E

˘
GR
˙
ISEL UZAYLARDA KUANTUM ALAN
FORMAL
˙
IZM
˙
I
Mehmet Kemal Gümü¸ s
2051902
HACETTEPE ÜN
˙
IVERS
˙
ITES
˙
I
MÜHEND
˙
ISL
˙
IK FAKÜLTES
˙
I
F
˙
IZ
˙
IK MÜHEND
˙
ISL
˙
I
˘
G
˙
I BÖLÜMÜ
Fiz 402 -
˙
Ileri Fizik Proje Laboratuarı Raporu
2010
1
2
Te¸ sekkür
Bu çalı¸ smada bana yardımını esirgemeyen ve yo˘ gun programına ra˘ gmen birçok tartı¸ s-
mada fikirlerini ve bilgisini esirgemeyen proje danı¸ smanımDoç. Dr. Mehmet D
˙
ILAVER’e
minnetle te¸ sekkür ederim.
Ayrıca e˘ gitim hayatım boyunca yardımlarını esirgemeyen ailem ve arkada¸ slarıma da
sonsuz te¸ sekkürlerimi iletmeyi bir borç bilirim.
3
˙
Içindekiler
1 Giri¸ s 1
2 Kuantum Mekani ˘ ginin Matematiksel Araçları 2
2.1 Hilbert Uzayı ve Dalga Fonksiyonları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2
2.1.1 Hilbert Uzayı . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2
2.1.2 Boyut ve Bir Vektör Uzayının Bazı . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
2.1.3 Karesi
˙
Integrallenebilir Fonksiyonlar: Dalga Fonksiyonları . . . . 4
2.2 Dirac Gösterimi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
2.3 Operatörler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
2.3.1 Genel Tanımlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
2.3.2 Hermityen Ejoint . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
2.3.3
˙
Izdü¸ süm Operatörü . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
2.3.4 Komütatör (Yer De˘ gi¸ stirme Ba˘ gıntıları) Cebiri . . . . . . . . . . . 8
2.3.5
˙
Iki Operatör Arasındaki Belirsizlik
˙
Ili¸ skisi . . . . . . . . . . . . . . 9
2.3.6 Operatör Fonksiyonları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
2.3.7 Ters ve Üniter Dönü¸ sümler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
2.3.8 Bir Operatörün Özde˘ ger ve Özvektörleri . . . . . . . . . . . . . . 12
2.3.9 Sonlu ve Sonsuz Üniter Dönü¸ sümler . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
2.4 Kesikli Uzaylarda Gösterim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
2.4.1 Ket,Bra ve Operatörlerin Matris Gösterimi . . . . . . . . . . . . . 17
2.4.2 Bazların De˘ gi¸ simi ve Üniter Dönü¸ sümler . . . . . . . . . . . . . . 22
2.4.3 Özvektör Probleminin Matris Gösterimi . . . . . . . . . . . . . . . 23
4
3 Tensör Analizi 25
3.1 Tensör Konsepti ve Dönü¸ sümler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
3.1.1 Resiprokal Bazlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
3.1.2 Koordinat Dönü¸ sümleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
3.1.3 Skalerler,Vektörler ve Tensörler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
3.2 Özel Tensörler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
3.2.1 Metrik Tensör . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
3.2.2 Riemann Uzayı , V
N
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
3.2.3 Epsilon Permütasyon Sembolü . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
3.2.4 Kartezyen Tensörler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
3.2.5 Fiziksel Bile¸ senler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
3.3 Bir Tensörün Türevi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
3.3.1 Cristoffel Sembolleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
3.3.2 Kovaryant Türev . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
3.4 Skaler ve Vektör Niceliklerin Tensör Gösterimi . . . . . . . . . . . . . . . 49
3.4.1 Gradyan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
3.4.2 Diverjans . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
3.4.3 Rotasyonel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
3.4.4 Laplasyen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
4 Sonuç 52
5
¸ Sekil Listesi
3.1 Genelle¸ stirilmi¸ s bir koordinatta te˘ getsel ve dik bile¸ senler . . . . . . . . . 28
3.2 Kartezyen Uzaylar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
3.3 Bir vektörün kartezyen koordinatlar ve genelle¸ stirilmi¸ s koordinatlarda
fiziksel bile¸ senleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
6
Özet
Bu çalı¸ smaya E˘ grisel Uzaylar da Kuantum Alan Kuramı’nın matematiksel alt yapısını
ve formalizmini incelemek amacıyla ba¸ slanılmı¸ stır. Bu maksatla ilk a¸ samada göreli ol-
mayan kuantum kuramında durum vektörü, operatör ve komütatör cebirleri farklı no-
tasyonlarda incelenmi¸ s ve aralarındaki ili¸ skiler kurulmaya çalı¸ sılmı¸ stır. Özel olarak li-
neer cebir ve Paul Dirac’ın geli¸ stirdi ˘ gi bracket notasyonu ve Werner Heisenberg’in Ma-
tris Notasyonu üzerine çalı¸ sılmı¸ s ve kesikli uzaylar için çözümlemeler yapılmı¸ stır.
˙
Ikinci olarak hem göreli kuantum mekani ˘ ginde(Klein-Gordon Denklemi ve Dirac Den-
klemi) hem de e˘ grisel uzayların formalizminde gerekli olacak matematiksel alt yapı
olarak tensör analizi üzerine tartı¸ sılmı¸ s ve tensör kavramı üzerine durulurken koordi-
nat sistemleri, vektörler ve daha yüksek mertebeden tensörlerin özellikleri incelenip;
Özel Tensörler ve Tensörlerin Kovaryant Türevi konuları tartı¸ sılmı¸ stır. Bu tartı¸ smalar
genelle¸ stirilmi¸ s koordinatlar da yapılıp bilinen kartezyen koordinatların özel durum-
ları ile kar¸ sıla¸ stırılarak tartı¸ sılmı¸ stır .
Bölüm 1
Giri¸ s
Olu¸ sturuldu˘ gu ilk zamanlardan bu yana göreli olmayan kuantum kuramı göreli ol-
mayan parçacık hareketlerini ba¸ sarılı sonuçlarla incelemektedir. Ancak görelili ˘ gin göz
ardı edilemeyece˘ gi çok yüksek enerjili fakat çok küçük sistemler söz konusu oldu˘ gu
zaman bu sistemlerin kuantizasyonu bilinen göreli olmayan kuramla açıklanamamak-
tadır. Bunun nedeni; inceledi ˘ gimiz sistem tek bir parçacıktan olu¸ smu¸ s olsa dahi, bu
parçacık “göreli” hareket yapıyorsa, Einstein’ın E = mc² denkleminin, parçacık-antiparçacık
çiftlerinin yaratılmasına izin vermesinden dolayı, bu sistemi tek parçacıktan olu¸ smu¸ s
gibi gözönüne alamamamızdan kaynaklanır. Hatta, parçacıkların enerjilerinin toplamı
kadar enerji olmasa dahi, çok parçacık durumları pek çok halde ortaya çıkar. Ancak bi-
linece˘ gi üzere Einstein’ın Genel Görelilik Kuramı’ndan sonra her kuvvetin uzay-zamanda
bir e˘ grilik yarattı ˘ gı fikri ortaya çıkmı¸ s uzay’ın kartezyen bir uzay olarak dü¸ sünüle-
memesi durumu olu¸ smu¸ s ve bu amaçla uzayın e˘ grisel kabul edilmesi gerekmi¸ stir.
Ancak göreli olmayan kuantummekani ˘ ginin göreli olmayan sistemlere dair sonuçlarının
göz ardı edilememesi nedeniyle temel olarak göreli olmayan kuantum mekani ˘ gi ince-
lenmelidir. Bundan sonra kuantum alan kuramı ile göreli durumlar incelenebilecektir.
Ayrıca kuantum alan kuramının bir di ˘ ger noktası olan e˘ grsiel uzayları anlamak ve bu
koordinat sistemlerinde vektörel ve tensörel niceliklerin geometrik yorumları yapıla-
bilmelidir. Bu amaçla genelle¸ stirilmi¸ s koordinatlarda tensör notasyonu ve tensörlerin
türevi ve geometrik yorumları tartı¸ sılmalıdır.
1
Bölüm 2
Kuantum Mekani ˘ ginin Matematiksel
Araçları
2.1 Hilbert Uzayı ve Dalga Fonksiyonları
2.1.1 Hilbert Uzayı
ψ, φ, χ, .... vektörler ve a, b, c, ... skalerler olmak üzere;
a)Hbir lineer uzaydır
b)Hkesinlikle positif olan bir skaler çarpıma sahiptir ve;
(ψ, φ) ∈ C
c) (ψ, φ) = (φ, ψ) → ψ ve φ reel vektörlerdir.
d)(ψ, φ) = ψ

φ veya (φ, ψ) = φ

ψ ise vektörler komplekstir.

(ψ, φ) = (φ, ψ)

(2.1)

(φ, aψ
1
+ bψ
2
) = a(φ, ψ
1
) + b(φ, ψ
2
) (2.2)

(aφ
1
+ bφ
2
, ψ) = a(φ
1
, ψ) + b(φ
2
, ψ) (2.3)

2
(ψ, ψ) = ψ

ψ = |ψ|
2
(2.4)
e) Hda˘ gılabilirdir;
Her ψ ∈ H ve > 0 için
|ψ −ψ
n
| < (2.5)
¸ sartını sa˘ glayan ψ
n
∈ H(n = 1, 2, 3, .....) ¸ seklinde bir Cauchy dizisi vardır.
f) H tamdır;
Her ψ
n
∈ HCauchy dizisi
lim
n,m→∞

n
−ψ
m
| = 0 (2.6)
ili¸ skisiyle H’nin bir elemanına yakınsar ve ψ ∈ H
lim
n→∞
|ψ −ψ
n
| = 0 (2.7)
¸ seklinde tek bir limit tanımlar.
2.1.2 Boyut ve Bir Vektör Uzayının Bazı
N tane sıfıra e¸ sit olmayan φ
1
, φ
2
, φ
3
, ........., φ
N
vektörlerinin kümenin elemanları yalnız
a
1
= a
2
= ... = a
N
= 0 ko¸ sulu altında
N

i=1
a
i
φ
i
= 0 (2.8)
lineer ba˘ gımsızdırlar. Ancak a skalerleri kümesinin elemanlarından bir kısmı 0 de˘ gil
ise bir φ
n
vektörü;
φ
n
=
n−1

i=1
a
i
φ
i
+
N

i=n+1
a
i
φ
i
(2.9)
¸ seklinde ifade edilir.
Boyut: Bir vektör uzayının boyutu o uzayın sahip oldu˘ gu maksimum lineer ba˘ gımsız
vektör sayısıyla verilir.
Baz: Bir vektör uzayının bazı o vektör uzayının maksimumum sayıdaki lineer ba˘ gımsız
vektörlerin olu¸ sturdu˘ gu kümedir.
3
2.1.3 Karesi
˙
Integrallenebilir Fonksiyonlar: Dalga Fonksiyonları
ψ ve φ bir fonksiyon uzayının vektör elemanlarının skaler çarpımı integralle elde edilir.
(ψ, φ) =
ˆ

−∞
ψ

(x)φ(x)dx (2.10)
E˘ ger bu integral ıraksıyorsa skaler çarpımmevcut de˘ gildir. Yani bir fonksiyon uzayında
skaler çarpımın tanımlı olması için ψ ve φ sonlu olmalıdır.Daha özel olarak bir ψ(x)
fonksiyonun kendisi ile skaler çarpımı;
(ψ, ψ) =
ˆ

−∞
ψ

(x)ψ(x)dx =
ˆ

−∞
[ψ[
2
dx (2.11)
sonlu bir de˘ ger ise; ψ(x) karesi integrallenebilir bir fonksiyondur. Karesi integrallenebilir
fonksiyonlar bir Hilbert Uzayı’nın özelliklerini sa˘ glar. Örne˘ gin; karesi integrallenebilir
fonksiyonların lineer kombinasyonları da bir karesi integrallenebilir fonksiyondur ve
denklem (2.21) Hilbert Uzayı’nda skaler çarpımın tüm özelliklerini gösterir.
2.2 Dirac Gösterimi
Dirac ψ durum vektörünü ket-vektörü veya sadece ket denilen [ψ¸ ile göstermi¸ stir. Ketler
Hilbert (vektör) Uzayı’nın elemanıdırlar ya da kısaca ket-uzayının...
Lineer Cebir’den bildi ˘ gimiz üzere her vektör uzayı ile ili¸ skili bir Dual Uzay vardır. Dirac
dual uzay elemanlarını bra-vektörü veya sadece bra denilen ¸ [ ile ifade etmi¸ stir. Örne˘ gin;
¸ψ[ bir bradır.Ancak önemlidir ki her ket’e kar¸ sılık bir bra tanımlı iken her bra’ya kar¸ sılık
bir ket yoktur. Ek olarak ket’ler H uzayına ait iken bra ’lar H uzayının elemanıdırlar.
Dirac gösteriminda skaler çarpım;
(ψ, φ) = ¸ψ[φ¸ (2.12)
Ket, Bra ve Braketlerin Özellikleri
• Her ket [ψ¸ ye kar¸ sılık sadece bir bra ¸ψ[ vardır.
[ψ¸

←→ ¸ψ[ (2.13)
[aψ¸ = a[ψ¸ ve ¸aψ[ = a¸ψ[ (2.14)
a[ψ¸ + b[φ¸ ←→ a

¸ψ[ + b

¸φ[ (2.15)
4
• Skaler çarpımın özellikleri
¸ψ[φ¸ = ¸φ[ψ¸

(2.16)
[ψ¸ ve ¸ψ[ reel ise ;
¸ψ[φ¸ = ¸φ[ψ¸ (2.17)
¸ψ[a
1
ψ
1
+ a
2
ψ
2
¸ = a
1
¸ψ[ψ
1
¸ + a
2
¸ψ[ψ
2
¸ (2.18)
¸a
1
φ
1
+ a
2
φ
2
[ψ¸ = a

1
¸φ
1
[ψ¸ + a

2
¸φ
2
[ψ¸ (2.19)
ve
¸a
1
φ
1
+ a
2
φ
2
[b
1
ψ
1
+ b
2
ψ
2
¸ = a

1
b
1
¸φ
1

1
¸ + a

1
b
2
¸φ
1

2
¸ (2.20)
+a

2
b
1
¸φ
2

1
¸ + a

2
b
2
¸φ
2

2
¸ (2.21)
• Norm reel ve pozitiftir.
• Schwarz E¸ sitsizli ˘ gi [ψ¸ ve [φ¸ ∈ Holmak üzere; kompleks vektörler için
[¸ψ[φ¸[
2
≤ ¸ψ[ψ¸¸φ[φ¸ (2.22)
reel vektörler için
[

A

B[
2
≤ [

A[
2
[

B[
2
(2.23)
• Üçgen E¸ sitsizli ˘ gi
_
¸ψ +φ[ψ +φ¸ ≤
_
¸ψ[ψ¸ +
_
¸φ[φ¸ (2.24)
_
¸ψ[ψ¸ +¸ψ[φ¸ +¸φ[ψ¸ +¸φ[φ¸ ≤
_
¸ψ[ψ¸ +
_
¸φ[φ¸
reel vektörlerde
• Ortogonal ve Ortonormal Durumlar
[ψ¸ ve [φ¸ gibi iki ketin skaler çarpımları sıfır oluyor ise bu iki ket ortogonaldir.
¸ψ[φ¸ = 0 (2.25)
Ve bu iki ortogonal vektörün kendileri ile skaler çarpımı 1 ise;
¸ψ[ψ¸ = 1 ve ¸φ[φ¸ = 1 (2.26)
bu iki ket vektörü ortonormaldir.
Daha genel bir biçimde ifade etmek ister isek; [ψ
n
¸ ∈ H
¸ψ
n

m
¸ = δ
n,m
(2.27)
• Yasak Durumlar
[ψ¸ ve [φ¸ aynı Hilbert (vektör) Uzayı’nın elemanları olsun.Bu durumda bu iki ketin
skaler çarpımları;
[ψ¸[φ¸ ve [φ¸[ψ¸ (2.28)
yasak durumlardır.
5
2.3 Operatörler
2.3.1 Genel Tanımlar
Bir operatör
ˆ
A bir [ψ¸ ketine uygulandı ˘ gında onu aynı uzayın bir ba¸ ska [ψ
/
¸ ketine
dönü¸ stürür. Aynı ¸ sekilde bir ¸φ[ brasına uygulandı ˘ gında onu ba¸ ska bir ¸φ
/
[ brasına
dönü¸ stürür. Unutulmamalıdır ki; operatörler ketlere soldan bralara sa˘ gdan uygulan-
abilirler.
ˆ
A[ψ¸ = [ψ
/
¸ ve ¸φ[
ˆ
A = ¸φ
/
[ (2.29)
Aynı biçimde bir dalga fonksiyonuna uygulandı ˘ gında;
ˆ
Aψ(x
1
, x
2
, ..., x
N
) = ψ
/
(x
1
, x
2
, ..., x
N
) (2.30)
ve
φ(x
1
, x
2
, ..., x
N
)
ˆ
A = φ
/
(x
1
, x
2
, ..., x
N
) (2.31)
Operatörlerin Çarpımı
•Opertörlerin çarpımı genelde sıra de˘ gi¸ simi göstermez;
ˆ
A
ˆ
B ,=
ˆ
B
ˆ
A (2.32)
• Birle¸ sme özelli ˘ gine sahiptirler
ˆ
A
ˆ
B
ˆ
C =
ˆ
A(
ˆ
B
ˆ
C) = (
ˆ
A
ˆ
B)
ˆ
C (2.33)
•Bir operatör kendisi ile yer de˘ gi¸ sitirebilir.
ˆ
A
n
ˆ
A
m
=
ˆ
A
n+m
(2.34)
•Çarpım halindeki operatörler ketlere sa˘ gdan ba¸ slanarak uygulanır.
ˆ
A
ˆ
B
ˆ
C
ˆ
Dψ =
ˆ
A(
ˆ
B(
ˆ
C(
ˆ
Dψ))) (2.35)
•Bir operatör bra ve ket arasına uygulandı ˘ gında sonuç bi kompleks sayıya e¸ sittir.
¸φ[
ˆ
A[ψ¸ = ¸φ[ψ
/
¸ = ¸φ
/
[ψ¸ ∈ C (2.36)
Lineer Operatörler
Bir skalerle yer de˘ gitirebilen herhangi bir
ˆ
A operatörü da˘ gılma kuralına uyuyorsa li-
neerdir denir. Örne˘ gin a
1
, a
2
skalerler ve [ψ
1
¸ , [ψ
2
¸ vektörleri olmak üzere
ˆ
A lineerse;
ˆ
A(a
1

