ΚΔΦΑΛΑΙΟ 12

Μηα κηκεηηθή ζεσξία ηνπ αιηξνπηζκνχ

Ο αιηξνπηζκφο ζηελ ππεξεζία ησλ γνληδίσλ
Κάπνηε έλα απφ ηα κεγαιχηεξα κπζηήξηα ηεο θνηλσληνβηνινγίαο- θαη ηψξα πηζαλψο κηα απφ ηηο
κεγαιχηεξεο επηηπρίεο ηεο- είλαη ην πξφβιεκα ηνπ αιηξνπηζκνχ.
Ο αιηξνπηζκφο νξίδεηαη σο ζπκπεξηθνξά πνπ σθειεί έλα άιιν πιάζκα εηο βάξνο απηνχ
πνπ ηελ εθθξάδεη. Με άιια ιφγηα, αιηξνπηζκφο ζεκαίλεη θάηη πνπ θνζηίδεη ρξφλν, πξνζπάζεηα,
ή πφξνπο, γηα ράξε θάπνηνπ άιινπ. Απηφ ζεκαίλεη ηελ παξνρή ηξνθήο γηα έλα άιιν δψν, έλα
ζήκα θηλδχλνπ γηα ηελ πξνζηαζία ησλ άιισλ κε ίδην ξίζθν, ή ηελ πάιε κ’ έλαλ ερζξφ γηα ηε
ζσηεξία ελφο άιινπ δψνπ απφ δεκηά. Τα παξαδείγκαηα αθζνλνχλ ζηε θχζε, απφ ηα θνηλσληθά
έληνκα ησλ νπνίσλ νη δσέο πεξηζηξέθνληαη γχξσ απφ ην θαιφ ηεο θνηλσλίαο ηνπο κέρξη ηα
θνπλέιηα πνπ βγάδνπλ πξνεηδνπνηεηηθνχο ήρνπο αλ πιεζηάδεη θάπνηνο, θαη ηηο λπρηεξίδεο βακπίξ
πνπ κνηξάδνληαη κεηαμχ ηνπο γεχκαηα απφ αίκα. Οη άλζξσπνη είλαη κνλαδηθά ζπλεξγάζηκνη θαη
μνδεχνπλ πνιχ ρξφλν θάλνληαο πξάγκαηα πνπ σθεινχλ άιινπο θαζψο επίζεο θαη ηνπο ίδηνπο:
απηφ πνπ νη ςπρνιφγνη νλνκάδνπλ κεξηθέο θνξέο «πξν-θνηλσληθή ζπκπεξηθνξά.» Έρνπλ εζηθέο
επαηζζεζίεο θαη κηα ηζρπξή αίζζεζε ηνπ ζσζηνχ θαη ιάζνπο. Δίλαη αιηξνπηζηέο.
Ο αιηξνπηζκφο είλαη έλα πξφβιεκα γηα πνιινχο θνηλσληθνχο ςπρνιφγνπο θαη
νηθνλνκνιφγνπο πνπ ππνζέηνπλ φηη νη άλζξσπνη εμππεξεηνχλ ινγηθά ηα ζπκθέξνληά ηνπο. Δίλαη
επίζεο έλα πξφβιεκα γηα ην Γαξβηληζκφ, αλ θαη φρη εμ νξηζκνχ. Τν πξφβιεκα πνηθίιιεη
αλάινγα κε ην επίπεδν ζην νπνίν ζεσξείηε φηη ε θπζηθή επηινγή πξαγκαηνπνηείηαη- ή, κε
δηαθνξεηηθφ ηξφπν- ηη ζθνπφ πηζηεχεηε φηη εμππεξεηεί ε εμέιημε. Αλ ζεσξείηε, φπσο πνιινί
πξψηνη Γαξβηληζηέο, φηη ε εμέιημε θαηαιήγεη ζην θαιφ ηνπ αηφκνπ, ηφηε πψο ζα κπνξνχζε
νπνηνδήπνηε άλζξσπνο λα ζπκπεξηθεξζεί κε ηέηνηνλ ηξφπν ψζηε λα πξνθιεζεί δεκηά ζηνλ ίδην
πξνο φθεινο θάπνηνπ άιινπ; ΋ινη νη άλζξσπνη ζα έπξεπε λα ππάξρνπλ κφλν γηα ηνλ εαπηφ ηνπο,
θαη ε θχζε λα είλαη «λχρηα θαη δφληηα.» Ωζηφζν ζαθψο δελ είλαη. Πνιιά δψα δνπλ θνηλσληθά
θαη ζπλεξγαηηθά, νη γνλείο αθνζηψλνληαη ζηνπο απνγφλνπο ηνπο, θαη πνιιά ζειαζηηθά πεξλνχλ
θαζεκεξηλά ηηο ψξεο ηνπο θξνληίδνληαο ηνπο θίινπο θαη ηνπο γείηνλέο ηνπο. Γηαηί ην θάλνπλ;

Μηα απάληεζε πνπ δελ ζηέθεη είλαη απηφ πνπ ε βξεηαλίδα θηιφζνθνο Helena Cronin
(1991) θαιεί «ππέξηαηε θαινζχλε (greater-goodism)»- ε πξννπηηθή φηη ε εμέιημε πξνρσξά γηα
ην θαιφ ηεο νκάδαο ή ησλ εηδψλ. Η ππέξηαηε θαινζχλε δηαπέξαζε ηε ζθέςε ηεο βηνινγίαο ζην
πξψην κέξνο ηνπ 20νπ αηψλα θαη παξακέλεη έλαο ζπλήζεο ηξφπνο παξαλφεζεο ηεο εμέιημεο.
Σχκθσλα κε απηήλ ηελ άπνςε ε θπζηθή επηινγή ιεηηνπξγεί «γηα ηελ επηβίσζε ησλ εηδψλ» ή
«γηα ην θαιφ ηεο αλζξσπφηεηαο.» Ο ιφγνο πνπ θάηη ηέηνην δελ κπνξεί λα ιεηηνπξγήζεη είλαη
απιφο. Αο ππνζέζνπκε φηη ππάξρεη έλα είδνο άγξηνπ ζθπιηνχ φπνπ θάζε ζθπιί πξφζπκα πηάλεη
θνπλέιηα γηα θάζε άιιν ζθπιί, θαη ε αγέιε έηζη δεη ζε αμηνδήιεπηε αξκνλία. ΋ζν απηή ε
αξκνλία επηθξαηεί φια ηα ζθπιηά ζα σθεινχληαη. Αιιά ηψξα θαληαζηείηε φηη έλα λέν ζθπιί
εκθαλίδεηαη πνπ ηξψεη φιν ην θξέαο πνπ ηνπ πξνζθέξεηαη θαη δελ ελδηαθέξεηαη θαζφινπ λα
θπλεγήζεη ην ίδην. Φπζηθά, ζα παίξλεη ηελ θαιχηεξε ηξνθή, ζα έρεη πεξηζζφηεξν ρξφλν λα
θπλεγήζεη ηηο θαιχηεξεο ζθχιεο, θαη ζα δήζεη γεληθά θαιχηεξα. Τφηε, ρσξίο ακθηβνιία, ζα
δψζεη ηα εγσηζηηθά ηνπ γνλίδηα ζηα πνιιά θαιν-ηατζκέλα θνπηάβηα ηνπ. Τφζα πνιιά γηα ηνλ
εγσηζκφ ην θαιφ ηεο αγέιεο πξέπεη λα πιεξψζεη.
Τα πξνβιήκαηα ζρεηηθά κε ηελ άπνςε ηνπ θαινχ ησλ εηδψλ αλαγλσξίζηεθαλ ζηαδηαθά
θαη απφ ηηο αξρέο ηεο δεθαεηίαο ηνπ ‘60 ε «ζπγγεληθή επηινγή» απνξξίθζεθε ζρεδφλ
εμνινθιήξνπ απφ ην λενδαξβηληζκφ (ζα ζεσξήζσ κεξηθέο εμαηξέζεηο αξγφηεξα). Η απάληεζε
πνπ ηφζν επηηπρψο έρεη κεηαζρεκαηίζεη ην πξφβιεκα ηεο απηαπάξλεζεο είλαη ε ζεσξία ηνπ
εγσηζηηθνχ γνληδίνπ. Αλ ηνπνζεηήζεηε ηνλ αλαπαξαγσγφ (replicator) ζηελ θαξδηά ηεο εμέιημεο
θαη δείηε ηελ επηινγή λα ελεξγεί πξνο φθεινο κεξηθψλ γνληδίσλ έλαληη άιισλ, ηφηε δηάθνξεο
κνξθέο αιηξνπηζκνχ έρνπλ ηέιεην λφεκα.
Πάξηε ηε γνληθή θξνληίδα, γηα παξάδεηγκα. Τα παηδηά ζαο θιεξνλνκνχλ ηα κηζά απφ ηα
γνλίδηά ζαο. Απηφο είλαη ν κφλνο άκεζνο ηξφπνο λα πεξάζνπλ ηα γνλίδηά ζαο ζηηο κειινληηθέο
γεληέο θαη επνκέλσο ε ηφζε γνληθή θξνληίδα εμεγείηαη, αιιά απηή ε ίδηα αξρή κπνξεί λα
εθαξκνζηεί ζε πνιιά άιια είδε αιηξνπηζκνχ. Ο Γαξβίλνο είρε ππαηληρζεί φηη «ε επηινγή κπνξεί
λα εθαξκνζηεί ζηελ νηθνγέλεηα» (1859, ζει. 258) αιιά δελ αζπάζηεθε απηήλ ηελ ηδέα
πεξαηηέξσ. Ο βξεηαλφο βηνιφγνο J. Β. S. Haldane πξσηνείπε, ην 1955, φηη έλα γνλίδην γηα λα
πεδήμεη θάπνηνο κε απηνζπζία ζε έλαλ επηθίλδπλν πνηακφ γηα λα ζψζεη έλα παηδί πνπ πλίγεηαη
ζα κπνξνχζε λα επηθξαηήζεη εχθνια αλ εθείλν ην παηδί ήηαλ ην δηθφ ηνπ, θαη λα επηθξαηήζεη
αθφκα, αλ θαη ιηγφηεξν εχθνια, αλ ζψδαηε ηνλ μάδειθφ ζαο, ηελ αληςηά ζαο ή έλαλ άιιν πην
καθξηλφ ζπγγελή.

