritmično smjenjuju periodi aktivnosti i neaktivnosti. Razlikujemo: sezonski. noćne i sumračne životinje. U suhozemnim zajednicama njena osnova koja predstavlja biomasu proizvođača je jako široka. vlažnija i sa malim isparavanjem. a drugi danju. Dnevno-noćni periodizam Ritmične promjene koje za sobom povlači smjena dana i noći ne ogledaju se samo u promjeni inteziteta svijetla nego i u promjeni temperature. Te promjene vide se i u naselju ptica u šumskim zajednicama. Biljke su prije svega aktivne danju kada se obavlja proces fotosinteze. Sukcesija ekoloških pojava. Sezonski periodizam To su sezonske ritmične promjene. Na sve te promjene biocenoza reaguje ritmičkim promjenema aktivnosti i ponašanja. dnevno-noćni i lunarni periodizam. Organizam reaguje na ritmičke promjene u ekosistemu i njihova fiziološka aktivnost i ponašanje imaju takođe ritmički karakter. Oblik piramide biomase u pojedinim biocenozama varira. hladnija. promjenama gustine populacije. Stvarne kvantitativne odnose među članovima lanca moguće je predstaviti kroz piramidu enrgije. Te sezonske promjene su vidljive u naselju beskičmenjaka u listopadnoj šumi. tako da se one mogu podijeliti na dnevne. Idući od ekvatora dužina dana opada. npr. u šumama je 30-40% dnevnih sisara i 60-70 % noćnih. promjene u toku godine u jednoj šumi ili stepi. Kod večine organizama razmnožavanje pokazuje periodičnost. Ekološki faktori biotopa posebno abiotički podliježu promjenama u toku godine i u smjeni dana i noći. suhlji i sa večim intezitetom isparavanja a noć je tamnija. Vide se sezonske promjene u kvalitativnom i kvantitativnom aspektu planktona u Ohridskom jezeru. vlažnosti. manjim ili večim migracijama. U tropskim šumama sezonki periodizam je uslovljen smjenom sušnih i kišnih perioda. Tako da dolazi do smjenjivanja dnevnog i noćnog aspekta zajednice. Ta reakcija se ogleda u promjeni aspekta i karakteristična je za različite zajednice. Dok u planktonskoj zajednici mora biomasa proizvođača može biti manja od biomase potrošača i ta piramida ima okrenuti oblik. Npr. naročito kod ishrane. Sezonski periodizam je naročito vidljiv u smjeni aspekta planktonske zajednice mora i jezera. U ljetnom aspektu u planktonu dominiraju kladocere.kad je u pitanju veličina početnih članova proizvođača. Sve ritmičke promjene u fiziološkoj aktivnosti organizma i njihovih populacija predstavljaju složeni kompleks periodičnih promjena koje čitavoj zajednici daju promjenljiv izgled i uslovljavaju njene sezonske i dnevno-noćne aspekte koji se smjenjuju jedan za drugim. a noći se povečava. promjene u ponašanju i aktivnosti određuju sezonski aspekt zajednice. promjeni ponašanja i aktivnosti. Razlike u dnevno-noćnom ritmu svijetlosti zavisi od geografske širine i nadmorske visine. Ta piramida obuhvata biomase glavnih stupnjeva ishrane ili trofičkih stupnjeva i predstavlja trofičku piramidu. U umjerenim i polarnim oblastima on je uslovljen promjenama temperature i fotoperiodizma. Postoji jasan periodizam u zbivanjima savake životne zajednice. odnosno količinu stvorenih organizama na svakom stupnju u jedinci vremena.

Kod njih je ograničenost nastala kao posljedica mladosti taxona. Jedan od najupadljivijih primjera lunarnog periodizma ostvaren je kod anelida poliheta tropskih oblasti. Lunarni periodizam u razmnožavanju je zapažen i kod velikog broja morskih životinja u vezi sa popratnim pojavama lunarnog ciklusa. Danas.Progresivni (neoendemi) maldi. vrsta ribe koja živi kraj obala Kalifornije razmnožava se od aprila do juna i to samo u vrijeme visokih plima koje nastupaju 2x mjesečno. Klasičan primjer dnevno-noćnih vertikalnih migracija susreće se kod planktona jezera i mora. pećine u kojima su mnoge vrste nalazile zaklon. nastale su glacijalne vrste. Salmonidia atra. Lunarni periodizam Kod mnogih organizama mora zapaža se periodizam u razmnožavanju u vezi sa mjesečevim mjenama i pojavama koje ih prate. Bili su raširene u ledeno doba (prije 80. U tropskim šumama mnogi noćni oblici raznim glasovima označavaju početak svoje aktivnosti.. S tim u vezi. Npr. nemaju bliskih srodnih vrsta. neke populacije kopepoda se mogu kretati vertikalno i do 100 m.) REFUGIJUM – su zaklonjena mjesta. Npr. Npr. . ENDEMI – su organizmi ograničenisamo na jednu. reliktinim vrstama. Isto tako može se reći da dolazi sa smjenom dana i noći i do smjene različitih lanaca ishrane. Ženke dospijevaju sa visokom plimom na plažu gdje polažu jaja koja se u pijesku razvijaju sljedeće dvije sedmice. Nekad su bile široko rasprostranjene. a kasnije sa dolaskom plime ponovo se povlače u okean ali tada su već razvijeni. . često vrlo usku oblast. Takođe zrikavci počinju da se oglašavaju u sumrak i to traje sve do ponići kad temperatura počinje sa opadanjem. pjevanje određene vrste ptice se javlja samo sa pojavom svijetla određenog intenziteta.000 godina – Galantus nives ). uvale. (Pančićeva omorika.nke od tih oblasti koji su došli sa sjevera. ranije širokih alela. Na te vertikalne migracije utiče svjetlost i temperatura. zadržali su se i nakon povlačenja ledenika u određenim refugijama – glacijalni relikti AUTOHTONE VRSTE – su vrste koje su na datom staništu graditelji zajednica pod prirodnim uslovima (autohtono zemljište – nastalo na mjestu gdje se trenutno nalaze) 80 . Okarakterisano je pojasnom ogromnih ledenica na planinama i specifičnom florom i faunom. Vertikalne dnevno-noćne migracije zapažaju se i u suhozemnim zajednicama ali u znatno manje vidljivom obliku. Imaju povoljan položaj u sistemu. tek nastali endemi. Na taj način se znatno smanjuje kompeticija. vanjski uslovi ne odgovaraju u potpunosti.. Eunice viridis koja živi na koralnim sprudovima se razmnožava samo u oktobru i novembru za vrijeme posljednje mjesečeve četvrti. koji još nije uspio da se rasprostrani na veću površinu.životinja dolazi do vremenske izolacije i nemogučnosti susreta.. bježeći od glečera koji su dolazili sa sjevera ili su spuštali niz padine planina u vrijeme gladijacije. iako su slične životne forme i sličnog načina iahrane.a noćne forme se kreću obrnuto iz prizemnog sprata na više.Konzervativvni (paleoendemi) – stara grupa endema kod kojih su ograničenost areala nastali smanjivanjem starijih. Ritmičke smijene perioda aktivnosti i neaktivnosti najbolje se vide kod odavanja zvukova i kod vertikalne migracije. Pošto se relativna dužina dana mijenja i sa sezonom i sa geografskom širinom i trajanje dnevne aktivnosti pojedinih životinja se mijenja. U tim vertikalnim migracijama razlikuju se dvije faze: jutarnja kada se organizmi povlače na dole i večernja kada se oni povlače na gore. Npr. RELIKTI – su vrste koje predstavljaju ostatke nekadašnje drvne flore i faune. U šumama aktivni oblici preko dana spuštaju se dolaskom noći u niže spratove. GLACIJALNE VRSTE – šire oko glečera i snježnika. Oni se pretežno nalaze u procesu širenja alela..

skup organizama u tlu.... mada nisu isključivo vezani za pećine – predstavnici nekih vrsta ptica (golub). koji stupa u jedFALI tj. već je tu dospjelo npr. arahnida. koji se razvijo na tom staništu i počiva na složenim medjusobnim odnosima.. . odnose sa vanjskom okolinom koja ga okružuje. oskudica kisika. vodenim stihihama)). SPELOLOGIJA – nauka o pećinama... KARAKTERISTIKE PEĆINE : stalnost mikroklimackih uslova.dinamički sistem.Martes foina bosniaca (kuna). ENDEMI BiH : . EKOSISTEM – je funkcjonalno integrisan. . stonoge. To je cjelina sa svim zastupljenim FALI zbivanjima. biološkim povezana u jedinstveni proces kruženja materija izmedju komponenata. TROGLOFILI – dobro im odgovaraju ovagvi uslovi. . BIOSPELOLOGIJA – nauka o živom svjetu u pećinama. četri u uglovima i jedna u centru (0 do 4 cm i 4 do 8 cm ) (npr. gdje su jedinke u grupi medjusobno povezane rzmnožavanjem.ALOHTONE VRSTE . POPULACIJA – je prostorno i vremevski integrisava grupa istovrsnih jedinki.. AUTOHTONE VRSTE : .Dolomis bogdanovi trebevićensis (podvrsta reliktne voluharice). koja raspolaže zajedničkim kompleksom genetičkog materijala. naseljavajući odredjeni ekosistem.. EUEDAFON – organizmi koji stalno žive u tlu. či su kompnente biocenoza i biotip.Canis lupus (vuk)... BIOCENOZA – je integrisan i FALI nastali skup populacija.Sus ecrofa raeri (divlja svinja). U ove organizme spadaju predstavnici gotovo svih živornih skupina. Uzimajne tla vrši se metalnimFALI na površini 1 m 2 sa pet tačaka. EDAFON .Mikrotus igmaneus (igmanska voluharica). nekretnost vazdušne mase.Martes foina bosniaca (podvrsta bosanska kuna zlatica).Picus viridis (zeleni djetlić) JEDINKA – je element biotičkog FALI . (alohtona zemljišta – nije nastalo na mjestu gdje se nalazi. akarine. PEDOFAUNA – je skupina organizama koji naseljavaju tlo nekog područja. BIOTIP – je dio prostora koji se odlikuje specifičnim kompleksom oblika FALI komponenti. nakon izmjene pod dejstvom čovjeka (ruderalne biljke. mala produkcija organskog materijal. či se proces ostvaruje uz protok energije koja dolazi od sunca i nakraju odlazi u vedu toplote.Ursus arktos bosniensis (bosanski medvjed). ..Capieolns capreolus grandis (srna). Razlikuju se organizmi tla koji sami tvore svoj prostor – kopači (oligohetae. ..su vrste koje su sekundarno dospjele na određeno stanište. odsutnost svjedtlosti. gdje se razvila specifična biocenoza. mravi ) i organizmi koji koriste već postojeće šupljine u tlu (kolembole. fizičkim. HEMIEDAFON – organizmi koji svoj dio ciklusa provedu u tlu. TROGLOBIONTI – prvi pećinski organizmi tjelo FALI .).). hemiskim. arachnida.. 81 . .. visoka relativna vlažnost zraka (95%). ujednačena temperatura. razvijeno čulo dodira. bez organa čula vida. sinfila. .

Sa prelaskom na slijedeći trofički nivo jedan dio neto primarne produkcije se koristi za ishranu biljojeda. Organske materije se istovremeno i stvara i trosši na svakom stupnju trofičke piramide. tempo sagorijevanja generacija je različit tako da se javljaju razlike ako se posmatraju zelene alge i više biljke. u bjegu od neprijatelja ili nepogoda. biljojedi i mesojedi). Ukupna stopa energije koja se akumulira u fotosintezi je bruto primarna produkcija. njegov mehanizam i intenzitet od koga zavisi količina stvorene organske materije u jedinici mjere. Količina akumulirane energije primarnog trofičkog stupnja progresivno opada i to opadanje je karakteristično za svaki produkcionu proces. ORGANSKI PRODUKTIVITET EKOSISTEMA Odnosi ishrane između funkcionalnoh kategorija članova ekosistema se kvalitetno mogu izraziti u vidu trofičkih piramida gdje svaki stupanj predstavlja ukupnu količinu mase organiskih materija (biomase) populacije koja mu pripada. Ta količina organske materije važi samo za taj momenat i ona je trenutni presjek produkcionog procesa i ne govori kako i u kom vremenu je organska masa stvorena. Također treba imati u vidu razlike između prometa materije i energije u metabolizmu ekosistema. Ostatak predstavlja neto biljnu produkciju koja je izražena kroz FALI. Primjer produkcije može se pratiti na primjeru ribnjaka sa tri trofačka stupnja (proizvođači. Osnovni momenat od koga se polazi je neprekinuti tok stvaranja i trošenja organske materije ekosistema. Energija vezana za organsku materiju samo protiče kroz ekosistem i ona se od strane organizama koristi samo jednom. Ostati energije koja je vezana za organska jedinjenja koja se koriste za sinteze biljnih tkiva je neto primarna produkcija i ona stoji na raspolaganju ostalim trofičkim stupnjevima. PRIMARNI I SEKUNDARNI PRODUKTIVITET Stvarna nova produkcija organske materije i za nju vezane energije u ekosistemu vrši se samo na stupju proizvođača. a drugi dio neto 82 . Energija ne kruži ona je mjerljive veličine i može se izračunati bez obzira na brzinu kojom protiče. Kod biomase treba naglasiti da dužina života. Energetski izražena primarna produkcija je stopa kojom se energija u procesu fotosinteze akumulira i veže za organizam jedinjenja. Na svim ostalim trofičkim stupnjevima nema nikakve nove produkcije i oni neposredno ili posredno koriste organsku materiju i energiju koja je stvorena na nivou proizvođača i ona na njihovom tijelu biva samo inkarirana. Ali i zelene biljke stalno troše energiju za svoje životne procese koje dobivaju u procesu disanja. Produktivitet na nivou proizvođača se označava kao primarna produkcija. a na ostalim trofičkim nivoima govori se o sekundarnoj produkciji. Biomasa čije se mijerenje koristi za određivanje i gusti ne populacije ili čitavog trofičkog stupnja može poslužiti kao mjerilo organske produkcije. Od ukupne količine apsorbovane sunčeve svijetlosti samo mali dio biljke troše u procesu disanja. Intenzitet metabolizma organskih vrsta je takođe različit tako da biomasa može samo u ograničenoj mjeri poslužiti kao indikator organskog produktiviteta.TROGLOXENI – organzmi koji u pećinu zalaze u potrazi ta hranom. Biomasa populacije koje pripadaju jednom trofičkom stupnju utvrđena u datom trenutku predstavlja aktuelnu količinu produktivne organske materije tog trofičkog stupnja. bilo na ulasku bilo. Ali od posebnog značaja je sam produkcioni proces. Promet energije se također može koristiti za određivanje produktiviteta jednog ekosistema. Biomasa sračunata u tom momentu ne govori ništa o brzini i količini materijala iz kojeg je stvorena. Ta mjera ili stopa organske produkcije u jedinici vremena je organski produktivitet jednog ekosistema. bilo na izlasku iz sistema. U principu primljena količina energije kod proizvođača jedinka je količini oslobođene energije na svim trofičkim stupnjevim kroz respiraciju i proces razgradnje uginule materije.

Nakon 24 sata u svijetloj boci mjeri se količina O2 koju je proizveo fitoplankton. Dvije boce svijetla i tamna sa fitoplanktonom se spuštaju u dubinski sloj. odnosom između apsorbovane energije I stvorenim ugljikohidratima. Organska bruto primjene produkcije izražava se u gramima na m2 na dan ( g/ m2 / dan ). Osnovne karakteristike procesa produkcije su: iskorištavanje sunčane energije je malo kod proizvođača. Vrlo niska efikasnost se javlja na nivou proizvođača.prilikom njenog prelaska sa jednog na drugi trofički stupanj. Količina energije je manja ako je veći trofičkistupanj. Jedan dio neto produkcije biljojeda gubi se zbog raspadanja. kod proizvođača odnosom apsorbovane i ukupne količine sunčeve energije. To znači da je samo 2. Pošto je primarna produkcija u suštini u sklopu protoka energije kroz ekosistem. Tada nastaje višak produkcije na pojedinim trofičkim stupnjevima. Pošto ona obuhvata materiju I energiju utrošenu u toku respiracije ona predstavlja netp primarne produkcije. Stopa produkcije O2 od strane biljaka može se primjeniti na uspješno u vodenim ekosistemima. Te soli su u proceu kruženja materije iz uginule organske meterije I ponovno stoji na raspolaganju biljkama. Efikasnost korišteja energije u hrani je znatno veća na višim trofičkim nivoima.4 %. npr.odnosi se na mjerenje utrošene soli N i P koje su neophodne za stvaranje organske materije. U prirodnim ekosistemima zbog prisustva biljojeda ova metoda se teško može primjeniti. Stepen iskorištavanja nergije po pravilu je veći na višim trofičkim nivoima. metoda mjerenja utroška sirovine materijala . To je slučaj u morima kada se te soli akumuliraju u površinskim slojevima I bujanjem planktona njihova potrošnja. Energija se gubi u procesima disanja I razlaganja uginule organske materije. Mjerenje primarne produkcije. a vodene alge još manje od 0. Postoje različite metode za mjerenje primarne produkcije koja nimalo nisu najpreciznija. Ali i od upotrebljenog dijela neto produkcije u ishrani ostaje jedan dio koji je neiskorišten kao nesvarena hrana. Primjer je efikasnost prenosa energije sa jednog trofičkog stupnja na drugi. To mjerenje je posebno vezano na stupnju proizvođača. Ta neto produkija 1kg biomase govečeta potrebno je 40kg hrane. Utrošak soli se može mjeriti samo onda kada se njihovo priticanje vrši u intervalima. Ovaj primjer je pošao od predpostavke da je neto produkcija jednog stupnja bila iskorištena kao hrana za slijedeći stupanj. njeno mjerenje se svodi n amjerenje toka energije kroz trofičke stupnjeve. količina prenjete energije opada ka višim trofičkim stupnjevima. Tako da je osnovna karakteristika produkcionog procesa progresivno opadanje količine energije. To je slučaj sa poljoprivrednim kulturama. Ali je on u toku 24 sata za procese disanja potrošio 83 • • . • metode žetve – on se sastoji u mjerenjimu proizvedene biomase na kraju vegetacione sezone. Od ukupne količine sunčeve energije kopnene biljke koriste samo u procesu fotosinteze 1%. Ti odnosi procentualno izraženi označavaju se kao ekološka efikasnost. a drugim za nihovu neto proukciju. Mjeri se cjelokupna masa biljke.produkcije se gubi u procesu razlaganja uginulih biljaka.5% utrošena hrane upotrebljeno za biosintezu. Tako da nije bilo nikakvog prirasta biomase. pod pretpostavkom da je njen utrošak u toku stvaranja sveden na minimum. Jedan dio asimilacione energije se troši u procesima disanja a ostali dio se troši za izgradnju organske materijei predstavlja njihovu neto produkciju biljojeda. a ne samo proizvodi koje čovjek koristi kod žetve. On se može izraziti u više oblika. metoda mjerenje produkcije CO2 – u procesu fotosinteze između količine proizvedene materije I oslobođenog O2 postoji određeni odnos. Iskorištena neto produkcija biljojeda jednim dijelom se troši na disanje mesojeda. a ostatak je upotrebljen u respiracionim procesima. a drugi dio iskorištene neto produkcije če biti asimiliran i predstavlja bruto produkciju biljojeda. Ekološka efikasnost od posebnog ekološkg interesa je koeficient korištenja raspoložive materijei energije na pojedinim trofičkim stupnjevima. Kod potrošača odnosima između količine hrane koja stoji na raspolaganju I utrošene hrane. Isto se dešava i sa prelaskom na slijedeči nivo mesojeda. Ali se može predpostaviti I da je na svakom trofičkom stupnju manje organizama pojedeno ili uginulonego što je stvoreno. Ali mjerenje njihovog utroška nije uvijek moguče.1 do 0.

Hlorofil u individuama znatno varira. U tom slučaju govori se o optimalnoj žetvi. njihovo smjenjivanjeu funkciji vremena. U dubinskim zonama jezera za vrijeme ljetne stratifikacije praktično I nema O2. koraljnim grebenima I vlažnim šumama. SUKCESIJE I PREOBRAŽAJI EKOSISTEMA Jedna od najznačajnijih odlika ekosistema jesu preobražaji i sukcesije tj. U principu produkcija je mala u pustinjama I otvorenim djelovima okeana. Veću produkciju imaju pašnjaci. metoda primjene radioizotopa – se široko primjenjuje. To znači održavanje takve gustine populacije neke vrste koja osigurava redovne produkcije. Uzrasna struktura. Primjenom radioaktivnog ugljika C14 može se odrediti nkoličina CO2 koja se fiksira u fotosintezi fitoplanktona u jedinici vremena. Na osnovu tih pračenja stanje neke riblje populacije može biti stabilizovano i onda gubitak usljed izolovanja prirodne smrti ne prevazilazi iznos rađanja novih primjera prirasta preživjelih jedinki. smanjuje se kompeticija među njima i smanjuje se mortalitet. Prinos zavisi od cijelog produkcionog procesa i visina prinosa u prirodnim ekosistemima predstavlja višak produkcije na datom trofičkom nivou. Kod korištenja prinosa koj ostvaruje neka vrsta organizama osnovni problem je utvrditi maksimalna količina koja se smije eksploatirati I ta se količina tokom vremena ne smanjuje. hloroforna metoda – tu se na osnovu sadržaja hlorofila u biljkama cijelog ekosistema određuje primarna produkcija. Iz količine utrošenog O2 u jedinici vremena koji je srazmjeran produkciji može se izražavati stopa neto produkcije. Utvrđivanje optimalne žetve je tečko pogotovo kod sekundarne produkcije. Nakon određenog vremena se vadi fitoplankton iz boce. Na taj način slika jednog živog predjela se stalno mijenja u toku određeneog vremena. metoda mjerenja CO2 – pored utroška O2 u dubinskim zonama stalno raste količina CO2 I njegova stopa produkcije proporcionalna produkcije jezera.može se reći da postoji mogučnost određivanja optimalnog intenziteta ribolova kojim se može ostvariti makimalna visina ulova bez opasnosti opadanja ribljeg fonda.određenu količinu O2 iz procesa. ali sračunat za čitav ekosistem I izražen na m2 je prilično sličan u svim ekosistemima. suši I određuje količina fiksiranog CO2 u fotosintezi. Ribolovom se smanjuje gustina populacije i stvaraju se bolji uslovi za život ostalog dijela populacije. • • • Prinos produkcije i žetve Izradom produkcije često se u praksi označava prinos ili žetva koju čovjek ubira u obliku organske materije u jednom ekosisitemu u jedinici vremena. plitka jezera. a time I primarna produkcija. nego se on samo troši u vodi. Polazi se od toga da se mora utvrditi trenutno stanje populacije riba. posebno u vodenim ekosistemima. Taj dio se izražava u tamnoj boci gdje je fitoplankton samo trošio O2 koji je već postojao u boci. Ekosistemi su prolazne tvorevine i stalne promjene koje se dešavaju i u biotopu i biocenozi dovodr do njegovog kvalitativnog preobražaja I prelaska u nove ekosisteme. a najveća produkcija je u plodnim morskim zalivima. Zbir produkovanog i utošenog kisika predstavlja ukupni O2 proizveden u fotosintezi I na osnovu njega se može odreiti bruto primarne produkcije. biomase . dubokim jezerima. • metoda mjerenja utrošenog O2 – sastoji se u mjerenju utroška O2 u vodi dubljih jezera kroz disanje I process razlaganja organske materije. To je samo dio organske produkcije ostvarene u ekosistemu u jedinici vremena. Postoje brojni primjeri tog utvrđivanja kod riba. Analizom ribarskih lovina u tom nizu godina mogu se pratiti određene klase starosti rođene u odreženoj godini. brojnost i stope rastenja. Sadržaj hlorofila može poslužiti kao index za primarnu produkciju. Te 84 .

a primjer primarne sukcesije je ostrvo Krakatoe. Još kasnije razvija se šuma. sječa šume ili požar. Kad obezbjede hranu. Sekundarne sukcesije nastaju na mjestima gdje je predhodna zajednica uklonjena ili oštečena npr. Faktori sukcesije mogu biti raznovrsni injihove različite kombinacije. stupanj stabilizacije – dolazi do relativno sporog razvoja zajednice. Proces formiranja novih zajednica može se pratiti i eksperimentalno (npr. Snažna erupcija je potpuno uništila živi svijet na tom ostrvu i pokrila tlo sa 30 do 40 m pepela. Tu se javlja nekoliko zajednica alge→korasti lišajevi→mahovine i žbunasti lišjevi→hemikriptophitae→nisko žbunje→šikara→visoka šuma. mravi i prve vrste ptica. Ta sukcesija biljnih vrsta je preteča sukcesijom životinjskih vrsta. itd… Ali jedni drugi faktori ne djeluju nezavisno i obično se u prirodi kombiniraju. Takav primjer je I naseljavanje gole stjenovite podloge. Najbolji primjeri endoni FALI sukcesija je eutrofinacija jezera na južnom Balkanu. požara. mahovine i bakterije i njihova karakteristična mikroflora. Primarna sukcesija se vidi na primjeru pješčanih dina u Deliblatskoj pješčari. erozije. pješčari. skakavci. ecezis – je stupanj kada organske vrste uspiju da se ukorijene na tom mijestu. Opak se razlikuju dva osnovna kategorija tih faktora. sječe itd… Sav ta prostor brzo biva kolonizovan I tu se odigrava formiranje I sukcesija životnh zajednica. a zatim šumskim drvečem. Slični primjerci ovom ostrvu javljaju se svuda u prirodi gdje živi svijet može biti potpuno uništen kod nepogoda . Druga kategorija su faktori koji djeluju van sistema i izazivaju sukcesivne promjene. promjene izazvane klimom. Sekundarne sukcesije javljaju se zbog poremečaja koje čovijek izaziva ili zbog prirodnih nepogoda. Dobar primjer sukcesije se vidi na napuštenim farmama i poljima u blizini šumskih zona. Poslije ledenog doba stara jezera su djelomično počela gubiti dubinska zona. 10 godina kasnije javlja se razvijena travna zajednica na cijelom ostrvu i primjerci drveća.promjene se u toku vremena označavaju kao sukcesije. Pimarne i sekundarne sukcesije Primarne sukcesije su sukcesije životnih zajednica koji se odvija na praznom prostoru na kojem nije bilo života. uranjanjem staklenih ploča u vodu I pračenje njihovog naseljavanja). Zbog postojanja samo osvijetljene 85 . insekti. a nekada je bilo duboko 110 m. Svi ti organizmi su dospjeli sa susjednog kopna. U tim sukcesijama važnu ulogu igrali su i egzodinamični faktori koji su se kombinovali sa endodinamičnim. reljefom. Primjer sukcesije se može pratiti na vulkanskom ostrvu Krakatoa u Tihom okeanu. Dobar primjer tih jezera su stara jezera koja su danas potpuno zarasla i Dorijansko jezero koje je duboko od 8 do 10 m. zaklon i razmnožavanje. To su egzodinamične sukcesije. Sukcesije koje nastaju pod dejstvom tih faktora su endodemične. Kasnije se javljaju prve vrste paprati i mahovina. U toku naseljavanja ostrva smjenjivalo se više zajednica jedna za drugom. Svaka zajednica izaziva promjene koje omogučavaju dolazaknove zajednice. obrazovanje humusa. Tipičan primjer je naseljavanje stjenovite podloge planina. sva ta jezera danas su bila vrlo slična Ohridskom jezeru. To su: • • • • • migracije – to obuhvata naseljavanje praznog prostorabiljnim I životinjskim organizmima koji tu dospjevaju aktivno ili pasivno. U fauni se javljaju pauci. Jedna kategorija su faktori koji proizilaze iz odnosa I dejstva unutar samog ekosisitema. U svim tim slučajevima interakcije između biocenoze i biotipa dovode do preobražaja ekosisitema. broj životinjskih vrsta se sve više povečava. Tu organizmi naročito biljni aktivno djeluju na prvobitne ekološke uslove I mijenjaju ih stvarajuči usloe za nove pridošlice npr. Američki ekolog Clement Chepmen definisao je glavne stadije razvoja životne zajednice. 3 godine kasnije sa hlađenjem pepela prvo su se naselile alge. stadij kompeticije – nastupa za vrijeme kolonizacije između naseljenih vrsta i ona se povečava sa povečanjem broja vrsta. stupanj reakcije – nastupa u toku kolonizacije. Sekundarnu sukcesiju najčešće izaziva čovijek. Tada dolazi do obrastanja livada i pašnjaka prvo žbunjastom vegetacijom. Primjer tih sukcesija je zarastanje dina na D.

Svijetlost prodire do dna i omogučava razvoj makrovegetacije. ekosistem stepe…. Vegetacija prostranih geografskih oblasti je karakteristična za određene klimatske zone I tako formirana vegetacija se održava kao takva duže vremena kroz vrijeme bez vidnih promjena. Na taj način jezerska zajednica značajno mijenja svoj biotip.000 godina prije nove ere. Te analize su vršene na osnovu fosilizovanog polena i izradom polenskog dijagrama. Također sukcesije koje se deešavaju na tim prostorima dovede do formiranja istog tipa vegetacije npr. da životna zajednica mora imatai svoje stadije razviča do super organizma. Po toj koncepciji živo naselje svuda teži kao završnom stupnju koji odgovara klimi datog područja i taj stupanj je označan kao stupanj klimaksa.zone organska produkcija u tim jezerima je postojala sve veća što je povečavalo taloženje sedimenta na njihovom dnu. Na kraju baa potpuno zarasta iskušenje I nastaju kopneni ekosistemi. Tako je tokom vjekovadovela do izdizanja dna jezera.itd. Već u toku tercijera se počinju javljati današnji rodovi i vrste biljaka i životinja. Osim paleontoloških podataka tu su važni još i relikti i njihove zajednice koji su ostatci nekadašnje tercijerne flore i faune npr. INTEGRACIJA EKOSISTEMA 86 . Jezero na kraju prelazi na baršunastu sa razvijenom barskom vegetacijom. Stupanj takve definitivne zajednice bi bio ekosistem tunedre i tajge. nedostatak ove koncepcije je što razvoj ekosistema može poraditi sa razvojem jedne individue tj. Pojedine vrste su isčezavale i javljale se druge vrste organizama i time su se mjenjale životne zajednice npr. Ta činjenicaje navela mnoge ekologe na koncepciju o završenim stupnjevima razvoja živog naselja jedne oblasti. mogu biti odnešene vjetrom na velike udaljenosti što ne daju realnu sliku date biocenoze. Taloženje mulja je išlo brže kako je produkcija bila veća i dubina jezera sve manja. Negativne strane polenske metode su što se neke vrste polena teže održavaju u fosilnom stanju. U ranim geološkim periodima samo je voda bila naseljena i imala je odgovarajuče životne zajednice. živi svijet Ohridskog mora. Organska produkcija u Dorijanskom jezeru je jako velika. Vjekovne sukcesije na osnovu paleontoločkih dokaza rekonstruiše slika o nekadašnjim životnim zajednicamai njihovim smjenama u toku vremena i sama evolucija živog svijeta je u suštini sukcesija I smjenjivanju određenih zajednica i ekosistema. zajednice Pančićeve omorike. zarasta jezero ------------→ baruština -------------------→ kopneni ekosistemi isušuje POJAM KLIMAKSA Kod sukcesije smjene ekosistemaposebno kod vegetacije jedne geografske oblasti pokazujue da se razvoj živog naselja u principu duže vremena zadržava na stadiju koji se u skladu sa opštim klimatskim prilikama te oblasti. Ledeno doba se završilo otprilike prije 20. na mjestu uništene listopadne šume kroz niz sukcesija opet nastaje listopadna šuma. Na tom stupnju su danas Dorijansko I druga jezera u Makedoniji. Svi oblici koji su tada u juri živjeli prije 150 miliona godina danas više ne žive u morima za tercijer i kvartar pa stoje nešto bolji paleontološki podatci. Najbolji su proučene sukcesije i vjekovni preobražajni šumske zajednica iz novijeg geološkog perioda iza ledenog doba. Sa pojavom kopna javljaju se i prve kopnene biocenoze sa velikim geološkim promjenama sa promjenama reljefa i klime su se preobražavale smjenjivale životne zajednice i na kopnu i vodi. Prema toku razvoja bi uvijek imao određen smijer i bio upučen u pravcu završnog stupnja. životna zajednica jurskih mora se bitno razlikuje od današnjih morskih biocenoza. ekosistem listopadne šume.

promjenljiva je i gutina populacija. Odnosno tada je odnos izmešu primarne produkcije i respiracije ravan jedinici. Na dejstva akcija organizmi reaguju stvaranjem prilagođenosti i preoces prilagođavanja nalazi se u osnovi evolucije. Zbog toga neki ekolozi pojam ravnoteže često zamjenjuju izrazima balans ili pokreten ravnoteže. Činjenica je da se ekosistem u stupnju klimaksa održava u relativno stacionarnom stanju. organa vida. I u drugim ekosistemima postoje također brojne prilagodbe. životinje u dubinskim zonama jezera i okeana. Također je činjenica da se ekosistem u cijelom periodu razvoja održava kao organizovani system. Kod njih je naseljenost dubinskom zonom znatno više diferencirano nego u postglacijalnim jezerima. Sve kategorije odnosa na kojima počiva ekosistem su rezultat evolucije. Pojam ravnoteže I ekosistema Sve regulatorne pojmove koji se dešavaju u ekosistemu posebno na stupnju usporenog razvoja na klimaksu i regulaciji gustine populacija vrsta označava se pojmom biološčke ravnoteže. U mladim dubokim jezerima Europe I SAD-a nastalim poslije gladijacije u dubinskim zonama još nema diferencirane tamne faune zbog nedovoljnog vremena za njeno stvaranje. Izraz prirodna ravnoteža je diskutabilan i moglo bi se reći da je taj izraz posuđen iz faune I važi za nežive sisteme. biosfera. koje održava određenim regulatornim mehanizmima. Akcije i reakcije su međusobni odnosi organizama i sredine. Ekosistem je otvoreni sistem koji stalno prima otpušta energiju i materiju. U okviru ekosistema bi se moglo o ravnoteži govoriti samo pod uslovom da su gustine populacije u njemu konstantne i ne promjenjene. Ta ravnoteža bi se ponovno ispostavila određenim regulatornim mehanizmima. Primjer Bajkalskog i Ohridskog jezera pokazuje kako duža evolucija dovodi do večeg stepena ekološke diferenciranosti i integracije. Izmjene gustine populacije koje za sobom povlače izmjene gustine populacije druge vrste dovele bi do narušavanja te ravnoteže. Krupne promjene koje čovijek vrši u prirodi su očit primjer narušene ravnoteže. ta abisalna fauna se odlikuje odsustvom pigmenta . stalno se mijenja životna zajednica i biotop. Evolucija žive prirode teče zajedno sa evolucijom nežive sredine i oba procesa se slivaju u jedan jedinstven process – evoluciju ekosistema. Da su sve te prilagodbe organizma nastale kao rezultat evolucije dokaza su stara jezera – Bajkalsko i Ohridsko jezero. U ekosistemu koji je dinamičan to nije slučaj. razvoja hemijskih i taktilnih čula. Postoje brojni primjeri prilagođenosti kod životinja npr. Osim toga I koakcija također znatno doprinosi integraciji ekosistema. što znači da unutar jega moraju postojati određeni regulatorni mehanizmi. Glavne kategorije odnosa akcije. reakcije i koakcije predstavljaju prilagođenosti koji su se istorijski razvile i na njima počiva integrisanost sistema. Rezultat te evolucije je jedinstvo i integritet ekosistema. Tako da ekosistem u stadiju klimaksa može dospjeti u više ili manje stacionarno stanje u kojem priticanje i oticanje energije dosta ujednačeno. Takav sistem nemože nikada dospjeti u stanje stabilne ravnoteže nego samo u stacionarno stanje koje je meguče samo pod uslovom konstantnog prometa energije. Po shvatanju večine ekologa ta ravoteža trebala bi da bude kvantitativna rezultanta svih međusobnih odnosa i dejstva u ekosistemu i na njoj bi trebalo da počiva održavanje ekosistema kao cjeline. Progredsivna evolucija karakteriše I čitavu biosferu kao jedninstven kompleks svih ekosistema. Broj vrsta u ovim jezerima je veći nego u mladima. Ali organism također svojom radljivošču dovode do promjena u biotopima tako da su akcija i reakcija dva aktivna faktora u ekosistemu koji dovode do njihove evolucije. Svaka organska vrsta u eksistemu bi imala svoj ravnotežni udio. U biotopima sa kolebljivim uslovima te adaptacije se ogledaju u tome da su stanovnici tih biotopa u stanju da izdrže ta kolebanja. Kao krajnji rezultat integracije ekosistema je viši nivo integracije tj. produkcije i respiracije i regulisanje broja populacije.U funkciji vremena ekosistem je system koji evoluira i njihova integracija je rezulat evolucije. Ti mehanizmi se odnose na akumulacije i regeneracije hranjive materije. GRUPISANJE I KLASIFIKACIJE EKOSISITEMA 87 .

Kriterij za klasifikaciju ekosistema su veoa različiti. ali i najkrupnijim organizmima kitovima. Prirodne vode se mrznu na 0 0C u površinskim slojevima. Voda se odlikuje velikom specifičnom toplotom. također ima i određenih količina vodene pare. 028 g. Taj pojam označava krupni integrirani kompleks večeg broje ekosisitema koji se održava I razvija u određenoj klimatskoj oblasti.0013 g tj. • Fizionomija i floristički sastav vegetacije – ta klasifikacija vodi računa o dominantnim biljnim vrstama koje određuje izgled jedne zajednice. Oni se najbolje mogu podijeliti na: vodene i suhozemne ekosistemeto grupisanje je na osnovu prirodne sredine u kojoj žive organizmi. npr. Na 1700. Sličan biom su i tundre. Ekosistemi su također mogu podijeliti i na prirodne i na vještačke. Težina 1cm 3 morske vode iznosi 1. suhozemne ekosisteme moguče je grupisati na dvije osnovne provincije: nadzemni i podzemni. U pojmu predjela je sadržan i geografski i ekološki moment. travnati…tajga je tipičan biom kojem početak daje četinarska šuma. a vazdušns sredina samo u prizemnnom sloju. jedan od pokušaja klasifikacije ekosistema je putem bioma.itd. Po svojim fiziološkim i ekološkim prilagođenostima vodeni organizmi se razlikuju od kopnenih organizama. • priroda biotopa – klasifikacije ekosistema na osnovu hijerarhijskog grupisanja biotopa. 88 . potočni.Ekosistemi koji ulaze u sastav biosfere čine pravi mozak na površini zemlje. Između ovih sredina ipak nema oštrih granica jer su gasovi atmosfere rastvoreni i u vodi i na kopnu. U suštini postoje dvije osnovne životne sredine vodena i vazdušna sredina. stepe. Zbog gustine vode brzina kretanja vodenih organizama je manja u odnosu na vazdušnu sredinu. meduzama. Sredine se međusobno razlikuju po hemijskomk sastavu. Pod slićnim ekološkim uslovima razvijaju se slični tipovi vegetacije. Uvijek postoje dva osnovna medija vazduh i voda. Čak iako organizmi žive u unutrašnjosti tla ili u samom mulju oni ipak žive u vazdušnoj i vodenoj sredini. riječni. Iako postoje teškoče u određivanju njihovih prostornih granica oni se ipak javljaju kao jeinice realno date prirodi. Pri tome se često uzima u obzir samo biljna komponenta jer vegetaciju čini kostur jede životne zajednice. npr. Postoji veći broj načina grupisanja ekosistema. a težina 1cm3 vazduha svega 0. Ali ustvari to je kompleks ekosistema u kojem se pored četinarskih šuma susreču i drugi ekosistemi. Zatim na kopnene i vodene ekosisteme…. Osnovnu karakteritiku bioma čini ekosistem na stupnju klimaksa. Ali isto i sesilni način života nekih životinjskih organizama. Razlike između vodene i vazdušne sredine Voda kao životna sredina je daleko gušča od vazdušne sredine. Voda osigurava opstanak organizmima nježne strukture. Svjetlost u vodenu sredinu prodire u manjoj količini nego u vazdušnu. U okeanu već na 250 m količina svjetla je manja 1000 puta. U atmosferi u podzemnom sloju pritisak iznosi 1 atmosferu sa FALI on opada. npr. ŽIVOTNE OBLASTI Ekosistemi koji ulaze u sastav bisfere grade jedan mozaik na površini planete. higrofilna.glavni od tih kriterija su: • ekološki uslovi . Zahvaljujuči gustini vode koja je slična protoplazmi. jezerski. prašume…Drugi pokušaj za grupisanje ekosistema je grupisanje preko pojma predjela. Vodena sredina omogučava poseban lebdeči ili planktonski način života. 850 puta manje. Pojam predjela obuhvata integriran mozaični kompleks ekosistema. Predio je geografsko – ekološka sinteza.ostvareni na staništu prije svega klimatski i edafski. Oni znatno određuju sastav i izgled vegetacije. U vodenoj sredini pritisak dubinom svakih 10 metara za 1 atmosferu. latentnom toplotom topljenja i isparavanja. prirodne voe sunaselene u cijelini. fizičkim svojstvima I to za rezultat ima značajne ekološke razlike. fotografska ploča ne reaguje ni poslije 2 sata i u vodenim dubinama vlada potpuni mrak. Shodno ovoj konvcepciji svi ostali ekosistemi tajge bili bi sukcesivni FALI(stopijri) u razvitku bioma. mezofilna i kserofilna vegetacija.

To daje mogućnost kretanja vodenim organizmima i glavni ograničavajući faktori za njih su temperatura. To je najizraženije u tropskim morima.70C. Termoklin oštro odvaja ta dva sloja i sprečava miješanje vode. dubina i salinitet. Temperatura površine koleba se u toku godine. Tu preovlađuju hloridi i sulfati. Ali i kod voda postoje razlike u njihovom hemijskom sastavu. Na i Mg. Dubinski dijelovi okeana ispod 4. Svjetlost također opada sa dubinom.. soli N i P koji se u moru nalaze minimumu i predstavljaju ograničavajući faktor za organsku produkciju. Talasni pokreti javljaju se samo u obalnoj zoni. Stanovnici otvorenog okeana su uglavnom stenohalni sa uskom ekološkom valencom za slanost i to su pravi morski organizmi kao foraminifere. U cjelini. Osim slanosti. U bistrom Sargaškom moru 1% površinske svjetlosti dopire do 100 m dubine. OBLAST MORA I OKEANA Dio ekologije koji se bavi proučavanjem morskih ekosistema je okeanografija. Sva mora i okeani su povezani i čine kontinuirano vodeno prostranstvo. Ispod 500 m je afotična zona. posebno od 500 – 800 m. U njemu temperatura naglo opada. prije svega O 2 i CO2. Osnovna karakteristika morske vode je salinitet. okean je relativno hladna i ravnomjerna cjelina. Oko ekvatora površina ima temperaturu oko 25 0C – srednja godišnja. Prosječna dubina okeana je 3. U principu se u okeanu može razlikovati gornji sloj toplije i lakše vode od 0-800 m.80C. 89 . Na dubini od 500 m nastupa mrak za ljudsko oko i ispod 1000 m je totalni mrak. polihete. Slanost je približno ista u svim morima i iznosi oko 35 g/l. Taj površinski sloj zove se eufotična zona. a ta kolebanja su najmanja u tropskim i polarnim morima.. Taj dio je označen kao sloj termičkog skoka ili termoklina. ribe. sem košljoriba koje imaju posebnu prilagođenost osmoregulacije. Ispod nje je disfotična zona koja nije dovoljno osvjetljena za planktonske organizme.000 m iznosi 12. Horizontalni raspored temperature varira i određen je geografskom širinom. Postoji vertikalni termički gradijent prema dubini. Eurihalni oblici su uglavnom ograničeni na obalski region. Sa ovim različitostima. Sredozemno more. Ostrea edulis. a samo u obalnoj zoni mogu se naći novi euritermni organizmi. Morska voda je termički stratifikovana. cefalopode. Mytilus galoprovincialis. . Samo u morima koja ne komuniciraju sa ostalim dijelovima okeana temperatura u dubini može biti nešto veća.Gasovi O2 i CO2 u vodi su u rastvorenom stanju i disanje vodenih organizama vrši se preko posebnih organa. Zbog toga u biosferi razlikujemo tri osnovne oblasti života: oblast mora i okeana oblast kopnenih voda oblast suhozemna. Od vodenih pokreta javljaju se talasi. Visoka slanost morske vode uslovljava i visoki osmotski pritisak. U Sredozemnom moru koje je odvojeno Gibraltarom od Atlantika temperatura na 4.800 m. npr. gdje salinitet varira (Aurelia aurita.000 m prilično imaju istu temperaturu oko 20C i ona u toku godine nema kolebanja. Crveno more. tako da je zbog toga srednja godišnja temperatura okeana prema dnu vrlo uska. Mytilus galoprovincialis. Okeani i mora su najprostranija životna oblast i pokrivaju 2/3 planete. I raspored hemijskih faktora također pokazuje vertikalnu stratifikaciju. U oblasti ekvatora prosječna temperatura okeana iznosi 5. ehinodermate. U tom sloju razvija se bogata fitoplanktonska zajednica koja vrši fotosintezu. plima i oseka i struje. važan ekološki faktor je i temperatura. ktenofore. i dr. spužve i knidarije. Morski organizmi su prilagođeni na tamne uslove života. a prema polovima ona opada i u polarnim morima je ispod 0 0C. vode i kopno u okviru biosfere čine posebne oblasti života. Zbog toga je u njemu najveći broj organizama stenoterman. a manji u onim morima koja primaju dosta slatke vode – Baltičko i Crno more. Salinitet je veći u zatvorenim morima koja ne primaju dosta slatke vode i veće im je isparavanje – Jadran.. Obnova ovih faktora u ?fotičnom sloju zavisi i od vodenih pokreta. ali je moguć život zooplanktonskih organizama. a najmanje u polarnim. anelide iz roda Arenicola. Ispod toga se nalaze hladnije i teže vode.

One omogućavaju stalnu cirkulaciju okeanske vode u svjetskim razmjerama. mikroplankton i nanoplankton. ali i neke cefalopode.000 m čine duboku abisalnu zonu. Meroplankton su organizmi koji koji provode jedan dio života u vodi. Nasuprot njemu. One čine fitoplankton. Planktonski oranizmi u svom kretanju zavise od vodenih struja i pokreta i sposobnost plivanja im je slabo razvijena. Plankton neritskog područja je 90 . Ti organizmi su holoplankton. haringe. Neritski dio dna može se podijeliti na litoralnu zonu 40 – 60 m i dublju sublitoralnu zonu od 60 – 200 m. meduze. postoje i dubinske struje. Oni su prije svega sitnog porasta i često mikroskopskih dimenzija. Postoje i vertikalne struje koje su uzrokovane razlikama u gustini vode. hemijskih i drugih karakteristika. S obzirom na veličinu. ali se odlikuju i prisustvom tjelesnih nastavaka i izraštaja koji sprečavaju tonjenje. Površinske struje uzrokuju vjetrovi. delfini. a svako površinsko kretanje dovodi do turbulencija i do miješanja površinskih i dubljih slojeva i njihovih toplotnih. a ostatak na dnu. moguć je pučinski ili pelargijalni način života u slobodnoj vodi bez tonjenja. npr. mezoplankton. Najdublji dijelovi okeana do 10. Dio morskog dna koje se spušta od kontinenta do dubine 200 m i čini kontinentalnu padinu zajedno sa tom vodom čini neritsko područje. Život u slobodnoj vodi okeana Zahvaljujući gustini morske vode. hladna voda Antarktika ide dnom od zapadnog dijela Atlantskog okeana ka sjeveru. Najvećim dijelom to su predstavnici krustacea – kopepode. Članovi potrošači planktonske zajednice su zooplankton. kladocere. Hladna i gusta polarna voda tone dublje i klizi ka ekvatoru. npr. Nektonski organizmi su uglavnom ribe: selahije. Površinska zona koja je osvijetljena – epipelagijalna – dubine do 200 m i duboka mračna zona – batipelagijalna. Tipični planktonski organizmi cijeli život provode u slobodnoj vodi. Oni se održavaju u slobodnoj vodi ili plivanjem ili pasivnim lebdenjem. plankton se dijeli na makroplankton. Članovi proizvođači su uglavnom zelene jednoćelijske alge Chrysophyceae. ali morski organizmi ne tonu zbog svojih prilagođenosti. To su većina protozoa. Chlorohiceae i Diatomeae. ktenofora i sifonofora. To su uglavnom larve mnogih organizama dna. Od posebnog značaja su morske struje. srdele. Specifična težina žive materije je nešto viša od specifične težine vode. sve do polutaka. Oba ova područja su također i vertikalno stratifikovana. Vjetrovi pasati u tropskoj oblasti uzrokuju sistem površinskih horizontalnih struja koji teku paralelno sa ekvatorom i onda kreću ka sjeveru i jugu. kitovi. skuše. Specifična težina tijela im je smanjena jer sadrže veliki procenat vode. Neki od njih imaju i slabe pokrete plivanja. Osim površinskih struja. tunj. Oni lebde u slobodnoj vodi i imaju niz prilagođenosti kojima je spriječeno tonjenje. Morske struje omogućavaju miješanje vode na taj način i obnovu soli u površinskim slojevima i O2 u dubinskim slojevima. Nektonski organizmi su dobri plivači. ZONALNOST Vertikalni i horizontalni raspored ekoloških faktora uslovljava i zonalni raspored živog naselja.Plima i oseka su ritmične pojave uzrokovane djelovanjem Sunca i mjeseca i traju po 12 sati. Planktonski organizmi ulaze u sastav životne zajednice planktona. Postoje dvije osnovne okeanske oblasti – slobodna voda ili pučina i morsko dno – i obje su naseljene živim svijetom. Oni se odlikuju posebnom životnom formom – vretenastim tijelom i razvijenom muskulaturom. u horizontalnom pravcu stoji okeansko područje koje obuhvata vodu pučine i duboko dno od 200 m do najvećih dubina. Ove zone se odlikuju različitim ekološkim faktorima i u njima se u skladu sa tim razvijaju posebne životne zajednice. salmonide. U sastavu okeanskog područja nalaze se dvije vertikalne zone.

itd. skuše. One se često sakupljaju u velika jata i pretežno se hrane planktonom. Većina tih organizama su vagilni i kreću se po podlozi. ali nisu trajno fiksirani. srdele. Taj dio litoralnog tla izložen je kolebanju svih ekoloških faktora. One osiguravaju i razgradnju. Dno je naseljeno sesilnim račićima ciripedima. Terigeni sedimenti karakterišu neritsko područje i oni su tu dospjeli erozijom i pritokama. Zbog podizanja i spuštanja mora taj dio litoralne zone je u stalnoj fazi emerzije i imerzije. ali isto tako su i hrana za planktonske organizme. Tu se uglavnom nalaze članovi proizvođači jednoćelijske i višećelijske zelene alge. Karakteristični su puž Litorina i račić Ligia iz izopoda. Te soli se akumuliraju u površinskom sloju. Tu su prisutna velika godišnja kolebanja temperature. Život na morskom dnu Morsko dno pruža raznovrsne uslove života. Posebno se to odnosi na zonu plime i oseke i talasa. Čine ga uglavnom makroplanktonski oblici – larve velikog broja organizama. Od tih faktora zavisi količina i sezonska kolebanja planktonske produkcije. Dubinska zona batijalna i abisalna su naseljene organizmima koji su prilagođeni na odsustvo svjetlosti i nisku temperaturu. cefalopode i ehinodermate. sifonofore. donji pojas ispod nivoa velike oseke – sa prisustvom mrkih algi i fukusa. Od nektonskih stanovnika neritskog područja značajne su ekonomski važne vrste riba: haringe. Tu su povoljni uslovi za ishranu. mogu se javiti i Mytilus i Ostrea. itd. 91 - . svjetlo i odsustvo hranljivih soli. Od holoplanktonskih oblika to su meduze. Tada u jesen zbog cirkulacije ponovo dolaze hranljive soli. priljepak ili Patula. Duboko dno je pokriveno pelagijalnim sedimentima koji su organogenog porijekla. Dominiraju zelene alge (Ulva). Živo naselje u oblasti litorala je zonalno raspoređeno. Više biljke su uglavnom rijetke. polihete i dr. Veličina listolikih talusa je velika i može biti i do 70 m. Bujan životinjski svijet naseljava podvodne livade. Ograničavajući faktori tu su temperatura. U umjerenim oblastima tu su zapažena dva skoka planktona. Morsko dno je uglavnom pokriveno sedimentima različite prirode. Neritsko područje Tu je obalska litoralna zona osvijetljena i pod utjecajem stalnih vodenih pokreta. jake struje. Manji broj je sesilnih organizama koji su trajno vezani za podlogu. ježeva – Arbacia. Produkcija ponovo opada zbog utroška rezervi hranljivih soli. Kod njih se često pojavljuju bioluminiscencija i redukcija očiju. Oblast litorala obiluje i vrstama riba koje su vezane za dno – plosnatice. Zimi je i svjetlost i temperatura niska. ali je temperatura nešto niža nego u proljeće. Vagilni oblici obuhvataju brojne predatore – mekušce. ali zbog cirkulacije vode obnavljaju se rezerve hranljivih soli iz dubinske zone. To biljno naselje litorala predstavlja bazu trofične piramide tih zajednica. Od životinjskih predstavnika sesilni oblici se uglavnom susreću na kamenitoj podlozi. razmnožavanje i zaklon. mrke (Fucus.drugačiji od okeanskog. a hemisesilni na pjeskovitoj i šljunkovitoj podlozi. ktenofore. Hemisesilni oblici su prelazni i oni su na istom mjestu na podlozi. srednji pojas – između nivoa velike plime i velike oseke. Plankton je izvor organske primarne produkcije u okeanu. Posebno je tu važan i fizički sastav podloge. Sa porastom temperature povećava se i produkcija zbog velike količine hranljivih soli. I bakterije slobodne vode ulaze u sastav planktona. Plankton okeanskog područja čine uglavnom holoplanktonski organizmi. Stopa primarne produkcije planktona varira sezonski u skladu sa variranjem ograničavajućih faktora. Lithotamnon). raže. Sargassum) i crvene alge (Chondrus. Osnovna karakteristika bentalnih organizama je da su trajno ili povremeno vezani za dno. U jesen se opet javlja jesenji maksimum produkcije ali nešto manji od proljetnog. Tu postoje tri zonalna dijela: - granični pojas iznad linije visoke plime kojeg povremeno kvasi talas. Taj plankton se susreće samo u gornjoj osvijetljenoj zoni.

Kopnene vode su mlađe od okeana. to su mješovite zajednice u čijem sastavu učestvuju i kopneni i marinski elementi. ali postoje i neke kopnene vode koje imaju veći salinitet od mora. Kopnene vode se prostorno i vremenski razlikuju od okeana. U njima je izraćena stratifikacija vertikalna svih ekoloških parametara i živog naselja.000 m. pokazuje određeni reljef koji je izrađen pretežno erozivnim djelovanjem vode. Dno je prekriveno organogenim sedimentima koji potiču od skeleta. STAJAĆE VODE (Lentičko područje) Osnovna karakteristika je odsustvo strujanja vode. Koncentracija soli u kopnenihm vodama jako varira. Sprudove odlikuje visok stepen organske produkcije. Jezera Evrope i Amerike su nastala nakon ledenog doba. silikatnih algi. U tim zajednicama dna se ne vrši nikakva primarna produkcija. kao i detritne ostaju u stajaćoj vodi. Izvor hrane su tu uglavnom ekskreti i leševi uginulih organizama iz litoralne zone i planktona. One su pogodne za razvoj planktonskih organizama. Kaspijsko jezero sa 480. Na osnovu toga one se dijele na stajaće i tekuće vode. One nisu kontinuirano povezane i izolovane su u manje ili veće dijelove. ali generalno što se tiče soli kopnene vode se mogu označiti kao karbonatne vode. obalski. Ohridskog. ježevi. Na tom mjestu se razvijaju mangrove. one su prolazne tvorevine i nastaju i iščezavaju u toku vremena. Količina rastvorenih organskih materija jako varira u kopnenim vodama. npr. Sprudotvorni korali su stenotermni oblici toplih voda – dupljari (Anthozoa) i Hydrozoa. OBLAST KOPNENIH VODA Kopnene vode se često označavaju i kao slatke vode. Okeansko područje Obuhvata dno duboke mračne batijalne i abisalne zone.Naselje dna ostalog dijela neritskog područja varira prema prirodi sedimenata. Prosječna količina rastvorenih elektrolita se kreće od 200 – 300 mg/l. Ali značaj tih zajednica je što omogućavaju regeneraciju hranljivih soli.000 godina. moćne organogene krečnjačke tvorevine kojih ima tri tipa: 1. ofiuroidije i određene vrste riba. Zbog ograničene veličine kopnene vode jako podliježu zagađenjima. Posebna zajednica se također razvija na ušću rijeka u mora. ljuštura. Biljke u toj zoni odsustvuju i zajednica se uglavnom sastoji od potrošača detritusa i predatora. Posebnu životnu zajednicu u tropskim oblastima čine koralni sprudovi. Uglavnom imaju spljošten oblik tijela i duge razmaknute ekstremitete. Jezera Jezerski basen jednog tipičnog jezera. Fauna tog dna je siromašna i u kvalitativnom i u kvantitativnom pogledu. Dubina kopnenih voda također varira i samo su Bajkalsko jezero i Tanganjika dublji od 1. barijerni i 3. atoli u obliku potkovice ili prstena. Jedna od karakteristika kopnenih voda je kretanje vode. rakovi. (2) sublakustrijski odsjek koji je strmijeg nagiba spušta se do 200 m. (3) centralna jezerska ravan koja obuhvata najveći dio dna. Na njegovom profilu vidi se (1) pribrežna terasa koja se spušta od obale prema dubini od 7 – 10 m i ona predstavlja obalsku ili litoralnu zonu jezera. Pri toj koncentraciji tjelesne tečnosti organizama su hipertonične i oni imaju posebne mehanizme osmoregulacije. To zagađenje za sobom povlači smanjenje koncentracije O2 i povećanje koncentracije CO2. 2. Jezera su različite dubine i u prosjeku je to od 200 – 400 m. npr. To su životne zajednice koje se razvijaju u oblasti ušća rijeka u okeane.000 km2 (ostatak mora). Ovakve dijelove pokazuju i druga jezera. Količina Ca je u slatkim vodama znatno veća nego u morskoj. Veličina im varira od malih barica do velikih jezera. Dio ekologije koji proučava kopnene vode je limnologija. Odnos veličine i dubine jezera određuje i 92 . I Bodensko i Ženevsko jezero će zbog zatrpavanja iščeznuti za 12 – 45. Tu su uglavnom školjke. Zbog toga rastvorene soli iz podloge i uginule materije.

Osvjetljeni površinski sloj jezera zove se trofogena zona i u njoj se odvija fotosinteza. a CO2 je niska. 93 .7 m.koncentracija soli u jezerima jako varira. U jezerima živo naselje je zonalno raspoređene. tako da je donja hladna zona termički izolovana od tople zone. kad se gornji slojevi vode ohlade i izjednače sa dubokom zonom. u proljeće i jesen. Bajkalsko jezero. Što se tiče koncentacije O2 ili CO2 oni takođe pokazuju vertikalnu stratifikaciju. Za vrijeme cirkulacije vode u jezeru dolazi do obnove O2 u dubinskim slojevima. Jezera primaju vodu iz pritoka. Voda je najgušća na temperaturi od 40C. Od njega ne zavisi samo tip stratifikacije. Kapacitet pritoke i otoke određuju stepen obnove vode u jezeru. a u trofolitičkoj zoni je obratno. nego i intenzitet cijelog jezerskog metabolizma.produktivnost jezera. U proljetno-jesenjem aspektu. Ako je to koncenracija preko 500 mg/l jezera su slana i to su jezera arialnih područja. (4) Subpolarna jezera – sa površinskom temperaturom samo kratko preko ljeta iznad 4 0C. U bistrom Ohridskom jezeru providnost vode ide do 4 m. sa velikim kolebanjima i velikim termičkim gradijentom i sa dva perioda cirkulacije. s tim što se u umjerenim oblastima redovno pretvara u led. U vrijeme ljetnje stratifikacije voda jezerskog profila je podijeljena na dva sloja: gornja zona koja je toplija i označava se kao epilimnion i dopire o 40 – 50 m u 220C. i donja zona koja je hladnija i dosta veća i označava se kao hipolimnion – 4 – 60C. malim termičkim gradijentom i dva perioda cirkulacije u rano ljeto i ranu jesen. malim godišnjim kolebanjima i malim vertikalnim termičkim gradijentom i sa periodom cirkulacije u najhladnijem periodu godine. Za vertikalni gradijent svjetlosti važi za jezera sve isto kao i za more. pod uticajem vjetrova jezerska voda je izložena miješanju.Nekad koncentracija O2 u hipolimnionu može pasti i na 0. tako da je temperatura čitavog jezerskog profila 0 – 4 0C. Hemizam.U trofogenoj zoni koncenracija O2 je visoka. U Ohridskom jezeru gornja zona se diferencira na dva sloja – epilimnion u užem smislu i metalimnion u kojem temperatura naglo opada i on sprečava miješanje vodene mase. Ostala mračna zona je trofolitična zona gdje se vrši samo razlaganje. a regenerišu u trfolitičnoj zoni jezerske životne zajednice. To je važno za obnovu O2 u dubokim slojevima i hranljivih soli u površinskim slojevima. Najmiža temperatura u toku zimskog perioda je oko 40C. Ona također raspolažu i otokom koja odvodi vodu iz jezera. Te soli se stalno troše u trofogenoj zoni. Razlikuju se: (1) Tropska jezera sa visokom površinskom temperaturom od 20 – 30 0C. U većini jezera umjerenog pojasa javlja se stratifikacija temperature. Jezerska termika pokazuje vertikalni gradijent i kolebanja u toku godine. Termički režim je bitan za dinamiku cijelog jezera. npr. Primjer stratifikacije je Ohridsko jezero. (2) Subtropska jezera sa površinskom temperaturom uvijek iznad 40C. Svjetlost. dolazi do cirkulacije čitave vodene mase. Taj raspored uslovljen je horizontalim i vertikalnim gradijentom osnovnih ekoloških parametara. Preko zime. Hranjive solifosfati i nitrati su također vertikalno stratifikovani. (5) Polarna jezera – sa površinskom temperaturom uvijek ispod 40C i sa periodom cirkulacije samo u doba ljeta. velikim godišnjim kolebanjima i velikim vertikalnim termičkim gradijentom i sa periodom cirkulacije u toku zime – takvo je Ohridsko jezero. Plitka jezera su znatno produktivnija. Ukupna količina rastvorenih soli iznosi prosječno oko 100-200 mg/l. a u Dorjanskom jezeru za vrijeme ljeta ona iznosi 0. Pri tome topliji slojevi vode kao lakši leže iznad hladnijih slojeva. Primljena toplota se postepeno prenosi ka dubini pod utjecajem miješanja vode zbog dejstva vjetrova. (3) Umjerena jezera – površinska temperatura iznad i ispod 4 0C. Termički režim jezera zavisi od geografske širine na kojoj se ono nalazi. izvora ili su to podzemne vode.

Trichoptera. 2. Nedostaju meduze. Tu su larve Ephemeroptera. zmije. razne vrste Planaria. Među zooplanktone se susreću uglavnom primarnui portošaći koji se hrane filtriranjem. školjke Dressenia kućice Trichoptera. Rotatorie. Makrofitska vegetacija je zonalno raspoređena: 1. Tu su brojne vrste algi ali se javlja i makrofitska vegetacija. 2. Ona je manje ili više diferencirana i zauzima susjedni dio dna jezera. Zooplanktonski oblici su primarni potrošači. Planktonska zajednica zauzima osvjetljeni dio limnetične zone. Od životinjske komponente na stjenovitoj podlozi u zoni mlatanja nalaze se sesilni i hemisesilni oblici. Naselje litorarne zone je samostalna zajednica jer ima kategoriju proizvođaća. pojas submerzne vegetacije koja ide u dubinu 3-7 m. Za ovu zonu su karakterisičnw naslage ljuštura puževa i školjki.do 50 m ili zona slobodne vode koja obuhvata cijelu vodenu masu. puževa. Potamogeton. Sublitoralna zona. sifonofore i ktenofore kao i larve drugih organizama. Naselje jednoćelijskih i končastih algi u litoralu je takođe bogato i žive na podlozi ili su u perifitonu. 3. kornjače i ptice. U velikim jezerima svjetlost je odsutna.U njoj se razlikuju trofogeni dio koji se poklapa sa epilimnijem i donji trofolitični sloj koji bi odgovarao hipolimnionu. Litoralna zona – 18-20 m koji obuhvata pribrežnu terasu i početak sublametrijskog odsjeka. Tu postoje raznovrsni uslovi života. Najbujnije naselje imaju livade makrofitne vegetacije. U fitoplanktonu su prisutne jednoćelijske alge Cloroficaee. Za ovu zonu su karakteristične naslage ljuštura školjki i puževa koje obrazuju ljušturitnu zonu. Crizoficaea. Pastrmka. Život u dubinskoj zoni. 94 . Na mjestima grade guste podvodne livade. Između obale i pojasa trske se javljaju i biljne vrste sa plivajućim listovima. To su kolonije spužvi.Primarni izvor hrane u ovoj zoni je biljni detritus donijet iz litorala. 2. 4. 3. temperatura stalna i niska i podloga je od finih dubinskih sedimenata. Zosteria i dr. Ispod kamenja se nalazi Amphipode i Izopode ( Gamarus i Aseus ). Kod jezerskog planktona je izražen periodizam povezan sa sezonskim kolebanjem. Limnetična zona.Postoje 4 osnovne zone u jezerima: 1. Odonata i sitne riblje vrste. Sekundarni potrošaći u planktonu su rijetki i to su uglavnom larve insekata. U starim jezerima diferencirala se posebna dubinska fauna.euribatne oblike-rasprosranjene po čitavom dnu. U litoralu se susreću i ribe! Naselje sublitoralne zone ima prelazni karakter i susreću se i stanovnici litoralne i profundalne zone. U tom pojasu se ljeti odvija intenzivna fotosinteza.Čine ga uglavnom cvjetnice.Osnovan razlika u odnosu na litoralnu zonu je što nema članova proizviđača. Diatomeje i dr. Najdublji sloj vegetacije čine višećelijske razgranate alge Characeae. Samo su prisutne larve školjke Dressenia koja ima plaktonski način života. Tu dominiraju larve insekata i mekušci. Tosu dva talasa planktona-proljećni i jesenji maksimum planktona. Ona je u potpunosti osvijetljena. U zooplanktonu se javljaju Protozoe(Ciliate i Rhizopode). Susreću se i planarije kao i razne vrste roda Aselus. Tu su takođe prisutni stalni vodeni pokreti i velika su sezonska i dnevna kolebanja svih parametara tako da se tu susreću uglavnom eurivalentni organizmi. U ohridskom jezeru dubinsko naselje obuhvata: 1. pojas trske je moćna zaštita obali. Naselje ove zone je vrlo siromašno. On je daleko siromašniji od morskog planktona. briziozoa. Copapode i Kladocere. Dubinska zona ili profundalna je najprostranija. Glavni potrošaćo zooplanktona su riblje vrste npr. puževi-Pirgula. Litoralnom naselju također pripadaju i Amphibi. Ti sedimenti se talože iz limnetičke i litoralne zone. Ova zona je sumračna zona u kojoj ne postoji vegetacija .reliktne oblike-ostatke tercijarne faune posebno puževa Pirgula.

Trichoptera. Gamarusi i Aselusi. Tu su takođe i Amphibe i Reptili. školjki. Intenzitet prometa materija i energije i količina organske produkcije. Svjetlo prodire do dna i dovodi do razvoja makrovegetacije po čitavom dnu. Mnogi od njih su periodičnog karaktera.troija jezera zavisi od odnosa površine i dubine jezera. Brzina toka varira i po pravilu postoji uzdužni gradijent toka pri čemu je tok brži u gornjim dijelovima. Copepode. Oligotrofna jezera su duboka.Ovim faktorima trebalo bi dodati i antropogeni uticaj. a na ušću opada. a ako ne. Kolebanja temperature vode prate kolebanja temperature zraka. TEKUĆE VODE (izvori. Ona se dijele na osnovu načina nastanka (glacijalna. Coleoptera. Ostracodae. U plitkim jezerima trofiaj je veća. Na osnovu toga razlikuju se dva osnovna tipa jezera: 1. rijeke) . One su male dubine i nemaju ni pravu limnetičku ni dubinsku zonu i mogu se porediti sa litoralnom zonom jezera. na osnovu termičkog režima ( tropska i subtropska). Najbolji kriterijum je trofični stupanj na kome se nalazi jezero tj.pečinske oblike 4. Životna zajednica bara je slična litoralnoj zoni jezera. na osnovu saliniteta (slana i slatka). sa dosta O2 slabijom litoralnom vegetacijom.lotičko područje Osnovni kontrolni i ograničavajući faktor u tekućim vodama je vodeni tok. To su riječni rukavci i plitke depresije terena.Klimatski faktori . Bare su posljednji stupanj evolucije jezera. 2. To dovodi do bujnijeg razvoa zooplanktona koji je riblja hrana. Jezerski tipovi Postoje različiti kriterijumi za klasifikaciju jezera jezera. javljaju se u određenoj zoni to su povremene( bare efemernog) karaktera. Cladocere.jer od geološkog supstrata zavisi snadbijevanje jezera sa hranjivim solima. Ostarcodae koje pokazuju specifične prilagodbe za život na dnu.brzina trofije u jezeru zavisi od temperature. Finiji pijesak. Plitke stajaće vode posebno zarasle makrovegetacijom i submerznim biljkama su ritovi. Obilje vegetacije omogućava život puževa. a druga visoku.Rotatoriae. U tropskim i suptropskim jezerima produkcija je znatno veća. Amphipoda i Izopoda. Od brzine vodenog toka zavisi fizička priroda dna tekuće vode. Edafski faktori .ekodiraju materijal i odnose ga navodno gdje ga deponuju. Naselje dna je slično litoralnoj zoni. ako je imaju to su stalne(permanentne) bare.siromašna solima N. Bare su karakteristične na osnovu toga da li tokom godine imaju vodu. Ti oblici su Oligochaete.diferencirane oblike nastale evolucijom iz litoralnih oblika. Ribnajci su vještačke tvorevine njegovo čišćenje suzbija vegetaciju i svodi proizvođaće samo na fitoplankton. mulj i organske čestice donijete z čitavog sliva talože se u donjem toku rijeka. stijene.Faktori koji određuju stupanj trofije jezera su: 1.Tipični primjer je Ohridsko jezero.vulkanska tektonska). Chiroptera. porijekla i trajanja. Bitna posljedica vodenog toka je i bogastvo vode sa 95 . koji je uslovljen nagibom korita.šljunak).Oligotrofna 2 Eutrofna Prva imaju nisku organsku produkciju. Odonata. U planinskim potocima deponuje se na dnu samo grubi materijal(blokovi.P. Slobodna voda naseljena je planktonom koji čine alge. Plitke stajaće vode susreću se i u plavnim oblastima rijeka. U ovu kategoriju se ubrajaju vještačke akumulacije i ribnjaci.Morfometrijski faktori . Ona na kraju iščezavaju i postaju kopneni ekosistem. Kod eutrofnih jezera sve je obratno i tipičan primjer je Dorjansko jezero.Njih odlikuju oblici sa kratkim životnim ciklusom. Turbelaria. a detritus i fini pijesak se talože samo lokalno u zaklonjenim mjestima. Njihova mala dubina omogućava veću količinu rastvorenih materija i veću organsku produkciju. bistra. potoci. 3.riječna.3. BARE Su plitke stajaće vode različite veličine . U njma nema vertikalne stratifikacije. larvi Ephemeroptera.

U pravilu potocima smatramo tekućice do 5 m širine. Oligochaete. sitne školjke itd. Copepoda. a od riba prisutne su pastrmka. tako da većina rijeka plavi okolne oblasti. Hirudinea. Tako se ugornjim tokovima susreću stenotermni. U tekuće vode spadaju izvori. sa malim godišnjim kolebanjima i odsustvom primarnih proizvođača. Životinjsko naselje je uglavnom satavljeno od reliktnih oblika. mahovina ( Mašancija polimorfa). čikovi. Brojniji su stanovnici dna. školjke. To je značajno za organsku prpdukciju. U peridu visokih voda tekućice postaju mutne. Tu dominiraju larve insekata. Naš tipični predstavnik je čovječja ribica (Proteus anguilus) koja je neotenična larva amfiba. Dosta je detritusa. mala su kolebanja temperatura. brzine toka i često i izlijevanje preko obala. Zavisno od nagiba nepropusnog terena podzemne vode se lagano kreću u stijenama sa primarnom poroznošću. šaran. Značajan ekološki parametar po kome se tekućice razlikuju od stajaćica je brzina vode. PODZEMNE VODE Su posebna kategorija kopnenih voda sa posebnim uslovima za život.Količina kisika u pravilu opada od gornjeg ka donjem toku. rakovi ribe i vodozemci. Diptere. Glavni izvor hrane je detritus koji dospjijeva sa površina voda i mikloflora bakterija i gljivica. Zbog toga u oblasti kiša podzemne vode često obrazuju prave podvodne tokove. Plecoptera ( razvijene kandžice). zarazliku od CO2 čija količina raste prema donjem toku. što daje mogućnost organizmima koji žive zariveni u mulj npr. Tada u životnom stupnju predstavnici životne zajednice koji su za vrijeme kiše bili u anabiotičkom stanju (rotatorie). To su organizmi: Turbelarie (Planarie). za razliku od riba mirnih voda koje imaju bočno spljošteno tijelo. ZAGAĐENE VODE 96 . Kod tekućica razlikujemo: • gornji tok (krenon) koji odlikuje velika brzina vode. crvenoperka. Oligoheta. Pozitivni neotaxis je jedan od prilagodbi-organizmi se prilikom kretanja okreću nasuprot vodenoj struji i spriječavaju da budu odnešeni. Količina vode koja protiče kroz tekućicu varira u toku godine. Trichoptera ( kućice od kamenčića). Ribe u tekućicama imaju vretenasto tijelo.rastvorenim O2. ima puno O2. Diptera. To povlači za sobom promjene nivoa vode. Takođe važno obilježje je makrovegetacija. niskim temperaturama. koje se brzo razmnožavaju i proizvode obimnu hranu za ribe. Miran tok omogućuje razvoj planktona. • donji tok (potamon)-dno je prekriveno pješčanim ili muljevitim nanosima. prilagođeni brzom toku. štuka. deverika. Sastav riblje faune se mijenja i javljaju se pretežno Ciprinide. Pretstavljen je planinskim potocima ( brzina veća od 2 m / s). Prisutni su stenotermni organizmi. potoci i rijeke. U gornjem toku dnevna i godišnja kolebanja su mala. oči zakržljale razvijena hemijska čula i ti organizmi su uglavnom stenotermni. a donjem euri termni organizmi. Ephemeroptera (sa dorzoventralnim spljoštenim tijelom). To su površinske vode koje poniru i dolaze do nivoa nepropusnih stijena. som. smuć. Voda u planinskim vodama dostiže stepen zasićenosti O2 zbog brzog toka. Tada se formira sistem stalnih ili povremenih stajaćica. Tubificide . te dolazi do razvoja Detritofagnih zajednica. škobalj itd. Ovi stanovnici se odlikuju nizom prilagodbi. One se odlikuju odsustvom svjetlosti. Tu su prisutna kolebanja vodostaja u toku godine. mnoge larve insekata. peš. Oligohete. rasprskavanja vode i male organske produkcije tako da se manja količina O2 troši na razlaganje organskih materija. a ljeti raste. a brže u stijenama sa sekundarnom poroznošću – krečnjak. a u donjem toku su veća.Temperatura vode opada zimi od izvora prema ušću. Gastropode ( sluzne materije ). Vodena vegetacija u tekućicama je slabije razvijena i nedovoljna da obezbjedi primarnu hranu za potrošaće koji se hrani detritusom.materijal dna biva pomjeren nizvodno što može imati negativan uticaj na naselje dna. Plecoptere. dno je uglavnom kamenito. Poliheta. Planktona nema. Od vodenih biljaka uglavnom su prisutne alge kamenjašice (Dijatomeja). puževi.

Posebno su brojni insekti . Ti uslovi cine kompleks klimatskih faktora koji variraju vremenski i prostorno.Vlaznost u znatnoj mjeri ublazava temperaturna kolebanja zbog toga se grube promjene temperature cesto susrecu u aridnim oblastima. Stanovnici kopna se stalno stite od gubitka vode iz tijela. te velika količina detritusa. Suhozemnu sredinu odlikuje pojava homeoterama. Sladaček je razradio novi sistem saprobnosti vodenih staništa.Vegetacija je vazan izvor hrane. Jedan od oblika zagađenosti najčešće se javlja usljed povećanja ljudske populacije (kanalizacija. a karakteriše ih nizak pH.voda za piće Transaprobne (otpad) -radiosaprobnih(radioaktivni otad) -criptosaprobne(otpad i neorganske materije) -autisaprobne (toksične) • Eurisaprobne (otpadi) – ultrasaprobni (bakterije) -hipersaprobni (bakterije) -metasapobni (flsgelate) -Izosaprobne(cilijate) • Limnosaprobne -p-polisaprobne(onečišćene) -alfa-mesosaprobne(onečišćene) -beta-mesasaprobne(čiste) -xenosaprobne(čiste Kopnene vode mogu se prema protoku vode podijeliti na: stajaće i tekuće vode. Ekoloski znacaj podloge je takoder veliki jer je podloga. ali i pruza mogucnost zaklona i razmnozavanja.su po pravilu veća i dublje akumulacije gdje postoji gornji. bakterija i gljiva. ali su zato fizicki uslovi daleko promjenjiviji u odnosu na vodenu sredinu. U stajaće vode ubrajamo: -LOKVE-to su plitke udubine ispunjene vodom koje redovno presušuju -MOČVARE-su zadnji stadij razvoja vodenog ekosistema. neosvjetljeni i neproduktivni (trofolitički). Temperatura vazduha znatno vise varira nego temperature vode. Ovu ideju su kasnije podržali i drugi.cvjetnice.Ona je prije svega staniste clanova razlagaca. podijeljen u 4 grupe: Katarobne. Kopna se odlikuju i velikim brojem ekoloskih nisa zahvaljujuci prije svega prisustvu vegetacije. SUHOZEMNA OBLAST ŽIVOTA je oblast vazdusne zivotne sredine koja se po fizickim i hemijskim karakteristikama znatno razlikuje od vodene. Protozoa i svi stanovnici tla se zovu edafon. Osim njih tu se nalaze predstavnici Arthropoda. Proučavanje zagađenosti tekućica prvi je radio Cohn (1853) koji je došao na ideju da bi pojedine vrste insekata ili drugih organizama mogli biti pouzdani indikatori za kvalitet voda. u sadašnjem sistemu saprobnih indikatora. insekti i visi kicmenjaci. Unutrasnjost podloge pruza povoljne uslove za zivot specijalizovanih organizama. malo soli. Nematoda. industrija). Stalno mjesanje i kretanja vazduha ima za posljedicu konstantnu koncentraciju O2 i CO2. Osnovni bioregioni ili predeone zone u 97 . U svakoj toj grupi je visok stepen diferencijacije i specijalizacije. Annelida. Zbog male gustine vazdusne sredine koja ne daje dobru potporu zivi svijet je ogranicen na uski prizemni sloj atmosfere i na povrsinu Zemlje.Oblici koji nisu zasticeni od gubitka vode iz tijela mogu zivjeti samo u oblastima sa visokom vlaznoscu. -JEZERA. Na kopnu dominiraju visi oblici zivota . Planktonski nacin zivota nije moguc. tako da su vecina stanovnika kopna euritermni organizmi. osvjetljeni sloj (eufotični) koji je i produktivni(trofogeni) i dublji. U novije vrijeme. On tvrdi da se sve vode mogu uključiti u krug.• • Zagađena voda može biti rezultat prirodnog procesa ili antropogenog uticaja. Drugi vazan faktor je vlaznost. tako da vecina suhozemnih organizama ima cvrste skeletne tvorevine na koje se oslanjaju meki djelovi. Kretanje suhozemnih organizama je uglavnom vezano za podlogu. a ne vazduh izvor hranjivih soli.

hileje (tropske sume). biljne vaši. Posebno je bogato naselje u šumskojoj stelji i površinskom sloju zemljišta. Arthropoda. te tvorevine koje imaju funkciju za odbranu. leptiri. Ispod tog sprata nalaze se 2-3 sprata nizeg drveca. pijavice.tople) srednje vlažnih staništa (bukve) i suhih staništa (hrasta i graba) . Fitofagi su česti među insektima i sisarima.Tu su zastupljene planarije. puzevi pa i pravi vodeni oblici Polychaeta. polumajmuni. stepe. pustinje. Manđuriji i Japanu. Amphibi i dr.Listopadna šuma javlja se u velikom broju tipova zbog različitih zonalnih kombinacija ekoloških faktora. djetlići. obilna godisnja kolicina vodenih taloga. One se karakterisu i velikim brojem vrsta drveca i do 2 . a svijetlost svedena na minimum. Kvalitativno i kvantitativno je tu najbogatije nasleje Arthropoda i to pretežno fitofagnih insekata. ose i himenoptere.Oni tu ubrajaju šume uz obale velikih tropskih rijeka. mosumske šume u Indiji i Indoneziji.S tim u vezi razvio se arborealni način života sa nižom prilagođenosti kao što su razvoji kanđi i nogu za hvatanje.Tu se razlikuju tipovi šuma vlažnih staništa ( luznjaka.Tempo ogranske produkcije u prašumi je izuzetno veliki također je brz i tempo razlaganja uginule ogranske materije tako da je sloj šumske stelje slabo razvijen. Zona tropskih i subtropskih vlažnih šuma Oznacavaju se kao hileje. kameleoni. Hrane se lišćem i plodovima. Protozoa. koleoptere. U vodi u dupljama dvreća i pasuhu listova razvijaju se Diptere.U zonu hileje ubrajaju se i vlažne subtropske šume.Tropske presume su vise stratifikovane od umjerenih suma. Unutrasnjost presume je isprepletena brojnim epifitama. Sezonska kolebanja klimatskih faktora utiču na gustinu mnogih populacija. Tu se javlja 10 do 20 vrasta drveća . Njihova uloga je u razlaganju ogranske materije velika i oni olakšavaju posao bakterijama i gljivama. Srednja vrijednost atmosfreskih taloga u najvlažnijem mjesecu iznosi 100 do 130 mm.Odnos ishrane i ostali biotički faktori su znacajni za dinamiku biocenoze. sa suprostavljenim prstima i repom za hvatanje. Njima se pridružuju predatori ptice i grabljivi insekti. U unutrasnjosti sume vazduh je zasicen vlagom. papagaji. mangrove.One zauzimaju ekvatorijalni pojas kontinenata u Juznoj i Srednjoj Americi. Zona listopadnih šuma umjerenih oblasti (Silvae) Ova šumska zona je pretrpjena krupne promjene pod dejstvom čovjeka. Gustina populacije biljojeda je regulisana različitim predatorima. Životinjsko naselje je raspoređeno po spratovima. Madagaskaru u Indo-malajskoj i Indonezijskoj oblasti. Na pojedinim mjestima dzinovska stable se uzdizu iznad nivoa najviseg sprata u kome krune grade zatvoreni krov. larve Odonata. a najhladniji zimski mjesec -6ºC. Ranije se prostirala po cijeloj oblasti umjerenog pojasa u SAD. a maximum atmosferskih taloga pada u toploj polovini godine.U prašumi je prisutan jako složen splet lanaca ishrane. Africi. te sve vrste insekata. Smjenu aspekata u listopadnoj šumi uslovljavaju sezonska kolebanja temperature i svijetlosti. Tu su caste Annelida. Zbog stalnih klimatskih uslova u prašumama većinom žive stenotermni i stenohigrični organizmi. silve (listopadne). visoka vlaznost. majmuni. Sa 98 .500 u oblasti Amazona cije krune mogu dostici visinu do 50-80 m. Visoka vlaznost vazduha pogoduju higrofilnim zivotinjama. Nematoda. Posebno je bogato životinjsko naselje u spratu kruna derveća gdje se susrećuljenivci. lijanama koje olaksavaju kretanje zivotinja i lokalno skupljanje detritusa i humusa te obrazuju cesto visecu zemlju u gornjim spratovima. Listopadne šume se razvijaju i održavaju u obalstima u kojima najmanje 4 mjeseca prko ljeta imaju srednju temperaturu iznad 10 ºC. Izražena su kolebanja klimatskih faktora pa zbog toga je daleko manji broj vrsta biljaka i životinja. Kini. Amphipoda. sklera(zona tvrdolisnih suma).U prasumama je bogat i raznovrstan živi svijet koji je vise vezan za više spratove nego za prizemne. Njena glavana karakteristika je godišnja smjena vegetacione ljetne periode sa zimskom. Arborealnih sisara nema izuzev vjeverica. Klimu tih suma karakterise ravnomjerna temperature iznad 20ºC. tajga. To su gusjenice.koje ulaze razliciti ekosistemi su: tundra. glodari. gušteri. Evropi.U višim spratovima naselje je manje obilno nego u prašumama. povoljni svetlosni uslovi.

U zavisnosti od njega je i kolebanje populacije polarne lisice. Siricide. Zbog hladnijih klimatskih uslova proces razlaganja ogranske materije je spor. 99 . To smrznuto zemljiste ne moze upiti vodu zbog topljenja snijega preko ljeta kada se formiraju brojna jezera. Te vrste grade čiste sastojine na velikom prostranstvu.zatim sitni biljojedi-glodari (leming. Skandinavije. Insekti su malobrojni i to su stanovnici unutrašnjih stabala-Carambicide. Tako da postoji nagomilavanje šumske stelje i sirovog humsa. Znacajna odlika tundre su krupne flukatacije gustine populacije posebno glodara lemingra. Surovi klimatski uslovi imaju za posljedicu formiranje zamljišta čiji se porvšinski sloj otkravljuje kratko preko ljeta u junu i julu. polarana sova. savane u Srednjoj Africi. a grabljivci pretežno glodarima. sa izuzetkom medvjeda i jazavaca koji su omnivori. Zivotinjski svijet je siromašniji tu se susreću krupni biljojedi losovi (Alces alces) . Ti klimatski uslovi omogućavaju život malom broju biljnih vrsta. sjevernizec. brojnošću se izdvajaju komarci čije se larve razvijaju u vlaznoj mahovini i barama preko ljeta. Smrceve i jelove šume su zatvorene i tamnije pa je prizemna vegetacija oskudna i čine je pretežno mahovine. potoci. grabljive ptice koji su ishranom pretezno vezani za glodare. pampa u Juznoj Americi . Od mesojeda susreću se vukovi. Lanci ishrane tundre su vrlo jednostavni jeleni se ulglvnom hrane lišajevima. Zona tundre . a u juznim djelovima tundre im se pridružiju žbunasti oblici i drveće niskog rasta. a najhladniji od 3 do -52 ºC. bare i močvare. Mongoliji u SAD . risovi. kune. Najtopliji mjesec ima srednju temperaturu od 10 do 19º C . polarni zec. Svedske i Sjeverne Amerike.Većina stanovnika migrira na jug. Insekti su malobrojni prije svega tu su Diptere i himenoptere.sezonskim promjenamama nastupaju i periodične migracije od prizemenog sprata ka višim i obrnuto-To je posebno izraženo kod Arthropoda i ptica.Tu spadaju stepe u panonskoj niziji . polarna lisica. Za tajge je karakterističan kiseli tip zemljišta koji u kombinaciji sa vlagom daje terestrična zemljišta. snježna koka.je najsjevernije položena oblast vegetacije i predstavlja nepolarnu oblast bez šumskog pokrivača koja se u vidu pojasa proteže od najsjevernijeg dijela Sibira i sjevernog oboda Amerike. SSSR. krstokljun. Broj vrsta drveća je manji nego u listopadnoj šumi i obuhvata četinarske vrste smrce. Oni su vazan izvor hrane za ptice. Odlikuju se odstustvom drveca ili se ono susrece pojedinacno. medvjedi i druge ptice. Mnoge vrste ptica i jelena migriraju u južnije oblasti. Prije svega mahovinama i lišajevima koji su tipični za tundru. vjeverice) ptice – guštarka. Tako da je vegataciona sezona vrlo kratka. Ova zona pripada zoni hladnije klime. leming ostaje aktivan i preko zime pod snjeznim prekriacem. Zivotinjski svijet tundre je siromašan od ptica i sisara tu su sjeverni jelen. Na sjeveru njima se pridružuju rijetke zeljaste cvjetnice. sobovi (Rangifer tardus i druge vrste jelena).Vegetacioni periodi traju samo za vrijeme ljeta i to 2 mjeseca traju. voluharice. Karakterističan unutrašnji element tajgi su rijeke . jele i bora. Zime su duge i oštre. jezera i močvare. Problem u tajgama je preživljavanje hladnog perioda. tetreb. Na mnogobrojim vodama tundre žive vodene ptice prije svega guske i šljuke koje se gnjezde u tundi. U pogledu ogranske produkcije četinarske šume zaostaju za listopadnim šumama. Zona sjevernih četinarskih šuma (tajga) Obuhavata dzinovski šumski pojas čitavog Sibira. Prosjek razlaganja ogranske materije je vrlo spor i uglavnom se formira sirovi humus na tlu. leming. Klimatski uslovi u tajgama su vrlo surovi. lisice. Samo jedan od 4 mjeseca imaju temperaturu iznad 10ºC. Zona stepa U ovu zonu spada niz prostranih travnatih formacija ravnica koje susrećemo u svim kontinetnima .

Sirije. a suha sa malim brojem kisnih dana.One se odlikuju rasporedom vodenih taloga u toku godine sa duzim susnim periodom od 4 do 6 mjeseci. Tipican oblik ovih suma je u Sredozemlju. Zivi svijet stepe odlikuje se posebnih zivotinsjkim formama kod biljaka preovladavaju hamefite. zebre. Te vrste su znacajan izvor hrane i vode za pustinjske ogranizme takodjer im pruza mogucnost sklonista i gnjezdista. Vegatacioni pokrivac stepa sastoji se pretezno od trava i zeljastih biljaka.kojoti.macke. nojevi ili je to zivotna forma skakaca . Od artropoda tipicni oblici koji zive pod zemljom su mravi i termiti ali imaju nadzemne dijelove gnjezda. Arbutus. lavovi. Zimzelene sume sredozelja cesto bivaju degradirane i prelaze u semiaridne zbunaste zajednice makije.Drugi stupanj degradacije zimzelenih suma su garige 100 . makije . Pristna su extremna dnevna sezonska variranja temperature od 48ºC do 62 ºC. Zauzimaju znatno prostranstvo na kontinentima. Edafski faktori variraju tako da se razlikuje glinovite. Mnoge vrste ptica grade gdnjezda u rupama ili napustenim jazbinama. juniperusi i lovori. Za oblike koje zive na povrsini tla karakteristicna je zivotna forma trkaca posebno kod sisara i ptica -antilope. Ljeta su veoma topla sa dnevnom temp. Savene se odlikuju pisustvom razrijeđenog drveca i travnatom tajgom kserofilnog tipa.Vegetacija je oskudna i sastoji se od jednogodisnjih biljaka u periodu vlaznosti visegodisnjih kserofilnih zbunastih oblika i euforbijacije koje akumiliraju znatnu kolicinu vode u tijelu poput kaktusa. Prisutna su dnvena i godisnja kolebanja temperatura i javlja se vazdusno strujanje i intenzivno isparavanje. Maleziji. U tom zimskom periodu najniza srednja mjesecna tempratura nije nikad ispod 0ºC. Susrecu se u sredozemlju .Oni grade karakteristince sumske zajednice i sikare. pjeskovite i kamenite pustinje. Zona pustinja Pustinje se odlikuju extremnim klimatskim uslovima koje karakterise oskudica vodenih taloga. skakavci. Tipicne vrste su : cesvina. cempresi. Cileu. zirafe. Kod vegatacije osnovna zivotna forma je drvece i zbunje sa zimzelenim kozastim i tvrdim listovima. Arabije. veliki broj insekata. To su prije svega glodari. Kod zivotnja karakteristicni su oblici koji zive pod zemljom stiteci se od temperaturnih kolebanja i predatora. Prisutna su i stabla boba sa hranjivim plodovima. U pustinjama je niska primarna produkcija.kenguri.Odlikuju se blagom i vlaznom zimskom periodu i suhim zarkim ljetom. Pored oskudice vodenih taloga javlja i se i njihov nejednak rapored susnih perioda i traje vise mjeseci ili godina bez prekida. a drvece je predstavljeno pretezno akacijama koje obicno imaju spljostene krune (palme) . Za nju su karakteristicne antilope. Irana. Jedna od karakteristika stanovnika stepe je grupnom zivotu. Perzije. Zona kserofilnih zimzelenih suma (skar i sikara) Ova zona obuhavat mnoge primorske oblasti na vise kontinenata. muha ce-ce. Ljeta su manje ili vise susna. Juznoj Americi i Autraliji. garige u Sredozemlju i carpal u Kaliforniji. Travnati pokrivac se sastoji od visokih trava. Savane se susracu u tropskim oblastima Centralne Afrike i Juzne Amerike i Australije . Fluktacije brojnosti glodara cesto dovode do prenamozenosti u godinama povoljnih klima. Juzne Afrike i Jugozapadne Australije.Australiji i Juznoj Americi.hijene. Zemljiste u stepama je crnica koja omogucava visoku primarnu produkciju (černozem) na nju se nadovezuju razliciti biljojedi.To je period vodenih taloga. sljunkovite. Afganistana. Zivotnjski svijet je jako oskudan i ima fizioloske prilagodne u pogledu zastite od gubitak vode -luce mokracu koja je vise koncentrovana ili zive u jazbinama pod zemljistem u kojima je veca vlaznost. Stepe se javljaju u umjerenom pojasu koju ogranicavaju kolicina vodenih taloga koje padaju pretezno u proljece. Erica. One se protezu od sjeverne Afrike. Koeficijent isparavanja je vrlo visok. Za stepe je karakateristicna vrlo dinamicna smjena sezonskih aspekata u toku cijele godine.obalama Kalifornije . od 28ºC do 33º C. glodari su hrana za ptice i sisare. pistacije. zebe. Turkestana sve do pustinje Gobi? u Aziji. Zivotinjso naselje je slicno kao u stepi. Pustinje se susrecu i u SAD-u . tako da ce cesto susrecu krda i stada.

a danju bjezeci od sunca idu dublje slojeve. Njihovom degradacijom nastaju kamene pustinje. Areal jedne vrste je osnova za sve zoogeografske kategorije.To su pravilne seobe sisara (ptica i riba) koje se svake godine vrse u horizontalnom i vertikalnom pravcu. Nasuprotom ostalim ribama evropska jegulja ide iz rijeka u more. Kategorija areala je osnovno polaziste u tumacenju zoogeofraskog i geograskog polazaja na planeti. Na kraju 4 godine.Picus viridis koji zivi samo u listopadnih sumama. Primjer horizontalnih perioda migracije su migracije riba zbog razmnozavanja i hrane ali isto tako i kod ptica. To zavisi od rasporeda zivotnih uslova u arealu. razliciti smukovi. lisica. Povezujuci linijom areal vrsta jednog roda dobit cemo areal roda. Ako su uslovi zivota ravnomjerni vrste ce biti ravnomjerno rasporedjene.Tipicne euribiontne vrste su : vuk. gavran jer zive u svim zonama.Tu su vrste takodjer ravnomjerno rasporedjene. plovke. Jendolicni uslovi zivota su u tajgama.On se na karti moze predstaviti ako se linijama spoje kranje tacke manjeg ili veceg prstora na kome je neka vrsta neprekidno rasporstanjena. tj. Neke vrste racica prelaze pri tome i po nekoliko stotina metara. Ravnomjeran i mozaican. Rasprostaranjenost vrste u arealu Postoje 2 osnovna tipa rasporeda vrsta u arealu.Canis aureus. Medju pticama se susrecu grkuse – Silvia. Njih slijede sve mesojedne vrste.sastavljene uglavnom od nizih zbunjeva.Iz jaja se izlegu larve i zahvata ih golfsksa struja jer imaju bocno spljoteno tijelo. da li su ti uslovi rasporedjeni ravnomjerno ili mozacino zavisi i od ekoloske valence vrste.Kao stenobiontne vrste su planinski ovan (ovis) koji zivi samo na visokim kamenitim planinama.Veliki broj morskih i jezerskih planktonskih ogranzama vrsi i dnevne vertikale migracije. Od sisara su karakteristicne sakal . zatim krstokljun. Te migracije su u vezi sa razmonozavanjem i izvorima hrane. Najjednolicniji uslovi zovota su u moru. Migracije riba se oznacavaju kao sezonske seobe i obicno su vrste u velikim jatima. Sa dolaskom zime mnoge vrste biljojeda se spustaju u nize dijelove u potrazi za hranom. Podlozan je cestim požarima.Ophiosaurus apodus. Nasuprotne vrste ciji areali zauzimaju isprekidanu povrsinu stajace vode ili planiske vrste imaju mozaican raspored. losos putuje rijekama i vise od 1000 kilometara i savladavaju i vodopade.Vrste koje imaju siroku ekolosku valencu oznacavaju se kao euribiontne. blavor . Zivotnjsko naselje sadrzi niz karakteristicnih vrsta od reptila susrecu se gekoni . Takodjer neke vrste riba i beskicmenjaka jedan dio godine provode u dubljim slojevima. Migracije vrsta u arealu Najcesci tipovi seoba organizama u prirodi su: periodicna putovanja (migracije). Morseke vrste se za vrijeme mrijesta priblizavaju obali ili sprudovima npr.Kod sjeverno americkih jegulja put traje oko jednu godinu. drozd.Hemidactilus turcicus. ali se brzo regenerišu. Ove horizontale seobe su stalne i u pogledu njihovih pravaca. Areal u jednom predjelu moze biti ravnomjerno rasporedzen a u drugom mozaican. Markiranju riba i prstenovanju ptica utvrdjeno je da se one vracaju u iste rijeke u kojima su se razvile ili u istu oblast gdje su se gnjezdile. Na dubini od 100 m polazu ikru i potom uginu pocetkom proljeca. kunic. Pravilnu seobu vrste i foke od mjesta hranjenja do mjesta razmnozavanja gdje izlaze na kopno ili na 101 . zeleni dijetlici. AREAL Areal je isto sto i oblast rasprostranjenja. Seobe u vertikalnom pravcu su posmatrane na planinama.Tako da je vecina paleskih vrsta rasporedjena ravnomjerno. Putovanja dostizu duzinu 75mm i ulaze u rijeke. Krajem ljeta jegulje stare 6 do 9 godina krecu iz evrope u more i dolaze u Sargasko more. Kalifornijiski caparal su zimzelene šume i šikare u Americi i po biljkama i životinjama su slične sredozemnim sumama. Nocu izlaze na povrsinu po hranu.a drugi u povrsinskim slojevima mora. a malu stenobiontne.

U pocetku se hranila sa jednom vrstom divljeg krompira. Prva je nasljedno svojstvo vrsta. krstokljuna i leptira. U godinama kada je povoljna klima i ishrana tj. nakon cega slijedi opadanje brojnosti.One se sakupljaju u male grupe a kasnije u jata. Masovna iseljavanja u nekim slucajevima dovodi do sirenja granica areala. Na proljece iz jaja izlaze beskrilne larve. ljesnikara i kod insekata skakavci.led. u klisurama tajgi se pravac suzava. Foke se na tvrdoj podlozi linjaju. Opadanje zivotnog talasa uslovljeno je uglavnom epizotijom koja dobija velike razmjere. Leminzi u pojedinim godinama kad brojnost poraste krecu i u toj oblasti ostaje mali broj jedinki. Ali u periodu od npr. leming. Posmatranja sive tekunice.to kolebanje susrecemo kod kanadske lisice je svake 4-5 godina. Individualna povrsina roditelja se ne povecava ali mladi puzevi se razmile na sve strane i nalaze pogodna mjesta za zivot i zive isto kao i roditelji. Kao primjer normalnog raseljavanja jedne vrste moze se uzet slabo pokretni organizmi puz golac. sibirskog tvora. irvasa. 1000 godina moze da zauzme ogroman prostor. vjeverica se tako iz tajge Sibira preko jedne zone tundre prosirila se na tajgu Kamcatke?. Masovne migracije poduzimaju i vjeverice. Npr. poljskog misa. Poznatae su seobe leminga. Jedinke odraslih puzeva zive na granicnom prostoru i obicno se krecu nocu u potrazi za hranom.Najduza migracija od 15 000 kilometara vrsi polarna sljuka. grenlandska foka se razmnozava na ledu. Masovna razmnozavanja cesto kasne za povoljnim uslovima. Uzroci tih iseljavanja ili emigracija su razliciti. Za vrijeme tih nocnih putovanja puz polaze jaja na pogodna mjesta.40 godina 19 vijeka oblast rasprostranjenja krompirove zlatice bila je ogranicena na oblast stjenovitih planina na istoku SAD. obicnog zeca. Ptice sadje koje se gnijezde u Kazastanskoj oblasti nekad imaju velika izlijetanja sve do Zapadne Evrope i Atlantika i do Kine na drugoj strani.U zadnje vrijeme je dokazano da postoji periodicnost u kolebanju brojnosti vrsta npr.Oni se krecu u odredjenom pravcu i savladavaju rijeke i jezera. Postoje i drugi brojnio primjeri sirenja areala kod kineske strnarice. a druga zavisi od sredine u kojoj jedinke neke vrste zive. a kasnije se prosirila sve do obala Antlantika.Ali vecinom te emigracije dovode zivotinje na mjesta koja ne odgovaraju njihovim potrebama sto dovodi do njegovog propadanja. indijskog cvorka. Masovna iseljavanja (emigracije) Mnoge vrste u godinama kad je broj jedinki naglo povecan preduzimaju masovna iseljavanja.To je posebno izrazeno kod glodara. Normalna raseljavanja Posmatranja oblika koji danas sire svoj areal pokazuje da se ovaj proces razvija postepeno i vrsta nove oblasti osvaja korak po korak. Ali kako su kolonisti sadili sve vece povrsine sa krompirom ona se prosirila na tu novu hranu. Sa svakim pokoljenjam povrsina koju jedna porodica zauzima se neznatno siri. obicnog zeca i 102 . ljesnara. Poznata iseljavanja kod sisara vrsi vjeverica. Skakavci nekad migracije vrse i u krilatom stadiju smatra se da je njihov let neophodan za sazrijevanje polnih produkata. sadja-Sirrhoptes paradoxus. Prilikom seoba ptice migrarijaju sirokim frontom pridrzavaju se opcih pravaca i samo mjestimicno npr.Veliki broj zivotinja se udavi ili ih pojedu mesojedi koji prate njihove migracije. Npr. Kolebanja u brojnosti Svaka vrsta je sposobna da se razmnozava geometrijskom progresijom tako da bi za kratko vrijeme dostigla brojnost koja bi je ugrozila.otpor sredine slabi broj jedinki jedne vrste se naglo povecava i dolazi do podizanja njenog zivotnog talasa. Idu u jednom pravcu i unistavaju vegetaciju. obicne voluharice. radjaju i odgajaju mladunce.Tako treba razlikovati potencijalnu i stvarnu brzinu razmnozavanja vrsta. pare.U prvom redu je nedostatak hrane. Najglavnija ognjista putnickog skakavca su u rijecnim deltama i jezerima Srednje Azije. poljske jarebice. Mnoga ostrva ljeskara koja se nalaze po cetinarskim sumama Evrope smatra da su ipak nastala kao rezultat njihovih emigracija.