1
¸ + a
2

2
¸) = a
1
ˆ
A[ψ
1
¸ + a
2
ˆ
A[ψ
2
¸ (2.37)
(¸ψ
1
[a
1
+¸ψ
2
[a
2
)
ˆ
A = a
1
¸ψ
1
[
ˆ
A + a
2
¸ψ
2
[
ˆ
A (2.38)
ili¸ skileri yazılabilirler.
6
Açıklamalar
•Bir
ˆ
A operatörünün [ψ¸ durumuna göre beklenen veya ortalama de˘ geri ¸
ˆ
A¸;
¸
ˆ
A¸ =
¸ψ[
ˆ
A[ψ¸
¸ψ[ψ¸
(2.39)
¸ seklinde hesaplanır.
•Dirac gösteriminde bir ketin bra ile çarpımı ([φ¸¸ψ[) lineer bir operatöre kar¸ sılık gelir.
[φ¸¸ψ[ψ
/
¸ = ¸ψ[ψ
/
¸[φ¸ (2.40)
•[ψ¸
ˆ
A ve
ˆ
A¸ψ[ çarpımları yasaklıdır.
2.3.2 Hermityen Ejoint
Hermityen ejoint veya konjüge, a komplex bir sayı olmak üzere; a

¸ seklinde gösterilir
ve a

= a

olur.
Bir
ˆ
A operatörünün hermityen ejointi (veya sadece ejointi)
ˆ
A

arasındaki ili¸ ski;
¸ψ[
ˆ
A

[φ¸ = ¸φ[
ˆ
A[ψ¸

(2.41)
¸ seklinde tanımlanır.
2.3.3
˙
Izdü¸ süm Operatörü
Bir
ˆ
P operatörü hermityen ve karesi kendisine e¸ sit ise izdü¸ süm operatörüdür.
ˆ
P

=
ˆ
P (2.42)
ˆ
P
2
=
ˆ
P (2.43)
Birim operatör,
ˆ
I akla ilk gelen izdü¸ süm operatörüdür.
˙
Izdü¸ süm Operatörünün Özellikleri
• Yer de˘ gi¸ stirebilen iki izdü¸ sümoperatörünün çarpımı da yine bir izdü¸ sümoperatörüdür.
(
ˆ
P
1
ˆ
P
2
)

=
ˆ
P
2

ˆ
P
1

=
ˆ
P
2
ˆ
P
1
=
ˆ
P
1
ˆ
P
2
ve (
ˆ
P
1
ˆ
P
2
)
2
= (
ˆ
P
1
ˆ
P
2
ˆ
P
1
ˆ
P
2
) =
ˆ
P
1
2
ˆ
P
2
2
=
ˆ
P
1
ˆ
P
2
(2.44)

˙
Iki izdü¸ süm operatörünün toplamı genelde izdü¸ süm operatörü de˘ gildir.

˙
Iki izdü¸ süm operatörünün çarpımı sıfır ise bu operatörler ortogonaldir.

ˆ
P
1
+
ˆ
P
2
+
ˆ
P
3
+ .... toplamının da projeksiyon operatörü olması için bütün izdü¸ süm
operatörleri birbirleriyle ortogonal olmalıdır. (Çapraz terimlerin sıfır olması için)
7
2.3.4 Komütatör (Yer De˘ gi¸ stirme Ba˘ gıntıları) Cebiri
ˆ
A,
ˆ
B gibi iki operatörün komütatörü [
ˆ
A,
ˆ
B] ¸ seklinde gösterilir ve
[
ˆ
A,
ˆ
B] =
ˆ
A
ˆ
B −
ˆ
B
ˆ
A (2.45)
¸ seklinde tanımlanır.
Anti-komütatör ¦
ˆ
A,
ˆ
B¦ ise;
¦
ˆ
A,
ˆ
B¦ =
ˆ
A
ˆ
B +
ˆ
B
ˆ
A (2.46)
˙
Iki operatörün komütatörü sıfır ise bu iki operatör yer de˘ gi¸ stireabilir. Yani;
ˆ
A
ˆ
B =
ˆ
B
ˆ
A
. Bir operatör kendisiyle yer de˘ gi¸ stirebilir yani bir operatörün kendisiyle komütatörü
sıfırdır.
[
ˆ
A,
ˆ
A] = 0 (2.47)
E˘ ger iki operatör hermityen ve bu iki operatörün de çarpımları hermityen ise bu iki
operatör yer de˘ gi¸ stirebilir.
(
ˆ
A
ˆ
B)

=
ˆ
B

ˆ
A

=
ˆ
B
ˆ
A (2.48)
ve (
ˆ
A
ˆ
B)

=
ˆ
A
ˆ
B olaca˘ gından
ˆ
A
ˆ
B =
ˆ
B
ˆ
A olur.
Komütatörlerin Özellikleri
• Anti-simetri:
[
ˆ
A,
ˆ
B] = −[
ˆ
B,
ˆ
A] (2.49)
• Lineerlik:
[
ˆ
A,
ˆ
B +
ˆ
C +
ˆ
D + ...] = [
ˆ
A,
ˆ
B] + [
ˆ
A,
ˆ
C] + [
ˆ
A,
ˆ
D] + ... (2.50)
• Bir komütatörün hermityen konjügesi:
[
ˆ
A,
ˆ
B]

= (
ˆ
A
ˆ
B −
ˆ
B
ˆ
A)

=
ˆ
B

ˆ
A


ˆ
B

ˆ
A

= [
ˆ
B

,
ˆ
A

] (2.51)
• Da˘ gılma:
[
ˆ
A,
ˆ
B
ˆ
C] = [
ˆ
A,
ˆ
B]
ˆ
C −[
ˆ
B[
ˆ
A,
ˆ
C] (2.52)
[
ˆ
A
ˆ
B,
ˆ
C] =
ˆ
A[
ˆ
B,
ˆ
C] + [
ˆ
A,
ˆ
C]
ˆ
B (2.53)
• Jacobi Tanımı
[
ˆ
A, [
ˆ
B,
ˆ
C]] + [
ˆ
B, [
ˆ
C,
ˆ
A]] + [
ˆ
C, [
ˆ
A]
ˆ
B]] = 0 (2.54)
8
2.3.5
˙
Iki Operatör Arasındaki Belirsizlik
˙
Ili¸ skisi
¸
ˆ
A¸ ve ¸
ˆ
B¸ iki hermityen operatörün normalize olan bir [ψ¸ durum vektörüne göre
beklenen de˘ gerleri olsun. Yani ¸
ˆ
A¸ = ¸ψ[
ˆ
A[ψ¸ ve ¸
ˆ
B¸ = ¸ψ[
ˆ
B[ψ¸ dir.

ˆ
A =
ˆ
A −¸
ˆ
A¸ ve ∆
ˆ
B =
ˆ
B −¸
ˆ
B¸ (2.55)
e¸ sitli ˘ gini yazar isek;
(∆
ˆ
A)
2
=
ˆ
A
2
+ 2
ˆ

ˆ
A¸ +¸
ˆ

2
(∆
ˆ
B)
2
=
ˆ
B
2
+ 2
ˆ

ˆ
B¸ +¸
ˆ

2
(2.56)
olur. Böylece;
¸ψ[(∆
ˆ
A)
2
[ψ¸ = ¸(∆
ˆ
A)
2
¸ = ¸
ˆ
A
2
¸ −¸
ˆ

2
¸ψ[(∆
ˆ
B)
2
[ψ¸ = ¸(∆
ˆ
B)
2
¸ = ¸
ˆ
B
2
¸ −¸
ˆ

2
(2.57)
ve belirsizlikler a¸ sa˘ gıdaki gibi tanımlanır:
∆A =
_
(∆
ˆ
A)
2
=
_
¸
ˆ
A
2
¸ −¸
ˆ

2
ve
∆B =
_
(∆
ˆ
B)
2
=
_
¸
ˆ
B
2
¸ −¸
ˆ

2
(2.58)
(1.69) daki operatörleri [ψ¸ durum fonksiyonuna uygularsak;
[χ¸ = ∆
ˆ
A[ψ¸ = (
ˆ
A −¸
ˆ
A¸)[ψ¸ ve [φ¸ = ∆
ˆ
B[ψ¸ = (
ˆ
B −¸
ˆ
B¸)[ψ¸ (2.59)
Schwarz e¸ sitsizli ˘ gine göre;
¸χ[χ¸¸φ[φ¸ ≥ [¸χ[φ¸[
2
(2.60)
ˆ
A ve
ˆ
B hermityen ise ∆
ˆ
A ve ∆
ˆ
B de hermityendir: ∆
ˆ
A

=
ˆ
A

− ¸
ˆ
A¸ =
ˆ
A − ¸
ˆ
A¸ =

ˆ
A ve ∆
ˆ
B

=
ˆ
B −¸
ˆ
B¸ = ∆
ˆ
B
Böylece a¸ sa˘ gıdaki üç ili¸ skiyi yazabiliriz:
¸χ[χ¸ = ¸ψ[(∆
ˆ
A)
2
[ψ¸ , ¸φ[φ¸ = ¸ψ[(∆
ˆ
B)
2
[ψ¸ , ¸χ[φ¸ = ¸ψ[∆
ˆ
A∆
ˆ
B[ψ¸ (2.61)
¸(∆
ˆ
A)
2
¸¸(∆
ˆ
B)
2
¸ ≥ [¸∆
ˆ
A∆
ˆ
B¸[
2
(2.62)

ˆ
A∆
ˆ
B a¸ sa˘ gıdaki ¸ sekilde yazılabilir:

ˆ
A∆
ˆ
B =
1
2
[∆
ˆ
A, ∆
ˆ
B] +
1
2
¦
ˆ
A,
ˆ
B¦ =
1
2
[
ˆ
A,
ˆ
B] +
1
2
¦
ˆ
A,
ˆ
B¦ (2.63)
Burda önemli nokta [∆
ˆ
A, ∆
ˆ
B] = [
ˆ
A,
ˆ
B] oldu˘ gunu yazmak ve [
ˆ
A,
ˆ
B] anti-hermityen ve
¦
ˆ
A,
ˆ
B¦ oldu˘ gudur. Hermityen bir operatörün beklenen de˘ geri reel ve anti-hermityen
9
bir operatörün beklenen de˘ geri imajiner oldu˘ gundan [∆
ˆ
A, ∆
ˆ
B] beklenen de˘ geri
1
2
¦
ˆ
A,
ˆ

reel kısmı ile
1
2
[
ˆ
A,
ˆ
B] imajiner kısımların toplamına e¸ sittir. Böylece:
[¸∆
ˆ
A∆
ˆ
B¸[
2
=
1
4
[¸[
ˆ
A,
ˆ
B]¸[
2
+
1
4
[¸¦
ˆ
A,
ˆ
B¦¸[
2
(2.64)
olacaktır.
˙
Ikinci terim pozitif bir reel sayı oldu˘ gu için bu ba˘ gıntı a¸ sa˘ gıdaki ¸ sekle in-
dirgenebilir:
[¸∆
ˆ
A∆
ˆ
B¸[
2

1
4
[¸[
ˆ
A,
ˆ
B]¸[
2
(2.65)
Ve sonuç olarak;
¸(∆
ˆ
A)
2
¸¸(∆
ˆ
B)
2
¸ ≥
1
4
[¸[
ˆ
A,
ˆ
B]¸[
2
(2.66)
Kare kök alındı ˘ gında;
¸∆
ˆ
A¸¸∆
ˆ
B¸ ≥
1
2
[¸[
ˆ
A,
ˆ
B]¸[ (2.67)
olur.
2.3.6 Operatör Fonksiyonları
F(
ˆ
A),
ˆ
A operatörünün fonksiyonu olsun. E˘ ger
ˆ
A lineer bir operatör ise F(
ˆ
A) ’yı
ˆ
A’nın
kuvvet serisi biçiminde seriye açabiliriz:
F(
ˆ
A) =


n=0
a
n
ˆ
A
n
(2.68)
a
n
açılım katsayısıdır. Operatör fonksiyonu e
a
ˆ
A
ifadesine benzetilirse a, kompleks veya
reel bir sabit olmak üzere;
e
a
ˆ
A
=


n=0
a
n
n!
ˆ
A
n
=
ˆ
I + a
ˆ
A +
a
2
2!
ˆ
A
2
+
a
3
3!
ˆ
A
3
+ (2.69)
Operatör Fonksiyonlarını
˙
Içeren Komütarörler
Bir
ˆ
A operatörü bir
ˆ
B operatörüyle yer de˘ gi¸ stirebiliyorsa,
ˆ
B,
ˆ
A’ya ba˘ glı bir operatör
fonksiyonu ile de yer de˘ gi¸ stirebilir.
[
ˆ
A,
ˆ
B] = 0 =⇒ [
ˆ
B, F(
ˆ
A)] = 0 (2.70)
Ayrıca F(
ˆ
A) ,
ˆ
A ile ve
ˆ
A’ya bga˘ glı bir ba¸ ska G(
ˆ
A) fonksiyonu ile yer de˘ gi¸ stirebilir.
[
ˆ
A, F(
ˆ
A)] = 0 , [
ˆ
A
n
, F(
ˆ
A)] = 0 , [F(
ˆ
A), G(
ˆ
A)] = 0 (2.71)
10
Operatör Fonksiyonlarının Hermityen Ejointleri
F(
ˆ
A)’nın kompleks konjügesi;
[F(
ˆ
A)]

= F

(
ˆ
A

) (2.72)
Belirtilmelidir ki
ˆ
A hermityen ise F(
ˆ
A) da hermityen olmak zorunda de˘ gildir. F(
ˆ
A),
ancak
ˆ
A hermityen ve F reel bir fonksiyonsa hermityen olacaktır.Örnek olarak:
(e
ˆ
A
)

= e
ˆ
A

, (e
i
ˆ
A
)

= e
−i
ˆ
A

, (e
ia
ˆ
A
)

= e
−ia

ˆ
A

(2.73)
Kısacası; e˘ ger
ˆ
A hermityen ise F(
ˆ
A) = ∑

n=0
a
n
ˆ
A
n
¸ seklinde seri açılan bir operatör
fonksiyonu a
n
açılım katsayıları reel ise hermityen olacktır. Ama genel olraka
ˆ
A her-
mityen ise F(
ˆ
A) hermityen olmak zorunda de˘ gildir.
F

(
ˆ
A

) =


n=0
a

n
(
ˆ
A

)
n
(2.74)
Operatör Fonksiyonlarını
˙
Içeren
˙
Ili¸ skiler
[
ˆ
A,
ˆ
B] ,= 0 =⇒ [
ˆ
B, F(
ˆ
A)] ,= 0 (2.75)
¸ seklinde belirtildi ˘ ginde, e
ˆ
A
e
ˆ
B
,= e
ˆ
A+
ˆ
B
olur. Denklem (1.83) kullanılarak
e
ˆ
A
e
ˆ
B
= e
ˆ
A+
ˆ
B
e
[
ˆ
A,
ˆ
B]/2
(2.76)
e
ˆ
A
ˆ
Be