Τν 1963 έλαο λεαξφο δηδαθηνξηθφο θνηηεηήο ζην Λνλδίλν, πνπ πάιεπε κφλνο ηνπ κε ην
παιηνκνδίηηθν ζέκα ηνπ αιηξνπηζκνχ, κφιηο πνπ είρε ηειεηψζεη ηελ πξψηε ζειίδα. Έκεηλε ηφζν
κφλνο παιεχνληαο κε ηα άγλσζηα ζρεηηθά καζεκαηηθά πνπ κεξηθέο θνξέο ζπλήζηδε λα εξγάδεηαη
φιν ην βξάδπ ζηελ θχξηα αίζνπζα ηνπ ζηδεξνδξνκηθνχ ζηαζκνχ ηνπ Waterloo κφλν θαη κφλν γηα
λα έρεη άιινπο αλζξψπνπο ηξηγχξσ ηνπ (Hamilton 1996). Αιιά ε επφκελε εξγαζία ηνπ William
Hamilton «Η γελεηηθή εμέιημε ηεο θνηλσληθήο ζπκπεξηθνξάο» (1964), έγηλε θιαζηθή. Πξφζζεζε
αξηζκνχο ζηελ πξφηαζε ηνπ Haldane θαη αλέπηπμε ηε ζεσξία πνπ ζα έκελε γλσζηή σο ηεο
ζπγγεληθήο επηινγήο (kin selection). Θεψξεζε έλα γνλίδην G πνπ ηείλεη λα πξνθαιέζεη θάπνην
είδνο αιηξνπηζηηθήο ζπκπεξηθνξάο, θαη εμήγεζε φηη «Παξά ηελ αξρή ηεο «επηβίσζεο ηνπ
ηζρπξφηεξνπ» ην χζηαην θξηηήξην πνπ θαζνξίδεη εάλ ην G ζα δηαδνζεί δελ είλαη αλ ε
ζπκπεξηθνξά είλαη πξνο φθεινο ηνπ θνξέα αιιά αλ είλαη πξνο φθεινο ηνπ γνληδίνπ G.»
(Hamilton 1963, ζει. 355). Απηφ ζεκαίλεη φηη ε αιηξνπηζηηθή ζπκπεξηθνξά κπνξεί λα δηαδνζεί
ζε έλαλ πιεζπζκφ αλ έλα κέινο είλαη αιηξνπηζηηθφ πξνο ηα άιια κέιε. Η εγγχηεηα ηεο ζρέζεο
θαζνξίδεη πφζν αμίδεη λα πιεξψζνπκε γηα ηε δπλαηφηεηα δηάδνζεο ηνπ γνληδίνπ. Αληί λα
εξκελεχνπκε ηα πάληα κε ηελ έλλνηα ηεο αηνκηθήο ηθαλφηεηαο, ε ζεκαληηθή πνζφηεηα γίλεηαη ε
«ζπκπεξηιακβαλφκελε θαηαιιειφηεηα,» πνπ ιακβάλεη ππφςε φινπο ηνπο έκκεζνπο ηξφπνπο κε
ηνπο νπνίνπο έλα γνλίδην κπνξεί λα σθειεζεί (Hamilton 1964). Τα καζεκαηηθά κπνξνχλ λα
είλαη εμαηξεηηθά πεξίπινθα θάησ απφ πξαγκαηηθέο ζπλζήθεο, αιιά ε βαζηθή αξρή είλαη απιή.
Τα γνλίδηα είλαη αφξαηα. Έλαο πίζεθνο πνπ πξφθεηηαη λα κνηξαζηεί θάπνηα ηξνθή δελ
κπνξεί λα είλαη βέβαηνο αλ ν άιινο πίζεθνο είλαη ν αδειθφο ηνπ ή φρη, θαη δελ κπνξεί βεβαίσο
λα θνηηάμεη κέζα ηνπ θαη λα βξεη αθξηβψο πνηα γνλίδηα νη δχν ηνπο έρνπλ απφ θνηλνχ. Δληνχηνηο,
απηφ δελ εκπνδίδεη ηε βαζηθή αξρή λα ηζρχεη. Πίζεθνη πνπ, γεληθά, κνηξάδνληαη ηνπο πφξνπο κε
ηνπο ζπγγελείο ηνπο πεξηζζφηεξν απ’ φ, ηη κε εθείλνπο πνπ δελ είλαη ζα δψζνπλ πεξηζζφηεξα
απφ ηα γνλίδηά ηνπο ζηελ επφκελε γεληά. Πψο επηηπγράλεηαη απηφ κπνξεί λα πνηθίιεη, θαη
πεξηιακβάλεη πηζαλψο δηάθνξεο απιέο εληνιέο φπσο «κνηξάζνπ κε ηνπο πηζήθνπο κε ηνπο
νπνίνπο αλαηξάθεθεο καδί» ή «κνηξάζνπ κε εθείλνπο ηνπο πηζήθνπο πνπ κνηάδνπλ, κπξίδνπλ ή
έρνπλ ηελ αθή ηεο κεηέξαο ζνπ» ή «κνηξάζνπ κε εθείλνπο ηνπο πηζήθνπο κε ηνπο νπνίνπο
πεξλάο πεξηζζφηεξν ρξφλν καδί ηνπο.» Αλάινγα κε ηνλ ηξφπν δσήο ησλ δψσλ πνπ
ζπλαλαζηξέθνληαη κεηαμχ ηνπο, δηαθνξεηηθνί θψδηθεο ζα ιεηηνπξγήζνπλ θαιχηεξα απφ άιινπο.
Λεηηνπξγνχλ φρη θάλνληαο ηνπο πηζήθνπο λα ππνινγίδνπλ πνζά, αιιά δίλνληάο ηνπο
ζπλαηζζήκαηα πνπ ηνπο θάλνπλ λα πξάηηνπλ αλάινγα. Τν ίδην πξάγκα ηζρχεη θαη γηα καο. Με

άιια ιφγηα, νη άλζξσπνη «εθηεινχλ ηελ εμειηθηηθή ινγηθή φρη κέζσ ηνπ ζπλεηδεηνχ
ππνινγηζκνχ, αιιά αθνινπζψληαο ηα ζπλαηζζήκαηά ηνπο, ηα νπνία ζρεδηάζηεθαλ σο
«εθηειεζηέο ηεο ινγηθήο».» (Wright 1994, ζει. 190).
Δκείο νη άλζξσπνη αγαπάκε ηα παηδηά καο (ηηο πεξηζζφηεξεο θνξέο) θαη παξφηη πνιιέο
θνξέο ελνρινχκαζηε απφ ηνλ αδειθφ καο ή πεξηθξνλνχκε ηε ζεία καο, βξίζθνπκε θαη πάιη
θπζηθφ θαη απηνλφεην φηη ηνπο δίλνπκε δψξα γελεζιίσλ, ηνπο ζηέιλνπκε θάξηεο, ή
ελδηαθεξφκαζηε γηα απηνχο πεξηζζφηεξν απφ θάπνην πξφζσπν πνπ ζπλαληήζακε ζην δξφκν.
Δπίζεο ε ζεσξία ηεο ζπγγεληθήο επηινγήο εμεγεί πνιχ πεξηζζφηεξεο ιεπηνκέξεηεο ηεο
νηθνγελεηαθήο δπλακηθήο, ζπκπεξηιακβάλνληαο ηηο κάρεο πάλσ ζην ζειαζκφ, ηα παηδηά πνπ
αληαγσλίδνληαη γηα ηνπο πφξνπο ησλ γνληψλ ηνπο, θαη άιιεο κνξθέο νηθνγελεηαθήο ζχγθξνπζεο
θαζψο επίζεο θαη αγάπεο.
Άιιε κηα επηηπρία γηα ηε βηνινγία είλαη ν ακνηβαίνο αιηξνπηζκφο (mutual altruism). Ο
Γαξβίλνο (1871) ππέζεζε φηη αλ έλα άηνκν βνεζήζεη θάπνην άιιν κπνξεί λα αλακέλεη θάπνηα
βνήζεηα ζε αληάιιαγκα. Δθαηφ ρξφληα αξγφηεξα ν Robert Trivers (1971) κεηέηξεςε απηήλ ηελ
ππφζεζε ζηε ζεσξία ηνπ ακνηβαίνπ αιηξνπηζκνχ, πνπ εμεγεί πψο ε θπζηθή επηινγή κπνξεί λα
επλνήζεη ηα δψα πνπ αληάιιαμαλ θηιία, παξαδείγκαηνο ράξε, κνηξάδνληαο κεηαμχ ηνπο ηα
πιενλάζκαηα ησλ πφξσλ ηηο θαιέο ρξνληέο κε ηελ ειπίδα ηεο βνήζεηαο ζηηο θαθέο ζηηγκέο. Η
έξεπλα έρεη απνθαιχςεη φηη πνιιά δψα θάλνπλ αθξηβψο απηφ, αλ θαη ην θάλνπλ αζπλαίζζεηα.
Αλ πξφθεηηαη λα επηζηξέςεηε ράξεο, θαη λα απνθχγεηε ηελ εμαπάηεζε, πξέπεη λα είζηε ζε ζέζε
λα μερσξίδεηε άιια άηνκα. Τα πεξηζζφηεξα δψα δελ κπνξνχλ λα ην θάλνπλ απηφ, αιιά πνιιά
πξσηεχνληα κπνξνχλ- φπσο νη ειέθαληεο, ηα δειθίληα, θαη αθφκε απίζηεπηεο πεξηπηψζεηο εηδψλ
φπσο νη λπρηεξίδεο βακπίξ. Απηέο νη ηειεπηαίεο έρνπλ έλα ηδηαίηεξν πξφβιεκα δεδνκέλνπ φηη
είλαη πνιχ κηθξέο θαη κπνξνχλ εχθνια λα πεζάλνπλ αλ κείλνπλ ρσξίο έλα γεχκα αίκαηνο γηα
πεξηζζφηεξν απφ δχν λχρηεο. Δπηπρψο, ηα γεχκαηά ηνπο κπνξνχλ λα είλαη πνιχ κεγαιχηεξα απφ
ηηο αλάγθεο κηαο ηέηνηαο λπρηεξίδαο. Οπφηε ε απάληεζε είλαη λα κνηξαζηείηε ην αίκα ζαο- θαη λα
θξαηήζεηε έλα αξρείν ηνπ πνηνο νθείιεη ζε πνηνλ θαη ηη.
Η επγλσκνζχλε, ε θηιία, ε ζπκπφληα, ε εκπηζηνζχλε, ε αγαλάθηεζε, θαη ηα
ζπλαηζζήκαηα ηεο ελνρήο θαη ηεο εθδίθεζεο φια έρνπλ απνδνζεί ζηνλ ακνηβαίν αιηξνπηζκφ, ν
νπνίνο εκπεξηέρεη ηελ εζνπιαζηηθή επηζεηηθφηεηα (moralistic aggression), ή ηελ ηάζε καο λα
αγαλαθηνχκε απέλαληη ζηελ αδηθία. Αλ έρνπκε εμειηρζεί λα κνηξαδφκαζηε ηνπο πφξνπο κε
άιινπο αλζξψπνπο, αιιά πξνο φθεινο ησλ γνληδίσλ καο, ηφηε ηα ζπλαηζζήκαηά καο είλαη ηα

θίλεηξα κε ηα νπνία ε εμέιημε καο έρεη εμνπιίζεη. Σε απηήλ ηελ ζεσξία φρη κφλν ηα εζηθά
ζπλαηζζήκαηα, αιιά θαη νη ηδέεο πεξί δηθαηνζχλεο θαη ηα λνκηθά ζπζηήκαηα κπνξνχλ λα
εληνπηζηνχλ ζηελ εμέιημε ηνπ ακνηβαίνπ αιηξνπηζκνχ. (Matt Ridley 1996; Wagstaff 1998;
Wright 1994).
Η ζεσξία παηρληδηψλ έρεη θαηαζηήζεη δπλαηή ηελ εμεξεχλεζε ηνπ πψο θαη γηαηί νη
δηάθνξεο ζηξαηεγηθέο κπνξνχλ λα εμειηρζνχλ. Ο Trivers ρξεζηκνπνίεζε έλα παηρλίδη πνπ
νλνκάδεηαη ην Γίιιεκα ηνπ Φπιαθηζκέλνπ (Prisoner’s Dilemma) ζην νπνίν δχν άλζξσπνη
θξαηηνχληαη ρσξηζηά θαη ηνπο ιέλε φηη θαηεγνξνχληαη γηα έλα έγθιεκα κε κηα πνηλή, αο πνχκε,
δέθα έηε θπιάθηζε. Αλ θαη νη δχν κείλνπλ ζησπεινί κπνξνχλ λα θαηαδηθαζηνχλ κφλν κε κηα
κηθξφηεξε πνηλή, έζησ ηξία ρξφληα, αιιά αλ ν έλαο θαηαδψζεη ηνλ άιινλ, ηφηε ν θαηαδφηεο
θεχγεη ειεχζεξνο. Τη ζα έπξεπε λα θάλνπλ; Πξνθαλψο ε θαιχηεξε έθβαζε θαη γηα ηνπο δχν
είλαη λα κείλνπλ ζησπεινί αιιά ππάξρεη έλαο ηζρπξφο πεηξαζκφο γηα ηελ απνζηαζία- θαη αλ ν
άιινο κηιήζεη πξψηνο;- θη εζείο ν ίδηνο κπνξεί λα κπείηε ζηνλ πεηξαζκφ. Υπάξρνπλ πνιιέο
άιιεο εθδνρέο ηνπ παηρληδηνχ κε ζεκεία, ρξήκαηα, ή άιια αληηθείκελα. Τν ζεκαληηθφ ζηνηρείν
είλαη φηη έλα ηέιεηα ινγηθφ θαη εγσηζηηθφ άηνκν ζα θεξδίδεη πάληα κε ηελ απνζηαζία. Οπφηε πψο
ε ζπλεξγαηηθή ζπκπεξηθνξά αλαπηχρζεθε ηειηθά;
Η απάληεζε είλαη φηη ζε έλα θαηά παξαγγειία παηρλίδη δελ ζα ζπλέβαηλε πνηέ, αιιά ε
δσή δελ είλαη έλα ηέηνην παηρλίδη. Σπλαληάκε ηνπο αλζξψπνπο μαλά, θαη δεκηνπξγνχκε θξίζε γηα
ηελ αμηνπηζηία ηνπο. Η απάληεζε ζην Γίιεκκα ηνπ Φπιαθηζκέλνπ βξίζθεηαη ζηελ επαλάιεςε.
Σε παξφκνηα παηρλίδηα ηεο δσήο νη άλζξσπνη ππνινγίδνπλ ηελ πηζαλή ζπκπεξηθνξά ηνπ άιινπ
θαη χζηεξα θεξδίδνπλ θαη νη δχν κε ηε ζπλεξγαζία. Παίθηεο πνπ δελ έρνπλ μαλαζπλαληεζεί
ζπρλά κηκνχληαη ν έλαο ηνλ άιινλ, θαη ζπλεξγάδνληαη κε φζνπο ζπλεξγάδνληαη θαη φρη κε
απνζηάηεο. Οη θαη’ επαλάιεςε απνζηάηεο θξαηηνχληαη ζε απφζηαζε, θαη έηζη ράλνπλ ηελ
πηζαλφηεηα λα εθκεηαιιεπηνχλ ηνπο άιινπο.
Παηρλίδηα ζαλ θη απηφ ρξεζηκνπνηνχληαη επίζεο απφ ηνπο νηθνλνκνιφγνπο, ηνπο
καζεκαηηθνχο θαη ηνπο αλαιπηέο ππνινγηζηψλ. Τν 1979, ν ακεξηθαλφο πνιηηηθφο επηζηήκνλαο
Robert Axelrod δηνξγάλσζε έλα ηνπξλνπά θαη δήηεζε απφ πξνγξακκαηηζηέο ππνινγηζηψλ λα
ππνβάινπλ ζηξαηεγηθέο γηα ην παηρλίδη. Οη δεθαηέζζεξηο ζπκκεηνρέο έπαημαλ θάζε κηα 200
θνξέο ελάληηα ζε φιεο ηηο άιιεο, ηηο ίδηεο, θαη κ’ έλα άιιν ηπραίν πξφγξακκα. Δθπιήζζνληαο
πνιινχο, ην ληθεθφξν πξφγξακκα «Tit-for-Tat» ήηαλ εμίζνπ απιφ θαη «φκνξθν.» Ξεθίλεζε κε
ηε ζπλεξγαζία θαη έπεηηα απιά αληέγξαςε ηη έθαλε ν άιινο παίθηεο. Αλ ν άιινο παίθηεο