Vrsta tvrdokrilca majak zivi u svim pustinjama srednje Azije osim u Ferganskoj dolini gdje nema pjescanog bagrema kojim se hrani. Obadvije vrste pregrada mogu se podijeliti na dva razlicita tipa i bioloske i fizicke. a uslovljene su drugim biljkama i zivotinjama. U onim slucajevima kad je jedna vrsta bolje prilagodjena i pocne da potiskuje konkurenciju borba za opstanak je izrazajnija. Kod tog raseljavanja treba da na novi prostor dodju dvije jedinke razlicitog pola ili bremenita zenka. Prepreka za raseljavanja moze biti i borba za opstanak koja se izrazava u konkurenciji za hranom. Da na novom mjestu nadje povoljne uslove za zivot tj. Stabla koja su donesena na more. Prvu vrstu pregrada zivotinje mogu da prevladaju tzv. a nije prepreka za antilope jer na njih ne djeluje. Jedan tip su pregrade koje dijele teritorij sa slicnim uslovima zivota. Nekad se javljaju i velika ploveca ostrvca koja su okrenuta od obala tropski rijeka sa zivotinjskim naseljem i dolazi u more. Nekada se ona ogleda i u unistavanju pregrada ali i u prenosenju zivotinja u drugu zemlju. slucajnim nacinima raseljavanja i ne prilagodjavaju se. Npr. Trajanje pregrada je razlicito . Konkurencija izmedju dva oblika veca je ako su ti oblici ekoloski blizi. dvije pastrmke sa Novog Zelanda prvo je unesena Evropska koja se dobro aklimatizirala. Na plovkama barskih ptica selica prenose se razni sitni beskicmenjaci i njihova jaja. Produkcija istocnog slavuja u zapadnoj Evropi smeta zapadnim slavujima kojima je bioloski sasvim slican. Bioloske pregrade su prepreke koje sprjecavaju raseljavanja. U Sjevernoj Australiji zive brojne vrste golubova dok na susjednim ostrvima uopste ih nema. rijeke. a kasnije Americka koja je potpuno potisnula Evropsku. To su male pregrade npr. Tekunice za raseljavanje koriste mosove. moreuz izmedju 2 ostrva. Uloga covjeka u raseljavanju zivotinja je velika. Zec i poljska jarebica se raseljavaju prema tome kamo se sire pasnjaci na racun suma. Predpostavlja se da su pretci australijskih glodara dosli na australski kontinent slucajno na stablima koja su plutala. granica izmedju zone tundre i tajge. Tako da njihovo raseljavanja ima ritmican karakter. i obicna u juznim dijelovima. 103 . Morske struje mogu prenositi zive kopnene kicmenjake. Proces raseljavanja moze ici na dva osnovna nacina: -neprekidnim frontom kao sto se obicni zec raseljava u kazastanskim stepama -ekoloskim zlijebom kao sto se krece kineska strnarica sa istoka na zapad pridrzavajuci se livada i siblja plavnih rijeka . Pregrada za usko specijalizovanog parazita moze biti odsustvo domacina. Fizicke pregrade mogu biti planinski grebeni. iskoristavajuci potencijale svog areala i onda tezi da prosiri oblast rasprostranjenja tj. Tako da je ona prepreka za domacu stoku. Pregrade drugog tipa poklapaju se sa granicama koje dijele 2 oblasti sa razlicitim uslovima zivota npr. Pregrade Ako se vrsta nalazi u povoljnim uslovima broj jedinki se povecava iz godine u godinu. palmini plodovi nose na sebi nekada male zivotinjice. irvase na druga ostrva. suha klima. Npr. u sumskoj tundri javlja se borba za hranu izmedju polarne i obicne lisice pri cemu pobjeduje polarna u sjevernim. a kod savladavanja prepreka drugog tipa zivotinja se mora prilagoditi novim uslovima zivota. Ali kod raseljavanja ranije ili kasnije nailazi se na prepreke razlicitog tipa ili pregrade. Razlikuju se fizicke i bioloske pregrade. Slucajni nacin raseljavanja Moze se vrsiti na dva nacina vodom i pod uticajem covjeka.Na sjeveru se takoder javljaju santé leda koji mogu prenositi polarne lisiice. druge su jako postojane. Tamo su prisutne brojne vrste gmizavaca i majmuna koji pljackaju gnijezda. slatka ili slana voda.U Srednjoj Africi zivi muha Ce –ce koja kod domace stoke izaziva smrtnost.sibirskog tvora su pokazala da se primjetno raseljavanja ovih vrsta vrsi u godinama kada se povecava njihova brojnost. kao moreuz koji dijeli Madagaskar od Afrike koji postoji barem od miocena. pocinje da se raseljava.neke pregrade i nestaju brzo. da se aklimatiziraju i da izdrze borbu za opstanak sa lokalnim vrstama. Suecki kanali su iskoristile mnoge vrste iz Crvenog mora da predju u Sredozemlje i obrnuto. Npr.

a zadrzava se u Sibiru. a primjer drugog slucaja je Evropski bison koji poslije ledenog doba iscezava u Zapadnoj Evropi. Mala droplja i mrmot nestaju sa polja zbog razoravanja. Disjunktivni areali se mogu objasniti jedino evolucijom. izmjenom stanista zivotinja ili unosenjem domacih ili divljih zivotinja koje potiskuju druge vrste. Glavatica. Mnoge vrste su potpuno iscezle npr. I.Jedan od nacina je da zivotinje savladavaju male pregrade i obrazuju odvojenu koloniju koja vremenom preraste u areal.Drugi slucaj je da se iscezavanjem zivotinja u prelaznoj oblasti prvobitni isprekidani areal raspadne na vise dijelova.pas Dingo u Australiji. Postoje i primjeri svjesnog prenosenja npr. sumska kuna je rasprostranjena u sumama Zapadne Evrope. Na Islandu za vrijeme zime doslo je do potpunog unistenja vodozemaca. Npr. Smanjenje areala mogu mogu uzrokovati i epizotije. Plava svraka zivi samo na Pirinejskom poluostrvu i na Dalekom Istoku. Kod razdvojenih areala vazan momenat je i sirina. Smanjenje areala vrsi se izmjenom zivotne sredine. brodovima i zeljeznicama. One se ne mogu odrzati i to dovodi do izumiranja. Smanjenje areala i izumiranje zivotinja Smanjivanje areala i izumiranje u danasnje vrijeme je najvise uzrokovano djelovanjem covjeka. Evrope i na Kavkazu. Iscezavanje zbog unosenja drugih vrsta je primjer psa Dinga koji je u Australiji potpuno potisnuo torbarskog vuka koji se sacuvao samo na Tasmaniji. ali ima i primjera da su areali podjeljeni na vise dijelova. npr. kao npr. 2. U nekim slucajevima unsene vrste naisle su na povoljne uslove i razmnozile se u velikom broju praveci stetu npr. u borbi protiv stetocina unose se nihovi prirodni neprijatelji. Skotskoj i Engleskoj. ostrvo Krakatau. izmedju Sovjetske i Americke tajge nalazi se prostrani dio Tihog okeana. Izumiranje vrsta u geoloskoj proslosti uglavnom se javljalo zbog gubitka njihove prilagodjenosti.vuk u Velikoj britaniji. prekidnog pojasa. Irvas koji je iscezao u proslosti zbog izlovljavanja.Prenosenje zivotinja covjek prenosi nesvjesno tovarima. mekousna pastrmka je smanjena u Neretvi samo male populacije.Zelandu potpuno unistile hateriju i krupnog goluba dronta koji se gnijezdi na tlu. Disjunktivni areali mogu nastati na dva nacina: 1.Tako su prenijeti i misevi. Da vi neka vrsta izumrla nije dovoljno samo unistiti njene jedinke u nekim slucajevima je dovoljno da se njihov broj smanji. krompirova zlatica ali i reptili i sisari.Domace svinje su na N.To se odvija ili neposrednim unistavanjem zivotinja. Ta jezera su spojena konalima sa morem tako da se na taj nacin nisu mogle rasporediti. primjer riba Coregonusa koji zivi u jezerima u Irskoj. Npr. Unistavanjem suma potiskuju se sumske vrste zivotinja. a tih zivotinja ipak nema. Po tome se razdvojeni areali razlikuju od mozaicnih kod kojih izmedju dijelova areala ne postoje odgovarajuci uslovi za zivot. Smanjenje areala moze se javiti i usljed katastrofa npr. Centri nastajanja i prvobitnog raseljavanja 104 . Za prvi slucaj je karakteristicna vjeverica na Kamcatni. bubasvabe. pacovi. Cetri vrste tapira zive u Centralnoj i Juznoj Americi. Karakteristicno za razdvojene areale je da u oblasti gdje postoji prekid postoje uslovi za odredjenu vrstu. a jedna u Jugoistocnoj Aziji. Razdvojeni (disjunktivni) areali i porijeklo Oblast rasprostranjenja pojedinih vrsta po pravilu su neprekidne.mungos. takav je slucaj i sa morskom kravom. Osnovni nacin nastajanja disjunktivnih areala je drugi primjer. Smatra se da su nekad ta jezera bila jedinstvena masa vode koja je spustanjem kopna razdvojila i u njima su evoulirali ove tri vrste srodnih riba roda Coregonus.

Na Kaspijskoj foci parazitira jedna akantocefala krakteristicna za sjever to znaci da su se predci Kaspijske foke doselili negdje iz sjevernih mora. rodovi koji su nastali na nekom mjestu nazivaju se autohtoni. -Oblast u kojoj zivi najveci broj organizama date grupe je centar njenog raseljavanja.Npr. Npr. VELICINA AREALA I GEOLOSKA STAROST GTUPA 105 . Preko tog kopna mufloni su prelazili i raselili se u Juznu Evropu gdje su izumrli kasnije. USLOVNI CENTRI I NAJBLIZI PUTEVI RASELJAVANJA Za njihovo utvrdjivanje postoje razlicite metode: -bioloske istrukturne odlike koje ukazuju na vezu izmedju zivotinja i odredjenog predjela -sezonske migracije ptica i riba. Haterija je endemicna vrsta. Najpouzdaniji i paleontoloski nacin objasnjenja centara nastajanja i raseljavanja zivotinja. Kaspijska foka je endem Kaspijskog mora. Tako da je Kipar centar nastajanja i raseljavanja muflona.Zelanda. U nekim slucajevima savremeni areal vrste je i u isto vrijeme i njeno ognjiste nastajanja. rod.Postoji opste pravilo da u koliko je niza sistematska kategorija utoliko je vjerovatnije da njen danasnji areal odgovara centru nastajanja. Oni koji su se raseljavali na istoku zauzeli su Aziju. Zajednicke vrste Crnomorsko azijske stepe i stepa pored Kavkaza su se raselila iz prvih stepa zato sto su one geoloski starije. Polazeci od nacina zivota zivotinja i istorijskih promjena oje su se desavale mogu se odrediti najblizi putevi raseljavanja. Npr. Najprimitivniji od njih je malezijiski mulfon koji zivi na Kipru. Primjer rijecne jegulje: Evropska i srodna americka jegulja idu na mrijestenje u Sargosko more. Ovo se dokazuje tako sto se ptice cije raseljavanje ispitivalo lete na zimovanje u obrnutom pravcu. Po geografskom rasprostanjenu parazita moze se utvrditi odakle se raselio njegov domacin. Srednjoj i Centralnoj Aziji. Iz Evrope jedni su prodrli na Sardiniju i Siciliju koje su tad bile povezane sa kopnom i danas su se razvile u posebnu vrstu. i na istok Azije. To pokazuje da je Sargasko more centar naseljavanja ove vrste. Termini alohtone i autohtone vrste Primjer za utvrdivanje primarnih centara i pravaca raseljavanja Rod muflona obuhvataju vise podvrsta i vrsta koji zive na ostrvima Sredozemnog mora.Kod odredjivanja centara nastajanja postoje odredjena pravila: -Oblast u kojoj zive najprimitivniji oblici date grupe je centar nastajanja i prvobitnog raseljavanja.porodica gustera najvecim dijelom u Juznoj Evropi i ona se smatra centrom njenog nastajanja. a onda preko kopna koje je vezalo Aziju i Ameriku presli su u Ameriku. Sibiru i Sjevernoj Americi. Krajem tercijara je bio povezan sa Malom Azijom . tur je bio siroko rasprostranjen u Evropi. Npr. a to mjesto je ognjiste ili centar postanka tog oblika. Maloj. gdje se putevi njihovih migracija porede sa putevima njihovog raseljavanja. -Ognjista nastanka moze biti samo ono mjesto koje po svojim uslovima odgovara potrebama prolaznog oblika. familija i podklasa N. Endemicnost je uslovna i tokom vremena se moze izmjeniti. endemska vrsta foke koja zivi u Bajkalskom jezeru. Pojmovi autohtoni i endem se nekada mogu i podudarati. S druge strane vrste. a poslije prvog Svjetskog rata je postao endem samo Istocne Evrope. podvrste i rodovi koji su karakteristicni samo za pojedine oblasti nazivaju se endemima. a ono je ujedno i njen centar nastajanja.onog regiona iz koje se neposredno raselila data grupa organizama.Npr. Ukoliko je visa sistematska kategorija zivotinje su imale vise vremena za mjenjanje svog areala. podvrste.Vrste. Npr. Biogeografski se obicno zadovoljavaju odredivanjem uslovnog ognjista raseljavanja tj.

prema stanistu . Paleoendemi nemaju srodnih vrsta i imaju izolovano rasprostanjenje. Uski areal moze biti rezultat toga sto mlada grupa jos nije uspjela da se naseli ili st oje stara skoro izmrla. To predstavlja jedan od domena evolucije. Dispinutivni areali su vrlo karakteristicni za stare grupe. Zahvaljujuci razlicitm pregradama zivotinjskog naselja i pojedinim dijelovima zenlje se razvijalo donekle samostalno. Postoje i uzajamni odnosi izmedju izmedju vel areala i geoloske starosti grupe. Prema danasnjim podatcima Bajkalsko je danasnji oblik dobilo u tercijeru. kopnena. Ta zajednicka istorija ostavlja pecat koji se sa jedne strane ogleda u podudaranju areala zivotinja iz razlicitih grupa a sa dr strane ova je evolucija trajala dosta dugo i onda se obrazuju sistematske grupe viseg ranga. Kod kontinentalnih oblika vrste sa kosmopolitskim arealom su i neke grupe vodenih beskicmenjaka koji se prenosi pasivno vjetrom. ta duga izolacija dovela je do toga da da je 76% vrsta u njemu endemicno. U uzem smislu to je zivotinje koja se istorijski slozile i koje su se ujedunuleu zajednicku oblast rasprostanjenja. Takvih vrsta ima mnogo medju morskim zivotinjama posebno medju beskicmenjacima. solinitet itd. u sirem smislu to je skup razlicitih zivotinja. Ipak su rijetke kosmopolitske vrste. lisica garan. Ali tu postoji i izuzetaka npr vidra i rijecni orao su stenobiontne zivotinje vezane samo za vodu ali su ima areali ogromni. Ti se areali obisno obrazuju izumiranjem u prelaznim oblastima. ptice. Podvrste imaju uvijek male arreale.fauna crijeva itd. takodjer i vrsta. psi. Primjeri koji to dokazuju su primjeri dva najstarija jezera Bajkalskog i Tanganjika. Po pravilu zivotinje koje nastanjuju razlicita stanista velike areale npr vuk. Primjer ovakvih areala je rod limulus sa 5 vrsta na obalama istoce Amerike i na Sandskim ostrvima i Tapiri. Areal vidre obuhvata sve osim Australije oni naseljavaju cijelu Evropu i Sjev Ameriku. ima ih 34 roda sa oko 400 vrsta a endemi je 31 rod. 80 vrsta Bajkalskih planarija su endemi tog jezera. Znatno vise kosmopolitskih rodova npr. Sto se tice morskih kicmenjaka oni su dobri plivaci i savladavaju velike udaljenosti tako da imaju kosmopolitske areal. Vrste koje bolje savladavaju prepreke obicno imaju vece areale. tropska. Biocenoza i fauna Biocenoza je ekoloski pojam . FAUNA ZATVORENIH BAZENA BIOGEOGRAFSKI ZAKON od posebne vaznosti zato sto ukoliko je duze trajala izolacija u toliko je vise spec ili endemicna fauna izolovanog dijela. to je skup biljnih i zivotinjskih populacija koja naseljavaju odredjeni biotop i koje su vezane brojnim odnosima. S jedne strane te grupe imale dovoljno vremena da se prosire a sa druge strane su potisnute mladjim bolje prilagodjenim grupama i imaju male areale. Sprudovi ostrige se javljaju samo na odredjenim mjestima u moru sa odredjenim karak: temperatura.americka. vrane . Primjer biocenoze moze se pratiti na sprudovima ostrige. Neoendeni obicno imaju srodne vrste i njihove vrste se smanjuju jedna za drugom geografski. Tu su dvije endemicne vrste familije 106 . Velicina areala zavisi od ekoloske valence vrste. laste. Od 36 vrsta oligoheta sa baj jezera 31 su endemi istog. ribe. U moru su fizicke prapreke manje vecina morskih beska ima sposobnost se krece pasivno pomocu morskih struja koje nose njihove larve i jaj. prema teritorijalnoj. od njene sposobnosti u savladavanju prepreka i od geoloske starosti vrste. sisari. FAUNA Rijec fauna upotrebaljava se se u surem i uzem smislu. Prema geoloskom vremenu fauna karbona.Samo su neke zivotinje bile u stanju da se rasele ne mjenjajuci bitno odlike vrste i postale kosmopoliti. Sto je niza sistemska kategorija po pravilu je i areal manji. Tako da se razlikuje neoendenizam i paleoendenizam. Posebno su znacajni rakovi gameride. Mogu se svrstavati po raznim principima: Sistematskoj pripadnosti-fauna .

ali za to je potreban veliki evolucioni put. Npr. Za Bajkal je karakteristicno i endemicne vrste flore. Kivi sa N. i postojanje velikog broja oblika koji ne lete nizeg sistematskog ranga. Broj vrsta na ostrvu zavisi i od udaljenosti od kopna i od starosti ostrva. Ovo isto vazi i za kopnene mekusce na Galapagosu ih zivi 48 vrsta od tog 41 endmicna vrsta. Azorna i Galapagosna ostrva . Karakteristika ostrvske faune je endemicnost i siromastvo. na ostrvima postoji direktna zavisnost izmedju velicine ostrva i broja vrsta koje tu zive. Fauna bajkala sastoji se iz 3 grupe organizama: 1. POMJERANJA FAUNE I RELIKTNE FAUNE Ukoliko pregrade koje razdvajaju faune isceznu na ovaj ili onaj nacin jedna fauna dolazi u dodir sa drugom faunom. Npr. 3. Azorsna ostrva su udaljena 200 km od evrope imaju 30 vrsta kopnenih ptica aendemicna 3. Karunari sa Galapagosa. Tokom vremena fauna kontinentalnih ostrva postepeno dobija karakter okeanske faune. Gana 125 000 337 vr ptica. Za okeanska ostrva karakterisiticni su i beskrilni insekti to se objasnjava dejstvom snaznih vjetrova. autohtoni stanovnici ciji su predci dosli nedavno iz Sjevernog mora : riba Coregonus i dr. Haterija sa N Zelanda . ili obrnuto ako se areal jedne faune podjeli pregradom naglo. Taj proces traje brzo i tim ako ako su ostrva mana brze. Bijeli zec ciji je glavni areal tundra zivi na Pirnejima i Alpama izolovano zivi kao relikt ledenog doba. Mjesanje i pomjeranje faune odvija se razlicitom brzinom. dok okeanska ostrva su siromasna faunom doseljenika. Ostrva zbog te svoje izolacije omogucavaju odrzavanje primitivnih odlika na svojoj teritoriji. na Azorsnim ostrvima zivi 69 vrsta. Kontinentalno ostrvo V britanije ima malo karakteristicnu faunu. Nova Gvineja sa 758 000 kvad km ima 495 vrsta ptica koje se tu gnjezde. Na ostrvima vrsta moze lako da izumre. Doseljenici tesko prodiru na ostrva i cesto umiru. dijelovi te faune jos dugo ostaju jednoobrazni. 2. Sumatra 434 000 430 vrsta ptica. ptice koje se gnijezde na ostrvima npr. njegova populacija je ostala nakon povlacenja ledana sjever pri zavrsetku ledenog doba.Zelanda. oko 75% faune u njemu su endemi to su uglavnom vrste i rodovi endemicnih familija nema. 107 . OSTRVSKA FAUNA (KONTINENTALNA I OKEANSKA) Kontinentalna i ostrvska ostrva imaju potpuno razlicite faunn. Ptice cine veliki procenat ostrvske faune. relikti tercijarne slatkovodne faune koja se tu sacuvala Tanjgenjika se obrazovalo u oligoceru . ali je puno oblika medju njima koji ne lete npr. Nakon sto pregrade isceznu faune jos izvjesno vrijeme zadrzavaju svoj karakter. Brojnost vrsta je iz godine u godinu je izlozena kolebanju. Amerike 1000 km imaju 37 vrsta ptica od cega 31 endemicna. Pod povoljnim zonalnim uslovima moze se sacuvati citav kommleks vrsta prvobitne faune koja se tad zove reliktna fauna. Mekusci se na ova ostrva prenose u obliku jaja na nogama ptica selica. npr.riba Comephirdae Cotocemophoride. Oni gube sposobnost letenja jer ne postoji njihovi prirodni neprijatelji sisari . fauna Bajkalskog jezera je rezultat tercijerne faune koja je pokrivala cijeli prostor Sj Evrope. to je zato to Galapagosna ostrva van linije seobe pticai izolovana su za razliku od drugh osrva koja su na putu seldbe ptica selica. Npr. Pri tome pojedini oblici potisnute faune u povoljnim uvjetima opstaju kao relikt. Npr. Npr. 2 pordice riba i dr. golub dront sa Mauricicijusa. u delti Volge se sacuvala obilna fauna suptropskog pojasa. stari autohtoni stanovnici bajlkala: spuzve. Npr. Prva imaju faunu susjednom kopnu a druga faunu koja se sastoji od slicnih doseljenika. izolacija igra vaznu ulogu u razilazenju karaktera tj. Stepen izlacije zavisi i od drugih faktora npr. Na kopnu cak i da izumre neka vrsta u jednom dijelu areala ona se tu ponovo naseli iz drugog dijela areala. Tada nastaju slozeni procesi koji mogu da dovedu do razlicitih rezultata: ili forme razmjenjuju svoje elemente ravnomjerno i to daje novu faunu ili jedna faun koja je prilagodjena potisne drugu. Galapagosna ostrva su udaljena od J. Za ostrvo je karakterisitcna pojava velikog broja oblika koji mogu prevladati male prepreke-ptice i slijepi misevi. Cejlon 65 000 251 vr ptica. Obrazaovanja vrsta u prostoru.

Npr. Ostrvske i slatkovdne zivotinje pripadaju kopnenoj fauni jer su vezane za kopnenu oblast izuzev manjih dijelova mora. Kicmenjaci su uglavnom kopneni oblici izuzev riba . Kopnena fauna je bogatija od morske zbog insekata. BIPOLARNOST Tu se podrazumjevaju cesto pojave kada iste ili bliske vrste zive na velikim sjevernim i velikim juznim sirinama a nema ih u tropskom pojasu. ali pripadaju drugom redu. grabljive ptice. priobalna ili litoraln ide od obale pa od 200m . Ti planktonski organizmi imaju niz prilagodjenosti: sadrze masne kapljice. Prostor za zivot u okeanima je veci nego na kopnu. mekusci. tu su dobri plivaci ribe i kitovi i razliciti beskicmenjaci koji stuja pasivno nosi. slabim kretanjem vode. Osim ovih pomjeranja unutar svake faune vrsi se seljenje pojedinih oblika ciji se areal moze poklapati. U nekim slucajevima zivotinje koje su rasprostanjene u u povrsinskim vodama na sjeveru i jugu zive u tropskoj oblasti u velikim dubinama ali je to rijetko. vegetacije. Za ovu faunu su krakterisitcne vrlo stare vrste org. Rasprostanjeni su sundjeri. veci broj sistemskih kategorija viseg reda u moru i veci broj sistamskih kategorija nizeg reda na kopnu govori da je okeanska fauna starija. kornjace. pingvini. sjeverni morski gnjurci lice na pingvine na jugu.tu su prisutni talasi kolebanja temp. cak i polarne oblasti imaju bogatu faunu. bipolarnost se objasnjava razlicitim teorijama: Prva teorija objasnjava da su se tropske vode za vrijeme ledenog doba znatno ohladile i oblici koji zive u njoj morali su se pomjeriti ka sjeveru ili jugu. Isto tako otopljavanje leda na artiku i subartiku je zbog dejstva golfske struje sto dovodi do pojave zivotinja iz toplih krajeva. 500 m. zona otvorenog moraili pelaska zona pruza se od priobalne zone pa do otvorenog mora do dobine do 200m osvijetljena je. dubinska ili abisalna zona. .Sredozemna fauna je morem podjeljena na evropsk i sjevrno-africku faunu sa slicnim zivotinjskim vrstama. GLAVNA PODJELA OKEANSKE FAUNE U oblasti okeana razlikujemo tri osnovne zone: 1. u okeansku spada zivi svijet mora i oblika koj zive u moru ali su procesom razmnozavanja vezani za kopno . Zavisno od prodiranja svijetla pocinje na 200. Tu su krakterisitcne ehinodermati-morski ljiljani. Zivotinje vezane za kamenu podlogu imaju cvrst spoljasnji oklop koji ih stiti od talasai organi za prijanjanje. i dr. za vrijeme ledenog doba. 108 . Faune se mogu preklapati zajedno sa pomjeranjem cijelog predjela npr. odsustvom biljnih orrg. Broj vrsta morskih zivotinja cini samo ¼ kopnenih. jake vilice. spuzve i mnoge ribe. okeansko prostranstvo je naseljeno u potpunosti. oni kao da i beskicmenjaci imaju svijetlece organe. fokei neke ajkulei veliki broj beskicmenjaka. Takodjer neke zivotinje sjevernih sirina zamjenjene za jug sa ekoloskim slicnim ali su sistematski udaljene. ptice-guske. itd. patke. niskom tempareturom. Na kopnu na najvecoj dubini mogu zivjeti neki pecinski ili podzemni oblici a na najvisim visinama vukovi. Fauna tundre se spustila daleko na jug evrope. Na na muljevitom i pjeskovitom dnu su oblici vise pokretni sa slabo razvijenim oklopom i zariveni u pjesak. redukovane oci ili kod nekih vrsta dzinovske oci. burnjaci. OKEANSKA KOPNENA FAUNA Cijeli zivotnjski svijet se moze podijeliti na 2 osnove: na kopnenu i okeansku faunu. foke. svijetlosti.. 3. dupljari. Odlikuju se odsustvom svijetla . mjehurice zraka i izrstaje. Bje se hrane ribom. Tako isprekidano rasprostanjenje imaju neki kitovi i delfini. 2. bodljokosci i crvi.

Antipodus. Dimormisili mod je izumrla skupina nojeva. sa slabo razvijenim krilima koja se jedva vide. Zbog siromastva i viskog stepene endemizma. hrani se insektima.ukljucuje ostale oblasti NOTOGEA NOVOZELADSKA OBLAST(ostrvska fauna) Obuhvata 3 ostrva N Zelanda(juzno.. Najineresentanija je haterije ili 109 . ova fauna se karakterise velikim brojem ptica trkacica sto objasnjava odsustvom sisara i zmija. to zavisi od 3 glavna uzoka: razlicite zivotinjske grupe su vezane za ralicite uslove zivota pa ne mogu imati slicno rasprostanjenje. Gmizavci su predstavljeni poebnom podjelom rhinocephalia i jednom vrstom haterija. kad su doseljenici poceli gajiti koze napadali ih hraneci se krpeljima zatim lojem ovaca a danas prava grabezljivica. ima li su slabo razvijena krila sa redukovanim skeletom i dostizao visinu i do 3m. Tada na australskom kopnu nije bilo sisara i zmija. Koa dokaz toga je rasprostanjenje ekoloski razlicith grupa npr. jedna njihova vrsta kea brzo mjenja navike.od ostalih ptica prisutna je jedna barska koka i plave barske kokice. njezine glavne karakterisitke su da nema lonalnih sisar osim dvije vrste pacova i slijepih miseva. Drugo tu su vazni i razliciti nacini raseljavanja zi votinja i trece sto je vazno kod zoogeografske podjele vazno da razlicite grupe imaju razlicitu geolosko vrijeme. zmija nema ovo se objasnjava time da se N Zeland veoma rano odvojio od australskog kopna krajem mezozoika. Takodjer se upredo sa oblastima preovladjivanja mogu razlikovati i sire oblasti prodiranja. Stjena i Novo ostrvo). Primjer su Himalaji: oni dijele centralno . Osnovne kopnene zoogeografsku podjelu dao je Skleter. A one su: 1. holarticka ove oblasti mogu biti sjedinjene u zoogeograsku kategoriju viseg reda u zoogeografska kopna(gee) I NOTOGEA. madagaskarska 6.azijsku visiju sa surovom klimom od zarne Indijske nizije. sa nozdrvama na vrhu. neotropska 5. Velicine je kokoske. Novozelanska oblast je je tipicna ostrvska fauna. Predstavnici ove faune su: kivi ili apteris koji pripada podklasi Ratita. Zoogeografske oblati mogu biti povucene ostrim linijama samo u slucajevima da su ostla stalne u toku dugog ekoloskog vremena i da i da ostro dijele dva predjela. ptice ovdje zamjenjuju sisare i predstavljene su karakterisitcnim oblicima od kojih su znacajni kivi. novozeladska 2. Novi zeland ima obilne guste zelene sume sa obiljem papratnjaca. dvije endemicne vrste papagaja igotovo izmrla mao. indonezijska 8. Oklandska ostrva . Na sjevernom ostrvu ih je vulkanska erupcija na juznom mauari.koje je jako slicno .koja obuhvata novozeladsku. etiopska 7. to je zato sto su se one pocele naseljavati pri slicnim ili istim geografskim uvjetima. oko polovine ptica je endemicno. polinezijska 4. sjeverno.obuhvata neotropsku oblast III ARKTOGEA. Novozeladska oblast je najstarija od svih danasnjih fauna i sacuvala je mezozjski karakte . australsku i polinezijsku oblast II NEOGEA. australijska 3. sisari i cvijetnice. insekti. Sove krupni papagaji i restori. Na mjestima gdje granice izmedju oblasti nisu toliko jasne mogu se izdvojiti siroki prelazni pojasevi. Koji su izuzetno krupni. Zoogeorafske oblasti rasprostranjeja sisara se razlikuju od oblasti od oblasti rasprostanjenja vodozemaca ili oblasti pogodne za sisare nisu pogodne za slijepe miseve . Ali tu se javljaju nered i poteskoce jer razlicite sistematske grupe ponekad mogu razlicito rasprostranjeni.GLAVNE KOPNENE FAUNE ZEMLJE Uporedjujuci zivotinjska naselja pojedinih kopnenih regiona i i ujedinjavanjuci ih usljed slicnog sastava vrste moguce je cijelo kpno na zemlji podjeliti na niz zoogeografskih oblasti. povijen kljun.

Australsku podoblast ima 106 vrsta torbara: kengur.(makropodide).. kus-kus. U 2 rijeke Kvinsteda zivi Ceratodus.. Ostrva i sjeverni dio kontinenta su bogati talozima. kljunar. Novu Gvineju. Fauna se uglavnim karakterise negativnim odlikama: 1. Slicnost sa Malajskim glodarima govori o davnom porijklu od njih. Tasmaniju . AUSTRALSKA OBLAST Ova fauna obuhvata Australiju. Marijanskih ostrva sve do Sendricnih ostrva. danas je ugrozena pod uticajem kolonizatora unesene su brojne alohtone vrste koje su se dobro aklimatizirale. Zmije pripadaju porodici proteroglifa i 2/3 su otrovnice. Solomosna ostrva i Timor. Australska podoblast obuhvata cijeli kontinent osim sjevernog dijela Koji je pokriven tropskom sumom i . 3. To su slicne nise onima koji su zauzeli placentalni sisari na drugim oblastima tako da se tu javljaju brojni kongentni oblici. Torbara ima 150 vrsta u Australiji Javljaju se u 2 podreda Poliprotontia i Diprotontia sa vise specijalizovanim zubima. koala. Na zapadu je pojas gustog i vjecitog sibljaskrab zatim sumnostepe i suma sa nekim zivotinjama poput kazuara. Predstavnici su Monotremata gdje spada kljunar . Britanije. gekoni. odsustvo torbarskog vuka govori o tome da ih je dingo potisnuo( ostali su u Tasmaniji). Svi lokalni glodari pripadaju rijetkim rodovima tj endemicnim.. klima je tropska i suptroska. . glodari i pas dingo. osim Nove Kaledonije koja je ostatak kopna koji je vezao Australijui Novu Gvineju sa Novim Zelandom. Tu su brojni predstavnici kengura. 110 . potpunim sisara i malom zacinescu biocenozom. Bizmarkov arhipelag. od placentalnih sisara postoje samo slijepi misevi. torbarski sismis . Mala suska ostrva . torbarska lkrtica . Sva ova ostrva su koralskog porijeklaili vulkanskog.Sfenodon. endemicini red australskih nojeva. razmnozava se jajima i ima tjemeno oko. Po gradji slicna krupnim gusterima ali spada u posebnu podklasu koja je bila siroko rasprostanjena u trijasu i juri.. nisu zastupljeni sisavci osim slijepih misevai sitnih glodara. kod riba je endemican red Monopneumonis dvodihalica sa predstavnikom Ceratodusom Veliki dio kontinenta sa istoka ogranicavaju koje se pruzaju na tasmaniju. s druge strane oni su spec kljunari prilagodjeni zivotu u vodi sa plovnim kozicama.. Kod ehidne postoji torba u kojo se cuva mladunac i sam pije mlijeko. Karolinskih. Podoblasti: Australska oblast diijeli se na podblasti koje ostro razlikuju: Australska u Papuanska (PAPUAN. torbarska kuna i torbarska vuna. Papuansku podoblast je najizrazenija na Novoj Gvineji sa mnogim puzecim torbarima. torbari su rasprostanjeni . Dingo je tu dosao ali je potrdjen u fosilnom stanju. Klima N Zelanda priblizna je klimi V. Postoji veliki br australskih slijepih miseva koji pripadaju Macrohiropterama. Primitvne odlike su da se razmnozavaju jajima ima kloaku nemaju mlijece zljezde. Gvineja).. Fauna po starosti zauzima drugo mjesto iza novozelandske oblasti. Unutrasnji dijeli kontinenta koji imaju suptropsku klimu prekriven je pjescanom pustinjom koja dopire na zapad skoro do okeana. od Nove Kaledonije. tako da su neke zivotinje nasle pogodne uslove za zivot. POLINEZIJSKA OBLAST Obuhvata mnogobrojna mala ostrva oneanije. Papuansku oblast obuhvata sjevreni dio kontinenta i ostala ostrva. 4. kljunom koji sa strane ima rozne ploce. a podred diprotontia je autohton za australiju. samo u njoj zive primitvni sisari monotremata 2. Torbari su zauzeli razlicite ekoloske nise i specijalizovali se u razlicitim pravcima.... 5. Ova oblast se odlikuje odsustvom grabljivica. Ima vomeralne zube i ostatak horde izmedju prsljenova.Ornitorinhus i ehidne. Njezine osobine su: 1. Celebes i molucka ostrva cine prelazni pojas izmedju australse i indonezijske oblasti. Od gustera tu su: oklopni gusteri. kazuari i . torbarske krtice. neskvasljivo krzno i ehidna prilagodjena rijecnom nacinu zivota. emu i pticavlira. Torbarski vuk Tilcinus cinecephalus.

Zajednicko za sve 3 oblasti je da su oni areal veliki po porodici ptica medvjeda koji su vezani hranom za eukaliptuse. vodozemaca i kornjaca isto 4. ptice jako zastupljene. Za neotropsku oblast posebnu su karakteristicne krezubice. Tu su znacajne porodice havajskih neutarnica i jedna porodica kopnenih puzeva. 3... 111 . Od autohtonih oblika tu spada kugu. velicine su od misa do macke.. Kazuari koji zive u sumama. tinamu. Citava gradja im je primitivna. velius porodica vampira koji je endemican 6. Slijepi misevi su mnogobrojni a porodica vampira je endemicna.koji su endemicni za juznu Ameriku .. 5. neki gustari. .tj. drozdova i sisara. Imaju go rep i razvijenu marsupijalnu kesu. Rhinocetus jubatus predstavnik zdralova i endemicnu porodicu havajskih neutarnica sa Seadricnih ostrva . podred sirkonosnih majmuna koji autohtoni i neki endemicni. udavi . U centralnoj Americi pored neotrpskih oblika javljaju se i oblici iz Sjeverne Amerike tako da je to prelazni pojas. Havajskoj pripadaju samo sendricna ostrva. Onih koji savladavaju morske prepreke aktivno ili pasivno... torbari su predstavljeni sa dva podreda 3... Ovaj red ili nema zube ili su obliku neobicnih konaca. genoni i scinkusi koji se naseljavaju na lutajucim stablima. Zatim ciope.. lesinara. 4. Velikim brojem slijepih miseva koji se hrane plodovima. red krezubica-(mravojedi. veliki broj rajskih ptica. Na osnovu tih zajednickih karakteristika oni su grupisu u NOTOGEA. mnogobrojni golubovi iz grupe Caprohagide koji se hrane plodovima. karakteristikima naginju i neotropskoj oblasti.. oklopnjaci. i od pravih aktivnih ostrvskih oblika za one ciji su predci slucajno dosli zu. Karakteristike te faune su: 1. tulani. O ovoj podoblasti nalaze se krokodili . Od Poliprtontia znacana je porodica torbarskih pacova ili oposuna. a na istocnoj se susrecu samo tu i na Madagaskaru. Podoblasti se dijele na dvije: polinezijsku i havajsku. Papuanska podoblast ima prelazni karakter ka indomalajskoj oblasti sa jedne stranei ka polinezijskoj oblasti sa druge strane. americki lesinari i kolbri. Hrane se krvlju. Primjer prve grupe su veliki rod letipasa Maurohiropteri sa 70 oblika rasprostanjenih po cijeloj Polineziji. hoacini. Isto tamo i istocon indijski ostarva . tu su i endemicni rodovi golubovai papagaja. Red americkih nojeva. djetlica. NEOGEA NEOTROPSKA OBLAST Ona jedina ulazi u sastav neogejskog kopna. vodomari. Obuhvata juznu icentralnu Ameriku. ptice su jako raznovrsne i mnoge su endemicne npr. zeba.od prolaznih oblika . Smatra se da su se sendricna ostrva po. ljevici) koji su autohtoni 2. Vecinom su rasprostanjeni u j Americi samo je obicni oposun dijelom prisutan u sjev Americi . Zivotinjsko naselje (faunisticko) Polinezije sastoji se iz dvije grupe: . slatkovodne ribe su malobrojne i cine ih migratorne vrste-jegulja. Torbari su predstavljeni sa 2 podreda: Poplip rotontia i Cenolestoidea. Nemaju velikih grupa zmija. ili salangane koje su srodne sa lastama. red insektivora 5. kornjace bez oklopai prave zabe. Fauna je bogata i specificna.2. Od 100 rodova ptica 27 je endemicnih. Na novoj Keldniji zivi i i iguana koj je karakteristican za zapadnu poluloptu. krokodila nema zmija takodjer 3. Granice neotropske oblasti su padine Meusiranske visoravni. Insketivori imaju samo 4 vrste i nisu toliko rasprostanjeni jer njihovu ekolosku nisu zauzimaju sitni oblici torbarskih pacova. Po karakteru svoje faune Polinezijska oblast je tipicna ostrvska fauna sa malim brojem lutajucih oblika..

Mravojedi: veliki (na zemlji). U ovoj oblasti se može razlikovati jugozapadni dio sa planinama i ravnicama i sjeveroistočni dio pretežno sa tropskim šumama. porodice: Hapalidae koja je primitivnija. Od zmija je karakterističan udav – Boa i anakonda – Eunectes murinus (11 m). Sve vrste insekata su brojne. bili su znatno krupniji (veličina slona – megaterijum). Iz porodice činčila (cjenjena zbog krzna) značajna vrsta je viskaša koja je ograničena na pampase. Značajan je džinovski oklopnik. Osnovni predio je vlažna šuma Amazona i Paragvaja.5 m i živi u stepama Argentine i Darvinov nandu živi od Anda do Čilea. glodar viskaša – koja zamjenjuje mrmote. Susreću se puma i jaguar. slijepi miševi. Red hoacina ima jednog predstavnika veličine goluba. Kornjače su zastupljene kao i kajmani – slični aligatorima. pampaski jelen. visoravni i planinske masive. Na pampasima su karakteristični nandui. Tu su majmuni. Neotropska oblast se dugo vremena razvijala nezavisno od ostalih kontinenata. medvjedi i kune odsustvuju. U basenu Amazona žive slatkovodni delfini. Papkari su slabo zastupljeni. srednji i mali (na drveću). Red američkih nojeva ima samo jedan rod rea ili nandu sa 2. Od lešinara značajan je kondor koji ima raspon krila do 3 m. Magelanov pas. Drugi predio su travne nizije uvučene u tropsku šumu. Tu spadaju drekavci. tukani. Cebidae koji se odlikuju dugim repom za hvatanje i duge ekstremitete. koja je najveći glodar. Hrane se nektarom – oprašivači. Taj visokoplaninski predio se kontinuirano spušta ka jugu i u Čileu se već nalazi na nivou okeana. Pampaska mačka. Zvijeri su malobrojne. vjeverica i miševa su slabo zastupljene. kukavica. Porodica kolibrij ima preko 450 vrsta veličin. Vodozemci su brojni. Ptica ima oko 4000 vrsta i podvrsta. iza nje dolazi paramo. Visokoplaninski pojas Anda sastoji se od umjerene zone bez šuma. Od guštera su karakteristične iguane. Tek kasnije je južna Amerika došla u vezu sa sjevernom ali zbog klimatskih razlika nije bila veće razmjene faune. mravojeda. Od njih je značajna lama i primitivan jelen pudu – veličine zeca sa nerazgranatim rogovima. značajan je Lahezis dužine do 4 m. mara i kapibara.Postoje 3 njihove porodice: oklopnici. Papagaji su raznovrsni. Imaju krupan. Tako da kondor sa Anda živi i u primorju gnijezdeći se na obalama. On je primjer zbirnog tipa i ima odlike više vrsta: goluba. Poseban podred širokonosnih ili američkih majmuna (imaju široku nosnu pregradu pa nozdrve su više sa strane). Otrvonice su iz porodice Krotalina. hijene odsustvuju. činčila. Palamedeje su po svojim karakteristikama slične guskama. jakim kandžama. mravojedi (žive u stepskim i pustinjskim krajevima) i ljenjivci. papagaji. ali su zato prisutne specijalizovane endemične porodice. Patagonsko-čileanska oblast – zauzima južni dio kontinenta i nalazi se u umjerenom pojasu. ali se i ispod Anda pruža u obliku dugog uskog pojasa sve do ekvatora. Obični nandu visine 1. Brazilska podoblast – obuhvata sjeverni i sjeveroistočni dio kontinenta. ljenjivci. Kopitari su predstavljeni sa 4 vrste tapira. samo je porodica enota pretežno neotropska. oposumi. Obuhvataju 2. Najpoznatiji su krupni papagaji iz roda Ara i zeleni papagaji. Oklopnici su sa razvijenim oklopom. zmije. ljenjivaca. 2. Ljenjivci (dlaka ima pravac od trbuha prema leđima) vise naopako na stablima. Živi u srednjem toku Amazona. Glodari neotropske oblasti su osobiti. Nema majmuna. 112 . tapira. U porodici zamorčadi su posebno karakteristične vrste peka. kokoši. vrste. hoacin i džinovka žaba pipa – kod koje se mladi razvijaju na leđima u naborima kože. oklopnjaci. Porodica tukana je slična djetlićima. Mnoge krezubice su nađene i u fosilnim ostatcima. Veći dio je pokriven pampasima koji mjestimično prelaze u pustinje. zamorčadi. Naselje te visokoplaninske oblasti je s fauni dalekog juga. Porodice zečeva. a isto tako i u Patagoniji. Nutrija koja živi uz obale rijeka i u močvarama. Psi. nutrija (dabarski pacov – lovi se zbog krzna). kapucini i paukoliki majmuni. Ova oblast ima 4 podoblasti: 1. Amazonska prašuma je bujna i većina stanovnika vodi arborealni način života. povijen kljun i hrane se plodovima.

Fauna joj je prelaznog karaktera. lemur Vari. Antilska ostrva su siromašna sisarima – osim slijepih miševa. Nalaze se između insektivora i majmuna sa dosta primitivnih karakteristika. Najpoznatija vrsta je obični tenrek koji je dug 40 sm. Najstariji primitivni mesožder malog rasta fosa-sa dugačkim repom Cryptoprocta ferox. Od sisara su prisutni glodari i insektivori iz porodice Solenodontidae karakterističnih za ta ostrva. ARKTOGEA Madagaskarska oblast Obuhvata istoimeno ostrvo i niz malih ostrva Komorska. 2. Sahara i veliki dio Arabije predstavljaju široki prelazni pojas ka sredozemnoj podoblasti holarktika. 5. Polumajmuni su jako brojni i zauzimaju ogroman procenat sisara. potpunim odsustvom travojeda što se objašnjava odsustvom grabljivih sisara. a 6 rodova je endemičnih. Madagaskar predstavlja centar radijacije lemura i tenreka. a od ptica afrički nojevi. žirafe. Za Madagaskar su značajne džinovske kornjače (u polufosilnom obliku). tekunice. Madagaskarska fauna je proizvod stare afričke faune. Haiti. Madeira i Zeleni rt. tvorovi. Prisutni su i krokodili. Zvijeri su predstavljene viverama koje imaju 7 rodova. Gmizavci su malobrojni i zastupljeni su sa malo oblika. lemur Kata – veličine mački sa prugastim repom. 4. 113 . Antilska podoblast – obuhvata velika Antilska ostrva – Kubu. Ptice su specifične. Fauna ptica je brojna sa velikim brojem endemičnih vrsta. nilski konji (Hipopotamus). Od sisara su endemične porodice zlatne krtice (Chryoshloridae). Etiopska oblast Obuhvata cjeli Afrički kontinent južno od Sahare.znatnom sličnošću sa neotropskom oblašću. Bahame. a kameleoni su jako brojni i raznovrsni. patuljasti lemur. 2. Oko 50% vrsta su endemične. Za životinjsko naselje Madagaskara karakterističan je veći broj oblika koji žive i hrane se na drveću plodovima većina polumajmuna i slijepih miševa. Kostariku. Karakterističan je rod letipasa koji su rasprostranjeni od Madagaskara preko jugoistočne Azije i Polinezije. Unutrašnjost Madagaskara zauzimaju visoravni. Od papkara postoji samo riječna svinja Potamo herus. Značajne su vrste Indri – najkrupniji do 60 cm. Južni dio ostrva je pustinja. ali fosili krezubica pokazuju da su oni nekad bili dio kopna. Slijepi miševi su obilno zastupljeni. a između njih i okeana su bujne tropske šume.skoro potpunim odsustvom majmuna i zvjeri osim vivera. Etiopska fauna pokazuje veliku sličnost sa indomalajskom. porodica antilopa. Oni imaju tipičnu ostrvsku faunu. jer su u ove dvije faune zastupljene grupe sisara: ljuskari. Među njima je značajna fossa. Jamajku. Maskarenska. Otrovnih zmija nema. Taj dio je više puta bio pod vodom i izdizao se. (posebno fossa ) 4. nosorozi. Značajna je porodica Mesitidae. veoma bogata i raznovrsna. iako pripadaju Africi imaju faunu sličnu evropskoj.prisutstvom endemičnih primitivnih vivera. a pitoni koji žive u Etiopiji ovdje ne postoje. Kanarska ostrva. Posebno je značajna grupa iguana i pravi udavi Boe. Etiopska faunaje tipična kontinentalna tj. Karakteristike su da: 1. imaju sve primitivne osobine insektivora i pokrivač od čekinja i oštrih dlaka. južni dio Arabije i niz malih ostrva koji se nalaze istočno od Afrike. Porodica lemura ima 7 rodova.3. Tenreci su najprimitivniji današnji insektivori. Ima i sjevernoameričkih vrsta – risovi.Od sisara endemični su redovi damani i Tubulidentata. Aj aj lemur. Sejšele. Glodari su zastupljeni samo sa jednom endemičnom porodicom. slonovi. Centralno-američka podoblast – čine je planine pokrivene tropskom šumom.velikim brojem polumajmuna sa endemičnim porodicom lemura. vidrolike rovčice (Potamogalidae).raznovrsna endemična porodica čekinjastih ježeva ili tenreka. 3. Njene karakteristike su: 1. uskonosni majmuni. Madagaskarska fauna je tipična stara ostrvska fauna.

Značajni su leopardi i gepardi koji su zajednički i sa Indomalajskom oblašću. droplje. Red afričkih nojeva ima samo jednu vrstu. nilskih konja. Ljuskari (Pholidota) su slični dosta krezubicama. Endemičan je patuljasti hipopotamus. Tkači grade viseća gnijezda. Njasa. Papagaji nisu toliko zastupljeni. Južnoafrička podoblast u njoj dominira pustinjski predio. Od ptica su karakteristične dugorepe nektarnice. Gušteri su predstavljeni agamama. Od sisara su endemični rodovi vivera. Karakteristične su porodice tkača i nektarnica. a nektarnice zauzimaju ekološku nišu kolibrija. Karakteristike: 114 . antilope skakači! Žirafe su karakteristične po kratkim rogovima. antilope slične konjima. Čitavo tijelo im je pokriveno sa krupnim rožnim krljuštima. šumama. Endemična je porodica sekretara koji se pretežno hrane zmijama. a drugi među kamenjem. Gmizavci su brojni. Ima mnogo kameleona. Patuljasti jeleni su veličine zeca. Razlika u odnosu na ostale mačke je što živi u stadima. Najveći predio su savane i tropska vlažna šuma. Sjeverna granica ove oblasti su Himalaji. mandrili. Okapi. 2. slonova. Viktorijino. Na jugo-zapadu stepe prelaze u pustinju Kalahari. Obuhvata Indiju sa Cejlonom. Malajski arhipelag sve do ostrva Bali. antilopa skakača. Nisu zastupljeni samo jeleni i kamile. Od šupljoroga su najzastupljenije antilope sa velikim brojem rodova. patuljaste antilope. Imaju prednje kratke noge sa kandžama.Elephas maximus. Na zapadu postepeno prelazi u sredozemnu faunu. svinje. Imaju 3 roda od kojih žive na drveću. Zastupljeni su sa 2. koke. Indokinom. gorila. Od ptica su značajni nojevi. Karakteristični su pavijani. šupljorog i žirafe. Ptice su mnogobrojne i raznovrsne. ali je to samo konvergentna sličnost zbog njihovog načina ishrane – hrane se mravima i termitima. dug rep i jake zube. Nigera i Velika jezera – Tanganjika. Istočnoafrička podoblast je pretežno zemlja savana i planinskih masiva. otrovnih zmija. Karakteristični predstavnici: Porodica zlatnih krtica po anatomskim odlikama je slična tenrecima. Vidrolike rovčice spadaju u insektivore i vode poluvodeni način života. a biocenoze su zaštićene. antilope i patuljasti jelen. polumočvarama. Oni pripadaju porodici lorija koji se nalazi i u Indomalajskoj oblasti. 3. Za ovu oblast karakteristična zasićenost biocenoze što govori o njenoj velikoj starosti. Rasprostranjeni su krokodili. U Etijopiji ima malo polumajmuna. Indomalajska oblast slična etiopskoj oblasti. morke. antilopa) i s tim u vezi veliki broj zvijeri. hrane se ribom. Celebesa i Filipina.Zapadnoafrička podoblast obuhvata tropske šume Konga. Žive u pjeskovitoj podlozi i riju u malu dubinu. Zvijeri su zastupljene posebno porodica viverida. nosoroga. Porodica vjeverica poletuša (Xerus) je dosta zastupljena. Imaju kratku njušku i na trećoj kandži udubljenja u koja se smještaju umanjeni prsti. Od surlaša ima dvije vrste slonova: afrički – Loxodonta africana i Indijski . vidrolike rovčice. Endemični rodovi su šimpanzo. imaju samo 2 roda: poto i galago. medvjeda i jelena. Posebno su brojni majmuni. Žive u savanama. bivola. a pustinja Tar čini prelaznu zonu. Karakteristična je porodica batoglavih čaplji i vrsta batoglav rasprostranjen po cijeloj Africi. Bez obzira što u njen sastav ulaze i brojna ostrva ona ima karakter tipične kontinentalne faune. Tu su prugasta (Hyaena hyaena) i pjegava hijena (Crocotta crocuta) (lešinari). raznovrsna je i brojna. gorila i šimpanzo Antropopitecum. nektarnice. Imaju bodlje na repu. Red papkara je dobro zastupljen. gazela. Od nepreživara je važna porodica Hipopotamusa. Endemična je porodica šumskih pupavaca. posebno lavova. 1.. Od kopitara postoje 2. Podoblasti: imaju 3 podoblasti u skladu sa klimom. vrste nosoroga i zebre. prisutne su vivere. . Porodica svinja je zastupljena sa riječnim svinjama Potamoherus i bradavičastim svinjama. Lav koji takođe živi u jugozapadnoj Aziji.. Za ovu oblast su posebno značajni tubulidentata i pavijani. Tu važno mjesto zauzimaju zlatne krtice. nego su ovdje biološki zamjenjene oblicima Ranida koje žive na drveću. pitona. U etiopskoj oblasti nema porodica krtica. Fauna je dosta raznovrsnija (značajna grupa krupnih travojeda: žirafa. Na istok ide sve do Filipina. glodara. Red damani su mali biljojedi veličine zeca. zebra. Pripadaju podredu uskonosnih Catarina.3. Nema žaba kreketuša. porodice: majmuni zamorci i čovjekoliki majmuni. Tu spada i gnu. Od preživara se tu javljaju 3 porodice patuljastih jelena Traguloide. U ovu porodicu spada žirafa i okapi koji žive u gustim prašumama.

Ljuskari su takođe široko zastupljeni. Kopitari su predstavljeni sa 2 roda Tapira i 3 vrste nosoroga. 2. polumajmuna i insektivora. Medvjedi su predstavljeni sa rundavim dugonosim medvjedom. značajan je indijski bivo. 4. Oni su primjer zbirnog tipa jer imaju odlike slijepih miševa. ali i veliki broj paleoarktičkih i etiopskih oblika. U graničnim dijelovima postoji prodiranje i nekih australskih elemenata. letipasi. Karakterističan je veliki broj gibona i tarzusa. Filipinska podoblast obuhvata istoimena ostrva. 2. Na zapadnoj grani postoje prave pustinje. Fauna ipak ima kontinentalni izgled što govori da se nedavno odvojila od kopna. Brojnije su samo porodice vjeverica. Smatra se da su oni prelaz između insektivora i polumajmuna. Endemična je antilopa nilgau. Red Dermoptera ima 2. Veoma su zastupljeni jeleni. makaki. Od ptica tu se javljaju sađe i neke koke. vitki lori.1. Nepreživari su zastupljeni sa pravim svinjama. Endemična je porodica tupaja (Tupaidae). golubova. fazani i paunovi. U Indiji preovladavaju travne savane. Zastupljene su i Bovidae. vjeverica. Ta kožica mu služi za letenje. U najzapadnijem dijelu susreće se lav. Ima izražen jasno ostrvski karakter faune – siromaštvo i endemizam. S obzirom na razvijenu drvenastu vegetaciju svijet je uglavnom šumski i vezan za drveće. Značajni su giboni koji žive u velikim porodicama i bliski su čovjekolikim majmunima. mnogo tupaja. Red Aveti ima samo jednog predstavnika Tarzijusa. vivere koje žive na drveću i kune. dugonosi medvjed. Borneo. Australski element je predstavljen sa papagajem kakadu. Borneu i Cejlonu. Endemičan je rod divljih koza. srodne vrste. miševa i vjeverica poletuša. Značajna je vrsta tar koja naseljava Himalaje. jelen mundžak. Susreću se tipični indomalajski oblici: tupaje. a ostali dio je pokriven tropskim šumama koja je najbujnija na ostrvima. tupaje. Od preživara su zastupljene antilope sa velikim brojem vrsta. Brojni su gušteri i zmije. Od insektivora su posebno značajne tupaje (podsjećaju na vjeverice). Za Borneo je karakterističan endemični dugonosi majmun. vrste nosoroga. gazelama. četveroroga antilopa. Burmansko – kineska podoblast obuhvata krajnji istok i jugoistok kontinenta. Od riba su brojni šarani i somovi. Tu su značajne i prave leteće žabe. Glodari su slabo zastupljeni. Tu su značajne divlje kokoši. Polumajmuna ima 2. Veličine su mačke sa širokom opnom za letenje koja povezuje sve ekstremitete i rep. Java. giboni. pravim ježevima. Indijski slon živi u Indiji. Panda je jedini predstavnik porodice enota. Podoblasti: 1. Karakteristični predstavnici: malobrojni su torbari i nalaze se samo u jugoistočnoj periferiji (kuskusi). Dugonosi medvjedi zamjenjeni sa kratkonosim malajskim medvjedom. Živi na Himalajima i jugozapadnoj Kini. azijski slon. Biljojedi su. Sundska podoblast obuhvata poluostrvo Malaku i velika Sundska ostrva – Sumatra. Za Sumatru je karakterističan endemični gibon siamang. Porodica pasa je malobrojna. Od krokodila su značajni i endemični gavijali. Na Javi živi jednorogi nosorog. Na Sumatri i Malaki živi Indijski tapir. Tapiri i enoti (panda) su zajednički sa neotropskom oblasti. prugastom hijenom. Postoji velika sličnost sa etiopskom faunom. Indomalajska oblast se nalazi u tropskoj i suptropskoj zoni. 115 . vrste – vitki i zdepasti lori. Tu pripada i ostrvo Cejlon koje se nedavno odvojilo od kopna. Od majmuna su značajni makaki i vitki majmuni. Od zvjeri su posebno zastupljene mačke. Jedini čovjekoliki majmun je orangutan koji živi na Sumatri i Borneu. Osnovni predio je tropska kišna šuma. a od ptica fazani. Indijska podoblast obuhvata cijelu Indiju sve do Ganga i Brahmaputre. Posebno je mnogo vjeverica i vjeverica poletuša. žive i 2. Ovdje lavu odgovara tigar. Najkarakterističniji papkari ove oblasti su jeleni munđaki i aksizi koji ne izlaze van granica ove oblasti. Ptice su brojne i raznovrsne. jednorogi nosorozi. Oba podreda slijepih miševa su široko zastupljeni. vjeverice poletuše. 3. Sumatri. Od gmizavaca treba pomenuti zmaja – guštera koji pripada porodici agama kod kojeg je plovna kožica razapeta između krajeva rebara koja vire napolju. Ima samo 2 endemična reda sisara – Dermoptera i dugoprsti majmuni (Tarsidae – avet). ima mnogo vivera. To je zemlja savana i tropskih šuma. Mala noćna životinja. To je slučaj sa gepardom. To su vitki majmuni. To je tipična Indomalajska fauna. Prugasta svinja je dosta srodna evropskoj.

medvjedi i mačke. Anura su slabo zastupljene. aveti koji uopšte ne postoje u autralskoj oblasti. vivere. tundre – u svim tim oblastima su nepovoljni uslovi za život. ljuskari. otrovni gušter i sirene iz repatih vodozemaca. Fauna Celebesa ima prelazni karakter (ima elemente Australijske faune). Od riba u Paleoarktiku imaju 2. skočimiša i porodica Ohotona. vukovi. a posljednje je bilo u oblasti Beringovog mora poslije ledenog doba tada je došlo do razmjene fauna. skoro cijela Azija i cijela sjeverna Amerika. Od ptica je značajan rod Pitecofoga koji se hrani majmunima. od riba endemične su jesetre i Salmonidae. Endemični su i bizoni. Paleoarktik i neoarktik zbog razlike u fauni se dijeli na Palearktik (afričko – euroazijski dio) i Neoarktik – američki dio. gluhan. To siromaštvo se objašnjava jednorodnošću i surovošću predjela i njihovom mladošću. ježevima i brojnim rovčicama. Predstavnici: od torbara se javlja samo oposumi u sjevernoj Americi. Insektivori su predstavljeni porodicom krtica. nosoroga i slonova nema. sjeverna Afrika. vrste kamila – dvogrba koja živi u pustinji Gobi i jednogrba u sjevernoj Africi i Aziji. morski gnjurci i Uria. majmuni. Kopitari su predstavljeni sa 3 vrste. Zbog toga imaju neke zajedničke vrste. gmizavaca i vodozemaca susreću se samo u Noarktiku. Od zvijeri su prisutne vivere i hijene sa 1. bogata je edemima i ima niz primitivnih oblika. Za Paleoarktik bi se moglo reći da ima samo negativna. rovčice. Široko su zastupljene kune. Kanarska. U njen sastav ulazi cijela Evropa. a ovaj drugi pozitivna svojstva. Osim toga pripadaju joj i Azorska. Na Celebesu postoji i vjeverice. vrstom. ali se opet i javljaju oštre razlike. Njorke su poseban red morskih ptica koji se gnijezdi na ostrvima. Zelenortska i Japanska ostrva. puhova. a u Noarktiku ih ima 4 od kojih su značajne viloroga antilopa i vjeverice slične dabrovima. a u Neoarktiku 5. polumajmuna. losovi i irvasi. Mrki medvjed i ris su endemični za holarktik. Karakteristike: 1. divlji konj prževalski i 2 polumagarca – kulan i kiang.porodica pjevačica. Postoji veći broj endemičnih vrsta kao što je ćubasti pavijan Macaci . Ta podjela je uglavnom iz praktičnih razloga. Holarktik zauzima ogromne teritorije pustinja.od ptica su endemični tetrijeb. Bilo je više spajanja. Euroazija i sjeverna Amerika su bile odvojene u toku dugog geološkog perioda i faune su se samostalno razvijale.od vodozemaca su karakteristični repati vodozemci. Svinje su predstavljene samo sa divljom svinjom koja ima širok areal. Od jelena su zastupljeni pravi jeleni. Porodica tetrijeba gdje spada lještarka. Endemične su 2. miševa. 4. a majmuni se nalaze samo u graničnim oblastima. bijela jarebica. Karakteristični su i morski gnjurci. Gmizavaca ima jako malo. 5. enoti sa jednom vrstom u SAD. 3. slijepog kučeta. Od šupljoroga je zastupljen rod Ovis. Holarktička oblast obuhvata cjelokupno kopno sjeverne hemisfere i na jugu graniči sa Etiopskom.od sisara su endemične i široko rasprostranjene grupe visokog sistemskog reda: pordica krtica. zečeva i ohotona. Slijepih miševa ima malo i to su uglavnom Microhiroptera. Tu živi kus – kus. Bez obzira na veličinu koja je veća od svih ostalih oblasti fauna joj je relativno siromašna. Papkara je relativno malo. dabrova. Madera. Od glodara karakteristične su porodice vjeverica. Indomalajskom i Neotropskom oblašću. Celebeska podoblast ima veliki broj australskih oblika. porodica dabrova. 5. endemične porodice. Repati vodozemci su potpuno ograničeni na holarktik. visoravni i predjele leda – Grenland. To se objašnjava ekološkim i istorijskim uzrocima. Podoblasti: 116 .Karakterističan je endemični galeopitekus i aveti. 2. lisice. Teškoća podjele proizilazi iz složene istorije ove faune. U Pleoarktiku nema endemičnih porodica sisara. Endemične porodice ptica. Osim toga tajge i tundre su relativno mlade iz postglacijalnog perioda. primitivno goveče Anoa i karakteristična svinja Babirusa. ima noge gusto pokrivene perjem. 1. ruževac.

Arktička podoblast obuhvata tundru i šumsku tundru Sibira i Amerike. kamila. vuk. vidra. 6.Sredozemna podoblast obuhvata sve zemlje oko Sredozemnog mora. ali i listopadne šume u zapadnoj Evropi i stepe u Kazahstanu. Ova oblast donekle ima prelazni karakter ka indomalajskoj. istočno tibetski makaki. Manđuriju. planinske antilope. prugasta hijena i leopard uglavnom u prednjoj Aziji. sibirski tvor. Osim toga ona ima neke karakteristične vrste kao što su bodljikavo prase. Endemični su rodovi rovčica i krtica. Kao dokaz su areali vidre. polarna jarebica. jak (goveče) i antilope = orongo i ada. Karakterističan predio je pustinja i na jugu Tibet. lod.Centralno-azijska podoblast zauzima Centralnu i veći dio Srednje Azije. pjegavi klen. jazavac. guske i šljuke. Posebno su široko rasprostranjeni žderonja. Ima razgranate rogove i svake godine ih odbacuje. 2. sibirska srna. Endemična je vrsta obična vjeverica (Sciurus vulgaris) koja se pruža od Atlantika do Tihog okeana. risa. U ranom tercijeru S. leminzi. 4. njorke. Karakteristične vrste su lisica. divokoza – Rupicarpa. 3. ris. kolibrija i američke vjeverice. sađa i strijela zmija. bizamski pacov. Tu se već pojavljuju neotropski elementi – oposum i oklopnici. mošusni jelen. Fauna je siromašna i jednorodna. ZOOGEOGRAFIJA 117 . Od etiopsko – indijskih elemenata prisutni su bodljikavo prase. Od ptica su karakteristični lještarka (Tetrastes bonasia). jelen maral i los. 7. a na sjever do bajkalskih stepa. prvo su bili različiti. Endemična je porodica vjeverica sličnih dabrovima.Evropsko-sibirska podoblast obuhvata Evropu. krstokljun. 5. U Jancenkjangu žive aligatori. hermelin. Jelen dama. Specifični su rodovi jelena. od ptica polarna sova. Osnovni predio je listopadna šuma. Osim toga tu su prisutni i bijeli zec. Na jug se prostire do Himalaja. skočimiši i mrmoti.Sonorska podoblast zahvata jug Sjeverne Amerike i sa Kanadom je vezana šumskostepskom zonom. kuna zlatica. planinske koze. Karakteristične vrste su: bezrepi makaki – sjeverna Afrika i Gibraltarska stijena. Sonorska podoblast ima neke endeme kao što su viloroga antilopa. Endemične su vrste antilope.Manđursko-kineska podoblast obuhvata sjevernu Kinu. foke ne ulaze u ovu oblast jer su to okeanske životinje. Na Tibetu živi kiang. muflon. evropska vidra. na zapad do Kaspijskog mora. smrdljivac. Na Tibetu živi dugorepi tibetski majmun. U stjenovitim planinama živi endemični rod snježna divokoza i puma. konja i nosoroga. zatim perzijski pas i divlji ćuran. Sibir i sjeverni Kazahstan. planine i šume. Široko su rasprostranjeni obična krtica. losa i medvjeda. stepski zec. Od vivera – obična geneta – Španija. puhovi. mediteranska droplja. jazavaca. Ima dosta srodnih vrsta sa evroazijskom tajgom jelen maral.Kanadska podoblast obuhvata pojas tajge Sjeverne Amerike. veliki skočimiš – živi u stepama. Tako da su one u početku slične a kasnije različite. U Holarktiku su prisutne i neke stare fosilne grupe slonova – mamuti. Samur u svim sibirskim šumama. Fauna Etiopije i Indokina su se razvijali iz jedne faune i razvijale se divergentno.1. jelena marala. Ovdje živi veliki broj gmizavaca i slijepih miševa. oba tetrijeba (Tetrao tetrix. Koreju i Japan. lasica. U znatnoj mjeri ona je prelaznog karaktera. Od vodozemaca sibirski četveroprsti triton. Tu su prisutne stepe koje na zapadu prelaze u pustinju. kreja. Osnovni predio je tajga. a kasnije slični. irvas.urogalus). pas sličan enotu. Od sisara endemični su polarna lisica. Mnogi oblici kao morževi. T. Endemično je mošusno goveče (sjeveroistočna Amerika). Francuska i Sjeverna Afrika. Amerika je bila spojena sa Evropom a SAD sa Sibirom u oblasti Beringovog mora. mrki medvjed. Endemična je džinovska salamandra. a paleoarktik i holarktik su se razvijali suprotno. prednju Aziju i Kavkaz. stepska mačka. vodena krtica. Za Sjevernu Ameriku je karakteristično Mošusno goveče koje naseljava zonu leda. zlatni fazan i crveni vuk.

Zašto vjeverica živi u šumi i zašto je u Evropi. fosili krezubica samo u Južnoj Americi ili samo notremata u Australiji. Povezana je sa fitogeografijom sa kojom čini biogeografiju. Obje nauke stoje između prave geografije i bioloških disciplina. u Africi i Indiji. Bifon. Izolacija vodi ka većem broju endema. porodica. prisutne su samo na svojim staništima ili biotopima. Tu se na osnovu fosilnih nalaza tumači rasprostranjenje životinja u prošlosti. red. Ali tu je ona zastupljena u šumama pa je to njeno stanište. To je povezano sa njihovom ekološkom valencom i kompleksom ekoloških faktora koji vladaju na tom prostoru npr. Povezana je sa ekologijom. Posebno je važna geografska izolacija.Svaka životinjska vrsta naseljava određeni prostor ili areal. Polazi od ekoloških i istorijskih uzroka. Životinje u arealu mogu biti šire ili uže rasprostranjene i u svom arealu obično zauzimaju određeno područje tj. a na drugom nije. ali i na cijeloj teritoriji Evrope osim krajnjeg juga. ali te razlike se javljaju i na užem prostoru npr. Morfološko – zoogeografska pravilnost i klimatska pravila Podaci o zoogeografiji potiči od Aristotela ali je to znanje bilo dosta ograničeno. Npr. Ekologija je pomoćna disciplina zoogeografije kod određivanja areala ali u nekim slučajevima ukazuje i na pravce naseljavanja. Zoogeografija je i u vezi sa paleontologijom i paleogeografijom. Objekt ekologije je organizam i njegova prirodna sredina. pritisak itd. Zoogeografija je usko vezana sa biosistematikom jer se u svojim istraživanjima potpuno oslanja na prirodni sistem. Tu su bili značajni Darvin. Ako se radi o kopnu to je neka teorija ili vodi to je neka akvatorija. Kasnije u srednjem vijeku javlja se monopol crkve. carstvo! *BiH se nalazi u eurosibirskoj podoblasti. Ona polazi od određenih predpostavki: 1. disciplinama. klasa. Zadatak zoogeografije je da objasni areale rasprostranjenja životinja. Sahara i tropske šume. rod. Primjer su Bajkalsko i Ohridsko jezero. Zoogeografija je povezana sa dr. Zoogeografija objašnjava nekad i mehanizam nastanka novih vrsta – zebe sa Galapagosa. Povezana je i sa evolucijom. Drugi zadatak je da objasni uzroke i istoriju naseljavanja u vremenu i prostoru. Tek sa otkrićem teritorija ide postepeno razvoj zoogeografije. vrsta. npr. U oblastima koje se dugo bile izolovane nastale su skupine karakteristične samo za ta područja. Americi. Zoogeografija se dijeli na tri dijela: -registraciona ili popisna zoogeografija sakuplja materijal o rasprostranjenosti vrsta -uporedna zoogeografija dijeli zemljinu loptu na zoogeografske oblasti na osnovu rezultata registracione i upoređuje pojedine oblasti -uzročna ili kauzalna objašnjava uzroke i razloge rasprostranjenja vrsta i čitavih fauna. To je areal vjeverice. Poslije Darvina Skleter je na osnovu rasprostranjenja životinja dao zoogeografsku podjelu. a javljaju se u drugim. tip. Cilj zoogeografije je da objasni rasprostranjenje životinja na zemlji i da objasni zašto ih nema u nekim područjima. Volas. 2. a nema je u S. 3. obična vjeverica je rasprostranjena u cijelom Sibiru. Isto i adaptivna radijacija.Životinjski svijet je različit na različitim dijelovima planete. Pokušava objasniti zašto je neka vrsta rasprostranjena na jednom području. Flora i fauna su povezane pa su povezane i one u 2. Zadaci im se poklapaju. discipline.To je nauka koja objašnjava i izučava geografsko rasprostranjenje životinja i zajedno sa fitogeografijom ulazi u biogeografiju koja se bavi položajem bioloških sistema na planeti. Povezana je i sa fiziologijom životinja jer može tumačiti reakcije životinja na različite temperature. Ona sama ima 4 podoblasti: -mediteranska – Hercegovina -eurosibirska – sjeverni dio uz Savu 118 .

8. neutralizam – odnos prisustva dva organizma koji ne djeluju aktivno jedan na drugi. prostor. negativne ili neutralne. smuđ. razmnožavanjem. predatorstvo – odnos grabljivca i plijena. bez pozitivnog ili negativnog dejstva na drugog partnera. Intenzivniji olik komensalizma je kada jedan partner živi privremeno ili stalno u unutrašnjim dupljama drugog organizma. mutualizam – oba organizma pozitivno djeluju jedan na drugog. Autohtone su glavatica i mekousna pastrmka. Gmizavaca ima 6 familija. komenzalizam – jendostran odnos pozitivan za jedan organizam. Mnogi oblici komensalizma javljaju se i kod biljnih organizama. izmedju jedinki različitih vrsta. Javlja se između jedinki dvije vrste sa sličnim ekološkim zahtijevima. jer obe vrste zauzimaju istu ekološku nišu. Odnosi između jedinki site vrste su intraspecijski. To je kompleks odnosa na kojima počivaju integrirane ekološke jedinice biocenoze i ekosistemi. Odnos je obligatoran za oba partnera. mjestom za stanovanje i dr. Ciprinida ima dosta introduciranih vrsta: srebrni karaš. sunčanica. Glavne kategorije odnosa su: 1. Mnogi ekolozi te interspecijske odnose pokušavaju da grupišu kao pozitivne. Vorticela sp. Interspecifična kompeticija je čest odnos između dvije vrste organizama – važna u borbi za opstanak. (npr. šaran.. Komenzalizam. 5. Neki kratkorepi morski 119 . Neke morske ribe ili se vežu na ajkule i tako se prenose na veće daljine ili stalno prate ajkule i tako imaju zaštitu a koriste i ostatke hrane. U ovom slivu u BiH zalazi samo jegulja. U nekim slučajevima komensalizam obezbjeđuje lokomociju manje pokretnog partnera. Primjer između dva riječna raka u SSSR. Vodozemaca ima 5 familija. parazitizam – uzajaman odnos. pozitivan i obligatoran za jedan organizam dok je za drugi negativan.-visoko-dinarska vrhovi visokih planina. pozitivan i obligatoran za jedan organizam dok je negativan za drugi. mekušaca i dr životinja i predstavljaju komensale koji koriste mjesto za život na tijelu domaćina koji ih nosi. 4. Postoje brojni predstavnici morskih sesilnih beskičmenjaka koji se vežu za kožu životinja koje ih nose. u jezero u kojem je nije prije bilo i do 1950 je potisnula drugu vrstu potpuno. kompeticija – oba organizma djeluju aktivno jedan na drugi kroz aktivnu ili pasivnu konkurenciju za ishranu. Ti odnosi su složeniji nego odnosi sa fizičkom sredinom. Raznovrsniji su interspecifički odnosi. 7. 20 rodova. Endemični su Triturus alpestris rajzeri. 2. čovječija ribica (Proteus anguinus). Salamandra atra. To su Potamobius leptodactilus i Potamobius astacus. dok je za drugi neutralan. Između pojedinih kategorija postoje i brojni prelazi. zaklon. dok je za drugi negativan. Kopmpeticija je manje ili više nepovoljna za oba kompetitora. Jedna vrsta je prenijeta 1920. pri čemu su neke vrste specifične za domaćine koji ih nose. Ti odnosi nastaju na bazi zadovoljenja potreba za hranom. Neke moske ribice žive u plaštanoj duplji puževa. amensalizam – jednostran odnos negativan za samo jedan organizam. Pri dužem trajanju ona po pravilu dovodi do isključenja jendog od kompetitora. Ti odnosi takođe mogu biti jednostrano ili obostrano obligatorni ili fakultativni. 3. mutualizam i protokooperacija su odnosi kod kojih je dejstvo uvijek pozitivno za jednog ili oba partnera. Te odnose teško je kvantitativno irzaiti. Endemi vipera BIOTIČKI FAKTORI Sredinu jednog bića ne čine samo abiotički faktori nego i druga živa bića sa kojima on stupa u odnose i od kojeg zavisi njegova egzistencija. Komensalizam je najprimitivniji oblik tih odnosa jer koristi samo jednom partneru. 6-7 vrsta Salmonida u Jadranskom slivu. Ima oko 108 različitih vrsta riba. zaštitom. ne vršeći na njega nepovoljno dejstvo.) se vežu za površinu tijela račića. 6. protokooperacija – oba organizma koriste jedan drugoga ali odnos nije obligatoran. Sesilne.

Odnos plijena i predatora podrazumjeva niz prilagođenosti u čitavoj organizaciji oba partnera. ali sa druge strane one za njih vare celulozu koju oni ne bi svarili. Poseban oblik mutualizma jeste grupa lišsajeva koji su uvijek građenmi od alge i gljive. gljiva. To je poseban vid uzajamnih odnosa između biljaka – alelopatija. Termiti se u životu ne bi mogli održati bez prisustva flagelata. Njihovi metaboliti mogu biti toksični za mnoge vodene organizme. Te prilagodbe se odnose na sredstva za napad i odbranu. Primjer simbioze između leguminosa i bakterije Risobiuma koji žive na korjenovima domaćina. Ptica pastirčica Motocyls flaus slijeće na stoku i čisti ih od krpelja i drugih štetočina. Npr. Predatorstvo i parazitizam su jednostrani odnosi sa pozitivnim dejstvom za jendog i negativnim za drugog partnera. Sličan oblik mutualizma je i između spužve Suberites dromunkula i raka Dromig vulgaris. Mikoriza nastaje između ovih gljiva i određenih biljaka. Pod predatorima s epodrazumjevaju sve vrste koje se hrane živim jedinkama drugih životinjskih i biljnih vrsta. Oni aktivno gaje gljive i koriste njihove micelije kao hranu. u škržnoj ili plaštanoj duplji. a odrasli ži ve kao paraziti. Više biljke luče metabolite koji antagonistički djeluju na mikroorganizme koji se zovu fitoncidi. koji je pričvršćen za ljušturu puža. Teško je povući oštru granicu između predatorstva i parazitizma. Prelazni oblik je fakultativni parazitizam koji se javlja kod nekih životinjskih vrsta. Najznačajnije sredstvo za odbranuje ipak bježanje. Simbiotske jednoćelijske alge Zoohlorela toxantella susreću se kod mnogih morskih i slatkovodnih životinja. Parazitski način života u larvenom stadiju javlja se kod nekih Hymenoptera i Diptera. slijepi miševi i ptice. protozo. Ti insekti iz kožnih žljezda luče sekret koje domaćini obilato koriste. Poznati primjer je zelena slatkovodna hidra i korali. Paraziizam – parazit se hrani na račun domaćina. Broj takvih supstanci je velik. Najpoznatiji primjer takvih opdnosa označen je kao antibroza. Jedan od najrasprostranjenijih oblika mutualizma između biljaka i životinja koji je od velikog ekološkog značaja je oprašivanje. U crijevima termina nekih Ortoptera živi veliki broj flagelata iz grupe Hypermastigina. Kretanje raka obezbjeđuje osvježenje okolne vode za aktiniju i ostatke hrane. Važna je i interesantna prilagođenost koja se označava kao autonomija ili odbacivanje pojedinih dijelova tijela npr rep guštera. bakterija koje produkuju specifične supstance koje inhibiraju rast i razvoj drugih mikroorganizama. ali za razliku od predatorstva parazit živi stalno ili povremeno na domaćinu ili njegovoj unutrašnjosti.rakovi žive u plaštanoj duplji krupnih školjki. Postoje primjeri periodičnog parazitizma i na polno zrelom stadiju. Jedan oblik mutualizma ostvaren je i izemđu mrava i termita i gljiva. a njene žarne ćelije štite raka od neprijatelja. Komensali su takođe i oblici protozoa falgelata koji žive u crijevima sisara i hane se crijevnim bakterijama. 120 . gaje i hrane. Postoje ektoparaziti koji žive na površini i endoparaziti u unutrašnjosti domaćina. Postoje različiti oblici mutualizma. Prelazni oblik je i periodični parazitizam koji se ogleda u tome da neke vrste su paraziti u određenim stadijima života. čije je dejstvo uvijek pozitivno za oba partnera. Biljke luče neke materije koje djeluju i na druge biljne vrste. On se javlja kod mnogih mikroorganizama. Njihovo djejstvo može biti inhibirajuće ili stimulirajuće za druge biljke. Mutualizam je i kod mrava i biljnih vaši koje mravi održavaju u svojim podzemnim gnjezdima i dr. To se uvijek svodi na odnos predator i plijen. Poznati mutualistički odnos postoji i između viših biljaka i katerija i gljiva sa druge strane. Postoji oblik mutualizma gdje kontakt među partnerima nije stalan i manje je intiman. Oblik mutualizma su i mirmekofilni i termitofilni insekti stanovnici gnejzda mrava i termita. To su prije svega insekti. Pojava amensalizma predstavlja niz još ne proučenih odnosa između dvije vrste organizama koji se sastoji u tome da metaboliti što ih jedna vrsta luči u vanjsku sredinu djeluje negativno na drugu vrstu i inhibiraju njen rast i razmnožavanje. Mutualizam je recipročan i obligatorni odnos između jedinki dvije vrste. On se nerado označava i kao simbioza. Larva slatkovodnih školjki živi izvjestan period u koži riba i zove se glohidia. Samo Actinomyceta proizvode preko sedamdeset takvih supstanci. Metabolite slične antibioticima luče i neke vrste algi. Između njih prelaz su oni parazii koji žive u tjelesnim dupljama npr. One koriste hanu koju domaćini unose u crijeva. Klasičan primjer je zajednički život morskog raka pustinjaka Eupogursa koji živi u napuštenoj ljušturi puža i aktinije Adamsia palliata. Primjer je pencilin. kod Ancytostoma duodenale koja živi u crijevima čovjeka – larve žive slobodno. Primjer za to je mutualistički odnos između ptica i krupnijih biljojeda. a domaćini ih štite. spužvi korala itd.

7 jedinki/milji2. potencijal rasta populacije i tok rasta i održavanja.Najveći broj endoparazita se susreće u grupi parenhimatičnih i valjkastih crva a među zglavkarima su uglavnom ektoparaziti. U analizi životinjskih populacija ekologija u velikoj mjeri koristi postupke demografije. Limantria dispar koja živi u hrastovim šumama u svakoj od njih je predstavljena posebnom populacijom. Populacija pokazuje određene grupne osobine koje se mogu kvantitativno izraziti. Veličina i sastav populacije se mjenjaju u funkciji vremena. ima 2020 jed/m2. Ciklopsa pojede riba smuđ koja je drugi posredni domaćin i njenim mesom u čovjeka ulazi pantljičara. natalitet. Endoparaziti su uglavnom anaerobni. Njena jaja dospjevaju u vodu i iz njih se azvija prvi larvni stadij onkosfera sa trepljama koja ulazi u ciklopsa. Divergentna evolucija se vrši u okviru manje ili više izolovanih populacija Definicija populacije i njene osobine Populacija se definiše kao prostorno i vremenski integrisana grupa jedinki iste vrste koja raspolaže zajedničkim skupom nasljednih faktora. SINTETIČKA ILI SINEKOLOGIJA EKOLOGIJA POPULACIJE U centru pažnje sinekologije nije više jedinka kao izolovan biotički sistem koji stupa u određene odnose sa svojom sredinom nego populacija ili grupa jedinki koje u određenom vremenu naseljavaju određeni prostor gdje se jedinke međusobno vezane prosesom razmnožavanja i čitavim nizom biotičkih odnosa. manje brojne su populacije vrsta sa krupnim jedinkama. One su u stalnom kretanju. U kopnenim ekosistemima to se obično izražava na m2.8 g/m2. Populacije su dinamički pojmovi. Gustina populacije Gustina je kvantitativni izraz veličine populacije na jedinici prostora. To se obično odnosi na promjene stope rasta populacije. U okviru svog areala vrste su predstavljene manjim ili većim brojem populacija od kojih svaka zauzima određeni prostor. bez crijevnog sistema jer se hrane apsorpcijom hrane iz domaćina. vrlo često ciklično mjenjaju domaćina. Nasljedne promjene su šire i dominiraju u nekim populacijama. Postoje brojne prilagođenosti parazita. bez čula vida. Neki paraziti mogu imati svoje parazite to su hiperparaziti. fluktacija njene gustine i dr. ako se sve jedinke otprilike iste veličine. Može se izraziti brojem jedinki ili njihovom težinom (biomasom) na jedinici naseljene povrčine ili zapremine u datom trenutku. Istraživanje populacije predstavlja osnovni način praćenja ekoloških zakonitosti. s ditova masa je 6. naseljava određeni ptostor. Bespolana faza razvoja plasmodiuma odigrava se u krvi čovjeka. broj bukovih stabala na hektar. biocenoza. Npr. prostorni raspored. Odlikuju se velikom plodnošću. 121 . osnovni atributi svake populacije su: gustina ili veličina. Stvarni oblik postojanja vrste u prirodi su njihove populacije. Komarac je posrednik domaćin plasmodiuma i on ima ulogu prenosioca malarije. a u vodenim ekosistemima na m3. Zatim se u njegovoj tjelesnoj duplji preobrazi u drugi larveni stadij procerkoid. To obuhvata pojam dinamika populacije. Populacije kao cjeline uvijek stupaju u odnos sa spoljašnjom sredinom i kao cjeline reaguju na djejstvo ekoloških faktora. Gustina populacije larvi Hironomus-a npr. pripada određenom ekosistemu i gdje su jedinke povezane međusobno procesom razmnožavanja. Svaka populacija predstavlja dinamičnu cjelinu . Gustina populacije se može izraziti brojem jedinki na jedinicu površine. a polna faza se odigrava u crijevu komarca Anopheles. To predstavlja osnov za praćenje niza uticaja na višim biološkim nivoima integracije npr. Pošto to uglavnom nije slučaj i tada težina ili biomasa predstavljaju bolji izraz gustine. Kod čovečije je pantljičare Difilobotrium lanatum postoje dva posredna domaćina i konačnog domaćina čovjeka. uzrasna struktura. Npr na populaciju antilope u Americi imaju gustinu od 1.

individua/m3 itd. U apsolutne metode spada: 1. Veličina probnih kvadrata varira prema gustini i tipu disperzije populacije. Na osnovu obrade dovoljnog broja proba računa se srednja gustina populacije u datom trenutku. puštanja na slobodu i ponovnomulovu. Metode izračunavanja gustine populacija 1. Gustina se izražabva na m2 dna. Za izdvajanje organizama tla se koristi Tulgrenov aparat. zooplanktona br. To je najčešće postupak koji se primjenjuje sa raznovrsnim modifikacijama. Postoje dvije vrste kvantitativnih metoda za određivanje gustine populacija. Kod apsolutnog metoda cilj je utvrđivanje ukupnog broja jedinki na jedinicu naseljenog prostora. Kod životinjskih populacija se može primijeniti u slučajevima vrsta sa krupnim jedinkama i populacijama male gustine. Brojnost i biomasa biljojeda su uvijek veći od biomase mesojeda. Broj planktosnki organizama se obično izražava na litar ili m3 vode. Broj miševa u šumi ne može biti manji od njihovih grabljivaca. Primjenjuju je u ljudskoj demografiji. od ekološke gustine izračunate na jedinicu stvarno naseljenog prostora. totalno prebrojavanje (cenzus) je prebrojavanje svih jedinki u populaciji bez obzira na uzrast. sisara. totalno prebrojavanje ili cenzus – ljudska populacija 2. Za plankton i stanovnike tla probe se odnose na jedinicu prostora. On se sastoji u markiranju ulovljenih primjeraka. Postupci za kvantitativnu analizu su složeniji kod jako pokretnih organizama. Metodi kvadrata su posebno izrađeni i standardizovani u biljnoj ekologiji. Ti postupci su najbolje razrađeni kod biljaka i vodenih organizama. metoda probnih površina – metod kvadrata 3. I ta proba se grije sijalicom. skloništima itd. To su apsolutne i relativne metode. 3. Kod kvantitativne analize populacija planktonskih organizama koristi se postupak filtriranja vode i prebrojavanja jedinki određene vrste. Kod ptica populacije naviše gustine imaju u ljudskim naseljima i listopadnim šumama. Gustina populacije ptica se izražava brojem parova ptica po km 2. riba u jezeru kg/ha. Sastoji se u utvrđivanju broja jedinki neke populacije skupljenih u probama sa određene jedinice naseljenog prostora. Postoji veliki broj tehničkih postupaka za utvrđivanje broja jedinki u populaciji koji su prilagođeni ekološkim osobinama i prirodi staništa. padaju na lijevak i upadaju u alkohol.Biomasa se može izraziri sirovom ili suhom težinom jeidnica po jedinici prostora. 2. Bježeići od svjetla organizmi prolaze kroz mrežu. Gustina životinjskog naselja dna jezera ili mora određuje se na osnovu broja skupljenih jedinki sa određene probne površine pomoću specijalnih malih bagera koji izvlače mulj sa organizmima. ptica. Proba zemljišta se stavlja na određeno sito iznad lijevka koji je iznad posude sa alkoholom.postupak markiranja – ovaj postupak se koristi pretežno kod pokretnih organizama za kvantitativnu analizu njihovih populacija. insekata. sitnih glodara brojem individua po hektaru. gustina populacije se neprestano mjenja u funkciji vremena i te promjene se mogu kvantitativno pratiti. Gustina populacije u nekom ekosistemu je regulisana u principu kapacitetom sredine. Za predstavnike sitne faune beskičmenjaka koji naseljavaju tlo primjenjuje se metoda kvadrata i broje se jedinke vrste koja se proučava. probne površine (metod kvadrata). Iz brojnog odnosa ulovljenih markiranih jedinki i 122 . izvorima hrane. Za filtriranje vode obično se koriste planktonske mrežice od mlinarske svile čija okca odgovaraju veličini organizama. postupak markiranja Kvantitativn procjenjivanje populacije može se izvesti kroz razne tehničke i statističke postupke. Gustina populacije NEŠTO (cini m ise Ajdops :D) ohridanus izračunata na m3 čitave vodene mase Ohridskoj jezera iunosi 900 jed/m3. on preko ljeta živi samo u slojevima od 20 do 40 m tako da gustina populacije iznosi 4000 jed/m3. Treba razlikovati opštu gustinu koja predstavlja srednju vrijednost broja jedinki ili njihove biomas. Metod kvadrata je raznovrsniji i složeniji kod životinjskih organizama s obzirom na pokretljivost.

Serija uzastopnih utvrđivanja indexa može poslužiti kao ocjena kretanja jedne populacije. Tako da su vrste sposobn da se rasprostiru u prostoru. Prostorno kretanje jedinki u populaciji je određeno životnim potrebama. Odnosi jedinki u grupi mogu dobiti karakter kooperacije koja smanjuje mortalitet u grupi u vrijeme nepovoljnih prilika. To dovodi do pojave teritorijalnosti ili branjenja areala od jedinke ili grupe organizama. Teorijski se mogu razlikovati tri osnovna tipa prostornog rasporeda: . 5 – vrlo brojan. da traze pogodna mjesta za stanovanje. Korištenje kvantitativnih podataka se ne moze zamisliti bez statistickih metoda. šire svoj areal. 2 – rijedak. On zahtijeva upotrebu entomološke mreže kojom se kosi travnati pokrivač jedne probne površine. Ovo ocjenjivanje brojnosti ima subjektivan karakter. Utvrdjivanje indexa populacije uzima u obzir i vremensku jedinicu lova i ponasanje proucavane vrste.index gustine – to je kvantitativni pokazatelj brojnosti jedne organske vrste koja ne pruža ocjenu apsolutnog broja jedinki na jedinici površine i ne može se neposredno prevesti u tačnu ocjenu. 1 – vrlo rijedak. statističke metode – gustina populacije predstavlja numericku vrijednost koja se stalno mijenja.Ravnomjeran raspored . hranom. u košnici pčela za vrijeme zime. Lovne klopke su postupak za utvrđivanje indeksa gustine populacija. larve koje žive u skladištima brašna. skloništima i dr. Prostorni odnosi Većina životinjskih organizama su pokretni i na taj način reaguju na mnoge promjene sredine. Obično se koristi skala od 1 do 5 (nekad od 1 do 10). Grupa ili jedinka u staništu zauzima određeno mjesto stanovanja i njihova aktivnost je ograničena na taj prostor koji se zove areal aktivnosti. Stepen pokretnosti organizama označava se kao vagilnost. 123 . 2. Posupak za utvrđivanje gustine Artropoda na travnatim površinama je postupak košenja. Ovakav grupni raspored jedinki ima značaj za kretanje populacije između jedinki u grupi može se javiti kompeticija za hranu ili prostor.Neravnomjeran grupni raspored Prva dva tipa su dosta rijetki u prirodi. 1. Veličina areala varira kod pojedinih vrsta. prije svega sitnih glodara ili insekata ili manje ptica. ili broj muzjaka po njihovim glasovima. Grupni raspored je najčešći tip rasporeda u populaciji i jedinke su neravnomjerno raspoređene u manjim ili većim grupama. Ovakav raspored određen je nizom faktora.npr. To posebno vazi za postupke koji utvrdjuju gustinu populacije na osnovu malih proba.istovremeno ulovljenih nemarkiranih jedinki izračunava se gustina populacije. npr. Raspored po principu slučajnosti ostvaren je samo kod vrsta koje žive u homogenoj sredini. 3 – slabo brojan. Poseban oblik grupisanja jesu životinjska društva sa različitim stepenom društvenosti. To se označava kao linkolnov NEŠTO (fali :D). Posmatrac koji se krece duz linije transekta biljezi broj ptica. Postoji više tih metoda. Postupak transekta sastoji se u prebrojavanju nađenih jedinki proučavane populacije duž usko postavljenog pojasa jedne veće probne površine. 4 – brojan.relativna brojnost (abundancija) je postupak koji se primjenjuje u biljnoj ekologiji. Često se ovaj metod koristi u biljnoj ekologiji a kod zivotinja on se primjenjuje za populacije ptica i sisara. Rezultat kretanja jedinki jedne populacije u datom trenutku je njihov prostorni raspored. Prebrojavanje skupljenog materijala omogućava utvrđivanje relativne gustine populacije na datoj probnoj površini.Neravnomjeran raspored po principu slučajnosti . 3. gnijezda. Relativne metode Njima se utvrđuje relativna brojnost jedn epopulacije ili dobijaju kvantitativni indexi gustine populacije.

Stopa nataliteta može se istovremeno izraziti i na jedinicu vremena i na jedinku populacije. Mogu se razlikovati tri kategorije tih kretanja: migracije emigracije imigracije Migracije su periodična kretanja jedinki ili grupa dvojakog obima i pravca. To je broj rođenih u toku određenog vremenskog razmaka.Teritorijalnost sprječava pretjerani porast gustine populacije iznad kapaciteta sredine. Postoji i kod nekih vrsta glodara. a mrijeste se u slatkoj vodi su anadromne vrste i to su lososi. Ann/At=b. Emigracije su periodična kretanja jedinki ili grupa izvan normalnog biotopa. Ostrea edulis. Produkcija novih jedinki u populaciji moze ici brze ili sporije i izražena je u jedinici vremena. To je opšta stopa mortaliteta koja ne vodi računa o starosti 124 . Potencijal razmnožavanja ostvaruje se kroz natalitet. Za regulaciju brojnosti populacije su posebno značajna migratorna kretanja različitog karaktera i obima. Isto tako i ribe imaju relativno visok kapacitet razmnožavanja. pustinjskog skakavca. Ona mogu biti ograničena na okvire biotopa u kome populacija živi. Natalitet Natalitet je faktor rasta populacije. Izražava se brojem uginulih jedinki u funkciji vremena. Insekti također imaju visok kapacitet razmnožavanja. Periodične migracije se susreću i kod mnogih vrsta riba zbog mrijesta. Tako dobivena stopa nataliteta se izražava na 100 ili 1000 jedinki. ona predstavlja stopu nataliteta. od tijela odvaja za 24 sata 13 do 14 proglotisa. a svaki ima oko 8 hiljada jaja. Stopa mortaliteta znači broj uginulih jedinki populacije u jednici vremena. Migratorna kretanja mogu se vršiti i van biotopa kada jedinke ili grupe periodično napuštaju biotop u kome žive i razmnožavaju se da bi se kasnije ponovo tu vratile. živi u slatkoj vodi. ali bez povratka nazad. ∆Nn označava brojnu promjenu u populaciji. Mortalitet Mortalitet je pojava suprotna natalitetu i predstavlja negativni faktor rasta populacije. stopa nataliteta u jedinici vremena. Imigracije su migratorna kretanja suprotna emigraciji i to je dolazak jedinki jedne populacije na lokalitet druge. Pastrka polaže dvije do tri hiljade jaja po kilogramu jaja. ∆Nn/∆t=B. Kapacitet razmnožavanja je različit kod različitih vrsta. Osnovna pretpostavka opstanka vrste u prirodi je mogućnost zamjene uginulih jedinki novim potomstvom. tj. Školjka kamenica. Pojam fiuziološkog nataliteta koji označava fiziološki maksimalnu produkciju novih jedinki pod optimalnim uslovima se poklapa sa pojmom potencijala razmnožavanja. stopa nataliteta u jedinici vremena i na jedinku. Teritorijalnost je posebno izražena kod ptica. a mrijesti se u morskoj vodi. Primjer su sezonske seobe ptica selica. t znači vremensku promjenu. temperature. Stopa nataliteta zavisi od niza faktora sredine i od količine i kvaliteta hrane. pantljičara. kod sisara. reptila i insekata. Ove razlike su rezultat prilagođenosti za uslove života i mogućnosti preživljavanja mladih. proizvodi 16 do 60 miliona jaja. vlažnosti sredine. Homotermni kičmenjaci imaju malu plodnost. On znači produkciju novih jedinki u populaciji koje se pridodaju već postojećim jedinkama. Može se izračunati kad se ukupan broj rođenih jedinki podijeli sa proteklim vremenskim periodom.. Sa jeguljom je obrnut slučaj i ona je katadromna vrsta. One vrste koje žive u morima. kao procenat ili promil. Njega treba razlikovati od ekološkog nataliteta koji predstavlja novih jedinki ostvarenu pod datim ekološkim uslovima. Taenia. broja jedinki u populaciji itd. a šaran od 150 do 200 hiljada. kečige i dr. Imigracija je važna za opstanak populacije kod kojih je gustina svedena na minimum ili za obnavljanje uništenih populacija. One se javljaju pri visokoj gustini populacije kada kapacitet sredine postane nedovoljan. Maksimalna moguća plodnost koja bi se mogla ostvariti pod optimalnim uslovima označava se kao potencijarl razmnožavanja. Primjeri emigracije poznati su kod gubara. To su sezonska i dnevna migriranja.

kod kojih je smrtnost na nivou jajeta izuzetno velika. Fiziološki mortalitet je smrtnost usljed starosti i ostvaruje se samo u optimalnim uslovima. I ovdje treba razlikovati fiziološki mortalitet od ekološkog.jedinke. pa zatim opada i ima nisku stopu do kraja života. Ovaj vid krivulje javlja se kod riba ili kod Ostreae. Za dinamiku populacije posebno je značajna prosječna ostvarena dužina života koja je uslovljena stopom preživljavanja jedinki u populaciji. Ekologija životinja sa zoogeografijom 125 . kod vrste ovce je utvrđeno da je smrtnost velika do jedne godine zivota i u klasam iznad srednje dužine života. Krivulja II ima konveksan izgled i odgovara slučajevima kada je stopa smrtnosti niska tokom većeg dijela života. Postoje tri osnovna tipa krivulja. tako da se može predstaviti krivuljom preživljavanja. U tu svrhu se konstruišu tablice smrtnosti. Tu je važno utvrditi intenzitet smrtnosti u pojedinim stadijima razvića. Stopa preživljavanja varira sa uzrastom. Npr. Krivulja III ima konkavan izgled i odgovara slučajevima kada je smrtnost velika u mlađim uzrasnim stadijima. da bi se povećala u starosti kod čovjeka i vinske mušice. Krivulja I koja teče dijagonalno odgovara slučajevima kad je stopa smrtnosti više manje ista u svim uzrasnim stupnjevima. Ekološki mortalitet se ostvaruje pod datim ekološkim uvjetima i varira prema njihovim promjenama. Specifična stopa smrtnosti odnosi se na određenu uzrasnu klasu ili pol jedinki i izražava se procentom ili promilom. Ta stopa varira prema uzrastu jedinki i smrtno se mjenja sa starošću.

61. 69. 68. Definicija i podjela ekologije i veza sa drugim naučnim disciplinama Uslovi života. 71. 59. 56. 58. 60. 67. 62.Priredili: Raja sa FACEBOOK-a  Lista ispitnih pitanja iz predmeta „Ekologija životinja sa zoogeografijom“! 54. 66. pojam ekoloških faktora i njihova podjela Ekološka valenca Biotop Životna forma Ekološka niša Temperatura kao ekološki faktor Svjetlost kao ekološki faktor Voda kao ekološki faktor Vazdušni pokreti Kombinovano-skupno dejstvo ekoloških faktora Bioklimatogrami Klimatska pravila Edafski faktori Orografski faktori Hemizam sredine Ekologija populacije Životna zajednica – struktura 126 . 57. 64. 70. 63. 65. 55.

Produktivnost u ekosistemu 77. raseljavanje. Centri nastajanja i prvobitnog naseljavanja određenog taksona (pojam autohtonih i alohtonih organizama) 93. karakteristike i podjela 75. stalno zelenih šuma i šikara 89. Zona sjevernih četinarskih šuma (tajgi) 85. Teorije o promjenama u zemljinoj kori i postanku fauna. endema. Zona tundre 86. Biogeografske (zoogeografske) osobenosti područja Bosne i Hercegovine 106. Sukcesije – preobražaji ekosistema i pojam klimata 78. Oblast mora i okeana 79. Holarktička oblst (karakteristike i podjela na podoblasti) 105. Neotropska oblast 101. Zona listopadnih šuma umjerenih oblasti 84. Fauna zatvorenih bazena 95. Ekosostem – pojam.) 92. Tekuće vode na kopnu 81. Areal – pojam kosmopolita. Australijska oblast 99. Stajaće vode na kopnu 80. Fauna – definicija i podjela 94. Novozelandska oblast 98. Faktori koji utiču na formiranje areala (ekspanzija. Glavne kopnene faune zemaljske lopte i principi klasifikacije kopnene faune 97. Odnosi ishrane 73. Zona tropskih i subtropskih prašuma 83. paleoendema. Zona kserofilnih. Zoogeografija – pojam. Etiopska oblast 103. neoendema i relikata 91. Podzemne vode 82. Kruženje materije i protok energije u ekosistemu 76. 127 . Indomalajska oblast 104. historijski razvitak 90. Polinezijska oblast 100. Ostrvska fauna 96. Zona pustinja 88. Madagaskarska oblast 102. Zona stepe i savane 87. Periodizam 74. zadatak.72. iseljavanje. itd.

energiju Sunca u 128 . posredno ili neposredno. njihovom asimilacijom se smanjuje koncentracija CO2 a povećava konc. Kao otoreni sistemi. korali svojom radljivošću stvaraju grebene koji se mogu izdizati i iznad nivoa mora i tada se na njim amogu naseliti suhozemni organizmi). DJELUJU NA SREDINU I ONA NA NJIH PROMJENLJIVI U VREMENU I PROSTORU Dakle. JER ORG. ponašanje. Odnosi koji vladaju na različitim nivoima biološke integracije su: SPECIFIČNI ZA SVAKU VRSTU ORGANIZAMA STALNI. Svaka jedinka na jednoj strani zavisi od neživih komponenti a na drugoj strani je u direktnoj vezi sa drugim živim bićima.. organizma. radi se o čitavom kompleksu uzajamnih odnosa koji se tretiraju kao interakcije između 2 aktivna činioca tj. rast. a koji su u međusobnoj zavisnosti.. razviće.. od ćelije. BIOSFERA – jedinstvo biosfere Karakter odnosa između živih bića i sredine. organizma i njegove sredine.. Od spoljašnjih uslova zavise: razmnožavanje. JER SE ORGANIZAM NE MOŽE ODVOJITI OD SREDINE UZAJAMNI.ODNOSI IZMEĐU ORGANIZAMA I SREDINE Ovi odnosi imaju dinamičan karakter jer u prirodi nije moguće zamisliti izolovana živa bića. populacije. Uzajamna zavisnost organizama i sredine omogućava da se oni vezuju u neraskidivo jedinstvo. živa bića su u stalnom procesu razmjene materije i energije sa spoljašnjom sredinom. Ohridsko jezero – tokom ljeta radljivošću algi tj. uslovljava njihovu međusobnu ovisnost! Svojom aktivnošću organizmi mjenjaju spolj. Ona pretvara kosmičku energiju tj. O2. Čitav živi svijet i njime naseljeni prostor su povezani u jedan jedinstveni i složen dinamički sklop koji se zove BIOSFERA! Biosfera je najviši nivo biološke integracije i rezultat je razvoja planete Zemlje. smanjuje se pH! Isto se dešava i u morima i okeanima (npr. Biosfera je osnovni transformator energije na Zemlji.. u složenu dinamičku cjelinu u kojoj sve djeluje jedno na drugo. sredinu (npr.do ekosistema i konačno do biosfere. U biosferi postoje različiti nivoi biološke integracije. način života. JER SE ODRŽAVAJU ZA SVO VRIJEME TRAJANJA ŽIVOTA NERASKIDIVI .

odakle ga u elementarnom obliku mogu koristiti samo bakterije. Biosfera je organizovani sistem a osnovni procesi u njoj imaju manje-više kružni karakter.. biotički sistem ili životnu zajednicu – BIOCENOZU (npr. sa kojim počinje njegovo kruženje je CO2 (u vodi i atmosferi).03%.slobodnu i aktivnu energiju. Njega troše biljke u procesu fotosinteze. Jedan organizam je elementarni biotički sistem koji stupa u odnos sa sredinom koja ga okružuje. 129 . Dojransko jezero je primjer jednog ekosistema). Najvažniji su kruženje C. radljivosti zelenih biljaka. Individua se održava zahvaljujući prilagođenosti na uslove sredine.. izraženu brojnim odnosima jedinkirazličite starosti. a nakon smrti tih organizama. Prolazeći kroz živa bića. Jedan dio nedovoljno razložene org.Na kružnom toku ovih elemenata može se pratiti i metabolizam nekog ekosistema. Samo neznatan dio tog atmosferskog N kruži kroz biosferu. Njegova potrošnja iz atmosfere se nadoknađuje iz procesa disanja biljaka i životinja. ali i ishranom. razmnožavanjem! Populacije su vezane u više nivoe tj. nego i sposobnošću organizma da adaptivno reaguje na kolebanja životnih uslova.. Populacija je stvarni oblik postojanja organskih vrsta i poseban biotički sistem koji stupa u odnose sa spoljašnjim sredinom! Populacije pojedinih vrsta se nikada ne mogu javljati izolovano u prirodi. u vidu inertnog gasa. materije biva fosiliziran u vidu uglja. Koncentracija CO2 u atmosferi je 0. cjelokupni O2 u atmosferi je produkt života tj. nego i ostala živa bića sa kojima on dolazi u kontakt.. N izgrađuje bjelančevine i druga složena organska jedinjenja. nafte i ostaje izvan kruženja materije (ako ga čovjek ne sagori) a jedan dio C ostaje u sedimantima u vidu CaCO3 koji ulazi u sastav litosfere. Hemijski elementi kruže kroz biosferu od neorganskih oblika do živih bića i obratno (prolazeći kroz različite hem. ima svoj prostorni raspored i veličinu. ta jedinjenja bivaju mineralizirana. aktivnošću bakterija razlagača uginulih organizama. već uvjek dolaze zajedno populacije većeg ili manjeg broja vrsta. Kruženje N → Količina N u atmosferi je 78%. koji su međusobno vezani i djeluju jedno na drugo (npr. već i graba i drugih biljaka ali je naseljava i veliki broj životinjskih vrsta)! Biosfera se može shvatiti kao povezani skup mnogobrojnih životnih zajednica. N. Materija uvjek kruži u ekosistemu a energija protiče! Kruženje CO2 → Osnovni oblik C. Ekosistem čine biocenoza i biotop. Spoljašnju sredinu organizma ne čine samo faktori nežive prirode. za izgradnju primarne organske materije. Prilagođenost se ne ogleda samo u određenom stepenu morfo-fiziološke usaglašenosti sa opštim faktorima sredine.. One su vezane uslovima staništa. hrastova šuma nije samo stanište hrasta. kroz proces fotosinteze. dovedena do oblika da ih biljka ponovo može koristiti. Populacija ima svoju strukturu. kombinacije). a koji počiva na 2 osnovna procesa: promet materije i protok energije. Samo manji dio N se vraća u atmosferu. Kruženje 02 → se ostvaruje kroz procese disanja i asimilacije i djelom je vezano za kruženje C! U fotosintezi se oslobađa više 02 nego što ga organizmi troše. Jedna vrsta je u prirodi predstavljena sa realnim prirodnim grupama – populacijama. O. Ti kružni procesi u biosferi su označeni kao biohemijski ciklusi i oni karakterišu biosferu kao organizovan sistem. fosforilizirana. Prema Vernadskom. CO2 može iz sedimaenata (pod dejstvom vode) biti preveden u bikarbonat i ponovo učestvovati u kruženju C! Jedan dio CO2 u atmosferi je posljedica vulkanske aktivnosti. zaštitom. BIOTIČKI SISTEMI BIOSFERE Živa bića su individualizirani sistemi koji se javljaju u vidu jedinki ili individua.

stvarni tvorac moderne ekologije (prema mišljenju mnogih) je Darwin! Pojam borbe za opstanak. bez poznavanja procesa produkcije a koji se direktno oslanjaju na fiziološke procese organizama fitoplanktonske zajednice.. koji je postavio Darwin. zatim i sa ekonomijom. temperaturi i njenim uticajima na živa bića bez dobrog poznavanja fenomena poikilotermije i homeotermije. zoogeografijom. Ekologija proučava odnose sredine i organizama kao i zakonitosti na kojima ti odnosi počivaju. sve četinarske šume u Americi i Evropi su povezane u TAJGE). Ti krupni kompleksi ekosistema. ali ni ekosistemi nisu izolovani jedni od drugih nego su vezani različitim uzajamnim odnosima i integrisani u složene komplekse višeg reda (npr. Izraz ekologija potiče od grčke riječi OIKOS što znači dom i LOGOS što znači nauka. priučava i pojedine faktore sredine. Veza ekologije sa genetikom i evolucijom je jako bitna u biološkim sistemima i omogućava adaptacije. nauka o proizvodnji i raspodjeli organske materije u prirodi. Najviši stupanj integracije ekosistema je BIOSFERA!  DEFINICIJA EKOLOGIJE I VEZE SA DRUGIM NAUKAMA Ekologija je biološka disciplina koja se bavi proučavanjem uzajamnih odnosa organizama i sredine! Jedna je od bioloških disciplina i najprisnija sa svim drugim. Ekologija je povezana i sa sistematikom. pokriva čitav splet međuodnosa živih bića – i jednih prema drugima i prema životnoj sredini.. Biogeografija istražuje istoriju nastajanja organskih vrsta u jednoj geografskoj oblasti. Ona proučava mehanizme životnih procesa koji se odigravaju u biljnim i životinjskim organizmima. Izraz ekologija potiče od njemačkog biologa Ernesta Hekela. puteve rasprostranjenja. kada tumači prisustvo ili odsustvo adaptivnih tipova u nekoj sredini. pedologijom. geografsko porjeklo. Pristup u tom istraživanju je analitički pri čemu se težište stavlja na jedinku i njen specifičan odnos ka biotičkim i abiotičkim faktorima sredine. Takođe. Najbliža ekologiji je Fiziologija. tehnologijom. Ekologija se može definisati kao manifestacija borbe za opstanak! U toj borbi. Nemoguće je govoriti o ekologiji na nivou jezera ili mora. fiziologijom. IDIOEKOLOGIJA (analitička ekologija) proučava odnos jedinke i uslova životne sredine. Bavi se rasprostranjenjem organizama u funkciji vremena i prostora. odnosno – fizioloških procesa termoregulacije i mehanizama na kojima ona počiva! Ekologija je povezana sa biogeografijom. živa bića se prilagođavaju na uvjete životne sredine ili nestaju. Isti korjen ima i ekonomija žive prirode tj. koji pokrivaju čitave geografske oblasti.Biosfera je sastavljena od nizova različitih ekosistema. nemoguće je govoriti o pojedinim ekološkim faktorima kao npr. Mora i okeani su takođe biomi. Takođe. SINEKOLOGIJA (sintetička ekologija) primjenjuje sintetički pristupispitivanja i obuhvata 3 stupnja: 130 . hemijom. Ekologija se mora oslanjati na rezultate biogeografije.. geologijom. Međutim. zovu se BIOMI.