ˆ
A
=
ˆ
B + [
ˆ
A,
ˆ
B] +
1
2!
[
ˆ
A, [
ˆ
A,
ˆ
B]] +
1
3!
[
ˆ
A[
ˆ
A, [
ˆ
A,
ˆ
B]]] + (2.77)
oldu˘ gunu söyleyebiliriz.
2.3.7 Ters ve Üniter Dönü¸ sümler
Bir operatörün tersi: Var olması ¸ sartıyla,
ˆ
A lineer operatörünün tersi
ˆ
A
−1
a¸ sa˘ gıdaki
ba˘ gıntı ile tanımlanır:
ˆ
A
−1
ˆ
A =
ˆ
A
ˆ
A
−1
=
ˆ
I (2.78)
ˆ
I bir [ψ¸ durumuna uygulandı ˘ gında de˘ gi¸ siklik yaratmayan birim matristir.
˙
Iki operatörün bölümü: Bir
ˆ
A operatörünün tersi olan bir
ˆ
B operatörüne bölümü
ˆ
A
ˆ
B
−1
çarpımına e¸ sittir:
ˆ
A
ˆ
B
=
ˆ
A
ˆ
B
−1
(2.79)
11
Bu ili¸ ski;
ˆ
A
ˆ
B
=
ˆ
A
ˆ
I
ˆ
B
=
ˆ
A
ˆ
B
−1
veya
ˆ
A
ˆ
B
=
ˆ
I
ˆ
B
ˆ
A =
ˆ
B
−1
ˆ
A (2.80)
¸ seklinde izah edilebilir.
Genel olarak
ˆ
A
ˆ
B
−1
,=
ˆ
B
−1
ˆ
A dır. Ayrıca a¸ sa˘ gıdaki ili¸ skileri operatörlerin tersi için yaz-
abiliriz.
(
ˆ
A
ˆ
B
ˆ
C
ˆ
D)
−1
=
ˆ
D
−1
ˆ
C
−1
ˆ
B
−1
ˆ
A
−1
, (
ˆ
A
n
)
−1
= (
ˆ
A
−1
)
n
(2.81)
Üniter operatörler: Bir lineer operatör
ˆ
U’nun tersi
ˆ
U
−1
, kompleks konjügesi
ˆ
U

’e e¸ sit
ise o operatör üniter operatördür. Yani;
ˆ
U
−1
=
ˆ
U

veya
ˆ
U
ˆ
U

=
ˆ
U

ˆ
U =
ˆ
I (2.82)
˙
Iki üniter operatörün çarpımları da üniterdir.
(
ˆ
U
ˆ
V)(
ˆ
U
ˆ
V)

= (
ˆ
U
ˆ
V)(
ˆ
V

ˆ
U

) =
ˆ
U(
ˆ
V
ˆ
V

)
ˆ
U

=
ˆ
U
ˆ
U

=
ˆ
I (2.83)
Bu kural daha çok sayıda operatörün çarpımına da uygulanabilir.
(
ˆ
A
ˆ
B
ˆ
C
ˆ
D )(
ˆ
A
ˆ
B
ˆ
C
ˆ
D )

=
ˆ
A
ˆ
B
ˆ
C
ˆ
D( )
ˆ
D

ˆ
C

ˆ
B

ˆ
A

=
ˆ
A
ˆ
B
ˆ
C(
ˆ
D
ˆ
D

)
ˆ
C

ˆ
B

ˆ
A

=
ˆ
A
ˆ
B(
ˆ
C
ˆ
C

)
ˆ
B

ˆ
A

=
ˆ
A(
ˆ
B
ˆ
B

)
ˆ
A

=
ˆ
A
ˆ
A

=
ˆ
I
veya
(
ˆ
A
ˆ
B
ˆ
C
ˆ
D )

= (
ˆ
A
ˆ
B
ˆ
C
ˆ
D )
−1
(2.84)
2.3.8 Bir Operatörün Özde˘ ger ve Özvektörleri
Bir durum vektörü [ψ¸ ’ye
ˆ
A operatörü uygulandı ˘ gında a kompleks bir skaler olmak
üzere;
ˆ
A[ψ¸ = a[ψ¸ (2.85)
ili¸ skisi olu¸ suyorsa [ψ¸ ,
ˆ
A operatörünün özvektörüdür (Özketi veya özdurumu da denir.)
ve a skalerine özde˘ ger denir. Bu e¸ sitli ˘ ge özde˘ ger e¸ sitli ˘ gi veya özde˘ ger problemi denir.
Özde˘ ger problemine en basit örnek
ˆ
I birim operatörüdür.
ˆ
I[ψ¸ = [ψ¸ (2.86)
Bunun mânâsı
ˆ
I, birim operatörünün tüm vektörler için özde˘ geri 1dir.Belirtilmelidir ki;
ˆ
A[ψ¸ = a[ψ¸ =⇒
ˆ
A
n
[ψ¸ = a
n
[ψ¸ ve F(
ˆ
A)[ψ¸ = F(a)[ψ¸ (2.87)
Örne˘ gin;
ˆ
A[ψ¸ = a[ψ¸ =⇒ e
i
ˆ
A
[ψ¸ = e
ia
[ψ¸ (2.88)
12
Özde˘ ger Problemi ile
˙
Ilgili Bazı Önemli Teoremler
Teorem 1: Bir hermityen operatörün tüm özde˘ gerlerin reel dir ve her bir özde˘ gerin özvektörü
di ˘ gerleri ile ortogonaldir.
I f
ˆ
A

=
ˆ
A ,
ˆ
A[φ
n
¸ = a
n

n
¸ =⇒ a
n
= reel sayı and ¸φ
m

n
¸ = δ
mn
(2.89)
Teorem 1’in
˙
Ispatı:
ˆ
A[φ
n
¸ = a
n

n
¸ =⇒ ¸φ
m
[
ˆ
A[φ
n
¸ = a
n
¸φ
m

n
¸ (2.90)
ve
¸φ
m
[
ˆ
A

= a

m
¸φ
m
[ =⇒ ¸φ
m
[
ˆ
A


n
¸ = a

m
¸φ
m

n
¸ (2.91)
Denklem (1.104) ve (1.105)
ˆ
A =
ˆ
A

hermityenlik özelli ˘ gini de göz önüne alarak fark-
larını alırsak;
(a
n
−a

m
)¸φ
m

n
¸ = 0 (2.92)
Burda iki durum söz konusudur;
• m = n ko¸ sulunda ¸φ
m

n
¸ > 0 ve dolayısıyla a
n
= a

n
olacaktır. Bu da a
n
reel ise
mümkündür.
• m ,= n ko¸ sulunda ise genel olarak a
n
,= a

m
ve dolayısıyla ¸φ
m

n
¸ = 0 olacaktır ki bu
¸φ
m
[ ve ¸ > 0 ortogonalse mümkündür.
Teorem 2: Bir hermityen operatörün tüm özvektörleri birbirleriyle ortonormal bir baz tanım-
larlar. E˘ ger operatör bu bazda diagonal ise diagonal elemanlar özde˘ gerlere e¸ sittir. Bu baz e˘ ger
özvektörler dejenere de˘ gil ise tektir ve e˘ ger öz vektörlerde dejenerelik vasra tek de˘ gildir (gerçek
mânâda sonsuzdur).
Teorem 3: E˘ ger
ˆ
A ve
ˆ
B yerde˘ gi¸ stirebilen operatörler ve
ˆ
A dejenere olmayan özde˘ gerlere sahipse,
ˆ
A’nın tüm özvektörleri
ˆ
B’nin de özvektörleridir. Ayrıca
ˆ
A ve
ˆ
B’nin öz vektörlerinden ortak bir
ortonormal baz olu¸ sturabiliriz.
Teorem 3’ün
˙
Ispatı
ˆ
A dejenere olmayan özde˘ gerlere sahip hermityen bir operatörse
ˆ
A’nın her özde˘ gerine
kar¸ sılık bir özvektör vardır.
ˆ
A[φ
n
¸ = a
n

n
¸ (2.93)
ˆ
A,
ˆ
B ile yer de˘ gi¸ stirebildi ˘ gine göre;
ˆ
B
ˆ
A[φ
n
¸ =
ˆ
A
ˆ
B[φ
n
¸ veya
ˆ
A(
ˆ
B[φ
n
¸) = a
n
(
ˆ
B[φ
n
¸) (2.94)
13
Görüldü˘ gü üzere
ˆ
B[φ
n
¸,
ˆ
A’nın a
n
özde˘ gerli özvektörleridir. Ama bu özvektörler tek-
tirler. (Herhangi bir faz sabitinden ba˘ gımsızdırlar.) Dolayısıyla [φ
n
¸
ˆ
B’nin de özvektör-
leridir.
ˆ
B[φ
n
¸ = b
n

n
¸ (2.95)
Teorem 4: Anti-hermityen bir operatörün özde˘ gerleri ya sadece imajiner bir sayıya ya da sıfıra
e¸ sittir.
Teorem 5: Üniter bir operatörün özde˘ gerleri mutlak de˘ gerleri bir olan kompeks sayılardır ve
özvektörleri dejenere olmayana özvektörlere sahip olup birbirletrine ortogonaldirler.
Teorem 5’in
˙
Ispatı

n
¸ ve [φ
m
¸,
ˆ
U üniter operatörünün a
n
ve a
m
özde˘ gerli özvektörleri olsun;
(¸φ
m
[
ˆ
U

)(
ˆ
U[φ
n
¸) = a

m
a
n
¸φ
m

n
¸ (2.96)
ˆ
U

ˆ
U,
ˆ
I’ya e¸ sit oldu˘ guna göre e¸ sitlik a¸ sa˘ gıdaki gibi yazılabilir;
(a

m
a
n
−1)¸φ
m

n
¸ = 0 (2.97)
Burda iki durum ortaya çıkar;
• m = n ko¸ sulunda ¸φ
n

n
¸ > 0 ve dolayısıyla a
n
a

n
= [a
n
[
2
= 1 olacaktır. Yani [a
n
[ = 1
dir.
• m ,= n ko¸ sulunda ise tek ihtimal ¸φ
m

n
¸ = 0 olmasıdır. Yani [φ
n
¸ ve [φ
m
¸ orogonaldir.
2.3.9 Sonlu ve Sonsuz Üniter Dönü¸ sümler
Üniter dönü¸ süm bir üniter operatörün bir ket, bra, operatör veya skalere uygulan-
masıdır. Bu dönü¸ sümlerin nasıl olduklarına bakalım;
2.3.9.1 Üniter Dönü¸ sümler
Ketler ve bralar a¸ sa˘ gıdaki gibi dönü¸ sürler;

/
¸ =
ˆ
U[ψ¸ , ¸ψ
/
[ = ¸ψ[
ˆ
U

(2.98)
14
Operatörlerin nasıl dönü¸ stüklerine bakmak istersek;
ˆ
A[ψ¸ = [φ¸’nin dönü¸ sümü sonucu
ˆ
A
/

/
¸ = [φ
/
¸ olsun.
ˆ
A
/

/
¸ = [φ
/
¸ ,
ˆ
A
/
ˆ
U[ψ¸ =
ˆ
U[φ¸ =
ˆ
U
ˆ
A[ψ¸ ¸ seklinde yazılarak
ˆ
A
/
ˆ
U =
ˆ
U
ˆ
A oldu˘ gu görülebilir. Her iki taraf sa˘ gdan
ˆ
U

ile çarpılrısa;
ˆ
A
/
ˆ
U
ˆ
U

=
ˆ
U
ˆ
A
ˆ
U

ˆ
A
/
(
ˆ
U
ˆ
U

) =
ˆ
U
ˆ
A
ˆ
U

ˆ
A
/
(
ˆ
I) =
ˆ
U
ˆ
A
ˆ
U

ˆ
A
/
=
ˆ
U
ˆ
A
ˆ
U

(2.99)
olacaktır. Aynı ¸ sekilde
ˆ
A =
ˆ
U

ˆ
A
/
ˆ
U (2.100)
olacaktır. Sonuç olarak üniter dönü¸ sümler a¸ sa˘ gıdaki gibi özetlenebilir:

/
¸ =
ˆ
U[ψ¸ , ¸ψ
/
[ = ¸ψ[
ˆ
U

,
ˆ
A
/
=
ˆ
U
ˆ
A
ˆ
U

(2.101)
[ψ¸ =
ˆ
U


/
¸ , ¸ψ[ = ¸ψ
/
[
ˆ
U ,
ˆ
A =
ˆ
U

ˆ
A
/
ˆ
U (2.102)
Üniter Dönü¸ sümlerin Özellikleri

ˆ
A hermityen ise
ˆ
A
/
de hermityendir.

ˆ
A ile onun dönü¸ stürülmü¸ s hali
ˆ
A
/
’nün özvektörleri aynıdır.
ˆ
A[ψ
n
¸ = a
n

n
¸ =⇒
ˆ
A
/

/
n
¸ = a
n

/
n
¸ (2.103)
Yani;
ˆ
A
/

/
n
¸ = (
ˆ
U
ˆ
A
ˆ
U

)(
ˆ
U[ψ¸) =
ˆ
U
ˆ
A(
ˆ
U

ˆ
U)[ψ¸
=
ˆ
U
ˆ
A[ψ¸ = a
n
ˆ
U[ψ¸ = a
n

/
n
¸ (2.104)
• Komütatörler üniter dönü¸ sümler altında de˘ gi¸ smeyen (kompleks) sayılara e¸ sittir. Yani
[
ˆ
A,
ˆ
B] = a’nın dönü¸ sümü, a bir kompeks sayı ise;
[
ˆ
A,
ˆ
B] = [
ˆ
U
ˆ
A
ˆ
U

,
ˆ
U
ˆ
B
ˆ
U

] = (
ˆ
U
ˆ
A
ˆ
U

)(
ˆ
U
ˆ
B
ˆ
U

) −(
ˆ
U
ˆ
B
ˆ
U

)(
ˆ
U
ˆ
A
ˆ
U

)
=
ˆ
U[
ˆ
A,
ˆ
B]
ˆ
U

=
ˆ
Ua
ˆ
U

= a
ˆ
U
ˆ
U

= a
= [
ˆ
A,
ˆ
B] (2.105)

ˆ
A
/
,
ˆ
B
/
,
ˆ
C
/
ve
ˆ
D
/
,
ˆ
A,
ˆ
B,
ˆ
C ve
ˆ
D’nin dönü¸ stürülmü¸ s halleri ise a¸ sa˘ gıdaki ili¸ skileri yaz-
abiliriz;
ˆ
A = β
ˆ
B +γ
ˆ
C =⇒
ˆ
A
/
= β
ˆ
B
/

ˆ
C
/
ˆ
A = a
ˆ
B
ˆ
C
ˆ
D =⇒
ˆ
A
/
= a
ˆ
B
/
ˆ
C
/
ˆ
D
/
(2.106)
• Denklem (1.120)’nin sonucu her kompleks sayı için geçerli oldu˘ gu gibi ¸ψ[
ˆ
A[χ¸ gibi
üniter dönü¸ sümlerde de˘ gi¸ smeyen bir kompleks sayı tanumlayabiliriz.
¸ψ
/
[
ˆ
A
/

/
¸ = (¸ψ[
ˆ
U

)(
ˆ
U
ˆ
A
ˆ
U

)(
ˆ
U[χ¸ = ¸ψ[(
ˆ
U

ˆ
U)
ˆ
A(
ˆ
U

ˆ
U)[χ¸
= ¸ψ[
ˆ
A[χ¸ (2.107)
15
ˆ
A =
ˆ
I olarak alınırsa
¸ψ
/

/
¸ = ¸ψ[χ¸ (2.108)
olur ve dolayısıyla üniter dönü¸ sümler altında vektörlerin normlarının de˘ gi¸ smez olduk-
ları söylenebilir:
¸ψ
/

/
¸ = ¸ψ[ψ¸ (2.109)
• (
ˆ
U
ˆ
A
ˆ
U

)
n
=
ˆ
U
ˆ
A
n
ˆ
U

• f (
ˆ
A) bir operatör fonksiyon olmak üzere
ˆ
Uf (
ˆ
A)
ˆ
U

= f (
ˆ
U
ˆ
A
ˆ
U

) = f (
ˆ
A
/
) (2.110)
olur.Genel olarak
ˆ
Uf (
ˆ
A,
ˆ
B,
ˆ
C,
ˆ
D)
ˆ
U

= f (
ˆ
A
/
,
ˆ
B
/
,
ˆ
C
/
,
ˆ
D
/
) (2.111)
Bir üniter dönü¸ süm sistemn fizi ˘ gini de˘ gi¸ stirmeyecektir. Sadece onuba¸ ska bir fiziksel
e¸ sde˘ gerine dönü¸ stürecektir.
2.3.9.2 Sonsuz Üniter Dönü¸ sümler
ˆ
G sonsuz dönü¸ süm jenaratörü ve sonsuz küçüklükte reel bir parametre olmak üzere;
’a ba˘ glı birim operatör
ˆ
I civarında de˘ gi¸ sen
ˆ
U operatörü:
ˆ
U

(
ˆ
G) =
ˆ
I + i
ˆ
G (2.112)
ˆ
U

sadece
ˆ
G hermityen ve reel ise üniter bir dönü¸ sümdür.
ˆ
U†

= (
ˆ
I + i
ˆ
G)(
ˆ
I −i
ˆ
G

) ·
ˆ
I + i(
ˆ
G −
ˆ
G

) =
ˆ
I (2.113)
Burda sonsuz küçük bir nicelik oldu˘ gundan ’ un 2. ve yüksek mertebeden üslü ter-
imleri ihmal edilmi¸ stir.
Bir [ψ¸ durum vektörünün transformasyonu;