ζπλεξγαδφηαλ ηφηε θαη νη δχν ζπλέρηδαλ λα ζπλεξγάδνληαη θαη νη δχν έθεξλαλ θαιά
απνηειέζκαηα. Αλ ν άιινο παίθηεο απνζηαηνχζε, ην πξφγξακκα εθδηθηφηαλ θαη έηζη δελ έραλε
πνιιά απφ ηνπο απνζηάηεο. Σε έλα δεχηεξν ηνπξλνπά πάλσ απφ 60 πξνγξάκκαηα πξνζπάζεζαλ
λα θεξδίζνπλ ην Tit-for-Tat αιιά απέηπραλ.
Έξεπλα πνπ αθνινχζεζε ρξεζηκνπνίεζε πην ζχλζεηεο θαηαζηάζεηο, κε πνιινχο παίθηεο,
θαη ρξεζηκνπνίεζε ηε κίκεζε εμειηθηηθψλ δηαδηθαζηψλ. Πξνθχπηεη φηη εθηφο θη αλ ην Tit-for-Tat
μεθηλήζεη ελάληηα ζε ζπληξηπηηθνχο αξηζκνχο ζηξαηεγηθψλ απνζηαζίαο, ζα δηαδνζεί ζε έλαλ
πιεζπζκφ θαη ζα ηνλ θπξηαξρήζεη. Απηφ είλαη γλσζηφ σο «εμειηθηηθά ζηαζεξή ζηξαηεγηθή.»
Δληνχηνηο, ν πξαγκαηηθφο θφζκνο είλαη πην ζχλζεηνο, θαη ην Tit-for-Tat δελ πεγαίλεη ηφζν θαιά
φηαλ γίλνληαη ιάζε, ή φηαλ ππάξρνπλ πεξηζζφηεξνη παίθηεο θαη πεξηζζφηεξε αβεβαηφηεηα.
Ωζηφζν, απηή ε πξνζέγγηζε επηδεηθλχεη πψο ην νκαδηθφ πιενλέθηεκα κπνξεί λα πξνθχςεη απφ
θαζαξψο κεκνλσκέλεο ζηξαηεγηθέο ρσξίο ηελ αλάγθε λα απεπζπλζεί ζηελ εμέιημε γηα ην
«ππέξηαην θαιφ.»
Έηζη άξαγε εμειίρζεθε πξαγκαηηθά ε ζπλεξγαηηθή ζπκπεξηθνξά; Αλ λαη, ζα ρξεηαδφηαλ
θάπνην είδνο θαιήο ζπκπεξηθνξάο γηα λα αξρίζεη λα πθίζηαηαη, θαη ν Trivers έρεη πξνηείλεη φηη ε
ζπγγεληθή επηινγή παξέρεη ηελ αθεηεξία. Τα δψα πνπ είλαη ήδε εμνπιηζκέλα κε ζπλαηζζήκαηα
αγάπεο θαη θξνληίδαο πξνο ηε ζπγγεληθή νκάδα ζα κπνξνχζαλ εχθνια λα αξρίζνπλ λα ην
γεληθεχνπλ θαη λα δψζνπλ έηζη ζε έλα παηρλίδη Tit-for-Tat ηελ αξρή πνπ ζα ρξεηαδφηαλ.
Σεκεηψζηε φηη ην Γίιεκκα ηνπ Φπιαθηζκέλνπ δελ είλαη έλα «κεδεληθνχ αζξνίζκαηνο
παηρλίδη (zero sum game).» Σην ζπγθεθξηκέλν παηρλίδη φ,ηη θεξδίδεη ν έλαο ράλεη ν άιινο. Απηφ
δελ ηζρχεη γηα πνιιέο πξαγκαηηθέο θαηαζηάζεηο. Μηζφ γεχκα αίκαηνο ζεκαίλεη ηε δσή ή ην
ζάλαην γηα κηα πεηλαζκέλε λεαξή βακπίξ λπρηεξίδα αιιά θη έλαλ εχθνιν ηξφπν λα εμαζθαιηζηεί
ε κειινληηθή ηχρε γηα έλαλ θαινηατζκέλν πην πεπεηξακέλν θπλεγφ. Απηφ απνθαιχπηεη κάιινλ
ηε δπζάξεζηε έλλνηα ηνπ θαηά παξαγγειία θπλεγηνχ- ην λα δίλνπκε θάηη ζθφπηκα ζε άιινπο πνπ
βξίζθνληαη ζε αλάγθε επεηδή ην ρξένο ηνπο απέλαληί καο ζα είλαη κειινληηθά πνιχ κεγαιχηεξν.
Απηή ε πξνζέγγηζε έρεη ρξεζηκνπνηεζεί επίζεο γηα λα δείμεη πφζν εζηθνπιαζηηθά κπνξεί λα
εμειηρζεί, εθφζνλ ακείβεη πξνθεηκέλνπ λα ηηκσξεζνχλ νη απνζηάηεο θαη αθφκε λα ηηκσξεζνχλ
νη άλζξσπνη πνπ απνηπγράλνπλ λα ηηκσξήζνπλ ηνπο απνζηάηεο. Σε απηφ ην είδνο παηρληδηνχ, ε
εκπηζηνζχλε γίλεηαη έλα πνιχηηκν κέζν ζπλαιιαγήο. Σαο ζπκθέξεη λα είζηε ζπλεξγάζηκνο
επεηδή κπνξείηε κειινληηθά λα εμαξγπξψζεηε ηελ αληακνηβή.

Έδσζα κφλν κεξηθά παξαδείγκαηα γηα ην πψο ε θνηλσληνβηνινγία έρεη εμεηάζεη ην
πξφβιεκα ηνπ αιηξνπηζκνχ (πην εθηεηακέλεο ζεσξήζεηο κπνξνχλ λα βξεζνχλ ζηνπο Cronin
(1991), Mat Ridley (1996), θαη Wright (1994)) αιιά ειπίδσ φηη ηα ήδε δνζέληα είλαη αξθεηά λα
δείμνπλ πφζν επηηπρήο απηή ε πξνζέγγηζε είλαη. Απφ κία άπνςε απηή ε ζεψξεζε θάλεη
αιηξνπηζηηθφ ηνλ αιηξνπηζκφ. Οη πξάμεηο επγέλεηαο θαη ζπλεξγαζίαο κπνξνχλ λα εμεγεζνχλ
επεηδή βνεζνχλ ηειηθά ηελ επηβίσζε ησλ εγσηζηηθψλ γνληδίσλ απφ ηα νπνία εμαξηψληαη.
Δπηιχεηαη άξαγε έηζη ην πξφβιεκα; Μπνξεί φινο ν αλζξψπηλνο αιηξνπηζκφο λα ζπλνςηζηεί ζηε
ζπγγεληθή επηινγή θαη ζηνλ ακνηβαίν αιηξνπηζκφ;

Οη παξαδνμφηεηεο ηνπ αλζξψπηλνπ αιηξνπηζκνχ
Σην ζεκεξηλφ θφζκν ζπλαλαζηξεθφκαζηε ζπρλά κε αλζξψπνπο πνπ δελ ζρεηίδνληαη κε καο θαη
πνπ μέξνπκε φηη δελ ζα ζπλαληεζνχκε πνηέ πάιη. Απηφ πξνηείλεη φηη ε θνηλσλία πξέπεη λα
γίλεηαη ιηγφηεξν θαιή θαη ζπλεξγαηηθή, αιιά απηφ δελ θαίλεηαη λα ζπκβαίλεη. Οη ςπρνιφγνη
έρνπλ κειεηήζεη απφ θαηξφ ηελ αιιεινβνήζεηα θαη ηε ζπλεξγαηηθή ζπκπεξηθνξά. Τα πεηξάκαηα
ζηε δεθαεηία ηνπ ‘70 επηθεληξψζεθαλ ζηελ απάζεηα ησλ παξηζηακέλσλ- ε απνγνεηεπηηθή
δηαπίζησζε φηη νη άλζξσπνη δελ θάλνπλ ζπρλά ηίπνηα γηα λα βνεζήζνπλ θάπνηνλ άιιν πνπ
βξίζθεηαη ηξαπκαηηζκέλνο ζην δξφκν. Γηαπίζησζαλ φηη ε βνήζεηα απμάλεηαη αλ ν παξηζηάκελνο
είλαη ην κφλν πξφζσπν πνπ κπνξεί λα βνεζήζεη, θαη κεηψλεηαη αλ ππάξρνπλ άιινη άλζξσπνη
πνπ δελ βνεζάλε- έηζη απηφ είλαη κηα άιιε πεξίπησζε ζηελ νπνία νη άλζξσπνη κηκνχληαη ν έλαο
ηνλ άιινλ. Πην πξφζθαηεο κειέηεο, εληνχηνηο, δείρλνπλ φηη νη άλζξσπνη πξνζθέξνπλ βνήζεηα ζε
έλα επξχ θάζκα θαηαζηάζεσλ. Τα πεηξάκαηα πνπ εμάγνπλ ηα ζπγθεθξηκέλα απνηειέζκαηα
πξνηείλνπλ φηη νη άλζξσπνη βνεζνχλ επεηδή αηζζάλνληαη θάπνην ζπλαίζζεκα γηα ηνλ πάζρνληα,
θαη φρη επεηδή ζπζρεηίδνληαη καδί ηνπ, νχηε επεηδή πεξηκέλνπλ ηελ νπνηαδήπνηε αληακνηβή γηα
ηε βνήζεηα (Batson 1995).
Πξνζπαζήζηε λα ζθεθηείηε ηελ πην αιηξνπηζηηθή αλζξψπηλε πξάμε πνπ κπνξείηε. Ο
Dawkins έδσζε ην παξάδεηγκα ηεο αηκνδνζίαο. Σηε Μεγάιε Βξεηαλία θάζε πγηήο ελήιηθνο
ελζαξξχλεηαη (ή πξνζθαιείηαη ηνπιάρηζηνλ) λα δίλεη αίκα δχν θνξέο ην ρξφλν, θαη νη αηκνδφηεο
δελ πιεξψλνληαη- ε αληακνηβή είλαη έλα θιηηδάλη ηζάη θαη έλα κπηζθφην, θαη έλα κηθξφ κεηάιιην
κεηά απφ δέθα αηκνδνζίεο. Πξφηεηλε φηη απηφ είλαη κηα πεξίπησζε «θαζαξνχ, αληδηνηεινχο