) Hemijski faktori Edafski (zemljište) Orografski (nagib. ispod koje nije moguć život.. Ekološki faktori zajedno sa prostorom čine životnu sredinu! Ekološke faktore djelimo na abiotičke i na biotičke.. komensalizam. Leptir kupusar (Pieris brassicae) čest je u zimu i proljeće na području Palestine. Organizmi tako odgovaraju na kompleks ekoloških faktora na nekom prostoru tj. komarac malaričar podnosi temperature od + 30 C do .itd! Kod ekoloških faktora treba reći da oni. Preko tih granica faktor prestaje biti uslov života i postaje smetnja za opstanak (npr. organizmi vrsta u prirodi se održavaju pod stalno promjenljivim uslovima sredine. Veličina ekološke valence za jedan određeni faktor varira od vrste do vrste i njene granice mogu biti vrlo uske ili vrlo razmaknute. ali je jako osjetljiv na kolebanje vlažnosti vazduha. njenu reakcionu širinu koja je specifična i uslovljena njenom unutrašnjom konstitucijom.30 C. parazitizam.ali u julu izumire jer ni jedan njegov razvojni stadij ne može izdržati temperaturu preko 26 C! U termalnim izvorima Sjeverne Amerike broj Koleoptera se smanjuje sa porastom temperature: 30-35 C – 17 37-40 C – 13 40-42 C – 5 42-43 C – 2 45 C – 1 Optimum je optimalan uticaj nekog ekološkog faktora pri kojem neka vrsta živi potpuno normalno i kada se svi procesi odvijaju povoljno! Minimum je tačka na donjoj granici nekog ekološkog faktora. jer pokazuju manju ili veću plastičnost prema kolebanju ekoloških faktora. a koje određena vrsta može podnijeti. na staništu! DEJSTVO EKOLOŠKIH FAKTORA I EKOLOŠKA VALENCA Ekološka valenca je amplituda kolebanja jednog ekološkog faktora. Larve mušice Liponeura je manje osjetljiva na promjenu temperature a više je osjetljiva na promjenu količine O2! Zahvaljujući ekološkoj valenci. vazdušni pokreti. amensalizam. odnos predator / plijen. spolni produkti šarana ne sazrijevaju na temp nižoj od 18 C. uvjek djeluju zajedno kao kompleks i u određenim kombinacijama.4. Odnos između ekosistema i životne sredine USLOVI ŽIVOTA I POJAM EKOLOŠKIH FAKTORA U širokoj generalizaciji. svjetlost. Na primjer. 131 . Ekološka valence jedne iste vrste nije ista za sve faktore (za neki faktor može biti jako velika dok za drugi može biti izuzetno uska)! Kod ekološke valence je važan maximum.. vlažnost. Postoje granice variranja veličine i intenziteta jednog ekološkog faktora.. u čijim granicama je moguć opstanak određene životinjske vrste. biološki). sredinu jednog organizma čini čitav kompleks ili splet spoljašnjih uticaja a koji mogu biti različite prirode (fizički. Odnosi fitocenoze i zoocenoze prema životnoj sredini 6. javljaju se i biotički faktori kao npr. Kompleks abiotičkih faktora su:     Klimatski faktori (temperatura. Organizam je izložen ovim uticajima i na njih reaguje.. kao nezaobilazni. Ti elementi spoljašnje sredine su ekološki faktori a sama spoljašnja sredina gdje oni djeluju je životna sredina. tako da se ne razmnožavaju u vodama Sjeverne Evrope). kompeticija.. minimum i optimum. Ovaj pojam označava ekološku plastičnost vrste. i u tom periodu razvija i do 5 generacija. u principu. ekspozicija) U kompleksu ekoloških faktora. Istraživanja uzajamnih odnosa populacija istih vrsta prema spoljašnjoj sredini 5. hemijski.

dok je npr... gdje su temperature od 8-9 C (ili oko 3 i 17 C). leptir) eurifag čije gusjenice napadaju različite biljne vrste. Zatim. U odnosu na faktor. Eurivalentnost i stenovalentnost se mogu odnositi na samo jedan ekološki faktor! Organizmi sa uskom ekološkom valencom za jedan određeni faktor mogu imati široku valencu za neki drugi ekološki faktor (za jedan su eurivalentni a za drugi stenovalentni). gubar (Lymantria. Položaj tačke optimuma varira. Udaljavanjem od optimuma ka granicama ekološke valence. pa sve do Sibira. ekološka valenca je najmanja u ranim stupnjevima razvoja. Eurivalentni imaju široku amplitudu variranja nekog ekološkog faktora a stenovalentnim organizmima je ta amplituda vrlo mala. Lymantria dispar Ekološka valenca za jedan faktor se mjenja i sa razvojem jedne iste vrste.itd.. euritermni. kod pastrmke (Salvelinus 132 . Kod većine organizama. tako da on može biti bliži maximumu ili minimumu (npr.Maximum je gornja granica. mogu biti: stenotermni. Primjer stenotermnih organizama su korali koji žive u takvim uslovima da temperatura vode ne ide ispod 20 C. Za svaki faktoruvjek postoji određeni stepen veličine i intenziteta kada je njegovo dejstvo najpovoljnije i to je optimum. a godišnja variranja su svega 2-3 C! Stenotermne su neke vrste planarija Crenobia koje naseljavaju samo hladne izvore. eurihalini. prelazi se u pessimum. američka puma (Felis concolor) koja živi od Kanade do Portugala. razlikujemo STENOVALENTNE i EURIVALENTNE organizme. Praktično. stenohalini. razlikujemo optimum i 2 pessimuma! U pogledu ekološke valence. . Raspon između maximuma i minimuma je amplituda variranja. Euriterman je npr. Tu je i dvogrba kamila koja u pustinji Gobi podnosi kolebanja temperature od – 37C do + 38C! Stenofagi organizmi su neke vrste leptira čije se gusjenice hrane samo jednom biljnom vrstom. Tigar koji živi u Indiji na temperaturi od 40 C.

projnost neke vrste na datom mjestu je određena onim faktorima koji su. To je formulisao Liebig. Kod Rana pipiens. Opstanak jedne vrste je određen faktorom koji je na datom staništu najbliži pesimumu. pH. sa opadanjem slanosti se smanjuje i broj morskih životinja. dopire na sjever do 52 stepena geografske širine gdje dužina ljetnjih noći jedva dostiže 5 sati. ali opstanak vrste može zavisiti i od maximuma (npr. u Mrtvom moru u Palestini. mnogi faktori variraju zajedno u horizontalnom i vertikalnom pravcu. Po njemu. šumski miš – Apodeulus sylvaticus. Produkcija biomase biljaka je određena faktorom koji se u tom momentu nalazi u minimumu. minimum i max. god. dovodi do smanjenja gustine populacije. su 0-12 C a optimum na 4 C). čini ekološki spektar jedne vrste! KOMPLEKS FAKTORA I PRAVILO MINIMUMA Jedna vrsta uvjek živi u okviru ekosistema u spletu mnogostrukih odnosa. temperatura. koji je bliži pesimumu. Vertikalni gradijent ekoloških faktora se naročito susreće u rasponu od podnožja ka vrhu planine. a u isto vrijeme svi drugi ekološki faktori mogu biti u optimumu. U ovakvim kompleksima je teško očekivati da jedan faktor bude ostvaren u optimumu. u minimumu! Nepovoljno dejstvo jednog faktora. u odnosu na stupanj razvoja. Najčešće. S' druge strane. valenca je 0 – 30C a optimum na 22 C! Letalno dejstvo maximuma i minimuma zavisi od njihovog trajanja. To je naročito vidljivo kod klimatskih faktora. Samo jedan faktor u pesimumu može da ugrozi egzistenciju vrste (npr. Kako je on noćna životinja. svjetlost. Skup ekoloških valenci za više ekoloških faktora. O2. u vidu PRAVILA MINIMUMA. U Baltičkom moru. jedan i više faktora su udaljeni (više ili manje) od optimuma. 1840. Životna sredina je komplex faktora koji tamo djeluju i na koje organizam odgovara. ekološki faktori su manje-više uzajamno uslovljeni i niti jedan od faktora ne djeluje nezavisno. Tineman je Liebig-ovo pravilo minimuma pokušao proširiti na opšte pravilo dejstva ekoloških faktora. CO2 se mjenjaju sa dubinom i pokazuju vertikalni gradijent. tako da je slanost ograničavajući faktor i f. proučavajući faktore ishrane kulturnih biljaka. vlažnost i vazdušni pokreti su takođe povezani. U Ohridskom jezeru. Tako je Ohridsko jezero siromašno fitoplanktonom a taj isti fitoplankton zamuti Dojransko jezero u vrijeme ljeta. Koncentracija soli fosfata u Ohridskom jezeru iznosi 2-3 mg/m3 a u Dojranskom je oko 30 mg/m3. Analize pokazuju da u ekosistemu. Temperatura. kratkoća noći postaje faktor u minimumu i ograničavajući faktor rasprostranjenja te vrste).fontinalis) temp. Temperatura i svijetlost su uzajamno povezani ali isto tako i temperatura i atmosferski talozi. živo naselje čine samo neke bakterije a sve zbog visoke koncentracije soli). sa najmanjom ekološkom valencom i najviše udaljeni 133 .

Adaptacija živog svijeta na uslove životne sredine historijski se razvila i ona se ogleda u morfofiziološkim odlikama organskih vrsta i njihovom načinu života. kratke noge. pećina. Talpa.. različite biohore se mogu grupisati u 3 glavne životne oblasti:  ŽIVOTNA OBLAST MORA (SLANE VODE)  ŽIVOTNA OBLAST KOPNENE (SLATKE) VODE  ŽIVOTNA OBLAST KOPNA ŽIVOTNA SREDINA Reakcije organizma na dejstva spoljašne sredine imaju određeni adaptivni karakter I zahvajujući toj mogućnosti adaptacije organske vrste se održavaju u prirodi I pored toga što se usslovi mijenjaju. U tom pogledu ova vrsta je morfološkim izgledom adaptirana uslovima u kojima živi. Životni uslovi nisu uniformni niti na prostoru samo jednog biotopa. Uzroci za to su specifični ekološki faktori ali i istorijski uzroci. kao i prostorni raspored – neravnomjerni su. Hrani se podzemnim dijelovima biljaka.. (Glylotalpa sp). torbar Notorychtes-rovci. • Fitoedafen (mikroskopske biljke koje žive u tlu). koje je Hesse označio kao BIOHORE (npr. sve pustinje pripadaju biohori pustinje). jezero. pustinja. Skup adaptivnih osobina jedne vrste saglašen sa konkretnom sredinom je životna forma te vrste. Čitava građa slijepog kučeta i njegova fiziologija žine posebnu životnu formu usaglašenu sa podzemnim načinom života. horizontalna. noge su sa snažnim kandžama i posebnim žuljevima na stopalima tako da se lako kreće i kopa podzemne hodnike. Biosfera se javlja kao mozaik velikog broja vrlo različitih biotopa. Po tome se razlikuju pojedini biotopi.od optimuma. vertikalna diferencijacija (npr. vertikalne dubinske zone u jezeru). ŽIVOTNO STANIŠTE I POJAM BIOTOPA Rasprostranjenost organskih vrsta na Zemlji i gustina njihovih populacija. To je u stvari adaptivni tip u kome se održavaju neposredni odnosi vrsta prema kompleksu životnih faktora pod kojima živi. na kratko zdepasto tijelo. bez repa. Jezerska voda je stajaća a temperatura. Ovo pravilo uzima u obzir i minimum i maximum kao i ekološku valencu pojedinih stupnjeva razvoja. Biotop je npr. Spljašne uho je redukovano. Tu spadaju: • Fitoplankton (lebde u vodi). svjetlost i hemijski uslovi su sasvim drugačiji od onih u potoku. Jedna od najpoznatijih klasifikacij biljnih i životnih formi zasnovana na pretežno klimatskim adaptacijama potiče od Rankijera?. oči zakržljale. Biotop je ekološki pojam i on se karakteriše specifičnim komplexom ekoloških faktora. Ima ogromne sjekutiće koji strše van. Slična životna forma javlja se kod drugih životinja sa sličnim načinom života. što direktno uslovljava različite kombinacije biljnih i životinjskih vrsta. Te razlike za sobom povlače različit prostorni raspored vrsta. Često se susreću zonalna. Potok i jezero se razlikuju u kombinaciji ekoloških faktora. gusto krzno. Te osnovne topografske jedinice se zovu BIOTOPI ili životna staništa organskih vrsta. U okviru biosfere je moguće razlikovati više-manje jasno prostorno ograničene djelove koji se karakterišu posebnom kombinacijom ekoloških faktora. Životna forma je prije svega ekološka kategorija. Areal je ukupni prostor na kome se susreće jedna organska vrsta a veličina mu je historijski uslovljena. 134 .itd! Svako od njih ima svoju posebnu fizionomiju i specifično životinjsko naselje. zemlju kopa zubima i izbacuje nogama i glavom na površinu. Tipološka klasifikacija grupiše slične tipove biotopa u više kategorije. Kao primjer adaptivnog tipa je glodar slijepo kuče (Spalax leucodon) koji živi pod zemljom. hrastova šuma. On u sebe može uključiti više biotopa u kojima data vrsta može da živi.

11. 15.u unutrašnjosti tla.u pjeskovitom tlu f) Mezopsamobionti. Limnicola (stanovnici mulja) ili pelobionti.stanovnici unutrašnjosti stijena.geobionti: d) Epigeobionti.ispod kamena 17.na površini tla. na biljkama): 135 . Terofiti (jednogodišnje biljke koje preživljavaju u formi sjemena). 14. f) Mezogeobionti. Arenicola (stanovnici pješčane podloge) ili psamobionti: d) Epipsamobionti. e) Endogeobionti. Herbicola (fitobionti.u međušupljinama pijeska 12. 13. Slična klasifikacija životnih formi u ekologiji životinja izrađena je od strane kaškarova i Tišlera. Petricola (stanovnici površine stijena). ili epilitobionti.u šupljinama tla. pupovi izdignuti iznad tla). Hamefite (višegodišnje biljke čiji organi preživljavaju iznad tla) Fanerofite (pretežno drveće.na površini mulja.• • • • • • • Endofiti (biljke koje žive u stijeni ili kao paraziti na dugim organizmima). Geofite (višegodišnje biljke čiji organi preživljavaju smješteni u tlu). Cavernicola (troglobionti) . Hidrofiti (žive u vodenoj sredini). postoji 9. 16. Edafobionti. Saxicola (hipolitobionti) . Razlikuju se: c) Epipelobionti. Sclericola (endolitobionti) . Oni su na osnovu prilagođenosti u odnosu na mjesto stanovanja kod suhozemnih životinja postavili slijedeće kategorije: III. Atmobionti – žive na biljkama i životinjama 5.šljunkavo tlo. Lepidinola (mezolitobionti) . Tericola (stanovnici rastresitog tla).na pjesku.u mulju. IV. kategorija: 10. Nidicola (emobionti) – stanovnici gnijzda i jazbina. d) Endopelobionti. Epifite (žive na drveću).stanovnici pećina.stanovnici tla. e) Endopsamobionti. 18.

u nekoj šumi se navlja veli broj koleoptera. njen ekološki status. Aerobionti – stanovnici vazduha. isto tako i šumske pčele. Ekološka niša Podrazumijeva se mjesto i položaj koji neka vrsta zauzima u spletu odnosa. četvrte su grabljive. Biljne vaši se hrane biljnim sokovima.. Neki ekološku nišu proširuju i na iskorištavanju životnih mogućnosti u pogledu zakona ili zaštite. Lignicola (stanovnici drveća) dendrobionti: d) Epidendrobionti . Npr.u šupljinam busena i mahovinama. vazdušne pokrete. Erodirani materijal se može taložiti u vodenim ekosistemima i tamo znatno modifikovati stanište. Klima obuhvata skup meteoroloških faktora atmosfere: temperaturu. treće biljnim detritusom. Klimatski faktori imaju znatan uticaj na promjene primarnog reljefa. Ona je funkcionalni pojam i označava mjesto i ulogu neke vrste u životnoj zajednici. leptiri. f) Mezodendrobionti – u šupljinama između kore i stabla. U australijskoj oblasti torbari zauzimaju ekološku nišu koja je koja je analogna sisarima u našim krajevima. 8. Pod tim pojmom označeno je iskoruštavanja određene životne mogućnosti od jedne organske vrste. vodene taloge.. Ekološka niša prije svega znači životnu mogućnost u odnosu na ishranu.u biljnim tkvima. a klima je srednje stanje vremena jedne oblasti. kao komplex. Klimatski faktori Pod njima se podrazumijeva čitav komplex faktora životne sredine kome su izložena sva živa bića. a istovremena i sama životna mogućnost koja ta vrsta iskorištava. posbno odnosa ishrane u životnoj zajednici i njen funkcionalni status označen je kao ekološka niša. Klimatski faktori uvjek djeluju zajedno.na biljkama. prije svega kroz proces erozije na stjenovitoj podlozi.d) Epiofitobionti. druge plodovima. Oni neposredno i stalno dijeluju na organizme ali i tako utuču na većinu ostalih ekoloških faktora. Npr. Posebno su važne lokalne kolmbinacije klimatskih faktora 136 . ulogu gliste na koralnim ostrvima u Tihom oceanu zauzima Cardiosoma. 7. f) Mezoofitobionti.. e) Endofitobionti. Od klimatskih faktora zavisi raspored živih bića na zemlji. 6. ali jedna se hrani svježim lišćem. naročito raspored vegetaije koji se koristi kao indikator klimatskih uvijeta. e) Endodendrobionti – u unutrašnjosti drveća. d) Endozoobionti – u tkivima životinja. Živi svijet u znatnoj mjeri može da mijenja klimatske faktore. Ekološka niša je funkcionalni položaj koji jedna vrsta zauzima u ekosistemu tj. vlažnost. Obilne padavine u obliku grada mogu nanijeti štete na nadzemnim dijelovima drveća. raspored pedološke podloge itd. pritisak. Svi faktori variraju vremenski i prostorno i njhovo momentalno stanje je vrijeme. Analogno ekološku nišu u različitim ekositemima ispunjavaju različite vrste životinja. Zoobionti (na životinjama) c) Epizoobionti – na površini životinja. Šumskim plodovima se hrane miševi i vjeverice.na kori drveća. svijetlost.

na izvorima temperatura vode uvijek je oko 4-8 ºC. Ovaj max. slične temperature su izmjerene i na Aljasci.koji su rezultat uzajamnog dijelovanja klime i drugih faktora: reljefa npr. tak da se jezerska voda tratifikuje. Sa visinom temperatura opada. Kraći zraci su ultravioletni. Vertikalni temperaturni gradijent javlja se i na planinama. razmnožavanje.5 ºC. Raspon kolebanja je karakteritičan za pojedinu klimatsku oblast. • Hipolimnion (donja zona). Na dnu mora temperatura je 2-4ºC. U tibetu razlika između zimske i ljetne temperature iznosi oko 77 ºC. Ona djeluje na procese metabolizma. a zimi je odaju svojoj okolini. Izvor strujanja u moru je temperatura struje. U Sahari dnevna kolebanja temperature su od 3 . Max. uži temperaturni raspon je u vodenoj redini. Sezonska temperaturna kolebanja najveća su u kontinentalnim. Vertikalni temperaturni gradijent javlja se i u morima. Za vodenu sredinu karakteristične su mala temperaturna kolebanja kako dnevna tako i sezonska. . a najmanja u tropskim oblastima. Slijevi ispod 100 m. a u morskoj -2. U vrijeme ljeta kada su gornji slojevi zagrijani.5ºC. Donja granica teperature u stalnoh vodi ne silazi ispod 0 ºC. na brojnost populacije-. Dublji slojevi se zagrijavaju slabije. Glavni izvor toplote u biosferi je Sunčevo zračenje. Ovakva termička struktura prije svega ovisi od vjetrova koji izazivaju vertikalno turbulentno stujanje vodenih slojeva. razviće. dok su najviše temperature izmjerene u pustinjskim krajevima (+60ºC). temperaturni raspon nije prisutan uvijek na istom mjestu.temperaturni raspon jer na kopnu. Termička stratifikacija jezera se izrađuje od februara kada je u čitavom jezeru temperatura mala (oko 6 ºC). turbulentno mješanje vode je teže i ono se ograničava na površinsku zonu. Dubine uvijek imaju temperaturu 6 ºC. na njihovu sezonsku aktivnost.6-22. Hlađenjem jezera stratifikacija postepeno isčezava.zona sa laganim padom temperature. Primjer termičkog režima vodenog biotopa i sezonskih kolebanja temprerature su jezera umjerenog pojaa. rast ali i na ponašanje organizma.40 ºC. Najveća kolebanja temperature su u pustinjskim oblastima. Zraci talasne dužine 400-750 milimikrona čine svjetlost vidljivu za oko. a ljeti viša. U tropskim oblastima kolebanja temperature su mala i iznose svega nekoliko stepeni. Od ukupne sunčeve radijacije do biosfere dopire samo jedan dio koji obuhvata EM talase talasne dužine: 200-500 milimikrona. turbulentno mješnje vod eprodire dublje tamo. Pustinjsko tlo se može zagrijati i do + 84ºC . Postoji vetikalni temperaturni gradijent od površine prema dnu. Količina toplote koju jezero apsorbuje u periodu zagrijavanja je velia i označava se kao godišnji termički bilans jezera. Uticaj temperature na tok životnih procesa 137 . Temperatura kao ekološki faktor U jedan od najviše proučavanih ekoloških faktora je temperatura. Max. čiji ukupni rapon ne premašuje 150 ºC. Tada nastaje zimska cirkulacija vode. Raspored vrsta u okviru istog biotopa uslovljen je tim lokalnim klimatskim kombinacijama. Tmperatura opada progresivno sa dubinom. U srednjim tokovima temperatura zimi je niža nego na izvoru. Stalna kolebanja temperature u toku dana godine su znatno manja. U stratufikovanoj vodenoj masi se razlikuju dvije termičke zone: • Epilimnion (gornja zona) u kojoj temperatura naglo opada ka dnu. u vazdušnoj sredini. Najniža temperatura prizemnog sloja izmjerene su u Sibiru (-70ºC). Za vrijeme ljeta ona apsorbuju toplotu.ljetna stagnacija sa izraženim vertikalnim termičkim gradijentom je u augustu. Ovo stanje u vrijeme ljeta se naziva ljetna stagnacija. Temperatur utiče i na druge ekološke faktore i mjenja ih u znatnoh mjeri. Najviša temperatura vode okeana ne može preći iznad +36 ºC. a veći od 750 milimikrona infracrveni. Temperatura površine vode u Ohridskom jezeru kreće se od 6. tako da su temperature gornjih i donjih slojeva izjednači u toku zime. Toplotni uslovi u biosferi Normalno se kreću u uskim temperaturnim granicama ispod i iznad tačke mržnjenja voe 0 ºC. jer je lako mjerljiva i dejstvo na organizam je vidljivo.

povećanjem ili smanjenjem oksidacijskih procesa. Tu spadaju većina biljaka i životinja. a samim tim i tok životnih procesa. 49. Homeotermija počiva na mehanizmu termoregulacije. Granice temperature kod poikiloterama su znatno uže čak i onih sa širokom ekološkom valencom. Otpornost nekih poikiloterama prema nižim temperaturama je različita.8 ºC javljaju se slabi pokreti nogu. razvoj. Insekti i reptili koriste sunčevo zračenje za podizanje temperature. tako da letalne granice nisu fiksne temperature. Polarne ptice imaju temperaturu 40 ºC.4 ºC prelezi u stanje nadraženosti. Poikilotermi nemaju sposobnost termoregulacije i temperatura tijela je nepostojana. a komaraciz roda Anopheles i do -30 ºC. nezavisno od kolebanja vanjske sredine i javlja se kod ptica i sisara.koja živi na površini snijega. Najprimitivniji oblici termoregulacije javljaju se kod poikiloterama. pa razlikujemo 3. U tom rasponu on ima normalnu aktivnost. Npr. tako da im metabolizam i rast opada sa porastom i padom temperature. Oni održavaju temperaturu hemijskom termoregulacijom. Pčele održavaju temperaturu košnice od 35-36 ºC ljeti. Postoji 2 osnovna tipa termičke razmjene u živom svijetu: poikilotermija i homeotermija. Homeotermi imaju sposobnost održavanja konstantne temperature tijela.. račići iz roda Calanus. Kod vodenih organizama temperaturna granice su uže nego kod suhozemnih. Stenotermni organizi viših temperatura su koralji. Životinja tada prelazi u stanje ukočenosti iz koga se može povratiti zagrijavanjem. Dejstvo ekstremnih temperatura Temperature ispod i iznad efektivnih granica postaju ograničavajuće za život neke vrste. a zimi od 13-30 ºC. U ovu kategoriju spadaju stanovnici arktičkih mora. Grupe: Vrste sposobne da izdrže vrlo niske temperature: spore. Putem mišićnog rada kod aktivnih oblika može doći do podizanja temperature za 10 ºC kod krupnih riba. zaustaviti normalne aktivnosti jedinke. kod pustinjskog skakavca Schstocerta gregaria zonaefektivne temperture je od 18. Već na 43. drhtanja.6 ºC ukočenost na -14 ºC smrt. Druga velika grupa poikiloterama umjerenih krajeva koji su zimi izloženi temperaturama od 0 do -30 ºC. Ona ima veliki ekološki značaj. Pećinki insekti normalno žive u hladnim pećinama i životni ciklus im se odvija od -1. sjeme biljaka. To su stenotermni organizmi niskih temperatura. na 50 ºC nastupa smrt. 4. procesom znojenja.6 ºC u stanje ukočenosti. tropske slatkovodne ribe. Homeotermi se protiv hladoće bore pojačanom produkcijom toplote čim se vanjska temperatura 138 . Slične reakcije na dejstvo ekstremnih temperatura pokazuju i ostali insekti. koleba se paralelno sa promjenama temperature u spoljašnjaj sredini.5 i 52 ºC. orangutan. termiti. S pojavom prvih kristala tada dolazi do naglog povećanja tjelesne temperature. Granica efektivvne temperature unutar koje se odvija normalan aktivan život jedne vrste ne moraju se poklapati sa letalnim granicama na kojima se organizam ne može trajno održavati u životu. Raspon između kojeg je moguć aktivan život poikiloterama je između -1. Stoga stenotermne vrste su malobrojnije od euritermnih. Ako se udaljuju od efektivnih granic njihovo dejstvo je letalno i ono zavisi od dužine trajanja. ali mnogi biljni organizmi mogu podnositi i niže temperature do . Vrijednost ekološke valence za temperaturu se mijenje u različitim razvojnim stadijima i najmanji je u ranim fazama razvoja.60ºC (tajge). Na nižim temperaturama 7. Gusjenica Cossus cossus izdržava temperaturu do -20 ºC. Stalna temperatura obezbjeđuje isti intezitet bioloških procesa.7 do +1 ºC. 4 do 34. zatim beskrilna mušica Chionea aranoides . U toku ontogenetskog razvoja svi homeotermi su najprije poikilotermi. Dejstvo letalnih temperatura zavisi i od njihovog trajanja.gljive. a žive na temperaturi od -30 do -40 ºC. salpe. Poikilotermija je rasprostranjenija. bakterije.9 ºC. pigvin Aptenodytes forsteri idr. Temperaturna valenca U odnosu na ekološku valencu imamo euritermne organizme koji podnose široka variranja i stenotermne organizme koji podnose uska variranja temperature. One mogu sprečiti razmnožavanje. Smatra se da poikilotermi preživljvaju niže temperture fizičkom pojavom prehlađivanja tjelesnih tečnosti.-Termička razmjena između organizma i sredineOd primanja i odavanje toplote zavisi temperatura tijela.

padne ispod granice termičke neutralnosti. temperatura praga razvića varira za različite stupnjeve. Ova adaptacija se ogleda u promjeni inteziteta jednog životnog procesa. Termalna konstanta izražava ukupnu sumu toplotne energije neophodne za odvijanje određenog stupnja razvića bez obzira na kojoj se temperaturi odvija razviće. tvrdokrilac Melosoma populi koji je prije boravio na temperaturi 12 Cº troši više O2 nego jedinke koje su prije živjele na temperaturi od 25 Cº. Srčana frekvenca tritona Triturus cristatus i Salamandre prilagođenih na temperaturu od 10 ºC veća je nego kod onih prilagođenih temperaturi od 30 ºC. koja je uzgajana na različitim temperaturama i dobijena je krivulja razvića u danima razvića koja je imala oblik hiperbole. U fenomenu termičke prilagođenosti ogleda se plastičnost organski vrsta u odnosu na promjenjive termičke uslove sredine. To je VanHofovo pravilo po kome hemijski procesi sa porastom temperature za 10 Cº ubrzavaju se za 23x. Tempertura i razviće Individualno razviće pikiloterama teče brže na višim temperaturama. riba dolazi do porasta bazalnog metabolizma sa porastom temperature. Kod mnogih insekata sa porastom temperature raste potrošnja kiseonika. Generacije. Npr. Ceratitis capitata ima 250 dana. Postoji zavisnost između temperature i brzine hemijskih procesa. Agrotis segetum ima 1000 dana.. dovode do nejednakog ubrzavanja svih procesa. Tu borbu olakšava pernati omotač ali istotako i potkožna mast.. do gubitka vode u tijelu i konačno dovodi do denaturacije u tijelu. npr. kod voćne mušice Ceratitis capitata. Kod polane lisice termgeneza počinje od -40 ºC. Letalne granice hipotermije za čovjeka su 18-25 ºC??. kornjča. Postoje razlike i ko homeoterama. Npr. nedostatka energetskog goriva. Ona omogućava da se procjene termički uslovi za razvoj određene vrste.?? Fiziološko prilagođavanje na novu temičku sredinu je reverzibilan proces. trajanja. Tu postoji termičko prilagođavanje na termičku sredinu prethodnog boravka. leptir Plusia gama na sjeveru SSSR ima samo 1. Tada homeotermi padaju u stanje hipotermije. povećanom ventilacijom. Temperatura i tok životnih procesa U granicama efektivne zone porast temperature kod poikiloterma dovodi do porasta inteziteta metabolizma. Donja granica na kojoj počinje razviće ili na kojj se ono prekida zove se temperatura praga razvića i ona se ne poklapa sa donjom letalnom granicom organizma.. Ta otpornost na niskoj temperaturi zavisi od visine temperature. potrošnja O2 koja se javlja na istoj oglednoj temperaturi. To je praćeno na brojnim eksperimentima na insektima. Organizam se pri tome progresivno mijenja pa je dejstvo teperature na brzinu razvoja različito na različitim stupnjevima. i prisutno je kod velikog broja poikiloterama. Ovo pravilo je teško primjenjivo u biologiji jer se ni jedan organizam nije prost fizičko hemijski sistem i brzina životnih procesa je rezultat velikog broja biohemijski reakcija. Odnos godišne sume srednjih dnevnih efektivnih tempertura neke oblasti i termičke konstante prestavlja index koji pokazuje da li se vrsta može održati u toj oblasti i koliki broj generacija može imati u toku godine. Vrijednost trmičke knstante je specifična i različita kod različitih organizama.. Razviće jedne vrste odvija se u određenim granicama efektivne temperature. Homeotermi izdržavaju temperaturu iznad termičke neutralnosti putem fizičke termoreulacije: znojenjem. Visoke temperature izazivaju poremećaje u metabolizmu. Kod žaba. generaciju. Također. a u južnim dijelovima 2-3. Period trajanja razvoja i i efektivne temperature ima stalnu vrijenost koja se označava kao termalna konstanta. Vrijednost termičke konstante je različita za različite razvojne stupnjeve. Termička konstnta izražava se stepenom dana. npr. 139 . Za Ceratitis capitata ova konstanta iznosi 250 dana. Termičko prilagođavanje Brojni eksperimenti pokazuju da intezitet različitih životnih procesa na određenoj temperaturi nije isti kod poikiloterama i da taj intezitet u znatnoj mjeri zavisi od termičke sredine u kojoj je organizam prethodno boravio. a kod čimpanze na 20 ºC.

. Na temperaturana kolebanja poikilotermi reaguju odgovarajućim promjenama aktivnosti. UV zraci su letalni za neke organizme. a u srednjoj Europi 4-5 godine. a mnogi drugi koji se normalno duže zadržavaju na suncu imaju metalne odsjaje tijela. dok u južnoj Europi 3 godine. dok u oblasti Elbe u Danskoj tek 8-9 godine. posebno poikilotermnih. Temperatura tjela Schisticerca gregaria (pustinjski skakavac) raste sa izlasko sunca vrlo brzo do 40 i 50ºC. Po sazrijevaju u 5-7godini. larve insekata (drosofila) su jako osjetljivi na sunce. Sa sniženjem temperature vrijeme za kopulaciju i formiranje jajnje jaja. U granicama efektivne temperature aktivnost raste na većim temperaturama. Čovječja vaš traži temperaturu na tijelu od 24-32 ºC. U procesu zagrijavanaj tijela važnu ulogu igra prisustvo pigmenta. Insekti zagrijavanjem tijela podižu svoju temperaturu. Uticaj temperature na polaganje jaja može se pratiti kod insekata. traže termičke uslove za normalnu životnu aktivnost. Takođe i kišna glista. a u Finskoj tek u maju mjesecu. Pošto sunčeva svjetlost sa sobom donosi i toplotu ona utiče na toplotne razmjene organizma.4 -12. Zaklanjanjem od svjetla. Organizmi se u svojoj sredini orijentišu na mjestima sa temperaturom koja je za njih najpovoljnija.Temperatura i razmnožavanje Određena količina toplote potrebna je za sazrijevanje polnih produkata kod poikiloterma. ženka pirinčanog žižka Calenda orizoe najveći broj jaja proizvodi na teperaturi 26-39 Cº. Sa zalaskom suncatemperatura tijela pada. Rana temporaria polaže jaja u V. Promjen temperature utiče i na migracije koju vrše mnoge vrste sa promjenom temperature. Npr.8-16. Zraci krače i duže talasne dužine ultravioletni i infracrveni nisu vidljivi. samo 4 dana na 30 Cº. Razvijenijim pigmentom koji sprečava dublje prodiranje 3. Temperatura i ponašanje Može se pratiti i kod homeoterama i kod poikiloterama. Samo mali broj vrsta živi u potpunom odsustvu svjetla npr. Slično je i sa ostalim insektima. Kretanje muha na 10 ºC je sasvim slabo ali raste progresivno i postaje brzo na 27 ºC. dubinksi organizmi ili neki paraziti. Većina planinskih i artičkih insekata ima tamnu boju tijela i lako se zagrijavaju. SVJETLOST Svjetlost je jedan od osnovnih uslova života. oblici sa dugim nogama se brane izdizanjem tijela od površine pijeska itd. Glavni izvor svjetlosti u biosferi je sunce za oko vidljivi kompleks zraka od 400-750 nm.. Hitinskim ili rožnatim slojem kože 2. reflektujući ih. Crvenperka Ritilus ritilus dostiže polnu zrelost u vodama finske od 5-6 godine. Haringe iz južnog dijela Norveške postaju polno zrele 2 godine ranije nego haringe u sjevernom području.2 ºC.7 ºC ali ne na temperaturi od 4. Također i polna zrelost kod riba zavisi od temperature. Ženka vaši Pediculus humanus ne proizvodi jaja na temperaturi ispod 25 ºC. sa tim što je neophodna za fotosintezu. Npr. Mužjaci i ženke drozofile gajeni na temperaturi iznad 32 Cº ostaju sterilni. Svjetlost djeluje na životinjske organizme posredno ili neposredno sa različitim ekološkim efektom. Larve Cincindele traže mjesta sa temperaturom do 44 ºC. Ženke jegulja u rijeci. Svjetlost djeluje neposredno na živa tkiva kad je apsorbovana. Insekti u pješčanim dinama u Finskoj su zariveni u pijesak preko dana. kod Blatea germanica se udvostučuje. Postoji očigledana zavisnost aktivnosti i ponašanja poikiloterama od temperature. Skuša Scomber scomber iz Crnog mora prelazi u Sredozemno more čim padne temperatura 10-12 ºC. 140 . Britanijiu januaru. ali se i pod njihovim dejstvom stvara i vitamin D iz određenih sterola. Od dejstva visokih temperatura mnogi insekti se brane ukopavanjem u pijesak. Od dejstva svjetlosti organizmi se štite: 1. te sprečavaju pregrijavanje. a na 40 ºC prelazi u stanje razdraženosti. Komarac malaričar polaže jaja na temperaturi 12. sazrijevanje donade domaće muhe skraćuje se sa porstom temperature i iznosi 20 dana na 20 Cº. Zemljana atmosfera apsorbuje najveći dio UV zraka.

Indiferentne životinje su: stepski tvor.SVJETLOST I PONAŠANJE Ekološki značaj svjetlosti kao faktora orijentacije životinjskih organizma u prostoru je veliki. komarac. Kod kopnenih organizama je to složenije. kod duhana koji je kratkog dana. Pčela na temepraturi od 14-18ºC reaguje na svjetlo pozitivno. Ciklus razvijanja gonad domačeg vrapca se odvija u zavisnosti od dužine dnevnog osvjetljenja i temperature. Lagnus lagnus (glodari).. I životinje reaguju na dužinu dnevnog osvjetljenja. Pčele i muhe lete ka svjetlosti. Promjena dužine dana djeluje kao signal za lučenje gonadotropnih hormona od kojih zavisi sazrijevanje polnih produkata. migracije su u vezi sa sezonskim promjenama trajanja dana i noći. On je najpouzdaniji signal organskim vrstama da sinhronizuju svoj život sa sezonskim prromjenama. Kod pokretnih životinja svjetlost može stimulisati lokomotorna kretanja koja mogu biti bez određenog pravca (fotokineza) i mogu imati određeni pravac (fototaksija. Npr. čak i sesilni oblici raguju na svjetlost i zauzimaju određeni položaj tijela prema svjetlosnom izvoru. 141 . Za pojedine organske vrste postoji i određeni optimum intenziteta svjetlosti. a npr. VODA Ekološki značaj vode je mnogostran i značajan za sva živa bića. Oni unose vodu pijenejm. U dnevnih životinja to određuje broj sati u toku kojih je moguča ishrana. mačka. Sumračne životinje su: gundelj.mlade gusjenice itd. Smjena aktivnosti i mira kod životinja može nastupiti jednom u 24 sata i to su monofazne životinje (pčele.. apsorpcijom vlage i dr. mitarenje. Tipične dnevne životinje su ptice i insekti. ali isto tako i unutrašnja sredina organizma. a gliste is tonoge bježe od svjetlosti.kod Calanusa kopepode iz Ohridskog jezera vrše se pravilne vertikalne migracije (10-20m). koja može biti pozitivna i negativna). Od sezonskih promjena svjetlosnog režima zavisi i razmnožavanje kičmenjaka. Fototaksične reakcije se mogu javljati i ritmički npr. a kod nekih i više puta to su polifazne životinje (kišna glista. Ona učestvuje kao materijal u fotosintezi. većina leptira i ptica..). Odavanje vode iz tijela životinje se obavlja ekskrecijom. Ako se gleda normalna aktivnost životinjau tom pogledu se razlikuju dnevne..om sredinom. miš. FOTOPERIODIZAM Od sezonskih promjena svjetlosnih režima zavisi čitav niz životnih pojava i kod biljaka i kod životinja.. kroz sočnu hranu. VODNA RAZMJENA Vodu potrebnu za održavanje procesa metabolizma organizmi regulišu putem razmjene sa vanjsk. Tu je značajan i pravac svjetlosnih zraka ali i njihov intenzitet. u prometu materija. Biljke dugog dana zahtjevaju duže dnevno osvjetljenje.). Sa smjenom dana i noći ritmički se mijenja aktivnost mnogih vrsta. u regulaciji osmotskog pritiska i drugim pojavama..a ispod toga negativno. Američka pastrmka je riba kratkog dana i postaje normalno polno zrela u jesen. Ona je sredina u kojoj je život nastao. Plankton sa dolaskom noći migrira iz dubljih slojeva gdje boravi u toku dana. Od posebnog ekološkog značaja su reakcije organizma na ritmičke promjene intenziteta svjetla u smjeni dana i noći i godišnjih sezona. vertikalne migracije kod planktonskih organizama u toku danas i noci.. Sezona cvjetanja mnogih biljaka zavisi od dužine dnevnog osvjetljenja. Ta vodena razmjena primanja i odavanja vode je jedan od važnih oblika odnosa organizama i sredine. slijepi miš. Značaj fotoperiodizma stoji u njegovoj sezonskoj pravilnosti. Večina glodara je aktivna noću. to sprečava cvjetanje. Fototaksična reakcija iste vrste se može mijenajti sa spoljašnjim uslovima i sa uzrastom. sumračne i životinje indiferentne na promjenu intenziteta. u regulisanju temperature. Kod vodenih organizama vodna razmjena se vrši putem osmoze. jelenak. I druge periodične pojave kod životinja linanje.. noćne. Biljke i životinje su uključene u proces kruženaj vode u biosferi. Čitav živi svijet je uključen u kruženje vode u biosferi.

zama. u sušnim oblastima. Jesenji talozi djeluju povoljno na razvoj korova i klijanje zrnevlja kojim se oni hrane. Za neke crve je vlažnost vazduha ispod 85% letalna. mokrica Porcelio skaber se kreče u suhoj atmosferi. kod pustinjskog skakavca broj položenih jaja je najveći na 70 % vlage. Optimalno mu se jaja razvijaju pri 100% vlage u tlu i 30ºC. Brojnost miševa je u zavisnosti od količine vodenih taloga posebno u jesen. Kserofilni oblici se štite od gubitka vode i izlučivanjem suhog ekskreta ili suhog izmeta. One imaju niz prilagodbi u odnosu na vodnu razmjenu. Od isparavanja insekti se štite hitinskim omotačem.KSEROFILNE ŽIVOTINJSKE VRSTE. Npr. Brzina razviča takođe zavisi od stepena vlažnosti.MEZOFILNI OBLICI . Stepen zasičenosti vazduha vodenom parom na datoj temperaturi je označen kao relativna vlažnost i izračunava se u procentima. Osnovni ekološki problem kod njih je zaštita od pretjeranog gubitka vode. Pod apsolutnom vlažnošću podrazumjeva se ukupna količina vodene pare u atmosferi u g/m3 zraka.isparavanjem kroz kožu i respiratornu površinu. Kod reptila i prtica tu ulogu ima rožni sloj i odsustvo kožnih žlijezda. VODENI TALOZI Količina i raspored tvodenih taloga su bitan element u odeđivanju tipa klimatskih oblasti. Tipični oblici su amfibi. Kod žiška (Calandra) broj položenih jaja raste sa porastom vlažnosti. VLAŽNOST ZRAKA Sadržaj vodene pare u životnoj sredini kod kopnenih organizama je posebno značajno za regulisanje odavanje vode iz tijela. npr. Njihovo dejstvo je direktno. Prilagođenost života u aridnoj sredini je i u korištenju vode koja je sadržana u suhoj hrani ili korištenju metaboličke vode.HIGROFILNI OBLICI . gliste. plodnost. Reakcije organizama na vlažnost omogučava životinjama da u svom biotopu pronađu mjesta sa vlažnošću koja im odgovara. Neki organizmi u pustinjama se štite i sklanjanjem u zaklonjena mjesta. Stepen vlažnsoti vazduha utiče na ponašanje suhozemnih organizama. Zasičenost zraka vodenom parom je veća na nižim temperaturama. 3. trajanje razviča na aktivnost. Sa kolebanjem stepena vlažnosti vazduha raste ili opada intenzitet odavanja vode iz tijela putem isparavanja. nematode. Postoji više kategorija suhozemnih životinja u odnosu na život sa manjim ili večim stepenom vlažnosti.čine prelaz između ova dva i tu spada većina suhozemnih organizama. a na 40% prestaju da polažu jaja. a ne kreće se na vlažnom mjestu mjestu koje je izabrala. Npr. Razmno-žavanje i kretanje pustinjskog skakavca je jako zavisno od količine vodenih taloga. Regulisanje vodenog balansa je posebna adaptacija kopnenih organi. puževi. Eksperimenti na mnogim insektima su pokazali da utiče i na fekunditet (broj jaja) ženki. Oni se susreću samo na vlažnim staništima. POPULACIONE TEORIJE 142 . 2. Komarac malaričar bira mjesta sa vlažnošću od 90-95%. Kserofilni sisari skoro i da nemaju znojne žlijezde.žive u oblastima sa niskom vlažnošću zraka tj. Mogu se održati samo u vlažnoj atmosferi gdje je smanjeno isparavanje vode. Tako da se porast populacije javlja u godinama sa večom količinom padavina u sezoni polaganja jaja. Vlažnost vazduha utiče i na druge životne procese npr. u pustinjama ima i mezofilnih oblika koji sebi povoljne uslove vlažnosti nalaze u pozemnim jazbina-ma. Tu je bitna i srednja godišnja količina.kod njih je zaštita od isparavanja nedovoljna. ponašanje. Vlažnost vazduha je u vrlo uskoj vezi sa tmperaturom. 1. stonoge i dr. Neke vrste aktivno traže mijesta čija im vlažnost odgovara ili izbjegavaju mjesta sa nepovoljnom vlažnošću. ali i njihov sezonski raspored. kamila može izdržati 10 dana bez vode koristeći metaboličku vodu dobijenu oksidacijom rezervne masti iz grbe. razmnožavanje. Npr.

Dejstvo regulatornog mehanizma izostaje ako neki nepovoljni faktor svede gustinu populacije na nizak nivo. Npr. *Regulatorna reakcija održava populaciju u stanju ravnoteže koji je ustvari kolebanje oko srednje vrijednosti. U prirodnim populacijama kretanje populacije zavisi od skupnog dejstva svih faktora. a ne regulaciji njene brojnosti. a abiotički nezavisni. Uvarov i Bodenhajmer smatraju da ti faktori imaju posebnu ulogu u kretanju brojnosti populacija. metabolizma. Suština Nikolsonove teorije je u tome što vrsta u povoljnim uslovima teži da poveča svoju brojnost. Tako da otpor prema neograničenom rastu leži u samoj populaciji. Oni smatraju da se populacija i sredina u kojoj ona živi ne mogu posmatrati kao dva nezavisna sistema suprotno suprostavljena jedan drugom. Tada stupaju u akciju regulatorni mehanizmi prije svega kompeticija tako da populacija automatski reguliše svoju gustinu. Tada če populacija rasti ponovo do momenta otpora sredine. intraspecifičnoj i interspecifičnoj kao i na kompeticiji između prirodnih neprijatelja kojima je ta populacija izvor hrane. Ove teorije imaju najvecu širinu.one pokušavaju objediniti sve faktore koji djeluju na kretanje populacije ne dajuci prednost ni samo biotičkim ni abiotičkim. metabolita itd. *postoje 2 kategorije faktora koji kontrolišu kretanja populacije zavisni i nezavisni od gustine. Iz toga proizilazi da mehanizam 143 . Postoje 2 negativnosti fižičkih teorija. što se najbolje može vidjeti na populacijama insekata. ciklične oscilacije zečeva i risova u Kanadi dovode se u vezu sa ritmičnim kolebanjima klime. Faktori ne zavisni od gustine npr. Ove teorije ističu značaj abiotičkih faktora po sebno temperature. *Dejstvo prvih faktora raste sa gustinom populacije. Osnova ove teorije su izučavanje kanadskog ekologa Tomsona i engleskog entomologa Solomona. BIOTIČKE TEORIJE . Njene postavke su: *svaka vrsta je sposobna da se razmnožava i povečava brojsnost svoje populacije. Po njima nepovoljen vremenske prilike mogu dovesti do visokog mortaliteta 85-90% u prvim stadijima razvoja insekata. *Osnovni mehanizam regulacije počiva na kompeticiji za hranu i prostor. Veličina rezultata ovih teorija bazira se na proučavanju dinamike populacija insekata. a najčešće u njihovom kombinovanom djelovanju. Tu se javlja više teorija koje se mogu svrstati u 3 osnovne kategorije i to: fizičke teorije. FIZIČKE TEORIJE – polaze od pretpostavke da su fizički faktori sredine najznačajniji u kontroli životinjskih populacija. One su jednostrane i težište daju samo jednom faktoru i drugo klimatski faktori pretežno dovode do redukcije populacije. klimatskih faktora za razvoj . *populacija je sistem sposoban da reguliše svoju gustinu u skladu sa uslovima sredine. Kompeticija kao glavni regulatorni proces teži ka ostvarenju i održavanju određenog nivoa gustine populacije. SINTETIČKE TEORIJE . Smatraju da periodične promjene klimatskih faktora imaju značajnu ulogu u fluktracijama životinjskih populacija. ali i u njenoj sredini.Polaze od činjenice da se populacije vrsta u prirodi ne mogu neograničeno razmnožavati u nekom ekosistemu. intraspecijske kompeticije. Porast brojnosti automatski povečava otpor sredine. Biotički faktori su pretežno zavisni od gustine. svaka populacija pripada određenom ekosistemu i njegov je integralni dio. Mnogi procesi koji organičavaju rast populacije proizilaze iz sopstvene aktivnosti. biotičke teorije i sintetičke teorije. Populacija i sredina su dva aktivna faktora koji su u stalnoj interakciji. razmnožavanje i razviče insekata. Najrazrađenija teorija je teorija austraslkog ekologa Nikolsona. Dalje. zagađivanje sredine. Opšta teorija prirodne kontrole brojnosti još ne postoji. *od uslova sredine zavisi da li će populacija rasti ili opadati. Tu postoji prirodna kontrola koja reguliše dinamiku kretanja populacija.Nasuprot fizičkim ove teroje daju prednsot biotičkim faktorima. klimatski faktori takođe regulišu brojnost time što određuju nivo na kojem zavisni faktori od gustine vrše svoje djelovanje. vlage tj.

mravi Tip:Ehinodermata Klasa Asteroidea. Carambicide-strižibube. Javljaju se kao rezultat razlika u gustini vazdušnih masa zbog nejednakog zagrijavanja. Posebne prilagođenosti u građi nogu tih životinja im olakšava kretanje. pčele. Populacija životinja koje žive u plavnim oblastima su takođe izložene mortalitetu. Macul pen komarac malaričar. Ofuroidea. Vodeni talozi mogu u neposredno djelovati na organizem. Isoptere-termiti. Npr. tu spadaju Culex pipiens. Dermoptere Plecoptera Red Coleoptera Cicindela spada u koleoptere Lucanus cervus. Tipulide. Diplura i podklasa: Pterigota.regulacije jedne životinjske populacije leži u spletu promjenjivih odnosa koji postoje u okviru ekosistema. On prije svega djeluje mehanički na suhozemne organizme i njihovo ponašanje.Carambia cerdo Diptera red. On otežava kretanje po površini za večinu ptica i sisara kada je mekan i debeo. Ptice koje su dobri letači posebno okeanske vrste burnice i albatrosi koriste vjetar 144 . Cetonia aurata. Diplopode. Gusjenice leptira metlice se povlače u površinksi sloj zemlje gdje grade komore i jake kiše mogu saprati površinski sloj zemlje i oni su onda izloženi suncu.tu spadaju Arbacije Klasa Holoturija Klasa Krimoidea Kod nekih organizama javljaju se jasne prlagođenosti sezone razmnožavanja i sezonskih rasporeda vodenih taloga. Zbog toga se javljaju razlike u gustini i nastaju vazdušni pkreti. Melolonte. Ehinoidea. A. Klasa Insecta podklasa: Apterigota-Colembola. U dubini snijega preko pola metra temperatura je blizu 0 i malo varira. Vazduh se uvijek više zagrijava u prizemnom sloju. Muscide. Organizmi raguju na različite načine na direktno dejstvo vjetra. Od nje zavisi vlažnost tla i održavanej privremenih sajačih voda u toplijoj polovini godine. Hilopode i Simfile spadaju u stonoge. VAZDUŠNI POKRETI Vidljvi izrazi atmosfeske cirkulacije su vjetrovi. osi. hironodmide.fam Lamantridae Red Himenoptere-bumbari. Sitni glodari stradaju u proljeće zbog obilnih kiša koje plave jazbine. Za suhozemne organizme snježni pokrivač je poseban ekološki faktor. drozofile. Redovi: Efemeroptere – vodeni cvjetovi. Odonate-vilinski konjici. Ekološki značaj vjetra je mnogostruk. reljefa. Melolonta. Red Lepidoptere. Pokreti zavise i od rasporda mora i kopna. Podtip Uniramia obuhvata klasu insekata i stonoge. U zadnjih 50 godina upotrebom savremenih tehnologija su se razjasnili mnoge pojmove koji se tiču gustine populacije. Snijeg otežava ishranu životinja koje svoju hranu nalaze na površini tla. Naročito je to značajno u sjevernim oblastima. Za vodni režim stepskih područja količina snijega je jako važna. gazele Afrike se razmnožavaju u sezoni kiša i razviča vegetacije.povečavajući smrtnost u njihovim populacijama u doba obilnih kiša. Sjeverni jelen raskopava snijeg da bi došao do hrane. Poseban značaj ima slaba toplotna provodljivost sniježnog pokrivača za sitne oblike koji život provode ispod snijega.

Mortalitet progresivno raste sa udaljavanjem od optimuma. Pored toga faktori neprekidno variraju u veličini i intenzitetu bližeći se svom optimalnom dejstvu i udaljavajući se od nejga. Neki sitni vodeni organizmi u učahurenom stanju se pasivno mogu prenositi vjetrom tako da su kosmopolitski rašireni. Mnogi insekti se u letu kreču protiv vjetra npr.kao izvor energije i održavaju se na vjetu satima. Ovi eksperimenti pokazuju da je vitalni optimum neke vrste uvijek određen skupnim dejstvom ekoloških faktora. SKUPNO DEJSTVO TEMPERATURE I VLAGE Ova dva faktora su ekološki najvažnije komponente klime. Ujedno od mjerila optimalnog kombinovanog djelovanja tempe-rature i vlage tj. najbrže razviće idr. Ako se kvantitativno prikaze skupno dejstvo vlage i temperature dobijaju se bioklimatogrami. Vjetar ima poseban značaj na intenzitet isparavanja. Razvoj mu se zaustavlja ako je vlažnost ispod 40% i iznad 85%. Vitalni optimum razviča jaja pustinjskog skakavca je pri kombinaciji temperature 30 ºC i vlage 100% sa samo 10% smrtnosti. Razvoj se ne vrši bez obzira na vlažnost ako je temperatura niža od 17 i višaod 39ºC. 145 . ako je vlaga od 60-65% razvoj traje 11 dana. S druge strane optimum svakog od tih faktora nije isti za sve životne procese i sve stupnjeve razvoja jedne vrste. Gusjenice gubara se vjetrom mogu prenositi na više desetina kilometara i dalje. Temperatura i vlaga zavise jedan od drugog i oni se uslovljavaju. U oblastima sa snažnim i jakim vjetrovima broj letečih insekata je mali kao što su okeanska ostrva i visoke planine Alpa. najmanji mortalitet. Od promjene temperature i vlage zavisit će i intenzitet toplotne i vodene razmjene suhozemnih organizama. Ako je temperatura 28 ºC. To je zona vitalnog optimuma za te faktore. U okviru tih granica brzina razviča zavisi od stepena oba faktora. npr. Promjena temperature povlači promjenu vlažnosti i intenziteta isparavanja i obrnuto. stepena mortalitea u toku ranog razvoja i u pojedninim stupnjevima jaja lucerkine štetočine Phytonomus variabilis gajena pod različitim uslovima temperature i vlage najmanju smrtnost pokazuju u granicama temeprature 13-39 ºC i vlage 85-100 %. Pod vlagom se podrazumjeva i vlažnost atmosfore i vodeni talozi. pravci velikih migracija pustinjskog skakavca poklapaju sa pravcem dominantnih vjerova. Ali i aktivni let mnogih insekata stoji pod dejstvom vjetra. Skupno dejstvo temperature i vlage na ponašanje i razvoj je studirano kod pamučnog žiška. Dejstvo svakog od njih je relativno i zavisno je od dejstva drugih. najveću plodnost. Slabiji letači. insekti obustavljaju svoj let na jačem vjetru i drže se u zaklonjenom mjestu. SKUPNO DEJSTVO KLIMATSKIH FAKTORA Klimatski faktori uvijek idu zajedno i uslovljavaju se međusobno. Takva kombinacija koja je samo teoretski moguča nikako ne bi mogla biti jednostavan zbir djelovanja pojedinih faktora koji nisu nezavisni i koji djeluju jedni na druge. Idealan ekološki ili vitalni optimum odgovarao bi optimalnoj kombinaciji čitavog kompleksa faktora za sve životne procese koja bi obezbjedila najveći mogući porast populacije nekog organizma. Tako se npr. vilinski konjic ili ženke malaričara tako da im vjetar donosi miris naselja. Vjetar je značajan faktor u raseljavanju mnogih životinjskih vrsta. EKOLOŠKI OPTIMUM Uzajamna uslovljenost temperature i vlažnosti čini da je optimalna zona svakog od tih faktora relativna i da je njen položaj zavisan od dejstva drugog faktora. a time i na vodnu i toplotnu razmjenu. a vlaga 40% razvoj traje 21 dan. Tako da se ti faktori javljaju kao povezani kompleks faktora na koje organizmi reaguju.

Metode klimatograma se mogu primjeniti u ekologiji. Za život organskih vrsta nisu znacajne samo osobine makroklime. jer jaja polažu u julu i avgustu koja prezimljuju i u proljeće se razvijaju gusjenice. dužih mrazeva. vjetrova itd. Nedostatak je što se oni zasnivaju na meteorloškim podacima. dubinske i površinske jake suše. Složeniji tip bioklimatograma konstruisao je Walter. Prema tome da li se koriste vrijednosti relativne vlažnosti ili vodenih taloga klimatogrami se označavaju kao termohigrogram ili hajterogram. Npr. Svako odstupanje od tog klimatograma smanjuje mogučnost masovnog pojaviljivanja. održavanja i razviča jedne organske vrste u određenom kraju. Ova metoda je korištena za analizu rasprostranjenja i ekologije leptira sovice. Tako da do masovne pojave dolazi samo u godinama kojima su prethodile sa malom prolječnom vlagom. šume ili pašnjak. Ako se mjeri intenzitet svjetlosti koja dolazi do tla. Jaja polaže u julu i avgustu. Tom raznolikošću ekoklime i mikroklime može se objasniti mozaičan raspored organskih vrsta u okviru njihovog areala i u okviru jednog biotopa. Usorov je unio korisne popravke u grafički postupak klmatograma tako da su dijelovi linija dijagrama bili izvučeni da drugačiji način u mjesecima u kojima se odvija razviče pojedinih stadija životnog ciklusa insekta.BIOKLIMATOGRAMI Unošenjem srednjih vrijednosti mjesečnih temperatura i vlažnosti u koordinatni sistem ili temperature i količine vodenih taloga i spajanjam tačaka presjeka po mjesecima dobije se dijagram u vidu izlomljene zatvorene linije ili poligona koji se zove biokilmatogram. a svaka organska vrsta stoji pod kontrolom lokalne kombinacije klimatskih faktora koja se može znatno razlikovati od uobičajene suhe klime. 146 . ekoklima. U okviru makroklimatskih uslova na prostorno ograničenim jedinicama uspostavljaju se i posebni klimatski odnosi koji su važni za ekologiju. Vertikalni gradijent svjetlosti se razlikuje u listopadnoj i četinarskoj šumi ili tropskoj šumi tj. bioklimatogram voćne mušice Ceratites kapitata pokazuje da vremenske prilike u pojedinim godinama nisu podjednako povoljne za razviće i gustinu populacije. Sve ove lokalne kombinacije klimatskih uslova na prostorno ograničenim mjestima nazivaju se mikroklima. Makroklima. a drugi na površini stable tako da su klimatski uslovi u pogledu temperature i vlage za njih različiti. Srednje stanje vremenskih prilika čitavih geografskih oblasti koje je izvedeno na osnovu dugogdišnjih posmatranja meteoroloških podataka na određenim tačkama zove se makroklima i daje opštu sliku klimatskih osobina nekih geografskih cjelina. Nema ožtre granice imeđu ekoklime i mikroklime. Tu se vrijednosti temperature i vlage prikazuju u vidu krive linije. mikroklima Ova tri aspekta klimatskih komplexa su posebno značajni za ekologiju. on zavisi od vrste vegetacije (npr mjerenja na Prokletijama. Ekologija raspolaže pojmom ekoklima koji je uveo Uvarov.Veča vlaga povečava smrtnost gusjenica i lutaka i manji je broj imaga koji će položiti jaja. Drugi postupak prikazivanja bioklimatograma primjenili su Matvejev i Sigunov. Drugačiji su klimatski uslovi na pojedinim predjelima iste makroklimatske oblasti npr. na istom stablu hrasta žive dva insekta. Tako dopunjen klimatogram postaje bioklimatogram. Oba ta pojma označavaju realnu klimatsku sredinu organizma i njihovu veliku raznolikost. Korist klimatograma je u tome što olakšavaju poređenje bioklimatskih uslova različitih oblasti i omogućavaju prognoziranje rasprostranjenja. Njegove gusjenice nanose štetu usjevima u Montani. on je manji nego na otvorenom prostoru. u podnožju ili na vrhu brda itd. U klimatogram se uvode i pravougaonici koji obuhvataju granične vrijednosti povoljnih uslova temperature i vlage. On ilustruje klimatske prilive neke oblasti i daje mogučnost poređenja sa drugim oblastima. koja obuhvata sumu metereoložkih faktora pojedinih biotope. Masovno razviče leptira zavisi od količine vodenih taloga i vlažnosti tla u proljeće prethodne godine. On pored vrijednosti temperature i vodenih taloga obuhvata i podatke o površinskoj i dubinskoj vlazi. Pojam ekoklime se najbolje može ilustrovati na primjeru jedne šumske sastojne. Npr. Jedan živi u unutrašnjosti. Na osnovu podataka za tipične oblasti rasprostranjenja izrađen je klimatogram optimalnih uslova vlažnosti i temperature.

vrijeme listanja. hladnio i kišovito. ujednačena temperatura vazduha.U bukovoj sumi i na Kopaoniku temperature raste sa visinom tako da je ona najviča u krunama drveca. a nauka o njima je fenologija. tropski pojas . trajanje. Ekoklima i mikroklima su klime u najmanjem prostoru. 7. Temperatura pecine do 500 m.Temperature i vlažnost su takođe izmjenjeni u šumi npr mjerenja u bukovoj šumi Kopaonika i cistini pored. Temperature u podne je u sumi niža za 12. Na sva ta variranja živi svijet reaguje periodičnim promjenama cija su pojavljivanja u manjoj ili vecoj mjeri poklapa se sa bioklimatskim promjenama. Relativna vlažnost se u pećinama kreče od 95 do 100%. Izuzetak su pečine ledenice u kojima se led zadržava tokom cijele godine. Temperatura pecine zavisi od geografskog položaja i nadmorske visine. toplo i suho. plodonošenje…. U dolinama postoji posebna kombinacija klimatskih uslova. promjene u vegetacijskom pokrivaču koje predstavljaju osjetljiv bioklimatski indikator. Ona je prije svega uslovljena transpiracijom biljaka. Kod biljaka su to npr. suma ima svoju ekoklimu ali i unutar nje pojedini spratovi imaju svoju ekoklimu.temperatura tokom godine iznad 20°C 7. To su zapravo te biološke pojave Npr. Amplitude kolebanja temperature u toku dana pokazuje jasan vertikalni gradijent temperature. Temperatura im je 1-2°C. superhumidna – vrlo vlažna humidna – vlažna subhumidna – umjereno vlažna semiaridna – sušna aridna – vrlo sušna tajga – hladna sa četinarskim šumama tundra – hladna sa lišajevima i zona slabog mraza Fenološke pojave Zavinost organanskih vrsta od klime ogleda se i u sezonskom ritmičkom smjenjivanju životnih pojava koje su uslovljene vremenskim promjenama u toku godine. pojava imaga itd… 147 . 3. 5. Rokovi nastupanja godišnjih doba. Za šumu je karakteristična veća vlažnost vazduha.nv. cvjetanja. To su odsutstvo svjetla. nekretnost vazdusnih masa osim ako pecina ima dva naspramna otvora. 6. buđenje insekata iz zimskog mirovanja. 4. je od 10-13°C. Tako da pečinske stanovnike karakteriše stenotermija i stenohigrija. hladni pojas 10. Moderna podjela obuhvata 7 klimatskih oblasti: 1. 2. odnosima temperature i vlage. Proučavanjem ekoklime i mikroklime bavi se bioklimatologija. suprotni pojas 8. Preko noći hladan vazduh se skuplja na dnu doline.5°C nego izvan šume. Posebni mikroklimatski ulovi vladaju u pecinama. pojave larvenih stupnjeva. Takve promjene u prirodi označavaju se kao fenološke pojave. polarni pojas -temperatura uvijek ispod 10° Bliža klasifikacija klimatskih oblasti mora obuhvatiti temperaturu i vlagu kao i vodene taloge. Ekoklima zavisi i od ekspozicije jednog terena. Svak od tih mjesta ima svoju mikroklimu koja je važna za život organizma (postavljanje jaja na topliju i suhu stranu stabla). a iznad 800 m. variranje iz godine u godinu. isparavanjem tla i slabim vazdušnim pokretima. je 7-9°C. Mikroklimatski i ekoklimatski uslovi su realna klimatska sredina u kojoj žive organizmi i oni određuju mozaičan raspored vrsta u okviru biotopa. vlažnost raka je visoka. a najmanja na povrsini tla. Određivanje vecih klimatskih oblasti zasniva se na odlikama makroklime. To uslovljava sličan raspored biljnih i životinjskih organizama. Reljef takođe predstavlja važan faktor u izgrađivanju ekoklime na nekom mjestu. Kod životinja fenološke pojave su npr. Npr. Uobičajeno se zemlja dijeli na 5 klimatskih pojasa: 6.v. a na stranama je topliji vazduh.n. unutrasnjost stabla i površina stabla. umjereni pojas 9. Rano ili kasno proljeće. oštre ili blage zime. To su klimatski uslovi realnog staništa koji su ograničeni na manje dijelove biotopa.

Slično je i sa kupusarom. Oblasti sa sličnim bioklimatskim odlikama će biti okarakterisane približno istim prosječnim rokovim sezonskih fenoloških pojava. gdje ona ne funkcioniše a temperatura pada na temperaturu vanjske sredine. Bergmanovo pravilo: Predstavnici jedne vrste homeoterama koji žive u hladnijim oblastima po pravilu su krupniji od onih koji žive u toplijim krajevima tj njihova površina tijela je relativno manja u odnosu na njihovu 148 . Normalni razvoj se nastavlja samo ako je postojala dijapauza. Ljetnja faza mirovanja je estivacija i vezana je za visoku temperaturu i sušu i javlja se u tropskim i umjerenim aridnim krajevima. Te promjene se mogu formulisati u obliku više klimatskih pravila. Te srednje vrijednosti su karakteristične za pojedine biotope i one služe za izradu kalendara prirode ili fenoločkog kalendara jedne oblasti. čitav metabolizam se usporava. Ali kod leptira metlice u SAD koji ima svije generacije godišnje u julu i augustu. pojava leptira. Faza mirovanja susreče se kod mnogih životinja na različitim stadijima razvoja. Kod slatkovodnih organizama sa isučivanjem biotopa nastupa faza mirovanja učahurenjem kod protozoa. u vidu trajnjih jaja – rotatorija. Takva dijapauza označena je kao fakultativna i izazvana je vanjskim uslovima. turbelarija. Ona se ogleda u prekidu aktivnosti i u zastoju u razvoju u toku nepovoljne sezone i koja sigurava preživljavanje. Životinje tada troše rezervne masti koje sakuplaju zimu.. pojava gusjenica iz jajeta kod gubara. trajanje leta.. Dijapauza ima sezonski karakter. prezime larve druge generacije. Ona nije izazvana neposrednim dejstvom spoljašnjih faktora. Fakultativnu dijapauzu izazivaju nepovoljnu vanjski uslovi a obligatna ijapauza genetički uslovljena i nije izazvana faktorima sredine. polaganje jaja kod gubara. copepoda i dr. Ove faze čine jedan fenološki niz! Rokovi variraju iz godine u godinu zato fenologija mora utvrditi srednje vrijednosti rokova fenofaza. rotatorija i dr. Faza mirovanja Jedan od posebnih reakcija mnogih organizama na nepovoljne sezonske klimatske promjene je faza mirovanja. lutke ili imaga. Obligatna ili stabilna dijapauza javlja se kod onih vrsta koje imaju samo jednu generaciju godišnje npr kod gubara. Faza mirovanja koja se javlja u toku zime u sjevernim i umjerenim krajevima zove se hibernacija ili zimski san. Javlja se kod insekata i to je stupanja razvića u kome je morfogeneza zaustavljena ili usporena ali u kome se odvijaju fizioločki procesi potrebni za daljnju morfogenezu. Linije na geografskim kartama koje spajaju tačke istovremenog nastupanja fenoločkih pojava zovu se IZOFENE. Pojava mladih gusjenica gubara se poklapa sa pojavom mladih uslova hrasta. Ta pojava dijapauze je karakteristična za vrstu. cladocere i ostracode ili u isučenom stanju npr tardigrada. parenja. smjenjivanje gusjeničnih stupnjeva. Npr kod čikova Mzsgurnus fosilis fazu mirovanja provodi zariven u mulj. Povezanost fenoločkih pojava se ogleda u istovremenom nastupanju fenofaza mnogih biljaka i vrsta biljojeda. Ona se može javiti u toku embrionalnog razvoja na stadiju larve. Klimatska pravila Skupno dejstvo klime na životinjske vrste ogleda se u određenim evolutivnim morfološkim promjenama u okviru geografskih populacija iste vrste koje ulaze u kategoriju geografskog variranja tipa klima. Kod puževa kad je suša zatvaraju se u kućice i to je faza mirovanja. pojava lutaka. Kod njih za vrijeme zimskog sna nastupaju karakteristične pojave termoregulacije. Zimska faza mirovanja je posebno proučena kod sisara prezimara kod glodara i sljepih miševa.Sukcesivne pojave u životnom ciklusu jedne vrste označavaju se kao fenološke npr. disanje se smanjuje. Dijapauza je poseban oblik faze mirovanja u toku individualnog razvića.

Dužina krila kod kosa je najveća u centralnom Kašmiru na visini od 300o metara a najmanja u Tunisu. upi i rep nego nizijska Indijska vrsta gazela. Bergmanovo pravilo ne važi za poikiloterme. a oni na 31-35°C duže. I ovdje je u pitanju smanjenje tjelesne površine a time i smanjenje odavanja toplote – slijepi miševi sa velikom površinom tijela su ograničeni na toplije krajeve. Zemljište je sistem koji obuhvata sve tri faze: tečnu. Npr dvije srodne australske vrste ptica Munia flaviprymna koja živi u pustinji i Munia castaneitorans koja živi u vlažnoj oblasti.nv. Pojam edofskih faktora je složen. EDAFSI FAKTORI U sastavu biosfere nalazi se i pedosfera. temperatura. u pustinjama se javlja crvenkasta i žučkasto – mrka.masu. Kod lisice dužina lobanje je najveća u skandinaviji a najmanja na sardiniji. Najkrupniji poikilotermi su u toplijim krajevima (vodozemci i gmizavci). Glogerovo pravilo Kod homeoterama intenzitet pigmentacije raste sa temperaturom i vlažnošću. Pedosfera obuhvata čvrsti sloj zemlje. Kod gavrana dužina krila je najveća na Tibetu 4000 m. I ovo pravilo je potvrđeno eksperimentalno. Neki odnjih žive i u unutrašnjosti pedosfere. Ovo pravilo je potvrđeno i kod geografski različitih populacija Parus atricapilus. Pedosfera je podloga za biljke. Kod Sus scrofa dužina lobanje je najveća u Sibiru a najmanja na Sardiniji. Vrsta Gasela picticanda sa Himelaja ima krace noge. U tom procesu učestvuju klimatski faktori. a opada sa padom temperature i u ekstremnim slučajevima pigmentacija iščezava npr polarne životinje. Aridnost zajedno sa visokom temperaturom za sobom povlači zamjenu tamnog melanina sa crvenastim ili žuto smeđim feomelaninom. Količina feomelanina opada od juga ka sjeveru. Pojam zemljišta Treba razlikovati geološki supstrat koji predstavljaju matične stijene i zemljište ili tlo koji je produkt matičnog supstrata i koji se stvara pod uticajem klimatskih faktora i živih bića. U sastav čvrste materije ulaze razne organske materije sa 10% i minerali sa 90%. Mrka boja preovladava u toplim i vlažnim mjestima. Ooni koji su gajen na temperaturi od 5-20°C imaju zdepasto tijelo i kratak rep. podlogu za koju su vezani biljni i životinjski organizmi. stalno ili samo jedan dio života npr jaja. nego i na klimatske koji se ostvaruju na površini i unutar pedosfere. Zemljište je rezultat dudog procesa pedogeneze. pokreti a sa druge strane biljke i životinje čiji ostaci mineralizacijom ulaze u sastav zemljišta. Bergmanovo pravilo potvrđuju mnogi primjeri. Krupniji homeotermi odaju manje toplote nego sitniji. Postoje razlik u obliku tijela. vlaga. a najmanja u Somaliji itd. gasovitu i čvrstu. Alenovo pravilo Kod sisara koji žive u hladnijim krajevima postoji tendencija skračivanja dijelova tijela naročito ušiju i repa. U hladnijim oblastima i feomelanin biva redukovan. larve itd. To je povezano sa pravilom u fiziologiji po kojim odavanje toplote kod homeoterama je srazmjerno površini tijela. On se ne odnosi samo na fizičke i hemijske osobine podloge. ali isto tako i vrata i ekstremiteta. Kod gajenja miševa na različitim temperaturama. 149 . veličini nogu. Između tibetske antilope i gazele iz somalije. vrata i ušiju. supstrat po kojem se kreću kopnene životinje. a u stepama sa nižom temperaturom siva ili sivo – mrka boja. njime se proučava pedologija. Kod pustinjske forme koja je gajena u vlažnoj klimi javio se crni melanin i postala je mrka. Sva ova pravila predstavljaju adaptivne promjene hpmeoterama pod dejstvom klime.

a kasnije raspad organske materije u procesu huminacije. Tečna faza tla predstavlja vodu u kojoj su rstvorene materije u tlu. rožne čekinje. boje i vlažnosti tla. Dobrim trkačima više odgovara tvrda kamenita ili glinovita podloga npr kod afričkih kopitara. Reakcija životinja na temperaturu tla su studirana na pustinjskim terenima. Vlažnost tla zavisi od klimatskih uslova. mehaničkog sastava. gnijezda u toj podlozi prave mnogi insekti i pustinjski glodari. tekstura tla itd. ispiranje i formiranje humusa.. Voda se u tlu javlja u 4 oblika: 150 . A2 je svjetliji sloj u kom se vrši ispiranje humusa u niži horizont i eluvijalni sloj. vlažnost i hemizam Temperatura tla ne zavisi samo od klimatskih faktora nego i od prirode tla. fini pijesak. ali i od vodenog kapaciteta tla koji opet zavisi od mehavičkog sastava i prozornosti tla. To su povećanje površine oslonca stopala u vidu rožnih pločica. Fizičke osobine zemljičta su prije svega kompaktnost i mehanički granulometrijski sastav. Amplituda kolebanja opada sa dubinom tla i sa dnevnim temperaturama iščezava na 1m dubine a za godičnja na oko 10m. a noću silazi do -9°C. pješčare Cicindela. Temperaturna kolebanja površine zemljišta godišnja i dnevna. Građa zemljičta se najbolje vidi na njegovom profilu na kome se vide pojedini horizonti npr listopadna šuma. Glodari tu imaju važnu ulogu Citellus citellus. Dnevna kolebanja temperatura se penje u pustinjama do 43°C (50°C). Na pjeskovitim tlima. Ti organizmi prave hodnike. Mravi i termiti u tropskim oblastima grade gnijezda visoka po nekoliko metara. U njemu postoji A0 sloj koji predstavlja šumsku stelju. Prenos toplote u dubinu zavisi od termičke provodljivosti tla. Tlo postaje propusno za vodu i zrak tako da dolazi do preoravanja i mješanja slojeva. I ose pješčare (Bombex) izdržavaju temperaturu do 44°C. Termički režim u pojedinim tipovima tla je različit. Horizont B u njemu se vrši nagomilavanje ispranog materijala iz gornjih slojeva (iluvijalni sloj). To su grubi pijesak. Organske materije tla nastaju razgradnjom biljnih i životinjskih organizama i one obrazuju organske tvorevine humus. sloj A1 se sastoji od mrkog već formiranog humusa.Mineralne materije nastaju raspadanjem matičnog supstrata. Tako da predstavlja amplitudu od 52°C. Površina svijetlih zemljišta se sporije zagrijava nego tamnih. Rastresita podloga pjeskovita omogućava mnogim životinjama ukopavanje. Uočena je ritmika u ponašanju isekata koji tu žive. krtice. Primjr su kišne gliste. Zemljište je dinamičan sistem. Normalno rastresito tlo naseljeno je u unutrašnjosti mnogim vrstama koje grade poseban životni kompleks. i veća su nego kolebanje temperature vazduha. U takvoj podlozi žive larve Melolontha melolontha. prah i glina. Ovaj sastav je posebno značajan za organizme koji žive na površini ili u unutrašnjosti tla. Npr kod pustinjskih guštera susreču se posebne rožne pločice na nogama. Temperatura. isto i kod vlažnih tla. za kretanje po površini potrebne su posebne prilagodbe. Pustinjski gušteri se kriju u vegetaciju ili zarivanjem u unutrašnjost pijeska. Gasovita faza je vazduh koji ispunjava šupljine u tlu. Horizont C je neizmjenjen sloj matične podloge. To je humusno akumulacioni sloj. Horiznot A u njemu se vrši nagmilavanje i razgradnja uginulih organizama. Večina se preko dana povlači u dublje slojeve tla i pojavljuje se samo noću. Najsitnije organske čestice i glina imaju svojstvo koloida i imaju sposobnost da za sebe vežu vodu. a na všoj temperaturi se povlače u hodnike. Prva faza e drobljenje matičnog supstrata. hitinske dlačice. jazbine i gnijezda i doprinose velikoj prozornosti tla.

Hidroskopsna voda oblaže koloidne čestice zahvaljijući sili adsorpcije i ona je nedostupna biljkama. kišne gliste su osjetljive na stepen pH tla. Utrošak O2 u atmosferi zbog disanja se stalno nadomješćuje. Sa opadanjem atmosferskog pritiska na visinama opada i PPO2 i na visini 5500m se svodi na polovinu. Azota ima oko 78. 151 . Krtica i slijepo kuče su slijepi ali neki insekti Coleoptera takođe. tj ako je ventilacija tla nedovoljna. Vodena para koja je u vazduhu u šupljinama tla. Larve Diptera timpulldae traže radije kiselo tlo. Vlažnost tla na organizme djeluje posredno preko biljaka ali i neposredno. On može biti ograničavajući faktor samo za organizme u tlu ili za parazite koji žive u tijelu. Živi svijet je najbrojniji u neutralnoj i slabo alkajnim tlima. Jonska reakcija ili pH varira u pojedinim tipovima tla. CO2. Ta gravitaciona voda potiskuje vazduh iz šupljeg tla i tako otežava disanje. kisika 20. organizmi ga koriste samo u formi nitrita. Time se objašnjava siromaštvo visokoplaninske faune. Hemizam atmosfere Sa izuzetkom vodene pare čija količina varira. krtica ugine u odsustvu O2. odpada manje od 1%. Veća vlažnost dovodi do razvoja gljivica koje napadaju larve insekata u tlu. azot se u ta jedinjenja može prevesti na dva načina:  električnim pražnjenjem kada nastaju nitriti i nitrati koji kišom dospjevaju na zemlju  pod dejstvom azotofiksatora koji N2 prevode u nitrite i nitrate. On čini sredinu u kojoj su hemijski aktivni gasovi O2 i CO2. Azot čini glavnu masu atmosfere i on je inertan gas koji organizmi ne mogu koristiti u formi dinitrogena. Hemijske faktore je teško odvojiti od fizičkih i mnogi procesi u sredini predstavljaju složene fizičko-hemijske reakcije. nitrata i NH4. ali se ona se nije smanjila njihovim spustanjem na manju visinu sto znaci da je genetski uslovljena.03%. Gravitaciona voda u sezoni kiša može da ispuni kanale i jazbine životinja u tlu i tako djeluje nepovoljno i dovodi do visoke smrtnosti u njihovim populacijama. Pri potpunom odsutstvu kisika žive samo anaerobni organizmi. Kisela zemljišta – treseti se odlikuju siromašnom faunom. HEMIZAM SREDINE Hemizam sredine i njegove promjene koje se vrše i pod dejstvom organizama su poseban kompleks enoloških faktora. Odsutstvo svjetlosti u unutrašnjosti tla je značajan faktor. Tu količinu su imali i visokoplaninske populacije Apodemusa. helijum. Tu vodu koriste biljke. Hemizam tla je važan ekolođki faktor za životinje koje žive u tlu. ozon i dr. Osjetljivost prema CO2 je različita kod životinja. a na ostale gasove argon.Gravitaciona voda koja potiče od vodenih taloga i ispunjava krupnije pore i šupljine i pod dejstvom gravitacije brzo polazi niže. Količina O2 opada sa dubinom.99% i oni čine glavnu masu atmosfere. Homeotermi na smanjenu količinu O2 reaguju povečanjem količine Hb i broja eritrocita. Kod dolinskih populacija Apodemus silavtikus prenijetih na visinu 1500 – 3000m količina Hb u krvi se povećala za 9-27%. procentualni udio gasova koji ulaze u sastav atmosfere je konstantan. O2 tada postaje ograničavajući faktor za život. Kapilarna voda ispunjava sitne pore i šupljine i tu se zadržava pomoću kapilarnih sila. Kisik se nalazi u donjim slojevima atmosfere u dovoljnim količinama za disanje biljaka i životinja. H. a CO2 raste.

Kopnene vode se snabdijevaju fosforom iz geološke podloge i kroz mineralizaciju organske materije. Kod životinja porast koncentracije CO2 u krvi nadražuje centre za disanje i izaziva ubrzano disanje. Rastvorene soli Razlika između slatkih i slanih voda počiva na količini koncentracije rastvorenih neorganskih soli. Pošto se one i u slatkoj i u slanoj vodi nalaze u mnimumu one su glavni ograničavajući faktor organske produkcije u njima.Ozon predstavlja alotropsku modifikaciju O2. UV zraka.03%. Ona je najveća u vodama tresetišta.. Koncentracija i vrsta rastvorenih soli i fizičko-hemijsko stanje vode koje je izraženo u pojavama osmoze i jonske reakcije neprekidno djeluju na organizme i važni su ekološki faktori. On se stvara od O2 pod uticajem el pražnjenja. Kopnene vode više variraju u pogleu hemijskog sastava. Osnovni izvor CO2 jesu vulkanske aktivnosti i procesi disanja. Takđe je i koncentracija pojedinih iona u morskoj vodi prilično konstantna. Soli N se jjavljaju u većoj količini nego soli fosfora i njihov odnos iznosi 7:1. Količina organskog fosfora je veća nego neorganskog ali je po pravilu mala i iznosi nekoliko desetina mg/m3 vode. Fosfor se javlja u dva oblika: u vidu neorganskih soli fosfata i organskoj fosfora vezanog za rastvorene organske materije. ali i atmosferske gasove. ali ima veliki ekološki značaj. izuzetak je mrtvo more u Palestini i slano jezero u SAD koji su slaniji od morske vode. H2O je univerzalni rastvarač koji rastvara i ionizuje i neorganske soli i organsku materiju. Proces regeneracije soli azota je složeniji nego kod fosfora. Prirodne su vodi hranjivi rastvori iz kojih vodeni organizmi izvlače elemente potrebne za život. Površni slojevi okeana i zatvorena mora variraju u pogledu slanosti npr Crveno more sa 31-40% slanosti. a zimi se ta količina povećava dolaskom rezervnih masa fosfata iz dubljeg dijela. njegoova količina u atmosferi je mala i on leži visoko u stratosferi ali ipak ima veliki značaj za živi svijet. On apsorbuje UV zrake ispod 200nm koji su letalni za sva živa bića. Ca se takođe nagomilava u organizmima u znatnoj mjeri. U slatkim vodama Ca je takođe značajan ekološki faktor. koncentracija Si u tijelu silikatnih algi je 1000 puta veća nego u mrskoj vodi. To su rastvorene soli nitrata. Neki račići. Ekološki značaj hemizma vodene sredine je veoma značajan za vodene organizme. Ovo nagomilavanje elemenata u tijelima životinja ima poseban geohemijski znalaj jer omogućava stvaranje organskih sedimenata. U slatkim vodama količina rastvorene soli ne prelazi normalno 300mg/l . Cl i SO4. morska voda sadrži pretežno hloride i sulfate pa je gorka i slana a slatka pretežno karbonate. Vertikalni raspored fosfata u vodama je stratifikovan i njegova količina raste jer se u dubljim slojevima fosfati regenerišu kroz proces razlaganja uginule organske materije u vodi i mulju. ali i sagorjevanje fsilnih goriva. Hemizam vodene sredine Hemijski sastav vodene sredine je manje konstantan posebno u kopnenim vodama. To je selektivan proces npr. On se odigrava pretežno u dubljim slojevima vode i sedimentima dna te soli bivaju ponovo korištene od strane 152 . a pri velikim koncentracijama dovodi do gušenja. a slana najviše Ca i CO3. Tipična slana voda je mrska voda čija je slanost prilično konstantna i iznosi 35% (35gr po l). Najmanja je koncentracija je preko ljeta zbog bujanja planktona u površinskom sloju. Posebno je značajno taloženje Ca koji teće brže na temperaturama iznad 20°C što objašnjava nastanak koralnih grebena. Količina rastvorenih organskih materija jako varira u slatkim vodama. Morska voda sadrži najviše Na i Cl. Biljke to rade neposredno asimilacijom a životinjske organizmi posredno preko biljaka.. nitrita i NH4. CO2 – u atmossferi je prisutansa 0. Soli fosfora i azota su posebno važne za živi svijet jer ulazi u sastav bjelančevina. spužve se nalaze samo u slatkim vodama. On se tu javlja u formi karboonata i u zavisnosti od koncentracije oni se dijele na meke ispod 20mg po litru i tvrde vode iznad 20mg/l. On je neophodan za fotosintezu i od njegove koncentracije zavisi intenzitet fotosinteze bez obzira na količinu svjetla. on apsorbuje i infracrvene zrake i spriječava hlađenje zemlje. Sezonski se količina fosfata mjenja posebno u površinskom osvjetljenom dijelu gdje se on stalno troši.

biljaka i algi koji cirkulacijom vodenih masa povnovo dolazi u osvjetljene slojeve. Rastvoreni gasoviti CO2 i onaj u vidi H2CO3 zove se slobodni CO2 a onaj u bikarbonatima i karbonatima vezani CO2. Bikarbonati i karbonati u vodi su normalno vezani sa Ca. ventilacijom okolne vode. koji se odmah rastvara u vodi. Stepen tolerancije prema zagađenosti je različit kod različitih organizama. a dva puta je veći za O2. To je u jezerima posebno izraženo u vrijeme zime kad je temperatura u jezeru izjednačena. a u vioko produktivnim entrofnim jezerima taj utrošak je vrlo veliki tako da tokom ljeta vrlo brzo dolazi do potpunog isčezavanja O2 sve dok zimske cirkulacije vode npr u Dorjanskom jezeru. U povrđinskim slojevima koji su naseljeni planktonskim algama potrošnja O2 se stalno nadoknađuje jer ga proizvode alge ili se on izima iz atmosfere. Slobodni CO2 u vodi stoji u ravnotežom odnosu sa bikarbonatima pa njegov utrošak od strane biljaka povlači za sobom razlaganje bikarbonata u karbonat i CO2. veća je pri nižoj nego pri višoj temperaturi itd. U zatvorenim morima proces obnove O2 može potpuno izostati i dolazi do iščezavanja O2 u dubini npr Crno more u kome je ispod 200m dubine voda potpuno bez O2. Ukupna količina CO2 iznosi 47vm/l što je 150 puta veća koncentracija nego u atmosferi. Tu potpuno izostaje cirkulacija vode stalnog dolaska slatke vode u površinske slojeve i ne dolazi do mješanja. ravnotežni sistem CO2 – bikarbonat – karbonat je sistem koji reguliše vrijdnost pH u vodi. aktivnim kretanjem respiratornih površina. preko škrga. Tekuće vode mogu biti zagađene organskim nečistoćama. Tako da se organizmi dijele na polisaprobne koji naseljavaju jako zagađene vode npr Tubifix diptere i dr. Obnova kisika u dubinskim dijelovima okeana traje godinama. Uzrasna struktura populacije 153 . tako da njegova koncentracija u kopnenim vodama varira u funkciji vremena i rezultat je odnosa njegovog trođenja i snadbjevanja. Tu se obnova O2 vrši turbulentnim mješanjem vode pod dejstvom vjetra. Nekad u toku ljeta se javlja i prezasićenost poovršinskih slojeva O2 u Ohridskom jezeru. Porast CO2 u krvi vodenih organizama smanjuje afinitet Hb prema O2. Kod primarno vodenih organizama se to odvija stalnim prolaskom vode kroz respiratorne duplje. Rastvoreni gasovi Svi atmosferski gasovi se rastvaraju u vodama. Zbog variranja koncentracije O2 u vodi mnogi organizmi imaju niz prilagodenosti. U okeanima obnova O2 u velikim dubinama se vrši zahvaljujući dubinskim strujama koje dovode hladnu vodu sa O2 iz polarnih oblasti ka ekvatoru. mezosaprobne koji žive u manje zagađenim vodama i oligosaprobne koje žive u ne zagađenim vodama tako da se ti organizmi mogu koristiti kao indikatori. CO2 je od primarnog značaja za vodene biljke i u vodi se nalazi u složinijem obliku nego u atmosferi. Postoji vertikalni gradijent u rasporedu O2 u morima i jezerima. Prirodna voda se kisikom snadbjeva iz atmosfere i fotosinteze vodenih biljaka koje oslobađaju kisik. O2 se neprekidno troši u procesu disanja i procesu razlaganja organske materije. Tako da je okean glavni izvor CO2 u atmosferi. Njihova rastvorljivost do stupnja zasićenosti zavisi od apsorpcionog koeficjenta vode koji opet zavisi od temperature. Tako da u gornjim slojevima Crnog mora normalno postoji život a u dubljim slojevima žive samo anaerobne bakterije. slanosti i pritiska vode. Osnovni ekološki značaj CO2 u vodi je čto on učestvuje u procesu fotosinteze. bikarbonata i karbonata u određenom međusobnom odnosu. Tako tako je apsorbirana količina rastvorenog O2 veća u slatkoj nego u slanoj vodi. U dubljim slojevima O2 se stalno troši disanjem a ne nadoknađuje jer zbog odsutsva svjetla nema ni planktonskih algi. U vodi se rastvara dajući sa njom H2CO3 a ona disocira na bikarbonatne i karbonatne ione. Variranje koncentracije soli azota je paralelno sa solima P. tako da se u vodama nalaze osim gasovitog CO2 i ioni H. Taj koeficijent je najveći za ugljičnu kiselinu a najmanji za N. Vertikalni raspored soli N je u morima i jezerima stratifikovan sa većom koncentracijom u dubljim slojevima u kojima se vrši njihova regeneracija. Sekundarno vodeni organizmi npr insekti koriste atmosferski O2 uzimajući ga direktno ili u vidu mjehurića ispod krila. Utrošak CO2 u vodi nadoknađuje se iz atmosfere i na račun disanja i raspadanja uginule organske materije. Procentualni udio gasova u vodi je drugačiji nego u atmosferi. Ljetni utrošak O2 u slabo produktivnim jezerima oligotrofnim u dubinama je mali. Taj udio CO2 je nekoliko puta veći.

Pozitivno rastenje odlikuje početnu fazu kretanja populacije. Tok rasta populacije Analiza potencijalne moći rasta populacije pokazuje da bi jedna hipotetična populacija u neograničenoj sredini mogla eksponencijalno rasti pod konstantnim uslovima. Tako da tok I oblik rasta populacije jedino varira u skladu sa promjenama sredine u toku kretanja populacije jedne vrste može se razlikovati nekoliko faza: • Faza pozitivnog rasta • Faza stacionarnog rasta • Faza oscijacija i fluktuacije • Faza negativnog rasta • Faza iščezavanja To je opšta šema kretanja populacije faze mogu biti nedovoljno jasne I različitog trajanja. Osnovni faktor rasta populacije je potencijal razmnožavanja rastvoren kroz stopu nataliteta. Ekolog Čepmen je potencijalnu moc rasta populacije izrazio pojmom biotičkog potencijala. Ta se kolebanja odigravaju u prsnoj vezi sa promjenama u intenzitetu I kombinacijama vanjskih faktora. Tako da uzrasna struktura populacije u datom trenutku idikator pravca njenog kretanja. Taj mehanizamj rasta populacije je u tjesnoj vezi sa uslovima sredine. Neograničenom rastu organskih vrsta nužno se suprostavlja ograničen kapacitet konkurentne sredine. Taj pojam kvantitativno definiše brojni rast populacije I stvarni rast populacije jedne vrste i rezultat je uzajamnog dejstva biotičkog potencijala i otpora sredine.stopa nataliteta zavisi od krajnjeg odnosa polova ona zavisi i od stanja plodnosti ženki. Reproduktivna sposobnost je vezana za određene uzrasne klase a mortalitet varira jedino sa starošcu. Otpor sredine kombinovano dejstvo biotičkih i abiotičkih faktora . populacija se sastoji polno nezrelih jedinki. biljne populacije. Kod vrsta čije se odrasle jedinke razmnožavaju više godina populacija obuhvata različito stare polno nezrele jedinke I zrele jedinke različite starosti. Uzrasna struktura populacije varira u funkciji vremena! Uzrasna struktura se relativno lako može pratiti kod riba jer se starost jedinki može odrediti na bazi naraštajnih zona krljušti I otokonija iz unutrašnjeg uha. Manje ili više ravnomjeran raspored uzrasnih klasa odlikuje populacije u stacionarnom stanju a dominacija starijih klasa znak je populacije u opadanju. Relativno trajanje tih faza je različito kod različitih vrsta. stopu preživljavanja uzrasnu strukturu itd. Kod vrste kod kojih se ciklus odigrava u toku jedne godine npr. Pod normalnim uslovima u prirodi biotički potencijal se samo djelomično ostvaruje jer mu se suprostavlja otpor sredine. Relativno trajanje pojedinih faza određuju uzrasnu strukturu . Kod vrsta koje žive više godina I razmnožavaju se samo jednom u životu. Osnovni tipovi uzrasne strukture populacije predstavljeni su u vidu piramida u kojima je procentualno predstavljena zastupljenost pojedinih uzrasnih klasa. Populacija se može zasnovati kad vrsta osvoji dio neosvojenog prostora ili prodre u novi biotop ili se populacija formira 154 . Po njemu biotički potencijal u sebi uključuje potencijal razmnožavanja i potencijal preživljavanja. razmnožavanje se uglavnom sastoji od polno zrelih jedinki. Njima se može dodati još jedna faza iznenadnog naglog rasta do prenamnoženosti pracena isto tako naglim opadanjem. Brojno dominiranje mladih jedinki znači brz tempo rasta populacije. Brojnost prirodnih populacija neprekidno varira u funkciji vremena ćesto sa krupnim fluktuacijama. Postoje 3 osnovne kategorije uzrasnih klasa: prereproduktivna. Za rast populacije je važno dali se populacija sastoji od jedinki generacije ili od više generacija značajna je I brzina razvica.To je izraz brojnog odnosa uzrasnih stupnjeva koji ulaze u sastav populacije ona je u tjesnoj vezi sa kretanjem nataliteta ona je u tjesnoj vezi s kretanjem nataliteta I morttaliteta. reproduktivna I postreproduktivna. Ali mehanizam rasta populacije je složeniji I obihvata stopu mortaliteta . Rastenje populacije Populacija je promjenjiva veličina. Ali takvi uslovi se rjetko stiču u prirodi I neograničen ras populacija bi bio apsurdan.

Studija sigmoidnog rasta pupulacije u ograničenom prostoru vršena je uglavnom na eksperimentalnim životinjama. Početkom aprila gusjenice izlaze I presvlače se 5 puta intenzivno se hrane liščem. Kad god se smanji brojnost populacije zeca smanjuje se I brojnost populacije risa jer između njih postoji odnos grabljivice I plijena.npr. Svaki novi priraštaj smanjuje stopu rasta za određenu velićinu da bi najzad došla na nulu. Ta sezonska kolebanja uslovljena su prije svega kolebanjem klimatskih faktora. Poznat je primjer sigmoidne krive kod drozofile melanogaster(provjeriti naziv). Gubar ima jednu generaciju godišnje polno zreli stadij javlja se početkom ljeta i traje do avgusta. U junu 155 . Kod voluharice je to svake 3 god ili 3-4 god takva kolebanja populacije označaju se ciklične oscilacije.u laboratoriji. tako da u ograničenoj I homogenoj sredini brzina rasta populacije progresivno smanjuje sa porastom gustine populacije. Osim cikličnih oscilacija postoje I sezonske oscijacije . Isto tako I krivulja kod paramecijuma gdje je dat primjer elementarne borbe za opstanak. Klasičan primjer cikličnih oscilacija su populacije sjeverno-američkog zeca I risa. U takvim fluktuacijama gustina populacije se povečava I naraste do neuobičajnih razmjera što se označava kao prenamnoženost. nijedna kategorija tih kolebanja koja se zove oscijacilacija posmatranja je I u prirodnim. Ovi konstantni uslovi se ne susreču u prirodi nego je odpor sredine promjenjiva veličina tako da se stacionarna stanja populacije u prirodi I ne ostvaruju. Isto je I sa kapacitetom sredine koji se takođe svodi na nula. To stacionarno stanje se često označava kao stanje ravnoteže. Između larvi nastupa kompeticija jedan dio larvi je neuhranjen I nema pravilan metabolizam. Rast populacije …. Populacija dolazi do stupnja stacionarnog stanja s maksimalno ograničenom gustinom pod datim uslovima eksperimenta.. Slične oscilacije utvrđene su I u prirodnim populacijama sitnih glodara. Embrionalni razvoj se vrši u toku jeseni ali gusjenice ne napuštaju jaja sve do prolječa i prezimljuju u fazi dijapa……. tada ženka polaže jaja u leglima karakterističnog izgleda. Stacionarna faza koja dolazi iza faze puzitivnog rasta populacije u ograničenim uslovima I koje se javlja onda kad populacija dostigne minimalnu velićinu javlja se samo u eksperimentalnim populacijama koje se gaje u laboratorijama.u prvom slučaju rast populacije se odvija eksponencijalno I kriva rasta ima oblik slova J . Populacija je hranjena sa konstantnom količinom mesa . povečanjem broja imaga povečava se broj jaja I gustina larvi. Kolebanja brojnosti populacije su od posebnog značaja za ekologiju jer su odraz međusobnih odnosa organizma I sredine. U drugom slučaju se radi o ograničenoj sredini koja može podnjeti određeni maximum veličine populacije. koja se hrani leševima ovaca javljaju se kolebanja broja imaga koji se smanjuje u manje ili više pravilnim vremenskim razmacima. brojnost planktonskih algi u ohridskom jezeru oscilira u toku sezene sa maximumom u junui minimumom u oktobru. Broj jaja tada je manji. pod laboratorijskim uslovima odgovara sigmoidnoj krivoj. Početno rastenje populacije može se posmatrati u dva oblika rastenje u neograničenoj sredini sa optimalnim uslovima I rast u ograničenoj sredini. priraštaj postaje sve večii zaustavlja se samo u sredini nastupe promjene. kompeticiji za određeni prostor I za ograničeni izvor hrane. Kod njih se porast I opadanje populacije smanjuje u pravilnim vremenskim razmacima. u toku godine koje se javljaju koje se javljaju kod vrsta sa kračim životnim ciklusom. rast populacije če progresivno opadati I zaustaviti se na određenoj visini tada kriva rasta ima oblik slova S-sigmoidna kriva. Primjer takvih fluktuacija je masovna navala glodara u našim šumama javlja se prosječno svake decenije u hrastovim šumama. Laboratorijska populacija kvarca koja je gajena pod konstantnim uslovima nakon 200 časova dostiže maksimalnu veličinu ostala je nepromjenjena na tom nivou narednih 1000 časova . U laboratorijskim populacijama muhe. To za sobom povlaći smanjen broj imaga. Ta kriva pokazuje da se broj jedinki u početku lagano povečava kasnije to ide znatno brže da bi se kasnije zaustavilo u visini asimptote na kojoj krivulja leži. ali nove larve iz njih ne trpe oskudicu hrane I normalnon metamorfoziraju tako da se ponovo povečava broj imaga I ponovo se sve ponavlja. Fluktuacije su neperiodična kolebanja brojnosti mnogih vrsta u mnogim prirodnim populacijama. laboratorijskim populacijama.

iz amerike je uvezena jedna vrsta gusjenice koja se hrani kaktusom leptiri se namnože I unište preko 90% kaktusa ali tada populacija leptira opada zbog uništenja izvora hrane. Ta izmjena sredine djeluje na sam organizam I njihovu populaciju. Oni mogu djelovati na fertilitet žena na trajanje razviča na broj generacija mortalitet. Drugi faktor je oskudica prostora koja nastupa u ograničeenoj sredini kad gustina populacije dostigne odreženi nivo. Dvije uzastopne gradacije su odvojene fazom latence različitog trajanja. Kompeticija za hranu javlja se onda kada je količina hrane ograničena a javlja se velik porast npr radi suzbijanja kaktusa. Njihovo dejstvo može biti mehaničko. Kod insekta brašnara porast populacije povečava količine produkata metabolizma u brašnu što utiče na fertilnost ženki I smanjuje brojnost populacije. U fazi kulminacije gusjenice izazivaju brst šumeto tada uslovljava povečanu smrtnost. Količina hrane u prirodi je vrlo varijabilna I zavisiu od klimatskih faktora. Tok jedne fluktuacije gubara označen je kao gradacija a ona obuhvata 3 faze: progresivnu . 156 . Poznate su fluktuacije u populacijama skakavaca primjer je pustinjski skakavac. Porast gustine populacije sitbnih glodara za sobom povlači fiziološke poremečaje u endokrinom sistemu koji smanjuju vitalnost životinja I dovode do povečanog mortaliteta kanibalizam je pojava koja prati porst populacije. Sniženje temperature vode u toku zime na 5 stepeni u SAD –u dovelo je do opadanja populacije riba. Zime mogu povečavati smrtnost u populacijama sitnih glodara.gusjenice se učahure I prelaze u stadij lutke koji traje 2 nedjelje i daju image. Kolebanje meteoroloških faktora na prirodnim populacijama često povlači za sobom povečanje stope smrtnosti. Klimatski faktori -oni su značajan komplex faktora temperatura vlaga. Ta faza u njhovom životu označava se kao gregarna. a to sa sobom povlači veliku smrtnost gusjenica.kad gustina populacije pada minimum.kada gustina populacije naglo raste kulmimacionu sa maximalnom gustinom i regresivnu . U toku gradacije leptira gubara gusjenice su u stanju da izazovu totalni golobrst šume. Ukupne količina raspoložive hrane predstavlja kapacitet sredine. Kod stenofagnih vrsta oskudice hrane imaju krupan značaj za kretanje njihovih populacija. Ona na njih reaguje u skladu sa svojom nasljednom konstitucijom I reakcionom normom koja određuje njenu ekološku plastičnost ili toleranciju u odnosu na faktore sredine. A solitarna faza se javlja u doba niske gustine populacije Faktori rasta populacije (kretanja) Sama životinjska vrsta pripada određenom ekosistemu tako da je izložena djelovanju I biotičkih I abiotičkih faktora. Izmjena sredine značajna posljedica porasta gustine populacije . Oskudivca hrane može se javiti zbog velikih suša. Nekad se oskudice hrane javljaju samo lokalne I u vrijeme gradacije insekata. prostorom tada se javljaju konkurentni odnosi među jedinkama u populaciji koji se označavaju kao kompeticija. klimatski faktori mogu djelovati I posredno na izvore hrane I na kretanje populacije neprijetelja. Tada se kao ograničavajuči faktor javlja kanibalizam larve I odrasli insekti proždiru sopstvena jaja I lutke. Oni se u toj fazi fluktuacije skupljaju u velika jata koja prelaze I pustoše velike oblasti. organizmi aktivno mjenjaju životne uslove sredine. Faktori kretanja populacije mogu biti spoljašnji i unutrašnji. poplava I dr. Gusta populacija nekad može izmjeniti I sredinu I učiniti je manje povoljnom za život. U eksperimentima sa insektom brašnarom Tribolium confusum porast gustine populacije se zaustavlja kad broj jedinki na jednoj godini dostigne 44. hrana je komponenta sredine koja ima poseban značaj za životinjske populacije. Porastom gustine smanjuje se kapacitet sredine u pogledu potreba za hranom. Sva ta dejstva jako utiču na kretanje populacija određene vrster. Kod gubara ako zakasni listanje hrasta u prolječe dovodi do porasta smrtnosti gusjenica gubara itd. Interspecifički odnosi promjene u gustini jedne popilacije nužno mjenjaju uzajamne odnose među njenim jedinkama. Eksperimenti sa drozofilom pokazuju da broj potomaka u kulturi opada sa brojem imaga.djelovanje vremenskih nepogoda. Za vrijeme poplava na delti Volge procenat ženki opada što dovodi do smanjenja populacije glodara. vodeni talasi koji na različite načine djeluju na kretanje životinjskih populacija.