/
¸ = (
ˆ
I + i
ˆ
G)[ψ¸ = [ψ¸ +δ[ψ¸ (2.114)
Burda δ[ψ¸ = i
ˆ
G[ψ¸ dir.
Bir
ˆ
A operatörünün dönü¸ sümü;
ˆ
A
/
= (
ˆ
I + i
ˆ
G)
ˆ
A(
ˆ
I −i
ˆ
G

) ·
ˆ
A + i[
ˆ
G,
ˆ
A] (2.115)
E˘ ger
ˆ
G ,
ˆ
A ile yer de˘ gi¸ stirebiliyorsa üniter dönü¸ süm
ˆ
A yı de˘ gi¸ sime u˘ gratmayacaktır,
ˆ
A
/
=
ˆ
A
[
ˆ
G,
ˆ
A] = 0 =⇒
ˆ
A
/
= (
ˆ
I + i
ˆ
G)
ˆ
A(
ˆ
I −i
ˆ
G

) =
ˆ
A (2.116)
16
2.3.9.3 Sonlu Üniter Dönü¸ sümler
Sonsuz üniter dönü¸ süm e¸ sitli ˘ gi (1.127)’de yerine bir seri tanımlayarak e¸ sitli ˘ gi sonlu
üniter dönü¸ süme dönnü¸ stürebiliriz.
ˆ
U
α
(
ˆ
G) = lim
N→∞
N

k=1
(1 +
α
N
ˆ
G) = lim
N→∞
(1 +
α
N
ˆ
G)
N
= e

ˆ
G
(2.117)
Bildi ˘ gimiz gibi
ˆ
U

=
ˆ
U
−1
olmalıdır.
(e

ˆ
G
)

= e
−iα
ˆ
G
= (e

ˆ
G
)

1 (2.118)
Denklem (1.91)deki komütatör ba˘ gıntısından
ˆ
A gibi bir operatörün
ˆ
A
/
gibi bir oper-
atöre dönü¸ sümü a¸ sa˘ gıdaki gibi yazılabilir:
e

ˆ
G
ˆ
Ae
−iα
ˆ
G
=
ˆ
A + iα[
ˆ
G,
ˆ
A] +
(iα)
2
2!
[
ˆ
G, [
ˆ
G,
ˆ
A]] +
(iα)
3
3!
[
ˆ
G[
ˆ
G, [
ˆ
G,
ˆ
A]]] + (2.119)
E˘ ger
ˆ
G,
ˆ
A ile yer de˘ gi¸ stirebiliyorsa, üniter dönü¸ süm
ˆ
A’da de˘ gi¸ sime neden olmayacak-
tır:
ˆ
A =
ˆ
A
/
[
ˆ
G,
ˆ
A] = 0 =⇒
ˆ
A
/
= e

ˆ
G
ˆ
Ae
−iα
ˆ
G
=
ˆ
A (2.120)
2.4 Kesikli Uzaylarda Gösterim
Hilbert uzayının birbirleriyle ortogonal [ψ¸ durum vektörlerini, Öklidyen uzayın vek-
törlerine benzetebiliriz. Temel olarak durum vektörlerini bile¸ senleri ile yanımlamamız
mümkündür.
2.4.1 Ket,Bra ve Operatörlerin Matris Gösterimi
Sonsuz sayıda [φ
1
¸, [φ
2
¸, [φ
3
¸, , [φ
n
¸, ketlerinden olu¸ san kesikli, ortonormal ve
tam bir baz kümesi tanımlayalım. Bu ketlerin ortonormalite ba˘ gıntıları:
¸φ
n

m
¸ = δ
n
m (2.121)
¸ seklindedir. Kroneker-Delta’nın tanımı;
δ
nm
=
_
1, n = m
0, n ,= m
(2.122)
Bu bazın kapalılık veya tamlık özelli ˘ gi,
ˆ
I birim operatör olmak üzere, a¸ sa˘ gıdaki ba˘ gıntı
ile verilir.


n=1

n
¸¸φ
n
[ =
ˆ
I (2.123)
17
2.4.1.1 Ket ve Bra’ların Matris Gösterimi
[ψ¸ durum vektörünü ¦[φ
n
¸¦ bazında ifade etmek istersek, a
n
, [ψ¸’nin [φ
n
¸ üzerindeki
izdü¸ sümü olmak üzere;
[ψ¸ =
ˆ
I[ψ¸ = (


n=1

n
¸¸φ
n
[)[ψ¸ =


n=1
a
n

n
¸ (2.124)
olarak ifade edilir. Öklidyen vektörlerle benzeti¸ sim kurarak ketleri her bir baz vektörrü
üzerindeki bile¸ senlerinden olu¸ san bir kolon matrisle ifade edebiliriz.
[ψ¸ −→
_
_
_
_
_
_
_
_
_
¸φ
1
[ψ¸
¸φ
2
[ψ¸
¸φ
3
[ψ¸
.
.
.
¸φ
n
[ψ¸
.
.
.
_
_
_
_
_
_
_
_
_
=
_
_
_
_
_
_
_
_
_
a
1
a
2
a
3
.
.
.
a
n
.
.
.
_
_
_
_
_
_
_
_
_
(2.125)
Bir bra satır vektör olarak tanımlanır:
¸ψ[ =⇒ (¸ψ[φ
1
¸, ¸ψ[φ
2
¸, , ¸ψ[φ
n
¸,
= (¸φ
1
[ψ¸

, ¸φ
2
[ψ¸

, , ¸φ
n
[ψ¸

, )
= (, a

2
, , a

n
) (2.126)
Bu gösterimi kullanarak bra-ket ¸ψ[φ¸ ’nin bir kompleks sayı oldu˘ gunu Bra’ları temsil
eden satır matris ile Ket’leri temsil eden kolon matrislerinin çarpımından görebiliriz.
¸ψ[φ¸ =
_
a

1
a

2
a

3
a

n

_
_
_
_
_
_
_
_
_
_
b
1
b
2
b
3
.
.
.
b
n
.
.
.
_
_
_
_
_
_
_
_
_
=

n
a

n
b
n
(2.127)
Burda b
n
= ¸φ
n
[φ¸ ’dir.
Hatırlatma Bir [ψ¸ e˘ ger normalize ise ¸ψ[ψ¸ = ∑
n
[a
n
[
2
= 1’dir. E˘ ger [ψ¸ normalize
de˘ gilse onu normalize edebilmek için onu bir α gibi bir sabit ile çarparız.Yani ¸αψ[αψ¸ =
α
2
¸ψ[ψ¸ = 1 olur. Sonuç olarak a α = 1/
_
¸ψ[ψ¸’dir
18
2.4.1.2 Operatörlerin Matris Gösterimi
Biz
ˆ
A gibi lineer operatörleri a¸ sa˘ gıdaki gibi yazabiliriz:
ˆ
A =
ˆ
I
ˆ
A
ˆ
I =
_


n=1

n
¸¸φ
n
[
_
ˆ
A
_


m=1

m
¸¸φ
m
[
_
=

n,m
A
nm

n
¸¸φ
m
[ (2.128)
Burda A
nm
,
ˆ
A operatörünün nm matris elemanıdır.
A
nm
= ¸φ
n
[
ˆ
A[φ
m
¸ (2.129)
Burdan rahatlıkla görebiliriz ki bir
ˆ
A operatörü ¦[φ
n
¸ bazındaki a¸ sa˘ gıdaki gibi sonsuz
sayıda satır ve kolon elemanları olan bir kare matrisle temsil edilebilir.
A =
_
_
_
_
_
A
11
A
12
A
13

A
21
A
22
A
23

A
31
A
32
A
33

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
_
_
_
_
_
(2.130)
Örne˘ gin birim operatör
ˆ
I birim matris ile temsil edilir.
I =
_
_
_
_
_
1 0 0
0 1 0
0 0 1
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
_
_
_
_
_
(2.131)
Sonuç olarak Ketler kolon vektör , Bralar satır vektör ve Operatörler kare matrisle temsil edilir-
lerler.
2.4.1.3 Bazı Di ˘ ger Operatörlerin Matris Gösterimi
a) Hermityen Ejoint
˙
I¸ slemi
ˆ
A

gibi bir operatörü temsil eden matris:
A

= (A
T
)

veya (A

)
nm
= ¸φ
n
[
ˆ
A


m
¸ = ¸φ
m
[
ˆ
A
[
φ
n
¸

= A

mn
(2.132)
Yani;
_
_
_
_
_
A
11
A
12
A
13

A
21
A
22
A
23

A
31
A
32
A
33

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
_
_
_
_
_

=
_
_
_
_
_
A

11
A

21
A

31

A

12
A

22
A

32

A

13
A

23
A

33

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
_
_
_
_
_
(2.133)
19
E˘ ger
ˆ
A hermityen ise
(A
T
)

= A veya A

mn
= A
nm
(2.134)
¸ sartını sa˘ glar.
b) Ters ve Üniter Operatörler
I birim matris ise;
A
−1
A = AA
−1
= I (2.135)
olur.
Matris çarpımının tersi a¸ sa˘ gıdaki gibidir.
(ABC PQ)
−1
= Q
−1
P
−1
C
−1
B
−1
A
−1
(2.136)
Bir matrisin tersinin tersi kendisine e¸ sittir: (A
−1
)
−1
= A
Bir üniter operatör
ˆ
U bir üniter matrisle temsil edilir. Bir U matrisinin tersi, ejointine
e¸ sitse o matrsi üniterdir.
U
−1
= U

veya U
d
aggerU = I (2.137)
c) [ψ¸¸ψ[’in Matris Gösterimi [ψ¸¸ψ[’nin ¦[φ
n
¸¦ bazında gösteriminin bir kare matris
oldu˘ gunu kolayca görebiliriz.
[ψ¸¸ψ[ =
_
_
_
_
_
_
_
_
_
a
1
a
2
a
3
.
.
.
a
n
.
.
.
_
_
_
_
_
_
_
_
_
_
a

1
a

2
a

3
a

n

_
=
_
_
_
_
_
a
1
a

1
a
1
a

2
a
1
a

3

a
2
a

1
a
2
a

2
a
2
a

3

a
3
a

1
a
3
a

2
a
3
a

3

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
_
_
_
_
_
(2.138)
d) Bir Operatörün
˙
Izi
Bir ¦[φ
n
¸¦ ortonormal bazında
ˆ
A operatörünün izi Tr(
ˆ
A);
Tr(
ˆ
A) =

n
¸φ
n
[
ˆ
A[φ
n
¸=

n
A
nn
(2.139)
Bir matrisin izi onun diyagonal elemanlarının toplamına e¸ sittir.
Tr
_
_
_
_
_
A
11
A
12
A
13

A
21
A
22
A
23

A
31
A
32
A
33

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
_
_
_
_
_
= A
11
+ A
22
+ A
33
+ (2.140)
˙
Iz’in özellikleri
Tr(
ˆ
A

) = (Tr(
ˆ
A))

(2.141)
20
Tr(α
ˆ
A + β
ˆ
B +γ
ˆ
C + ) = αTr(
ˆ
A) + βTr(
ˆ
B) +γTr(
ˆ
C) + (2.142)
Operatörlerinin çarpımlarının izi, çarpımdaki elemanların dönel permütasyonlarına
göre de˘ gi¸ smezdir.
Tr(
ˆ
A
ˆ
B
ˆ
C
ˆ
D
ˆ
E) = Tr(
ˆ
E
ˆ
A
ˆ
B
ˆ
C
ˆ
D) = Tr(
ˆ
D
ˆ
E
ˆ
A
ˆ
B
ˆ
C) = Tr(
ˆ
C
ˆ
D
ˆ
E
ˆ
A
ˆ
B) = (2.143)
2.4.1.4 Bazı Niceliklerin Matris Gösterimi
a) [φ¸ =
ˆ
A[ψ¸’nin Matris Gösterimi
[φ¸ =
ˆ
A[ψ¸ cebirsel formda
ˆ
I[φ¸ =
ˆ
I
ˆ
A
ˆ
I[ψ¸ ¸ seklinde veya
_


n=1

n
¸¸φ
n
[
_
[φ¸ =
_


n=1

n
¸¸φ
n
[
_
ˆ
A
_


m=1

m
¸¸φ
m
[
_
[ψ¸ (2.144)
yazılabilir.Bu da b
n
= ¸φ
n
[φ¸ , A
nm
= ¸φ
n
[
ˆ
A[φ
m
¸ ve a
m
= ¸φ
m
[ψ¸ olmak üzere


n=1
b
n

n
¸ =


n=1
a
m

n
¸¸φ
n
[
ˆ
A[φ
m
¸ (2.145)
¸ seklinde yazılanbilir.Matris Gösterim ise;
_
_
_
_
_
b
1
b
2
b
3
.
.
.
_
_
_
_
_
=
_
_
_
_
_
A
11
A
12
A
13

A
21
A
22
A
23

A
31
A
32
A
33

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
_
_
_
_
_
_
_
_
_
_
a
1
a
2
a
3
.
.
.
_
_
_
_
_
(2.146)
¸ seklindedir.
a) ¸φ[
ˆ
A[ψ¸’nin Matris Gösterimi
¸φ[
ˆ
A[ψ¸ = ¸φ[
ˆ
I
ˆ
A
ˆ
I[ψ¸ = ¸φ[
_


n=1

n
¸¸φ
n
[
_
ˆ
A
_


m=1

m
¸¸φ
m
[
_
[ψ¸
=

nm
¸φ[φ
n
¸¸φ
n
[
ˆ
A[φ
m
¸¸φ
m
[ψ¸ =

nm
b ∗
n
A
nm
a
m
(2.147)
Bu bir kompleks sayıdır.Bunun matris gösterimi;
¸φ[
ˆ
A[ψ¸ →
_
b

1
b

2
b

3

_
_
_
_
_
_
A
11
A
12
A
13

A
21
A
22
A
23

A
31
A
32
A
33

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
_
_
_
_
_
_
_
_
_
_
a
1
a
2
a
3
.
.
.
_
_
_
_
_
(2.148)
21
2.4.2 Bazların De˘ gi¸ simi ve Üniter Dönü¸ sümler
Öklidyen geometride bir

A vektörü farklı koordinat sistemleri veya bazlarda bile¸ senleri
ile tanımlanır. Bir bazdan bir ba¸ ska baza geçi¸ se baz de˘ gi¸ simi adı verilir. Bu i¸ slemi yapan
matrise transformasyon matrisi adı verilir.
Benzer ¸ sekilde kuantum mekani ˘ ginde durum vektörleri ve operatörler de farklı ba-
zlarda temsil edilebilirler. Ketler, bralar, operatörler ¦[φ
n
¸¦ bazından bi ba¸ ska ¦[φ
/
n
¸¦
bazına nasıl ta¸ sınırlar? ¦[φ
n
¸¦ ve ¦[φ
/
n
¸¦ iki farklı baz olarak kabul edilirse, eski bazın

n
¸ vektörleri yeni bazın [φ
/
n
¸ vektörleri ile a¸ sa˘ gıdaki gibi ifade edilebilir.

n
¸ =
_


m=1

/
m
¸¸φ
/
m
[
_

n
¸ =

m=1
U
mn

/
m
¸ (2.149)
Burda U
mn
= ¸φ
/
m

n
¸ dir.
Eski ¦[φ
n
¸¦ bazını yeni ¦[φ
/
n
¸¦ bazına dönü¸ stüren U matrisi a¸ sa˘ gıdaki gibi tanımlanır;
_
_
_
_
_
¸φ
/
1

1
¸ ¸φ
/
1

2
¸ ¸φ
/
1

3
¸
¸φ
/
2

1
¸ ¸φ
/
2

2
¸ ¸φ
/
2

3
¸
¸φ
/
3

1
¸ ¸φ
/
3

2
¸ ¸φ
/
3

3
¸
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
_
_
_
_
_
(2.150)
2.4.2.1 Ket, Bra ve Operatörlerin Dönü¸ sümü
Bir [ψ¸ ketinin ¦[φ
/
n
¸¦ bazındaki bile¸ senleri, ¸φ
/
n
[ψ¸, ¦[φ
n
¸¦ bazındaki ¸φ
n
[ψ¸ bile¸ senleri
cinsinden a¸ sa˘ gıdaki gibi yazılabilir.
¸φ
/
m
[ψ¸ = ¸φ
/
m
[
ˆ
I[ψ¸ =
_


n=1

n
¸¸φ
n
[
_
[ψ¸ =

n=1
U
mn
¸φ
n
[ψ¸ (2.151)
Bu ili¸ ski kompleks konjügesi içn a¸ sa˘ gıdaki gibi yazılabilir.