αιηξνπηζκνχ» (Dawkins 1976, ζει. 230). Άιινη έρνπλ πξνηείλεη ην θηινδψξεκα ζε έλα
εζηηαηφξην πνπ δελ ζα επηζθεθηείηε πνηέ μαλά, ή ην ηαμίδη ζηελ Αηζηνπία γηα ηε βνήζεηα ησλ
νξθαλψλ. Μπνξνχκε λα πξνζζέζνπκε ηα πνιχηηκα αληηθείκελα πνπ θάπνηνο βξίζθεη ζην δξφκν
θαη ηα παξαδίλεη ζηελ αζηπλνκία, ην λα καδεχεη θάπνηνο απφ ην δξφκν ηα ζθνππίδηα θάπνηνπ
άιινπ, ηελ αλαθχθισζε, ή ηελ πξνζθνξά ζε κηα ζπγθέληξσζε θηιαλζξσπίαο ηεο νπνίαο ηα
κέιε δελ ζα μαλαζπλαληεζνχλ. Έπεηηα ππάξρνπλ ζχιινγνη γηα αδέζπνηα ζθπιηά θαη γαηηά, θαη
πνιινί άλζξσπνη πνπ θξνληίδνπλ γηα πνπιηά κε ζπαζκέλα θηεξά ή γηα θαθνκεηαρεηξηζκέλνπο
γάηδαξνπο. ΋ια απηά κπνξεί λα θαίλνληαη παξαδείγκαηα «πξαγκαηηθνχ αιηξνπηζκνχ» αιιά,
φπσο νη θνηλσληνβηνιφγνη ζα έιεγαλ, είλαη ζηελ πξαγκαηηθφηεηα ππνπξντφληα ηεο ζπγγεληθήο
επηινγήο θαη ηνπ ακνηβαίνπ αιηξνπηζκνχ. Δίκαζηε γελλαηφδσξνη ζηνπο ζπγγελείο καο (ή
εθείλνπο πνπ ζεσξνχκε λα είλαη ζπγγελείο) θαη είκαζηε ζπκπαζεηηθνί ζηνπο άιινπο ψζηε λα
θηηζηεί ε θήκε φηη είκαζηε θαινί θαη αμηφπηζηνη. Δίλαη απηή ε εμήγεζε επαξθήο;
Αο πάξνπκε κεξηθά παξαδείγκαηα ιεπηνκεξέζηεξα. Φαληαζηείηε έλαλ Απζηξαιφ πνπ
ζηέιλεη ρξήκαηα ζηνπο ιηκνθηνλνχληεο ηεο Αθξηθήο, ή έλαλ Ακεξηθαλφ πνπ ζηέιλεη ρξήκαηα
ζην Μπαλγθιαληέο. Πνιινί άλζξσπνη ην θάλνπλ απηφ θαη κεξηθνί νχηε θαλ πνπ ην αλαθέξνπλ.
Σηέιλνπλ κηα επηηαγή θαη δελ ιέλε ζε θαλέλα φηη ην έθαλαλ. Απηφ δελ κπνξεί λα είλαη ζπγγεληθή
επηινγή επεηδή νη ηειηθνί παξαιήπηεο δελ έρνπλ πηζαλψο θακία ζπγγεληθή ζρέζε κε ην
δσξνδφηε. Μπνξείηε αθφκα λα ππνζηεξίμεηε φηη ζε έλαλ πιαλήηε κε πεξηνξηζκέλνπο θπζηθνχο
πφξνπο, απηφ ην είδνο γελλαηνδσξίαο είλαη ελάληηα ζηα γελεηηθά ζπκθέξνληα ηνπ ρνξεγνχεπηπιένλ ηνπ θφζηνπο ηνπ δψξνπ. Δίλαη ινηπφλ απηφ ακνηβαίνο αιηξνπηζκφο; Πξνθαλψο φρη κε
νπνηαδήπνηε ζαθή έλλνηα επεηδή ν ρνξεγφο δελ πεξηκέλεη πνηέ λα δεη ηνπο παξαιήπηεο ή λα ηνλ
επραξηζηήζνπλ κε νπνηνλδήπνηε ηξφπν. Δληνχηνηο, νη εμειηθηηθνί ςπρνιφγνη ππνζηεξίδνπλ φηη
ηέηνηα γελλαηνδσξία είλαη έλαο ηξφπνο ηνπ δσξεηή λα δεκηνπξγήζεη ηε θήκε ηνπ γελλαηφδσξνπ
πξνζψπνπ (Matt Ridley 1996). Σε απηήλ ηελ πεξίπησζε, σζηφζν, πξέπεη λα πεξηκέλνπκε ηνπο
αλζξψπνπο λα θαπρψληαη γηα ηηο δσξεέο ηνπο, παξφηη ζπλήζσο δελ ην θάλνπλ. Αθφκε θαη απηφ
κπνξεί λα εμεγεζεί σο κέξνο ηνπ ακνηβαίνπ αιηξνπηζκνχ κε βάζε ηε ζεσξία φηη ην ζπλαίζζεκα
ηεο ελνρήο είλαη ν ηξφπνο κε ηνλ νπνίν ε εμέιημε εμαζθαιίδεηαη, θαη έηζη απηέο νη θξπθέο
πξάμεηο γελλαηνδσξίαο είλαη απιά ιάζε- ην ηίκεκα πνπ πιεξψλνπκε ψζηε λα έρνπκε ηα
κνλαδηθά αλζξψπηλα ζπλαηζζήκαηά καο.
Τα παξαδείγκαηα πνπ έρσ δψζεη κέρξη ηψξα είλαη ζπλήζσο κεκνλσκέλεο πξάμεηο
γελλαηνδσξίαο, αιιά ε απηαπάξλεζε ελζσκαηψλεηαη πνιχ βαζχηεξα ζηηο δσέο καο. Πνιινί

άλζξσπνη επηιέγνπλ λα θάλνπλ δνπιεηέο θαθνπιεξσκέλεο, θησρηθά αληαπνδνηηθέο, κε κεγάια
σξάξηα, θαη είλαη ηδηαίηεξα αγρσηηθέο, επεηδή ζέινπλ λα είλαη εμππεξεηηθνί. Τέηνηεο δνπιεηέο
πεξηιακβάλνπλ ηελ θνηλσληθή εξγαζία, ηελ ςπρνζεξαπεία, ηελ νηθηαθή θξνληίδα ειηθησκέλσλ,
ηελ παξαθνινχζεζε παξαβαηηθψλ παηδηψλ, θαη ηελ πξνζηαζία ηνπ πεξηβάιινληνο. Γηαηί λα
ζέιεη θάπνηα λα πεξάζεη αξθεηά ρξφληα εθπαίδεπζεο λα γίλεη λνζνθφκα θαη λα πεξάζεη έπεηηα ηε
δσή ηεο δνπιεχνληαο αθαλφληζηεο ψξεο, δνπιεχνληαο κε άξξσζηνπο αλζξψπνπο, θαζαξίδνληαο
ηηο αθαζαξζίεο, πεξλψληαο ηηο ψξεο ηεο δίλνληαο ράπηα θαη ζηξψλνληαο θξεβάηηα ζε έλα
πεξηβάιινλ γεκάην αζζέλεηεο, θαη φια απηά γηα έλαλ άληζα ρακειφ κηζζφ; Η απάληεζε δελ
κπνξεί λα είλαη ην πιηθφ θέξδνο ή ην γελεηηθφ πιενλέθηεκα. Οη λνζνθφκεο κπνξνχλ λα πνπλ φηη
είλαη επεηδή ζέινπλ λα βνεζήζνπλ ηνπο αλζξψπνπο, επεηδή ηνπο δίλεη ηελ αίζζεζε ηεο
εθπιήξσζεο, επεηδή ζεσξνχλ φηη ε δσή αμίδεη κφλν αλ θάπνηνο βνεζά ηνπο άιινπο, επεηδή είλαη
επγλψκνλεο πνπ νη ίδηεο είλαη πγηείο θαη ζέινπλ λα βνεζήζνπλ εθείλνπο πνπ δελ είλαη, επεηδή
αλαγλσξίδνπλ φηη ηα ρξήκαηα κφλα ηνπο δελ είλαη ν δξφκνο γηα ηελ επηπρία, θαη νχησ θαζεμήο.
Σχκθσλα κε ηελ θνηλσληνβηνινγηθή ζεσξία φινη απηνί νη ιφγνη πξέπεη λα είλαη
ππνπξντφληα ηνπ ακνηβαίνπ αιηξνπηζκνχ, αιιά θαηά ηε γλψκε κνπ εμαληινχλ ηε ζεσξία. Τν
πξφβιεκα είλαη φηη ε θπζηθή επηινγή είλαη ακείιηθηε θαη ην ηίκεκα απηνχ ηνπ είδνπο
γελλαηνδσξίαο ζα κπνξνχζε λα είλαη πξάγκαηη πνιχ πςειφ. Οη άλζξσπνη πνπ είραλ θαηνξζψζεη
λα απνθχγνπλ λα ην πιεξψζνπλ ζην παξειζφλ ζα είραλ πιενλέθηεκα θαη ζα είραλ δψζεη ηα
γνλίδηά ηνπο γηα ηελ απνθπγή ηνπ. Οη εμειηθηηθνί ςπρνιφγνη ζα κπνξνχζαλ λα ππνζηεξίμνπλ φηη
ην ζχζηεκα ησλ ζπλαηζζεκάησλ καο ζρεδηάζηεθε γηα ηνλ ηξφπν δσήο ηνπ ηξνθνζπιιέθηε θαη
είλαη αλακελφκελν λα απνηπγράλεη (θαη ίζσο λα παξάγεη ηελ ππεξβνιηθή γελλαηνδσξία) ζε έλαλ
πινχζην ηερλνινγηθφ θφζκν. Ίζσο ε ζπλεηδεηνπνίεζε φηη «δελ ζα δσ πνηέ μαλά απηφ ην
πξφζσπν»

δελ

έρεη

θακία

αληηζηνηρία

κε

ηα

ειινρεχνληα

ζπλαηζζήκαηα

πνπ

πξνγξακκαηίζηεθαλ απφ ηα γνλίδηα ζην παξειζφλ, αιιά ηφηε επηζηξέθνπκε ζηελ εξκελεία ηεο
ζπκπεξηθνξάο καο ζαλ ιάζνο.
Δπνκέλσο ππάξρεη θάπνηα ελαιιαθηηθή ιχζε;
Μέρξη ηψξα έρνπκε κηιήζεη γηα δχν κφλν ζεκαληηθέο επηινγέο γηα ηελ εξκελεία ηνπ
αιηξνπηζκνχ. Η πξψηε ιέεη πσο φινο ν πξνθαλήο αιηξνπηζκφο ζηελ πξαγκαηηθφηεηα (αθφκα
θαη ακπδξά) πεγαίλεη πίζσ ζην πιενλέθηεκα ησλ γνληδίσλ. Σχκθσλα κε απηήλ ηελ άπνςε δελ
ππάξρεη θαλέλαο «αιεζηλφο» αιηξνπηζκφο- ή κάιινλ, απηφ πνπ κνηάδεη κε αιηξνπηζκφ είλαη
απιά ηα ιάζε πνπ ε θπζηθή επηινγή δελ έρεη θαηνξζψζεη λα μεπεξάζεη. Απηή είλαη ε

θνηλσληνβηνινγηθή εμήγεζε. Η δεχηεξε ήηαλ λα πξνζπαζήζνπκε λα δηαζψζνπκε ηνλ
πξαγκαηηθφ αιηξνπηζκφ θαη λα πξνηείλνπκε θάπνην είδνο πξφζζεηεο ηδηφηεηαο ζηα αλζξψπηλα
φληα- κηα αιεζηλή εζηθή, κηα αλεμάξηεηε εζηθή ζπλείδεζε, κηα πλεπκαηηθή νπζία ή κηα
ζξεζθεπηηθή θχζε πνπ ππεξληθά κε θάπνηνλ ηξφπν ηνλ εγσηζκφ θαη ηηο πξνζηαγέο ησλ γνληδίσλ
καο, κηα άπνςε πνπ βξίζθεη κηθξή ππνζηήξημε απφ ηνπο πεξηζζφηεξνπο επηζηήκνλεο πνπ ζέινπλ
λα θαηαιάβνπλ πψο ε αλζξψπηλε ζπκπεξηθνξά ιεηηνπξγεί ρσξίο καγηθή επίθιεζε. Κακία απφ
ηηο δπν εξκελείεο δελ κνπ θαίλεηαη ηθαλνπνηεηηθή.
Η κηκεηηθή παξέρεη κηα ηξίηε δπλαηφηεηα. Με έλαλ δεχηεξν αλαπαξαγσγφ (ζ.η.κ. ηα
κηκίδηα) πνπ ελεξγεί ζηα αλζξψπηλα κπαιά νη δπλαηφηεηεο επεθηείλνληαη. Πξέπεη λα βξνχκε
ηψξα ηε ζπκπεξηθνξά πνπ είλαη πξνο φθεινο ησλ κηκηδίσλ, ελψ παξάιιεια εμππεξεηεί ηα
γνλίδηα. Η καγεία δελ ζα απαηηείηαη πιένλ γηα λα θαηαιάβνπκε γηαηί νη άλζξσπνη δηαθέξνπλ απφ
φια ηα άιια δψα, νχηε γηαηί εκθαλίδνπλ πνιχ ζπλεξγαηηθφηεξε θαη αιηξνπηζηηθή ζπκπεξηθνξά.
Μπνξνχκε λα ππνβάινπκε ηε κηκεηηθά πξνζαλαηνιηζκέλε απφ άπνςε θπζηθήο επηινγήο
εξψηεζή καο θαη πάιη. Φαληαζηείηε έλαλ θόζκο γεκάηο εγθεθάιοσς, θαη ποιύ περηζζόηερα κηκίδηα
από όζα ζα κπορούζαλ λα βροσλ κηα ζηέγε. Ποηα κηκίδηα είλαη πηζαλόηερο λα βροσλ έλα αζθαιές
ζπίηη θαη λα δηαηωληζηούλ; Πξνηείλσ φηη κεηαμχ ησλ επηηπρεκέλσλ κηκηδίσλ είλαη εθείλα ηνπ
αιηξνπηζκνχ, ηεο ζπλεξγαζίαο, θαη ησλ γελλαηφδσξσλ ηξφπσλ ζπκπεξηθνξάο.