Nekada paraziti mogu znatno smanjiti brojnost populacije domačina.srednja gustina obje populacije ostaje konstantna akosu uslovi sredine konstantni • Zakon poremečaja srednjih vrijednosti. U prvoj seriji predator uništava populacijupjena u drugoj seriji jedan dio jedino plijena je zaklonjen. Kod tih insekata larveni stadij je aktivni parazit. U analizi odnosa između populacija posebno su studirani odnosi grabljivice I pljena I parazita I domačina. Eksperiment je urađen u 3 serije. Dvije vrste koje žive u ograničenoj sredini I zauzimaju istu ekološku nišu ne mogu se trajno održati jedna pored druge. Kod ovog kretanja populacije predatora I plijena Volter je postavio tri osnovna zakona: • Zakon periodičnih ciklusa-kolebanja populacije plijena I predatora su periodična. BIOCENOZA ŽIVOTNA ZAJEDNICA Biocenoza ili životna zajednica predstavlja viši stupanj ekološke integracije. Tako što djeluju pozitivno na obje populacije. Kod kod paramecijuma I kvasca se javljaju ciklične oscilacije u populaciji. Prisustvo kompetitorske vrste smanjuje kapacitet sredine za drugu vrstu koja zauzima ekološku nišu.Interspecifički odnosi To su značajan faktor kretanja populacije obje vrste orgamizama. Nekad se članovi odje populacije mogu međusobno pomagati. dosta su česte među himenopterama I dipterama. a onda zaklonjeni dio plijena obnavlja populaciju. To dovodi do izolovanja populacija srodnih vrsta. Odnos plijen predator je odnos ishrane između 2 vrste. Sličan primjer je sa američkim zecom I risom. iza toga slijedi nagli porast brojnosti parazita. Jedna populacija može promjeniti uslove sredine što utiče na drugu vrstu. Ona je živo naselje biotopa jednog ekosistema sa njima je povezana brojnim odnosima I ne može se os njega odvojiti.(ne vidi se proč) koji se hrani paramecijumom. Ćlanovi jedne popilacije organizma mogu se hraniti drugom populacijom mogu biti u kompeticiji mogu biti u kompeticiji za hranu I prostor. U 1 seriji oni su gajeni u mješovitoj populaciji u 2 seriji u jednom djelu kulture je bio izdvojen samo paramecijum I u 3 seriji periodično je dodavano svakog drugog dana nekoliko jedinki predatora I pljana. odnos parazit domačin ne razlikuju se bitno od odnosa plijena I predatora. Parazit povečava stopu smrtnosti u populaciji domačina I smanjuje se brojnost ali ne uništavaju svoju žrtvu odmah kao predatori. To je skup populacija različitih organizama koji naseljavaju određeni prostor u 157 . Poznati su primjeri entomorfogenih insuata koji napadaju druge biljojedne insekte. srednja gustina popilacije plijena raste a predatora opada Ovi zakoni važe za populaciju u eksperimentalnim uslovima I teško se mogu primjeniti na prirodne populacije. npr u engleskoj unesena vrsta vjeverice Sciurus caralinenzis potiskuje Sciurus vulgaris. Poznati su eksperimenti koji su u tom pogledu vršeni na insektima I protozoama.kad su obje populacije uništavane srazmjerno njihovoj gustini. Interspecifična kompeticija To su uzajamni odnosi između 2 vrste koji se nepovoljno odnose na rast I preživljavanje. Različiti patogeni organizmi izazivaju u životinjskim populacijama epizotije(masovna oboljenja) epizotije se šire u životinjskim populacijam u vidu talasa posebno momentima visoke smrtnosti. Dejstvo predatora povečava stopu smrtnosti u populacijiplijena. Domačin npr larve gubare mogu biti napadnutu od više vrsta parazita koji opet imaju svoje parazite. neki paraziti napadaju samo određene stadije razvoja insekata tako da je značajan sinhronizam u pojavi parazita I odgovarajučeg razvojnog stupnja. Ta kolebanja zavise od periodičnih brojeva I koeficijenata rasta I opadanja populacije • Zakon održanja srednjih vrijednosti. U trečoj seriji obje se populacije se populacije održaju ali sa periodičnim oscilacijam. Intraspecifična kompeticija je svakako značajan faktor kretanja populacija organskih vrsta. Paramecijum smanjuje znatno brojnost kvasca što dovodi do pada populacije paramecijuma a to opet omogučlava porast populacije kvasca. To su cjeline realno date u prirodi. To su obično odnosi između vrsta sa identičnih ili sličnim ekološkim zagtjevima. I nakon što predator uništi preostalu populaciju plijena takođe izmire. Poznat je eksperiment sa paramecijumom I didr….

Ekološki faktori se takođe nalaze manje ili više u optimumu. u Ohridskom jezeru je ustanovljeno opadanje broja bentoskih organizama sa porastom dubine. Primjer istorijskih i topografskih faktora su Dunavske ribe koje se uopšte ne 158 . Splet odnosa između biljnih I životinjskih odnosa čini jednu biocenozu koja se transformiše u vremenu I prostoru. 2.odgovarajučem vremenu I povezani su sa različitim interakcijama.Biocenoza ima svoju strukturu koja se ogleda u njenom kvalitativnom sastavu. STRUKTURA BIOCENOZE Broj i izbor vrsta koje ulaze u neku biocenozu jako varira prostorno-geografski. Iz toga proizilazi osnovni biocenotički princip: ukoliko uslovi biotopa postaju manje raznovrsni i više se udaljavaju od optimuma. Australija je naseljena samo grupom torbara ali ne I drugim sisarima itd. biotičkikompeticija sprečava vrstu da osvoji dati biotop. Temperature se drže u granicama od 21-29˚ C. Temperature se drže u granicamaod 21-29ºC.biocenoza je dinamičan sistem zahvaljujuči odnosima ishrane stalno se odvija kruženje materije I protok energije. Iz toga prizilaze osnovni biocenotički principi. klimatski. a biocenoza je siromašnija i uniformnija.klima ne dozvoljava da se ta vrsta naseli na datom biotopu. 3. Biocenoza pustinja ili arktičkih oblasti su sa ograničenim brojem biljnih I životinjskih vrsta.topografske prepreke spriječavaju vrstu da osvoji dati biotop. Ukoliko uslovi biotopa postaju manje raznovrsni I više se udaljavaju od optimuma. Znatno veči broj vrsta ulazi u sastav biocenoze umjerenih krajeva. Ali nisu samo fizički faktori ti koji određuju broj vrsta u biocenozi. topografski. Postoji i niz drugih faktora to su istorijski. Osnovne karakteristike biocenoze: 1. I ako bi mogle opstati u tim vodama. Još veče obilje u pogledu broja vrsta susreče se u tropskim biocenozama. nego predstavlja jedan integrirani funkcionalni sistem sa spletom odnosa između populacija koji ulaze u njen sastav. U umjerenim i polarnim oblastima životni uslovi se udaljavaju od optimuma i to dovodi do samanjenja broja vrsta.vrsta još nije dospjela do datog biotopa. topografski. Biocenoze pustinja ili arktičkih oblasti su sa ograničenim brojem biljnih i životinjskih vrsta. utoliko je njihovo eliminatorno dejstvo veče. To je zbog toga što su životni uslovi u tropima daleko raznovrsniji. u umjerenim I polarnim oblastima životni uslovi se udaljavaju od optimuma I to dovodi do smanjenog broja vrsta.kompeticija sprečava vrstu da naseli dati biotop. klimatski-klima ne dozvoljava da se ta vrsta naseli na datom bitopu. Bicenoza je uvjek određena kombinacija različitih biljnih I životinjskih populacija koje uspostavlja I održava pod datim uvjetima biotope. Još veće obilje u pogledu vrsta susreče se u tropskim biocenozama. Struktura biocenoze (kvantitativni I kvalitativni sastav) Broj I izbor vrsta koje ulaze u neku biocenu jako varira posebno geografski. Primjer istoriskih I topografskih faktora su Dunavske ribekoje se uopšte ne susreču u vodama I Ohridskom I Prespanskom jezeru. Znatno veći broj vrsta ulazi u sastav biocenoza umjerenih krajeva. ukoliko je njihovo eliminatorno dejstvo veče. Ekološki faktori se takođe nalaze manje ili više u optimumu. Npr. u prostoru I vremenskom rasporedu vrsta koji ulazi u njen sastav I brojnim odnosima njihovih populacija 4. Ali nisu samo fizički faktori ti koji određujubroj vrsta u biocenozi postoji I niz drugih faktora to su istorijski.vrsta još nije dospjela do datog biotopa.Bicenoza nije prosti skup određenih biljnih I životinjskih vrsta koje koegzistiraju jedna pored druge. a biocenoza je siromašnija I uniformnija npr u Ohridskom jezeru je ustanovljeno opadanje broja bentoskih organizama sa porastom dubine. biocenoza je u stalnom preobražaju I razvitku u funkciji vremena. To potvrđuju I brojni primjeri vrsta koje su prenesene I koje normalno žive u nekoj biocenozio ne remeteči bitno njenu strukturu.biotički. To je zbog toga što su životni uslovi u tropima daleko raznovrsniji.topografske prepreke sprečavaju vrstu da prodre u dati biotop.

Brojnost (abundantnost) to je kvantitativna zastupljenost pojedinih populacija u biocenozi. a to povlači i različit raspored životinjskih organizama. vezanost vrste za određeni tip zajednice. a zatim i ostale. unutrašnjost stabla itd. Izračunavanjem njihove relativne zastupljenosti dolazi se do pojma dominantnosti.izvjesne biljne i životinjske vrste su manje ili više za određeni tip biocenoze i u njima se konstantnojavljaju. Za strukturu zajednice posebno su značajni relativni brojni odnosi pojedinih populacija. Podatci o abundantnosti i dominantnosti imaju uslovnu vrijednost jer vrijede samo za dati trenutak.  Čestoća izrazava procentulani stupanj javljanja vrste u pojedinim probnim površinama nekog biotopa. Krivulja areala vrste izražava tip distribucije vrste. mjesta sa posebnom mikroklimom. Obično je tip disperzije vrsta heterogen. Tako da se u prostornom rasporedu organizama javljaju posebni životni kompleksi koji se sastoje od manjeg ili večeg broja vrsta između kojih postoje prisnije međusobne veze. u naselju dna Ohridskog jezera dominiraju oligochaete. npr. Na tim lokalnim staništima razvija se različita vegetacija. To potvrđuju i brojni primjeri vrsta koje su prenesene i koje normalno žive u nekoj biocenozi ne remeteči bitno njenu strukturu. npr. 159 . svako stablo u šumi je mjesto određenog životnog kompleksa. Dominantne su one vrste koje svojom brojnošću ili biomasom dominiraju u datoj bicenozi i daju pečat cijeloj biocenozi.jedinke bi bile potpuno ravnomjerno raspoređene u okviru biotopa i na osnovu broja jedinki bi se moglo sračunati minimalni prostor koji otpada na jednu jedinku. Takav homogen raspored je rijedak. Australija je naseljena samo grupom torbara ali ne i drugim sisarima. jazbine i duplje za stanovanje ptica i sisara. Pojedine vrste su različito brojno zastupljene. iako bi mogle opstati u tim vodama. Primjer jednog životnog kompleksa je životinjsko naselje šumskih pečurki . Gustina populacija pojedinih vrsta koleba se neprekidno u funkciji vremena. bukva dominira u bukovoj šumi. Disperzija i životni kopleksi Neravomjeran ili grupni raspored jedinki je najčešći tip rasporeda u populacijama. Jedinica prostora biotopa u kojoj se pojedine vrste javljaju je različite veličine. Sa porastom veličine analiziranog prostora najprije se javljaju vrste sa visokom frekventnošću. Homogenost disperzije. Ova brojnost se može izraziti i kao grupna dominantnost npr. Životni komleksi mogu biti znatno manji i vezani za posebna mikrostaništa. Takođe kod populacija životinja koje imaju veliku sposobnost kretanja prostorni raspored se stalno mijenja u manjoj ili većoj mjeri. Stalnost ( konstantnost) Ta strukturna odlika označava stupanj sa kojim se jedna vrsta susreće u datoj biocenozi. Gnijezda. Životinjski leševi predstavljaju koncentraciona mjesta mnogih vrsta životinja posebno insekata koji grade čitav životni kompleks. Struktura biocenoze ne zavisi samo od određene kombinacije vrsta koje ulaze u njen sastav. njihovim parazitima i predatorima je jedan životni kompleks. Biocenoza se sastoji od večeg broja populacija različitih vrsta koje su izmješane i prostorni raspored za svaku vrstu je različit. Biljni ekolozi po Braun-Blangeu razlikuju tri reda stalnosti  Prisutnost je stepen stalnosti kojim se jedna vrsta javlja u pojedinim sastojinama biocenoze.susreću u vodama dinarskog krša . čestoća sa kojom se jedinke javljaju u pojedinim dijelovima biotopa. Ti životni kompleksi su raspoređeni mozaično i njihove prostorne granice granice često su nejasne tako da prelaze jedni u druge. cvjetovi.  Vezanost. Jedna biljka sa svojim biljojednim životinjskim naseljem. Životni kompleksi Neravnomjeran prostorni raspored organizama u biotopu dovodi do lokalnih manjih ili večih grupisanja dijelova populacije. gustina populacije se može izraziti brojem jedinki na jedinicu prostora ili količinom bioma. Izmet životinja predstavlja mjesta gdje se formira životni kopleks. prostorni i vremenski raspored vrsta.površina lista. Slika prostornog rasporeda utvrđena u datom momentu je tip disperzije organizama na nekom biotopu. Grupisanje može biti uslovljeno topografijom ili reljefom gdje se javljaju lokalne kombinacije ekoloških faktora tj. Ohridskom Prespanskom jezeru. Postoje i druge strukturne odlike kao što su kvantitativna zastupjenost i relativna gustina populacija. To znači da za svaku vrstu postoji minimum areala u kome ona počinje da se javlja. itd.

Prizemni sprat šumske stelje karakteriše posebno naselje. U jednojh šumi postoji više spratova. Primjer je termička ljetna stratifikacija vode u Ohridskm jezeru. Sličan raspored planktona javlja se se i u morima i okeanima i odgovara vertikalnom rasporedu ekoloških faktora. Ova spratovnost i životni kompleksi su posebno izraženi u tropskim šumama..geobionta u tlu se susreću i mnogi oblici posebno kod insekata koji u podzemnom spratu provode samo jedan dio života. U tim spratovima prije svega se susreću bakterije i gljivice. 40-50 m. Primjer pauci. Vertikalna stratifikacija uslovljena je vertikalnim gradijentom ekoloških faktora. Vertikalni gradijent se jasno ispoljava u slojevitom rasporedu životnih kompleksa tj. sprat kruna niskog drveća. Kod suhozemnih zajednica u prvom redu određuje raspored biljnih vrsta. U Ohridskom jezeru se na dnu razlikuje: litoralna ili obalna zona dubine do 20 m. U tu grupu spadaju i ektoparaziti. To su različiti mikroorganizmi. Podzemni dijelovi biljaka po pravilu pokazuju stratifikovan raspored. koji su smješteni ispod površine zemlje ili na velikim dubinama i osvjetljeni. krtica. Horizontalna stratifikacija se odnosi na naselje jezerskog i morskog dna. a zatim slijedi zona alge . sprat nižih zeljastih biljaka i sprat mahovina.. Ti stanovnici gnijezda ulaze u kategoriju životne forme nidikolna. Poseban životni kompleks uginulih stabala u šumi i panjeva je posebno značajan za život šumske biocenoze. nematode. Stratifikacija je važna karakteristika strukture životnih zajednica. što je posebno izraženo u šumskim zajednicama.. insekti itd. Takva lokalna naselja se vezuju u nerazmrsiv splet. To su obično vrste koje zahtijevaju ravnomjernu temperaturu i vlagu. Ono se raspoređuje u paralelne zone idući od obale ka večoj dubini. Sličan slučaj je i sa rastvorenim O2. Oni ipak nisu sposobni za samosatalno održavanje i satavni su dijelovi životne zajednice. Naselje ispod kamenja u šumskim biocenozama predstavlja poseban životni kompleks. Ta stratifikacija polazi od činjenice da svaka životna zajednica obuhvata dva osnovna sloja. CO2.neosvjetljeni. slijepo kuče itd.ali i gnijezda mrava i termita su mjesta gdje se obrazuju posebni životni kompleksi. Kod vodenih bicenoza vertikalni raspored kombinuje se još i sa horizontalnom gdje se naselje dna zonalno raspoređuje od obale ka večim dubinama. ODNOSI ISHRANE 160 . u njihovoj stratifikaciji. Vertikalni raspored stanovnika tla je stratifikovan pri čemu su površinski slojevi najgušće naseljeni. Kod vodenih zajednica slojevit raspored se ispoljava u i horizontalnom i u vertikalnom smislu. i trofolitički sloj ili hipolimenron. Glavna masa fitoplanktona i zooplanktona ograničena je na gornji osvijetljeni sloj. To su oblici koji zahtijevaju veliku vlažnost i odsustvo svijetlosti. artropode. Ovaj raspored jezerskog planktona se održava za vrijeme ljetne stratifikacije. Životni kompleksi su najkarakterističnija crta svake biocenoze. Pored normalnih stanovnika tla. Biljke svojim rasporedom izgrađuju karakteristične spratove. Cvijetne cvasti su takođe posebna mikrostaništa. sublitoralna zona 20-50 m. a ispod je afotična zona sve do največih dubina. Shodno tome je stratifikovan i plankton. Taj gradijent je usko povezan sa gradijentom fizičkih faktora bez obzira da li je taj gradijen primaran ili sekundaran stvoren djelatnošću samog naselja. i dubinska zona koja zahvata ostatak dna. ptice u vrijeme gniježđenja takođe pokazuju vertikalan raspored. Pretežno u vertikalnom pravcu. hilopode. stonoge. Time je omogućen u isti mah i slojevit raspored životinjskih vrsta. ostatcima hrane itd. Svaki od spratova ima posebnu mikroklimu da u njima žive posebne vrste organizama.fotična zona je gornji osvijetljeni sloj okeana i ide 500600 m. ali i saprofagni insekti koji se hrane izmetom. sprat viših zeljastih biljaka. Vrste koje ulaze u sastav jednog kopleksa često prelaze granice jednog kompleksa i ulaze i u druge. Ona se odnosi na prostorni gradijent rasporeda vrsta i njihovih životnih kompleksa. Svaki od ova dva osnovna vertikalna sloja diferencira se na određen broj spratova sa posebnim kombinacijama biljnih i životinjskih vrsta.sprat kruna visokog drveća. Svaka od tih zona je naseljena posebnim životnim kopleksom. anelide. Sprat krošnji obuhvata životne komplekse biljojednih insekata i njihovih predatora. kolembole.. sprat korijenja žbunova i sprat korjenja visokog drveća. Životinjski svijet u toj obalnoj zoni je najbogatiji.. Litoralna zona se odlikuje prisustvom makrovegetacije i submerzne vegetacije. sprat žbunova. itd. pa do dna. svjetlošću. Postoji jasan horizontalni gradijent ekoloških faktora na dnu jezera ili mora. ali i glodari. I tu postoje tri izražena sprata: sprat korijena zeljastih biljaka. a zimi on postaje manje više ravnomjeran. Mikrostaništa za mnoge vrste su lišće biljaka u čiju se unutrašnjost usađuju posebna vrsta organizama fikobronti. Na osnovu svih moguće je jezerski profil podijeliti na dva osnovna sloja: trofogeni sloj ili epilimenron koji je osvijetljen i ide 40-50 m. hirudinee.

Tipovi ishrane Mogu se razlikovati tri osnovna tipa ishrane kod životinjskih organizama. U vodenim sredinama glavni izvor hrane za biljojede jesu alge. Velika raznolikost se susreće i u ishrani kod zoofaga i saprofaga. Tako da obnavljanje materije i energije za životne procese organizmi nadoknađuju kroz ishranu. Isti slučaj je i na kopnu gdje razne vrsre beskičmenjaka koriste detritus biljaka i lešine životinja koji takođe sadrže bakterije i gljive kojima se oni hrane. npr. To zavisiod gustine populacije domaćina. da bi se kasnije ponovo spustila na dno i hranila organizmima dna. parazita i od klimatskih faktora od kojih zavisi da li će parazit naići na odgovarajući razvojni stadij. Lanci ishrane 161 . Sva živa bića su otvoreni sistem i stalno razmjenjuju materiju i energiju sa okolinom. U zoofage spadaju sve vrste koje se hrane drugim životinjama. briozoe. Zbog te uloge oni se zovu reducenti. Stvaranje cjelokupne organske materije u ekosistemu odvija se samo u biljkama pa se one označavaju kao producenti. Nasuprot stenofaga su polifagi koji se hrane različitom ishranom. Svaki od načina ishrane predstavlja posedbu ekološku nišu. Najznačajniji kopneni biljojedi su insekti i pčele. čovjećija uš.hrane se na račun drugih organizama .Zoofagi. Osnovu ishrane biocenoze čine biljke. oligohete. Kod večine vrsta režim ishrane se mijenja zavisno od sezone npr. Specijalizacija u ishrani dovodi do ograničenja ekološke valence za hranu. životinje i biljke bez hlorofila su heterotrofi. a u ljeto se hrani sa Dafnia pulex i nalazi se pretežno u gornjim slojevima vode. Osim toga detritus sadrži i velike količine bakterija i gljiva koje saprofagi takođe koriste u ishrani. Monofagija je rijetka pojava. Kod parazite je bitna mogućnost sretanja svog domaćina. Način ishrane varira od vrste do vrste biljojeda. iako se najradije hrani na hrastu. koriste alge kao hranu. Mekušci i ehinodermati se hrane algama koje žive na podlozi u morima i kopnenim vodama. Takve vrste su omnivori. Biljojedima na raspolaganj stoji veča količina hrane dok je kod mesojeda mobilna i sposobna da se krije. nekrofagi. Stenofagija je više rasprostranjena među biljojedima nego među mesojedima. Monofagni organizmi su česti među parazitima npr. Naselje dna mora i voda zavisi od količine detritusa koji se taloži na dnu. ascidije. drugi samo čvrstim dijelovima stabla a neki samo listovima. Među saprofagima posebno su važne bakterije i gljive jer oni vrše razgradnju i mineralizaciju organske materije i razlažuje do neorganske materije koju opet koriste biljke. Osim direktnog trošenja hrane neki biljojedi prave i zalihe poput glodara. gusjenice leptira se hrane lišćem. Neki organizmi se hrane muljem sa dna iz kojeg onda uzimaju hranljive materije npr. Saprofagi – kao hranu koriste organsku materiju uginulih biljaka i životinja. Večina planktonskih životinja se hrani fitoplanktonom. I sesilni oblici životinja spužve. a odrasli cvijetnim sokovima. Svi ostali organizmi. Jače ili slabije izražena stenofagija odlikuje večinu životinja tako što one radije uzimaju određenu vrstu hrane ili se ograničavaju na uži izbor. Primjer za to je i divlja svinja. Poljska voluharica se u laboratoriji hrani sa 131 vrstom biljaka. Tu se misli na parazite i predatore u užem smislu. Oni ne stvaraju novu organsku materiju nego samo vrše inkarnaciju primarne organske materije koju stvaraju producenti. Takav način ishrane ih čini autotrofnim. školjkaši i dr. polipi. Neki biljojedi se hrane samo biljnim sokovima. Ohridska pasrmka se harni u proljeće pretežno faunom dna. Među saprofagima se razlikuju detritofagi.Najznačajniji oblik uzajamne povezanosti članova svake biocenoze jesu odnosi ishrane. Specijalizacija ishrane ogleda se u velikoj raznolikosti u izboru hrane i načina njenog korištenja što je opet vezano uz fiziološku i morfološku prilagođenost. koprofagi itd. -Fitofagi (biljojedi) – hrane se organskom materijom biljaka ili njihovih dijelova. . To su večinom organizmi iz grupe beskičmenjaka koji koriste detritus biljaka i životinja. Heterotrofni organizmi su potrošači ili konzumenti. Kod insekata način ishrane zavisi od razvojnog stadija. To obavljaju najčešće filtriranjam. ali su ipak stenofagne životinje češće od polifagnih vrsta. One koriste neorganske materije i iz njjih sintetišu organske materije koje su njima potrebne. Biljojedi predstavljaju osnovnu kategoriju članova biocenoze jer neposredno troše primarnu organsku materiju i energiju vezanu za nju. U suhozemnim zajednicama glavni izvor hrane biljojeda su cvjetnice.Saprofagi se hrane uginulom i hemijski i mehanički razgarađenom organskom materijom. Gusjenica gubara jede lišće 176 biljnih vrsta.

tj.ukljevapastrmka. Po pravilu su uzastopni članovi lanca poredani po veličini tako da je zadnj član lanca i najveći. Organizam reaguje na ritmičke promjene u ekosistemu i njihova fiziološka aktivnost i ponašanje imaju takođe ritmički karakter. Sezonski periodizam To su sezonske ritmične promjene. Takođe životinje mijenjaju način ishrane zavisno od sezone. Sve ritmičke promjene u fiziološkoj aktivnosti organizma i njihovih populacija predstavljaju složeni kompleks periodičnih promjena koje čitavoj zajednici daju promjenljiv izgled i uslovljavaju njene sezonske i dnevno-noćne aspekte koji se smjenjuju jedan za drugim. Primjer lanca koji polazi od kišne gliste: detritus. Otuda je konstruisana piramida biomase u kojoj članovi lanca nisu predstavljeni brojem jedinki nego njihovom ukupnom biomasom.kormoran. Ovaj brojni odnos među članovima lanca Elton je označio kao piramida brojeva. Ta piramida obuhvata biomase glavnih stupnjeva ishrane ili trofičkih stupnjeva i predstavlja trofičku piramidu. Poćetni član lanca je proizvođač. a na nju pastrmka koja je mesojed II reda i na kraju kormoran. U suhozemnim zajednicama njena osnova koja predstavlja biomasu proizvođača je jako široka. oni mogu polaziti iz istog čvora. Svaka ta serija predstavlja lanac ishrane. Od jedne vrste proizvođača može ići više lanaca ishrane. U suhozemnoj biocenozi lanac ishrane izgleda: četinar. To isto važi i za ishranu i intezitet ishrane. Takav je slučaj sa hiperparazitima.Odnosi ishrane međusobno čvrsto povezuju sve kategorije članova u biocenozi. Druga odlika lanaca ishrane su brojni odnosi među članovima lanca. Ovo pravilo pretežno važi za mesojede u lancu jer su obično biljojedi manji od krupnih biljaka kojima se hrane. Dok u planktonskoj zajednici mora biomasa proizvođača može biti manja od biomase potrošača i ta piramida ima okrenuti oblik. To je linearan niz organizama. Paraziti mogu biti normalni članovi lanca ishrane ili mogu graditi svoje parazitske lance ishrane.pauk. Obično su sitniji organizmi sa večim potencijalom razmnožavanja i imaju veču gustinu populacije u onosu na krupnije.ptica pjevačica. zajedno sa proizvođačima od kojih polaze predstavljaju životne komplekse čiji članovi žive jedni na račun drugih. Razlikujemo: sezonski. Najveći broj jedinki imaju početni članovi lanca a najmanji završni članovi. Takođe postoji veza između brojnog odnosa i veličinskog odnosa članova u lancu. Veliki broj vrsta se hrani i sa detritusom. Ta reakcija se ogleda u promjeni aspekta i karakteristična je za različite 162 . Lanci ishrane pokazuju neke svoje odlike: Prva važna odlika lanca su veličinski odnosi njihovih članova. Tako da se lanci međusobno povezuju.ptica pjevačica. Stvarne kvantitativne odnose među članovima lanca moguće je predstaviti kroz piramidu enrgije. sljedeći član je mala riba ukljeva i ona je mesojed I reda. Ekološki faktori biotopa posebno abiotički podliježu promjenama u toku godine i u smjeni dana i noći. za nju je vazan biljojed. Ovo pravilo krupnoće vrijedi samo za biljojede u vodenim zajednicama koje se hrane fitoplanktonom. PERIODIZAM Večina zbivanja u jednom ekosistemu ima ritmični karakter. lanac ishrane u jezerskoj biocenozi: fitoplankton-planktonski račići. proizvođači su na osnovi. Razlike u veličini plijena i grabljivice su osnovni uslov postojanja lanca ishrane. Lanac ishrane ne mora početi živom zelenom biljkom.kišna glista. Npr. Oblik piramide brojeva varira u pojedinim zajednicama posebno kad je u pitanju veličina početnih članova proizvođača.ptica grabljivica. Svaki prethodni član u lancu svojom brojnošću obezbjeđuje opstanak sljedečeg člana. dnevno-noćni i lunarni periodizam. Ti lanci ishrane nisu nezavisni jedi od drugih. Pošto se večina potrošaća ne ograničava samo na jednu vrstu hrane oni učestvuju u večem broju lanaca ishrane. koja izražava količinu energije koja u jedinici vremena protiče kroz svaki trofički stupanj.biljna vaš. One predstavljaju reakciju čitave zajednice na sezonske promjene ekoloških faktora biotopa. Lanci ishrane ne obuhvataju samo predatore nego se oni usložnjavaju i sa brojnim parazitima. Kod večine organizama razmnožavanje pokazuje periodičnost. ukrštaju i isprepliću te daju složenu sliku ishrane u ekosistemu. oni uvijek predstavljaju polaznu kategoriju od kojih kreće u mnogim pravcima serije članova potrošača. Postoji jasan periodizam u zbivanjima savake životne zajednice. čiji je svaki član karika sa tačno određenim mjestom vezana sa karikama ispred i iza sebe. odnosno količinu stvorenih organizama na svakom stupnju u jedinci vremena. Oblik piramide biomase u pojedinim biocenozama varira. Piramida brojeva ne može uvijek tačno predstaviti kvantitativne odnose u lancu ishrane.soko itd. Te serije potrošača.

U jesenjem aspektu u planktonu se smanjuje gustina kladocera i povečava se gustina mladih larvi školjke Dressenia. noćne i sumračne životinje. Idući od ekvatora dužina dana opada. I kod životinja se ritmično smjenjuju periodi aktivnosti i neaktivnosti. U proljetnom aspektu u planktonu se nalaze pretežno račići kopepodi i tada je njihova gustina populacije velika. Sukcesija ekoloških pojava. vlažnosti. pjevanje određene vrste ptice se javlja samo sa pojavom svijetla određenog intenziteta. Takođe zrikavci počinju da se oglašavaju u sumrak i to traje sve do ponići kad temperatura počinje sa opadanjem. Ritmičke smijene perioda aktivnosti i neaktivnosti najbolje se vide kod odavanja zvukova i kod vertikalne migracije. U ljetnom aspektu u planktonu dominiraju kladocere. Na taj način se znatno smanjuje kompeticija. U tropskim šumama mnogi noćni oblici raznim glasovima označavaju početak svoje aktivnosti. U šumama aktivni oblici preko dana spuštaju se dolaskom noći u niže spratove. U tropskim šumama sezonki periodizam je uslovljen smjenom sušnih i kišnih perioda. Npr. Sezonski peridizam je različito izražen u pojedinim klimaktološkim oblastima. Na smjenu dana i noći životna zajednica reaguje tako što e jedan njen dio aktivan noću. Klasičan primjer dnevno-noćnih vertikalnih migracija susreće se kod planktona jezera i mora. tako da se one mogu podijeliti na dnevne. vlažnija i sa malim isparavanjem. Vertikalne dnevno-noćne migracije zapažaju se i u suhozemnim zajednicama ali u znatno manje vidljivom obliku. U tropima je isti broj sati dana i noći. Sezonski periodizam je naročito vidljiv u smjeni aspekta planktonske zajednice mora i jezera. Te sezonske promjene su vidljive u naselju beskičmenjaka u listopadnoj šumi. iako su slične životne forme i sličnog načina iahrane. Lunarni periodizam Kod mnogih organizama mora zapaža se periodizam u razmnožavanju u vezi sa mjesečevim mjenama i pojavama koje ih prate. vrsta ribe koja živi kraj obala Kalifornije razmnožava se od aprila do juna i to samo u vrijeme visokih plima koje nastupaju 2x mjesečno. sezonsko kretanje gustine populacije. Jedan od najupadljivijih primjera lunarnog periodizma ostvaren je kod anelida poliheta tropskih oblasti. Te promjene vide se i u naselju ptica u šumskim zajednicama. npr. Razlike u dnevno-noćnom ritmu svijetlosti zavisi od geografske širine i nadmorske visine. Isto tako može se reći da dolazi sa smjenom dana i noći i do smjene različitih lanaca ishrane. u šumama je 30-40% dnevnih sisara i 60-70 % noćnih. a noći se povečava. promjene u toku godine u jednoj šumi ili stepi. topliji. Pošto se relativna dužina dana mijenja i sa sezonom i sa geografskom širinom i trajanje dnevne aktivnosti pojedinih životinja se mijenja. Npr. U zimskom aspektu u planktonu ponovo dominiraju kopepode i odrasle larve školjke Dressenia. Isto je i sa beskičmenjacima koji su veoma aktivni noću. Dan je svijetao. Npr. promjenama gustine populacije. Tako da između dnevnih i noćnih životinja dolazi do vremenske izolacije i nemogučnosti susreta. Sezonske promjene u aspektu su najuočljivije kod biljne komponente zajednice. Sezonska smijena aspekata u okviru biocenoze može se pratiti i na životinjskoj komponenti. promjeni ponašanja i aktivnosti.zajednice. naročito kod ishrane. Na te vertikalne migracije utiče svjetlost i temperatura. manjim ili večim migracijama. neke populacije kopepoda se mogu kretati vertikalno i do 100 m. hladnija. U tim vertikalnim migracijama razlikuju se dvije faze: jutarnja kada se organizmi povlače na dole i večernja kada se oni povlače na gore. Lunarni periodizam u razmnožavanju je zapažen i kod velikog broja morskih životinja u vezi sa popratnim pojavama lunarnog ciklusa. promjene u ponašanju i aktivnosti određuju sezonski aspekt zajednice. Na sve te promjene biocenoza reaguje ritmičkim promjenema aktivnosti i ponašanja. Ženke dospijevaju sa visokom plimom na plažu gdje polažu jaja koja se u 163 . a drugi danju. Biljke su prije svega aktivne danju kada se obavlja proces fotosinteze. U umjerenim i polarnim oblastima on je uslovljen promjenama temperature i fotoperiodizma. Dnevno-noćni periodizam Ritmične promjene koje za sobom povlači smjena dana i noći ne ogledaju se samo u promjeni inteziteta svijetla nego i u promjeni temperature. Npr. Npr. Ona se ogleda u sezonskom pojavljivanju i izčezavanju vrsta.a noćne forme se kreću obrnuto iz prizemnog sprata na više. Vide se sezonske promjene u kvalitativnom i kvantitativnom aspektu planktona u Ohridskom jezeru. Eunice viridis koja živi na koralnim sprudovima se razmnožava samo u oktobru i novembru za vrijeme posljednje mjesečeve četvrti. isparavanja. suhlji i sa večim intezitetom isparavanja a noć je tamnija. Tako da dolazi do smjenjivanja dnevnog i noćnog aspekta zajednice.

bježeći od glečera koji su dolazili sa sjevera ili su spuštali niz padine planina u vrijeme gladijacije. Salmonidia atra. S tim u vezi. Oni se pretežno nalaze u procesu širenja alela.. Okarakterisano je pojasnom ogromnih ledenica na planinama i specifičnom florom i faunom. naseljavajući odredjeni ekosistem.pijesku razvijaju sljedeće dvije sedmice.Sus ecrofa raeri (divlja svinja). gdje su jedinke u grupi medjusobno povezane rzmnožavanjem. . pećine u kojima su mnoge vrste nalazile zaklon.Capieolns capreolus grandis (srna).000 godina – Galantus nives ). . . nastale su glacijalne vrste.su vrste koje su sekundarno dospjele na određeno stanište. Danas. . . (alohtona zemljišta – nije nastalo na mjestu gdje se nalazi. (Pančićeva omorika. POPULACIJA – je prostorno i vremevski integrisava grupa istovrsnih jedinki.Canis lupus (vuk). . Kod njih je ograničenost nastala kao posljedica mladosti taxona.. a kasnije sa dolaskom plime ponovo se povlače u okean ali tada su već razvijeni. . reliktinim vrstama.Ursus arktos bosniensis (bosanski medvjed). Bili su raširene u ledeno doba (prije 80.Dolomis bogdanovi trebevićensis (podvrsta reliktne voluharice). ranije širokih alela. koji još nije uspio da se rasprostrani na veću površinu. zadržali su se i nakon povlačenja ledenika u određenim refugijama – glacijalni relikti AUTOHTONE VRSTE – su vrste koje su na datom staništu graditelji zajednica pod prirodnim uslovima (autohtono zemljište – nastalo na mjestu gdje se trenutno nalaze) ALOHTONE VRSTE . . već je tu dospjelo npr.Mikrotus igmaneus (igmanska voluharica). AUTOHTONE VRSTE : . GLACIJALNE VRSTE – šire oko glečera i snježnika. nemaju bliskih srodnih vrsta. nakon izmjene pod dejstvom čovjeka (ruderalne biljke. ENDEMI – su organizmi ograničenisamo na jednu. vanjski uslovi ne odgovaraju u potpunosti. ... koja raspolaže zajedničkim kompleksom genetičkog materijala...Martes foina bosniaca (kuna). tek nastali endemi.) REFUGIJUM – su zaklonjena mjesta. vodenim stihihama)).Progresivni (neoendemi) maldi.Martes foina bosniaca (podvrsta bosanska kuna zlatica).nke od tih oblasti koji su došli sa sjevera. 164 .Konzervativvni (paleoendemi) – stara grupa endema kod kojih su ograničenost areala nastali smanjivanjem starijih. ENDEMI BiH : . uvale. odnose sa vanjskom okolinom koja ga okružuje. Nekad su bile široko rasprostranjene. često vrlo usku oblast. Imaju povoljan položaj u sistemu. RELIKTI – su vrste koje predstavljaju ostatke nekadašnje drvne flore i faune.Picus viridis (zeleni djetlić) JEDINKA – je element biotičkog FALI . koji stupa u jedFALI tj.

TROGLOFILI – dobro im odgovaraju ovagvi uslovi. Biomasa populacije koje pripadaju jednom trofičkom stupnju utvrđena u datom trenutku predstavlja aktuelnu količinu produktivne organske materije tog trofičkog stupnja.. EKOSISTEM – je funkcjonalno integrisan.. njegov mehanizam i intenzitet od koga zavisi količina stvorene organske materije u jedinici mjere. ujednačena temperatura.... odsutnost svjedtlosti. tempo sagorijevanja generacija je različit tako da se javljaju razlike ako se posmatraju zelene alge i više biljke. mala produkcija organskog materijal. fizičkim. biološkim povezana u jedinstveni proces kruženja materija izmedju komponenata. TROGLOBIONTI – prvi pećinski organizmi tjelo FALI . arachnida. EUEDAFON – organizmi koji stalno žive u tlu. Osnovni momenat od koga se polazi je neprekinuti tok stvaranja i trošenja organske materije ekosistema. Organske materije se istovremeno i stvara i trosši na svakom stupnju trofičke piramide.. či su kompnente biocenoza i biotip.. PEDOFAUNA – je skupina organizama koji naseljavaju tlo nekog područja. To je cjelina sa svim zastupljenim FALI zbivanjima. u bjegu od neprijatelja ili nepogoda. HEMIEDAFON – organizmi koji svoj dio ciklusa provedu u tlu. KARAKTERISTIKE PEĆINE : stalnost mikroklimackih uslova. U ove organizme spadaju predstavnici gotovo svih živornih skupina. Uzimajne tla vrši se metalnimFALI na površini 1 m 2 sa pet tačaka. či se proces ostvaruje uz protok energije koja dolazi od sunca i nakraju odlazi u vedu toplote. Ali od posebnog značaja je sam produkcioni proces. četri u uglovima i jedna u centru (0 do 4 cm i 4 do 8 cm ) (npr. Razlikuju se organizmi tla koji sami tvore svoj prostor – kopači (oligohetae. mravi ) i organizmi koji koriste već postojeće šupljine u tlu (kolembole. koji se razvijo na tom staništu i počiva na složenim medjusobnim odnosima.).. bez organa čula vida. nekretnost vazdušne mase. ORGANSKI PRODUKTIVITET EKOSISTEMA Odnosi ishrane između funkcionalnoh kategorija članova ekosistema se kvalitetno mogu izraziti u vidu trofičkih piramida gdje svaki stupanj predstavlja ukupnu količinu mase organiskih materija (biomase) populacije koja mu pripada.. sinfila. SPELOLOGIJA – nauka o pećinama. Ta mjera ili stopa organske produkcije u jedinici vremena je organski produktivitet jednog ekosistema. EDAFON .). razvijeno čulo dodira. Biomasa čije se mijerenje koristi za određivanje i gusti ne populacije ili čitavog trofičkog stupnja može poslužiti kao mjerilo organske produkcije.. Također treba imati u vidu razlike između prometa materije i energije u metabolizmu ekosistema. oskudica kisika. Kod biomase treba naglasiti da dužina života.. Ta količina organske materije važi samo za taj momenat i ona je trenutni presjek produkcionog procesa i ne govori kako i u kom vremenu je organska masa stvorena. stonoge.skup organizama u tlu. arahnida. visoka relativna vlažnost zraka (95%). akarine. gdje se razvila specifična biocenoza.BIOTIP – je dio prostora koji se odlikuje specifičnim kompleksom oblika FALI komponenti. hemiskim. BIOCENOZA – je integrisan i FALI nastali skup populacija. BIOSPELOLOGIJA – nauka o živom svjetu u pećinama. Energija vezana za organsku materiju samo protiče kroz ekosistem i ona se od strane organizama koristi samo jednom. Biomasa sračunata u tom momentu ne govori ništa o brzini i količini materijala 165 .dinamički sistem. mada nisu isključivo vezani za pećine – predstavnici nekih vrsta ptica (golub). TROGLOXENI – organzmi koji u pećinu zalaze u potrazi ta hranom..

Primjer produkcije može se pratiti na primjeru ribnjaka sa tri trofačka stupnja (proizvođači. Osnovne karakteristike procesa produkcije su: iskorištavanje sunčane energije je malo kod proizvođača. PRIMARNI I SEKUNDARNI PRODUKTIVITET Stvarna nova produkcija organske materije i za nju vezane energije u ekosistemu vrši se samo na stupju proizvođača. Iskorištena neto produkcija biljojeda jednim dijelom se troši na disanje mesojeda. Produktivitet na nivou proizvođača se označava kao primarna produkcija. Promet energije se također može koristiti za određivanje produktiviteta jednog ekosistema. a drugi dio neto produkcije se gubi u procesu razlaganja uginulih biljaka. odnosom između apsorbovane energije I stvorenim ugljikohidratima. Jedan dio neto produkcije biljojeda gubi se zbog raspadanja. količina prenjete energije opada ka višim trofičkim stupnjevima.iz kojeg je stvorena. bilo na ulasku bilo. Ti odnosi procentualno izraženi označavaju 166 . Na svim ostalim trofičkim stupnjevima nema nikakve nove produkcije i oni neposredno ili posredno koriste organsku materiju i energiju koja je stvorena na nivou proizvođača i ona na njihovom tijelu biva samo inkarirana. Energetski izražena primarna produkcija je stopa kojom se energija u procesu fotosinteze akumulira i veže za organizam jedinjenja. Intenzitet metabolizma organskih vrsta je takođe različit tako da biomasa može samo u ograničenoj mjeri poslužiti kao indikator organskog produktiviteta. Količina akumulirane energije primarnog trofičkog stupnja progresivno opada i to opadanje je karakteristično za svaki produkcionu proces. npr.prilikom njenog prelaska sa jednog na drugi trofički stupanj. Ekološka efikasnost od posebnog ekološkg interesa je koeficient korištenja raspoložive materijei energije na pojedinim trofičkim stupnjevima. Jedan dio asimilacione energije se troši u procesima disanja a ostali dio se troši za izgradnju organske materijei predstavlja njihovu neto produkciju biljojeda. Ovaj primjer je pošao od predpostavke da je neto produkcija jednog stupnja bila iskorištena kao hrana za slijedeći stupanj. a drugi dio iskorištene neto produkcije če biti asimiliran i predstavlja bruto produkciju biljojeda. a na ostalim trofičkim nivoima govori se o sekundarnoj produkciji. a drugim za nihovu neto proukciju. Tako da je osnovna karakteristika produkcionog procesa progresivno opadanje količine energije. biljojedi i mesojedi). Ukupna stopa energije koja se akumulira u fotosintezi je bruto primarna produkcija. Ali i od upotrebljenog dijela neto produkcije u ishrani ostaje jedan dio koji je neiskorišten kao nesvarena hrana. Energija se gubi u procesima disanja I razlaganja uginule organske materije. Isto se dešava i sa prelaskom na slijedeči nivo mesojeda. kod proizvođača odnosom apsorbovane i ukupne količine sunčeve energije. Ali i zelene biljke stalno troše energiju za svoje životne procese koje dobivaju u procesu disanja. Tako da nije bilo nikakvog prirasta biomase. Ostatak predstavlja neto biljnu produkciju koja je izražena kroz FALI. Ali se može predpostaviti I da je na svakom trofičkom stupnju manje organizama pojedeno ili uginulonego što je stvoreno. Količina energije je manja ako je veći trofičkistupanj. Od ukupne količine apsorbovane sunčeve svijetlosti samo mali dio biljke troše u procesu disanja. Sa prelaskom na slijedeći trofički nivo jedan dio neto primarne produkcije se koristi za ishranu biljojeda. U principu primljena količina energije kod proizvođača jedinka je količini oslobođene energije na svim trofičkim stupnjevim kroz respiraciju i proces razgradnje uginule materije. Ostati energije koja je vezana za organska jedinjenja koja se koriste za sinteze biljnih tkiva je neto primarna produkcija i ona stoji na raspolaganju ostalim trofičkim stupnjevima. Kod potrošača odnosima između količine hrane koja stoji na raspolaganju I utrošene hrane. Organska bruto primjene produkcije izražava se u gramima na m2 na dan ( g/ m2 / dan ). bilo na izlasku iz sistema. On se može izraziti u više oblika. Energija ne kruži ona je mjerljive veličine i može se izračunati bez obzira na brzinu kojom protiče. Tada nastaje višak produkcije na pojedinim trofičkim stupnjevima.

Stopa produkcije O2 od strane biljaka može se primjeniti na uspješno u vodenim ekosistemima. Ali je on u toku 24 sata za procese disanja potrošio određenu količinu O2 iz procesa.5% utrošena hrane upotrebljeno za biosintezu. Pošto je primarna produkcija u suštini u sklopu protoka energije kroz ekosistem. Vrlo niska efikasnost se javlja na nivou proizvođača. metoda primjene radioizotopa – se široko primjenjuje. Mjerenje primarne produkcije. To znači da je samo 2. Hlorofil u individuama znatno varira. Nakon 24 sata u svijetloj boci mjeri se količina O2 koju je proizveo fitoplankton. Zbir produkovanog i utošenog kisika predstavlja ukupni O2 proizveden u fotosintezi I na osnovu njega se može odreiti bruto primarne produkcije. a time I 167 • • • • • • . Ali mjerenje njihovog utroška nije uvijek moguče. metoda mjerenja utroška sirovine materijala . U dubinskim zonama jezera za vrijeme ljetne stratifikacije praktično I nema O2. U prirodnim ekosistemima zbog prisustva biljojeda ova metoda se teško može primjeniti. Stepen iskorištavanja nergije po pravilu je veći na višim trofičkim nivoima. Od ukupne količine sunčeve energije kopnene biljke koriste samo u procesu fotosinteze 1%. Utrošak soli se može mjeriti samo onda kada se njihovo priticanje vrši u intervalima.se kao ekološka efikasnost. Efikasnost korišteja energije u hrani je znatno veća na višim trofičkim nivoima. Nakon određenog vremena se vadi fitoplankton iz boce. Dvije boce svijetla i tamna sa fitoplanktonom se spuštaju u dubinski sloj. Ta neto produkija 1kg biomase govečeta potrebno je 40kg hrane. pod pretpostavkom da je njen utrošak u toku stvaranja sveden na minimum. Primjenom radioaktivnog ugljika C14 može se odrediti nkoličina CO2 koja se fiksira u fotosintezi fitoplanktona u jedinici vremena. metoda mjerenja utrošenog O2 – sastoji se u mjerenju utroška O2 u vodi dubljih jezera kroz disanje I process razlaganja organske materije. To je slučaj sa poljoprivrednim kulturama.odnosi se na mjerenje utrošene soli N i P koje su neophodne za stvaranje organske materije. Sadržaj hlorofila može poslužiti kao index za primarnu produkciju. Postoje različite metode za mjerenje primarne produkcije koja nimalo nisu najpreciznija. Iz količine utrošenog O2 u jedinici vremena koji je srazmjeran produkciji može se izražavati stopa neto produkcije.1 do 0. hloroforna metoda – tu se na osnovu sadržaja hlorofila u biljkama cijelog ekosistema određuje primarna produkcija. To mjerenje je posebno vezano na stupnju proizvođača.4 %. metoda mjerenje produkcije CO2 – u procesu fotosinteze između količine proizvedene materije I oslobođenog O2 postoji određeni odnos. To je slučaj u morima kada se te soli akumuliraju u površinskim slojevima I bujanjem planktona njihova potrošnja. Taj dio se izražava u tamnoj boci gdje je fitoplankton samo trošio O2 koji je već postojao u boci. suši I određuje količina fiksiranog CO2 u fotosintezi. Primjer je efikasnost prenosa energije sa jednog trofičkog stupnja na drugi. Te soli su u proceu kruženja materije iz uginule organske meterije I ponovno stoji na raspolaganju biljkama. a ostatak je upotrebljen u respiracionim procesima. a vodene alge još manje od 0. metoda mjerenja CO2 – pored utroška O2 u dubinskim zonama stalno raste količina CO2 I njegova stopa produkcije proporcionalna produkcije jezera. ali sračunat za čitav ekosistem I izražen na m2 je prilično sličan u svim ekosistemima. Mjeri se cjelokupna masa biljke. posebno u vodenim ekosistemima. Pošto ona obuhvata materiju I energiju utrošenu u toku respiracije ona predstavlja netp primarne produkcije. a ne samo proizvodi koje čovjek koristi kod žetve. nego se on samo troši u vodi. njeno mjerenje se svodi n amjerenje toka energije kroz trofičke stupnjeve. • metode žetve – on se sastoji u mjerenjimu proizvedene biomase na kraju vegetacione sezone.

plitka jezera. U principu produkcija je mala u pustinjama I otvorenim djelovima okeana. Analizom ribarskih lovina u tom nizu godina mogu se pratiti određene klase starosti rođene u odreženoj godini. Veću produkciju imaju pašnjaci. U tom slučaju govori se o optimalnoj žetvi. U fauni se javljaju pauci. Američki ekolog Clement Chepmen definisao je glavne stadije razvoja životne zajednice. smanjuje se kompeticija među njima i smanjuje se mortalitet. 168 . Ekosistemi su prolazne tvorevine i stalne promjene koje se dešavaju i u biotopu i biocenozi dovodr do njegovog kvalitativnog preobražaja I prelaska u nove ekosisteme. SUKCESIJE I PREOBRAŽAJI EKOSISTEMA Jedna od najznačajnijih odlika ekosistema jesu preobražaji i sukcesije tj. Kad obezbjede hranu. mahovine i bakterije i njihova karakteristična mikroflora. mravi i prve vrste ptica. Kod korištenja prinosa koj ostvaruje neka vrsta organizama osnovni problem je utvrditi maksimalna količina koja se smije eksploatirati I ta se količina tokom vremena ne smanjuje. stupanj reakcije – nastupa u toku kolonizacije. Na taj način slika jednog živog predjela se stalno mijenja u toku određeneog vremena. Primjer sukcesije se može pratiti na vulkanskom ostrvu Krakatoa u Tihom okeanu. insekti. Slični primjerci ovom ostrvu javljaju se svuda u prirodi gdje živi svijet može biti potpuno uništen kod nepogoda . Snažna erupcija je potpuno uništila živi svijet na tom ostrvu i pokrila tlo sa 30 do 40 m pepela. erozije. Kasnije se javljaju prve vrste paprati i mahovina. brojnost i stope rastenja. To su: • • • • • migracije – to obuhvata naseljavanje praznog prostorabiljnim I životinjskim organizmima koji tu dospjevaju aktivno ili pasivno. To je samo dio organske produkcije ostvarene u ekosistemu u jedinici vremena. biomase . Postoje brojni primjeri tog utvrđivanja kod riba. broj životinjskih vrsta se sve više povečava.primarna produkcija. Polazi se od toga da se mora utvrditi trenutno stanje populacije riba. Utvrđivanje optimalne žetve je tečko pogotovo kod sekundarne produkcije. koraljnim grebenima I vlažnim šumama. To znači održavanje takve gustine populacije neke vrste koja osigurava redovne produkcije. Još kasnije razvija se šuma. stadij kompeticije – nastupa za vrijeme kolonizacije između naseljenih vrsta i ona se povečava sa povečanjem broja vrsta. Svi ti organizmi su dospjeli sa susjednog kopna. požara.može se reći da postoji mogučnost određivanja optimalnog intenziteta ribolova kojim se može ostvariti makimalna visina ulova bez opasnosti opadanja ribljeg fonda. Prinos produkcije i žetve Izradom produkcije često se u praksi označava prinos ili žetva koju čovjek ubira u obliku organske materije u jednom ekosisitemu u jedinici vremena. Te promjene se u toku vremena označavaju kao sukcesije. ecezis – je stupanj kada organske vrste uspiju da se ukorijene na tom mijestu. stupanj stabilizacije – dolazi do relativno sporog razvoja zajednice. dubokim jezerima. zaklon i razmnožavanje. 10 godina kasnije javlja se razvijena travna zajednica na cijelom ostrvu i primjerci drveća. Prinos zavisi od cijelog produkcionog procesa i visina prinosa u prirodnim ekosistemima predstavlja višak produkcije na datom trofičkom nivou. Ribolovom se smanjuje gustina populacije i stvaraju se bolji uslovi za život ostalog dijela populacije. Tu organizmi naročito biljni aktivno djeluju na prvobitne ekološke uslove I mijenjaju ih stvarajuči usloe za nove pridošlice npr. a najveća produkcija je u plodnim morskim zalivima. Uzrasna struktura. U toku naseljavanja ostrva smjenjivalo se više zajednica jedna za drugom. skakavci. njihovo smjenjivanjeu funkciji vremena. sječe itd… Sav ta prostor brzo biva kolonizovan I tu se odigrava formiranje I sukcesija životnh zajednica. 3 godine kasnije sa hlađenjem pepela prvo su se naselile alge. Na osnovu tih pračenja stanje neke riblje populacije može biti stabilizovano i onda gubitak usljed izolovanja prirodne smrti ne prevazilazi iznos rađanja novih primjera prirasta preživjelih jedinki. obrazovanje humusa.

uranjanjem staklenih ploča u vodu I pračenje njihovog naseljavanja). Pimarne i sekundarne sukcesije Primarne sukcesije su sukcesije životnih zajednica koji se odvija na praznom prostoru na kojem nije bilo života. Tipičan primjer je naseljavanje stjenovite podloge planina. pješčari. Sukcesije koje nastaju pod dejstvom tih faktora su endodemične. Faktori sukcesije mogu biti raznovrsni injihove različite kombinacije. Tako je tokom vjekovadovela do izdizanja dna jezera. Jezero na kraju prelazi na baršunastu sa razvijenom barskom vegetacijom. U tim sukcesijama važnu ulogu igrali su i egzodinamični faktori koji su se kombinovali sa endodinamičnim. Takav primjer je I naseljavanje gole stjenovite podloge. a nekada je bilo duboko 110 m. Organska produkcija u Dorijanskom jezeru je jako velika. Vegetacija prostranih geografskih oblasti je karakteristična za određene klimatske zone I tako formirana vegetacija se održava kao takva 169 . Svaka zajednica izaziva promjene koje omogučavaju dolazaknove zajednice. a zatim šumskim drvečem. To su egzodinamične sukcesije. Na tom stupnju su danas Dorijansko I druga jezera u Makedoniji. reljefom. Sekundarne sukcesije nastaju na mjestima gdje je predhodna zajednica uklonjena ili oštečena npr. Svijetlost prodire do dna i omogučava razvoj makrovegetacije. promjene izazvane klimom. zarasta jezero ------------→ baruština -------------------→ kopneni ekosistemi isušuje POJAM KLIMAKSA Kod sukcesije smjene ekosistemaposebno kod vegetacije jedne geografske oblasti pokazujue da se razvoj živog naselja u principu duže vremena zadržava na stadiju koji se u skladu sa opštim klimatskim prilikama te oblasti. Poslije ledenog doba stara jezera su djelomično počela gubiti dubinska zona. U svim tim slučajevima interakcije između biocenoze i biotipa dovode do preobražaja ekosisitema. Dobar primjer sukcesije se vidi na napuštenim farmama i poljima u blizini šumskih zona. Zbog postojanja samo osvijetljene zone organska produkcija u tim jezerima je postojala sve veća što je povečavalo taloženje sedimenta na njihovom dnu. Dobar primjer tih jezera su stara jezera koja su danas potpuno zarasla i Dorijansko jezero koje je duboko od 8 do 10 m. sječa šume ili požar. Na kraju baa potpuno zarasta iskušenje I nastaju kopneni ekosistemi. Sekundarne sukcesije javljaju se zbog poremečaja koje čovijek izaziva ili zbog prirodnih nepogoda. Sekundarnu sukcesiju najčešće izaziva čovijek. itd… Ali jedni drugi faktori ne djeluju nezavisno i obično se u prirodi kombiniraju. Najbolji primjeri endoni FALI sukcesija je eutrofinacija jezera na južnom Balkanu. Jedna kategorija su faktori koji proizilaze iz odnosa I dejstva unutar samog ekosisitema. Na taj način jezerska zajednica značajno mijenja svoj biotip. Druga kategorija su faktori koji djeluju van sistema i izazivaju sukcesivne promjene. Ta sukcesija biljnih vrsta je preteča sukcesijom životinjskih vrsta. sva ta jezera danas su bila vrlo slična Ohridskom jezeru.Proces formiranja novih zajednica može se pratiti i eksperimentalno (npr. Opak se razlikuju dva osnovna kategorija tih faktora. a primjer primarne sukcesije je ostrvo Krakatoe. Primarna sukcesija se vidi na primjeru pješčanih dina u Deliblatskoj pješčari. Taloženje mulja je išlo brže kako je produkcija bila veća i dubina jezera sve manja. Tada dolazi do obrastanja livada i pašnjaka prvo žbunjastom vegetacijom. Primjer tih sukcesija je zarastanje dina na D. Tu se javlja nekoliko zajednica alge→korasti lišajevi→mahovine i žbunasti lišjevi→hemikriptophitae→nisko žbunje→šikara→visoka šuma.

Prema toku razvoja bi uvijek imao određen smijer i bio upučen u pravcu završnog stupnja. biosfera. organa vida. živi svijet Ohridskog mora. ekosistem listopadne šume. Akcije i reakcije su međusobni odnosi organizama i sredine. Ali organism također svojom radljivošču dovode do promjena u biotopima tako da su akcija i reakcija dva aktivna faktora u ekosistemu koji dovode do njihove evolucije. U mladim dubokim jezerima Europe I SAD-a nastalim poslije gladijacije u dubinskim zonama još nema diferencirane tamne faune zbog nedovoljnog vremena za njeno stvaranje. Postoje brojni primjeri prilagođenosti kod životinja npr. životna zajednica jurskih mora se bitno razlikuje od današnjih morskih biocenoza. Svi oblici koji su tada u juri živjeli prije 150 miliona godina danas više ne žive u morima za tercijer i kvartar pa stoje nešto bolji paleontološki podatci. Rezultat te evolucije je jedinstvo i integritet ekosistema. Također sukcesije koje se deešavaju na tim prostorima dovede do formiranja istog tipa vegetacije npr. Stupanj takve definitivne zajednice bi bio ekosistem tunedre i tajge. Glavne kategorije odnosa akcije. U biotopima sa kolebljivim uslovima te adaptacije se ogledaju u tome da su stanovnici tih biotopa u stanju da izdrže ta kolebanja. Kao krajnji rezultat integracije ekosistema je viši nivo integracije tj. da životna zajednica mora imatai svoje stadije razviča do super organizma. Pojedine vrste su isčezavale i javljale se druge vrste organizama i time su se mjenjale životne zajednice npr. nedostatak ove koncepcije je što razvoj ekosistema može poraditi sa razvojem jedne individue tj. Evolucija žive prirode teče zajedno sa evolucijom nežive sredine i oba procesa se slivaju u jedan jedinstven process – evoluciju ekosistema. Negativne strane polenske metode su što se neke vrste polena teže održavaju u fosilnom stanju. Ta činjenicaje navela mnoge ekologe na koncepciju o završenim stupnjevima razvoja živog naselja jedne oblasti. Osim paleontoloških podataka tu su važni još i relikti i njihove zajednice koji su ostatci nekadašnje tercijerne flore i faune npr. Sa pojavom kopna javljaju se i prve kopnene biocenoze sa velikim geološkim promjenama sa promjenama reljefa i klime su se preobražavale smjenjivale životne zajednice i na kopnu i vodi.itd. na mjestu uništene listopadne šume kroz niz sukcesija opet nastaje listopadna šuma.duže vremena kroz vrijeme bez vidnih promjena. Primjer Bajkalskog i Ohridskog jezera pokazuje kako duža evolucija dovodi do večeg stepena ekološke diferenciranosti i integracije. Najbolji su proučene sukcesije i vjekovni preobražajni šumske zajednica iz novijeg geološkog perioda iza ledenog doba. Ledeno doba se završilo otprilike prije 20. reakcije i koakcije predstavljaju prilagođenosti koji su se istorijski razvile i na njima počiva integrisanost sistema. Vjekovne sukcesije na osnovu paleontoločkih dokaza rekonstruiše slika o nekadašnjim životnim zajednicamai njihovim smjenama u toku vremena i sama evolucija živog svijeta je u suštini sukcesija I smjenjivanju određenih zajednica i ekosistema. Po toj koncepciji živo naselje svuda teži kao završnom stupnju koji odgovara klimi datog područja i taj stupanj je označan kao stupanj klimaksa. Na dejstva akcija organizmi reaguju stvaranjem prilagođenosti i preoces prilagođavanja nalazi se u osnovi evolucije. Da su sve te prilagodbe organizma nastale kao rezultat evolucije dokaza su stara jezera – Bajkalsko i Ohridsko jezero. razvoja hemijskih i taktilnih čula. ta abisalna fauna se odlikuje odsustvom pigmenta . 170 . životinje u dubinskim zonama jezera i okeana. Sve kategorije odnosa na kojima počiva ekosistem su rezultat evolucije. Osim toga I koakcija također znatno doprinosi integraciji ekosistema.000 godina prije nove ere. U ranim geološkim periodima samo je voda bila naseljena i imala je odgovarajuče životne zajednice. zajednice Pančićeve omorike. Broj vrsta u ovim jezerima je veći nego u mladima. Već u toku tercijera se počinju javljati današnji rodovi i vrste biljaka i životinja. mogu biti odnešene vjetrom na velike udaljenosti što ne daju realnu sliku date biocenoze. INTEGRACIJA EKOSISTEMA U funkciji vremena ekosistem je system koji evoluira i njihova integracija je rezulat evolucije. Kod njih je naseljenost dubinskom zonom znatno više diferencirano nego u postglacijalnim jezerima. ekosistem stepe…. I u drugim ekosistemima postoje također brojne prilagodbe. Te analize su vršene na osnovu fosilizovanog polena i izradom polenskog dijagrama. Progredsivna evolucija karakteriše I čitavu biosferu kao jedninstven kompleks svih ekosistema.

Ta ravnoteža bi se ponovno ispostavila određenim regulatornim mehanizmima. Ti mehanizmi se odnose na akumulacije i regeneracije hranjive materije. U okviru ekosistema bi se moglo o ravnoteži govoriti samo pod uslovom da su gustine populacije u njemu konstantne i ne promjenjene. Svaka organska vrsta u eksistemu bi imala svoj ravnotežni udio. higrofilna. Oni znatno određuju sastav i izgled vegetacije. Shodno ovoj konvcepciji svi ostali ekosistemi tajge bili bi sukcesivni FALI(stopijri) u razvitku bioma.Pojam ravnoteže I ekosistema Sve regulatorne pojmove koji se dešavaju u ekosistemu posebno na stupnju usporenog razvoja na klimaksu i regulaciji gustine populacija vrsta označava se pojmom biološčke ravnoteže. 171 . npr. Odnosno tada je odnos izmešu primarne produkcije i respiracije ravan jedinici. Činjenica je da se ekosistem u stupnju klimaksa održava u relativno stacionarnom stanju. Ekosistem je otvoreni sistem koji stalno prima otpušta energiju i materiju. Iako postoje teškoče u određivanju njihovih prostornih granica oni se ipak javljaju kao jeinice realno date prirodi. Zbog toga neki ekolozi pojam ravnoteže često zamjenjuju izrazima balans ili pokreten ravnoteže. jedan od pokušaja klasifikacije ekosistema je putem bioma. Krupne promjene koje čovijek vrši u prirodi su očit primjer narušene ravnoteže. Pod slićnim ekološkim uslovima razvijaju se slični tipovi vegetacije.itd. Predio je geografsko – ekološka sinteza. mezofilna i kserofilna vegetacija. jezerski. • Fizionomija i floristički sastav vegetacije – ta klasifikacija vodi računa o dominantnim biljnim vrstama koje određuje izgled jedne zajednice. prašume…Drugi pokušaj za grupisanje ekosistema je grupisanje preko pojma predjela. U ekosistemu koji je dinamičan to nije slučaj. Također je činjenica da se ekosistem u cijelom periodu razvoja održava kao organizovani system. promjenljiva je i gutina populacija. Postoji veći broj načina grupisanja ekosistema. Takav sistem nemože nikada dospjeti u stanje stabilne ravnoteže nego samo u stacionarno stanje koje je meguče samo pod uslovom konstantnog prometa energije. suhozemne ekosisteme moguče je grupisati na dvije osnovne provincije: nadzemni i podzemni. Taj pojam označava krupni integrirani kompleks večeg broje ekosisitema koji se održava I razvija u određenoj klimatskoj oblasti. Po shvatanju večine ekologa ta ravoteža trebala bi da bude kvantitativna rezultanta svih međusobnih odnosa i dejstva u ekosistemu i na njoj bi trebalo da počiva održavanje ekosistema kao cjeline. npr. Pojam predjela obuhvata integriran mozaični kompleks ekosistema. Kriterij za klasifikaciju ekosistema su veoa različiti. produkcije i respiracije i regulisanje broja populacije. stalno se mijenja životna zajednica i biotop. Osnovnu karakteritiku bioma čini ekosistem na stupnju klimaksa. Izraz prirodna ravnoteža je diskutabilan i moglo bi se reći da je taj izraz posuđen iz faune I važi za nežive sisteme. GRUPISANJE I KLASIFIKACIJE EKOSISITEMA Ekosistemi koji ulaze u sastav biosfere čine pravi mozak na površini zemlje. Izmjene gustine populacije koje za sobom povlače izmjene gustine populacije druge vrste dovele bi do narušavanja te ravnoteže. travnati…tajga je tipičan biom kojem početak daje četinarska šuma. koje održava određenim regulatornim mehanizmima. potočni.ostvareni na staništu prije svega klimatski i edafski. Ekosistemi su također mogu podijeliti i na prirodne i na vještačke. U pojmu predjela je sadržan i geografski i ekološki moment. Sličan biom su i tundre. Zatim na kopnene i vodene ekosisteme….glavni od tih kriterija su: • ekološki uslovi . stepe. što znači da unutar jega moraju postojati određeni regulatorni mehanizmi. Tako da ekosistem u stadiju klimaksa može dospjeti u više ili manje stacionarno stanje u kojem priticanje i oticanje energije dosta ujednačeno. Pri tome se često uzima u obzir samo biljna komponenta jer vegetaciju čini kostur jede životne zajednice. Ali ustvari to je kompleks ekosistema u kojem se pored četinarskih šuma susreču i drugi ekosistemi. riječni. • priroda biotopa – klasifikacije ekosistema na osnovu hijerarhijskog grupisanja biotopa.

a težina 1cm3 vazduha svega 0. 850 puta manje. Sredine se međusobno razlikuju po hemijskomk sastavu. meduzama. Uvijek postoje dva osnovna medija vazduh i voda. U atmosferi u podzemnom sloju pritisak iznosi 1 atmosferu sa FALI on opada. Ali isto i sesilni način života nekih životinjskih organizama. Svjetlost u vodenu sredinu prodire u manjoj količini nego u vazdušnu.800 m.. Zbog gustine vode brzina kretanja vodenih organizama je manja u odnosu na vazdušnu sredinu. Po svojim fiziološkim i ekološkim prilagođenostima vodeni organizmi se razlikuju od kopnenih organizama. . Na i Mg. Salinitet je veći u zatvorenim morima koja ne primaju dosta slatke vode i veće im je isparavanje – Jadran.0013 g tj. U okeanu već na 250 m količina svjetla je manja 1000 puta. Prirodne vode se mrznu na 0 0C u površinskim slojevima. U suštini postoje dvije osnovne životne sredine vodena i vazdušna sredina. Voda se odlikuje velikom specifičnom toplotom. Prosječna dubina okeana je 3. a vazdušns sredina samo u prizemnnom sloju. npr. također ima i određenih količina vodene pare. Zbog toga u biosferi razlikujemo tri osnovne oblasti života: oblast mora i okeana oblast kopnenih voda oblast suhozemna. Sva mora i okeani su povezani i čine kontinuirano vodeno prostranstvo. U vodenoj sredini pritisak dubinom svakih 10 metara za 1 atmosferu. Sa ovim različitostima. Osnovna karakteristika morske vode je salinitet. dubina i salinitet. vode i kopno u okviru biosfere čine posebne oblasti života. prirodne voe sunaselene u cijelini. Okeani i mora su najprostranija životna oblast i pokrivaju 2/3 planete. To daje mogućnost kretanja vodenim organizmima i glavni ograničavajući faktori za njih su temperatura. Težina 1cm 3 morske vode iznosi 1.ŽIVOTNE OBLASTI Ekosistemi koji ulaze u sastav bisfere grade jedan mozaik na površini planete. Ali i kod voda postoje razlike u njihovom hemijskom sastavu. Stanovnici otvorenog okeana su uglavnom stenohalni sa uskom ekološkom valencom za slanost i to su pravi morski organizmi kao foraminifere. Zahvaljujuči gustini vode koja je slična protoplazmi. Visoka slanost morske vode uslovljava i visoki osmotski pritisak. 172 . OBLAST MORA I OKEANA Dio ekologije koji se bavi proučavanjem morskih ekosistema je okeanografija. Crveno more. ali i najkrupnijim organizmima kitovima. spužve i knidarije.. Voda osigurava opstanak organizmima nježne strukture. fotografska ploča ne reaguje ni poslije 2 sata i u vodenim dubinama vlada potpuni mrak. Gasovi O2 i CO2 u vodi su u rastvorenom stanju i disanje vodenih organizama vrši se preko posebnih organa. Razlike između vodene i vazdušne sredine Voda kao životna sredina je daleko gušča od vazdušne sredine. Tu preovlađuju hloridi i sulfati. Čak iako organizmi žive u unutrašnjosti tla ili u samom mulju oni ipak žive u vazdušnoj i vodenoj sredini. Oni se najbolje mogu podijeliti na: vodene i suhozemne ekosistemeto grupisanje je na osnovu prirodne sredine u kojoj žive organizmi. sem košljoriba koje imaju posebnu prilagođenost osmoregulacije. Sredozemno more. Slanost je približno ista u svim morima i iznosi oko 35 g/l. 028 g.. Morski organizmi su prilagođeni na tamne uslove života. latentnom toplotom topljenja i isparavanja. fizičkim svojstvima I to za rezultat ima značajne ekološke razlike. a manji u onim morima koja primaju dosta slatke vode – Baltičko i Crno more. Na 1700. Vodena sredina omogučava poseban lebdeči ili planktonski način života. Između ovih sredina ipak nema oštrih granica jer su gasovi atmosfere rastvoreni i u vodi i na kopnu.

Dubinski dijelovi okeana ispod 4. gdje salinitet varira (Aurelia aurita. postoje i dubinske struje. ali je moguć život zooplanktonskih organizama. Samo u morima koja ne komuniciraju sa ostalim dijelovima okeana temperatura u dubini može biti nešto veća. Termoklin oštro odvaja ta dva sloja i sprečava miješanje vode. Ispod toga se nalaze hladnije i teže vode. Morska voda je termički stratifikovana. 173 . tako da je zbog toga srednja godišnja temperatura okeana prema dnu vrlo uska. npr. i dr. U Sredozemnom moru koje je odvojeno Gibraltarom od Atlantika temperatura na 4. Zbog toga je u njemu najveći broj organizama stenoterman. Površinske struje uzrokuju vjetrovi. Od posebnog značaja su morske struje.70C. hemijskih i drugih karakteristika. Oko ekvatora površina ima temperaturu oko 25 0C – srednja godišnja. Horizontalni raspored temperature varira i određen je geografskom širinom. ZONALNOST Vertikalni i horizontalni raspored ekoloških faktora uslovljava i zonalni raspored živog naselja. a prema polovima ona opada i u polarnim morima je ispod 0 0C. U principu se u okeanu može razlikovati gornji sloj toplije i lakše vode od 0-800 m. cefalopode. Plima i oseka su ritmične pojave uzrokovane djelovanjem Sunca i mjeseca i traju po 12 sati. Svjetlost također opada sa dubinom. Osim slanosti. ribe. okean je relativno hladna i ravnomjerna cjelina. Od vodenih pokreta javljaju se talasi. Taj površinski sloj zove se eufotična zona.000 m prilično imaju istu temperaturu oko 20C i ona u toku godine nema kolebanja. a samo u obalnoj zoni mogu se naći novi euritermni organizmi. Postoje dvije osnovne okeanske oblasti – slobodna voda ili pučina i morsko dno – i obje su naseljene živim svijetom. važan ekološki faktor je i temperatura.80C. Osim površinskih struja. Ostrea edulis. Oba ova područja su također i vertikalno stratifikovana. Vjetrovi pasati u tropskoj oblasti uzrokuju sistem površinskih horizontalnih struja koji teku paralelno sa ekvatorom i onda kreću ka sjeveru i jugu. polihete. Postoji vertikalni termički gradijent prema dubini. Hladna i gusta polarna voda tone dublje i klizi ka ekvatoru. soli N i P koji se u moru nalaze minimumu i predstavljaju ograničavajući faktor za organsku produkciju. a najmanje u polarnim. Mytilus galoprovincialis. plima i oseka i struje. ehinodermate. npr.ktenofore. Taj dio je označen kao sloj termičkog skoka ili termoklina. Nasuprot njemu. prije svega O 2 i CO2. Ispod 500 m je afotična zona. U bistrom Sargaškom moru 1% površinske svjetlosti dopire do 100 m dubine. Ispod nje je disfotična zona koja nije dovoljno osvjetljena za planktonske organizme. To je najizraženije u tropskim morima. hladna voda Antarktika ide dnom od zapadnog dijela Atlantskog okeana ka sjeveru. I raspored hemijskih faktora također pokazuje vertikalnu stratifikaciju. a svako površinsko kretanje dovodi do turbulencija i do miješanja površinskih i dubljih slojeva i njihovih toplotnih. Talasni pokreti javljaju se samo u obalnoj zoni. u horizontalnom pravcu stoji okeansko područje koje obuhvata vodu pučine i duboko dno od 200 m do najvećih dubina. One omogućavaju stalnu cirkulaciju okeanske vode u svjetskim razmjerama. U tom sloju razvija se bogata fitoplanktonska zajednica koja vrši fotosintezu. Eurihalni oblici su uglavnom ograničeni na obalski region. Obnova ovih faktora u ?fotičnom sloju zavisi i od vodenih pokreta. Na dubini od 500 m nastupa mrak za ljudsko oko i ispod 1000 m je totalni mrak. sve do polutaka. U oblasti ekvatora prosječna temperatura okeana iznosi 5.000 m iznosi 12. Morske struje omogućavaju miješanje vode na taj način i obnovu soli u površinskim slojevima i O2 u dubinskim slojevima. Dio morskog dna koje se spušta od kontinenta do dubine 200 m i čini kontinentalnu padinu zajedno sa tom vodom čini neritsko područje. posebno od 500 – 800 m. a ta kolebanja su najmanja u tropskim i polarnim morima. Temperatura površine koleba se u toku godine. anelide iz roda Arenicola. Mytilus galoprovincialis. U cjelini. U njemu temperatura naglo opada. Postoje i vertikalne struje koje su uzrokovane razlikama u gustini vode.

Kod njih se često pojavljuju bioluminiscencija i redukcija očiju. Meroplankton su organizmi koji koji provode jedan dio života u vodi. npr. Ograničavajući faktori tu su temperatura. kitovi. a ostatak na dnu. Ove zone se odlikuju različitim ekološkim faktorima i u njima se u skladu sa tim razvijaju posebne životne zajednice. Plankton okeanskog područja čine uglavnom holoplanktonski organizmi. Neki od njih imaju i slabe pokrete plivanja.000 m čine duboku abisalnu zonu. Specifična težina žive materije je nešto viša od specifične težine vode. Oni se odlikuju posebnom životnom formom – vretenastim tijelom i razvijenom muskulaturom. srdele. Od nektonskih stanovnika neritskog područja značajne su ekonomski važne vrste riba: haringe. Oni lebde u slobodnoj vodi i imaju niz prilagođenosti kojima je spriječeno tonjenje. moguć je pučinski ili pelargijalni način života u slobodnoj vodi bez tonjenja. Zimi je i svjetlost i temperatura niska. ali je temperatura nešto niža nego u proljeće. Oni se održavaju u slobodnoj vodi ili plivanjem ili pasivnim lebdenjem. Plankton neritskog područja je drugačiji od okeanskog. U sastavu okeanskog područja nalaze se dvije vertikalne zone. ktenofore. itd. kladocere. haringe. delfini. To su uglavnom larve mnogih organizama dna. ali se odlikuju i prisustvom tjelesnih nastavaka i izraštaja koji sprečavaju tonjenje. ali morski organizmi ne tonu zbog svojih prilagođenosti. salmonide. Život na morskom dnu 174 . ali i neke cefalopode. Nektonski organizmi su dobri plivači. skuše. ktenofora i sifonofora. Dubinska zona batijalna i abisalna su naseljene organizmima koji su prilagođeni na odsustvo svjetlosti i nisku temperaturu. Članovi potrošači planktonske zajednice su zooplankton. jake struje. mezoplankton. Površinska zona koja je osvijetljena – epipelagijalna – dubine do 200 m i duboka mračna zona – batipelagijalna. svjetlo i odsustvo hranljivih soli. Ti organizmi su holoplankton. Planktonski oranizmi u svom kretanju zavise od vodenih struja i pokreta i sposobnost plivanja im je slabo razvijena. tunj. Taj plankton se susreće samo u gornjoj osvijetljenoj zoni. Od tih faktora zavisi količina i sezonska kolebanja planktonske produkcije. Od holoplanktonskih oblika to su meduze. polihete i dr. Stopa primarne produkcije planktona varira sezonski u skladu sa variranjem ograničavajućih faktora. One se često sakupljaju u velika jata i pretežno se hrane planktonom. Sa porastom temperature povećava se i produkcija zbog velike količine hranljivih soli. Specifična težina tijela im je smanjena jer sadrže veliki procenat vode. ali isto tako su i hrana za planktonske organizme. Čine ga uglavnom makroplanktonski oblici – larve velikog broja organizama.Neritski dio dna može se podijeliti na litoralnu zonu 40 – 60 m i dublju sublitoralnu zonu od 60 – 200 m. One čine fitoplankton. I bakterije slobodne vode ulaze u sastav planktona. Tada u jesen zbog cirkulacije ponovo dolaze hranljive soli. mikroplankton i nanoplankton. Život u slobodnoj vodi okeana Zahvaljujući gustini morske vode. Najvećim dijelom to su predstavnici krustacea – kopepode. U jesen se opet javlja jesenji maksimum produkcije ali nešto manji od proljetnog. plankton se dijeli na makroplankton. Nektonski organizmi su uglavnom ribe: selahije. Planktonski organizmi ulaze u sastav životne zajednice planktona. skuše. S obzirom na veličinu. Najdublji dijelovi okeana do 10. ali zbog cirkulacije vode obnavljaju se rezerve hranljivih soli iz dubinske zone. Plankton je izvor organske primarne produkcije u okeanu. Chlorohiceae i Diatomeae. Tipični planktonski organizmi cijeli život provode u slobodnoj vodi. Produkcija ponovo opada zbog utroška rezervi hranljivih soli. Članovi proizvođači su uglavnom zelene jednoćelijske alge Chrysophyceae. meduze. To su većina protozoa. Te soli se akumuliraju u površinskom sloju. U umjerenim oblastima tu su zapažena dva skoka planktona. Oni su prije svega sitnog porasta i često mikroskopskih dimenzija. srdele. One osiguravaju i razgradnju. sifonofore.

Terigeni sedimenti karakterišu neritsko područje i oni su tu dospjeli erozijom i pritokama. ježeva – Arbacia. OBLAST KOPNENIH VODA 175 . ofiuroidije i određene vrste riba. Fauna tog dna je siromašna i u kvalitativnom i u kvantitativnom pogledu. 2. Posebno je tu važan i fizički sastav podloge. Bujan životinjski svijet naseljava podvodne livade. Od životinjskih predstavnika sesilni oblici se uglavnom susreću na kamenitoj podlozi. Posebnu životnu zajednicu u tropskim oblastima čine koralni sprudovi. Više biljke su uglavnom rijetke. Većina tih organizama su vagilni i kreću se po podlozi. priljepak ili Patula. Tu se uglavnom nalaze članovi proizvođači jednoćelijske i višećelijske zelene alge. Vagilni oblici obuhvataju brojne predatore – mekušce. obalski. Zbog podizanja i spuštanja mora taj dio litoralne zone je u stalnoj fazi emerzije i imerzije. Lithotamnon). rakovi. Taj dio litoralnog tla izložen je kolebanju svih ekoloških faktora. Biljke u toj zoni odsustvuju i zajednica se uglavnom sastoji od potrošača detritusa i predatora. Hemisesilni oblici su prelazni i oni su na istom mjestu na podlozi. Dominiraju zelene alge (Ulva).Morsko dno pruža raznovrsne uslove života. Morsko dno je uglavnom pokriveno sedimentima različite prirode. - Naselje dna ostalog dijela neritskog područja varira prema prirodi sedimenata. a hemisesilni na pjeskovitoj i šljunkovitoj podlozi. Sprudotvorni korali su stenotermni oblici toplih voda – dupljari (Anthozoa) i Hydrozoa. Karakteristični su puž Litorina i račić Ligia iz izopoda. Ali značaj tih zajednica je što omogućavaju regeneraciju hranljivih soli. mrke (Fucus. razmnožavanje i zaklon. Posebno se to odnosi na zonu plime i oseke i talasa. Izvor hrane su tu uglavnom ekskreti i leševi uginulih organizama iz litoralne zone i planktona. Manji broj je sesilnih organizama koji su trajno vezani za podlogu. U tim zajednicama dna se ne vrši nikakva primarna produkcija. Na tom mjestu se razvijaju mangrove. Posebna zajednica se također razvija na ušću rijeka u mora. To biljno naselje litorala predstavlja bazu trofične piramide tih zajednica. cefalopode i ehinodermate. Veličina listolikih talusa je velika i može biti i do 70 m. Dno je prekriveno organogenim sedimentima koji potiču od skeleta. Neritsko područje Tu je obalska litoralna zona osvijetljena i pod utjecajem stalnih vodenih pokreta. Osnovna karakteristika bentalnih organizama je da su trajno ili povremeno vezani za dno. atoli u obliku potkovice ili prstena. Oblast litorala obiluje i vrstama riba koje su vezane za dno – plosnatice. Okeansko područje Obuhvata dno duboke mračne batijalne i abisalne zone. Sargassum) i crvene alge (Chondrus. to su mješovite zajednice u čijem sastavu učestvuju i kopneni i marinski elementi. Živo naselje u oblasti litorala je zonalno raspoređeno. Tu su prisutna velika godišnja kolebanja temperature. barijerni i 3. raže. Tu postoje tri zonalna dijela: - granični pojas iznad linije visoke plime kojeg povremeno kvasi talas. Uglavnom imaju spljošten oblik tijela i duge razmaknute ekstremitete. Dno je naseljeno sesilnim račićima ciripedima. itd. Sprudove odlikuje visok stepen organske produkcije. Tu su povoljni uslovi za ishranu. silikatnih algi. ježevi. srednji pojas – između nivoa velike plime i velike oseke. donji pojas ispod nivoa velike oseke – sa prisustvom mrkih algi i fukusa. To su životne zajednice koje se razvijaju u oblasti ušća rijeka u okeane. Tu su uglavnom školjke. ali nisu trajno fiksirani. Duboko dno je pokriveno pelagijalnim sedimentima koji su organogenog porijekla. mogu se javiti i Mytilus i Ostrea. moćne organogene krečnjačke tvorevine kojih ima tri tipa: 1. ljuštura.

(2) sublakustrijski odsjek koji je strmijeg nagiba spušta se do 200 m. i donja zona koja je hladnija i dosta veća i označava se kao hipolimnion – 4 – 60C. Veličina im varira od malih barica do velikih jezera. U njima je izraćena stratifikacija vertikalna svih ekoloških parametara i živog naselja. Razlikuju se: (6) Tropska jezera sa visokom površinskom temperaturom od 20 – 30 0C. Dio ekologije koji proučava kopnene vode je limnologija. Jezera primaju vodu iz pritoka. To zagađenje za sobom povlači smanjenje koncentracije O2 i povećanje koncentracije CO2. dolazi do cirkulacije čitave vodene mase. One nisu kontinuirano povezane i izolovane su u manje ili veće dijelove. Primljena toplota se postepeno prenosi ka dubini pod utjecajem miješanja vode zbog dejstva vjetrova. Koncentracija soli u kopnenihm vodama jako varira.000 km2 (ostatak mora). U proljetno-jesenjem aspektu.000 godina. Jedna od karakteristika kopnenih voda je kretanje vode. Količina rastvorenih organskih materija jako varira u kopnenim vodama. Preko zime. Kaspijsko jezero sa 480. Ovakve dijelove pokazuju i druga jezera. npr. Jezera su različite dubine i u prosjeku je to od 200 – 400 m. Plitka jezera su znatno produktivnija. Ohridskog. Prosječna količina rastvorenih elektrolita se kreće od 200 – 300 mg/l. Jezera Evrope i Amerike su nastala nakon ledenog doba. Pri tome topliji slojevi vode kao lakši leže iznad hladnijih slojeva. ali generalno što se tiče soli kopnene vode se mogu označiti kao karbonatne vode. Pri toj koncentraciji tjelesne tečnosti organizama su hipertonične i oni imaju posebne mehanizme osmoregulacije. To je važno za obnovu O2 u dubokim slojevima i hranljivih soli u površinskim slojevima. (3) centralna jezerska ravan koja obuhvata najveći dio dna. Na njegovom profilu vidi se (1) pribrežna terasa koja se spušta od obale prema dubini od 7 – 10 m i ona predstavlja obalsku ili litoralnu zonu jezera. Jezerska termika pokazuje vertikalni gradijent i kolebanja u toku godine. Zbog toga rastvorene soli iz podloge i uginule materije.000 m. Količina Ca je u slatkim vodama znatno veća nego u morskoj. Primjer stratifikacije je Ohridsko jezero. Zbog ograničene veličine kopnene vode jako podliježu zagađenjima. U Ohridskom jezeru gornja zona se diferencira na dva sloja – epilimnion u užem smislu i metalimnion u kojem temperatura naglo opada i on sprečava miješanje vodene mase. izvora ili su to podzemne vode. STAJAĆE VODE (Lentičko područje) Osnovna karakteristika je odsustvo strujanja vode. kao i detritne ostaju u stajaćoj vodi. Jezera Jezerski basen jednog tipičnog jezera. One su pogodne za razvoj planktonskih organizama. malim godišnjim kolebanjima i malim vertikalnim termičkim gradijentom i sa periodom cirkulacije u najhladnijem periodu godine. Dubina kopnenih voda također varira i samo su Bajkalsko jezero i Tanganjika dublji od 1. one su prolazne tvorevine i nastaju i iščezavaju u toku vremena. kad se gornji slojevi vode ohlade i izjednače sa dubokom zonom. 176 . U većini jezera umjerenog pojasa javlja se stratifikacija temperature. tako da je temperatura čitavog jezerskog profila 0 – 4 0C. Na osnovu toga one se dijele na stajaće i tekuće vode. Kopnene vode se prostorno i vremenski razlikuju od okeana. ali postoje i neke kopnene vode koje imaju veći salinitet od mora. npr. Kapacitet pritoke i otoke određuju stepen obnove vode u jezeru. Odnos veličine i dubine jezera određuje i produktivnost jezera. U vrijeme ljetnje stratifikacije voda jezerskog profila je podijeljena na dva sloja: gornja zona koja je toplija i označava se kao epilimnion i dopire o 40 – 50 m u 220C. Najmiža temperatura u toku zimskog perioda je oko 40C. Ona također raspolažu i otokom koja odvodi vodu iz jezera. tako da je donja hladna zona termički izolovana od tople zone. s tim što se u umjerenim oblastima redovno pretvara u led. pod uticajem vjetrova jezerska voda je izložena miješanju. pokazuje određeni reljef koji je izrađen pretežno erozivnim djelovanjem vode. Kopnene vode su mlađe od okeana. Termički režim jezera zavisi od geografske širine na kojoj se ono nalazi. I Bodensko i Ženevsko jezero će zbog zatrpavanja iščeznuti za 12 – 45. Voda je najgušća na temperaturi od 40C.Kopnene vode se često označavaju i kao slatke vode.

Litoralna zona – 18-20 m koji obuhvata pribrežnu terasu i početak sublametrijskog odsjeka. nego i intenzitet cijelog jezerskog metabolizma. 7. 6. On je daleko siromašniji od morskog planktona. Hemizam. npr. U fitoplanktonu su prisutne jednoćelijske alge Cloroficaee. U bistrom Ohridskom jezeru providnost vode ide do 4 m. (8) Umjerena jezera – površinska temperatura iznad i ispod 4 0C. U zooplanktonu se javljaju Protozoe(Ciliate i Rhizopode). Diatomeje i dr. Ako je to koncenracija preko 500 mg/l jezera su slana i to su jezera arialnih područja. a u trofolitičkoj zoni je obratno. (10) Polarna jezera – sa površinskom temperaturom uvijek ispod 40C i sa periodom cirkulacije samo u doba ljeta. Ona je u potpunosti osvijetljena. (9) Subpolarna jezera – sa površinskom temperaturom samo kratko preko ljeta iznad 4 0C. Dubinska zona ili profundalna je najprostranija. Copapode i Kladocere. Za ovu zonu su karakteristične naslage ljuštura školjki i puževa koje obrazuju ljušturitnu zonu. Ova zona je sumračna zona u kojoj ne postoji vegetacija . Osvjetljeni površinski sloj jezera zove se trofogena zona i u njoj se odvija fotosinteza. Od njega ne zavisi samo tip stratifikacije. Postoje 4 osnovne zone u jezerima: 5. a CO2 je niska. U velikim jezerima svjetlost je odsutna. Hranjive solifosfati i nitrati su također vertikalno stratifikovani. Nedostaju meduze.7 m. a regenerišu u trfolitičnoj zoni jezerske životne zajednice.U njoj se razlikuju trofogeni dio koji se poklapa sa epilimnijem i donji trofolitični sloj koji bi odgovarao hipolimnionu. sifonofore i ktenofore kao i larve drugih organizama. Sublitoralna zona.koncentracija soli u jezerima jako varira. sa velikim kolebanjima i velikim termičkim gradijentom i sa dva perioda cirkulacije. Samo su prisutne larve školjke Dressenia koja ima plaktonski način života. Ona je manje ili više diferencirana i zauzima susjedni dio dna jezera.(7) Subtropska jezera sa površinskom temperaturom uvijek iznad 40C. Crizoficaea. Tu su takođe prisutni stalni vodeni pokreti i velika su sezonska i dnevna kolebanja svih parametara tako da se tu susreću uglavnom eurivalentni organizmi. Limnetična zona. u proljeće i jesen. Rotatorie. Svjetlost.U trofogenoj zoni koncenracija O2 je visoka. Tu postoje raznovrsni uslovi života. Termički režim je bitan za dinamiku cijelog jezera. Te soli se stalno troše u trofogenoj zoni. temperatura stalna i niska i podloga je od finih dubinskih sedimenata. Zooplanktonski oblici su 177 . 8. Ostala mračna zona je trofolitična zona gdje se vrši samo razlaganje. Bajkalsko jezero. Ti sedimenti se talože iz limnetičke i litoralne zone. Planktonska zajednica zauzima osvjetljeni dio limnetične zone. velikim godišnjim kolebanjima i velikim vertikalnim termičkim gradijentom i sa periodom cirkulacije u toku zime – takvo je Ohridsko jezero. Što se tiče koncentacije O2 ili CO2 oni takođe pokazuju vertikalnu stratifikaciju. Taj raspored uslovljen je horizontalim i vertikalnim gradijentom osnovnih ekoloških parametara.Nekad koncentracija O2 u hipolimnionu može pasti i na 0. U jezerima živo naselje je zonalno raspoređene. Za vertikalni gradijent svjetlosti važi za jezera sve isto kao i za more.do 50 m ili zona slobodne vode koja obuhvata cijelu vodenu masu. malim termičkim gradijentom i dva perioda cirkulacije u rano ljeto i ranu jesen. Ukupna količina rastvorenih soli iznosi prosječno oko 100-200 mg/l. Za vrijeme cirkulacije vode u jezeru dolazi do obnove O2 u dubinskim slojevima. a u Dorjanskom jezeru za vrijeme ljeta ona iznosi 0.

3. Ostarcodae koje pokazuju specifične prilagodbe za život na dnu. kornjače i ptice.Ovim faktorima trebalo bi dodati i antropogeni uticaj. sa dosta O2 slabijom litoralnom vegetacijom. razne vrste Planaria. Tosu dva talasa planktona-proljećni i jesenji maksimum planktona. Glavni potrošaćo zooplanktona su riblje vrste npr. U starim jezerima diferencirala se posebna dubinska fauna. Od životinjske komponente na stjenovitoj podlozi u zoni mlatanja nalaze se sesilni i hemisesilni oblici.Tipični primjer je Ohridsko jezero. U tom pojasu se ljeti odvija intenzivna fotosinteza. Ona se dijele na osnovu načina nastanka (glacijalna. Najbolji kriterijum je trofični stupanj na kome se nalazi jezero tj. Naselje jednoćelijskih i končastih algi u litoralu je takođe bogato i žive na podlozi ili su u perifitonu. U ohridskom jezeru dubinsko naselje obuhvata: 1. Ti oblici su Oligochaete. Odonata i sitne riblje vrste. Edafski faktori . Zosteria i dr.euribatne oblike-rasprosranjene po čitavom dnu.brzina trofije u jezeru zavisi od temperature.jer od geološkog supstrata zavisi snadbijevanje jezera sa hranjivim solima.Klimatski faktori . briziozoa. Gamarusi i Aselusi. Oligotrofna jezera su duboka. Jezerski tipovi Postoje različiti kriterijumi za klasifikaciju jezera jezera. 2. školjke Dressenia kućice Trichoptera. Kod eutrofnih jezera sve je obratno i tipičan primjer je Dorjansko jezero.diferencirane oblike nastale evolucijom iz litoralnih oblika. Trichoptera. a druga visoku. Tu su brojne vrste algi ali se javlja i makrofitska vegetacija.Primarni izvor hrane u ovoj zoni je biljni detritus donijet iz litorala. Tu su larve Ephemeroptera. Između obale i pojasa trske se javljaju i biljne vrste sa plivajućim listovima.troija jezera zavisi od odnosa površine i dubine jezera. U tropskim i suptropskim jezerima produkcija je znatno veća. Za ovu zonu su karakterisičnw naslage ljuštura puževa i školjki. Sekundarni potrošaći u planktonu su rijetki i to su uglavnom larve insekata. 178 . 3. Kod jezerskog planktona je izražen periodizam povezan sa sezonskim kolebanjem. puževa. Susreću se i planarije kao i razne vrste roda Aselus. Život u dubinskoj zoni. 2.reliktne oblike-ostatke tercijarne faune posebno puževa Pirgula. Intenzitet prometa materija i energije i količina organske produkcije. Naselje litorarne zone je samostalna zajednica jer ima kategoriju proizvođaća. U litoralu se susreću i ribe! Naselje sublitoralne zone ima prelazni karakter i susreću se i stanovnici litoralne i profundalne zone. na osnovu saliniteta (slana i slatka). Među zooplanktone se susreću uglavnom primarnui portošaći koji se hrane filtriranjem.vulkanska tektonska). Na osnovu toga razlikuju se dva osnovna tipa jezera: 1. 6. Makrofitska vegetacija je zonalno raspoređena: 4. Najdublji sloj vegetacije čine višećelijske razgranate alge Characeae. U plitkim jezerima trofiaj je veća. Potamogeton. zmije. pojas trske je moćna zaštita obali. Naselje ove zone je vrlo siromašno.riječna. Tu dominiraju larve insekata i mekušci. na osnovu termičkog režima ( tropska i subtropska). Ispod kamenja se nalazi Amphipode i Izopode ( Gamarus i Aseus ). 5.siromašna solima N.pečinske oblike 4.Faktori koji određuju stupanj trofije jezera su: 2.P. Pastrmka.Morfometrijski faktori .Čine ga uglavnom cvjetnice. bistra.primarni potrošači.Osnovan razlika u odnosu na litoralnu zonu je što nema članova proizviđača. pojas submerzne vegetacije koja ide u dubinu 3-7 m. Najbujnije naselje imaju livade makrofitne vegetacije. Litoralnom naselju također pripadaju i Amphibi. puževi-Pirgula.Oligotrofna 2 Eutrofna Prva imaju nisku organsku produkciju. To su kolonije spužvi. Na mjestima grade guste podvodne livade.

Ribnajci su vještačke tvorevine njegovo čišćenje suzbija vegetaciju i svodi proizvođaće samo na fitoplankton. Turbelaria. stijene. mahovina ( Mašancija polimorfa). One su male dubine i nemaju ni pravu limnetičku ni dubinsku zonu i mogu se porediti sa litoralnom zonom jezera. mala su kolebanja temperatura. Od vodenih biljaka uglavnom su prisutne alge kamenjašice (Dijatomeja). Ona na kraju iščezavaju i postaju kopneni ekosistem. Ostracodae. a u donjem toku su veća. škobalj itd. a detritus i fini pijesak se talože samo lokalno u zaklonjenim mjestima. Amphipoda i Izopoda. Tu su takođe i Amphibe i Reptili. U pravilu potocima smatramo tekućice do 5 m širine. za razliku od riba mirnih voda koje imaju bočno spljošteno tijelo. TEKUĆE VODE (izvori. rijeke) . a od riba prisutne su pastrmka. U planinskim potocima deponuje se na dnu samo grubi materijal(blokovi. Copepoda. To povlači za sobom promjene nivoa vode. Bare su karakteristične na osnovu toga da li tokom godine imaju vodu. javljaju se u određenoj zoni to su povremene( bare efemernog) karaktera. školjki. Mnogi od njih su periodičnog karaktera. Vodena vegetacija u tekućicama je slabije razvijena i nedovoljna da obezbjedi primarnu hranu za potrošaće koji se hrani detritusom. Slobodna voda naseljena je planktonom koji čine alge. Pozitivni neotaxis je jedan od 179 . To dovodi do bujnijeg razvoa zooplanktona koji je riblja hrana. Plitke stajaće vode posebno zarasle makrovegetacijom i submerznim biljkama su ritovi.Njih odlikuju oblici sa kratkim životnim ciklusom. U peridu visokih voda tekućice postaju mutne. larvi Ephemeroptera.ekodiraju materijal i odnose ga navodno gdje ga deponuju. dno je uglavnom kamenito. Chiroptera. ima puno O2. Značajan ekološki parametar po kome se tekućice razlikuju od stajaćica je brzina vode. a na ušću opada. a ljeti raste. Prisutni su stenotermni organizmi. Bare su posljednji stupanj evolucije jezera. Bitna posljedica vodenog toka je i bogastvo vode sa rastvorenim O2. prilagođeni brzom toku. sitne školjke itd.šljunak). a ako ne. Finiji pijesak. Cladocere. U ovu kategoriju se ubrajaju vještačke akumulacije i ribnjaci. potoci i rijeke. Trichoptera.materijal dna biva pomjeren nizvodno što može imati negativan uticaj na naselje dna. Pretstavljen je planinskim potocima ( brzina veća od 2 m / s). Brojniji su stanovnici dna. Copepode. Ephemeroptera (sa dorzoventralnim spljoštenim tijelom). Svjetlo prodire do dna i dovodi do razvoja makrovegetacije po čitavom dnu. Ribe u tekućicama imaju vretenasto tijelo. Gastropode ( sluzne materije ).lotičko područje Osnovni kontrolni i ograničavajući faktor u tekućim vodama je vodeni tok. Trichoptera ( kućice od kamenčića). a donjem euri termni organizmi. zarazliku od CO2 čija količina raste prema donjem toku. Coleoptera. koji je uslovljen nagibom korita. potoci. Plitke stajaće vode susreću se i u plavnim oblastima rijeka. Količina vode koja protiče kroz tekućicu varira u toku godine. Tako se ugornjim tokovima susreću stenotermni. peš. U njma nema vertikalne stratifikacije.BARE Su plitke stajaće vode različite veličine . mulj i organske čestice donijete z čitavog sliva talože se u donjem toku rijeka. Tu dominiraju larve insekata. rasprskavanja vode i male organske produkcije tako da se manja količina O2 troši na razlaganje organskih materija. porijekla i trajanja. Kolebanja temperature vode prate kolebanja temperature zraka. Planktona nema.Temperatura vode opada zimi od izvora prema ušću.Rotatoriae. čikovi. Brzina toka varira i po pravilu postoji uzdužni gradijent toka pri čemu je tok brži u gornjim dijelovima. Od brzine vodenog toka zavisi fizička priroda dna tekuće vode. Oligochaete. U gornjem toku dnevna i godišnja kolebanja su mala. brzine toka i često i izlijevanje preko obala. Životna zajednica bara je slična litoralnoj zoni jezera. Hirudinea.Količina kisika u pravilu opada od gornjeg ka donjem toku. Diptera. Odonata. To su riječni rukavci i plitke depresije terena. Plecoptera ( razvijene kandžice). Kod tekućica razlikujemo: • gornji tok (krenon) koji odlikuje velika brzina vode. U tekuće vode spadaju izvori. Naselje dna je slično litoralnoj zoni. Njihova mala dubina omogućava veću količinu rastvorenih materija i veću organsku produkciju. Voda u planinskim vodama dostiže stepen zasićenosti O2 zbog brzog toka. Obilje vegetacije omogućava život puževa. ako je imaju to su stalne(permanentne) bare.

ZAGAĐENE VODE Zagađena voda može biti rezultat prirodnog procesa ili antropogenog uticaja. smuć. tako da većina rijeka plavi okolne oblasti. crvenoperka. industrija). PODZEMNE VODE Su posebna kategorija kopnenih voda sa posebnim uslovima za život. Glavni izvor hrane je detritus koji dospjijeva sa površina voda i mikloflora bakterija i gljivica. Proučavanje zagađenosti tekućica prvi je radio Cohn (1853) koji je došao na ideju da bi pojedine vrste insekata ili drugih organizama mogli biti pouzdani indikatori za kvalitet voda. sa malim godišnjim kolebanjima i odsustvom primarnih proizvođača. Oligoheta. donji tok (potamon)-dno je prekriveno pješčanim ili muljevitim nanosima. Sladaček je razradio novi sistem saprobnosti vodenih staništa. Tu su prisutna kolebanja vodostaja u toku godine. U stajaće vode ubrajamo: 180 . mnoge larve insekata. što daje mogućnost organizmima koji žive zariveni u mulj npr. Tada se formira sistem stalnih ili povremenih stajaćica. Jedan od oblika zagađenosti najčešće se javlja usljed povećanja ljudske populacije (kanalizacija. Zavisno od nagiba nepropusnog terena podzemne vode se lagano kreću u stijenama sa primarnom poroznošću. Poliheta. Miran tok omogućuje razvoj planktona. To su organizmi: Turbelarie (Planarie). On tvrdi da se sve vode mogu uključiti u krug.• prilagodbi-organizmi se prilikom kretanja okreću nasuprot vodenoj struji i spriječavaju da budu odnešeni. To su površinske vode koje poniru i dolaze do nivoa nepropusnih stijena. Sastav riblje faune se mijenja i javljaju se pretežno Ciprinide. a brže u stijenama sa sekundarnom poroznošću – krečnjak. rakovi ribe i vodozemci. u sadašnjem sistemu saprobnih indikatora.voda za piće Transaprobne (otpad) -radiosaprobnih(radioaktivni otad) -criptosaprobne(otpad i neorganske materije) -autisaprobne (toksične) • Eurisaprobne (otpadi) – ultrasaprobni (bakterije) -hipersaprobni (bakterije) -metasapobni (flsgelate) -Izosaprobne(cilijate) • Limnosaprobne -p-polisaprobne(onečišćene) -alfa-mesosaprobne(onečišćene) -beta-mesasaprobne(čiste) -xenosaprobne(čiste • • Kopnene vode mogu se prema protoku vode podijeliti na: stajaće i tekuće vode. Tada u životnom stupnju predstavnici životne zajednice koji su za vrijeme kiše bili u anabiotičkom stanju (rotatorie). štuka. Naš tipični predstavnik je čovječja ribica (Proteus anguilus) koja je neotenična larva amfiba. Zbog toga u oblasti kiša podzemne vode često obrazuju prave podvodne tokove. puževi. oči zakržljale razvijena hemijska čula i ti organizmi su uglavnom stenotermni. školjke. Životinjsko naselje je uglavnom satavljeno od reliktnih oblika. Ovi stanovnici se odlikuju nizom prilagodbi. Plecoptere. To je značajno za organsku prpdukciju. podijeljen u 4 grupe: Katarobne. U novije vrijeme. Dosta je detritusa. niskim temperaturama. Oligohete. Ovu ideju su kasnije podržali i drugi. Diptere. koje se brzo razmnožavaju i proizvode obimnu hranu za ribe. som. One se odlikuju odsustvom svjetlosti. šaran. Takođe važno obilježje je makrovegetacija. te dolazi do razvoja Detritofagnih zajednica. Tubificide . deverika.

Ti uslovi cine kompleks klimatskih faktora koji variraju vremenski i prostorno.su po pravilu veća i dublje akumulacije gdje postoji gornji. Nematoda.S tim u vezi razvio se arborealni način života sa nižom prilagođenosti kao što su razvoji kanđi i nogu za hvatanje. djetlići. puzevi pa i pravi vodeni oblici Polychaeta. Madagaskaru u Indo-malajskoj i Indonezijskoj oblasti. Posebno je bogato životinjsko naselje u spratu kruna derveća gdje se susrećuljenivci.cvjetnice. gušteri. lijanama koje olaksavaju kretanje zivotinja i lokalno skupljanje detritusa i humusa te obrazuju cesto visecu zemlju u gornjim spratovima. Stalno mjesanje i kretanja vazduha ima za posljedicu konstantnu koncentraciju O2 i CO2. a ne vazduh izvor hranjivih soli. Amphipoda. neosvjetljeni i neproduktivni (trofolitički). a karakteriše ih nizak pH. sa suprostavljenim prstima i repom za hvatanje. tako da vecina suhozemnih organizama ima cvrste skeletne tvorevine na koje se oslanjaju meki djelovi. osvjetljeni sloj (eufotični) koji je i produktivni(trofogeni) i dublji. Temperatura vazduha znatno vise varira nego temperature vode. One se karakterisu i velikim brojem vrsta drveca i do 2 . malo soli. pijavice. Amphibi i dr. larve Odonata.Vlaznost u znatnoj mjeri ublazava temperaturna kolebanja zbog toga se grube promjene temperature cesto susrecu u aridnim oblastima. Osnovni bioregioni ili predeone zone u koje ulaze razliciti ekosistemi su: tundra. Unutrasnjost podloge pruza povoljne uslove za zivot specijalizovanih organizama. insekti i visi kicmenjaci. sklera(zona tvrdolisnih suma). Zbog stalnih klimatskih uslova u prašumama većinom žive stenotermni i stenohigrični organizmi. te tvorevine koje imaju funkciju za odbranu. U svakoj toj grupi je visok stepen diferencijacije i specijalizacije. silve (listopadne). Ekoloski znacaj podloge je takoder veliki jer je podloga.Oblici koji nisu zasticeni od gubitka vode iz tijela mogu zivjeti samo u oblastima sa visokom vlaznoscu. U unutrasnjosti sume vazduh je zasicen vlagom. Protozoa i svi stanovnici tla se zovu edafon. pustinje. Suhozemnu sredinu odlikuje pojava homeoterama.Tu su zastupljene planarije.U prasumama je bogat i raznovrstan živi svijet koji je vise vezan za više spratove nego za prizemne. obilna godisnja kolicina vodenih taloga. Annelida. Na kopnu dominiraju visi oblici zivota . ali su zato fizicki uslovi daleko promjenjiviji u odnosu na vodenu sredinu. Drugi vazan faktor je vlaznost.Ona je prije svega staniste clanova razlagaca. Zona tropskih i subtropskih vlažnih šuma Oznacavaju se kao hileje. -JEZERA. SUHOZEMNA OBLAST ŽIVOTA je oblast vazdusne zivotne sredine koja se po fizickim i hemijskim karakteristikama znatno razlikuje od vodene.Tropske presume su vise stratifikovane od umjerenih suma. Visoka vlaznost vazduha pogoduju higrofilnim zivotinjama. Kopna se odlikuju i velikim brojem ekoloskih nisa zahvaljujuci prije svega prisustvu vegetacije. majmuni. tako da su vecina stanovnika kopna euritermni organizmi. Posebno su brojni insekti . stepe. bakterija i gljiva. Ispod tog sprata nalaze se 2-3 sprata nizeg drveca. Kretanje suhozemnih organizama je uglavnom vezano za podlogu. papagaji. polumajmuni.500 u oblasti Amazona cije krune mogu dostici visinu do 50-80 m. Klimu tih suma karakterise ravnomjerna temperature iznad 20ºC. Na pojedinim mjestima dzinovska stable se uzdizu iznad nivoa najviseg sprata u kome krune grade zatvoreni krov. visoka vlaznost. ali i pruza mogucnost zaklona i razmnozavanja. Africi. a svijetlost svedena na minimum. Planktonski nacin zivota nije moguc. te 181 . Stanovnici kopna se stalno stite od gubitka vode iz tijela. kameleoni.-LOKVE-to su plitke udubine ispunjene vodom koje redovno presušuju -MOČVARE-su zadnji stadij razvoja vodenog ekosistema. povoljni svetlosni uslovi. tajga. glodari.Vegetacija je vazan izvor hrane. Zbog male gustine vazdusne sredine koja ne daje dobru potporu zivi svijet je ogranicen na uski prizemni sloj atmosfere i na povrsinu Zemlje. Unutrasnjost presume je isprepletena brojnim epifitama.One zauzimaju ekvatorijalni pojas kontinenata u Juznoj i Srednjoj Americi. hileje (tropske sume). Osim njih tu se nalaze predstavnici Arthropoda. te velika količina detritusa.