new
¸ =
ˆ
U[ψ
old
¸ ve ¸ψ
new
[ = ¸ψ
old
[
ˆ
U

(2.152)
¸ Simdi operatörlerin baz de˘ gi¸ siminde nasıl bir dönü¸ süme u˘ gradıklarına bakalım;
ˆ
A op-
eratörünün yeni bazdaki matris elemanları A
/
mn
¸φ
/
m
[
ˆ
A[φ
/
n
¸, eski bazdaki matris eleman-
ları A
jl
¸φ
/
j
[
ˆ
A[φ
/
l
¸cinsinden yazımı;
A
/
mn
= ¸φ
/
m
[
_


j=1

j
¸¸φ
j
[
_
ˆ
A
_


l=1

l
¸¸φ
l
[
_

/
n
¸ =

jl
U
mj
ˆ
AU

nl
(2.153)
¸ seklindedir.Yani;
ˆ
A
new
=
ˆ
U
ˆ
A
old
ˆ
U

veya
ˆ
A
old
=
ˆ
U

ˆ
A
new
ˆ
U (2.154)
22
Baz de˘ gi¸ simlerine dair sonuçları özetlemek istersek;

new
¸ =
ˆ
U[ψ
old
¸ , ¸ψ
new
[ = ¸ψ
old
[
ˆ
U

,
ˆ
A
new
=
ˆ
U
ˆ
A
old
ˆ
U

(2.155)
veya

old
¸ =
ˆ
U


new
¸ , ¸ψ
old
[ = ¸ψ
new
[
ˆ
U

,
ˆ
A
old
=
ˆ
U

ˆ
A
old
ˆ
U (2.156)
olacaktır.
˙
Iz i¸ slemi ise baz de˘ gi¸ siminden etkilenmez.
˙
Iz i¸ sleminin dönel özelli ˘ ginden faydala-
narak;
Tr[
ˆ
A
/
) = Tr(
ˆ
U
ˆ
A
ˆ
U

) = Tr(
ˆ
U

ˆ
U
ˆ
A) = Tr[
ˆ
A) (2.157)
Tr([φ
n
¸¸φ
m
[) =

l
¸φ
l

n
¸¸φ
m

l
¸ =

l
¸φ
m

l
¸¸φ
l

n
¸
= ¸φ
m
[
_

l

l
¸¸φ
l
[
_

n
¸ = ¸φ
m

n
¸ = δ
mn
(2.158)
Tr([φ
/
m
¸¸φ
n
[) = ¸φ
n

/
m
¸ (2.159)
2.4.3 Özvektör Probleminin Matris Gösterimi
Denklem (1.100) deki özde˘ ger probleminin çözümü matris gösterimi ile de bulunabilir.
ˆ
A[ψ¸ = a[ψ¸ (2.160)
e¸ sitli ˘ gin iki yanı birim operatör ve ¸φ
m
[ ile çarpılırsa;
¸φ
m
[
ˆ
A
_


n=1

n
¸¸φ
n
[
_
[ψ¸ = a¸φ
m
[
_


n=1

n
¸¸φ
n
[
_
[ψ¸ (2.161)
veya

n
A
mn
¸φ
n
[ψ¸ = a

n
¸φ
n
[ψ¸δ
nm
(2.162)
Bu da a¸ sa˘ gıdaki gibi yazılabilir.

n
[A
mn
−aδ
nm
]¸φ
n
[ψ¸ = 0 (2.163)
Bu e¸ sitlik ¦[φ
n
¸¦ bazında ¸φ
n
[ψ¸ katsayılı, sonsuz , homojen bir denklem sistemini tem-
sil eder. E˘ ger bu denklem sisteminin determinantı sıfır ise sıfırdan farklı çözümlere
sahiptir.
23
det(A
mn
−aδ
nm
) = 0 (2.164)
Ancak bu denklem sistemini temsil eden matris sonsuz sayıda kolon ve satırdan olu¸ s-
maktadır. Bu denklem sistemini çözmek için ¦[φ
n
¸¦ bazını yakınsaklı ˘ gı bozmayacak
kadar büyük N terimli bir baza indirgememiz gerekir. Böylece bu denklem;
_
_
_
_
_
_
_
A
11
−a A
12
A
13
A
1N
A
21
A
22
−a A
23
A
2N
A
31
A
32
A
33
−a A
3N
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
A
N1
A
N2
A
N3
A
NN
−a
_
_
_
_
_
_
_
= 0 (2.165)
Bu denklemkarakteristik denklemolarak adlandırılır. Bu denklemsisteminin çözümün-
den N adet a
1
, a
2
, a
3
, , a
N
¸ seklinde özde˘ ger elde edilir.Bu özde˘ gerlerin bilinmesi bun-
lara kar¸ sılık gelen özvektörlerinde bulunabilmesini sa˘ glar. Her a
n
özvektörü için bir

n
¸ özvektörü tanımlı olacaktır. Böylece her bi özde˘ ger ve özvektör için ayrı bir den-
klem yazılabilir. E˘ ger birden fazla özvektörün aynı özde˘ geri var ise bu özde˘ gere de-
jenere (çakı¸ sık) özvektör denir. Çakı¸ sıklık mertebesi o özde˘ gere sahip lineer ba˘ gım-
sız özvektörlerin sayısı ile belirlenir. E˘ ger
ˆ
A operatörünün özvektörleri [φ
n
¸tam bir
ortonormal küme olu¸ sturuyor ise bu küme bir baz olarak nitelendirilebilir. Bu baz da
ˆ
A operatörünün matris gösterimi diyagonal formda olacaktır.
A =
_
_
_
_
_
a
1
0 0
0 a
2
0
0 0 a
3

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
_
_
_
_
_
(2.166)
Burda diyagonal elamanlar
ˆ
A operatörünün özvektörleridir.
¸φ
n
[
ˆ
A[φ
m
¸ = a
n
¸φ
n
[φ¸ = a
n
δ
nm
(2.167)
Bu matrisin determinatı ve izi a¸ sa˘ gıdaki gibidir:
det(A) =

n
a
n
= a
1
+ a
2
+ a
3
+ (2.168)
Tr(A) =

n
a
n
= a
1
a
2
a
3
(2.169)
24
Bölüm 3
Tensör Analizi
3.1 Tensör Konsepti ve Dönü¸ sümler
3.1.1 Resiprokal Bazlar

(E
1
,

E
2
,

E
3
) gibi ortogonal ve birim büyüklükte olmayan ba˘ gımsız üç vektörden olu¸ san
bir küme belirleyelim. Bir

A vektörü bu vektörler (A
1
, A
2
, A
3
) bile¸ senleri cinsinden
a¸ sa˘ gıdaki gibi yazılabilir.

A = A
1

E
1
+A
2

E
2
+A
3

E
3
(3.1)
Burda her bir bile¸ seni bulmak için .(A
1
, A
2
, A
3
) bile¸ senlerini bulmanın kolay bir yolu
bir resiprokal baz olarak (

E
1
,

E
2
,

E
3
) bazını olu¸ stururuz.E˘ ger

(E
1
,

E
2
,

E
3
) ve (

E
1
,

E
2
,

E
3
)
bazları kar¸ sıklı bazlar ise a¸ sa˘ gıdaki ¸ sartı sa˘ glamalıdırlar.

E
i

E
j
= δ
j
i
=
_
1, i = j
0, i ,= j
(3.2)
Belirtmek gerekir ki

E
2

E
1
= δ
1
2
= 0 ve

E
3

E
1
= δ
1
3
= 0 oldu˘ gundan

E
1
,

E
2
ve

E
3
e diktir.
Böylece V belirlenen bir sabit olmak üzere

E
1
= V
−1

E
2

E
3
¸ seklinde yazılabilir. Her
iki tarafı

E
1
ile skaler çarpar isek V =

E
1


(E
2

E
3
) üç vektörün temsil etti ˘ gi paralel-
yüzün hacmini elde ederiz. Burdan hareketle

(E
1
,

E
2
,

E
3
) bazının resiprokal bazı V =

E
1

(E
2

E
3
) ,= 0 olmak ko¸ sulu ile a¸ sa˘ gıdaki ifadelerle elde edilir.

E
1
=
1
V

(E
2

E
3
) ,

E
2
=
1
V

(E
3

E
1
) ,

E
3
=
1
V

(E
1

E
2
) (3.3)
25

(E
1
,

E
2
,

E
3
) ve (

E
1
,

E
2
,

E
3
) resiprokal bazlar olsun. Bir

A vektörü bu iki bazda da temsil
edilebilir. E˘ ger

(E
1
,

E
2
,

E
3
) bazını seçer isek;

A = A
1

E
1
+A
2

E
2
+A
3

E
3
(3.4)
olur ve

A vektörünün

(E
1
,

E
2
,

E
3
) bazındaki bile¸ senleri (A
1
, A
2
, A
3
),

A’nın kontravaryant
bile¸ senleri olarak adlandırılırlar. Benzer ¸ sekilde (

E
1
,

E
2
,

E
3
) bazı seçilse idi

A ’nın bile¸ sen-
leri (A
1
, A
2
, A
3
) olurdu ve kovaryant bile¸ senler olarak adlandırılırlardı. Kovaryant ve
kontravaryant bile¸ senler aynı vektörün resiprokal bazlara göre temsilinde kullanılır-
lar.Bu bile¸ senler arasında basit bir ili¸ ski vardır.

E
i

E
j
= g
ij
= g
ji
ve

E
i

E
j
= g
ij
= g
ji
(3.5)
Burda g
ij
uzayın metrik bile¸ seni olarak tanımlanırken, g
ij
ise uzayın konjüge metrik
bile¸ seni olarak tanımlanır. Böylece;

A

E
1
= A
1
(

E
1

E
1
) + A
2
(

E
2

E
1
) + A
3
(

E
3

E
1
) = A
1

A

E
1
= A
1
(

E
1

E
1
) + A
2
(

E
2

E
1
) + A
3
(

E
3

E
1
) = A
1
(3.6)
olarak yazılabilir. Bu iki denklemi a¸ sa˘ gıdaki ¸ sekilde birle¸ stirebiliriz.
A
1
= A
1
g
11
+ A
2
g
12
+ A
3
g
13
(3.7)
Benzer biçimde A
2
= A
1
g
21
+ A
2
g
22
+ A
3
g
23
ve A
2
= A
1
g
31
+ A
2
g
32
+ A
3
g
33
e¸ sitlikleri
de yazılabilir. Bu ifadeleri indis gösterim ile
A
i
= g
ik
A
k
, A
i
= g
ik
A
k
(3.8)
Bu iki e¸ siitlik bir

A vektörünün kovaryant ve kontravaryant bile¸ senleri arasındaki il-
i¸ skiyi gösterir. Benzer biçimde

E
j
= α

E
1
+ β

E
2

E
3
ve indis gösteriminde;

E
j
= g
ij

E
i
(3.9)
¸ seklinde bir ifade olu¸ sturulabilir.
26
3.1.2 Koordinat Dönü¸ sümleri
(x, y, z) koordinatlarından (u, v, w) koordinatlarına bir dönü¸ sümbelirleyelim. Dönü¸ süm
denklemleri;
x = x(u, v, w)
y = y(u, v, w) (3.10)
z = z(u, v, w)
ve ters dönü¸ süm denklemleri;
c
1
= u(x, y, z)
c
2
= v(x, y, z) (3.11)
c
3
= w(x, y, z)
¸ seklinde olurlar. Bu dönü¸ süm ba˘ gıntıları bir koordinat yüzeyleri ve koordinat e˘ grileri
tanımlarlar. Koordinat yüzeyleri;
u = u(x, y, z)
v = v(x, y, z) (3.12)
w = w(x, y, z)
dir. Bu yüzeylerin kesi¸ simleri koordinat e˘ grilerini verir;
r(u, c
2
, c
3
) , r(c
1
, v, c
3
) , r(c
1
, c
2
, w) (3.13)
r(u, v, w) = x(u, v, w) ˆ e
1
+ y(u, v, w) ˆ e
2
+ z(u, v, w) ˆ e
3
27
¸ Sekil 3.1: Genelle¸ stirilmi¸ s bir koordinatta te˘ getsel ve dik bile¸ senler
¸ Sekilden de görülece˘ gi gibi;

E
1
= grad u = ∇u ,

E
2
= grad v = ∇v ,

E
3
= grad w = ∇w (3.14)
tür. Bunlar koordinat yüzeylerinin kesi¸ simnoktasında belirlenmi¸ stir ve (

E
1
,

E
2
,

E
3
) vek-
tör sisteminden olu¸ san baz koordinat yüzeylerine normal vektörlerdir.
Benzer biçimde;

E
1
=
∂r
∂u
,

E
2
=
∂r
∂v
,

E
3
=
∂r
∂w
(3.15)
vektörleri de korrdinat düzlemlerinin kesi¸ sim noktasında tanımlanmı¸ s ve koordinat
yüzeylerine te˘ get vektörlerdir. Bu vektör sistemleri birbirlerinin resiprokal bazlarıdır-
lar. Ve a¸ sa˘ gıdaki ili¸ skileri sa˘ glarlar.
(x
1
, x
2
, x
3
) = (u, v, w) ve (y
1
, y
2
, y
3
) = (x, y, z)
olmak üzere

E
i
= grad x
i
ve

E
i
=
∂r
∂x
i
28
dir.
r =
∂r
∂x
m
dx
m
(3.16)
ve
dx
i
= grad x
i
dr = grad x
i
∂r
∂x
m
dx
m
= (

E
i

E
i
)dx
m
= δ
i
m
dx
m
Görüldü˘ gü gibi sonuç;

E
i

E
i
= δ
i
m
(3.17)
verdi ve bu da bu sistemlerin resiprokal baz olduklarının göstergesidir.
3.1.3 Skalerler,Vektörler ve Tensörler
Tensörler belirli dönü¸ süm kurallarına uyan niceliklerdir. Skalerler, vektörler, matrisler
veya daha yüksek mertebeden diziler tensör bile¸ senlerini olu¸ stururlar. Bu bile¸ senleri
bilmemiz koordinat sisteminden ba˘ gmsız fizisel yasaları belirlememiz için geçerlidir.
Bir önceki bölümde inceledi ˘ gimiz sistemi daha yüksek boyutlu bir ¸ sekilde
genelleyebiliriz ve ¯ x
j
N boyutlu koordinat sistemleri olmak üzere e˘ ger x
i
, ¯ x
j
koordinatları cinsinden a¸ sa˘ gıdaki gibi ifade edilebiliyorsa x
i
ve ¯ x
j
arasında bir
dönüüm vardır.
x
i
= x
i
( ¯ x
1
, ¯ x
2
, , ¯ x
N
) , i = 1, 2, , N (3.18)
E˘ ger yukarıdaki ifadenin kısmi türevleri birbirlerinden ba˘ gımsız ve tek de˘ gerli ise dönü¸ sümün
jakobieni,
J
_
x
¯ x
_
= J
_
x
1
, x
2
, , x
N
¯ x
1
, ¯ x
2
, , ¯ x
N
_
=
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
∂x
1
∂ ¯ x
1
∂x
1
∂ ¯ x
2

∂x
1
∂ ¯ x
N
.
.
.
.
.
. . . .
.
.
.
∂x
N
∂ ¯ x
1
∂x
N
∂ ¯ x
2

∂x
N
∂ ¯ x
N
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
(3.19)
sıfırdan farklı ise bu dönü¸ süme ait ters bir dönü¸ süm tanımlıdır.
¯ x
i
= ¯ x
i
(x
1
, x
2
, , x
N
) , i = 1, 2, , N (3.20)
29
¸ Simdi x’ten ¯ x’e ve ¯ x’ten de
¯
¯ x’e bir dönü¸ süm serisi tanımlayalım. Kolaylık olması için
¯ x = y ve
¯
¯ x = z olsun.T
1,
T
2
, T
3
dönü¸ sümleri;
T
1
: y
i
= y
i
(x
1
, x
2
, , x
N
) i = 1, 2, , N veya T
1
x = y
T
2
: z
i
= z
i
(y
1
, y
2
, , y
N
) i = 1, 2, , N veya T
2
y = z
T
3
: z
i
= z
i
(y
1
(x
1
, x
2
, , x
N
)
1
, y
2
(x
1
, x
2
, , x
N
), , y
N
(x
1
, x
2
, , x
N
)) i = 1, 2, , N
veya
T
3
x = T
2
T
1
x = z
¸ seklinde tanımlanır ve görülece˘ gi gibi
T
3
= T
2
T
1
veya J
3
= J
2
J
1
(3.21)
dir.
Genel Tanım:
Genel olarakm kontravaryant mertebe sayısı n kovaryant mertebe sayısı olmak üzereve
m + n mertebeden bir tensör;
T
i
1
,i
2
, ,i
m
j
1
,j
2
, ,j
n
ise a¸ sa˘ gıdaki dönü¸ süm kuralına uyar.
T
i
1
,i
2
, ,i
m
j
1
,j
2
, ,j
n
=
_
J
_
x
¯ x
__
W
T
a
1
,a
2
, ,a
m
b
1
,b
2
, ,b
n