Ο αιηξνπηζκφο ζηελ ππεξεζία ησλ κηκηδίσλ
Φαληαζηείηε δχν αλζξψπνπο, ηνλ Kevin θαη ηνλ Gavin. Ο Kevin είλαη αιηξνπηζηήο. Δίλαη θαιφο,
γελλαηφδσξνο, θαη ζηνξγηθφο. Γηνξγαλψλεη πεηπρεκέλα πάξηη θαη θεξλάεη ηνπο άιινπο ζην
κπαξ. Πξνζθαιεί ζπρλά ηνπο θίινπο ζε γεχκα θαη ζηέιλεη πνιιέο θάξηεο γελεζιίσλ. Αλ νη θίινη
ηνπ έρνπλ αλάγθε παίξλεη ην ζάξξνο λα ηνπο κηιήζεη, λα ηνπο βνεζήζεη, ή λα ηνπο επηζθεθηεί
ζην λνζνθνκείν. Ο Gavin είλαη θαθνπξναίξεηνο θαη εγσηζηήο. Απερζάλεηαη λα θεξλά ηνπο
άιινπο, θαη πηζηεχεη φηη νη θάξηεο γελεζιίσλ είλαη πεηακέλα ρξήκαηα. Γελ πξνζθαιεί πνηέ
αλζξψπνπο ζπίηη ηνπ, θαη αλ νη (ειάρηζηνη) θίινη ηνπ έρνπλ πξφβιεκα εθείλνο έρεη πάληα θάηη
ζεκαληηθφηεξν λα ζθεθηεί. Τψξα ε εξψηεζε είλαη- πνηνο απφ ηνπο ζα δηαδψζεη πεξηζζφηεξα
κηκίδηα;

Δπί ίζνηο φξνηο, ν Kevin. Έρεη πεξηζζφηεξνπο θίινπο θαη μνδεχεη πεξηζζφηεξν ρξφλν
κηιψληαο ηνπο. Τνλ ζπκπαζνχλ θαη ηνλ αθνχλε. Τα κηκίδηα πνπ δηαδίδεη κπνξεί λα
πεξηιακβάλνπλ ηηο ηζηνξίεο πνπ ιέεη, ηε κνπζηθή πνπ ζπκπαζεί, ηα ξνχρα πνπ θνξά, θαη ηηο
κφδεο πνπ αθνινπζεί. Μπνξεί λα είλαη νη επηζηεκνληθέο ηδέεο πνπ ζπδεηά, νη νηθνλνκηθέο
ζεσξίεο πνπ αλαπηχζζεη, θαη νη πνιηηηθέο ηδέεο ηνπ. Τν ζεκαληηθφηεξν είλαη φηη ζα
ζπκπεξηιακβάλνληαη επίζεο φια εθείλα ηα κηκίδηα πνπ ηνλ θάλνπλ απηφ πνπ είλαη- ηα κηκίδηα γηα
έλα πεηπρεκέλν πάξηη, γηα ηελ απνζηνιή επρεηήξησλ θαξηψλ, γηα ηε βνήζεηα ησλ άιισλ
αλζξψπσλ πνπ έρνπλ αλάγθε, θαη γηα ην θέξαζκα πνηψλ. Ψπρνινγηθά πεηξάκαηα επηβεβαηψλνπλ
φηη νη άλζξσπνη είλαη πηζαλφηεξν λα επεξεαζηνχλ θαη λα πεηζηνχλ απφ εθείλνπο πνπ ζπκπαζνχλ
(Cialdini 1994, Eagly θαη Chaiken 1984). Έηζη νη θίινη ηνπ ζα κηκεζνχλ ηε δεκνθηιή
ζπκπεξηθνξά ηνπ θαη ν αιηξνπηζκφο ηνπ ζα δηαδνζεί. Καη φζνπο πεξηζζφηεξνπο θίινπο έρεη,
ηφζνη πεξηζζφηεξνη άλζξσπνη κπνξνχλ ελδερνκέλσο λα πάξνπλ ηνπο δεκνθηιείο ηνπ ηξφπνπο.
Θα κπνξνχζακε λα νλνκάζνπκε ηνλ Kevin πεγή κηκηδίσλ (meme-fountain) (Dennett 1998).
Δλ ησ κεηαμχ, ν Gavin έρεη ιίγνπο θίινπο. Γξάηηεη ιίγεο επθαηξίεο γηα απηνχο πνπ έρεη,
ελψ ζπάληα παίξλεη ηελ επθαηξία γηα κηα ζπδήηεζε κε έλα πνηφ ή λα πεξάζεη ηε κέξα ηνπ κε
έλαλ γείηνλα. Τα κηκίδηά ηνπ έρνπλ ιίγεο πηζαλφηεηεο λα αλαπαξαρζνχλ επεηδή νη ιίγνη
άλζξσπνη πνπ ζα κπνξνχζαλ ελδερνκέλσο λα ηνλ κηκεζνχλ ζπάληα ην θάλνπλ. Οηηδήπνηε
ζθέθηεηαη απφ ηελ θαηάζηαζε ηνπ έζλνπο κέρξη ηνλ θαιχηεξν ηξφπν λα γίλεη κηα κειφπηηα, νη
ηδέεο ηνπ είλαη απίζαλν λα θηάζνπλ καθξηά επεηδή νη άλζξσπνη δελ ηνλ αθνχλε, θαη αθφκα θαη
ηφηε δελ πηνζεηνχλ ηηο ηδέεο ηνπ, επεηδή δελ ηνλ ζπκπαζνχλ. Μπνξνχκε λα νλνκάζνπκε ηνλ
Gavin θαηαβφζξα κηκηδίσλ (meme-sink).
Απηή ε δηαθνξά απνηειεί ηε βάζε κηαο κηκεηηθήο ζεσξίαο ηνπ αιηξνπηζκνχ. Τν
νπζηαζηηθφ ζεκείν απφ κηκεηηθή άπνςε είλαη ην εμήο- αλ νη άλζξσπνη είλαη αιηξνπηζηέο
γίλνληαη δεκνθηιείο, επεηδή είλαη δεκνθηιείο αληηγξάθνληαη, θαη επεηδή αληηγξάθνληαη ηα
κηκίδηά ηνπο δηαδίδνληαη επξχηεξα απφ εθείλα ησλ φρη- ηφζν αιηξνπηζηψλ, ζσκπερηιακβάλοληας
ηα ίδηα ηα αιηροσηζηηθά κηκίδηα. Απηφ ην γεγνλφο παξέρεη έλαλ κεραληζκφ γηα ηε δηάδνζε ηεο
αιηξνπηζηηθήο ζπκπεξηθνξάο.
Σεκεηψζηε φηη δελ είκαη ε πξψηε πνπ κεηαρεηξίδνκαη ηηο αιηξνπηζηηθέο πξάμεηο σο
κηκίδηα. ΋πσο ζα δνχκε, ππάξρεη έλαο αξθεηά δηαθνξεηηθφο κεραληζκφο (Allison 1992), θαη κηα
δηαθνξεηηθή ζεψξεζε απαηηεί ηνπο εγσηζηηθνχο θαη αιηξνπηζηηθνχο δηαιφγνπο σο εμειηζζφκελα
κηκίδηα (du Preez 1992), ρσξίο σζηφζν λα εμεγείηαη αθξηβψο γηαηί ε απηαπάξλεζε κπνξεί λα

δηαδνζεί παξά ην θφζηνο ηεο. Υπάξρνπλ πνιινί αιηξνπηζηηθνί ηξφπνη θαη ηνπο έρσ
ζπγθεληξψζεη εδψ, αιιά φινη πεξηιακβάλνπλ ηε γελλαηνδσξία, επγέλεηα, θξνληίδα, θαη νχησ
θαζεμήο- νηηδήπνηε πνπ λα θαζηζηά πηζαλφηεξν φηη νη άιινη ζα ζειήζνπλ λα πεξλάλε ην ρξφλν
ηνπο κε ηνπο αληίζηνηρνπο αλζξψπνπο θαη λα ηνπο κηκεζνχλ, θαη έηζη λα πάξνπλ ηα κηκίδηά ηνπο.
Σεκεηψζηε φηη γηα λα πθίζηαηαη απηφ ην είδνο ηεο κηκεηηθήο απηαπάξλεζεο δχν πξάγκαηα
πξέπεη λα ηζρχνπλ. Πξψηνλ, φηη νη άλζξσπνη κπνξνχλ λα κηκνχληαη, θαη δεχηεξνλ, φηη κηκνχληαη
ζπρλφηεξα ηνπο αιηξνπηζηέο. Αλ θαη νη δχν απηέο πξνυπνζέζεηο είλαη αιεζηλέο ηφηε πξέπεη λα
αλακέλνπκε λα βξνχκε αλζξψπνπο πνπ λα είλαη εμππεξεηηθνί θαη αιηξνπηζηέο, ρσξίο
απαξαηηήησο λα μέξνπκε γηαηί.
Τψξα πξφθεηηαη λα ζεσξήζσ ηελ πξνέιεπζε απηήο ηεο ζπκπεξηθνξάο ζην εμειηθηηθφ
παξειζφλ καο. (Σην επφκελν θεθάιαην ζα εμεηάζσ ηνλ αιηξνπηζκφ ζην ζεκεξηλφ θφζκν φπνπ
είλαη επθνιφηεξν λα ζεσξεζνχλ νη ζπλέπεηεο θαη αλ κηα ζεσξία ησλ κηκηδίσλ ρξεηάδεηαη
πξαγκαηηθά.) Ξεθηλάκε κε ηνλ ακνηβαίν αιηξνπηζκφ. Οη άλζξσπνη είλαη θαινί ν έλαο απέλαληη
ζηνλ άιιν γηα λα πάξνπλ ηελ θαινζχλε ζε αληάιιαγκα, θαη ηα ζπλαηζζήκαηά ηνπο ζρεδηάδνληαη
αληίζηνηρα- δει., νη άλζξσπνη ζέινπλ λα είλαη γελλαηφδσξνη ζε εθείλνπο πνπ κπνξνχλ λα ην
μεπιεξψζνπλ, θαη ζέινπλ λα είλαη αξεζηνί. Τψξα, πξνζζέζηε ηελ ηθαλφηεηα ηεο κίκεζεο, θαη ηε
ζηξαηεγηθή ηεο «κίκεζεο ηνπ αιηξνπηζηή,» θαη δχν απνηειέζκαηα πξνθχπηνπλ. Πξψηνλ, νη
θαιέο θαη γελλαηφδσξεο ζπκπεξηθνξέο ζα δηαδνζνχλ κε ηε κίκεζε. Γεχηεξνλ, νη ζπκπεξηθνξέο
πνπ κοηάδοσλ θαιέο θαη γελλαηφδσξεο, ή επηθξαηνχλ ζηνπο θαινχο θαη γελλαηφδσξνπο
αλζξψπνπο, ζα δηαδνζνχλ επίζεο κε ηε κίκεζε.
Θεψξεζα πξνεγνπκέλσο ην πψο ε αλζξψπηλε κίκεζε δεκηνπξγήζεθε εμαξρήο, θαη είλαη
ελδηαθέξνλ λα ζπλεηδεηνπνηήζνπκε φηη ην tit-for-tat εκπεξηέρεη έλα είδνο κίκεζεο- είλαη
νπζηαζηηθά κηα ζηξαηεγηθή κίκεζεο. Έηζη ίζσο νη πηέζεηο επηινγήο πνπ επλννχλ ηε ζπλεξγαηηθή
ζπκπεξηθνξά έπαημαλ επίζεο έλαλ ξφιν ζηελ εμέιημε ηεο κίκεζεο θαζαπηήο. Σε θάζε
πεξίπησζε, κε ην πνχ πξνέθπςε ε κίκεζε, νη άλζξσπνη κπνξνχζαλ λα αληηγξάθνπλ ν έλαο ηνλ
άιινλ, θαη νη ηξφπνη ζπκπεξηθνξάο ζα κπνξνχζαλ λα δηαδνζνχλ κέζσ νιφθιεξσλ πιεζπζκψλ.
Μεηαμχ απηψλ ησλ ηξφπσλ ζα ζπκπεξηιακβάλνληαλ πξάμεηο γελλαηνδσξίαο, φπσο ην κνίξαζκα
ηξνθήο, ηα δψξα θαη ε θξνληίδα ησλ αξξψζησλ- νη νπνίεο φιεο ζα κπνξνχζαλ λα πξνθχςνπλ
απφ πγηείο γελεηηθέο αξρέο φπσο εθείλεο πνπ έρνπκε ήδε εμεηάζεη, κνληέια ζπγγεληθήο επηινγήο,
δεπγαξψκαηνο, θαη ακνηβαίνπ αιηξνπηζκνχ.