Kini. U pogledu ogranske produkcije četinarske šume zaostaju za listopadnim šumama.U višim spratovima naselje je manje obilno nego u prašumama. koleoptere. risovi. leptiri.Listopadna šuma javlja se u velikom broju tipova zbog različitih zonalnih kombinacija ekoloških faktora. Protozoa. Nematoda. Njihova uloga je u razlaganju ogranske materije velika i oni olakšavaju posao bakterijama i gljivama. Zona sjevernih četinarskih šuma (tajga) Obuhavata dzinovski šumski pojas čitavog Sibira. voluharice. Svedske i Sjeverne Amerike. biljne vaši. Tu se javlja 10 do 20 vrasta drveća . Tako da postoji nagomilavanje šumske stelje i sirovog humsa. Životinjsko naselje je raspoređeno po spratovima.U zonu hileje ubrajaju se i vlažne subtropske šume. sa izuzetkom medvjeda i jazavaca koji su omnivori.U prašumi je prisutan jako složen splet lanaca ishrane. Sezonska kolebanja klimatskih faktora utiču na gustinu mnogih populacija.Tempo ogranske produkcije u prašumi je izuzetno veliki također je brz i tempo razlaganja uginule ogranske materije tako da je sloj šumske stelje slabo razvijen. Tako da je vegataciona sezona vrlo kratka. Hrane se lišćem i plodovima. Klimatski uslovi u tajgama su vrlo surovi. a najhladniji zimski mjesec -6ºC. a najhladniji od 3 do -52 ºC. Kvalitativno i kvantitativno je tu najbogatije nasleje Arthropoda i to pretežno fitofagnih insekata. Smjenu aspekata u listopadnoj šumi uslovljavaju sezonska kolebanja temperature i svijetlosti. Najtopliji mjesec ima srednju temperaturu od 10 do 19º C .tople) srednje vlažnih staništa (bukve) i suhih staništa (hrasta i graba) . Za tajge je karakterističan kiseli tip zemljišta koji u kombinaciji sa vlagom daje terestrična zemljišta. Tu su caste Annelida. Samo jedan od 4 mjeseca imaju temperaturu iznad 10ºC. Te vrste grade čiste sastojine na velikom prostranstvu. 182 . Od mesojeda susreću se vukovi. Manđuriji i Japanu. Smrceve i jelove šume su zatvorene i tamnije pa je prizemna vegetacija oskudna i čine je pretežno mahovine. Zbog hladnijih klimatskih uslova proces razlaganja ogranske materije je spor. jele i bora.sve vrste insekata. To su gusjenice. Evropi. Listopadne šume se razvijaju i održavaju u obalstima u kojima najmanje 4 mjeseca prko ljeta imaju srednju temperaturu iznad 10 ºC. mangrove. Ranije se prostirala po cijeloj oblasti umjerenog pojasa u SAD. lisice. Fitofagi su česti među insektima i sisarima. Problem u tajgama je preživljavanje hladnog perioda. Ova zona pripada zoni hladnije klime. U vodi u dupljama dvreća i pasuhu listova razvijaju se Diptere. Mnoge vrste ptica i jelena migriraju u južnije oblasti. mosumske šume u Indiji i Indoneziji.zatim sitni biljojedi-glodari (leming.Oni tu ubrajaju šume uz obale velikih tropskih rijeka. Broj vrsta drveća je manji nego u listopadnoj šumi i obuhvata četinarske vrste smrce. sobovi (Rangifer tardus i druge vrste jelena). kune. Insekti su malobrojni i to su stanovnici unutrašnjih stabala-Carambicide. tetreb. Gustina populacije biljojeda je regulisana različitim predatorima. jezera i močvare. Izražena su kolebanja klimatskih faktora pa zbog toga je daleko manji broj vrsta biljaka i životinja.Odnos ishrane i ostali biotički faktori su znacajni za dinamiku biocenoze. Zivotinjski svijet je siromašniji tu se susreću krupni biljojedi losovi (Alces alces) . sjevernizec. vjeverice) ptice – guštarka. Njena glavana karakteristika je godišnja smjena vegetacione ljetne periode sa zimskom. Arthropoda. krstokljun.Tu se razlikuju tipovi šuma vlažnih staništa ( luznjaka. Njima se pridružuju predatori ptice i grabljivi insekti. Posebno je bogato naselje u šumskojoj stelji i površinskom sloju zemljišta. grabljive ptice koji su ishranom pretezno vezani za glodare. Karakterističan unutrašnji element tajgi su rijeke . Skandinavije. Zona listopadnih šuma umjerenih oblasti (Silvae) Ova šumska zona je pretrpjena krupne promjene pod dejstvom čovjeka. Siricide. potoci. Arborealnih sisara nema izuzev vjeverica. Sa sezonskim promjenamama nastupaju i periodične migracije od prizemenog sprata ka višim i obrnuto-To je posebno izraženo kod Arthropoda i ptica. ose i himenoptere. Srednja vrijednost atmosfreskih taloga u najvlažnijem mjesecu iznosi 100 do 130 mm. a maximum atmosferskih taloga pada u toploj polovini godine.

leming. Za oblike koje zive na povrsini tla karakteristicna je zivotna forma trkaca posebno kod sisara i ptica -antilope. Prosjek razlaganja ogranske materije je vrlo spor i uglavnom se formira sirovi humus na tlu.hijene. Zivotinjski svijet tundre je siromašan od ptica i sisara tu su sjeverni jelen. Odlikuju se odstustvom drveca ili se ono susrece pojedinacno. Mnoge vrste ptica grade gdnjezda u rupama ili napustenim jazbinama. tako da ce cesto susrecu krda i stada. Na sjeveru njima se pridružuju rijetke zeljaste cvjetnice. a u juznim djelovima tundre im se pridružiju žbunasti oblici i drveće niskog rasta. savane u Srednjoj Africi. snježna koka. SSSR. Od artropoda tipicni oblici koji zive pod zemljom su mravi i termiti ali imaju nadzemne dijelove gnjezda. Australiji i Juznoj Americi. polarni zec.kenguri.Zona tundre . Ljeta su manje ili vise susna. a drvece je predstavljeno pretezno akacijama koje obicno imaju spljostene krune (palme) . polarana sova. bare i močvare. a grabljivci pretežno glodarima. veliki broj insekata. glodari su hrana za ptice i sisare. Travnati pokrivac se sastoji od visokih trava.kojoti.Tu spadaju stepe u panonskoj niziji . Stepe se javljaju u umjerenom pojasu koju ogranicavaju kolicina vodenih taloga koje padaju pretezno u proljece. Zivi svijet stepe odlikuje se posebnih zivotinsjkim formama kod biljaka preovladavaju hamefite. lavovi. Ti klimatski uslovi omogućavaju život malom broju biljnih vrsta. Insekti su malobrojni prije svega tu su Diptere i himenoptere. Surovi klimatski uslovi imaju za posljedicu formiranje zamljišta čiji se porvšinski sloj otkravljuje kratko preko ljeta u junu i julu. zebe. leming ostaje aktivan i preko zime pod snjeznim prekriacem. polarna lisica. Zemljiste u stepama je crnica koja omogucava visoku primarnu produkciju (černozem) na nju se nadovezuju razliciti biljojedi. nojevi ili je to zivotna forma skakaca . Kod zivotnja karakteristicni su oblici koji zive pod zemljom stiteci se od temperaturnih kolebanja i predatora. Lanci ishrane tundre su vrlo jednostavni jeleni se ulglvnom hrane lišajevima. Fluktacije brojnosti glodara cesto dovode do prenamozenosti u godinama povoljnih klima. skakavci. Savane se susracu u tropskim oblastima Centralne Afrike i Juzne Amerike i Australije . Zime su duge i oštre. Mongoliji u SAD . zebre. medvjedi i druge ptice. Vegatacioni pokrivac stepa sastoji se pretezno od trava i zeljastih biljaka. Prisutna su dnvena i godisnja kolebanja temperatura i javlja se vazdusno strujanje i intenzivno isparavanje. To smrznuto zemljiste ne moze upiti vodu zbog topljenja snijega preko ljeta kada se formiraju brojna jezera. Za stepe je karakateristicna vrlo dinamicna smjena sezonskih aspekata u toku cijele godine.Vegetacioni periodi traju samo za vrijeme ljeta i to 2 mjeseca traju. zirafe.je najsjevernije položena oblast vegetacije i predstavlja nepolarnu oblast bez šumskog pokrivača koja se u vidu pojasa proteže od najsjevernijeg dijela Sibira i sjevernog oboda Amerike. Prisutna su i stabla boba sa hranjivim plodovima.Većina stanovnika migrira na jug.One se odlikuju rasporedom vodenih taloga u toku godine sa duzim susnim periodom od 4 do 6 mjeseci. Zona stepa U ovu zonu spada niz prostranih travnatih formacija ravnica koje susrećemo u svim kontinetnima . Oni su vazan izvor hrane za ptice. Na mnogobrojim vodama tundre žive vodene ptice prije svega guske i šljuke koje se gnjezde u tundi. Savene se odlikuju pisustvom razrijeđenog drveca i travnatom tajgom kserofilnog tipa. Prije svega mahovinama i lišajevima koji su tipični za tundru. Za nju su karakteristicne antilope.macke. pampa u Juznoj Americi . Zivotinjso naselje je slicno kao u stepi. To su prije svega glodari. brojnošću se izdvajaju komarci čije se larve razvijaju u vlaznoj mahovini i barama preko ljeta. Zona pustinja 183 . Jedna od karakteristika stanovnika stepe je grupnom zivotu. Znacajna odlika tundre su krupne flukatacije gustine populacije posebno glodara lemingra. muha ce-ce.U zavisnosti od njega je i kolebanje populacije polarne lisice.

One se protezu od sjeverne Afrike.On se na karti moze predstaviti ako se linijama spoje kranje tacke manjeg ili veceg prstora na kome je neka vrsta neprekidno rasporstanjena. Njihovom degradacijom nastaju kamene pustinje. Kategorija areala je osnovno polaziste u tumacenju zoogeofraskog i geograskog polazaja na planeti. Podlozan je cestim požarima. Juznoj Americi i Autraliji. Koeficijent isparavanja je vrlo visok. AREAL Areal je isto sto i oblast rasprostranjenja.Kao stenobiontne vrste su planinski ovan (ovis) koji zivi samo na visokim kamenitim 184 . Sirije. cempresi.Vrste koje imaju siroku ekolosku valencu oznacavaju se kao euribiontne. juniperusi i lovori. Maleziji. sljunkovite. Ravnomjeran i mozaican. Zimzelene sume sredozelja cesto bivaju degradirane i prelaze u semiaridne zbunaste zajednice makije.obalama Kalifornije .Pustinje se odlikuju extremnim klimatskim uslovima koje karakterise oskudica vodenih taloga.Ophiosaurus apodus. Te vrste su znacajan izvor hrane i vode za pustinjske ogranizme takodjer im pruza mogucnost sklonista i gnjezdista. Medju pticama se susrecu grkuse – Silvia. plovke. Pristna su extremna dnevna sezonska variranja temperature od 48ºC do 62 ºC. da li su ti uslovi rasporedjeni ravnomjerno ili mozacino zavisi i od ekoloske valence vrste. lisica. a malu stenobiontne. Arbutus. Kalifornijiski caparal su zimzelene šume i šikare u Americi i po biljkama i životinjama su slične sredozemnim sumama.Oni grade karakteristince sumske zajednice i sikare. Susrecu se u sredozemlju . Zauzimaju znatno prostranstvo na kontinentima. Kod vegatacije osnovna zivotna forma je drvece i zbunje sa zimzelenim kozastim i tvrdim listovima. Erica. Turkestana sve do pustinje Gobi? u Aziji. Areal jedne vrste je osnova za sve zoogeografske kategorije.Drugi stupanj degradacije zimzelenih suma su garige sastavljene uglavnom od nizih zbunjeva. Arabije. Cileu. Perzije. razliciti smukovi. Zivotnjsko naselje sadrzi niz karakteristicnih vrsta od reptila susrecu se gekoni .Vegetacija je oskudna i sastoji se od jednogodisnjih biljaka u periodu vlaznosti visegodisnjih kserofilnih zbunastih oblika i euforbijacije koje akumiliraju znatnu kolicinu vode u tijelu poput kaktusa. U pustinjama je niska primarna produkcija. Ljeta su veoma topla sa dnevnom temp. Edafski faktori variraju tako da se razlikuje glinovite. gavran jer zive u svim zonama. Pored oskudice vodenih taloga javlja i se i njihov nejednak rapored susnih perioda i traje vise mjeseci ili godina bez prekida. a suha sa malim brojem kisnih dana. makije . garige u Sredozemlju i carpal u Kaliforniji. pistacije. ali se brzo regenerišu. Zona kserofilnih zimzelenih suma (skar i sikara) Ova zona obuhavat mnoge primorske oblasti na vise kontinenata. Rasprostaranjenost vrste u arealu Postoje 2 osnovna tipa rasporeda vrsta u arealu. To zavisi od rasporeda zivotnih uslova u arealu. Juzne Afrike i Jugozapadne Australije.Odlikuju se blagom i vlaznom zimskom periodu i suhim zarkim ljetom. Povezujuci linijom areal vrsta jednog roda dobit cemo areal roda. tj. kunic. drozd.Tipicne euribiontne vrste su : vuk. Pustinje se susrecu i u SAD-u .To je period vodenih taloga. pjeskovite i kamenite pustinje. U tom zimskom periodu najniza srednja mjesecna tempratura nije nikad ispod 0ºC. Tipicne vrste su : cesvina.Hemidactilus turcicus. blavor . Tipican oblik ovih suma je u Sredozemlju. Afganistana. Irana. Zivotnjski svijet je jako oskudan i ima fizioloske prilagodne u pogledu zastite od gubitak vode -luce mokracu koja je vise koncentrovana ili zive u jazbinama pod zemljistem u kojima je veca vlaznost.Canis aureus. Od sisara su karakteristicne sakal . od 28ºC do 33º C.

Prilikom seoba ptice migrarijaju sirokim frontom pridrzavaju se opcih pravaca i samo mjestimicno npr.Picus viridis koji zivi samo u listopadnih sumama.to kolebanje susrecemo kod kanadske lisice je svake 4-5 godina. a druga zavisi od sredine u kojoj jedinke neke vrste zive. a danju bjezeci od sunca idu dublje slojeve.Najduza migracija od 15 000 kilometara vrsi polarna sljuka. Npr. Seobe u vertikalnom pravcu su posmatrane na planinama. Poznata iseljavanja kod sisara vrsi vjeverica.Oni se 185 . Opadanje zivotnog talasa uslovljeno je uglavnom epizotijom koja dobija velike razmjere.a drugi u povrsinskim slojevima mora. Jendolicni uslovi zivota su u tajgama. Nocu izlaze na povrsinu po hranu. Areal u jednom predjelu moze biti ravnomjerno rasporedzen a u drugom mozaican. Foke se na tvrdoj podlozi linjaju.Tako da je vecina paleskih vrsta rasporedjena ravnomjerno. Leminzi u pojedinim godinama kad brojnost poraste krecu i u toj oblasti ostaje mali broj jedinki.Iz jaja se izlegu larve i zahvata ih golfsksa struja jer imaju bocno spljoteno tijelo. Krajem ljeta jegulje stare 6 do 9 godina krecu iz evrope u more i dolaze u Sargasko more. Migracije vrsta u arealu Najcesci tipovi seoba organizama u prirodi su: periodicna putovanja (migracije).Tako treba razlikovati potencijalnu i stvarnu brzinu razmnozavanja vrsta. U godinama kada je povoljna klima i ishrana tj. Njih slijede sve mesojedne vrste. Markiranju riba i prstenovanju ptica utvrdjeno je da se one vracaju u iste rijeke u kojima su se razvile ili u istu oblast gdje su se gnjezdile. u klisurama tajgi se pravac suzava. Masovna razmnozavanja cesto kasne za povoljnim uslovima. Morseke vrste se za vrijeme mrijesta priblizavaju obali ili sprudovima npr. Nasuprotom ostalim ribama evropska jegulja ide iz rijeka u more. Pravilnu seobu vrste i foke od mjesta hranjenja do mjesta razmnozavanja gdje izlaze na kopno ili na led. nakon cega slijedi opadanje brojnosti.Kod sjeverno americkih jegulja put traje oko jednu godinu. ljesnikara i kod insekata skakavci.To je posebno izrazeno kod glodara.planinama. zeleni dijetlici. sadja-Sirrhoptes paradoxus. Kolebanja u brojnosti Svaka vrsta je sposobna da se razmnozava geometrijskom progresijom tako da bi za kratko vrijeme dostigla brojnost koja bi je ugrozila. Sa dolaskom zime mnoge vrste biljojeda se spustaju u nize dijelove u potrazi za hranom.Tu su vrste takodjer ravnomjerno rasporedjene. losos putuje rijekama i vise od 1000 kilometara i savladavaju i vodopade. Prva je nasljedno svojstvo vrsta. Na kraju 4 godine.To su pravilne seobe sisara (ptica i riba) koje se svake godine vrse u horizontalnom i vertikalnom pravcu. Ove horizontale seobe su stalne i u pogledu njihovih pravaca. Te migracije su u vezi sa razmonozavanjem i izvorima hrane. Takodjer neke vrste riba i beskicmenjaka jedan dio godine provode u dubljim slojevima. Putovanja dostizu duzinu 75mm i ulaze u rijeke.otpor sredine slabi broj jedinki jedne vrste se naglo povecava i dolazi do podizanja njenog zivotnog talasa. leming.U zadnje vrijeme je dokazano da postoji periodicnost u kolebanju brojnosti vrsta npr.Veliki broj morskih i jezerskih planktonskih ogranzama vrsi i dnevne vertikale migracije. Nasuprotne vrste ciji areali zauzimaju isprekidanu povrsinu stajace vode ili planiske vrste imaju mozaican raspored.U prvom redu je nedostatak hrane. Primjer horizontalnih perioda migracije su migracije riba zbog razmnozavanja i hrane ali isto tako i kod ptica. Uzroci tih iseljavanja ili emigracija su razliciti. radjaju i odgajaju mladunce. pare. Ako su uslovi zivota ravnomjerni vrste ce biti ravnomjerno rasporedjene. Migracije riba se oznacavaju kao sezonske seobe i obicno su vrste u velikim jatima. grenlandska foka se razmnozava na ledu. Neke vrste racica prelaze pri tome i po nekoliko stotina metara. Najjednolicniji uslovi zovota su u moru. Masovna iseljavanja (emigracije) Mnoge vrste u godinama kad je broj jedinki naglo povecan preduzimaju masovna iseljavanja. Na dubini od 100 m polazu ikru i potom uginu pocetkom proljeca. zatim krstokljun.

indijskog cvorka.U Srednjoj Africi zivi muha Ce –ce koja kod domace stoke izaziva smrtnost. poljske jarebice. a kasnije se prosirila sve do obala Antlantika. ljesnara. Normalna raseljavanja Posmatranja oblika koji danas sire svoj areal pokazuje da se ovaj proces razvija postepeno i vrsta nove oblasti osvaja korak po korak.Vrsta tvrdokrilca majak zivi u svim pustinjama srednje Azije osim u Ferganskoj dolini gdje nema pjescanog bagrema kojim se hrani. a nije prepreka za antilope jer na njih ne djeluje. Individualna povrsina roditelja se ne povecava ali mladi puzevi se razmile na sve strane i nalaze pogodna mjesta za zivot i zive isto kao i roditelji. Produkcija istocnog slavuja u zapadnoj Evropi smeta zapadnim slavujima kojima je bioloski sasvim slican. Masovne migracije poduzimaju i vjeverice. Kao primjer normalnog raseljavanja jedne vrste moze se uzet slabo pokretni organizmi puz golac. Poznatae su seobe leminga.Veliki broj zivotinja se udavi ili ih pojedu mesojedi koji prate njihove migracije. slatka ili slana voda. Mnoga ostrva ljeskara koja se nalaze po cetinarskim sumama Evrope smatra da su ipak nastala kao rezultat njihovih emigracija. sibirskog tvora. U Sjevernoj Australiji zive brojne vrste golubova dok na susjednim ostrvima uopste ih nema. obicnog zeca i sibirskog tvora su pokazala da se primjetno raseljavanja ovih vrsta vrsi u godinama kada se povecava njihova brojnost. Npr. Konkurencija izmedju dva oblika veca je ako su ti oblici ekoloski blizi. Prepreka za raseljavanja moze biti i borba za opstanak koja se izrazava u konkurenciji za hranom. Proces raseljavanja moze ici na dva osnovna nacina: -neprekidnim frontom kao sto se obicni zec raseljava u kazastanskim stepama -ekoloskim zlijebom kao sto se krece kineska strnarica sa istoka na zapad pridrzavajuci se livada i siblja plavnih rijeka . Tako da je ona prepreka za domacu stoku. 1000 godina moze da zauzme ogroman prostor. Sa svakim pokoljenjam povrsina koju jedna porodica zauzima se neznatno siri.One se sakupljaju u male grupe a kasnije u jata. Fizicke pregrade mogu biti planinski grebeni. Tamo su prisutne brojne vrste gmizavaca i majmuna koji pljackaju gnijezda. Bioloske pregrade su prepreke koje sprjecavaju raseljavanja. u sumskoj tundri javlja se borba za hranu izmedju polarne i obicne lisice pri cemu pobjeduje polarna u sjevernim. Jedinke odraslih puzeva zive na granicnom prostoru i obicno se krecu nocu u potrazi za hranom. obicnog zeca. vjeverica se tako iz tajge Sibira preko jedne zone tundre prosirila se na tajgu Kamcatke?. Na proljece iz jaja izlaze beskrilne larve. Posmatranja sive tekunice. Najglavnija ognjista putnickog skakavca su u rijecnim deltama i jezerima Srednje Azije. Pregrade Ako se vrsta nalazi u povoljnim uslovima broj jedinki se povecava iz godine u godinu.krecu u odredjenom pravcu i savladavaju rijeke i jezera. i obicna u juznim dijelovima. suha klima. Masovna iseljavanja u nekim slucajevima dovodi do sirenja granica areala. Idu u jednom pravcu i unistavaju vegetaciju. Ali kako su kolonisti sadili sve vece povrsine sa krompirom ona se prosirila na tu novu hranu. Pregrada za usko specijalizovanog parazita moze biti odsustvo domacina. a uslovljene su drugim biljkama i zivotinjama. Tako da njihovo raseljavanja ima ritmican karakter. Ali u periodu od npr. iskoristavajuci potencijale svog areala i onda tezi da prosiri oblast rasprostranjenja tj. poljskog misa. obicne voluharice. irvasa. Ali kod raseljavanja ranije ili kasnije nailazi se na prepreke razlicitog tipa ili pregrade.Ali vecinom te emigracije dovode zivotinje na mjesta koja ne odgovaraju njihovim potrebama sto dovodi do njegovog propadanja. Razlikuju se fizicke i bioloske pregrade. Postoje i drugi brojnio primjeri sirenja areala kod kineske strnarice.U pocetku se hranila sa jednom vrstom divljeg krompira. pocinje da se raseljava. krstokljuna i leptira. Ptice sadje koje se gnijezde u Kazastanskoj oblasti nekad imaju velika izlijetanja sve do Zapadne Evrope i Atlantika i do Kine na drugoj strani. rijeke. Npr. U onim slucajevima kad je jedna vrsta bolje prilagodjena i pocne da 186 . Skakavci nekad migracije vrse i u krilatom stadiju smatra se da je njihov let neophodan za sazrijevanje polnih produkata. Za vrijeme tih nocnih putovanja puz polaze jaja na pogodna mjesta.40 godina 19 vijeka oblast rasprostranjenja krompirove zlatice bila je ogranicena na oblast stjenovitih planina na istoku SAD.

kao npr. Prvu vrstu pregrada zivotinje mogu da prevladaju tzv. Prenosenje zivotinja covjek prenosi nesvjesno tovarima. Da vi neka vrsta izumrla nije dovoljno samo unistiti njene jedinke u nekim slucajevima je dovoljno da se njihov broj smanji. Suecki kanali su iskoristile mnoge vrste iz Crvenog mora da predju u Sredozemlje i obrnuto. Slucajni nacin raseljavanja Moze se vrsiti na dva nacina vodom i pod uticajem covjeka.pas Dingo u Australiji. moreuz izmedju 2 ostrva. Smanjenje areala i izumiranje zivotinja Smanjivanje areala i izumiranje u danasnje vrijeme je najvise uzrokovano djelovanjem covjeka. Smanjenje areala moze se javiti i usljed katastrofa npr. Glavatica. Obadvije vrste pregrada mogu se podijeliti na dva razlicita tipa i bioloske i fizicke. Trajanje pregrada je razlicito . Npr. U nekim slucajevima unsene vrste naisle su na povoljne uslove i razmnozile se u velikom broju praveci stetu npr. palmini plodovi nose na sebi nekada male zivotinjice. To su male pregrade npr. pacovi. Na Islandu za vrijeme zime doslo je do potpunog unistenja vodozemaca.neke pregrade i nestaju brzo. Stabla koja su donesena na more. Morske struje mogu prenositi zive kopnene kicmenjake. Npr. Smanjenje areala mogu mogu uzrokovati i epizotije. Uloga covjeka u raseljavanju zivotinja je velika.To se odvija ili neposrednim unistavanjem zivotinja. Irvas koji je iscezao u proslosti zbog izlovljavanja. One se ne mogu odrzati i to dovodi do izumiranja. Predpostavlja se da su pretci australijskih glodara dosli na australski kontinent slucajno na stablima koja su plutala. Pregrade drugog tipa poklapaju se sa granicama koje dijele 2 oblasti sa razlicitim uslovima zivota npr. granica izmedju zone tundre i tajge. Postoje i primjeri svjesnog prenosenja npr. takav je slucaj i sa morskom kravom. Zec i poljska jarebica se raseljavaju prema tome kamo se sire pasnjaci na racun suma. Izumiranje vrsta u geoloskoj proslosti uglavnom se javljalo zbog gubitka njihove prilagodjenosti. mekousna pastrmka je smanjena u Neretvi samo male populacije.Tako su prenijeti i misevi. kao moreuz koji dijeli Madagaskar od Afrike koji postoji barem od miocena. da se aklimatiziraju i da izdrze borbu za opstanak sa lokalnim vrstama. druge su jako postojane. Nekada se ona ogleda i u unistavanju pregrada ali i u prenosenju zivotinja u drugu zemlju. Da na novom mjestu nadje povoljne uslove za zivot tj. Mala droplja i mrmot nestaju sa polja zbog razoravanja. Tekunice za raseljavanje koriste mosove. Kod tog raseljavanja treba da na novi prostor dodju dvije jedinke razlicitog pola ili bremenita zenka.vuk u Velikoj britaniji.Na sjeveru se takoder javljaju santé leda koji mogu prenositi polarne lisiice. brodovima i zeljeznicama. izmjenom stanista zivotinja ili unosenjem domacih ili divljih zivotinja koje potiskuju druge vrste. dvije pastrmke sa Novog Zelanda prvo je unesena Evropska koja se dobro aklimatizirala. u borbi protiv stetocina unose se nihovi prirodni neprijatelji.Domace svinje su na N. krompirova zlatica ali i reptili i sisari.potiskuje konkurenciju borba za opstanak je izrazajnija. bubasvabe. slucajnim nacinima raseljavanja i ne prilagodjavaju se. a kasnije Americka koja je potpuno potisnula Evropsku. Mnoge vrste su potpuno iscezle npr.mungos. ostrvo Krakatau. Unistavanjem suma potiskuju se sumske vrste zivotinja. 187 . Na plovkama barskih ptica selica prenose se razni sitni beskicmenjaci i njihova jaja. Iscezavanje zbog unosenja drugih vrsta je primjer psa Dinga koji je u Australiji potpuno potisnuo torbarskog vuka koji se sacuvao samo na Tasmaniji. irvase na druga ostrva. Jedan tip su pregrade koje dijele teritorij sa slicnim uslovima zivota. Nekad se javljaju i velika ploveca ostrvca koja su okrenuta od obala tropski rijeka sa zivotinjskim naseljem i dolazi u more. a kod savladavanja prepreka drugog tipa zivotinja se mora prilagoditi novim uslovima zivota.Zelandu potpuno unistile hateriju i krupnog goluba dronta koji se gnijezdi na tlu. Smanjenje areala vrsi se izmjenom zivotne sredine.

S druge strane vrste. Po tome se razdvojeni areali razlikuju od mozaicnih kod kojih izmedju dijelova areala ne postoje odgovarajuci uslovi za zivot. npr. Osnovni nacin nastajanja disjunktivnih areala je drugi primjer.Kod odredjivanja centara nastajanja postoje odredjena pravila: -Oblast u kojoj zive najprimitivniji oblici date grupe je centar nastajanja i prvobitnog raseljavanja. endemska vrsta foke koja zivi u Bajkalskom jezeru.Razdvojeni (disjunktivni) areali i porijeklo Oblast rasprostranjenja pojedinih vrsta po pravilu su neprekidne. podvrste i rodovi koji su karakteristicni samo za pojedine oblasti nazivaju se endemima. Maloj. Disjunktivni areali se mogu objasniti jedino evolucijom. Endemicnost je uslovna i tokom vremena se moze izmjeniti. Za prvi slucaj je karakteristicna vjeverica na Kamcatni. a ono je ujedno i njen centar nastajanja.Zelanda. 2. Npr. rod.Npr. tur je bio siroko rasprostranjen u Evropi. Najpouzdaniji i paleontoloski nacin objasnjenja centara nastajanja i raseljavanja zivotinja. Tako da je Kipar centar nastajanja i raseljavanja muflona. Ukoliko je visa sistematska kategorija zivotinje su imale vise vremena za mjenjanje svog areala. Krajem 188 . familija i podklasa N. a to mjesto je ognjiste ili centar postanka tog oblika. Npr. a primjer drugog slucaja je Evropski bison koji poslije ledenog doba iscezava u Zapadnoj Evropi. -Oblast u kojoj zivi najveci broj organizama date grupe je centar njenog raseljavanja. Skotskoj i Engleskoj. Srednjoj i Centralnoj Aziji.Drugi slucaj je da se iscezavanjem zivotinja u prelaznoj oblasti prvobitni isprekidani areal raspadne na vise dijelova.porodica gustera najvecim dijelom u Juznoj Evropi i ona se smatra centrom njenog nastajanja. Ta jezera su spojena konalima sa morem tako da se na taj nacin nisu mogle rasporediti. Centri nastajanja i prvobitnog raseljavanja Vrste. rodovi koji su nastali na nekom mjestu nazivaju se autohtoni. sumska kuna je rasprostranjena u sumama Zapadne Evrope. izmedju Sovjetske i Americke tajge nalazi se prostrani dio Tihog okeana. primjer riba Coregonusa koji zivi u jezerima u Irskoj. Plava svraka zivi samo na Pirinejskom poluostrvu i na Dalekom Istoku. a zadrzava se u Sibiru. Haterija je endemicna vrsta. Npr. prekidnog pojasa. Sibiru i Sjevernoj Americi. Kod razdvojenih areala vazan momenat je i sirina. Disjunktivni areali mogu nastati na dva nacina: 1. Najprimitivniji od njih je malezijiski mulfon koji zivi na Kipru. Evrope i na Kavkazu. I. Kaspijska foka je endem Kaspijskog mora. Pojmovi autohtoni i endem se nekada mogu i podudarati. a poslije prvog Svjetskog rata je postao endem samo Istocne Evrope. Smatra se da su nekad ta jezera bila jedinstvena masa vode koja je spustanjem kopna razdvojila i u njima su evoulirali ove tri vrste srodnih riba roda Coregonus. a jedna u Jugoistocnoj Aziji. Npr. ali ima i primjera da su areali podjeljeni na vise dijelova. a tih zivotinja ipak nema. Cetri vrste tapira zive u Centralnoj i Juznoj Americi.Jedan od nacina je da zivotinje savladavaju male pregrade i obrazuju odvojenu koloniju koja vremenom preraste u areal. Karakteristicno za razdvojene areale je da u oblasti gdje postoji prekid postoje uslovi za odredjenu vrstu. Termini alohtone i autohtone vrste Primjer za utvrdivanje primarnih centara i pravaca raseljavanja Rod muflona obuhvataju vise podvrsta i vrsta koji zive na ostrvima Sredozemnog mora. U nekim slucajevima savremeni areal vrste je i u isto vrijeme i njeno ognjiste nastajanja. -Ognjista nastanka moze biti samo ono mjesto koje po svojim uslovima odgovara potrebama prolaznog oblika. podvrste.Npr.Postoji opste pravilo da u koliko je niza sistematska kategorija utoliko je vjerovatnije da njen danasnji areal odgovara centru nastajanja.

takodjer i vrsta. Sto se tice morskih kicmenjaka oni su dobri plivaci i savladavaju velike udaljenosti tako da imaju kosmopolitske areal. Ipak su rijetke kosmopolitske vrste. lisica garan. Ali tu postoji i izuzetaka npr vidra i rijecni orao su stenobiontne zivotinje vezane samo za vodu ali su ima areali ogromni. Ovo se dokazuje tako sto se ptice cije raseljavanje ispitivalo lete na zimovanje u obrnutom pravcu. laste. 189 . Uski areal moze biti rezultat toga sto mlada grupa jos nije uspjela da se naseli ili st oje stara skoro izmrla. Znatno vise kosmopolitskih rodova npr. Primjer rijecne jegulje: Evropska i srodna americka jegulja idu na mrijestenje u Sargosko more. Podvrste imaju uvijek male arreale.tercijara je bio povezan sa Malom Azijom . Na Kaspijskoj foci parazitira jedna akantocefala krakteristicna za sjever to znaci da su se predci Kaspijske foke doselili negdje iz sjevernih mora. Po geografskom rasprostanjenu parazita moze se utvrditi odakle se raselio njegov domacin. Kod kontinentalnih oblika vrste sa kosmopolitskim arealom su i neke grupe vodenih beskicmenjaka koji se prenosi pasivno vjetrom. Takvih vrsta ima mnogo medju morskim zivotinjama posebno medju beskicmenjacima. Paleoendemi nemaju srodnih vrsta i imaju izolovano rasprostanjenje. Dispinutivni areali su vrlo karakteristicni za stare grupe. To pokazuje da je Sargasko more centar naseljavanja ove vrste. U moru su fizicke prapreke manje vecina morskih beska ima sposobnost se krece pasivno pomocu morskih struja koje nose njihove larve i jaj. S jedne strane te grupe imale dovoljno vremena da se prosire a sa druge strane su potisnute mladjim bolje prilagodjenim grupama i imaju male areale. Npr. Po pravilu zivotinje koje nastanjuju razlicita stanista velike areale npr vuk. Oni koji su se raseljavali na istoku zauzeli su Aziju. VELICINA AREALA I GEOLOSKA STAROST GTUPA Samo su neke zivotinje bile u stanju da se rasele ne mjenjajuci bitno odlike vrste i postale kosmopoliti. Ti se areali obisno obrazuju izumiranjem u prelaznim oblastima. USLOVNI CENTRI I NAJBLIZI PUTEVI RASELJAVANJA Za njihovo utvrdjivanje postoje razlicite metode: -bioloske istrukturne odlike koje ukazuju na vezu izmedju zivotinja i odredjenog predjela -sezonske migracije ptica i riba. Velicina areala zavisi od ekoloske valence vrste. i na istok Azije. Sto je niza sistemska kategorija po pravilu je i areal manji. Primjer ovakvih areala je rod limulus sa 5 vrsta na obalama istoce Amerike i na Sandskim ostrvima i Tapiri. Iz Evrope jedni su prodrli na Sardiniju i Siciliju koje su tad bile povezane sa kopnom i danas su se razvile u posebnu vrstu. Npr. gdje se putevi njihovih migracija porede sa putevima njihovog raseljavanja. Polazeci od nacina zivota zivotinja i istorijskih promjena oje su se desavale mogu se odrediti najblizi putevi raseljavanja. Biogeografski se obicno zadovoljavaju odredivanjem uslovnog ognjista raseljavanja tj. Postoje i uzajamni odnosi izmedju izmedju vel areala i geoloske starosti grupe. Vrste koje bolje savladavaju prepreke obicno imaju vece areale. psi.onog regiona iz koje se neposredno raselila data grupa organizama. od njene sposobnosti u savladavanju prepreka i od geoloske starosti vrste. a onda preko kopna koje je vezalo Aziju i Ameriku presli su u Ameriku. Zajednicke vrste Crnomorsko azijske stepe i stepa pored Kavkaza su se raselila iz prvih stepa zato sto su one geoloski starije. vrane . Tako da se razlikuje neoendenizam i paleoendenizam. Areal vidre obuhvata sve osim Australije oni naseljavaju cijelu Evropu i Sjev Ameriku. Neoendeni obicno imaju srodne vrste i njihove vrste se smanjuju jedna za drugom geografski. Preko tog kopna mufloni su prelazili i raselili se u Juznu Evropu gdje su izumrli kasnije.

Prema danasnjim podatcima Bajkalsko je danasnji oblik dobilo u tercijeru. Brojnost vrsta je iz godine u godinu je izlozena kolebanju. tropska. Prva imaju faunu susjednom kopnu a druga faunu koja se sastoji od slicnih doseljenika. Karakteristika ostrvske faune je endemicnost i siromastvo. Mogu se svrstavati po raznim principima: Sistematskoj pripadnosti-fauna . Na kopnu cak i da izumre neka vrsta u jednom dijelu areala ona se tu ponovo naseli iz drugog dijela areala. FAUNA ZATVORENIH BAZENA BIOGEOGRAFSKI ZAKON od posebne vaznosti zato sto ukoliko je duze trajala izolacija u toliko je vise spec ili endemicna fauna izolovanog dijela. prema stanistu . Galapagosna ostrva su udaljena od J. Primjeri koji to dokazuju su primjeri dva najstarija jezera Bajkalskog i Tanganjika. Kontinentalno ostrvo V britanije ima malo karakteristicnu faunu. npr. prema teritorijalnoj. Sumatra 434 000 430 vrsta ptica.FAUNA Rijec fauna upotrebaljava se se u surem i uzem smislu. solinitet itd. Doseljenici tesko prodiru na ostrva i cesto umiru. Od 36 vrsta oligoheta sa baj jezera 31 su endemi istog. Gana 125 000 337 vr ptica. Primjer biocenoze moze se pratiti na sprudovima ostrige. to je zato to 190 . ima ih 34 roda sa oko 400 vrsta a endemi je 31 rod. ribe. Nova Gvineja sa 758 000 kvad km ima 495 vrsta ptica koje se tu gnjezde.fauna crijeva itd. kopnena. U uzem smislu to je zivotinje koja se istorijski slozile i koje su se ujedunuleu zajednicku oblast rasprostanjenja. Sprudovi ostrige se javljaju samo na odredjenim mjestima u moru sa odredjenim karak: temperatura. 2 pordice riba i dr. Prema geoloskom vremenu fauna karbona. Taj proces traje brzo i tim ako ako su ostrva mana brze. relikti tercijarne slatkovodne faune koja se tu sacuvala Tanjgenjika se obrazovalo u oligoceru . ptice koje se gnijezde na ostrvima npr. Fauna bajkala sastoji se iz 3 grupe organizama: 4. Amerike 1000 km imaju 37 vrsta ptica od cega 31 endemicna. Ta zajednicka istorija ostavlja pecat koji se sa jedne strane ogleda u podudaranju areala zivotinja iz razlicitih grupa a sa dr strane ova je evolucija trajala dosta dugo i onda se obrazuju sistematske grupe viseg ranga. To predstavlja jedan od domena evolucije. Zahvaljujuci razlicitm pregradama zivotinjskog naselja i pojedinim dijelovima zenlje se razvijalo donekle samostalno. 6. Posebno su znacajni rakovi gameride. Stepen izlacije zavisi i od drugih faktora npr. Broj vrsta na ostrvu zavisi i od udaljenosti od kopna i od starosti ostrva. sisari. u sirem smislu to je skup razlicitih zivotinja. Npr. Azorna i Galapagosna ostrva . Biocenoza i fauna Biocenoza je ekoloski pojam . ta duga izolacija dovela je do toga da da je 76% vrsta u njemu endemicno. 5. Azorsna ostrva su udaljena 200 km od evrope imaju 30 vrsta kopnenih ptica aendemicna 3.americka. OSTRVSKA FAUNA (KONTINENTALNA I OKEANSKA) Kontinentalna i ostrvska ostrva imaju potpuno razlicite faunn. Tokom vremena fauna kontinentalnih ostrva postepeno dobija karakter okeanske faune. ptice. dok okeanska ostrva su siromasna faunom doseljenika. oko 75% faune u njemu su endemi to su uglavnom vrste i rodovi endemicnih familija nema. Na ostrvima vrsta moze lako da izumre. Za Bajkal je karakteristicno i endemicne vrste flore. to je skup biljnih i zivotinjskih populacija koja naseljavaju odredjeni biotop i koje su vezane brojnim odnosima. autohtoni stanovnici ciji su predci dosli nedavno iz Sjevernog mora : riba Coregonus i dr. Tu su dvije endemicne vrste familije riba Comephirdae Cotocemophoride. Cejlon 65 000 251 vr ptica. na ostrvima postoji direktna zavisnost izmedju velicine ostrva i broja vrsta koje tu zive. 80 vrsta Bajkalskih planarija su endemi tog jezera. stari autohtoni stanovnici bajlkala: spuzve.

tu su prisutni talasi kolebanja temp. cak i polarne oblasti imaju bogatu faunu. Fauna tundre se spustila daleko na jug evrope. ptice-guske. Nakon sto pregrade isceznu faune jos izvjesno vrijeme zadrzavaju svoj karakter. Ostrvske i slatkovdne zivotinje pripadaju kopnenoj fauni jer su vezane za kopnenu oblast izuzev manjih dijelova mora. fauna Bajkalskog jezera je rezultat tercijerne faune koja je pokrivala cijeli prostor Sj Evrope. Sredozemna fauna je morem podjeljena na evropsk i sjevrno-africku faunu sa slicnim zivotinjskim vrstama. okeansko prostranstvo je naseljeno u potpunosti. Mekusci se na ova ostrva prenose u obliku jaja na nogama ptica selica. Npr. pingvini. i dr. Ptice cine veliki procenat ostrvske faune. u okeansku spada zivi svijet mora i oblika koj zive u moru ali su procesom razmnozavanja vezani za kopno . Npr. Zivotinje vezane za kamenu podlogu imaju cvrst spoljasnji oklop koji ih stiti od talasai organi za prijanjanje. Isto tako otopljavanje leda na artiku i subartiku je zbog dejstva golfske struje sto dovodi do pojave zivotinja iz toplih krajeva. za vrijeme ledenog doba. mekusci. kornjace. Kivi sa N. Npr. dijelovi te faune jos dugo ostaju jednoobrazni. Prostor za zivot u okeanima je veci nego na kopnu. svijetlosti. Haterija sa N Zelanda . Bijeli zec ciji je glavni areal tundra zivi na Pirnejima i Alpama izolovano zivi kao relikt ledenog doba. Faune se mogu preklapati zajedno sa pomjeranjem cijelog predjela npr. u delti Volge se sacuvala obilna fauna suptropskog pojasa. Pri tome pojedini oblici potisnute faune u povoljnim uvjetima opstaju kao relikt. ali za to je potreban veliki evolucioni put. Osim ovih pomjeranja unutar svake faune vrsi se seljenje pojedinih oblika ciji se areal moze poklapati. na Azorsnim ostrvima zivi 69 vrsta. Npr. itd. Za okeanska ostrva karakterisiticni su i beskrilni insekti to se objasnjava dejstvom snaznih vjetrova. Broj vrsta morskih zivotinja cini samo ¼ kopnenih. Na na muljevitom i pjeskovitom dnu su oblici vise pokretni sa slabo razvijenim oklopom i zariveni u pjesak. Ovo isto vazi i za kopnene mekusce na Galapagosu ih zivi 48 vrsta od tog 41 endmicna vrsta. OKEANSKA KOPNENA FAUNA Cijeli zivotnjski svijet se moze podijeliti na 2 osnove: na kopnenu i okeansku faunu. Kicmenjaci su uglavnom kopneni oblici izuzev riba . patke. veci broj sistemskih kategorija viseg reda u moru i veci broj sistamskih kategorija nizeg reda na kopnu govori da je okeanska fauna starija.. Pod povoljnim zonalnim uslovima moze se sacuvati citav kommleks vrsta prvobitne faune koja se tad zove reliktna fauna. vegetacije. grabljive ptice. Mjesanje i pomjeranje faune odvija se razlicitom brzinom. bodljokosci i crvi. golub dront sa Mauricicijusa. Karunari sa Galapagosa. Kopnena fauna je bogatija od morske zbog insekata. izolacija igra vaznu ulogu u razilazenju karaktera tj. Rasprostanjeni su sundjeri. Oni gube sposobnost letenja jer ne postoji njihovi prirodni neprijatelji sisari . Tada nastaju slozeni procesi koji mogu da dovedu do razlicitih rezultata: ili forme razmjenjuju svoje elemente ravnomjerno i to daje novu faunu ili jedna faun koja je prilagodjena potisne drugu.Galapagosna ostrva van linije seobe pticai izolovana su za razliku od drugh osrva koja su na putu seldbe ptica selica. njegova populacija je ostala nakon povlacenja ledana sjever pri zavrsetku ledenog doba. Ostrva zbog te svoje izolacije omogucavaju odrzavanje primitivnih odlika na svojoj teritoriji. dupljari. burnjaci. Za ostrvo je karakterisitcna pojava velikog broja oblika koji mogu prevladati male prepreke-ptice i slijepi misevi.Zelanda. priobalna ili litoraln ide od obale pa od 200m . POMJERANJA FAUNE I RELIKTNE FAUNE Ukoliko pregrade koje razdvajaju faune isceznu na ovaj ili onaj nacin jedna fauna dolazi u dodir sa drugom faunom. Npr. Na kopnu na najvecoj dubini mogu zivjeti neki pecinski ili podzemni oblici a na najvisim visinama vukovi. ali je puno oblika medju njima koji ne lete npr. i postojanje velikog broja oblika koji ne lete nizeg sistematskog ranga. foke. ili obrnuto ako se areal jedne faune podjeli pregradom naglo. 191 . Obrazaovanja vrsta u prostoru. GLAVNA PODJELA OKEANSKE FAUNE U oblasti okeana razlikujemo tri osnovne zone: 4.

Npr.azijsku visiju sa surovom klimom od zarne Indijske nizije. Koa dokaz toga je rasprostanjenje ekoloski razlicith grupa npr. Na mjestima gdje granice izmedju oblasti nisu toliko jasne mogu se izdvojiti siroki prelazni pojasevi. zona otvorenog moraili pelaska zona pruza se od priobalne zone pa do otvorenog mora do dobine do 200m osvijetljena je. U nekim slucajevima zivotinje koje su rasprostanjene u u povrsinskim vodama na sjeveru i jugu zive u tropskoj oblasti u velikim dubinama ali je to rijetko. 6. dubinska ili abisalna zona. Zavisno od prodiranja svijetla pocinje na 200. holarticka ove oblasti mogu biti sjedinjene u zoogeograsku kategoriju viseg reda u zoogeografska kopna(gee) 192 . indonezijska 16. fokei neke ajkulei veliki broj beskicmenjaka. Ti planktonski organizmi imaju niz prilagodjenosti: sadrze masne kapljice. Primjer su Himalaji: oni dijele centralno . redukovane oci ili kod nekih vrsta dzinovske oci. novozeladska 10. bipolarnost se objasnjava razlicitim teorijama: Prva teorija objasnjava da su se tropske vode za vrijeme ledenog doba znatno ohladile i oblici koji zive u njoj morali su se pomjeriti ka sjeveru ili jugu. slabim kretanjem vode. Zoogeografske oblati mogu biti povucene ostrim linijama samo u slucajevima da su ostla stalne u toku dugog ekoloskog vremena i da i da ostro dijele dva predjela. spuzve i mnoge ribe. Odlikuju se odsustvom svijetla . jake vilice. Takodjer se upredo sa oblastima preovladjivanja mogu razlikovati i sire oblasti prodiranja. polinezijska 12. australijska 11. insekti. Ali tu se javljaju nered i poteskoce jer razlicite sistematske grupe ponekad mogu razlicito rasprostranjeni. Tu su krakterisitcne ehinodermati-morski ljiljani. etiopska 15. . Zoogeorafske oblasti rasprostranjeja sisara se razlikuju od oblasti od oblasti rasprostanjenja vodozemaca ili oblasti pogodne za sisare nisu pogodne za slijepe miseve .5. odsustvom biljnih orrg. Za ovu faunu su krakterisitcne vrlo stare vrste org. A one su: 9. neotropska 13.koje je jako slicno . sisari i cvijetnice. GLAVNE KOPNENE FAUNE ZEMLJE Uporedjujuci zivotinjska naselja pojedinih kopnenih regiona i i ujedinjavanjuci ih usljed slicnog sastava vrste moguce je cijelo kpno na zemlji podjeliti na niz zoogeografskih oblasti. Takodjer neke zivotinje sjevernih sirina zamjenjene za jug sa ekoloskim slicnim ali su sistematski udaljene. Drugo tu su vazni i razliciti nacini raseljavanja zi votinja i trece sto je vazno kod zoogeografske podjele vazno da razlicite grupe imaju razlicitu geolosko vrijeme. 500 m. madagaskarska 14. niskom tempareturom. Osnovne kopnene zoogeografsku podjelu dao je Skleter. mjehurice zraka i izrstaje. to zavisi od 3 glavna uzoka: razlicite zivotinjske grupe su vezane za ralicite uslove zivota pa ne mogu imati slicno rasprostanjenje. oni kao da i beskicmenjaci imaju svijetlece organe. to je zato sto su se one pocele naseljavati pri slicnim ili istim geografskim uvjetima. BIPOLARNOST Tu se podrazumjevaju cesto pojave kada iste ili bliske vrste zive na velikim sjevernim i velikim juznim sirinama a nema ih u tropskom pojasu. Bje se hrane ribom. tu su dobri plivaci ribe i kitovi i razliciti beskicmenjaci koji stuja pasivno nosi. Tako isprekidano rasprostanjenje imaju neki kitovi i delfini. sjeverni morski gnjurci lice na pingvine na jugu. ali pripadaju drugom redu.

Fauna po starosti zauzima drugo mjesto iza novozelandske oblasti. Predstavnici ove faune su: kivi ili apteris koji pripada podklasi Ratita. Primitvne odlike su da se razmnozavaju jajima ima kloaku nemaju mlijece zljezde.. sa slabo razvijenim krilima koja se jedva vide. AUSTRALSKA OBLAST Ova fauna obuhvata Australiju. ptice ovdje zamjenjuju sisare i predstavljene su karakterisitcnim oblicima od kojih su znacajni kivi. Novu Gvineju. Ostrva i sjeverni dio kontinenta su bogati talozima. Ima vomeralne zube i ostatak horde izmedju prsljenova. kazuari i . Koji su izuzetno krupni. Tasmaniju . Dimormisili mod je izumrla skupina nojeva. australsku i polinezijsku oblast II NEOGEA. Njezine osobine su: 4.I NOTOGEA. Tada na australskom kopnu nije bilo sisara i zmija. Na sjevernom ostrvu ih je vulkanska erupcija na juznom mauari. torbari su rasprostanjeni . danas je ugrozena pod uticajem kolonizatora unesene su brojne alohtone vrste koje su se dobro aklimatizirale.. Klima N Zelanda priblizna je klimi V. kljunom koji sa strane ima rozne ploce. Kod ehidne postoji torba u kojo se cuva mladunac i sam pije mlijeko. hrani se insektima. a podred diprotontia je autohton za australiju. Novozeladska oblast je najstarija od svih danasnjih fauna i sacuvala je mezozjski karakte . Najineresentanija je haterije ili Sfenodon. 4. Predstavnici su Monotremata gdje spada kljunar . Sove krupni papagaji i restori. samo u njoj zive primitvni sisari monotremata 5.. oko polovine ptica je endemicno. ova fauna se karakterise velikim brojem ptica trkacica sto objasnjava odsustvom sisara i zmija. Britanije. 5. dvije endemicne vrste papagaja igotovo izmrla mao. Velicine je kokoske. razmnozava se jajima i ima tjemeno oko. klima je tropska i suptroska. od placentalnih sisara postoje samo slijepi misevi. 193 .. Unutrasnji dijeli kontinenta koji imaju suptropsku klimu prekriven je pjescanom pustinjom koja dopire na zapad skoro do okeana. potpunim sisara i malom zacinescu biocenozom. Mala suska ostrva .Ornitorinhus i ehidne.. endemicini red australskih nojeva. glodari i pas dingo.obuhvata neotropsku oblast III ARKTOGEA. Gmizavci su predstavljeni poebnom podjelom rhinocephalia i jednom vrstom haterija. Na zapadu je pojas gustog i vjecitog sibljaskrab zatim sumnostepe i suma sa nekim zivotinjama poput kazuara. Po gradji slicna krupnim gusterima ali spada u posebnu podklasu koja je bila siroko rasprostanjena u trijasu i juri. Novi zeland ima obilne guste zelene sume sa obiljem papratnjaca. Novozelanska oblast je je tipicna ostrvska fauna. kad su doseljenici poceli gajiti koze napadali ih hraneci se krpeljima zatim lojem ovaca a danas prava grabezljivica. zmija nema ovo se objasnjava time da se N Zeland veoma rano odvojio od australskog kopna krajem mezozoika. 6. kod riba je endemican red Monopneumonis dvodihalica sa predstavnikom Ceratodusom Veliki dio kontinenta sa istoka ogranicavaju koje se pruzaju na tasmaniju. Ova oblast se odlikuje odsustvom grabljivica. Solomosna ostrva i Timor..od ostalih ptica prisutna je jedna barska koka i plave barske kokice. Zbog siromastva i viskog stepene endemizma.. Oklandska ostrva . jedna njihova vrsta kea brzo mjenja navike. Bizmarkov arhipelag.ukljucuje ostale oblasti NOTOGEA NOVOZELADSKA OBLAST(ostrvska fauna) Obuhvata 3 ostrva N Zelanda(juzno. sa nozdrvama na vrhu. Antipodus. sjeverno. povijen kljun. tako da su neke zivotinje nasle pogodne uslove za zivot. Stjena i Novo ostrvo).koja obuhvata novozeladsku. njezine glavne karakterisitke su da nema lonalnih sisar osim dvije vrste pacova i slijepih miseva. ima li su slabo razvijena krila sa redukovanim skeletom i dostizao visinu i do 3m. s druge strane oni su spec kljunari prilagodjeni zivotu u vodi sa plovnim kozicama. Celebes i molucka ostrva cine prelazni pojas izmedju australse i indonezijske oblasti. neskvasljivo krzno i ehidna prilagodjena rijecnom nacinu zivota.

zeba. Podoblasti: Australska oblast diijeli se na podblasti koje ostro razlikuju: Australska u Papuanska (PAPUAN. a na istocnoj se susrecu samo tu i na Madagaskaru. Slicnost sa Malajskim glodarima govori o davnom porijklu od njih. 194 . drozdova i sisara. Havajskoj pripadaju samo sendricna ostrva. Od autohtonih oblika tu spada kugu. POLINEZIJSKA OBLAST Obuhvata mnogobrojna mala ostrva oneanije. 7. Rhinocetus jubatus predstavnik zdralova i endemicnu porodicu havajskih neutarnica sa Seadricnih ostrva . Od 100 rodova ptica 27 je endemicnih. odsustvo torbarskog vuka govori o tome da ih je dingo potisnuo( ostali su u Tasmaniji). vodozemaca i kornjaca isto 9.. torbarski sismis . lesinara.. . U 2 rijeke Kvinsteda zivi Ceratodus. kljunar. Australska podoblast obuhvata cijeli kontinent osim sjevernog dijela Koji je pokriven tropskom sumom i . 10. Papuansku podoblast je najizrazenija na Novoj Gvineji sa mnogim puzecim torbarima.. emu i pticavlira. Postoji veliki br australskih slijepih miseva koji pripadaju Macrohiropterama.. torbarska kuna i torbarska vuna. karakteristikima naginju i neotropskoj oblasti. Dingo je tu dosao ali je potrdjen u fosilnom stanju.. kus-kus. mnogobrojni golubovi iz grupe Caprohagide koji se hrane plodovima. Torbarski vuk Tilcinus cinecephalus.. slatkovodne ribe su malobrojne i cine ih migratorne vrste-jegulja. To su slicne nise onima koji su zauzeli placentalni sisari na drugim oblastima tako da se tu javljaju brojni kongentni oblici. ili salangane koje su srodne sa lastama.od prolaznih oblika . Na osnovu tih zajednickih karakteristika oni su grupisu u NOTOGEA.. Zatim ciope. Po karakteru svoje faune Polinezijska oblast je tipicna ostrvska fauna sa malim brojem lutajucih oblika.tj. Tu su brojni predstavnici kengura.(makropodide). Zmije pripadaju porodici proteroglifa i 2/3 su otrovnice.. osim Nove Kaledonije koja je ostatak kopna koji je vezao Australijui Novu Gvineju sa Novim Zelandom. Karolinskih. Svi lokalni glodari pripadaju rijetkim rodovima tj endemicnim. i od pravih aktivnih ostrvskih oblika za one ciji su predci slucajno dosli zu. Na novoj Keldniji zivi i i iguana koj je karakteristican za zapadnu poluloptu. ptice jako zastupljene. djetlica. koala. Marijanskih ostrva sve do Sendricnih ostrva. krokodila nema zmija takodjer 8. neki gustari. torbarska lkrtica . Papuansku oblast obuhvata sjevreni dio kontinenta i ostala ostrva. Podoblasti se dijele na dvije: polinezijsku i havajsku. Zajednicko za sve 3 oblasti je da su oni areal veliki po porodici ptica medvjeda koji su vezani hranom za eukaliptuse.. nisu zastupljeni sisavci osim slijepih misevai sitnih glodara. od Nove Kaledonije... Nemaju velikih grupa zmija. Sva ova ostrva su koralskog porijeklaili vulkanskog.. Smatra se da su se sendricna ostrva po. Zivotinjsko naselje (faunisticko) Polinezije sastoji se iz dvije grupe: .. Onih koji savladavaju morske prepreke aktivno ili pasivno. vodomari. Od gustera tu su: oklopni gusteri. . genoni i scinkusi koji se naseljavaju na lutajucim stablima. torbarske krtice. Tu su znacajne porodice havajskih neutarnica i jedna porodica kopnenih puzeva. Torbari su zauzeli razlicite ekoloske nise i specijalizovali se u razlicitim pravcima. tu su i endemicni rodovi golubovai papagaja.Torbara ima 150 vrsta u Australiji Javljaju se u 2 podreda Poliprotontia i Diprotontia sa vise specijalizovanim zubima.. Fauna se uglavnim karakterise negativnim odlikama: 6. Gvineja). Primjer prve grupe su veliki rod letipasa Maurohiropteri sa 70 oblika rasprostanjenih po cijeloj Polineziji. gekoni. Australsku podoblast ima 106 vrsta torbara: kengur.

U basenu Amazona žive slatkovodni delfini. Fauna je bogata i specificna. mara i kapibara. Psi. Granice neotropske oblasti su padine Meusiranske visoravni. americki lesinari i kolbri. Insketivori imaju samo 4 vrste i nisu toliko rasprostanjeni jer njihovu ekolosku nisu zauzimaju sitni oblici torbarskih pacova. Vecinom su rasprostanjeni u j Americi samo je obicni oposun dijelom prisutan u sjev Americi . nutrija (dabarski pacov – lovi se zbog krzna). Red hoacina ima jednog predstavnika veličine goluba. Oklopnici su sa razvijenim oklopom. Slijepi misevi su mnogobrojni a porodica vampira je endemicna. jakim kandžama. činčila. kukavica. On je primjer zbirnog tipa i ima odlike više vrsta: goluba. Susreću se puma i jaguar. 3. Kazuari koji zive u sumama. podred sirkonosnih majmuna koji autohtoni i neki endemicni. Mravojedi: veliki (na zemlji). Živi u srednjem toku Amazona. srednji i mali (na drveću). medvjedi i kune odsustvuju. Iz porodice činčila (cjenjena zbog krzna) značajna vrsta je viskaša koja je ograničena na pampase. tulani. Za neotropsku oblast posebnu su karakteristicne krezubice. red krezubica-(mravojedi. kornjace bez oklopai prave zabe. Red americkih nojeva. Obuhvata juznu icentralnu Ameriku. Imaju go rep i razvijenu marsupijalnu kesu. oklopnjaci. velius porodica vampira koji je endemican 12. bili su znatno krupniji (veličina slona – megaterijum). koja je najveći glodar. vrste. Isto tamo i istocon indijski ostarva . udavi .5 m i živi u stepama Argentine i Darvinov nandu živi od Anda do Čilea. zamorčadi. Poseban podred širokonosnih ili američkih majmuna (imaju široku nosnu pregradu pa nozdrve su više sa strane).Velikim brojem slijepih miseva koji se hrane plodovima. Od njih je značajna lama i primitivan jelen pudu – veličine zeca sa nerazgranatim rogovima. Hrane se krvlju. red insektivora 11. Kopitari su predstavljeni sa 4 vrste tapira. Palamedeje su po svojim karakteristikama slične guskama. Glodari neotropske oblasti su osobiti. veliki broj rajskih ptica. NEOGEA NEOTROPSKA OBLAST Ona jedina ulazi u sastav neogejskog kopna. Torbari su predstavljeni sa 2 podreda: Poplip rotontia i Cenolestoidea. Cebidae koji se odlikuju dugim repom za hvatanje i duge ekstremitete. velicine su od misa do macke. Od Poliprtontia znacana je porodica torbarskih pacova ili oposuna. Ovaj red ili nema zube ili su obliku neobicnih konaca. torbari su predstavljeni sa dva podreda 9. Ptica ima oko 4000 vrsta i podvrsta. porodice: Hapalidae koja je primitivnija. kapucini i paukoliki majmuni. Karakteristike te faune su: 7. mravojedi (žive u stepskim i pustinjskim krajevima) i ljenjivci.koji su endemicni za juznu Ameriku . Papuanska podoblast ima prelazni karakter ka indomalajskoj oblasti sa jedne stranei ka polinezijskoj oblasti sa druge strane. ali su zato prisutne specijalizovane endemične porodice. Citava gradja im je primitivna. Postoje 3 njihove porodice: oklopnici. Ljenjivci (dlaka ima pravac od trbuha prema leđima) vise naopako na stablima. U porodici zamorčadi su posebno karakteristične vrste peka. U centralnoj Americi pored neotrpskih oblika javljaju se i oblici iz Sjeverne Amerike tako da je to prelazni pojas. hijene odsustvuju. Papkari su slabo zastupljeni. Porodice zečeva. Red američkih nojeva ima samo jedan rod rea ili nandu sa 2. Zvijeri su malobrojne. ljevici) koji su autohtoni 8. Tu spadaju drekavci. 10. kokoši. Mnoge krezubice su nađene i u fosilnim ostatcima. Obični nandu visine 1. O ovoj podoblasti nalaze se krokodili . tinamu. samo je porodica enota pretežno neotropska. Od lešinara značajan je kondor koji ima raspon krila 195 . hoacini. Obuhvataju 2. ptice su jako raznovrsne i mnoge su endemicne npr. vjeverica i miševa su slabo zastupljene.

Tu su majmuni. Magelanov pas. Antilska podoblast – obuhvata velika Antilska ostrva – Kubu. Neotropska oblast se dugo vremena razvijala nezavisno od ostalih kontinenata. Madagaskarska fauna je tipična stara ostrvska fauna. Drugi predio su travne nizije uvučene u tropsku šumu. a isto tako i u Patagoniji. visoravni i planinske masive. Unutrašnjost Madagaskara zauzimaju visoravni. 2. mravojeda. Osnovni predio je vlažna šuma Amazona i Paragvaja. ali fosili krezubica pokazuju da su oni nekad bili dio kopna. Tek kasnije je južna Amerika došla u vezu sa sjevernom ali zbog klimatskih razlika nije bila veće razmjene faune. Porodica kolibrij ima preko 450 vrsta veličin. Tako da kondor sa Anda živi i u primorju gnijezdeći se na obalama. Za životinjsko naselje Madagaskara karakterističan je veći broj oblika koji žive i hrane se na drveću plodovima većina polumajmuna i slijepih miševa. hoacin i džinovka žaba pipa – kod koje se mladi razvijaju na leđima u naborima kože. Značajan je džinovski oklopnik. ljenjivci. Taj dio je više puta bio pod vodom i izdizao se.skoro potpunim odsustvom majmuna i zvjeri osim vivera. Otrvonice su iz porodice Krotalina. Sejšele. Od guštera su karakteristične iguane. Kornjače su zastupljene kao i kajmani – slični aligatorima. tvorovi. Fauna joj je prelaznog karaktera. glodar viskaša – koja zamjenjuje mrmote. Oni imaju tipičnu ostrvsku faunu. ljenjivaca. Papagaji su raznovrsni. Nema majmuna. zmije.velikim brojem polumajmuna sa endemičnim porodicom lemura. Najpoznatiji su krupni papagaji iz roda Ara i zeleni papagaji. Sve vrste insekata su brojne. (posebno fossa ) 4. iza nje dolazi paramo. pampaski jelen. Južni dio ostrva je pustinja. 3. 5. Centralno-američka podoblast – čine je planine pokrivene tropskom šumom. oposumi. slijepi miševi. povijen kljun i hrane se plodovima. ali se i ispod Anda pruža u obliku dugog uskog pojasa sve do ekvatora.raznovrsna endemična porodica čekinjastih ježeva ili tenreka. Njene karakteristike su: 1. Od zmija je karakterističan udav – Boa i anakonda – Eunectes murinus (11 m). tekunice. Vodozemci su brojni. oklopnjaci. potpunim odsustvom travojeda što se 196 . Jamajku. Patagonsko-čileanska oblast – zauzima južni dio kontinenta i nalazi se u umjerenom pojasu. Amazonska prašuma je bujna i većina stanovnika vodi arborealni način života. značajan je Lahezis dužine do 4 m. Madagaskarska fauna je proizvod stare afričke faune. Hrane se nektarom – oprašivači. Porodica tukana je slična djetlićima. papagaji. 4. a između njih i okeana su bujne tropske šume. Haiti. 2. tapira. Ova oblast ima 4 podoblasti: 1. Pampaska mačka. Imaju krupan. Ima i sjevernoameričkih vrsta – risovi. Kostariku. Brazilska podoblast – obuhvata sjeverni i sjeveroistočni dio kontinenta. Nutrija koja živi uz obale rijeka i u močvarama. 3. Naselje te visokoplaninske oblasti je s fauni dalekog juga. Visokoplaninski pojas Anda sastoji se od umjerene zone bez šuma. Antilska ostrva su siromašna sisarima – osim slijepih miševa.do 3 m. U ovoj oblasti se može razlikovati jugozapadni dio sa planinama i ravnicama i sjeveroistočni dio pretežno sa tropskim šumama.prisutstvom endemičnih primitivnih vivera. Veći dio je pokriven pampasima koji mjestimično prelaze u pustinje. tukani. ARKTOGEA Madagaskarska oblast Obuhvata istoimeno ostrvo i niz malih ostrva Komorska. Maskarenska. Fauna ptica je brojna sa velikim brojem endemičnih vrsta.znatnom sličnošću sa neotropskom oblašću. Na pampasima su karakteristični nandui. Bahame. Od sisara su prisutni glodari i insektivori iz porodice Solenodontidae karakterističnih za ta ostrva. Taj visokoplaninski predio se kontinuirano spušta ka jugu i u Čileu se već nalazi na nivou okeana.

Red papkara je dobro zastupljen. Imaju bodlje na repu. Kanarska ostrva. Čitavo tijelo im je pokriveno sa krupnim rožnim krljuštima. Karakterističan je rod letipasa koji su rasprostranjeni od Madagaskara preko jugoistočne Azije i Polinezije. Madagaskar predstavlja centar radijacije lemura i tenreka. patuljasti lemur. Od papkara postoji samo riječna svinja Potamo herus. žirafe. 3. Od nepreživara je važna porodica Hipopotamusa. gazela. Etiopska faunaje tipična kontinentalna tj. lemur Vari.objašnjava odsustvom grabljivih sisara. Pripadaju podredu uskonosnih Catarina. Imaju prednje kratke noge sa kandžama. porodica antilopa. Među njima je značajna fossa. antilope slične konjima. polumočvarama. hrane se ribom. Aj aj lemur. vidrolike rovčice (Potamogalidae). Zvijeri su predstavljene viverama koje imaju 7 rodova. Imaju kratku njušku i na trećoj kandži udubljenja u koja se smještaju umanjeni prsti. Porodica svinja je zastupljena sa riječnim svinjama Potamoherus i bradavičastim svinjama. a od ptica afrički nojevi. Glodari su zastupljeni samo sa jednom endemičnom porodicom. patuljaste antilope. lemur Kata – veličine mački sa prugastim repom. Od sisara su endemične porodice zlatne krtice (Chryoshloridae). Za ovu oblast karakteristična zasićenost biocenoze što govori o njenoj velikoj starosti. Posebno je značajna grupa iguana i pravi udavi Boe. Imaju 3 roda od kojih žive na drveću. a kameleoni su jako brojni i raznovrsni. Ljuskari (Pholidota) su slični dosta krezubicama. Madeira i Zeleni rt. Od surlaša ima dvije vrste slonova: afrički – Loxodonta africana i Indijski . nilski konji (Hipopotamus). porodice: majmuni zamorci i čovjekoliki majmuni. južni dio Arabije i niz malih ostrva koji se nalaze istočno od Afrike. Značajna je porodica Mesitidae. Zvijeri su zastupljene posebno porodica viverida. a pitoni koji žive u Etiopiji ovdje ne postoje. Sahara i veliki dio Arabije predstavljaju široki prelazni pojas ka sredozemnoj podoblasti holarktika. 2. Tu su prugasta (Hyaena hyaena) i pjegava hijena (Crocotta crocuta) (lešinari). Tu spada i gnu. Posebno su brojni majmuni. Patuljasti jeleni su veličine zeca. Najpoznatija vrsta je obični tenrek koji je dug 40 sm. imaju sve primitivne osobine insektivora i pokrivač od čekinja i oštrih dlaka. Zastupljeni su sa 2. U Etijopiji ima malo polumajmuna. Prisutni su i krokodili. Red damani su mali biljojedi veličine zeca. Značajne su vrste Indri – najkrupniji do 60 cm. vrste nosoroga i zebre. Na jugo-zapadu stepe prelaze u pustinju Kalahari. Otrovnih zmija nema. dug rep i jake zube.Od sisara endemični su redovi damani i Tubulidentata. Razlika u odnosu na ostale mačke je što živi u stadima. Oni pripadaju porodici lorija koji se nalazi i u Indomalajskoj oblasti. Karakteristike su da: 1. U ovu porodicu spada žirafa i okapi koji žive u gustim prašumama. Karakteristični 197 . Od preživara se tu javljaju 3 porodice patuljastih jelena Traguloide. a drugi među kamenjem. Karakteristični predstavnici: Porodica zlatnih krtica po anatomskim odlikama je slična tenrecima. slonovi. Nisu zastupljeni samo jeleni i kamile. Ptice su specifične. Od kopitara postoje 2.Elephas maximus. Nalaze se između insektivora i majmuna sa dosta primitivnih karakteristika. Slijepi miševi su obilno zastupljeni. šumama. Lav koji takođe živi u jugozapadnoj Aziji. Porodica vjeverica poletuša (Xerus) je dosta zastupljena. iako pripadaju Africi imaju faunu sličnu evropskoj. šupljorog i žirafe. Vidrolike rovčice spadaju u insektivore i vode poluvodeni način života. Značajni su leopardi i gepardi koji su zajednički i sa Indomalajskom oblašću. antilope skakači! Žirafe su karakteristične po kratkim rogovima. Oko 50% vrsta su endemične. veoma bogata i raznovrsna. Žive u savanama. medvjeda i jelena. Porodica lemura ima 7 rodova. nosorozi. Najveći predio su savane i tropska vlažna šuma. Polumajmuni su jako brojni i zauzimaju ogroman procenat sisara. Žive u pjeskovitoj podlozi i riju u malu dubinu. imaju samo 2 roda: poto i galago. Tenreci su najprimitivniji današnji insektivori. uskonosni majmuni. jer su u ove dvije faune zastupljene grupe sisara: ljuskari. Gmizavci su malobrojni i zastupljeni su sa malo oblika. Za Madagaskar su značajne džinovske kornjače (u polufosilnom obliku). a 6 rodova je endemičnih. ali je to samo konvergentna sličnost zbog njihovog načina ishrane – hrane se mravima i termitima. Etiopska fauna pokazuje veliku sličnost sa indomalajskom. U etiopskoj oblasti nema porodica krtica. Od šupljoroga su najzastupljenije antilope sa velikim brojem rodova. Najstariji primitivni mesožder malog rasta fosa-sa dugačkim repom Cryptoprocta ferox. Etiopska oblast Obuhvata cjeli Afrički kontinent južno od Sahare.

Prugasta svinja je dosta srodna evropskoj. Mala noćna 198 . nilskih konja. Postoji velika sličnost sa etiopskom faunom. Indomalajska oblast slična etiopskoj oblasti. Karakteristične su porodice tkača i nektarnica. Glodari su slabo zastupljeni. Na istok ide sve do Filipina. Malajski arhipelag sve do ostrva Bali. Za ovu oblast su posebno značajni tubulidentata i pavijani. Borneu i Cejlonu. Papagaji nisu toliko zastupljeni. Brojnije su samo porodice vjeverica. Zastupljene su i Bovidae. Nepreživari su zastupljeni sa pravim svinjama. Ovdje lavu odgovara tigar. Endemična je porodica sekretara koji se pretežno hrane zmijama. Ima samo 2 endemična reda sisara – Dermoptera i dugoprsti majmuni (Tarsidae – avet). Južnoafrička podoblast u njoj dominira pustinjski predio. Nigera i Velika jezera – Tanganjika. Gušteri su predstavljeni agamama. vidrolike rovčice.su pavijani. Indijski slon živi u Indiji. Od ptica su značajni nojevi. droplje. Endemičan je patuljasti hipopotamus. 2. otrovnih zmija. Red afričkih nojeva ima samo jednu vrstu. Gmizavci su brojni. miševa i vjeverica poletuša. Okapi. Biljojedi su. a ostali dio je pokriven tropskim šumama koja je najbujnija na ostrvima. Rasprostranjeni su krokodili. Indomalajska oblast se nalazi u tropskoj i suptropskoj zoni. glodara. antilope i patuljasti jelen. prisutne su vivere. ima mnogo vivera. Istočnoafrička podoblast je pretežno zemlja savana i planinskih masiva. srodne vrste. Ptice su mnogobrojne i raznovrsne. gorila i šimpanzo Antropopitecum. polumajmuna i insektivora. Endemična je porodica tupaja (Tupaidae). nego su ovdje biološki zamjenjene oblicima Ranida koje žive na drveću. vrste – vitki i zdepasti lori. Podoblasti: imaju 3 podoblasti u skladu sa klimom. Karakteristična je porodica batoglavih čaplji i vrsta batoglav rasprostranjen po cijeloj Africi. nosoroga. značajan je indijski bivo. Tapiri i enoti (panda) su zajednički sa neotropskom oblasti. morke. mandrili.. Karakteristike: 3. Veličine su mačke sa širokom opnom za letenje koja povezuje sve ekstremitete i rep. zebra. Panda je jedini predstavnik porodice enota. pitona. Oni su primjer zbirnog tipa jer imaju odlike slijepih miševa. Na zapadu postepeno prelazi u sredozemnu faunu. Sjeverna granica ove oblasti su Himalaji. Od sisara su endemični rodovi vivera. Red Aveti ima samo jednog predstavnika Tarzijusa. Oba podreda slijepih miševa su široko zastupljeni. Viktorijino. Živi na Himalajima i jugozapadnoj Kini. a od ptica fazani. Obuhvata Indiju sa Cejlonom. antilopa skakača. Od preživara su zastupljene antilope sa velikim brojem vrsta. Bez obzira što u njen sastav ulaze i brojna ostrva ona ima karakter tipične kontinentalne faune. slonova. nektarnice. Endemična je porodica šumskih pupavaca. Nema žaba kreketuša. Endemični rodovi su šimpanzo. Njasa. Polumajmuna ima 2. 1. Na zapadnoj grani postoje prave pustinje. Od ptica su karakteristične dugorepe nektarnice. Smatra se da su oni prelaz između insektivora i polumajmuna. Medvjedi su predstavljeni sa rundavim dugonosim medvjedom. bivola. koke. Ljuskari su takođe široko zastupljeni. Najkarakterističniji papkari ove oblasti su jeleni munđaki i aksizi koji ne izlaze van granica ove oblasti. Značajna je vrsta tar koja naseljava Himalaje. Karakteristični predstavnici: malobrojni su torbari i nalaze se samo u jugoistočnoj periferiji (kuskusi). Od zvjeri su posebno zastupljene mačke. posebno lavova. U Indiji preovladavaju travne savane. Od insektivora su posebno značajne tupaje (podsjećaju na vjeverice). vjeverice poletuše. raznovrsna je i brojna. a nektarnice zauzimaju ekološku nišu kolibrija. 4. antilopa) i s tim u vezi veliki broj zvijeri. Endemičan je rod divljih koza. Porodica pasa je malobrojna.Zapadnoafrička podoblast obuhvata tropske šume Konga. Kopitari su predstavljeni sa 2 roda Tapira i 3 vrste nosoroga. Fauna je dosta raznovrsnija (značajna grupa krupnih travojeda: žirafa. Red Dermoptera ima 2. Celebesa i Filipina. svinje. Indokinom.. . a biocenoze su zaštićene. Ima mnogo kameleona. Sumatri. U graničnim dijelovima postoji prodiranje i nekih australskih elemenata. gorila. a pustinja Tar čini prelaznu zonu. 3. Tu važno mjesto zauzimaju zlatne krtice. Veoma su zastupljeni jeleni. Tkači grade viseća gnijezda.

Osim toga tajge i tundre su relativno mlade iz postglacijalnog perioda. Postoji veći broj endemičnih vrsta kao što je ćubasti pavijan Macaci . 4. Susreću se tipični indomalajski oblici: tupaje. Tu živi kus – kus. Kanarska. U njen sastav ulazi cijela Evropa. morski gnjurci i Uria. Značajni su giboni koji žive u velikim porodicama i bliski su čovjekolikim majmunima. Od krokodila su značajni i endemični gavijali. Podoblasti: 1. Za Sumatru je karakterističan endemični gibon siamang. makaki. To su vitki majmuni. azijski slon. golubova. 199 . žive i 2. primitivno goveče Anoa i karakteristična svinja Babirusa. Holarktik zauzima ogromne teritorije pustinja. 2. aveti koji uopšte ne postoje u autralskoj oblasti. sjeverna Afrika. vivere. To se objašnjava ekološkim i istorijskim uzrocima. To siromaštvo se objašnjava jednorodnošću i surovošću predjela i njihovom mladošću. Indomalajskom i Neotropskom oblašću. Karakterističan je endemični galeopitekus i aveti. jednorogi nosorozi. dugonosi medvjed. Tu su značajne divlje kokoši. To je zemlja savana i tropskih šuma. Od majmuna su značajni makaki i vitki majmuni. porodica dabrova. Na Javi živi jednorogi nosorog. Brojni su gušteri i zmije. skočimiša i porodica Ohotona. gazelama. Celebeska podoblast ima veliki broj australskih oblika. Fauna Celebesa ima prelazni karakter (ima elemente Australijske faune). Burmansko – kineska podoblast obuhvata krajnji istok i jugoistok kontinenta. 5. S obzirom na razvijenu drvenastu vegetaciju svijet je uglavnom šumski i vezan za drveće. Od gmizavaca treba pomenuti zmaja – guštera koji pripada porodici agama kod kojeg je plovna kožica razapeta između krajeva rebara koja vire napolju. U najzapadnijem dijelu susreće se lav. vjeverica. Tu pripada i ostrvo Cejlon koje se nedavno odvojilo od kopna. Indijska podoblast obuhvata cijelu Indiju sve do Ganga i Brahmaputre. Od riba su brojni šarani i somovi. skoro cijela Azija i cijela sjeverna Amerika. Ta kožica mu služi za letenje.životinja. Karakterističan je veliki broj gibona i tarzusa. Na Sumatri i Malaki živi Indijski tapir. ali i veliki broj paleoarktičkih i etiopskih oblika. Karakteristike: 1. Fauna ipak ima kontinentalni izgled što govori da se nedavno odvojila od kopna. ljuskari. vrste nosoroga. Madera. 3. majmuni. pravim ježevima. Java. Od ptica tu se javljaju sađe i neke koke. vivere koje žive na drveću i kune. rovčice. Borneo. To je slučaj sa gepardom. vitki lori. 4. Sundska podoblast obuhvata poluostrvo Malaku i velika Sundska ostrva – Sumatra. Od ptica je značajan rod Pitecofoga koji se hrani majmunima. Tu su značajne i prave leteće žabe. Endemična je antilopa nilgau. Na Celebesu postoji i vjeverice. Ima izražen jasno ostrvski karakter faune – siromaštvo i endemizam. prugastom hijenom. od riba endemične su jesetre i Salmonidae. Dugonosi medvjedi zamjenjeni sa kratkonosim malajskim medvjedom. visoravni i predjele leda – Grenland. letipasi. bogata je edemima i ima niz primitivnih oblika. Posebno je mnogo vjeverica i vjeverica poletuša. To je tipična Indomalajska fauna. Holarktička oblast obuhvata cjelokupno kopno sjeverne hemisfere i na jugu graniči sa Etiopskom. Osnovni predio je tropska kišna šuma. Zelenortska i Japanska ostrva. Osim toga pripadaju joj i Azorska.od vodozemaca su karakteristični repati vodozemci. Australski element je predstavljen sa papagajem kakadu. Jedini čovjekoliki majmun je orangutan koji živi na Sumatri i Borneu. Bez obzira na veličinu koja je veća od svih ostalih oblasti fauna joj je relativno siromašna. tupaje. fazani i paunovi. jelen mundžak. mnogo tupaja. 3. Ptice su brojne i raznovrsne.od sisara su endemične i široko rasprostranjene grupe visokog sistemskog reda: pordica krtica. 2. Za Borneo je karakterističan endemični dugonosi majmun. četveroroga antilopa. tundre – u svim tim oblastima su nepovoljni uslovi za život. Filipinska podoblast obuhvata istoimena ostrva.od ptica su endemični tetrijeb. giboni.

polarna jarebica. U stjenovitim planinama živi endemični rod snježna divokoza i puma. Osnovni predio je tajga. jazavaca. Fauna je siromašna i jednorodna. U Pleoarktiku nema endemičnih porodica sisara. bijela jarebica. oba tetrijeba (Tetrao tetrix. njorke. kreja. otrovni gušter i sirene iz repatih vodozemaca. Paleoarktik i neoarktik zbog razlike u fauni se dijeli na Palearktik (afričko – euroazijski dio) i Neoarktik – američki dio. Za Paleoarktik bi se moglo reći da ima samo negativna. Tu se već pojavljuju neotropski elementi – oposum i oklopnici. zatim perzijski pas i divlji ćuran. 1. 3. Tu su prisutne stepe koje na zapadu prelaze u pustinju. planine i šume. Osim toga tu su prisutni i bijeli zec. a u Noarktiku ih ima 4 od kojih su značajne viloroga antilopa i vjeverice slične dabrovima.porodica pjevačica. dabrova. guske i šljuke.Arktička podoblast obuhvata tundru i šumsku tundru Sibira i Amerike. Karakteristični su i morski gnjurci. Endemična je vrsta obična vjeverica (Sciurus vulgaris) koja se pruža od Atlantika do Tihog okeana. ruževac. Od zvijeri su prisutne vivere i hijene sa 1. zečeva i ohotona. Kopitari su predstavljeni sa 3 vrste.Sonorska podoblast zahvata jug Sjeverne Amerike i sa Kanadom je vezana šumskostepskom zonom. lisice. Euroazija i sjeverna Amerika su bile odvojene u toku dugog geološkog perioda i faune su se samostalno razvijale. veliki skočimiš – živi u stepama. foke ne ulaze u ovu oblast jer su to okeanske životinje. vuk. ris. vukovi. a majmuni se nalaze samo u graničnim oblastima. a posljednje je bilo u oblasti Beringovog mora poslije ledenog doba tada je došlo do razmjene fauna. a u Neoarktiku 5. vrstom. T. polumajmuna. Široko su rasprostranjeni obična krtica. Široko su zastupljene kune. Od sisara endemični su polarna lisica. nosoroga i slonova nema. gluhan. endemične porodice. Predstavnici: od torbara se javlja samo oposumi u sjevernoj Americi. Anura su slabo zastupljene.Evropsko-sibirska podoblast obuhvata Evropu. Od glodara karakteristične su porodice vjeverica. Od riba u Paleoarktiku imaju 2. vidra. leminzi. hermelin. gmizavaca i vodozemaca susreću se samo u Noarktiku. Mrki medvjed i ris su endemični za holarktik. Specifični su rodovi jelena. ježevima i brojnim rovčicama. Samur u svim sibirskim šumama. Endemični su i bizoni. vodena krtica. Zbog toga imaju neke zajedničke vrste. a ovaj drugi pozitivna svojstva. Insektivori su predstavljeni porodicom krtica. Endemične su 2. 2. kuna 200 . slijepog kučeta. irvas. losovi i irvasi. od ptica polarna sova. Teškoća podjele proizilazi iz složene istorije ove faune. miševa. lod. Za Sjevernu Ameriku je karakteristično Mošusno goveče koje naseljava zonu leda. Papkara je relativno malo. Gmizavaca ima jako malo. Ima razgranate rogove i svake godine ih odbacuje. enoti sa jednom vrstom u SAD. divlji konj prževalski i 2 polumagarca – kulan i kiang. bizamski pacov. Od jelena su zastupljeni pravi jeleni. mrki medvjed. Njorke su poseban red morskih ptica koji se gnijezdi na ostrvima. Sibir i sjeverni Kazahstan. evropska vidra. jazavac. puhova. Od vodozemaca sibirski četveroprsti triton. Ima dosta srodnih vrsta sa evroazijskom tajgom jelen maral. Od ptica su karakteristični lještarka (Tetrastes bonasia). smrdljivac. Endemično je mošusno goveče (sjeveroistočna Amerika).5. lasica. Porodica tetrijeba gdje spada lještarka. Slijepih miševa ima malo i to su uglavnom Microhiroptera. Endemična je porodica vjeverica sličnih dabrovima. Podoblasti: 1. krstokljun. Sonorska podoblast ima neke endeme kao što su viloroga antilopa. ali se opet i javljaju oštre razlike. Od šupljoroga je zastupljen rod Ovis. Repati vodozemci su potpuno ograničeni na holarktik. ali i listopadne šume u zapadnoj Evropi i stepe u Kazahstanu. 4. ima noge gusto pokrivene perjem. vrste kamila – dvogrba koja živi u pustinji Gobi i jednogrba u sjevernoj Africi i Aziji. Svinje su predstavljene samo sa divljom svinjom koja ima širok areal.Kanadska podoblast obuhvata pojas tajge Sjeverne Amerike. Endemične porodice ptica. Ta podjela je uglavnom iz praktičnih razloga. kolibrija i američke vjeverice.urogalus). Osim toga ona ima neke karakteristične vrste kao što su bodljikavo prase. Mnogi oblici kao morževi. medvjedi i mačke. Bilo je više spajanja.

a nema je u S. Životinje u arealu mogu biti šire ili uže rasprostranjene i u svom arealu obično zauzimaju određeno područje tj. Na Tibetu živi dugorepi tibetski majmun. Americi. disciplinama. Amerika je bila spojena sa Evropom a SAD sa Sibirom u oblasti Beringovog mora. To je povezano sa njihovom ekološkom valencom i kompleksom ekoloških faktora koji vladaju na tom prostoru npr. prisutne su samo na svojim staništima ili biotopima. Drugi zadatak je da objasni uzroke i istoriju naseljavanja u vremenu i prostoru. 7. na zapad do Kaspijskog mora. jak (goveče) i antilope = orongo i ada.Životinjski svijet je različit na različitim dijelovima planete. a paleoarktik i holarktik su se razvijali suprotno. ali te razlike se javljaju i na užem prostoru npr. Tako da su one u početku slične a kasnije različite. kamila.zlatica. Karakterističan predio je pustinja i na jugu Tibet. mošusni jelen. Od vivera – obična geneta – Španija. Kao dokaz su areali vidre. prugasta hijena i leopard uglavnom u prednjoj Aziji. mediteranska droplja. 3. Na jug se prostire do Himalaja. a kasnije slični. sibirski tvor. Obje nauke stoje između prave geografije i bioloških disciplina. 2. Zašto vjeverica živi u šumi i zašto je u Evropi. risa. ali i na cijeloj teritoriji Evrope osim krajnjeg juga.Centralno-azijska podoblast zauzima Centralnu i veći dio Srednje Azije. Ali tu je ona zastupljena u šumama pa je to njeno stanište.Sredozemna podoblast obuhvata sve zemlje oko Sredozemnog mora. muflon. Sahara i tropske šume. npr. Od etiopsko – indijskih elemenata prisutni su bodljikavo prase. jelena marala. Fauna Etiopije i Indokina su se razvijali iz jedne faune i razvijale se divergentno. Osnovni predio je listopadna šuma. losa i medvjeda. stepska mačka. pjegavi klen. Ako se radi o kopnu to je neka teorija ili vodi to je neka akvatorija. prvo su bili različiti. Francuska i Sjeverna Afrika. prednju Aziju i Kavkaz. zlatni fazan i crveni vuk. 6. To je areal vjeverice. Posebno su široko rasprostranjeni žderonja. Zoogeografija je i u vezi sa paleontologijom i 201 . Flora i fauna su povezane pa su povezane i one u 2. Povezana je sa fitogeografijom sa kojom čini biogeografiju. Na Tibetu živi kiang. Ova oblast donekle ima prelazni karakter ka indomalajskoj. U znatnoj mjeri ona je prelaznog karaktera. Koreju i Japan. a na sjever do bajkalskih stepa. pas sličan enotu. u Africi i Indiji. konja i nosoroga. Zadaci im se poklapaju. Karakteristične vrste su lisica. Ovdje živi veliki broj gmizavaca i slijepih miševa. U ranom tercijeru S. Ona polazi od određenih predpostavki: 1. planinske koze.Svaka životinjska vrsta naseljava određeni prostor ili areal. discipline. Zadatak zoogeografije je da objasni areale rasprostranjenja životinja. Endemična je džinovska salamandra.Manđursko-kineska podoblast obuhvata sjevernu Kinu. Cilj zoogeografije je da objasni rasprostranjenje životinja na zemlji i da objasni zašto ih nema u nekim područjima. jelen maral i los. a javljaju se u drugim. puhovi. ZOOGEOGRAFIJA To je nauka koja objašnjava i izučava geografsko rasprostranjenje životinja i zajedno sa fitogeografijom ulazi u biogeografiju koja se bavi položajem bioloških sistema na planeti. sibirska srna. stepski zec. planinske antilope. Zoogeografija je povezana sa dr. Manđuriju. obična vjeverica je rasprostranjena u cijelom Sibiru. divokoza – Rupicarpa. U Holarktiku su prisutne i neke stare fosilne grupe slonova – mamuti. Jelen dama. Endemični su rodovi rovčica i krtica. 5. Karakteristične vrste su: bezrepi makaki – sjeverna Afrika i Gibraltarska stijena. Endemične su vrste antilope. skočimiši i mrmoti. U Jancenkjangu žive aligatori. sađa i strijela zmija. istočno tibetski makaki.

mjestom za stanovanje i dr.paleogeografijom. prostor. Objekt ekologije je organizam i njegova prirodna sredina. smuđ. razmnožavanjem. Ciprinida ima dosta introduciranih vrsta: srebrni karaš. Vodozemaca ima 5 familija. Primjer su Bajkalsko i Ohridsko jezero. carstvo! *BiH se nalazi u eurosibirskoj podoblasti. red. Ima oko 108 različitih vrsta riba. zaklon. 20 rodova. Ti odnosi nastaju na bazi zadovoljenja potreba za hranom. Tek sa otkrićem teritorija ide postepeno razvoj zoogeografije. U ovom slivu u BiH zalazi samo jegulja. kompeticija – oba organizma djeluju aktivno jedan na drugi kroz aktivnu ili pasivnu konkurenciju za ishranu. Autohtone su glavatica i mekousna pastrmka. 202 . Ona sama ima 4 podoblasti: -mediteranska – Hercegovina -eurosibirska – sjeverni dio uz Savu -visoko-dinarska vrhovi visokih planina. fosili krezubica samo u Južnoj Americi ili samo notremata u Australiji. Tu se na osnovu fosilnih nalaza tumači rasprostranjenje životinja u prošlosti. U oblastima koje se dugo bile izolovane nastale su skupine karakteristične samo za ta područja. Ti odnosi takođe mogu biti jednostrano ili obostrano obligatorni ili fakultativni. Glavne kategorije odnosa su: 9. vrsta. Volas. Ekologija je pomoćna disciplina zoogeografije kod određivanja areala ali u nekim slučajevima ukazuje i na pravce naseljavanja. Isto i adaptivna radijacija. šaran. rod. Endemi vipera BIOTIČKI FAKTORI Sredinu jednog bića ne čine samo abiotički faktori nego i druga živa bića sa kojima on stupa u odnose i od kojeg zavisi njegova egzistencija. neutralizam – odnos prisustva dva organizma koji ne djeluju aktivno jedan na drugi. Povezana je i sa fiziologijom životinja jer može tumačiti reakcije životinja na različite temperature. 10. Npr. Ti odnosi su složeniji nego odnosi sa fizičkom sredinom. tip. Gmizavaca ima 6 familija. Izolacija vodi ka većem broju endema. Mnogi ekolozi te interspecijske odnose pokušavaju da grupišu kao pozitivne. sunčanica. zaštitom. Raznovrsniji su interspecifički odnosi. Povezana je sa ekologijom. Odnosi između jedinki site vrste su intraspecijski. pritisak itd. Zoogeografija objašnjava nekad i mehanizam nastanka novih vrsta – zebe sa Galapagosa. Zoogeografija je usko vezana sa biosistematikom jer se u svojim istraživanjima potpuno oslanja na prirodni sistem. Salamandra atra. klasa. Povezana je i sa evolucijom.. porodica. To je kompleks odnosa na kojima počivaju integrirane ekološke jedinice biocenoze i ekosistemi. Tu su bili značajni Darvin. izmedju jedinki različitih vrsta. Polazi od ekoloških i istorijskih uzroka. Bifon. negativne ili neutralne. Te odnose teško je kvantitativno irzaiti. Zoogeografija se dijeli na tri dijela: -registraciona ili popisna zoogeografija sakuplja materijal o rasprostranjenosti vrsta -uporedna zoogeografija dijeli zemljinu loptu na zoogeografske oblasti na osnovu rezultata registracione i upoređuje pojedine oblasti -uzročna ili kauzalna objašnjava uzroke i razloge rasprostranjenja vrsta i čitavih fauna. Morfološko – zoogeografska pravilnost i klimatska pravila Podaci o zoogeografiji potiči od Aristotela ali je to znanje bilo dosta ograničeno. Endemični su Triturus alpestris rajzeri. a na drugom nije. Pokušava objasniti zašto je neka vrsta rasprostranjena na jednom području. 6-7 vrsta Salmonida u Jadranskom slivu. Kasnije u srednjem vijeku javlja se monopol crkve. čovječija ribica (Proteus anguinus). Poslije Darvina Skleter je na osnovu rasprostranjenja životinja dao zoogeografsku podjelu. Posebno je važna geografska izolacija.

gaje i hrane. Pri dužem trajanju ona po pravilu dovodi do isključenja jendog od kompetitora. Neke moske ribice žive u plaštanoj duplji puževa. Komensalizam je najprimitivniji oblik tih odnosa jer koristi samo jednom partneru. pri čemu su neke vrste specifične za domaćine koji ih nose. 14. Neki kratkorepi morski rakovi žive u plaštanoj duplji krupnih školjki. Primjer simbioze između leguminosa i bakterije Risobiuma koji žive na korjenovima domaćina. čije je dejstvo uvijek pozitivno za oba partnera. Simbiotske jednoćelijske alge Zoohlorela toxantella susreću se kod mnogih morskih i slatkovodnih životinja. dok je za drugi negativan. Javlja se između jedinki dvije vrste sa sličnim ekološkim zahtijevima. Sesilne. (npr. ne vršeći na njega nepovoljno dejstvo. Mikoriza nastaje između ovih gljiva i određenih biljaka. jer obe vrste zauzimaju istu ekološku nišu. spužvi korala itd. amensalizam – jednostran odnos negativan za samo jedan organizam. 15. pozitivan i obligatoran za jedan organizam dok je za drugi negativan. 16. Poznati mutualistički odnos postoji i između viših biljaka i katerija i gljiva sa druge strane. a njene žarne ćelije štite raka od neprijatelja.) se vežu za površinu tijela račića. Mutualizam je i kod mrava i biljnih vaši koje mravi održavaju u svojim podzemnim gnjezdima i dr. Postoje brojni predstavnici morskih sesilnih beskičmenjaka koji se vežu za kožu životinja koje ih nose. Odnos je obligatoran za oba partnera. Jedan oblik mutualizma ostvaren je i izemđu mrava i termita i gljiva. Primjer za to je mutualistički odnos između ptica i krupnijih biljojeda. Poznati primjer je zelena slatkovodna hidra i korali. Postoje različiti oblici mutualizma. Oblik mutualizma su i mirmekofilni i termitofilni insekti stanovnici gnejzda mrava i termita. Vorticela sp. dok je za drugi neutralan. pozitivan i obligatoran za jedan organizam dok je negativan za drugi. mutualizam i protokooperacija su odnosi kod kojih je dejstvo uvijek pozitivno za jednog ili oba partnera. Komensali su takođe i oblici protozoa falgelata koji žive u crijevima sisara i hane se crijevnim bakterijama. Sličan oblik mutualizma je i između spužve Suberites dromunkula i raka Dromig vulgaris. Termiti se u životu ne bi mogli održati bez prisustva flagelata. Neke morske ribe ili se vežu na ajkule i tako se prenose na veće daljine ili stalno prate ajkule i tako imaju zaštitu a koriste i ostatke hrane. One koriste hanu koju domaćini unose u crijeva. .mutualizam – oba organizma pozitivno djeluju jedan na drugog. Mnogi oblici komensalizma javljaju se i kod biljnih organizama. Između pojedinih kategorija postoje i brojni prelazi. Ptica pastirčica Motocyls flaus slijeće na stoku i čisti ih od krpelja i drugih štetočina. Jedna vrsta je prenijeta 1920. Kopmpeticija je manje ili više nepovoljna za oba kompetitora. Poseban oblik mutualizma jeste grupa lišsajeva koji su uvijek građenmi od alge i gljive. Mutualizam je recipročan i obligatorni odnos između jedinki dvije vrste. koji je pričvršćen za ljušturu puža. U nekim slučajevima komensalizam obezbjeđuje lokomociju manje pokretnog partnera. To su Potamobius leptodactilus i Potamobius astacus. komenzalizam – jendostran odnos pozitivan za jedan organizam. Postoji oblik mutualizma gdje kontakt među partnerima nije stalan i manje je intiman. Klasičan primjer je zajednički život morskog raka pustinjaka Eupogursa koji živi u napuštenoj ljušturi puža i aktinije Adamsia palliata. 13. Interspecifična kompeticija je čest odnos između dvije vrste organizama – važna u borbi za opstanak. parazitizam – uzajaman odnos. protozo. u jezero u kojem je nije prije bilo i do 1950 je potisnula drugu vrstu potpuno. Ti insekti iz kožnih žljezda luče sekret koje domaćini obilato koriste. Komenzalizam. 12. U crijevima termina nekih Ortoptera živi veliki broj flagelata iz grupe Hypermastigina. protokooperacija – oba organizma koriste jedan drugoga ali odnos nije obligatoran. Primjer između dva riječna raka u SSSR. On se nerado označava i kao simbioza. ali sa druge strane one za njih vare celulozu koju oni ne bi svarili. Kretanje raka obezbjeđuje osvježenje okolne vode za aktiniju i ostatke hrane. predatorstvo – odnos grabljivca i plijena. mekušaca i dr životinja i predstavljaju komensale koji koriste mjesto za život na tijelu domaćina koji ih nosi. a domaćini ih štite. bez pozitivnog ili negativnog dejstva na drugog partnera. Oni aktivno gaje gljive i koriste njihove 203 11. Intenzivniji olik komensalizma je kada jedan partner živi privremeno ili stalno u unutrašnjim dupljama drugog organizma.

To je poseban vid uzajamnih odnosa između biljaka – alelopatija. Odlikuju se velikom plodnošću. Primjer je pencilin. Prelazni oblik je i periodični parazitizam koji se ogleda u tome da neke vrste su paraziti u određenim stadijima života. Odnos plijena i predatora podrazumjeva niz prilagođenosti u čitavoj organizaciji oba partnera. Populacije kao cjeline uvijek stupaju u odnos sa spoljašnjom sredinom i kao cjeline 204 . Larva slatkovodnih školjki živi izvjestan period u koži riba i zove se glohidia. bakterija koje produkuju specifične supstance koje inhibiraju rast i razvoj drugih mikroorganizama. To se uvijek svodi na odnos predator i plijen. Bespolana faza razvoja plasmodiuma odigrava se u krvi čovjeka. Npr. Predatorstvo i parazitizam su jednostrani odnosi sa pozitivnim dejstvom za jendog i negativnim za drugog partnera. slijepi miševi i ptice. Postoje brojne prilagođenosti parazita. Najznačajnije sredstvo za odbranuje ipak bježanje. Njihovi metaboliti mogu biti toksični za mnoge vodene organizme. kod Ancytostoma duodenale koja živi u crijevima čovjeka – larve žive slobodno. Zatim se u njegovoj tjelesnoj duplji preobrazi u drugi larveni stadij procerkoid. Metabolite slične antibioticima luče i neke vrste algi. Komarac je posrednik domaćin plasmodiuma i on ima ulogu prenosioca malarije. bez čula vida. Teško je povući oštru granicu između predatorstva i parazitizma. Paraziizam – parazit se hrani na račun domaćina. Između njih prelaz su oni parazii koji žive u tjelesnim dupljama npr. Prelazni oblik je fakultativni parazitizam koji se javlja kod nekih životinjskih vrsta. Kod čovečije je pantljičare Difilobotrium lanatum postoje dva posredna domaćina i konačnog domaćina čovjeka. Jedan od najrasprostranjenijih oblika mutualizma između biljaka i životinja koji je od velikog ekološkog značaja je oprašivanje. Njena jaja dospjevaju u vodu i iz njih se azvija prvi larvni stadij onkosfera sa trepljama koja ulazi u ciklopsa. Važna je i interesantna prilagođenost koja se označava kao autonomija ili odbacivanje pojedinih dijelova tijela npr rep guštera. Više biljke luče metabolite koji antagonistički djeluju na mikroorganizme koji se zovu fitoncidi. Te prilagodbe se odnose na sredstva za napad i odbranu. Pod predatorima s epodrazumjevaju sve vrste koje se hrane živim jedinkama drugih životinjskih i biljnih vrsta. To predstavlja osnov za praćenje niza uticaja na višim biološkim nivoima integracije npr. Najveći broj endoparazita se susreće u grupi parenhimatičnih i valjkastih crva a među zglavkarima su uglavnom ektoparaziti. Samo Actinomyceta proizvode preko sedamdeset takvih supstanci. Najpoznatiji primjer takvih opdnosa označen je kao antibroza.micelije kao hranu. Parazitski način života u larvenom stadiju javlja se kod nekih Hymenoptera i Diptera. Endoparaziti su uglavnom anaerobni. ali za razliku od predatorstva parazit živi stalno ili povremeno na domaćinu ili njegovoj unutrašnjosti. a polna faza se odigrava u crijevu komarca Anopheles. Postoje ektoparaziti koji žive na površini i endoparaziti u unutrašnjosti domaćina. Pojava amensalizma predstavlja niz još ne proučenih odnosa između dvije vrste organizama koji se sastoji u tome da metaboliti što ih jedna vrsta luči u vanjsku sredinu djeluje negativno na drugu vrstu i inhibiraju njen rast i razmnožavanje. Neki paraziti mogu imati svoje parazite to su hiperparaziti. vrlo često ciklično mjenjaju domaćina. a odrasli ži ve kao paraziti. Ciklopsa pojede riba smuđ koja je drugi posredni domaćin i njenim mesom u čovjeka ulazi pantljičara. On se javlja kod mnogih mikroorganizama. Biljke luče neke materije koje djeluju i na druge biljne vrste. Postoje primjeri periodičnog parazitizma i na polno zrelom stadiju. u škržnoj ili plaštanoj duplji. bez crijevnog sistema jer se hrane apsorpcijom hrane iz domaćina. Stvarni oblik postojanja vrste u prirodi su njihove populacije. gljiva. Njihovo djejstvo može biti inhibirajuće ili stimulirajuće za druge biljke. SINTETIČKA ILI SINEKOLOGIJA EKOLOGIJA POPULACIJE U centru pažnje sinekologije nije više jedinka kao izolovan biotički sistem koji stupa u određene odnose sa svojom sredinom nego populacija ili grupa jedinki koje u određenom vremenu naseljavaju određeni prostor gdje se jedinke međusobno vezane prosesom razmnožavanja i čitavim nizom biotičkih odnosa. Broj takvih supstanci je velik. Istraživanje populacije predstavlja osnovni način praćenja ekoloških zakonitosti. To su prije svega insekti. biocenoza.

od ekološke gustine izračunate na jedinicu stvarno naseljenog prostora. Gustina populacije Gustina je kvantitativni izraz veličine populacije na jedinici prostora. Veličina i sastav populacije se mjenjaju u funkciji vremena. Brojnost i biomasa biljojeda su uvijek veći od biomase mesojeda. Divergentna evolucija se vrši u okviru manje ili više izolovanih populacija Definicija populacije i njene osobine Populacija se definiše kao prostorno i vremenski integrisana grupa jedinki iste vrste koja raspolaže zajedničkim skupom nasljednih faktora. osnovni atributi svake populacije su: gustina ili veličina. U okviru svog areala vrste su predstavljene manjim ili većim brojem populacija od kojih svaka zauzima određeni prostor. ima 2020 jed/m2.7 jedinki/milji2. a u vodenim ekosistemima na m3. uzrasna struktura. zooplanktona br. Biomasa se može izraziri sirovom ili suhom težinom jeidnica po jedinici prostora. To se obično odnosi na promjene stope rasta populacije. Gustina populacije larvi Hironomus-a npr. individua/m3 itd. manje brojne su populacije vrsta sa krupnim jedinkama. Gustina populacije se može izraziti brojem jedinki na jedinicu površine. izvorima hrane. Gustina populacije NEŠTO (cini m ise Ajdops :D) ohridanus izračunata na m3 čitave vodene mase Ohridskoj jezera iunosi 900 jed/m3. Metode izračunavanja gustine populacija 4. naseljava određeni ptostor. Gustina populacije u nekom ekosistemu je regulisana u principu kapacitetom sredine. gustina populacije se neprestano mjenja u funkciji vremena i te promjene se mogu kvantitativno pratiti. ako se sve jedinke otprilike iste veličine.reaguju na djejstvo ekoloških faktora. Svaka populacija predstavlja dinamičnu cjelinu . One su u stalnom kretanju. To obuhvata pojam dinamika populacije. Gustina populacije ptica se izražava brojem parova ptica po km 2. U kopnenim ekosistemima to se obično izražava na m2. Populacije su dinamički pojmovi. s ditova masa je 6. Pošto to uglavnom nije slučaj i tada težina ili biomasa predstavljaju bolji izraz gustine. broj bukovih stabala na hektar. on preko ljeta živi samo u slojevima od 20 do 40 m tako da gustina populacije iznosi 4000 jed/m3. Npr. sitnih glodara brojem individua po hektaru.8 g/m2. prostorni raspored. Treba razlikovati opštu gustinu koja predstavlja srednju vrijednost broja jedinki ili njihove biomas. Npr na populaciju antilope u Americi imaju gustinu od 1. skloništima itd. Populacija pokazuje određene grupne osobine koje se mogu kvantitativno izraziti. Može se izraziti brojem jedinki ili njihovom težinom (biomasom) na jedinici naseljene povrčine ili zapremine u datom trenutku. U analizi životinjskih populacija ekologija u velikoj mjeri koristi postupke demografije. postupak markiranja 205 . Broj miševa u šumi ne može biti manji od njihovih grabljivaca. natalitet. Kod ptica populacije naviše gustine imaju u ljudskim naseljima i listopadnim šumama. totalno prebrojavanje ili cenzus – ljudska populacija 5. Nasljedne promjene su šire i dominiraju u nekim populacijama. potencijal rasta populacije i tok rasta i održavanja. fluktacija njene gustine i dr. riba u jezeru kg/ha. Limantria dispar koja živi u hrastovim šumama u svakoj od njih je predstavljena posebnom populacijom. metoda probnih površina – metod kvadrata 6. pripada određenom ekosistemu i gdje su jedinke povezane međusobno procesom razmnožavanja.