∂ ¯ x
i
1
∂x
a
1
∂ ¯ x
i
2
∂x
a
2

∂ ¯ x
i
m
∂x
a
m

∂x
b
1
∂ ¯ x
j
1
∂x
b
2
∂ ¯ x
j
2

∂x
b
n
∂ ¯ x
j
n
Burda üst indisler tensörün kontravaryant bile¸ senlerini temsil ederken alt indisler ko-
varyant indisleri temsil eder. E˘ ger W = 0 ise tensör mutlak bir tensördür.
• E˘ ger tensör 0. mertebedense yani hiç indise sahip de˘ gilse bir skaler alanın bile¸ seni
olan skalerdir.
• E˘ ger tensör 1. mertebeden yani alt veya üst indis olmak üzere yanlız bir indise
sahip ise bir vektörü temsil eder.
30
3.2 Özel Tensörler
3.2.1 Metrik Tensör
y
i
, i = 1, , N kartezyen ve otogonal koordinat sistemindeki koordinatlar olsun.y
i
ve y
i
+
dy
i
noktası arasındaki mesafe
ds
2
= dy
m
dy
m
= (dy
1
)
2
+ (dy
2
)
2
+ + (dy
N
)
2
(3.22)
y
i
bir x
i
, i = 1, , N ba˘ gımsız genelle¸ stirilmi¸ s koordinatlar kümesi ile a¸ sa˘ gıdaki den-
klemde oldu˘ gu gibi ili¸ skili oldu˘ gunu varsayalım.
y
i
= y
i
(x
1
, x
2
, , x
N
), i = 1, , N
Böylece
dy
m
=
∂y
m
∂x
j
dx
j
, m, j = 1, , N (3.23)
¸ seklinde yazılabilir.(2.23) denklemi (2.22) denkleminde yerle¸ stirilirse;
ds
2
= dy
m
dy
m
=
∂y
m
∂x
i
∂y
m
∂x
j
dx
i
dx
j
= g
ij
dx
i
dx
j
(3.24)
g
ij
=
∂y
m
∂x
i
∂y
m
∂x
j
, i, j = 1, , N (3.25)
olacak ve g
ij
, x
i
koordinatlarıyla tanımlanan uzayın metrik tensörü olarak adlandırılır.g
ij
,
x koordinatlarının bir fonksiyou oldu˘ gundan bazen g
ij
= g
ij
(x) biçiminde de ifade
edilir. Metrik tensör simetrik bir tensör oldu˘ gundan indisler yer de˘ gi¸ stirebilir. E˘ ger bir
ba¸ ska koordinat sistemine dönü¸ süm yapar isek (Örne˘ gin; ¯ x
i
, i = 1, , N ) yay ele-
manının uzunlu˘ gu karesi de bu koordinatlarla temsil edilecektir(ds
2
= ¯ g
ij
d ¯ x
i
d ¯ x
j
).
Konjüge Metrik Tensör
g metrik tensör g
ij
, i, j = 1, , N ’nin elemanlarını içeren matrisin determinantı olsun.
Bu determinan a¸ sa˘ gıdaki gibi ifade edilebilir.
co f (g
1j
)g
1k
+ co f (g
2j
)g
2k
+ + co f (g
Nj
)g
Nk
= gδ
j
k
31
g
ij
matris elemanlarını içeren matrisin tersinin elemanları;
g
ij
=
1
g
co f (g
ij
)
¸ seklinde ifade edilir ve konjüge metrik tensörün bile¸ senleri olarak adlandırılırlar. g
ij
g
ik
toplamına bakar isek;
g
ij
= g
1j
g
1k
+ g
2j
g
2k
+ + g
Nj
g
Nk
=
1
g
_
co f (g
1j
)g
1k
+ co f (g
2j
)g
2k
+ + co f (g
Nj
)g
Nk
¸
=
1
g
_

j
k
_
= δ
j
k
olacak ve denklem
g
ij
g
ik
= δ
j
k
(3.26)
olacaktır.
Asosiye Tensörler
Tanım: Bir tensör bir ba¸ ska tensörün metrik veya konjüge metrik tensörle içsel çarpımı
ile ifade ediliyorsa o tensöre asosiye tensör denir.
Asosiye tensörler bir tensörün farklı bir biçimde gösterimidir. Bir tensörün metrik veya
konjüge metrik tensörle çarpımı o tensörün kontravaryant ve kovaryant indis sayısında
de˘ gi¸ siklikler olabilir. Örne˘ gin
A
j
= g
ij
A
i
A
m
.jk
= g
mi
A
ijk
(3.27)
A
i.k
m
= g
jm
A
ijk
32
3.2.2 Riemann Uzayı , V
N
Riemann uzayı, V
N
, metrik tersinin elemanları g
ij
= g
ij
(x
1
, x
2
, , x
N
) koordinatların
sürekli ve sabit olmayan bir fonksiyonu olmak üzere yay uzunlu˘ gu elementinin
ds
2
= g
ij
dx
i
dx
j
(3.28)
formunda olan uzaylardır.g
ij
= δ
ij
oldu˘ gu özel ko¸ sulda Riemannyen UzayıV
N
, Ök-
lidyen E
N
uzayına dönü¸ sür.
i
+1 veya -1 olmak üzere ds
2
=
i
(dx
i
)
2
ili¸ skisi yazıla-
bildi ˘ ginde Riemann UzayıV
N
’e düzlem uzay denir. Bu ko¸ sul sa˘ glanmıyorsa e˘ grisel
olarak adlandırılır.
V
N
’de Geometri

A = A
i

E
i
ve

B = B
j

E
j
iki vektörünün skaler çarpımları a¸ sa˘ gıda gösterildi ˘ gi gibidir;

A

B = A
i
B
j

E
i

E
j
= g
ij
A
i
B
j
= A
j
B
j
= A
i
B
i
= g
ij
A
j
B
i
= [

A[[

B[cosθ (3.29)
N boyutlu Riemannyen uzayda iki vektörün skaler çarpımı;
g
ij
A
i
B
j
= A
j
B
j
= A
i
B
i
= g
ij
A
j
B
i
= ABcosθ (3.30)
¸ seklinde tanımlanır.
Bu tanımlamadan faydalanarak birim vektör tanımına ula¸ sabiliriz.
Tanım: (BirimVektör) Bir A
i
vektörünün büyüklü˘ gü birlik özelli ˘ gine sahip ise o vek-
töre birim vektör denir.
g
ij
A
i
A
j
= 1 (3.31)
3.2.3 Epsilon Permütasyon Sembolü
e-permütasyon sembolü ile ili¸ skili olmak üzere a¸ sa˘ gıdaki gibi bir -permütasyon sem-
bolü tanımlanabilir.

ijk
=

ge
ijk
ve e
ijk
=
1

g

ijk
(3.32)
Burda g metrik g
ij
tensör elemanlarının determinantıdır.
ijk
permütasyon sembolü mut-
lak tensör iken e
ijk
permütasyon sembolü a˘ gırlı ˘ gı 1 olan bir tensör oldu˘ gu ipat edilebilir.
33
3.2.4 Kartezyen Tensörler
¸ Sekil 3.2: Kartezyen Uzaylar
¸ Sekilde de görüldü˘ gü gibi barlı ve barsız olmak üzere iki kartezyen eksen takımı
belirleyelim. Önce orijini 0 dan
¯
0 noktasına öteleyip daha sonra x, y, z eksenlereini
¯ x, ¯ y, ¯ z eksenlerine döndürelim. Öteleme mesafesi b
k
, k = 1, 2, 3 vektörü ile belirlensin.
Ancak ¸ sekilde görüldü˘ gü gibi 0 ve
¯
0 orijinlerini çakı¸ sık olarak alalım. Böylece bu iki
koordinat arasındaki dönü¸ süm sadece dönme ile belirlenecektir. Konum vektörleri bu
iki korrdinat takımında;
r = x ˆ e
1
+ y ˆ e
2
+ z ˆ e
3
ve (3.33)
r = ¯ x
ˆ
¯ e
1
+ ¯ y
ˆ
¯ e
2
+ ¯ z
ˆ
¯ e
3
¸ seklinde ifade edilecektir. Bu konumvektörlerinin barlı ve barsız koordinatlardaki izdü¸ süm-
leri ile bir dönü¸ süm ve ters dönü¸ süm ili¸ skisi olu¸ sturabiliriz.
r ˆ e
1
= ¯ x
ˆ
¯
(e
1
ˆ e
1
) + ¯ y
ˆ
¯
(e
2
ˆ e
1
) + ¯ z
ˆ
¯
(e
3
ˆ e
1
)
r ˆ e
2
= ¯ x
ˆ
¯
(e
1
ˆ e
2
) + ¯ y
ˆ
¯
(e
2
ˆ e
2
) + ¯ z
ˆ
¯
(e
3
ˆ e
2
) (3.34)
r ˆ e
3
= ¯ x
ˆ
¯
(e
1
ˆ e
3
) + ¯ y
ˆ
¯
(e
2
ˆ e
3
) + ¯ z
ˆ
¯
(e
3
ˆ e
3
)
ve
r
ˆ
¯ e
1
= x
ˆ
(e
1
ˆ
¯ e
1
) + y
ˆ
(e
2
ˆ
¯ e
1
) + z
ˆ
(e
3
ˆ
¯ e
1
)
r
ˆ
¯ e
2
= x
ˆ
(e
1
ˆ
¯ e
2
) + y
ˆ
(e
2
ˆ
¯ e
2
) + z
ˆ
(e
3
ˆ
¯ e
2
) (3.35)
r
ˆ
¯ e
3
= x
ˆ
(e
1
ˆ
¯ e
3
) + y
ˆ
(e
2
ˆ
¯ e
3
) + z
ˆ
(e
3
ˆ
¯ e
3
)
34
ˆ e
i
ve
ˆ
¯ e
j
vektörleri arasındaki açıları,θ
ij
, bulmak için (y
1
, y
2
, y
3
) = (x, y, z) ve ( ¯ y
1
, ¯ y
2
, ¯ y
3
) =
( ¯ x, ¯ y, ¯ z) gösterimini tercih edelim. Böylece ˆ e
i
ve
ˆ
¯ e
j
vektörleri arasındaki açıların kosinüs-
leri a¸ sa˘ gıdaki gibidir.
l
11
= ˆ e
1
.
ˆ
¯ e
1
= cosθ
11
l
12
= ˆ e
1
.
ˆ
¯ e
2
= cosθ
12
l
13
= ˆ e
1
.
ˆ
¯ e
3
= cosθ
13
l
21
= ˆ e
2
.
ˆ
¯ e
1
= cosθ
21
l
22
= ˆ e
2
.
ˆ
¯ e
2
= cosθ
22
l
23
= ˆ e
2
.
ˆ
¯ e
3
= cosθ
23
(3.36)
l
31
= ˆ e
3
.
ˆ
¯ e
1
= cosθ
31
l
32
= ˆ e
3
.
ˆ
¯ e
2
= cosθ
32
l
33
= ˆ e
3
.
ˆ
¯ e
3
= cosθ
33
˙
Indis gösterimi ile;
y
i
= l
ij
¯ y
j
ve ¯ y
i
= l
ji
y
j
(3.37)
yazılabilir. Benzer biçimde birim vektörler de;
ˆ
¯ e
r
= l
pr
ˆ e
p
ve ˆ e
p
= l
pr
ˆ
¯ e
r
(3.38)
ili¸ skisi ile dönü¸ stürülebilir. E˘ ger bu iki koordinat sistemindeki birim vektörler ortogo-
nal ise skaler çarpımlar a¸ sa˘ gıdaki gibi olacaktır.
ˆ
¯ e
r
.
ˆ
¯ e
p
= δ
rp
ve ˆ e
m
ˆ e
n
= δ
mn
(3.39)
Denklem (2.38), denklem (2.39) da uygun yerlere yerle¸ stirilirse;
ˆ
¯ e
r
.
ˆ
¯ e
s
= l
pr
ˆ e
p
l
ms
ˆ e
m
= l
pr
l
ms
ˆ e
p
ˆ e
m
= l
pr
l
ms
δ
pm
= l
mr
l
ms
= δ
rs
ˆ e
m
ˆ e
n
= l
rm
ˆ
¯ e
m
l
sn
ˆ
¯ e
n
= l
rm
l
sn
ˆ
¯ e
m
ˆ
¯ e
n
= l
rm
l
sn
δ
mn
= l
rm
l
sm
= δ
rs
elde edilir.Sonuç olarak
l
mr
l
ms
= δ
rs
ve l
rm
l
sm
= δ
rs
(3.40)
ili¸ skileri elde edilir.
Burda m indisi üzerinden toplamın önemi koordinat sistemleri arasındaki
dönü¸ sümlerle yönelim cosinüsleri arasındaki ili¸ skiyi göstermesidir. E˘ ger bu dönme ile
ötelenmeyi birle¸ stirirsek;
y
i
= l
ij
¯ y
j
+ b
i
(3.41)
dönü¸ süm e¸ sitli ˘ gini yazabiliriz. E˘ ger bu e¸ sitli ˘ gi l
ik
ile çarparak ve Denklem (2.40) ’ı da
kullanarak ters dönü¸ süm ili¸ skisini de elde edebiliriz;
35
¯ y
k
= l
ik
(y
i
+ b
i
) (3.42)
Bu dönü¸ sümler lineer ya da afin dönü¸ sümler denir.
Ortak orijine göre ¯ x
i
eksenleri sabitken ona göre dönen bir x
i
eksenleri tanımlayalım ve
ayrıca

A = A
i
ˆ e
i
sabit eksen tanımında tanımlı ve x
i
eksen takımı ile dönen bir vektör
tanımlasın.

A vektörünün türevlerini dönen (r) ve sabit (f) koordinat sistemlerinde
d

A
dt
[
r
ve
d

A
dt
[
f
olarak belirleyebiliriz. Dönen eksende
d

A
dt
[
f
=
dA
i
dt
ˆ e
i
+ A
i
d ˆ e
i
dt
’dir. Belirtilmelidir
ki;
d ˆ e
i
dt
sabit büyüklükteki bir vektörün türevidir.Böylece ω
i
i = 1, , 6 sabitleri olmak
üzere
d ˆ e
1
dt
= ω
3
ˆ e
2
−ω
2
ˆ e
3
d ˆ e
2
dt
= ω
1
ˆ e
3
−ω
4
ˆ e
1
d ˆ e
3
dt
= ω
5
ˆ e
1
−ω
6
ˆ e
2
ili¸ skileri yazılır. ˆ e
1
ˆ e
2
= 0 skaler çarpımının türevi ˆ e
1
d ˆ e
2
dt
+
d ˆ e
1
dt
ˆ e
2
= 0 ile ω
3
= ω
4
sonu-
cuna ula¸ sabiliriz. Benzer biçimde ˆ e
1
ˆ e
3
= 0 ve ˆ e
2
ˆ e
3
= 0 skaler çarpımlarından ω
2
= ω
5
ve ω
1
= ω
6
ili¸ skileride kurulur. Böylece sabit eksenlerde

A vektörünün türevi;
d

A
dt
[
f
=
dA
i
dt
ˆ e
i
+ (ω
2
A
3
−ω
3
A
2
) ˆ e
1
+ (ω
3
A
1
−ω
1
A
3
) ˆ e
2
+ (ω
1
A
2
−ω
2
A
1
) ˆ e
3
=
d

A
dt
[
r
+ ω

A
¸ seklinde ifade edilir.Burda ω = ω
i
ˆ e
i
dönen sistemin açısal hız vektörüdür. ω

A terimi
sabit sisteme göre dönme hızını temsil ederken
d

A
dt
[
r
=
dA
i
dt
ˆ e
i
terimi de döner sisteme
göre türevi temsil etmektedir. Denklem(2.41) deki dön¸ sümili¸ skisi ile tensör niceliklerin
dönme ve ötelenme ili¸ skilerinin nasıl dönü¸ stürüldü˘ güne bakar isek;
¯
A
i
= A
j
∂y
j
∂ ¯ y
i
(3.43)
¯
A
i
= A
j
∂ ¯ y
i
∂y
j
(3.44)
¯
A
mn
= A
ij
∂ ¯ y
m
∂y
i
∂ ¯ y
n
∂y
j
(3.45)
¯
A
mn
= A
ij
∂y
i
∂ ¯ y
m
∂y
j
∂ ¯ y
n
(3.46)
¯
A
m
n
= A
i
j
∂ ¯ y
m
∂y
i
∂y
j
∂ ¯ y
n
(3.47)
Kartezyen tensörlerin özellikleri gere˘ gi lineer olmaları sonucuna varabiliriz. Denklem
(2.41) ve (2.42)nin difarensiyelini alır isek;
36
∂y
i
∂ ¯ y
k
= l
ij
∂ ¯ y
j
∂ ¯ y
k
= l
ij
δ
jk
= l
ik
ve
∂ ¯ y
k
∂y
m
= l
ik
∂y
i
∂y
m
= l
ik
δ
im
= l
mk
Bu türevleri Denklem (2.43) ten Denklem(2.47) ’ye kadar yerle¸ stirirsek;
¯
A
i
= A
j
l
ji
(3.48)
¯
A
i
= A
j
l
ji
(3.49)
¯
A
mn
= A
ij
l
im
l
jn
(3.50)
¯
A
mn
= A
ij
l
im
l
jn
(3.51)
¯
A
m
n
= A
i
j
l
im
l
jn
(3.52)
Bunlar bir ortogonal sistemden bir di ˘ ger ortogonal sisteme geçi¸ s kurallarıdır. Bu du-
rumda yönelim cosinüsleri sabittir ve Denklem (2.40) taki e¸ sitli ˘ gi sa˘ glar. Daha yüksek
mertebeden verilen tensör dönü¸ sümkurallarıda yukarda verilenlerle benzer davranı¸ slara
sahiptir.
Barsız (y
1
, y
2
, y
3
) sisteminde metrik tensör ve konjüge metrik tensör;
g
ij
= δ
ij
ve g
ij
= δ
ij
olacaktır. Barlı koordinat sisteminde
¯ g
ij
=
∂y
m
∂ ¯ y
i
∂y
m
∂ ¯ y
j
oldu˘ gundan Denklem (2.40)tan da hareketle
¯ g
ij
= l
mi
l
mj
= δ
ij
ve ¯ g
ij
= δ
ij
olur.Böylece asosiye tensörleri elde ederiz.Fakat bu ba˘ glantılar ve e¸ sitlikler genelle¸ stir-
ilmi¸ s koordinatlar için geçerli de˘ gilir. Bu özellikler ortogonal sistemlerin özellikleridir.
3.2.5 Fiziksel Bile¸ senler
Daha önce de gördü˘ gümüz üzere herhangi bir

A vektörünün her koordinat sistemine
göre temsili farklı olacaktır. Örne˘ gin a¸ sa˘ gıdaki ¸ sekilde kartezyen veya e˘ grisel uzaylar-
daki gösterimi birlikte gösteriyor.
37
¸ Sekil 3.3: Bir vektörün kartezyen koordinatlar ve genelle¸ stirilmi¸ s koordinatlarda fizik-
sel bile¸ senleri
Kartezyen koordinat sisteminde

A vektörü ;

A = A
x
ˆ e
1
+ A
y
ˆ e
2
+ A
z
ˆ e
3
¸ seklinde temsil edilir. Bir (x
1
, x
2
, x
3
) genelle¸ stirilmi¸ s koordinatlarına bir koordinat dönü¸ sümü
belirleyelim.