Με ην πνχ ε κίκεζε εκθαλίζηεθε, απηή ε δηαδηθαζία ιεηηνπξγεί κφλν αλ νη άλζξσπνη
είλαη πηζαλφηεξν λα αληηγξάςνπλ ηνπο αιηξνπηζηέο. Απηφ έρεη λφεκα, επεηδή αλ δείηε ζε κηα
θνηλσλία πνπ ρξεζηκνπνηεί ηελ ακνηβαία απηαπάξλεζε είλαη πηζαλφ λα θεξδίζεηε πεξηζζφηεξα
απφ ηε ζπλαλαζηξνθή κε αλζξψπνπο πνπ θεκίδνληαη γηα ηε γελλαηνδσξία ηνπο. Έηζη νη
γελλαηφδσξνη άλζξσπνη ζα έρνπλ πεξηζζφηεξε επαθή κε ηνπο άιινπο θαη επνκέλσο
πεξηζζφηεξεο επθαηξίεο γηα ηα κηκίδηά ηνπο. Δληνχηνηο, ππάξρεη άιινο έλαο ιφγνο λα κηκνχκαζηε
ηνπο αιηξνπηζηέο. Μηα ζεκειηψδεο αξρή ηνπ ακνηβαίνπ αιηξνπηζκνχ ιέεη φηη νη άλζξσπνη είλαη
πην γελλαηφδσξνη κε εθείλνπο πνπ είλαη γελλαηφδσξνη καδί ηνπο. Αιιά ππάξρεη έλαο ηξφπνο λα
εμαπαηήζνπκε ην ζχζηεκα. Αλ ζέιεηε ηηο αληακνηβέο (απφ ηε γελλαηνδσξία άιισλ αλζξψπσλ)
ρσξίο λα πιεξψζεηε ην ηίκεκα (φληαο αιεζηλά γελλαηφδσξνο) ζα κπνξνχζαηε λα πξνζπαζήζεηε
λα κοηάδεηε κε θάπνηνλ γελλαηφδσξν. Με άιια ιφγηα, ζα αληακεηβφζαζηαλ αλ αληηγξάθαηε ηνπο
αλζξψπνπο πνπ είλαη πξαγκαηηθά γελλαηφδσξνη. Έηζη ε ζηξαηεγηθή «αληηγξάθσ ηνλ
αιηξνπηζηή» ζα κπνξνχζε λα δηαδνζεί. Απηή ε ζηξαηεγηθή σθειεί, θαηαξράο, ηα γνλίδηα αιιά
επεηδή πεξηιακβάλεη ην δεχηεξν αλαπαξαγσγφ ηα γνλίδηα δελ κπνξνχλ λα ηελ ειέγμνπλ. Η
«αληηγξαθή ηνπ αιηξνπηζηή» μεθηλάεη σο πξφζεζε γηα έλα βηνινγηθφ θέξδνο, θαη θαηαιήγεη σο
ζηξαηεγηθή γηα ηα κηκίδηα- ζπκπεξηιακβαλνκέλσλ ησλ κηκηδίσλ γηα ηνλ ίδην ηνλ αιηξνπηζκφ. Θα
ππάξρνπλ πάληα πηέζεηο ελάληηα ζηηο αιηξνπηζηηθέο πξάμεηο ιφγσ ηνπ ζρεηηθνχ ηηκήκαηνο, αιιά
κφιηο ε κίκεζε γίλεηαη δπλαηή ππάξρεη επίζεο κηκεηηθή πίεζε γηα ηελ απηαπάξλεζε.
Φαληαζηείηε δπν πξσηφγνλνπο θπλεγνχο πνπ βγαίλνπλ γηα θπλήγη ρσξηζηά κε ηφμα θαη
βέιε, δεξκάηηλε θαξέηξα, δεξκάηηλα ξνχρα, θαη πνπ νη δπν επηζηξέθνπλ κε θξέαο. Ο έλαο, αο
ηνλ νλνκάζνπκε Kev, κνηξάδεηαη ην θξέαο ηνπ γελλαηφδσξα κε ηνπο ππφινηπνπο αλζξψπνπο.
Απηφ ην θάλεη επεηδή ε ζπγγεληθή επηινγή θαη ν ακνηβαίνο αιηξνπηζκφο ηνπ έρνπλ δψζεη ηα
γνλίδηα γηα θάπνηα αιηξνπηζηηθή ζπκπεξηθνξά. Δλ ησ κεηαμχ ν άιινο, έζησ Gav, θξαηά ην
θξέαο ηνπ γηα απηφλ θαη ηελ νηθνγέλεηά ηνπ, επεηδή ηα γνλίδηά ηνπ ηνλ έρνπλ θαηαζηήζεη θάπσο
ιηγφηεξν γελλαηφδσξν. Πνηα απφ ηηο δχν ζπκπεξηθνξέο είλαη πηζαλφηεξν λα αληηγξαθεί; Τνπ
Kev θπζηθά. Βιέπεη πεξηζζφηεξνπο αλζξψπνπο, νη νπνίνη ηνλ ζπκπαζνχλ θαη ηείλνπλ λα ηνλ
αληηγξάςνπλ. Έηζη ην ζηπι ηεο θαξέηξαο ηνπ, ην είδνο ηκαηηζκνχ ηνπ θαη νη ηξφπνη ηνπ είλαη
πηζαλφηεξν λα δηαδνζνχλ απφ φ,ηη ηνπ Gav- ζπκπεξηιακβαλνκέλεο ηεο ίδηαο ηεο αιηξνπηζηηθήο
ζπκπεξηθνξάο. Καηά απηφλ ηνλ ηξφπν ν Kev είλαη ην πξφσξν ηζνδχλακν κηαο πεγήο κηκηδίσλ,
δηαδίδνληαο κηκίδηα ιφγσ ηεο αιηξνπηζηηθήο ζπκπεξηθνξάο ηνπ.

Σεκεηψζηε φηη ππάξρνπλ δχν δηαθνξεηηθά πξάγκαηα πνπ ζπκβαίλνπλ εδψ. Πξψηνλ, ε
αιηξνπηζηηθή ζπκπεξηθνξά ρξεζηκεχεη ζην λα δηαδψζεη ηα αληίγξαθα ηνπ εαπηνχ ηεο. Γεχηεξνλ,
δηαδίδεη αληίγξαθα άιισλ κηκηδίσλ απφ ην αιηξνπηζηηθφ άηνκν. Απηή ε δεχηεξε δπλαηφηεηα ζα
κπνξνχζε λα παξάγεη πεξίεξγα απνηειέζκαηα. ΋πσο κε ηε βηνινγηθή εμέιημε, ηα απξφνπηα ηεο
ηζηνξίαο κπνξνχλ λα έρνπλ βαζηέο ζπλέπεηεο. Έηζη, αλ ζπλέβαηλε φηη ζε κηα ζπγθεθξηκέλε
νκάδα πξνγφλσλ καο ηα γελλαηφδσξα κέιε ηεο είραλ θαηαζθεπάζεη θάπνηα ηδηαίηεξα πεξίηερλα
βέιε κε κπιε θηεξά, ηφηε ηα βέιε κε κπιε θηεξά ζα δηαδίδνληαλ επξχηεξα απφ βέιε κε θαθέ
θηεξά, θαη νχησ θαζεμήο. Οπνηνδήπνηε είδνο κηκηδίσλ κπνξεί λα νδεγεζεί ζηελ αχμεζή ηνπ απφ
ηνλ αιηξνπηζκφ ησλ θνξέσλ ηνπ.
Υπάξρνπλ επίζεο πην πεξίπινθνη ηξφπνη κε ηνπο νπνίνπο ν αιηξνπηζκφο ζα κπνξνχζε λα
δηαδνζεί κηκηδηαθά. Ο θνηλσληνιφγνο Paul Allison (1992) έρεη πξνηείλεη δηάθνξνπο
«επεξγεηηθνχο θαλφλεο» πνπ κπνξνχλ λα εμαζθαιίζνπλ ηελ επηβίσζε ησλ αιηξνπηζηηθψλ
κηκηδίσλ. ΋ινη πεξηιακβάλνπλ ηε γεληθή κνξθή ηνπ «Να είζηε θαιφο κε φζνπο έρνπλ κηα
πςειφηεξε απφ ην κέζν φξν πηζαλφηεηα λα είλαη θνξείο απηνχ ηνπ θαλφλα.» Απηή ε αξρή δελ
εμαξηάηαη απφ ηε ζηξαηεγηθή «αληηγξάθσ ηνλ αιηξνπηζηή» αιιά «αληηγξάθσ ηνλ επηηπρεκέλν.»
΋πσο ν Allison εμεγεί, ππνζέζηε φηη ν Α αθνινπζεί έλαλ απφ απηνχο ηνπο θαλφλεο θαη βνεζά
ηνλ Β. Ο Β κπνξεί ηψξα λα είλαη πην πεηπρεκέλνο ιφγσ ηεο βνήζεηαο πνπ έρεη πάξεη. Δίλαη
επνκέλσο πηζαλφηεξν λα ιεθζεί σο πξφηππν θαη επνκέλσο λα πεξάζεη ηνλ θαλφλα πνπ έθαλε ηνλ
Α λα ηνλ βνεζήζεη αξρηθά. Καηά απηφλ ηνλ ηξφπν ν θαλφλαο δηαδίδεηαη.
Απηή ε δηαδηθαζία ιεηηνπξγεί κφλν αλ ν Β πξαγκαηηθά πηνζεηήζεη ηνλ επεξγεηηθφ
θαλφλα θαη φρη κφλν ηελ θαινζχλε θαη λα θχγεη. Γηα απηφ ν γεληθφο θαλφλαο ιέεη λα είλαη
θάπνηνο θαιφο ζε εθείλνπο πνπ είλαη πηζαλφ λα δηαδψζνπλ ηνλ θαλφλα. Άξαγε πνηνο είλαη απηφο;
Μεξηθέο εθδνρέο ηνπ είλαη: «Να είζηε θαιφο κε εθείλνπο πνπ ζαο κηκνχληαη,» «Να είζηε θαιφο
κε ηα παηδηά,» «Να είζηε θαιφο κε ηνπο πνιηηηζκηθνχο ζαο πξνγφλνπο» ή, γεληθφηεξα, «Να είζηε
θαιφο κε ηνπο ζηελνχο πνιηηηζκηθνχο ζπγγελείο ζαο. Παξαδείγκαηνο ράξε, ίζσο αθνινπζνχζαηε
έλαλ θαλφλα «Να είζηε θαιφο κε ηνπο πνιηηηζκηθνχο απνγφλνπο ζαο.» Αλ θάπνηνη άλζξσπνη
έρνπλ πάξεη ήδε άιια δηθά ζαο κηκίδηα θαη γεληθά ζαο αληηγξάθνπλ, ηφηε είλαη πηζαλφηεξν λα
αζπαζηνχλ επίζεο ηνπο επεξγεηηθνχο θαλφλεο ζαο. Γεδνκέλνπ φηη ε θαινζχλε είλαη πηζαλφ λα
απμήζεη ηελ πνιηηηζκηθή ηθαλφηεηά ηνπο κπνξνχλ επίζεο λα κεηαθέξνπλ απηήλ ηελ θαινζχλε ζε
άιινπο θαη έηζη ν θαλφλαο ζα αλαπηπρηεί. Απηή ε δηαδηθαζία ζα κπνξνχζε λα ηζρχεη γηα
βηνινγηθνχο γνλείο θαη ηα παηδηά ηνπο, νπφηε ζε απηή ηελ πεξίπησζε είλαη δχζθνιν λα δηαθξηζεί