Posmatrac koji se krece duz linije transekta biljezi broj ptica. Obično se koristi skala od 1 do 5 (nekad od 1 do 10). 2. Bježeići od svjetla organizmi prolaze kroz mrežu. 5 – vrlo brojan. 2. ptica. 206 . 4 – brojan. Postoji više tih metoda. U apsolutne metode spada: 1. probne površine (metod kvadrata). To se označava kao linkolnov NEŠTO (fali :D). Prebrojavanje skupljenog materijala omogućava utvrđivanje relativne gustine populacije na datoj probnoj površini. sisara. I ta proba se grije sijalicom. Gustina životinjskog naselja dna jezera ili mora određuje se na osnovu broja skupljenih jedinki sa određene probne površine pomoću specijalnih malih bagera koji izvlače mulj sa organizmima.index gustine – to je kvantitativni pokazatelj brojnosti jedne organske vrste koja ne pruža ocjenu apsolutnog broja jedinki na jedinici površine i ne može se neposredno prevesti u tačnu ocjenu. Postupci za kvantitativnu analizu su složeniji kod jako pokretnih organizama. Ti postupci su najbolje razrađeni kod biljaka i vodenih organizama. Postoji veliki broj tehničkih postupaka za utvrđivanje broja jedinki u populaciji koji su prilagođeni ekološkim osobinama i prirodi staništa. Sastoji se u utvrđivanju broja jedinki neke populacije skupljenih u probama sa određene jedinice naseljenog prostora. Serija uzastopnih utvrđivanja indexa može poslužiti kao ocjena kretanja jedne populacije.postupak markiranja – ovaj postupak se koristi pretežno kod pokretnih organizama za kvantitativnu analizu njihovih populacija. Postoje dvije vrste kvantitativnih metoda za određivanje gustine populacija. 2 – rijedak. Na osnovu obrade dovoljnog broja proba računa se srednja gustina populacije u datom trenutku. ili broj muzjaka po njihovim glasovima. 3. Za plankton i stanovnike tla probe se odnose na jedinicu prostora. Primjenjuju je u ljudskoj demografiji. Ovo ocjenjivanje brojnosti ima subjektivan karakter.Kvantitativn procjenjivanje populacije može se izvesti kroz razne tehničke i statističke postupke. Za predstavnike sitne faune beskičmenjaka koji naseljavaju tlo primjenjuje se metoda kvadrata i broje se jedinke vrste koja se proučava. Kod životinjskih populacija se može primijeniti u slučajevima vrsta sa krupnim jedinkama i populacijama male gustine. gnijezda. To je najčešće postupak koji se primjenjuje sa raznovrsnim modifikacijama. Kod apsolutnog metoda cilj je utvrđivanje ukupnog broja jedinki na jedinicu naseljenog prostora. totalno prebrojavanje (cenzus) je prebrojavanje svih jedinki u populaciji bez obzira na uzrast. Za izdvajanje organizama tla se koristi Tulgrenov aparat. Metodi kvadrata su posebno izrađeni i standardizovani u biljnoj ekologiji. Iz brojnog odnosa ulovljenih markiranih jedinki i istovremeno ulovljenih nemarkiranih jedinki izračunava se gustina populacije. Postupak transekta sastoji se u prebrojavanju nađenih jedinki proučavane populacije duž usko postavljenog pojasa jedne veće probne površine. puštanja na slobodu i ponovnomulovu. Metod kvadrata je raznovrsniji i složeniji kod životinjskih organizama s obzirom na pokretljivost. Relativne metode Njima se utvrđuje relativna brojnost jedn epopulacije ili dobijaju kvantitativni indexi gustine populacije. Kod kvantitativne analize populacija planktonskih organizama koristi se postupak filtriranja vode i prebrojavanja jedinki određene vrste. Često se ovaj metod koristi u biljnoj ekologiji a kod zivotinja on se primjenjuje za populacije ptica i sisara. Veličina probnih kvadrata varira prema gustini i tipu disperzije populacije. 1. 1 – vrlo rijedak. padaju na lijevak i upadaju u alkohol. On zahtijeva upotrebu entomološke mreže kojom se kosi travnati pokrivač jedne probne površine. insekata. Posupak za utvrđivanje gustine Artropoda na travnatim površinama je postupak košenja. Proba zemljišta se stavlja na određeno sito iznad lijevka koji je iznad posude sa alkoholom. Broj planktosnki organizama se obično izražava na litar ili m3 vode. On se sastoji u markiranju ulovljenih primjeraka. Gustina se izražabva na m2 dna. To su apsolutne i relativne metode. Za filtriranje vode obično se koriste planktonske mrežice od mlinarske svile čija okca odgovaraju veličini organizama.relativna brojnost (abundancija) je postupak koji se primjenjuje u biljnoj ekologiji. 3 – slabo brojan.

Teritorijalnost sprječava pretjerani porast gustine populacije iznad kapaciteta sredine. Za regulaciju brojnosti populacije su posebno značajna migratorna kretanja različitog karaktera i obima. npr. Emigracije su periodična kretanja jedinki ili grupa izvan normalnog biotopa. prije svega sitnih glodara ili insekata ili manje ptica..npr. Primjeri emigracije poznati su kod gubara. kečige i dr. Prostorni odnosi Većina životinjskih organizama su pokretni i na taj način reaguju na mnoge promjene sredine. One se javljaju pri visokoj gustini populacije kada kapacitet sredine postane nedovoljan. hranom. a mrijeste se u slatkoj vodi su anadromne vrste i to su lososi. Ovakav raspored određen je nizom faktora. da traze pogodna mjesta za stanovanje. skloništima i dr. Teritorijalnost je posebno izražena kod ptica. Utvrdjivanje indexa populacije uzima u obzir i vremensku jedinicu lova i ponasanje proucavane vrste. Grupa ili jedinka u staništu zauzima određeno mjesto stanovanja i njihova aktivnost je ograničena na taj prostor koji se zove areal aktivnosti. statističke metode – gustina populacije predstavlja numericku vrijednost koja se stalno mijenja. Veličina areala varira kod pojedinih vrsta. Sa jeguljom je obrnut slučaj i ona je katadromna vrsta. Ovakav grupni raspored jedinki ima značaj za kretanje populacije između jedinki u grupi može se javiti kompeticija za hranu ili prostor. Grupni raspored je najčešći tip rasporeda u populaciji i jedinke su neravnomjerno raspoređene u manjim ili većim grupama. Raspored po principu slučajnosti ostvaren je samo kod vrsta koje žive u homogenoj sredini. Ona mogu biti ograničena na okvire biotopa u kome populacija živi. Imigracije su migratorna kretanja suprotna emigraciji i to je dolazak jedinki jedne populacije na lokalitet druge. Rezultat kretanja jedinki jedne populacije u datom trenutku je njihov prostorni raspored.Neravnomjeran grupni raspored Prva dva tipa su dosta rijetki u prirodi. Primjer su sezonske seobe ptica selica. u košnici pčela za vrijeme zime. Prostorno kretanje jedinki u populaciji je određeno životnim potrebama. Korištenje kvantitativnih podataka se ne moze zamisliti bez statistickih metoda.Lovne klopke su postupak za utvrđivanje indeksa gustine populacija. Mogu se razlikovati tri kategorije tih kretanja: migracije emigracije imigracije Migracije su periodična kretanja jedinki ili grupa dvojakog obima i pravca. Migratorna kretanja mogu se vršiti i van biotopa kada jedinke ili grupe periodično napuštaju biotop u kome žive i razmnožavaju se da bi se kasnije ponovo tu vratile.Neravnomjeran raspored po principu slučajnosti . One vrste koje žive u morima. 3. kod sisara.Ravnomjeran raspored . Periodične migracije se susreću i kod mnogih vrsta riba zbog mrijesta. a mrijesti se u morskoj vodi. ali bez povratka nazad. pustinjskog skakavca. živi u slatkoj vodi. To posebno vazi za postupke koji utvrdjuju gustinu populacije na osnovu malih proba. Imigracija je važna za opstanak populacije kod kojih je gustina svedena na minimum ili za obnavljanje uništenih populacija. Postoji i kod nekih vrsta glodara. šire svoj areal. Stepen pokretnosti organizama označava se kao vagilnost. larve koje žive u skladištima brašna. Poseban oblik grupisanja jesu životinjska društva sa različitim stepenom društvenosti. Odnosi jedinki u grupi mogu dobiti karakter kooperacije koja smanjuje mortalitet u grupi u vrijeme nepovoljnih prilika. To dovodi do pojave teritorijalnosti ili branjenja areala od jedinke ili grupe organizama. Teorijski se mogu razlikovati tri osnovna tipa prostornog rasporeda: . Tako da su vrste sposobn da se rasprostiru u prostoru. 207 . reptila i insekata. To su sezonska i dnevna migriranja.

od tijela odvaja za 24 sata 13 do 14 proglotisa. kod kojih je smrtnost na nivou jajeta izuzetno velika. Tako dobivena stopa nataliteta se izražava na 100 ili 1000 jedinki. Taenia. Tu je važno utvrditi intenzitet smrtnosti u pojedinim stadijima razvića. Krivulja III ima konkavan izgled i odgovara slučajevima kada je smrtnost velika u mlađim uzrasnim stadijima. Maksimalna moguća plodnost koja bi se mogla ostvariti pod optimalnim uslovima označava se kao potencijarl razmnožavanja. ∆Nn označava brojnu promjenu u populaciji. tako da se može predstaviti krivuljom preživljavanja. Ovaj vid krivulje javlja se kod riba ili kod Ostreae. a svaki ima oko 8 hiljada jaja. stopa nataliteta u jedinici vremena i na jedinku. Mortalitet Mortalitet je pojava suprotna natalitetu i predstavlja negativni faktor rasta populacije. Stopa nataliteta može se istovremeno izraziti i na jedinicu vremena i na jedinku populacije. temperature. Stopa preživljavanja varira sa uzrastom. Isto tako i ribe imaju relativno visok kapacitet razmnožavanja. Kapacitet razmnožavanja je različit kod različitih vrsta. U tu svrhu se konstruišu tablice smrtnosti. ona predstavlja stopu nataliteta. Ove razlike su rezultat prilagođenosti za uslove života i mogućnosti preživljavanja mladih. kao procenat ili promil. To je opšta stopa mortaliteta koja ne vodi računa o starosti jedinke. Ostrea edulis. Krivulja I koja teče dijagonalno odgovara slučajevima kad je stopa smrtnosti više manje ista u svim uzrasnim stupnjevima. Njega treba razlikovati od ekološkog nataliteta koji predstavlja novih jedinki ostvarenu pod datim ekološkim uslovima. da bi se povećala u starosti kod čovjeka i vinske mušice. pa zatim opada i ima nisku stopu do kraja života. Osnovna pretpostavka opstanka vrste u prirodi je mogućnost zamjene uginulih jedinki novim potomstvom. Fiziološki mortalitet je smrtnost usljed starosti i ostvaruje se samo u optimalnim uslovima. Može se izračunati kad se ukupan broj rođenih jedinki podijeli sa proteklim vremenskim periodom. Stopa nataliteta zavisi od niza faktora sredine i od količine i kvaliteta hrane. Postoje tri osnovna tipa krivulja. Npr. Insekti također imaju visok kapacitet razmnožavanja. Ta stopa varira prema uzrastu jedinki i smrtno se mjenja sa starošću. 208 . Stopa mortaliteta znači broj uginulih jedinki populacije u jednici vremena. Produkcija novih jedinki u populaciji moze ici brze ili sporije i izražena je u jedinici vremena. Krivulja II ima konveksan izgled i odgovara slučajevima kada je stopa smrtnosti niska tokom većeg dijela života. Pojam fiuziološkog nataliteta koji označava fiziološki maksimalnu produkciju novih jedinki pod optimalnim uslovima se poklapa sa pojmom potencijala razmnožavanja. Za dinamiku populacije posebno je značajna prosječna ostvarena dužina života koja je uslovljena stopom preživljavanja jedinki u populaciji.Natalitet Natalitet je faktor rasta populacije. Homotermni kičmenjaci imaju malu plodnost. Ann/At=b. broja jedinki u populaciji itd. proizvodi 16 do 60 miliona jaja. Ekološki mortalitet se ostvaruje pod datim ekološkim uvjetima i varira prema njihovim promjenama. To je broj rođenih u toku određenog vremenskog razmaka. t znači vremensku promjenu. ∆Nn/∆t=B. pantljičara. vlažnosti sredine. a šaran od 150 do 200 hiljada. Specifična stopa smrtnosti odnosi se na određenu uzrasnu klasu ili pol jedinki i izražava se procentom ili promilom. Potencijal razmnožavanja ostvaruje se kroz natalitet. Izražava se brojem uginulih jedinki u funkciji vremena. kod vrste ovce je utvrđeno da je smrtnost velika do jedne godine zivota i u klasam iznad srednje dužine života. I ovdje treba razlikovati fiziološki mortalitet od ekološkog. tj. On znači produkciju novih jedinki u populaciji koje se pridodaju već postojećim jedinkama. stopa nataliteta u jedinici vremena. Školjka kamenica. Pastrka polaže dvije do tri hiljade jaja po kilogramu jaja.

Ekologija životinja sa zoogeografijom 209 .

119. 108. 110. 115. 114. 112. 117. 113. pojam ekoloških faktora i njihova podjela Ekološka valenca Biotop Životna forma Ekološka niša Temperatura kao ekološki faktor Svjetlost kao ekološki faktor Voda kao ekološki faktor Vazdušni pokreti Kombinovano-skupno dejstvo ekoloških faktora Bioklimatogrami Klimatska pravila Edafski faktori Orografski faktori Hemizam sredine Ekologija populacije Životna zajednica – struktura 210 . 121. 111.Priredili: Raja sa FACEBOOK-a  Lista ispitnih pitanja iz predmeta „Ekologija životinja sa zoogeografijom“! 107. 122. 116. 118. 109. 123. Definicija i podjela ekologije i veza sa drugim naučnim disciplinama Uslovi života. 120. 124.

Zoogeografija – pojam. historijski razvitak 143. karakteristike i podjela 128. Kruženje materije i protok energije u ekosistemu 129. Fauna – definicija i podjela 147. Produktivnost u ekosistemu 130. Neotropska oblast 154. Fauna zatvorenih bazena 148. Zona listopadnih šuma umjerenih oblasti 137. Tekuće vode na kopnu 134.) 145. Sukcesije – preobražaji ekosistema i pojam klimata 131. Teorije o promjenama u zemljinoj kori i postanku fauna. Podzemne vode 135. zadatak. neoendema i relikata 144. Periodizam 127. Zona sjevernih četinarskih šuma (tajgi) 138. itd. Madagaskarska oblast 155. Glavne kopnene faune zemaljske lopte i principi klasifikacije kopnene faune 150. Novozelandska oblast 151. Faktori koji utiču na formiranje areala (ekspanzija. Ekosostem – pojam. paleoendema. iseljavanje. Areal – pojam kosmopolita. endema.125. Etiopska oblast 156. Zona tundre 139. Zona pustinja 141. Biogeografske (zoogeografske) osobenosti područja Bosne i Hercegovine 159. Australijska oblast 152. Zona tropskih i subtropskih prašuma 136. 211 . Centri nastajanja i prvobitnog naseljavanja određenog taksona (pojam autohtonih i alohtonih organizama) 146. Polinezijska oblast 153. Oblast mora i okeana 132. raseljavanje. Zona kserofilnih. Holarktička oblst (karakteristike i podjela na podoblasti) 158. Zona stepe i savane 140. Stajaće vode na kopnu 133. Indomalajska oblast 157. Odnosi ishrane 126. Ostrvska fauna 149. stalno zelenih šuma i šikara 142.

Kao otoreni sistemi. od ćelije. organizma i njegove sredine.ODNOSI IZMEĐU ORGANIZAMA I SREDINE Ovi odnosi imaju dinamičan karakter jer u prirodi nije moguće zamisliti izolovana živa bića. BIOSFERA – jedinstvo biosfere Karakter odnosa između živih bića i sredine. U biosferi postoje različiti nivoi biološke integracije.. Od spoljašnjih uslova zavise: razmnožavanje. Čitav živi svijet i njime naseljeni prostor su povezani u jedan jedinstveni i složen dinamički sklop koji se zove BIOSFERA! Biosfera je najviši nivo biološke integracije i rezultat je razvoja planete Zemlje. razviće. korali svojom radljivošću stvaraju grebene koji se mogu izdizati i iznad nivoa mora i tada se na njim amogu naseliti suhozemni organizmi). Svaka jedinka na jednoj strani zavisi od neživih komponenti a na drugoj strani je u direktnoj vezi sa drugim živim bićima. ponašanje. a koji su u međusobnoj zavisnosti. posredno ili neposredno. Biosfera je osnovni transformator energije na Zemlji. JER SE ORGANIZAM NE MOŽE ODVOJITI OD SREDINE UZAJAMNI.. radi se o čitavom kompleksu uzajamnih odnosa koji se tretiraju kao interakcije između 2 aktivna činioca tj. Odnosi koji vladaju na različitim nivoima biološke integracije su: SPECIFIČNI ZA SVAKU VRSTU ORGANIZAMA STALNI. Uzajamna zavisnost organizama i sredine omogućava da se oni vezuju u neraskidivo jedinstvo. rast. način života. DJELUJU NA SREDINU I ONA NA NJIH PROMJENLJIVI U VREMENU I PROSTORU Dakle. energiju Sunca u 212 . JER ORG. populacije. smanjuje se pH! Isto se dešava i u morima i okeanima (npr.. sredinu (npr. njihovom asimilacijom se smanjuje koncentracija CO2 a povećava konc. JER SE ODRŽAVAJU ZA SVO VRIJEME TRAJANJA ŽIVOTA NERASKIDIVI ..do ekosistema i konačno do biosfere.. uslovljava njihovu međusobnu ovisnost! Svojom aktivnošću organizmi mjenjaju spolj. živa bića su u stalnom procesu razmjene materije i energije sa spoljašnjom sredinom. Ona pretvara kosmičku energiju tj. organizma. O2. Ohridsko jezero – tokom ljeta radljivošću algi tj. u složenu dinamičku cjelinu u kojoj sve djeluje jedno na drugo.

Biosfera je organizovani sistem a osnovni procesi u njoj imaju manje-više kružni karakter. N. zaštitom. odakle ga u elementarnom obliku mogu koristiti samo bakterije. Kruženje N → Količina N u atmosferi je 78%. a nakon smrti tih organizama. a koji počiva na 2 osnovna procesa: promet materije i protok energije. Jedan dio nedovoljno razložene org. fosforilizirana. Samo neznatan dio tog atmosferskog N kruži kroz biosferu. BIOTIČKI SISTEMI BIOSFERE Živa bića su individualizirani sistemi koji se javljaju u vidu jedinki ili individua. kroz proces fotosinteze. materije biva fosiliziran u vidu uglja. 213 . nego i ostala živa bića sa kojima on dolazi u kontakt. Samo manji dio N se vraća u atmosferu. radljivosti zelenih biljaka.slobodnu i aktivnu energiju. ta jedinjenja bivaju mineralizirana. Koncentracija CO2 u atmosferi je 0. Jedna vrsta je u prirodi predstavljena sa realnim prirodnim grupama – populacijama.Na kružnom toku ovih elemenata može se pratiti i metabolizam nekog ekosistema. Najvažniji su kruženje C. N izgrađuje bjelančevine i druga složena organska jedinjenja. O. Prema Vernadskom. već uvjek dolaze zajedno populacije većeg ili manjeg broja vrsta. Populacija je stvarni oblik postojanja organskih vrsta i poseban biotički sistem koji stupa u odnose sa spoljašnjim sredinom! Populacije pojedinih vrsta se nikada ne mogu javljati izolovano u prirodi. Jedan organizam je elementarni biotički sistem koji stupa u odnos sa sredinom koja ga okružuje. Prilagođenost se ne ogleda samo u određenom stepenu morfo-fiziološke usaglašenosti sa opštim faktorima sredine. razmnožavanjem! Populacije su vezane u više nivoe tj. Spoljašnju sredinu organizma ne čine samo faktori nežive prirode. kombinacije).. dovedena do oblika da ih biljka ponovo može koristiti. izraženu brojnim odnosima jedinkirazličite starosti. Ti kružni procesi u biosferi su označeni kao biohemijski ciklusi i oni karakterišu biosferu kao organizovan sistem. ima svoj prostorni raspored i veličinu.. Kruženje 02 → se ostvaruje kroz procese disanja i asimilacije i djelom je vezano za kruženje C! U fotosintezi se oslobađa više 02 nego što ga organizmi troše. biotički sistem ili životnu zajednicu – BIOCENOZU (npr. Dojransko jezero je primjer jednog ekosistema). ali i ishranom. Njegova potrošnja iz atmosfere se nadoknađuje iz procesa disanja biljaka i životinja. Populacija ima svoju strukturu. Materija uvjek kruži u ekosistemu a energija protiče! Kruženje CO2 → Osnovni oblik C. već i graba i drugih biljaka ali je naseljava i veliki broj životinjskih vrsta)! Biosfera se može shvatiti kao povezani skup mnogobrojnih životnih zajednica. Prolazeći kroz živa bića. u vidu inertnog gasa. Individua se održava zahvaljujući prilagođenosti na uslove sredine. za izgradnju primarne organske materije. CO2 može iz sedimaenata (pod dejstvom vode) biti preveden u bikarbonat i ponovo učestvovati u kruženju C! Jedan dio CO2 u atmosferi je posljedica vulkanske aktivnosti.03%. One su vezane uslovima staništa. sa kojim počinje njegovo kruženje je CO2 (u vodi i atmosferi). hrastova šuma nije samo stanište hrasta. Hemijski elementi kruže kroz biosferu od neorganskih oblika do živih bića i obratno (prolazeći kroz različite hem. koji su međusobno vezani i djeluju jedno na drugo (npr. Njega troše biljke u procesu fotosinteze. aktivnošću bakterija razlagača uginulih organizama. Ekosistem čine biocenoza i biotop.. nego i sposobnošću organizma da adaptivno reaguje na kolebanja životnih uslova.. cjelokupni O2 u atmosferi je produkt života tj. nafte i ostaje izvan kruženja materije (ako ga čovjek ne sagori) a jedan dio C ostaje u sedimantima u vidu CaCO3 koji ulazi u sastav litosfere..

Ekologija proučava odnose sredine i organizama kao i zakonitosti na kojima ti odnosi počivaju. Nemoguće je govoriti o ekologiji na nivou jezera ili mora. Takođe. bez poznavanja procesa produkcije a koji se direktno oslanjaju na fiziološke procese organizama fitoplanktonske zajednice.. Ona proučava mehanizme životnih procesa koji se odigravaju u biljnim i životinjskim organizmima. stvarni tvorac moderne ekologije (prema mišljenju mnogih) je Darwin! Pojam borbe za opstanak. fiziologijom. odnosno – fizioloških procesa termoregulacije i mehanizama na kojima ona počiva! Ekologija je povezana sa biogeografijom. hemijom. Takođe. Međutim. Pristup u tom istraživanju je analitički pri čemu se težište stavlja na jedinku i njen specifičan odnos ka biotičkim i abiotičkim faktorima sredine. temperaturi i njenim uticajima na živa bića bez dobrog poznavanja fenomena poikilotermije i homeotermije. Bavi se rasprostranjenjem organizama u funkciji vremena i prostora. Najviši stupanj integracije ekosistema je BIOSFERA!  DEFINICIJA EKOLOGIJE I VEZE SA DRUGIM NAUKAMA Ekologija je biološka disciplina koja se bavi proučavanjem uzajamnih odnosa organizama i sredine! Jedna je od bioloških disciplina i najprisnija sa svim drugim.. geografsko porjeklo. zatim i sa ekonomijom. Ekologija se može definisati kao manifestacija borbe za opstanak! U toj borbi. zoogeografijom. ali ni ekosistemi nisu izolovani jedni od drugih nego su vezani različitim uzajamnim odnosima i integrisani u složene komplekse višeg reda (npr. priučava i pojedine faktore sredine. SINEKOLOGIJA (sintetička ekologija) primjenjuje sintetički pristupispitivanja i obuhvata 3 stupnja: 214 . tehnologijom. sve četinarske šume u Americi i Evropi su povezane u TAJGE). geologijom. Izraz ekologija potiče od grčke riječi OIKOS što znači dom i LOGOS što znači nauka. nemoguće je govoriti o pojedinim ekološkim faktorima kao npr. pedologijom. Mora i okeani su takođe biomi. koji je postavio Darwin.Biosfera je sastavljena od nizova različitih ekosistema. pokriva čitav splet međuodnosa živih bića – i jednih prema drugima i prema životnoj sredini. Veza ekologije sa genetikom i evolucijom je jako bitna u biološkim sistemima i omogućava adaptacije. kada tumači prisustvo ili odsustvo adaptivnih tipova u nekoj sredini. puteve rasprostranjenja.. Izraz ekologija potiče od njemačkog biologa Ernesta Hekela. Ekologija se mora oslanjati na rezultate biogeografije. koji pokrivaju čitave geografske oblasti. zovu se BIOMI. Ti krupni kompleksi ekosistema. IDIOEKOLOGIJA (analitička ekologija) proučava odnos jedinke i uslova životne sredine. Isti korjen ima i ekonomija žive prirode tj. Ekologija je povezana i sa sistematikom. nauka o proizvodnji i raspodjeli organske materije u prirodi. živa bića se prilagođavaju na uvjete životne sredine ili nestaju. Najbliža ekologiji je Fiziologija. Biogeografija istražuje istoriju nastajanja organskih vrsta u jednoj geografskoj oblasti.

tako da se ne razmnožavaju u vodama Sjeverne Evrope). Ti elementi spoljašnje sredine su ekološki faktori a sama spoljašnja sredina gdje oni djeluju je životna sredina. uvjek djeluju zajedno kao kompleks i u određenim kombinacijama. Istraživanja uzajamnih odnosa populacija istih vrsta prema spoljašnjoj sredini 8. Odnos između ekosistema i životne sredine USLOVI ŽIVOTA I POJAM EKOLOŠKIH FAKTORA U širokoj generalizaciji. svjetlost. komensalizam. minimum i optimum. organizmi vrsta u prirodi se održavaju pod stalno promjenljivim uslovima sredine. Organizmi tako odgovaraju na kompleks ekoloških faktora na nekom prostoru tj. Na primjer. u principu.. Preko tih granica faktor prestaje biti uslov života i postaje smetnja za opstanak (npr. Ekološki faktori zajedno sa prostorom čine životnu sredinu! Ekološke faktore djelimo na abiotičke i na biotičke. ekspozicija) U kompleksu ekoloških faktora.. a koje određena vrsta može podnijeti. njenu reakcionu širinu koja je specifična i uslovljena njenom unutrašnjom konstitucijom. Ekološka valence jedne iste vrste nije ista za sve faktore (za neki faktor može biti jako velika dok za drugi može biti izuzetno uska)! Kod ekološke valence je važan maximum. vlažnost. i u tom periodu razvija i do 5 generacija. Leptir kupusar (Pieris brassicae) čest je u zimu i proljeće na području Palestine. Ovaj pojam označava ekološku plastičnost vrste.itd! Kod ekoloških faktora treba reći da oni.. spolni produkti šarana ne sazrijevaju na temp nižoj od 18 C. Odnosi fitocenoze i zoocenoze prema životnoj sredini 9. biološki).) Hemijski faktori Edafski (zemljište) Orografski (nagib. Larve mušice Liponeura je manje osjetljiva na promjenu temperature a više je osjetljiva na promjenu količine O2! Zahvaljujući ekološkoj valenci. 215 .. kompeticija. Veličina ekološke valence za jedan određeni faktor varira od vrste do vrste i njene granice mogu biti vrlo uske ili vrlo razmaknute. amensalizam.ali u julu izumire jer ni jedan njegov razvojni stadij ne može izdržati temperaturu preko 26 C! U termalnim izvorima Sjeverne Amerike broj Koleoptera se smanjuje sa porastom temperature: 30-35 C – 17 37-40 C – 13 40-42 C – 5 42-43 C – 2 45 C – 1 Optimum je optimalan uticaj nekog ekološkog faktora pri kojem neka vrsta živi potpuno normalno i kada se svi procesi odvijaju povoljno! Minimum je tačka na donjoj granici nekog ekološkog faktora...7. Kompleks abiotičkih faktora su:     Klimatski faktori (temperatura. hemijski. Organizam je izložen ovim uticajima i na njih reaguje. javljaju se i biotički faktori kao npr. kao nezaobilazni. sredinu jednog organizma čini čitav kompleks ili splet spoljašnjih uticaja a koji mogu biti različite prirode (fizički. komarac malaričar podnosi temperature od + 30 C do . odnos predator / plijen. jer pokazuju manju ili veću plastičnost prema kolebanju ekoloških faktora. vazdušni pokreti. ispod koje nije moguć život.30 C. Postoje granice variranja veličine i intenziteta jednog ekološkog faktora. na staništu! DEJSTVO EKOLOŠKIH FAKTORA I EKOLOŠKA VALENCA Ekološka valenca je amplituda kolebanja jednog ekološkog faktora. ali je jako osjetljiv na kolebanje vlažnosti vazduha. u čijim granicama je moguć opstanak određene životinjske vrste. parazitizam.

leptir) eurifag čije gusjenice napadaju različite biljne vrste. Udaljavanjem od optimuma ka granicama ekološke valence. Položaj tačke optimuma varira. Eurivalentnost i stenovalentnost se mogu odnositi na samo jedan ekološki faktor! Organizmi sa uskom ekološkom valencom za jedan određeni faktor mogu imati široku valencu za neki drugi ekološki faktor (za jedan su eurivalentni a za drugi stenovalentni).Maximum je gornja granica.. Za svaki faktoruvjek postoji određeni stepen veličine i intenziteta kada je njegovo dejstvo najpovoljnije i to je optimum. prelazi se u pessimum. Praktično. Zatim.. kod pastrmke (Salvelinus 216 . a godišnja variranja su svega 2-3 C! Stenotermne su neke vrste planarija Crenobia koje naseljavaju samo hladne izvore.itd. tako da on može biti bliži maximumu ili minimumu (npr. gubar (Lymantria. Kod većine organizama. Eurivalentni imaju široku amplitudu variranja nekog ekološkog faktora a stenovalentnim organizmima je ta amplituda vrlo mala. Raspon između maximuma i minimuma je amplituda variranja. razlikujemo optimum i 2 pessimuma! U pogledu ekološke valence. Euriterman je npr. mogu biti: stenotermni. gdje su temperature od 8-9 C (ili oko 3 i 17 C). U odnosu na faktor. euritermni. dok je npr. Tigar koji živi u Indiji na temperaturi od 40 C. pa sve do Sibira. ekološka valenca je najmanja u ranim stupnjevima razvoja. razlikujemo STENOVALENTNE i EURIVALENTNE organizme. stenohalini. . eurihalini. Lymantria dispar Ekološka valenca za jedan faktor se mjenja i sa razvojem jedne iste vrste. Tu je i dvogrba kamila koja u pustinji Gobi podnosi kolebanja temperature od – 37C do + 38C! Stenofagi organizmi su neke vrste leptira čije se gusjenice hrane samo jednom biljnom vrstom.. američka puma (Felis concolor) koja živi od Kanade do Portugala. Primjer stenotermnih organizama su korali koji žive u takvim uslovima da temperatura vode ne ide ispod 20 C.

kratkoća noći postaje faktor u minimumu i ograničavajući faktor rasprostranjenja te vrste). god. Temperatura i svijetlost su uzajamno povezani ali isto tako i temperatura i atmosferski talozi. u odnosu na stupanj razvoja. ali opstanak vrste može zavisiti i od maximuma (npr. mnogi faktori variraju zajedno u horizontalnom i vertikalnom pravcu. koji je bliži pesimumu. proučavajući faktore ishrane kulturnih biljaka. vlažnost i vazdušni pokreti su takođe povezani. U Ohridskom jezeru. Opstanak jedne vrste je određen faktorom koji je na datom staništu najbliži pesimumu. minimum i max. pH. u minimumu! Nepovoljno dejstvo jednog faktora. svjetlost. Kod Rana pipiens. Životna sredina je komplex faktora koji tamo djeluju i na koje organizam odgovara. u vidu PRAVILA MINIMUMA.fontinalis) temp. sa opadanjem slanosti se smanjuje i broj morskih životinja. Skup ekoloških valenci za više ekoloških faktora. živo naselje čine samo neke bakterije a sve zbog visoke koncentracije soli). U Baltičkom moru. su 0-12 C a optimum na 4 C). O2. Najčešće. 1840. temperatura. Samo jedan faktor u pesimumu može da ugrozi egzistenciju vrste (npr. Koncentracija soli fosfata u Ohridskom jezeru iznosi 2-3 mg/m3 a u Dojranskom je oko 30 mg/m3. projnost neke vrste na datom mjestu je određena onim faktorima koji su. S' druge strane. šumski miš – Apodeulus sylvaticus. a u isto vrijeme svi drugi ekološki faktori mogu biti u optimumu. čini ekološki spektar jedne vrste! KOMPLEKS FAKTORA I PRAVILO MINIMUMA Jedna vrsta uvjek živi u okviru ekosistema u spletu mnogostrukih odnosa. Po njemu. dopire na sjever do 52 stepena geografske širine gdje dužina ljetnjih noći jedva dostiže 5 sati. CO2 se mjenjaju sa dubinom i pokazuju vertikalni gradijent. Analize pokazuju da u ekosistemu. sa najmanjom ekološkom valencom i najviše udaljeni 217 . U ovakvim kompleksima je teško očekivati da jedan faktor bude ostvaren u optimumu. dovodi do smanjenja gustine populacije. Tako je Ohridsko jezero siromašno fitoplanktonom a taj isti fitoplankton zamuti Dojransko jezero u vrijeme ljeta. tako da je slanost ograničavajući faktor i f. Temperatura. valenca je 0 – 30C a optimum na 22 C! Letalno dejstvo maximuma i minimuma zavisi od njihovog trajanja. ekološki faktori su manje-više uzajamno uslovljeni i niti jedan od faktora ne djeluje nezavisno. jedan i više faktora su udaljeni (više ili manje) od optimuma. Kako je on noćna životinja. Tineman je Liebig-ovo pravilo minimuma pokušao proširiti na opšte pravilo dejstva ekoloških faktora. To je naročito vidljivo kod klimatskih faktora. Vertikalni gradijent ekoloških faktora se naročito susreće u rasponu od podnožja ka vrhu planine. u Mrtvom moru u Palestini. To je formulisao Liebig. Produkcija biomase biljaka je određena faktorom koji se u tom momentu nalazi u minimumu.

od optimuma. Uzroci za to su specifični ekološki faktori ali i istorijski uzroci. svjetlost i hemijski uslovi su sasvim drugačiji od onih u potoku. Te razlike za sobom povlače različit prostorni raspored vrsta. Talpa. (Glylotalpa sp). Adaptacija živog svijeta na uslove životne sredine historijski se razvila i ona se ogleda u morfofiziološkim odlikama organskih vrsta i njihovom načinu života. torbar Notorychtes-rovci. Po tome se razlikuju pojedini biotopi. U tom pogledu ova vrsta je morfološkim izgledom adaptirana uslovima u kojima živi. Biotop je npr. Tipološka klasifikacija grupiše slične tipove biotopa u više kategorije. što direktno uslovljava različite kombinacije biljnih i životinjskih vrsta. Čitava građa slijepog kučeta i njegova fiziologija žine posebnu životnu formu usaglašenu sa podzemnim načinom života. vertikalna diferencijacija (npr. Često se susreću zonalna. kratke noge. Biosfera se javlja kao mozaik velikog broja vrlo različitih biotopa.. ŽIVOTNO STANIŠTE I POJAM BIOTOPA Rasprostranjenost organskih vrsta na Zemlji i gustina njihovih populacija. Biotop je ekološki pojam i on se karakteriše specifičnim komplexom ekoloških faktora. Slična životna forma javlja se kod drugih životinja sa sličnim načinom života. Tu spadaju: • Fitoplankton (lebde u vodi). noge su sa snažnim kandžama i posebnim žuljevima na stopalima tako da se lako kreće i kopa podzemne hodnike. Ima ogromne sjekutiće koji strše van. horizontalna. Životna forma je prije svega ekološka kategorija. Te osnovne topografske jedinice se zovu BIOTOPI ili životna staništa organskih vrsta. Životni uslovi nisu uniformni niti na prostoru samo jednog biotopa. On u sebe može uključiti više biotopa u kojima data vrsta može da živi. Skup adaptivnih osobina jedne vrste saglašen sa konkretnom sredinom je životna forma te vrste. Jezerska voda je stajaća a temperatura. gusto krzno. koje je Hesse označio kao BIOHORE (npr. Spljašne uho je redukovano.. Kao primjer adaptivnog tipa je glodar slijepo kuče (Spalax leucodon) koji živi pod zemljom. jezero.itd! Svako od njih ima svoju posebnu fizionomiju i specifično životinjsko naselje. pustinja. bez repa. sve pustinje pripadaju biohori pustinje). • Fitoedafen (mikroskopske biljke koje žive u tlu). Jedna od najpoznatijih klasifikacij biljnih i životnih formi zasnovana na pretežno klimatskim adaptacijama potiče od Rankijera?. Areal je ukupni prostor na kome se susreće jedna organska vrsta a veličina mu je historijski uslovljena. pećina. različite biohore se mogu grupisati u 3 glavne životne oblasti:  ŽIVOTNA OBLAST MORA (SLANE VODE)  ŽIVOTNA OBLAST KOPNENE (SLATKE) VODE  ŽIVOTNA OBLAST KOPNA ŽIVOTNA SREDINA Reakcije organizma na dejstva spoljašne sredine imaju određeni adaptivni karakter I zahvajujući toj mogućnosti adaptacije organske vrste se održavaju u prirodi I pored toga što se usslovi mijenjaju. na kratko zdepasto tijelo. 218 . Potok i jezero se razlikuju u kombinaciji ekoloških faktora. To je u stvari adaptivni tip u kome se održavaju neposredni odnosi vrsta prema kompleksu životnih faktora pod kojima živi. oči zakržljale. vertikalne dubinske zone u jezeru). hrastova šuma. Hrani se podzemnim dijelovima biljaka. Ovo pravilo uzima u obzir i minimum i maximum kao i ekološku valencu pojedinih stupnjeva razvoja. U okviru biosfere je moguće razlikovati više-manje jasno prostorno ograničene djelove koji se karakterišu posebnom kombinacijom ekoloških faktora. kao i prostorni raspored – neravnomjerni su. zemlju kopa zubima i izbacuje nogama i glavom na površinu.

Epifite (žive na drveću).geobionti: g) Epigeobionti. h) Endogeobionti.na površini mulja. Arenicola (stanovnici pješčane podloge) ili psamobionti: g) Epipsamobionti. Oni su na osnovu prilagođenosti u odnosu na mjesto stanovanja kod suhozemnih životinja postavili slijedeće kategorije: V. Cavernicola (troglobionti) . Tericola (stanovnici rastresitog tla). 25. Limnicola (stanovnici mulja) ili pelobionti. 22.u mulju. kategorija: 19. 20.šljunkavo tlo.ispod kamena 26. Nidicola (emobionti) – stanovnici gnijzda i jazbina. Hidrofiti (žive u vodenoj sredini).u šupljinama tla. Sclericola (endolitobionti) . Slična klasifikacija životnih formi u ekologiji životinja izrađena je od strane kaškarova i Tišlera.stanovnici pećina. Hamefite (višegodišnje biljke čiji organi preživljavaju iznad tla) Fanerofite (pretežno drveće. 23. Edafobionti. ili epilitobionti. h) Endopsamobionti. VI. Herbicola (fitobionti. Razlikuju se: e) Epipelobionti. postoji 9.na pjesku.• • • • • • • Endofiti (biljke koje žive u stijeni ili kao paraziti na dugim organizmima). Saxicola (hipolitobionti) . 24.u međušupljinama pijeska 21.stanovnici tla.na površini tla. Petricola (stanovnici površine stijena).stanovnici unutrašnjosti stijena. Lepidinola (mezolitobionti) . i) Mezogeobionti.u pjeskovitom tlu i) Mezopsamobionti. Geofite (višegodišnje biljke čiji organi preživljavaju smješteni u tlu). Atmobionti – žive na biljkama i životinjama 9. na biljkama): 219 . Terofiti (jednogodišnje biljke koje preživljavaju u formi sjemena).u unutrašnjosti tla. pupovi izdignuti iznad tla). f) Endopelobionti. 27.

Zoobionti (na životinjama) e) Epizoobionti – na površini životinja. Oni neposredno i stalno dijeluju na organizme ali i tako utuču na većinu ostalih ekoloških faktora. Obilne padavine u obliku grada mogu nanijeti štete na nadzemnim dijelovima drveća. a klima je srednje stanje vremena jedne oblasti.g) Epiofitobionti. Klimatski faktori uvjek djeluju zajedno. njen ekološki status. četvrte su grabljive. 10. posbno odnosa ishrane u životnoj zajednici i njen funkcionalni status označen je kao ekološka niša. vazdušne pokrete. Pod tim pojmom označeno je iskoruštavanja određene životne mogućnosti od jedne organske vrste. ulogu gliste na koralnim ostrvima u Tihom oceanu zauzima Cardiosoma. 11. Biljne vaši se hrane biljnim sokovima. Npr.u šupljinam busena i mahovinama. Posebno su važne lokalne kolmbinacije klimatskih faktora 220 . Svi faktori variraju vremenski i prostorno i njhovo momentalno stanje je vrijeme. Neki ekološku nišu proširuju i na iskorištavanju životnih mogućnosti u pogledu zakona ili zaštite. f) Endozoobionti – u tkivima životinja. isto tako i šumske pčele. a istovremena i sama životna mogućnost koja ta vrsta iskorištava. vlažnost. u nekoj šumi se navlja veli broj koleoptera. Klimatski faktori imaju znatan uticaj na promjene primarnog reljefa. Ona je funkcionalni pojam i označava mjesto i ulogu neke vrste u životnoj zajednici. Ekološka niša Podrazumijeva se mjesto i položaj koji neka vrsta zauzima u spletu odnosa. h) Endofitobionti.u biljnim tkvima. prije svega kroz proces erozije na stjenovitoj podlozi. U australijskoj oblasti torbari zauzimaju ekološku nišu koja je koja je analogna sisarima u našim krajevima.. Lignicola (stanovnici drveća) dendrobionti: g) Epidendrobionti . Npr. raspored pedološke podloge itd. Od klimatskih faktora zavisi raspored živih bića na zemlji.. ali jedna se hrani svježim lišćem. Aerobionti – stanovnici vazduha. h) Endodendrobionti – u unutrašnjosti drveća. i) Mezoofitobionti. Analogno ekološku nišu u različitim ekositemima ispunjavaju različite vrste životinja. Erodirani materijal se može taložiti u vodenim ekosistemima i tamo znatno modifikovati stanište.na biljkama. Klimatski faktori Pod njima se podrazumijeva čitav komplex faktora životne sredine kome su izložena sva živa bića. i) Mezodendrobionti – u šupljinama između kore i stabla. druge plodovima. svijetlost. naročito raspored vegetaije koji se koristi kao indikator klimatskih uvijeta. pritisak. vodene taloge. 12. Klima obuhvata skup meteoroloških faktora atmosfere: temperaturu. Ekološka niša prije svega znači životnu mogućnost u odnosu na ishranu. Živi svijet u znatnoj mjeri može da mijenja klimatske faktore.na kori drveća. Šumskim plodovima se hrane miševi i vjeverice. leptiri. Ekološka niša je funkcionalni položaj koji jedna vrsta zauzima u ekosistemu tj.. treće biljnim detritusom. kao komplex.

Pustinjsko tlo se može zagrijati i do + 84ºC . Zraci talasne dužine 400-750 milimikrona čine svjetlost vidljivu za oko. Primjer termičkog režima vodenog biotopa i sezonskih kolebanja temprerature su jezera umjerenog pojaa.koji su rezultat uzajamnog dijelovanja klime i drugih faktora: reljefa npr. U stratufikovanoj vodenoj masi se razlikuju dvije termičke zone: • Epilimnion (gornja zona) u kojoj temperatura naglo opada ka dnu. a ljeti viša. U tibetu razlika između zimske i ljetne temperature iznosi oko 77 ºC.zona sa laganim padom temperature. Najniža temperatura prizemnog sloja izmjerene su u Sibiru (-70ºC). Najveća kolebanja temperature su u pustinjskim oblastima. Donja granica teperature u stalnoh vodi ne silazi ispod 0 ºC. Za vrijeme ljeta ona apsorbuju toplotu. rast ali i na ponašanje organizma. čiji ukupni rapon ne premašuje 150 ºC. u vazdušnoj sredini. Slijevi ispod 100 m. • Hipolimnion (donja zona). Tada nastaje zimska cirkulacija vode. na brojnost populacije-. Sezonska temperaturna kolebanja najveća su u kontinentalnim. razviće. Najviša temperatura vode okeana ne može preći iznad +36 ºC. temperaturni raspon nije prisutan uvijek na istom mjestu. Ovaj max. a veći od 750 milimikrona infracrveni. Temperatura kao ekološki faktor U jedan od najviše proučavanih ekoloških faktora je temperatura. uži temperaturni raspon je u vodenoj redini.ljetna stagnacija sa izraženim vertikalnim termičkim gradijentom je u augustu. Uticaj temperature na tok životnih procesa 221 . Na dnu mora temperatura je 2-4ºC. Max. Raspon kolebanja je karakteritičan za pojedinu klimatsku oblast. Ovakva termička struktura prije svega ovisi od vjetrova koji izazivaju vertikalno turbulentno stujanje vodenih slojeva. Vertikalni temperaturni gradijent javlja se i na planinama. Sa visinom temperatura opada. dok su najviše temperature izmjerene u pustinjskim krajevima (+60ºC). Vertikalni temperaturni gradijent javlja se i u morima. turbulentno mješanje vode je teže i ono se ograničava na površinsku zonu. Temperatura površine vode u Ohridskom jezeru kreće se od 6. Max. Izvor strujanja u moru je temperatura struje.5 ºC. Dublji slojevi se zagrijavaju slabije. tak da se jezerska voda tratifikuje. Temperatur utiče i na druge ekološke faktore i mjenja ih u znatnoh mjeri. Glavni izvor toplote u biosferi je Sunčevo zračenje. Raspored vrsta u okviru istog biotopa uslovljen je tim lokalnim klimatskim kombinacijama. a zimi je odaju svojoj okolini. Postoji vetikalni temperaturni gradijent od površine prema dnu. Termička stratifikacija jezera se izrađuje od februara kada je u čitavom jezeru temperatura mala (oko 6 ºC). Od ukupne sunčeve radijacije do biosfere dopire samo jedan dio koji obuhvata EM talase talasne dužine: 200-500 milimikrona.6-22. U srednjim tokovima temperatura zimi je niža nego na izvoru.temperaturni raspon jer na kopnu. jer je lako mjerljiva i dejstvo na organizam je vidljivo. Stalna kolebanja temperature u toku dana godine su znatno manja. U Sahari dnevna kolebanja temperature su od 3 .40 ºC. slične temperature su izmjerene i na Aljasci. tako da su temperature gornjih i donjih slojeva izjednači u toku zime. turbulentno mješnje vod eprodire dublje tamo. Količina toplote koju jezero apsorbuje u periodu zagrijavanja je velia i označava se kao godišnji termički bilans jezera. a u morskoj -2. U vrijeme ljeta kada su gornji slojevi zagrijani. Hlađenjem jezera stratifikacija postepeno isčezava. Za vodenu sredinu karakteristične su mala temperaturna kolebanja kako dnevna tako i sezonska. Toplotni uslovi u biosferi Normalno se kreću u uskim temperaturnim granicama ispod i iznad tačke mržnjenja voe 0 ºC. Ona djeluje na procese metabolizma. na njihovu sezonsku aktivnost. . a najmanja u tropskim oblastima.5ºC. razmnožavanje. Ovo stanje u vrijeme ljeta se naziva ljetna stagnacija. Dubine uvijek imaju temperaturu 6 ºC. Tmperatura opada progresivno sa dubinom. na izvorima temperatura vode uvijek je oko 4-8 ºC. Kraći zraci su ultravioletni. U tropskim oblastima kolebanja temperature su mala i iznose svega nekoliko stepeni.

Postoji 2 osnovna tipa termičke razmjene u živom svijetu: poikilotermija i homeotermija. Grupe: Vrste sposobne da izdrže vrlo niske temperature: spore. koleba se paralelno sa promjenama temperature u spoljašnjaj sredini. Stoga stenotermne vrste su malobrojnije od euritermnih. One mogu sprečiti razmnožavanje. Pećinki insekti normalno žive u hladnim pećinama i životni ciklus im se odvija od -1.9 ºC.koja živi na površini snijega. Kod vodenih organizama temperaturna granice su uže nego kod suhozemnih. Stenotermni organizi viših temperatura su koralji.60ºC (tajge). a samim tim i tok životnih procesa. bakterije. orangutan. S pojavom prvih kristala tada dolazi do naglog povećanja tjelesne temperature.-Termička razmjena između organizma i sredineOd primanja i odavanje toplote zavisi temperatura tijela. Granica efektivvne temperature unutar koje se odvija normalan aktivan život jedne vrste ne moraju se poklapati sa letalnim granicama na kojima se organizam ne može trajno održavati u životu. Smatra se da poikilotermi preživljvaju niže temperture fizičkom pojavom prehlađivanja tjelesnih tečnosti. U ovu kategoriju spadaju stanovnici arktičkih mora. Tu spadaju većina biljaka i životinja.gljive.5 i 52 ºC. zaustaviti normalne aktivnosti jedinke. Životinja tada prelazi u stanje ukočenosti iz koga se može povratiti zagrijavanjem. sjeme biljaka. nezavisno od kolebanja vanjske sredine i javlja se kod ptica i sisara. To su stenotermni organizmi niskih temperatura. Temperaturna valenca U odnosu na ekološku valencu imamo euritermne organizme koji podnose široka variranja i stenotermne organizme koji podnose uska variranja temperature. Insekti i reptili koriste sunčevo zračenje za podizanje temperature. 4. Najprimitivniji oblici termoregulacije javljaju se kod poikiloterama. Već na 43. Stalna temperatura obezbjeđuje isti intezitet bioloških procesa. Polarne ptice imaju temperaturu 40 ºC. pigvin Aptenodytes forsteri idr.4 ºC prelezi u stanje nadraženosti. 49. Otpornost nekih poikiloterama prema nižim temperaturama je različita. Npr. Poikilotermija je rasprostranjenija. a žive na temperaturi od -30 do -40 ºC. U tom rasponu on ima normalnu aktivnost. Slične reakcije na dejstvo ekstremnih temperatura pokazuju i ostali insekti. Putem mišićnog rada kod aktivnih oblika može doći do podizanja temperature za 10 ºC kod krupnih riba. Dejstvo ekstremnih temperatura Temperature ispod i iznad efektivnih granica postaju ograničavajuće za život neke vrste. 4 do 34. U toku ontogenetskog razvoja svi homeotermi su najprije poikilotermi.8 ºC javljaju se slabi pokreti nogu. tako da im metabolizam i rast opada sa porastom i padom temperature. Ona ima veliki ekološki značaj.6 ºC ukočenost na -14 ºC smrt. termiti. pa razlikujemo 3. salpe. procesom znojenja. Raspon između kojeg je moguć aktivan život poikiloterama je između -1. tako da letalne granice nisu fiksne temperature. kod pustinjskog skakavca Schstocerta gregaria zonaefektivne temperture je od 18. a zimi od 13-30 ºC. na 50 ºC nastupa smrt. Ako se udaljuju od efektivnih granic njihovo dejstvo je letalno i ono zavisi od dužine trajanja. povećanjem ili smanjenjem oksidacijskih procesa.7 do +1 ºC. račići iz roda Calanus. Poikilotermi nemaju sposobnost termoregulacije i temperatura tijela je nepostojana. tropske slatkovodne ribe. Gusjenica Cossus cossus izdržava temperaturu do -20 ºC.. Pčele održavaju temperaturu košnice od 35-36 ºC ljeti. Granice temperature kod poikiloterama su znatno uže čak i onih sa širokom ekološkom valencom. Homeotermija počiva na mehanizmu termoregulacije. zatim beskrilna mušica Chionea aranoides . Homeotermi imaju sposobnost održavanja konstantne temperature tijela. Vrijednost ekološke valence za temperaturu se mijenje u različitim razvojnim stadijima i najmanji je u ranim fazama razvoja.6 ºC u stanje ukočenosti. Homeotermi se protiv hladoće bore pojačanom produkcijom toplote čim se vanjska temperatura 222 . razvoj. ali mnogi biljni organizmi mogu podnositi i niže temperature do . drhtanja. Druga velika grupa poikiloterama umjerenih krajeva koji su zimi izloženi temperaturama od 0 do -30 ºC. a komaraciz roda Anopheles i do -30 ºC. Oni održavaju temperaturu hemijskom termoregulacijom. Dejstvo letalnih temperatura zavisi i od njihovog trajanja. Na nižim temperaturama 7.

Temperatura i tok životnih procesa U granicama efektivne zone porast temperature kod poikiloterma dovodi do porasta inteziteta metabolizma. i prisutno je kod velikog broja poikiloterama. koja je uzgajana na različitim temperaturama i dobijena je krivulja razvića u danima razvića koja je imala oblik hiperbole. Također. Za Ceratitis capitata ova konstanta iznosi 250 dana. Organizam se pri tome progresivno mijenja pa je dejstvo teperature na brzinu razvoja različito na različitim stupnjevima. Ta otpornost na niskoj temperaturi zavisi od visine temperature. npr. Postoji zavisnost između temperature i brzine hemijskih procesa. leptir Plusia gama na sjeveru SSSR ima samo 1. generaciju. kod voćne mušice Ceratitis capitata. Period trajanja razvoja i i efektivne temperature ima stalnu vrijenost koja se označava kao termalna konstanta. Termalna konstanta izražava ukupnu sumu toplotne energije neophodne za odvijanje određenog stupnja razvića bez obzira na kojoj se temperaturi odvija razviće. do gubitka vode u tijelu i konačno dovodi do denaturacije u tijelu. Npr. Razviće jedne vrste odvija se u određenim granicama efektivne temperature.. Ceratitis capitata ima 250 dana. Termička konstnta izražava se stepenom dana. Postoje razlike i ko homeoterama. Vrijednost trmičke knstante je specifična i različita kod različitih organizama. Letalne granice hipotermije za čovjeka su 18-25 ºC??. Tu borbu olakšava pernati omotač ali istotako i potkožna mast. Odnos godišne sume srednjih dnevnih efektivnih tempertura neke oblasti i termičke konstante prestavlja index koji pokazuje da li se vrsta može održati u toj oblasti i koliki broj generacija može imati u toku godine. Termičko prilagođavanje Brojni eksperimenti pokazuju da intezitet različitih životnih procesa na određenoj temperaturi nije isti kod poikiloterama i da taj intezitet u znatnoj mjeri zavisi od termičke sredine u kojoj je organizam prethodno boravio.?? Fiziološko prilagođavanje na novu temičku sredinu je reverzibilan proces. Vrijednost termičke konstante je različita za različite razvojne stupnjeve. kornjča. povećanom ventilacijom. Srčana frekvenca tritona Triturus cristatus i Salamandre prilagođenih na temperaturu od 10 ºC veća je nego kod onih prilagođenih temperaturi od 30 ºC.padne ispod granice termičke neutralnosti. Tempertura i razviće Individualno razviće pikiloterama teče brže na višim temperaturama. nedostatka energetskog goriva. Tu postoji termičko prilagođavanje na termičku sredinu prethodnog boravka. Tada homeotermi padaju u stanje hipotermije. To je praćeno na brojnim eksperimentima na insektima. temperatura praga razvića varira za različite stupnjeve. Agrotis segetum ima 1000 dana. Generacije. Kod polane lisice termgeneza počinje od -40 ºC. Kod žaba. tvrdokrilac Melosoma populi koji je prije boravio na temperaturi 12 Cº troši više O2 nego jedinke koje su prije živjele na temperaturi od 25 Cº. To je VanHofovo pravilo po kome hemijski procesi sa porastom temperature za 10 Cº ubrzavaju se za 23x.. potrošnja O2 koja se javlja na istoj oglednoj temperaturi.. Ova adaptacija se ogleda u promjeni inteziteta jednog životnog procesa. a u južnim dijelovima 2-3. dovode do nejednakog ubrzavanja svih procesa. npr. a kod čimpanze na 20 ºC. trajanja. Ovo pravilo je teško primjenjivo u biologiji jer se ni jedan organizam nije prost fizičko hemijski sistem i brzina životnih procesa je rezultat velikog broja biohemijski reakcija. Visoke temperature izazivaju poremećaje u metabolizmu. Npr. Kod mnogih insekata sa porastom temperature raste potrošnja kiseonika. 223 . U fenomenu termičke prilagođenosti ogleda se plastičnost organski vrsta u odnosu na promjenjive termičke uslove sredine. Homeotermi izdržavaju temperaturu iznad termičke neutralnosti putem fizičke termoreulacije: znojenjem.. Ona omogućava da se procjene termički uslovi za razvoj određene vrste. Donja granica na kojoj počinje razviće ili na kojj se ono prekida zove se temperatura praga razvića i ona se ne poklapa sa donjom letalnom granicom organizma. riba dolazi do porasta bazalnog metabolizma sa porastom temperature.

Larve Cincindele traže mjesta sa temperaturom do 44 ºC. Sa zalaskom suncatemperatura tijela pada. Komarac malaričar polaže jaja na temperaturi 12. U procesu zagrijavanaj tijela važnu ulogu igra prisustvo pigmenta.8-16. Takođe i kišna glista. ali se i pod njihovim dejstvom stvara i vitamin D iz određenih sterola. Svjetlost djeluje na životinjske organizme posredno ili neposredno sa različitim ekološkim efektom. UV zraci su letalni za neke organizme. Na temperaturana kolebanja poikilotermi reaguju odgovarajućim promjenama aktivnosti. Uticaj temperature na polaganje jaja može se pratiti kod insekata. Zaklanjanjem od svjetla. Zemljana atmosfera apsorbuje najveći dio UV zraka. Po sazrijevaju u 5-7godini. SVJETLOST Svjetlost je jedan od osnovnih uslova života. Pošto sunčeva svjetlost sa sobom donosi i toplotu ona utiče na toplotne razmjene organizma. te sprečavaju pregrijavanje. a na 40 ºC prelazi u stanje razdraženosti. Npr. Zraci krače i duže talasne dužine ultravioletni i infracrveni nisu vidljivi. Glavni izvor svjetlosti u biosferi je sunce za oko vidljivi kompleks zraka od 400-750 nm. oblici sa dugim nogama se brane izdizanjem tijela od površine pijeska itd. Od dejstva svjetlosti organizmi se štite: 1. Čovječja vaš traži temperaturu na tijelu od 24-32 ºC. samo 4 dana na 30 Cº. Npr.Temperatura i razmnožavanje Određena količina toplote potrebna je za sazrijevanje polnih produkata kod poikiloterma.4 -12. a u srednjoj Europi 4-5 godine.7 ºC ali ne na temperaturi od 4. Mužjaci i ženke drozofile gajeni na temperaturi iznad 32 Cº ostaju sterilni.. Razvijenijim pigmentom koji sprečava dublje prodiranje 3. Rana temporaria polaže jaja u V. Insekti zagrijavanjem tijela podižu svoju temperaturu. Haringe iz južnog dijela Norveške postaju polno zrele 2 godine ranije nego haringe u sjevernom području. Sa sniženjem temperature vrijeme za kopulaciju i formiranje jajnje jaja. traže termičke uslove za normalnu životnu aktivnost. Većina planinskih i artičkih insekata ima tamnu boju tijela i lako se zagrijavaju.. larve insekata (drosofila) su jako osjetljivi na sunce. dok u južnoj Europi 3 godine. Ženka vaši Pediculus humanus ne proizvodi jaja na temperaturi ispod 25 ºC. kod Blatea germanica se udvostučuje. Crvenperka Ritilus ritilus dostiže polnu zrelost u vodama finske od 5-6 godine. sa tim što je neophodna za fotosintezu. U granicama efektivne temperature aktivnost raste na većim temperaturama. Skuša Scomber scomber iz Crnog mora prelazi u Sredozemno more čim padne temperatura 10-12 ºC. reflektujući ih. Hitinskim ili rožnatim slojem kože 2. Ženke jegulja u rijeci. a u Finskoj tek u maju mjesecu. Temperatura tjela Schisticerca gregaria (pustinjski skakavac) raste sa izlasko sunca vrlo brzo do 40 i 50ºC. Od dejstva visokih temperatura mnogi insekti se brane ukopavanjem u pijesak. Promjen temperature utiče i na migracije koju vrše mnoge vrste sa promjenom temperature.2 ºC. Organizmi se u svojoj sredini orijentišu na mjestima sa temperaturom koja je za njih najpovoljnija. dubinksi organizmi ili neki paraziti. Također i polna zrelost kod riba zavisi od temperature. a mnogi drugi koji se normalno duže zadržavaju na suncu imaju metalne odsjaje tijela. posebno poikilotermnih. 224 . Britanijiu januaru. sazrijevanje donade domaće muhe skraćuje se sa porstom temperature i iznosi 20 dana na 20 Cº. Temperatura i ponašanje Može se pratiti i kod homeoterama i kod poikiloterama. dok u oblasti Elbe u Danskoj tek 8-9 godine. ženka pirinčanog žižka Calenda orizoe najveći broj jaja proizvodi na teperaturi 26-39 Cº. Postoji očigledana zavisnost aktivnosti i ponašanja poikiloterama od temperature. Svjetlost djeluje neposredno na živa tkiva kad je apsorbovana. Kretanje muha na 10 ºC je sasvim slabo ali raste progresivno i postaje brzo na 27 ºC. Insekti u pješčanim dinama u Finskoj su zariveni u pijesak preko dana. Slično je i sa ostalim insektima. Samo mali broj vrsta živi u potpunom odsustvu svjetla npr.

Kod pokretnih životinja svjetlost može stimulisati lokomotorna kretanja koja mogu biti bez određenog pravca (fotokineza) i mogu imati određeni pravac (fototaksija. Pčele i muhe lete ka svjetlosti. a npr. Smjena aktivnosti i mira kod životinja može nastupiti jednom u 24 sata i to su monofazne životinje (pčele. apsorpcijom vlage i dr. Indiferentne životinje su: stepski tvor. Američka pastrmka je riba kratkog dana i postaje normalno polno zrela u jesen. migracije su u vezi sa sezonskim promjenama trajanja dana i noći. u regulisanju temperature. U dnevnih životinja to određuje broj sati u toku kojih je moguča ishrana. Večina glodara je aktivna noću. Odavanje vode iz tijela životinje se obavlja ekskrecijom.. Oni unose vodu pijenejm. VODA Ekološki značaj vode je mnogostran i značajan za sva živa bića. Npr.. I druge periodične pojave kod životinja linanje. Kod kopnenih organizama je to složenije. On je najpouzdaniji signal organskim vrstama da sinhronizuju svoj život sa sezonskim prromjenama.kod Calanusa kopepode iz Ohridskog jezera vrše se pravilne vertikalne migracije (10-20m).om sredinom. koja može biti pozitivna i negativna). Biljke dugog dana zahtjevaju duže dnevno osvjetljenje.. Tu je značajan i pravac svjetlosnih zraka ali i njihov intenzitet. Od sezonskih promjena svjetlosnog režima zavisi i razmnožavanje kičmenjaka.. većina leptira i ptica. Kod vodenih organizama vodna razmjena se vrši putem osmoze. Od posebnog ekološkog značaja su reakcije organizma na ritmičke promjene intenziteta svjetla u smjeni dana i noći i godišnjih sezona. VODNA RAZMJENA Vodu potrebnu za održavanje procesa metabolizma organizmi regulišu putem razmjene sa vanjsk.a ispod toga negativno.. vertikalne migracije kod planktonskih organizama u toku danas i noci. komarac. to sprečava cvjetanje. Ona je sredina u kojoj je život nastao. Plankton sa dolaskom noći migrira iz dubljih slojeva gdje boravi u toku dana.).. Pčela na temepraturi od 14-18ºC reaguje na svjetlo pozitivno. sumračne i životinje indiferentne na promjenu intenziteta. čak i sesilni oblici raguju na svjetlost i zauzimaju određeni položaj tijela prema svjetlosnom izvoru. slijepi miš. Sa smjenom dana i noći ritmički se mijenja aktivnost mnogih vrsta. mačka. mitarenje.mlade gusjenice itd. noćne. kod duhana koji je kratkog dana. miš. Tipične dnevne životinje su ptice i insekti. FOTOPERIODIZAM Od sezonskih promjena svjetlosnih režima zavisi čitav niz životnih pojava i kod biljaka i kod životinja. Fototaksične reakcije se mogu javljati i ritmički npr. kroz sočnu hranu. a kod nekih i više puta to su polifazne životinje (kišna glista. Ciklus razvijanja gonad domačeg vrapca se odvija u zavisnosti od dužine dnevnog osvjetljenja i temperature. a gliste is tonoge bježe od svjetlosti. Čitav živi svijet je uključen u kruženje vode u biosferi.). Sumračne životinje su: gundelj. Ona učestvuje kao materijal u fotosintezi. Ako se gleda normalna aktivnost životinjau tom pogledu se razlikuju dnevne. Fototaksična reakcija iste vrste se može mijenajti sa spoljašnjim uslovima i sa uzrastom. Sezona cvjetanja mnogih biljaka zavisi od dužine dnevnog osvjetljenja. Lagnus lagnus (glodari).SVJETLOST I PONAŠANJE Ekološki značaj svjetlosti kao faktora orijentacije životinjskih organizma u prostoru je veliki. Ta vodena razmjena primanja i odavanja vode je jedan od važnih oblika odnosa organizama i sredine. Značaj fotoperiodizma stoji u njegovoj sezonskoj pravilnosti. u regulaciji osmotskog pritiska i drugim pojavama. I životinje reaguju na dužinu dnevnog osvjetljenja. ali isto tako i unutrašnja sredina organizma.. Biljke i životinje su uključene u proces kruženaj vode u biosferi.. jelenak. Promjena dužine dana djeluje kao signal za lučenje gonadotropnih hormona od kojih zavisi sazrijevanje polnih produkata. Za pojedine organske vrste postoji i određeni optimum intenziteta svjetlosti. u prometu materija. 225 .

nematode. kamila može izdržati 10 dana bez vode koristeći metaboličku vodu dobijenu oksidacijom rezervne masti iz grbe. Brojnost miševa je u zavisnosti od količine vodenih taloga posebno u jesen. Razmno-žavanje i kretanje pustinjskog skakavca je jako zavisno od količine vodenih taloga.zama. Eksperimenti na mnogim insektima su pokazali da utiče i na fekunditet (broj jaja) ženki. Komarac malaričar bira mjesta sa vlažnošću od 90-95%. Npr. trajanje razviča na aktivnost. Kserofilni oblici se štite od gubitka vode i izlučivanjem suhog ekskreta ili suhog izmeta.HIGROFILNI OBLICI . Postoji više kategorija suhozemnih životinja u odnosu na život sa manjim ili večim stepenom vlažnosti. razmnožavanje. Tipični oblici su amfibi. Vlažnost vazduha je u vrlo uskoj vezi sa tmperaturom. kod pustinjskog skakavca broj položenih jaja je najveći na 70 % vlage. Brzina razviča takođe zavisi od stepena vlažnosti. Stepen vlažnsoti vazduha utiče na ponašanje suhozemnih organizama. Npr. 3.kod njih je zaštita od isparavanja nedovoljna. Kod reptila i prtica tu ulogu ima rožni sloj i odsustvo kožnih žlijezda. stonoge i dr. Pod apsolutnom vlažnošću podrazumjeva se ukupna količina vodene pare u atmosferi u g/m3 zraka. Njihovo dejstvo je direktno. ali i njihov sezonski raspored. npr. VLAŽNOST ZRAKA Sadržaj vodene pare u životnoj sredini kod kopnenih organizama je posebno značajno za regulisanje odavanje vode iz tijela. Prilagođenost života u aridnoj sredini je i u korištenju vode koja je sadržana u suhoj hrani ili korištenju metaboličke vode. One imaju niz prilagodbi u odnosu na vodnu razmjenu. gliste. Mogu se održati samo u vlažnoj atmosferi gdje je smanjeno isparavanje vode. Jesenji talozi djeluju povoljno na razvoj korova i klijanje zrnevlja kojim se oni hrane. u sušnim oblastima. Neke vrste aktivno traže mijesta čija im vlažnost odgovara ili izbjegavaju mjesta sa nepovoljnom vlažnošću.čine prelaz između ova dva i tu spada većina suhozemnih organizama. Tako da se porast populacije javlja u godinama sa večom količinom padavina u sezoni polaganja jaja. Kserofilni sisari skoro i da nemaju znojne žlijezde.žive u oblastima sa niskom vlažnošću zraka tj. 2. Kod žiška (Calandra) broj položenih jaja raste sa porastom vlažnosti. Optimalno mu se jaja razvijaju pri 100% vlage u tlu i 30ºC. u pustinjama ima i mezofilnih oblika koji sebi povoljne uslove vlažnosti nalaze u pozemnim jazbina-ma. Vlažnost vazduha utiče i na druge životne procese npr. Od isparavanja insekti se štite hitinskim omotačem.KSEROFILNE ŽIVOTINJSKE VRSTE. Oni se susreću samo na vlažnim staništima. Zasičenost zraka vodenom parom je veća na nižim temperaturama. Sa kolebanjem stepena vlažnosti vazduha raste ili opada intenzitet odavanja vode iz tijela putem isparavanja. Neki organizmi u pustinjama se štite i sklanjanjem u zaklonjena mjesta. Stepen zasičenosti vazduha vodenom parom na datoj temperaturi je označen kao relativna vlažnost i izračunava se u procentima. Za neke crve je vlažnost vazduha ispod 85% letalna. Npr. 1. a na 40% prestaju da polažu jaja.isparavanjem kroz kožu i respiratornu površinu. ponašanje. Osnovni ekološki problem kod njih je zaštita od pretjeranog gubitka vode. POPULACIONE TEORIJE 226 . a ne kreće se na vlažnom mjestu mjestu koje je izabrala. VODENI TALOZI Količina i raspored tvodenih taloga su bitan element u odeđivanju tipa klimatskih oblasti. plodnost.MEZOFILNI OBLICI . Regulisanje vodenog balansa je posebna adaptacija kopnenih organi. mokrica Porcelio skaber se kreče u suhoj atmosferi. Tu je bitna i srednja godišnja količina. puževi. Reakcije organizama na vlažnost omogučava životinjama da u svom biotopu pronađu mjesta sa vlažnošću koja im odgovara.

Dalje. *postoje 2 kategorije faktora koji kontrolišu kretanja populacije zavisni i nezavisni od gustine. ciklične oscilacije zečeva i risova u Kanadi dovode se u vezu sa ritmičnim kolebanjima klime.Nasuprot fizičkim ove teroje daju prednsot biotičkim faktorima. metabolita itd. svaka populacija pripada određenom ekosistemu i njegov je integralni dio. Postoje 2 negativnosti fižičkih teorija. U prirodnim populacijama kretanje populacije zavisi od skupnog dejstva svih faktora. Faktori ne zavisni od gustine npr. zagađivanje sredine. *od uslova sredine zavisi da li će populacija rasti ili opadati. *populacija je sistem sposoban da reguliše svoju gustinu u skladu sa uslovima sredine. metabolizma. a abiotički nezavisni. vlage tj. Suština Nikolsonove teorije je u tome što vrsta u povoljnim uslovima teži da poveča svoju brojnost. Tako da otpor prema neograničenom rastu leži u samoj populaciji. Porast brojnosti automatski povečava otpor sredine. Kompeticija kao glavni regulatorni proces teži ka ostvarenju i održavanju određenog nivoa gustine populacije. Ove teorije ističu značaj abiotičkih faktora po sebno temperature. Opšta teorija prirodne kontrole brojnosti još ne postoji. intraspecijske kompeticije. FIZIČKE TEORIJE – polaze od pretpostavke da su fizički faktori sredine najznačajniji u kontroli životinjskih populacija. Populacija i sredina su dva aktivna faktora koji su u stalnoj interakciji. Ove teorije imaju najvecu širinu. Osnova ove teorije su izučavanje kanadskog ekologa Tomsona i engleskog entomologa Solomona. Tada če populacija rasti ponovo do momenta otpora sredine. Uvarov i Bodenhajmer smatraju da ti faktori imaju posebnu ulogu u kretanju brojnosti populacija. klimatski faktori takođe regulišu brojnost time što određuju nivo na kojem zavisni faktori od gustine vrše svoje djelovanje. *Osnovni mehanizam regulacije počiva na kompeticiji za hranu i prostor.one pokušavaju objediniti sve faktore koji djeluju na kretanje populacije ne dajuci prednost ni samo biotičkim ni abiotičkim. a najčešće u njihovom kombinovanom djelovanju. intraspecifičnoj i interspecifičnoj kao i na kompeticiji između prirodnih neprijatelja kojima je ta populacija izvor hrane. Dejstvo regulatornog mehanizma izostaje ako neki nepovoljni faktor svede gustinu populacije na nizak nivo. BIOTIČKE TEORIJE . Tu postoji prirodna kontrola koja reguliše dinamiku kretanja populacija. Mnogi procesi koji organičavaju rast populacije proizilaze iz sopstvene aktivnosti. ali i u njenoj sredini. Iz toga proizilazi da mehanizam 227 . Tu se javlja više teorija koje se mogu svrstati u 3 osnovne kategorije i to: fizičke teorije. Po njima nepovoljen vremenske prilike mogu dovesti do visokog mortaliteta 85-90% u prvim stadijima razvoja insekata. SINTETIČKE TEORIJE . Npr. biotičke teorije i sintetičke teorije. Njene postavke su: *svaka vrsta je sposobna da se razmnožava i povečava brojsnost svoje populacije. Tada stupaju u akciju regulatorni mehanizmi prije svega kompeticija tako da populacija automatski reguliše svoju gustinu. što se najbolje može vidjeti na populacijama insekata.Polaze od činjenice da se populacije vrsta u prirodi ne mogu neograničeno razmnožavati u nekom ekosistemu. Najrazrađenija teorija je teorija austraslkog ekologa Nikolsona. One su jednostrane i težište daju samo jednom faktoru i drugo klimatski faktori pretežno dovode do redukcije populacije. klimatskih faktora za razvoj . Veličina rezultata ovih teorija bazira se na proučavanju dinamike populacija insekata. *Dejstvo prvih faktora raste sa gustinom populacije. *Regulatorna reakcija održava populaciju u stanju ravnoteže koji je ustvari kolebanje oko srednje vrijednosti. Biotički faktori su pretežno zavisni od gustine. Smatraju da periodične promjene klimatskih faktora imaju značajnu ulogu u fluktracijama životinjskih populacija. Oni smatraju da se populacija i sredina u kojoj ona živi ne mogu posmatrati kao dva nezavisna sistema suprotno suprostavljena jedan drugom. a ne regulaciji njene brojnosti. razmnožavanje i razviče insekata.

Poseban značaj ima slaba toplotna provodljivost sniježnog pokrivača za sitne oblike koji život provode ispod snijega. Npr. Diplopode. Tipulide. Podtip Uniramia obuhvata klasu insekata i stonoge. Macul pen komarac malaričar. Sitni glodari stradaju u proljeće zbog obilnih kiša koje plave jazbine. U zadnjih 50 godina upotrebom savremenih tehnologija su se razjasnili mnoge pojmove koji se tiču gustine populacije. Populacija životinja koje žive u plavnim oblastima su takođe izložene mortalitetu. Vodeni talozi mogu u neposredno djelovati na organizem. Ekološki značaj vjetra je mnogostruk. Javljaju se kao rezultat razlika u gustini vazdušnih masa zbog nejednakog zagrijavanja. gazele Afrike se razmnožavaju u sezoni kiša i razviča vegetacije.povečavajući smrtnost u njihovim populacijama u doba obilnih kiša. Hilopode i Simfile spadaju u stonoge. Cetonia aurata. Redovi: Efemeroptere – vodeni cvjetovi. Ehinoidea.tu spadaju Arbacije Klasa Holoturija Klasa Krimoidea Kod nekih organizama javljaju se jasne prlagođenosti sezone razmnožavanja i sezonskih rasporeda vodenih taloga. mravi Tip:Ehinodermata Klasa Asteroidea. drozofile. osi. Za vodni režim stepskih područja količina snijega je jako važna. Snijeg otežava ishranu životinja koje svoju hranu nalaze na površini tla. Za suhozemne organizme snježni pokrivač je poseban ekološki faktor.Carambia cerdo Diptera red. Melolonte. Dermoptere Plecoptera Red Coleoptera Cicindela spada u koleoptere Lucanus cervus. On otežava kretanje po površini za večinu ptica i sisara kada je mekan i debeo. Organizmi raguju na različite načine na direktno dejstvo vjetra. pčele. hironodmide. Posebne prilagođenosti u građi nogu tih životinja im olakšava kretanje. A. Diplura i podklasa: Pterigota. On prije svega djeluje mehanički na suhozemne organizme i njihovo ponašanje. Vazduh se uvijek više zagrijava u prizemnom sloju. Muscide. Carambicide-strižibube. Odonate-vilinski konjici. VAZDUŠNI POKRETI Vidljvi izrazi atmosfeske cirkulacije su vjetrovi. Pokreti zavise i od rasporda mora i kopna. Od nje zavisi vlažnost tla i održavanej privremenih sajačih voda u toplijoj polovini godine. Klasa Insecta podklasa: Apterigota-Colembola. Sjeverni jelen raskopava snijeg da bi došao do hrane. Zbog toga se javljaju razlike u gustini i nastaju vazdušni pkreti. U dubini snijega preko pola metra temperatura je blizu 0 i malo varira. Isoptere-termiti.fam Lamantridae Red Himenoptere-bumbari. Red Lepidoptere. Gusjenice leptira metlice se povlače u površinksi sloj zemlje gdje grade komore i jake kiše mogu saprati površinski sloj zemlje i oni su onda izloženi suncu. Ofuroidea. Melolonta. reljefa. Ptice koje su dobri letači posebno okeanske vrste burnice i albatrosi koriste vjetar 228 . tu spadaju Culex pipiens. Naročito je to značajno u sjevernim oblastima.regulacije jedne životinjske populacije leži u spletu promjenjivih odnosa koji postoje u okviru ekosistema.

Vjetar ima poseban značaj na intenzitet isparavanja. U oblastima sa snažnim i jakim vjetrovima broj letečih insekata je mali kao što su okeanska ostrva i visoke planine Alpa. najveću plodnost. ako je vlaga od 60-65% razvoj traje 11 dana. Idealan ekološki ili vitalni optimum odgovarao bi optimalnoj kombinaciji čitavog kompleksa faktora za sve životne procese koja bi obezbjedila najveći mogući porast populacije nekog organizma. Od promjene temperature i vlage zavisit će i intenzitet toplotne i vodene razmjene suhozemnih organizama. Takva kombinacija koja je samo teoretski moguča nikako ne bi mogla biti jednostavan zbir djelovanja pojedinih faktora koji nisu nezavisni i koji djeluju jedni na druge. Skupno dejstvo temperature i vlage na ponašanje i razvoj je studirano kod pamučnog žiška. 229 . Ako se kvantitativno prikaze skupno dejstvo vlage i temperature dobijaju se bioklimatogrami. a time i na vodnu i toplotnu razmjenu. Tako se npr. EKOLOŠKI OPTIMUM Uzajamna uslovljenost temperature i vlažnosti čini da je optimalna zona svakog od tih faktora relativna i da je njen položaj zavisan od dejstva drugog faktora. Promjena temperature povlači promjenu vlažnosti i intenziteta isparavanja i obrnuto. Ovi eksperimenti pokazuju da je vitalni optimum neke vrste uvijek određen skupnim dejstvom ekoloških faktora. Tako da se ti faktori javljaju kao povezani kompleks faktora na koje organizmi reaguju. Razvoj mu se zaustavlja ako je vlažnost ispod 40% i iznad 85%. Ujedno od mjerila optimalnog kombinovanog djelovanja tempe-rature i vlage tj. a vlaga 40% razvoj traje 21 dan. Mnogi insekti se u letu kreču protiv vjetra npr. Ali i aktivni let mnogih insekata stoji pod dejstvom vjetra. najmanji mortalitet. To je zona vitalnog optimuma za te faktore. Neki sitni vodeni organizmi u učahurenom stanju se pasivno mogu prenositi vjetrom tako da su kosmopolitski rašireni. vilinski konjic ili ženke malaričara tako da im vjetar donosi miris naselja. Pored toga faktori neprekidno variraju u veličini i intenzitetu bližeći se svom optimalnom dejstvu i udaljavajući se od nejga. SKUPNO DEJSTVO KLIMATSKIH FAKTORA Klimatski faktori uvijek idu zajedno i uslovljavaju se međusobno. SKUPNO DEJSTVO TEMPERATURE I VLAGE Ova dva faktora su ekološki najvažnije komponente klime. U okviru tih granica brzina razviča zavisi od stepena oba faktora. Temperatura i vlaga zavise jedan od drugog i oni se uslovljavaju. Vitalni optimum razviča jaja pustinjskog skakavca je pri kombinaciji temperature 30 ºC i vlage 100% sa samo 10% smrtnosti. najbrže razviće idr. Slabiji letači. Vjetar je značajan faktor u raseljavanju mnogih životinjskih vrsta. pravci velikih migracija pustinjskog skakavca poklapaju sa pravcem dominantnih vjerova. Pod vlagom se podrazumjeva i vlažnost atmosfore i vodeni talozi. stepena mortalitea u toku ranog razvoja i u pojedninim stupnjevima jaja lucerkine štetočine Phytonomus variabilis gajena pod različitim uslovima temperature i vlage najmanju smrtnost pokazuju u granicama temeprature 13-39 ºC i vlage 85-100 %. Ako je temperatura 28 ºC. Gusjenice gubara se vjetrom mogu prenositi na više desetina kilometara i dalje. Mortalitet progresivno raste sa udaljavanjem od optimuma. insekti obustavljaju svoj let na jačem vjetru i drže se u zaklonjenom mjestu. Razvoj se ne vrši bez obzira na vlažnost ako je temperatura niža od 17 i višaod 39ºC.kao izvor energije i održavaju se na vjetu satima. npr. Dejstvo svakog od njih je relativno i zavisno je od dejstva drugih. S druge strane optimum svakog od tih faktora nije isti za sve životne procese i sve stupnjeve razvoja jedne vrste.

a drugi na površini stable tako da su klimatski uslovi u pogledu temperature i vlage za njih različiti. Složeniji tip bioklimatograma konstruisao je Walter. Za život organskih vrsta nisu znacajne samo osobine makroklime. na istom stablu hrasta žive dva insekta. Sve ove lokalne kombinacije klimatskih uslova na prostorno ograničenim mjestima nazivaju se mikroklima. dubinske i površinske jake suše. dužih mrazeva.Veča vlaga povečava smrtnost gusjenica i lutaka i manji je broj imaga koji će položiti jaja. ekoklima. Korist klimatograma je u tome što olakšavaju poređenje bioklimatskih uslova različitih oblasti i omogućavaju prognoziranje rasprostranjenja. Prema tome da li se koriste vrijednosti relativne vlažnosti ili vodenih taloga klimatogrami se označavaju kao termohigrogram ili hajterogram. održavanja i razviča jedne organske vrste u određenom kraju. On ilustruje klimatske prilive neke oblasti i daje mogučnost poređenja sa drugim oblastima. Njegove gusjenice nanose štetu usjevima u Montani. 230 . jer jaja polažu u julu i avgustu koja prezimljuju i u proljeće se razvijaju gusjenice. Ako se mjeri intenzitet svjetlosti koja dolazi do tla. bioklimatogram voćne mušice Ceratites kapitata pokazuje da vremenske prilike u pojedinim godinama nisu podjednako povoljne za razviće i gustinu populacije. u podnožju ili na vrhu brda itd. Nema ožtre granice imeđu ekoklime i mikroklime. Tu se vrijednosti temperature i vlage prikazuju u vidu krive linije. on zavisi od vrste vegetacije (npr mjerenja na Prokletijama. Ekologija raspolaže pojmom ekoklima koji je uveo Uvarov. vjetrova itd. a svaka organska vrsta stoji pod kontrolom lokalne kombinacije klimatskih faktora koja se može znatno razlikovati od uobičajene suhe klime. Npr. Jaja polaže u julu i avgustu. Tako dopunjen klimatogram postaje bioklimatogram. Metode klimatograma se mogu primjeniti u ekologiji. šume ili pašnjak. Tako da do masovne pojave dolazi samo u godinama kojima su prethodile sa malom prolječnom vlagom. Oba ta pojma označavaju realnu klimatsku sredinu organizma i njihovu veliku raznolikost. On pored vrijednosti temperature i vodenih taloga obuhvata i podatke o površinskoj i dubinskoj vlazi. Vertikalni gradijent svjetlosti se razlikuje u listopadnoj i četinarskoj šumi ili tropskoj šumi tj. Svako odstupanje od tog klimatograma smanjuje mogučnost masovnog pojaviljivanja. Npr. Srednje stanje vremenskih prilika čitavih geografskih oblasti koje je izvedeno na osnovu dugogdišnjih posmatranja meteoroloških podataka na određenim tačkama zove se makroklima i daje opštu sliku klimatskih osobina nekih geografskih cjelina. Nedostatak je što se oni zasnivaju na meteorloškim podacima.BIOKLIMATOGRAMI Unošenjem srednjih vrijednosti mjesečnih temperatura i vlažnosti u koordinatni sistem ili temperature i količine vodenih taloga i spajanjam tačaka presjeka po mjesecima dobije se dijagram u vidu izlomljene zatvorene linije ili poligona koji se zove biokilmatogram. mikroklima Ova tri aspekta klimatskih komplexa su posebno značajni za ekologiju. Masovno razviče leptira zavisi od količine vodenih taloga i vlažnosti tla u proljeće prethodne godine. Tom raznolikošću ekoklime i mikroklime može se objasniti mozaičan raspored organskih vrsta u okviru njihovog areala i u okviru jednog biotopa. Pojam ekoklime se najbolje može ilustrovati na primjeru jedne šumske sastojne. Drugačiji su klimatski uslovi na pojedinim predjelima iste makroklimatske oblasti npr. Drugi postupak prikazivanja bioklimatograma primjenili su Matvejev i Sigunov. koja obuhvata sumu metereoložkih faktora pojedinih biotope. U klimatogram se uvode i pravougaonici koji obuhvataju granične vrijednosti povoljnih uslova temperature i vlage. Usorov je unio korisne popravke u grafički postupak klmatograma tako da su dijelovi linija dijagrama bili izvučeni da drugačiji način u mjesecima u kojima se odvija razviče pojedinih stadija životnog ciklusa insekta. U okviru makroklimatskih uslova na prostorno ograničenim jedinicama uspostavljaju se i posebni klimatski odnosi koji su važni za ekologiju. Na osnovu podataka za tipične oblasti rasprostranjenja izrađen je klimatogram optimalnih uslova vlažnosti i temperature. on je manji nego na otvorenom prostoru. Ova metoda je korištena za analizu rasprostranjenja i ekologije leptira sovice. Jedan živi u unutrašnjosti. Makroklima.

suma ima svoju ekoklimu ali i unutar nje pojedini spratovi imaju svoju ekoklimu. Kod životinja fenološke pojave su npr. Ekoklima i mikroklima su klime u najmanjem prostoru. Određivanje vecih klimatskih oblasti zasniva se na odlikama makroklime. U dolinama postoji posebna kombinacija klimatskih uslova. Rokovi nastupanja godišnjih doba. buđenje insekata iz zimskog mirovanja. Uobičajeno se zemlja dijeli na 5 klimatskih pojasa: 11. Kod biljaka su to npr. hladnio i kišovito. Na sva ta variranja živi svijet reaguje periodičnim promjenama cija su pojavljivanja u manjoj ili vecoj mjeri poklapa se sa bioklimatskim promjenama. a nauka o njima je fenologija. Izuzetak su pečine ledenice u kojima se led zadržava tokom cijele godine. polarni pojas -temperatura uvijek ispod 10° Bliža klasifikacija klimatskih oblasti mora obuhvatiti temperaturu i vlagu kao i vodene taloge. tropski pojas . pojave larvenih stupnjeva. 2. Takve promjene u prirodi označavaju se kao fenološke pojave. To uslovljava sličan raspored biljnih i životinjskih organizama. To su klimatski uslovi realnog staništa koji su ograničeni na manje dijelove biotopa. Ona je prije svega uslovljena transpiracijom biljaka. Reljef takođe predstavlja važan faktor u izgrađivanju ekoklime na nekom mjestu. Svak od tih mjesta ima svoju mikroklimu koja je važna za život organizma (postavljanje jaja na topliju i suhu stranu stabla). To su zapravo te biološke pojave Npr. Temperatura pecine zavisi od geografskog položaja i nadmorske visine. Posebni mikroklimatski ulovi vladaju u pecinama. 7.Temperature i vlažnost su takođe izmjenjeni u šumi npr mjerenja u bukovoj šumi Kopaonika i cistini pored. 3. trajanje. suprotni pojas 13. Temperature u podne je u sumi niža za 12.n. vrijeme listanja. Temperatura im je 1-2°C. Amplitude kolebanja temperature u toku dana pokazuje jasan vertikalni gradijent temperature. Mikroklimatski i ekoklimatski uslovi su realna klimatska sredina u kojoj žive organizmi i oni određuju mozaičan raspored vrsta u okviru biotopa.v. odnosima temperature i vlage. Preko noći hladan vazduh se skuplja na dnu doline. Relativna vlažnost se u pećinama kreče od 95 do 100%. 5. Npr.temperatura tokom godine iznad 20°C 12. a iznad 800 m. pojava imaga itd… 231 . plodonošenje…. Rano ili kasno proljeće.U bukovoj sumi i na Kopaoniku temperature raste sa visinom tako da je ona najviča u krunama drveca. To su odsutstvo svjetla. isparavanjem tla i slabim vazdušnim pokretima. 6. a na stranama je topliji vazduh. Tako da pečinske stanovnike karakteriše stenotermija i stenohigrija. cvjetanja. Ekoklima zavisi i od ekspozicije jednog terena. toplo i suho. je od 10-13°C. oštre ili blage zime.nv. a najmanja na povrsini tla. unutrasnjost stabla i površina stabla. umjereni pojas 14. Moderna podjela obuhvata 7 klimatskih oblasti: 1. nekretnost vazdusnih masa osim ako pecina ima dva naspramna otvora. variranje iz godine u godinu. Temperatura pecine do 500 m. Za šumu je karakteristična veća vlažnost vazduha. hladni pojas 15. je 7-9°C. vlažnost raka je visoka. 4.5°C nego izvan šume. ujednačena temperatura vazduha. superhumidna – vrlo vlažna humidna – vlažna subhumidna – umjereno vlažna semiaridna – sušna aridna – vrlo sušna tajga – hladna sa četinarskim šumama tundra – hladna sa lišajevima i zona slabog mraza Fenološke pojave Zavinost organanskih vrsta od klime ogleda se i u sezonskom ritmičkom smjenjivanju životnih pojava koje su uslovljene vremenskim promjenama u toku godine. Proučavanjem ekoklime i mikroklime bavi se bioklimatologija. promjene u vegetacijskom pokrivaču koje predstavljaju osjetljiv bioklimatski indikator.

lutke ili imaga. Ona nije izazvana neposrednim dejstvom spoljašnjih faktora.Sukcesivne pojave u životnom ciklusu jedne vrste označavaju se kao fenološke npr. Npr kod čikova Mzsgurnus fosilis fazu mirovanja provodi zariven u mulj. Fakultativnu dijapauzu izazivaju nepovoljnu vanjski uslovi a obligatna ijapauza genetički uslovljena i nije izazvana faktorima sredine. parenja. gdje ona ne funkcioniše a temperatura pada na temperaturu vanjske sredine. pojava lutaka. Kod puževa kad je suša zatvaraju se u kućice i to je faza mirovanja.. Ove faze čine jedan fenološki niz! Rokovi variraju iz godine u godinu zato fenologija mora utvrditi srednje vrijednosti rokova fenofaza. Dijapauza je poseban oblik faze mirovanja u toku individualnog razvića. Te srednje vrijednosti su karakteristične za pojedine biotope i one služe za izradu kalendara prirode ili fenoločkog kalendara jedne oblasti. Klimatska pravila Skupno dejstvo klime na životinjske vrste ogleda se u određenim evolutivnim morfološkim promjenama u okviru geografskih populacija iste vrste koje ulaze u kategoriju geografskog variranja tipa klima. disanje se smanjuje. Ona se može javiti u toku embrionalnog razvoja na stadiju larve. smjenjivanje gusjeničnih stupnjeva. Linije na geografskim kartama koje spajaju tačke istovremenog nastupanja fenoločkih pojava zovu se IZOFENE. Faza mirovanja susreče se kod mnogih životinja na različitim stadijima razvoja. Zimska faza mirovanja je posebno proučena kod sisara prezimara kod glodara i sljepih miševa. Javlja se kod insekata i to je stupanja razvića u kome je morfogeneza zaustavljena ili usporena ali u kome se odvijaju fizioločki procesi potrebni za daljnju morfogenezu. čitav metabolizam se usporava. cladocere i ostracode ili u isučenom stanju npr tardigrada. trajanje leta. Normalni razvoj se nastavlja samo ako je postojala dijapauza. Kod slatkovodnih organizama sa isučivanjem biotopa nastupa faza mirovanja učahurenjem kod protozoa. Oblasti sa sličnim bioklimatskim odlikama će biti okarakterisane približno istim prosječnim rokovim sezonskih fenoloških pojava. Povezanost fenoločkih pojava se ogleda u istovremenom nastupanju fenofaza mnogih biljaka i vrsta biljojeda. polaganje jaja kod gubara. Životinje tada troše rezervne masti koje sakuplaju zimu. Ona se ogleda u prekidu aktivnosti i u zastoju u razvoju u toku nepovoljne sezone i koja sigurava preživljavanje. pojava gusjenica iz jajeta kod gubara. turbelarija. Ljetnja faza mirovanja je estivacija i vezana je za visoku temperaturu i sušu i javlja se u tropskim i umjerenim aridnim krajevima. Takva dijapauza označena je kao fakultativna i izazvana je vanjskim uslovima. Obligatna ili stabilna dijapauza javlja se kod onih vrsta koje imaju samo jednu generaciju godišnje npr kod gubara. Ali kod leptira metlice u SAD koji ima svije generacije godišnje u julu i augustu. Bergmanovo pravilo: Predstavnici jedne vrste homeoterama koji žive u hladnijim oblastima po pravilu su krupniji od onih koji žive u toplijim krajevima tj njihova površina tijela je relativno manja u odnosu na njihovu 232 . copepoda i dr. Dijapauza ima sezonski karakter. Kod njih za vrijeme zimskog sna nastupaju karakteristične pojave termoregulacije. rotatorija i dr. pojava leptira. Ta pojava dijapauze je karakteristična za vrstu. u vidu trajnjih jaja – rotatorija. Faza mirovanja Jedan od posebnih reakcija mnogih organizama na nepovoljne sezonske klimatske promjene je faza mirovanja. Pojava mladih gusjenica gubara se poklapa sa pojavom mladih uslova hrasta. Slično je i sa kupusarom. Faza mirovanja koja se javlja u toku zime u sjevernim i umjerenim krajevima zove se hibernacija ili zimski san. prezime larve druge generacije. Te promjene se mogu formulisati u obliku više klimatskih pravila..

a oni na 31-35°C duže. Kod gavrana dužina krila je najveća na Tibetu 4000 m. Aridnost zajedno sa visokom temperaturom za sobom povlači zamjenu tamnog melanina sa crvenastim ili žuto smeđim feomelaninom. To je povezano sa pravilom u fiziologiji po kojim odavanje toplote kod homeoterama je srazmjerno površini tijela. stalno ili samo jedan dio života npr jaja. Sva ova pravila predstavljaju adaptivne promjene hpmeoterama pod dejstvom klime. Dužina krila kod kosa je najveća u centralnom Kašmiru na visini od 300o metara a najmanja u Tunisu. Zemljište je sistem koji obuhvata sve tri faze: tečnu. u pustinjama se javlja crvenkasta i žučkasto – mrka. Bergmanovo pravilo potvrđuju mnogi primjeri. Postoje razlik u obliku tijela.masu. 233 . Glogerovo pravilo Kod homeoterama intenzitet pigmentacije raste sa temperaturom i vlažnošću. Krupniji homeotermi odaju manje toplote nego sitniji. vrata i ušiju. Neki odnjih žive i u unutrašnjosti pedosfere. Pojam zemljišta Treba razlikovati geološki supstrat koji predstavljaju matične stijene i zemljište ili tlo koji je produkt matičnog supstrata i koji se stvara pod uticajem klimatskih faktora i živih bića. Alenovo pravilo Kod sisara koji žive u hladnijim krajevima postoji tendencija skračivanja dijelova tijela naročito ušiju i repa. Pedosfera je podloga za biljke. a opada sa padom temperature i u ekstremnim slučajevima pigmentacija iščezava npr polarne životinje. njime se proučava pedologija. vlaga. Vrsta Gasela picticanda sa Himelaja ima krace noge. Pojam edofskih faktora je složen. larve itd. pokreti a sa druge strane biljke i životinje čiji ostaci mineralizacijom ulaze u sastav zemljišta. Npr dvije srodne australske vrste ptica Munia flaviprymna koja živi u pustinji i Munia castaneitorans koja živi u vlažnoj oblasti. On se ne odnosi samo na fizičke i hemijske osobine podloge. U tom procesu učestvuju klimatski faktori. Kod Sus scrofa dužina lobanje je najveća u Sibiru a najmanja na Sardiniji. supstrat po kojem se kreću kopnene životinje. nego i na klimatske koji se ostvaruju na površini i unutar pedosfere. Između tibetske antilope i gazele iz somalije. a najmanja u Somaliji itd. Ovo pravilo je potvrđeno i kod geografski različitih populacija Parus atricapilus. temperatura. veličini nogu. I ovdje je u pitanju smanjenje tjelesne površine a time i smanjenje odavanja toplote – slijepi miševi sa velikom površinom tijela su ograničeni na toplije krajeve. Pedosfera obuhvata čvrsti sloj zemlje. U sastav čvrste materije ulaze razne organske materije sa 10% i minerali sa 90%. Mrka boja preovladava u toplim i vlažnim mjestima. I ovo pravilo je potvrđeno eksperimentalno. U hladnijim oblastima i feomelanin biva redukovan. ali isto tako i vrata i ekstremiteta. Ooni koji su gajen na temperaturi od 5-20°C imaju zdepasto tijelo i kratak rep. Kod pustinjske forme koja je gajena u vlažnoj klimi javio se crni melanin i postala je mrka. EDAFSI FAKTORI U sastavu biosfere nalazi se i pedosfera.nv. Zemljište je rezultat dudog procesa pedogeneze. podlogu za koju su vezani biljni i životinjski organizmi. Količina feomelanina opada od juga ka sjeveru. Kod lisice dužina lobanje je najveća u skandinaviji a najmanja na sardiniji. Najkrupniji poikilotermi su u toplijim krajevima (vodozemci i gmizavci). Kod gajenja miševa na različitim temperaturama. Bergmanovo pravilo ne važi za poikiloterme. gasovitu i čvrstu. upi i rep nego nizijska Indijska vrsta gazela. a u stepama sa nižom temperaturom siva ili sivo – mrka boja.

gnijezda u toj podlozi prave mnogi insekti i pustinjski glodari. fini pijesak. Večina se preko dana povlači u dublje slojeve tla i pojavljuje se samo noću. Normalno rastresito tlo naseljeno je u unutrašnjosti mnogim vrstama koje grade poseban životni kompleks. Površina svijetlih zemljišta se sporije zagrijava nego tamnih. Tlo postaje propusno za vodu i zrak tako da dolazi do preoravanja i mješanja slojeva. Pustinjski gušteri se kriju u vegetaciju ili zarivanjem u unutrašnjost pijeska. U takvoj podlozi žive larve Melolontha melolontha. hitinske dlačice. Mravi i termiti u tropskim oblastima grade gnijezda visoka po nekoliko metara. Npr kod pustinjskih guštera susreču se posebne rožne pločice na nogama. Prva faza e drobljenje matičnog supstrata. Primjr su kišne gliste. I ose pješčare (Bombex) izdržavaju temperaturu do 44°C. a na všoj temperaturi se povlače u hodnike. Tečna faza tla predstavlja vodu u kojoj su rstvorene materije u tlu. Vlažnost tla zavisi od klimatskih uslova. Ovaj sastav je posebno značajan za organizme koji žive na površini ili u unutrašnjosti tla. mehaničkog sastava. Najsitnije organske čestice i glina imaju svojstvo koloida i imaju sposobnost da za sebe vežu vodu. Dobrim trkačima više odgovara tvrda kamenita ili glinovita podloga npr kod afričkih kopitara. isto i kod vlažnih tla. Voda se u tlu javlja u 4 oblika: 234 . a noću silazi do -9°C. To su povećanje površine oslonca stopala u vidu rožnih pločica. Rastresita podloga pjeskovita omogućava mnogim životinjama ukopavanje. boje i vlažnosti tla. A2 je svjetliji sloj u kom se vrši ispiranje humusa u niži horizont i eluvijalni sloj. Dnevna kolebanja temperatura se penje u pustinjama do 43°C (50°C). Termički režim u pojedinim tipovima tla je različit. Fizičke osobine zemljičta su prije svega kompaktnost i mehanički granulometrijski sastav. vlažnost i hemizam Temperatura tla ne zavisi samo od klimatskih faktora nego i od prirode tla. prah i glina. i veća su nego kolebanje temperature vazduha. To su grubi pijesak. Temperaturna kolebanja površine zemljišta godišnja i dnevna. To je humusno akumulacioni sloj. Ti organizmi prave hodnike. ispiranje i formiranje humusa.. jazbine i gnijezda i doprinose velikoj prozornosti tla.Mineralne materije nastaju raspadanjem matičnog supstrata. Horiznot A u njemu se vrši nagmilavanje i razgradnja uginulih organizama. Horizont C je neizmjenjen sloj matične podloge. za kretanje po površini potrebne su posebne prilagodbe. Temperatura. krtice. tekstura tla itd. pješčare Cicindela. Na pjeskovitim tlima. Horizont B u njemu se vrši nagomilavanje ispranog materijala iz gornjih slojeva (iluvijalni sloj). Reakcija životinja na temperaturu tla su studirana na pustinjskim terenima. ali i od vodenog kapaciteta tla koji opet zavisi od mehavičkog sastava i prozornosti tla. rožne čekinje. sloj A1 se sastoji od mrkog već formiranog humusa. Organske materije tla nastaju razgradnjom biljnih i životinjskih organizama i one obrazuju organske tvorevine humus. Tako da predstavlja amplitudu od 52°C. Građa zemljičta se najbolje vidi na njegovom profilu na kome se vide pojedini horizonti npr listopadna šuma. Amplituda kolebanja opada sa dubinom tla i sa dnevnim temperaturama iščezava na 1m dubine a za godičnja na oko 10m. Glodari tu imaju važnu ulogu Citellus citellus. Uočena je ritmika u ponašanju isekata koji tu žive. Prenos toplote u dubinu zavisi od termičke provodljivosti tla. Zemljište je dinamičan sistem. a kasnije raspad organske materije u procesu huminacije. Gasovita faza je vazduh koji ispunjava šupljine u tlu. U njemu postoji A0 sloj koji predstavlja šumsku stelju.

Odsutstvo svjetlosti u unutrašnjosti tla je značajan faktor. Krtica i slijepo kuče su slijepi ali neki insekti Coleoptera takođe. kisika 20. 235 . Hemizam tla je važan ekolođki faktor za životinje koje žive u tlu. Time se objašnjava siromaštvo visokoplaninske faune. Tu količinu su imali i visokoplaninske populacije Apodemusa. Kapilarna voda ispunjava sitne pore i šupljine i tu se zadržava pomoću kapilarnih sila. Vodena para koja je u vazduhu u šupljinama tla. H. Veća vlažnost dovodi do razvoja gljivica koje napadaju larve insekata u tlu. Hemijske faktore je teško odvojiti od fizičkih i mnogi procesi u sredini predstavljaju složene fizičko-hemijske reakcije. Hidroskopsna voda oblaže koloidne čestice zahvaljijući sili adsorpcije i ona je nedostupna biljkama. helijum. O2 tada postaje ograničavajući faktor za život. ali se ona se nije smanjila njihovim spustanjem na manju visinu sto znaci da je genetski uslovljena. krtica ugine u odsustvu O2. procentualni udio gasova koji ulaze u sastav atmosfere je konstantan. Azota ima oko 78. Pri potpunom odsutstvu kisika žive samo anaerobni organizmi. Kod dolinskih populacija Apodemus silavtikus prenijetih na visinu 1500 – 3000m količina Hb u krvi se povećala za 9-27%. ozon i dr.03%. CO2. a CO2 raste. Kisela zemljišta – treseti se odlikuju siromašnom faunom. Gravitaciona voda u sezoni kiša može da ispuni kanale i jazbine životinja u tlu i tako djeluje nepovoljno i dovodi do visoke smrtnosti u njihovim populacijama. Vlažnost tla na organizme djeluje posredno preko biljaka ali i neposredno. Sa opadanjem atmosferskog pritiska na visinama opada i PPO2 i na visini 5500m se svodi na polovinu. Jonska reakcija ili pH varira u pojedinim tipovima tla. tj ako je ventilacija tla nedovoljna.99% i oni čine glavnu masu atmosfere. Homeotermi na smanjenu količinu O2 reaguju povečanjem količine Hb i broja eritrocita. a na ostale gasove argon. Osjetljivost prema CO2 je različita kod životinja. Larve Diptera timpulldae traže radije kiselo tlo. kišne gliste su osjetljive na stepen pH tla.Gravitaciona voda koja potiče od vodenih taloga i ispunjava krupnije pore i šupljine i pod dejstvom gravitacije brzo polazi niže. Azot čini glavnu masu atmosfere i on je inertan gas koji organizmi ne mogu koristiti u formi dinitrogena. Kisik se nalazi u donjim slojevima atmosfere u dovoljnim količinama za disanje biljaka i životinja. azot se u ta jedinjenja može prevesti na dva načina:  električnim pražnjenjem kada nastaju nitriti i nitrati koji kišom dospjevaju na zemlju  pod dejstvom azotofiksatora koji N2 prevode u nitrite i nitrate. nitrata i NH4. Živi svijet je najbrojniji u neutralnoj i slabo alkajnim tlima. Količina O2 opada sa dubinom. Hemizam atmosfere Sa izuzetkom vodene pare čija količina varira. odpada manje od 1%. On čini sredinu u kojoj su hemijski aktivni gasovi O2 i CO2. Utrošak O2 u atmosferi zbog disanja se stalno nadomješćuje. On može biti ograničavajući faktor samo za organizme u tlu ili za parazite koji žive u tijelu. organizmi ga koriste samo u formi nitrita. Ta gravitaciona voda potiskuje vazduh iz šupljeg tla i tako otežava disanje. Tu vodu koriste biljke. HEMIZAM SREDINE Hemizam sredine i njegove promjene koje se vrše i pod dejstvom organizama su poseban kompleks enoloških faktora.