A vektörü genelle¸ stirilmi¸ s koordinatlarda kontravaryant bile¸ senler cinsin-
den te˘ getsel baza göre a¸ sa˘ gıdaki gibi ifade edilebilir.

A = A
1

E
1
+ A
2

E
2
+ A
3

E
3
(3.53)
Alternatif olarak normal baza göre kovaryant bile¸ senler cinsinden ise;

A = A
1

E
1
+ A
2

E
2
+ A
3

E
3
(3.54)
¸ seklinde yazılabilir. Bu denklemler aynı vektörün farklı ¸ sekillerde ifade edilmi¸ s hal-
leridir. Yukarıdaki gösterimde baz vektörleri ortogonal ve birim vektör olmak zorunda
de˘ gildir. Genel olarak A
i
ve A
j
bile¸ senleride birbirine e¸ sit de˘ gildir.

A vektörünün tanımlandı ˘ gı yönlerden birindeki fiziksel bile¸ seni o vektör üzerindeki
izdü¸ sümü ¸ seklinde tanımlanır. Yani;

A

E
i
[

E
i
[
=

A
/
nın

E
i
¨ uzerindeki izd ¨ u
¸
s ¨ um ¨ u (3.55)
veya

A

E
i
[

E
i
[
=

A
/
nın

E
i
¨ uzerindeki izd ¨ u
¸
s ¨ um ¨ u (3.56)
38
Ortogonal Koordinatlarda Fiziksel Bile¸ senler
Ortogonal koordinatlarda V
3
e göre yay uzunlu˘ gunun karesi;
g
ij
=
_
_
(h
1
)
2
0 0
0 (h
2
)
2
0
0 0 (h
3
)
2
_
_
oldu ˘ gunda
ds
2
= g
ij
dx
i
dx
j
= (h
1
)
2
(dx
1
)
2
+ (h
2
)
2
(dx
2
)
2
+ (h
3
)
2
(dx
3
)
2
¸ seklinde ifade edilir. Bu ko¸ sulda e˘ griselkoordinatlar ortogonal olur ve
h
2
(i)(i)
= g
(i)(i)
ve g
ij
= 0, i ,= j
¸ sartları yazılır.
Bu koordinat sistemindeki herhangi bir noktada λ
i
, i = 1, 2, 3 ve x
i
koordinatı boyunca
olan birim vektör olsun.
λ
1
=
dx
1
ds
, λ
2
= 0 , λ
3
= 0
oldu˘ gunu belirleyebiliriz. Bu birim vektör ise;
g
ij
λ
i
λ
j
= 1 = g
11
λ
1
λ
1
= (h
1
)
2

1
)
2
veya λ
1
=
1
h
1
’dir. Burda e˘ grisel uzaylar ortogonaldir ve V
3
’de

A vektörünün x
i
koordi-
natındaki fiziksel bile¸ seni veyaλ
i
üzerindeki izdü¸ sümü A
i
olur.x
1
deki izdü¸ süm;
A(1) = g
ij
A
i
λ
j
= g
11
A
1
λ
1
= (h
1
)
2
A
1
1
h
1
= h
1
A
1
Benzer ¸ sekilde µ
i
ve ν
i
, i = 1, 2, 3 birim vektörlerini sırasıyla x
2
ve x
3
yönleri için
seçersek;
µ
1
= 0 µ
2
=
dx
2
ds
=
1
h
2
µ
3
= 0
ν
1
= 0 ν
2
= 0 ν
3
=
dx
3
ds
=
1
h
3
39
ve

A vektörünün bile¸ senleri
A(2) = h
2
A
2
ve A(3) = h
3
A
3
olacaktır.
Sonuç olarak ortogonal koordinat sisteminde birinci mertebeden kontravaryant bir ten-
sörün bile¸ senleri
A(i) = h
(i)
A
(i)
=
_
g
(i)(i)
A
(i)
, i = 1, 2, 3 (3.57)
¸ seklinde gösterilir. Ortogonal bir koordinat sisteminde konjüge metri ˘ gin sıfır olmayan
bile¸ senleri
g
(i)(i)
=
1
g
(i)(i)
, i = 1, 2 veya 3
tür. Bu bile¸ senler birinci mertebeden kovaryant bir tensörün fiziksel bile¸ senlerinin be-
lirlenmesi i¸ sleminde gereklidirler. Örne˘ ginx
1
-ekseninde kovaryant bile¸ senler;
λ
1
= g
11
λ
1
= (h
1
)
2
1
h
1
= h
1
, λ
2
= 0, λ
3
= 0
ve V
3
teki izdü¸ sümleri;
g
ij
A
i
λ
j
= g
ij
A
i
g
jm
λ
m
= A
j
g
jm
λm = A
1
λ
1
g
11
= A
1
h
1
1
(h
1
)
2
=
A
1
h
1
= A(1)
dir. Benzer ¸ sekilde x
2
ve x
3
eksenlerindeki bile¸ senleri de;
A(2) =
A
2
h
2
ve A(3) =
A
3
h
3
¸ seklinde hesaplayabiliriz. Genelle¸ stirirsek;
A(i) =
A
(i)
h
(i)
=
A
(i)

g
(i)(i)
, i = 1, 2, 3 (3.58)
olur. Görüldü˘ gü gibi ortogonal koordinat sisteminde kovaryant ve kontravaryant bile¸ sen-
lerle ili¸ skili fiziksel bile¸ senlerin aynı oldu˘ gunu görürüz. Bunu göstermek için A
i
=
g
ij
A
j
j üzerinden toplamını yazarsak;
A
1
g
1i
+ A
2
g
2i
+ A
3
g
3i
= A
i
40
g
ij
= 0, i ,= j oldu˘ gundan e¸ sitlik
A
(i)
g
(i)(i)
= A
(i)
halini alır. Bu e¸ sitli ˘ gin bir di ˘ ger formu ise;
A(i) =
_
g
(i)(i)
A
(i)
=
A
(i)

g
(i)(i)
, i = 1, 2, 3
¸ seklindedir, kovaryant ve kontravaryant bile¸ senlerle ili¸ skili fiziksel bile¸ senleri belirler.
3.3 Bir Tensörün Türevi
3.3.1 Cristoffel Sembolleri
Bilindi ˘ gi gibi g
ij
metrik tensörü
¯ g
αβ
= g
ab
∂x
a
∂ ¯ x
α
∂x
b
∂ ¯ x
β
dönü¸ süm ifadesini sa˘ glar.
(α, β, γ) niceli ˘ gi tanımlanırsa;
(α, β, γ) =
∂ ¯ g
αβ
∂ ¯ x
γ
=
∂g
ab
∂x
c
∂x
c
∂ ¯ x
γ
∂x
a
∂ ¯ x
α
∂x
b
∂ ¯ x
β
+ g
ab

2
x
a
∂ ¯ x
α
∂ ¯ x
γ
∂x
b
∂ ¯ x
β
+ g
ab

2
x
b
∂ ¯ x
β
∂ ¯ x
γ
∂x
a
∂ ¯ x
α
ve
1
2
[(α, β, γ) + (β, γ, α) −(γ, α, β] ¸ seklindeki terimlerin kombinasyonuna dönü¸ stürüldü˘ günde
1
2
_
∂ ¯ g
αβ
∂ ¯ x
γ
+
∂ ¯ g
βγ
∂ ¯ x
α

∂ ¯ g
γα
∂ ¯ x
β
_
=
1
2
_
∂g
ab
∂x
c
+
∂g
bc
∂x
a

∂g
ca
∂x
b
_
∂x
a
∂ ¯ x
α
∂x
b
∂ ¯ x
β
∂x
c
∂ ¯ x
γ
+ g
ab

2
x
a
∂ ¯ x
α
∂ ¯ x
γ
∂x
b
∂ ¯ x
β
(3.59)
Bu e¸ sitlikte parantez içindeki türevlerin kombinasyonları “Birinci Tip Cristoffel Sembolü”
denir ve
[ac, b] = [ca, b] =
1
2
_
∂g
ab
∂x
c
+
∂g
bc
∂x
a

∂g
ca
∂x
b
_
(3.60)
Denklem (2,59) birinci tip Cristoffel sembolünün dönü¸ sümünü gösterir;
41
[αβ, γ] =
1
2
[ac, b]
∂x
a
∂ ¯ x
α
∂x
b
∂ ¯ x
β
∂x
c
∂ ¯ x
γ
+ g
ab

2
x
a
∂ ¯ x
α
∂ ¯ x
γ
∂x
b
∂ ¯ x
β
(3.61)
Görüldü˘ gü gibi birinci tip Cristoffel Sembolleri bir tensör dönü¸ sümüne sahip de˘ gillerdir.
Ancak a ve c indislerine göre simetriktir.
¸ Simdi ilerideki tartı¸ smalarımızda gerekli olaca˘ gından ikinci mertebeden türev için bir
ba˘ gıntı türetmekte Denklem(2.61)den faydalanmak uygun olur. Bu ikinci türevi hesaplaya-
bilmek için Denklem (2.61)’i
∂ ¯ x
β
∂x
d
g
de
çarpılır ve sonuç sadele¸ stirilirse;

2
x
e
∂ ¯ x
α
∂ ¯ x
γ
= −g
de
[ac, d]
∂x
a
∂ ¯ x
α
∂x
c
∂ ¯ x
γ
+ [αβ, γ]
∂ ¯ x
β
∂x
d
g
de
(3.62)
g
de
= ¯ g
λµ ∂x
d
∂ ¯ x
λ
∂x
e
∂ ¯ x
µ
dönü¸ sümü bize Denklem (2.62)’yi

2
x
e
∂ ¯ x
α
∂ ¯ x
γ
= −g
de
[ac, d]
∂x
a
∂ ¯ x
α
∂x
c
∂ ¯ x
γ
+ ¯ g
βµ
∂x
e
∂ ¯ x
µ
(3.63)
¸ seklinde yazma imkanı verir.

˙
Ikinci Tip Cristoffel Sembolü” ;
_
i
j k
_
=
_
i
k j
_
= g

[jk, α] =
1
2
g

_
∂g

∂x
k
+
∂g
αk
∂x
j

∂g
jk
∂x
α
_
(3.64)
¸ seklinde tanımlanır. j ve k indislerine göre simetriktir ve Denklem (2.63)’ü sa˘ glar.
_
µ
α γ
_
∂x
e
∂ ¯ x
µ
=
_
e
a c
_
∂x
a
∂ ¯ x
α
∂x
c
∂ ¯ x
γ
+

2
x
e
∂ ¯ x
α
∂ ¯ x
γ
(3.65)
˙
Ikinci tip Cristoffel sembolü de bir tensöre benzer bir dönü¸ süm özelli ˘ gi göstermez.
Denklem (2.64) bir dönü¸ süm denkleminin ikinci türevinin ikinci tip Cristoffel sembol-
leri ile ifade edili¸ sidir.
3.3.2 Kovaryant Türev
A
i
a¸ sa˘ gıdaki dönü¸ süme uyan birinci mertebeden bir kovaryant tensör olsun.
¯
A
α
= A
i
∂x
i
∂ ¯ x
α
(3.66)
Bu e¸ sitli ˘ gin ¯ x
β
’ya göre türevini alırsak;
42

¯
A
α
∂ ¯ x
β
= A
i

2
x
i
∂ ¯ x
α
∂ ¯ x
β
+
∂A
i
∂x
j
∂x
j
∂ ¯ x
β
∂x
i
∂ ¯ x
α
(3.67)
¸ Simdi Denklem (2.64)’ten ikinci mertebeden türevin yerine konulacak bir ifade türetilip
yerle¸ stirilirse;

¯
A
α
∂ ¯ x
β
= A
i
_
_
σ
α β
_
∂x
i
∂ ¯ x
σ

_
i
j k
_
∂x
j
∂ ¯ x
α
∂x
k
∂ ¯ x
β
_
+
∂A
i
∂x
j
∂x
j
∂ ¯ x
β
∂x
i
∂ ¯ x
α
(3.68)
Denklem (2.66)’da α yerine σ yazılırsa Denklem (2.68)

¯
A
α
∂ ¯ x
β

¯
A
σ
_
σ
α β
_
=
∂A
i
∂x
k
∂x
k
∂ ¯ x
β
∂x
j
∂ ¯ x
α
− A
i
_
i
j k
_
∂x
j
∂ ¯ x
α
∂x
k
∂ ¯ x
β
(3.69)
¸ seklinde ifade edilir ya da
_

¯
A
α
∂ ¯ x
β

¯
A
σ
_
σ
α β
_
_
=
_
∂A
i
∂x
k
− A
i
_
i
j k
__
∂x
j
∂ ¯ x
α
∂x
k
∂ ¯ x
β
(3.70)
gösterimi alternatif olarak kullanılır. Bu nicelik
A
j,k
=
∂A
i
∂x
k
− A
i
_
i
j k
_
(3.71)
A
j
tensörünün x
k
ya göre kovaryant türevi olarak tanımlanır. Denklem (2.70) birinci
mertebeden kovaryant bir tensörün kovaryant türevinin ikinci dereceden kovaryant
bir tensör gibi a¸ sa˘ gıdaki dönü¸ sümü sa˘ gladı ˘ gını gösterir.
¯
A
α,β
= A
j,k
∂x
j
∂ ¯ x
α
∂x
k
∂ ¯ x
β
(3.72)
g
ij
nin sabit oldu˘ gu özel ko¸ sullarda ikinci tip Cristoffel sembolleri sıfır olurlar.Bu du-
rumda covaryant türev bilinen türeve dönü¸ sür.
Kontravaryant Bir Tensörün Kovaryant Türevi
A
i
a¸ sa˘ gıdaki dönü¸ süme uyan birinci mertebeden bir kontravaryant tensör olsun.
A
i
=
¯
A
α
∂x
i
∂ ¯ x
α
(3.73)
Bu e¸ sitli ˘ gin x
j
ye göre türevi alınırsa;
43
∂A
i
∂x
j
=
¯
A
α

2
x
i
∂ ¯ x
α
∂ ¯ x
β
∂ ¯ x
β
∂x
j
+

¯
A
α
∂ ¯ x
β
∂ ¯ x
β
∂x
j
∂x
i
∂ ¯ x
α
(3.74)
Denklem(2.74)’te indisleri de˘ gi¸ stirir ve ikinci mertebeden türev yerine Denklem(2.64)’ten
türetilecek ifade yerle¸ stirilirse;
∂A
i
∂x
j
=
¯
A
α
_
_
σ
α β
_
∂x
i
∂ ¯ x
σ

_
i
m k
_
∂x
m
∂ ¯ x
α
∂x
k
∂ ¯ x
β
_
∂ ¯ x
β
∂x
j
+

¯
A
α
∂ ¯ x
β
∂ ¯ x
β
∂x
j
∂x
i
∂ ¯ x
α
(3.75)
Denklem (2.73) i görülen yere m yerle¸ stirilirse ve
∂ ¯ x
β
∂x
j
∂x
k
∂ ¯ x
β
= δ
k
j
oldu˘ gundan Denklem(2.75)’i a¸ sa˘ gıdaki gibi düzenleyebiliriz;
_
∂A
i
∂x
j
+ A
m
_
i
m j
__
=
_