απφ ηελ ζπγγεληθή επηινγή. Γίλεηαη πην ελδηαθέξνπζα φηαλ εθαξκφδεηαη ζε πεξηπηψζεηο κε
ζπγγελψλ, θαη ν Allison εμεηάδεη ην παξάδεηγκα ησλ θαζεγεηψλ θαη ησλ απφθνηησλ θνηηεηψλ
ηνπο. Οη θαζεγεηέο πνπ είλαη γελλαηφδσξνη ζηνπο θνηηεηέο ηνπο (ζην ρξφλν θαη ζηελ αθνζίσζε
πνπ ηνπο δηαζέηνπλ, θαη νχησ θαζεμήο) απμάλνπλ ηελ πνιηηηζκηθή ηθαλφηεηα ησλ θνηηεηψλ ηνπο
θαη σο εθ ηνχηνπ ηηο πηζαλφηεηεο φηη φια ηα κηκίδηά ηνπο, ζπκπεξηιακβαλνκέλνπ ηνπ ίδηνπ ηνπ
επεξγεηηθνχ θαλφλα, ζα πεξάζνπλ πξνο αθφκα πεξηζζφηεξνπο θνηηεηέο. Απηφ έρεη λφεκα,
επεηδή έλαο ζηνξγηθφο θαζεγεηήο πνπ εξγάδεηαη ζθιεξά γηα ηελ επεκεξία ησλ θνηηεηψλ ηνπ ζα
πξνζειθχζεη πεξηζζφηεξνπο θνηηεηέο- θαη κάιηζηα θαιχηεξνπο- πνπ ζηε ζπλέρεηα είλαη πηζαλφ
λα κηκεζνχλ ηελ ίδηα ζπκπεξηθνξά.
Σεκεηψζηε φηη είλαη ν θαλφλαο πνπ σθειείηαη εδψ, φρη ν θαζεγεηήο. Ίζσο ινγηθά ν
θαζεγεηήο δελ πξέπεη λα είλαη ηφζν γελλαηφδσξνο, αιιά επεηδή απηνί νη θαλφλεο αλαπηχζζνληαη
γξήγνξα θαη ηνπο έρεη επηιέμεη, ζα είλαη γελλαηφδσξνο. Ο Allison δελ ρξεζηκνπνηεί ηνλ φξν
«κηκίδην» αιιά νη επεξγεηηθνί θαλφλεο ηνπ είλαη ζαθψο κηκίδηα, γηαηί δηεπθξηλίδεη φηη
δηαδίδνληαη κε ηε κίκεζε θαη ηε δηδαζθαιία. Η αλάιπζή ηνπ επηδεηθλχεη ην πψο βιέπνληαο ηα
πξάγκαηα απφ ηελ άπνςε ησλ κηκηδίσλ (ή απφ ηελ άπνςε ηνπ «θαλφλα») εξκελεχνληαη
ζπκπεξηθνξέο πνπ δελ κπνξνχλ λα εμεγεζνχλ εχθνια απφ ηελ άπνςε κηαο ζεσξίαο ηεο
ζπλεηδεηήο επηινγήο ή ηνπ γελεηηθνχ πιενλεθηήκαηνο.
Σεκεηψζηε επίζεο φηη ην κνληέιν ηνπ Allison εμεγεί θαιχηεξα ηηο αιηξνπηζηηθέο πξάμεηο
πνπ πξνζαλαηνιίδνληαη πξνο ηνπο πνιηηηζκηθνχο ζπγγελείο θαη, φπσο επηζεκαίλεη, δελ κπνξνχλ
λα ζπκπεξηιάβνπλ ηνλ αιηξνπηζκφ πνπ απεπζχλεηαη ζε κεγάιεο νκάδεο αλζξψπσλ, ή ζηνπο
αλζξψπνπο ζπλνιηθά. Αληίζεηα, ε κηκεηηθή απηαπάξλεζε πνπ βαζίδεηαη ζην «αληηγξάςηε ηνλ
αιηξνπηζηή» κπνξεί λα εμεγήζεη αθξηβψο απηφ ην είδνο ηνπ γεληθεπκέλνπ αιηξνπηζκνχ.

Μηκίδηα ελαληίνλ γνληδίσλ
Κάζε πξάμε ηνπ κηκεηηθά θαζνδεγνχκελνπ αιηξνπηζκνχ κεηψλεη ελδερνκέλσο ηε γελεηηθή
ηθαλφηεηα εθείλνπ πνπ ηελ αζθεί. Με άιια ιφγηα, ε αξξέλα ηνπ αλζξψπηλνπ αιηξνπηζκνχ
κπνξεί λα εηδσζεί σο πεδίν αληαγσληζκνχ κεηαμχ ησλ κηκηδίσλ θαη ησλ γνληδίσλ. Η
ζπκπεξηθνξά ηνπ Kev ζα ηνπ δψζεη θίινπο αιιά κπνξεί λα κεηψζεη ηηο πηζαλφηεηεο επηβίσζήο
ηνπ, ή ηελ πηζαλφηεηα επηβίσζεο ησλ παηδηψλ ηνπ, κε ηε κείσζε ηνπ κεξηδίνπ ηνπ θξέαηνο. Τα

γνλίδηα «ελδηαθέξνληαη» γηα ηε γελλαηνδσξία ηνπ κφλν αλ απηή ρξεζηκεχεη καθξνπξφζεζκα λα
ηα δηαδψζεη, θαη ηνλ έρνπλ εμνπιίζεη κε ηα ζπλαηζζήκαηα θαη ηηο ζπκπεξηθνξέο πνπ
εμππεξεηνχλ γεληθά ηα ζπκθέξνληά ηνπο. Αιιά ηα κηκίδηά ηνπ δελ «ελδηαθέξνληαη» θαζφινπ γηα
ηα γνλίδηά ηνπ. Αλ κπνξνχλ λα αληηγξαθνχλ ζα ην θάλνπλ. Καη ζα ην θαηαθέξνπλ, επεηδή νη
άλζξσπνη αληηγξάθνπλ ηνπο αλζξψπνπο πνπ ζπκπαζνχλ. Καηά ζπλέπεηα κπνξνχκε λα
θαληαζηνχκε κηα αλζξψπηλε θνηλσλία, ζηελ νπνία ε κηκεηηθά θαζνδεγνχκελε αιηξνπηζηηθή
ζπκπεξηθνξά ζα κπνξνχζε λα δηαδνζεί- αθφκα θη αλ έβαδε έλα βαξχ θνξηίν ζηα άηνκα. Με
άιια ιφγηα, κφιηο νη άλζξσπνη αξρίζνπλ λα αληηγξάθνπλ ηνπο αιηξνπηζηέο, ηα γνλίδηα δελ ζα
είλαη απαξαίηεηα ζε ζέζε λα ηνπο ζηακαηήζνπλ.
Θα κπνξνχζε άξαγε ν κηκεηηθφο αιηξνπηζκφο λα μεθχγεη ηειείσο απφ ηνλ έιεγρν- θαη λα
ηεληψζεη ην ζθνηλί ζην φξηφ ηνπ; Μεξηθέο θνξέο νη άλζξσπνη δίλνπλ πεξηζζφηεξα απφ φζν
κπνξνχλ πξαγκαηηθά λα αληέμνπλ. Αληαγσλίδνληαη κεηαμχ ηνπο πνηνο είλαη ν πην γελλαηφδσξνο,
ή πνηνο ζα δψζεη ην πην επηδεηθηηθφ δψξν. ΋πσο ν Mat Ridley επηζεκαίλεη (1996), ηα δψξα
κπνξνχλ λα γίλνπλ παδάξηα, δσξνδνθίεο, θαη φπια. Πνιχ ραξαθηεξηζηηθή είλαη ε ηειεηνπξγηθή
πξαθηηθή ηνπ «potlatch.» Ο φξνο πξνέξρεηαη απφ ηε γιψζζα ησλ Chinook θαη είλαη επξχηεξα
γλσζηφο απφ ηηο ακεξηθαληθέο ηλδηάληθεο νκάδεο, αιιά εκθαλίδεηαη επίζεο ζηε Νέα Γνπτλέα θαη
ζε άιιεο πεξηνρέο. Τν potlatch είλαη έλα ηδηαίηεξν γεγνλφο θαηά ην νπνίν νη αληηηηζέκελεο
νκάδεο πξνζπαζνχλ λα εληππσζηάζνπλ ηνπο αληαγσληζηέο ηνπο δίλνληαο, ή πεηψληαο, αθξηβά
δψξα. Μπνξνχλ λα αληαιιάμνπλ κεηαμχ ηνπο θαλφ θαη δέξκαηα δψσλ, ράληξεο θαη πηάηα
ραιθνχ, θνπβέξηεο θαη θαγεηφ. Μπνξνχλ αθφκε λα θάςνπλ ηα πνιπηηκφηεξα ππάξρνληά ηνπο,
λα ζθνηψζνπλ ηνπο ζθιάβνπο ηνπο, θαη λα ρχζνπλ πνιχηηκν έιαην ζε κηα κεγάιε θσηηά.
Σεκεηψζηε φηη απηή ε ζπάηαιε παξάδνζε δελ είλαη φπσο ν ζπλεζηζκέλνο ακνηβαίνο
αιηξνπηζκφο. Με ηηο πεξηζζφηεξεο κνξθέο ακνηβαίνπ αιηξνπηζκνχ, ακθφηεξα ηα ζπκβαιιφκελα
κέξε σθεινχληαη απφ ηε ζπλεξγαζία, αιιά ζε έλα potlatch φινη ράλνπλ (ηνπιάρηζηνλ κε θαζαξά
πιηθνχο φξνπο). Σεκεηψζηε επίζεο φηη ην potlatch εμαξηάηαη απφ ηε κίκεζε. Μηα ηέηνηα
παξάδνζε ζα κπνξνχζε κφλν λα δηαδνζεί απφ έλα άηνκν πνπ ηελ αληηγξάθεη απφ θάπνην άιιν
έσο φηνπ απηφ γίλεη ν θαλφλαο γηα νιφθιεξε ηελ θνηλσλία. Δίλαη ε κίκεζε πνπ θαζηζηά απηή
ηελ ηδηαίηεξε ζπκπεξηθνξά πηζαλή, θαη κφιηο ιάβεη ρψξα δελ κπνξεί λα αλαηξεζεί. Θα
κπνξνχζακε λα δνχκε ηε ζπκπεξηθνξά potlatch ζαλ έλα παξάζηην πνπ κπνξεί, ή δελ κπνξεί, λα
ζθνηψζεη ηνλ μεληζηή ηνπ, ελψ ην κεγαιχηεξν κέξνο ηεο αιηξνπηζηηθήο καο ζπκπεξηθνξάο είλαη
ζπκβησηηθή ή αθφκα θαη επεξγεηηθή.

Άιιε κηα θνξά κπνξνχκε λα δνχκε φηη είλαη ε ηθαλφηεηά καο λα κηκνχκαζηε πνπ
θαζηζηά ηνπο αλζξψπνπο ηφζν δηαθνξεηηθνχο απφ άιια είδε. Σε άιια είδε ηα δψξα είλαη
πεξηνξηζκέλα ζην κνίξαζκά ηνπο κε ηνπο ζπγγελείο, ζε ζπγθεθξηκέλεο ακνηβαίεο
δηαπξαγκαηεχζεηο, ή ζε εηδηθέο πεξηπηψζεηο φπσο ε αξζεληθή αξάρλε πνπ δίλεη ζηε ζχληξνθφ
ηεο κηα θαιά ηπιηγκέλε κχγα γηα λα ηελ θξαηήζεη πνιπάζρνιε ελψ απηφο δεπγαξψλεη. Μεηαμχ
ησλ αλζξψπηλσλ πνιηηηζκψλ, ε αληαιιαγή δψξσλ είλαη θάηη θνηλφ. Οη επηζθέπηεο θέξλνπλ
δψξα, νη ηδηαίηεξεο πεξηπηψζεηο γηνξηάδνληαη κε δψξα, νη γάκνη θαη ηα γελέζιηα
ραξαθηεξίδνληαη απφ δψξα. Σηε Βξεηαλία, πεξίπνπ επηά έσο νθηψ ηνηο εθαηφ ηεο νηθνλνκίαο
είλαη αθηεξσκέλν ζηελ παξαγσγή αληηθεηκέλσλ πνπ ζα ραξηζηνχλ σο δψξα, θαη ζηελ Ιαπσλία
απηφο ν αξηζκφο κπνξεί λα είλαη πςειφηεξνο αθφκα. Δπηπρψο, ηα potlatches είλαη ζπάληα, θαη
γηα ηνπο πεξηζζφηεξνπο απφ εκάο ην λα δίλνπκε θαη λα παίξλνπκε δψξα είλαη έλα επράξηζην
κέξνο ηεο χπαξμήο καο.
Έλα ηειεπηαίν βήκα καο δίλεη ηε ζπλχπαξμε κηκηδίσλ- γνληδίσλ θαη πάιη. Ήδε έρσ
ππνζηεξίμεη φηη νη θαιχηεξνη κηκεηέο, ή νη θάηνρνη ησλ θαιχηεξσλ κηκηδίσλ, ζα έρνπλ έλα
πιενλέθηεκα επηβίσζεο, φπσο θαη νη άλζξσπνη πνπ δεπγαξψλνπλ καδί ηνπο. Έηζη ε ζηξαηεγηθή
«δεπγάξσζε κε ηνλ θαιχηεξν κηκεηή» εμαπιψλεηαη. Σηελ πξάμε, απηφ ζεκαίλεη ην δεπγάξσκα
κε εθείλνπο ηνπο αλζξψπνπο πνπ έρνπλ ηα πην κνληέξλα (θαη φρη κφλν ηα πην ρξήζηκα) κηκίδηα,
θαη κπνξνχκε ηψξα λα δνχκε φηη ν αιηξνπηζκφο είλαη έλαο απφ ηνπο παξάγνληεο πνπ θαζφξηζαλ
πνηα κηκίδηα έγηλαλ δεκνθηιή.
Έηζη ν Kev, ε πεγή κηκηδίσλ, φρη κφλν ζα θάλεη πεξηζζφηεξνπο θίινπο θαη ζα δηαδψζεη
πεξηζζφηεξα κηκίδηα, αιιά δεδνκέλνπ φηη απηά ηα κηκίδηα είλαη κνληέξλα ζα πξνζειθχζεη επίζεο
έλαλ θαιχηεξν ζχληξνθν θαη ζα δψζεη ηα γνλίδηα πνπ ηνλ θαηέζηεζαλ αιηξνπηζηηθφ θαηά πξψην
ιφγν. Απηφ ζεκαίλεη φηη ζην κέηξν πνπ ε αξρηθή αιηξνπηζηηθή ζπκπεξηθνξά εμαξηήζεθε απφ
γελεηηθέο δηαθνξέο, απηέο ζα κεηαθεξζνχλ ζε πεξηζζφηεξνπο απφγνλνπο, θαη ε αιηξνπηζηηθή
ζπκπεξηθνξά ζα δηαδνζεί γελεηηθά, θαζψο επίζεο θαη κηκεηηθά. Σεκεηψζηε φηη απηή ε
δηαδηθαζία ζπλεπάγεηαη ηε κηκεηηθή θαζνδήγεζε ησλ γνληδίσλ πξνο ηελ απηαπάξλεζε παξά ηα
κηκίδηα λα θαζνδεγνχλ άιια κηκίδηα, φπσο πεξηγξάθεθε παξαπάλσ. Με απηήλ ηελ δηαδηθαζία ηα
γνλίδηα γηα ηνλ αλζξψπηλν αιηξνπηζκφ ζα κπνξνχζαλ λα έρνπλ θαζνδεγεζεί κηκεηηθά
θαζηζηψληαο καο γελεηηθά πην αιηξνπηζηέο απφ φ,ηη εηδάιισο ζα ήκαζηαλ.
Σεκεηψζηε επίζεο φηη απηή ε δπλαηφηεηα πξνθχπηεη επεηδή δχν ζηξαηεγηθέο ζπκπίπηνπλ«κηκεζείηε ηνλ αιηξνπηζηή» θαη (επεηδή ηα κηκίδηα ηνπ αιηξνπηζκνχ ιακβάλνληαη σο πξφηππν

θαη γίλνληαη δεκνθηιή) «δεπγαξψζηε κε ηνλ αιηξνπηζηή.» Γελ ηζρχεη ην ίδην γηα ηνπο
επεξγεηηθνχο θαλφλεο ηνπ Allison επεηδή απηνί εμαξηψληαη απφ ηε ζηξαηεγηθή «δεπγαξψζηε κε
ηνλ επηηπρεκέλν,» πνπ είλαη άκεζα πξνο φθεινο ησλ γνληδίσλ, θαη είλαη ελ πάζε πεξηπηψζεη
δηαδεδνκέλε. Με άιια ιφγηα, γηα ηνπο θαλφλεο ηνπ Allison ε έθβαζε ζα είλαη παξφκνηα είηε αλ
εκπιέθνληαλ κφλν ηα γνλίδηα, ή επηπιένλ θαη ηα κηκίδηα.
Πξφηεηλα φηη ην «κηκεζείηε ηνλ αιηξνπηζηή» έρεη δχν ζπλέπεηεο: ηε δηάδνζε ησλ
αιηξνπηζηηθψλ κηκηδίσλ θαη ηε δηάδνζε άιισλ κηκηδίσλ πνπ ζπλδένληαη κε ηνπο αιηξνπηζηέο.
Τν ίδην πξάγκα ηζρχεη γηα ηε κηκεηηθή θαζνδήγεζε ησλ γνληδίσλ. Έηζη, φρη κφλν ηα γνλίδηα γηα
ηνλ αιηξνπηζκφ κπνξνχλ λα επσθειεζνχλ, αιιά, εμαηηίαο ησλ απξνφπησλ ηεο ηζηνξίαο, άιια
γνλίδηα κπνξεί λα επεξεαζηνχλ. Παξαδείγκαηνο ράξε, αο ππνζέζνπκε φηη ππήξμαλ θάπνηεο
γελεηηθέο ζπληζηψζεο γηα ηνλ Kev ζηελ επηινγή ησλ κπιε θηεξψλ (δηαθνξέο ζηελ αληίιεςε ησλ
ρξσκάησλ, π.ρ.). Τα βέιε κε κπιε θηεξά έγηλαλ δεκνθηιή επεηδή πξσηνεκθαλίζηεθαλ ζηνλ Kev,
θαη ν Kev ήηαλ γελλαηφδσξν πξφζσπν. Τψξα νη άλζξσπνη φρη κφλν αληηγξάθνπλ ηα θηεξά, αιιά
δεπγαξψλνπλ θαηά πξνηίκεζε κε ηνπο αλζξψπνπο πνπ έρνπλ ηα δεκνθηιή κε κπιε θηεξά βέιε.
Καηά ζπλέπεηα, ηα γνλίδηα γηα ηελ πξνηίκεζε ησλ κπιε θηεξψλ κπνξνχλ ηψξα λα έρνπλ έλα
πιενλέθηεκα, θαη, αλ ε κφδα δηαηεξεζεί γηα αξθεηέο γελεέο, νη ζπρλφηεηεο ησλ γνληδίσλ κπνξεί
λα αξρίζνπλ λα αιιάδνπλ. Σεκεηψζηε φηη δελ ρξεηάδεηαη λα ππάξρεη ηίπνηα εγγελψο θαιχηεξν
απφ ηα βέιε κε κπιε θηεξά. Οιφθιεξε ε δηαδηθαζία μεθίλεζε απιά επεηδή ήηαλ αιηξνπηζηηθφ
ην πξφζσπν πνπ μεθίλεζε ηε κφδα.
Γελ έρσ θακία ηδέα αλ κηκεηηθή θαζνδήγεζε απηνχ ηνπ είδνπο έιαβε πνηέ ρψξα ζηελ
πξαγκαηηθφηεηα ή φρη. Υπάξρνπλ θάπνηα παξαηεξεζηαθά ζηνηρεία φηη ηα αλζξψπηλα βξέθε
παξνπζηάδνπλ κηα ηάζε λα κνηξαζηνχλ πξάγκαηα (θαζψο επίζεο θαη γηα λα είλαη εγσηζηηθά
θπζηθά) ζε κηα λέα ειηθία, ελψ ηα λήπηα άιισλ εηδψλ πξσηεπφλησλ δελ έρνπλ απηήλ ηελ ηάζε,
ππνδεηθλχνληαο έηζη φηη ππάξρεη κηα έκθπηε βάζε. Βεβαίσο, νη άλζξσπνη έρνπλ κηα πνιχ
ζπλεξγαηηθφηεξε θνηλσλία απφ νπνηαδήπνηε άιια είδε, πέξα απφ ηα θνηλσληθά έληνκα φπσο ηα
κπξκήγθηα θαη νη κέιηζζεο πνπ ιεηηνπξγνχλ κε βάζε ηε ζπγγεληθή επηινγή. Απηή ε ζεσξία ηνπ
κηκεηηθνχ αιηξνπηζκνχ ζα κπνξνχζε λα παξάζρεη ηελ εμήγεζε. Θα κπνξνχζε επίζεο λα
βνεζήζεη ζηελ εμήγεζε γηαηί ε ζρέζε κεηαμχ ησλ κηκηδίσλ θαη ησλ γνληδίσλ είλαη ηφζν
πξνθαλψο επηηπρήο, αθφκα θη αλ απηνί νη δπν αλαπαξαγσγνί βξίζθνληαη ζε αληίζεζε κεηαμχ
ηνπο. Ίζσο ηα κηκίδηα είλαη πεξηζζφηεξν ζπκβησηέο παξά παξαζηηηθά αθξηβψο επεηδή
ελζαξξχλνπλ ηνπο αλζξψπνπο λα ζπλεξγαζηνχλ ν έλαο κε ηνλ άιινλ.

Αλ ππήξραλ πνιιά άιια είδε κε κηκίδηα, νη ζπγθξίζεηο ζα ήηαλ εχθνιεο αιιά δελ
ππάξρνπλ. Πνιιά πνπιηά κηκνχληαη ηα κεηαμχ ηνπο ηξαγνχδηα θαη ίζσο έηζη ζα έπξεπε λα
αλακέλνπκε απηά ηα πνπιηά λα δείμνπλ κεγαιχηεξν αιηξνπηζκφ κεηαμχ ηνπο παξά κε άιινπο
ζηελά ζπλδεφκελνπο κε-κηκεηέο. Τα δειθίληα είλαη κεηαμχ ησλ πνιχ ιίγσλ άιισλ εηδψλ ηθαλψλ
γηα κίκεζε, θαη είλαη θεκηζκέλα γηα ηζηνξίεο εξσηθψλ δηαζψζεσλ. Έρνπλ αλαθεξζεί λα ζψδνπλ
θάπνηνλ πνπ πλίγεηαη ηξαβψληαο ηνλ πάλσ απφ ηελ επηθάλεηα ηεο ζάιαζζαο, αθφκα θαη λα ηνλ
ζπξψρλνπλ ζηε ζηεξηά- έλα πνιχ παξάμελν πξάγκα γηα νπνηνδήπνηε άιιν είδνο. Αιιά απηφ
είλαη κφλν κηα θήκε. Θα ρξεηαδφηαλ πνιιή έξεπλα γηα λα δηαπηζησζεί αλ απηή ε ηδέα ηζρχεη ή
φρη. Άιιε έξεπλα γηα λα αλαθαιπθζεί αλ ε κηκεηηθή θαζνδήγεζε ηνπ αιηξνπηζκνχ έρεη πνηέ
ιάβεη ρψξα ζα ήηαλ δχζθνιε, φπσο είλαη θάζε έξεπλα γηα ηε ζπκπεξηθνξά ζην απφκαθξν
παξειζφλ καο.
Οη πξννπηηθέο γηα έξεπλα είλαη πνιχ θσηεηλφηεξεο φηαλ αθνξνχλ ηνπο ζχγρξνλνπο
αλζξψπνπο θαη ηε ζπκπεξηθνξά ηνπο, θαη ζέισ επνκέλσο λα αθήζσ ηηο εηθαζίεο γηα ηνπο Kev
θαη Gav θαη λα επηζηξέςσ ζηα ζχγρξνλα αληίζηνηρά ηνπο. Θα δνχκε φηη ην λα είλαη θάπνηνο
θαιφο, γελλαηφδσξνο, θαη θηιηθφο παίδεη έλαλ ζεκαληηθφ ξφιν ζηε δηάδνζε ησλ κηκηδίσλ ζηελ
πνιχπινθε ζεκεξηλή θνηλσλία.

Susan Blackmore - The Meme Machine.pdf
[http://www.mediafire.com/?2clivtafg40haov]

Master your semester with Scribd & The New York Times

Special offer for students: Only $4.99/month.

Master your semester with Scribd & The New York Times

Cancel anytime.