Hemizam vodene sredine Hemijski sastav vodene sredine je manje konstantan posebno u kopnenim vodama. Koncentracija i vrsta rastvorenih soli i fizičko-hemijsko stanje vode koje je izraženo u pojavama osmoze i jonske reakcije neprekidno djeluju na organizme i važni su ekološki faktori. Pošto se one i u slatkoj i u slanoj vodi nalaze u mnimumu one su glavni ograničavajući faktor organske produkcije u njima. a pri velikim koncentracijama dovodi do gušenja. spužve se nalaze samo u slatkim vodama. On se odigrava pretežno u dubljim slojevima vode i sedimentima dna te soli bivaju ponovo korištene od strane 236 .Ozon predstavlja alotropsku modifikaciju O2. izuzetak je mrtvo more u Palestini i slano jezero u SAD koji su slaniji od morske vode. Vertikalni raspored fosfata u vodama je stratifikovan i njegova količina raste jer se u dubljim slojevima fosfati regenerišu kroz proces razlaganja uginule organske materije u vodi i mulju. a zimi se ta količina povećava dolaskom rezervnih masa fosfata iz dubljeg dijela. Kod životinja porast koncentracije CO2 u krvi nadražuje centre za disanje i izaziva ubrzano disanje.. Ona je najveća u vodama tresetišta. On apsorbuje UV zrake ispod 200nm koji su letalni za sva živa bića. Kopnene vode se snabdijevaju fosforom iz geološke podloge i kroz mineralizaciju organske materije. On se stvara od O2 pod uticajem el pražnjenja. H2O je univerzalni rastvarač koji rastvara i ionizuje i neorganske soli i organsku materiju. U slatkim vodama količina rastvorene soli ne prelazi normalno 300mg/l . Cl i SO4. Kopnene vode više variraju u pogleu hemijskog sastava.03%. on apsorbuje i infracrvene zrake i spriječava hlađenje zemlje. Takđe je i koncentracija pojedinih iona u morskoj vodi prilično konstantna. a slana najviše Ca i CO3.. Posebno je značajno taloženje Ca koji teće brže na temperaturama iznad 20°C što objašnjava nastanak koralnih grebena. Količina organskog fosfora je veća nego neorganskog ali je po pravilu mala i iznosi nekoliko desetina mg/m3 vode. Ovo nagomilavanje elemenata u tijelima životinja ima poseban geohemijski znalaj jer omogućava stvaranje organskih sedimenata. On se tu javlja u formi karboonata i u zavisnosti od koncentracije oni se dijele na meke ispod 20mg po litru i tvrde vode iznad 20mg/l. ali ima veliki ekološki značaj. Rastvorene soli Razlika između slatkih i slanih voda počiva na količini koncentracije rastvorenih neorganskih soli. ali i atmosferske gasove. ali i sagorjevanje fsilnih goriva. morska voda sadrži pretežno hloride i sulfate pa je gorka i slana a slatka pretežno karbonate. Količina rastvorenih organskih materija jako varira u slatkim vodama. njegoova količina u atmosferi je mala i on leži visoko u stratosferi ali ipak ima veliki značaj za živi svijet. Površni slojevi okeana i zatvorena mora variraju u pogledu slanosti npr Crveno more sa 31-40% slanosti. nitrita i NH4. Ca se takođe nagomilava u organizmima u znatnoj mjeri. Sezonski se količina fosfata mjenja posebno u površinskom osvjetljenom dijelu gdje se on stalno troši. U slatkim vodama Ca je takođe značajan ekološki faktor. Fosfor se javlja u dva oblika: u vidu neorganskih soli fosfata i organskoj fosfora vezanog za rastvorene organske materije. On je neophodan za fotosintezu i od njegove koncentracije zavisi intenzitet fotosinteze bez obzira na količinu svjetla. Neki račići. koncentracija Si u tijelu silikatnih algi je 1000 puta veća nego u mrskoj vodi. Soli N se jjavljaju u većoj količini nego soli fosfora i njihov odnos iznosi 7:1. Biljke to rade neposredno asimilacijom a životinjske organizmi posredno preko biljaka. Morska voda sadrži najviše Na i Cl. Tipična slana voda je mrska voda čija je slanost prilično konstantna i iznosi 35% (35gr po l). To je selektivan proces npr. Prirodne su vodi hranjivi rastvori iz kojih vodeni organizmi izvlače elemente potrebne za život. Ekološki značaj hemizma vodene sredine je veoma značajan za vodene organizme. CO2 – u atmossferi je prisutansa 0. Soli fosfora i azota su posebno važne za živi svijet jer ulazi u sastav bjelančevina. Proces regeneracije soli azota je složeniji nego kod fosfora. Najmanja je koncentracija je preko ljeta zbog bujanja planktona u površinskom sloju. Osnovni izvor CO2 jesu vulkanske aktivnosti i procesi disanja. To su rastvorene soli nitrata. UV zraka.

Ukupna količina CO2 iznosi 47vm/l što je 150 puta veća koncentracija nego u atmosferi. Tako da je okean glavni izvor CO2 u atmosferi. Tako da se organizmi dijele na polisaprobne koji naseljavaju jako zagađene vode npr Tubifix diptere i dr. Rastvoreni gasovi Svi atmosferski gasovi se rastvaraju u vodama. U dubljim slojevima O2 se stalno troši disanjem a ne nadoknađuje jer zbog odsutsva svjetla nema ni planktonskih algi. Procentualni udio gasova u vodi je drugačiji nego u atmosferi. ravnotežni sistem CO2 – bikarbonat – karbonat je sistem koji reguliše vrijdnost pH u vodi. Tekuće vode mogu biti zagađene organskim nečistoćama. Tako da u gornjim slojevima Crnog mora normalno postoji život a u dubljim slojevima žive samo anaerobne bakterije. Tu potpuno izostaje cirkulacija vode stalnog dolaska slatke vode u površinske slojeve i ne dolazi do mješanja. To je u jezerima posebno izraženo u vrijeme zime kad je temperatura u jezeru izjednačena. Obnova kisika u dubinskim dijelovima okeana traje godinama. U vodi se rastvara dajući sa njom H2CO3 a ona disocira na bikarbonatne i karbonatne ione. veća je pri nižoj nego pri višoj temperaturi itd.biljaka i algi koji cirkulacijom vodenih masa povnovo dolazi u osvjetljene slojeve. U okeanima obnova O2 u velikim dubinama se vrši zahvaljujući dubinskim strujama koje dovode hladnu vodu sa O2 iz polarnih oblasti ka ekvatoru. Postoji vertikalni gradijent u rasporedu O2 u morima i jezerima. a u vioko produktivnim entrofnim jezerima taj utrošak je vrlo veliki tako da tokom ljeta vrlo brzo dolazi do potpunog isčezavanja O2 sve dok zimske cirkulacije vode npr u Dorjanskom jezeru. Porast CO2 u krvi vodenih organizama smanjuje afinitet Hb prema O2. slanosti i pritiska vode. Osnovni ekološki značaj CO2 u vodi je čto on učestvuje u procesu fotosinteze. mezosaprobne koji žive u manje zagađenim vodama i oligosaprobne koje žive u ne zagađenim vodama tako da se ti organizmi mogu koristiti kao indikatori. a dva puta je veći za O2. Uzrasna struktura populacije 237 . aktivnim kretanjem respiratornih površina. Nekad u toku ljeta se javlja i prezasićenost poovršinskih slojeva O2 u Ohridskom jezeru. preko škrga. koji se odmah rastvara u vodi. tako da njegova koncentracija u kopnenim vodama varira u funkciji vremena i rezultat je odnosa njegovog trođenja i snadbjevanja. bikarbonata i karbonata u određenom međusobnom odnosu. Rastvoreni gasoviti CO2 i onaj u vidi H2CO3 zove se slobodni CO2 a onaj u bikarbonatima i karbonatima vezani CO2. U zatvorenim morima proces obnove O2 može potpuno izostati i dolazi do iščezavanja O2 u dubini npr Crno more u kome je ispod 200m dubine voda potpuno bez O2. Bikarbonati i karbonati u vodi su normalno vezani sa Ca. Zbog variranja koncentracije O2 u vodi mnogi organizmi imaju niz prilagodenosti. Utrošak CO2 u vodi nadoknađuje se iz atmosfere i na račun disanja i raspadanja uginule organske materije. Ljetni utrošak O2 u slabo produktivnim jezerima oligotrofnim u dubinama je mali. Taj koeficijent je najveći za ugljičnu kiselinu a najmanji za N. Tu se obnova O2 vrši turbulentnim mješanjem vode pod dejstvom vjetra. Prirodna voda se kisikom snadbjeva iz atmosfere i fotosinteze vodenih biljaka koje oslobađaju kisik. Variranje koncentracije soli azota je paralelno sa solima P. Slobodni CO2 u vodi stoji u ravnotežom odnosu sa bikarbonatima pa njegov utrošak od strane biljaka povlači za sobom razlaganje bikarbonata u karbonat i CO2. ventilacijom okolne vode. tako da se u vodama nalaze osim gasovitog CO2 i ioni H. U povrđinskim slojevima koji su naseljeni planktonskim algama potrošnja O2 se stalno nadoknađuje jer ga proizvode alge ili se on izima iz atmosfere. Taj udio CO2 je nekoliko puta veći. Sekundarno vodeni organizmi npr insekti koriste atmosferski O2 uzimajući ga direktno ili u vidu mjehurića ispod krila. Tako tako je apsorbirana količina rastvorenog O2 veća u slatkoj nego u slanoj vodi. O2 se neprekidno troši u procesu disanja i procesu razlaganja organske materije. CO2 je od primarnog značaja za vodene biljke i u vodi se nalazi u složinijem obliku nego u atmosferi. Njihova rastvorljivost do stupnja zasićenosti zavisi od apsorpcionog koeficjenta vode koji opet zavisi od temperature. Kod primarno vodenih organizama se to odvija stalnim prolaskom vode kroz respiratorne duplje. Vertikalni raspored soli N je u morima i jezerima stratifikovan sa većom koncentracijom u dubljim slojevima u kojima se vrši njihova regeneracija. Stepen tolerancije prema zagađenosti je različit kod različitih organizama.

Tako da uzrasna struktura populacije u datom trenutku idikator pravca njenog kretanja. Neograničenom rastu organskih vrsta nužno se suprostavlja ograničen kapacitet konkurentne sredine. biljne populacije. Pozitivno rastenje odlikuje početnu fazu kretanja populacije. Otpor sredine kombinovano dejstvo biotičkih i abiotičkih faktora . Pod normalnim uslovima u prirodi biotički potencijal se samo djelomično ostvaruje jer mu se suprostavlja otpor sredine. Za rast populacije je važno dali se populacija sastoji od jedinki generacije ili od više generacija značajna je I brzina razvica. Kod vrsta koje žive više godina I razmnožavaju se samo jednom u životu. Rastenje populacije Populacija je promjenjiva veličina. Postoje 3 osnovne kategorije uzrasnih klasa: prereproduktivna. Relativno trajanje tih faza je različito kod različitih vrsta. populacija se sastoji polno nezrelih jedinki. Osnovni tipovi uzrasne strukture populacije predstavljeni su u vidu piramida u kojima je procentualno predstavljena zastupljenost pojedinih uzrasnih klasa. Po njemu biotički potencijal u sebi uključuje potencijal razmnožavanja i potencijal preživljavanja. Ta se kolebanja odigravaju u prsnoj vezi sa promjenama u intenzitetu I kombinacijama vanjskih faktora. Taj mehanizamj rasta populacije je u tjesnoj vezi sa uslovima sredine. stopu preživljavanja uzrasnu strukturu itd. reproduktivna I postreproduktivna. Kod vrsta čije se odrasle jedinke razmnožavaju više godina populacija obuhvata različito stare polno nezrele jedinke I zrele jedinke različite starosti. Brojno dominiranje mladih jedinki znači brz tempo rasta populacije. Njima se može dodati još jedna faza iznenadnog naglog rasta do prenamnoženosti pracena isto tako naglim opadanjem.stopa nataliteta zavisi od krajnjeg odnosa polova ona zavisi i od stanja plodnosti ženki. Manje ili više ravnomjeran raspored uzrasnih klasa odlikuje populacije u stacionarnom stanju a dominacija starijih klasa znak je populacije u opadanju. Ekolog Čepmen je potencijalnu moc rasta populacije izrazio pojmom biotičkog potencijala. Relativno trajanje pojedinih faza određuju uzrasnu strukturu . Brojnost prirodnih populacija neprekidno varira u funkciji vremena ćesto sa krupnim fluktuacijama. Ali mehanizam rasta populacije je složeniji I obihvata stopu mortaliteta . Populacija se može zasnovati kad vrsta osvoji dio neosvojenog prostora ili prodre u novi biotop ili se populacija formira 238 . Uzrasna struktura populacije varira u funkciji vremena! Uzrasna struktura se relativno lako može pratiti kod riba jer se starost jedinki može odrediti na bazi naraštajnih zona krljušti I otokonija iz unutrašnjeg uha. Osnovni faktor rasta populacije je potencijal razmnožavanja rastvoren kroz stopu nataliteta. Tok rasta populacije Analiza potencijalne moći rasta populacije pokazuje da bi jedna hipotetična populacija u neograničenoj sredini mogla eksponencijalno rasti pod konstantnim uslovima. razmnožavanje se uglavnom sastoji od polno zrelih jedinki. Kod vrste kod kojih se ciklus odigrava u toku jedne godine npr. Taj pojam kvantitativno definiše brojni rast populacije I stvarni rast populacije jedne vrste i rezultat je uzajamnog dejstva biotičkog potencijala i otpora sredine.To je izraz brojnog odnosa uzrasnih stupnjeva koji ulaze u sastav populacije ona je u tjesnoj vezi sa kretanjem nataliteta ona je u tjesnoj vezi s kretanjem nataliteta I morttaliteta. Tako da tok I oblik rasta populacije jedino varira u skladu sa promjenama sredine u toku kretanja populacije jedne vrste može se razlikovati nekoliko faza: • Faza pozitivnog rasta • Faza stacionarnog rasta • Faza oscijacija i fluktuacije • Faza negativnog rasta • Faza iščezavanja To je opšta šema kretanja populacije faze mogu biti nedovoljno jasne I različitog trajanja. Ali takvi uslovi se rjetko stiču u prirodi I neograničen ras populacija bi bio apsurdan. Reproduktivna sposobnost je vezana za određene uzrasne klase a mortalitet varira jedino sa starošcu.

laboratorijskim populacijama. Kod voluharice je to svake 3 god ili 3-4 god takva kolebanja populacije označaju se ciklične oscilacije. Slične oscilacije utvrđene su I u prirodnim populacijama sitnih glodara. Populacija dolazi do stupnja stacionarnog stanja s maksimalno ograničenom gustinom pod datim uslovima eksperimenta. pod laboratorijskim uslovima odgovara sigmoidnoj krivoj. Embrionalni razvoj se vrši u toku jeseni ali gusjenice ne napuštaju jaja sve do prolječa i prezimljuju u fazi dijapa…….u prvom slučaju rast populacije se odvija eksponencijalno I kriva rasta ima oblik slova J . Ta sezonska kolebanja uslovljena su prije svega kolebanjem klimatskih faktora. Populacija je hranjena sa konstantnom količinom mesa . Laboratorijska populacija kvarca koja je gajena pod konstantnim uslovima nakon 200 časova dostiže maksimalnu veličinu ostala je nepromjenjena na tom nivou narednih 1000 časova . Isto je I sa kapacitetom sredine koji se takođe svodi na nula. Kad god se smanji brojnost populacije zeca smanjuje se I brojnost populacije risa jer između njih postoji odnos grabljivice I plijena. u toku godine koje se javljaju koje se javljaju kod vrsta sa kračim životnim ciklusom. Svaki novi priraštaj smanjuje stopu rasta za određenu velićinu da bi najzad došla na nulu. Osim cikličnih oscilacija postoje I sezonske oscijacije . priraštaj postaje sve večii zaustavlja se samo u sredini nastupe promjene. Stacionarna faza koja dolazi iza faze puzitivnog rasta populacije u ograničenim uslovima I koje se javlja onda kad populacija dostigne minimalnu velićinu javlja se samo u eksperimentalnim populacijama koje se gaje u laboratorijama. Fluktuacije su neperiodična kolebanja brojnosti mnogih vrsta u mnogim prirodnim populacijama. brojnost planktonskih algi u ohridskom jezeru oscilira u toku sezene sa maximumom u junui minimumom u oktobru. Primjer takvih fluktuacija je masovna navala glodara u našim šumama javlja se prosječno svake decenije u hrastovim šumama. rast populacije če progresivno opadati I zaustaviti se na određenoj visini tada kriva rasta ima oblik slova S-sigmoidna kriva. koja se hrani leševima ovaca javljaju se kolebanja broja imaga koji se smanjuje u manje ili više pravilnim vremenskim razmacima. U laboratorijskim populacijama muhe. U drugom slučaju se radi o ograničenoj sredini koja može podnjeti određeni maximum veličine populacije. kompeticiji za određeni prostor I za ograničeni izvor hrane. povečanjem broja imaga povečava se broj jaja I gustina larvi. Ovi konstantni uslovi se ne susreču u prirodi nego je odpor sredine promjenjiva veličina tako da se stacionarna stanja populacije u prirodi I ne ostvaruju. Poznat je primjer sigmoidne krive kod drozofile melanogaster(provjeriti naziv). Kod njih se porast I opadanje populacije smanjuje u pravilnim vremenskim razmacima. Broj jaja tada je manji. U takvim fluktuacijama gustina populacije se povečava I naraste do neuobičajnih razmjera što se označava kao prenamnoženost. To za sobom povlaći smanjen broj imaga..npr. Klasičan primjer cikličnih oscilacija su populacije sjeverno-američkog zeca I risa. nijedna kategorija tih kolebanja koja se zove oscijacilacija posmatranja je I u prirodnim. tako da u ograničenoj I homogenoj sredini brzina rasta populacije progresivno smanjuje sa porastom gustine populacije. Između larvi nastupa kompeticija jedan dio larvi je neuhranjen I nema pravilan metabolizam. Početno rastenje populacije može se posmatrati u dva oblika rastenje u neograničenoj sredini sa optimalnim uslovima I rast u ograničenoj sredini. Rast populacije …. Početkom aprila gusjenice izlaze I presvlače se 5 puta intenzivno se hrane liščem. tada ženka polaže jaja u leglima karakterističnog izgleda. Ta kriva pokazuje da se broj jedinki u početku lagano povečava kasnije to ide znatno brže da bi se kasnije zaustavilo u visini asimptote na kojoj krivulja leži. Kolebanja brojnosti populacije su od posebnog značaja za ekologiju jer su odraz međusobnih odnosa organizma I sredine. Studija sigmoidnog rasta pupulacije u ograničenom prostoru vršena je uglavnom na eksperimentalnim životinjama.u laboratoriji. ali nove larve iz njih ne trpe oskudicu hrane I normalnon metamorfoziraju tako da se ponovo povečava broj imaga I ponovo se sve ponavlja. Isto tako I krivulja kod paramecijuma gdje je dat primjer elementarne borbe za opstanak. To stacionarno stanje se često označava kao stanje ravnoteže. Gubar ima jednu generaciju godišnje polno zreli stadij javlja se početkom ljeta i traje do avgusta. U junu 239 .

Faktori kretanja populacije mogu biti spoljašnji i unutrašnji. Sniženje temperature vode u toku zime na 5 stepeni u SAD –u dovelo je do opadanja populacije riba. Eksperimenti sa drozofilom pokazuju da broj potomaka u kulturi opada sa brojem imaga. Kod stenofagnih vrsta oskudice hrane imaju krupan značaj za kretanje njihovih populacija. Ona na njih reaguje u skladu sa svojom nasljednom konstitucijom I reakcionom normom koja određuje njenu ekološku plastičnost ili toleranciju u odnosu na faktore sredine. vodeni talasi koji na različite načine djeluju na kretanje životinjskih populacija. Klimatski faktori -oni su značajan komplex faktora temperatura vlaga. Ukupne količina raspoložive hrane predstavlja kapacitet sredine. Tok jedne fluktuacije gubara označen je kao gradacija a ona obuhvata 3 faze: progresivnu . Nekad se oskudice hrane javljaju samo lokalne I u vrijeme gradacije insekata. Za vrijeme poplava na delti Volge procenat ženki opada što dovodi do smanjenja populacije glodara. a to sa sobom povlači veliku smrtnost gusjenica. Drugi faktor je oskudica prostora koja nastupa u ograničeenoj sredini kad gustina populacije dostigne odreženi nivo. klimatski faktori mogu djelovati I posredno na izvore hrane I na kretanje populacije neprijetelja. hrana je komponenta sredine koja ima poseban značaj za životinjske populacije. Oni mogu djelovati na fertilitet žena na trajanje razviča na broj generacija mortalitet. Interspecifički odnosi promjene u gustini jedne popilacije nužno mjenjaju uzajamne odnose među njenim jedinkama. U eksperimentima sa insektom brašnarom Tribolium confusum porast gustine populacije se zaustavlja kad broj jedinki na jednoj godini dostigne 44. Ta faza u njhovom životu označava se kao gregarna. Zime mogu povečavati smrtnost u populacijama sitnih glodara. Gusta populacija nekad može izmjeniti I sredinu I učiniti je manje povoljnom za život. A solitarna faza se javlja u doba niske gustine populacije Faktori rasta populacije (kretanja) Sama životinjska vrsta pripada određenom ekosistemu tako da je izložena djelovanju I biotičkih I abiotičkih faktora.djelovanje vremenskih nepogoda. Kod gubara ako zakasni listanje hrasta u prolječe dovodi do porasta smrtnosti gusjenica gubara itd. Kompeticija za hranu javlja se onda kada je količina hrane ograničena a javlja se velik porast npr radi suzbijanja kaktusa. 240 . Tada se kao ograničavajuči faktor javlja kanibalizam larve I odrasli insekti proždiru sopstvena jaja I lutke.kad gustina populacije pada minimum. Količina hrane u prirodi je vrlo varijabilna I zavisiu od klimatskih faktora.kada gustina populacije naglo raste kulmimacionu sa maximalnom gustinom i regresivnu . Njihovo dejstvo može biti mehaničko. U toku gradacije leptira gubara gusjenice su u stanju da izazovu totalni golobrst šume. Poznate su fluktuacije u populacijama skakavaca primjer je pustinjski skakavac. iz amerike je uvezena jedna vrsta gusjenice koja se hrani kaktusom leptiri se namnože I unište preko 90% kaktusa ali tada populacija leptira opada zbog uništenja izvora hrane. Izmjena sredine značajna posljedica porasta gustine populacije . Kod insekta brašnara porast populacije povečava količine produkata metabolizma u brašnu što utiče na fertilnost ženki I smanjuje brojnost populacije. Oni se u toj fazi fluktuacije skupljaju u velika jata koja prelaze I pustoše velike oblasti. Ta izmjena sredine djeluje na sam organizam I njihovu populaciju. organizmi aktivno mjenjaju životne uslove sredine.gusjenice se učahure I prelaze u stadij lutke koji traje 2 nedjelje i daju image. Porast gustine populacije sitbnih glodara za sobom povlači fiziološke poremečaje u endokrinom sistemu koji smanjuju vitalnost životinja I dovode do povečanog mortaliteta kanibalizam je pojava koja prati porst populacije. Dvije uzastopne gradacije su odvojene fazom latence različitog trajanja. Oskudivca hrane može se javiti zbog velikih suša. poplava I dr. prostorom tada se javljaju konkurentni odnosi među jedinkama u populaciji koji se označavaju kao kompeticija. U fazi kulminacije gusjenice izazivaju brst šumeto tada uslovljava povečanu smrtnost. Kolebanje meteoroloških faktora na prirodnim populacijama često povlači za sobom povečanje stope smrtnosti. Sva ta dejstva jako utiču na kretanje populacija određene vrster. Porastom gustine smanjuje se kapacitet sredine u pogledu potreba za hranom.

a onda zaklonjeni dio plijena obnavlja populaciju. neki paraziti napadaju samo određene stadije razvoja insekata tako da je značajan sinhronizam u pojavi parazita I odgovarajučeg razvojnog stupnja. Jedna populacija može promjeniti uslove sredine što utiče na drugu vrstu. Poznati su eksperimenti koji su u tom pogledu vršeni na insektima I protozoama. srednja gustina popilacije plijena raste a predatora opada Ovi zakoni važe za populaciju u eksperimentalnim uslovima I teško se mogu primjeniti na prirodne populacije. Dejstvo predatora povečava stopu smrtnosti u populacijiplijena. Dvije vrste koje žive u ograničenoj sredini I zauzimaju istu ekološku nišu ne mogu se trajno održati jedna pored druge. odnos parazit domačin ne razlikuju se bitno od odnosa plijena I predatora. Kod ovog kretanja populacije predatora I plijena Volter je postavio tri osnovna zakona: • Zakon periodičnih ciklusa-kolebanja populacije plijena I predatora su periodična. Odnos plijen predator je odnos ishrane između 2 vrste. U prvoj seriji predator uništava populacijupjena u drugoj seriji jedan dio jedino plijena je zaklonjen. Eksperiment je urađen u 3 serije. Parazit povečava stopu smrtnosti u populaciji domačina I smanjuje se brojnost ali ne uništavaju svoju žrtvu odmah kao predatori. Ona je živo naselje biotopa jednog ekosistema sa njima je povezana brojnim odnosima I ne može se os njega odvojiti. I nakon što predator uništi preostalu populaciju plijena takođe izmire. To je skup populacija različitih organizama koji naseljavaju određeni prostor u 241 . Ta kolebanja zavise od periodičnih brojeva I koeficijenata rasta I opadanja populacije • Zakon održanja srednjih vrijednosti. To su cjeline realno date u prirodi. Različiti patogeni organizmi izazivaju u životinjskim populacijama epizotije(masovna oboljenja) epizotije se šire u životinjskim populacijam u vidu talasa posebno momentima visoke smrtnosti.srednja gustina obje populacije ostaje konstantna akosu uslovi sredine konstantni • Zakon poremečaja srednjih vrijednosti. U analizi odnosa između populacija posebno su studirani odnosi grabljivice I pljena I parazita I domačina.kad su obje populacije uništavane srazmjerno njihovoj gustini. dosta su česte među himenopterama I dipterama. Kod tih insekata larveni stadij je aktivni parazit. Kod kod paramecijuma I kvasca se javljaju ciklične oscilacije u populaciji. Domačin npr larve gubare mogu biti napadnutu od više vrsta parazita koji opet imaju svoje parazite. Poznat je eksperiment sa paramecijumom I didr…. Paramecijum smanjuje znatno brojnost kvasca što dovodi do pada populacije paramecijuma a to opet omogučlava porast populacije kvasca. Sličan primjer je sa američkim zecom I risom. Nekad se članovi odje populacije mogu međusobno pomagati. Ćlanovi jedne popilacije organizma mogu se hraniti drugom populacijom mogu biti u kompeticiji mogu biti u kompeticiji za hranu I prostor. BIOCENOZA ŽIVOTNA ZAJEDNICA Biocenoza ili životna zajednica predstavlja viši stupanj ekološke integracije. Intraspecifična kompeticija je svakako značajan faktor kretanja populacija organskih vrsta. Nekada paraziti mogu znatno smanjiti brojnost populacije domačina. To su obično odnosi između vrsta sa identičnih ili sličnim ekološkim zagtjevima. U trečoj seriji obje se populacije se populacije održaju ali sa periodičnim oscilacijam. iza toga slijedi nagli porast brojnosti parazita. U 1 seriji oni su gajeni u mješovitoj populaciji u 2 seriji u jednom djelu kulture je bio izdvojen samo paramecijum I u 3 seriji periodično je dodavano svakog drugog dana nekoliko jedinki predatora I pljana.Interspecifički odnosi To su značajan faktor kretanja populacije obje vrste orgamizama. npr u engleskoj unesena vrsta vjeverice Sciurus caralinenzis potiskuje Sciurus vulgaris. To dovodi do izolovanja populacija srodnih vrsta. Tako što djeluju pozitivno na obje populacije. Prisustvo kompetitorske vrste smanjuje kapacitet sredine za drugu vrstu koja zauzima ekološku nišu.(ne vidi se proč) koji se hrani paramecijumom. Poznati su primjeri entomorfogenih insuata koji napadaju druge biljojedne insekte. Interspecifična kompeticija To su uzajamni odnosi između 2 vrste koji se nepovoljno odnose na rast I preživljavanje.

Splet odnosa između biljnih I životinjskih odnosa čini jednu biocenozu koja se transformiše u vremenu I prostoru. Temperature se drže u granicama od 21-29˚ C. ukoliko je njihovo eliminatorno dejstvo veče. Iz toga prizilaze osnovni biocenotički principi. topografski. klimatski. biocenoza je u stalnom preobražaju I razvitku u funkciji vremena.Bicenoza nije prosti skup određenih biljnih I životinjskih vrsta koje koegzistiraju jedna pored druge. a biocenoza je siromašnija I uniformnija npr u Ohridskom jezeru je ustanovljeno opadanje broja bentoskih organizama sa porastom dubine. To potvrđuju I brojni primjeri vrsta koje su prenesene I koje normalno žive u nekoj biocenozio ne remeteči bitno njenu strukturu. Temperature se drže u granicamaod 21-29ºC. Osnovne karakteristike biocenoze: 1. biotičkikompeticija sprečava vrstu da osvoji dati biotop.vrsta još nije dospjela do datog biotopa. Struktura biocenoze (kvantitativni I kvalitativni sastav) Broj I izbor vrsta koje ulaze u neku biocenu jako varira posebno geografski.biotički. 2. Ali nisu samo fizički faktori ti koji određujubroj vrsta u biocenozi postoji I niz drugih faktora to su istorijski. Ukoliko uslovi biotopa postaju manje raznovrsni I više se udaljavaju od optimuma.Biocenoza ima svoju strukturu koja se ogleda u njenom kvalitativnom sastavu. I ako bi mogle opstati u tim vodama. Znatno veći broj vrsta ulazi u sastav biocenoza umjerenih krajeva. Bicenoza je uvjek određena kombinacija različitih biljnih I životinjskih populacija koje uspostavlja I održava pod datim uvjetima biotope. Iz toga proizilazi osnovni biocenotički princip: ukoliko uslovi biotopa postaju manje raznovrsni i više se udaljavaju od optimuma. Još veče obilje u pogledu broja vrsta susreče se u tropskim biocenozama.topografske prepreke spriječavaju vrstu da osvoji dati biotop.topografske prepreke sprečavaju vrstu da prodre u dati biotop. u umjerenim I polarnim oblastima životni uslovi se udaljavaju od optimuma I to dovodi do smanjenog broja vrsta. Ekološki faktori se takođe nalaze manje ili više u optimumu.odgovarajučem vremenu I povezani su sa različitim interakcijama. a biocenoza je siromašnija i uniformnija. Primjer istorijskih i topografskih faktora su Dunavske ribe koje se uopšte ne 242 . U umjerenim i polarnim oblastima životni uslovi se udaljavaju od optimuma i to dovodi do samanjenja broja vrsta. topografski. Primjer istoriskih I topografskih faktora su Dunavske ribekoje se uopšte ne susreču u vodama I Ohridskom I Prespanskom jezeru. 3. To je zbog toga što su životni uslovi u tropima daleko raznovrsniji. Biocenoza pustinja ili arktičkih oblasti su sa ograničenim brojem biljnih I životinjskih vrsta.biocenoza je dinamičan sistem zahvaljujuči odnosima ishrane stalno se odvija kruženje materije I protok energije. Postoji i niz drugih faktora to su istorijski. Ekološki faktori se takođe nalaze manje ili više u optimumu. Biocenoze pustinja ili arktičkih oblasti su sa ograničenim brojem biljnih i životinjskih vrsta. nego predstavlja jedan integrirani funkcionalni sistem sa spletom odnosa između populacija koji ulaze u njen sastav. Npr.kompeticija sprečava vrstu da naseli dati biotop. Australija je naseljena samo grupom torbara ali ne I drugim sisarima itd. To je zbog toga što su životni uslovi u tropima daleko raznovrsniji.vrsta još nije dospjela do datog biotopa. STRUKTURA BIOCENOZE Broj i izbor vrsta koje ulaze u neku biocenozu jako varira prostorno-geografski. utoliko je njihovo eliminatorno dejstvo veče. u prostoru I vremenskom rasporedu vrsta koji ulazi u njen sastav I brojnim odnosima njihovih populacija 4.klima ne dozvoljava da se ta vrsta naseli na datom biotopu. Još veće obilje u pogledu vrsta susreče se u tropskim biocenozama. u Ohridskom jezeru je ustanovljeno opadanje broja bentoskih organizama sa porastom dubine. Znatno veči broj vrsta ulazi u sastav biocenoze umjerenih krajeva. klimatski-klima ne dozvoljava da se ta vrsta naseli na datom bitopu. Ali nisu samo fizički faktori ti koji određuju broj vrsta u biocenozi.

Disperzija i životni kopleksi Neravomjeran ili grupni raspored jedinki je najčešći tip rasporeda u populacijama. Australija je naseljena samo grupom torbara ali ne i drugim sisarima. Pojedine vrste su različito brojno zastupljene. Postoje i druge strukturne odlike kao što su kvantitativna zastupjenost i relativna gustina populacija. Životinjski leševi predstavljaju koncentraciona mjesta mnogih vrsta životinja posebno insekata koji grade čitav životni kompleks. a zatim i ostale. To znači da za svaku vrstu postoji minimum areala u kome ona počinje da se javlja. vezanost vrste za određeni tip zajednice. Dominantne su one vrste koje svojom brojnošću ili biomasom dominiraju u datoj bicenozi i daju pečat cijeloj biocenozi. čestoća sa kojom se jedinke javljaju u pojedinim dijelovima biotopa. Životni kompleksi Neravnomjeran prostorni raspored organizama u biotopu dovodi do lokalnih manjih ili večih grupisanja dijelova populacije. Grupisanje može biti uslovljeno topografijom ili reljefom gdje se javljaju lokalne kombinacije ekoloških faktora tj. Biocenoza se sastoji od večeg broja populacija različitih vrsta koje su izmješane i prostorni raspored za svaku vrstu je različit. Primjer jednog životnog kompleksa je životinjsko naselje šumskih pečurki . Za strukturu zajednice posebno su značajni relativni brojni odnosi pojedinih populacija. Izračunavanjem njihove relativne zastupljenosti dolazi se do pojma dominantnosti. gustina populacije se može izraziti brojem jedinki na jedinicu prostora ili količinom bioma.jedinke bi bile potpuno ravnomjerno raspoređene u okviru biotopa i na osnovu broja jedinki bi se moglo sračunati minimalni prostor koji otpada na jednu jedinku. Slika prostornog rasporeda utvrđena u datom momentu je tip disperzije organizama na nekom biotopu. 243 . Takav homogen raspored je rijedak. Izmet životinja predstavlja mjesta gdje se formira životni kopleks. mjesta sa posebnom mikroklimom. Krivulja areala vrste izražava tip distribucije vrste. Ti životni kompleksi su raspoređeni mozaično i njihove prostorne granice granice često su nejasne tako da prelaze jedni u druge. Takođe kod populacija životinja koje imaju veliku sposobnost kretanja prostorni raspored se stalno mijenja u manjoj ili većoj mjeri. Gustina populacija pojedinih vrsta koleba se neprekidno u funkciji vremena. unutrašnjost stabla itd.susreću u vodama dinarskog krša . jazbine i duplje za stanovanje ptica i sisara. svako stablo u šumi je mjesto određenog životnog kompleksa. a to povlači i različit raspored životinjskih organizama. prostorni i vremenski raspored vrsta. To potvrđuju i brojni primjeri vrsta koje su prenesene i koje normalno žive u nekoj biocenozi ne remeteči bitno njenu strukturu. npr. Homogenost disperzije.izvjesne biljne i životinjske vrste su manje ili više za određeni tip biocenoze i u njima se konstantnojavljaju. Jedinica prostora biotopa u kojoj se pojedine vrste javljaju je različite veličine. Brojnost (abundantnost) to je kvantitativna zastupljenost pojedinih populacija u biocenozi. njihovim parazitima i predatorima je jedan životni kompleks. Ohridskom Prespanskom jezeru. Obično je tip disperzije vrsta heterogen. u naselju dna Ohridskog jezera dominiraju oligochaete. itd.  Vezanost. Sa porastom veličine analiziranog prostora najprije se javljaju vrste sa visokom frekventnošću. cvjetovi.površina lista. Biljni ekolozi po Braun-Blangeu razlikuju tri reda stalnosti  Prisutnost je stepen stalnosti kojim se jedna vrsta javlja u pojedinim sastojinama biocenoze. Struktura biocenoze ne zavisi samo od određene kombinacije vrsta koje ulaze u njen sastav. Podatci o abundantnosti i dominantnosti imaju uslovnu vrijednost jer vrijede samo za dati trenutak. Ova brojnost se može izraziti i kao grupna dominantnost npr. Tako da se u prostornom rasporedu organizama javljaju posebni životni kompleksi koji se sastoje od manjeg ili večeg broja vrsta između kojih postoje prisnije međusobne veze.  Čestoća izrazava procentulani stupanj javljanja vrste u pojedinim probnim površinama nekog biotopa. iako bi mogle opstati u tim vodama. Na tim lokalnim staništima razvija se različita vegetacija. bukva dominira u bukovoj šumi. Jedna biljka sa svojim biljojednim životinjskim naseljem. Životni komleksi mogu biti znatno manji i vezani za posebna mikrostaništa. npr. Stalnost ( konstantnost) Ta strukturna odlika označava stupanj sa kojim se jedna vrsta susreće u datoj biocenozi. Gnijezda.

Primjer pauci. stonoge. u njihovoj stratifikaciji. Horizontalna stratifikacija se odnosi na naselje jezerskog i morskog dna. sprat žbunova. Primjer je termička ljetna stratifikacija vode u Ohridskm jezeru. Podzemni dijelovi biljaka po pravilu pokazuju stratifikovan raspored. Ti stanovnici gnijezda ulaze u kategoriju životne forme nidikolna. a ispod je afotična zona sve do največih dubina. Ta stratifikacija polazi od činjenice da svaka životna zajednica obuhvata dva osnovna sloja. Kod suhozemnih zajednica u prvom redu određuje raspored biljnih vrsta. U Ohridskom jezeru se na dnu razlikuje: litoralna ili obalna zona dubine do 20 m. Sprat krošnji obuhvata životne komplekse biljojednih insekata i njihovih predatora. a zimi on postaje manje više ravnomjeran. Ona se odnosi na prostorni gradijent rasporeda vrsta i njihovih životnih kompleksa. ODNOSI ISHRANE 244 . Kod vodenih bicenoza vertikalni raspored kombinuje se još i sa horizontalnom gdje se naselje dna zonalno raspoređuje od obale ka večim dubinama. sprat nižih zeljastih biljaka i sprat mahovina. Taj gradijent je usko povezan sa gradijentom fizičkih faktora bez obzira da li je taj gradijen primaran ili sekundaran stvoren djelatnošću samog naselja. Pretežno u vertikalnom pravcu. i trofolitički sloj ili hipolimenron. ali i saprofagni insekti koji se hrane izmetom. Stratifikacija je važna karakteristika strukture životnih zajednica.. Biljke svojim rasporedom izgrađuju karakteristične spratove. Shodno tome je stratifikovan i plankton. Oni ipak nisu sposobni za samosatalno održavanje i satavni su dijelovi životne zajednice. I tu postoje tri izražena sprata: sprat korijena zeljastih biljaka.neosvjetljeni.. što je posebno izraženo u šumskim zajednicama. kolembole. Kod vodenih zajednica slojevit raspored se ispoljava u i horizontalnom i u vertikalnom smislu. a zatim slijedi zona alge . Prizemni sprat šumske stelje karakteriše posebno naselje. Mikrostaništa za mnoge vrste su lišće biljaka u čiju se unutrašnjost usađuju posebna vrsta organizama fikobronti. Vertikalni raspored stanovnika tla je stratifikovan pri čemu su površinski slojevi najgušće naseljeni.fotična zona je gornji osvijetljeni sloj okeana i ide 500600 m. ostatcima hrane itd. ali i glodari. CO2. hilopode. itd. Poseban životni kompleks uginulih stabala u šumi i panjeva je posebno značajan za život šumske biocenoze. ptice u vrijeme gniježđenja takođe pokazuju vertikalan raspored. Svaka od tih zona je naseljena posebnim životnim kopleksom. sprat kruna niskog drveća. Cvijetne cvasti su takođe posebna mikrostaništa..sprat kruna visokog drveća. sprat korijenja žbunova i sprat korjenja visokog drveća. hirudinee. i dubinska zona koja zahvata ostatak dna. Vertikalni gradijent se jasno ispoljava u slojevitom rasporedu životnih kompleksa tj.ali i gnijezda mrava i termita su mjesta gdje se obrazuju posebni životni kompleksi. Takva lokalna naselja se vezuju u nerazmrsiv splet.geobionta u tlu se susreću i mnogi oblici posebno kod insekata koji u podzemnom spratu provode samo jedan dio života. Postoji jasan horizontalni gradijent ekoloških faktora na dnu jezera ili mora. Naselje ispod kamenja u šumskim biocenozama predstavlja poseban životni kompleks. U jednojh šumi postoji više spratova. Sličan slučaj je i sa rastvorenim O2. sublitoralna zona 20-50 m. To su oblici koji zahtijevaju veliku vlažnost i odsustvo svijetlosti. Ono se raspoređuje u paralelne zone idući od obale ka večoj dubini. artropode. Ovaj raspored jezerskog planktona se održava za vrijeme ljetne stratifikacije.. krtica. U tu grupu spadaju i ektoparaziti. Životni kompleksi su najkarakterističnija crta svake biocenoze.. Vertikalna stratifikacija uslovljena je vertikalnim gradijentom ekoloških faktora. Pored normalnih stanovnika tla. pa do dna. svjetlošću. To su obično vrste koje zahtijevaju ravnomjernu temperaturu i vlagu. sprat viših zeljastih biljaka. Litoralna zona se odlikuje prisustvom makrovegetacije i submerzne vegetacije. 40-50 m. Na osnovu svih moguće je jezerski profil podijeliti na dva osnovna sloja: trofogeni sloj ili epilimenron koji je osvijetljen i ide 40-50 m. To su različiti mikroorganizmi. Svaki od ova dva osnovna vertikalna sloja diferencira se na određen broj spratova sa posebnim kombinacijama biljnih i životinjskih vrsta. Životinjski svijet u toj obalnoj zoni je najbogatiji. Vrste koje ulaze u sastav jednog kopleksa često prelaze granice jednog kompleksa i ulaze i u druge. nematode. U tim spratovima prije svega se susreću bakterije i gljivice. slijepo kuče itd. Time je omogućen u isti mah i slojevit raspored životinjskih vrsta. koji su smješteni ispod površine zemlje ili na velikim dubinama i osvjetljeni. anelide. Svaki od spratova ima posebnu mikroklimu da u njima žive posebne vrste organizama. Ova spratovnost i životni kompleksi su posebno izraženi u tropskim šumama. insekti itd. Sličan raspored planktona javlja se se i u morima i okeanima i odgovara vertikalnom rasporedu ekoloških faktora. Glavna masa fitoplanktona i zooplanktona ograničena je na gornji osvijetljeni sloj.

Biljojedima na raspolaganj stoji veča količina hrane dok je kod mesojeda mobilna i sposobna da se krije. Poljska voluharica se u laboratoriji hrani sa 131 vrstom biljaka. iako se najradije hrani na hrastu. Jače ili slabije izražena stenofagija odlikuje večinu životinja tako što one radije uzimaju određenu vrstu hrane ili se ograničavaju na uži izbor. Naselje dna mora i voda zavisi od količine detritusa koji se taloži na dnu. da bi se kasnije ponovo spustila na dno i hranila organizmima dna. Neki organizmi se hrane muljem sa dna iz kojeg onda uzimaju hranljive materije npr. Monofagija je rijetka pojava. Neki biljojedi se hrane samo biljnim sokovima. Specijalizacija ishrane ogleda se u velikoj raznolikosti u izboru hrane i načina njenog korištenja što je opet vezano uz fiziološku i morfološku prilagođenost. Mekušci i ehinodermati se hrane algama koje žive na podlozi u morima i kopnenim vodama. To su večinom organizmi iz grupe beskičmenjaka koji koriste detritus biljaka i životinja. Nasuprot stenofaga su polifagi koji se hrane različitom ishranom. To zavisiod gustine populacije domaćina. a odrasli cvijetnim sokovima. Kod parazite je bitna mogućnost sretanja svog domaćina. školjkaši i dr. Tipovi ishrane Mogu se razlikovati tri osnovna tipa ishrane kod životinjskih organizama. Ohridska pasrmka se harni u proljeće pretežno faunom dna. briozoe. . Takav način ishrane ih čini autotrofnim. nekrofagi.Zoofagi. koriste alge kao hranu. npr. drugi samo čvrstim dijelovima stabla a neki samo listovima. ali su ipak stenofagne životinje češće od polifagnih vrsta. parazita i od klimatskih faktora od kojih zavisi da li će parazit naići na odgovarajući razvojni stadij. gusjenice leptira se hrane lišćem. Sva živa bića su otvoreni sistem i stalno razmjenjuju materiju i energiju sa okolinom. -Fitofagi (biljojedi) – hrane se organskom materijom biljaka ili njihovih dijelova. Gusjenica gubara jede lišće 176 biljnih vrsta. Svaki od načina ishrane predstavlja posedbu ekološku nišu. To obavljaju najčešće filtriranjam. Kod večine vrsta režim ishrane se mijenja zavisno od sezone npr. U suhozemnim zajednicama glavni izvor hrane biljojeda su cvjetnice. Svi ostali organizmi. Osim direktnog trošenja hrane neki biljojedi prave i zalihe poput glodara. oligohete. ascidije. polipi. Velika raznolikost se susreće i u ishrani kod zoofaga i saprofaga. Saprofagi – kao hranu koriste organsku materiju uginulih biljaka i životinja. Među saprofagima posebno su važne bakterije i gljive jer oni vrše razgradnju i mineralizaciju organske materije i razlažuje do neorganske materije koju opet koriste biljke. Isti slučaj je i na kopnu gdje razne vrsre beskičmenjaka koriste detritus biljaka i lešine životinja koji takođe sadrže bakterije i gljive kojima se oni hrane. čovjećija uš. I sesilni oblici životinja spužve. Biljojedi predstavljaju osnovnu kategoriju članova biocenoze jer neposredno troše primarnu organsku materiju i energiju vezanu za nju. Lanci ishrane 245 . životinje i biljke bez hlorofila su heterotrofi.hrane se na račun drugih organizama . Specijalizacija u ishrani dovodi do ograničenja ekološke valence za hranu. Tu se misli na parazite i predatore u užem smislu. Osnovu ishrane biocenoze čine biljke. U vodenim sredinama glavni izvor hrane za biljojede jesu alge.Najznačajniji oblik uzajamne povezanosti članova svake biocenoze jesu odnosi ishrane. Stvaranje cjelokupne organske materije u ekosistemu odvija se samo u biljkama pa se one označavaju kao producenti. Oni ne stvaraju novu organsku materiju nego samo vrše inkarnaciju primarne organske materije koju stvaraju producenti. Večina planktonskih životinja se hrani fitoplanktonom. Tako da obnavljanje materije i energije za životne procese organizmi nadoknađuju kroz ishranu. Takve vrste su omnivori. Primjer za to je i divlja svinja. Heterotrofni organizmi su potrošači ili konzumenti. Stenofagija je više rasprostranjena među biljojedima nego među mesojedima. Među saprofagima se razlikuju detritofagi. Način ishrane varira od vrste do vrste biljojeda. koprofagi itd. Najznačajniji kopneni biljojedi su insekti i pčele. Kod insekata način ishrane zavisi od razvojnog stadija. One koriste neorganske materije i iz njjih sintetišu organske materije koje su njima potrebne. Osim toga detritus sadrži i velike količine bakterija i gljiva koje saprofagi takođe koriste u ishrani. U zoofage spadaju sve vrste koje se hrane drugim životinjama. Monofagni organizmi su česti među parazitima npr. a u ljeto se hrani sa Dafnia pulex i nalazi se pretežno u gornjim slojevima vode.Saprofagi se hrane uginulom i hemijski i mehanički razgarađenom organskom materijom. Zbog te uloge oni se zovu reducenti.

Primjer lanca koji polazi od kišne gliste: detritus.ptica grabljivica.Odnosi ishrane međusobno čvrsto povezuju sve kategorije članova u biocenozi. Ti lanci ishrane nisu nezavisni jedi od drugih. Dok u planktonskoj zajednici mora biomasa proizvođača može biti manja od biomase potrošača i ta piramida ima okrenuti oblik. Postoji jasan periodizam u zbivanjima savake životne zajednice. Ovo pravilo pretežno važi za mesojede u lancu jer su obično biljojedi manji od krupnih biljaka kojima se hrane. Takav je slučaj sa hiperparazitima. Od jedne vrste proizvođača može ići više lanaca ishrane. Lanci ishrane ne obuhvataju samo predatore nego se oni usložnjavaju i sa brojnim parazitima. Razlike u veličini plijena i grabljivice su osnovni uslov postojanja lanca ishrane. Piramida brojeva ne može uvijek tačno predstaviti kvantitativne odnose u lancu ishrane. Lanac ishrane ne mora početi živom zelenom biljkom. Sve ritmičke promjene u fiziološkoj aktivnosti organizma i njihovih populacija predstavljaju složeni kompleks periodičnih promjena koje čitavoj zajednici daju promjenljiv izgled i uslovljavaju njene sezonske i dnevno-noćne aspekte koji se smjenjuju jedan za drugim. Otuda je konstruisana piramida biomase u kojoj članovi lanca nisu predstavljeni brojem jedinki nego njihovom ukupnom biomasom. dnevno-noćni i lunarni periodizam.kormoran. Oblik piramide biomase u pojedinim biocenozama varira. Poćetni član lanca je proizvođač. Stvarne kvantitativne odnose među članovima lanca moguće je predstaviti kroz piramidu enrgije. sljedeći član je mala riba ukljeva i ona je mesojed I reda. a na nju pastrmka koja je mesojed II reda i na kraju kormoran. koja izražava količinu energije koja u jedinici vremena protiče kroz svaki trofički stupanj.ptica pjevačica. Takođe postoji veza između brojnog odnosa i veličinskog odnosa članova u lancu.soko itd. Svaka ta serija predstavlja lanac ishrane. Ta reakcija se ogleda u promjeni aspekta i karakteristična je za različite 246 . Veliki broj vrsta se hrani i sa detritusom. tj. Tako da se lanci međusobno povezuju. ukrštaju i isprepliću te daju složenu sliku ishrane u ekosistemu. Svaki prethodni član u lancu svojom brojnošću obezbjeđuje opstanak sljedečeg člana. oni uvijek predstavljaju polaznu kategoriju od kojih kreće u mnogim pravcima serije članova potrošača. U suhozemnim zajednicama njena osnova koja predstavlja biomasu proizvođača je jako široka. U suhozemnoj biocenozi lanac ishrane izgleda: četinar. Pošto se večina potrošaća ne ograničava samo na jednu vrstu hrane oni učestvuju u večem broju lanaca ishrane. za nju je vazan biljojed. Oblik piramide brojeva varira u pojedinim zajednicama posebno kad je u pitanju veličina početnih članova proizvođača. lanac ishrane u jezerskoj biocenozi: fitoplankton-planktonski račići. Po pravilu su uzastopni članovi lanca poredani po veličini tako da je zadnj član lanca i najveći. Ovaj brojni odnos među članovima lanca Elton je označio kao piramida brojeva. Paraziti mogu biti normalni članovi lanca ishrane ili mogu graditi svoje parazitske lance ishrane. Npr.kišna glista. Obično su sitniji organizmi sa večim potencijalom razmnožavanja i imaju veču gustinu populacije u onosu na krupnije. Takođe životinje mijenjaju način ishrane zavisno od sezone.ptica pjevačica. Ta piramida obuhvata biomase glavnih stupnjeva ishrane ili trofičkih stupnjeva i predstavlja trofičku piramidu. oni mogu polaziti iz istog čvora. Te serije potrošača. To je linearan niz organizama. odnosno količinu stvorenih organizama na svakom stupnju u jedinci vremena. One predstavljaju reakciju čitave zajednice na sezonske promjene ekoloških faktora biotopa. Kod večine organizama razmnožavanje pokazuje periodičnost.ukljevapastrmka.pauk. Razlikujemo: sezonski. Najveći broj jedinki imaju početni članovi lanca a najmanji završni članovi. Druga odlika lanaca ishrane su brojni odnosi među članovima lanca. To isto važi i za ishranu i intezitet ishrane. Lanci ishrane pokazuju neke svoje odlike: Prva važna odlika lanca su veličinski odnosi njihovih članova. Ekološki faktori biotopa posebno abiotički podliježu promjenama u toku godine i u smjeni dana i noći. Sezonski periodizam To su sezonske ritmične promjene. Organizam reaguje na ritmičke promjene u ekosistemu i njihova fiziološka aktivnost i ponašanje imaju takođe ritmički karakter. zajedno sa proizvođačima od kojih polaze predstavljaju životne komplekse čiji članovi žive jedni na račun drugih.biljna vaš. PERIODIZAM Večina zbivanja u jednom ekosistemu ima ritmični karakter. Ovo pravilo krupnoće vrijedi samo za biljojede u vodenim zajednicama koje se hrane fitoplanktonom. čiji je svaki član karika sa tačno određenim mjestom vezana sa karikama ispred i iza sebe. proizvođači su na osnovi.

promjenama gustine populacije. vlažnija i sa malim isparavanjem. U jesenjem aspektu u planktonu se smanjuje gustina kladocera i povečava se gustina mladih larvi školjke Dressenia. promjene u ponašanju i aktivnosti određuju sezonski aspekt zajednice. U tim vertikalnim migracijama razlikuju se dvije faze: jutarnja kada se organizmi povlače na dole i večernja kada se oni povlače na gore. vrsta ribe koja živi kraj obala Kalifornije razmnožava se od aprila do juna i to samo u vrijeme visokih plima koje nastupaju 2x mjesečno. U šumama aktivni oblici preko dana spuštaju se dolaskom noći u niže spratove. Ženke dospijevaju sa visokom plimom na plažu gdje polažu jaja koja se u 247 . tako da se one mogu podijeliti na dnevne. Eunice viridis koja živi na koralnim sprudovima se razmnožava samo u oktobru i novembru za vrijeme posljednje mjesečeve četvrti. Lunarni periodizam Kod mnogih organizama mora zapaža se periodizam u razmnožavanju u vezi sa mjesečevim mjenama i pojavama koje ih prate. Ona se ogleda u sezonskom pojavljivanju i izčezavanju vrsta. promjeni ponašanja i aktivnosti. U proljetnom aspektu u planktonu se nalaze pretežno račići kopepodi i tada je njihova gustina populacije velika. I kod životinja se ritmično smjenjuju periodi aktivnosti i neaktivnosti. Vertikalne dnevno-noćne migracije zapažaju se i u suhozemnim zajednicama ali u znatno manje vidljivom obliku. Razlike u dnevno-noćnom ritmu svijetlosti zavisi od geografske širine i nadmorske visine. Sezonski peridizam je različito izražen u pojedinim klimaktološkim oblastima. a noći se povečava. isparavanja. sezonsko kretanje gustine populacije. Isto je i sa beskičmenjacima koji su veoma aktivni noću. Pošto se relativna dužina dana mijenja i sa sezonom i sa geografskom širinom i trajanje dnevne aktivnosti pojedinih životinja se mijenja. npr. suhlji i sa večim intezitetom isparavanja a noć je tamnija. Takođe zrikavci počinju da se oglašavaju u sumrak i to traje sve do ponići kad temperatura počinje sa opadanjem. Dan je svijetao. Na taj način se znatno smanjuje kompeticija. promjene u toku godine u jednoj šumi ili stepi. neke populacije kopepoda se mogu kretati vertikalno i do 100 m. Sezonska smijena aspekata u okviru biocenoze može se pratiti i na životinjskoj komponenti. Npr. U zimskom aspektu u planktonu ponovo dominiraju kopepode i odrasle larve školjke Dressenia. pjevanje određene vrste ptice se javlja samo sa pojavom svijetla određenog intenziteta. u šumama je 30-40% dnevnih sisara i 60-70 % noćnih. Npr. U ljetnom aspektu u planktonu dominiraju kladocere. Na sve te promjene biocenoza reaguje ritmičkim promjenema aktivnosti i ponašanja. Sezonske promjene u aspektu su najuočljivije kod biljne komponente zajednice. Tako da između dnevnih i noćnih životinja dolazi do vremenske izolacije i nemogučnosti susreta.zajednice. a drugi danju. Isto tako može se reći da dolazi sa smjenom dana i noći i do smjene različitih lanaca ishrane. Npr. Idući od ekvatora dužina dana opada. iako su slične životne forme i sličnog načina iahrane. U tropskim šumama mnogi noćni oblici raznim glasovima označavaju početak svoje aktivnosti. Biljke su prije svega aktivne danju kada se obavlja proces fotosinteze. Sukcesija ekoloških pojava. Te sezonske promjene su vidljive u naselju beskičmenjaka u listopadnoj šumi. U tropskim šumama sezonki periodizam je uslovljen smjenom sušnih i kišnih perioda. Na te vertikalne migracije utiče svjetlost i temperatura. Klasičan primjer dnevno-noćnih vertikalnih migracija susreće se kod planktona jezera i mora. Lunarni periodizam u razmnožavanju je zapažen i kod velikog broja morskih životinja u vezi sa popratnim pojavama lunarnog ciklusa. hladnija. Tako da dolazi do smjenjivanja dnevnog i noćnog aspekta zajednice. Vide se sezonske promjene u kvalitativnom i kvantitativnom aspektu planktona u Ohridskom jezeru. topliji. Na smjenu dana i noći životna zajednica reaguje tako što e jedan njen dio aktivan noću. Jedan od najupadljivijih primjera lunarnog periodizma ostvaren je kod anelida poliheta tropskih oblasti. Npr.a noćne forme se kreću obrnuto iz prizemnog sprata na više. naročito kod ishrane. Ritmičke smijene perioda aktivnosti i neaktivnosti najbolje se vide kod odavanja zvukova i kod vertikalne migracije. Npr. U umjerenim i polarnim oblastima on je uslovljen promjenama temperature i fotoperiodizma. vlažnosti. Dnevno-noćni periodizam Ritmične promjene koje za sobom povlači smjena dana i noći ne ogledaju se samo u promjeni inteziteta svijetla nego i u promjeni temperature. noćne i sumračne životinje. Te promjene vide se i u naselju ptica u šumskim zajednicama. U tropima je isti broj sati dana i noći. Sezonski periodizam je naročito vidljiv u smjeni aspekta planktonske zajednice mora i jezera. manjim ili večim migracijama.

koja raspolaže zajedničkim kompleksom genetičkog materijala. tek nastali endemi. POPULACIJA – je prostorno i vremevski integrisava grupa istovrsnih jedinki.Progresivni (neoendemi) maldi. . reliktinim vrstama. Kod njih je ograničenost nastala kao posljedica mladosti taxona.. . Danas. Okarakterisano je pojasnom ogromnih ledenica na planinama i specifičnom florom i faunom. nakon izmjene pod dejstvom čovjeka (ruderalne biljke. GLACIJALNE VRSTE – šire oko glečera i snježnika. .) REFUGIJUM – su zaklonjena mjesta. . AUTOHTONE VRSTE : . RELIKTI – su vrste koje predstavljaju ostatke nekadašnje drvne flore i faune. Salmonidia atra.. često vrlo usku oblast. ENDEMI BiH : .su vrste koje su sekundarno dospjele na određeno stanište. ranije širokih alela. a kasnije sa dolaskom plime ponovo se povlače u okean ali tada su već razvijeni. uvale. Nekad su bile široko rasprostranjene.Mikrotus igmaneus (igmanska voluharica).Martes foina bosniaca (kuna).000 godina – Galantus nives ).Sus ecrofa raeri (divlja svinja).Martes foina bosniaca (podvrsta bosanska kuna zlatica). gdje su jedinke u grupi medjusobno povezane rzmnožavanjem.Canis lupus (vuk). .Ursus arktos bosniensis (bosanski medvjed). zadržali su se i nakon povlačenja ledenika u određenim refugijama – glacijalni relikti AUTOHTONE VRSTE – su vrste koje su na datom staništu graditelji zajednica pod prirodnim uslovima (autohtono zemljište – nastalo na mjestu gdje se trenutno nalaze) ALOHTONE VRSTE .pijesku razvijaju sljedeće dvije sedmice..Picus viridis (zeleni djetlić) JEDINKA – je element biotičkog FALI . nastale su glacijalne vrste. vodenim stihihama)). koji stupa u jedFALI tj. . Imaju povoljan položaj u sistemu. S tim u vezi.nke od tih oblasti koji su došli sa sjevera. nemaju bliskih srodnih vrsta.Capieolns capreolus grandis (srna). koji još nije uspio da se rasprostrani na veću površinu. vanjski uslovi ne odgovaraju u potpunosti. pećine u kojima su mnoge vrste nalazile zaklon.Dolomis bogdanovi trebevićensis (podvrsta reliktne voluharice).. ENDEMI – su organizmi ograničenisamo na jednu. (alohtona zemljišta – nije nastalo na mjestu gdje se nalazi. 248 . već je tu dospjelo npr. .. (Pančićeva omorika. naseljavajući odredjeni ekosistem. odnose sa vanjskom okolinom koja ga okružuje. Oni se pretežno nalaze u procesu širenja alela. . bježeći od glečera koji su dolazili sa sjevera ili su spuštali niz padine planina u vrijeme gladijacije.Konzervativvni (paleoendemi) – stara grupa endema kod kojih su ograničenost areala nastali smanjivanjem starijih. .. Bili su raširene u ledeno doba (prije 80.

dinamički sistem. fizičkim. TROGLOXENI – organzmi koji u pećinu zalaze u potrazi ta hranom. KARAKTERISTIKE PEĆINE : stalnost mikroklimackih uslova. či se proces ostvaruje uz protok energije koja dolazi od sunca i nakraju odlazi u vedu toplote. Biomasa čije se mijerenje koristi za određivanje i gusti ne populacije ili čitavog trofičkog stupnja može poslužiti kao mjerilo organske produkcije. Razlikuju se organizmi tla koji sami tvore svoj prostor – kopači (oligohetae. Energija vezana za organsku materiju samo protiče kroz ekosistem i ona se od strane organizama koristi samo jednom.. četri u uglovima i jedna u centru (0 do 4 cm i 4 do 8 cm ) (npr. mravi ) i organizmi koji koriste već postojeće šupljine u tlu (kolembole. gdje se razvila specifična biocenoza...BIOTIP – je dio prostora koji se odlikuje specifičnim kompleksom oblika FALI komponenti.). SPELOLOGIJA – nauka o pećinama. bez organa čula vida. Ta količina organske materije važi samo za taj momenat i ona je trenutni presjek produkcionog procesa i ne govori kako i u kom vremenu je organska masa stvorena. BIOSPELOLOGIJA – nauka o živom svjetu u pećinama. PEDOFAUNA – je skupina organizama koji naseljavaju tlo nekog područja.. hemiskim.. Organske materije se istovremeno i stvara i trosši na svakom stupnju trofičke piramide. odsutnost svjedtlosti. BIOCENOZA – je integrisan i FALI nastali skup populacija.. Ali od posebnog značaja je sam produkcioni proces. Osnovni momenat od koga se polazi je neprekinuti tok stvaranja i trošenja organske materije ekosistema.. ujednačena temperatura. arahnida. HEMIEDAFON – organizmi koji svoj dio ciklusa provedu u tlu.. EUEDAFON – organizmi koji stalno žive u tlu. sinfila. či su kompnente biocenoza i biotip. TROGLOFILI – dobro im odgovaraju ovagvi uslovi. tempo sagorijevanja generacija je različit tako da se javljaju razlike ako se posmatraju zelene alge i više biljke. arachnida. U ove organizme spadaju predstavnici gotovo svih živornih skupina.). Ta mjera ili stopa organske produkcije u jedinici vremena je organski produktivitet jednog ekosistema. biološkim povezana u jedinstveni proces kruženja materija izmedju komponenata.. akarine. oskudica kisika. Uzimajne tla vrši se metalnimFALI na površini 1 m 2 sa pet tačaka.. ORGANSKI PRODUKTIVITET EKOSISTEMA Odnosi ishrane između funkcionalnoh kategorija članova ekosistema se kvalitetno mogu izraziti u vidu trofičkih piramida gdje svaki stupanj predstavlja ukupnu količinu mase organiskih materija (biomase) populacije koja mu pripada. Biomasa populacije koje pripadaju jednom trofičkom stupnju utvrđena u datom trenutku predstavlja aktuelnu količinu produktivne organske materije tog trofičkog stupnja.. razvijeno čulo dodira. nekretnost vazdušne mase. visoka relativna vlažnost zraka (95%). mada nisu isključivo vezani za pećine – predstavnici nekih vrsta ptica (golub). njegov mehanizam i intenzitet od koga zavisi količina stvorene organske materije u jedinici mjere. stonoge.. To je cjelina sa svim zastupljenim FALI zbivanjima. EKOSISTEM – je funkcjonalno integrisan. Biomasa sračunata u tom momentu ne govori ništa o brzini i količini materijala 249 . u bjegu od neprijatelja ili nepogoda. Također treba imati u vidu razlike između prometa materije i energije u metabolizmu ekosistema.skup organizama u tlu. Kod biomase treba naglasiti da dužina života. mala produkcija organskog materijal. EDAFON . TROGLOBIONTI – prvi pećinski organizmi tjelo FALI . koji se razvijo na tom staništu i počiva na složenim medjusobnim odnosima.

Tada nastaje višak produkcije na pojedinim trofičkim stupnjevima. Ali se može predpostaviti I da je na svakom trofičkom stupnju manje organizama pojedeno ili uginulonego što je stvoreno. Od ukupne količine apsorbovane sunčeve svijetlosti samo mali dio biljke troše u procesu disanja. Energetski izražena primarna produkcija je stopa kojom se energija u procesu fotosinteze akumulira i veže za organizam jedinjenja. a drugim za nihovu neto proukciju. Ekološka efikasnost od posebnog ekološkg interesa je koeficient korištenja raspoložive materijei energije na pojedinim trofičkim stupnjevima. Promet energije se također može koristiti za određivanje produktiviteta jednog ekosistema. On se može izraziti u više oblika. U principu primljena količina energije kod proizvođača jedinka je količini oslobođene energije na svim trofičkim stupnjevim kroz respiraciju i proces razgradnje uginule materije. a drugi dio iskorištene neto produkcije če biti asimiliran i predstavlja bruto produkciju biljojeda. Ostatak predstavlja neto biljnu produkciju koja je izražena kroz FALI.prilikom njenog prelaska sa jednog na drugi trofički stupanj. Primjer produkcije može se pratiti na primjeru ribnjaka sa tri trofačka stupnja (proizvođači. Na svim ostalim trofičkim stupnjevima nema nikakve nove produkcije i oni neposredno ili posredno koriste organsku materiju i energiju koja je stvorena na nivou proizvođača i ona na njihovom tijelu biva samo inkarirana. Osnovne karakteristike procesa produkcije su: iskorištavanje sunčane energije je malo kod proizvođača. odnosom između apsorbovane energije I stvorenim ugljikohidratima. Jedan dio neto produkcije biljojeda gubi se zbog raspadanja. Ali i od upotrebljenog dijela neto produkcije u ishrani ostaje jedan dio koji je neiskorišten kao nesvarena hrana. Organska bruto primjene produkcije izražava se u gramima na m2 na dan ( g/ m2 / dan ). Ukupna stopa energije koja se akumulira u fotosintezi je bruto primarna produkcija. bilo na izlasku iz sistema. Sa prelaskom na slijedeći trofički nivo jedan dio neto primarne produkcije se koristi za ishranu biljojeda. a drugi dio neto produkcije se gubi u procesu razlaganja uginulih biljaka. npr. Produktivitet na nivou proizvođača se označava kao primarna produkcija. kod proizvođača odnosom apsorbovane i ukupne količine sunčeve energije. Tako da nije bilo nikakvog prirasta biomase.iz kojeg je stvorena. Intenzitet metabolizma organskih vrsta je takođe različit tako da biomasa može samo u ograničenoj mjeri poslužiti kao indikator organskog produktiviteta. Količina akumulirane energije primarnog trofičkog stupnja progresivno opada i to opadanje je karakteristično za svaki produkcionu proces. PRIMARNI I SEKUNDARNI PRODUKTIVITET Stvarna nova produkcija organske materije i za nju vezane energije u ekosistemu vrši se samo na stupju proizvođača. Energija se gubi u procesima disanja I razlaganja uginule organske materije. biljojedi i mesojedi). Isto se dešava i sa prelaskom na slijedeči nivo mesojeda. Ti odnosi procentualno izraženi označavaju 250 . količina prenjete energije opada ka višim trofičkim stupnjevima. Iskorištena neto produkcija biljojeda jednim dijelom se troši na disanje mesojeda. a na ostalim trofičkim nivoima govori se o sekundarnoj produkciji. Jedan dio asimilacione energije se troši u procesima disanja a ostali dio se troši za izgradnju organske materijei predstavlja njihovu neto produkciju biljojeda. Ostati energije koja je vezana za organska jedinjenja koja se koriste za sinteze biljnih tkiva je neto primarna produkcija i ona stoji na raspolaganju ostalim trofičkim stupnjevima. Kod potrošača odnosima između količine hrane koja stoji na raspolaganju I utrošene hrane. Ali i zelene biljke stalno troše energiju za svoje životne procese koje dobivaju u procesu disanja. Ovaj primjer je pošao od predpostavke da je neto produkcija jednog stupnja bila iskorištena kao hrana za slijedeći stupanj. Tako da je osnovna karakteristika produkcionog procesa progresivno opadanje količine energije. Količina energije je manja ako je veći trofičkistupanj. Energija ne kruži ona je mjerljive veličine i može se izračunati bez obzira na brzinu kojom protiče. bilo na ulasku bilo.

Zbir produkovanog i utošenog kisika predstavlja ukupni O2 proizveden u fotosintezi I na osnovu njega se može odreiti bruto primarne produkcije. Primjer je efikasnost prenosa energije sa jednog trofičkog stupnja na drugi. a time I 251 • • • • • • . a vodene alge još manje od 0. Ali je on u toku 24 sata za procese disanja potrošio određenu količinu O2 iz procesa.5% utrošena hrane upotrebljeno za biosintezu. Mjerenje primarne produkcije. ali sračunat za čitav ekosistem I izražen na m2 je prilično sličan u svim ekosistemima. metoda primjene radioizotopa – se široko primjenjuje. Stopa produkcije O2 od strane biljaka može se primjeniti na uspješno u vodenim ekosistemima. metoda mjerenja utroška sirovine materijala . Hlorofil u individuama znatno varira. Primjenom radioaktivnog ugljika C14 može se odrediti nkoličina CO2 koja se fiksira u fotosintezi fitoplanktona u jedinici vremena. To znači da je samo 2. metoda mjerenja utrošenog O2 – sastoji se u mjerenju utroška O2 u vodi dubljih jezera kroz disanje I process razlaganja organske materije. U prirodnim ekosistemima zbog prisustva biljojeda ova metoda se teško može primjeniti. Sadržaj hlorofila može poslužiti kao index za primarnu produkciju. U dubinskim zonama jezera za vrijeme ljetne stratifikacije praktično I nema O2. Taj dio se izražava u tamnoj boci gdje je fitoplankton samo trošio O2 koji je već postojao u boci. hloroforna metoda – tu se na osnovu sadržaja hlorofila u biljkama cijelog ekosistema određuje primarna produkcija. Od ukupne količine sunčeve energije kopnene biljke koriste samo u procesu fotosinteze 1%. nego se on samo troši u vodi. Ta neto produkija 1kg biomase govečeta potrebno je 40kg hrane.4 %. a ostatak je upotrebljen u respiracionim procesima. To je slučaj sa poljoprivrednim kulturama. Ali mjerenje njihovog utroška nije uvijek moguče.se kao ekološka efikasnost. a ne samo proizvodi koje čovjek koristi kod žetve. Pošto ona obuhvata materiju I energiju utrošenu u toku respiracije ona predstavlja netp primarne produkcije. Utrošak soli se može mjeriti samo onda kada se njihovo priticanje vrši u intervalima. Postoje različite metode za mjerenje primarne produkcije koja nimalo nisu najpreciznija. posebno u vodenim ekosistemima.1 do 0. Efikasnost korišteja energije u hrani je znatno veća na višim trofičkim nivoima. suši I određuje količina fiksiranog CO2 u fotosintezi. Stepen iskorištavanja nergije po pravilu je veći na višim trofičkim nivoima. Pošto je primarna produkcija u suštini u sklopu protoka energije kroz ekosistem. Mjeri se cjelokupna masa biljke. Iz količine utrošenog O2 u jedinici vremena koji je srazmjeran produkciji može se izražavati stopa neto produkcije. Dvije boce svijetla i tamna sa fitoplanktonom se spuštaju u dubinski sloj. Vrlo niska efikasnost se javlja na nivou proizvođača. Te soli su u proceu kruženja materije iz uginule organske meterije I ponovno stoji na raspolaganju biljkama. • metode žetve – on se sastoji u mjerenjimu proizvedene biomase na kraju vegetacione sezone. To je slučaj u morima kada se te soli akumuliraju u površinskim slojevima I bujanjem planktona njihova potrošnja. pod pretpostavkom da je njen utrošak u toku stvaranja sveden na minimum. njeno mjerenje se svodi n amjerenje toka energije kroz trofičke stupnjeve. metoda mjerenje produkcije CO2 – u procesu fotosinteze između količine proizvedene materije I oslobođenog O2 postoji određeni odnos.odnosi se na mjerenje utrošene soli N i P koje su neophodne za stvaranje organske materije. Nakon 24 sata u svijetloj boci mjeri se količina O2 koju je proizveo fitoplankton. To mjerenje je posebno vezano na stupnju proizvođača. Nakon određenog vremena se vadi fitoplankton iz boce. metoda mjerenja CO2 – pored utroška O2 u dubinskim zonama stalno raste količina CO2 I njegova stopa produkcije proporcionalna produkcije jezera.

broj životinjskih vrsta se sve više povečava. Američki ekolog Clement Chepmen definisao je glavne stadije razvoja životne zajednice. njihovo smjenjivanjeu funkciji vremena. Slični primjerci ovom ostrvu javljaju se svuda u prirodi gdje živi svijet može biti potpuno uništen kod nepogoda . 10 godina kasnije javlja se razvijena travna zajednica na cijelom ostrvu i primjerci drveća. stupanj stabilizacije – dolazi do relativno sporog razvoja zajednice. mahovine i bakterije i njihova karakteristična mikroflora. To znači održavanje takve gustine populacije neke vrste koja osigurava redovne produkcije. stupanj reakcije – nastupa u toku kolonizacije. Ekosistemi su prolazne tvorevine i stalne promjene koje se dešavaju i u biotopu i biocenozi dovodr do njegovog kvalitativnog preobražaja I prelaska u nove ekosisteme. ecezis – je stupanj kada organske vrste uspiju da se ukorijene na tom mijestu. požara. biomase . U principu produkcija je mala u pustinjama I otvorenim djelovima okeana. mravi i prve vrste ptica. koraljnim grebenima I vlažnim šumama. Ribolovom se smanjuje gustina populacije i stvaraju se bolji uslovi za život ostalog dijela populacije. skakavci. U tom slučaju govori se o optimalnoj žetvi. Tu organizmi naročito biljni aktivno djeluju na prvobitne ekološke uslove I mijenjaju ih stvarajuči usloe za nove pridošlice npr. Prinos produkcije i žetve Izradom produkcije često se u praksi označava prinos ili žetva koju čovjek ubira u obliku organske materije u jednom ekosisitemu u jedinici vremena. Svi ti organizmi su dospjeli sa susjednog kopna. Kasnije se javljaju prve vrste paprati i mahovina. brojnost i stope rastenja. Snažna erupcija je potpuno uništila živi svijet na tom ostrvu i pokrila tlo sa 30 do 40 m pepela. obrazovanje humusa. Postoje brojni primjeri tog utvrđivanja kod riba. Utvrđivanje optimalne žetve je tečko pogotovo kod sekundarne produkcije. Kad obezbjede hranu. Polazi se od toga da se mora utvrditi trenutno stanje populacije riba. Kod korištenja prinosa koj ostvaruje neka vrsta organizama osnovni problem je utvrditi maksimalna količina koja se smije eksploatirati I ta se količina tokom vremena ne smanjuje. U toku naseljavanja ostrva smjenjivalo se više zajednica jedna za drugom. To su: • • • • • migracije – to obuhvata naseljavanje praznog prostorabiljnim I životinjskim organizmima koji tu dospjevaju aktivno ili pasivno. zaklon i razmnožavanje. Veću produkciju imaju pašnjaci. Primjer sukcesije se može pratiti na vulkanskom ostrvu Krakatoa u Tihom okeanu.primarna produkcija. SUKCESIJE I PREOBRAŽAJI EKOSISTEMA Jedna od najznačajnijih odlika ekosistema jesu preobražaji i sukcesije tj. To je samo dio organske produkcije ostvarene u ekosistemu u jedinici vremena. smanjuje se kompeticija među njima i smanjuje se mortalitet. Uzrasna struktura. 252 . sječe itd… Sav ta prostor brzo biva kolonizovan I tu se odigrava formiranje I sukcesija životnh zajednica. a najveća produkcija je u plodnim morskim zalivima. dubokim jezerima. insekti. U fauni se javljaju pauci. 3 godine kasnije sa hlađenjem pepela prvo su se naselile alge. Još kasnije razvija se šuma. Na osnovu tih pračenja stanje neke riblje populacije može biti stabilizovano i onda gubitak usljed izolovanja prirodne smrti ne prevazilazi iznos rađanja novih primjera prirasta preživjelih jedinki. Analizom ribarskih lovina u tom nizu godina mogu se pratiti određene klase starosti rođene u odreženoj godini. Na taj način slika jednog živog predjela se stalno mijenja u toku određeneog vremena. erozije. Prinos zavisi od cijelog produkcionog procesa i visina prinosa u prirodnim ekosistemima predstavlja višak produkcije na datom trofičkom nivou. stadij kompeticije – nastupa za vrijeme kolonizacije između naseljenih vrsta i ona se povečava sa povečanjem broja vrsta. plitka jezera. Te promjene se u toku vremena označavaju kao sukcesije.može se reći da postoji mogučnost određivanja optimalnog intenziteta ribolova kojim se može ostvariti makimalna visina ulova bez opasnosti opadanja ribljeg fonda.

Na kraju baa potpuno zarasta iskušenje I nastaju kopneni ekosistemi. Takav primjer je I naseljavanje gole stjenovite podloge. Druga kategorija su faktori koji djeluju van sistema i izazivaju sukcesivne promjene. Ta sukcesija biljnih vrsta je preteča sukcesijom životinjskih vrsta.Proces formiranja novih zajednica može se pratiti i eksperimentalno (npr. U svim tim slučajevima interakcije između biocenoze i biotipa dovode do preobražaja ekosisitema. Poslije ledenog doba stara jezera su djelomično počela gubiti dubinska zona. Sekundarne sukcesije nastaju na mjestima gdje je predhodna zajednica uklonjena ili oštečena npr. sječa šume ili požar. Tu se javlja nekoliko zajednica alge→korasti lišajevi→mahovine i žbunasti lišjevi→hemikriptophitae→nisko žbunje→šikara→visoka šuma. Tada dolazi do obrastanja livada i pašnjaka prvo žbunjastom vegetacijom. Opak se razlikuju dva osnovna kategorija tih faktora. sva ta jezera danas su bila vrlo slična Ohridskom jezeru. Dobar primjer sukcesije se vidi na napuštenim farmama i poljima u blizini šumskih zona. U tim sukcesijama važnu ulogu igrali su i egzodinamični faktori koji su se kombinovali sa endodinamičnim. Tipičan primjer je naseljavanje stjenovite podloge planina. Tako je tokom vjekovadovela do izdizanja dna jezera. a zatim šumskim drvečem. Svijetlost prodire do dna i omogučava razvoj makrovegetacije. reljefom. Sekundarne sukcesije javljaju se zbog poremečaja koje čovijek izaziva ili zbog prirodnih nepogoda. itd… Ali jedni drugi faktori ne djeluju nezavisno i obično se u prirodi kombiniraju. Jedna kategorija su faktori koji proizilaze iz odnosa I dejstva unutar samog ekosisitema. Pimarne i sekundarne sukcesije Primarne sukcesije su sukcesije životnih zajednica koji se odvija na praznom prostoru na kojem nije bilo života. Sekundarnu sukcesiju najčešće izaziva čovijek. Taloženje mulja je išlo brže kako je produkcija bila veća i dubina jezera sve manja. Jezero na kraju prelazi na baršunastu sa razvijenom barskom vegetacijom. promjene izazvane klimom. Primjer tih sukcesija je zarastanje dina na D. uranjanjem staklenih ploča u vodu I pračenje njihovog naseljavanja). Sukcesije koje nastaju pod dejstvom tih faktora su endodemične. Primarna sukcesija se vidi na primjeru pješčanih dina u Deliblatskoj pješčari. a nekada je bilo duboko 110 m. Zbog postojanja samo osvijetljene zone organska produkcija u tim jezerima je postojala sve veća što je povečavalo taloženje sedimenta na njihovom dnu. Vegetacija prostranih geografskih oblasti je karakteristična za određene klimatske zone I tako formirana vegetacija se održava kao takva 253 . Organska produkcija u Dorijanskom jezeru je jako velika. Faktori sukcesije mogu biti raznovrsni injihove različite kombinacije. Na tom stupnju su danas Dorijansko I druga jezera u Makedoniji. Svaka zajednica izaziva promjene koje omogučavaju dolazaknove zajednice. pješčari. zarasta jezero ------------→ baruština -------------------→ kopneni ekosistemi isušuje POJAM KLIMAKSA Kod sukcesije smjene ekosistemaposebno kod vegetacije jedne geografske oblasti pokazujue da se razvoj živog naselja u principu duže vremena zadržava na stadiju koji se u skladu sa opštim klimatskim prilikama te oblasti. Najbolji primjeri endoni FALI sukcesija je eutrofinacija jezera na južnom Balkanu. Dobar primjer tih jezera su stara jezera koja su danas potpuno zarasla i Dorijansko jezero koje je duboko od 8 do 10 m. a primjer primarne sukcesije je ostrvo Krakatoe. Na taj način jezerska zajednica značajno mijenja svoj biotip. To su egzodinamične sukcesije.

Rezultat te evolucije je jedinstvo i integritet ekosistema. Osim toga I koakcija također znatno doprinosi integraciji ekosistema. Ledeno doba se završilo otprilike prije 20.000 godina prije nove ere. Kao krajnji rezultat integracije ekosistema je viši nivo integracije tj. Kod njih je naseljenost dubinskom zonom znatno više diferencirano nego u postglacijalnim jezerima.duže vremena kroz vrijeme bez vidnih promjena. Da su sve te prilagodbe organizma nastale kao rezultat evolucije dokaza su stara jezera – Bajkalsko i Ohridsko jezero. Evolucija žive prirode teče zajedno sa evolucijom nežive sredine i oba procesa se slivaju u jedan jedinstven process – evoluciju ekosistema. U ranim geološkim periodima samo je voda bila naseljena i imala je odgovarajuče životne zajednice. Svi oblici koji su tada u juri živjeli prije 150 miliona godina danas više ne žive u morima za tercijer i kvartar pa stoje nešto bolji paleontološki podatci. Progredsivna evolucija karakteriše I čitavu biosferu kao jedninstven kompleks svih ekosistema. biosfera. INTEGRACIJA EKOSISTEMA U funkciji vremena ekosistem je system koji evoluira i njihova integracija je rezulat evolucije. Negativne strane polenske metode su što se neke vrste polena teže održavaju u fosilnom stanju. razvoja hemijskih i taktilnih čula. Stupanj takve definitivne zajednice bi bio ekosistem tunedre i tajge. živi svijet Ohridskog mora. ekosistem stepe…. nedostatak ove koncepcije je što razvoj ekosistema može poraditi sa razvojem jedne individue tj. zajednice Pančićeve omorike. Već u toku tercijera se počinju javljati današnji rodovi i vrste biljaka i životinja. Sve kategorije odnosa na kojima počiva ekosistem su rezultat evolucije. reakcije i koakcije predstavljaju prilagođenosti koji su se istorijski razvile i na njima počiva integrisanost sistema. 254 . Broj vrsta u ovim jezerima je veći nego u mladima. Osim paleontoloških podataka tu su važni još i relikti i njihove zajednice koji su ostatci nekadašnje tercijerne flore i faune npr. životna zajednica jurskih mora se bitno razlikuje od današnjih morskih biocenoza. mogu biti odnešene vjetrom na velike udaljenosti što ne daju realnu sliku date biocenoze. Sa pojavom kopna javljaju se i prve kopnene biocenoze sa velikim geološkim promjenama sa promjenama reljefa i klime su se preobražavale smjenjivale životne zajednice i na kopnu i vodi. Glavne kategorije odnosa akcije. Ali organism također svojom radljivošču dovode do promjena u biotopima tako da su akcija i reakcija dva aktivna faktora u ekosistemu koji dovode do njihove evolucije. U biotopima sa kolebljivim uslovima te adaptacije se ogledaju u tome da su stanovnici tih biotopa u stanju da izdrže ta kolebanja. na mjestu uništene listopadne šume kroz niz sukcesija opet nastaje listopadna šuma. Vjekovne sukcesije na osnovu paleontoločkih dokaza rekonstruiše slika o nekadašnjim životnim zajednicamai njihovim smjenama u toku vremena i sama evolucija živog svijeta je u suštini sukcesija I smjenjivanju određenih zajednica i ekosistema. Akcije i reakcije su međusobni odnosi organizama i sredine. da životna zajednica mora imatai svoje stadije razviča do super organizma. Primjer Bajkalskog i Ohridskog jezera pokazuje kako duža evolucija dovodi do večeg stepena ekološke diferenciranosti i integracije. Najbolji su proučene sukcesije i vjekovni preobražajni šumske zajednica iz novijeg geološkog perioda iza ledenog doba. I u drugim ekosistemima postoje također brojne prilagodbe. Na dejstva akcija organizmi reaguju stvaranjem prilagođenosti i preoces prilagođavanja nalazi se u osnovi evolucije. Također sukcesije koje se deešavaju na tim prostorima dovede do formiranja istog tipa vegetacije npr. Te analize su vršene na osnovu fosilizovanog polena i izradom polenskog dijagrama. U mladim dubokim jezerima Europe I SAD-a nastalim poslije gladijacije u dubinskim zonama još nema diferencirane tamne faune zbog nedovoljnog vremena za njeno stvaranje. Po toj koncepciji živo naselje svuda teži kao završnom stupnju koji odgovara klimi datog područja i taj stupanj je označan kao stupanj klimaksa. Pojedine vrste su isčezavale i javljale se druge vrste organizama i time su se mjenjale životne zajednice npr. organa vida. ta abisalna fauna se odlikuje odsustvom pigmenta . Prema toku razvoja bi uvijek imao određen smijer i bio upučen u pravcu završnog stupnja.itd. Ta činjenicaje navela mnoge ekologe na koncepciju o završenim stupnjevima razvoja živog naselja jedne oblasti. ekosistem listopadne šume. Postoje brojni primjeri prilagođenosti kod životinja npr. životinje u dubinskim zonama jezera i okeana.

Shodno ovoj konvcepciji svi ostali ekosistemi tajge bili bi sukcesivni FALI(stopijri) u razvitku bioma. Ekosistem je otvoreni sistem koji stalno prima otpušta energiju i materiju. Oni znatno određuju sastav i izgled vegetacije. Ta ravnoteža bi se ponovno ispostavila određenim regulatornim mehanizmima. higrofilna. Sličan biom su i tundre. Zbog toga neki ekolozi pojam ravnoteže često zamjenjuju izrazima balans ili pokreten ravnoteže. npr.glavni od tih kriterija su: • ekološki uslovi . prašume…Drugi pokušaj za grupisanje ekosistema je grupisanje preko pojma predjela. Po shvatanju večine ekologa ta ravoteža trebala bi da bude kvantitativna rezultanta svih međusobnih odnosa i dejstva u ekosistemu i na njoj bi trebalo da počiva održavanje ekosistema kao cjeline. GRUPISANJE I KLASIFIKACIJE EKOSISITEMA Ekosistemi koji ulaze u sastav biosfere čine pravi mozak na površini zemlje. koje održava određenim regulatornim mehanizmima. potočni. • Fizionomija i floristički sastav vegetacije – ta klasifikacija vodi računa o dominantnim biljnim vrstama koje određuje izgled jedne zajednice. Izraz prirodna ravnoteža je diskutabilan i moglo bi se reći da je taj izraz posuđen iz faune I važi za nežive sisteme. 255 . produkcije i respiracije i regulisanje broja populacije. U ekosistemu koji je dinamičan to nije slučaj. Ti mehanizmi se odnose na akumulacije i regeneracije hranjive materije. Krupne promjene koje čovijek vrši u prirodi su očit primjer narušene ravnoteže. mezofilna i kserofilna vegetacija. travnati…tajga je tipičan biom kojem početak daje četinarska šuma. Također je činjenica da se ekosistem u cijelom periodu razvoja održava kao organizovani system. stalno se mijenja životna zajednica i biotop. Ekosistemi su također mogu podijeliti i na prirodne i na vještačke. suhozemne ekosisteme moguče je grupisati na dvije osnovne provincije: nadzemni i podzemni. Pod slićnim ekološkim uslovima razvijaju se slični tipovi vegetacije. Svaka organska vrsta u eksistemu bi imala svoj ravnotežni udio. Pri tome se često uzima u obzir samo biljna komponenta jer vegetaciju čini kostur jede životne zajednice. Odnosno tada je odnos izmešu primarne produkcije i respiracije ravan jedinici. Pojam predjela obuhvata integriran mozaični kompleks ekosistema. Kriterij za klasifikaciju ekosistema su veoa različiti. U pojmu predjela je sadržan i geografski i ekološki moment. Osnovnu karakteritiku bioma čini ekosistem na stupnju klimaksa. Zatim na kopnene i vodene ekosisteme…. jezerski. jedan od pokušaja klasifikacije ekosistema je putem bioma. promjenljiva je i gutina populacija. Takav sistem nemože nikada dospjeti u stanje stabilne ravnoteže nego samo u stacionarno stanje koje je meguče samo pod uslovom konstantnog prometa energije. Činjenica je da se ekosistem u stupnju klimaksa održava u relativno stacionarnom stanju. Ali ustvari to je kompleks ekosistema u kojem se pored četinarskih šuma susreču i drugi ekosistemi.itd. Predio je geografsko – ekološka sinteza. Iako postoje teškoče u određivanju njihovih prostornih granica oni se ipak javljaju kao jeinice realno date prirodi.Pojam ravnoteže I ekosistema Sve regulatorne pojmove koji se dešavaju u ekosistemu posebno na stupnju usporenog razvoja na klimaksu i regulaciji gustine populacija vrsta označava se pojmom biološčke ravnoteže.ostvareni na staništu prije svega klimatski i edafski. Tako da ekosistem u stadiju klimaksa može dospjeti u više ili manje stacionarno stanje u kojem priticanje i oticanje energije dosta ujednačeno. Taj pojam označava krupni integrirani kompleks večeg broje ekosisitema koji se održava I razvija u određenoj klimatskoj oblasti. stepe. • priroda biotopa – klasifikacije ekosistema na osnovu hijerarhijskog grupisanja biotopa. što znači da unutar jega moraju postojati određeni regulatorni mehanizmi. Postoji veći broj načina grupisanja ekosistema. npr. U okviru ekosistema bi se moglo o ravnoteži govoriti samo pod uslovom da su gustine populacije u njemu konstantne i ne promjenjene. Izmjene gustine populacije koje za sobom povlače izmjene gustine populacije druge vrste dovele bi do narušavanja te ravnoteže. riječni.

850 puta manje. Osnovna karakteristika morske vode je salinitet. Sredozemno more. Svjetlost u vodenu sredinu prodire u manjoj količini nego u vazdušnu. Težina 1cm 3 morske vode iznosi 1. Salinitet je veći u zatvorenim morima koja ne primaju dosta slatke vode i veće im je isparavanje – Jadran. spužve i knidarije. prirodne voe sunaselene u cijelini. Voda se odlikuje velikom specifičnom toplotom. sem košljoriba koje imaju posebnu prilagođenost osmoregulacije.0013 g tj.. Sredine se međusobno razlikuju po hemijskomk sastavu. Visoka slanost morske vode uslovljava i visoki osmotski pritisak. također ima i određenih količina vodene pare. Po svojim fiziološkim i ekološkim prilagođenostima vodeni organizmi se razlikuju od kopnenih organizama.800 m. a težina 1cm3 vazduha svega 0. Na 1700. fotografska ploča ne reaguje ni poslije 2 sata i u vodenim dubinama vlada potpuni mrak. dubina i salinitet.. npr.ŽIVOTNE OBLASTI Ekosistemi koji ulaze u sastav bisfere grade jedan mozaik na površini planete. Razlike između vodene i vazdušne sredine Voda kao životna sredina je daleko gušča od vazdušne sredine. Prirodne vode se mrznu na 0 0C u površinskim slojevima. a vazdušns sredina samo u prizemnnom sloju. Morski organizmi su prilagođeni na tamne uslove života. 256 . U vodenoj sredini pritisak dubinom svakih 10 metara za 1 atmosferu. vode i kopno u okviru biosfere čine posebne oblasti života. Zbog toga u biosferi razlikujemo tri osnovne oblasti života: oblast mora i okeana oblast kopnenih voda oblast suhozemna. U suštini postoje dvije osnovne životne sredine vodena i vazdušna sredina. Ali isto i sesilni način života nekih životinjskih organizama. Sva mora i okeani su povezani i čine kontinuirano vodeno prostranstvo. Između ovih sredina ipak nema oštrih granica jer su gasovi atmosfere rastvoreni i u vodi i na kopnu. Slanost je približno ista u svim morima i iznosi oko 35 g/l. Tu preovlađuju hloridi i sulfati. latentnom toplotom topljenja i isparavanja. ali i najkrupnijim organizmima kitovima. a manji u onim morima koja primaju dosta slatke vode – Baltičko i Crno more. meduzama. Čak iako organizmi žive u unutrašnjosti tla ili u samom mulju oni ipak žive u vazdušnoj i vodenoj sredini. Sa ovim različitostima. Ali i kod voda postoje razlike u njihovom hemijskom sastavu. OBLAST MORA I OKEANA Dio ekologije koji se bavi proučavanjem morskih ekosistema je okeanografija. 028 g. Zahvaljujuči gustini vode koja je slična protoplazmi. Uvijek postoje dva osnovna medija vazduh i voda. . U atmosferi u podzemnom sloju pritisak iznosi 1 atmosferu sa FALI on opada. To daje mogućnost kretanja vodenim organizmima i glavni ograničavajući faktori za njih su temperatura. fizičkim svojstvima I to za rezultat ima značajne ekološke razlike. U okeanu već na 250 m količina svjetla je manja 1000 puta. Stanovnici otvorenog okeana su uglavnom stenohalni sa uskom ekološkom valencom za slanost i to su pravi morski organizmi kao foraminifere. Gasovi O2 i CO2 u vodi su u rastvorenom stanju i disanje vodenih organizama vrši se preko posebnih organa. Crveno more. Okeani i mora su najprostranija životna oblast i pokrivaju 2/3 planete. Oni se najbolje mogu podijeliti na: vodene i suhozemne ekosistemeto grupisanje je na osnovu prirodne sredine u kojoj žive organizmi. Voda osigurava opstanak organizmima nježne strukture. Zbog gustine vode brzina kretanja vodenih organizama je manja u odnosu na vazdušnu sredinu. Na i Mg. Prosječna dubina okeana je 3.. Vodena sredina omogučava poseban lebdeči ili planktonski način života.

One omogućavaju stalnu cirkulaciju okeanske vode u svjetskim razmjerama. U njemu temperatura naglo opada. Ostrea edulis. okean je relativno hladna i ravnomjerna cjelina. i dr. I raspored hemijskih faktora također pokazuje vertikalnu stratifikaciju. hladna voda Antarktika ide dnom od zapadnog dijela Atlantskog okeana ka sjeveru. 257 . Obnova ovih faktora u ?fotičnom sloju zavisi i od vodenih pokreta. Svjetlost također opada sa dubinom. To je najizraženije u tropskim morima. hemijskih i drugih karakteristika. Ispod 500 m je afotična zona.000 m prilično imaju istu temperaturu oko 20C i ona u toku godine nema kolebanja. cefalopode. važan ekološki faktor je i temperatura. a ta kolebanja su najmanja u tropskim i polarnim morima. Mytilus galoprovincialis. Površinske struje uzrokuju vjetrovi. U tom sloju razvija se bogata fitoplanktonska zajednica koja vrši fotosintezu. U oblasti ekvatora prosječna temperatura okeana iznosi 5. a samo u obalnoj zoni mogu se naći novi euritermni organizmi. Talasni pokreti javljaju se samo u obalnoj zoni. npr. ZONALNOST Vertikalni i horizontalni raspored ekoloških faktora uslovljava i zonalni raspored živog naselja.70C. Od vodenih pokreta javljaju se talasi. Postoje i vertikalne struje koje su uzrokovane razlikama u gustini vode. Postoji vertikalni termički gradijent prema dubini. Nasuprot njemu.000 m iznosi 12.ktenofore. ali je moguć život zooplanktonskih organizama. postoje i dubinske struje. Postoje dvije osnovne okeanske oblasti – slobodna voda ili pučina i morsko dno – i obje su naseljene živim svijetom. Taj površinski sloj zove se eufotična zona. soli N i P koji se u moru nalaze minimumu i predstavljaju ograničavajući faktor za organsku produkciju. Mytilus galoprovincialis. Samo u morima koja ne komuniciraju sa ostalim dijelovima okeana temperatura u dubini može biti nešto veća. a najmanje u polarnim. Plima i oseka su ritmične pojave uzrokovane djelovanjem Sunca i mjeseca i traju po 12 sati. posebno od 500 – 800 m. a prema polovima ona opada i u polarnim morima je ispod 0 0C. Taj dio je označen kao sloj termičkog skoka ili termoklina. sve do polutaka. Osim slanosti. Ispod toga se nalaze hladnije i teže vode. Morske struje omogućavaju miješanje vode na taj način i obnovu soli u površinskim slojevima i O2 u dubinskim slojevima. Eurihalni oblici su uglavnom ograničeni na obalski region. Dubinski dijelovi okeana ispod 4. ribe. Dio morskog dna koje se spušta od kontinenta do dubine 200 m i čini kontinentalnu padinu zajedno sa tom vodom čini neritsko područje. a svako površinsko kretanje dovodi do turbulencija i do miješanja površinskih i dubljih slojeva i njihovih toplotnih. u horizontalnom pravcu stoji okeansko područje koje obuhvata vodu pučine i duboko dno od 200 m do najvećih dubina. npr. Na dubini od 500 m nastupa mrak za ljudsko oko i ispod 1000 m je totalni mrak. Horizontalni raspored temperature varira i određen je geografskom širinom. Hladna i gusta polarna voda tone dublje i klizi ka ekvatoru. Ispod nje je disfotična zona koja nije dovoljno osvjetljena za planktonske organizme. U bistrom Sargaškom moru 1% površinske svjetlosti dopire do 100 m dubine. Od posebnog značaja su morske struje. anelide iz roda Arenicola. Zbog toga je u njemu najveći broj organizama stenoterman. gdje salinitet varira (Aurelia aurita. Oko ekvatora površina ima temperaturu oko 25 0C – srednja godišnja. tako da je zbog toga srednja godišnja temperatura okeana prema dnu vrlo uska. Oba ova područja su također i vertikalno stratifikovana. Temperatura površine koleba se u toku godine. plima i oseka i struje. Termoklin oštro odvaja ta dva sloja i sprečava miješanje vode. Vjetrovi pasati u tropskoj oblasti uzrokuju sistem površinskih horizontalnih struja koji teku paralelno sa ekvatorom i onda kreću ka sjeveru i jugu. prije svega O 2 i CO2.80C. ehinodermate. Morska voda je termički stratifikovana. Osim površinskih struja. U cjelini. U Sredozemnom moru koje je odvojeno Gibraltarom od Atlantika temperatura na 4. U principu se u okeanu može razlikovati gornji sloj toplije i lakše vode od 0-800 m. polihete.

Članovi proizvođači su uglavnom zelene jednoćelijske alge Chrysophyceae. salmonide. Taj plankton se susreće samo u gornjoj osvijetljenoj zoni. Meroplankton su organizmi koji koji provode jedan dio života u vodi. Planktonski organizmi ulaze u sastav životne zajednice planktona. kitovi.Neritski dio dna može se podijeliti na litoralnu zonu 40 – 60 m i dublju sublitoralnu zonu od 60 – 200 m. Ograničavajući faktori tu su temperatura. Sa porastom temperature povećava se i produkcija zbog velike količine hranljivih soli. Od tih faktora zavisi količina i sezonska kolebanja planktonske produkcije. To su većina protozoa. Oni lebde u slobodnoj vodi i imaju niz prilagođenosti kojima je spriječeno tonjenje. Život na morskom dnu 258 . ktenofora i sifonofora. Specifična težina žive materije je nešto viša od specifične težine vode. moguć je pučinski ili pelargijalni način života u slobodnoj vodi bez tonjenja. Život u slobodnoj vodi okeana Zahvaljujući gustini morske vode. mikroplankton i nanoplankton. srdele. srdele. mezoplankton. polihete i dr. One se često sakupljaju u velika jata i pretežno se hrane planktonom. Stopa primarne produkcije planktona varira sezonski u skladu sa variranjem ograničavajućih faktora. skuše. ali isto tako su i hrana za planktonske organizme. Plankton je izvor organske primarne produkcije u okeanu. U sastavu okeanskog područja nalaze se dvije vertikalne zone. ktenofore. Produkcija ponovo opada zbog utroška rezervi hranljivih soli. meduze. Plankton neritskog područja je drugačiji od okeanskog. Ove zone se odlikuju različitim ekološkim faktorima i u njima se u skladu sa tim razvijaju posebne životne zajednice.000 m čine duboku abisalnu zonu. Zimi je i svjetlost i temperatura niska. ali je temperatura nešto niža nego u proljeće. sifonofore. Površinska zona koja je osvijetljena – epipelagijalna – dubine do 200 m i duboka mračna zona – batipelagijalna. Plankton okeanskog područja čine uglavnom holoplanktonski organizmi. Od nektonskih stanovnika neritskog područja značajne su ekonomski važne vrste riba: haringe. Najdublji dijelovi okeana do 10. U jesen se opet javlja jesenji maksimum produkcije ali nešto manji od proljetnog. Članovi potrošači planktonske zajednice su zooplankton. Nektonski organizmi su uglavnom ribe: selahije. S obzirom na veličinu. haringe. Od holoplanktonskih oblika to su meduze. Oni se održavaju u slobodnoj vodi ili plivanjem ili pasivnim lebdenjem. Dubinska zona batijalna i abisalna su naseljene organizmima koji su prilagođeni na odsustvo svjetlosti i nisku temperaturu. ali se odlikuju i prisustvom tjelesnih nastavaka i izraštaja koji sprečavaju tonjenje. Čine ga uglavnom makroplanktonski oblici – larve velikog broja organizama. ali i neke cefalopode. jake struje. One čine fitoplankton. itd. npr. One osiguravaju i razgradnju. plankton se dijeli na makroplankton. Te soli se akumuliraju u površinskom sloju. Planktonski oranizmi u svom kretanju zavise od vodenih struja i pokreta i sposobnost plivanja im je slabo razvijena. kladocere. Kod njih se često pojavljuju bioluminiscencija i redukcija očiju. Specifična težina tijela im je smanjena jer sadrže veliki procenat vode. Neki od njih imaju i slabe pokrete plivanja. ali zbog cirkulacije vode obnavljaju se rezerve hranljivih soli iz dubinske zone. Tipični planktonski organizmi cijeli život provode u slobodnoj vodi. Oni se odlikuju posebnom životnom formom – vretenastim tijelom i razvijenom muskulaturom. I bakterije slobodne vode ulaze u sastav planktona. Chlorohiceae i Diatomeae. skuše. a ostatak na dnu. delfini. Oni su prije svega sitnog porasta i često mikroskopskih dimenzija. tunj. Ti organizmi su holoplankton. Nektonski organizmi su dobri plivači. ali morski organizmi ne tonu zbog svojih prilagođenosti. To su uglavnom larve mnogih organizama dna. U umjerenim oblastima tu su zapažena dva skoka planktona. svjetlo i odsustvo hranljivih soli. Tada u jesen zbog cirkulacije ponovo dolaze hranljive soli. Najvećim dijelom to su predstavnici krustacea – kopepode.

Tu su uglavnom školjke. Veličina listolikih talusa je velika i može biti i do 70 m. atoli u obliku potkovice ili prstena. Tu su povoljni uslovi za ishranu. ježeva – Arbacia. rakovi. Većina tih organizama su vagilni i kreću se po podlozi. To biljno naselje litorala predstavlja bazu trofične piramide tih zajednica.Morsko dno pruža raznovrsne uslove života. Posebno se to odnosi na zonu plime i oseke i talasa. Dno je naseljeno sesilnim račićima ciripedima. Tu postoje tri zonalna dijela: - granični pojas iznad linije visoke plime kojeg povremeno kvasi talas. Morsko dno je uglavnom pokriveno sedimentima različite prirode. Posebna zajednica se također razvija na ušću rijeka u mora. mrke (Fucus. Sprudotvorni korali su stenotermni oblici toplih voda – dupljari (Anthozoa) i Hydrozoa. srednji pojas – između nivoa velike plime i velike oseke. Fauna tog dna je siromašna i u kvalitativnom i u kvantitativnom pogledu. Karakteristični su puž Litorina i račić Ligia iz izopoda. Vagilni oblici obuhvataju brojne predatore – mekušce. Taj dio litoralnog tla izložen je kolebanju svih ekoloških faktora. Sargassum) i crvene alge (Chondrus. Ali značaj tih zajednica je što omogućavaju regeneraciju hranljivih soli. to su mješovite zajednice u čijem sastavu učestvuju i kopneni i marinski elementi. - Naselje dna ostalog dijela neritskog područja varira prema prirodi sedimenata. Okeansko područje Obuhvata dno duboke mračne batijalne i abisalne zone. a hemisesilni na pjeskovitoj i šljunkovitoj podlozi. Izvor hrane su tu uglavnom ekskreti i leševi uginulih organizama iz litoralne zone i planktona. Terigeni sedimenti karakterišu neritsko područje i oni su tu dospjeli erozijom i pritokama. Uglavnom imaju spljošten oblik tijela i duge razmaknute ekstremitete. donji pojas ispod nivoa velike oseke – sa prisustvom mrkih algi i fukusa. Osnovna karakteristika bentalnih organizama je da su trajno ili povremeno vezani za dno. silikatnih algi. Sprudove odlikuje visok stepen organske produkcije. barijerni i 3. Dno je prekriveno organogenim sedimentima koji potiču od skeleta. To su životne zajednice koje se razvijaju u oblasti ušća rijeka u okeane. Biljke u toj zoni odsustvuju i zajednica se uglavnom sastoji od potrošača detritusa i predatora. priljepak ili Patula. cefalopode i ehinodermate. obalski. Lithotamnon). mogu se javiti i Mytilus i Ostrea. 2. ljuštura. Od životinjskih predstavnika sesilni oblici se uglavnom susreću na kamenitoj podlozi. Živo naselje u oblasti litorala je zonalno raspoređeno. Hemisesilni oblici su prelazni i oni su na istom mjestu na podlozi. Zbog podizanja i spuštanja mora taj dio litoralne zone je u stalnoj fazi emerzije i imerzije. Duboko dno je pokriveno pelagijalnim sedimentima koji su organogenog porijekla. ali nisu trajno fiksirani. Posebnu životnu zajednicu u tropskim oblastima čine koralni sprudovi. moćne organogene krečnjačke tvorevine kojih ima tri tipa: 1. Na tom mjestu se razvijaju mangrove. itd. raže. Neritsko područje Tu je obalska litoralna zona osvijetljena i pod utjecajem stalnih vodenih pokreta. Bujan životinjski svijet naseljava podvodne livade. Manji broj je sesilnih organizama koji su trajno vezani za podlogu. ježevi. ofiuroidije i određene vrste riba. Dominiraju zelene alge (Ulva). Oblast litorala obiluje i vrstama riba koje su vezane za dno – plosnatice. U tim zajednicama dna se ne vrši nikakva primarna produkcija. razmnožavanje i zaklon. Tu se uglavnom nalaze članovi proizvođači jednoćelijske i višećelijske zelene alge. Tu su prisutna velika godišnja kolebanja temperature. Posebno je tu važan i fizički sastav podloge. OBLAST KOPNENIH VODA 259 . Više biljke su uglavnom rijetke.

ali postoje i neke kopnene vode koje imaju veći salinitet od mora. Preko zime. Količina Ca je u slatkim vodama znatno veća nego u morskoj. izvora ili su to podzemne vode. Koncentracija soli u kopnenihm vodama jako varira. Ona također raspolažu i otokom koja odvodi vodu iz jezera.000 godina. U njima je izraćena stratifikacija vertikalna svih ekoloških parametara i živog naselja. STAJAĆE VODE (Lentičko područje) Osnovna karakteristika je odsustvo strujanja vode.Kopnene vode se često označavaju i kao slatke vode. U proljetno-jesenjem aspektu. (3) centralna jezerska ravan koja obuhvata najveći dio dna. Jezera Jezerski basen jednog tipičnog jezera. Odnos veličine i dubine jezera određuje i produktivnost jezera. Jedna od karakteristika kopnenih voda je kretanje vode. one su prolazne tvorevine i nastaju i iščezavaju u toku vremena. npr. Primljena toplota se postepeno prenosi ka dubini pod utjecajem miješanja vode zbog dejstva vjetrova. tako da je donja hladna zona termički izolovana od tople zone. Ohridskog. Ovakve dijelove pokazuju i druga jezera. Dubina kopnenih voda također varira i samo su Bajkalsko jezero i Tanganjika dublji od 1. kao i detritne ostaju u stajaćoj vodi. Jezera primaju vodu iz pritoka. pokazuje određeni reljef koji je izrađen pretežno erozivnim djelovanjem vode. Kapacitet pritoke i otoke određuju stepen obnove vode u jezeru. Zbog toga rastvorene soli iz podloge i uginule materije. s tim što se u umjerenim oblastima redovno pretvara u led. Voda je najgušća na temperaturi od 40C. Jezera su različite dubine i u prosjeku je to od 200 – 400 m. Kopnene vode se prostorno i vremenski razlikuju od okeana. One nisu kontinuirano povezane i izolovane su u manje ili veće dijelove. Količina rastvorenih organskih materija jako varira u kopnenim vodama. One su pogodne za razvoj planktonskih organizama. tako da je temperatura čitavog jezerskog profila 0 – 4 0C. To zagađenje za sobom povlači smanjenje koncentracije O2 i povećanje koncentracije CO2. Jezera Evrope i Amerike su nastala nakon ledenog doba. Termički režim jezera zavisi od geografske širine na kojoj se ono nalazi. (2) sublakustrijski odsjek koji je strmijeg nagiba spušta se do 200 m. dolazi do cirkulacije čitave vodene mase. Jezerska termika pokazuje vertikalni gradijent i kolebanja u toku godine. Dio ekologije koji proučava kopnene vode je limnologija. Najmiža temperatura u toku zimskog perioda je oko 40C. 260 . Razlikuju se: (11) Tropska jezera sa visokom površinskom temperaturom od 20 – 300C. U vrijeme ljetnje stratifikacije voda jezerskog profila je podijeljena na dva sloja: gornja zona koja je toplija i označava se kao epilimnion i dopire o 40 – 50 m u 220C. Zbog ograničene veličine kopnene vode jako podliježu zagađenjima. Kopnene vode su mlađe od okeana. U Ohridskom jezeru gornja zona se diferencira na dva sloja – epilimnion u užem smislu i metalimnion u kojem temperatura naglo opada i on sprečava miješanje vodene mase. Prosječna količina rastvorenih elektrolita se kreće od 200 – 300 mg/l. Pri tome topliji slojevi vode kao lakši leže iznad hladnijih slojeva. Veličina im varira od malih barica do velikih jezera. Na njegovom profilu vidi se (1) pribrežna terasa koja se spušta od obale prema dubini od 7 – 10 m i ona predstavlja obalsku ili litoralnu zonu jezera. Plitka jezera su znatno produktivnija. pod uticajem vjetrova jezerska voda je izložena miješanju. malim godišnjim kolebanjima i malim vertikalnim termičkim gradijentom i sa periodom cirkulacije u najhladnijem periodu godine.000 km2 (ostatak mora). Kaspijsko jezero sa 480. i donja zona koja je hladnija i dosta veća i označava se kao hipolimnion – 4 – 60C. Pri toj koncentraciji tjelesne tečnosti organizama su hipertonične i oni imaju posebne mehanizme osmoregulacije. To je važno za obnovu O2 u dubokim slojevima i hranljivih soli u površinskim slojevima. kad se gornji slojevi vode ohlade i izjednače sa dubokom zonom. npr. U većini jezera umjerenog pojasa javlja se stratifikacija temperature. Primjer stratifikacije je Ohridsko jezero. Na osnovu toga one se dijele na stajaće i tekuće vode. I Bodensko i Ženevsko jezero će zbog zatrpavanja iščeznuti za 12 – 45.000 m. ali generalno što se tiče soli kopnene vode se mogu označiti kao karbonatne vode.

Svjetlost. Dubinska zona ili profundalna je najprostranija. U fitoplanktonu su prisutne jednoćelijske alge Cloroficaee. temperatura stalna i niska i podloga je od finih dubinskih sedimenata. Litoralna zona – 18-20 m koji obuhvata pribrežnu terasu i početak sublametrijskog odsjeka. Ako je to koncenracija preko 500 mg/l jezera su slana i to su jezera arialnih područja. u proljeće i jesen. Termički režim je bitan za dinamiku cijelog jezera. Copapode i Kladocere. a CO2 je niska. sifonofore i ktenofore kao i larve drugih organizama. Za ovu zonu su karakteristične naslage ljuštura školjki i puževa koje obrazuju ljušturitnu zonu. Za vertikalni gradijent svjetlosti važi za jezera sve isto kao i za more.do 50 m ili zona slobodne vode koja obuhvata cijelu vodenu masu. 11. Subpolarna jezera – sa površinskom temperaturom samo kratko preko ljeta iznad 4 C. Ona je manje ili više diferencirana i zauzima susjedni dio dna jezera. Planktonska zajednica zauzima osvjetljeni dio limnetične zone. U velikim jezerima svjetlost je odsutna. a regenerišu u trfolitičnoj zoni jezerske životne zajednice. Crizoficaea. Rotatorie. Sublitoralna zona. Osvjetljeni površinski sloj jezera zove se trofogena zona i u njoj se odvija fotosinteza. Nedostaju meduze. Ti sedimenti se talože iz limnetičke i litoralne zone. Što se tiče koncentacije O2 ili CO2 oni takođe pokazuju vertikalnu stratifikaciju. a u Dorjanskom jezeru za vrijeme ljeta ona iznosi 0. Hemizam. nego i intenzitet cijelog jezerskog metabolizma. Ova zona je sumračna zona u kojoj ne postoji vegetacija . velikim godišnjim kolebanjima i velikim vertikalnim termičkim gradijentom i sa periodom cirkulacije u toku zime – takvo je Ohridsko jezero. Ona je u potpunosti osvijetljena. Umjerena jezera – površinska temperatura iznad i ispod 40C. 12. On je daleko siromašniji od morskog planktona. Diatomeje i dr. U bistrom Ohridskom jezeru providnost vode ide do 4 m. Hranjive solifosfati i nitrati su također vertikalno stratifikovani. malim termičkim gradijentom i dva perioda cirkulacije u rano ljeto i ranu jesen.Nekad koncentracija O2 u hipolimnionu može pasti i na 0.U njoj se razlikuju trofogeni dio koji se poklapa sa epilimnijem i donji trofolitični sloj koji bi odgovarao hipolimnionu. npr. Postoje 4 osnovne zone u jezerima: 9. Limnetična zona. 10.7 m. Za vrijeme cirkulacije vode u jezeru dolazi do obnove O2 u dubinskim slojevima.koncentracija soli u jezerima jako varira. Tu postoje raznovrsni uslovi života. U zooplanktonu se javljaju Protozoe(Ciliate i Rhizopode). sa velikim kolebanjima i velikim termičkim gradijentom i sa dva perioda cirkulacije.(12) Subtropska jezera sa površinskom temperaturom uvijek iznad 40C. Od njega ne zavisi samo tip stratifikacije. Ostala mračna zona je trofolitična zona gdje se vrši samo razlaganje. Samo su 261 . Bajkalsko jezero. U jezerima živo naselje je zonalno raspoređene.U trofogenoj zoni koncenracija O2 je visoka. Ukupna količina rastvorenih soli iznosi prosječno oko 100-200 mg/l. 0 (13) (14) (15) Polarna jezera – sa površinskom temperaturom uvijek ispod 40C i sa periodom cirkulacije samo u doba ljeta. Te soli se stalno troše u trofogenoj zoni. Taj raspored uslovljen je horizontalim i vertikalnim gradijentom osnovnih ekoloških parametara. Tu su takođe prisutni stalni vodeni pokreti i velika su sezonska i dnevna kolebanja svih parametara tako da se tu susreću uglavnom eurivalentni organizmi. a u trofolitičkoj zoni je obratno.

Naselje ove zone je vrlo siromašno. Tosu dva talasa planktona-proljećni i jesenji maksimum planktona.prisutne larve školjke Dressenia koja ima plaktonski način života.brzina trofije u jezeru zavisi od temperature. Naselje litorarne zone je samostalna zajednica jer ima kategoriju proizvođaća. Kod jezerskog planktona je izražen periodizam povezan sa sezonskim kolebanjem. Tu dominiraju larve insekata i mekušci.Morfometrijski faktori .Oligotrofna 2 Eutrofna Prva imaju nisku organsku produkciju. U litoralu se susreću i ribe! Naselje sublitoralne zone ima prelazni karakter i susreću se i stanovnici litoralne i profundalne zone.troija jezera zavisi od odnosa površine i dubine jezera. kornjače i ptice. U ohridskom jezeru dubinsko naselje obuhvata: 1.P. briziozoa. Odonata i sitne riblje vrste. Život u dubinskoj zoni. 2. pojas submerzne vegetacije koja ide u dubinu 3-7 m. Ti oblici su Oligochaete. na osnovu saliniteta (slana i slatka). Trichoptera. Među zooplanktone se susreću uglavnom primarnui portošaći koji se hrane filtriranjem. Potamogeton. Na mjestima grade guste podvodne livade.Primarni izvor hrane u ovoj zoni je biljni detritus donijet iz litorala.Čine ga uglavnom cvjetnice.siromašna solima N.diferencirane oblike nastale evolucijom iz litoralnih oblika.Osnovan razlika u odnosu na litoralnu zonu je što nema članova proizviđača. 2. puževi-Pirgula.Klimatski faktori .Faktori koji određuju stupanj trofije jezera su: 3. Glavni potrošaćo zooplanktona su riblje vrste npr.jer od geološkog supstrata zavisi snadbijevanje jezera sa hranjivim solima.euribatne oblike-rasprosranjene po čitavom dnu. Na osnovu toga razlikuju se dva osnovna tipa jezera: 1. a druga visoku. Oligotrofna jezera su duboka. školjke Dressenia kućice Trichoptera. Intenzitet prometa materija i energije i količina organske produkcije. Tu su brojne vrste algi ali se javlja i makrofitska vegetacija. 262 . Najbolji kriterijum je trofični stupanj na kome se nalazi jezero tj.Tipični primjer je Ohridsko jezero. Kod eutrofnih jezera sve je obratno i tipičan primjer je Dorjansko jezero. Jezerski tipovi Postoje različiti kriterijumi za klasifikaciju jezera jezera. Susreću se i planarije kao i razne vrste roda Aselus.reliktne oblike-ostatke tercijarne faune posebno puževa Pirgula. Tu su larve Ephemeroptera. Ostarcodae koje pokazuju specifične prilagodbe za život na dnu. Sekundarni potrošaći u planktonu su rijetki i to su uglavnom larve insekata. pojas trske je moćna zaštita obali.pečinske oblike 4.vulkanska tektonska).Ovim faktorima trebalo bi dodati i antropogeni uticaj. Zosteria i dr. Pastrmka. 3. 8. Gamarusi i Aselusi. 9. bistra. Najbujnije naselje imaju livade makrofitne vegetacije. U starim jezerima diferencirala se posebna dubinska fauna.riječna. Za ovu zonu su karakterisičnw naslage ljuštura puževa i školjki. U tropskim i suptropskim jezerima produkcija je znatno veća. Makrofitska vegetacija je zonalno raspoređena: 7. Ona se dijele na osnovu načina nastanka (glacijalna. U plitkim jezerima trofiaj je veća. Edafski faktori . sa dosta O2 slabijom litoralnom vegetacijom. Naselje jednoćelijskih i končastih algi u litoralu je takođe bogato i žive na podlozi ili su u perifitonu. razne vrste Planaria. Između obale i pojasa trske se javljaju i biljne vrste sa plivajućim listovima. na osnovu termičkog režima ( tropska i subtropska). zmije. Zooplanktonski oblici su primarni potrošači. Litoralnom naselju također pripadaju i Amphibi. Najdublji sloj vegetacije čine višećelijske razgranate alge Characeae. Od životinjske komponente na stjenovitoj podlozi u zoni mlatanja nalaze se sesilni i hemisesilni oblici. puževa. Ispod kamenja se nalazi Amphipode i Izopode ( Gamarus i Aseus ). To su kolonije spužvi. 3. U tom pojasu se ljeti odvija intenzivna fotosinteza.

brzine toka i često i izlijevanje preko obala. Copepoda. Njihova mala dubina omogućava veću količinu rastvorenih materija i veću organsku produkciju. Obilje vegetacije omogućava život puževa. rasprskavanja vode i male organske produkcije tako da se manja količina O2 troši na razlaganje organskih materija. Diptera. Količina vode koja protiče kroz tekućicu varira u toku godine. Chiroptera. Značajan ekološki parametar po kome se tekućice razlikuju od stajaćica je brzina vode. Kolebanja temperature vode prate kolebanja temperature zraka. Ephemeroptera (sa dorzoventralnim spljoštenim tijelom). larvi Ephemeroptera. školjki. Brzina toka varira i po pravilu postoji uzdužni gradijent toka pri čemu je tok brži u gornjim dijelovima. Prisutni su stenotermni organizmi. Plecoptera ( razvijene kandžice). prilagođeni brzom toku. To povlači za sobom promjene nivoa vode. Amphipoda i Izopoda. čikovi.lotičko područje Osnovni kontrolni i ograničavajući faktor u tekućim vodama je vodeni tok. Odonata. a donjem euri termni organizmi. javljaju se u određenoj zoni to su povremene( bare efemernog) karaktera. Plitke stajaće vode posebno zarasle makrovegetacijom i submerznim biljkama su ritovi. Tu su takođe i Amphibe i Reptili. zarazliku od CO2 čija količina raste prema donjem toku. Hirudinea. Coleoptera. Gastropode ( sluzne materije ). Oligochaete. mulj i organske čestice donijete z čitavog sliva talože se u donjem toku rijeka. U pravilu potocima smatramo tekućice do 5 m širine. potoci. U peridu visokih voda tekućice postaju mutne. a u donjem toku su veća. ima puno O2. U gornjem toku dnevna i godišnja kolebanja su mala. Cladocere.Temperatura vode opada zimi od izvora prema ušću. Turbelaria. Ribnajci su vještačke tvorevine njegovo čišćenje suzbija vegetaciju i svodi proizvođaće samo na fitoplankton. Ribe u tekućicama imaju vretenasto tijelo. a na ušću opada. potoci i rijeke. dno je uglavnom kamenito. TEKUĆE VODE (izvori. peš. rijeke) . Životna zajednica bara je slična litoralnoj zoni jezera. škobalj itd. Planktona nema. Brojniji su stanovnici dna. U planinskim potocima deponuje se na dnu samo grubi materijal(blokovi. mahovina ( Mašancija polimorfa). porijekla i trajanja. Ostracodae. Kod tekućica razlikujemo: • gornji tok (krenon) koji odlikuje velika brzina vode. Trichoptera ( kućice od kamenčića). Bare su posljednji stupanj evolucije jezera. To dovodi do bujnijeg razvoa zooplanktona koji je riblja hrana. U ovu kategoriju se ubrajaju vještačke akumulacije i ribnjaci. Voda u planinskim vodama dostiže stepen zasićenosti O2 zbog brzog toka. Plitke stajaće vode susreću se i u plavnim oblastima rijeka. Finiji pijesak. Tako se ugornjim tokovima susreću stenotermni. U njma nema vertikalne stratifikacije. Pretstavljen je planinskim potocima ( brzina veća od 2 m / s).materijal dna biva pomjeren nizvodno što može imati negativan uticaj na naselje dna. Od brzine vodenog toka zavisi fizička priroda dna tekuće vode. ako je imaju to su stalne(permanentne) bare. a od riba prisutne su pastrmka.ekodiraju materijal i odnose ga navodno gdje ga deponuju. sitne školjke itd. Trichoptera. Copepode. Slobodna voda naseljena je planktonom koji čine alge. za razliku 263 . a ljeti raste. Svjetlo prodire do dna i dovodi do razvoja makrovegetacije po čitavom dnu. To su riječni rukavci i plitke depresije terena. Bare su karakteristične na osnovu toga da li tokom godine imaju vodu. U tekuće vode spadaju izvori. stijene. Vodena vegetacija u tekućicama je slabije razvijena i nedovoljna da obezbjedi primarnu hranu za potrošaće koji se hrani detritusom.Količina kisika u pravilu opada od gornjeg ka donjem toku. Tu dominiraju larve insekata. a ako ne. Mnogi od njih su periodičnog karaktera. Bitna posljedica vodenog toka je i bogastvo vode sa rastvorenim O2.Njih odlikuju oblici sa kratkim životnim ciklusom. One su male dubine i nemaju ni pravu limnetičku ni dubinsku zonu i mogu se porediti sa litoralnom zonom jezera.Rotatoriae. koji je uslovljen nagibom korita. Od vodenih biljaka uglavnom su prisutne alge kamenjašice (Dijatomeja). Ona na kraju iščezavaju i postaju kopneni ekosistem. mala su kolebanja temperatura. a detritus i fini pijesak se talože samo lokalno u zaklonjenim mjestima.šljunak).BARE Su plitke stajaće vode različite veličine . Naselje dna je slično litoralnoj zoni.

u sadašnjem sistemu saprobnih indikatora.voda za piće Transaprobne (otpad) -radiosaprobnih(radioaktivni otad) -criptosaprobne(otpad i neorganske materije) -autisaprobne (toksične) • Eurisaprobne (otpadi) – ultrasaprobni (bakterije) -hipersaprobni (bakterije) -metasapobni (flsgelate) -Izosaprobne(cilijate) • Limnosaprobne -p-polisaprobne(onečišćene) -alfa-mesosaprobne(onečišćene) -beta-mesasaprobne(čiste) -xenosaprobne(čiste • • 264 . Glavni izvor hrane je detritus koji dospjijeva sa površina voda i mikloflora bakterija i gljivica. To su površinske vode koje poniru i dolaze do nivoa nepropusnih stijena. Takođe važno obilježje je makrovegetacija. industrija). PODZEMNE VODE Su posebna kategorija kopnenih voda sa posebnim uslovima za život. Plecoptere. Sladaček je razradio novi sistem saprobnosti vodenih staništa. crvenoperka. Oligohete. Proučavanje zagađenosti tekućica prvi je radio Cohn (1853) koji je došao na ideju da bi pojedine vrste insekata ili drugih organizama mogli biti pouzdani indikatori za kvalitet voda. Zavisno od nagiba nepropusnog terena podzemne vode se lagano kreću u stijenama sa primarnom poroznošću. Poliheta. koje se brzo razmnožavaju i proizvode obimnu hranu za ribe.• od riba mirnih voda koje imaju bočno spljošteno tijelo. Životinjsko naselje je uglavnom satavljeno od reliktnih oblika. To su organizmi: Turbelarie (Planarie). Tubificide . Tada u životnom stupnju predstavnici životne zajednice koji su za vrijeme kiše bili u anabiotičkom stanju (rotatorie). smuć. Tu su prisutna kolebanja vodostaja u toku godine. Pozitivni neotaxis je jedan od prilagodbi-organizmi se prilikom kretanja okreću nasuprot vodenoj struji i spriječavaju da budu odnešeni. što daje mogućnost organizmima koji žive zariveni u mulj npr. Zbog toga u oblasti kiša podzemne vode često obrazuju prave podvodne tokove. deverika. štuka. Oligoheta. šaran. ZAGAĐENE VODE Zagađena voda može biti rezultat prirodnog procesa ili antropogenog uticaja. To je značajno za organsku prpdukciju. donji tok (potamon)-dno je prekriveno pješčanim ili muljevitim nanosima. te dolazi do razvoja Detritofagnih zajednica. podijeljen u 4 grupe: Katarobne. rakovi ribe i vodozemci. Diptere. Dosta je detritusa. som. školjke. a brže u stijenama sa sekundarnom poroznošću – krečnjak. Ovu ideju su kasnije podržali i drugi. Tada se formira sistem stalnih ili povremenih stajaćica. One se odlikuju odsustvom svjetlosti. On tvrdi da se sve vode mogu uključiti u krug. Miran tok omogućuje razvoj planktona. puževi. Sastav riblje faune se mijenja i javljaju se pretežno Ciprinide. mnoge larve insekata. tako da većina rijeka plavi okolne oblasti. oči zakržljale razvijena hemijska čula i ti organizmi su uglavnom stenotermni. Jedan od oblika zagađenosti najčešće se javlja usljed povećanja ljudske populacije (kanalizacija. Naš tipični predstavnik je čovječja ribica (Proteus anguilus) koja je neotenična larva amfiba. sa malim godišnjim kolebanjima i odsustvom primarnih proizvođača. niskim temperaturama. U novije vrijeme. Ovi stanovnici se odlikuju nizom prilagodbi.

Kretanje suhozemnih organizama je uglavnom vezano za podlogu.Oblici koji nisu zasticeni od gubitka vode iz tijela mogu zivjeti samo u oblastima sa visokom vlaznoscu. pijavice.Tu su zastupljene planarije.Tropske presume su vise stratifikovane od umjerenih suma. Zbog male gustine vazdusne sredine koja ne daje dobru potporu zivi svijet je ogranicen na uski prizemni sloj atmosfere i na povrsinu Zemlje. Posebno su brojni insekti . Zona tropskih i subtropskih vlažnih šuma Oznacavaju se kao hileje. U stajaće vode ubrajamo: -LOKVE-to su plitke udubine ispunjene vodom koje redovno presušuju -MOČVARE-su zadnji stadij razvoja vodenog ekosistema. -JEZERA. neosvjetljeni i neproduktivni (trofolitički). insekti i visi kicmenjaci.cvjetnice. pustinje. lijanama koje olaksavaju kretanje zivotinja i lokalno skupljanje detritusa i humusa te obrazuju cesto visecu zemlju u gornjim spratovima. te velika količina detritusa.U prasumama je bogat i raznovrstan živi svijet koji je vise vezan za više spratove nego za prizemne.Vegetacija je vazan izvor hrane. te tvorevine 265 . Osim njih tu se nalaze predstavnici Arthropoda. visoka vlaznost. Drugi vazan faktor je vlaznost. ali i pruza mogucnost zaklona i razmnozavanja. Ispod tog sprata nalaze se 2-3 sprata nizeg drveca. larve Odonata. a karakteriše ih nizak pH. tajga. Na kopnu dominiraju visi oblici zivota . One se karakterisu i velikim brojem vrsta drveca i do 2 . Klimu tih suma karakterise ravnomjerna temperature iznad 20ºC.S tim u vezi razvio se arborealni način života sa nižom prilagođenosti kao što su razvoji kanđi i nogu za hvatanje. tako da su vecina stanovnika kopna euritermni organizmi. Amphipoda. Annelida. Nematoda. Visoka vlaznost vazduha pogoduju higrofilnim zivotinjama. silve (listopadne). Ti uslovi cine kompleks klimatskih faktora koji variraju vremenski i prostorno. puzevi pa i pravi vodeni oblici Polychaeta. Zbog stalnih klimatskih uslova u prašumama većinom žive stenotermni i stenohigrični organizmi. Amphibi i dr. tako da vecina suhozemnih organizama ima cvrste skeletne tvorevine na koje se oslanjaju meki djelovi. Protozoa i svi stanovnici tla se zovu edafon. obilna godisnja kolicina vodenih taloga. Ekoloski znacaj podloge je takoder veliki jer je podloga. stepe.Vlaznost u znatnoj mjeri ublazava temperaturna kolebanja zbog toga se grube promjene temperature cesto susrecu u aridnim oblastima. Temperatura vazduha znatno vise varira nego temperature vode. bakterija i gljiva. Unutrasnjost podloge pruza povoljne uslove za zivot specijalizovanih organizama. osvjetljeni sloj (eufotični) koji je i produktivni(trofogeni) i dublji. Stanovnici kopna se stalno stite od gubitka vode iz tijela. Na pojedinim mjestima dzinovska stable se uzdizu iznad nivoa najviseg sprata u kome krune grade zatvoreni krov. Stalno mjesanje i kretanja vazduha ima za posljedicu konstantnu koncentraciju O2 i CO2. SUHOZEMNA OBLAST ŽIVOTA je oblast vazdusne zivotne sredine koja se po fizickim i hemijskim karakteristikama znatno razlikuje od vodene. povoljni svetlosni uslovi.Kopnene vode mogu se prema protoku vode podijeliti na: stajaće i tekuće vode.su po pravilu veća i dublje akumulacije gdje postoji gornji. malo soli. Unutrasnjost presume je isprepletena brojnim epifitama.Ona je prije svega staniste clanova razlagaca. Madagaskaru u Indo-malajskoj i Indonezijskoj oblasti. sa suprostavljenim prstima i repom za hvatanje. U unutrasnjosti sume vazduh je zasicen vlagom. Planktonski nacin zivota nije moguc.One zauzimaju ekvatorijalni pojas kontinenata u Juznoj i Srednjoj Americi. a svijetlost svedena na minimum. sklera(zona tvrdolisnih suma).500 u oblasti Amazona cije krune mogu dostici visinu do 50-80 m. hileje (tropske sume). Kopna se odlikuju i velikim brojem ekoloskih nisa zahvaljujuci prije svega prisustvu vegetacije. a ne vazduh izvor hranjivih soli. Africi. U svakoj toj grupi je visok stepen diferencijacije i specijalizacije. Suhozemnu sredinu odlikuje pojava homeoterama. Osnovni bioregioni ili predeone zone u koje ulaze razliciti ekosistemi su: tundra. ali su zato fizicki uslovi daleko promjenjiviji u odnosu na vodenu sredinu.

Listopadna šuma javlja se u velikom broju tipova zbog različitih zonalnih kombinacija ekoloških faktora. Tako da je vegataciona sezona vrlo kratka.Tu se razlikuju tipovi šuma vlažnih staništa ( luznjaka. sjevernizec. Životinjsko naselje je raspoređeno po spratovima. a maximum atmosferskih taloga pada u toploj polovini godine. Te vrste grade čiste sastojine na velikom prostranstvu. Karakterističan unutrašnji element tajgi su rijeke .U zonu hileje ubrajaju se i vlažne subtropske šume. Kini. Zona sjevernih četinarskih šuma (tajga) Obuhavata dzinovski šumski pojas čitavog Sibira. gušteri. leptiri. U vodi u dupljama dvreća i pasuhu listova razvijaju se Diptere. djetlići.U prašumi je prisutan jako složen splet lanaca ishrane. Njena glavana karakteristika je godišnja smjena vegetacione ljetne periode sa zimskom. Insekti su malobrojni i to su stanovnici unutrašnjih stabala-Carambicide. ose i himenoptere. Nematoda. jele i bora. Tako da postoji nagomilavanje šumske stelje i sirovog humsa. polumajmuni. Za tajge je karakterističan kiseli tip zemljišta koji u kombinaciji sa vlagom daje terestrična zemljišta. Tu su caste Annelida. Njihova uloga je u razlaganju ogranske materije velika i oni olakšavaju posao bakterijama i gljivama. Samo jedan od 4 mjeseca imaju temperaturu iznad 10ºC.Odnos ishrane i ostali biotički faktori su znacajni za dinamiku biocenoze. Zona listopadnih šuma umjerenih oblasti (Silvae) Ova šumska zona je pretrpjena krupne promjene pod dejstvom čovjeka. papagaji. mosumske šume u Indiji i Indoneziji.zatim sitni biljojedi-glodari (leming.tople) srednje vlažnih staništa (bukve) i suhih staništa (hrasta i graba) . Siricide. a najhladniji zimski mjesec -6ºC. glodari. Klimatski uslovi u tajgama su vrlo surovi. sobovi (Rangifer tardus i druge vrste jelena). mangrove. koleoptere. Ranije se prostirala po cijeloj oblasti umjerenog pojasa u SAD. lisice. a najhladniji od 3 do -52 ºC. To su gusjenice. Smjenu aspekata u listopadnoj šumi uslovljavaju sezonska kolebanja temperature i svijetlosti.Tempo ogranske produkcije u prašumi je izuzetno veliki također je brz i tempo razlaganja uginule ogranske materije tako da je sloj šumske stelje slabo razvijen. Hrane se lišćem i plodovima. Arborealnih sisara nema izuzev vjeverica.Oni tu ubrajaju šume uz obale velikih tropskih rijeka. Gustina populacije biljojeda je regulisana različitim predatorima. biljne vaši. Svedske i Sjeverne Amerike. Arthropoda. Listopadne šume se razvijaju i održavaju u obalstima u kojima najmanje 4 mjeseca prko ljeta imaju srednju temperaturu iznad 10 ºC. Manđuriji i Japanu. kune. majmuni. Protozoa. Smrceve i jelove šume su zatvorene i tamnije pa je prizemna vegetacija oskudna i čine je pretežno mahovine. Izražena su kolebanja klimatskih faktora pa zbog toga je daleko manji broj vrsta biljaka i životinja. Kvalitativno i kvantitativno je tu najbogatije nasleje Arthropoda i to pretežno fitofagnih insekata. Od mesojeda susreću se vukovi.koje imaju funkciju za odbranu. jezera i močvare. Posebno je bogato naselje u šumskojoj stelji i površinskom sloju zemljišta. Evropi.U višim spratovima naselje je manje obilno nego u prašumama. Zbog hladnijih klimatskih uslova proces razlaganja ogranske materije je spor. Srednja vrijednost atmosfreskih taloga u najvlažnijem mjesecu iznosi 100 do 130 mm. sa izuzetkom medvjeda i jazavaca koji su omnivori. Broj vrsta drveća je manji nego u listopadnoj šumi i obuhvata četinarske vrste smrce. Skandinavije. krstokljun. voluharice. te sve vrste insekata. risovi. Posebno je bogato životinjsko naselje u spratu kruna derveća gdje se susrećuljenivci. potoci. Tu se javlja 10 do 20 vrasta drveća . Sezonska kolebanja klimatskih faktora utiču na gustinu mnogih populacija. tetreb. Najtopliji mjesec ima srednju temperaturu od 10 do 19º C . Njima se pridružuju predatori ptice i grabljivi insekti. grabljive ptice koji su ishranom pretezno vezani za glodare. Sa sezonskim promjenamama nastupaju i periodične migracije od prizemenog sprata ka višim i obrnuto-To je posebno izraženo kod Arthropoda i ptica. Zivotinjski svijet je siromašniji tu se susreću krupni biljojedi losovi (Alces alces) . kameleoni. U pogledu ogranske produkcije četinarske šume 266 . vjeverice) ptice – guštarka. Fitofagi su česti među insektima i sisarima. Ova zona pripada zoni hladnije klime.

polarna lisica. Od artropoda tipicni oblici koji zive pod zemljom su mravi i termiti ali imaju nadzemne dijelove gnjezda.kenguri. 267 . Za nju su karakteristicne antilope. nojevi ili je to zivotna forma skakaca . medvjedi i druge ptice. brojnošću se izdvajaju komarci čije se larve razvijaju u vlaznoj mahovini i barama preko ljeta. Za stepe je karakateristicna vrlo dinamicna smjena sezonskih aspekata u toku cijele godine. Mongoliji u SAD . Insekti su malobrojni prije svega tu su Diptere i himenoptere. savane u Srednjoj Africi. To su prije svega glodari. Na sjeveru njima se pridružuju rijetke zeljaste cvjetnice. Za oblike koje zive na povrsini tla karakteristicna je zivotna forma trkaca posebno kod sisara i ptica -antilope. Ti klimatski uslovi omogućavaju život malom broju biljnih vrsta. polarana sova. Mnoge vrste ptica i jelena migriraju u južnije oblasti.U zavisnosti od njega je i kolebanje populacije polarne lisice. Odlikuju se odstustvom drveca ili se ono susrece pojedinacno.zaostaju za listopadnim šumama.One se odlikuju rasporedom vodenih taloga u toku godine sa duzim susnim periodom od 4 do 6 mjeseci. Savene se odlikuju pisustvom razrijeđenog drveca i travnatom tajgom kserofilnog tipa.macke. Jedna od karakteristika stanovnika stepe je grupnom zivotu. Zona stepa U ovu zonu spada niz prostranih travnatih formacija ravnica koje susrećemo u svim kontinetnima . a u juznim djelovima tundre im se pridružiju žbunasti oblici i drveće niskog rasta. Zivotinjski svijet tundre je siromašan od ptica i sisara tu su sjeverni jelen. glodari su hrana za ptice i sisare. Mnoge vrste ptica grade gdnjezda u rupama ili napustenim jazbinama. Vegatacioni pokrivac stepa sastoji se pretezno od trava i zeljastih biljaka. leming. Na mnogobrojim vodama tundre žive vodene ptice prije svega guske i šljuke koje se gnjezde u tundi. Prije svega mahovinama i lišajevima koji su tipični za tundru. Prosjek razlaganja ogranske materije je vrlo spor i uglavnom se formira sirovi humus na tlu. Stepe se javljaju u umjerenom pojasu koju ogranicavaju kolicina vodenih taloga koje padaju pretezno u proljece. Travnati pokrivac se sastoji od visokih trava. Ljeta su manje ili vise susna. Surovi klimatski uslovi imaju za posljedicu formiranje zamljišta čiji se porvšinski sloj otkravljuje kratko preko ljeta u junu i julu. zebre. To smrznuto zemljiste ne moze upiti vodu zbog topljenja snijega preko ljeta kada se formiraju brojna jezera. lavovi.Vegetacioni periodi traju samo za vrijeme ljeta i to 2 mjeseca traju. Oni su vazan izvor hrane za ptice. skakavci. zebe. Lanci ishrane tundre su vrlo jednostavni jeleni se ulglvnom hrane lišajevima. Problem u tajgama je preživljavanje hladnog perioda. polarni zec. Prisutna su i stabla boba sa hranjivim plodovima. a grabljivci pretežno glodarima. Prisutna su dnvena i godisnja kolebanja temperatura i javlja se vazdusno strujanje i intenzivno isparavanje. snježna koka. Kod zivotnja karakteristicni su oblici koji zive pod zemljom stiteci se od temperaturnih kolebanja i predatora. Australiji i Juznoj Americi. zirafe.Tu spadaju stepe u panonskoj niziji .je najsjevernije položena oblast vegetacije i predstavlja nepolarnu oblast bez šumskog pokrivača koja se u vidu pojasa proteže od najsjevernijeg dijela Sibira i sjevernog oboda Amerike. Fluktacije brojnosti glodara cesto dovode do prenamozenosti u godinama povoljnih klima. Zime su duge i oštre. Znacajna odlika tundre su krupne flukatacije gustine populacije posebno glodara lemingra. bare i močvare. Savane se susracu u tropskim oblastima Centralne Afrike i Juzne Amerike i Australije . leming ostaje aktivan i preko zime pod snjeznim prekriacem. a drvece je predstavljeno pretezno akacijama koje obicno imaju spljostene krune (palme) . Zivi svijet stepe odlikuje se posebnih zivotinsjkim formama kod biljaka preovladavaju hamefite. muha ce-ce.kojoti. Zemljiste u stepama je crnica koja omogucava visoku primarnu produkciju (černozem) na nju se nadovezuju razliciti biljojedi.Većina stanovnika migrira na jug. SSSR. tako da ce cesto susrecu krda i stada. Zivotinjso naselje je slicno kao u stepi. Zona tundre . pampa u Juznoj Americi .hijene. veliki broj insekata.

sljunkovite. Podlozan je cestim požarima.Ophiosaurus apodus. blavor . Irana. Pristna su extremna dnevna sezonska variranja temperature od 48ºC do 62 ºC. plovke. juniperusi i lovori. garige u Sredozemlju i carpal u Kaliforniji. Sirije. Koeficijent isparavanja je vrlo visok. Arabije. Ljeta su veoma topla sa dnevnom temp. Medju pticama se susrecu grkuse – Silvia. Turkestana sve do pustinje Gobi? u Aziji. Zivotnjsko naselje sadrzi niz karakteristicnih vrsta od reptila susrecu se gekoni . Zauzimaju znatno prostranstvo na kontinentima. od 28ºC do 33º C.Canis aureus. da li su ti uslovi rasporedjeni ravnomjerno ili mozacino 268 . To zavisi od rasporeda zivotnih uslova u arealu.Vegetacija je oskudna i sastoji se od jednogodisnjih biljaka u periodu vlaznosti visegodisnjih kserofilnih zbunastih oblika i euforbijacije koje akumiliraju znatnu kolicinu vode u tijelu poput kaktusa. Te vrste su znacajan izvor hrane i vode za pustinjske ogranizme takodjer im pruza mogucnost sklonista i gnjezdista. Areal jedne vrste je osnova za sve zoogeografske kategorije. Cileu. Juznoj Americi i Autraliji. kunic. Povezujuci linijom areal vrsta jednog roda dobit cemo areal roda.To je period vodenih taloga. Pustinje se susrecu i u SAD-u .Drugi stupanj degradacije zimzelenih suma su garige sastavljene uglavnom od nizih zbunjeva. One se protezu od sjeverne Afrike. razliciti smukovi. U pustinjama je niska primarna produkcija. U tom zimskom periodu najniza srednja mjesecna tempratura nije nikad ispod 0ºC. Pored oskudice vodenih taloga javlja i se i njihov nejednak rapored susnih perioda i traje vise mjeseci ili godina bez prekida. Kalifornijiski caparal su zimzelene šume i šikare u Americi i po biljkama i životinjama su slične sredozemnim sumama. Arbutus. cempresi. Zivotnjski svijet je jako oskudan i ima fizioloske prilagodne u pogledu zastite od gubitak vode -luce mokracu koja je vise koncentrovana ili zive u jazbinama pod zemljistem u kojima je veca vlaznost.Oni grade karakteristince sumske zajednice i sikare. ali se brzo regenerišu.Odlikuju se blagom i vlaznom zimskom periodu i suhim zarkim ljetom. Juzne Afrike i Jugozapadne Australije. Erica. Tipicne vrste su : cesvina. Zona kserofilnih zimzelenih suma (skar i sikara) Ova zona obuhavat mnoge primorske oblasti na vise kontinenata. Susrecu se u sredozemlju .obalama Kalifornije . Zimzelene sume sredozelja cesto bivaju degradirane i prelaze u semiaridne zbunaste zajednice makije. Rasprostaranjenost vrste u arealu Postoje 2 osnovna tipa rasporeda vrsta u arealu. a suha sa malim brojem kisnih dana. Kategorija areala je osnovno polaziste u tumacenju zoogeofraskog i geograskog polazaja na planeti. Tipican oblik ovih suma je u Sredozemlju. Afganistana. tj. Od sisara su karakteristicne sakal . pjeskovite i kamenite pustinje. pistacije. Maleziji. Ravnomjeran i mozaican. Perzije. Kod vegatacije osnovna zivotna forma je drvece i zbunje sa zimzelenim kozastim i tvrdim listovima. Edafski faktori variraju tako da se razlikuje glinovite.On se na karti moze predstaviti ako se linijama spoje kranje tacke manjeg ili veceg prstora na kome je neka vrsta neprekidno rasporstanjena.Zona pustinja Pustinje se odlikuju extremnim klimatskim uslovima koje karakterise oskudica vodenih taloga. Njihovom degradacijom nastaju kamene pustinje.Hemidactilus turcicus. makije . drozd. AREAL Areal je isto sto i oblast rasprostranjenja.

Kao stenobiontne vrste su planinski ovan (ovis) koji zivi samo na visokim kamenitim planinama. Prilikom seoba ptice migrarijaju sirokim frontom pridrzavaju se opcih pravaca i samo mjestimicno npr. u klisurama tajgi se pravac suzava. Jendolicni uslovi zivota su u tajgama.Tipicne euribiontne vrste su : vuk.Tako da je vecina paleskih vrsta rasporedjena ravnomjerno. a druga zavisi od sredine u kojoj jedinke neke vrste zive. lisica. losos putuje rijekama i vise od 1000 kilometara i savladavaju i vodopade. Prva je nasljedno svojstvo vrsta. zatim krstokljun.To je posebno izrazeno kod glodara. Uzroci tih iseljavanja ili emigracija su razliciti. Te migracije su u vezi sa razmonozavanjem i izvorima hrane. Na dubini od 100 m polazu ikru i potom uginu pocetkom proljeca. U godinama kada je povoljna klima i ishrana tj. Npr. a danju bjezeci od sunca idu dublje slojeve. radjaju i odgajaju mladunce.Kod sjeverno americkih jegulja put traje oko jednu godinu. Primjer horizontalnih perioda migracije su migracije riba zbog razmnozavanja i hrane ali isto tako i kod ptica. Kolebanja u brojnosti Svaka vrsta je sposobna da se razmnozava geometrijskom progresijom tako da bi za kratko vrijeme dostigla brojnost koja bi je ugrozila. Njih slijede sve mesojedne vrste.Picus viridis koji zivi samo u listopadnih sumama. 269 . Nasuprotne vrste ciji areali zauzimaju isprekidanu povrsinu stajace vode ili planiske vrste imaju mozaican raspored.a drugi u povrsinskim slojevima mora. Ako su uslovi zivota ravnomjerni vrste ce biti ravnomjerno rasporedjene.To su pravilne seobe sisara (ptica i riba) koje se svake godine vrse u horizontalnom i vertikalnom pravcu. grenlandska foka se razmnozava na ledu. Takodjer neke vrste riba i beskicmenjaka jedan dio godine provode u dubljim slojevima. Migracije riba se oznacavaju kao sezonske seobe i obicno su vrste u velikim jatima. Najjednolicniji uslovi zovota su u moru. nakon cega slijedi opadanje brojnosti. Neke vrste racica prelaze pri tome i po nekoliko stotina metara. Markiranju riba i prstenovanju ptica utvrdjeno je da se one vracaju u iste rijeke u kojima su se razvile ili u istu oblast gdje su se gnjezdile.zavisi i od ekoloske valence vrste. Morseke vrste se za vrijeme mrijesta priblizavaju obali ili sprudovima npr. Na kraju 4 godine.to kolebanje susrecemo kod kanadske lisice je svake 4-5 godina. Nocu izlaze na povrsinu po hranu.Tako treba razlikovati potencijalnu i stvarnu brzinu razmnozavanja vrsta. Opadanje zivotnog talasa uslovljeno je uglavnom epizotijom koja dobija velike razmjere.Vrste koje imaju siroku ekolosku valencu oznacavaju se kao euribiontne. a malu stenobiontne. Putovanja dostizu duzinu 75mm i ulaze u rijeke. gavran jer zive u svim zonama. Areal u jednom predjelu moze biti ravnomjerno rasporedzen a u drugom mozaican. Seobe u vertikalnom pravcu su posmatrane na planinama.Tu su vrste takodjer ravnomjerno rasporedjene. Ove horizontale seobe su stalne i u pogledu njihovih pravaca. Sa dolaskom zime mnoge vrste biljojeda se spustaju u nize dijelove u potrazi za hranom. Foke se na tvrdoj podlozi linjaju.Najduza migracija od 15 000 kilometara vrsi polarna sljuka.U prvom redu je nedostatak hrane. zeleni dijetlici. Nasuprotom ostalim ribama evropska jegulja ide iz rijeka u more.U zadnje vrijeme je dokazano da postoji periodicnost u kolebanju brojnosti vrsta npr.otpor sredine slabi broj jedinki jedne vrste se naglo povecava i dolazi do podizanja njenog zivotnog talasa. Migracije vrsta u arealu Najcesci tipovi seoba organizama u prirodi su: periodicna putovanja (migracije). Pravilnu seobu vrste i foke od mjesta hranjenja do mjesta razmnozavanja gdje izlaze na kopno ili na led. Krajem ljeta jegulje stare 6 do 9 godina krecu iz evrope u more i dolaze u Sargasko more.Iz jaja se izlegu larve i zahvata ih golfsksa struja jer imaju bocno spljoteno tijelo. Masovna iseljavanja (emigracije) Mnoge vrste u godinama kad je broj jedinki naglo povecan preduzimaju masovna iseljavanja. pare.Veliki broj morskih i jezerskih planktonskih ogranzama vrsi i dnevne vertikale migracije.

Tamo su prisutne brojne vrste gmizavaca i majmuna koji pljackaju gnijezda. Ali kod raseljavanja ranije ili kasnije nailazi se na prepreke razlicitog tipa ili pregrade. sibirskog tvora. 1000 godina moze da zauzme ogroman prostor. Pregrade Ako se vrsta nalazi u povoljnim uslovima broj jedinki se povecava iz godine u godinu. Za vrijeme tih nocnih putovanja puz polaze jaja na pogodna mjesta. Idu u jednom pravcu i unistavaju vegetaciju. poljskog misa.One se sakupljaju u male grupe a kasnije u jata. poljske jarebice. pocinje da se raseljava. leming. Individualna povrsina roditelja se ne povecava ali mladi puzevi se razmile na sve strane i nalaze pogodna mjesta za zivot i zive isto kao i roditelji. vjeverica se tako iz tajge Sibira preko jedne zone tundre prosirila se na tajgu Kamcatke?.Ali vecinom te emigracije dovode zivotinje na mjesta koja ne odgovaraju njihovim potrebama sto dovodi do njegovog propadanja. Skakavci nekad migracije vrse i u krilatom stadiju smatra se da je njihov let neophodan za sazrijevanje polnih produkata. Npr.U Srednjoj Africi zivi muha Ce –ce koja kod domace stoke izaziva smrtnost. irvasa. Masovna iseljavanja u nekim slucajevima dovodi do sirenja granica areala. Prepreka za raseljavanja moze biti i borba za opstanak koja se izrazava u konkurenciji za hranom.Oni se krecu u odredjenom pravcu i savladavaju rijeke i jezera. suha klima. obicne voluharice. a uslovljene su drugim biljkama i zivotinjama.Vrsta tvrdokrilca majak zivi u svim pustinjama srednje Azije osim u Ferganskoj dolini gdje nema pjescanog bagrema kojim se hrani. iskoristavajuci potencijale svog areala i onda tezi da prosiri oblast rasprostranjenja tj. ljesnikara i kod insekata skakavci. U Sjevernoj Australiji zive brojne vrste golubova dok na susjednim ostrvima uopste ih nema. 270 . slatka ili slana voda. Posmatranja sive tekunice. u sumskoj tundri javlja se borba za hranu izmedju polarne i obicne lisice pri cemu pobjeduje polarna u sjevernim.40 godina 19 vijeka oblast rasprostranjenja krompirove zlatice bila je ogranicena na oblast stjenovitih planina na istoku SAD. rijeke. obicnog zeca i sibirskog tvora su pokazala da se primjetno raseljavanja ovih vrsta vrsi u godinama kada se povecava njihova brojnost. Pregrada za usko specijalizovanog parazita moze biti odsustvo domacina. a nije prepreka za antilope jer na njih ne djeluje. Ali kako su kolonisti sadili sve vece povrsine sa krompirom ona se prosirila na tu novu hranu. Ptice sadje koje se gnijezde u Kazastanskoj oblasti nekad imaju velika izlijetanja sve do Zapadne Evrope i Atlantika i do Kine na drugoj strani. Proces raseljavanja moze ici na dva osnovna nacina: -neprekidnim frontom kao sto se obicni zec raseljava u kazastanskim stepama -ekoloskim zlijebom kao sto se krece kineska strnarica sa istoka na zapad pridrzavajuci se livada i siblja plavnih rijeka . Tako da je ona prepreka za domacu stoku. Bioloske pregrade su prepreke koje sprjecavaju raseljavanja. Na proljece iz jaja izlaze beskrilne larve. Ali u periodu od npr. Kao primjer normalnog raseljavanja jedne vrste moze se uzet slabo pokretni organizmi puz golac. Poznatae su seobe leminga.Veliki broj zivotinja se udavi ili ih pojedu mesojedi koji prate njihove migracije. Postoje i drugi brojnio primjeri sirenja areala kod kineske strnarice. Razlikuju se fizicke i bioloske pregrade. Sa svakim pokoljenjam povrsina koju jedna porodica zauzima se neznatno siri. krstokljuna i leptira. Jedinke odraslih puzeva zive na granicnom prostoru i obicno se krecu nocu u potrazi za hranom.Masovna razmnozavanja cesto kasne za povoljnim uslovima. Mnoga ostrva ljeskara koja se nalaze po cetinarskim sumama Evrope smatra da su ipak nastala kao rezultat njihovih emigracija. Leminzi u pojedinim godinama kad brojnost poraste krecu i u toj oblasti ostaje mali broj jedinki. Poznata iseljavanja kod sisara vrsi vjeverica.U pocetku se hranila sa jednom vrstom divljeg krompira. Fizicke pregrade mogu biti planinski grebeni. a kasnije se prosirila sve do obala Antlantika. sadja-Sirrhoptes paradoxus. Npr. Normalna raseljavanja Posmatranja oblika koji danas sire svoj areal pokazuje da se ovaj proces razvija postepeno i vrsta nove oblasti osvaja korak po korak. indijskog cvorka. Najglavnija ognjista putnickog skakavca su u rijecnim deltama i jezerima Srednje Azije. Masovne migracije poduzimaju i vjeverice. Tako da njihovo raseljavanja ima ritmican karakter. obicnog zeca. ljesnara.

mungos. da se aklimatiziraju i da izdrze borbu za opstanak sa lokalnim vrstama. Tekunice za raseljavanje koriste mosove. One se ne mogu odrzati i to dovodi do izumiranja. u borbi protiv stetocina unose se nihovi prirodni neprijatelji. slucajnim nacinima raseljavanja i ne prilagodjavaju se. Na plovkama barskih ptica selica prenose se razni sitni beskicmenjaci i njihova jaja. 271 . Da vi neka vrsta izumrla nije dovoljno samo unistiti njene jedinke u nekim slucajevima je dovoljno da se njihov broj smanji. Prenosenje zivotinja covjek prenosi nesvjesno tovarima. Predpostavlja se da su pretci australijskih glodara dosli na australski kontinent slucajno na stablima koja su plutala. mekousna pastrmka je smanjena u Neretvi samo male populacije. kao moreuz koji dijeli Madagaskar od Afrike koji postoji barem od miocena. izmjenom stanista zivotinja ili unosenjem domacih ili divljih zivotinja koje potiskuju druge vrste. Slucajni nacin raseljavanja Moze se vrsiti na dva nacina vodom i pod uticajem covjeka. Kod tog raseljavanja treba da na novi prostor dodju dvije jedinke razlicitog pola ili bremenita zenka. Suecki kanali su iskoristile mnoge vrste iz Crvenog mora da predju u Sredozemlje i obrnuto. krompirova zlatica ali i reptili i sisari.neke pregrade i nestaju brzo.To se odvija ili neposrednim unistavanjem zivotinja. kao npr. Nekad se javljaju i velika ploveca ostrvca koja su okrenuta od obala tropski rijeka sa zivotinjskim naseljem i dolazi u more.vuk u Velikoj britaniji.Na sjeveru se takoder javljaju santé leda koji mogu prenositi polarne lisiice. bubasvabe. Smanjenje areala vrsi se izmjenom zivotne sredine. Obadvije vrste pregrada mogu se podijeliti na dva razlicita tipa i bioloske i fizicke.i obicna u juznim dijelovima. druge su jako postojane. Na Islandu za vrijeme zime doslo je do potpunog unistenja vodozemaca. Npr. Uloga covjeka u raseljavanju zivotinja je velika. granica izmedju zone tundre i tajge.Domace svinje su na N. takav je slucaj i sa morskom kravom. U nekim slucajevima unsene vrste naisle su na povoljne uslove i razmnozile se u velikom broju praveci stetu npr. U onim slucajevima kad je jedna vrsta bolje prilagodjena i pocne da potiskuje konkurenciju borba za opstanak je izrazajnija. ostrvo Krakatau. dvije pastrmke sa Novog Zelanda prvo je unesena Evropska koja se dobro aklimatizirala. Da na novom mjestu nadje povoljne uslove za zivot tj. Unistavanjem suma potiskuju se sumske vrste zivotinja. pacovi. Morske struje mogu prenositi zive kopnene kicmenjake. Npr. Pregrade drugog tipa poklapaju se sa granicama koje dijele 2 oblasti sa razlicitim uslovima zivota npr. a kod savladavanja prepreka drugog tipa zivotinja se mora prilagoditi novim uslovima zivota. Smanjenje areala moze se javiti i usljed katastrofa npr.Zelandu potpuno unistile hateriju i krupnog goluba dronta koji se gnijezdi na tlu. Smanjenje areala i izumiranje zivotinja Smanjivanje areala i izumiranje u danasnje vrijeme je najvise uzrokovano djelovanjem covjeka. Postoje i primjeri svjesnog prenosenja npr. Smanjenje areala mogu mogu uzrokovati i epizotije. Iscezavanje zbog unosenja drugih vrsta je primjer psa Dinga koji je u Australiji potpuno potisnuo torbarskog vuka koji se sacuvao samo na Tasmaniji. Jedan tip su pregrade koje dijele teritorij sa slicnim uslovima zivota. Irvas koji je iscezao u proslosti zbog izlovljavanja. Zec i poljska jarebica se raseljavaju prema tome kamo se sire pasnjaci na racun suma. Stabla koja su donesena na more. To su male pregrade npr. Trajanje pregrada je razlicito . Glavatica. Konkurencija izmedju dva oblika veca je ako su ti oblici ekoloski blizi. brodovima i zeljeznicama. a kasnije Americka koja je potpuno potisnula Evropsku.pas Dingo u Australiji. moreuz izmedju 2 ostrva. Prvu vrstu pregrada zivotinje mogu da prevladaju tzv.Tako su prenijeti i misevi. Produkcija istocnog slavuja u zapadnoj Evropi smeta zapadnim slavujima kojima je bioloski sasvim slican. irvase na druga ostrva. palmini plodovi nose na sebi nekada male zivotinjice. Nekada se ona ogleda i u unistavanju pregrada ali i u prenosenju zivotinja u drugu zemlju. Mala droplja i mrmot nestaju sa polja zbog razoravanja. Mnoge vrste su potpuno iscezle npr.

rodovi koji su nastali na nekom mjestu nazivaju se autohtoni. -Oblast u kojoj zivi najveci broj organizama date grupe je centar njenog raseljavanja. Evrope i na Kavkazu. 2. Plava svraka zivi samo na Pirinejskom poluostrvu i na Dalekom Istoku. Npr. Po tome se razdvojeni areali razlikuju od mozaicnih kod kojih izmedju dijelova areala ne postoje odgovarajuci uslovi za zivot. Smatra se da su nekad ta jezera bila jedinstvena masa vode koja je spustanjem kopna razdvojila i u njima su evoulirali ove tri vrste srodnih riba roda Coregonus. endemska vrsta foke koja zivi u Bajkalskom jezeru. Npr. S druge strane vrste. izmedju Sovjetske i Americke tajge nalazi se prostrani dio Tihog okeana.Zelanda. sumska kuna je rasprostranjena u sumama Zapadne Evrope. Najpouzdaniji i paleontoloski nacin objasnjenja centara nastajanja i raseljavanja zivotinja. Ta jezera su spojena konalima sa morem tako da se na taj nacin nisu mogle rasporediti.Postoji opste pravilo da u koliko je niza sistematska kategorija utoliko je vjerovatnije da njen danasnji areal odgovara centru nastajanja. Disjunktivni areali mogu nastati na dva nacina: 1. Disjunktivni areali se mogu objasniti jedino evolucijom. prekidnog pojasa. rod. primjer riba Coregonusa koji zivi u jezerima u Irskoj. tur je bio siroko rasprostranjen u Evropi.Kod odredjivanja centara nastajanja postoje odredjena pravila: -Oblast u kojoj zive najprimitivniji oblici date grupe je centar nastajanja i prvobitnog raseljavanja.Npr. familija i podklasa N. Ukoliko je visa sistematska kategorija zivotinje su imale vise vremena za mjenjanje svog areala. podvrste. Centri nastajanja i prvobitnog raseljavanja Vrste. U nekim slucajevima savremeni areal vrste je i u isto vrijeme i njeno ognjiste nastajanja. Cetri vrste tapira zive u Centralnoj i Juznoj Americi. a poslije prvog Svjetskog rata je postao endem samo Istocne Evrope. a zadrzava se u Sibiru.porodica gustera najvecim dijelom u Juznoj Evropi i ona se smatra centrom njenog nastajanja. Osnovni nacin nastajanja disjunktivnih areala je drugi primjer. Razdvojeni (disjunktivni) areali i porijeklo Oblast rasprostranjenja pojedinih vrsta po pravilu su neprekidne.Jedan od nacina je da zivotinje savladavaju male pregrade i obrazuju odvojenu koloniju koja vremenom preraste u areal.Izumiranje vrsta u geoloskoj proslosti uglavnom se javljalo zbog gubitka njihove prilagodjenosti. Za prvi slucaj je karakteristicna vjeverica na Kamcatni.Drugi slucaj je da se iscezavanjem zivotinja u prelaznoj oblasti prvobitni isprekidani areal raspadne na vise dijelova. I. a primjer drugog slucaja je Evropski bison koji poslije ledenog doba iscezava u Zapadnoj Evropi. npr. Haterija je endemicna vrsta. Pojmovi autohtoni i endem se nekada mogu i podudarati. Kod razdvojenih areala vazan momenat je i sirina. podvrste i rodovi koji su karakteristicni samo za pojedine oblasti nazivaju se endemima. Endemicnost je uslovna i tokom vremena se moze izmjeniti. Skotskoj i Engleskoj. a tih zivotinja ipak nema. a to mjesto je ognjiste ili centar postanka tog oblika. Kaspijska foka je endem Kaspijskog mora. -Ognjista nastanka moze biti samo ono mjesto koje po svojim uslovima odgovara potrebama prolaznog oblika. Npr. Termini alohtone i autohtone vrste Primjer za utvrdivanje primarnih centara i pravaca raseljavanja 272 . Karakteristicno za razdvojene areale je da u oblasti gdje postoji prekid postoje uslovi za odredjenu vrstu.Npr. a ono je ujedno i njen centar nastajanja. ali ima i primjera da su areali podjeljeni na vise dijelova. a jedna u Jugoistocnoj Aziji. Npr.

Neoendeni obicno imaju srodne vrste i njihove vrste se 273 . Srednjoj i Centralnoj Aziji. Znatno vise kosmopolitskih rodova npr. Npr. od njene sposobnosti u savladavanju prepreka i od geoloske starosti vrste. Maloj. gdje se putevi njihovih migracija porede sa putevima njihovog raseljavanja. U moru su fizicke prapreke manje vecina morskih beska ima sposobnost se krece pasivno pomocu morskih struja koje nose njihove larve i jaj. Ali tu postoji i izuzetaka npr vidra i rijecni orao su stenobiontne zivotinje vezane samo za vodu ali su ima areali ogromni. laste. Na Kaspijskoj foci parazitira jedna akantocefala krakteristicna za sjever to znaci da su se predci Kaspijske foke doselili negdje iz sjevernih mora. takodjer i vrsta. Primjer ovakvih areala je rod limulus sa 5 vrsta na obalama istoce Amerike i na Sandskim ostrvima i Tapiri. Primjer rijecne jegulje: Evropska i srodna americka jegulja idu na mrijestenje u Sargosko more. Vrste koje bolje savladavaju prepreke obicno imaju vece areale. Sto je niza sistemska kategorija po pravilu je i areal manji. Uski areal moze biti rezultat toga sto mlada grupa jos nije uspjela da se naseli ili st oje stara skoro izmrla. Kod kontinentalnih oblika vrste sa kosmopolitskim arealom su i neke grupe vodenih beskicmenjaka koji se prenosi pasivno vjetrom. VELICINA AREALA I GEOLOSKA STAROST GTUPA Samo su neke zivotinje bile u stanju da se rasele ne mjenjajuci bitno odlike vrste i postale kosmopoliti. Ipak su rijetke kosmopolitske vrste. Zajednicke vrste Crnomorsko azijske stepe i stepa pored Kavkaza su se raselila iz prvih stepa zato sto su one geoloski starije. Dispinutivni areali su vrlo karakteristicni za stare grupe. To pokazuje da je Sargasko more centar naseljavanja ove vrste. i na istok Azije. Ovo se dokazuje tako sto se ptice cije raseljavanje ispitivalo lete na zimovanje u obrnutom pravcu. Postoje i uzajamni odnosi izmedju izmedju vel areala i geoloske starosti grupe. Sibiru i Sjevernoj Americi. Npr. Podvrste imaju uvijek male arreale. Sto se tice morskih kicmenjaka oni su dobri plivaci i savladavaju velike udaljenosti tako da imaju kosmopolitske areal. lisica garan. Polazeci od nacina zivota zivotinja i istorijskih promjena oje su se desavale mogu se odrediti najblizi putevi raseljavanja. vrane . S jedne strane te grupe imale dovoljno vremena da se prosire a sa druge strane su potisnute mladjim bolje prilagodjenim grupama i imaju male areale. Iz Evrope jedni su prodrli na Sardiniju i Siciliju koje su tad bile povezane sa kopnom i danas su se razvile u posebnu vrstu. Areal vidre obuhvata sve osim Australije oni naseljavaju cijelu Evropu i Sjev Ameriku. Oni koji su se raseljavali na istoku zauzeli su Aziju. Krajem tercijara je bio povezan sa Malom Azijom . Biogeografski se obicno zadovoljavaju odredivanjem uslovnog ognjista raseljavanja tj.onog regiona iz koje se neposredno raselila data grupa organizama. psi.Rod muflona obuhvataju vise podvrsta i vrsta koji zive na ostrvima Sredozemnog mora. Po pravilu zivotinje koje nastanjuju razlicita stanista velike areale npr vuk. a onda preko kopna koje je vezalo Aziju i Ameriku presli su u Ameriku. Tako da se razlikuje neoendenizam i paleoendenizam. Po geografskom rasprostanjenu parazita moze se utvrditi odakle se raselio njegov domacin. Velicina areala zavisi od ekoloske valence vrste. Takvih vrsta ima mnogo medju morskim zivotinjama posebno medju beskicmenjacima. Tako da je Kipar centar nastajanja i raseljavanja muflona. USLOVNI CENTRI I NAJBLIZI PUTEVI RASELJAVANJA Za njihovo utvrdjivanje postoje razlicite metode: -bioloske istrukturne odlike koje ukazuju na vezu izmedju zivotinja i odredjenog predjela -sezonske migracije ptica i riba. Ti se areali obisno obrazuju izumiranjem u prelaznim oblastima. Najprimitivniji od njih je malezijiski mulfon koji zivi na Kipru. Preko tog kopna mufloni su prelazili i raselili se u Juznu Evropu gdje su izumrli kasnije.

Zahvaljujuci razlicitm pregradama zivotinjskog naselja i pojedinim dijelovima zenlje se razvijalo donekle samostalno. stari autohtoni stanovnici bajlkala: spuzve. 9. Taj proces traje brzo i tim ako ako su ostrva mana brze. Fauna bajkala sastoji se iz 3 grupe organizama: 7. ta duga izolacija dovela je do toga da da je 76% vrsta u njemu endemicno.smanjuju jedna za drugom geografski. tropska. Za Bajkal je karakteristicno i endemicne vrste flore. Tokom vremena fauna kontinentalnih ostrva postepeno dobija karakter okeanske faune. 2 pordice riba i dr.fauna crijeva itd. Prema danasnjim podatcima Bajkalsko je danasnji oblik dobilo u tercijeru. ptice koje se gnijezde na ostrvima npr. FAUNA Rijec fauna upotrebaljava se se u surem i uzem smislu. Sumatra 434 000 430 vrsta ptica. autohtoni stanovnici ciji su predci dosli nedavno iz Sjevernog mora : riba Coregonus i dr. ribe. Na kopnu cak i da izumre neka vrsta u jednom dijelu areala ona se tu ponovo naseli iz drugog dijela areala. Prva imaju faunu susjednom kopnu a druga faunu koja se sastoji od slicnih doseljenika. Primjer biocenoze moze se pratiti na sprudovima ostrige. Posebno su znacajni rakovi gameride. Karakteristika ostrvske faune je endemicnost i siromastvo. prema stanistu . Broj vrsta na ostrvu zavisi i od udaljenosti od kopna i od starosti ostrva. OSTRVSKA FAUNA (KONTINENTALNA I OKEANSKA) Kontinentalna i ostrvska ostrva imaju potpuno razlicite faunn. Biocenoza i fauna Biocenoza je ekoloski pojam . Npr. Paleoendemi nemaju srodnih vrsta i imaju izolovano rasprostanjenje. Na ostrvima vrsta moze lako da izumre. Od 36 vrsta oligoheta sa baj jezera 31 su endemi istog. U uzem smislu to je zivotinje koja se istorijski slozile i koje su se ujedunuleu zajednicku oblast rasprostanjenja.americka. Prema geoloskom vremenu fauna karbona. Kontinentalno ostrvo V britanije ima malo karakteristicnu faunu. u sirem smislu to je skup razlicitih zivotinja. Sprudovi ostrige se javljaju samo na odredjenim mjestima u moru sa odredjenim karak: temperatura. ima ih 34 roda sa oko 400 vrsta a endemi je 31 rod. kopnena. Primjeri koji to dokazuju su primjeri dva najstarija jezera Bajkalskog i Tanganjika. ptice. sisari. npr. Tu su dvije endemicne vrste familije riba Comephirdae Cotocemophoride. prema teritorijalnoj. To predstavlja jedan od domena evolucije. Cejlon 65 000 251 vr ptica. dok okeanska ostrva su siromasna faunom doseljenika. solinitet itd. oko 75% faune u njemu su endemi to su uglavnom vrste i rodovi endemicnih familija nema. Mogu se svrstavati po raznim principima: Sistematskoj pripadnosti-fauna . Gana 125 000 337 vr ptica. Nova Gvineja sa 758 000 kvad km ima 495 vrsta ptica koje se tu gnjezde. 80 vrsta Bajkalskih planarija su endemi tog jezera. to je skup biljnih i zivotinjskih populacija koja naseljavaju odredjeni biotop i koje su vezane brojnim odnosima. 274 . Doseljenici tesko prodiru na ostrva i cesto umiru. Ta zajednicka istorija ostavlja pecat koji se sa jedne strane ogleda u podudaranju areala zivotinja iz razlicitih grupa a sa dr strane ova je evolucija trajala dosta dugo i onda se obrazuju sistematske grupe viseg ranga. 8. relikti tercijarne slatkovodne faune koja se tu sacuvala Tanjgenjika se obrazovalo u oligoceru . na ostrvima postoji direktna zavisnost izmedju velicine ostrva i broja vrsta koje tu zive. Brojnost vrsta je iz godine u godinu je izlozena kolebanju. FAUNA ZATVORENIH BAZENA BIOGEOGRAFSKI ZAKON od posebne vaznosti zato sto ukoliko je duze trajala izolacija u toliko je vise spec ili endemicna fauna izolovanog dijela.

patke. cak i polarne oblasti imaju bogatu faunu.Stepen izlacije zavisi i od drugih faktora npr. kornjace. u delti Volge se sacuvala obilna fauna suptropskog pojasa. njegova populacija je ostala nakon povlacenja ledana sjever pri zavrsetku ledenog doba. burnjaci. mekusci. Mjesanje i pomjeranje faune odvija se razlicitom brzinom. fauna Bajkalskog jezera je rezultat tercijerne faune koja je pokrivala cijeli prostor Sj Evrope. Npr. Bijeli zec ciji je glavni areal tundra zivi na Pirnejima i Alpama izolovano zivi kao relikt ledenog doba. Prostor za zivot u okeanima je veci nego na kopnu. OKEANSKA KOPNENA FAUNA Cijeli zivotnjski svijet se moze podijeliti na 2 osnove: na kopnenu i okeansku faunu. Ptice cine veliki procenat ostrvske faune. itd. Fauna tundre se spustila daleko na jug evrope. Na 275 . Mekusci se na ova ostrva prenose u obliku jaja na nogama ptica selica. dijelovi te faune jos dugo ostaju jednoobrazni. Karunari sa Galapagosa. izolacija igra vaznu ulogu u razilazenju karaktera tj. Rasprostanjeni su sundjeri. Sredozemna fauna je morem podjeljena na evropsk i sjevrno-africku faunu sa slicnim zivotinjskim vrstama. vegetacije. Galapagosna ostrva su udaljena od J. to je zato to Galapagosna ostrva van linije seobe pticai izolovana su za razliku od drugh osrva koja su na putu seldbe ptica selica. ptice-guske. Azorna i Galapagosna ostrva . Pri tome pojedini oblici potisnute faune u povoljnim uvjetima opstaju kao relikt. i dr. ali je puno oblika medju njima koji ne lete npr. pingvini. Kicmenjaci su uglavnom kopneni oblici izuzev riba . GLAVNA PODJELA OKEANSKE FAUNE U oblasti okeana razlikujemo tri osnovne zone: 7. Npr. Oni gube sposobnost letenja jer ne postoji njihovi prirodni neprijatelji sisari . Amerike 1000 km imaju 37 vrsta ptica od cega 31 endemicna. Kopnena fauna je bogatija od morske zbog insekata. Za ostrvo je karakterisitcna pojava velikog broja oblika koji mogu prevladati male prepreke-ptice i slijepi misevi. Npr. bodljokosci i crvi. Pod povoljnim zonalnim uslovima moze se sacuvati citav kommleks vrsta prvobitne faune koja se tad zove reliktna fauna. Azorsna ostrva su udaljena 200 km od evrope imaju 30 vrsta kopnenih ptica aendemicna 3. Ostrva zbog te svoje izolacije omogucavaju odrzavanje primitivnih odlika na svojoj teritoriji. ali za to je potreban veliki evolucioni put. Kivi sa N.tu su prisutni talasi kolebanja temp. Nakon sto pregrade isceznu faune jos izvjesno vrijeme zadrzavaju svoj karakter. golub dront sa Mauricicijusa. Tada nastaju slozeni procesi koji mogu da dovedu do razlicitih rezultata: ili forme razmjenjuju svoje elemente ravnomjerno i to daje novu faunu ili jedna faun koja je prilagodjena potisne drugu. Ovo isto vazi i za kopnene mekusce na Galapagosu ih zivi 48 vrsta od tog 41 endmicna vrsta. za vrijeme ledenog doba. na Azorsnim ostrvima zivi 69 vrsta. ili obrnuto ako se areal jedne faune podjeli pregradom naglo. dupljari. grabljive ptice. Broj vrsta morskih zivotinja cini samo ¼ kopnenih. i postojanje velikog broja oblika koji ne lete nizeg sistematskog ranga. u okeansku spada zivi svijet mora i oblika koj zive u moru ali su procesom razmnozavanja vezani za kopno . foke. svijetlosti. Haterija sa N Zelanda . Obrazaovanja vrsta u prostoru. priobalna ili litoraln ide od obale pa od 200m . okeansko prostranstvo je naseljeno u potpunosti. Npr. Isto tako otopljavanje leda na artiku i subartiku je zbog dejstva golfske struje sto dovodi do pojave zivotinja iz toplih krajeva. Za okeanska ostrva karakterisiticni su i beskrilni insekti to se objasnjava dejstvom snaznih vjetrova.. Npr. Faune se mogu preklapati zajedno sa pomjeranjem cijelog predjela npr. veci broj sistemskih kategorija viseg reda u moru i veci broj sistamskih kategorija nizeg reda na kopnu govori da je okeanska fauna starija. Ostrvske i slatkovdne zivotinje pripadaju kopnenoj fauni jer su vezane za kopnenu oblast izuzev manjih dijelova mora. Na kopnu na najvecoj dubini mogu zivjeti neki pecinski ili podzemni oblici a na najvisim visinama vukovi.Zelanda. Osim ovih pomjeranja unutar svake faune vrsi se seljenje pojedinih oblika ciji se areal moze poklapati. POMJERANJA FAUNE I RELIKTNE FAUNE Ukoliko pregrade koje razdvajaju faune isceznu na ovaj ili onaj nacin jedna fauna dolazi u dodir sa drugom faunom.

GLAVNE KOPNENE FAUNE ZEMLJE Uporedjujuci zivotinjska naselja pojedinih kopnenih regiona i i ujedinjavanjuci ih usljed slicnog sastava vrste moguce je cijelo kpno na zemlji podjeliti na niz zoogeografskih oblasti. sjeverni morski gnjurci lice na pingvine na jugu. Odlikuju se odsustvom svijetla . Ti planktonski organizmi imaju niz prilagodjenosti: sadrze masne kapljice. spuzve i mnoge ribe. 8. oni kao da i beskicmenjaci imaju svijetlece organe. neotropska 21. slabim kretanjem vode. Takodjer neke zivotinje sjevernih sirina zamjenjene za jug sa ekoloskim slicnim ali su sistematski udaljene. Tu su krakterisitcne ehinodermati-morski ljiljani. Npr. Tako isprekidano rasprostanjenje imaju neki kitovi i delfini. insekti. ali pripadaju drugom redu. Koa dokaz toga je rasprostanjenje ekoloski razlicith grupa npr. Takodjer se upredo sa oblastima preovladjivanja mogu razlikovati i sire oblasti prodiranja. Zoogeorafske oblasti rasprostranjeja sisara se razlikuju od oblasti od oblasti rasprostanjenja vodozemaca ili oblasti pogodne za sisare nisu pogodne za slijepe miseve . . Osnovne kopnene zoogeografsku podjelu dao je Skleter. 500 m. bipolarnost se objasnjava razlicitim teorijama: Prva teorija objasnjava da su se tropske vode za vrijeme ledenog doba znatno ohladile i oblici koji zive u njoj morali su se pomjeriti ka sjeveru ili jugu. Drugo tu su vazni i razliciti nacini raseljavanja zi votinja i trece sto je vazno kod zoogeografske podjele vazno da razlicite grupe imaju razlicitu geolosko vrijeme. fokei neke ajkulei veliki broj beskicmenjaka.azijsku visiju sa surovom klimom od zarne Indijske nizije. 9. zona otvorenog moraili pelaska zona pruza se od priobalne zone pa do otvorenog mora do dobine do 200m osvijetljena je. A one su: 17. australijska 19. Primjer su Himalaji: oni dijele centralno . U nekim slucajevima zivotinje koje su rasprostanjene u u povrsinskim vodama na sjeveru i jugu zive u tropskoj oblasti u velikim dubinama ali je to rijetko. dubinska ili abisalna zona. jake vilice. madagaskarska 22. Zivotinje vezane za kamenu podlogu imaju cvrst spoljasnji oklop koji ih stiti od talasai organi za prijanjanje. odsustvom biljnih orrg. mjehurice zraka i izrstaje. sisari i cvijetnice. indonezijska 276 . Zavisno od prodiranja svijetla pocinje na 200.koje je jako slicno . Na mjestima gdje granice izmedju oblasti nisu toliko jasne mogu se izdvojiti siroki prelazni pojasevi. redukovane oci ili kod nekih vrsta dzinovske oci. polinezijska 20. Ali tu se javljaju nered i poteskoce jer razlicite sistematske grupe ponekad mogu razlicito rasprostranjeni. Zoogeografske oblati mogu biti povucene ostrim linijama samo u slucajevima da su ostla stalne u toku dugog ekoloskog vremena i da i da ostro dijele dva predjela. tu su dobri plivaci ribe i kitovi i razliciti beskicmenjaci koji stuja pasivno nosi.na muljevitom i pjeskovitom dnu su oblici vise pokretni sa slabo razvijenim oklopom i zariveni u pjesak. Bje se hrane ribom. to je zato sto su se one pocele naseljavati pri slicnim ili istim geografskim uvjetima. novozeladska 18. to zavisi od 3 glavna uzoka: razlicite zivotinjske grupe su vezane za ralicite uslove zivota pa ne mogu imati slicno rasprostanjenje. niskom tempareturom. etiopska 23. Za ovu faunu su krakterisitcne vrlo stare vrste org. BIPOLARNOST Tu se podrazumjevaju cesto pojave kada iste ili bliske vrste zive na velikim sjevernim i velikim juznim sirinama a nema ih u tropskom pojasu.

4. Sove krupni papagaji i restori. razmnozava se jajima i ima tjemeno oko. dvije endemicne vrste papagaja igotovo izmrla mao. Britanije. tako da su neke zivotinje nasle pogodne uslove za zivot. Predstavnici ove faune su: kivi ili apteris koji pripada podklasi Ratita. Zbog siromastva i viskog stepene endemizma. Tasmaniju . s 277 . Novu Gvineju.ukljucuje ostale oblasti NOTOGEA NOVOZELADSKA OBLAST(ostrvska fauna) Obuhvata 3 ostrva N Zelanda(juzno.. Celebes i molucka ostrva cine prelazni pojas izmedju australse i indonezijske oblasti. Velicine je kokoske. 5. od placentalnih sisara postoje samo slijepi misevi. povijen kljun. a podred diprotontia je autohton za australiju.24. Ostrva i sjeverni dio kontinenta su bogati talozima.. Na zapadu je pojas gustog i vjecitog sibljaskrab zatim sumnostepe i suma sa nekim zivotinjama poput kazuara.. torbari su rasprostanjeni . Antipodus. oko polovine ptica je endemicno. Ova oblast se odlikuje odsustvom grabljivica. sa slabo razvijenim krilima koja se jedva vide. Stjena i Novo ostrvo). sa nozdrvama na vrhu. danas je ugrozena pod uticajem kolonizatora unesene su brojne alohtone vrste koje su se dobro aklimatizirale.. Gmizavci su predstavljeni poebnom podjelom rhinocephalia i jednom vrstom haterija.. 9. Bizmarkov arhipelag. Mala suska ostrva .od ostalih ptica prisutna je jedna barska koka i plave barske kokice. ova fauna se karakterise velikim brojem ptica trkacica sto objasnjava odsustvom sisara i zmija. potpunim sisara i malom zacinescu biocenozom. Tada na australskom kopnu nije bilo sisara i zmija.. Po gradji slicna krupnim gusterima ali spada u posebnu podklasu koja je bila siroko rasprostanjena u trijasu i juri. Fauna po starosti zauzima drugo mjesto iza novozelandske oblasti. njezine glavne karakterisitke su da nema lonalnih sisar osim dvije vrste pacova i slijepih miseva. zmija nema ovo se objasnjava time da se N Zeland veoma rano odvojio od australskog kopna krajem mezozoika. Predstavnici su Monotremata gdje spada kljunar .koja obuhvata novozeladsku. Kod ehidne postoji torba u kojo se cuva mladunac i sam pije mlijeko. ima li su slabo razvijena krila sa redukovanim skeletom i dostizao visinu i do 3m. holarticka ove oblasti mogu biti sjedinjene u zoogeograsku kategoriju viseg reda u zoogeografska kopna(gee) I NOTOGEA.Ornitorinhus i ehidne. Na sjevernom ostrvu ih je vulkanska erupcija na juznom mauari. Unutrasnji dijeli kontinenta koji imaju suptropsku klimu prekriven je pjescanom pustinjom koja dopire na zapad skoro do okeana. Najineresentanija je haterije ili Sfenodon. endemicini red australskih nojeva. Novozeladska oblast je najstarija od svih danasnjih fauna i sacuvala je mezozjski karakte . australsku i polinezijsku oblast II NEOGEA. sjeverno. ptice ovdje zamjenjuju sisare i predstavljene su karakterisitcnim oblicima od kojih su znacajni kivi. Primitvne odlike su da se razmnozavaju jajima ima kloaku nemaju mlijece zljezde. Solomosna ostrva i Timor. Njezine osobine su: 7. samo u njoj zive primitvni sisari monotremata 8. Novi zeland ima obilne guste zelene sume sa obiljem papratnjaca.obuhvata neotropsku oblast III ARKTOGEA. Koji su izuzetno krupni. hrani se insektima. Novozelanska oblast je je tipicna ostrvska fauna. Dimormisili mod je izumrla skupina nojeva. jedna njihova vrsta kea brzo mjenja navike. glodari i pas dingo. kad su doseljenici poceli gajiti koze napadali ih hraneci se krpeljima zatim lojem ovaca a danas prava grabezljivica.. klima je tropska i suptroska. kazuari i . Oklandska ostrva . kod riba je endemican red Monopneumonis dvodihalica sa predstavnikom Ceratodusom Veliki dio kontinenta sa istoka ogranicavaju koje se pruzaju na tasmaniju. Ima vomeralne zube i ostatak horde izmedju prsljenova. Klima N Zelanda priblizna je klimi V. AUSTRALSKA OBLAST Ova fauna obuhvata Australiju.

Zmije pripadaju porodici proteroglifa i 2/3 su otrovnice.. Na novoj Keldniji zivi i i iguana koj je karakteristican za zapadnu poluloptu. 12. neki gustari. odsustvo torbarskog vuka govori o tome da ih je dingo potisnuo( ostali su u Tasmaniji). Papuansku podoblast je najizrazenija na Novoj Gvineji sa mnogim puzecim torbarima. ptice jako zastupljene. Australsku podoblast ima 106 vrsta torbara: kengur. kljunar.(makropodide). slatkovodne ribe su malobrojne i cine ih migratorne vrste-jegulja. torbarski sismis . Dingo je tu dosao ali je potrdjen u fosilnom stanju. 278 . koala.. Sva ova ostrva su koralskog porijeklaili vulkanskog. Torbari su zauzeli razlicite ekoloske nise i specijalizovali se u razlicitim pravcima. 15.tj. Havajskoj pripadaju samo sendricna ostrva. Po karakteru svoje faune Polinezijska oblast je tipicna ostrvska fauna sa malim brojem lutajucih oblika. karakteristikima naginju i neotropskoj oblasti. Australska podoblast obuhvata cijeli kontinent osim sjevernog dijela Koji je pokriven tropskom sumom i . Zatim ciope. Postoji veliki br australskih slijepih miseva koji pripadaju Macrohiropterama. To su slicne nise onima koji su zauzeli placentalni sisari na drugim oblastima tako da se tu javljaju brojni kongentni oblici. Gvineja). Torbarski vuk Tilcinus cinecephalus. Tu su brojni predstavnici kengura. Tu su znacajne porodice havajskih neutarnica i jedna porodica kopnenih puzeva.. emu i pticavlira. mnogobrojni golubovi iz grupe Caprohagide koji se hrane plodovima. tu su i endemicni rodovi golubovai papagaja.. U 2 rijeke Kvinsteda zivi Ceratodus. Rhinocetus jubatus predstavnik zdralova i endemicnu porodicu havajskih neutarnica sa Seadricnih ostrva .... genoni i scinkusi koji se naseljavaju na lutajucim stablima. torbarska kuna i torbarska vuna.druge strane oni su spec kljunari prilagodjeni zivotu u vodi sa plovnim kozicama. gekoni. kljunom koji sa strane ima rozne ploce. torbarske krtice. Smatra se da su se sendricna ostrva po. vodozemaca i kornjaca isto 14.. Podoblasti: Australska oblast diijeli se na podblasti koje ostro razlikuju: Australska u Papuanska (PAPUAN. torbarska lkrtica . neskvasljivo krzno i ehidna prilagodjena rijecnom nacinu zivota. a na istocnoj se susrecu samo tu i na Madagaskaru. Od autohtonih oblika tu spada kugu. Podoblasti se dijele na dvije: polinezijsku i havajsku. kus-kus. Karolinskih. od Nove Kaledonije. Torbara ima 150 vrsta u Australiji Javljaju se u 2 podreda Poliprotontia i Diprotontia sa vise specijalizovanim zubima...od prolaznih oblika . i od pravih aktivnih ostrvskih oblika za one ciji su predci slucajno dosli zu.. ili salangane koje su srodne sa lastama. Slicnost sa Malajskim glodarima govori o davnom porijklu od njih. vodomari... Svi lokalni glodari pripadaju rijetkim rodovima tj endemicnim. Papuansku oblast obuhvata sjevreni dio kontinenta i ostala ostrva. POLINEZIJSKA OBLAST Obuhvata mnogobrojna mala ostrva oneanije. Fauna se uglavnim karakterise negativnim odlikama: 11. . Od gustera tu su: oklopni gusteri. krokodila nema zmija takodjer 13. nisu zastupljeni sisavci osim slijepih misevai sitnih glodara. Onih koji savladavaju morske prepreke aktivno ili pasivno. Marijanskih ostrva sve do Sendricnih ostrva. . osim Nove Kaledonije koja je ostatak kopna koji je vezao Australijui Novu Gvineju sa Novim Zelandom. Zivotinjsko naselje (faunisticko) Polinezije sastoji se iz dvije grupe: . Od 100 rodova ptica 27 je endemicnih. Primjer prve grupe su veliki rod letipasa Maurohiropteri sa 70 oblika rasprostanjenih po cijeloj Polineziji..

torbari su predstavljeni sa dva podreda 15. red insektivora 17. vrste. ljevici) koji su autohtoni 14. mravojedi (žive u stepskim i pustinjskim krajevima) i ljenjivci. Na osnovu tih zajednickih karakteristika oni su grupisu u NOTOGEA. Obični nandu visine 1. Oklopnici su sa razvijenim oklopom. kornjace bez oklopai prave zabe. Red americkih nojeva. Granice neotropske oblasti su padine Meusiranske visoravni. Psi. Vecinom su rasprostanjeni u j Americi samo je obicni oposun dijelom prisutan u sjev Americi . tinamu. americki lesinari i kolbri. Papkari su slabo zastupljeni. Ptica ima oko 4000 vrsta i podvrsta. ali su zato prisutne specijalizovane endemične porodice. Slijepi misevi su mnogobrojni a porodica vampira je endemicna. djetlica. Torbari su predstavljeni sa 2 podreda: Poplip rotontia i Cenolestoidea. 16. srednji i mali (na drveću). tulani.Zajednicko za sve 3 oblasti je da su oni areal veliki po porodici ptica medvjeda koji su vezani hranom za eukaliptuse. Insketivori imaju samo 4 vrste i nisu toliko rasprostanjeni jer njihovu ekolosku nisu zauzimaju sitni oblici torbarskih pacova. velius porodica vampira koji je endemican 18. Citava gradja im je primitivna. NEOGEA NEOTROPSKA OBLAST Ona jedina ulazi u sastav neogejskog kopna. Velikim brojem slijepih miseva koji se hrane plodovima. vjeverica i miševa su slabo zastupljene. hijene odsustvuju. Karakteristike te faune su: 13. udavi . Zvijeri su malobrojne. medvjedi i kune odsustvuju. 279 . Obuhvataju 2. mara i kapibara. Nemaju velikih grupa zmija. Glodari neotropske oblasti su osobiti. koja je najveći glodar. Ljenjivci (dlaka ima pravac od trbuha prema leđima) vise naopako na stablima. oklopnjaci. ptice su jako raznovrsne i mnoge su endemicne npr. hoacini. Mnoge krezubice su nađene i u fosilnim ostatcima. porodice: Hapalidae koja je primitivnija. Iz porodice činčila (cjenjena zbog krzna) značajna vrsta je viskaša koja je ograničena na pampase. samo je porodica enota pretežno neotropska. Tu spadaju drekavci. Poseban podred širokonosnih ili američkih majmuna (imaju široku nosnu pregradu pa nozdrve su više sa strane). Isto tamo i istocon indijski ostarva . U porodici zamorčadi su posebno karakteristične vrste peka. Postoje 3 njihove porodice: oklopnici. bili su znatno krupniji (veličina slona – megaterijum). činčila. U centralnoj Americi pored neotrpskih oblika javljaju se i oblici iz Sjeverne Amerike tako da je to prelazni pojas. Porodice zečeva. lesinara. Cebidae koji se odlikuju dugim repom za hvatanje i duge ekstremitete. 3. drozdova i sisara. Kazuari koji zive u sumama. kapucini i paukoliki majmuni. zamorčadi. Kopitari su predstavljeni sa 4 vrste tapira. Fauna je bogata i specificna. Od Poliprtontia znacana je porodica torbarskih pacova ili oposuna. Od njih je značajna lama i primitivan jelen pudu – veličine zeca sa nerazgranatim rogovima. Obuhvata juznu icentralnu Ameriku. Susreću se puma i jaguar. Red američkih nojeva ima samo jedan rod rea ili nandu sa 2. veliki broj rajskih ptica. red krezubica-(mravojedi. Hrane se krvlju. Papuanska podoblast ima prelazni karakter ka indomalajskoj oblasti sa jedne stranei ka polinezijskoj oblasti sa druge strane. Ovaj red ili nema zube ili su obliku neobicnih konaca. Mravojedi: veliki (na zemlji). jakim kandžama. nutrija (dabarski pacov – lovi se zbog krzna). Imaju go rep i razvijenu marsupijalnu kesu. O ovoj podoblasti nalaze se krokodili . podred sirkonosnih majmuna koji autohtoni i neki endemicni. Za neotropsku oblast posebnu su karakteristicne krezubice.5 m i živi u stepama Argentine i Darvinov nandu živi od Anda do Čilea. U basenu Amazona žive slatkovodni delfini.koji su endemicni za juznu Ameriku . zeba. velicine su od misa do macke.

značajan je Lahezis dužine do 4 m. Naselje te visokoplaninske oblasti je s fauni dalekog juga. Drugi predio su travne nizije uvučene u tropsku šumu. 2. 4. mravojeda.prisutstvom endemičnih primitivnih vivera. Centralno-američka podoblast – čine je planine pokrivene tropskom šumom. Nutrija koja živi uz obale rijeka i u močvarama. Njene karakteristike su: 1. Fauna joj je prelaznog karaktera. 2. Taj visokoplaninski predio se kontinuirano spušta ka jugu i u Čileu se već nalazi na nivou okeana.velikim brojem polumajmuna sa endemičnim porodicom lemura. visoravni i planinske masive. Od sisara su prisutni glodari i insektivori iz porodice Solenodontidae karakterističnih za ta ostrva. Porodica tukana je slična djetlićima. Amazonska prašuma je bujna i većina stanovnika vodi arborealni način života. Od guštera su karakteristične iguane. Neotropska oblast se dugo vremena razvijala nezavisno od ostalih kontinenata. Madagaskarska fauna je proizvod stare afričke faune. a isto tako i u Patagoniji. kokoši.raznovrsna endemična porodica čekinjastih ježeva ili tenreka. Pampaska mačka. Otrvonice su iz porodice Krotalina. Antilska podoblast – obuhvata velika Antilska ostrva – Kubu. Magelanov pas. Hrane se nektarom – oprašivači. ljenjivaca. Značajan je džinovski oklopnik. tapira. Imaju krupan. Bahame.znatnom sličnošću sa neotropskom oblašću. papagaji. ali se i ispod Anda pruža u obliku dugog uskog pojasa sve do ekvatora. ali fosili krezubica pokazuju da su oni nekad bili dio kopna. Živi u srednjem toku Amazona. Kostariku. Jamajku. Porodica kolibrij ima preko 450 vrsta veličin. Oni imaju tipičnu ostrvsku faunu. glodar viskaša – koja zamjenjuje mrmote. Kornjače su zastupljene kao i kajmani – slični aligatorima. Nema majmuna. Osnovni predio je vlažna šuma Amazona i Paragvaja. povijen kljun i hrane se plodovima. Sve vrste insekata su brojne. slijepi miševi. 3. Antilska ostrva su siromašna sisarima – osim slijepih miševa. 3. Tu su majmuni. tvorovi. Tek kasnije je južna Amerika došla u vezu sa sjevernom ali zbog klimatskih razlika nije bila veće razmjene faune. Na pampasima su karakteristični nandui. Red hoacina ima jednog predstavnika veličine goluba. ljenjivci. Tako da kondor sa Anda živi i u primorju gnijezdeći se na obalama. (posebno fossa ) 4. iza nje dolazi paramo. Ova oblast ima 4 podoblasti: 1. oklopnjaci. tekunice. Maskarenska. Haiti.skoro potpunim odsustvom majmuna i zvjeri osim vivera. Papagaji su raznovrsni. tukani. 280 . oposumi. Ima i sjevernoameričkih vrsta – risovi. Taj dio je više puta bio pod vodom i izdizao se. Fauna ptica je brojna sa velikim brojem endemičnih vrsta. U ovoj oblasti se može razlikovati jugozapadni dio sa planinama i ravnicama i sjeveroistočni dio pretežno sa tropskim šumama. Veći dio je pokriven pampasima koji mjestimično prelaze u pustinje. Patagonsko-čileanska oblast – zauzima južni dio kontinenta i nalazi se u umjerenom pojasu. On je primjer zbirnog tipa i ima odlike više vrsta: goluba. Vodozemci su brojni. kukavica. hoacin i džinovka žaba pipa – kod koje se mladi razvijaju na leđima u naborima kože. Od zmija je karakterističan udav – Boa i anakonda – Eunectes murinus (11 m).Palamedeje su po svojim karakteristikama slične guskama. Od lešinara značajan je kondor koji ima raspon krila do 3 m. ARKTOGEA Madagaskarska oblast Obuhvata istoimeno ostrvo i niz malih ostrva Komorska. Najpoznatiji su krupni papagaji iz roda Ara i zeleni papagaji. zmije. Sejšele. Brazilska podoblast – obuhvata sjeverni i sjeveroistočni dio kontinenta. pampaski jelen. 5. Visokoplaninski pojas Anda sastoji se od umjerene zone bez šuma.

medvjeda i jelena. slonovi. Zvijeri su predstavljene viverama koje imaju 7 rodova. Značajni su leopardi i gepardi koji su zajednički i sa Indomalajskom oblašću. porodica antilopa. nilski konji (Hipopotamus). 3. Na jugo-zapadu stepe prelaze u pustinju Kalahari. dug rep i jake zube. žirafe. Od šupljoroga su najzastupljenije antilope sa velikim brojem rodova. Tu spada i gnu. antilope skakači! Žirafe su karakteristične po kratkim rogovima. potpunim odsustvom travojeda što se objašnjava odsustvom grabljivih sisara. Nisu zastupljeni samo jeleni i kamile. U ovu porodicu spada žirafa i 281 . a između njih i okeana su bujne tropske šume. Porodica lemura ima 7 rodova. Od nepreživara je važna porodica Hipopotamusa. Porodica vjeverica poletuša (Xerus) je dosta zastupljena. Etiopska fauna pokazuje veliku sličnost sa indomalajskom. južni dio Arabije i niz malih ostrva koji se nalaze istočno od Afrike. Od preživara se tu javljaju 3 porodice patuljastih jelena Traguloide. Oko 50% vrsta su endemične. Gmizavci su malobrojni i zastupljeni su sa malo oblika. Čitavo tijelo im je pokriveno sa krupnim rožnim krljuštima. Imaju 3 roda od kojih žive na drveću. Od papkara postoji samo riječna svinja Potamo herus. a drugi među kamenjem. ali je to samo konvergentna sličnost zbog njihovog načina ishrane – hrane se mravima i termitima. veoma bogata i raznovrsna. jer su u ove dvije faune zastupljene grupe sisara: ljuskari. polumočvarama. a 6 rodova je endemičnih. Karakteristike su da: 1. gazela. Sahara i veliki dio Arabije predstavljaju široki prelazni pojas ka sredozemnoj podoblasti holarktika. Otrovnih zmija nema. Aj aj lemur. lemur Kata – veličine mački sa prugastim repom. Slijepi miševi su obilno zastupljeni. U etiopskoj oblasti nema porodica krtica. Karakteristični predstavnici: Porodica zlatnih krtica po anatomskim odlikama je slična tenrecima. Prisutni su i krokodili. nosorozi. Od sisara su endemične porodice zlatne krtice (Chryoshloridae).Od sisara endemični su redovi damani i Tubulidentata. Od surlaša ima dvije vrste slonova: afrički – Loxodonta africana i Indijski . Žive u pjeskovitoj podlozi i riju u malu dubinu. Za ovu oblast karakteristična zasićenost biocenoze što govori o njenoj velikoj starosti. uskonosni majmuni. lemur Vari. patuljaste antilope. Imaju kratku njušku i na trećoj kandži udubljenja u koja se smještaju umanjeni prsti. Najstariji primitivni mesožder malog rasta fosa-sa dugačkim repom Cryptoprocta ferox. šupljorog i žirafe. a od ptica afrički nojevi. Tu su prugasta (Hyaena hyaena) i pjegava hijena (Crocotta crocuta) (lešinari). Porodica svinja je zastupljena sa riječnim svinjama Potamoherus i bradavičastim svinjama. antilope slične konjima. Etiopska faunaje tipična kontinentalna tj. Ptice su specifične. Žive u savanama. šumama. Za Madagaskar su značajne džinovske kornjače (u polufosilnom obliku). Imaju bodlje na repu. Za životinjsko naselje Madagaskara karakterističan je veći broj oblika koji žive i hrane se na drveću plodovima većina polumajmuna i slijepih miševa. Patuljasti jeleni su veličine zeca. Ljuskari (Pholidota) su slični dosta krezubicama. Red damani su mali biljojedi veličine zeca. Imaju prednje kratke noge sa kandžama. patuljasti lemur. Vidrolike rovčice spadaju u insektivore i vode poluvodeni način života. Karakterističan je rod letipasa koji su rasprostranjeni od Madagaskara preko jugoistočne Azije i Polinezije. hrane se ribom. a kameleoni su jako brojni i raznovrsni. Tenreci su najprimitivniji današnji insektivori. Među njima je značajna fossa. iako pripadaju Africi imaju faunu sličnu evropskoj. Južni dio ostrva je pustinja. vidrolike rovčice (Potamogalidae). Polumajmuni su jako brojni i zauzimaju ogroman procenat sisara. Unutrašnjost Madagaskara zauzimaju visoravni. 2. Lav koji takođe živi u jugozapadnoj Aziji. Razlika u odnosu na ostale mačke je što živi u stadima. Značajna je porodica Mesitidae. Red papkara je dobro zastupljen. imaju sve primitivne osobine insektivora i pokrivač od čekinja i oštrih dlaka. Zvijeri su zastupljene posebno porodica viverida.Elephas maximus.Madagaskarska fauna je tipična stara ostrvska fauna. a pitoni koji žive u Etiopiji ovdje ne postoje. Madagaskar predstavlja centar radijacije lemura i tenreka. Najveći predio su savane i tropska vlažna šuma. Kanarska ostrva. Najpoznatija vrsta je obični tenrek koji je dug 40 sm. Glodari su zastupljeni samo sa jednom endemičnom porodicom. Nalaze se između insektivora i majmuna sa dosta primitivnih karakteristika. Madeira i Zeleni rt. Etiopska oblast Obuhvata cjeli Afrički kontinent južno od Sahare. Značajne su vrste Indri – najkrupniji do 60 cm. Posebno je značajna grupa iguana i pravi udavi Boe.

Bez obzira što u njen sastav ulaze i brojna ostrva ona ima karakter tipične kontinentalne faune. U graničnim dijelovima postoji prodiranje i nekih australskih elemenata. a od ptica fazani. Značajna je vrsta tar koja 282 . Gmizavci su brojni. srodne vrste. prisutne su vivere. antilopa skakača. antilopa) i s tim u vezi veliki broj zvijeri. Karakteristike: 5. svinje. Indomalajska oblast se nalazi u tropskoj i suptropskoj zoni. Živi na Himalajima i jugozapadnoj Kini. ima mnogo vivera. miševa i vjeverica poletuša. a nektarnice zauzimaju ekološku nišu kolibrija. antilope i patuljasti jelen. Nepreživari su zastupljeni sa pravim svinjama.. slonova. Oni su primjer zbirnog tipa jer imaju odlike slijepih miševa. Karakteristične su porodice tkača i nektarnica. Karakteristična je porodica batoglavih čaplji i vrsta batoglav rasprostranjen po cijeloj Africi. gorila i šimpanzo Antropopitecum. Indokinom. Endemičan je rod divljih koza. 1. Ima samo 2 endemična reda sisara – Dermoptera i dugoprsti majmuni (Tarsidae – avet). Glodari su slabo zastupljeni. Indijski slon živi u Indiji. Malajski arhipelag sve do ostrva Bali. Ptice su mnogobrojne i raznovrsne. raznovrsna je i brojna. posebno lavova. Karakteristični predstavnici: malobrojni su torbari i nalaze se samo u jugoistočnoj periferiji (kuskusi). nego su ovdje biološki zamjenjene oblicima Ranida koje žive na drveću. vrste nosoroga i zebre. Veoma su zastupljeni jeleni. Panda je jedini predstavnik porodice enota. Na zapadu postepeno prelazi u sredozemnu faunu. Tapiri i enoti (panda) su zajednički sa neotropskom oblasti. mandrili. Na istok ide sve do Filipina. zebra. Karakteristični su pavijani. a ostali dio je pokriven tropskim šumama koja je najbujnija na ostrvima. Od zvjeri su posebno zastupljene mačke. Od preživara su zastupljene antilope sa velikim brojem vrsta. a pustinja Tar čini prelaznu zonu. imaju samo 2 roda: poto i galago. Postoji velika sličnost sa etiopskom faunom. bivola. porodice: majmuni zamorci i čovjekoliki majmuni. glodara. Red afričkih nojeva ima samo jednu vrstu. 2. Rasprostranjeni su krokodili. Podoblasti: imaju 3 podoblasti u skladu sa klimom. pitona. gorila. U Etijopiji ima malo polumajmuna. vjeverice poletuše. polumajmuna i insektivora. vidrolike rovčice. koke.. Endemična je porodica šumskih pupavaca. morke. Pripadaju podredu uskonosnih Catarina. U Indiji preovladavaju travne savane. Nema žaba kreketuša. Porodica pasa je malobrojna. Gušteri su predstavljeni agamama. Endemični rodovi su šimpanzo. Istočnoafrička podoblast je pretežno zemlja savana i planinskih masiva. Tu važno mjesto zauzimaju zlatne krtice. Za ovu oblast su posebno značajni tubulidentata i pavijani. Endemična je porodica sekretara koji se pretežno hrane zmijama.Zapadnoafrička podoblast obuhvata tropske šume Konga. Sumatri. nosoroga. nektarnice. Ovdje lavu odgovara tigar. Sjeverna granica ove oblasti su Himalaji. Veličine su mačke sa širokom opnom za letenje koja povezuje sve ekstremitete i rep. Njasa. nilskih konja. Na zapadnoj grani postoje prave pustinje. Indomalajska oblast slična etiopskoj oblasti. 6. Nigera i Velika jezera – Tanganjika. a biocenoze su zaštićene. Celebesa i Filipina. Medvjedi su predstavljeni sa rundavim dugonosim medvjedom. Red Dermoptera ima 2. Fauna je dosta raznovrsnija (značajna grupa krupnih travojeda: žirafa. Ljuskari su takođe široko zastupljeni. Od ptica su karakteristične dugorepe nektarnice. Endemičan je patuljasti hipopotamus. Južnoafrička podoblast u njoj dominira pustinjski predio. Biljojedi su. Od insektivora su posebno značajne tupaje (podsjećaju na vjeverice). Obuhvata Indiju sa Cejlonom. Brojnije su samo porodice vjeverica. Oba podreda slijepih miševa su široko zastupljeni. Prugasta svinja je dosta srodna evropskoj. Od ptica su značajni nojevi. Od kopitara postoje 2. . Viktorijino. Papagaji nisu toliko zastupljeni. Tkači grade viseća gnijezda. Oni pripadaju porodici lorija koji se nalazi i u Indomalajskoj oblasti.okapi koji žive u gustim prašumama. Od sisara su endemični rodovi vivera. Ima mnogo kameleona. 3. otrovnih zmija. Smatra se da su oni prelaz između insektivora i polumajmuna. droplje. Okapi. Borneu i Cejlonu. Zastupljeni su sa 2. Posebno su brojni majmuni. Endemična je porodica tupaja (Tupaidae).

Posebno je mnogo vjeverica i vjeverica poletuša. Dugonosi medvjedi zamjenjeni sa kratkonosim malajskim medvjedom. Kopitari su predstavljeni sa 2 roda Tapira i 3 vrste nosoroga. Za Borneo je karakterističan endemični dugonosi majmun. 5. giboni. Karakterističan je veliki broj gibona i tarzusa. vivere koje žive na drveću i kune. Polumajmuna ima 2. Filipinska podoblast obuhvata istoimena ostrva. Na Javi živi jednorogi nosorog. Endemična je antilopa nilgau. skoro cijela Azija i cijela sjeverna Amerika. jelen mundžak. Celebeska podoblast ima veliki broj australskih oblika. ljuskari. Za Sumatru je karakterističan endemični gibon siamang. fazani i paunovi. Postoji veći broj endemičnih vrsta kao što je ćubasti pavijan Macaci . Od riba su brojni šarani i somovi. U najzapadnijem dijelu susreće se lav. bogata je edemima i ima niz primitivnih oblika. pravim ježevima. mnogo tupaja. Značajni su giboni koji žive u velikim porodicama i bliski su čovjekolikim majmunima. ali i veliki broj paleoarktičkih i etiopskih oblika. vitki lori. rovčice. Osnovni predio je tropska kišna šuma. Fauna Celebesa ima prelazni karakter (ima elemente Australijske faune). Australski element je predstavljen sa papagajem kakadu. Od ptica tu se javljaju sađe i neke koke. Osim toga pripadaju joj i Azorska. To su vitki majmuni. letipasi. Karakterističan je endemični galeopitekus i aveti. jednorogi nosorozi. Tu živi kus – kus. žive i 2. Od krokodila su značajni i endemični gavijali. primitivno goveče Anoa i karakteristična svinja Babirusa. Na Celebesu postoji i vjeverice. Ima izražen jasno ostrvski karakter faune – siromaštvo i endemizam. Indijska podoblast obuhvata cijelu Indiju sve do Ganga i Brahmaputre. vjeverica. majmuni. Holarktik zauzima ogromne teritorije pustinja. 4. Borneo.