¯
A
σ
∂ ¯ x
β
+
¯
A
α
_
σ
α β
_
_
∂ ¯ x
β
∂x
j
∂x
i
∂ ¯ x
α
(3.76)
Böylece;
A
i
,j
=
∂A
i
∂x
j
+ A
m
_
i
m j
_
(3.77)
ifadesi birinci mertebeden kontravaryant bir tensörün kovaryant türevi olarak tanım-
lanır. Denklem(2.76) birinci mertebeden kontravaryant bir tensörün kovaryant türevinin
ikinci dereceden karı¸ sık mertebeli bir tensör gibi a¸ sa˘ gıdaki dönü¸ sümü sa˘ gladı ˘ gını gös-
terir.
A
i
,j
=
¯
A
α

∂ ¯ x
β
∂x
j
∂x
i
∂ ¯ x
α
(3.78)
Benzer biçimde ikinci mertebeden tensörlerin kovaryant türevlerini hesaplayabiliriz.
Bu türevler;
A
ij,k
=
∂A
ij
∂x
k
− A
σj
_
σ
i k
_
− A

_
σ
j k
_
A
i
j,k
=
∂A
i
j
∂x
k
+ A
σ
j
_
i
σ k
_
− A
i
σ
_
σ
j k
_
(3.79)
A
ij
,k
=
∂A
ij
∂x
k
+ A
σ
j
_
i
σ k
_
+ A

_
j
σ k
_
44
Genel olarak A
ij...k
lm...p
gibi karı¸ sık mertebeli (n. mertebeden) bir tensörün kovaryant türevi;
A
ij...k
lm...p,q
=
∂A
ij...k
lm...p
∂x
q
+ A
σj...k
lm...p
_
i
σ q
_
+ A
iσ...k
lm...p
_
j
σ q
_
+ + A
ij...σ
lm...p
_
k
σ q
_
−A
ij...k
σm...p,q
_
σ
l q
_
− A
ij...k
lσ...p,q
_
σ
m q
_
− − A
ij...k
lm...σ,q
_
σ
p q
_
¸ seklindedir ve bu türev n+1. mertebeden bir tensördür. n. mertebeden bir tensörün ko-
varyant türevi n+1. mertebeden bir tensör üretir.Bu yüksek mertebeden tensörlerin in-
disleri metrik veya konjüge metrik tensör ile çarpılarak a¸ sa˘ gı yada yukarı kaydırılabilir.
Örne˘ gin;
g
im
A
jk
[
m
= A
jk
[
i
veya g
im
A
jk
[
m
= A
jk
[
i
¸ seklinde gösterilebilir.
Kovaryant Türevin Kuralları Kovaryant türevin kuralları normal türev ile benzerdir.Bunlar;
1. Bir toplamın kovaryant türevi kovaryant türevlerin toplamıdır.
2.
˙
Iki tensörün çarpımının kovaryant türevi, ikincinin türevi çarpı birinci artı ikinci
çarpı birincinin türevi ¸ seklindedir.
3. Yüksek mertebeden türevler türevin türevi ¸ seklinde tanımlıdır.Türev sıralarına
dikkat edilmelidir.
A
i,jk
,= A
i,kj
Riemann Cristoffel Tensörleri
Bir kovaryant tensörün ikinci mertebeden kovaryant türevi A
i,jk
¸ seklinde ifade edilebilir.
Benzer ¸ sekilde A
i,kj
de ikinci mertebeden kovaryant türevdir. Bu iki türev arasındaki
fark;
A
i,jk
− A
i,kj
= A
σ
R
σ
ijk
(3.80)
¸ seklinde ifade edilir.Burda
R
σ
ijk
=

∂x
j
_
σ
i k
_


∂x
k
_
σ
i j
_
+
_
m
i k
__
σ
m j
_
+
_
m
i j
__
σ
m k
_
(3.81)
45
Riemann Cristoffel Tensörüdür. Bu tensörün kovaryant formu;
R
hijk
= g

R
σ
ijk
¸ seklindedir.
Kovaryant Türevin Fiziksel Yorumu
(x
1
, x
2
, x
3
) gibi bir genelle¸ stirilmi¸ s koordinat sisteminde (

E
1
,

E
2
,

E
3
) baz vektörlerini
olu¸ sturabiliriz. Bu baz vektörler konuma göre de˘ gi¸ secektirler. Her baz vektörü olu¸ stu-
ruldukları koordinatların fonksiyonudur.Bu ba˘ gımlılık

E
i
=

E
i
(x
1
, x
2
, x
3
) =
∂r
∂x
i
, i = 1, 2, 3
¸ seklinde ifade edilebilir. Bu vektörlerle ili¸ skili resiprokal bazın vektörlerini de

E
i
=

E
i
(x
1
, x
2
, x
3
)
konumun fonksiyonu olacak biçimde ifade ederiz. Bir

A vektörü kontravaryant bile¸ sen-
leri cinsinden

A = A
j

E
j
(3.82)
kovaryant bile¸ senler cinsinden

A = A
j

E
j
(3.83)
¸ seklinde ifade edilebilir.

A vektöründeki de˘ gi¸ sim miktarı
d

A =

A
∂x
k
dx
k
ile ifade edilir. Denklem (2.81) deki e¸ sitlik kullanılırsa;

A
∂x
k
= A
j

E
j
∂x
k
+
∂A
j
∂x
k

E
j
(3.84)
veya alternatif olarak Denklem (2.82) den

A
∂x
k
= A
j

E
j
∂x
k
+
∂A
j
∂x
k

E
j
(3.85)
46
elde edilir.
Kovaryant bile¸ senlerin kovaryant türevi a¸ sa˘ gıdaki gibi yazılabilir.
A
i,k
=

A
∂x
k

E
i
=
∂A
i
∂x
k
+ A
j

E
j
∂x
k

E
i
(3.86)
Benzer biçimde kontravaryant bile¸ senlerin kovaryant türevi de;
A
i
,k
=

A
∂x
k

E
i
=
∂A
i
∂x
k
+ A
j

E
j
∂x
k

E
i
(3.87)

E
j
∂x
k
=
_
m
j k
_

E
m
ve

E
j
∂x
k
= −
_
j
m k
_

E
m
(3.88)
gösterimi olu¸ sturulursa;

E
i

E
j
∂x
k
=
_
m
j k
_

E
m

E
i
=
_
m
j k
_
δ
i
m
=
_
i
j k
_
(3.89)
ve

E
i

E
j
∂x
k
= −
_
j
m k
_

E
m

E
i
= −
_
j
m k
_
δ
m
i
= −
_
j
i k
_
(3.90)
yazılabilir. Böylece Denklem (2.86) ve Denklem (2.87) a¸ sa˘ gıdaki ¸ sekle dönü¸ sürler.
A
i,k
=
∂A
i
∂x
k
− A
j
_
j
i k
_
A
i
,k
=
∂A
i
∂x
k
+ A
j
_
i
j k
_
Bu e¸ sitlikler daha önceki tartı¸ smalarımızda gördü˘ gümüz e¸ sitliklerdir. Görüldü˘ gü üzere
ikinci tip Cristoffel sembollerinin; genelle¸ stirilmi¸ s koordinat sisteminde te˘ getsel baz
vektörlerindeki de˘ gi¸ simin normal baz vektörleri üzerindeki izdü¸ sümü iken; normal
baz vektörlerdeki de˘ gi¸ simin te˘ getsel baz vektörler üzerindeki izdü¸ sümünün negatif
i¸ saretlisi oldu˘ gu söylenebilir. Yani kovaryant türevdeki ikinci terim koordinat e˘ gri-
leri boyunca baz vektörünün de˘ gi¸ simini verirken ilk terim tensörün koordinat e˘ grileri
boyunca de˘ gi¸ simini verir.
Denklem (2.86) ve Denklem (2.87) deki türevleri alınan baz vektörleri arası ili¸ ski;

E
i

E
j
= δ
j
i
47
dir.

∂x
k
(

E
i

E
j
) =

E
i
∂x
k

E
j
+

E
j
∂x
k

E
i
= 0
veya

E
i
∂x
k

E
j
= −

E
j
∂x
k

E
i
Böylece Denklem (2.86) daki e¸ sitlik
A
i,k
=
∂A
i
∂x
k
− A
j

E
j

E
i
∂x
k
(3.91)
halini alır.Denklem (2.88)’deki ilk e¸ sitli ˘ gi yazar isek;

E
j
∂x
k
=
_
m
j k
_
g
im

E
i
= [jk, i]

E
i
olur ve devamında

E
j
∂x
k

E
m
=
_
i
j k
_

E
i

E
m
=
_
i
j k
_
δ
m
i
=
_
m
j k
_
(3.92)
ve

E
j
∂x
k

E
m
= [jk, i]

E
i

E
m
= [jk, i] δ
i
m
= [jk, m]
Bir

A vektörünün kontravaryant bile¸ senler cinsinden yazılması durumunda diferan-
siyelinin
d

A =

A
∂x
k
dx
k
=
_
A
j

E
j
∂x
k
+
∂A
j
∂x
k

E
j
_
dx
k
=
_
A
j
_
i
j k
_

E
i
+
∂A
j
∂x
k

E
j
_
dx
k
(3.93)
=
_
A
m
_
j
m k
_
+
∂A
j
∂x
k
_

E
j
dx
k
= A
j
,k
dx
k

E
j
oldu˘ gunu söyleyebiliriz. Benzer biçimde

A vektörü kovaryant bile¸ senler cinsinden yazıldı ˘ gı
durumda da diferansiyelinin;
d

A = A
j,k
dx
k

E
j
(3.94)
oldu˘ gunu yazabiliriz.
48
Ricci Teoremi
Riici Teoremi metrik tensörün kovaryant türevinin sıfır oldu˘ gunu söyler.
˙
Ispat:
g
ik,l
=
∂g
ik
∂x
l

_
m
k l
_
g
im

_
m
i l
_
g
mk
=
∂g
ik
∂x
l
−[kl, i] −[il, k]
=
∂g
ik
∂x
l

1
2
_
∂g
ki
∂x
l
+
∂g
li
∂x
k

∂g
kl
∂x
i
_

1
2
_
∂g
ik
∂x
l
+
∂g
lk
∂x
i

∂g
il
∂x
k
_
= 0
3.4 Skaler ve Vektör Niceliklerin Tensör Gösterimi
Bazı vektör ba˘ gıntılarını tensör e¸ sitlikleriyle belirtmek ve bazı tensör e¸ sitliklerini vek-
törel i¸ slemlerde kullanma amacıyla bu bölümde bazı operatör ve i¸ slemleri tartı¸ stık.
3.4.1 Gradyan
Φ = Φ(x
1
, x
2
, , x
N
) bir x
i
, i = 1, 2, , N koordinatlarına ba˘ glı skaler fonksiyon
olsun. Bu skaler vektörün gradyanı kovaryant bir vektör olarak
Φ
,i
=
∂Φ
∂x
i
, i = 1, , N (3.95)
gibi tanımlanır. Gradyanın kontravaryant formu ise;
g
im
Φ
,m
(3.96)
biçimindedir. Belirtilmelidir ki C
i
= g
im
Φ
,m
, i = 1, 2, 3 otogonal koordinat sisteminde
gradyanın tensör bile¸ senleriyse;
C
i
= g
11
Φ
,1
C
i
= g
22
Φ
,2
C
i
= g
33
Φ
,3
yazabiliriz. Ortogonal koordinat sisteminde g
ii
= 1/h
2
i
oldu˘ gunu belirtmi¸ stik. E˘ ger
tensör bile¸ senleri fiziksel bile¸ senler ¸ seklinde yazar isek;
C(1) =
1
h
1
∂Φ
∂x
1
, C(2) =
1
h
2
∂Φ
∂x
2
, C(3) =
1
h
3
∂Φ
∂x
3
49
3.4.2 Diverjans
Bir A
r
kontravaryant tensörünün diverjansını belirlemek için x
k
’ya göre kovaryant
türevi alınır ve kısaltma i¸ slemi uygulanır.
div A
r
= A
r
,r
(3.97)
Kontravaryant bir tensörün kovaryant türevi tanımı
A
r
,k
=
∂A
r
∂x
k
+ A
m
_
r
m k
_
¸ seklindedir. r ve k indisleri kısaltılırsa;
A
r
,r
=
∂A
r
∂x
r
+
1

g
∂(

g
∂x
m
A
m
A
r
,r
=
1

g
_

g
∂A
r
∂x
r
+
1

g
∂(

g
∂x
m
A
m
_
(3.98)
A
r
,r
=
1

g

∂x
k
(

gA
r
)
Diverjansın bir ba¸ ska formu elde edilecektir.
3.4.3 Rotasyonel
Bir

A vektörünün rotasyoneli olan

C vektörünün(

C = curl

A) kontravaryant bile¸ senleri;
C
i
=
ijk
A
k,j
3.4.4 Laplasyen

2
U laplasyeninin kontravaryant bile¸ senleri;

2
U = g
ij
U
,ij
=
_
g
ij
U
,i
_
,j
=
_
g
ij
∂U
∂x
i
_
,j
(3.99)
50
dir.Bu e¸ sitli ˘ gi geni¸ sletirsek;

2
U =

x
j
_
g
ij
∂U
∂x
i
_
+ g
im
∂U
∂x
i
_
j
m j
_

2
U =
1

g
_

g

∂x
j
_
g
ij
∂U
∂x
i
_
+


g
∂x
j
g
im
∂U
∂x
i
_
(3.100)

2
U =
1

g

∂x
j
_

gg
ij
∂U
∂x
i
_
olacaktır.
A¸ sa˘ gıda bazı vektör niceliklerin tensör notasyonlarını içeren bir tablo bulunmaktadır.
VEKTÖR GENELLE¸ ST
˙
IR
˙
ILM
˙
I¸ S KARTEZYEN
TENSÖR TENSÖR

A A
i
veya A
i
A
i

A.

B A
i
B
i
= g
ij
A
i
B
j
= A
i
B
i
= g
ij
A
i
B
j
A
i
B
i

C =

A

B C
i
=
1

g
e
ijk
A
j
B
k
C
i
= e
ijk
A
j
A
k
∇Φ = grad Φ g
im
Φ
,m
Φ
,i
=
∂Φ
∂x
i

A = div

A g
mn
A
m,n
= A
r
,r
=
1

g

∂x
r
(

gA
r
) A
i,i
=
∂A
i
∂x
i


A = curl

A C
i
=
ijk
A
k,j
C
i
= e
ijk
∂A
k
∂x
j

2
U g
mn
U
,mn
=
1

g

∂x
j
_

gg
ij ∂U
∂x
i
_

∂x
i
_
∂U
∂x
i
_

C = (

A∇)

B C
i
= A
m
B
i
,m
C
i
= A
m
∂B
i
∂x
m

C =

A(∇

B) C
i
= A
i
B
j
,j
C
i
= A
m
∂B
m
∂x
m

C = ∇
2

A C
i
= g
jm
A
i
,mj
veya C
i
= g
jm
A
i,mj
C
i
=

∂x
m
_
∂A
i
∂x
m
_
_

A∇
_
φ g
im
A
i
φ
,m
A
i
φ
,i

_

A
_
g
im
_
A
r
,r
_
,m

2
A
r
∂x
i
∂x
r

_


A
_

ijk
g
jm
(
kst
A
t,s
)
,m

2
A
j
∂x
j
∂x
i


2
A
i
∂x
j
∂x
j
51
Bölüm 4
Sonuç
Bu çalı¸ smada asıl amaçlanan noktaya sene içindeki zaman darlı ˘ gı ve program yo˘ gun-
lu˘ gu nedeniyle ula¸ sılamadı. Ancak alan formalizmini tartı¸ sabilecek ve anlayabilecek
matematiksel altyapı tartı¸ sılarak göreli olmayan kuantum mekani ˘ gi ve tensör analizi
kavranmı¸ stır. Dirac ve Heisenberg notasyonları ve dalga vektörleri, operatörler ve özel-
likleri çalı¸ sılarak göreli olmayan kuantumkuramının matematiksel altyapısı çalı¸ sılmı¸ stır.
Bir di ˘ ger altyapsıal inceleme olarak ise ortogonal ve ortonormal olmayan (E˘ grisel) uza-
ylarda vektörel ve tensörel niceliklerle nasıl i¸ slem yapıldı ˘ gı konusu üzerinde durulmu¸ s
tensörlerin kovaryant türevleri ve geometrik yorumu da çalı¸ sılmı¸ stır. Böylece Klein-
Gordon ve Dirac denklemlerinin çözülmesi için altyapısal eksiklik giderilmi¸ stir. Bun-
dan sonraki amaç bahsi geçen denklemlerin çözümünü ve daha genel olarak e˘ grisel
uzaylarda kuantum alan formalizmi üzerine tartı¸ smaları ve çalı¸ smaları tamamlamak-
tır.
52
Kaynakça
[1] Quantum Mechanics: An Introduction - Walter Greiner - 4th Edition by Springer
ISBN: 3-540-67458-6
[2] Quantum Mechanics Volume 1 - Claude Cohen, Tannoudji, Bernard Diu, Franck
Laloë - .th Edition by Wiley-Interscience ISBN: 0471569526
[3] Introduction to Tensor Calculus and Continuum Mechanics - J.H Heinbockel - De-
partment of Mathematics and Statistics Old Dominion University
53

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful